S. ANASTASII SINAITE 857 EJUSDEM ANASTASII ANAGOGICARUM CONTEMPLATIONUM IN HEXAEMERON AD THEOPHILUM LIBRI DUODECIM. (Bibl. vet. Patr. Lugdun., tom. IX, pag. 857.) AD LECTOREM. Titulus horum sancti Patris Anastasii Commentariorum in editione priore sic habebat: In spiritualem anayogen sex dierum creationis; sic vero in hac posteriore commutavimus, idque, utopinor, non male: Sancti Anastasii, etc., Anagogicarum contemplationum in divini opificii Hexaemeron, ad Theophilum. Hic enim idem sanctus Pater horum Commentariorum primo libro, Litteram quidem, inquit, minime dissol- ventes, verum a benignissimo et sanctissimo spiritu, sensum myslice absconsum intra litteram inquirentes, primum hoc consideramus in corporibus, etc. Et aliquanto post eodem libro: Nos autem, inquit, eas quas diximus anagogicas facientes contemplationes, litteram non dissolvimus : absit! etc. Initio libri :Me- mento, o lector, inquit, me dixisse, quod non dissolventes litteram transimus ad non scriptos sensus anago. gicos, etc. Quo loco forte etiam nimius est in eo, ut ostendat constare non posse litteralem Opificii divini historiam, Et statim initio lib. v: Æquum esse existimo, vuldeque amplectendum et utile, per universam nostram sex dierum expositionem admonere auditores quod, non dissolventes Dei operum quæ est ex littera historiam, spiritualiter corporales creaturas exponimus per allegoriam, neque evertentes Pa- trum expositiones, sed audientes orbis terræ luminare Paulum dicentem quod vetus Scriptura, et lex est umbra veritatis rerum Christi et Ecclesiæ, etc. 858 PRÆFATIO. circa horam undecimaro æque celeriter munus per- agunt, et in metendo et rursus in vindemiando, de- misso oculo et humili diligentia et imperitia tanquam spicas legens, et culmos colligens, instar formica relicta grana relego: et tanquam canis micas colli- gens, lauti et opipari patrum epuli ac convivii au- fero quæ excidunt : et tanquam apis quæ mel confl- cit, ex illorum pratis si quid est odoriferum subripio, et in hoc vase reponens, iis quibus fas est bona appetere et eorum esse particeps, propter te fruenda offero: nam si poetice postulante tempore licet dicere : Sacra Dei vox per prophetam Isaiam jubet uní- A qui antea laborarunt, vestigiis eorum insistens qui versæ humanæ naturæ, ut vivam aquam hauriat ex patriis fontibus *; est enim fons perennis divinæ sapientiæ, et minime injustus: Omne datum bonum, et omne donum perfectum est descendens a liberali ac munifico Putre luminum' ad quem minime patet aditus, et qui dicit: Si cui deest sapientia, petat a Deo qui absolute dat omnibus et nemini exprobrat. Paria enim sunt, et eam quæ est revera amare sapientiam, et sapientem ejus datorem. Te ergo, o valde desiderabilis fili mi, et caput omnium mibi ainabilissimum, laudans ob concinnum et propen- sum in res divinas studium, et mentem philosophiæ verbi deditam, tanquam animatam tui corporis figu- ram, excepi inanimem chartam tuæ scripturæ, quæ petit ut detur solutio eorum de quibus dubitatur a B multis in Hexaemero, id est, in creatione sex die- rum. Quamobrem eo fretus qui dicit: Petite et acci- pietis ↳, quoniam omnis qui petit accipit, et qui quærit invenit, et ut oportet pulsanti aperietur " ; in co spem eorum quæ dicturus sum collocans, post illos : Et: Canto iis qui sapiunt…... Aures obstruite et vos vestras rite, profani. In meis enim auribus valde resonat qui a cætn amandat furfuraceas orationes el terrestres, et quæ sensus afferunt humi serpentes. Nam et qui vene- randa animæque sordes abstergentia peragant my- steria, quando ex arcanis veluti thalamis in pu- • Hebr. x, 1. * Isa. xii, 3. Jac. 1, 17. * Joan. xvi, 24. * Luc. xi, 10.

$56 etiam vis nosse cum habere sex alas, audi cum A sensibus ornavit Ecclesiam celeberrimus Cyrillus qui ipsi dicit : In tegmine alurum tuarum proteges me; extendens alas suas cos suscepit 16. Quemadmo- aum autem lux vera illuminans omnem hominem venientem in mundum ", merito omnia aspiciens, vocatus est, πολυόφθαλμος id est, multos habens oculos. Per homonymiam autem appellatus est etiam Dominus, qui iu dominantes obtinet princi- patum Dominus enim est fortis et potens, Dominus potens in bello 18. Et, Dominus virtutum ". Et, Do- minus altissimus 10. Quoniam autem interpretatur Cherubim, multitudo cognitionis : Deus autem est Dominus cognitionum, ipse enim cognoscit omnia antequam flant it, et : Nemo cognoscit Patrem nisi Filius ; merito vocatur etiam 859 Cherubim, qui ipsa condidit Cherubim. Sicut etiam rursus B Seraphim, quod interpretatur ignis ardens et combu- rens: Deus enim hoster, ignis comburens " est Christus et ideo: Veni, inquit, ignem mittere in terram. Sed hoc quidem tanquam per epitomen nunc dictum sit quemadmodum referuntur in Chri- stum, et facta sint eum prius describentia ac præ- figurantia. Quod autem ea quoque sint Ecclesiæ exemplaria, et ipsam prius significent et figurent, ab hac dubitatione te rursus liberat ipse divinus Apostolus in Epistola ad Hebræos, dicens de la- bernaculo testimonii et de omnibus in eo constru- ctis, quod ea facta sint in figuram Ecclesiæ, dicens: Non in manufacta ingressus est Christus verorum exemplaria, sed in ipsum cœlum 25. Dicens autem, exemplaria, ostendit citra ullam dubitationem, quæcunque sunt in Ecclesia esse imitamenta ordi- num cœlestium. Si ergo invisibilia, et quæ sunt præstantissima, sunt comparata ad imaginem et figuram Ecclesiæ, ne de cætero amplius dubitave- ris, et ne fidem non habueris quod et universa terrestria, quæ scripta sunt in lege Mosaica, um- bram habuerunt et figuram futurorum in nobis bo- norum, ut docet Paulus 16. Sic est enim intelligen- dum, quod dicit Christus, quod iota unum et apex unus, per quæ significatur signum crucis, non præteribit a lege donec omnia fiant ", de ipso sci- Jicet dictum est et de Ecclesia. Cujus enim esset imago, tabernaculum testimonii, et agnus paschalis, et sanguis, et aspersio, et sacrificia, et ignis, et quæcunque fiunt per legalem Dei cultum, nisi Christi et Ecclesiæ? Unde etiam oui divinis in Commentariis Hexaemeri in Genesim, dixit per hanc Mosaicam Scripturam annuntiari mysterium Christi et Ecclesiæ. A quo deductus, et a quo ac- cepta occasione Ammonius, probatissimus interpres Ecclesiæ Alexandrinæ, in opere quod composuit paternarum sententiarum Ilexaemeri, dixit pluri- mos vim attulisse sensui Scripturæ a Deo inspiratæ, qui contenderunt cam non esse factam a Deo in figuram Ecclesiæ, sed soli litteræ servierunt. Hanc enim esse causam nonnullorum Expositorum ab aliis dissensionis, dixit idem Ammonius. Si enim quod omnis creatura facta est propter hominem Adam et Evam, Paulus ad Ecclesiam refert, dicens : Sa- cramentum hoc, magnum est, ego autem dico in Chri- sto et Ecclesia", sine dubio omnis qua: propter hominem et propter ejus conjugem facta est crea- tura, refertur ad Christum et Ecclesiam. Atque quod hoc quidem argumentum noștras vires supe- ret, neque nos negamus, neque ullus qui sapit. Sed quoniam hinc magna est in Ecclesia gloriaţio, et quavis Scriptura majóra hinc accipit arma ad- versus pietatis inimicos qui eam circumdederunt, ea de causa invocato Christo datore luminis per suam conjugem Ecclesiam, qui Balaamicæ asina", postulante tempore, os aperuit, et qui multis indi- gnis, ne dicam omnibus, præclara sua dona largitur, ausus sum immensum hoc ingredi pelagus, post Christum utens adjutoribus sanctis qui ante nos exposuerunt Patribus. Nam etsi Mosaicam posui- mus ante Scripturam evangelicam, ad expositio- nem, non tamen figuram veritati, neque umbram rebus, neque præteritum præposuimus præsenti ad doctrinam, sed ut aperte ostendamus quod hæc prisca et antiquiora præfigurant nostra mystica et recens exorta, et adumbrant veritatem donec ipsa venit, et totum eorpus sanctæ Scripturæ reddidit expers umbræ. Quod si etiam aliquid novum et minus consuetuin nostra dicat oratio, rogamus et obsecramus tam præsentes quam futuros filios sanctæ Ecclesiæ, ne inimico et invido malignoque animo; sed fraterno audiant quæ dicuntur. Nun- quam enim aberrans, et perfecta rerum cognitio, est solius Dei, siquidem etiam spiritualis ez parte cognoscit, et ex parte loquitur, et qui est secundum cor Dei, David precatur, dicens: Aperi oculos mcos, ut intelligam mirabilia legis tuæ ". ☐ **Psal. xxi, 8. 1 ibid. 10. Hebr. IX, 24. 16 Psal. XVI, 9. 17 Joan. 1, 9. XI, 27. Deut. IV, 24. Luc. XII, 49. 32. "Num, XXII, 28. 10 Psal. cxvIII, 18. 10 Psal. XII, 6. * Dan. xını, 42. 18 Hebr. x, 1, 37 Matth. v, 18. * Matth. Ephes. v, S. ANASTASII SINAITÆ

- LIB. I. gatione an non aer replevit universitatem, ut nusquam in universitate relinqueretur locus va- cuus hoc enim fatentur omnes nusquam esse locum vacuum, et est consentiens omnium opinio quod aer protinus circuivit universitatem, quando simul còacta fuit aqua abyssi; ex aqua enim, ut semel dicam, exhalatur aer: est autem is quoque typus ac figura divinitatis quæ non potest exinaniri. Quomodo enim aer est ubique et implet omnia, ita etiam divina natura præsens in universitate cam ita implet ut exinaniri nequeat. Quomodo enim aer non hunc implens locum ex illo est exinanitus, ita etiam divinitas omnia ita implet ut non exinania- tur. Et quomodo aer est et tenebricosus et lucidus, primum autem est id quod est tenebricosum: ita etiam Divinitas est tenebræ nolentibus, lux autem volentibus. Primum autem est id quod est tenebri- cosum, quoniam primum ignoratur, et tunc agno- scitur. Et quomodo aer veluti intractabiliter et insensibiliter est ctiam perfectior cum scinditur, ad hoc ut permoveat secans corpora: ita etiam Deus iis qui ipsum volunt medium pervadere et tanquam per penetrationem (quoad ejus fieri potest ab ho- mine) ei uniuntur insensiliter, ipse etiam aperitur cum perfectione, et qui novit ipse scit, ut qui sit deificatus. Et quomodo aer, et quod est extrinse- cus continet et refrigerat quod est intra animal, est autem magis necessarius usus qui est intrinsecus : ita etiam Deus, id quidem quod est extrinsecus continet castris angelorum, ut qui sint salutares spiritus, sed et per se in ipsos operatur vivificatio- nem aut revivificationem. Hi autem soli divino illo privantur aere, qui elegerunt natationem super pectus et ventrem per humorem peccati: sunt enim voluptates ex humoribus. Pectus autem et venter, acris propensio ad ea quæ sunt sub ventrem. Sed densum quemdam et ad vesperam omnino vergen- tem, profundumque et tristem atrumque, et omnino tenebricosum, per ea quæ dicta sunt descripsit Moses mundum terrestrem opertum diversis qui- busdam veluti integumentis et velis, tanquam coacta compressa terra, ut quæ simul sit in tenebricosis et in umbra mortis in terrestribus Erebi: partim Fecit Deus terram et cœlum, seu centrum, et tunc A in suo ordine. collocata et inclusa in sua congre - sphæram. Nam si conjunctionem copulativam acci- piunt illud, et ambo dicunt simul facta esse, opor- tebat certe, ut ipsorum est sententia, prius signifi- cari principium et causam circuli, nempe centrum seu terram, et magis quam contra. Si autem ii con- fiteantur omne centrum figi super aliquod stabile et solidum, et sic circumscribi circumferentiam, non autem aliter Deum autem agnoscant super aquas quæ nulli resistunt concussioni, sed statim fundun- tur et circumfluunt, non solum injecisse id quod est densum ac grave, sed etiam in his humidis soli- dare multitudinem: quemadmodum non concesse- rint eum excitare cœlum tanquam fornicem etiam absque centro; nam quæ apud bomines sunt ejus- modi ut fieri non possint, apud Deum possunt fieri. B Sed ad aliam eundum est scriem, et postulandum est a superna sapientia quæ dat omnibus prout recte petunt, ut nobis revelet mysticum sensum qui est intra litteram, nempe quomodo per univer- sam sex dierum creationem, prius constituit et præ- figuravit figuram et imaginem Ecclesiæ Christi. Sic enim dicit: In principio fecit Deus cœlum et terram. Coelum quidem simul comprehendendo nominat omnes cœlestes et intelligentes, sanctarum virtu- tum et intelligentis mundi constitutiones; ut intel- Jigas supernum mundum prius fuisse fabricatum, congruenter voci theologi quæ dicit: Primum qui- dem mente cogitavit angelicas virtutes et cœlestes, et cogitatio opus fuit. Nunc autem rursus hunc mundum sensilem et 861 qui cernitur, simul com- plexus, cum ipso cœlo etiam omnia quæ super ter- ram cum homine facta sunt et sunt, res, inquam, animatas et inaṇimas. Nam cum dixit: In principio fecit Deus cœlum, sustulit mentem tuam ad creatio- nem superni ordinis. Deinde cum subjunxit: Et terram, dimisit mentem tuam ad posituram inferni adimplementi, cujus universam exhibuit compre- hensionem a partè, nempe à terra: docens te non solum nosse terram, sed etiam cœlum quod cam ambit ac continet synecdochice veluti quodam termino complexus per duas dictiones opificium et creationem mundi qui aspicitur et mundi qui intel- ligitur, quem in principio fecit Deus: in principio, inquam, paterno, nempe ratione seu Verbo : In ipso D quidem suffocata aquis quæ ei sunt impositæ, par- enim et per ipsum omnia facta sunt *. Cum hucusque constituisset cœlestium et terre- strium omnium creationem, qui cum Mose loque- batur Dei angelus transit ad mysticam Ecclesiæ rationem. Quam quidem rursus aliam appellat ter- ram, et dicit de ejus ignoratione et errore qui erat in initio, terra autem erat invisibilis et incomposita, et tenebræ super abyssum, et Spiritus Dei ferebatur super aquam. Quærendum est autem : Nunquid cum coelum et terra sint ordinata et sint in suo loco, et præterca habeant medium suum interval- lum ab abysso repletum, postquam ea quoque fuit tim autem offusa tenebris abyssi: deinde spiritu venti qui vehementer fertur super aquam, ab undis jactata et agitata. Ferri enim, significat vehemen- tiam motus et impetus aeris. Atque hæc quidem est congruenter litteræ Mosaicæ de terra crassior ac corporalior, quod ad ipsam attinet historiam, narratio. Mare quoddam horridum ac tenebrosum, multisque undis jactatum, et totam quamdam atram noctem aperte describens totum orbem terræ: quod quidem aperte et citra vllam dubitationem crat præfiguratio et imago prioris status, vel potins transgressionis, erroris, et tempestatis, et ignora- 1 Coloss. 1, 16. IN HEXAEMERON.

: - dicentem Omnes qui ante me venerunt, sunt fures A lucem a Deo genitam. Quod si ut est consentaneum et latrones. Quid dicis, Domine? Omnes qui ante te venerunt sunt fures et latrones? Num fures sunt et latrones, Abel quem dixisti justum, et Seth, et Enoch, et Noe? Nunquid latro est Abraham, et Isaac, et Jacob, et Moses, et Aaron ? Nunquid latro est David, qui erat secundum cor tuum, qui Deus es? Nunquid fur est Elias, qui cum tanta gloria est assumptus? Nunquid sunt latrones Isaias, et Daniel, et omnes prophetæ qui in visione tuam prævide- runt præsentiam, et eam ante annuntiarunt? Nam ii omnes ante te in carne venerunt, quos sæpe esse justos in tuis sermonibus es testatus. Nunquid fur et latro est Joannes præcursor, qui cum venisset, dicebat : Venit qui est ante me "6? Et si est fur, quomodo de eo testaris, dicens : Non surrexit inter natos mulierum major Joanne Baptista "? Subsiste, inquit, qui hæc dicis : non loquor de iis qui ante me nati sunt in carne. Sed quoniam veni e cœlo missus a Patre meo, omnes qui ex eodem cœlo cum eodem scopo venerunt ante me, sunt fures et latrones: nempe adversariæ Potestates. Et subjun- git dicens, Non audierunteos oves 48. Quasnam oves dicis, Domine, non audiisse vocem et doctrinam malorum spirituum? Nam si de Judæis dicis : obedierunt et sacrificarunt dæmoniis; sin autem de gentibus, nos omnes subjecti ſuimus et servivi- mus diabolo ante tuum adventum, principi latro- num, et angelis ejus malis furibus nostrarum ani- marum. Sed non dico, inquit, de hominibus: sed de illis nonaginta novem ovibus: de angelicis, in- quam, Potestatibus supernis; illæ enim oves non audierunt vocem furum et latronum. Quid est an- tem: Non audierunt, nisi quod per hoc verbum, dicit non lapsos esse angelos, nec ulli probro fuisse obnoxios. Aut rursus nos docens, tacite significat quod in tempore eorum defectionis, cum eis a Deo esset excidendum, consilium dederunt et sugges- serunt omnibus angelicis virtutibus ut a Deo defi- cerent : sed oves eos non audierunt, nisi solum e terra genita ovis hominis quæ periit et ab ipsis ſuit decepta, quam occiderunt, et posuerunt mor- tuam, in loco tenebroso, in inferis et umbra mor- tis. Et hac de causa dicit historia: Terra autem ea quæ dicuntur mireris, dic tu quænam lux cum esset Deus statim obscurum et tenebrosum primum suum fecit opus, mundum, inquam ? Quomodo enint artificiose operans operatur in luce? Cur ante lucem posuit tenebras? Deinde, cum prius po- suisset, quomodo non dicit quemadmodum illæ con- stiterint tenebræ? est enim perspicuum quod tene- bræ sunt signum seu symbolum peccati, increatum autem est peccatum et minime consistens. Quɔ- modo enim aquæ caliginem habent ex propria essentia: ita etiam homo proprio et non coacto proposito seu sponte facit et procreat peccatuin. Tu autem antequam venias ad exquirendam ratio- nem diei ac noctis, prius considera quod tenebræ Berant increatæ : deinde lux, et postea factæ sunt tenebræ idque diem nominat Moyses, sed diem non sic metiuntur omnes. Nam Babylone quidem, ab ortu solis ad occasum, diem accipiunt, nullam noctis facientes mentionem, ut quæ minime consi- stat, sed fiat per accidens. Ægyptii autem, a vespera advenientem numerant diem, usque rursus ad vesperam, propterea quod ante hujus universitatis exornationem et distributionem, tenebras ponant mundi descriptores. Cujusmodi autein sunt tenc - bræ, sensilesne annon hujusmodi : illud quoque est nostro captu superius ut intelligamus, et pro- pterea noctem nominat diei matrem. Unde etiam qui fabulas scripserunt, primum Latona natam fuisse dicunt Dianam, deinde Apollinem; hoc est, e nocte. Ipsa autem est Latona : in ipsa enim nata est oblivio, et somnus. Primam ergo tanquam &ftw- µiv, seu dɛpótwµiv, nempe aèra secantem, natam esse lunam; post quam natus est etiam Apollo : id est, ó ånd ölwv †oç, sol ex universis, ne univer- sitatem exureret et in fumum redigeret. Umbri autem, gens Italica, a meridie in meridiem dicunt esse diem : neque enim omnibus regionibus parem cursum servat dies. Certe circa maria borealia et Thulem, nox est brevissima. Cum enim sol jam fuerit in occasu, minuitur parum splendoris, et statim rursus apparet in oriente. Athenienses autem et Romani ab ortu usque ad occasum diem defi- niunt, ut dicit Cato ct Labeo. Sed neque hoc præ- tercurras in principio mundi creationis, nempe quemadmodum cum Deus fecisset firmamentum coeli, vel potius cœlum et terram, prætermittens ornare cœlum quod erat ipsum quoque inornatum et incompositum, statim ante illud per scriptorem aggreditur dicere de terra, dicens: Terra autem erat invisibilis et incomposita. Unde, cum ad hec quidem dixisset interpres, quod Israelem (qui in Ægypto terrestres creaturas adorasset tanquam deos) volens Deus abducere a tali idololatria, docet eum illas esse in terra creaturas. Alius contra objecit, dicens: Sed nihilominus et exercitum cœli et solem et astra adoravit Israel, ut dicunt pro- erat invisibilis et incomposita, et tenebræ super D abyssum : malæ ante generationem bonæ lucis super cam, nempe ignorantia et error. Deinde eodem modo, Israeli prius ponuntur illæ trium dierum tenebræ, et deinde rursus dies. Et rursus nocturnum Pascha sacrificium, et dies qui Israelem plus illu- minavit quam qui tunc præcesserat. Et rursus in Rubro mari primas dicit tenebras quartæ vigiliæ noctis, deinde splendorem matutinum et salutem populi ex profundo. Eodem modo etiam in monte Sina ponit tenebras, caliginem et procellam; et postea, Lei præcepta lucem afferentia: sie hic quo- que prius posuit tenebras supra abyssum, et deinde 68 Joan. x, 8. ** Joan. 1, 27. +7 Matth. xi, 11. Joan. x, 8. IN HEXAEMERON. LIB. I.

. phetæ . Et deinceps ostendit cœlum fecisse exor- A leo, et bos, cognitionem in nobis effingentem : natum, ne ipsum Israel adoraret. Nonduin enim neque hoc solum, sed et quod est omnium animan- tium præstantissimum, scimus hominem, et idem ejus quoque vultus figuram in nobis ipsis circum- ferimus; Deumautem nosse et eloqui, neque ulla genita natura, nec ipsa nostra sufficit; quandoqui- dem et quæ inferne per carnem facta est generatio- nem a nobis quidem abscondit Deus et Pater : hoc enim quod a sæculo in omnibus absconsum fuerat mysterium, vobis filiis hominum dedit primis di- scendum; et per vestram Ecclesiam hoc nos post- ea agnovimus 5. Quod si propter ea quæ dicun- tur extimescis, o auditor, ab hoc metu te liberat Paulus dicens: Nunc enim, inquit, ascendit ut appareat principibus et potestatibus per Eccle- siam . Unde etiam ascendens stupore affecit su- pernas potestates in cœlis quæ dubitabant, rogan- tes eas quæ simul cum Domino ascendebant, et dicebant: Quis est iste rex gloriæ 85? Papæ, quam admirabilia sunt miracula et dona qua Deus do- navit humanæ naturæ in ca babitans ! homines angelis Deum ostenderunt quem prius non vide- bant miracula incomprehensibilia! Deum suum hymnis celebrabant, et non videbant, quæ cele- brabant Ferebant eum qui vehebatur, Throni ; et non videbant quem ferebant. Adorabant et glo- rificabant assidue et citra silentium, sex alas et multos oculos habentia ; et non animadvertebaut quem ornabant laudibus. Flexis itaque genibus ceciderat qui aliquando fuit Lucifer, qui mune oriebatur 3º. Illa autem terra (homo, inquam) quæ audiit : Terra es, et in terram reverteris, attracta in profundum cecidit terrarum, spinas et tribulos germinans in peccatis. Ea de causa, de hac re scriptor inducit orationem. Propterea ante cœlum terra a Deo ornatur, quoniam ante angelos terra, et terra geniti homines Deum per carnem vidimus : et ante superna, inferna exornans, ea lætificavit et illuminavit. Ante Cherubin et Seraphin: magi, et publicani, et latrones, et meretrices, et peccato- res, facie ad faciem Deum viderunt, eoque se 1 oblectarunt et fruiti sunt: deinde eum sic trans- • miserunt videndum supernis Virtutibus. Quod autein quem nec ipsi beati viderunt angeli in essentia et natura, sed quem solus scit Pater et qui solus scit Patrem: eum ipsum ante angelos viderunt carnaliter homines, testatur David di- cens Coelum cœli Domino, terram autem dedit filiis hominum hoc aperte ostendens, quod secundum naturam omnia superans colum, et Verbum cœ- leste Filius Patris cœlestis et ex coelo, ab alio agnosci non potest, quod attinet ad essentiam, nisi a Domino omnium (inquam) Domino Deo, et gratia terrenorum patre: Terram autem dedit filiis hominum, qui sunt inferne, naturaliter pa- ɩres : lerram autem dedit, seu terrenam proposuit Verbi 863 generationem, ad cognoscendum C cupiebant, sitiebant, orabant, supplices postu- quodnam sit ejus mysterium sed nec id totum de superna autem generatione, nec ipsi norunt angeli. ་ Perspicuum est autem quod facies duabus tegunt alis, pedes autem duabus ": hoc aperte ostenden- tes (ex eo quod typice et symbolice faciem tegant cum capite), et sic, tanquam in symbolo suam in- telligentiam dicentes: Nos etiamsi montes simus, non tamen aliquid aperte scinus de duabus gene- rationibus, quas ostendimus per alas quæ cir- cumtegunt: neque hominibus de iis effari possu- mus. Pedes autem fuerint, transitus intelligen- tiarum quæ sunt a nobis per impertitionem, ad vos qui estis extremi et post nos collocati. Sed volamus duabus alis solis per volatum extendentes D aviditatem, et propensionem, et perpetuam conten- tioncm, et inquisitionem ad discendum aliquid de his duabus generationibus. Quarum inquisitionibus tanquam alatis semper ferimur, et volatus requiem hucusque non inveniemus. Solutio enim ejus quod quæritur, est veluti quædam pulchra quies volatus mentis multum errantis circa id quod quæritur. Habemus enim cognitionem duarum Verbi genera- tionum : earum autem nequaquam habemus agni- tionem, et propterea semper volamus. Tametsi omnium animantium novimus essentiam: nempe aeriorum et etiam terrestrium, quod sit aquila, et labant videre eum qui non videtur, aspicere eum qui non cadit sub aspectum, aut etiam solum tan- quam in speculo et ænigmate in eum oculos defigere, et non poterant, propterea quod ad divinam essen- tiam appropinquari non potest, neque ea potest compreberdi. Quod si ei quod dicitur non credis, o homo, audi Petrum dicentem: Data sunt dona hominibus, in quæ desiderant angeli prospicere *, et non potuerunt, quandoquidem humana terra tunc erat invisibilis, infra in profundo tenebra- rum peccati, ut quæ esset incomposita. Quam- obrem et ignotum erat cœlum, et non ornatum fir- mamentum in primo die. Et secundo die cum su- spexisset et veluti ex mortuis respirasset, et lucem aspexisset, et Spiritus facta esset particeps, et a malis aquis liberata esset et tenebris, et fructum germinasset quæ prius erat infrugifera; tunc de cætero post eam et exornatum fuit cœlum, exhilara- tumque sole, luna et stellis; ornatum (inquam) fuit Christo, Ecclesia et sanctis, utpote quod illum qui- dem semper fulgentem exceperunt mentes cœle- stes cum carne ascendentem; lætantur autem si- mul cum Ecclesia, et cum sanctis resplendent. Quamobrem supernæ Potestates valde et vehementer defendunt, diligunt et protegunt humanum genus, et pro eo orant et intercedunt, quoniam per nos dignati sunt videre quod per se non potuerunt. 23 song. 55 Psal. xxm, 10. ' 49 Jerem. XIX, 143; Sophon. 1, 5. 3 S. Thom. part. 1, quest. 57, art. 5. 1, 12. ** Isa. XIV, 12. › Ephes. iv, 8, 9. 81 Psal. cxIII, 16. 59 Ezech. Ephes. iv, 8. MI Petr S. ANASTASII SINAITÆ

- Et hæc quidem ad ostendendum propter quamnam A ut sanctificet. Propterea enim fortasse hic rursus causam terra fuit ornata ante cœlum in mundi crea- tione. Quoniam autem non solum adversarias Po- testates, sed ipsas etiam aquarum congregationes, sæpe vocat Scriptura aquas et abyssos super quas sitæ sunt malæ tenebræ, necesse est ut de his ad- ducamus prophetica testimonia. Dicit itaque Da- vid Abyssus abyssum invocat 58, et ad Dei cogita- discimus mysterium Trinitatis : tionem nunc adhortatur Judæum abyssus, id est, multitudo gentium quæ prius erant offusæ tenebris. Nonnulli enim duas aquarum appellationes intel- lexerunt de duobus populis: abyssum quidem populum gentium, super quem sunt tenebræ ; aquam autem, Judæorum, super quem ferebatur Spiritus divinæ Scripturæ, sed non quiescebat. De his autem aquis dictum est: Egredietur aqua viva ex Jerusalem, dimidium ejus in mare; primum di- midium autem ejus in mare ultimum 89. Sicut etiam clamat Habacuc propheta: Et induxisti in mare equos tuos turbantes aquas multas 6, equos Christi dicens, sanctos angelos et apostolos. Unde etiam in ascensu horum equorum turbatæ sunt abyssi, multitudo sonitus aquarum ". Et illud: Laudate Dominum ex terra, dracones et omnes abyssi 6³, can- tatur de gentibus. Dracones autem dicit, eorum principes qui prius erant feri etin humani.Jam cum tot sint testimonia, ne mireris quod dicat de con- gregatione gentium quæ prius erat offusa tenebris? Tenebræ erant super abyssum. Ante lucem erant tenebræ impietatis, tenebræ libidinis et intempe- rantiæ, tenebræ idololatriæ, et omnium aliorum peccatorum, ante præsentiam, inquam, et adven- tum veræ lucis, nempe Christi. Propterea enim Scriptura tenebras solum ponit ante lucem; quo- niam prius eramus in errore, deinde transivimus ad lucem. Propterea prior est lex tenebricosa, de- inde Evangelium. Propterea prior est vespera, deinde dies. Hinc lege est constitutum ut incipe- retur a vespera Dominica; quoniam a morte obs- cura processimus ad lucem resurrectionis. Si hæc autem non ita haberent, valde esset indecorum et Deo non conveniens, nominare tenebras ante lu- cem, et statim ab initio constituere creaturam obscuram ac tenebrosam. Unde cum non potuisset Manichæus hæc sic intelligere, duos nominat deos, tenebras et lucem; et ante Christum lucem, ponit adversarium, qui est obscurus ac tenebrosus; nos autem eas quas diximus anagogicas facientes con- templationes, litteram non dissolvimus. Absit! imo vero aperte cognoscimus quod tenebræ sen- siles erant super abyssum sensilem, et Spiritus Dei ferebatur super aquam sensilem; sive spiritus aeris quem nominare ventum scit consuetudo ho- minum, sive Spiritus sanctus ; prius significans et describens gratiam sancti Spiritus. Ambobus enim est opus ; nempe et acrio spiritu, ut instar crucis in- spiret in aquam baptismatis; et sancto Spiritu, 59 Zachar. XIV, 8. 60 Habac. Joan. v, 58, 59. post tenebras examinat aquam et spiritum, hoc est, post peccatum, baptismi illuminationem. Nam sic- ut tanquam super piscinam aliquam, constituit Deus Spiritum super aquam, ita statim præcipit post hæc dicens, Fiat lux illuminationum, et facta est lux illuminationum. Unde etiam hic in primis discimus mysterium Trinitatis in baptismate, quando dicit: Et dixit Deus, plane: Pater Fiat lux, hoc est, Christus appareat in terra et Spiri- tus Dei sanctus qui ferebatur super aquam. Cum hoc mysterio vitam quoque Deo gratam discimus. Postquam autem datum est, inquit, baptisma, et quæ est in eo fides tanquam aliquod signaculum, Fiat, inquit, lux: id est, exerceatur operibus vita Deo grata, sicut lux lucens coram hominibus, con- gruenter Christo qui sic dixit. Quam etiam cum vidisset, laudat: Vidit enim, inquit, Deus vitæ lucem; et dixit: Bona est. Laudat autem, quoniam delectatur hujusmodi luce. Est enim gaudium pro- pter unum peccatorem quem poenitet. Quamobrem tanquam jam, et a fide, et a vita bona, illuminata creatura et ab ea in baptismo separatis quæ in ea erant peccati tenebris et incredulitatis, statim sub- junxit Scriptor dicens: Et separavit Deus inter lu- cem et inter tenebras, quæ erant super aquam abyssi. Quod præsignificarunt etiam illæ duæ vo- Jucres quæ emissæ sunt ex arca Noe: unde licet videre illic quoque priores esse tenebras. Prior enim corvus evolavit super aquas. Et cum vel suffocatus esset et periisset tenebrosus corvus, Satan, aut etiam ad crassitudinem. 864 et carnali- tatem adhæsisset (non enim possunt omnes sermo- nem capere), tunc Spiritus Dei, columba super- ferebatur, volans super aquam, non inveniens re- quiem pedibus suis, ut tabernaculum figeret in homine, aut inhabitaret et inambularet, etiamsi omnia montium cacumina essent detecta. Quæ quidem significabant peccati infirmorum eviden- tiam et impudentiam, et vitii nimiam clationem, ejusque induratam et callosam vecordiam. Et ideo columba, nempe Spiritus Dei, ferebatur super aquam. Hanc aquam et Spiritum sanctum veluti quamdam inter se habentia cognationem natura et p conjunctionem, in diversis locis simul ponit Scri- ptura. Et ideo dicit Dominus Nicodemo : Amen, amen dico tibi, nisi quis genitus fuerit per aquam et Spiritum, non intrabit in regnum cœlorum 63. Et rursus: Qui credit in me, sicut dixit Scripturn, fluvii ex ejus ventre fluent aquæ vivæ ; hoc autem dicebat de Spiritu quem accepturi erant credentes in exm ". Psalmographus quoque bis convenienter di- cit: Laudate eum, cœli cœlorum, et aquæ quæ super cælos sunt laudent nomen Domini, quoniam est exal- tatum. Ea de causa terrestres et cœlestes aquas magis obtenebratas nominat Scriptura, nobis pec- cato dißuentibus tenebras peccati ostendens insi- 53 Psal. XLI, 8. •1 Joan. in, 5. m, 15. 1 Psal. LXXVI, 16-18. • Psal. cxlviii, 7. Psal. CXLVIN, 4. IN HEXAEMERON. LIB. I.

- - LIB. II. aquas et inhabitem et inambulem in cordibus co- A non autem natura: necesse est ob typicas, sed non rum in medio aquæ vivæ, fide : et aquæ mortuæ, incredulitate. Nam si est infidelis, separetur ziza- nia a tritico, palea a pane: Non enim veni ut mit - terem pacem 73 lucis ad tenebras, sed ut facerem separationem in medio serpentis. Si autem, ut est consentaneum, non verisimilis videatur oratio, ostendo tibi in singulis sex dierum, Deum fecisse aliquam hujusmodi separationem: exemplorum multitudine, forte, te liberaturus ab incredulitate. Primo ergo die facta est separatio lucis a tenebris ; hoc die, facta est separatio aquæ et aquæ; tertio, separatio terræ ab aquis; quarto, separatio lumi- narium inter diem et noctem ; sexto die, distinctio et divisio hominum et volucrum. Quod si non facile admittas, per omnia significari divisionem Eccle- siæ ab errore et incredulitate, dic mihi quauam de causa, aut quid opus erat Deo res inter se conjun - gere, et deinde eas a se separare secundo ordine ? Hoc enim est signum artificis minime ingeniosi. Dicit enim Et fecit firmamentum Deus, qui fìrma- vit terram hominis super piscinam et separavit Deus in medio aquæ quæ erat super firmamentum : Et factum est sic et vocavit Deus firmamentum cœ- lum ; et vidit Deus quod esset bonum. Quid necesse erat die, quæso, facere hoc secundum velum : cœ- lum, inquam, quod dicitur firmamentum ? Sufli- ciebat enim primum cœlum ad situm solis et lunæ et stellarum ad illuminandam terram. Si autem hoc omnino necesse erat fieri, cur non secundum quo- que cœlum sicut primu̟m fuit indigena: sed tan- quam ex aliqua externa regione, ipsum extulit ex terra et ex ejus guttis ? Superioris ergo cœli natura incomprehensibilis mihi videtur habere typum ac figuram divinitatis inaspectabilis et incompre- hensibilis firmamentum autem, quod ab imo ascendit, habet figurain Christi humanitatis seu carnis. Aqua autem quæ cum eo ab imo ascen- dit et intercepta fuit in medio primi, et quod proprie est cœli et hujus firmamenti quod ascendit ab imo: describit imaginem iurpollutæ 865 ejus animæ quæ est media inter divinitatem et carnis crassitudinem utpote quod sint hi duo cceli ex quibus alterum quidem est aspectabile, alterum vero non cadit sub aspectum. Ejus quod dictum est testis est Gregorius in rebus divinis præclarus, dicens Domini animam esse inter- mediam inter divinitatem et carnis crassitudinem : anima enim et aqua dicuntur signa vitæ in divina Scriptura. Vide enim quod coelum quidem superius et quod non cadit sub aspectum, natura ab initio vo- catum est cœlum. Firmamentum autem materiale quod ab imo ascendit, non natura ab initio factum est cœlum : sed post unionem quam habuit cum cœlo natura inaspectabili, tunc ipsum quoque cœ- Jum est appellatum. Sed quoniain sanctum quoque Christi corpus deificatione et unione dicitur Deus, naturales, quæ dictæ sunt rerum traditiones, id dicere firmamentum quod factuin est ex aquis. Erat abyssus tenebrarum sedes, homo. Quæ autem per Christum exaltata est supra, Dei lucis sedes: considet etiam cum eo individue. De his in Christo unitis cœlis seu naturis dictum est illud : Coli enarrant gloriam Dei : hoc est, naturæ Christi præ- dicant et gloriam ipsius Dei Unigeniti qui ex ipsis et in ipsis consideratur, et paternam, eum quidem et ut Deum declarantes, et ut hominem qui est simul in ipso Deus. Manuum autem ejus facturam, cum oporteret eum, tangentem, per se operari : in miraculis annuntiat firmamentum : hoc est, qui in eo cernitur homo. Per eum enim operabatur mira - cula divinitatis, quem e terra sustulerunt dicen- tem : Manus tuæ fecerunt me et plasmaverunt me”, firmamentum a corruptione ad incorruptionem. Unde cœlum quidem carnis ejus quod videtur, ex humore terræ : nempe ex sanguine terrestris Vir- ginis sibi editum, firmavit seu compegit ad incor- ruptionem, quoniam est Dei caro. Non enim cor- rupta est, aut interiit, etiamsi ea quæ sunt natu- ræ sécula est etiam in cruce. Nam etsi Dei caro, erat tamen etiam nostra. Alteram autem, nempe quæ intercepta est, ut dictum est, media inter duos cælos dico autem animam, ut dictum est, suniţ in sua essentia, ut quæ non opus haberet ut fir- maretur, eo quod ejus natura minime corrumpa- tur, nec in eam cadat interitus. Si autem voles, non accipies de sola carne Do- mini secundum firmamentum, nempe aerem, sed etiam de ejus divinitate. Quomodo enimi aer implet omnia, et nullus est locus eo vacuus; dicitur au- tem et ab externis locus capax omnium et qui po- test omnia suscipere: est autem etiam perspicuus, nullius capax figuræ, et inaspectabilis, sed faciens quidem ut res videantur cum ipse omnino non vi- deatur : ita etiam universorum Deus implet omnia, et nullus est locus eo vacuus. Non est enim crea- tura quæ ex ipso non sit conspicua; est autem ca- pax omnium, qui quærunt comprehendere cam quæ ex ipso exsistit deificationem, congruenter ei quod a Mose dictum est: Est locus apud me 73, nempe D facultas suscipiendi te et tua. Quidnam autem est aliud eo magis perspicuum, qui propemodum cb- cæcabat oculos discipulorum in Thabor? Est au- tem nullius capax figuræ, adeo ut nullam aliam suscipial formam, tanquam formam in materia. Ad hæc autem accedit, quod est inaspectabilis. Quį enim supra ejus pectus recubuit dixit : Deum nemo vidit unquam 76. Et facit quidem, ut alia videantur ab iis qui habent validam inentis perspicacitatem : utpote angeli; coelum et universa creatura, unde- nam et quemadmodum facta sit: ipse autem non subjicitur comprehensioni, neque cernitur modus ejus essentiæ. Hoc quoque non te prætereat, quod 73 Matth. x, 34. " Psal. cxv, 75. "Exod. xxxm, 21. PATROL. GR. LXXXIX. 76 Joan. 1, 18. IN HEXAEMERON.

sicut aer est vivificator hominum et eorum quæ A quod sunt sancti angeli in cœlo, quod non cadit sunt in terra, ita etiam Deus accedens, eos vivifi- : eat qui vivunt ex ratione: angelos, inquam, et ho- mines sed et eos etiam qui sunt belluini in sola eos conservans essentia : non utique ad eos acce- dens, cl cum eis transiens. Quod si etiam intelli- gas de angelis et dæmonibus illud: Et separavil Deus in medio aquæ quæ est sub firmamento, et aquæ quæ est supra firmamentum; nihil intelligis, quod discrepet a pietate. Nonnulli autem hoc etiam referunt ad duos populos, nempe et ad nos quidem stantes qui firmi sumus ac stabiles super Petri fun- damentum, et illius fidei immobilem constantiam : et ad Judæos qui ceciderunt, et subjecti sunt in- feriori firmamento. Potest autem hoc quoque dici de nobis et de adversariis: magnam enim dæino- num multitudinem separavit Deus veniens super terram et eos misit in abyssum; nempe sub terræ firmamentum quo missi sunt illi qui sunt ingressi in gregem porcorum, ut cum pauciores essent ini- mici, nos recte et ex virtute vitam ageremus. Ali- quando separavit etiam angelus Dei in mari, stans in medio Israelis et Ægyptiorum, ut servaretur po- pulus Dei, præsignificans magni consilii Angelum qui nos erat liberaturus a manu diaboli. Suavissi- mus autem Nyssæorum Gregorius, intelligentium intellexit Potestatum esse aquarum disjunctionem. Nam alias quidem constituit Deus in cœlis ad divi- nam glorificationem, aliquas autem ad ministerium in terra convenienter ei qui dicit eas administrato- C rios spiritus qui mittuntur ad nostri ministerium et salutem ". Videte enim, inquit Christus, ne con- temnatis unum ex pusillis qui in me credunt: Dico enim vobis, quod angeli eorum perpetuo vident faciem Patris mei qui est in cœlis 18. Si autem interrogas, et quomodo Deum nemo vidit unquam ? scias quod in Filio tanquam in aliquo divino speculo vide- nus gloriam Patris, congruenter ei quod scriptum est: Qui me vidit, vidit et Patrem, quod ego sim in Patre, et Pater in me TY Intelliges etiam duarum aquarum divisionem, justos qui separentur a peccatoribus, illos quidem qui rapiuntur in nubibus supra fundamentum, hos vero qui infra transmittuntur ad inferos. Nescio enim quid esset opus, ut aquæ ferrentur supra cœ- D Jum. Num volebat Deus ut angelicæ potestates ve- scerentur piscibus? Qui enim ex aquis firmavit coelum, et super aquas suspendit terram, poterat etiam sine aqua indissolubile custodire firmamen- tum etiam ex igne solis. Duorum ergo cœlorum tantum fabricationem didicimus ex sacra Scriptura, in typu ac figuram duorum velorum templi quæ significant duas naturas Jesu, et duorum populo- rum, et duarum Ecclesiarum supernæ, inquam, Jerusalem, et nostræ, fidelium. Quod enim supe- riori cœlo Deus est ad lumen', hoc cœlo inferiori est sol, et firmamento Ecclesiæ, Evangelium. Et sub aspectum, hoc sunt et firmamento, stellæ; et in Ecclesia, sancti. Si autem in hymnis Davidicis audias etiam cœlos calorum, hæc est proprietas linguæ Hebraicæ, quæ singulare sæpe nominat in plurali. Quando autem audis Paulum raptum að tertium cœlum; primum cœlum existima esse aerem, congruenter ei quod dicitur: Novi onines volucres coeli, hoc est aeris: deinde secundum cœlum, stei- larum; et tertium, supremum cœlum angelorum. Etenim in exteriori parte templi stabat magna mul- titudo Israelis, in interiorem autemi soli ingredie- bantur sacerdotes, in eam quæ est intra secundum velum, solus pontifex. Quomodo etiam in cœlis invenies, in exteriori quidem cœlo et quod est apud nos in firmamento, inquam, acrio: voluerum ge- nera simul versari, quæ significant gregalem Israe- lis multitudinem intra firmamentum autem quod apparet, et ingredi et degere et servire ac colere intelligentes Potestates, et forte etiam justorum animas. Supra secundum cœlum (quodnam sit au- tem non intelligo), hoc est secundum velum, nemo est ingressus nisi solus verus Pontifex Christus qui est pontifex secundum ordinem Melchisedech. Su- perius autem cœlum existimo esse sinus paternos. Tu autem quando audieris Deum esse et habitare in cœlis, ex divina Scriptura, aut esse intra velum secundum ne intellexeris aliquas circumscriptio- nes, et locales habitationes, et transmigrationes, et ascensus, et egressus. Nam cum sit humilis et ab- jecta nostra natura, cum ea, prout est capax au- diendi, loquitur Spiritus sanctus. Ejus autem quod dicimus, testis est nobis proposita Scriptura Mo- saica, quæ continet quædam crassa verba et indi- gna Deo qui non potest circumscribi : quæ quidem Moses non a domo sua protulit, sed Deus, cum ipse per sanctos angelos in monte Sinai hæc locutus esset in tabernaculo. Sed nec nomen suum omnino posuit Moses in ejus inscriptione, ut fecerunt cæ- teri prophetæ in libris suarum prophetiarum. 866 Quod autem angeli hæc narrarunt Mosi, audi Paulum dicentem in Epistola ad Hebræos de Scri- ptura legis Mosaicæ : Si enim qui per angelos dictus est sermo, fuit firmus et stabilis **. Similiter et bea- tus Stephanus in Actis apostolorum ad Judæos verba faciens, dicebat de Mose: Dic est qui fuit in Ecclesia in solitudine cum angelo qui loquebatur, et in monte Sina, et cum patribus nostris, qui accepit verba vitæ ut daret nobis "1. Ecce aperte audivi a Paulo, Stephano, apostolis, esse angelos qui enun- tiarunt librum Genesis Mosi : et ea de causa non inscripsit eum suo nomine. Præterea non est hoc quoque prætermittendum. quemadmodum hunc diem appellarit secundum : existimo autem id esse factum apte simul et vere. Si enim Deus non ideo formavit hominem ut pro- pter ipsum subiens crucis patibulum, alliceretut 80 Hebr. 11, 2. 81 Act. vii, 58. 17 llebr. 1, 14. 78 Matth. XVIII, 10. 19 Joan. xiv, 9, 10. S. ANASTASII SINAIT.E

LIB. III. IN HEXAEMERON. injuria : et sic, per se et suos discipulos ad se trahe- vero cum non permansisset, victus est et ejectus ex Eden, damnatusque ad corruptionem et interitum : meliora, ea autem erant, ejus qui nos est fabrica- tus humanæ naturæ susceptio. Et nunc ab imo as- niam, humanitas per Christum est assùmpta, est simul cum magno et primo cœlo, cum Verbi, in- cunda, ut prima, medicamento adhibito, cura- rentur. tur, Servatoris humanæ naturæ susceptio. Quam, aquas per Urmamentum fidei Christianorum dies significavit. Apparet autem hoc quoque pulchre dicendum, quod non sit recusanda memorabilium ex ipso enim divinitus inspirato fundamento, hoc facere didicimus. Unde etiam æquum est audire LIBER TERTIUS. Primum quidem librum feci, o Theophile, de iis C gationem unam? Una ergo congregatio tota aqua, quæ primo die a Deo facta sunt: qui dicitur Domi- nicus. Quo cum omnia ex nihilo ad hoc ut sint de- duxisset Deus, de cætero tanquam massa aliqua in frusta dissecta mundum constituit. Post diem Do- minicum, tanquam ad secundum sacrum scalarum gradum, ad firmamenti altitudinem promovimus. Nunc autem in illo ad aquarum latitudinem et pro- funditatem et longitudinem audebimus accedere, Christum habentes gubernatorem apud Patrem : tanquam opificem et in operatione parem, germa- numque, et vere ejusdem essentia. Et dixit Deus, Rem unam, et appareat arida. Memento, o lector, me dixisse, quod non dissolventes litteram transi- mus ad non scriptos sensus anagogicos: sed a Paulo D eruditi qui dicit: Littera occidit ** : sicut etiam oc- cidit Judæos. Ea de causa, post litteram, quæri- mus etiam spiritum qui per litteram adumbratur, in Christo autem impletur. Ecce enim cum aqua esset congregata, essetque individua, et quodam- modo tanquam mare unum consisteret, ex quo aerium factum divisit firmamentum, alterum qui- dem supra, alterum vero infra : quomodo dicit Do- Mosaicos et propheticos et Davidicos sermones, ali- quando quidem accipere aquas pro gentibus, ali- quando autem pro tentationibus, aliquando vero pro divinis disciplinis, et pro sancto Spiritu, et pro gratia baptismatis. Quomodo ctiam cœlum al- quando quidem significat ipsum firmamentum : aliquando autem etiam coelestes Potestates, aut etiam cor omne super quod Deus requiescit. ret humanum genus: sed ut ipse qui fuerat forma- tus, firmus maneret ac stabilis in iis quæ ei fuerant tributa in Eden, minime ab eis abstractus : ille itaque oportebat venire aliqua prioribus bonis longe cendens aerium firmamentum ex aquis terræ, quo- quam, divinitate, assidue. Et hæc facta sunt se- Montes quoque multis modis intelliguntur : accipiuntur enim pro coelis et pro Eccle- sia, et pro angelis, et pro altari, et pro adversariis potestatibus, et pro sancta Virgine et Dei genitrice. Similiter etiain fluvii et fontes, et plantæ, et terra, et tenebræ, umbes et venti: et ut semel dicam, omnis aspectabilis et quæ sub aspectum non cadit Propterea dies secundus et actio secunda dici- B creatura multifariam multisque modis intelliguntur qui hinc et illine discrevit fidelium et infidelium interpretum diversa in divinis Scripturis acceptio : a divinis Patribus ne inopia cognitionis labore: Spi- ritus sanctus, non valens, sicut pluvia plantis, do- nare diversam gratiam in esculentis corum fructi- bus est enim facie multiplex, multamque et eain- dem habens lucem aqua divinæ Scripturæ quæ scaturit ex uno fonte sancti Spiritus. Ei gloria et potentia in sæcula sæculorum. Amen. DE TERTIO DIE CREATIONIS. Congregetur aqua quæ est sub cœlo in congregatio- minus, Congregetur aqua quæ est sub carlo in congre- I Cor. III, 6. unum mare tota facies terræ, unum littus, unum pelagus congregatum : et quomodo dicis: Congre- getur ? Congregetur enim, dicitur et fit in disper- sis. Si ergo convenienter litteræ, Judaice intellige- mus proposita : nec in his factum est Dei manda- tum. Atqui testificatur Scriptura divina dicens : Et factum est ita etiam si in ultimis temporibus ita factum est. Nam initio in aqua sensibili factum est contra quàm Deus mandarat, si litteram sequaris. Ipse enim dixit: Congregetur aqua quæ est sub cœlo in congregationem unam: tanquam de una mandans aqua et una congregatione; congregatæ autem sunt aquæ in multas congregationes, non autem in unam congregationem. Neque ob id quod dicimus contur- betur auditor: ipsa enim divina Scriptura hoc te- statur. Subjunxit enim scriptor dicens: Et congre- gata est aqua quæ est sub calo, in congregationes suas. Ecce non dicit : in congregationem suam con- gregata est aqua, sed, in congregationes suas multas, multæ aquæ, effectæ multæ congregationes. Ex illa enim una prima congregatione et mari unius aquæ, multæ aquæ, multa maria facta sunt: multi lacus sunt divisi, multi fontes divisi sunt in multos fluvios. Aqua illa quæ prius erat congregata sub

S. ANASTASII SINAITE cœlo, divisa est in multa loca, et multis modis. A et congregetur ad lucem : hoc est, ad Christum Aqua in abysso, ecce una congregatio : aqua oceani, ecce rursus etiam alia congregatio: mare ipsum Rubrum, et quod est nobis propinquum, ecce quarta aquæ congregatio: fluvii ex Eden: ecce magna aquæ congregatio: Physon, Geon, Tigris, et Eu- phrates ecce quatuor congregationes aquarum. Fons qui ascendebat ex terra et irrigabat totam faciem terræ : ecce etiam alia foris aquarum con- gregatio, mater multarum aquarum. Congregatio maris, marc Mortuum, typus Judaicæ et infertilis et mortuæ congregationis. Aquæ infertiles, et olim Hierichuntinæ et quæ nunc sunt fertiles: nos figurantes, qui nos invicem parimus in vivo Spiritu et aqua baptismatis. Aqua genitalis, ut Ægyptia aqua multos generans. Aquæ potabiles, et eæ quæ В sunt in usu. Aqua quæ adiri non potest: ut Am- monica : ecce etiam aliena aquæ congregatio. Aquæ in insulis divisis, et per se congregationes. Fluvii in continenti : lacus et aquæ quæ in locis aliis alian babent operationem et qualitatem : aqua amara, aqua accedens ad saporem bituminis, aqua peri- mens, ut quæ est in desertis Æthiopiæ : aqua calida et salubris. Innumerabiles congregationes aquarum diversarum et multarum. Atqui non sic jussit Dens ut aqua esset dividua, sed unita in unam congregationem. Quid autem erat omnino necesse Opifici aquam extendere super omnem superficiem terræ, et deinde eam rursus congregare et non potius unamquamque rem creatam in proprio loco statuere et compingere ? Ergo, ne nos quoque incidamus in laqueos Mani- chæorum. ili enim, convenienter litteræ, intelli- gentes jussum Dei de his aquis : existimarunt Deum esse mentitum, propterea quod aqua non fuerit congregata in unamn congregationem, sed potius contra factum est. Hic ergo adsis, o harum divinis- simarum Ecclesiæ aquarum congregator, et deducas ad profundum harum aquarum. Dicit Deus, Congre- getur aqua quæ est sub cœlo, hoc est, universa mul- titudo gentium quæ sunt sub cœlo, congregetur in congregationem unam meæ fidei et Ecclesiæ, quo- modo est congregata aqua quæ est sub coelis, mul- titudo, inquam, Potestatum angelicarum, in unam Dei congregationem, in concordiam, in unam gra- tam animorum consensionem, in hymnodiam unam, in Jerusalem calestem unam, in unam lucis con- visionem ubi nulla est hæresis nec divisio, ubi non est Judæus nec 867 Græcus, ubi non Scytha nec Barbarus ***, neque iniquus nec infidelis, neque serpens neque scorpius, neque reptiles bestiæ, ne- que peccatum nec nigror: sed aqua una, et fluen- tum unum, et ſons unus et similis, et puteus aquæ unus cui assidet Christus, et congregatio sancta et pretiosa una. Fiat ergo voluntas Dei sicut in cœlo et in terra". Congregetur genus humanuın, nempe aqua cui prius insidebant tenebræ; veniat ** Caloss. i, 11. qui suis mandat discipulis et dicit : Ite et congre- gate omnes gentes et aquas in unam congregationem baptismatis, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti ** 1: illius, inquam, Spiritus qui prius ferebatur super hanc aquam nunc autem in ca cohabitat, et conjungit omnes´aquas gentium quæ priuș erant remotæ ac distantes, in unam Ec- clesie congregationem : et fient omnes una aqua vitæ, unus fons, unus hortus deliciarum, unus grex, unus pastor, unus Dominus, una fides, unum baptisma, unum corpus Christi, unus spiri- tus, unum cor, una caro sponsa Ecclesia, et ejus sponsus Christus, unum firmamentum, unum cœ- Jum Christus et populus fidelium tanquam stella- rum quæ in ipso deficiunt et illuminantur. vivæ ** Ita est intelligenda et accipienda vox Dei et jussus de his aquis: sic et non aliter sentimus spiritu, omnia, et non corpore: et sic prædicamus de nobis qui prius eramus gentes dispersæ et in Deos innumerabiles qui Dii non erant et muti erant Dii errabamus, dicere vocem divinam et ju- bendo dicere Congregetur aqua quæ est sub cœlo in congregationem unam. Super terram congregat Deus Verbum in unam congregationem. Per acrium an- tem firmamentum dividens, cum in cœlos sustu- lisset aquam eam dilatavit et valde extendit a finibus usque ad fines universe creaturæ, abysso- rumque et æquorum : et cum supra firmamentum instar veli expandisset, ipsum extendit, ut nos discamus quod quæ prius erant gentes tenebris offusæ super terram, in unam congregatæ congre. gationem consensionis Christi Ecclesiæ, rapientur aliquando in nubibus in occursum Domini in cœlis, extensæ et dilatatæ : uliæ quidem in regione vi- ventium, aliæ autem in paradiso, et aliæ in externis tabernaculis, et aliæ in luce viventium, et aliæ in regno Dei, et aliæ in civitate Domini virtutum, can- gruenter ci quod dictum est a Christo, Multæ sunt mansiones apud Patrem ". De congregatione harum ratione præditarum aquarum dicebat Christus, se esse missum non solum propter oves Israelis, sed etiam ut dispersos Dei filios congregaret *7. De his aquis maris, Deo dicit David: Congregans tanquam uirem aquas maris, ponens in thesauris abyssos ** Thesauros Dei dicens Ecclesias, ubi aurum et ar- gentum verbi Scripturæ reponitur absconsum et spirituale, ubi custodiuntur margaritæ divinorum sacramentorum, quas jubemur abscondere porcis : nam illi, sicut et Judas, eas nou capiunt. Christi igitur thesauri sunt Ecclesiæ, in quibas alii quidem ex fidelibus dantur quinque talenta, alii autem decem, alii vero duo, alii autem unum, In bis thesauris recondidit gentium abyssos que prius erant offusæ tenebris, quoniam tenebræ erant super abyssum. De hac abysso gentium dicebat etiam propheta Habacuc : Dedit abyssus vocem 20. * Joan. xiv, 2. 11. * Matth VI, 9 seqq. 25 Matth. xxvIII, 88 Joan. IV. 88 Psal. XXXII, 7. 67 Joan. xt, 52.

- suam ", glorificans eum qui ipsam illuminavit, et A receptaculis, alveis, canalibus et congregationibus, dissolvit altitudinem phantasiæ ipsius gentilis ido- tolatriæ. De hac abysso aquarum ratione prædi- tarum Deus gloriæ tonavit per Evangelium: Deus Dominus super aquas multas " et gentes inenar- rabiles. Quamobrem rursus Dominus inhabitabit diluvium, in una congregatione, et sedebit Domi- nus super ipsum tanquam super sedem requiescens, regnans super ipsum in sæculum. • et quæ sunt synagoga seu congregatio Apollinis, synagoga Saturni, synagoga Ammonis, et alia Se- rapidis, synagoga Julii, synagoga Mercurii, synagoga Pythia et Dianæ. Nec hoc solum, sed etiam im- proba Judaica, Christi inimica et Dei adversaria. Propter has ergo impias synagogas et congrega- tiones, et quæ in eis sunt populorum et gentium exsecrandas disciplinas et doctrinas, Deus jubet magıra voce dicens: Congregetur aqua quæ est sub cœlo in unam fidei congregationem. Quam quidem vocem Christi Dei, cum audiissent et aquæ, et fines, genera barbarica: quomodo tune in creatione mundi, aquæ fluxæ, metu ac tremore, magno im- petu fluentes festinabant, currebant, accelerabant, non exspectabant se invicem ut in unam congre- garentur et moverentur congregationem, boreales, australes, occidentales, orientales orbis terrarum undæ et fluenta: se invicem prævenientes et in fluctus assurgentes, tanquam ab aliquo violento et divino spiritu et qui super ipsas ferebatur, actæ et impulsæ, ut una congregatio et mare essent omnes aquæ terræ. Ita licet videre omnes gentes, et maxime illo die Pentecostes, ab illa voce violenta quæ facta est spiritus qui nunc etiam fertur supra gentilem fidelem aquam, quæ congregata est in unam fidei congregationem, et unita in unam Ec- clesiæ compaginem, concurrentes. Vide enim non solum rebus, sed etiam ipsis verbis consonanteni et convenientem unionem illarum aquarum, et harum gentilium aquarum. Spiritus qui ferebatur super aquam, tunc ipse spirans eas coegit et uniit in unam congregationem et hic ipse Spiritus ad- veniens et spirans, fecit gentium unionem. Illic scriptum est: Spiritus insedit: et hic scriptum est : Sedit super unumquemque ipsorum Spiritus **. In illo primo die, ignem Deus fecit: et in codem primo die Dominico in linguis igneis advenit lu- men Spiritus sancti. Illic scriptum est: Tertio die congregata est aqua: hic congregatis ex omni gente quæ est sub cœlo unanimiter. Omnes aquæ gentiles, Parthi, Medi, et Elamitæ, et qui habitabant in Mesopotamia, Judæaque et Cappadocia, Ponto, ci Asia, Phrygia et Pamphytia, Ægyptoque et partibus Libya que est circa Cyrenam, Romani, et Judæi, et Proselyti, Crctes et Arabes **. Qui quidem omnes cum audiissent vocem quæ facta est ex cœlo, tanquam aquarum : tota multitudo, simul fuerunt congregati in domo ubi erant apostoli. Papæ ! quam sunt hæ res nova! Nihil refert an dicatur quod congregata et confusa fuit tota illa multitudo in domo apostolorum. 868 Illud enim: Confusa fuit: valde convenit ut apte et decenter dicatur de aquis. Ratione enim præditis tunc aquis et Christi pisca- toribus, propter unam prædicationem communis vita. Die ergo tertio fecit Deus aquas in congregatio- nem unam. Quamobrem ? Quoniam post primum diem Mosaicum, et secundum cultum propheticum, tertio die, nos gentes congregate sumus in unam fidei congregationem per sagenam Evangelii. Quam- obrem dicebat etiam Christus,qui tertio die sur- rexit a mortuis: Hodie et cras facio signa ecce duo dies. Signa autem dicit, quæ facta sunt in Ægypto, quæ in deserto, et quæ per Mosern: sunt hæc, ut semel dicam, primi dici. Secundi autem, quæ per Eliam et Elisæum, et qui deinceps secuti sunt prophetas. Tertio autem die ejus ad- ventus dies lucidus perficitur, qui ostendit per Evangelium, perfectum et omnibus numeris abso- Jutum ejus studium est enim Christus plenitudo ac complementum legis prophetarum. Et Paulus dicit, Lex est omni ex parte perfecta: nempe lex Christi : ego autem per legem **, videlicet Mosaicam, servio legi peccati. Unde etiam quæ in Cana factæ sunt nuptiæ, factæ sunt tertio die: Cana autem interpretatur creatura; in qua creatura, eo de- C scendente, factæ sunt incorruptæ nuptiæ unionis Verbi et nostræ naturæ. In his nuptiis tertio die primum miraculum Christus fecit in aqua ', quo- niam tertio die aquam gentium congregavit in unanı congregationem, cum eam transmutasset vera vitis ab aqua in vinum lætitiæ, in congregationibus suis, nempe in lapideis petra Ecclesiarum hydriis, quæ capiunt circa duas metretas veteris et novi testa- menti : aut tres, mysterii Trinitatis Dei qui tertio die resurrexit: qui die tertio dicit : Congregetur aqua quæ est sub cœlo in unam congregationem. Nam multæ nuper erant aquæ, multæque et exsecrandæ synagogæ ac congregationes extensæ super totam faciem terræ. Aquas nunc dico, do- gmata et disciplinas alienas a pietate, sed aquam quæ interimit gentilem doctrinam, astrologiam, divinationem. Aqua fusionis sanguinis, aqua amara hæreticæ linguæ pruriginis, aqua obscura et diffi- cilis ad interpretandum. Superstitionis Græcæ multæ sunt aquæ, multi fluvii, multi submersores. Iste docebat non esse Deum, hic non esse pro- videntiam. Iste prædicabat solis adorationem, hic adoranda ligna : et iste docebat ligneas fabricari statuas, et hic ignem adorare; alius initiabat in mysteriis libidinis et intemperantiæ. Hæ sunt prime et steriles et non potabiles et mortiferæ aquæe orbis terrarum stantes in multis $2 Habac. III, 1). Christo ergo Domino valde convenit dicere : ** Act. 11, 5. * ibid. 9-11. 20 Psal. xxvII, 5. 91 Luc. xi, 55. * Rom. v, 25. 93 Joan. 1, 1 seqn. IN HEXAEMERON. - LIB. III.

Congregetur aqua quæ est sub cœlo in unam con- A turiat scaturigo baptismatis. Appareat arida, au- gregationem. Congregetur aqua, piscatores enim pa- ravi. Congregetur aqua : Petrus enim, jam crucem tanquam remum intingit in mari mundano. Con- gregetur aqua, parata est enim sagena Verbi. Ac- cumuletur aqua, non potest enim frangi rete. Ac- celeret aqua, adsunt enim scapha. Convenit aqua, festinant enim qui baptizant. Aqua sanctificetur, prævenit enim Præcursor ad quem currebant etiam aquæ populorum: et circumcurrebant, quod ab co congregarentur et accumularentur. Ille præcursor veterum aquarum, fuit etiam præcursor et pro- gramma hujus præcursoris, figuraque et indicium aquarum credentium et ratione præditarum, ad Christum accurrentium. Per illum antiquum aqua- rum præcursorem constituti sunt fontes aquarum, B et revelata sunt fundamenta orbis terræ: per hunc præcursorem aquarum gentilium, firmata sunt et creata fundamenta Ecclesiæ orbis terrarum. Illæ aquæ currentes revelarunt per vehemen- tem cursum omnes montes qui prius tecti fuerunt : præsignificantes Præcursorem gentium, revelantes et ostendentes montes Christi Ecclesiarum, quæ prius tegebantur et suffocabantur a tenebris. Ante · illum præcursorem aquarum, petra super terram non cognoscebatur: et ante Præcursorem aqua- rum gentilium, Christum Petram non cognovi- mus. ferte malum operculum pudoris animæ. Solvite intermediam peccati maceriem, quæ Deum ab ipsa separat. Appareat quæ tecta erat non amplius cæ- cutiens sed videatur, quoniam visus est Deus deorum in Sion. Respiret de cætero et ascendat ex profundo ignorantiæ quæ fuit aliquando arida Ecclesia, et accipiat radios cœlestis Solis, ut di- citur pluvia. Reveletur arida, quoniam lumen ad revelationem gentium " advenit, et tempus est de cætero ut ipsa exuat et deponat tenebras quæ sunt illi impositæ, ut eas sibi habeat súbjectas et conculcatas et sub se transinissas ad abyssum, et audiat Ecce dedi tibi potestatem calcandi super tenebras 97 quæ aliquando erant supra te positæ et tibi adversæ, nunc autem sunt subjectæ. Nam vim passæ Ecclesiæ et quæ submersa erat et sub pe- dibus, subjiciam et omnes aquas terrestres et ca> lestes exsiccatam naturam et carnem hominis in exterminatione et privatione fontis vitæ paradisi : cam efferens super omnem principatum et om- nem potestatem, in throno Cherubino ei ostendens Dei faciem qui propter ipsam advenit Christus Deus, quia dicit: Congregetur aqua quæ est sub cœlo in congregationem unam: appareat arida, ut ante cœlum ornetur arida. Propter eam enim exiit is qui seminat, ad seminandum et irrigandum et ornandum aridam. Semen enim est paratum, nempe Evangelium promptus et alacris est seminator, nempe Christus: operarii sunt parati, nempe apo- stoli messores probi, sunt doctores: boves impi- gri, ii qui crucem ferunt: jugum aptum, non enim terit collare: bene germinarunt naturalia, aspiciunt enim bene comatam virtutum altitudi- nem. Regiones gentium, sunt albæ et puræ animæ. Ad messem importandam lata est et ampla Eccle - siæ area bene laborati sunt sulci, Baptista enim eos proscidit agri sunt frugiferi: Facite enim, inquit ipse, fructus dignos pænitentiæ ". De cætero aperiatur et appareat arida, ut ponantur ejus fon- damenta in montibus sanctis fidei, quæ putruerant a circumfluis aquis ea alluentibus: ut eam confir- ment ac stabiliant super aquas piscinæ, ut in gul- tis baptismatis ea lætetur exoriens quæ olim erat lilæ aquæ congregatæ terræ lucem ostenderunt : et in concursu aquarum gentilium ortus est sol C justitiæ. Ante illum præcursorem aquarum, volu- cris in terra non habitavit, et ante congregatio- nem cursus gentium, Spiritus sancti columba non habitavit in nobis. Ante illam aquæ congregatio- nem, terra nullo modo fructum ostendit; quomodo nec ante congregationem Christi Ecclesiæ fructum possedit humana natura, nempe virtutes. Per con- gregationem primæ aquæ, panem homo comedit : et in congregatione nostra, nempe gentium, cœ- lestis cibus in cibum apparuit, et cœlestia hæc omnia bona nascuntur terræ hominis. Prophetice dixit Deus Congregetur aqua quæ est sub cœlo in congregationem unam, et appareat arida. Tertio autem die, ex profundo profert terram Deus, prius aperte describens Christi trium dierum ab inferis D arida et expers humoris divini influxus : ut in ea resurrectionem e terra genitæ nostræ naturæ, ne amplius maneat arida. Appareat et reveletur quæ erat arida et infrugifera gentilis Ecclesia, quæ a Deo aliquando fuerat absconsa, ut quæ facta esset nuda ab insidiis diaboli. Appareat quæ erat arida et deserta et sitiens, quoniam in deserto erupit aqua, ne amplius maneat arida. Appareat, et ad fontem vite veniat quæ fuit olim gentilis Samaritana, ferens hydriam animæ ad puteum viventem. Sedet enim Christus eam exspectans. Appareat arida et quæ profluvio male laborabat sanguinis idololatrix, ut exsiccetur fluxus sanguinis qui currebat, et sca- constructa, exsultent quidem montes regionum, multitudinis autem colles exsiliant: lætentur au- tem greges populorum. Fugiat autem mare adver- sariorum nempe improba et falsa incredulitas. Jordanis autem baptismatis gentium, convertat re- trorsum eos qui ipsum fugiunt et baptismum non suscipiunt. Unde de Deo dicit Propheta: Balæna maris quæ conturbat sonos fluctuum ejus, quis sus- tinebit Sed tu dominaris potestati maris, sonos fluctuum ejus quis sustinebit? Salum autem fluctuurn ejus tu mitigas '. Te enim præfignrans Jonas pro- pheta, quando projectus fuit iu mare, effecit ** Luc. 11, 32. 97 Luc. x, 19. 03 Matth. m, 8. " Psal. LXIV, 8. ¹ Psal. lxxxviii, 10. S. ANASTASII SINAITE

. ejus ineffabilem discimus sapientiam. Unde stans in præsentia in aquarum tractatione, et obstupe- scens: nec malas quidem ac metallicas amarasque et abhorrendas aquas quæ vel ad saporem accedunt bituminis, vel æris, vel alicujus metalli ad quod non est sensui accessus, credo factas esse cxtra Dei mysterium: sed credo eas spectare ad profun- dum aliquod exemplum, et nos docere quod totam quidem aquam, nempe genus humanum, Deus in principio unam bonam aquam fecit, unius naturæ, unius operationis, unius potestatis, similem et indi- viduam sed quæ est in aere operatio, terræque diversa temperatura et qualitas, vel salsuginem redolens, vel æruginem, vel aliquem alium insua - vem ex metallis odorem, aquam mutat ad suam proprietatem ita morum quæ est in locis diversi- tas genus humanum, quod est unum, in multas secuit divisiones. Mihi autem intellige aquate a Deo creatam, catholicam fidem veritatis. quam Deus fecit ab initio. Malæ autem rursus sont aquæ, impurarum hæresum disciplinæ: quas aer, boc est malus princeps aeris diabolus, et amaricans, seu ad bituminis ardorem accedens cor terrigenaruin hominum quod sapit terrestria, genuit et conver- tit, et ex bona malam fecit fidem alteravitque. Quod quidem factum est etiam în aquis maris. Deus enim ab initio ipsum fecit aquam dulcem : mutatum est autem tempore, ab aere et elementis effectum salsum divina permissione, præfigurans ac prius describens humani maris mutationem, quod ex virtute est conversum in salsum vitium, quod Christus mutavit in melius per mare bapti- nuarii. Incipit enim fluere mense Janio: et per A prius dixi: per omnia quæ sunt supra terram cum totum et post ipsum crescit, nempe Julio. In Augusto autem et toto Septembri instar maris inundans Egyptum, facit navigabilem quæ prius erat arabilis. Incipit autem, ut dictum est, decre- scere in Octobri et Novembri; in mense autem Decembri et toto Januario, redditur priori alveo. Quando ergo aute Christi ortum cam viderinius tristem et caliginosam, et infertilem, et in profundo submersam et inornatam; deinde post Christi ortum et ejus præsentiam, in omni loco Ægypti statim fieri recessum, et terram ornari et irrigari, gestire regiones, densari paludes, agros germinare, set vicos tanquam ex profundo aquarum detectos et in altum elatos, et aquas congregatas in suis congregationibus, earumque fossas et fluvios, plane intelligamus quando hæc fieri viderimus in Ægypto, quod Verbum Dei incarnatum ipsum erat quod in principio est architectatum creaturam cœli et terræ ipsumque in Ægypto versatum est in carne, et cum eam vidisset tenebrosam et a maligno suffocatam, clamavit ex potestate tanquam Deus, sicut aquis mundanis ita etiam Ægyptiacis, dicens quot annis, et usque ad consummationem post Nili ascensum, congregetur aqua quæ est supra faciem universæ terræ Ægypti in congregationes suas. Rursus: appareat terra, ut qui jam olim qui- dem spiritus erroris increparit et cos Ægypto ex- pulerit, nunc autem in tempore ejus æquas fecerit restagnare; ut et ei et nobis revocet in memoriam c quod ipse est mundi conditor qui cam a tenebris et errore liberavit. Nam si in sapientia fecit Ver- bum Dei, nihil fecit intempestive et non nisi certo scopo sibi proposito : et, si omnia potest, non erat Deus omnipotens, impotens sicut universam ter- ram ita etiam Ægyptum cœlestibus imbribus irri- gare: quam etiam fecit magis concavam quam totam terram quæ est sub cœlo, nt docent qui descripserunt terrarum mundi descriptiones. Sed ne rideat, quæ dicuntur, insipientissimus auditor: credat autem ei qui dicit quod Deus omnia fecit in sapientia. Omnino enim nobiscum fateberis, quod ad admonitionem pietatis et fidem faciendam muns di creationis, Deus in Ægypto statuit hoc miracu- lum ascensus aquarum et carum in suum locum D reversionis. Quomodo rursus in finitimis iis quæ in Pentapoli Barbarica dicuntur Adyta super aquas fertur terra convincens incredulos quod super aquas supra naturam Deus gravem suspendit ter- ram: quod lapis a monte abscissus ipse angularis Christus, terra genitam nostram essentiam admi- rabiliter extollet supra aquas, videlicet supra cœ- los. Similiter etiam iu montibus Lyciæ qui dicun- tur, aqua et ignis simul coeunt, nos docentes indi- viduam Christi divinitatis et humanitatis unionem. Nam si est natura sapientia et dator sapientiæ, et in sapientia omnia fecit Deus Filius Dei, sicut 3; Luc. vill, 3. Et dixit Deus, Germinet terra herbam feni semi- nans semen secundum genus et similitudinem. In his quoque rursus minime consequens et sibi non consentiens, si litteram spectes, videtur dictio Scripturæ. Nam loquens in feminino genere ex regula grammaticorum, desiit in neutrum, Germi- net enim, inquit, terra herbam feni seminans. Si ergo ad herbam deducatur seminantem semen, recte habet: sin autem ad feni, dicas convenire, seminans semen. Scriptura relinquens hanc conse- quentiam, dicit, Seminans semen secundum genus. videtur autem mibi esse harum rerum ejusmodi consequentia, ut illud: Germinet quidem terra her bam feni dicatur a Deo ad animas infertiles : illud autem : seminans semen secundum genus: 870 videtur mihi quod Deus jubet choro apo- stolorum. Unde post ejus exitum, qui est a Pa- tre inseparabilis, dicebat de seipso, Eriit qui seminat, ad seminandum semen', verhi, secun- dum gentem, et secundum regionem in univer- sa terra quæ prius vocabatur arida: super quam descendit, tanquam pluvia super vellus, Ver- hum Dei eam seminans et dicens: Germinet smatis. Matth. XIII, S. ANASTASII SINAIT.€

IN HEXAEMERON. - LIB. IV. in priori infertilitate: sed germinet deinceps et floreat tanquanı lilium, ut non suffocet semen multitudo spinarum. Recesserunt tenebræ quæ prius erant super eam : aquæ sunt congregatæ in suas congregationes: fluvius verbi Dei impletus est aquis irrigans hunc paradisum Ecclesiæ. Fluminis impetus lærtificat civitatem Dei, supernain Jerusa- lem: Plaviam voluntariam segregavit Deus hæredi- tati suæ * ; nempe gentium: præsentiam Spiritus, quo sulcos suos inebriat, et multiplicat fructus suos in triginta et sexaginta et centum. Et tor- rente voluptatis potabis cos, quoniam apud ipsum est fons vitæ *; de cætero sic nunc irrigata quæ prius erat arida, germinet ut terra Dei, herbam feni gentibus quæ priuserant expertes rationis.Quo- niam bos arator, populus qui prius erat assnetus sacrifieiis; cognovit eum qui possedit ipsum, popu- lum peculiarem. Deus enim elegit eum sibi in hæreditatem: Et asinus agrestis populus idololatra cognovit præsepe Domini sui, Bethleem Judæ. Illic enim eum adoravit per Magicas primitias. Quanı- obrem germinet terra herbam ſeni. In Eden enim loco pusesæ paradisi, ibi nos collocavit : Et_super aquam quictis educavit et convertit", amotis ab aqua veteribus tenebris, et quietis aqua facta aqua ba- ptismatis, in quo depositum est onus peccatorum præsentibus et redundantibus, et fluvium manu unanimiter tenentibus gentibus, et dicentibns: Exsultemus propter salutare nostrum, nos enim induit vestimento salutaris baptismatis, et ornavit tanquam vestimento salutis et incorruptionis, et fontibus Scripturarum scaturientibus et in Eccle- sia Deum benedicentibus et Dominum Jesum Chri- stum: hoc est gentibus, ex fontibus apostolicis Israel. Illinc enimest genus ipsius: Et super mon- tes Ecclesiarum stantibus aquis populorum bapti- zatorum germinet terra gentium, quam proeul annuntiat dicens: Veritas de terra orta est, et terra nostra dabit fructum suum *. Quoniam bene com- placuit tibi, Domine, terra tua, quæ audiit et obediit ei qui ipsam convertit et dixit: Germinet Ecclesia • Matth. m, 10. Et dixit Deus : Fiant luminaria in firmamento cœli D ex littera historiam, spiritualiter corporales crea- ad illuminationem super terram, ad separandum inter diem et inter noctem. Æquum esse existimo, valdeque amplectendum et utile per universam nostram sex dierum expositionem, admonere audi- tores quod non dissolventes Dei operum quæ est Patrum expositiones, sed audientes orbis terræ luminare et clarissimam Ecclesiæ lucernam Pau- umbra veritatis rerum Christiet Ecclesiæ : et quod terra humani cordis, ut quæ non esset prius arida A (nempe bona terra) primum quidem herbam ſeni, nempe simpliciorem et delicatum Verbi fructum qui convenit Judaicis et rationis minus participibus Christi gregis animis ad cibum infantioribus et lacte egentibus Est enim perfectorum; nempe noster qui sumus fideles: cibus solidus, quem portant perfecti de quibus dictum est: Germinet terræ herbam feni et lignum fructiferum faciens fructum, cujus semen ejus in ipso. Nam semper geminans, et qui minime interit ac corrumpitur, est fructus Evangelii. Lignum fructiferum, quoniam omnis arbor quæ non facit fructum bonum exscinditur et in ignem mittitur³. Lignum fructiferum habens fructus spiritus, ut eorum qui nunc dicunt: Ego autem tanquam oli- va fructifera in domo Dei. Unde qui sunt illumi- nati, sunt in domo Dei in atriis Dei nostri floren- tes, quoniam justus tanquam palma florebit ", alios quoque fructus seminis impertiens, ut mun- dus corde et tanquam cedrus quæ in Libano, mul- tiplicans et letificans: quoniam lætabuntur ejus- modi ligna Domini cum cedris alti Libani, nempe cœlestibus potestatibus quas Dominus plantavit et non homo. Tu autem quando audis quod post simplicius et delicatum contrimentum herbæ Ver- bi, quam ut convenit jussus est colere, deinde etiam jubetur colere lignum fructiferum faciens fructum, cujus semen in forma jussa germinat, nihil aliud intelliges quam passionem crucis, Mosaicam prophetiam nobis proponere ad imitandum. Et ideo dicit Ecclesiæ ut germinet lignum crucis, sed nobis solis fertile, Judæis autem scandalum et incre- dulis stultitiam : faciens autem fructum et aspectu pulchrum et bonum ad vescendum, nempe Chri- stum crucifixum, quem colligimus accipientes ex parte justi latronis, blasphemiam autem dejicien- les, et ipsi crucem ascendentes ut utrinque Christi eamdem prædicemus theologiam in tempore ef. fecti immortales. Cujus fructus semen est Evan- gelica prædicatio facta ex ipso fructu, et procedens in terram dilatata et dispersa quando mandavit discipulis: Ite et prædicate Evangelium omni crea- turæ: ipsi gloria in sæcula sæculorum. Amen. LIBER QUARTUS. DE QUARTÒ DIE CREATIONIS. turas exponimus per allegoriam: neque evertentes lum dicentem quod vetus Scriptura et lex est * Psal. XLV, 5. Psal. LXVII, 10. 10 Psal. LI, 10. 8 Psal. xxxv, 9. * Isa. 1, 3. * Psal. xx, 3. Psal. Lxxxiv, 12,13. Psal. xc, 13.

- etiam dicitur lignum vitæ : crux enim erat Christi. Propter ipsum enim exsculpta est scalpello ligni vere plantati secus decursus aquarum “; quatuor inquam Evangeliorum. Non erit autem absurdum, si illius quoque quarti qui in fornace puerorum visus est similitudine Filii Dei 18, visionein intelli- gamus, tanquam quarti diei figuram: et Christi qui in eo ostensus est, nempe solis. Est enim ille ignis cognatus hujus solis; siquidem ille corpora- lis, vim habens et urendi et pueros custodiendi ; solis qui est in nobis, nempe Christi, præfigurabat imaginem sic etiam fornax, Virginis. Dum hæc autem terrestria persequor in quarto die, de quarto numero divinus Ezechiel propheta 16 veluti assistens, suam prophetiam et exstasim revocavit in memoriam, nobis ostendens quadriformia illa animantia summarum intelligentium Potestatum quæ vidit, mysterium Christi præsignificare et describere in iis quibus contemplatus est propheta faciem bominis, et bovis et leonis et aquilæ, nos docentia quod magni consilii Angelus (cum sit incorporeus) et humanam formam subiit : tanquam homo quidem videbitur in terra; ut leo autem, cum ceciderit quidem, dormiet in monumento : cæterum divinitatis habebit apertos oculos, non enim somni affectione, aut alicujus alterius capi- tur divinitas resiliens autem resurget a mortuis, indico, aperte ostendo quod bonorum omnium A crucifixi, præfiguravit quatuor cornua crucis, quæ perfectio tunc apparebit et illucescet humano generi, quando Christus unius fuerit naturæ tunc obscuratæ, quomodo in me obscurato orbe lux est unita. Multa habeo quæ in judicio dicam de quarto die et quod per hunc numerum, nempe quaternarium, administratur et constat onnis carlestis creatura quæ facta fuit sex dicbus, co numero nos docente per exemplum, quod san- cta quidem Trinitas est increata : qui autem post Trinitatem est Christi incarnationis, qui est unus ex sancta Trinitate, modus et ratio, is est fons et principium et radix et fundamentum et securitas omnium bonorum quæ a Deo facta sunt in creatio- ne sex dierum in cœlo et in terra, congruenter voci Pauli quæ dicit: Omnia in Christi typum ac figurain creata sunt, prius indicantia rationem et modum ejus incarnationis qui post tria' (dicam rationem) per quatuor Evangelia tanquam quartus dies in quatuor partibus orbis terræ, in quo exor- tus est mundo sol coelestis. Propter ejusmodi ortus mysterium, fecit etiam quarto die solem. Propter hoc ex quatuor elementis fecit omnia, vempe igne, terra, et aqua, et aere : propterea et ipsa quatuor in singulis eorum in quatuor consi- derantur, ignis quidem in luce, et stellis, et luna, et sole: aqua autem in firmamento, et alia aqua supra firmamentum, et terrestri, et abyssin. Aerem in quatuor ventos et quatuor anni tempora divi- sit. Terram partitus est in quatuor fines, quomodo C etiam in quatuor generationes, herbarum, inquam, et fructuum, et animantium, et hominum. Similiter etiam animantia in quatuor genera dividens ea nomi- navit, ea vocans pecora, animalia, feras et reptilia. Volucres autem una vocat appellatione; sunt enim typus ac figura cœli volucrum : nempe Potestatum intelligentium, quarum sententiæ aut vitæ agendæ nulla est divisio. Similiter etiam quatuor semina in creatura super terram agnoscuntur : nempe germinantium, et volucrum, et piscium, et anima- liun. Ea enim sola in terra, et e terra nascuntur, quæ sunt typus quatuor seminum doctrinæ Verbi,hoc est Dei. Quomodo enim semen sua sponte nascitur ex terra, ita etiam ratio doctrinæ naturaliter, ex Christo et angelis, quos figurabunt volucres, et ex D animalibus et hominibus (scripturæ enim sunt ab hominibus), per hos enim quatuor modos seminatur terra Ecclesiæ. Pisces autem semen dejiciunt in terram, nisi quod citra semen nascuntur ex aquis : quare autem dicemus in quinto die. Et tamen nec pisces sunt privati figura quaternarii, cum habeant figuram crucis: sicut etiam volucres, cum quibus facti sunt. Ipsi enim duabus alis, et capite et cauda feruntur in aere et aquis. Pecora quoque, cum sint quadrupedia, quartum describunt numerum. Simi- liter etiam homo ad formam crucis figuratam babens imaginem, ut qui sit ad imaginem Christi et tanquam aquila rex assumetur in cœlum. Quam- obrem divine vociferatur Paulus 17, quod in Chri- sti figuram ac typum creata sunt terrestria ac coelestia, ex quibus sunt maxime etiam quæ dicun- tur in quarto et primo die perfecta; de quibus dixit : Fiant luminaria in firmamento cœli ad illu- minationem super terram. Pulchram commutationem accepit a Deo firmamentum aquarum Ecclesiæ. Cogita enim quod priusquam fieret firmamentum, aqua erat non firmata ac solidata, quæ vocabatur abyssus propter malas erroris tenebras quæ supra eam jacebant; quas cum Deus ab ipso extermi- dicens : nasset, eis adversariam donavit lucem, Fiant luminaria in firmamento creli ad illumina- tionem super terram. Beati enim angeli non ab ulla re creata illuminantur, sed ab ipso Deo de quo dicit Scriptura: Lux justus est per- petuo. Ad terræ ergo iluminationem facta sunt luminaria, non etiam ad illuminationem eorum quæ sunt in mari : quoniam in abyssum a Christo missi dæmones (quorum typus sunt strepentes pisces) sunt expertes coelestis luminis illuminatio- et ab eo alieni. Quod si de astris sensibilibus dixit Deus solum : Fiant luminaria, annon dixis- set: Ad illuminationem terræ et maris? Plus enim quam iis qui versantur in terra, astra sunt usui îis qui navigant in mari. Ergo corporaliter quidem dicit Scriptura, de iis quæ a Deo vere convenienter litteræ facta sunt creaturis : per ipsa autem citra ne, 17 llebr. x, 1. ** Psal. 1, 3. 18 Dan. 11, 92. ** Ezech. 1, 4 seqq. IN IIEXAEMERON. — LIB. IV.

ullum mendacium præsignificans totum mysterium A habet sanctorum angelorum qui creati sunt in Christi et Ecclesiæ. Si autem ad hæc contradicit carnalis Judæus auditor; dic mihi tu, cur cum fecisset Deus firmamentum, non statim cum eo fe- cit stellas et solem et lunam: quomodo quando aperuit terram, protinus 872 eam ornavit herbis et fructibus, et arboribus lignorum? Cur autem fecit minima, ante duo perfecta luminaria ? Et quomodo rursus in duobus perfectis non minus prius est fabricatus, sed magnum? Perterribile autem omnino, ut opinor, et occultum mysterium ! stellas quidem supra per jussum creavit in firma- mento solem autem et lunam cum per se super terram, tanquam Adam et Evam, esset fabricatus, postea eos in altum sublatos posuit in firmamento. cœlis; et ideo eas posuit antequam ¡lluceret sol et luna super terram. Nam ante solem Christum, et Junam Ecclesiam, divinissimæ quoque mentes sen intelligentiæ, lucem præbebant iis qui erant super terram, variis modis eis assistentes. Nam quod duo hæc magna luminaria super terram Deus constru- xerit, et deinde in firmamento cœli ca posuerit; ex ipsis Scripturæ verbis discimus. Dicit enim legis lator Moses Et dixit Deus, fiant luminaria in firmamento cali; ut qui suo jussu fecerit hæc sensilia, sed et ea quæ cadunt sub intelligentiamı sanctorum angelorum luminaria : Ipse enim dixit, el facta sunt ipse mandavit et creata sunt 18. Duo autem luminaria non sic : sed: Fecit Deus luminaria magna, et posuit ea in firmamento coli. Primum fecit, et tunc ea supra posuit. Ubinam autem ca ab ipso erant facienda nisi supra terram? Non erat enim alius locus extra calum nisi in terra, ubi facta sunt ab ipso Deo, et deinde sublata sunt rursum. Vide mihi rursus hic quoque terram ante cœlum a sole illuminari: et sic ad cœlum Chri- stúm qui est sol, remittere post ejus compositionem et constructionem quæ facta est supra terram. Ne nos enim lateat quod ex omnibus luminaribus sol compositus sit, ut qui constet ex duobus ge- neribus in typum Christi: nempe ex illa prima coelesti et antiqua luce, et igne qui postea factus est et in æthere est interceptus, et de industria in terram projectus. Et intellige, hæt nobis sub- ministrare lucem: nempe Verbi divinitatem. Erat enim et pridem in principio lux vera quæ illumi- nat omnem hominem 19 : rursus autem sanguino- lentam et candentem nostram carnem. Lux enim in sole ignem accepit; hoc est, Verbum illuminans fa- ctum est caro: Adam enim induit Dominus et accin- xit. Adam enim interpretatur candens et sanguino- lentus : quandoquidem pueri communicarunt carni et sanguini "; ex quibus etiam super terram Christus (nempe sol) compositus apparuit. Et ideo etiam soror ejus luna, nempe Ecclesia, dicit in Canticis Patruelis meus albus et flavus " : nempe Deus et Adam; albus propter divinitatem, flavus propter humanitatem: qualem etiam videmus Propterea cum hæc audis qui vim habes cogno- scendi, o auditor, noli differre, sed transi et rur- sus ingrediamur in interiora veli Scripturæ, in externa versati philosophia, re nobis significante adyta sanctarum cogitationum. Hoc enim nos docet Scriptura etiam de Mose dicens, euin esse ingres- sum intra ipsam caliginem ubi erat Deus, dicens: Fiant luminaria in firmamento cœli ad illuminatio- nem terræ. llæc dicens fecit et fixit tertiam illumi- nationem in firmamento Ecclesie per stellas, et per soleni, et per lunam. Per stellas, quoniam sancti prophetæ primi, et justi prius annuntiarunt et præcucurrerunt mundo annuntiantes adventum solis Christi Dei, et ejus conjugis Ecclesiæ. Deinde post earum exortum illuxit sol, nempe Christus : et conjux ejus luna, nempe Ecclesia. Propterea illa quoque accurrit suppetias latura stellæ solis, suis radiis solem illuminantis. Nisi enim subindi- caret Christi et Ecclesiæ illuminationem, non ipsa quoque in die simul ferretur cum sole, quando est plena luna. Nam quando quidem est imperfecta Ecclesia, ut tempore Synagogæ Judæorum, ea no- ctu solum lucet; in corum, inquam, vita. Cum autem fuerit perfecta a Deo qui omnia perfecit, tunc simul apparet cum sole, nempe Christo, illucescente die evangelicæ nostræ fidelium vitæ. Accipe etiam aliam de his contemplationem. Primo die Deus creaturam prius illuminavit per unam quandam singularem et individuam lucem, antequam adessent sol et luna et stellæ; revelans scilicet D compositum solem, album et flavum ; ad imagi- et ostendens illuminationem divinitatis in mundo, In hoc autem perfecto primo quarto die, in quo præsentia solis super terram e cœlo apparuit : cogno- vit mundus trinam illuminationem et trinam lucem ejusdem simul essentiæ, in typum sanctæ Trinitatis: in illa quidem prima luce, docemur unitatem divi- nitatis in hac autem trina luce præsignificatur Trinitas eatum quæ simul sunt ejusdem essentiæ, personarum. Quod si id quod dictum est tibi vide- tur asperum et coactum, de eo ipso dicemus etiam alio modo. Forte enim quod ab initio in cæli fir- inamento stellæ factæ sint indigenæ, id figuram " : • Fccle. 1, 8. nem Christi qui est sol justitiæ. De quo dicit Deus per Malachiam prophetam : Orietur iis qui Deum timent sol justitiæ ", ut appareat iis qui sedent in tenebris et in umbra mortis. Hic est enim sol qui dicit : Ego lux veni in mundum "; hoc est: cum esset subtilis ut lux propter divinitatem, pudore est affectus propterea quod venerit in mundum. Ilic est sol de quo etiam dicit prophetice: Oritu™ sol "; hoc est, tendit ad inferos, et rursus venit in suum locum. Christus enim cum inferos sub- iisset et resurrexisset, rediit ad Patrem ; quomodo etiam dicebat: Ego exii ex Patre, tanquam Deus : 10. 18 Psal. XXXII, 9. 12 Joan. 1, 9. 20 Hebr. 1, 11. 21 Cant. V. ** Malach. iv, 2. * Joan, xu, 46. S. ANASTASII SINAIT.E

- Et vado ad Patrem " meum tanquam Deus et A Vidi solem super terram constructum et ex dua, Adam. Porro autem ipsum quoque nomen solis, quod Græce est fioz, cum sit dictio Hebraica, interpretatur Deus. Quamobrem Christus ex cruce exclamavit, Heli Heli quod interpretans evangelista dicit: Hoc est, Deus meus, Deus meus erat enim sol typus Christi. Unde si ex homine recedat caloris operatio, statim etiam vita ab eo separatur et ad mortem transmittitur, nos docente exemplo quod ipsa Christi virtus omnia vivificat, et qui ab ea separatur non habet vitam æternam, sed est mortuus peccato. • ง 30 : bus rebus compositum: nempe qui prius constet ex luce, et ex igne postea; deinde post ejusmodi compositionem et in hypostasi unionem, in colum e terra sublatum et restitutum : nihil aliud aspicio quam Christum Dei Filium cum carne in cœlos assumptum. Hic enim est sol de quo scriptum est 873 In cœlo posuit tabernaculum suum hoc est Verbi divinitati uniit suam carnem Et ipse tanquam sponsus. Datus est enim ad nuptias humanæ naturæ a Patre qui eum genuit. Cum in- corrupta antem ejus sponsa, nempe carne: Proce- dens ex thalamo suo : Matre scilicet: Ersultabit tanquàm gigas ad currendam viam " in cœlos: A summo cælo facta est egressio ejus" qui ad nos erat Begressus : Et tunc occursus ejus usque ad summum coelum recurrentis ad Patrem. Per hoc ergo exem · pluni discamus prophetice, solem: nempe Chri- stum, in cœlo currentem: quem etiam præsignifica- vit Elias currens per æthera 3. Stellas autem desuper ex firmamento, dico sanctos angelos in eum intuentes, sursum ad ipsum recurrentes, et omnes cito ad eum occurrentes et adorantes cho- rosque ducentes et dicentes supremis eorum prin- cipibus: Attollite portas, principes, vestras ", ct viam munite ei qui ascendit super occasum, nunc in cœ- lum coeli ad ortum solis. Nunc enim ascendit a terra super Cherubim, et extensus est ad cœlos, Extensus est autem habens duas alas ut qui sit simul Deus et homo, super pennas ventorum*7 spiri- inum incorporeorum qui sex habent alas. Et po- suit tenebras lutibulum suum *, ut qui sit ineffabilis, inenarrabilis, et qui intelligentia non potest com- prehendi, geninæ scilicet naturæ. Hoc enim signi- ficant tenebræ, ut qui, quomodo, neminem docuerit etiamsi in hac specie obscuræ et ineffabilis ineffabi- litatis ingrediatur et subeat sinus Patris, circum se habens (ut qui sit Deus et Verbum) tabernaculum sui corporis in quo habitavit citra ullam circum- scriptionem, co non deposito (etsi a nobis absces- serit), ut nonnulli de eo male disceptarunt: sed tanquam in tabernaculo lucidissimo, libero a natu- ralibus obscuritatibus et affectionibus in co habi- tat etiam post suum a nobis discessum et est aqua obscura, sed in nubibus aeris, Qui itaque sunt scrutati rationes naturæ crea- tararum dixerunt esse ineffabilem et incompre- hensibilem contemperationem et compositionein naturæ solis, ut qui sit typus ac figura ineffabilis unionis singularis Christi hypostasis; ex quibus est etiam divinus Basilius. Nam si sol est lumen sim- plex, quomodo admirabiliter et supernaturaliter calefacit terram? Sed si est ignis incontemperatus et incommistus, quomodo arbores non comburit et herbam? Multa Christi exempla et præcedentes figuras habet sol. Ignis enim nescimus quemadmo- dum ex ipso exeat accendaturque et exstinctus quo vadat : aut quomodo absque ullo ligno, aut cera, aut aliquo alio hujusmodi crasso corpore nemo potest ignem per se et nudum aspicere, aut tenere super terram, nos docente exemplo quod nemo vidit nudam Christi divinitatem aut contrectavit donec carnem acceperit. Rursus ignis est intra omnem creaturam, et in lignis, et in lapidibus, et in aquis, et nemo videt nec comprehendit quemadmo- dum in ipsis habitet: quomodo quod est ubique cl omnia implet Verbum Dei, de quo dicit Scriptura : Deus noster ignis consumens est ". Rursus autem invenimus lunæ et stellis lumen suppeditari a sole, ut docent qui maxime sunt in externa versati philosophia re nobis significante quod a Christo qui cadit sub intelligentiam, illustratur Ecclesia et sanctorum luminaria. Ipse enim est lux, de qua dicunt Ecclesia et justi : Ex ejus ignis ple- nitudine nos omnes accepimus Quibus etiam dicit ex adverso: Vos estis lux mundi ". De quibus rursus dixit typice : Fiant luminaria in firmamento cœli, quod ascendit a terra ut appareret supra ter- D ram. Unde etiam discimus admirabiliter, et præter omnium opinionem, quod hæc omnia prius in terra facta sunt, deinde cœlo sunt tradita ; tanquam si terra ante cœlum ditata sit Christi mysterio et adventu, et deinde post compositionem et con- structionem ad cœlum et ad intelligentia quæ sunt in cœlo luminaria transinittat in ejus assumptione. Ego quidem certe audio Paulum dicentem, vel po- tius in eo habitantem sanctum Spiritum procla- mantein : Omnia in Christi typum facta sunt, tam quæ sunt in cælis quam quæ fiunt super terram. 3. Aquam autem hic dicit humanam naturam, con- venienter ei quod scriptum : Mure magnum et spa- tiosum; nempe humana natura quæ est et lata eţ abundans multitudine; de qua dictum est: Crescita et multiplicamini, et implete terram 40 in qua sunt reptilia quorum non est numerus, nempe gentes quæ ambulant super pectus et ventrem, ut quæ içe serviant et voluptati, propterea quod sanguine de- lectentur et ingluvie. Et rursus, ut dicit alius pro- pheta Egredietur aqua ex Sion, et dimidium ejus in mare primum, ct dimidium ejus in mare ultimum*, iti!. IV Reg. n, M. 6. 28 Joan. 1,16. * Matth. v, 44. 50 Psal. xv) !, 20 Psal. XXII, 7. 37 Psal. cm, 5. ** Psal, * Joan. xvt, 28. 26 Matth. xxvn, 46. 17 Deut. IV, 21. * ibid. 3. 7. sa ibid. ** Gen. 1, 28. * Zachar. XIV, 8. *V:1, 12. 39 Psal. cm, 25. IN HEXAEMERON. LIB. IV.

unius etiam operationis formæque et speciei, sed solem quidem fecit etiam urentem et illuminantem; lunam autem, et ipsam etiam illuminantem et bume- ctantem ? Num omnino in typum Christi et Ecclesize: Nam justos quidem hic sol illuminat; eos autem qui ustulatione opus habent et peccatorum purgatione, urit. Dicebat itaque : Ignem veni mittere in terrum³, Luna autem, nempe Ecclesia, illuminat pradicans Trinitatem, huniectat autem, præbens baptismum. empe Judæos, qui prius sunt vocati, et gentiles A quanam autem de causa non fecit hæc duo luminaria qui postea. Num enim, inquit Apostolus, Judæorum solum est Deus? Certe et gentium". Est enim, inquit, aqua obscura, nempe non illuminata ad cogno- scendum, et non didicit quomodo sit Deus, et nunc est cum corpore, de co autem plane est secura, quo- modo etiam se habent nubes aeriæ, nempe subli- me volantes et coelestes angeli : neque enim illis ex mysterio revelatum est quomodo, propterea quod ab ejus splendore nubes ipsæ transierunt, sed etiam præterierunt et fugerunt, et retrocesserunt : est enim eis celatum, nec possunt scire quemadmo- dum sint in unum duæ naturæ. Deinde subjungit etiam causam ignorationis. Quoniam est, inquit, mare et carbones ignis, nempe Christi humanitas; est enim caro et non caro, ne B intelligas hoc corpus esse aliquid alterum: grando enim est aqua et non aqua. Aqua, ut quæ facta sit ex illa : non aqua, ut quæ concreverit. Ut autem discas carnis Verbi diversitatem et non diversita- tem: Est, inquit, carbo ignis, exempta scilicet ex divinitate tanquam ex comprehensione. Carbo enim, lignum et non lignum, est exemptus ab igne qui est in eo contentus. Ignitum enim dicit carbonem, hoc quod carbonem efficit, quod sursum fertur et est subtile; id autem quod fit carbo, id quod est infra et est crassum. Divinitas enim est ex iis quæ sunt supra, humanitas autem ex iis quæ sunt in- fra, etiamsi se attingant. Et ideo Gregorius, in theologia celeberrimus, non veretur dicere carnem Domini ¿µóðzov, id est, simul Deum. Si quid autem C mysterii cognovimus, id non est ez domo nostra nec ex nobis, sed ex coelis nobis est revelatum. Subjungit enim: Et tonavit e cœlo Dominus et Al- tissimus dedit vocem suam 3. Quando autem? Quando linguas igneas cum tonitru emisit". Qua- rum linguarum fulgorem sol quoque qui quarto die factus est, præsignificavit. De hoc autem die quarto, inquam, et primo perfecto in quo ortus est sol justitie, et stellæ, et luna, videtur Deus di- cere fortissimo viro Jobo: Quando facta sunt astru, laudarunt me voce magna omnes angeli mei et hymnis celebrarunt". Et quamobrem ? Quoniam facta sunt astra? Non certe propterea: sed cum vi- dissent solem e terra recurrentem, in mysterio di- dicerunt, quæ extremis temporibus futura erat, Christi incarnationem, et e terra assumptionem. Et ideo cum vidissent eum ex sancta Virgine tan- quam ex abysso exortum, statim exclamarunt di- centes : Gloria in excelsis Dco, et in terra pax. Cum quibus, stella quæ deduxit Magos eis persua- sit ut clamarent: In hominibus bona voluntas ". Sic a me intelligitur solis super terram composi- tio, et a terra ad cœlos assumptio. Mihi autem venit in mentem, ut cogitem quid erat, quod pro- hiberet quominus Opifex ubi desuper fixit firma- utentum, in ipso et cum ipso faceret solem et lunain; "Rom. 11, 29. 4ª Psal. xvi, 44. » Act. 11, 2, 5. x1', 49. Nonnulli dicunt lunam esse figuram Scripturæ legis et cultus qui est in Synagoga, qui quotidie multos suscipit divini luminis defectus et diminu- tiones. Nos autem audientes, quod sol constructus sit primus, et postea luna, nos eam existimamus magis esse typum Christi Ecclesiæ, ut conjugem Christi hoc enim docemur per res ipsas. Die enim in quo fuit quarta decima luna in principio, eo die jussus est Israel imprimis sacrificare Pascha in typum Christi: unde etiam huc usque eumdem quartum decimum diem servant Judæi, nescientes quid servent. Si ergo agnus Christum præfigurabat, est perspicuum, quod lunæ quoque dies qui est plenæ lunæ, significat plenitudinem Ecclesiæ pro- pter quam Christus est sacrificatus. Etenim ipsum ejus nomen significat gratiam, nempe baptismatis regenerationem. Esiŋvý enim, idest luna, interpre- tatur sédaç vyníwv, id est, fulgor infantium, et om- nium qui generantur, utpote quod ab utero alia sit piscina has enim est lux. Aut rursus lunæ fulgor est puerascens, propterea quod perpetuo generetur et regeneretur. Quæ quidem est perpe- tua regeneratio lucis baptismatis. Et ideo triginta dies consistit luna constans ex tribus perfectis nu- meris, nempe denariis, in typum ac figuram trium perfectarum, et quibus nihil deficit, hypostaseon sanctæ et ejusdem simul essentiæ Trinitatis in quam credimus in baptismate. Propterea omnium quoque creator Jesus qui est unus ex Trinitate, baptismo tinctus est triginta annos natus : quoniam illic erat mundo manifestandum mysterium Trinitatis. David quoque, qui secundum carnem erat figura et pater Christi, triginta annos natus factus est rex, et tan- quam baptismo aliquo typico mysterio prius est unctus. Quomodo etiam Joseph, alius Christi typus, triginta annos natus in Ægypto est dominatus, Nam Christus quoque triginta argenteis venditus agrum totius mundi figuli (nempe Dei creatoris) redemit et liberavit per fidem in Trinitate svæ conjugis lunæ, nempe Ecclesiæ. Quam olim quoque aperte præfigurabat, et citra ullam dubitationem, arca Noc, quæ constructa erat trecentorum cubi- torum longitudine, et triginta cubitorum altitudine, in typum excelsæ Trinitatis quam Christus nobis revelavit qui est unus ex Trinitate, sol justitiæ, qui in se ostendit tres exaltationes. Primum qui- dem exaltatus fuit in cruce. Unde tunc sol tanquain 68 Job xxxviii, 7. * Luc. 11, 14. “ibid. Luc. S. ANASTASII SINAITÆ

. tem lua a Deo acceperit aquæ potestatem el gu- bernationem, spiritusque in universa aqua et mari et multis corporibus, et ipsi quidem hujus rei plu- rimam habemus experientiam, et testantur omnes qui în mare descendunt in navibus, quod crescente 875 corpore lunæ simul etiam crescunt et multi- plicantur aquæ, ea autem decrescente rursus cum ea desinunt et decrescunt. patus seu principia, intellige magnum esse luminate A în principatus seu principia diei qui illuminatura sole qui cadit sub intelligentiam, per duodecim horas, nempe discipulos et apostolos; luminare au- tem minus in principatus seu principia noctis. Mihi videtur, quod et verbis et rebus et figuris aptum et accommodatum est exemplum solis et lunæ ad Christum et Ecclesiam. Nam cum fecisset Deus hæc duo luminaria, magnum (nempe solem) statim fixit ad ortum firmamenti, lunam autem ad occasum, nos docente hoc exemplo, quod in principio adven- tus Christi, ipso Christo splendente in carne super terram, Christi non splendebat Ecclesia: Adhuc enim stabat in occasu peccati. Cum autem Chri- stus occidens, in cœlis accessisset ad Patrem, tune orta est.luna, tunc suam ostendit operationem, tunc B dominata est tenebris noctis, tunc illuminavit cos qui erant in tenebris, tunc principatus et potestates, et princes tenebrarum hujus sæculi conculcavit, imperans et dominans, et subjiciens omnem obsen- rain ac tenebrosam diabolicæ operationis fraudem el potestatem; et ideo dicitur facta esse a Deo in principatus seu principia noctis, ut quæ post occa- sum solis, nempe Christi, ab ipso illuminttur ipaspectabiliter, quomodo etiam luna a sole. Unde tanquam luna quædam per aversionem et privatio- nem seu lucis defectum, obscuros hæresum defe- clus et allictiones inimicorum subit Ecclesia, ani- mi deliquium fere patiens et tanquam deficiens, cito autem iterum refulgens aut lucem propriam recipiens. Hæc nos aperte docet Habacuc propheta dicens de sole et luna: In altum elatus est sol, hoc est Christus ascendit in cœlos; et tunc luna stetit in ordine suo", nempe Ecclesia in valido suo sta- tu, in pulchritudine sua, in decore suo, in illumi- natione sua, in cursu suo. Recte autem dixit, in ordine suo; prius enim erat inordinata et incom- posita, ut quæ esset dedita idololatriæ. Est autem etiam quædam alia admirabilis oratio de sole et luna, ostendens mysterium Christi et Ecclesia. Di- cunt enim qui res solis et lunæ diligenter investiga- runt, quod ab his duobus luminaribus administratur et gubernatur ac dependet universa quæ est sub cœlis creatura, tam animatorum quam inanimorum corporum sole quidem dominante æstati, ut qui D sit elementum siccum, in typum Christi qui in fine messis consummationis est exsiccaturus eos qui sunt sub peccato, fluvio ignco qui trahitur ex co- rum baptismate : unde etiam sol exsiccat et cale- facit creaturas. Luna vero habente gubernationem et administrationem auctoritatis aquæ et Spiritus sancti, qui a Christo Ecclesiæ tanquam lunæ dona- us est et creditus, quæ lunæ data est tanquam Chri- stus, et credita ad potestatem et gubernationem, ut nos per ipsam generemur et regeneremur, do- nec promota sit et præterierit nox hujus sæculi, et rursus exortus fuerit Christus sol justitiæ. Quod au- Habac. 11, 11. Dicunt autem ibim quoque, quæ eº' animal si- mile lune æthereæ (ut quæ in extremis quidema albescat, in medio autem sit atra et caliginosa), ne ipsam quidem videre quando cœlum fuerit sine luna : eam autem eo tempore clausis esse oculis, et manere cibi expertem. Simia autem manife- stiores habet operationes. Nam quando crescit lu- na, ei dilatatur orbis oculorum; quando autem de- crescit, ei contrahitur oculorum circumferentia. Dicunt autem in flumine Hystaspe nasci lapidem qui dicitur Lychnis, qui quidem cum crescit luna so- nuin reddit modulatum. In fluvio quoque Galliæ dicunt degere piscem, qui ab incolis dicitur cle- pias, qui quidem luna crescente albescit, decre- scente autem nigrescit. Cum ergo et corpora mu- tentur, et aquæ crescant et decrescant in lynæ mutationibus, hæc mihi transferas ad seriem alle- goriæ, et videbis omnia omni ex parte congruere. Nam cum crescit et promovetur Ecclesia, simul etiam crescunt coetus populorum fidelium: decre. scente autem et persecutionibus appetito corpore et lumino fidei ecclesiasticæ ab infidelibus, decre- scunt et diminuuntur etiam conventus populorum fidelium. Similiter spiritus quoque, cui est inna- tum, ut sit super aquam, in cursu ortuque et oc- casu lunæ ejusque incremento et defectu procedit et recedit, et multiplicatur ac decrescit. Itaque, qui navigant, diligentissime observant et conside- rant aspectum lunæ, et figuram, ac lucem, et qua- tuor cjus conversiones, ortum, inquam, et septi- mum, et decimum quintum, et vicesimum primum : in iis enim efficit ventorum mutationes. Etenim sunt et quatuor fines quatuor ventorum Ecclesi:e dominantis et transeuntis. Ideo quatuor subit mu- tationes, quæ a Deo est luna, typice. Nam quan lo venit ad ortum, Spiritus sanctus eam statim in- spirat, nostrum mare fluctibus non agitans et ex- citans, sed tranquillum potius reddens, et ut se- cundo vento navigemus nos provocans. In septimo autem die nascentium infantium, inspirat ventum qui persequitur spiritus nequitiæ, eosque in ve- stibulis catechesi initiat et insufflat veniam quæ expellat dæmones qui inhabitant in generatione peccati, Quando autem crevit, spiraut in medium cjus, et ejus alumnorum qui abrupti sunt a sua integritate, et dilexerunt decrementum ejus lu- minum, spiritus hæresum, quo tempore incipu etiam decrescere. In perfecta autem ejus contra- ctione et defectu, quando est universitas ventura S. ANASTASHI SINAITE

LIB. IV. IN HEXAEMERON. in judicium, tunc spirabit exitialis spiritus, non A tionem, et vitam quæ est per aquam et spiritum : ab ipsa autem, aut per ipsam, labefactans, si fieri possit, etiam ipsos electos. Sic luna figurat Eccle- siam unde etiam lux nova dicitur ortus lunæ, propter regenerationem eorum qui recens illumi- nantur, quæ perpetuo generatur et regeneratur sicut luna, usque ad consummationem sæculi. Si- tit autem omnino et avet prudens auditor rursus discere de duabus solis potestatibus, nempe de calido et sicco, et quemadmodum ea referantur ad Christum. Calidum autem et siccum elementum est ignis, sic terra est etiam sicca et frigida : nam ea quoque est injicienda propter id quod est di- cendum. Quicunque ergo perfectum Deum et per- fectum hominem Christum esse credimus, ignem quidem esse intelligimus ejus divinitatem: Deus enim noster est ignis consumens **. Terram autem rur- sus, terra genitam carnis ejus humanitatem: qua- rum quidem duarum essentiarum et elementorum typus erat verus et accuratus, primi Adæ constru- ctio. Ex his enim duobus factus est Adam, nempe et divini ignis inspiratione, et ex sicca et e terra genita limi concretione. Si ergo rem subtiliter os- tendit oratio: in duobus luminaribus sunt, co- gnoscunturque et administrantur quatuor elementa ex quibus constat mundus. Duo autem luminaria, sol et luna, citra ullam controversiam prius de- scribunt Christum et Ecclesiam. Discat ergo omnis bomo quod in his aquis, et per hæc duo cœlestia luminaria (dico autem Christum et Ecclesiam) consistunt, administrantur, et conservantur tam ea quæ sunt in cœlis, quam quæ sunt in terra, et tam ea quæ sub aspectum cadunt, quam quæ non cadunt, et tam animata quam inanimata, et tam mobilia quam immobilia, et ex quatuor elementis composite sex dierum creaturæ. cujus luna est causa, describens gratiam bapti- smatis. Ejus autem quod dico de ea vita et gene- ratione et regeneratione per aquam et spiritum, ipse Deus Verbum fidem facit, dicens: Nisi quis fuerit regeneratus per aquam et Spiritume, non intra- bit in regnum cœlorum ". Eclipsis certe seu de- fectus lunæ, et quando luna est plena. Quando enim plenitudo gentium ingressa fuerit Ecclesiam; tunc subit cœlum, terram de cætero relinquens. Pro- pterea simplicem quoque lucem habet luna, non autem duplicem sicut sol. Nam Eva est genita ex una costa hominis. Adam autem sicut sol figura Christi, est duplex et compositus, nempe ex terra et divina insufflatione quam Deus in Evam non B insufflavit: quandoquidem non ex duabus essen- tiis, ex divinitate, inquam, et humanitate consi- stit plenitudo Ecclesiæ, sicut Christus, sed ex sola humanitate. Divina enim illa et es- sentialis Dei insufflatio, quæ terram est in- gressa, fuit verus Dei Verbi typus qui ex Patre processit, et terra natum hominem inindividue sibi couniit per hypostasim. Existimo autem quod, etiam extra paradisum fabricatum esse primum parentem Adamum, et deinde positum fuisse in paradiso, apposite admodum convenit de sole sen- sili, quoniam ipse quoque Adam, sicut dicit Scri plura, et sic positus est cœlo. Unde etiam in lu- minaribus scriptum est, posuit, quomodo etiam in homine: Et accepit, inquit, Deus hominem quem finxit, et posuit eum in paradiso, principem cum constituens et Evam, omnium animantium, sicut etiam duo luminaria, ut imperarent diei et nocti, et ut dominatum haberent in omnia animantia, per quatuor elementa quæ sunt in ipsa, ex quibus et per quæ consistit omnis natura corporum tam brutorum quam volucrum. Quod si lucis defectum et diminutionem, et rursus renovationem, sicut in luna, vis etiam videre in Eva, cogita prophétam qui dicit Deo: Lumen sunt præcepta tua super terram. Quorum etiam defectum sustinuit Eva per inobedientiam. Adam enim non fuit deceptus, sicut dicit Apostolus "; Eva autem decepta, cum a te- nebricosi et obscuri serpentis dominatu oppressum esset et defecisset ejus lumen. Ejus tamen luminis defectum restituit lux vera que ex ipsa processit : ex secunda, inquam, Eva Christus, tanquam ex quapiam plena luna, Maria, quæ nunquam minuta fuit aut defecit, aut privata fuit essentiali lumine, nempe sua virginitate, quando ei acclamavit An- gelus Ave, gratia repleta, propter Evam quæ est luna, quæ fuit male habita et vexata, et quæ ex suo defectu inobedientiam fugerat, et se abscon derat et timuerat a ligno inobedientiae et transgres- sionis Gratia, inquam, repleta a Sole justitia, nempe a Deo. Hæc breviter a nobis dicta sufficiant de sole et luna in quarto die, quando dixit Deus : Juan. II, 5. Et quomodo per virum et mulierem nascitur unum corpus, ita indiscriminatim per hæc duo luminaria natum est corpus populi fidelis, Eccle- siæ : et ita aperte impletur illud: Erunt duo in car- nem unam"; et quod omnis caro constat ex quatuor elementis solis et lunæ. Quamobrem ei qui pru- denter attendit illi figuræ quæ primarie refertur ad Christum et Ecclesiam Adami, inquam, et Evæ, sol et luna sunt præcedentia ænigmata : qui D duo constituunt et producunt ex duobus et duobus elementis unam individuam hominis carnem; tan- quam semen hominis, sole præbente suam lucem in atero piscinæ, suæ conjugis, nempe lunæ, quæ est Ecclesia. Omnes quidem certe res ostendunt ma- gnam æqualitatem et similitudinem solis et lunæ, ad Adamum et Evam ignem autem et terram, hoc est, Deum et hominem, paulo ante dicebamus Christum quem sol describit; ut qui ignis, calidum, et terræ, siccum habeat elementum. Similiter etiam Eva interpretatur Vita: Vita autem est etiam Ec- alesia, exhibens perpetuam baptismatis regenera- ** Deut. iv,24; Hebr. xu, 29. ** Gen. 11, 21; Math. 611 Tim. II,

- Habet et Arietes qui semen verbi gregifaciunt, de A tur tanquam solitarii monachi ; ut, qui ex numero quibus dictum est: Afferte Domino filios arictum **. llabet Sagittarios, cos qui præsunt populo ct clamant ad Dominum: Qui docet manus meas ad bellum, et posuisti ut arcum æneum brachia mea . Habet etiam stellas Pisces hoc firmamentum, quo piscati sunt Petrus et Jacobus et Joannes, piscatores. Habet etiam Lyram, sapientissimum Paulum. Habet etiain Cancrum, rursus Petrum: duplici enim gressu in eo ambulavit sol qui cadit sub intelligentiam: nempe ante et retro. Per ip- sum enim fulguravit, et in iis qui erant ante, qui quidem erant ex Judæis, et in iis qui erant ante qui sumus nos ambos enim traxit Petrus, hes quidem signis, illos vero doctrinis. Habet etiam septem planetas, nempe septem dia- B conos, qui contrario ingressu ingrediuntur aliorum revolutioni. li enim in cibando multitudinem quæ ab aliis docebatur, ne caderet propter necessitatem corporis, suffulcicbant verbum quod dabatur ab aliis. Habet et Perseum stellani, quem voles ex Magis venientibus ex Perside in Bethleem per stellam, ad solem qui cadit sub intelligentiam et absconditur. Habet et Aquarios ad quos dictum est: Fluvii ex ventre ejus fluent aquæ vivæ *. Habet etiam Hesperos, qui exorti sunt circa horam undecimam. Non solum autem appellationes, sed etiam ipsæ figuræ et species stellarum nos reducunt ad spiri- tuales notiones et contemplationes. Propterea ex iis aliæ quidem lætæ sunt tanquam subridentes, ut is qui dicit : Semper gaudete in Domino, sine inter- duodenario proficiscuntur ad prædicationem, con- venienter ei qui dicit : Singulariter ego donec trans- eam”: et ut ii qui soli vitam exercent monasti- cam in rupibus in quibus non 877 sunt fontes, dicentes: Singulariter in spe constituisti me ". Alii autem simul bini aut terni ; ut, qui ex septuaginta duobus proficiscebantur, aut etiam qui duo simul exercebantur ad certamina ascetica seu monastica cum audiissent eum qui dicebat: Ubi sunt duo aut tres congregati in nomine meo, illic sum in medio corum **. Aliæ ingrediuntur instar chori aut coro- næ, cujusmodi sunt qui dicunt : Erce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum " | Et aliæ quidem perfectæ, quæ quidem sunt valdo lucidæ ; tenentes locum doctorum et pontificu qui dicunt: Ecce ego et pueri quos dedit mihi Domi- nus 78: cujusmodi fuit Paulus, qui cum supra omnes esset prima et maxima stella, habeat con- sequentes veluti quasdam breves, Timotheum et Silam et Barnabam et Lucam, qui, non multo post, ex discipulo, magistro factus est confessor : et, si non falsum dixit qui dieit, Sufficit discipulo si sit sicut magister ”, non fuit minor Paulo : simul enim considet cum Paulo. Aliæ autem rursus tenent Aguram crucis, ex quibus erat qui dicebat: Qui suam carnem crucifixerunt cum vitiis et concupi- scentiis . Aliæ quoque geminæ incedunt et conju- gatæ, ipsum tanquam Christi jugum ferentes, et anima et corpore ipsum trahentes, tanquam duo oculi lucentes. Unde et moventur et currunt stellæ tanquam quædam animatæ imagines inanimorum luminarium magistrorum. Deducunt itaque non tantuin eas stellas quæ sunt super terram, quan- tum eas quæ sunt in mari, imo magis, quandoqui- dem et stellæ ratione præditæ multo magis illumi- nant el conservant in navi Ecclesiæ eos qui jactantur fluctibus maris affectuum et animi per- turbationum, doncc transeat nox vitæ et oriatur rursus e cœlo Sol justitiæ. Sic spiritualiter hoc modo astra consideret Ecclesia, ea quæ dicuntur de sole, luna, et stellis : quomodo etiam ille divinus qui ad tertium usque in cœlum et ortus est et ra- plus, et didicit ferri usque ad sanctos, tanquam sapiens contemplator stellarum, harum stellarum solisque et lunæ rationem est interpretatus, dicens de iis qui suis temporibus illuxerunt: Alia est gloria solis, nempe Christi : et alia gloria lunæ, hoc est, Ecclesiæ, et alia gloria stellarum, sancto- rum, inquam : stella enim a stella in his differt in gloria”. Nam_Petrus primam tenens sedem, et ego, inquit Paulus, omnibus antecellimus maximo honore. missione orate " : aliæ vero moeste et tristes, ut ii qui audierunt cum qui dixit : Beati qui lugent **. Alie rursus diem festum celebrantes, ut ii qui pro Christo sunt accensi, et dicunt: Transivimus per ignem et aquam. Et alive acres, cursu contendentes, ut ille qui ab Jerusalem transiit usque ad Illyricum, et cum illic cum suo conjuge Petro occidisset, in occasu ambo Occidentem illuminant. Unde videmus alias quidem ex stellis lucere ad Boream, alias vero ad Austrum, alias autem ad Ursam, et alias in locis diversis oriri, quæ illuxerunt in toto orbe terrarum, significantes luminaria Ecclesiæ. Nam cur non in omni tempore æstivæ, quæ quidem sunt ii qui recte portarunt pondus et æslum afictionum, et carnis ardorem, fortes quidem sunt beati apostoli, et qui simul orti sunt cum ipsis discipuli. Aliæ autem rursus ex stellis sunt: lucent omnes stellæ, sed aliæ quidem oriuntur verno tempore statim post Christi resurrectionem, qui ter sustinuerunt, et mercedem exspectarunt, ut operarii messis Domini. Sunt etiam quædam stellæ biemales, quæ quidem sunt martyres, qui illuxerunt in media hieme idololatriæ. Quod si etiam dicendum est de earum positura, ne ea quidem est impropria ot sine mysterio. Nam aliæ quidem ex iis ingrediun- 12. De his enim stellis intelligamus, post sensiles, id quod a Deo dictum est: Et sint in signa et tem- pora et dies et annos. Ita est enim. et facta est "I Thess. v, 16,17. " Matth. v. 5. 78 Psal. LXV, 11 Psal. cxxxı, 1. 14 Isa. VIII, 18; Hebr. 11, 33 I Cor. xv, 41. * Paal. xxvi, 1. "Psal. xv, 55. ” Joan. VII, 58. "Psal CXL. 10. 18 Psal. IV, 10. * Matth. xv, 20. * Mattb. x, 23. a II Cor. x, 2. 13. s Galat. V, 24. IN HEXAEMERON. LIB. IV.

S. ANASTASII SINAITE Ecclesia. Aliud enim ſuit tempus apostolorum, et A et illuminante, nempe luna, ita etiɔm ex iisdem aliud tempus sanctorum qui afferebant, et aliud sanctorum martyrum, et aliud tempus doctorum. De his stellis Deo dicit etiam David: Qui numerat multitudinem stellarum, et omnibus eis nomina vo- cal 8. Hoc est, ex iis alios quidem vocat servos, alios autem mercenarios, alios vero operarios, alios autem amicos, alios autem patres. Nam si de -corporeis stellis hoc intellexeris, non invenies qui eas fecit Deum unicuique proprium imposuisse nomen, præter commune: postea enim hominum sapientia, aliam quidem vocavit Sagittarium, aliam vero Dociam, aliam autem Prestera, aliam Typho- nem, aliam Lampadiam, aliam Pogoniam, et aliam aliter appellavit. De his stellis Ecclesiæ, intelliges et quod in octavo psalmo dictum est ad Christum: B Lunam et stellas quas tu fundasti ". Cur autem non dixit: Et solem ? Quoniam, sicut prius dixi, vera et certa Christi figura est sol: Christus autem non fuit fundatus, nec stetit in firmamento cœli, sed supra coelos in throno Cherubico: nam de ipso dictus est totus psalmus: Quoniam elevata est ma- gnificentia tua super cælos, qui ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem, et qui magnus ponti- fex pertransiisti coelos. Eum autem qui ad hanc usque litteram, corporaliter intelligit rationem de cœlo et sole et luna et stellis, arguit ipsa Scri- ptura divina eum non pię sacris incumbere Litteris. Dictum est enim in hymnis David. Landate Domi- num, sol et luna; laudate eum, omnes stella et lumen. Laudate eum, cœli cœlorum, quoniam ipse dixit et facta sunt, statuit ea în sæculum, et in sæculum sæ- culi. Præceptum posuit, et non præteribit . Si ergo statuit Deus in sæculum sæculi, ut essent cœli et sol et luna et stellæ, quomodo rursus dicit Deus per eumdem prophetam: Coeli peribunt, et tanquam vestimentum veterascent, et sicut opertorium circum- volventur *; et rursus dicit per alium prophetam : Circumvolvetur cœtum tanquam liber in consumma- tione sæculorum, et cœli tanquam folia carent 87 ? Quam ob rem ipse quoque earum creator, Deus Verbum, Jesus, dicit: Cœlum et terra transibunt **? Tanquam figuræ: firmum autem cœlum fidei non transibit, et coelum quod cernitur, exstinguetur tanquam figura : sol autem, nempe Christus quem D sol præfiguravit, is manet in sæculum sæculi. Similiter etiam typica luna peribit; vera autem luna Ecclesiæ quam prius prædicavit et annuntia- vit nocturna, non veterascet: et sanctæ stellæ, nempe ratione præditi chori sanctorum, æterni permanent; earum autem figuræ, nempe stelke temporales, cadet tanquam folia, quando Justi fulgebunt ut sol, hoc est, Christus. Ipsum enim, ut sæpius ostendit oratio, præfigurat hic sol; luna poreis facultatibus constat externus homo noster, nempe ex sole illuminante et sicco, et ex humido 83 Psal. CXLVI, 4. 8 Psal. VIII, 4. 85 Psal. CALVI, 3-6. 36 Psal. c, 26, 27. autem, Ecclesiam. Quomodo enim ex duabus cor- duabus rebus spiritualibus regeneratur et formator homo noster internus, qui ex luna quidem, nempe Ecclesia, nascitur per aquam et Spiritum. Audi et lauda quæ sunt in his ineffabilia et ad- mirabilia. Quomodo solis et lunæ unum quidem est inspectabile: alterum autem est ejusmundi ut cadat sub aspectum, aperte nobis clamant myste- rium Christi et Ecclesiæ iis qui id volunt intelli- gere spiritualiter. Nam alterum quidem est subtile in typum divinitatis, alterum autem crassum ad imaginem humanitatis. Nam spiritus quidem latet in aqua, sanguis autem inaspectabilis latet in corpore. Hæc et quæ sunt ejusmodi ne legeris con- venienter scientiæ medicinæ, sed convenienter spirituali, siquidem credis quod Deus omnia fecit in sapientia. Cogita etiam, non in hoc quarto die, et in mysteriis quæ in ipso facta sunt de sole, de luna, et de stellis, et de Christi Ecclesia et bapti- smate, et de omnibus cæteris sex dierum, quæ in quarto die sæculi, hoc est in quarto millenario, a Deo per Mosen in Israel scripta sunt et præfigu - rata, et nobis revelata et prædicta: quando maxi- me et typus baptismatis fuit in Jordane a Jesu Nave, eo illic baptizante absquè madefactione, Arcam, nempe Christi Ecclesiam, adhuc spirituali et diurno et suave fluenti baptismo, ubi Jesus quoque Nave baptizatus fuit nocturno, marino, et falso Mosaico typico baptismate: quod postea fuit C redditum spirituale diurnum et salutare, quando Spiritus descendit in aquam, postquam Dominus ex ea ascendit. Neque enim purgatione opus habe- bat sanctissimus Dominus, ut prius descendente Spiritu qui aquam sanctificaret, ipse baptismum susciperet, at fit in nobis: sed ut amborum ba- ptismatum Jesus stans medius, aliquid quidem de- pressit, aliquid vero tradidit, primo protinus ex- terminato cum primo populo. Hic est Jesus Nave, primarius Christi typus, qui stare fecit solem in Gabaa, et lunam in Pharanga, alterum ex adverso alterius, quomodo fuit a principio. In quibus per duorum luminarium stationem et fixionem quæ erant in figuram, perierunt etiam hostes Ecclesiæ. Quomodo autem quartum millenarium quarti diei sæculi ostendimus convenire quarto diei sex die- rum creationis: ita etiam ostendemus reliquos congruere eorum paris numeri millenariis suo tempore, Deo daate nobis sermonem in apertione oris nostri. Quomodo autem etiam ex ipsis locis ir quibus Jesus stare fecit solem et lunani, fidem habeat auditor describi et præfigurari statum et in altum sublationem Christi et Ecclesiæ, audi, quæ- so. Gabaon, est, sensim : Rama antem, lingua Hebraica, exponitur altitudo. Pharanga autém, sublimis, seu in altum elata: in altum clationem Christi et Ecclesiæ:(duorum, inquam, luminariuın) per duas appellationes loco significante in quarto 87 Isa. XXXIV,

- LIB. V. IN HEXAEMERON.- LIBER QUINTUS. DE QUINTO DIE CREATIONIS SEX DIERUM. etiam in initio creationis, quartus dies fuit medius ut Dominus tam eorum quæ cadunt 878 sub aspectum quam eorum quæ non cadunt: et me- Vix tandem post multos verborum circuitus, B cant reptilia animarum viventium ; in omnibus au- quartus dies nos ad quintum transmisit: in quo, a Deo tanquam a petra aliqua quatriduanæ mortis, ad vitam procedit creatura: et vita in ipsa im- primis ostenditur, ex aqua et Spiritu principium' habens in Ecclesia, quam universorum Opifex præsignificavit in quinto die dicens: Educant aquæ reptilia animarum viventium, et volucres volantes super terram secundum firmamentum cœli. Et factum est sic. Si ex naturali rerum consequentia, terra ante aquas debet a Deo accipere procreationem pecorum, et quadrupedum, et reptilium quæ ex ea processerunt: ut quæ protinus facta sit secunda post cœlum, et in Scriptura nominetur et collo- cetur ante aquas: quomodo nunc aquæ primo loco ornantur? Videmus enim quod in positura duorum luminarium, id quod in firmamento cœli est, primum a Deo est ordinatum: nempe sol, qui est sicci elementi : et terram quæ est coelemen- taris constituit, ejusque est familiaris: et quo- modo nunc rapuerunt aquæ primas partes et tan- quam primogenituram vite? Id ipsam dico de luna quæ per aquam et spiritum, eorum quæ ab ipsa administrantur et consistunt, aliam ostendit gra- tiam cum primogenitam vitam et spiritum vita peperisset et ostendisset, divine et sapienter om- nia dispensavit et constituit in sapientia. Nam in cœlis quidem primas partes et primum locum sol accepit, quoniam super omnem principatum et po- ligentia) est in cœlis: ut qui sit ostium et intro- ducens ad Patrem. In terra autem, ubi humiliavit seipsum, servi formam accipiens, voluntarie dedit primas partes tanquam proprio suo corpori, Ec- clesiæ: dico autem mysterio baptismatis. Quonio- do enim in cœlis ostium postrum et via ad Patrem est Christus, ita etiam in terra, ostium nostrum et via ad Patrem est baptisma, ad Christum per Eccle- siam et ea de causa ante omnia, et vita et vivens anima ostenditur ex aqua et Spiritu, et super terram manifestatur, dicente Deo: Educant aquæ reptilia animarum viventium, et volucres volantes super ter- ram, secundum firmamentum cæli. Dicant mihi qui attendunt solam litteram Scripturæ, quam ob cau- sam in aquis quidem dictum est pluraliter: Edu- * Psal. xlix, {1. millenario, qui est medius dies sæculi: quomodo A dios Patris et Spiritus sancti, et intermedias lapis seplem dierum. Propterea in co fuit præfiguratus Sol justitiæ, mediator Dei et hominum, et medius. angularis duorum populorum. Qui etiam in cruce fuit in altum sublatus in medio duorum atro- num, et fecit salutem in medio terræ cum esset medius dies. Ei sit gloria in sæcula sacculorum. Amen. tem quæ ex terra processerunt sexto die, feris, reptilibus, jumentis, quadrupedibus, non plurali- ter sed singulariter imperat Deus Verbum dicens : Educat terra animam viventem? Nec hoc solum, sed illud quoque diligenter quærere est necessa- rium: Quam ob rem quæ ex aquis quidem genita sunt omnia Deus benedixit, e terra autem genitos animantes, et quadrupedes, et pecora privavit be- nedictione unde aquæ quidem, ut quæ fuerint benedicta, huc usque et perpetuo pariunt sua sponte absque semine et conjunctione volucres, ex quarum numero sunt coturnices et ortygometræ; terra autem non utique sine semine parit feram, aut pecudem, aut quadrupedem. Et rursus qua ortum habent ex terra, versantur etiam perpetuo · super terram : quæ autem nata sunt ex aquis, alia quidem dicuntur marina, alia antem (cum reces- scrint) in altum sublata appellantur cœlestia: hoc est volucres cœli: quas etiam Deus cognoscit, sicut dicit per Prophetam, Cognovi omnes volucres cœli". testatem, Christus (qui est Sol qui percipitur intel- D centenario, nempe quingentesimo anno Noe, arca Sed ne per frequentes et sibi invicem succe- dentes dubitationes, in hæsitationem animique perplexitatem ac confusionem inducamus audito- rem, jam de his a nobis tractabitur, quod brevi- ter aggredior, rerum historiam quæ est secundum litteram minime evertens: pauca autem de quinto numero, sicut et de quarto, ex divina Scriptura ne- cesse est prius dicere. Invenimus ergo in quinto jaci fundamenta, quæ quidem est verus ac certus typus Christi, in qua feræ omnium gentium simul coactæ, e malo diluvio conservati sumus per co- lumbam, nempe per Spiritum. Unde etiam con- fécta est arcæ latitudo, quinquaginta cubitorum, ut quoniam a mathematicis numerus quinarius et quinquagenarius justus dicitur. Auferens enim qui- narius quatuor quæ sunt apud novem, et conjun- gens cum unitate, ea deducit ad quinarium: et tria quæ sunt in octonario, et componens cum duo- bus, ea facit quinqué, et duo quæ sunt in septena- rio, et ea conjungens cum ternario, facit quinque. Et unum a senario, et conjungens cum quatuor, facit quinque. Similiter etiam quinquaginta facit adver- sus eos qui ipsum præcedunt, et eos qui ipsunu

sequuntur. Eadein ratione Ecclesia quoque prædi- A nequaquam eam in-pertiit benedictione'u, sed eos cat cum peccato diluvium quod Deum justificat, el ejus justitiam quæ tollit e medio quæ contra 1:os sunt inimicitias. Noe quoque quingentis an- nis ædificat arcam, quoniam, cum in quinquies aillesimo anno venisset novus Noe, incepit con- struere arcam Ecclesiæ. reliquit absque benedictione: tune tanquam me- dias stans Christus inter terrestria et marina ani- mantia, et ad ea quæ sunt e terra genita oculos defigens, et dicens: Nisi quis fuerit generatus es aqua et Spiritu, qui fertur super aquam, non intrabit in regnum cœlorum "; neque fet per columbam, nempe per Spiritum, volucris creli: neque Ra- pietur in nubibus obviam mihi in aera”. Si hæc aulem non ita faeta sunt et præfigurata; dic, 879 o Moyses, causam, et ob quod pecca tum in Deum admissum, manserunt pecora el ter- ræ animantia absque benedictione. Quomodo 24- tem et reptilia quæ sunt rationis expertia et meule carentia, et pisces, et volucres potuerunt audire Dei vocem et benedictionem quæ dabatur? Annon est manifestum quod hæc prophetice prædiceban tur de hominibus qui baptizantur in Christum ? Ipsa autem series Scripture secundum litteram, ostendit quod de hominibus ratione præditis et animis immortalibus hæc a Deo jubebantur. Non enim dixit Deus: Producant aquæ reptilia corporum animatorum : nam animal et corpus significant ipsam se moventem et vitalem animam: sed ani- marum viventium, id est, non morientium. Atqui piscium et volucrum animæ non sunt viventes, sed marientes: Sanguis enim, inquit, est anima ejus ; anima autem vivens, sola est nostra quæ est ratione prædita. Façtus est enim, inquit, komo in animam viveŋtem”-”; quoniam futurum erat ut renasceremur per aquam et Spiritum. Omnem itaque orationem convertit ad animas; et dicit, post baptismum et quæ ex ipso exsistit gratiam et illuminationem, eos qui sunt baptizati eflìci ani- mantia non viventia: ut etiam, inquit, corpus cum anima reviviscat. Sed animalia sola sunt anima- rum viventium; de anima enim sola ab eo tem pore post baptismum loquitur: eam enim oportet vivere, et non corpus cum ea: corpori enim sunt inimicitiæ adversus Deum. Reptilia ergo sint iis qui baptizantur; tanquam ad Dei obsonium electi pis- ces qui adducuntur ab iis qui prius erant piscato- res, nunc autem apostoli. Sed sint etiam volucres ii qui sursum feruntur ut fiant obviam Christo in Non est autem alienum cæterarum quoque arcæ mensurarum meminisse. Triginta quidem cubi- torum erat arcæ altitudo, et deinde redacta erat ad unum cubitum : quoniam Ecclesia quoque prædicat tres hypostases et naturam unam unius solius Dei : latitudo autem quinquaginta cubitorum, quoniam illos valde permistos ferarum animantium et im- peritarum gentium greges, ternarie multiplicibus centenariis legem docuit Ecclesia et conservavit, naturali multifariam multisque modis attrahente scripta et `mystica. Multa autem quinquagenarii numeri invenimus symbola Ecclesiæ in divinis Scripturis. Nam in quinquagesimo anno Deus præ- cepit Israeli in genere perfectam et absolutam de- bitorum remissionem et condonationem, ac libe- rationem eorum qui erant super terram. Hæc cnim dicit Deus in Levitico: Sanctificate annum quinquaginta annorum, et proclamate remissionem super terram omnibus qui eam habitant, annum re- missionis **; ea est ejus significatio. Hebræi itaque numerum quinquagesimum vocant Jobelæum, quod quidem interpretatur misericordia aut con- donatio. Hoc enim modo psalmus quoque condo- C nationis et remissionis peccati David, dicitur quinquagesimus: est enim verisimile ante hune numerum aut etiam post seriptum esse hunc Jesalmum remissionis. Hæc autem omnia sunt vera et certa præfiguratio illius quinti diei hebdoma- dis, in quo ascendit in cœlos, et in altum est ela- tus Sol justitiæ Christus. Et quinquagesimo die misit Spiritum: per aquam, inquam, et Spiritum suum largitus remissionem peccatorum. Et quinto die cœnam dedit mysticam, quæ solvit omnia pec- cata. Habes ergo apertam ostensionem cur quinto cx sex diebus, aquæ in quibus superferebatur Spi- ritus, vivas genuerunt animas: nobis præsignifi- cantes regenerationem quæ fit per aquam et Spi- ritum. In altum enim in cœlis elatus Sol qui cadit D aere. Ilæc autem erunt si ab aqua baptismatis sub intelligentiam (sicut sol sensilis in firmamen- to, desuper demisso in aquas suo radio), statim fecit regenerationem quæ est per aquam et Spiri- tum, congruenter ei quod dictum est: Et mittes Spiritum tuum, et creabuntur, et renovabis faciem terræ ". Per hunc ergo, et non per aliquem alium modum, ex aquis quidem genitas animas (nempe per baptismum regeneratas) benedixit Deus di- cens : Crescite et multiplicamini, et replete aquas. Animantibus autem et jumentis et feris quæ viri sunt, serpentibusque et venenatis hominibus, qui sunt peregrini et alieni a generatione baptismi, ** Levit. xxv. 10. * Psal. CII, 32. " Peal. xxxv. 10. ** Joan. III, educti fuerimus reptilia, sed animarum viventium: sola anima, post baptisma; suscipiente studium ad meliora, et tali constituta qualis exierit ex aqua ; et non exierant reptilia animarum viventium, ne habeatur ulla cura corporis. Nam si dicatur animal, intelligitur quod simul sint corpus et anima. Ea de causa ab initio Spiritus ferebatur tanquanı anima vivens super aquam, aquam vivificans et movens. Propterea divina quoque Scriptura hæc duo ponit simul congenita, tanquam animam et corpus, ali- quando quidem dicens: Apud te (nempe Spiritum, tanquam Deum) est fons vitæ ". Aliquando autem: 94.95 5. * Thess. IV, 16. Gen. 11, 7. S. ANASTASII SINAITE

- Flabit spiritus ejus, et fluent aquæ ". Dominus quo- A viventem: una est enim et similis omnibus ho- que dicit : Qui credit in me (nempe totum Spiritum, si fuerit incrassatus), sicut dicit Scriptura, fluvii ex rentre ejus fluent aquæ vitæ ”. Similiter etiam dicit Samaritanæ, Aquam ego ei dabo, qui sum spiritus tanquam Deus, et eos qui me adorant, in spiritu et veritate oportet adorare, et fict ei fons vitæ sàlientis in vitam æternam ". Prima ergo vita, viventium ex aquis. Ex eis est cognitus primus adventus Spiri- tus, nam super eas ferebatur. Prima resurrectio ex eis facta est per Jonam : in eis est absconsa mar- garita paterni fulgoris. Per Jordanem facta est purgatio creaturæ; ex aquis facta est fructuum germinatio ex aquis fuit paradisi irrigatio. Ante omnia aquæ in principio acceperunt lucis illuminationem, ut quæ ferrentur super terram et eam alluerent ac tingerent, et propemodum præ- dicarent omnem humanam naturam quæ erat ba- ptizanda. Quamobrem tertio die aqua ascendit ex baptismo ejusmodi aquarum, ut quæ in Trinitatem Patris et Filii et Spiritus sancti baptizata sit et crediderit. Quam quidem cum Deus tanquam ex aliqua aquarum piscina eduxisset, statim jubet ferre fructus, convenienter Baptiste Joanni, qui iis qui baptizabantur præcipiebat et dicebat: Facite fructus dignos pænitentiæ ; ipse quoque dicens, Germinet terra herbam feni, et lignum fructiferum faciens fructum. Existimo herbam esse peccatores, ligna fructifera, justos; Dei voce nobis significante quod post baptismum generabuntur quædam escæ C pecorum et dæmonum, et ignis materia ex so- cordia ac negligentia tanquam feno, non hoc Deo jubente, sed quod futurum erat præsignificante. Nonnulli autem tanquam in nemoribus et hortis fructum ferentes, veluti in trium arborum ligno, subinclinatam habebunt crucem quam complectan- tur, que germinavit ex tribus lignis; bene colo- rātum producentes fructum animæ sanctificatio- nem, Christum invocantem, qui in crucis ex tribus arboribus conſectæ ligno recubuerat et obdormie- rat. Forte enim sicut tertio die, herbæ et arbores frugiferæ sunt typus peccatorum et justorum; ita etiam in quinto die proposito, pisces quidem qui in aqua tinguntur et non suscipiunt auram nec spi- rant spiritum qui fertur super aquam, sunt pec- catores qui etiam post baptismum in voluptatum profundo et fluctibus permanent, et peccati virus non deposuerunt, neque Solem justitiæ aspexé- runt, neque alas columbæ (nempe spiritus) acce- perunt et ideo non possunt evolare in cœlum, sed remanserunt reptilia, et non sunt effecti vo- Jucres sicut justi. Quorum quidem virulentorum et fætidorum piscium rex est, magnum illud et malignum cetus, de quo Deus dicit Jobo: Hic est rex omnium qui sunt in aquis . Existimo ergo quod hac de causa, in generatione quidem animan- tum ex terra, Deus dixit : Producat terra animam minibus, e terra genita et carnalis generatio ex muliere in aquis autem propter spiritualem, ex ipsis, baptismatis diversam regenerationem, dicit : Producunt, inquit, aquæ reptilia animarum viven- tium. Alia enim egreditur anima ex piscina, qui sincere, ex animo et corde est baptizatus ; est alia anima is qui cum dubitatione accessit ad gratiam; et alia anima is qui tentando accessit ad sacramen- tum, ut Simon Magus, de quo dictum est: Ba- ptizatus est etiam Simon Magus', et ascendit qualis descendit : hoc est, non illuminatus. Aliter enim afficitur, in iis dico qui baptizantur, cor gentilis et barbari, qui est omnino ignarus Chri- stianismi et Scripturarum Dei; et alio animo ac- cedit is qui est institutus et initiatus in cognitione et intelligentia, et tanquam prius illuminatus in Christi sacramento. Unde rursus, cum baptismate, propheticis charismatibus, et linguis, et signis, et prænotionibus, digni habiti sunt nonnulli ex iis qui cognitione illuminati accedebant ad baptismum, statim effecti ab aliis diversi et mulati. Novam autem hanc baptizatorum ad ea quæ sunt meliora mutationem significans Sol justitiæ, mutavit aquam maris, eam intus et extra salsam reddens : quan- doquidem sal est Verbum Dei, tollens omne virus et omnem ſætorem expurgans et putrefactionem, corpora custodiens, cibis benefaciens, et panem cœlestem uniens. Unde et Christus iis exprobrat qui sal ejusmodi in se non habent et custodiunt. Est quædam admirabilis ratio in natura aqua- rum, valde apposita et conveniens regenerationi baptisinatis, quæ fit sine semine et corruptione. Nam, ut dicunt qui norunt piscandi artem, habet quidem piscium natura masculinum et femininum sexum natantes, et inter se non coeunt; sed sine semine ex aqua et spiritu veluti pariunt; proprie et sine dubitatione, eo exemplo significante spiri- tualem et sine semine nostram ex aqua et spiritu generationem, de qua dictum est : Non ex sangui- nibus, neque ex voluntate viri, sed ex Deo náti sunt". Dicunt autem et testudinem, quæ dicitur, et mure- nam coire sed quod rarum est, non est lex Ec- clesiæ. Sed quoniam utraque hæc animalia mariña et coeuntia, in terram ex aquis egrediuntur, vitam degunt ancipitem et non vivunt more natatilinm animantium. Unde ea quidem quæ dicitur murena, e mari egrediens coit, ut aiunt, cum serpente ma- rino. Etenim quicunque nolunt patrem habere Dominum, et matrem piscinam, sed ficte et simu- late, ut Simon, accedunt ad baptismum, ii sibi rursus patrem ascribunt diabolum antiquum ser- pentem, et audiunt, Vos ex patre vestro diabolo cstis*, et abnegant aquain piscinæ. Non enim na- scuntur in ea; et accedentes in terram, suscipiunt generationem quæ est conversatio et vita minime illuminata, nam supra aquam, non supra terram vu, 13. ' 7 Psal. CLVII. 18. 98 Joan. vi, 38. * Joan. IV, 23, 11. 1 Matth. 1, 8. ' Job xli, 25. 'Act. Joan 1, 13. Joan. vn, 45. IN HEXAEMERON. LIB. V.

S. ANASTASII SINAITE super ferebatur Spiritus. Testudo autem, tanquam A qui ipsuin rursus evomunt. Sed non eum qui prius aversantibus et abhorrentibus aquis, ejus iniquam ex semine et fluxu conceptionem, in hanc terram amandatur et illic ova pariens ea occultat, in ty- pum eorum qui revera ex aqua baptismatis ena- tant per ipsum, intrinsecus autem adhuc celant improbam seminis generationem, et propter hu- manum forte pudorem eam foras non emittunt. Nemo autem irrideat exempla de testudine et pi- scibus, audiens divinam Scripturam, et vermem, et serpentem æneum, 880 et leonem, et virgam nominare Christum : qui omnia tam abjecta et mi- serabilia, quam maxima fecit in sapientia. Sed redeamus ad propositum, rursus sumentes dictum Mosaicum; dicit enim, Et dixit Deus : Pro- ducant aquæ reptilia animarum viventium secundum firmamentum cœli. Et factum est sic. Collocat pisces ante volucres, dicens nobis Deus quod reptilibus et quæ humi et in terra versantur animis, fiunt volucres cœli volantes super terram secundum firmamentum cœli; et ad imitationem omnium, spiritualem angelorum ostendunt vitam. Cujusmodi est illa volucris quæ volavit usque ad tertium cœ- lum et dixit: Nostra autem conversatio est in cœlis*. Et Imitatores mei de cætero estote, sicut et ego Christi. Quomodo autem reptilia vocat pisces qui cadunt sub intelligentiam? Repere enim pro- prie dicitur de iis quæ trahuntur et serpunt per terram, ut serpens. Quo fit ut hine sic perspi- cuum quod ænigmata loquitur de animalibus, quæ C referuntur ad homines. Unde etiam in libera po- testate quam Deus dedit Adamo, ante cætera ani- mantia et pecora posuit pisces, dicens: Et impe- rate piscibus maris; deinde dicit: Et volucribus cæli, et omnibus pecoribus, et universæ terræ, et iis quæ reptant super ipsam. Illis enim est dominatus et imperavit secundus Adam, per suos piscatores; Christus nempe, illis qui sedebant, in profundo ignorantiæ, in tenebris et in umbra mortis gen- tium, in quos omnes regnavit, et quorum rex fuit in aquis baptismatis. - Et fecit Deus cete magna, et omnem animam ani- malium reptilium quæ produxerunt aquæ secundum sua genera, et omnem volucrem alatam secundum inflexibilis, didicit magis esse benignus, clemens et misericors post Crucem quam figurabat, et trium dierum sepulturam: significans eum qui hæc erat passurus, pro iis intercedere qui eum crucifigunt et malis afficiunt. Puerorum quoque Canticum in- ducit ipsa cete Deum honorantia, cum dieit. Be- nedicite, cete et omnia quæ moventur in aquis', videntia eos qui peccabant suscipere prædicatio- nem, et statim mutari. Sed cum ad hunc dictionis contextum venisset quispiam ex antiquis expositoribus, quærit quam- obrem imperat Deus tanquam aliquibus aliis, eis jubens et dicens: Multiplicentur volucres; non enim ad volucrum personam dirigit sermonem, sicut aıl pisces. Is autem cum hæc dubitasset et dixisset. exponit quod nos hinc oporteat discere, quod iis qui baptizantur, et iis maxime qui in virtutibus effecti sunt volucres, a Deo dantur sancti angeli, qui eorum curam gerant et provideant ad illumi- nationem. Ad eos enim jussum dirigit Deus, jubens et dicens ut multiplicentur volucres; hoc est, qui cœlestia sapiunt et obeunt. Ipse quoque Dominus nobis fidem facit, et docet angelos esse custodes eorum qui credunt in ipsum. Dicit enim quibusdam infidelibus Videte ne despiciatis unum ex pusiltis istis qui credunt in me. Dico enim vobis quod angeli eorum perpetuo aspiciunt faciem Patris mei qui est in cœlis ¹º. Atque sciendum est quidem quod nihil ex iis quæ sunt creata sex diebus, Deum invenie. mus benedixisse nisi hominem et quæ nata sunt ex aquis. Quamobrem ab initio quando fuerunt genita, implebatur propheticum eloquium quod ¿i- cit Vox Domini super aquas ", quæ ab ipso ante omnia fuerunt benedictæ, et ea de causa usque in hodiernum diem, et usque ad consummationem sæculi, absque semine animas generant multorum quidem piscium, paucarum autem volucrum, nempe ortygometrarum et aliarum, ex quibus olimi na- tritus fuit Israel. Et forte quoniam valde exiguus futurus erat numerus earum volucrum, justorum, inquam, ea de causa earum curam magis gerens Deus, jubet sanctis angelis qui curam gerunt terrestris creaturæ. Volucres multiplicentur super terram, quæ ex aquis sunt generatæ vel potius rege- neratæ, et peccati virus ac fœtorem illic deposuere ; et ad cœlum evolant a fluxis et tenebricosis et mul- tis tempestatibus agitatis aquis hujus mundi, ad aquas quæ sunt firmæ ac stabiles et tranquillæ, et nullis concussæ fluctibus, in excelsis per aerem ingredientes ubi est situs Sol justitiæ, et ejus conjux luna semper illuminata requiescit, et ratione præ- ditæ stellæ cœlesti lumine orbem terræ deducunt et illustrant, et aqua spiritualis quæ est supra cœlos absque silentio laudat nomen Domini. Multa el pro- funda de aquis oratio annuntiatur in divina Scri- ptura creationis, quæ aliquot sæculis, et cœlestibus 11 Psal. genus suum. Et vidit Deus quod pulchra, et benedixit ca Deus dicens : Crescite et multiplicamini, et re- plete aquas in mari, et volucres multiplicentur supra terram. Jubet fieri magna cete: nempe Dei præ- licatores apostolos, qui conturbaverunt quidem aquam maris, ut in Jona factum est per cetus. Quos etiam, equos mystice dixit Habacuc 3, qui inare mundi perturbarunt, et qui etiam (tanquam si cete essent) verbum, devorarunt propheticum; nempe peccantium poenitentiam, et ipsorum pro- tinus commiserationem. Non excipit enim eum qui simul et mutatur, et cui simul condonatur, nisi etiam conjiciat in gravissimos compedes cos XXVI, 3. • Philipp. m, 20. 71 Cor. IV, 16. Habac. m, 13. 'Dan. mi, 79. to Matth. xvm, 10.

IN HEXAEMERON. - LIB. VI. maturis ac mentibus opus habet ad apertam eorum A nempe penitus divisæ a sancta Trinitate. Fortasse quæ significantur comprehensionem et declaratio- nem, ut considerate et citra ullum errorem dicamus, convenienter ipsi eorum quæ sunt veritati, per quam a Deo ut essent facta sunt. Quanam ergo de causa in sex dierum creatione, relicta est tacita et arcana aquarum ratio; et de spiritu et igne ratio non est enuntiata neque pu- blicata quomodo cœli creatio et terræ, et planta- rum, et luminarium, et hominum? Quid enim erat difficile quod prohiberet Creatorem dicere: Fiat aqua; et, Fiat ignis; sicut jussit in reliqua uni- versa creatura? Sed fortasse nos erudiens divina Scriptura sanctam Trinitatem esse increatam, inef- fabilem, de his tribus creaturis tacitam et arcanam reliquit rationem, in libro, inquam, Mosaico. Quam- obrem et ignem et aquam et spiritum fingentes divinæ Scripturæ, symbolice Deum esse prædicant. Ergo et quod sit sub omni creatura in abyssis, similiter etiam super terram, et in coelis, et supra cœlos, docemur typice divinam essentiam esse in- circumscriptam, et omnem continere creaturam. Quod quidem rursus significatur ex eo quod ventus et ignis sit inaspectabilis et incontrectabilis subti- Hisque, et expers materiæ, et omni ratione vivificus. Nonnulli autem quadruplicem aquarum divisio- nem, eam, inquam, quæ est supra cœlos et firma- mentum, quod est ex aqua, aquamque terrestrem et subterraneam quæ est tenebrosa et ultima, di- cunt esse typum quatuor ordinum naturarum ra- tione præditarum. Aquarum quidem quæ est supra firmamentum, esse imaginem Potestatum super- cœlestium firmamentum autem, rursus esse sym- bolum sanctorum luminarium ordinis hominum. Diversæ autem aquæ terrestres sunt typi diversa- rum gentium terrenarum et non convenientium, fideque divisarum. Aqua autem subterranea est symbolum adversarum Potestatum quæ sunt om- nino separatæ a divino igne, luceque et spiritu ; LIBER SEXTUS. scaphis vias marinas conficiunt, cum aliquem dex- trum ac secundum ventum fuerint adepti, et ad quintum et sextum diem gratos hilaresque et aptos fluctus habentes in prora, terribilique ac vehementi aquarum impetu gressus celeres et cursus navis peragunt quibusdam plumbeis et gravissimis bo- lidibus probant et exquirunt aquarum profunda, de die in diem ex incomprehensibilibus et ineffabi- libus profundis ad levioraet in superficie magis po- sita profunda, et de cetero ad littora sperantes pervenire. Cum autem hujus libri scapha jam quin- enim ii sunt vulnerati immedicabiles qui in inferis dormiunt somnum peccati, quorum Deus non am- plius meminerit unquam nec omnino, et ips. re- pulsi sunt a manu ejus nec possunt stare. Pisces autem, qui quidem sunt peccatores: sunt quidem lucis ex parte aliqua participes, ut qui sint in mari et non in locis subterraneis et ideo etiam conan- tur parva ex parte imitari volucres, ut qui pennas habeant hoc est, ex parte pietatem : unde etiam volant in aquis tanquam volucres. Ex iis autem aliqui vecti super aquas et natantes, solem fixis aspiciunt oculis. Qui sunt autem ex iis nequiores, et plus habent materiæ, cum non sint squammatį, inferne habent ortum ex cœnosa materia; qui qui- dem nihil penitus habent bonorum operum, pigri et desides et difficiliter se moventes : et facile ca- piuntur ad mortem, et sunt ad esuin noxii. A qui- bus et abstinere et non abstinere, verns Israelita, qui sumus nos, jussus est. Hæc nos quintus dies docet de Christo et Ecclesia, symbola et ænigmatą, ante nobis significans principium baptismatis in quo creati sunt quinque sensus humanæ naturæ, visus, auditus, gustus, olfactus, et tactus. In hoc, quinto, inquam, die sæculi, in quinquies millesimo anno factum est etiam lavacrum a Salomone filio David, in templo Dei Hierosolymis, in typum ba- ptismatis Ecclesiæ Christi Dei, filii David. Quo- modo etiam rursus illa pelvis in magno cœnaculo, 881 quinto die, exemplum habens piscine; pedes discipulorum primıım baptizavit a Christo : et deinde eis dedit corpus et sanguinem in participationem, quando etiam facto testamento Christus postridie, sexto die, cruci affixus fuit in Golgotha, et para- disum latroni aperuit. Ad quem nos quoque, sex dierum, sexto, Christo deducente et Verbum nobis dante in apertione oris nostri venienus. Cui glo- ria in sæcula sæculorum. Amen. DE SEXTO DIVINI OPIFICII DIE. Qui ex tranquillis portubus ad æquoreos' cursus D que dierum cursum celeriter peregerit, pervenit ad majores aquas et profundiores maris gurgites, qui sunt revera obscuri et incomprehensibiles. Quamobrem ferventius est precibus excitandus in somnis super scapham, et in cervicali mentis prin- cipalis, requiescens Deus Verbum, qui apprehen- sis clavis mentis et lingue, tanquam duobus te- monibus animalis nostræ scaphæ, contrarios qui- dem spiritus et intelligentias increpet, suo autem lumine profundum (nempe ignorantiam) proposi tarum aquaruìn illuminet, ad hoc una Dec inspi- rati aspiciamus et dicamus: Curnam Deus qui sa-

pientissime et supra sapientiam fecit omnia (in A lege statuens illa multa crassa et ad exse- primo die lucem fabricatus), non statim etiam cum eo est fabricatus omnia quæ sunt ex luce, nempe luminaria: sed iis relictis quæ sunt ex luce pro- creata, transiit ad aquas, facto ex eis firmamento? Deinde cum fixisset firmamentum, ne sic quidem adimplet ornatum eorum quæ sunt in ipso lumina- rium sed eo quoque relicto imperfecto, transit rursus tertio die ad aquas, eas congregans a terra. Et rursus cuni non ad plenum perfecisset ea quæ sunt genita ex aquis et in aquis, nempe pisces et rete, iis quoque relictis semiperfectis et non geni- talibus, transiit ad terram, dicens: Germinet terra herbam et lignum frugiferum? Eo autem facto, cur non statim facit etiam animantia exire e terra, et feras, et reptilia : sed sinens imperfectam quæ fit ex terra fabricam, rursus redit ad firmamentum, et facit quarto die stellas et duo luminaria : et iilinc rursus revertitur ad aquas die quinto, ex eis perfecta piscium et volucrum generatione? Deinde sic sexto die reversus est ad terram, iis impletis quæ sunt ex ipsa : nempe animantibus, et jamentis, et reptilibus, et feris, et homine. quendum et portandum difficilia præcepta, cum acribus minis et exsecrationibus, pro eis cœle- stium nullam promisit remunerationem, sed mu- nera terrena, fertilitates, et corporales felicitates, et latæ terræ possessionem, et quæ interirent bo- norum, fructuum perceptionem. Hinc et propter hæc, terram jure intelligimus populum Judæorum, utqui terrena sapiat, et non habeat conversationem in cœlis 1. Propterea hæc nos docens Deus in sex dierum mundi creatione, non simul perfecit aquas, el quæ orta sunt ex aquis neque rursus in uno die ter- ram exornavit, et quæ ex ea processerunt animan- tia et ligna fructifera. Quamobrem mihi quidem videtur quod cœlestia, divina luce antea erant il- luminata: cum autem super terram fuisset compo- situs Sol qui intelligentia percipitur (nempe Cbri- stus) et sursum assumptus, supernus quoque mundus amplius fuit illuminatus et illustratos. Congruenter ergo iis quæ jussu fiunt exornationi- bus, et spiritualibus profectibus cœlestis et terre- stris et marinæ creaturæ, intelligendum est Opi- ficem in ea quæ tunc fuit sex dierum creatione, nunc ex parte in aquis operari, deinde ab iis trans- ire ad firmamentum : et rursus perfecte exornato firmamento, transire ad terram : et cum ea esset semiperfecta, procedere ad aquas: deinde perfe- cte absolventem firmamentum, et Ecclesiarum gen- tium cœtus benedicentem, et postremo terram quoque Israel convertentem in consummatione sæculorum, in plenitudine sex dierum creationis. Si autem auditori, ut qui non sit mysteriis initiatus, non placeat quod dicitur: dic mihi tu quam ob causam, cum Deus non simul singulas absolvisset creaturas, tunc transit ad aliam: sed priorem re- linquens imperfectam, rursus rediit ad priorem ! Sin autem tibi fideli, fide digna et credibilia vi- dentur quæ dicuntur : huc inclina aurem tuam, et mihi animum adverte et videbis in carnis sus- ceptæ dispensatione Deum Verbum eodem modo novam quoque suam creaturam construxisse et perfecisse. His enim qui in se habent lucem cogni- tionis, est utique perspicuum quod antiqua mundi Quo fit ut binc ostendatur, primos quidem tres esse imperfectarum creaturarum susceptores: tres autem ultimos (nempe quartum et quintum et sex- tum) exornasse et adimplesse universam mundi creaturam, per trium dierum Christum qui dicit, Hodie et cras facio signa, tertio autem die perficior, dominans cœlestibus ratione præditis stellis, et terrestribus et subterraneis. Plenum enim fuit cœ- luin et terra et mare gloria ejus. Quando enim il- luxit sol et luna, statim exornata est et terra et mare. Nam et ante universam creaturam mente concipit et creat cœlestes et angelicas Potestates quæ nos illuminant. Secundas autem procreat ac generat aquarum congregationes, nempe gentium aquas, quæ prius erant fluxæ et instabiles, et mul- tis agitatæ fluctibus, et celeri cursu ferebantur ad idololatriam. Tertium autem rursus visitavit et diem Spiritus, quando ingressa fuerit plenitudo gentium. Respexit enim Deus creaturas mundi : ad aquas Græcas (nempe gentiles) ostendens eis lucem divinæ cognitionis in primo die sæculi. Sed cum Deum cognovissent, non sicut Deum glorificarunt **, D creatio erat adumbratio, typum habens Ecclesiæ; ut testatur Paulus, dicens quod ad argumentum Dei cognitionis dedit Deus sapientiam in initiis, et cognitionem de situ cæli, et stellarum, et solis, et lunæ, et plantis, et animalibus, et corporibus, et figuris. Quoniam ergo aqua gentium non cognovit sapientiæ effectorem, Deus eam relinquens im- perfectam et non genitalem, accessit ad terram, dans per Abraham signum circumcisionis. Etideo hujus signi terrenam promisit mercedem, et Abrahæ et Israeli, dicens se eis dare in possessionem ter- ram terrestris Palæstinæ promissionis. Similiter etiam populo Israelitico qui exiit ex Ægypto, Deus 1 Rem. 1, 21. quam, sicut quemdam orbem terræ creans et con- struens Deus Verbum homo factus, incipit ex aquis gentilibus, ut qui in regione gentium-versatus sit in Nazareth. De quibus dicit propheta Isaias : Terra Zabulon et terra Nephtalim, via maris, Gali- læa gentium, populus qui vivebat in tenebris vidit lucem magnam ". Sic eniun Simeon quoque gontes priori loco posuit, et deinde Israelem, dicens de Christo : Lumen ad revelationem gentium, deinde: et gloriam plebis tuæ larael 1. Transiit enim a Nazareth gentium maris, et venit llierosolymam in Bethleem. et ibi natus est, et relicta in perfecta e' Philipp. 1, 20. 1 Isa. 18, 1, 2. 1. Luc. 1, 52. S. ANASTASII SINAITÆ

- infrugifera. terra Israel, venit rursus ad aquas A sunt hi qui sicut nubes volant, et tanquam colɛmbæ " gentiles, vocatis ante omnes Magis, et profectus in Ægyptum ad barbaricas Nili aquas. Sed cum eas nondum congregasset in unam congregationem, rediit in terram Israel unde exierat, exiguam quam- dam herbam, et arbores aliquas frugiferas (nempe suos discipulos, et Joannem Baptistam, et Joseph, et Nicomedum, et paucos hujusmodi) ostendens : et statim relicto cultu Judaiço accedit rursus ad Buenta Jordanis Sol justitiæ, creans lumen bapti- smatis. Deinde ita benedicit et perducere fecit aquas, et deinceps venit etiam ad terram : hoc est, curam gerens Israelis, et morbos eorum cu- rans. Et rursus a terra profectus est ad abyssum : nempe a cruce, ut prædicaret spiritibus qui erant in carceribus inferorum, remissionem. 882 Deinde B cum resurrexisset, e terra reversus est ad firma- mentum ad Deum, et illinc rursus effecit ut aquæ gentium animalia producerent, ex alto super eas emisso tanquam vivifico saneto Spíritu. cum pullis suis? Hæ sunt volucres quæ rapiuntur in nubibus obviam Domino in aerem 2º. De quibus etiam dicebat : Ubi est corpus, inquit, seu cada- ver (latro, inquam), nempe in Paradiso, illic con- gregabuntur etiam aquila", quæ supplantatorem nostrum serpentem sub pedibus suffocarunt. Aut rursus ubi mortuuin est sanctum ejus corpus, illic nos congregavit, ut simus ejas participes. In altum enim in cruce sublatus congregavit gentiles, et ex aqua genitas gentium volucres, ut ejus passionem imitentur et crucem. Sed cum aquas abyssi subiis- set, secum fecit evolare ex aquis subterraneis vo- Incria illa corpora Sanctorum, qui dormierant, cl surrexerunt. Sed restat ut deinceps ipsum dictionis Scriptu- ræ contextum aperiamus. Et dixit Deus: Producat terra animam viventem secundam genus, quadru- pedes et reptilia ¿t bestias terræ secundum genus. Et factum est ita. In duos partus et generationes di- visit Deus omnem viventem animantium (ex terra, inquam, et ex mari) qui ex duabus mulieribus, nempe Lia et Rachele, aut ex Sara et Agar duos constituit filios, nempe duos populos, videlicet ex gentibus. Quo fit ut quod a Deo tunc dictum Re- becca, conveniat etiam dicere creaturæ quæ cer- nitur : Duæ gentes et duo populi ex te egredientur, et populus populum superabit, et major serviet mi- nori". Sunt autem scilicet majora et insigniter fortiort quæ ex terra nata sunt animalia et ju- meuta et bestiæ, quam pisces marini, et super om- nia volucres. Quod si ea quæ dicuntur rejicis, auditor, ut quæ non sint probabilia, quid facies aut dices cum videas quæ ex aquis orta sunt ani-. malia præripuisse eam quæ a Deo datur benedi - ctionem? Nam quomodo Jacob præripuit benedi- ctionem Esau? quoniam alter quidem erat vena- tor, et tanquam e terra ortum habebat et genera- tionem, et vitam quam degebat simul cum feris in agro et cum reptilibus: unde etiam, Edem, hoc est, rufus, fuit Esau cognominatus; Jacob autem, qui simul cum benedictione, ejus quoque rapuit primogenituram, cum evolasset in aquarum Me- sopotamiam, illic in aquis peperit in domo Dei. Quæ quidem non cessabunt super seipsas generare et regenerare ipsas gentes quæ prius erant reptiles, et nuncfactæ suntalatæ volucres, donec plenitudo gen- tium ingressa sit omnino in paradisum: et tunc de rætero perficitur verbum Dei, quod dicit de animali- bus Israelis Producat terra animam viventem. Re- cte dixit : animam viventem. Est enim unus Israel. In gentilibus autem innumerabilibus gentibus quæ ex nostris aquis processerunt, non dicit animam viventem, sed animas innumerabiles. Dicit enim : Producant aquæ reptilia animarum viventium, nec ea solum, sed etiam volucres volantes super ter- ram secundum firmamentum coeli. Ex his volucri- bus erat Panlus ille baptizatus, et qui ex aqua va- Init volare ad tertium cœlum, et rursus illinc trans- ire in paradisum. Ejusmodi volucris erat Philip- pus, qui volans per aerem, et veniens ad Canda- cem Ethiopem, ipsum baptizavit super aquam : et per columbam, nempe Spiritum, seipsum effe- cit volucrem ". Ejusmodi volucris desiderabat fieri illi qui dicebat : Quis dabit mihi pennas sicut columbæ, quæ descendit in Jordanem, et volabo et requiescam " in illa requie cœlestium volucrum sex alas habentium? Ad has volucres evolavit ex vivifica aqua quæ fluxit ex latere Domini in loco D Bethel enim interpretatur Spiritus Dei, unde etiam Calvariæ, prima omnium volucris, sanctus latro, cum rege volucrum Christo magna Aquila, per aerem volans in paradisum. De Christi volucribus dicit etiam Psalmographus : Passer, nempe latro, seu aliquis alius, invenit sibi proprium nidum ligni pa- radisi : turtur, nempe Ecclesia, quæ sola̸ unum no- vit conjugem Christum, quæ vitam magis amat so- litariam quam delicatam, mollem et effeminatam : sibi nidum, nempe regnum cœlorum; ubi reponat pullos suos ”. Quas quidem exeuntes de aquis vo- lucres stupens quoque Isaias, clamabat: Quinam accepit Rachel Rachel autem etiam dicitur Do- mus Dei. Ipsa enim erat typus Ecclesiæ quæ exi- stit ex gentibus, in qua Dei Spiritus amanter vel- uti requiescens (propterea quod eam peperit), fertur super aquam Mesopotamiæ omnium gen- tium. Adverte autein quod Rachel quoque, typus et figura (sicut et Rebecca) ejus quæ aliquando fuit sterilis gentium Ecclesiæ, cum esset super ter- ram aquarum Mesopotamiæ, illic desponsa fuit Isaac et statim tanquam pulchra et alacris aquam effundens piscina, potavit infideles camelos patris XXIV, 16 Act. vm. 28 seqq. 17 Psal.Liv, 7. 28. 12 Gen. xxv, 23. 18 Psal. LXXXIII, "Isa. LX, 8. "I Thess. IV, fò. * Matth. IN HEXAEMERON. LIB. VI.

gentium. Abraham enim interpretatur pater gen- A ipsum est plenitudo fidelium: quod unguentum a tium, in figuram Dei et Patris gentium. Multifariam ergo et multis modis ostendimus, quæ ex aquis quidem enata sunt animalia, esse figuram gentium quæ fuerunt aliquando in pro- fundo ignorantiæ. Quamobrem et eorum piscato- res effe. it Christus suos discipulos. Habemus au- tem aliam quoque firmissimam et valde admirabi- lem probationem, quæ etiam valde incredulo et contentioso persuadeat quod quæ sunt a terra orta animalia ferunt certum et evidentem typum populi Judæorum. Quænam autem est ea probatio? Dico quod a terra genitus Adam, est, quod ad car- nem attinet, cognatus illarum e terra ortarum be- stiarum, et reptilium. Sexto enim die, et ipse, et illæ sunt creatæ, non autem marini pisces, qui facti sunt die quinto. Quomodo etiam Christus secundus Adam, cognatus Judæorum, quod ad carnem atti- net, est ex mansuetis illis bestiis et reptilibus non venenatis, non autem ex nobis, nempe gentibus.Quod auteme terra sit gentium genus Judæorum, ex his ostenditur. Didisceris autem etiam ex ipsis verbis : Producat terra quadrupedes. Quoniam in terram de- spiciunt et terrena appetunt, eos ad terræ fingit imaginem, ut qui resipiant impietatem, et hæredi - tatem acceperint, terræ latitudinem. Prophetice autem prædicit quoque Moses de eorum furioso et lethali veneno, eos alta voce vocans reptilia et be- stias. Præterea recenset etiam illorum, ejus quod est melius ignorationem, dicens ea jumenta. Sed C quod ab Habacuc propheta dicitur de Christo : In medio duorum animalium cognosceris", id sa- pientes Patres accipiunt de duobus populis: Duo- rum animalium, quasi dicas, unius populi terre- stris, alterius marini. Et plane hoc modo Evam, quæ est figura Ecclesiæ Christi ex gentibus, Deus non fecit ex terra unde finxit Adam, quoniam Ecclesia non est cognata, sed diversi generis hospesque, et aliena a Judæis, qui non sunt benedicta animalia : ut quæ sit ex reptilibus et volucribus maris quæ acceperunt Dei benedictionem. Quod si alacri et patenti animo iis quæ dicuntur aures præbeas, o auditor, quæ de his duobus popu- lis dicuntur (de terrestri, inquam, et marino), tibi probabo et ex graphicis, et diversis tam Veteris quam Novi Testamenti demonstrationibus. Etenim suffitus seu incensum, quod jussit Deus Mosen conficerc (significans unionem et Judæorum et gen- tium credentium, quas Deus est odoratus et fue- runt ei in odorem suaveolentem), lege constituit ut ejus compositio fieret ex terra et mari. Stacte enim ortum habet ex terra, onyx autem constat ex mari. Similiter etiam Mosis unguentum (quod ipsum quoque duos significabat populos) ex dilecto Filio omnino effusum, convenienter ci qui dicit : Un- guentum effusum 2 dilecti mei: ex ipso enim et per Deo jussus conficere : calamum quidem aceepit e terra, myrrham autem e mari. Et fortasse pro- pterea Christus quoque per calamum e terra geni- tum et spongiam marinam, aceto" potato in cruce; hoc est, mortis gustat acerbitatem. Nam duæ quo- que gentes (Romanorum, inquam, et Hebræorum) eum morte condemnarunt: quorum typus fuit etiam par latronum, nempe et ejus qui est salvus per fidem, et Judæi qui perit per incredulitatem. Rursus autem audimus Deum Mosi jubentem, pon- tificis Aaronis tunicam contexere ex purpura fe- torta. Purpura autem constat ex duobus animali- bus : ex verme, inquam, e terra genito, et ostreo marino. Propterea ergo rursus duo populi in pas- sione Christum induerunt chlamide purpurea; ante significantes quod regnaret super duos popu- los carni unius cœlestis Deus Verbum. Quod aperte 883 prius describebant cæteri quoque colores aliarum vestium, qui cum purpura in Aaronis to- nica tunc contexuntur. Nam byssus quidem quæ plus quam nix refulget, ostendit symbolumn lucis quæ procedit ex luce Dei Verbi: retortum autem coccinum fert imaginem carnis, cum pueris enim communicarunt carni et sanguini. Hyacinthus au- tem quæ dicitur, est similiter coloris cœlestis : quamobrem eum quoque colorem aerium nominant qui sericeos colores persequuntur. Invenimus au- tem Magos quoque cum auro e terra nato, myr- rham etiam marinam obtulisse Christo. Quomodo olim quoque duo illi duorum populorum typi, Jo seph et Nicodemus, duobus aromatibus (terrestri, inquam, aloe, et marina myrrha) Jesum sepelien- dum involverunt. Cum ex multis ergo probationibus periphrastice didicerimus, marina et e terra nata animantia esse evidentem typum duorum populorum; necesse est etiam dicere propter quas causas grex terra geni- tus animantium (populi, inquam, Israel) non fuit particeps paris benedictionis cujus pisces gentiles, et quæ sunt ex eis volucres. Et primum quidem, propterea quod non sunt baptizati, et non fuerunt congenerati cum aqua et spiritu qui ferebatur super aquam secunda autem causa propter quam privati sunt benedictione; quoniam in eis erat serpens, Evæ (vel potius sanctæ Ecclesia) hostis et insidiator, et futurus erat obnoxius illi terribili Christi exsecrationi. Invenimus autem Deum in universa Scriptura legis, cum ore proprio aliquem benedixisset, et eum postea esset exsecratus; nescio an non cum aliqua distinctione dederit benedictio- nem quomodo in Isracle dicit et Salomone : Si custodieritis præcepta mea et justificationes meas", Præsciebat enim futurum ut uterque (et maxime Israel) divinas leges esset aboliturus et transgres- surus, et futurus esset obnoxius illis innumerabi- 17 Dcul. Habac. 2. "Cant. 2. 1, 15 Exod. xxx, 25. ×1, 22; All Reg. vi, 12. 1 Psal. LXVII, 22; Matth. xxvII, 48. S. ANASTASII SINAITE

- hoc est, statim ab initio productionis mundi; ut qui proprium fratrem interfecerit. Ergo vos quo- que eritis homicidæ ad imitationem, morte enim afficietis meam Jesu humanitatem; nullum, tan- quam Deo, mihi damnum illaturi, propterea quod non possitis in eo me aggredi. libus quæ sunt in Lege exsecrationibus: maxime A opera est imitatus: Ille erat homicida ab initio "; autem omnium, propter futuram eorum in Christum impictatem, ex ore illius esse suscepturos væ illa innumerabilia, et sententias desolationis et ejectio- nis. Qui autem non sic accipiens, divinas Scriptu- ras explicat, quodnam peccatum in Deum potue- rum peccare terræ animantia, quod non eis parem impertierit benedictionem quam piscibus? Nam quod ad corporis constitutionem attinet et natu- ram, eam longe habent excellentiorem et plane in- comparabilem e terra genita animantia et jumenta, quam pisces. Hoc tibi persuadeat et canis qui fideliter gregem servat, domum custodit, et est vineæ præsidio; et bos et asinus qui norunt suos benefactores; et equus et mulus et camelus qui supra humanam rationem sæpe sciunt vias quas semel ingressi sunt, et noctu sæpe sunt certi duces suorum dominorum : unde etiam sæpe in bello post Deum, equorum et mulo- rum et camelorum ministerium est saluti. Quibus si careret humanum genus, periret; ut quod ad ministrandum sibi non sufficeret. Unde etiam ea habere sapientiam testatus est Deus, jant olim loquens misericordissimo et patientissimo Jobo : Nunquid præbebis equo fortitudinem, aut circumda- bis collo ejus hinnitum? Exsultat audacter, in occur- sum pergit armatis. Contemnit pavorem, nec cedit giadio™, etc. In marinis autem reptilibus, piscium neque vox est, neque cognitio, neque sapientia, neque scientia, neque memoria, neque sensus qui C cognoscat, neque adversus Dominum servitus ali- qua aut benevolentia aut amor. Quæ quidem omnes piscium proprietates rationis et sensus expertes, populo gentium valde conveniunt, ut de eo intelli- gantur et dicantur. Prius enim erat surdus sicut et pisces, non audiens vocem Domini. Erat autem et mutus sicut ipsi. Non habebat enim in se Deum Verbum; aures ejus et os obturantibus dæmoniacis aquis, oculisque tenebras offundentibus, ne agno- scerent et oculos intenderent in Solem Dominum Christum Deum. Propterea enim in typum gentium Deus appellavit reptilia pisces animalia, quoniam reptile est simile diabolico serpenti, anima et corde et ratione. Pectore in terram totum trabitur, cx cœlestibus nihil considerat, nihil sublime cogi- D tat, nihil excelsum contemplatur; sed tota corporis statura adhæret terræ a capite usque ad caudam (hoc est ab initio ad finem) tractus in pulverem et fimum, alvo idolorum, ventre et umbilico Inxuriæ et libidinis. Unde propter hæc reptilia, ex piscibus gentilibus ante omnes Christus vocavit piscatores. Porro autem primum natus filius, nempe Cain, in Aguram primogeniti Israel, fuit agricola (ut qui essel cognatus animantium e terra genitarum et non benedictarum) occisor boni pastoris Abel, nempe Christi: de quibus ipse dicebat: Ves ex patre diabɔlo estis; hoc est, ex Cain qui diaboli Hæc autem omnia testimonia adduximus ad glo- riationem et exsultationem Christi Ecclesiæ : maxi. mam enim utilitatem et confirmationem accipimus nos fideles, cum discimus quod, cum primum cœlum et terra creabantur, ex eo tempore admi- rabilium aquarum populus reptilium piscium bene- dictionem accepit a Domino. Frater autem prodigi hujus filii gentilis, qui erat in agro vineæ Israelis agricola, mansit sine benedictione ut qui huc usque non inducat in animum ingredi et esse particeps corporis et sanguinis vituli saginati. Saginatus autem vitulus nominatur Christus, quoniam multis temporibus ante nuptias et unionem cum Ecclesia parabatur a suo Patre in esum gentium, et quo- dammodo saginabatur sacramentum. Deus enim ante sæcula antiquum verum revelavit consilium ad gloriam nostram gentium, sicut clamat Isaias et Paulus. Et dixit Deus: Faciamus hominem ad ima- ginem et similitudinem nostram. Convenienter ra- tioni anagoges, Christum hic intelliges, in quo dicitur illud : Faciamus hominem, quando suscepit hominent; illud autem, Faciamus, non solus dicit Pater et Spiritus, hic quidem ut approbans et ratum habens, ille autem ut præparans; sed etiam Filius ut Deus consentit de eo quod est faciendum, at ipse quoque cernatur amplecti humanæ naturæ susceptionem : sed primum est aliter examinan- dum verbum. Et jam quidem a nobis de co, quan- tum potuimus assequi, sunt libri elaborati, el co transmittimus eos qui voluerint. In summam au- tem, ne instar mutilati membri aut corporis sit in illis opus mancum ac mutilum, hoc est implen- dum. Sunt autem hæc, cur non distinxit Deus in- ter creationem animalium ex terra, et creationem hominis, sicut divisit inter pisces et animantia e terra genita: sed tanquam esset quædam eorum cognatio, eodem die, et hominem et ea est fabrica- tus. Quod quidem solvens quidam ex expositori- bus, propter eam quæ cum Judæis ei fuit secundum carnem cognationem, dixit eam esse simul creatio- nem. Unde, ait idem, licet contemplari et admirari quod, iis relictis quæ erant ei propinqua et cognata, iste homo a Deo est introductus et datus in para- disum, ad eum operandum et custodiendum. Quæ- dam autem alia et secunda animantia vel potius bestias diversi ab eo generis et quæ procul aberant adduxit non priora, sed secunda, quæ quidem sunt greges bestiarum, nempe gentium. Post hæc autem cognoscendum est et conside- randum, quod hæe prima vox in divina Scriptura ** Job xxxix, 19 seg. 12 Joan, vin, MI. IN HEXAEMERON. · LIB. VI.

• post sanctum baptisma dicit vitam quæ ex virtute agitur generare quod est ad similitudinem. Quod quidem si fuerit manifestatum in corde, illum vide- bitis in ipso ei conformato et assimilato, quantum capit et potest homo.. dicta est pluraliter; divinam, inquam, significans A mus, quoniam videbimus eum sicut est". Vides quod Trinitatem, dicens in sola hominis creatione : Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem 1:ostram; perinde ac tribus diversis personis ho- minum, si ita liceat dicere, ex communi consilio et consensu construentibus aliquam imaginem et simulacrum, et unaquaque faciente in simulacre aliquam propriam similitudinem effigiem et figu- ram, ut sit in ea id quod videtur, corporalius et crassius. Erat, inquam, alterius quidem ex divinis artificibus altitudo, alterius autem latitudo, et alterius profunditas. Sic enim est proprie imago el simulacrum ad imitationem, figuram, et imaginem, diversorum artificum ipsius unius et individuæ unius et solius Dei essentiæ et naturæ : aniniæ quidem, ad imaginem Dei et Patris, quomodo etiam B prius nominavimus in duobus libris quos edidimus de constructione hominis: Rationis autem, seu verbi interni, quod describit ac effingit Deum Verbum a Deo genitum; mentis autem, quæ fert imaginem sancti Spiritus. Cum nos autem ali-- quando hanc vocem proferremus apud quemdam ex Hebræis, multæ 884 enim et sæpenumero cum eorum genere ortæ nobis sunt controversiæ ac contradictiones (plane extemporales), contra dixit improbus, regem aliquem (et si sit solus) posse dicere illud: Faciamus; et illud, Jussimus. Cum autem nos occurrissemus et dixissemus : Et cur ante creationem hominis non cernitur Deus in aliqua alia (quæcunque ea sit) creatura usus esse hoc verbo, Faciamus; et dixisse nisi in solo homine, et rursus in muliere quæ postea fuit facta, quando dixit, Faciamus ei adjutorium : ad hæc nulla erat vox Judæi, neque rursus contradictio. Fieri enim non potest ut sit homo ad imaginem eorum qui dicunt: Faciamus hominem ad imaginem et similitu- dinem nostraîn; nisi ferat in se aliquam aliam pro- priam figuram aut effigiem uniuscujusque horum a. tificum. Unde id quidem quod est ad imaginem Trinitatis, in essentia incorporeæ et intelligentis el materiæ expertis et incomprehensibilis animæ nostræ; omnes homines habemus similiter. Id autem quod est ad similitudinem, ii soli habent qui seipsos recrearunt ea vitæ institutione quæ est ex virtute, qui Deum habent in se inhabitantem, et § gratia quodammodo sunt veluti Christi, in divinitate simul et humanitate. Propterea et bis et semel exponens divina Scriptura, et dicens: Et fecit Deus hominem ad imaginem, sit a Deo creatum et in nobis naturale; illud autem, Ad similitudinem, est vitæ institutionis quæ libera electione suscipitur, et per vitam quæ ex virtute agitur inducitur et assu- mitur. Propterea hoc nos docens qui cum Verbo idem habet nomen theologus Joannes, dicit, scri- bens ad aliquos: Filioli, nunc filii Dei sumus, per hoc baptisma, et nondum manifestatum est quid eri- Unde etiam hoc accepit quidam ex externis insi- pientibus philosophis ex nostra divina Scriptura, dicens philosophiam esse Dco assimilationem quo- ad ejus fieri potest ab homine, cuin hanc sacram Mosaicam aspexisset Scripturam quæ dicit, Facia- mus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. et imperet piscibus maris, et volucribus cœli, el omni- bus reptilibus quæ repunt super terram. Cum ad hunc locum pervenerimus, opportune nobis sunt laudanda ac celebranda sapientissima et illustris- sima a Deo data sanctissimi Spiritas eloquia, ct dicendum Lucerna pedibus Ecclesiæ revera est et lex, lumen semitis “ nostris. Andiamus enim quanı magna et quam inexpugnabilia Deus hinc nobis confecerit arma adversus Judæos et Barbaros, et Samaritanos, qui discerpunt et illudunt fidem Chri- stianorum, ut quæ tres deos colat, sanctam et quæ simul ejusdem sit essentiæ Trinitatem. Nam cum di- cat Scriptura duas personas (Adami, inquam, et Evze! esse unum solum hominem et non duos, convinci- mus adversarios veritatis, quia (in tribus Personis) hymnis et laudibus celebratur Deus, unus est Deus et non tres, propter ejusdem simul essentiæ natu- ram : quomodo etiam in Adamo et Eva. Nam pro- pter cognationeni et eamdem simul essentiam, audi quemadmodum et ipsos in universam mundi huma- nitatem, unum hominem Deus nominet dicens: nostram, et imperent : duas, unum dicens homi- nem. Et rursus dicit: Et fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit illum, masculum et feminam ſecis eos. Ecce hic quoque duos, unum nominavit homi- nem, ut tibi quoque arma præheat ad ostendendum quod Pater et Filius (cum duæ sint hypostases seu personæ sint unus Deus. Unde etiam cum esset Deus inducturus diluvium, dicit ad Noe : Finis omnis hominis venit coram me : ecce significat hominum multitudinem. Audi ergo: totam hanc multitudinem vocat unum hominem, rursus dicens eidem Noe, Delebo hominem quem feci. Si ergo innumerabilia hominum personarum millia unum dicit hominem propter naturæ similitudinem, quanto magis tres divinitatis (ejusdem simul essen- tia) personæ dici possunt unus Deus? Et in aliis locis innumerabilibus invenies divinam Scripturana unam nominare hominem tolum genus hunanum : ut quando rursus dicit post diluvium de universo genere humano : Propensa est cogitatio hominis ad mala a juventute sua ". Et rursus: Homo vanitati similis factus est ". Et : Homo, sirut fenum dies 30 Joan. In, 2. 1 Psal. CXVIII, 103. * Gen. viii, 21. "Psal. cxLm, 4. S. ANASTASII SINAITÆ

- Minuisti eum paulo minus ab angelis, et gloria et honore coronasti eum *. Audis, insipiens Judæe, et tu, Barbare, et Samaritane; quemadmodum universa humanitas vocatur homo. Eadem ergo regula divi- nitas quoque unus Deus est et appellatur : et Israel, cum sint sexcentæ hominum myriades, unus Israel dicitur : ct Assyrius, tota gens in una per- sona dicitur : quomodo et Persa et Hyperboræus et reliquæ gentes, cum sint in personis innumera- bilibus, in una persona appellatur. Cum Deus de nobis Christianis aliquid melius prospexerit, vel potius, ut prætermittam multas probationes quæ funt per testimonia, ex hoc ipso verbo quod pro- bro afficiunt Judæi probabimus id quod tradimus. Dixit enim Et dixit Deus, vide singulare Facia- mus vide etiam plurale, et illud quidem attribue omnino naturæ, hoc autem personis, et non contra. Si enim naturæ absurdum : sin autem personis, nihil est grave. Vide enim in innumerabili homi- aum multitudine esse unam naturam. Hæc cum jam dixerimus in secundo libro adversus Judæos, ea non propter aliquam hic quoque posuimus obli- vionem. Gratum enim esset, si fieri posset, hæc poni in foris et in compitis ac triviis, ad fidelium cognitionem et intelligentiam, Judæorum autem pudorem et confutationem, linguas suas, ut prius dixi, moventium adversus Christum et suam Ec- clesiam. : ejus ”. Et : Quid est homo quod reputas eum "? Et: A apostolorum? Ne hi quidem sunt omnibus đorn- nati. Et quod Petrus quidem non sit dominatus omnibus piscibus maris, audi eum dicentem er qui est vere dominatus et piscibus, et mari, et volucri- bus coeli ac ratione præditis, et universæ terræ, nempe Jesu Per totam noctem (per Judaicum forte cultum) laborantes nihil cepimus, propter verbum autem tuum (nempe ſidem in tc) laxabo rèle $7 Evangelii in mare mundi gentium. De Joanne autem, is qui est ejusdem cujus ipse nominis, dicit in Evangelio secundum Joannem, Joannes quidem nullum signum fecit. Quomodo ergo qui signum non fecit, et Petrus qui non est dominatus piscibus, dici potest ad imaginem et similitudinem Dei? Nam qui dominatur animalibus et piscibas et volucribus jussu Dei, dicit leoni : Veni, et venit; et aquilæ : Ingredere, et ingreditur; et pisci : Appropinqua, et obedit; et draconi: Pereas, et statim exspirat. Ad- verte autem quod non solum piscium et bestiarum et reptilium dominium dedit Deus homini qui factus est ad imaginem et similitudinem Dei, sed universa terræ. Unde etiam scriptum est eos imperare piscibus maris, et volucribus cœli secundo ordine; et deinde 885 sic, Bestiis, et jumentis, et universa terræ : hoc est, omnibus quæ sunt et habitant super terram; nempe hominibus et gentibus. Si ergo omnia subjecit sub pedibus ejus qui est vere ad imaginem Dei, est perspicuum quod is homo est dominus omnium quæ sunt in mundo, ut qui habeat sub pedibus hominis tanquam mancipia et servos. Dic mihi ergo quomodo Moses, qui erat talis et tantus, non erat ad imaginem Dei : Fugiebat enim a facie Pharaonis. Quomodo Elias qui assum- plus fuit in curru igneo, procul fuit absconsus a facie Jezabel? Quomodo omnes fere prophetæ, justi et apostoli, ab impiorum manibus sunt interempti; non hoc passuri, si dominati essent universæ terræ, et si subjecisset omnia sub pedibus ejus **. Cum de hoc dicto tanta esset et tam perplexa du- bitatio, suam ad Hebræos Epistolam ferens, illico astitit Paulus mysta arcanorum ineffabilium; ia quam nos intuentes liberavit ab obscura et admo dum profunda dubitatione, dicens Christum esse imaginem Dei invisibilis, ét ipsum imperare ot dominari omnibus tanquam hæredem omnium, et ei subjecta esse omnia (præter Deum, inquam, et Patrem), et ei genu flectere cœlestia et terrestria et subterranea. Hoc est enim imperare ipsis ratione præditis piscibus maris, et intelligentibus cœli volucribus, et hominibus qui sunt instar pecorum et jamentorum, et universæ terræ. Ponit autem piscium subjectionem, quoniam ante omnes domi- natus est iis qui per aquam et spiritum regeneran- tur, nempe nobis gentibus, et illis qui sunt in abysso inferorum in obscuris et in umbra mortis. Deinde secundas dicit volucres coeli, intelligentes Potestates de quibus dicit: Cognovi omnes volucres Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem C nostram, imperet piscibus maris, et volucribus cœrti, et jumentis, et universæ terræ, et omnibus reptilibus repentibus supra terram. Nos quidem facit pigriores ad eadem rursus dicenda quod ea alihi exposueri- mus. Miror autem in præsentia eos qui in sola manserunt littera, et dixerunt corporalem piscium et voluerum et bestiarum omnium auctoritatem et dominatum, esse illud, ad imaginem et similitudi- nem, Dei in bomine. Neque enim invenimus quod ipse protoplastos dominatus sit piscibus maris; sed nec ullus alius ex justis qui fuerunt a sæculo. Dominatum dico, non eum qui consistit per artifi- ciosam aliquam excogitationem, instrumentaque et studia venatoria, ut quibusdam visum est dicere, ex quibus est Gabaleothes. Illa enim est non domi- natus, sed calliditas et dolus. Non enim qui domi- natur alicui, et maxime jussu Dei, dominatur cum subtili mentis excogitatione, sed aperte dominatur cum potestate et auctoritate. Quod si, ut est veri- simile, aliqui adhuc invidi contradicunt, ex duobus sanctis Ecclesiæ summis, ejus quod dico fidem faciam. Velim autem, tibi rursus, o Judæe, dico, velim, inquam, te dicere an fuerit aliquis inter homines ad Dei imaginem et similitudinem. Isne est sacer ille præcursor Joannes, qui est major omnibus inter natos mulierum? an similiter Petrus ille summus et antiquissimus vertex sanctorum 87 Luc. V, , 11 Psal. cii, 15. 3³ Psal. viii, 5. 36 ibid. 6. 5. "Psal. vin, 8; Hebr. 1, 8. IN HEXAEMERON. LIB. VI.

9:36 trum medium adduxit oratio, ad persuadendum auditori ut Scripturam divinam intelligeret spiri- tualiter, post contemplationem quæ litteræ con- venit. cœli». A terra enim cum carne ascendens, fuit A super terram. Paulo ante quidem Joannem et Pe- cognitus et conspectus a Principatibus et Potestati- bus per Ecclesiam. Quando autem intrarit plenitudo gentium, subjicientur *° omnino Christi dominio et jumenta illa, et bestiæ e terra genitæ et ejus cognatæ, nempe Israel, de quo dicebat: Alias oves habeo quæ non sunt de hoc ovili, et illas me oportet adducere, et vocem meam audient; et fict unus grex, unus pastor. Et sic in Christo eveniet, et intelli- getur de ipso et de cjus conjuge Ecclesia, id quod a Deo dicebatur de duobus : Imperent piscibus ma- ris, et volucribus cœli, et jumentis, et universæ terræ, — a mari usque ad mare, et a fluviis usque ad fines orbis terræ ". Carnales autem qui corporalem hominis pote- statem intelligunt de carnalibus piscibus et volu- cribus, et omnibus jumentis, et bestiis, et reptili- bus, et omnibus quæ sunt supra terram, non po- terunt nobis ostendere ullum hominem, præter Christum, qui sit ad imaginem Dei. Nullus enim ex iis qui a sæculo nati sunt (non dico ex regibus, sed nec ex justis) est dominatus, potestate impe- rium habente, omnibus quæ sunt super terram, et mari; etiamsi faciendi miracula, perspiciendique ac prædicendi prophetica omnino esset præditus gra- tia. Cæterum non in ejiciendis dæmoniis, nec in signis faciendis Dominus definit perfectionem ho- minis qui est ad Dei imaginem et similitudinem, ut quando dicit: Dicent mihi in illa die : Domine, an- non in tuo nomine multas virtutes fecimus? et dicam eis: Amen dico vobis, non novi vos". Sed, Diligite, inquit, inimicos vestros, el benedicite iis qui vos exsecrantur; benefacite iis qui oderunt vos, el orate pro iis qui vobis insultant, ut sitis similes Patris vestri qui est in cœlis "; in virtute charita- tis definiens esse ad Dei similitudinem. Quomodo etiam ipse Christus loquens per Paulum, eadem usus est regula et definitione, quando dicit : Etiamsi linguis hominum loquar, et sciam mysteria omnia, et omnem cognitionem, et omnem habeam fidem, ita ut montes transferam, nihil mihi prodest *. Sed de his quidem hactenus. Quod si ad litteram progressi illic mancanus, quomodo poteris ostendere gloriosissimain illam Dei matrem esse ad Dei imaginem et similitudi- nem? Ubi enim imperavit illa, aut est dominata bestiis sensilibus, aut piscibus, aut volueribus, aut universæ terræ, quæ a facie Herodis migravi: in Egyptum? Et quis (mihi dic, quæso) aut ex ho minibus aut ex dæmonibus audebit dicere quod ca quæ est ejusdem simul cum Deo essentiæ, quod ad carnem attinet, non sit ad imaginem et similitudi- B nem ejus qui est ipsa natus; quomodo est enim mater hujusmodi filii, non ferens in se integram et illæsam fetus sui imaginem? Quamobrem osten- sum est ei qui est filius pacis (non autem effector pugnarum et offensionum) quod et imperium pi- scium qui dicuntur, et volucrum, et jumentorum solus ille possidet dicens: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo 46 : Et Data est miki omnis polestus in cœlo et in terra"; el: Pater diligit Filium, et om- nia ei tradidit in manus 8. Dicitur autem accipere a Patre, ut qui factus sit homo; rursus autem bo- noratur quatenus apparet sicut Pater, ut qui sit ejus Filius ejusdem simul cujus ipse est essentiæ. Videamus autem etiam quid ea significent quæ dicit de benedictione : Et fecit Deus hominem, ad Dei imaginem fecit illum, hoc est., Christi imagi- D nem et præfigurationem. Compositum fecit homi- nem mortalem et immortalem, aspectabilem et non aspectabilem, interitui obnoxium et in quein non cadit interitus, Masculum et feminam fecit eos : hoc quidem, propterea quod sit laxus et mollis, et ad interitum facile dissolubilis. Et benedia® eos Deus dicens Crescite, et multiplicamini, et replete terram, videlicet per filiorum procreationem, mascu- li et feminæ. Et dominamini ei, et imperate piscibus maris, et volucribus cœli, et omnibus jumentis, et universæ terræ, et omnibus reptilibus repentibus Et dixit Deus, Ecce dedi vobis omnem herbam se- minabilem, seminantem semen quod est super om- nem terram : et omne lignum quod habet in se fru- ctum seminis, erit vobis in cibum omnibus et bestiis terræ, et omnibus volucribus cœli, et omni reptili re- penti super terram quod habet in se animam vitæ, et omnis herba viridis erit vobis in cibum. Et factum est ita. Et vidit Deus omnia quæcunque fecit, et we valde pulchra. Et factum est vesper : et, factum est mane dies sextus. Hucusque dicit magnus inter philosophos et doctores Olympiodorus, esse finem sensilis creationis. Quando autem dicit, inquit, Scriptura in figura epilogi seu repetitionis: Hic est liber generationis cœli et terræ, et cætera quæ se- quuntur de nova in Christo creatura, describit ac præsignificat ea quæ posterioribus temporibus in Ecclesia finem acceperunt. Quam etiam secundum orbem terræ nominat sanctissimus Apostolus di- cens : Non enim angelis subjecit Deus orbem terræ futurum de quo loquimur *; orbem terræ nominans Ecclesiam, propterea quod a Petro quidem esset fundanda, ab ipso autem excitanda: sicut eliam nominabat novam quæ tunc inceperat produci. Si enim per res omnes quas et contemplatus est et construxit Moses in monte Sinai, Ecclesiæ typum prius describebat (nempe et per sanctum Taberna- culum, et omnia quæ erant in ipso, et omnem cul- tum legalem), Matth. Joan. m, àó. 39 Psal. XLIX, I. 40 Roin. x1, 25. *1 Joan. x. 16. *1 Psal, 1xx1. 8. ** Matth. vi, 22, 23. v. 44. 45; Luc. vi, 27, 28. 31 Cor. x, 2. ** Luc. x, 22. ** Matth. xxvin, 18. Hebr. 11, 5. S. ANASTASII SINAITE

ct arborum germinatio ac productio, ostendit re- A 1.on solum de vocatione Gentium, sed etiam de surrectionem. Quomodo etiam clamat Paulus: Tunc enim fructus operum et factorum uniuscu- jusque cum eis surget e terra. Quod autem dicit Christus, quod in resurrectione fulgebunt justi tan- quam sol *, ascendentes in nube ad coelos, aperte ostendit etiam quartus dies per eam quam Deus in ipsa fecit diei a nocte separatione. Sed et quod a Deo dictum est in quinto die: Producant aquæ reptilia animarum viventium, et volucres volantes super terram, admodum apposite id magis videmus fieri in resurrectione mortuorum, quando ii qui aliquando in mari fuerant suffocati et devorati a piscibus, resurgunt habentes animas viventes et im. mortalia corpora: ex quibus alii quidem fiunt volu- cres in cœlum volantes. In die autem sexto alii qui - dem dixerunt hominis e terra formationem esse sym bolum resurrectionis mortuorum corporum : alii autem procreationem diversarum bestiarum, et vo- lucrum, et quadrupedum, et jumentorum; reptilia et bestias, et dicentes, impios gentiles : quadrupedes autem et jumenta quæ sunt quidem immunda et ad esum non apta, eorum qui fide vivunt cum peccato munda autem habere figuram justo- rum. Ilis, inquiunt interpretes, sic se habentibus, restat omnino dicendum de die septimo, quod is latenter et occulte faciat futurum regnum. Nam quomodo in singulis diebus hebdomadis sex die- rum, ſuit aliquod signum resurrectionis, et mundi, C et hominum generationis; ita etiam in unoquoque millenario sex millium annorum præteritorum, fuit aliquod symbolum et typus resurrectionis et transitus creaturæ ad id quod est melius, nempe ad incorruptionem et interitus emotionem. Ducen- tesimo quidem et tricesimo anno primi diei, genitus Seth (qui interpretatur positus) habet imaginem et similitudinem quam ab initio a Deo acceptain Adam obscuravit per transgressionem, ut sumus fusius ostensuri cum fuerimus in locis qui consequuntur. Millesimo autem quingentesimo anno (ad vesperam tendente meridie sæculi) trans- latus est Enoch qui fuit primitiæ et figura homi- num ad melius translationis et reformationis: nam Enoch interpretatur innovatio. Unde septimo die □ significante translationem, qui ſuit septimus ab Adamo, fuit translatus. Bis millesimo autem quin- gentesimo anno, quod est dimidium tertii diei sæculi, facta est mundi reformatio post diluvium per Noe. Nam Noe quoque interpretatur reformatio. Similiter et ter millesimo quingentesimo anno, quod quidem est dimidium quarti diei, generati sunt duo populi, Israel et frater ejus. Quod si hoc nɔn admittis in signum resurrectionis, scias quod codem quarto die egressus est Israel ex Ægypto, et ingressus est in terram promissionis. Nunc au- tem exitum ex Ægypto interpretantur interpretes, exitu e mundo, et ingressu supernæ Jerusalem: quoniam rubum et ignescens mare ignis fluviatilis, omnes transimus veri spiritales Israelite: qui vero factis imitantur Ægyptios, igne submerguntur. Habes etiam dimidium quinti diei: res enim quæ sunt in sæculo, sunt exemplaria constitu- tionis supernæ Jerusalem, ubi in Sancta sancto- rum introiit 51. Precursor Christus, quem prius descripsit ac præfiguravit area templum ingressa, quando chorum duxit et saltavit in typum Christi David exsultans. Quoniam quæ perierat ratione prædita hominis arca, in primis repositum fuerat Dei Testamentum, est inventa et liberata a mali- gnis alienigenis qui cam redegerant in captivitatem. Hæc autem omnia quæ dicta sunt quinque indicia in quinque meridiebus quinque dierum seu mille annorum sæculi, non solum sunt symbola mundi translationis ad melius, et incorruptionem interi- tusque remotionem : sed etiam ipsius Christi ap- paritionis hominisque susceptionis et Ecclesiæ. Meridie enim et vespere sexti diei, seu quinquies millesimo et quingentesimo anno incarnatus appa- ruit : quandoquidem ad vesperam sexti diei in sui typum formavit Adam. Et ideo nonnulli conjectan- ter dixerunt quod vespere et dimidio sexti diei fit resurrectio, quam significant sex vespertina crepuscula; ut qui digni sint hæredes regni cœlo- rum. Quo quidem, inquit, septimo die, extremum omnium que creavit, ineffabiliter et mystice con- struxit Deus Verbum, sicut nos docet ipse Deus Verbum, dicens: Venite, benedicti Patris mei, esse hæredes parati vobis regni a constitutione mundi **. Nam quomodo creaturam condidit, tunc etiam pa- ravit regnum. Hoc est enim vicesimum secundum Dei opus, viginti enim duo opera fecisse Deum dicunt, et Judæorum et Christianorum interpretes. Ex quibus quidem viginti et unum jam paulo ante enumera- vimus facta in sex diebus. Vicesimum autem se- cundum est futuri sæculi paratum regnum, et spiritualis contemplatio. Propterea viginti quoque duobus libris enumeral omne Vetus suum Testa- mentum. Sed neque novit quamobrem, neque scit mysterium vicesimi secundi numeri. Neque cogi- tat quod vicesimus quidem numerus constat ex duobus perfectis numeris scu denariis, significans Christum ex duobus perfectis compositum (ex di- vinitate, inquam, et humanitate) duo testamenta scripsisse; Mosaicum, inquam, Decalogum, et Evangelium. Sic enim impletur vicesimus secundus numerus ex duobus decalogis et duabus essentiis. nempe divinitate et humanitate. Quoniam autem 887 pervenit oratio ad ea quæ sunt dicenda de quiete et consummatione septimi diei, non erit alienum, si aliquas Christi voces quas dixit de con- summatione, in medium adducamus. Nam in pa- 80 Matth. xiH, 43. * Hebr. IX, 12. ** Matth. xxv, 3i. S. ANASTASII SINAITÆ

quæ constat ex quatuor elementis, et ex intelii- A sexta hora ejusdem millenarii et septima hora gente anima, et ex divinitate. Ergo si omnia per ipsum et in ipsum tendentia creata sunt, tam quæ sunt in cœlis quam quæ in terra, ut clamat Paulus **, omnino significant qui est in ipso senarium, et eam significat omnis numerus senarius qui est in Veteri et Novo Testamento. Quamobrem ut quod Christus omnia contineat et omnibus dominetur, propterea sexies millenarius numerus est unitas omnis calculi et numeri qui dicitur in litteris, unitatumque et binariorum et ternariorum, et in creaturis terrestribus et subli- mibus continet omnem numerandi scientiam et quantitatem, cum sit significans. Et hac de causa sexto die factus est primus Adam, ut qui præfigu- raret imaginem individuarum partium Christi qui est sex dierum, qui est secundus Adam, qui qui- dem sexto die sæculi super terram fuit et apparvit ; nempe anno quinquies millesimo quingentesimo, qui est meridies et vespera, et sexta horæ medius, videlicet sextæ quantitatis sæculi. hebdomada, et sexta hora sexti diei, quam aperte præfiguravit et descripsit nobis ad enarrandum propositus sextus dies creationis sex dierum ; nanı si quis velit tanquam in medio horum duorumi die- rum considerare (illius, inquam, sexti diei, et illius in quo secundus Adam Christus voluntarie passus est passionem), inveniet cos esse veluti quasdam sine discrimine sibi respondentes et ejus- dem naturæ duas imagines se inter se imitantes et per res inter se assimilatas. Et jam quidem fuse de his a nobis dictum est in mystica contemplatione salutarium Christi Dei nostri passionum in Evan- gelio, et illuc transmittimus discendi studiosum auditorem. Similiter quoniam totus scopus et insti- tutum hujus operis est ut ostendamus quod uni- versa sex dierum tam in cœlis quam in terris creatio, præfigurat ac describit Dei verbi incarna- tionem et Ecclesiam : necesse est de cætero ut ex multis pauca adducamus antiqui illius diei, quem- admodum præfigurant ac ascribunt salutares Christi passiones quas passus est sexto die, et que- modo Adam a Deo factus liberi arbitrii, voluntarie et non ex aliqua necessitate passus est, ita libere et voluntarie Dominus subiit passionem. Attende etiam ea quæ sunt dicenda, et videbis sexti ty- pos præfigurantes ac describentes veritatem. Ab esu, Adam passus est 888 mortem; quamobrem Christus quoque cum surrexisset ab esu cœnæ, venit ad passionem et mortem. Per Evam passa est Adam; similiter etiam Christus passus es! propter Ecclesiam. Et, ut paucis dicam, conie dit Adam, fugit, latuit in horto; quæsitus, in- ventus condemnatus fuit: similiter ctiam Christus comedit cœnam, voluntaric fugit in montem Olivarum oraturus, latuit in orto torrentis Cedron; quæsitus est a Judæis et inventus est a Juda signum dante osculum; ejectus est illinc vinctus in horto sicut Adam ex paradiso, probroque et ignominia est affectus lignum portans humeris, ct factus exsecratio ac maledictum, condemnatus est propter eum qui fuerat condemnatus, dicentibus iis qui convenerant: Dignus est morte ". Et egres- sus extra Jerusalem, mortuus est propter proto- Quamobrem ea de causa vespere sexto diei in horto et paradiso factus est Adam ex terra et ex divina insufatione (ex natura, inquam, aspectabili et quæ non cadit sub aspectum) præfigurans ac prius describens Christum aspectabilem et non aspectabilem; quæ hora sexta in sua imagine et Ecclesiæ, visus est Abrahæ in quercu Mambre, et illic fecit sacrificium vituli (qui mortem ejus præ- figurabat), et cibi humani fuit particeps, cuin non c suam præfigurans, sed Saræ solvit sterilitatem, nempe Ecclesiæ; parit enim non unum, sed multos Isaacos : et in tabernaculo fuit typice; illic onim etiam ambulat in Ecclesia Dei. Meridies autem rursus et vespera erat et hora sexta, quando Joseph in Christi imaginem pransus simul cum fratri- bus, et Christi Pascha admirabiliter præfiguravit ac descripsit, et tunc cisternam habitavit, ante indicans ac significans Christum qui post illam cœnam jaciendus erat in cisternam sepulcri. Ilora sexta erat etiam quando Ruth illa admiranda (tan- quam formosa Ecclesia) cum ad ipsum Booz in agro, tanquam ad Christum appropinquasset, esu- riens ab eo est nutrita, et ejus facta est conjux. Quam pulchre imitata gentilis illa Ecclesia, sapien- D plastum qui mortem subierat, ex horto egressus. Est rissima Samaritana, quæ quærens quemadmodum Deus sit adorandus, sexta hora ad Christum accessit jampridem sedentem super puteum piscinæ et la- vacri, quando eam liberavit a servitute et ab aqua ferenda alienigenis simulacris, sea a sudando et Jaborando in iis quæ ad cos pertinent; sicut illa aquam ferebat Samaritanis. Has autem omnes ve- speras sexte horæ facit Christus, propter illum hominem qui in paradiso eversus fuerat in illa vespera in illo paradiso. Nam propter protoplastin Adam, in ortum Golgotha seu Calvariæ, vespere et sexta hora in crucem ascendit sexto die sæculi, in proditus, et in hortum est ingressus, et in ligno crucifixus propter hominem qui proditus fuerat in horto, et ingressus erat in hortum mundi ut vescere. tur omnibus tanquam oleribus feni: fuit enim instar bestiæ et expers rationis post peccatum. Unde hortus fuit in Calvaria, ubi Adam jacebat mortuus. Illuc cum venisset Christus, pendens in ligno, latroni aperuit paradisum; noctu Christus comedi! Pascha ante passionem, quoniam sic et noctu comedit Adam, et est proditus, prinsquami aperti essent ejus ocnli. Tria ligna erant in paradiso: unum quilera nt 45 Coloss. 1, 16. 27 Matth. XXVI. CS. S. ANASTASII SINAIT.E

vesceretur homo; alia autem duo, alterum quidem A excessum ; Christi soporem in cruce, latus muda- : tum ad vulnerationem; nudationem post esum Adami, et nudationem post cœnam Christi : vestes enim exuit; proditionem per serpentem, et prodi- tionem per filium viperæ discipulum; vesperam in qua se abscondunt a Deo protoplasti, et vesperam in qua Deus Adami caput Calvarium subjectum exsecratur ut ferat spinas cum tribulis, et spinas in capite Christi; tristitiam in pariendis filiis, et tristitiam conturbantem Christi animam usque ad mortem ; sudorem pani immistum cum labore, sudorem tanquam grumos aut guttas sanguinis ; rbomphæam obstruentem ingressum Edem, et rhom- phæam aperientem latus Christi. Nec hæc solum, sed etiam duorum quasdam similitudines : illic diabolum et serpentem, hic Pilatum et Caipham; hinc et hinc Adamum et Evam, et medium lignum; et hic blasphemantem hinc latronem; et illinc alium, Deum laudantem, et medium lignum, sed crucis; et indumentum illic ex ficu, et hic indu- mentum ex linteo; et tunc quietem, et sabbatismum hic perfectum: duas enim quietes docemur ex libro proposito qui dicitur Mosaicus: Et perfecit Deus in hoc die opera sua quæ fecit. Quædam autem exem- plaria habent, quæ fecit Deus super terram. Hæc est prima quies, audi etiam secundam. Statim enim dicit Et quievit Deus in die septimo ab omnibus operibus suis quæ fecit; benedixit Deus diem septimum, et sanctificavit eum, quoniam in eo quievit ab omni- bus operibus suis quæ cœperat Deus. Si ergo Deus quievit in die septinio ab omnibus operibus suis quæ fecit, quomodo dicit postea quod Deus oriri fecit adhuc ex terra omne lignum pulchrum ad videndum et konum ad comedendum, et plantavit paradisum, et finxit Deus ex terra omnes bestias agri, et omnes volucres cœli? De Christo ergo rursus est intelligendum. Etenim in sexto die quievit əh omnibus operibus suis quæ fecit super terram, carne pro nobis mortuus. Cum autein esset pro- fectus ad spiritus qui erant in carcere inferni, illic fecit omnia opera sui adventus quæ cœperat. Hoc est quies secunda. Quem quidem diem septimum (ut qui sit creaturæ) salutaris et sanctus benedixit, quoniam in eo quievit ab omnibus operibus suis. In eo facta est salus iis qui erant sub terra, sicut iis qui erant super terram. In eo spoliati sunt inferni. In eo liberatus est Adamus ex mororibus. In eo dominatus est Christus mortuis sicut et vivis. Tunc a cruce ambulavit in vestigiis abyssi. Cumque illuc descendisset, tunc ei metu apertæ sunt portæ mor- tis, tunc mortem est scrutatus, tunc alligavit tyran- num, une perfecit opera sua propter quæ advene- rat. In hoc die septimo requievit ab omnibus ope- ribus suis, cum resurrexisset uno Sabbatorum, et eum benedixisset, quoniam sexto quidem die per- fecit omnia opera sua quæ erant creationis; quie- seit autem in septimo die seculi, ab omnibus ope- lignum vitæ, alterum autem lignum cognoscendi bonum et malum: propterea tria quoque ligna confixa sunt in horto Golgotha seu Calvariæ; unum quidem lignum latronis qui fuit servatus, ut per ipsum percipiamus non diſſluentem fructum theolo- gie, sicut ille paradisum, et eo vescentes lætemur, non semnel sed semper eum comedentes. Crux Christi est lignum vitæ, in quo in altum sublatus fuit botrus maturus, et vita nostra ante nos visa est suspensa, cujus virtute multi etiam ex monu- mentis, vivificati, sunt excitati. Lignum autem cognoscendi bonum et malum, fuit crux blasphe- mantis, quæ in bonum quidem illi fixa fuerat, si voluisset; in malum autem illi cessit, cum temere ab ingrato animo linguam extendisset, et pro Dei Jaudatione Deum blasphemasset, et comedisset mortem ad interituin. Tres rei peccarunt in para- diso, Adam, et Eva, et serpens, ex quibus duo quidem sunt servati, unus autem periit. Cum ita propterea tres rei penderent in Calvaria (nomina- batur enim etiam Dominus, peccatum,etiamsi propter ipsum non esset reus ac condemnatus, et cam non esset, solum haberet quod diceretur), unus latro ingratus, cum esset typus diaboli et serpentis et Juda qui se in ligno suffocavit, periit. Nam quomodo scriptum est quod dolo deceptus est Adam, ita etiam Judas osculo et dolo fecit pro- ditionem : et quomodo dictum est quod diabolus ingressus est serpentem, ita etiam scriptum est quod C ipse Satanas intravit in cor Judæ discipuli Christi. Fuit autem aliquando quoque Satanas in cœlis discipulus Christi cum cæteris sanctis discipulis (cum angelicis, inquam, Virtutibus); sed erat unus ex principibus. De eo enim dictum est: Vos autem sicut homines moriemini, et tanquam unus de prin- cipibus cadetis 5*. Quamobrem Judas quoque erat unus ex summis discipulis; inter quos ei quoque creditum et in manus datum fuerat marsupium. Et ne eadem dicamus quæ (ut dictum est) diximus in mystica passionum Christi contemplatione, qui studiose audiunt eum qui jubet et dicit: Scruta- mini Scripturas", accipiant in manus libros cœli et terræ, et alium qui dicit : Liber generationis Jesu Christi“, creatoris cœli et terræ, et illic diligenter reputantes quæ in hoc die factæ sunt in paradiso tempore primi Adami, et quæ facta sunt in illo sexto die in passione secundi Adami, invenient sigillatim et citra defectum omnia simili modo esse in utrisque, Adam primum, et Adam secundum hortum paradisi, et hortum in quo versatus est Christus. Illic inobedientiam, et hic auris amputa- tionem, illam quidem per protoplastum, hanc autem- per eum qui tenet primam sedem; ligna quæ sunt in paradiso, et ligna quæ in Golgotha, seu Calva- ria; esum in paradiso, et esum in cœna mystica ; Adami soporem adducentem in exstasim et mentis " 59. 61 Matth. 1, 1. II Cor. v, 21. ** Psal. Lxxxi, 7. 60 Joan. V, 62 Matth. xxvi, 38. IN IIEXAEMERON. - LIB. VII.

ribus suis (nempe prædicationis) quæ cœpit Deus A impietatem. Nam si corporaliter intelligamus Dei facere in sexto die sæculi, qui quidem est et finis et principium utriusque creationis. De cætero ne se jactent et magnos spiritus concipiant adoratores Sabbati, et Sabbati voratores Judæi. Non enim illud Sabbatum benedixit Deus quod erat in principio creationis non enim in eo quievit ab omnibus operibus suis. Si autem in eo non quievit, est perspicuum quod ei non benedixit, etiamsi ob ea quæ dicuntur irascatur Judæus dicens quod in illo die septimo Deus quievit ab omnibus operibus suis. Eum autem refellit et ei os obstruit divina Scriptura Jicens quod post septimum diem Deus oriri fecil e terra omne lignum pulchrum, et plantavit paradi- sum, et finxit e terra bestias et jumenta et volu- cres, et dedit Adamo mandatum, et fecit ei tunicas pelliceas, et statuit Cherubin ad custodiendum paradisum, et fecit arcum suum in nubibus. Alia quoque plurima opera cernitur fecisse Deus post septimum, sicut dixi paulo ante. Et quoniam Ju- dæorum magni sunt spiritus et magna arrogantia adversum nos de vulgo jactato et helluone eorum Sabbato discant imperiti quod non invenimus Deum cuivis rei benedixisse, et rursus postea 'conversum eam odio habuisse et exsecratum esse ( sicut et dixi alibi, et sicut etiam sumus dicturi in pœna Adami). Si autem sensili huic diei vestro sublato benedixit et eum sanctificavit, quomodo vestrum diei Sabbati cultum dissolvit et extermi- navit? Quomodo vestrum Sabbatum est exsecratus et odio 889 habuit, dicens vobis per prophetam : Neomenias vestras et Sabbata odivit anima mea ***. Res Deo exosa quomodo potest esse sancta? Dies Deo exosus quamnam Dei accipit benedictionem? Pulchre autem et Deo convenienter dixit : Sab - bata vestra odit Deus ut profana et iniqua. Sed non Sabbata nostra spiritualia rejecit Deus aut est ex- secratus. Nam tibi quidem Judæo legem tulit Deus de otio ac cessatione diei Sabbati, ad convincen- dam tuam ab eo defectionem et iniquitatem, ut qui præsciret fore ut ejus præcepta non observa- res et idola coleres, ut cum videret Deus colen- tem idola, et deinde otium agentem Sabbato et nihil operantem, ex te sciscitaretur: Propter quam causam quiescis Sabbato nihil operans? Cui ne- D cesse habebis dicere, quod sex diebus creavit Deus coelum et terram et omnia quæ in eis sunt, septi- mo autem die Sabbati quievit ab omnibus ope- ribus suis. Ad quæ omnino respondebit filius tuus dicens: Et si est Deus creator cœli et terræ et omnium quæ in eis sunt, oporteret te magis eum adorare et colere ut Creatorem, et non creaturas. lec est causa et occasio, ut dicunt interpretes, propter quam Deus legem tulit Judæis acriter et cum minis ut cessarent et otium agerent die Sabbati; ut de eo narrantes, et rogantibus inter- pretantes, inveniantur ore proprio suam accusare præcepta quæ mandavit non facere in Sabbato, quid confert ad hoc ut Deo placeat ignem omnino non accendere in Sabbato, sed degere in tene- bris? Quid autem prodest otiosum esse camelum et asinum et bovem vestrum in Sabbato? Quid autem Deum juvat si Judæus iter non ingrediatur die Sabbati? Sed hæc omnia intelliguntur spiri- tualiter et adimplentur. Nam si dies septimus es- set omnibus diebus præstantior et honorabilior, cur jussit Deus circumcidi die octavo et non se- ptimo? Non habet enim lex Judaica quidquam circumcisione magis necessarium. Si onus corpo- rale jussit Deus non tollere in Sabbato, quomodo in Jericho septem deinceps dies totus populus Israel, portans currus suos et vasa sua [melius arma] circumvivit civitatem? Si corporalem et sensilem ignem jussit Deus non accendere in Sab- bato, quomodo post legem, cum venisset Moses ad faciendain Scenopegiam, seu festum tabernaculo- rum, ad duodecim deinceps dies accipiens obla- tiones et sacrificia tribunorum duodecim tribuum, singulis diebus ignem accendit et obtulit sacrifi- cia? Non ergo, o Judae, non (sicut tu existimas) benedixit Deus corporali Sabbato, quod præterit et peritet non amplius apparet. Neque camelos et asi- nos et mulos jussit Sabbatum agere; alioqui nec cir- cumcidere jussisset octavo die: neque tibi legem statuit de onere corporali; nam et Sabbato puerpera tollit infantem quem lavet, et tu portas filium tuum et filiam tuam in humeris tuis; quod quidem est onus carnale, et nou spirituale. Jussus es autem non facere omne opus servile, sed quæcunque sunt animæ et pertinentia ad ani- mam. Adesdum ergo, et ad me disce quemadmo- dum recte et Deo convenienter oporteat te Sabba- tum agere; et septimum tuum diem (hoc est quie- tem) facere quietum ab omnibus operibus tuis a rebus ad victum pertinentibus. Sex dies, per quinque sensus et immortalem animam recte ope- rare. Credo Christo qui sexto die sæculi homo factus est, qui septimum Sabbati legalem cultum abolevit, oliosumque reddidit et inefficacem, et exstinxit ignem ipsius sacrificii, et jussit non am- plius ejusmodi ignem accendere die Sabbati, sed deinceps otiosum esse tuum bovem, et jumenta tua, hoc est, non amplius sacrificare Deo belluinum sacrificium; sed Deo sacrificare rationale sacrifi- cium laudis, et pro igne sensili Deo divinam suc- cendere illuminationem: neque portare onus car- nale, neque animam subjicere suis appetitionibus: neque ingredi in hac via aspera quam prohibuit qui dixit: Ego sum via ". De cætero recede a two die septimo, et perveni ad octavum et primum Christi, ut spiritualem accipias circumcisionem, in sensibus tuis sanctam accipiens Trinitatem, et effectus pulcher octonarius. Sed hæc quidem ad 63 Joan. XIV, G. *** Isa. 1, 14. S. ANASTASII SINAITÆ

Judæum propter ejus jactantiam et gloriationem A cedes in tempore portatus in sepulcrum, vadens de Sabbato corporali, qui huc usque pulchrum non novit sabbatismum. Sabbatum enim sabbatismus et requies est, vera peccati depositio, quam ego fidelis jubeor agere, et festum celebrare in requie et in adimpletione vitæ meæ. In quo Sabbato me jubet Deus non tollere onus peccati, et sarcinam hujus sæculi. De quibus dicebat quispiam: Peccata inea supergressa sunt caput meum, tanquam onus grave gravata sunt super me ". Quamobrem jube- nur neque accendere ignem in eo Sabbato, mor- tis, hoc est exstinguere omnem ardorem cupiditatis, et tela maligni ignita quæ compellunt ad flam- mam æternam. Porro autem Deus nos prohibet iter ingredi in Sabbato, congruenter ei qui dicit: Ab omni via mala prohibui pedes meos . Jubet au- B tem Sabbatum agere, ligareque et in otio conti- nere asinum et bovem, hoc est voluptatem, et iram et cæteras rationis expertes animi perturbationes. Sed et terræ jubet esse sabbatismum et requiem ac otium, et neque seminare nec semen suscipere eos easque qui et quæ possunt exercere virgini- tatem ipsius carnis. Quoniam qui seminat in ter- ram carnis, ex carne metel ** corruptionem ac in- teritum. Maxime autem omnium jubet nobis ut quiescere faciamus ancillam nostram et servum nostrum die Sabbati: hoc est, animam nostram et corpus nostrum non servire principi hujus sæculi, sed esse in libertate et remotum ab animi motibus ac perturbationibus. ad patres tuos, nutritus in senectute bona; septi- mo enim die Dominus ab operibus suis evangelicis quievitin sepulcro; et deinceps constanter exspe- cles octavum, a sepulcro, inquam, resurrectionem : die enim octavo Dominus surrexit a mortuis. Ilis et hujusmodi rebus Dei celebrabis Sabba- tum. Huic vere Sabbato benedixit, et id sanctifi- cavit Deus. Atque tibi quidem qui es Judæus car- naliter : ut videtur, est necessaria Sabbati obser- vatio, ut quæ sit posita ad convincendam tuam iniquitatem, ut dixi paulo ante. Mihi autem qui sum fidelis et qui perfecte recessi a cultu idolo- rum, minime opus est hoc multorum coquoruin sabbatismo, in quo asinus tuus et camelus, et canis tecum agunt Sabbatum, ut qui sis expers ra- tionis. Existimas enim quod Deus, ut qui laborave- rit in operibus sex dierum factæ ab eo creaturæ, et velut imbecillus fessusque sit redditus, ea de causa benedixit diei septimo, ut qui in eo accepe- rit requiem et remissionem ex labore. Sed non ita habet. Audi enim Prophetam dicentem: Deus magnus et fortis non esuriet, neque erit defessus **. Die ergo septimo quiescere facit ac implet creatu- ram Opifex, ut ostendat increatam Trinitatem : septem enim et tres tiunt decem. Denarius autem numerus est qui continet et implet omnes nume- ros, ut dixerunt qui sunt exculti disciplinis arith- meticis. Porro autem quartus quoque rursus nu- merus, qui est quarti seu primi perfecti diei, quando sol factus est, est perfectus et minime defectus, decimum enim numerum continet et implet. 890 Quatuor enim et tres qui ipsos præcedunt, et duo qui sunt ante ipsos, et unitas quæ eos præ- cedit, invenitur perfectus denarius. Jam vero ab unitate quoque virtutes usque ad quaternium, efficiunt quantitatem denarii : unus enim et duo et tres, sunt sex: et quatuor efficiunt decem. Quo- modo enim omnis creatura, ita etiam omnes nu- meri, describunt id quod est in Christo mysterium. Est enim unitas, ut qui unicam habeat personam; est binarius, qui sit perfectus in divinitate et hu- manitate; trinitas, ut qui sit in anima, corpore cl divinitate; quaternarius, ut qui ex quatuor elemen- Nam septem dies significant septem nostras ætates, per quas vitæ præsentis iter ingredimur ut perveniamus ad octavum diem in quo non est ɓervitus aut cultus, vitam nempe futuram. Quo- niam sacrificium aut latria (nempe Dei servitus) nón amplius offertur Deo pro peccatis. Nam pri- Aus dies est infantis, ut baptismate statim illu- minemur, lux enim facta est primo die. Secundus, ¡utas pueri, ut verbis conformemur cœlestibus; secundo enim factum est firmamentum. Tertius, adolescentis, ut castitate exsiccemus qui tunc ex- sistit humorem animi motuum, et affectuum qui moventur; tertio enim die Deus discrevit aridam ab humida. Quartus, est juvenis: ut virtutes qua- tuor tanquam astra ſeras, et appareas in mundo D tis hominem renovarit; quinarius, qui cum cor- tanquam luminare; sol enim factus est quarto die. Quintus, est status mediæ seu consisten- tis ætatis, ut frenes quinque tua sensuum ani- malia, ne ad peccatum exsiliant; quinto enim die facta sunt animalia. Sextus, est honorabilis se- nectus, ut tanquam verus homo ratione firmam ac stabilem reddas imaginem quæ erat ab initio, et corporis lutum eflingas, et componas virtutibus; sexto enim factus est homo. Septimus est decrepi- tæ ætatis, nempe cana conscientia, gravisque ho- nesta ac pia vitæ agendæ ratio, ut terræ per mor- tem provocetur requies, quando tanquam albe- scens spica et tanquam maturum frumentum re- pore, quod constat ex quatuor elementis, renovarit etiam animam quæ est ad imaginem; senarius autem, ut qui sexto die, mundo apparuerit; septe- narius, ut qui nos fecerit requiescere a Sabbato legis, octonarius, propter baptismi circumcisionem; novenarius autem, ut qui in tribus similibus prædicarit mysterium Trinitatis: nempe naturali scripto, et mystico: ter autem tres, sunt novem; denarius autem, ut perfectus et plenitudo legis Decalogi, qui est ante sæcula Verbum et Filius Dei. Ipsi gloria et potentia in sæcula sæculorum. Amen. « Psal. xxxvn, 5. * Ephes. vi, 16. 6 Psal. cxvi, 101. 67 Galat. vt, S. 6* Isa. v, 27. IN HEXAEMERON. - LIB. VII.

S. ANASTASII SINAIT.E *EJUSDEM LIBRI VII CONTINUATIO. De Dei nomine duplicato, et rerum Creatione duplici. ⚫ liic liber generationis cœli et terræ, quando factus est dies in quo fecit Deus cœlum et terram. Aures attente aperiat Ecclesia, cor dilatet, et mentis ocu- Jos evidenter intendat, et pulset ostium "apud eos qui tenent claves cognitionis, dicens: Aperite mihi portas justitiæ " divinorum et arcanorum mysteriorum, ut eas ingressus Dei populus possit aliquo modo intelligere quamobrem ante a Deo factam e terra hominis constructionem simplici quodam nomine divina Scriptura vocat et ap- pellat opificem, nempe Deum, ei nomini nul- lam addens compositionem aut additionem, ut quando dicit: In principio fecit Deus cœlum et ter- ram. Et rursus deinceps: Et dixit Deus. Et: Sepn- ravit Deus intermedium lucis; facto autem bomine duplici (qui est, inquam, compositus ex terra et divina insufflatione), statim Scriptura compositum quoque et duplex fecit nomen opificis, eum appel- lans Dominum et Deum, idque non semel, nec bis, nec septies, sed in septemdecim capitibus ordine et deinceps ipsum nominavit Deum et Dominum, tanquam continuatione duplicationis et compositi nominis Spiritu sancto nos docens et dicens: Co- gnoscite quod qui olim ante sæcula simplex erat et incompositus, sibi constructo humano tabernaculo, ei unietur in hypostasi in posterioribus tempori- bus, et fiet compositus qui erat ante simplex et inconpositus, compositam portans appellationem per incarnationem, ut qui appelletur Christus Deus, hoc est Deus et homo. Quem pulchre cum palpasset et dixisset Thomas, et in eo perspexisset duarum naturarum conjugationem, exclamavit di- cens: Dominus Deus et Deus meus ". Quod si ad- versus ea quæ dicta sunt contradicit Judæus, admitto contradictionem; sed ad eam, contrariam moveo dubitationem: nempe ut ipse mihi dicat quam ob causam Opificis seu Creatoris nomen non duplicavit divina Scriptura donec creatus fuit ho- mo duplex a Deo effectus, nempe et materialis et expers materiæ, mortalis et immortalis, terrestris et cœlestis, ut dicit divinus in theologia Gregorius, D et rebus et verbis, Dei Verbi, qui aliquando fuit simplex, compositionem et incarnationem, in ho mine prius describat Scriptura. Quamobrem ipsum quoque quam angelos fecit Deus ad suam imaginem in ipso facta sunt ", discutiens ejus incarnationem compositionemque et combinationem; duas, in- quam, individuas Christi essentias : nempe et in- aspectabilem ejus divinitatis, et aspectabilem ab eo individuæ ejus humanitatis; universa tam aspecta- bili quam non aspectabili creatura aperte eum eflin- gente et ejus exprimente imaginem. et similitudinem dicens: Omnia enim per ipsum et Propterea ergo duos fecit cœlos "; alterum qui- dem superius quod habet essentiam apud homines non aspectabilem planeque inenarrabilem et inex- plicabilem, in typum et imaginem inaspectabilis et inexplicabilis essentiæ ejus divinitatis; secundum autem cœlum e terra sustulit, et ipsum posuit aspectabile, et ipsum appellavit firmamentum, in fl- guram ac typum carnis ejus immaculatæ, quam qui- dem a terra acceptam sursuni sustulit. Est autem horum quoque duorum cœlorum intermedia aqua viva, ad imaginem et typum sancta, vivificæ Christi animæ, quæ est media, ut rursus dicit theologus Gregorius, inter divinitatem et carnis crassitudi- nem. Quamobrem superiori quidem cœlo inferior est hæc aqua; hoc est, minorem Dei Verbi essen- tiam fert intelligens anima et ratione prædita : crasso autein et quod spectatur firmamento est su- perior et præstantior, sicut etiam alias hæc dixi: sciendum est enim quod cœlum quod videtur, et cœlum quod est supra aquam quod non videtur, habent inseparabilem et individuam essentiam, quomodo una Christi quæ est composita hypostasis, ut quæ sit ex duobus quæ cadunt sub aspectum ; et ex uno quod cadit (nempe corpore); inaspecta- bilis enim est Deus Verbum, et anima; corpus autem est aspectabile, ut verum dicat Paulus dicens: Omnia in Christo sunt condita, et quæ sunt super terram et quæ in cœlis, et visibilia et invisi- bilia 7. Quo fit ut propterea sint quoque duæ ter- Fæ, ea quæ cadit sub aspectum et ea quæ non cadit, quæ est apud nos scilicet et quæ est inhabitabilis aut paradisus; et duo animalia, angelus et homo, aspe ctabile; duæ aquæ, manifesta et non manifesta ; duo spiritus, nempe spiritualis et divinus, et ven- tus; duplex ignis, nempe materialis et non mate- rialis; duplex lux, ea quæ cadit sub aspectum et ea quæ non cadit; duo genera animationuin et mobilium potestatum; mortale (dicatur enim et qui est in rationis expertibus animantibus spiritus, anima per abusum) et quod est in nobis imuior- tale. Duplicia animantia, terrestria et marina; duplex est vita temporalis et æterna; duplex ge- neratio, ex ſemina, et ex mortuis ; duplex bapti- sina per aquam et spiritumn; duplex cognitio, præ- sens et futura; duplicia bona, temporalia et æterna; duæ leges, scripta et spiritualis; duo Testamenta, duo populi. Duæ narrationes constructionis Adami, una simplex, secunda crassa et terrena veluti dupla: postquam statim duplicat res prophe- ta Moses, vel potius qui loquitur in ipso angelus; ut quæ sint symbola duarum Christi proprietatum. Unde etiam ipsum ostendit duplicem plantatorem; duplex lignum, sensile et id quod cadit sub intelli- gentiam: duos narrans aquarum Buvios, duas quasdam plantationes, duas volucrum generatio- nes : duplicem posituram hominis in paradisi : duu cum Adamo colloquia, unum animalium et unum art. 3. 69 Matth. v, 7. 70 Psal. cxv, 19. " Joan, xx, 28. Coloss. 1, 16. 7ª S. Thom. 1 part., quæst. 95, 7* Coloss. 1, 16. 951*

vitæ (hoc est, Evæ); et duos narrans in eo ami- A contemplator et inspector. Quando autem, cum ctus: unum ex foliis, significantem subtilem (quæ per carnem advenisset, tyrannum inimicum no- strum percussit; quando mortem morte affecit: quando nos a dæmonum manu avulsit; quando docuit impios Dei cognitionem; quando gentes a Patre accepit in hæreditatem; quando possedit fines terræ; quando dominatus est a mari usque ad mare et a fluviis usque ad fines orbis terræ : tunc Dominus est appellatus, ut qui nostri do- minaretur in quos antea dominium obtinebat dia- bolus. Idque David aperte prophetans ei dixit : Domine Dominus noster, quam admirabile est nomen tuum in universa terra " ? Quoniam ab ortu usque ad occasum laudabile nomen Domini 8. Et: Excel- sus super omnes gentes Dominus 83 Jesus. Et : Do- ex radice paterna procedit) Verbi divinitatem ; alteram ex pellicea tunica ejus quæ peperit, duas mulieris narrationes, duos ejus fructuum: duas animalium formationes, duas viri appellationes. Prius enim formatus nominatur homio, postea no- minatus est Adam, hoc est, terra sanguinolenta. Similiter etiam duas mulieris appellationes: pri- mum enim appellata est mulier; deinde postea, Eva, hoc est, vita. Non solum autem Christo, sed etiam duabus Ecclesiis conveniunt duplices res Scripturæ quas nunc adduxi propter duplicatio- vem nominis Domini qui prius nominabatur Deus: quando autemi factus fuit homo, statim appellatus fuit et Dominus et Deus, carnis susceptæ Dei B minus regnavit, decorem indutus est carnis, induit Verbi dispensationem Scriptura perspicue nobis præesignificante. Nam quod de humanæ naturæ ab co susceptione accipiatur hoc nomen Dominus, audi David dicentem: Benedictus qui venit in nomine Domini Deus Dominus, et apparuit nobis 18. Et rursus: Dixit Dominus Domino meo : Sede a dextris meis, nempe post susceptam carnem; sedere enim est proprium corporum. Unde etiam Gabriel e cœlo hanc deduxit appellationem, dicens glo- riosissimæ Deiparæ : Ave, gratia plena, Dominus te- cum". Et Gabrielis coangeli dicunt pastoribus qui erant in Bethleem: Natus est vobis 891 Christus Lominus in civitate David ". Cum quibus Elisa- beth, ut præclare par angelis, angeli mater, dixit pari angelis, et quæ erat vel angelus vel archangelus, et etiam supra angelos, Dei matri: Et unde mihi hoc ut veniat mater Domini mei ad me "? Paulus autem id quod Christi Domini erat corporeum, nominat Dominum: Non, inquit, Dominum gloriæ crucifixissent 80. Et in descensu ad inferos, et in assumptione ad coelos, Dominum fortem et poten- tem, et Dominum exercituum Christum angeli ap- pellarunt. Quod si vis etiam causam propter quam Deus nominatus est Dominus post carnis susce- ptionem, ego id tibi confidenter interpretabor: divinarum Scripturarum, et sacrorum earum in- terpretum habens suffragium. Celeberrimus ergo et earum divinarum mysta apostolicus Dionysius dicit in sapientissima sua Theologia, quod Deus Græce dicitur θεός, ex eo quod omnia θεώρει, id est con- templatur et aspicit: Dominus autem, nempe Kú- p:o;, ex eo quod zupisvet, id est ditionem habeat ac dominetur. .Kúp:o; enim dicitur potentia ac dominatio : áxupɔv dicitur quod est otiosum et non habet robur ac potestatem, sed vacuum et inane redditur. Dominus hominem, crucis fortitudinem, propter ipsum qui erat infirmus, et præcinxit se **. Et ea de causa Dominum Deum appellavit Scriptura, quando duplex iile homo compositus est ex luto divina insufflatione. Finxit enim, inquit, Deus ho- minem, pulverem accipiens e terra, et insufflavit in fa- ciem ejus spiritum vitæ, et factus est homo in animam viventem. Vellem nunc carne mihi adesse ipsum Mosem hujus libri scriptorem, et ipsum interro- gare causain duplicationis nominis Dei, si non statim exspuisset in faciem impudentis Synagogæ Judæorum. Quis enim, quæso, non obstupuerit quod, post complementum universæ sex dierum crea- tionis, cum venisset Moses ad summatim faciendam repetitionem, statim inducit duplicationem et com- positionem nominis Dei, significans Christi susceptæ carnis dispensationem, nempe quod venturus esset ad omnia in summam et caput instauranda re- novandaque, et novam faciendam creaturam, et novum hominem, et novum cœlum, et novam ter- ram, el nova animalia, et novas volucres, et novos fructus, et novos paradisos, et novos fluvios, et novum orbem terræ ? Quod quidem aperte sciens Paulus dicebat : Si qua est in Christo nova creatura, vetera præterierunt, ecce facta sunt omnia nova **. Quod autem omni stupore et admiratione dignum est, et illud quod per universam sex dierum crea- tionem simplici et incomposito nomine nominans Scriptura divina Creatorem, simplicem quoque in- compositam creaturarum faciebat narrationem : postquam autem nomen duplicavit Opificis, statim in repetitione conduplicavit etiam facta opera, in eis non pauca faciens additamenta; nos aperte docens mysterium novæ in Christo creaturæ et Ecclesiæ. Non solum enim super priores res, se- cundas multiplicat, sed etiam magnam et incom- parabilem in secunda creatione nobis ostendit diſ- ferentiam. Nam in priori quidem narratione Crea- tionis, dicit herbam et lignum frugiferum e terra germinasse; in secunda autem brevi repetitione dicit paradisum deliciarum et omne lignum pul- Recte ergo apteque et convenienter, in suo ad- ventu ad homines quando carnem suscepit et in terra visus est Deus Verbum, tunc etiam appel- fatus est Dominus: nam antea quidem nominaba tur Θεός, ut qui esset mundi θεωρητής, id est, p 77 Luc. 1, 28. 78 Luc. 1, H1. 7 Luc. 1, 43. I Cor. 11, 8. 83 ibid. 1. Psal. xcxH, 1. 681 Cor. v, 17. " Psal. cxvu, 26. 7 Psal. CIX, 1. » Psal. VIL, 1. ** Psal. cxH, 3. IN HEXAEMERON. LIB. VII.

chrum að videndum, et bonum ad vescendum, li- A iota unum aut apex unus sacræ Scripturæ et legis non peribit ? Quæ quidem lex et Scriptura in- terpretatæ, scriptæ sunt in Spiritu et ore sancto, in igne et caligine, et tenebris et procella, et con- cussione, et in sono tubæ decies mille angelorum. Lex enim est sancta, et eloquia Domini valde igni- ta”, nempe accensa igne qui erat in monte Sinai, et sic tradita : Concussio enim et non in concus- sione Dominus, caligo et non in caligine Dominus : ignis et illuc Dominus qui loquitur ignita elo- quia Mosi, animas inflammantia, et comburentia quæ sunt in eis crassa ac terrena. ' gnumque vitæ, et plantam immortalitatis. Rursus primus terræ fluvius ex uniformi fonte irrigabat totam faciem terræ: secunda autem irrigatio, ex quatuor fluviis orbem terræ irrigavit ad fructus ferendos. In prioribus animalibus terra non produxit volucres; in secundis autem animantibus animalia et volucres exortæ sunt e terra. In priori narratione creationis hominis, non meminit illius divinæ sa- lutaris et vivificæ insufflationis; meminit autem in secunda. In prima creatione dicit quod mascu- lum et feminam fecit eos; in secunda autem for- matione hominis, quæ tendit ad Christum, non dicit masculum et feminam; Nam in Christo Jesu non est masculus et femina**; est enim unus Christus, et est ejus una singularis et individua persona. Primum cibum communem jumentis et bestiis Deus dedit Adamo; secundum autem rationalem et alie- num ab omni natura experte rationis. Prima ani- mantia et jumenta Deus o vocavit, sed secunda adduxit ad hominem, et eis nomina imposuit. Considera, quæso, ea etiam quæ deinceps conse- quuntur. Antequam poneretur homo in paradiso, non fuit ei imperatum ut operaretur, et custo- diret ligna priora cibi pereuntis; sed imperatum est ut secunda paradisi, sibi manentis in vitam æternam. Prius homo erat solus et sine adjutorio; in secunda autem creatione et narratione, erat quidem simplex et incompositus: in totius autem creationis brevi repetitione, tunc facta est mulier, et audiit: Os ex ossibus spiritualis Adami, et caro ex carne ejus ε7 Tunc fuit etiam ædificata quæ prius erat dissoluta; tunc etiam ædificata est mu- lier conjux viri sui qui prius erat separatus. Tunc etiam vocata est vita quæ prius erat mors effecta; tunc etiam adduxit eam Deus ad Adamum quæ prius longe erat; tunc fuerunt duo in carne una, qui prius erant duæ carnes. Nudi erant, donec in secunda creatione tecti sunt a Deo; qui in principio cæci erant, visum postea receperunt. Quod si inobedientiam et serpentem et cibum et mortem et exitum e paradiso mihi effers, o audi- tor, siste gradum, et ne festines; et videbis ea quæ in his sunt dicenda, per multum in se ha- bere gratiæ et elegantiæ adhuc enim stamus in D Audis quod ex quo ingressa est (tanquam divina medio certamine. Qui autem brevem Scripturæ re- petitionem quæ est post sex dies; non accipiunt in typum Ecclesiæ, convincuntur ab iis quæ in ea sunt additamentis, nihil omnino scire ex iis quæ postea fusius ostendemus. Hæc autem nunc paucis dixi de nomine Dei duplicato in brevi re- petitione de homine facta a Mose; ut qui appella- tus sit Dominus Deus, quando factus est homo el paradisus typus Ecclesiæ. Neque ex insipientibus audeat aliquis dicere quod ex quadam simplicitate, aut intempestive, aut ex quadam stultitia facta est hæc additio in nomine divino. An ignorat quod Hinc autem apparet quod hypostasin habeat et sit Dei sapientia. Quomodo enim aliud est quod ignescit, et aliud quod est corpore ignitum : ita etiam ex analogia ac convenientia intellige vere esse Dei eloquia, et non diffundi in aerem. Nun enim dixit ignescentia, sed ignita, seu revera præ- lucentia et propterea dixerat David: Mandatum Domini lucidum illuminans oculos ". Utrinque au- tem lucidum, nempe quod et ab igne egreditur, a divina, inquam, natura (est enim Deus ignis con- sumens⁹) et per Sinæum ignem rursus accensum, et igneo digito scriptum, et igneis tabulis impres- sum ac figuratum : sed et datum erat indicans igni similem et lucidam Mosis faciem. In quo nihil est intempestivum, nihil quod suum non habeat scopum, nihil sine mysterio. Est autem dignum admiratione quod, quando duplex facius est Adam, statim Deus est nominatus Dominus et Deus, per totam paradisi 892 historiam duplici nomine ap- pellante Scriptura Opificem. Et de his prompto et alacri animo tibi philosophari studiose, minimne cunctabor, et consequenter addere initia capitum. Dicit enim : Et plantavit Dominus Deus paradisum in Edem ad orientem. Et : Fecit Dominus Deus oriri ex terra. Et : Accepit Dominus Deus hominem quem finxit. Et: Mandavit Dominus Deus Adamo. Dixit Dominus Deus mulieri : Cur hoc fecisti? Dixit Dominus Deus serpenti : Quia hoc fecisti? Fecit Dominus Deus Adamo et uxori ejus. Et Dixit Dominus Deus: Ecce factus est sicut unus ex nobis. Et : Accepit eum Deus ex paradiso delicia- rum, ad operandum terram ex qua sumptus est. Et : quædam natura) divina insufflatio in terra natum corpus Adami, statim Scriptura pon simplici no- mine appellavit, sed (utpote quod Christus non solum esset Deus Deum et Dominum eum com- posite nominavit, quomodo in sinceris ac non adulteratis antiquisque exemplaribus diligentissime scrutati invenimus: iis, inquam, quæ notata fue- rant a Clemente, et Irenæo, et Philone philosopho, et ab eo qui Hexapla composuit. Quamobrem sex quidem dierum creaturam, Deus cnm esset sim- plex, fabricatur; novam autem quæ postea furit creaturam (nt qui factus est compositus) Dominus ** III Reg. xix, II, 12. * Galat. 1, 28. 87 Gen. 11, 25. 88 Matth. v, 18. 69 Psal. xvi, 31. 1 Psal. xv, 9. 9 Deut. iv, 21. S. ANASTASII SINAITÆ

terra erat invisibilis et incomposita, et tenebræ erant ▲ ad opus processisset ejusmodi boni agricolæ agri- super abyssum. Si autem tenebræ erant super crea- turam, cur irrigabat in tenebris? Et si spiritus Dei ferebatur super aquam, hoc est, vehemens ventus eam agitabat et commovebat fluctibus (ferri enim est vehementer moveri), quomodo, quæso, in caligine et tenebris et tempestate operta fluctibus inferne obruta universa terra, ab aliquo fonte as- cendente e terra irrigabatur? Nunquid ergo litteræ historiam non omnino concludentes in divina Scri- plura, possumus etiam per anagogen intelligere hunc fontem qui inferne ascendit a terra, et qui in caligine ac tenebris et tempestate irrigat totam faciem terræ, humanam, inquam, aquam quæ est contraria pluviæ quæ desuper descendit in vellus ? Quamobrem, cum sit sterilis et infertilis aqua illa B subterranea, et mala et tenebricosa irrigatio, non poterat terra particeps rationis producere omne genus viride, nempe aut fructum aut herbam. Deus enim voluntariam pluviam " desuper non pluerat ex perenni fonte vitæ ; non erat ros ex Hermon, Christus qui ex Patre descendit, neque qui seminat ad seminandum Evangelium, et homo non erat apostolicus ad operandam terram quæ est in anima. Intellige præterea, quæso. Non dixit divina Scri- ptura quod non erat homo in illo enim die homo factus fuerat. Sed non erat ejusmodi homo qui posset operari et colere terram animæ. Nondum enim exierat homo qui e cœlo descendit, ad ope- randam et colendam animæ terram, et ad evel- C lendas spinas et tribulos: ad faciendum ipsum fructum in triginta, et sexaginta, 893 et centum. Quoniam ergo nondum apparuerat hujusmodi Deus homo ad operandam terram : fons autem ille subter- raneus (nempe maligna potestas) inundabat et ir- rigabat totam faciem terræ: propterea divina Scriptura statim inducit hominem, figuram homi- nis cœlestis, dicens: Et finxit Deus hominem humo accepta e terra, et insufflavit in faciem ejus spiri- tum vitæ, et factus est homo in animam viventem; veluti hoc dicens quod gratiam habens compri- mendæ aquæ adversariæ potestatis, Deus Verbum homo terra genitus fict Christus, a Deo fictum simul et a Deo plantatum germen; ut cum sit genere conjunctus, recte irriget ea quæ sunt e terra genita et (ut decet) ratione rationalia ger- mina, simili similia expurget, et fructum ferat. : Quod si non credas verbis tanquam non proba- bilibus, quid dices statim audiens Deum plantan- tem cum opere, plantas quoque propter quas vel solas, ad earum operationem agricolam protinus prius finxit e terra? Postquam enim dixit Scriptu- ra : Et factus est homo in animam viventem, sla- tim subjunxit illud : et plantavit Dominus Deus pa- radisum in Eden ad orientem, et posuit illic hominem quem fecit, tanquam in iis quæ erant colenda, col- locans agricolam. Et idco juxta illa, cum tanquam 96 Psal. LXV, 19. cultura, et redditæ essent frugiferæ quæ ab illo ir- rigatæ erant plantæ, statim infert Scriptura dicens consequenter: Et oriri fecit Dominus Deus adhuc e terra omne lignum pulchrum ad videndum, et bonum ad comedendum, et lignum vitæ in medio paradisi, et lignum sciendi id quod cognosci potest boni et mali. Quid ergo de Christo et Ecclesia, Adam, et omnes quæ prius dicta sunt plantas, et arbores, et fru- ctus, et paradisum recte intellexerunt et interpre- tati sunt expositores? dixerunt hæc prophetice esse scripta a Mose de nobis et Christo. Dico autem, quæ de paradiso dicta sunt, et plantas, et anima- lia, volucres, bestias, et quæ deinceps sequuntur. Sin autem contendunt quod hæ arbores et plantæ, et fructus e terra producti sunt die tertio, et semina quæ germinarunt: necessario dicent quod com- munis cibus hominis, et brutorum, et volucrum, et reptilium, erat fructus ligni vitæ, et fructus ligni cognoscendi bonum et malum. Sic enim dixit Deus sexto die homini: Ecce ego dedi vobis omne lignum quod habet in se fructum seminis seminabilis, vobis erit in cibum et omnibus volucribus cœli. Si ergo Verbum et sermo Domini est in æternum, om- nino si homo per inobedientiam est privatus fructu ligni vitæ, bestiæ et reptilia ex eo comederunt. Si autem comederunt, quomodo non vivunt in æter- num, sed plus quam homo accipiunt perfectum et omni ex parte absolutum interitum, et mortem inevitabilem? Sed et si posuerimus eas non fuisse participes figni vitæ, tamen ut quæ jussæ sint sibi cum hominibus habere societatem, omnino ipsæ quoque fuerint participes ligni cognoscendi bonum et malum et quomodo jam nesciunt æque ut homo bonum et malum, reptilia et bestiæ et volu- cres? Ab hoc ergo sensu recesserunt plurimi in- terpretes, et maxime veteres, dicendo non sensilem esse paradisum, et quæ sunt in ejus medio duo ligna vitæ cognitionis ; ne necessario faciant bestias et jumenta societatem habere et participationem ligni vitæ et ligni cognitionis. Non enim distinxit Deus inter cibum Adami et cibum brutorum; sed dedit eis communiter omne lignum frugiferum et sativum in cibum. Si ergo essent sensilia (dicit D Clemens, et veteres qui cum secuti sunt interpre- tes) paradisi, et quæ sunt eorum intermedia duo ligna, invenientur, aiunt, bestiæ et reptilia homine præstantiora, ut quæ non sint prohibita ab esu cujusvis ligni et fructus. Quamobrem ex ipso Dei mandato de communi cibo quem dedit unanimiter homini et omnibus bestiis, licet cognoscere quod non sunt eadem ligna quæ facta sunt tertio die, et quæ in paradiso. Dicere enim quod Dominus Deus adhuc oriri fecit e terra omne lignum pulchram ad videndum, et bonum ad comedendum, per hoc ad- huc nobis ostendit Scriptura secundam quamdam creationem præstantiorum lignorum, aut ea verba ' S. ANASTASII SINAITÆ

- est aurum : aurum antem illius terræ bonum : illic A pulchrum ad 896 videndum et bonum aa comeden- est carbunculus et lapis prasinus. Et nomen secundo Geon: iste est qui circuit universam Æthiopiam. Et fluvias tertius, Tygris : iste est yni flirit ex adverso Assyriorum. Fluvins autem quartus, Euphrates. Ex his e terra genitis locis et gentibus appellationibusque et terminis, et præterea ex auro et lapide prasino et Æthiopia et Assytiis et Euphrate plures ex Patri- ðus affirmarunt hæc maxime intelligi de páradiso. e terrá génito, et máxime ex foliis licas quæ sibi consuerunt primi parentes ad perizomata. Unde etiàm convenienter litteræ intelligentes, aquas di- xerunt sensiles, et ligna, ligna verè ésculenta, et fructus, fructus hortenses et in quos cadit interi- tus, et aurum esse materiale. Similiter carbuncu- dum. Nam orta quidem est in initio Ecclesia quando facta fuit viridis et bene germinans, densasque ha- bens suas arbores, exsiccata autem fuit ab æstu maligni solis qui transfiguratur in angelum lucis, cum in eam per os sibilasset serpens et eam exsic- casset per idololatriam. Cum ergo venisset cælestis fluvius Deus Verbum, et eam irrigasset per aquam et fluvium, exorta est et rursum germinavit, et iterum vivificavit ratione prædita ejus ligna, de quibus dictam est : Et exoriri fecit adhuc Dominus Deus e terra; hoc est, postquam mortua et exsic- cata essèt, adhuc secundo ordine rursus germinavit ratione prædita Christi terra omne lignum pulchram ad videndum et bonum ad comedendam. In quibus lum, et prasinum smaragdin um lapidem; et ficum, B lignis non dicit Scriptura fenum, non paleam, non veram ficum esse dixerunt : et maxime divinus Epiphanius, ex eo quod audierit Scripturam dicen- tem esse terram Jordanis quæ prius irrigabatur sicut paradisus, et sicut terra Ægypti. virgulta, non herbam, non lignum pulchrum að videndum et bonum ad comedendum. Et lignum in- fertile, et ſenam, et stipula, et palea exscinditur et in ignem mittitur. Sed nihil est ejusmodi in his lignis, sed dicit in iis omnia pulchra ad videndum, omnia bona ad comedendum, omnia bene germinan- tia, omnia a Deo pullulantia. Non enim jussu ejus exorta sunt e terra, sed ipse Deus ipsemet opiſex, complantatus et concorporalis, et eorum cognatus factus, e terra genitus, tanquam propria men,bra ea fecit germinare e terra, ut quæ sint corpus Christi, et membra ex membro; tota formosa, quo- niam ipse dicitur speciosus præter filios hominum”. Unde etiam post transitum diei sexti narrat divina Scriptura horum lignorum germinationem, hoc est, post diem Sabbati cultus legitimi ; dictum est de his ecclesiasticis pulchris lignis: Laudate Dominum, ligna fructifera el omnes cedri". Et rursus dicit : Saturabuntur ligna campi“, qui dicit : Ego sum vi- tis, vos palmites, et Pater meus est agricola". In hoc enim glorificatus est Pater meus ut fructum feratis, et eritis mihi discipuli. De his lignis cla- mabat Judæis Servator dicens: Tolletur a vobis vinea et dabitur alii facienti fructum ejus 18. Quam quidem Paternam sententiam et de para- diso sensili traditionem recipimus, suscipimus, et amplectimur. In hoc enim opere nos præmunientes sæpe diximus quod divinæ Scripturæ historiam quæ litteræ convenit non dissolvimus, neque sanctorum Patrum nostrorum sententias evertimus. Et tamen quoniam audimus divum Paulum omnia quæ sunt in lege mystice ad Christum referentem: nempe tabernaculum, arcam, urnam, templum, agnun), cibos, potiones, ligna, animalia, volucres, aurum, C smaragdos, carbunculos, aquas, et reliqua omnia quæ tunc quidem facta sunt mystice, convenienter litteræ, nunc autem in Eeclesia vere cernuntur spiritualiter considerandum est num hæc quoque quæ nunc de sensili paradiso a Mose corporaliter scripta sunt, ad Christum et Ecclesiam relata ty- pice prius descripta sint, siquidem omnino per Christum facta sunt, præsignificantia ejus carnis susceptionem. Sequentes ergo theologiæ oratorem Gregoriom qui dixit Adam esse agricolam planta- rum immortalium et divinarum notionum in para- diso : ascendamus a littera quæ occidit, ad spiritum qui vivificm : semper enim sacra littera simul ascendit esum ascendentibus : Et exoriri fecit Domi- nus Dem adhuc ex terra omne lignum pulchrum ad D videndum, et bonum ad comedendum. Hic convenit diligenter quærere quid sit ortus, qui Græce est ἀνατολή, et quid ortus qui est εξανατολή. In tis quæ e terra funt et nascuntur, dicitur quidem oriens (nempe Avaréhov) quod statim primo appa- ret; exortum autem (nempe kžavaréλlov) quod cum emarcuerit et exsiccatum fuerit, rursus exoritur secundo ordine per aquam et agriculturæ diligen- tiam et industriam. Quamobrem dilucide admodum et apposite dictumest prophetice de Ecclesia : Exo- riri fecit adhuc Dominus Deus e terra omne lignum 3. 1, - Ex his pulchris lignis (ut quæ essent utilia ad ædificationem scaphæ Ecclesiæ) cum quidam acce- pisset dicebat: Secundum gratiam Dei quæ data est mihi, tanquam sapiens architectus fundamen- tum posui". Ex bis pulchris lignis illi sunt prius radicati et prius plantati, speciosi pedes evangeli zantium pacem 10. In his pulchris lignis sunt ligna justorum plantatorum juxta decursus aquarum, qui fructum suum dant in tempore suo"; ille quidem dicens: Ego autem tanquam oliva fructifera in domo Dei”; et alius psallens : Dominus pascit me et nihil mihi deerit : in loco pascuæ ibi me collocavit, super aquam refectionis educavit me ³. Alius: Justus sicut palma florebit". Et alius : Sicut juniperus densa”. Et alius Sicut salix ad aquam præterfluentem **. Et : Sicut pomus in lignis silvæ, et sicut cypressus, et : **Pal. XLV, 3. ** Psal. cxlviii, 9. 10. 30 Isa. LII, 7; Rom. x, 15. "ibid. 36 Jsa. XLIV, 4. PATROL. GR. LXXXIX. 36 Psal. CI, Psal. 16. 37 Joan. xv, 5. 28 Matth. xx1, 45. Psal. LI, 3 Psal. xxII, 1, 2. I Cor. IL, Psal. xc, 13. IN HEXAEMERON. — LIB. VII.

S. ANASTASII SINAIT.E LIBER OCTAVUS, siæ est omnis doctor orthodoxus, alens dogmatibus xiam eis apponens disciplinam; sed in se habens fructus sancti Spiritus, quos et germinavit Aposto- mansuetudinem, continentiam, et quæ sunt his si- milia. Sic mihi videtur, in Ecclesia, esse intelli- genda ligna pulchra ad visum, et bona ad come- dendum, et apposite facientia fructum, quale dixit luntatem Patris mei “. Ei gloria et potentia in sæ- cula sæculorum. Amen. picea et cedrus, odore perfundentia et ornantia A autem lignum ad comedendum in paradiso Eccle- pratum Ecclesiæ,in quo exoriri fecit Dominus Deus adhuc et adhuc et in sæculum sæculi omne lignum pulchrum ad videndum, et bonum ad comedendum, Pulchra ligna sunt illa de quibus dixit Deus : Juve- nes vestri visiones videbunt, et seniores divina somnia somniabunt ”. Pulchrum lignum ad videndum erat illud quod dicit : Oculi mei semper ad Dominum”. Pulchra ligna ad videndum sunt qui habent visio- dicebat : Contemplabar-in visione noctis donec throni qui dicebat : Vidi Dominum sedentem super thronum excelsum et elatum". Ejusmodi pulchram visionem sione aspiciebat Dominum. Et, ut semel dicam, mens omnis perspicax et apta ad divinam visionem, dicitur esse arbor pulchra ad videndum : bonum nis : postquam de cætero est principium novæ in habens intelligentiam. DE DUOBUS LIGNIS ET QUATUOR FLUMINIBUS PARADISI. Et exoriri fecit adnuc Dominus Deus ex terra omne C ctis quoque Patribus minime fuit consentiens de iis lignum pulchrum ad videndum et bonum ad comeden- dum, et lignum vitæ in medio paradisi, et lignum sciendi id quod cognosci potest boni et mali. Magna nobis opus est inspiratione et illuminatione ad aperte aspiciendum et dicendum quænam horum duorum lignorum vera sit essentia et substantia. Et quod quæ silentio præteriit Scriptura divina non sint scrutanda, est perspicuum. Omnia enim quæ faciunt ad nostram utilitatem dispensavit et administravit Spiritus sanctus. Unde etiam a sa- pientibus commentatoribus nulla de iis lignis data est sententia et conjectura ac opinio. Nam superio- res quidem interpretes, accipiendo pro contem- platione has duas plantas celebrarunt. Alii autem quod non sint sensiles et cibi : Theodoretus autem Cyrensis dixit ficum esse lignum fructus quem co Înedit Adam : similiter etiam Theodorus Antio- chenus, similiter etiam infelix Origenes: infelicem eum voco, quoniam cum multos et utiles sudores emiserit in Ecclesia, et omnem veterem et novam Scripturam ad verbum sit interpretatus; postea sicut etiam Eusebius Palæstinæus, a veritate exci- dit. Cum ergo Spiritus sanctus horum duorum lignorum appellationem et naturam nobis siluerit et occultarit, est perspicuum quod non est Eccle- siæ necessaria, neque utilis eorum quæ a Deo sunt absconsa scrutatio et manifestatio. Hinc enim san- oves gregis Christi, et nullam mortiferam aut no- lus et enumeravit“, charitatem, gaudium, pacem, benignitatem, longanimitatem, bonitatem, fidem, lignum vitæ, dicens: Meus est cibus ut faciam ro- nem qualem habuit videns Dei visionem Daniel qui positi fuerunt *º. Talem habuit visionem Isaias quoque significat quoque is qui dicit: Ego dormio, et cor meum vigilat". Talis erat Paulus qui spirituali vi- B Finis libri septimi et corporalis sex dierum creatio Christo creaturæ præstantiorem iis quæ dicta sunt comprehensio. Ne inquirat ergo Ecclesia naturam horum duo- rum lignorum; sed potius cujusnam typi ac figura sunt hæc duo ligna, et quisnam vivificus fructus ac cibus, ex quo cum quipiam comederit in Ecclesia, vivet, et non morietur in æternum. Quis autem rursus alius fructus, ex quo cum quispiam gustarit, suam videbit nuditatem et pudorem, et morietur morte æterna. Est enim adnotandum quod ex his lignis alterum quidem nobis præ-bet vitam, alterum autem est efficiens mortis. Qui quidem duo cibi, fuerunt forte symbola virtutis et vitii : et virtutis quidem frugifer dator est Christus, quem prius describebat illud lignum vitæ. Et ideo tanquam vita et vivificus clamabat: Ego sum vila“. — In ipso enim vita erat, et vita erat lux hominum“. Vita enim nostra absconsa est in Christo". Et quando manifestatus fuerit Christus vita nostra, vivificabit mortua corpora nostra, qui dicit: Et ut sicut ego vivo, et vos vivatis *. Vivens enim Verbum Dei et vita et resurrectio, quomodo rursus mors est malignus diabolus quem significabat alterum lignum quod dicitur : Quod cognosci potest boni et mali. Is prius quidem erat pulcher quando fuit factus, et ideo fuit appellatus, primum quidem lignum quod co- gnosci potest boni; deinde etiam mali letbiferum lignum diabolus. De quo dieit Judæis Christus * Isa. 37 Cant. 11, 3; Eccli. xxiv, 17. * Cant. v, 2. *Galat. v, 22. 23. Joan. xiv, 19. 38 Joel 11, 28. Joan. iv, 34. " Psal. xxiv, 15. ** Joan. xi, 25. ** Dan. VII, 9. “Joan. 1, 4. 67 Coluss. m, 3.

vita: Vos ex putre vestro diabolo estis, ille ab initio A cens mulieribus lamentantibus et plangentibus : est homicida”; Et qui comedit ex hoc fructu morte morietur. Si autem quæris qua de causa abscondit divina Scriptura appellationes horum duorum li- gnorum; viventis, inquam, Filii Dei, et qui ei adver- satur inimici, scias quod sceleratæ et immundæ et voluptariæ genti hæc revelans, noluit omnino re- velare Judæis Filium Dei, ne intelligerent Filii dei- ficationem, et Dei nuptias, et deorum multitudi- nem; qui bovem et muscam in deos retulerunt. Hoc ergo modo ne diabolum quidem eis aperte re- velavit; sed aliquando quidem ipsum, serpentem aliquando autem arborem, mortiferum fructum fe- rentem 897 appellavit; eos omnino celans mundi non aspectabilis intelligentium Virtutum creatio- nem, propter eorum inexplebilem idolorum cultus insaniam, ne si didicissent esse aliquas naturas materiæ expertes et intelligentes, eas in deos re- ferrent. Ei autem quod dico testimonium fert ipse Deus, sic dicens per Osee prophetam Israeli : Ego Dominus Deus tuus, firmans cœlum, et creans terram, cujus manus crearunt omnem militiam cæli, et non revelavi ea tibi ne post ea ambulares. Ilinc aperte discimus quamobrem in Scriptura Mosaica silentio fuit prætermissa de angelis mentio. Quomodo etianį de his duobus lignis de quibus dicit: Et lignum vitæ in medio paradisi, et lignum sciendi id quod cognosci potest boni et mali: hic diligenter et accurate tractarunt dictionis contex- tum de his duobus lignis, quidam ex iis qui di- vina pulchre sciunt scrutari, dicentes: Cur non dicit Scriptura in casu gignendi, nempe in medio paradisi, sed in casu offerendi, dicens ea esse in medio paradisi ? Ut discamus ex dictione, quod eæ non sint simul plantatæ cum aliis arboribus, neque earum sint cognatæ, sed exercitatione vir- tutis et vitii sint procreatæ ad probandum nostrym liberum arbitrium. Invenimus quidem certe in nonnullis non adulteratis exemplaribus, quod post- quam dixit : Et exoriri fecit adhuc Dominus Deus e terra omne lignum pulchrum visu, et bonum ad comedendum, scriptor faciens punctum perfectum tanquain capite de lignis completo, tunc versum incepit dicens Et lignum vitæ in medio paradisi, : rum et sanclum ' congruenter Filiæ Jerusalem, nolite flere super me, sed flete super vos et filios vestros; si enim in humido ligno hæc faciunt, in sicco quid fiet "¹? humidum, hoc est vitæ lignum, seipsum vocans Dominus; sicca autem ligna et infrugifera et materiam ignis, Judæos. Quod si velis etiam scire eum esse in medio para- disi Ecclesiæ, audi eum dicentem discipulis: Ego sum in medio vestrum tanquam qui ministrat 52. Unde eliam Joannes dicebat turbis : Medius vestrum stat quem vos nescitis 53. Qui stetit in medio discipulo- insufflavit dicens: Accipite Spiritum ei quod dictum est : Deus stetit in synagoga deorum, in medio autem deos di- judicat ; qui est mediator Dei et hominum ", et fecit salutem in medio terræ ; qui est lignum vitæ: unde (ut quod sit increata ejus divinitas) ideo non dicit eum cum lignis complantatum, sed esse in medio paradisi. Similiter et malum. Dico autem boni medium lignum mortiferum, cognoscendi boni et mali, propterea quod ipse sit diversæ essentiæ ab humana natura illorum lignorum quæ dicuntur pulchra. Ea de causa in sexto casu ea dicit Scri- plura esse in medio paradisi; unde etiam mulier cum serpente disserens, in medio paradisi, dixit lignum. Media autem dicuntur duo ligna : nempe lignum divinæ, et lignum adversariæ potestatis ; quandoquidem ex æquo cuivis volenti concupi- scenda invenitur virtus et vitium propter liberum nostrum arbitrium. Et propterea, ut opinor, Deus legem ferens Israeli, dicit de quibusdam duobus lignis Ecce pono in medio tui vitam et mortem 57, Vitæ enim et mortis erant duo ligna significantia et efficientia: Fluvius autem egreditur ex Edem, el irrigat paradisum; alter autem et secundus et irrigationi priori dissimilis est hic fluvius. Nam ille quidem e terra ascendens inundabat totam faciem terræ, ipsam faciens mortuam et infrugiferam. Et ideo ad Deum votum faciebat quidam ex prophetis, dicens: Dominum diluvium inhabitabit *8, hoc est exorietur et sedebit rex in æternum. Hic autem Dei fluvius egreditur ex Edem, paradisum, tanquam agrum proprium et Dei possessionem sua virtute irrigans. Oportet enim adnotare quod, cum jam et lignum sciendi id quod cognosci potest boni et mali, D cessasset prior illa irrigatio, eam præteritam no- ut diceret transeundo et inducendo cur isti venis- sent in paradisum. Quod autem major sit et vivi- ficus Christus, paulo ante a nobis dictum est. Quod autem seipsum nominat lignum, audi eum ipsum dicentem Judæis Aut facite arborem bonam et fructum ejus bonum, aut facite arborem marcidam et fructum ejus marcidum; a fructu cnim arbor co- gnoscitur *. Hæc autein eis dicebat, quoniam di- cebant quod in Beelzebub principe dæmoniorum ejicit dæmonia. Similiter etiam ad passionem in hortum Golgotha ad Adamum egrediens et lignum crucis portans, lignum vitæ seipsum vocavit, di- * Joan. viii, 44. 30 Matth. XII, 33. 81 Luc. XXIII, 28, 31. • minavit Scriptura dicens: Fons autem ascendebat, et irrigabat : hunc autem ut qui perenniter in sæ- cula irriget Ecclesiam, dicit præsenten : Fluvius enim, inquit, egreditur ex Edem, hoc est ex de- liciis, ad irrigandum paradisum. Cum ergo nos præmunierimus ad non dissolvendum corporalem rerum historiam quæ est convenienter litteræ, ala- criter etiam consideremus eam quæ est de his pro- positis fluviis et locis historiam, quemadmodum ea quoque sunt præfigurata de Christo et Ecclesia. Audimus enim quempiam dicentem de egrediente fluvio et Ecclesia: Fluminis impetus lætificat ci- 38 Psal. Lxxxi, f. ." I Tim. 11, 5. 87 Deut. xxx, 15. xx, 22. **Luc.xx. 27. 83 Joan. 1, 26. » Joan 58 Psal. xxvm, 10. IN HEXAEMERON. LIB. VIII.

vítátem Déi ”, propterea quòd fluvius Dei egressús A in terra Ecclesiæ resplendet, et adoratur. Aurúm ex paterno fonte, repletus est aquis gentium quás quidem evangelizabat propheta dicens: Et egre- dietur Dominus ad eos tanquaṁ fluvius pacis "; qui dicit : Ex Patre meo sum egressus, et veni in mundum" : egressus sum ad salutem populi mei, ad servandos christos meos. Ilujús ergo divini fluvii divinum e cœló egressum prius describit Moses, dicens: Fluvius egreditur ex Edem, hoc est, ex abundantibus deliciis, ad irrigandum pará- disum per illain aquam qué egreditur, nempe per Spiritum qui procedit à Patre. Qui enim eum suscipit fluvium, diversi fluvii ex ventre ejus fluent aquæ vivæ ". Iloc enim aperte nos docet historia dicens fluvium qui egreditur ex Edein multipli- cari et scindi in quatuor fluvios, et efficientém Eċ- clesiæ spirituales divitias. De quá dicit David: Inebriabuntur a pinguedine domus tuæ, et torrentè roluptatis tuæ potubis eos; quoniam apud te est fons vitæ **. В Fluvius autem egreditur ex Edem ad irrigandum paradisum : illinc dispergitur in quatuor initia. Sub- terraneam quidem maligni irrigationem, fontem appellavit propheta Moses, ostendens diábölüm esse auctorem et genitorem vitii, et non ab aliquo alio accepisse malum, sed ipsum esse fontem et nitium peccati; sancti autem Spiritus gratiam tanquam ex Patre fontano procedentem nominavit fluvium separatum ab infidelibus: irrigantem au- tem quatuor initiis (a finibus, inquam, orbis terræ), c paradisum Ecclesiæ eorum qui credunt in Chri- slum. Nomen autem uni Phison. Iste est qui cir- cuit omnem terram Evilath. In omnibus locis ter- renis quæ sunt manifestá, non est focus qui vocá- tur Evilath. Quamobrem hinc quoque arguimus infideles quod mysteria spiritualia nobis narrat Scriptura. Phison enim interpretatur os alteratio nis. Ipsa autein alteratio seu mutatio dexteræ Ex- celsi facta est cum divinum Verbum alterasset ác mutasset: os et spiritum Ecclesiæ, ex blasphemia in fidem, et ex maledicentia in theologiam seu Dei laudem ac prædicationem. Evilath autem, rursus interpretatur parturiens et pariens. Significat enim proprie gentium Ecclesiam quæ aliquando erát ste- rilis, ad quam Deus clamat per vocem proplietæ : Lætare, sierilis quæ non paris; crumpe et clama, quæ non parturis · quoniam plures sunt filii deserta ma- gis quam ejus quæ habet viruṁ" ex Judæis. Quo- niam sterilis peperit septem; et quæ parturit est propinqua partui, et in partu suo sic clamavit: Ceniti sumus dilecto Filio Dei qui dicitur Phison, qui est os Patris, et mutavit genus nostrum a cor- ruptione in incorruptionem, et circuit et custodit omnem terram Evilath quæ parturit et pärit ipsum Christum. Quamobrem subjunxit dicens de hac spirituali Eviluth, quod illic est aurum, auruin au- tem illius terræ est bonum: hoc est Divinitas que enim terrarum multarum (gentium dii et idola) est malum, obscurum et adulterinum. In multis antem locis divinæ Scripturæ, ipse quoque perscrátatus invenies aurum sumi pro figura divinitatis Verbi. Arca enim lignea, quæ erat terrena, obdueta erat intrinsecus et extrinsecus áuro puro in typum Di- vinitatis. Šimiliter et templum Salomonis ornatum erat auro púrissimo. Porro autem árcá quòque auréa Christum Verbum nobis prius describebat et præfigurabát. Et fortasse ea de causá Magi quo- que Christo (vice omnium) gentium aurum offere- bant, contrita imagine idololatriæ quæ èrat Baby- lone, et ea ipsi oblata, ut cum obscuratam et eva- nescéntém Adami imaginem (quæ fuerat 898 Vel imago et similitudo, et cujus character välde erat immtitatúš ac deletus, contritusque animi mätībus ac perturbationibús), et reliquias divinorum man- datorum ex véneno serpentis, Christùs tanquianı divinus character paternæ hypostasis, reformasset in seipso servi formam suscipiens, signaculo bá- ptismatis per aquam et ignem eam expurgaret, in ca impressa propria et conveniente ratione fidei. Et rursus fiat aurum illius terræ bonum, cóngraen- ter el quod scriptum est de spirituali Ecclesia Evilath. In eá enim sola est probum et non adul- ferinum aurum dogmatum. Arcam autem quæ ante significat gentium Ecclesiath, dicit intrinsecus et extrinsecus auro puro esse obductam Divinitatis, quoniam et quæ sunt extrinsecus (quæ sola videt Judæus) Deus efficit ut fulgeaft: ét quæ sunt în- trinsecus, quæ cum iis quæ sunt extrinsecus aspi- cis (populus gentilis), idem illuminát, eam undique illustrans, etiamsi Judæus propter ignorantiam non videt probitatem ejus quod est extrinsecas.Templum autem Salomonis figurabat templum humanoin, in quo habitat Trinitas: quod intrinsecus quidem fulget auro, propterea quod templum Dei quod est in homine intrinsecus solum habere debeat splen- dorem operum, et non étiam extrinsècus ad osten- tationem : quoniam fúlgur quoque Divinitatis illu- minat anímam, et eam reddit auro forma similem; corpus autem manet neglectum et contemptum : nullam enìın ejus habet rationem is cui cură sunt interna. Porro autem urna quoque (siqnidem ac- cipiatur pro anima) fert Mania, nenipe Christum ; sin autem pro Ecclesia, fert panem myšticum : quem quidein non redolent, hodierno die ét cra- stino et deinceps, manna conservantes. Est etiam alius quidam lapis, qui gratia per con- temperationem suscepit auriformem splendorem Divinitatis; alius autem qui suscepit pura et non adulterina theologiæ dogmata, et iis illusträtir : et illic est carbunculus et lapis prasinus; carbunculus,* Sol coelestis, Deus Verbum. Deus ehiin nöster est ignis consumens “ : et ideo carbones étiam suc- censi sunt ab eo “. Hujus qui dicitur carbunculus, 89 Psal. xLv, 5. eo Isa. LXVI, 12. Joan xv, 28. Deut. iv, 24. 66 Psal. xv, 9. 6 Joan. VII, 38. 6ª Psal. xxxv, 9, 10. ** Isa. LIV,2. S. ANASTASII SINAITE

978. sunt omnes ejus imaginis conformes, effecti lumi- A Bethleemitico antri fonte, ad Geon fluvium in В maria quibus dicebat: Ego sum lux mundi ". Hunc carbonem Dei Verbi prius descripsit ac figuravit ille quoque carbo quem vidit Isaias " in medio esse forcipe, et purgare ejus peccata. Forceps au- tem Christi per duas pinnulas eum tenens est in- temeratą ejus Mater, et sanctissimum ejus corpus. Illic est, in medio scilicet eorum, carbunculus, de- inde rursus in eodem Auvio lapis quoque prasinus. Primus quidem carbunculi color est cœlestis, se- cundus autem terrestris: propterea enim nec ap- pellat lapidem qui nascitur e. terra, et qui est typus terrenæ carnis Verbi. Propterea autem quod omnis caro est fenum ", omne autem fenum virescens in colore cernitur viridi aut tanquam porraceo, pro- pterea id quoque quod Christi est carnale, ut quod e terra germinaverit, assimilatun est ei colori. Unde etiam divinus Daniel carnis suscepta dis- pensationem lapidem appellavit, dicens: Lapis est excisus ex monte virginali absque manibus SC- minationis et corruptionis Lapidem quem repro- barunt exsecrandi ædificatores qui ad carnew qui ad carne offenderunt quæ populum se ædificare existimabaut, Scribæ et Pharisæi. De quo lapide dicit etiain Deus per vocem alterius prophetæ Ecce pono in Sion lapidem, ut omnis qui credit in eum pudore non affi- ciatur. Hæc, ut ego quidem arbitror, nos ani- gmatice docet dogmata, divina Scriptura, per hos fluvios et aurum, carbunculum et smaragdum : nop enim nos aurifices et gemmarios, gemmarumque c auro conglutinatarum fusores efficere volens et do- cens hæc dicit Scriptura. : Ægypto proficiscitur, quoniam secundus ex para. diso Geon, et secundus hypostasi ex Patre Filius. Unde etiam ex cataractarum altitudine egreditur et descendit Geon, quoniam Christus quoque ex cœlestium cataractarum altitudine descendit super terram. Superiorem Ethiopie et inferiorem Egy- pti regionem irrigat et ditat Geon, quomodo Chri- stus quoque cœlestia et terrestria ditat et illuminat. Ex ignotis et inaṣpectabilibus inaccessisque et in- scrutabilibus locis ambo procedentes descendunt in loca habitata: atque adeo in rebus omnibus figuris et exemplis Geon prædicat, et apertissime clamat Christi mysteria. Quamobrem Niļus, qui aliquando ab initio scaturiit sanguine et aqua, per exemplum nobis ante prædicavit sanguinem et aquam emanaturam ex latere fluvii Dei Jesu in Golgotha. Et totam terram hic Geon simul irrigans, et rursus ad proprium suum priorem locum rever- Lens, cernitur Christum præfigurare, qui mundum . irrigąvių et illuminavit simul dicens: Ego a Patre mec exivi, et rursus ad Patrem mcum vado; reversus sum in priora, meaque non circumscripta sunt loca. Iste amoenissimus et frugifer Nilus occidit oliņ sceleratos fetus primogenita Pharaonitica legisla- toris jussu morte affecta, prius indicans et signi- ficans Christum qui occidit primogenita Pharaonis diaboli (impietatem, inquam, et idololatriam) in profundo aquæ baptismatis. Iste Geon primus nobis descripsit gravissima Ægyptiorum supplicia quæ Dominus Jesus pro nobis intulit populo dæmonum. Solus Geon nobis coronavit Joseph regein, qui no- bis de Christo omnia præfigurabat, et loquebatur. Prima omnium regionum gentilium, terra Nili vidit Deum in carne apud se versantem, et nulla regio Barbarorum alienigenarum in mundo Christi faciem vidit in carne nisi sola Ægyptus. In ea, Pascha fuit typus Christi passionis et agnus primus est pc - cisus. In ea, redemptio gentium prius fụit descri - pta ex manu tyranni mundi. Ægyptus prima vidit agui sanguinem ad vesperam in domibus signatum ad salutem, et ostendit agni Christi sanguinem fusum ad vesperam temporum, donec domum Ec- clesiæ coloravit. Post hiemis tempestatem, cum Videamus autem etiam ea quæ sequuntur in Șcri- ptura. Nam cum dixisset priorem fluvium Phison, subjunxit dicens: Et nomen secundo fluvio Geon; iste est qui circuit omnem terram Æthiopiæ. Traxit nos procedens oratio Nili luentorum in Ægypto latitudinem, ut que nos deduxerit ad Geon, ad quem maxime derivamus fluvium bujus orationis, et nos oportet omnino in Egyptum orationem ele- gantius convertere. Nam super omnes Duvios qui violento impetu fluunt super terram, videmus hunc fluvium qui dicitur Geon habere cum Christo ma- guam proprietatein et convenientiam. Nam, ut di- cunt qui pulchre et accurate linguam Hebraicam D suum ascensum in aer convertisset Dominus, illine transtulerunt in Græcam, Geon interpretatur effu- sor an exinanitor, quod quidem revera est Christus. Tanquam effusor quidem seipsum exipaniit servi formam accipiens, renovato veteri homine, et re- novala facie terræ, et spiritu recto innovato in visceribus nostris. Unde etiam Paradisi secundo genitus statim post Phison ponitur Geon, signifi- cans Christum secundo genitum super terram se- cunda per carnem generatione, post cjusdem si- mul essentiæ generationem ex Patre, quæ est ante secula. Et fortasse ca de causa Dei Quvins Jesus statim e terra generalus super terram ex Virgine et 6. ex latere, vitæ nobis aquam scatere fecit Dominus in horto Golgotha. Propterea Geon quoque salutem populi faciens ascensum, ante omnes, irrigat Ethiopes, nobis prædicans quod primos gentium tenebris offusos populos servat et illuminat et irri- gat Christus. De quibus David dicit Ecclesiæ : Glorificati sunt de te, civitas Dei; ecce eṇim alienigenæ et Tyrus et populus Ethiopum, hi fuerunt illic" ; Æthiopia enim prævenil manus suas Deo ", ante omnes cum Christo pacta conventa dans et faciens per illum eunuchum qui erat Candaces reginæ Æthiopum, Ecclesiæ, quæ quidem Christo unita " Joan, vur, 12. *8 Isa, v1, 6. Isa. XL, » Psal. Lxxxvi, 3, 4. Psal. LAVI, 52. 71 Psal. cxvii, 22. 7ª ]ṣa. xxvxm, 16. 7 Dan. 11, 34. IN HEXAEMERON. - LIB. VIII.

clamat: Nigra sum et formosa, filiæ Jerusalem 7 A tius Tygris, ipse vadit contra Assyrios. Cur autem , nigra prius incredulitate, quæ nunc sum obscura humilitate, formosa autem nunc sum Dei cognitione. Ego enim sum regina Austri quæ surgo ex finibus terræ gentium, et veniens vidi sapientiam Salo- monis qui vere ad me clamavit: Veni, formosa 76 Ego enim sum resurre- propinqua mea, ad me ctio", et ego sum fluvius Dei, qui propter te factus sum terra genitus Geon, et qui circumeo et com- prehendo omnem terram gentium Æthiopie et Egypti prius incredulæ, nunc autem fidei ince- ptrix, quoniam Ægyptii primum viderunt Dominum, et cognitus fuit Dominus Ægyptiis, et erectum est altare Domino in Ægypto fixum in petra Petri, et columna sedit Domino 899 ad fines Ægypti Domi- nus in Bethleem super nubem levem, tanquam 。 pluvia cœlestis in gremio nebulæ Mariæ suæ ma- tris et cursu venit in Ægyptum fugiens voluntarie sceleratas manus iniquorum, et concussit manu- facta Ægypti, et confregit sculptilia Ægypti, et eam excitavit jacentem. Quoniam Ægyptus suis mani- bus excepit Deum ad ipsam venientem et cursu contendentem; et occultavit a feris agrestibus Judæorum eum qui ipsum eripuit a manibus dæ- inonum : et servavit ulnis amplexa cum qui ipsum et mundum servavit, et texit eum qui ipsam et omnia mana regit et hospitio excepit Ægyptus eum qui carne voluntarie in ca fuit hospes, et nos qui in ipsa eramus hospites in cœlos sustulit. Et nutriit Ægyptus panem cœlestem qui omnes aluit, C et potavit Geon aqua Ægypti fontem vita, et ape- ruit Ægyptus ostium illi qui dicit: Ego sum ostium 78, et dedit initium ingressus Deo Verbo, quod ex principio carente principio simul erat sine princi- pio et in principio ; et invenit Christus in Ægypto ubi caput inclinet fide: quoniam in propria non crat ei locus fidei in diversorio derelictæ Synagogæ Judæorum; et Deus deorum Dominus locutus est ex Ægypto, Filium suum ad nos mittens ante apostolos apostolorum Deum ; et fuit Geon sanctus per San- ctum sanctorum sanctificatus, et ad illuminationem et sanctificationem prævenit aurifluus amnis Jor- danem qui exoepit Christum in suis fluentis ; et excepit rursus secundo etiam sanctis sanctior Ægy- plus, pro Maria Mosaica Mariam dominam; et ditat secundɔ Geon Joseph, qui vir quidem dicebatur, sed non erat vir Matris quæ erat omni ex parte incorrupta, quandoquidem ipse fuit gratus et acce- plus coram eo qui seipsum exinaniit. Sed hæc quidem sunt encomia Ægypti, quæ in alio libro proprio fusius celebrantes composuimus. Nunc autem de cætero nos tempus vocat ut alios quoque fluvios paucis transnavigemus, consideran- tes quemadmodum illi quoque ad Christum habeant relationem et ad paradisum Ecclesiæ gentium: sic enim dicit Scripturæ consequentia : Et fluvius ter- 18. duos quidem fluvios (Phison, inquam, et Geon) nominat circumeuntes, et tanquam custodientes ac circummunientes paradisum Christi : tertium au- tem fluvium, non circumeuntem, sed tanquam eum pugna et bello occurrentem, ex adverso Assyrio- rum? Assyrii quideminterpretantur non dirigentes; Tygris autem, voce Græca dicitur, latus et austerus. Ergo Assyriis quidem dirigentibus suam vitam in viam paeis, resistit adversus eos bellum gerens evangelica prædicatio. Scimus enim Assyrios esse hostes et inimicos Dei civitatis Jerusalem, qui et eam quæ est donrus Dei varie diripuerunt et exusserunt. Adversus quos tertius plenitudinis Tri- nitatis (Spiritus, inquam, sanctus) vadit ei hostis et infestus : Fluvius autem quartus iste est Euphrates. In multis autem et diversis locis, sacri theołogi documentorum Mosaicorum solent appellare ma- gnum ex his quatuor fluviis solum Euphratem, nt quando Deus dicit Israeli ?: Ponam terminos tuos a fluvio Ægypti usque ad fluvium magnum Euphratem. Atque Euphrates quidem Græca lingua interpretatur xapπcyopià zůтŵv. hoc est coram fructificatio. rursus dicuntur fructificantes. Euphratæi autem Nonnulli autem ex interpretibus interpretantur Euphratem vitii dispersionem; Euphrata autem ter- ram fructum ferentem. Propterea ergo magnus fluvius Dei Euphrates, nempe Chrisjus, qui est fructificatio Euphratæorum, id est gentium ferentium fru - ctum, natusest in Euphrata (id est, Bethleem) ut dispèrgat yitium gentium,et reddat terram fructum ferentem Ecclesiam quæ prius erat infrugifera : ut terra del nobis fruetum suum, cum in ea sit inse- parabilis fructuum dator Euphrates. Convenit enim magis prudenter animadvertere quemadmodum Phison quidem dicitur circuire totam ipsam terram Evilath, seu parturientem: Geon autem similiter con- tinet custodiens qui in eo sunt populos eorum qui prius erant Æthiopum : Tygris autem eam protegit et defendit adversus improbos Assyrios. Non scri- ptum est autem magnum Euphratem, neque trans - ire, neque vadere, neque circuire, sed esse sta- bilem et immobilem, ut qui semper dicat: Ecce vobiscum sum omnibus diebus usque ad consumma- tionem sæculi **. Et : Non relinquam vos orphanos“. Propterea ergo neque ullam regionem dicitur hic magnus fluvius irrigare neque locum. Non enim Jocum sed mundum totum quartus hic irrigɔl Du- vins. Quartum autem fluvium intellige evangelicam, et totius orbis prædicationem, post naturalem el Mosaicam legem propheticam. Quoniam autem dura et coacta videntur ea quæ nunc dicuntur de his fluviis, non solum Judæis sed etiam multis ex Ecclesia qui sunt carnales, et non sunt cɔpaces ut cum divo Paulo intelligant et dicant quod Littera occidit ** (lex enim est spiritualis ”), age osten- 9. 75 Cant. 1, 4. 81 Joan.\iv, 17 Joan. x1, 25. 76 Cant. v, I. 89 II Cor. i, 6. 33 Rom. vi, 11. 78 Joan. x, * Gen. xv. 18. ** Matth. xxvin, 20 S. ANASTASII SINAITE

- damus cx ipsa divina Scriptura spiritualem Eu- A post diebus ad videndum ipsum et adducendum, es phratem, qui prius nominatur, Christum. Cernitur ergo Deus in lege jubere Israeli ut tribus tempo- ribus veniat singulis annis, et adoret Hierosolymis omnis vir masculus ex universa terra ubicunque habitet, horrendum imponens vinculum, et decre- tum pronuntians: Exsecrabilis est omnis homo Hierosolymis, qui non facit omnia quæ scripta sunt in lege kujus libri ". Si ergo posuit terminos tuos a fluvio Ægypti usque ad fluvium magnum quem tu existimas Euphratem Babylonium, quomodo fieri potest ut ter in anno venias ex Mesopotamia? Et dicendum est, vel quod totus Dei scopus, hic est : lege ligare et ostendere esse exsecrandum Israelem qui non valet, nec potest facere præcepta quæ jussit Deus; vel quod Christum spiritualiter " nominat Euphratem Scriptura, dicens Isracli: Po- nam terminos tuos, hoc est terminum temporis cultus legitimi, usque ad fluvium Egypti, usque ad adventum Christi qui est magnus frugifer Euphra- tes; et statim auferetur sacrificium et libamen, ut dicit Daniel 8. et delebitur unctio ducis et judi- cium : Finis enim legis est Christus **. Lex enim et Prophetæ usque ad Joannem Baptistam "7. Exacer- batur (scio) et succenset hæc audiens Judæus, falsas nugas appellans ea quæ dicta sunt. Ei ergo occurramus per aliud principium, nempe ' Ᏼ Ponam, inquit, terminos tuos a fluvio magno Euphrate. Hoc est Dei oratio (quoad terminos) ad Israelem. Non est autem Deus verus mentiens ; Dei enim Verbum manet in æternum, sicut David quoque dicit: In æternum, Domine, Verbum tuum permanet in cœlo; in generationem et generationem veritas tua **. Cum ergo Dens promiserit et non mentiatur, et dixerit se ponere fines Ægypti usque ad Euphratem, quomodo neque fluvii Geon, nec eorum qui sunt prope Geon, neque rursus Euphra- tis, nec ullius consilii quod sit prope Euphratem, dominatum obtinuit Israel. Reversus autem in Chananæorum Palæstinam, quamobrem non pos- sedit usque ad Euphratem? Ego vero ei dicam : Et quomodo in deserto irritasti Deum, et possedisti et tenuisti a Dan usque ad Bersabee Amorrhæos et Chetthæos, et reliquas 'gentes terræ Chanaan? D Discat ergo Ecclesia, et Judæus, quod ab exitu Ægypti usque ad fluvium magnumi Euphratem, nempe Christum, Deus constituit ut tenerent ter- minos cultus legitimi. Iste enim spiritualis Eu- phrates qui peremit eum qui per sanguinem fit cultum, et libationem hunc, inquam, Euphratein Deus præsignificans, dicit Jeremiæ qui ante ca- ptivitatem Israel erat in Jerusalem: Vade,projice sub- ligaculun tuam in Euphratem ". Euphratem autem dieit Deus loeuin aqua circumfluum prope Jerusalem, qui appellatur Phara seu frugifer: Cumque illic po- suisset propheta linteum lumbi sui, misit eum aliquot SIII, h. profectus invenit ipsum corruptum. Et factum est- verbum Domini ad Jeremiam dicens: Sic corrumpetur hic populus quomodo subligaculum lintei "; subli- gaculum lintei, nominante Deo Israelem quem- corrupit ac perdidit magnus fluvius Euphrates in Jerusalem eum enim funditus diruit per Romanos · Titum et Vespasianum. Est enim subligaculum nou solum naturæ, situm in lumbis ventris et partibus genitalibus: propterea Christus cum venisset ad cœnam Novi Testamenti ad gentes sibi conjungen- das cognatione, accepto linteo se succinxit. Restat ergo nobis ut ostendamus ipsi Judæo, et Ecclesiæ. esse Geon spiritualem, ut utrisque persuadeamus ut intelligant Scripturas non solum convenienter 900 litteræ (littera enim occidit). Vide enim quod si intelligamus corporaliter præsentein litteræ con- templationem, quæ dicit : Ponam terminos Israelis a finibus Ægypti usque ad fluvium magnum Euphra= tem, inveniamus Deum esse mentitum, ut visum est sceleratis Manichæis mendacem esse Deum qui locu - tus est Vetus Testamentum. Ergo, ne nos quoque in eos incidamus laqueos, credamus Christo qui dixit quod Unum iota aut unus apex non transibit ex lege, donec omnia fiant": de ipso enim omnia scripta sunta in Veteri. Invenimus enim in principio tertii Regum. David moriturum postquam regnasset triginta tren annos in Sion, in typum ætatis Christi secundum carnem dicentem: Vocate mihi Sadoch sacerdotem et Natham prophetam, et Banaiam filium Joiadæ ; et ingressi sunt coram rege, et dixit rex : Accipite servos domini vestri vobiscum, imponite filium meum Salomonem super mulam meam, et adducite eum an Geon, et ungite eum regem in Jerusalem ". Et fece- runt sicut eis jussit rex, et rediit Salomon ex Genn ad patrem suum David regnans. Quamobrem nihil tunc defuit Davidi quominus diceret quando ascen- dit filius ejus ex Geon ad ipsum, Ex Ægypto vocavi filium meum. Geon enim significat Egyptum est enim îste quoque fluvius Hierosolymis, qui dicitur Siloe. Qui ergo adversus ca quæ dicuntur reluctatur Hebræus, refellitur ad rerum consequentiam. Non invenimus enim alterum regem unctum in Geon, nisi solum Salomonem filium David. Propterea Dei quoque templum non ædificat David, quod qui- dem decebat erat enim justissimus. Sed filius David, scilicet qui administravit ratione præditum templum hominis dissolutum per eum qui etiam Salomon pacificavit circumcirca omnes gentes. Propterea regina quoque Austri, nempe Ecclesia, posteriorum annorum sæculi, eorum scilicet qui prius erant Ethiopes, surrexit ex finibus, sed non ex loco aliquo et venit ut videret sapientiam filii David, nempe Jesu, spiritualis Salomonis ", quo- niam a templo Salomonis uncti in Geon, usque ad fluvium magnum Euphratem dominati sunt termini legitimi cultus templi Dei (qui dissolvit templum 8 Rom. x, 1 ue. xvi, 16. ** Psal. CXVII, 89. 82 Jerem. 4. * Deut. xxvii, 26. 88 Dan. ix, 27. ** ibid. 6-10. * Matth. v, 18. In Reg. 1, 32-34. * III Reg. N, 1. IN HEXAEMERON. - LIB. VIII. Geon.

S. ANASTASII SINAITE LIBER NONUS. exstinxit sacrificium, per Christum qui est carbo qui sopiri non potest et exstingui. Nam et Isaiam accendit, et ad se inflammavit, proposito regali sacrificio symbolice tunc quoque ei apparens. Sic comedite carnes corporis sacræ Scripturæ, o fra- tres, eas esurientes: et absconsum in carne Scri- pturæ spirituali mysteriorum sanguinem sic bibite; qui est enim sic ejus particeps, habet vitam æter- nam. Quoniam autem procedentem proprietatem in sancto Spiritu didicimus ex evangelicis esse tra- ditionibus, dicente Domino : Spiritus sanctus qui ex Patre procedit", fortasse Spiritum significat scri- ptor dicens : Fluvius egreditur ex Edem ad irrigan- dum paradisum Ecclesiæ. Nam illud, Egreditur, si- gnificat perennitatem, et nullam esse quietem. Quod quidem nobis rursus ipse Dominus Christus promisit dicens: Si abiero ad Patrem, rogabo eum, et aliumParacletum mitṭam vobis Spiritum veritatis ut maneat vobiscum in æternum ". Quod si etiam quæris quatuor initia illuminationis sancti Spiri- tus, scias eum esse qui est locutus in justis qui fuerunt ante legem, ex quibus erat ille quoque qui dicebat : Spiritus divinus qui abundat nobis in na- ribus, flatus autem Omnipotentis qui me docet. Similiter secundum quoque in lege: tertium autem in prophetis: deinde etiam quarto orḍine in qua- tuor fluviis evangelistarum. Nam Matthæus quidem DE POSTERIORI RERUM Creatione, ET MULIERE VIRI ADJUTRICE. in paradiso. Ante omnein examinationem conside- randum est in loco opposito, cur non indigenam e paradiso genitum et e paradiso effictum intus in paradiso Deus fecit hominem, sed ipsum extrinsecus nudum et incompositum aliunde inducit in paradi- snm; intus autem e paradiso fabricatur mulierem ex Adamo; rursus autem cum bestias foris construxis- set, postea introducit ad hominem in paradisum. Oportebat enim vel mulierem cum homine foris fingere, vel etiam intus construere virum, ubi mụ- lier fuit constructa. Quomodo autem Deus quoque ſerens bestias et animalia, non ea adduxit ad utros- que cum essent simul, sed ad solum hominem ? Ilec Judæus legens singulis diebus, non cognoscit; quoniam adhuc habet impositum velum animalis ignorationis. Si hæc enim intelligantur secundum litteram, ea inducunt omnem absurditatem et blas- phemiam. Nam si Deus implet cœlum et terram (ut qui nec possit circumscribi, nec capi, nec ¡nu- tari, nec moveri, nec migrare), quomodo non per- Israelis) et sacrificii ratione præditi, quod brutorum A interpretatur mandatum Altissimi: quod quidem dici convenit de evangelica prædicatione. Marcus autem dictus est donum vitæ, Lucasautem obediens Domino. Porro autem ipsa quoque quatuor fluvia- rum consequenter positura, quatuor sanctorum evangelistarum immutabilem significat ordinem et posituram. Primus ergo Matthæus qui dicitur Pki- Bon: quod quidem interpretatur oris alteratio. Nam cum Matthæus scripserit Evangelium sermone Ile- braico, fuit alteratus et interpretando transmolatus sermo oris ejus a Luca et Paulo in vocem Græcam. Secundus conducibilis Marcus fluvius qui dicitur Geon : quandoquidem Marcus quoque cum Evan- gelium annuntiasset Ægyptiis, illic per Spiritum fluvium ex ventre ejus scatere fecit aquæ vivæ B prædicationis. Tertius Lucas, qui vocatur Tygris, qui quidem interpretatur Latus. Quid enim in Evan- geliis latius aut ditius Evangelio secundum Lucam? Nam cum Pauli dogmatum fontis fuisset discipulus, super fluvialia fluenta ex Pauli rivis scaturiit. Quar- tus Joannes dilectus, supra pectus recumbens ", qui cum supra Lucis pectus recubuerit, nobis an- nuntiavit a superis factam ab ipso Patre luminum generationem, qui est ipse lux vera illuminans om- nem hominem, et lux in tenebris lucens ", et lux mundi, sicut dixit **. Ipsi sit gloria et potentia in sæcula sæculorum. Amen. Et accepit Deus hominem quem fecit, et posuit eum C imus audientes quod Deus sumpsit hominem, et a loco in locum eum traduxit Deus, et eum posuit ? Si autem dicis quod extra paradisum mulier facia est ex latere, quomodo eam simul infeṛt cum ho- mine in paradiso? Sed ne dubitationem operiamus dubitatione, qui volumus dilucide et citra errorem discere quemadmodum accepit Deus hominem quem finxit; audiamus Paulum dicentem de Christo, quod cum in forma Dei esset ", hominem quem fecit posuit in paradiso Ecclesiæ, ad operandum ipsum (hoc est hominem) et custodiendum. Si quis autem học verbo conturbatur, dicat mihi, cum latitudo paradisi sit magnitudinis incomprehensibilis, adeo µ↓ abundantia ejus irrigationis efficiat quatuor fluvios universam prope terram irrigantes, quomodo ille, cum sit solus, ligone, rastro vel aratro exer- cuerit terræ operationem ; quomodo autem custo- diebat, cụm neque essent fures, neque yiri, et be- stiæ omnes et reptilia jussa essent simul cum eo vescį omnibus frucţibus qui nascuntur a terra, ut quæ a Deo factæ sint cum bomine participes et * Juan. xv, 26. * Joan. xiv, 10. Joan. XIII, * Jcan. 1x, 5. ” Philipp. 1, 6.

cohæredes fructuum, sicut a nobis breviter jam A alios septuaginta operarios ad operandum et custo- antea dictum est: sed pinnes bestiæ et volucres diendum hunc paradisum, ad bene operandum, et ; subjiciebantur Adamo. Quando ergo audieris quod Deus infert Adam ex quodam loco ignoto, et qui nec potest explicari nec comprehendi, solum, nu- dum et incompositum, in paradisum; et induit cum intus pellicea tunica carnali; et ad eum ad- ducit bestias intra, quæ ante ejus ingressum erant foris per hæc omnia pihil est aliud prædictum, nisi quod Deus Verbum, qui prius erát nudus et incompositus, Patris voluntate et cooperatione, ex loco ignota et qui explicari non potest (nempe Cherubico throno) ingressus est in paradisum Ecclesiæ, ad operandum ipsum et custodiendum : el carne suscepta accepit tunicam postræ essentiæ (nempe hominem quem finxit), et ei unitus est in hypostasi. Non enim angelos apprehendit, sed semen Abrah apprehendit, quando accepto carnis linteo seipsum accinxit, non ab alio ei imposito. Se- ipsum enim carne induit absque semine humano. De quo in vitam ingressu testatur 901 Panluş cursor parądiși, dicens de Deo Patre, et Filio qui est introductus per Patrem : Quando autem in- troduxeril primogenitum in urbem terræ ?, et posue- rit eum in Ecclesia, quem fecit hæredem omnium³, dicit: Et adorabunt eum omnes tribus gentium et omnes Jeoues (nempe reges terræ) beatum eum dicent, ut qui acceperit a Patre bestias (nempe hæreditatem gentium) et possessionem suam, fines terr.e. Ita intelligat Ecclesia illud: Accepit Deus kominem, et posuit eum tanquam proprium corpus in unám sanctam hypostasim, ut fidelis populi ope- raretur pienitudinem, et custodiret paradisum ar- borum, nempe gentium anima præditarum. Unde etiam tanquam ad hoc ipsum positus a Patre di- cebat: Pater meus usque modo operatur, et ego operor ³, et custodienti mihi paternum mandatum, dedit mihi agrum et hortum, in quem egressus a Patre, ingressus est statim qui seminat ad se- minandum : et statim mane conduxi duodecim operarios discipulos eis mandans ac dicens : Nemo ex vobis mittens manum adaratrum et conversus relro aplus est regno cælorum. De cætero, Tollite jugum meum super vos, jugum enim meum est suave ', uempe crux; et qui seminat, mercedem accipit, et D colligit fructum, ut lætetur qui seminat simul et qui metit. Hos duodecim conduxi mihi summo mane. Sed postquam vidi paradisum magnum, et regiones multas et albas et puras corde, et proposito pa- ratas ad messem dei, et ad insitionem ex infi- delitate ad Dei cognitionem; neque hoc solum, sed etiam arbores pulchras ad videndum et bonas ad comedendum, et babentes fructus maturos, dixi: Blessis quidem multa, operarii vero pauci*. Quam- obrem cum etiam populum ostendissem, conduxi seminandum, et plantandum, purgandum, et irri- gandum, eis mandans et dicens: Omnis planta quam nan plantavit Pater meus cœlestis, eam era- dicate, et verbum nostrum et dogma plantate. Nec hoc solum, sed etiam per ipsum licet videre hunc secundum Adam (nempe Christum) aperte operantem arbores ratione præditas ; et eas qui- dem quæ sunt immundæ, mundantem. Quibus etiam. dicebat : Volo, mundare "; siccas autem humectan- tem : ex quibus erat etiam illa arbor quæ aridam suam habebat manum tanquam ramum; ad quam exclamavit bonus hortulanus, Extende manum tuam ad Dei operationem. Sic etiam tanquam vita, etiam morte affectos viros mortificavit; ex quibus erat mortua et arida arbor Lazarus, lacrymæ aqua irrigata, et quæ statim germinavit ex terra. Supernaturaliter autem scit quoque hic agricola Jesus inoculare, ut qui instar hortulani luto et aqua inoculans eum qui erat cæcus ab ortu (ut qui esset lux de lumine), cæci oculis visum red- diderit. Quod si etiam ipsum velis videre irri- galorem, audi eum dicentem: Si quis sitit, veniat ad me, et bibat ª³. Sic enim sedens ad puteum, pulchra išla vitis (nempe Samaritana) irrigata, eam reddidit fertilem. Unde etiain tanquam fructum amans agrícola et Deus reprehendit eum qui trien- nio ficum illam irrigavit, de cætero eam jubens exscindere: : quomodo etiam cum per se increpasset ficum quæ folia ferebat, non autem fructum, ipsam exsiccavit. Sed hæc quidem dicta sint de eo quod Christus operatur paradisum. De eo autem quod custodiat hunc ipsum hortum ratione præditum, audi eum dicentem Non relinquam eos orphanos ". Et : Portæ inferi non prævalebunt adversus ¼ hunc pa- radisum: Ego sum ostium caulæ ovium 16, et ani- mam meam pono pro ipsis 1. Et : Nemo potest eas accipere de manu mea ". Quoniam quos dedit mihi Pater, custodivi eos, et nemo ex iis periit, nisi filius perditionis ". Hæc est enim voluntas Patris qui me misit ut quidquid dedit mihi Pater, non perdam ex ipso *. Ad hoc enim me collocavit ac constituit, ut operer et custodiam ejus paradisum a Deo plantatum. Et præcepit Dominus Deus Adamo dicens : Ex omni ligno quod est in paradiso, vescendo vescimini ali gno autem cognoscendi bonum et malum, ne ex eo vescamini; quo autem die vescimini, ex eo morte mo - riemini. Non obvius, nec conspicuus, sed nec ad consequenduin facilis fuit sensus interpretibus iis qui ad hoc opus aggressi sunt; quamobrem ſuit etiam omni ex parte discrepans in dictis propositis. Alii enim visione apprehenderunt plantam tunc esculentam, cujus generis, inquiunt, ficum exsicca- 13. * ibid. 2. * Psal. LXXI, 14. * Joan. v, 17. • Luc. ix, 62. 7 Mauh. 1 Matth. v, 3. 1 ibid. 10. * Joan. 18 Joan. x, 7. 17 ibid. 18. 18 ibid. 28. “ Joan. xvii, 12. 1 Hebr. 11,16. * ibid. 6. * Matth. x, 37. Matth. xv. "Joan. xiv, 18. 18 Matth. xvi, 18. x1, 30 TH, 37. 80 Joan. VI, 39. 11 Luc. VI. 8. IN HEXAEMERON. LIB. IX.

..987 vit Christus. Alii autem pronuntiarunt esse quidem A ticeps ligni vitæ ; ipse enim est. Et proptereà ser- ejusmodi ut percipiatur intelligentia, sed tamen plantam cognitionis. Alii autem dixerunt hanc plantam esse informem contemplationem. Alii rur- sus figurativam seu typicam narrationem quæ non potest consistere. Nefandorum autem effector sicut obscenorum perpetrator Origenes, existimaviteanı esse mulierem. Sed de ligno quidem dicemus postea. pens nequaquam consulit Ecclesiæ ut ejus sit par- ticeps, audivit enim eum dicentem: Qui comedit hunc meum panem, vivet in æternum ”. Sed quæ sunt quidem serpentis, et quæ ad serpentem, di- cendum est in iis quæ sequuntur: revertamur au- tem ad divinum mandatum ut implentes mandatum ejus qui in nobis mandavit ut specularemur ea quæ spectant ad creationem sex dierum, labori finem imponamus. Nam pulchre admodum quando intro- duxit hominem primogenitum in paradisum ra- tione præditum, eum et fecit regem, et omnia sub- jecit sub pedibus ejus, dat ei Deus legem mandati, tanquam hæc apud Adamum disserens, et dicens . Audi, inquit, o primum opus et primum forma'a creatura mearum manuum impollutarum, et simi litudo meæ incorruptæ imaginis unigenita, et pul- cherrima; scias quod ego te solum ex universa quæ sub aspectum cadit et non cadit creatura le for- mavi ad meam imaginem. Dominor cœlestibus, sed ego te quoque constitui dominum terrestrium. Ego te fabricatus sum hominem ex terra. Tu quoque fabricare hominem ex matrice. Ilabeo sedem cœ- lum quod est super aquas; tibi autem dedi sedem, terram quæ est super aquas. Impero angelis, at imperas hominibus. Assistunt mihi oinnia Cheru- bim, et tibi 902 assistunt omnia agri animantia. Subjicio ea quæ senas habent alas; subjicies vo- lucres quæ multas habent pennas. Impero iis quæ multos habent oculos; imperabis dæmonibus multa videntibus. Dominor subterraneis; tu quoque do- minare piscibus qui sunt in subterraneis locis ma- ris, et timor et tremor vester sit super omnia çete, et reptilia, et bestias terræ. Omnia tibi tanquam in mea imagine subjeci. Omnia tibi dedi sub manus, animata, inanima, arbores, germinantia, naturalia, volucres, et quæ seminantur. Omnibus dominare : omnibus fruerc, et me maxime, qui sum lignum vitæ Deus tuus; toto animo prompteque et alacriter iis expleare deliciis. Nec his solis, sed etiam iis quæ sunt ex omni ligno et fructu qui est in paradiso, vide- licet omnibus deliciis, quæ vobis proponuntur ex virtute angelica, comede; solummodo illud Ngnum cognoscendi bonum et malum, et quod est prope plantatum (vitia enim adhærent virtutibus) ne con- tigeris, ne attrectaveris, ne appropinquaveris, ne in manus sumpseris, ne gestaveris : Quocunque au- tem die ex eo comederitis, morte moriemini. Si ten- taveritis fieri mei similes cognoscentes bonum et malum, et tam ea quæ sunt occulta quam quæ ma- nifesta, statim morte moriemini. Considerandæ sunt autem quæ nobis emergunt quæstiones in iis quæ sunt proposita. Ex quibus una est et prima, quomodo Adamo et uxori non dat Deus hoc præceptum, sed soli Adamo : deinde Adamus eo impertit uxorem. Deinde cur non ma- gis ex ligno vitæ (tanquam pretiosiori) jubeat non comedere, sed ex eo quod est minus. Est enim ille cibus longe præstantior quam cibus cognoscendi bonum et malum, ut qui eum reddit immortalem, et ab interitu ac exitio alienum efficit ac panem angelis. Ostenditque Deus ineffabilem differentiam ligni cognitionis, prohibens postea ne Adam ejus esset particeps per custodiam Cherubinorum. Ter- tia cur, cum Deus nihil jussisset Adamo de ligno vitæ, serpens non potius consuluerit ut esset ejus particeps. Deinde cur non est aggressus virum sed mulierem, et ubi etiam invenit privatim agentem. Quinta, undenam cognovit, cum ignoraret præce- ptum eis datum. Sexta rursus, cur soli jussit ho- mini ut esset particeps omnium lignorum; utique autem dicit ut abstineant a ligno cognitionis, et C mortem ambobus denuntiat. Septima, si formatus est totus interitui non obnoxius, quomodo sensit fructum ligni tendere ad corruptionem. Octava, cur non etiam communem hominibus et bestiis posuit hunc quoque cibum pulchrorum lignorum, sieut etiam priorem intus in paradiso, cum eas adduxis- set ad Adamum. Nona, quomodo non est mortuus ipso die quo comedit, convenienter sententiæ quam ci pronuntiavit Deus. Decima, quanam de causa cum nominavit Adam. Atque hæc quidem omnia ii qui volunt, scrutentur ut volunt et possunt, diser- tisque verbis suavique dicendi ratione et rhetori- cis strophis dicant et intelligant. Ego autem quando Deum mystice videro et audiero soli Adamo dare mandatum et præcepta, nullo præsente aut inter- cedente; deinde postea Adamum eis mulierem im- pertire protinus intelligo præceptum illius Adami incorruptam suam uxorem (nempe Ecclesiam) vo- cantis et dicentis: Verba quæ loquor non a me ipso loquor, sed mandatum accepi a Patre meo quid di- cam et quid loquar ". Hac ratione dicitur etiam Christus magni consilii angelus ", quoniam anti- quuni verum consilium simul cum Patre prius con- sultavit, quod prædestinavit Deus ante sæcula ut ad nostram veniret gloriam, et annuntiaret gregi suo tanquam uxori et verbi semen ab eo accipienti. et filium parienti. Unde non jubet ei ut non sit par- : Hoc est quod Deus præcepit homini non comme- dere hoc est, ne mente quidem concipere. Hoc est quod dicitur lignum cognitionis boni et mali : hic est qui dicitur fructus lætiſer, superbia efſferri et existimare seipsum Deum, cognoscentem bonum et malum : cum neque angelus neque dæmon, se∙l * Joan. xii, 49. 11 Isa. ix, 6. 22 Joan. vi, 59. S. ANASTASII SINAITÆ

[89 - solus Deus sciat mentem hominum, ut dicit Job. A eorum, et sarmentum eorum ex Gomorrha, uva eorum uva ſellis, botrus amaritudinis ". Similiter quoq je Deus de ipsis dicit per Isaiam: Exspectavi ut vinea mea faceret uvam, fecit autem spinas ". Unde etianı in libris Regnorum Deus Israelem nominat ligna silvæ, quæ supra se constituerunt regem spinife- rum rhamnuin, hoc est, diabolum qui existima- vit se esse Deum cognoscentem bonum et malum. Porro autem ficum quoque quam Christus arefecit ne amplius fructum ferat, dicens quispiam esse ido- lolatriam, non peccaverit; cujus fuit typus sangui- nis ablatio mulieris sanguinis profluvio laborantis (nempe Evæ), quod repressit Dominus exsiccans sanguinem sacrificiorum. Si ergo juste lateque di- discimus lignum appellari impietatem, quid miraris si de ea Deus dicit homini : Ex omni ligno quod est in paradiso comedes; hoc est: Fruere et satiare omni contemplatione, omni cognitione, omni sancti Spiritus illustratione, omni sapientia divinarum Scripturarum, omni ligno pulchro ad videndum et bono ad comedendum, angelicoque, et Scripturæ prophetico, evangelico, et ad doctrinam accommo- dato sermone. Decerpe ex omni ligno frugifero san- cto, et sis particeps charitatis, et mansuetudinis, et fidei, spei, et fortitudinis: quoniam sunt beati qui hos cibos esuriunt et sitiunt, convenienter ei qui dicit : Meus est cibus ut faciam voluntatem ejus qui me misit 8. Unde rursus dicebat: Habeo cibum ad comedendum quem vos nescitis ”. Ipse enim cognoscit occulta cordis, qui corda exa- minat et renes Deus. Hoc ergo præmunit hominem, perinde ac si ei diceret : Attende tibi et cave ne potestas et magna auctoritas quam ego tibi dedi cum te regem constitui et dominum totius mundi qui cernitur, te extollat in superbiam, et experia- ris esse rapinam existimare te esse mihi (qui sum Deus) æqualem, cognoscentem bonum et malum. Animadverte quod ante te feci quemdam alium, et constitui principem plantarum ratione præditarum, et paradisi intelligentis angelici : qui cum non tu- lisset eam molem potestatis, aggressus est ille quo- que comedere, et comedit lignum mortiferæ volun- tatis, volens esse Deus, boni et mali cognoscens scientiam, et dicens : Super nubes ponam sedem meam, et ero similis Altissimo ", et cognoscens bo- num et malum ut ipse, nempe præsciens quis hoc vel illud sit facturus, et sciens ea quæ sunt oc- culta et manifesta hominum; et mortuus est mortem æternam et non desinentem, et ejectus est extra suam potestatem, et ne auctoritatem quidem habet in porcos, et nunc est simul malus et invidus, et tuæ gloriæ învisurus est, o Adam, et tuæ potestati, et tuæ pulchritudini quæ est ad imaginem Dei. Est ad ves venturus, est in vos irrepturus, deinde vos decepturus, ut per illam viam a qua ipse ceci- dit, vos errare faciat et privet gloria et honore et potestate quam vobis dedi, ne veniatis in locum ex quo ille cecidit. Et ut semel dicam, omne præce- C ptum etlex quam dedit Deus protoplastis, nihil erat aliud nisi protestatio custodiendi pietatem adversus ipsum, et ne seipsos in deos referrent : et existima- rent se esse Deo similes, cognoscentes bonum et malum, et occultum et manifestum. Hoc autem in iis quæ deinceps consequuntur ostendemus mani- festius, etiam ex ipsis Dei verbis ad Adamum. Ne- que tibi videatur non probabile aut violentum quod Scriptura dicat lignum idololatriam et defectionem, ex qua statim ab initio gustavit et comedit, et nu- data est et ejecta Dei uxor (nempe Ecclesia), pro- pterea quod hoc proximum et maximum in Deum admisit peccatum, quod adsculpserit ligna homini- bus similia in idola, et ea adoraverit. In multis au- tem et diversis locis Scripturæ invenies, a Deo de- D fectionem appellari fructum ligni. Quamobrem in parabola quoque prodigi, qui est populus ex genti- bus, qui procul a Deo recessit, nominavit Deus peccatum siliquas, qui quidem est cibus porcorum, nempe immundorunı dæmonum. Quem quidem ci- bum aliquando comedens populus prodigus, desi- derabat saturari, hoc est, cessare. Nam qui satia- tur, exinde desistit comedere. Et nemo dabat ** mibi, donec veniret Panis cœlestis qui me abduxit a ligno siliquarum. Porro autem Moses quoque in secundo cantico, Judæorum taxans idololatriam, eam appellat plantain : nam ex vinea Sodomorum vinea » Isa. xiv, 14. 25 Luc. xv, 16. 36 Deut. xxx, 32. 1 Cor. 11, 10. et Sed gustate vos quoque, et scitote quod Christus est qui dedit ipse omnia bona fruenda, dicens: Co- medite ex omnibus intelligentiis et gratiis ; ex malo autem ligno peccati (nempe cognoscendi bonum et malum) ne comedatis, ne moriamini morte animæ. Sic est legendum et intelligendum de his duobus lignis. Qui autem omni modo adversantur theolo- gicis Gregoriorum vocibus, et hæc esse dicunt sen- silia et esculenta, omnino necessario (rursus dico) faciunt omnes bestias, et reptilia, et muscas, canes, et omnes volucres esse participes ligni vitæ, ut quæ jussæ sint in priori cibo simul vesci cum homine ex omni ligno èt fructu qui est super terram. Sed non est, non est ita. Vide enim quod in his duobus (Adamo, inquam, et Eva) posuit ænigmatice quamdam cibi differentiam cum participatione qui- dem omnium, hoc est cognitionem coelestium et terrestrium et subterraneorum soli homini dederit, qui est Christus. Ipse est enim qui cognoscit omnia, etiam profunda Dei "; abstinentiam autem a pec- cato, nempe Maligno, soli homini et Evæ, nempe Ecclesiæ. Et hinc perspicuum quod non de escu- lento ligno dicit Scriptura, cum prohibuit homini cognitionem boni et mali ; nam ante eum esum co- gnoscebat mulier bonum et malum. Audi enim eam in collatione cuin serpente, afferentem dogma con- trarium, et ei dicentem et proferentem divinum mandatum, et minas mortis intentatas si ligni esset 17 Isa. v, 4. 18 Joan. iv, 34. 39 ibid. 3º, IN HEXAEMERON. — LIB. IX.

particeps. Sed neque cæci erant ante cognitionem; A porum stupra et adulteria? Quis antem totius dicit enim : Et vidit mulier quod esset pulchrum, ante esum. Si autem cibus erat sensilis et carnalis, omnino mortui essent etiam carnaliter, quando co- mederunt. Sed cuin mente et intelligentia peccas- sent, subierunt etiam animæ mortem intelligentem. Hic autem hominem nominat Adamum : quomodo etiam Dei Verbum incarnatione terrigeṇam. Adam enim interpretatur terra et ignis, sicut dixi alibi. Et dixit Dominus Deus : Non est bonum hominem esse solum faciamus ei adjutricem sicut ipse est ". Cum huc venisset Manes, sceleratus dux Manicharo- rum, intelligens litteræ contextum corporaliter, oc- cisus est a littera convenienter Pauli voci, Deum appellans mendacem. Similiter etiam Aquila impius, idem quod gentes sentiens, Deum volens repre- hendere, pro eo quod dicere oportebat: Faciamus ei adjutricem secundum ipsum, dixit: Faciamus ei adjutorium ex adverso ejus; hoc est adversarium et hostem. Quid ergo? dic mihi, o Judæc, est Deus veruș, mentiens? Divinum os Domini omnipotentis Sabaoth, in medio tenebrarum et 903 caliginis et ignis et procellæ et tubarum et angelorum, hæc verba Mosi est locutum, et Dei digitus in Tabuliṣ hæc scripsit, dicens : Nor bonum est hominem esse $0- lum, faciamus ei adjutricem sicutipsum : et est rursus lingua Dei et os et manus falsa loquens et scribens ? Facessal hæc absurditas. Verbum enim Dei ma- net verum in sæculum, et in sæculum sæculi. Et quomodo non fuit illa mulier adjutrix Adamo; c sed potius inimica, atque adeo fossa et insidia- trix, et interfectrix, et exterminatrix, et innume- rabilium malorum ipsi et loti mundo consiliatrix? Si autem mulier ad hoc ipsum facta est a Deo ut șit homini adjutriș, et nunquam potuerit mu- lier esse viro inimica; sed omnis mulier divino præ. scripto invenitur virum suum defendere ac protegere: quandoquidem stat unumquodque in eo ad quod fa- clum est a Deo (lux enim illuminat, et non cessat, panis nutrit, sol currit et luna; cum ipso plantæ ger- minant, animalią pariunt, pisces natant, aves volant, et, ut semel dicam, usque ad consummationem sæcy- 1ị, unaquæque creatura in eo stat ad quod facta est a Deo; in unaquaque, inquam, natura inanima et animata), quomodo ergo mulier, quæ facta est ad § viri auxilium, non facta est adjutrix? Quomodo autem, et cum sit viro imbecillior, potest ejus esse adjutrix? Ad auxilium, rursus dico, viri carnalis, decrevit Deus ab initio esse mulierem secundum carnem, nunquam studio fuerit mulieri aut odio habere et ad iram concitare, aut deserere suum virum; nunquam conspecta fuerit mulier gravis aut improba; nunquam apparuerit mulier marito suo insidiari, et cædem ejus moliri Et quomodo contra videmus mulierem esse viro non adjutricem, sed potius tentationem? Quis enim, rogo, accen- dit et inflammat Mammam generationis, nisi cor- mundi diluvio fecit interitum, pisi pulchritudo mulierum illarum filiarum hominum, quas filii Seth acceperunt in uxores? Sin autem adjutris Adamo fuit mulier, quomodo omnes eam deplo- ramus quod fuerit consiliatrix mortis et interitus el communis exitii? Hæc potius tu, o Judæc, qui Scripturas tenes, nos doces. Una enim mulier, tua, inquam, soror, filia Jacob patris tui, quæ dice- batur Diną, scortata est in Sichem; deinde pro- pler fornicationem, universam civitatem inique interemerunt fratres ejus, justum et injustum si- mul occidentes ". Propter quam puellæ fornica- tionem et cædem, ad quadringentos annos cousti- tuit Deus tot millia jo servitutem redigi in Ægypto. Et quænam mulier adjutrix? Adulterium commisit Bethsabee in eo quem tu tuum Christum existimas, David, inquam, et cædem perpetravit suo conjugi Urige. Deinde, etiamsi hoc maxime condonatum fuit Davidi, in decem tamen ejus mulieres admissum fuit adulterium a quo filio Absalom; et staluit Deus per Nathan prophetam quod non deficiet gla- dius in domo David in æternum ". Hoc est opus pulchrarum mulierum. Quis autem inter homines a Deo tanta fuit donatus sapientia quanta Sa- lomon? Et tota ejus șapientia fuit devorata mulieribus. Quis affectus fuit gloria sicut Judas filius Jacob, adeo ut a Deo sit constitutum ut esset rex Judæorum? Et mulier Thamar, eo decepto, effecit ut tota ejus tribus esset nata ex adulserio. Et quæṇain sunt cæ adjutrices? Longa fuerit oratio, et nobis defecerit et tempus et charta et modus narrandi quot et qualia per gentem feruineam funt in mundo ab initio et usque ad consummationem sæculi in patriarchis et prophetis, et inter priva- tos et reges, et inter fideles similiter et gentiles, et Chaldaicas et Ægyptias, et Trojanas el heroicas, et Romanas gentes et hostiles. Si autem adjutris eşt mulier, quomodo dicit Scriptura quòd vinum el mulieres separant a Deo *? Quam multi enim, dic mihi, Deum negarunt propter mulierem? Unde etiam Salomon, ut qui sit expertus mala mulie- bria, dixit: Ex decies mille viris invenies umuIN fidelem, ex mulieribus autem non invenies". Hzc autem dicimus, non accusantes naturam neque Dei creaturam (sunt enim omnia bona quæ funt a Deo). sed illud auxilium quærentes de quo dixit Deus : Non est bonum hominem esse solum, faciamus zi adjutricem sicut ipsum. Si ergo pon est bonum ho- minem esse solum, quomodo, cum sit Deus, feck aliquod opus non boņum ? Quomodo autem paulo anțe quoque dictum est: Et vidit Deus omnia quæ- cunque fecit, et ecce valde bona? Quomodo ergo solus bomo non bonus? Quomodo autem nunc dicit so- lum esse hominem? Quando enim fuit fabricatos, audivimus Scriptorem dicentem: Deus fecit homi- nem, ad Dei imaginem fecit ipsum, musculum et ཙཀ་མ་ 3 Eccli. XIX, 2. "Eccle. vit, 22 31 Gen. 11, 18. 3 Gen. xxxiv, paşsim. 18 Reg. XI, XII, XIII. S. ANASTASIĮ SINAIT.E

feminam fecit eos, et benedixit ambobus, et consti- A tuit eos principes omnium quæ sunt super omnem terram. Et rursus postea dedit eis præceptum in paradiso, ut vescerentur ex omni ligno: ligno autem, inquit, cognoscendi bonum et malum ne vescamini, ne moriamini. Post hæc omnia dicit non esse bonum hominem esse solum : Faciamus ei adjutricem sicut ipsum. Dicis mihi animo hoc esse repetitionem et in summam collectionem eorum quæ prius dicta sunt; et Adami et Evæ qui jam facti erant ad Dei imaginem, subtilior narratio. Terribilis quidem sermo Pro Christo enim et Ecclesia fungor lega- lione 38 et justo. Oportebat enim adnotare cum magna et profunda attentione, quod non de una aliqua persona dicit Deus: Non bonum esse homi- nem esse solum; sed uniendo et comprehendendo de universa natura hominum. Non enim dixit hy- postaticum aut personale singulare nomen, sed totum genus humanum significat, dicens.: Non est bonum hominem, esse solum, faciamus ei adjutorem sicut ipsum : hoc est, totum homini, totum generi, totum naturæ humanæ. Idque est hinc perspicuum. Quando enim volebat facere diluvium, audiamus Scripturam dicentem: Et pœnituit Deum fecisse hominem, hoc est, totum genus. Et rarsus: De- lebo hominem quem feci. Et rursus: Inclinata est kominis cogitatio ad mala. Quomodo ergo eædem voces sunt de toto genere humano, ita etiam illa quæ dicit: : Non bonum est hominem esse solum, dicta est in universum hominem : Faciamus ei adjutricem sicut ipsum. Rursus adhortor Judæum et Græcum seu gentilem ut quærat et possideat illam adju- tricem quam Deus fecit ad ferendam opem toti generi hominum: adjutricem non carnis et volupta- tis, non seminis et sanguinis; adjutricem et con- jugem, et quæ nequaquam fuit insidiatrix, sed salutaris, sed conservatrix, sed illuminans, sed benevola, peccata purgans, non faciens, in regnum Dei introducens, non ex eo expellens, adjutricem quæ parit filios vitæ et hæredes vitæ æternæ ; adjutricem quæ magnos efficit apostolos, et facit publicanos evangelistas theologos, redditque me- retrices virginibus honestiores; adjutricem quæ vivificat mortuos, et orbem terræ excitat ex mor- D tificatione idololatriæ; adjutricem invictam, adju- tricem inexpugnabilem, adjutricem certando in- superabilem et infractam. Omnia regna, omnes progenies, omnes tribus, et omnes linguæ gentium »b ea sunt servatæ. Ipsa jacentes erexit, ipsa cura vit infirmos, ipsa recreavit creaturam. Et ideo de ipsa dixit Dominus Deus, de Ecclesia, inquam: Non est bonum hominem esse solum. Et propterea ei uni- Ins est Deus Verbum, ut non sit amplius homo solus, sed cum Deo totus, non solum in una quidem hypostasi, sed etiam quando ei per virtutem uni- tur. Faciamus ei adjutricem sicut ipsum. 17. - Quomodo autem ei fit adjutrix, audi. Statim enim subjunxit, dicens: Et finxit adhuc ex terra Dominus Deus omnes bestias agri, et omnes volucres cœli; el eas adduxit ad Adamum, ut videret quidnam. vocaret ea. Et omne quod vocavit ipse Adam ani- mam viventem, hoc est nomen earum, et vocarit Adam nomina omnibus jumentis, et omnibus volucri- bus cœli, et omnibus bestiis agri. Non exigua, neque levis est in iis quæ sunt proposita contradictio apud interpretes. Nam alii quidem eadem essu dicunt hæc et prima animantia, et bestias et vo lucres. Alii autem, convenienter ei qui dicit: St qua in Christo nova creatura ", dicunt per hæc prædici secunda et alia, nempe diversas gentes quæ in Ecclesia congregatæ sunt ad Deum. In hac au- tem sententia est etiam ille in theologia celeberri- mus Eustachius concionator et martyr, et summus doctor synodi Nicænæ, cui pareo et quem sequor, ut a Deo aflatum curatorem. Multis enim modis, ait ille Pater, discerni potest horum animantium et volucrum differentia et dissimilitudo. Primum per hoc, quod dixit: Et finxit Dominus Deus adhuc ex terra. Non enim invenimus Dei plasma ad figmen- tum nisi hominem. Rursus per hoc quod 904 di- cit: Adhuc, ostendit Scriptura, quædam hic alia prædici animantia et volucres præter priora. Non enim scriptum est primas volucres genitas esse ex terra, sed ex aquis. Hæ autem genitæ sunt ex terra, imo vero manu propria fietæ sunt a Deo, et non jussu. Similiter et per hoc quod dicit om- nes volucres, et omnes bestias nunc a Deo esse fictas, non dat locum dicendi quod prius quidem factæ sunt, nunc autem pars. Unde nec in his eis quidquam præcipit Deus de esu seminum. Nam quæ ingrediuntur paradisum herbam non comedunt, sed omne lignum pulchrum ad videndum, et bo- num ad comedendum et maxime ex ligno vitæ, nempe Christo, qui hæc quoque vivificat animantia. Quare dici potest quod hæ bestiæ sunt gentes ecclesiasticæ, quæ in Ecclesia a Deo sunt con- gregatæ; vel quod equorum et suum et camelorum et ovium stabulam hodie est paradisus. Neque contenderis : nam ut maxime contendas, non osten- deris quod ea animalia egressa sunt e paradiso, ex quo die ea introduxit et congregavit Dominus. Et si haberes oculos, et non impositum esset velum ignorantiæ super faciem, videres, si velles, con- gregatas has bestias agri unanimiter ad spiritualem Adamum a Deo esse introductas, quæ olim qui- dem fuit leæna, Chaldæam, quæ olim vero pardus, Macedoniam. Has enim tibi bestias appellavit etiam Daniel ". Nec has solum, sed etiam elephantes Ethiopes, et dracones Thebaidis, et aspides Ægy- pti, et leones Babylonis, et lupos Arabiæ, et stru- thiocamelos et onagros Cyrenæos : hæ omnes ßunt unus grex bestiarum quæ aluntur in ipsa Ecclesia adjutrice. De cætero aspice, Judæc, ct vide, et noli “]1 Cor. v, 20; Ephes. vi, 20. 37 II Cor. v, 38 Dan. vi, passin. IN HEXAEMERON. LIB. IX

99€ perpetuo cæcutire. Ingressæ bestiæ sub tectum ", A dem scriptum est: Fuciamus hominem ad imaginem nostram; hoc est, ex communi consensu plenitude Trinitatis dicit illud: Faciamus. Similiter hic dicit: Non bonum est hominem esse solum, faciamus ei adjutricem sicut ipsum : hoc est, a Deo factum. Quo- niam autem sit hæc a Deo ficta adjutrix, audi : Et finxit Dominus Deus adhuc ex terra omnes bestias agri, et omnes volucres cœli. Hæc est adjutrix, ħæc est grex, hæc est nostra ferarum animantia adju trix Ecclesia. Nam, sicut dixit Deus: Faciamus ko- minis adjutricem, statim etiam ejusmodi adjutricem a Deo fictam constituit. Et quando e terra genitum ut dicit Job Ingressæ sunt, et non sunt egressæ. Agrestes enim feræ pacem egerunt, Deo dicente: Benedicent me omnes bestiæ agri, sirenes et filiæ struthiocamelorum : quoniam meæ sunt omnes bestiæ agri, et omnes volucres cœli ". Aperi aures tuas, et ne sis surdus sicut aspis, quæ non exau- diet vocem incantantis **. Bestia, hoc tibi loquor. Bestia, tibi cano. Bestia, volo te (ut sis ovis) man- suefacere, et Deo consecrare. Annon te pudet, dic rogo, quod leonem, et leænam, et ursum, et par- dum, et draconem, et aspidem, et lupum et ona- grum introduxit in paradisum Ecclesiæ, ut aleren-¡ quidem facit hominem, e terra genitus, et ejusdem tur, et fruerentur, et se explerent deliciis ex omni simul cujus ipse est essentiæ Ecclesiam dicit pa- ligno pulchro, et lætarentur, et satiarentur ex ligno 'radisum, et lignorum plantationem. Quando autem vitæ et stetisti cum feris, cum sis Dei ovis, qui R creat ac fabricatur eam quæ dicitur vita, fingit etiam fuisti aliquando germanus primogenitus? Bestiæ synonyma et simul animantia animalia. Nam qui sunt subjectæ, et ingressæ sunt in stabulum, et tu, est e terra genitus est ejusdem generis cujus quæ qui debebas esse pastor bestiarum, evasisti fera sunt in terra, et vita est propria animantium. Sed agrestior. Vide enim quod significans Deus esse homo quidem Adam factus est ante mulierem : est gentes quæ secundo loco ab eo factæ sunt et ad- enim ante sæcula, et sine principio, et increatus, ductæ sunt ab Adamo in paradisum, eas nomina- et sine tempore ante Ecclesiam, Deus Verbum. Hic vit bestias, dicens per scriptorem : Et finxit Do- autem fingit animantia ante Evam quæ dicitur vita: minus Deus adhuc ex terra omnes bestias agri, et prius enim fuerunt gentes belluinæ, et sic in ulti- omnes volucres cœli. Fierine potest ut omnino ve- mis temporibus constituta est earum Ecclesia, in niat in mentem ut Deus, qui Cherubinis et Sera- quam adduxit eas Deus et Pater ad secundum phinis est incontemplabilis, et incomprehensibilis, Adam Christum, ut videret quid ea vocaret. Et et inappropinquabilis, cui cum metu et tremore audi ejus Filium hoc aperte dicentem : Nemo po- omnes intelligentes virtutes cultum exhibent, quem test venire ad me, nisi Pater meus cœlestis traze- nemo hominum vidit ³, neque potest videre ejus rit eum. Ecce audivisti vocem Dominicam te faciem et vivere, is qui supra cœlos et omnem docentem quomodo adduxerit bestias gentium ad principatum et potestatem, est ignis consumens *, Filium qui est ejusdem simul cum eo essentiæ, in accepta forma equisonis, equos, sed et lupos et paradisum Ecclesiæ. Quamobrem rursus dicit : camelos manibus trahens instar ministri ad Adam Quos dedisti mihi, Pater, tui erant, et mihi cos de- attrahat, ut videat quid sit ea vocaturus : qui om- disti “. Omnis enim qui audivit a Patre ad me nia scit, ut Deus, ante eorum ortum, et numerat venit, et omne quod dedit mihi Pater, ad me ve- multitudinem stellarum omnibus eis nomina vo- niet, et eum qui venit ad me non ejicio foras ". cans, et omnibus creaturis propria dat nomina Confidant ergo bęstiæ gentium per Patrem in- convenienter suæ voluntati? Sed hæc Judæi non gressæ ad Filium, audientes eum dicentein : Exm intelligunt, qui et Scripturæ solam attendunt litte- qui venit ad me non eficio forms. Et omnia sunt ram, et ab ipsa occiduntur ". Tu autem, o divi- mihi tradita a Patre meo. Pater enim diligit Filium, nissime et a Deo plantatæ Ecclesiæ paradise, in- et dedit ei potestatem oninis creaturæ, dicens: Pete gredere certam et non errantem viam cum Paulo a me tanquam Filius, et dabo tibi hæreditatem pater- paradisi spectatore, paradisi cive, audiens eum di- nam gentes, nempe bestias, hæreditatem tuam, el centem quod omnes creaturæ quæ sunt in cœlo D possessionem tuam terminos terræ”. Audiant, rursus et in terra describunt ac figurant Christum et Ec- clesiam *. Propterea ergo non adduxit prima ju- menta animalia quæ jussu facta sunt, ad Adamum spiritualem Christum, Deus in paradisum erant enim typus ac figura populi Judæorum, sed nos secundum populum, non descrtum, sed unitum volucribus coeli, hoc est, fidelibus qui sunt gene- rati ex aqua et Spiritu. Est autem revera audienda et admiranda sancti Spiritus sapientia. Quomodo enim in Adamo, ita etíam in his bestiis dicit creationem. Nam illie qui- dico, hæc, eæ quæ sunt intus, et audiant verbum sanctum, bestiæ gentium. Non enim ejicientur fo- ras. Si autem vult audire Judæus' quinam sind ejecti ut ingrederentur bestiæ, audiet hortulanum hujus paradisi dicentem : Oportebat feras ingredi ab Oriente et Occidente, et recumbere cum Abra- kamo, et Isaac, et Jacob in regno Dei; filios antem thalami, nempe Judæos, forns ejíci in tenebras ex- teriores *. Vocabo enim populum meum, non popu- lum meum ", et misericordiam consecutam Syna- gogam, eam quæ non est consecuta misericordiam “ » Job xxxvII, 8. * Isa. XLII, 20. Fsal. XLIX, 40, 41. 49 Psal. LVII, 5. 6. 43 | Joan. 18, 12. Hebr. x, 29. 48 Psal. CXLVI, 4. " * II Cor. III, 6. * Coloss. 1, 20, 23. " Joan. vi, 41. 49 Joan. XVII, 6. * Joan. vi, 37. 1 Psal. 1, 8. * Matth. vin, 11, 12. * Ose. 1, 9. • Use. 11, 24; Rom.1x.25. S. ANASTASII SINAITA

- Et quoniam narrans oratio de rebus alienis et A Unde etiam nominat lupos qui gregi insidiantur admirabilibus, est persuasu difficilis non solum Judæos, et genimina viperarum ; et alios, vul- Judæo, sed etiam quibusdam ex fidelibus, necesse pes". Et omne quod vocavit Adam, inquit, hoc est ut ex aliis bestiis confirmemus quod dicimus. est ei nomen. Hoc est, non leviter nec temere, sed Audi ergo Noe qui erat in arca, quando loquitur congruenter uniuscujusque actæ vitæ, et meritis Scriptura de corporalibus animalibus et materiali- convenientia nomina imponit Christus. Omni ergo bus, quomodo Deus illic præcipit illi etiam ingres- creaturæ et rebus creatis Deus imposuit nomina. sum bestiarum et jumentorum et volucrum in His solis bestiis et mulieri, Adam quoque impo- arcam". Similiter rursus post diluvium dicit etiam suit nomina ; hoc est Christus populo suo et Ec-. earum egressum ex arca, qui fuit cum Noe, et clesiæ. quomodo hic quoque Deus cum in paradiso fecerit per se ingressum harum bestiarum, et fuerit earum veluti dux et bubulcus, non amplius eas eduxit, sed intus reliquit. Si autem murmurat et irascitur Judæus hæc audiens, sustinebit parumper, et au- diet verbum quod ostendit quod neque mulier, neque quæ dicitur Vita exiit e paradiso, sed solus homo, qui extrinsecus est ingressus. Vita autem ut in paradiso ficta, ut quæ esset indigena, et non extrinsecus intro ingressa, mansit in illo loco tanquam vita vivificans ea quæ sunt ad eam in- troducta. Quid vero, inquit, annon scriptum est post exitum Ægypti e paradiso, quod Adam cogno- vit Evam uxorem suam * ? Siste gradum, o homo, et ne labores, sed sustine, et tunc cum fueris in lucis emissionis Adami ex paradiso, si mibi osten- deris (o Judæe) quod egressum nominat egressum bestiarum, aut egressum mulieris, 905 nondum venit Christi adventus; sed non ostendes, quan- tumvis contenderis. Sed qui extrinsecus quidem C est ingressus et fuit, homo illuc abiit unde venit. Ejus autem uxor, nempe vita, mansit intus cum animalibus, ad eas vivificandas in ligno vitæ, quæ aliquando dicebantur, bestias, et volucres. Discat ergo fidelis quod ligna pulchra et bona et fer- tilia quæ a Deo secundo loco sunt producta, el secundæ bestiæ et volucres quas ipse Deus finxit ; et rursus illud linteum quod Petrus vidit in vi- sione, babens omnes bestias et quadrupedes et vo- lucres cœli, et ipsa mulier quam vocamus Vitam, adjutrix hominis, nihil aliud significat nisi pa- radisum Ecclesiæ, in quem introduxit Deus gentes belluinas, et eas adduxit ad Christum secundum Adamum, ut videret quid vocaret eas, unumquem- que convenienter suis meritis et vitæ quam egerit. Et ideo vocavit quidem oves, eas quæ statutæ sunt a dextris; hædos vero, qui a sinistris; agnos autem, ut qui Christum sequuntur; boves autem, ut qui trahunt aratrum crucis; equos autem, ut qui conturbant aquam falsam incredulitatis; et alios, aquilas, ut qui extollentur ad theologiam sen Divinitatis contemplationem ; et alios, colum- bas, propter significationem ipsius gratiæ Spiritus. Quod si etiam vis videre feras agrestes in hoc paradiso, audi eum dicentem : Ecce dedi vobis po- testatem calcandi super serpentes et scorpios **. Si autem rursus insanit Judæus, ut dicat nobis Cur cum Deus omnibus propria dederit nomina,, non imposuit nec mulieri nec animali- bus? oportebat enim ipsum dare omnibus nomina propria, sed non Adam: ego dicam : Quare, cum Deus semel et bis meminisset se fecisse mulierem, non eam nominavit mulierem, sed adjutricem ? Quo- modo ergo, cum hominem nominasset Adam, non dat ipse nomen mulieri: sed jure et merito vir ejus Jesus ipse nominat etiam suam uxorem, et suos filios, sicut pater et is qui domui præsit, et domi- natur suæ uxori et suis liberis? Quamobrem dice- bat etiam non fallax legislator, quod ipse est bonus pastor", et oves vocem ejus audiunt, et eas vocat no- minatim ": hoc est, nominavit, tunc quando Deus eas adduxit ad Adamum, ut sciret quid eas vocaret. Sed quando congregabantur quidem, dicebantur bestiæ quando autem introductæ sunt in paradi- sum et in stabulum boni pastoris, effectæ confor- mes agno Christo, statim oves nominatæ sunt om- nes. Qui autem non sic intelliget ea quæ scripta sunt de paradiso, et de bestiis in eum introductis, necessario omnino intelligit Adamum quidem in- star domini et regis intus sedere: Deum autem omnipotentem ei serviliter ministrare, et bestias ad Dominum adducere. Quod quidem est impium et plenum omni absurditate. Adamo autem non est inventus ei similis, et quomodo dum homo est in periculis, et incidit in fortunæ casus et calamita- tes, et adjutorem quærit, et clamat ad Deum : Da nobis auxilium ex afflictione, quoniam pauperes ſacti sumus valde; adjuva nos, Deus servator noster **. In adjutorium meum intende, Domine, ad adjuvandum me festina 6. Et: Eripe me ab inimicis meis “, ad- versariis potestatibus quæ me demerserunt in ido- lolatriam et impietatem. Cum hæc et quæ sunt hujusmodi, homo longo tempore clamaret ad Deum, et quæreret adjutorem ; et multi existimantes cum adjuvare processissent in medium, patriarchæ, inquam, doctores, sophistæ, reges, Moses, pro- phetæ, iique et plures alii cum homine versati essent: non inventus est adjutor ei similis in simi- litudinem hominis factus homo: hoc est, Deus et homo, solus hominem amans, adjutor, Deus for- tis, potestatem habens, princeps pacis. Oportet enim adjutorem esse fortiorem, minime egentem 11. 86 Gen. IV, " Gen. vII, passim. Luc. m, 7. it Lue, xm, 32. Psal. CXLII, 9. 1. 87 Act. x, Joan. x, 14. 88 Luc. x, 49. ** Matth. vit, 35. ibid. 3. » Psal. Lxxviii, 8, 9. Psal. LXIX, 2. IN HEXAEMERON. LIB. IX.

auxilii. Nám qui est adjutor, est adjutor in peri- A acta pœnitentia transmisit ad ignem æternum? culis et rebus adversis, ut qui viın repellat. Et ideo dictus est Græce, Boŋod;, a vi repellenda : quod quidem dicitur de sola Ecclesia. Si autem otnnem carnem et carnalem mulierem existimas nominari adjutricem hominis: quomodo non invé- nimus post hanc adjutricem quæ facia est in pará- diso, aliam quamcunque mulierem sancti, aut san- ctam, aut prophetissam, aut patriarchæ conjugem, appellatam adjutricem viri in tota divina Scriptu- ra? Diligenter enim hoc scrutati sumus, et non invenimus. Nam si commune nomen, et, ut dicam, universale esset in muliebri genere illud, adjutor, fieri non posset ut non situm esset in Scriptura divina, vel cum accepit sibi adjutricem, aut Seth, aut Lamech, aut Noe, aut Abraham, aut aliquis alius. Sed in omnibus qui conjuncti sunt cum mu- lieribus, ita positum invenies. Ille illam accepit in uxorem, non in adjutricem. Absque ulla controver- sia vir potius est adjutor cujusvis mulieris, ut qui sit ejus caput, curator et défensor. Si autem ſe- mina est adjutrix masculi, cur non magis mulieres in bellis stant in acie, sed viri pugnant pro mu- lieribus et per maria currunt viri, et terram colunt, et omnium curam gerunt, et feminas protegunt: nullam non machinam adhibentés et artem ut suis uxoribus opem ferant? Sin antem tanquam crassus et amator carnis dicis coitam masculi, adjumentum: res ergo sic debebat pro- cedere, et non magis ut in cubilis congressibus c tollerent uxores gladios suis conjugibus, ut cubile pararent aliis. Sed et canis, et ursa, et leæna, et hirundo, et omnes feminæ animalium, deberent vocari adju- trices suorum masculorum. Sed non est ita: quan- doquidem feminam uniuscujusque generis seu vo- lucris, seu feræ, seu reptilis, vocaret Scriptora adjutricem masculi; sed nequaquam hoc dici au- divimus in jumentis, aut bestiis, aut natatilibus, aut volucribus: sed in solo Adamo. Nam si dari opor- tet adjumentum ea animantia quæ sunt subjecta manui hominis, et in quæ regnum obtinet, magis egent adjumento. Hic autem audiamus contrarium, quod homini qui est princeps et dominus, et cui sunt omnia subjecta sub pedibus ejus; non est inventus adjutor spiritualis, adjutor apud Deum, adjutor animæ, recte curam gerens illius hominis: illius, inquam, qui cecidit in latrones, et a Deo aufugit, et fnit vulneratus, et evasit prodigus. Qui autem tanquam hæreticus et invidus adversus ea quæ dicuntur contradicit, sed contra Spiritum sanctum et Christam qui per òs Pauli, quæcunque dicuntur de Adamo et Eva, refert ad Christum et Ecclesiam. Si autem dicit Judæus, legitimam quo- que cultum esse adjutorem hominis: cujusmodi, quæso, est is adjutor, qui omnem peccantem hơ- minem statim puniens citra condonationem, nulla Bona autem et clemens adjutrix ipsa Christi Eccle- sia, præbens peccatoribus locum et tempus pœni- tentiæ, et latrones et magos, et Dei negátorės et idololatras potest efficere cives cœli et hæredes paradisi at regnl coforum. Quomodo autein ipsa facta est et constituta ac nominata adjutrix et servátrix mundi, audiat surda Synagoga suum pro- phetam Mosem dicentem: Et misit Dominus Deus exstasim in Adamum, et sopiit, et accepit unam ex costis ejus, et´ replevit carnem pro ipsa ; et ædificavit Dominus Deus costam quam accepit ex Adamo in mulierem, ét adduxit eam ad Adamum. Profundam hic video dictionem et contemplatu difficiletu, cum sint multa dubia in iis quæ sunt proposita. Illud ante alia infideli et carnali Judæo exigat Ecclesia, ut dicat quomodo, cum Deus stafet juxta Adamum, et veluti quadam medici arte, ut tu existimas, sécaret ejus costam, dicit Scriptura: Replevit car- nem pro ea, et adduxit eam ad Adamum; cum nequé Deus recessisset, neque mulier quæ facta erat ex Adamo, sed ambo simul essent, unde adduxit eam Deus ad Adamum? Oportebat enim dicere: Edifi cavit Dominus Deus costam in mulierem, et ostendit eam Adamo. Illud enim, adduxit eam,significat quod postquam ipsa facta est, aliquo aufugit et procul séparata fuit a suo viro, deinde Deus eam con- versam reduxit ad Adamum 906 spiritalem et se- natorem, corporalem et ejus conjugem Ecclesiám. Quomodo enim paulo ante dixit Scriptura équo- rum et bestiarum et jumentorum ductórem Deum adducentem ad Adamum et bestias et volucres, ita nunc eum rèfert sponsæ deductorem adducentem sponsam ad sponsum Christum. Sed revertamur ad initium orationis, quærentes ex eo discere qui jubet et dicit: Quærite et invenietis ". Quomodo, cum narrasset nobis Scriptura communem et in- dividuam et incorruptam hominis et nulteris creationem,quando dixit: Et fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit ipsum, masculum el feminum fecit ipsos; postea narrat privatim ac sigillatim duas separatas generationės penitus diversas ac dissi- miles, et quæ inter se nallam habent similitudi- nem,neque quod attinet ad modum,neque quod ad locum. Adamum siquidem fecit extra paradisum in quodam loco inenarrabili, et ininterpretabili, et incomprehensibili, sicut etiam alibi dixi, deinde eum, cum essel extra, introduxit in paradisum : mulierem autem intus fecit in paradiso. Quando- quidem Christus quoque intrinsecus a Patre ex loco ignoto et ininterprétabili (cùm essel Deus Verbum) ad nos est ingressus. Deinde Ecclesiam quiæ dicitant, adjutricem féċit et propria in ipso costa. Et ideo divisas et dissimilés Adami ét Évæ generationes nobis refert sacra Scriptata, üt qui illum quidem ex terra înânimă prius interi ima- nimum; et deinde Verbum suum et Deum, cum 67 Matth. vii, 7. S. ANASTASII SINAITÆ

esset inanimis (neque enim ex se est animal) ani- A (Synagoga, inquam, Judaeorum) manente non sub- matum, cum non esset animal, animatum produ- xerit et deinde animarit, finxerit, et vivificarit : hanc vero ex animata animatam, et ex perfecta perfectam, et ex viva viventem vitam fabricatus sil et appellarit, hoc est, ei placuerit ut homo mente et anima præditus fieret Verbum. Factus enim'homo animatus, Ecclesiam ex se ædificavit, animatam Spiritu sancto. jecta. Ea de causa dicit quod accepit unam ex ejus costis una enim assumitur, alia vero dimittitur. Duas ergo costas diximus, duas Ecclesias: nempe eam quæ est ex gentibus et eam quæ est ex Judæis, quandoquidem propter eam costam quæ sumpta est et ædificata in mulierem, dictum est de Christo : Relinquet patrem suum secundum carnem, nempe populum Judaicum, et matrem suam quæ ipsum peperit Synagogain: et adhærebit uxori suæ, quæ ex eo nata est costa, Ecclesiæ scilicet gentium: et erunt duo in carnem unam 70. Christus enim et Ecclesia una est consensio et consonantia. Nos enim sumus corpus Christi, et membra ex membris, et carnes et ossa. Dici possunt etiam duæ coste Christi secundi Adami, ejus divinitas et humani- tas, altera quidem (nempe caro) subjecta et supe- rata a somno mortis; divinitas vero non subjecta el superata a somno mortis, sed altior subjecta altera costa carnis. Quam quidem cum accepisset Deus, æditicavit eam in mulierem Ecclesiam: et pro ea replevit Christi carnem. Nam cum nos imper- tiisset divinitate, vicissim a nobis accepit carnem. De qua permutatione Deo dicebat David, adver- sus Judæos exclamans et dicens : Exprobraverunt commutationem Christi tui "; hoc est, carnem Filii affecerunt probro et contumelia. Et immisit Deus exstasim in Adam, et sopiit, et accepit unam er costis ejus. Per hoc discimus quod in Christi morte exorta est et in lucem processit Ecclesia, quæ quidem est costa. Quamobrem Christus quoque post mortem punctus in uno latere, tanquam ex scaturigine emisit sanguinem et aquam; hoc est, mysterium et regenerationem Ecclesiæ per ignem et aquam. Et non fuit sauciatus in altero latere : quid enim fuit impedimento Judæorum insaniæ, quominus pateretur Dominus in utrisque ? Sed ut discentes quod costa Judæorum eam non novit mulgere, ea de causa Christus vulneratur in una. Unam autem costam accepit Deus Verbum. Quo- niam autem ex sola matre (super naturam) car- nem suscepit absque viro, etiam replevit carnem non seminatam pro illa costa quæ sumpta est ex Adamo in uxorem. Postquam dixit: Et ædificavit Dominus Deus costam, faciens perfectum punctum magnus Clemens, et tunc versus faciens initium, subjunxit: Quam accepit ab Adam in mulierem; et mihi videtur pie admodum attendisse dictionem. Nam Theodotion quoque sic distinxit idem ver- bum, ut sit id quod dicitur: Et ædificavit Domi- nus Deus, et ornavit, venustamque et lepidam effe- cit, et sanctificavit costam carnis quam accepit ab Adamo sibi in uxorem, nempe Ecclesiam. Cur dicit Paulus: Despondi vos uni viro exhibere virginem Unde etiam Deus unitus et desponsus huic costæ, ait per prophetam adulteræ Synagogæ: Non sum Si autem quæ dico irridet, corpora sapiens Judæus, ipse nobis dicat quomodo Deus omnipo- tens, qui omnes cœlestes virtutes in momento tem- poris simul ita ut per se essent creavit, solum hominem et humanam multitudinem non simul finxit, neque ipsos duos, Adamum, inquam, et Evam? Unde etiam cum omnes fecisset bestias et animantia et volucres et pisces secundum genus, ut generarent masculus et femina per mutnum inter se congressum et coitum, nequaquam in illis omnibus nominavit Scriptura masculum et femi- nam, nisi in sole homine et Eva, dicens: Mascu- lam et feminam fecit eos. Quod quidem nos docet admirabile mysterium; dico autem mysterium Christi et Ecclesiæ. Dicit enim Et immisit Deus exstasim in Adamo. Non dixit, misit, sed, immisit; hoc est: Non ad hoc quod habebat essentialiter, immisit Deus et Pater, sed ad id quod per addi- tionem ex dispensatione habuit per carnem. Exces- sit enim factus quod non erat, manens autem id quod erat Deus Verbum: excessit cum esset nudus C et incompositus, factus compositus Deus simul et homo. De qua exstasi seu excessu et incarnatione dixit ei propheta Habacuc: Dissecuisti in exstasi capita potentum 68, hoc est, adversarum potesta- tum. Pro exstasi autem alius interpres dixit torpo- rem; alius, veternum; alius somnum. Torpor au- tem, veternus et somnus, sunt vitæ et mortis par- ticipes; ut si diceret: Prius immortalis et insom- nis Deus Verbum in excessu et exitu e cœlis carne suscepta,carne etiam gustavit somnum mortis factus homo.Sapientissime autem dictum est quod Domi- nus Deus immisit in ipsum hanc exstasim seu exces- sum, et sopiit. Deus enim et Pater proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit ipsum " ad mortem, in qua excessit impolluta ejus anima a sanctissimo corpore separata: cum ipse quoque excessisset a corruptione in incorruptionem, et a morte ad immortalitatem, habens vere admirabi- lem et spiritualem exstasim seu excessum. De quo dicit Deus: Et immisit Dominus Deus exstasim in Adamum, et sopiit, et accepit unam ex costis ejus. Et cur costam? Subjectum membrum, dormienti est una costa præter cætera membra super alia au- tem membra est imposita superne. Ostendens ergo Peus quod costa quæ fuit aliquando subjecta (nem- pe Ecclesia) subjicietur Christo, altera ejus costa • Habac. 14, 13. "Rom. viii, 32. 7 Gen. 11, 21; Matth. xix, 5; Ephes. v, 31. "I Cor. x, 2. PATROL. GR. LXXXIX. 71 Psal. LxxxvIII, 52. IN HEXAEMERON. - LIB. IX

IN HEXAEMERON. suo. Et cur statim mulier, et non magis conve- mulier, sed statim perfectam vocat mulierem, hoc mulier ? Atqui jam dixit eam a Deo ædificatam in mulierem, et deinde adductam ad Adamum. Sed quæ in ultimis sæculis fuit desponsa Christo, ea de vocabitur mulier seu uxor mea, qui sum primus omnem creaturam. Et ideo rursus ei dicebat: Non ejus uxor Synagoga ex carne est creata, sicut etiam fuit ædificata in mulierem perfectain, nempe Dei circumcisionis, duas appellationes habuit per mu- excellentius. Primo enim nominata fuit mulier, abundans liberis. Imperavit enim omnibus Eccle- sia, cum multos peperisset fideles. Ipsa vocabitur illa sola. Nain cæteræ orones in mundo mulieres procedunt et generantur ex mulieribus, deinde agglutinationem et adhæsionem, eam agglu - Ipsa vocabitur mulier, quoniam sumpta est ex viro ▲ mea, quoniam amplificata est fornicatio tua super nienter ordini incrementi corporum, primum in- fans, deinde puella, deinde adolescentula, et tunc est, rem perfectam, matronam, matremfamilias, matrem, nutrice: et genitricem, et multos ha- bentem filios? Quamobrem dicit : Ipsa vocabitur ut ostenderet quod hæc referuntur ad Ecclesiam, causa in verbo futuro ponit, dicens : Ipsa aliquando vocabitur mulier, quoniam ipsa sumpta est ex viro suo. Atqui quod ex viro sumitur aut nascitur, non dicitur viri mulier aut uxor, sed filia, aut nata, ant filins, aut fetus : quomodo etiam in animalibus et volucribus et bestiis, omnis caro quæ ex carne pro- cedit (videlicet substantia ex substantia ejusdem simul essentiæ) fetus dicitur et filius; hic autem non dicit ita de carne costæ quæ sumpta est ex viro ejus. Ecce alia rursus dubitatio. Nondum enini erat vir ejus Adam, nondum Tuerat coitus aut co- pula : et quomodo dicit quod ea sumpta sit ex viro suo? Est ergo omnibus modis perspicuum quod ad Christum potius, et ab ipso genitam et ei uni- tam Ecclesiam hæc referuntur et prædicuntur. Et- enim solus Christus est et genitor, et yir suæ uxo- ris et sponsæ Ecclesiæ. Nonnulli autem ex com- mentatoribus, hæc quoque sic visi sunt audire de Ecclesia. Erat, inquiunt, prius unita Deo quando facta est hominum natura. Deinde ex viro ejus sumpta est ipsa, seu abstracta et evulsa; a diaboio enim fuerat adducta in captivitatem idololatriæ. Quando ergo eam conversam deduxit Deus (qui fuerat aliquando vir ejus) ad seipsum (secundum, ir.quam, Adamum), dixit : Học nunc post conversio- nem os er ossibus meis, et caro ex carne mea; ipsa ejus parens et conjux Christus. Quoniam ex nie Christo qui sum vir ejus sumpta est, furto subre- pla, et nunc revertitur, fuit enim sub alio viro (nempe diabolo) et adultera. Si autem contradicit Judæus, debent nostri hoc scire, audientes omnino Deum in Lege uxorem aliquando nominantem Sy- D nagogam, et nunc quidem ei dicentem: Pudorem exuisti apud omnes " hoc est, a me defecisti, unita omnibus diis idolorum fornicata es, et adorasti sum amplius vir tuus, et tu non es amplius 1. vor : ** Osc. 11, Sodomam sororem tuam *0. Et mille alia ejusmodi, tanquam adultera cernitur Deus dicere Synagogæe in lege. Quod si Judæus ea quæ a me dicuntur, toleranter audit et patitur: ostendo ei quod etiam Ecclesia, ut quæ sil orta ex circumcisione præputii Abrahæ primi parentis Judæorum : quomodo Chri- sti Ecclesia ex carne costa Adami. Sed earo illa (præputium, inquam, Abrahæ) abjecta fnit cum primum est circumcisa, et humi fuit concul - cala prædicens ejectionem Abrahamici generis Israelitici. Caro autem costæ a Deo honorata, tan- quam vita, non fuit ejecta; sed statim manu Dei B Ecclesiam. Quamobrem sicut caro illa et semen lierem (Saram, inquam, primum, deinde Sarram); ita etiam Dei Ecclesia Eva duo accepit nomina : secundum autem priori supra modum melius et postea vita: quam etiam per typum expri- mens uxor Abrahæ, vocata est primum Sara, hoc est dux et princeps; deinde Sarra, id est, mulier quoniam ex viro suo sumpta est, propter hoc relinquet homo patrem el matrem, et adhærebit uxori suæ. Propter hoc quid est hoc, Propter hoc? Hoc est, propter id quod sumpta est ex viro: propter- ea quod sit ejus costa, caro, et os, et membrum, et pars, et veluti partus cjus et fetus et generatio. Propter hoc verus ille ct solus Deus et homo ne- gat patrem et matrem suam. Dixit enim : Mater mea et fratres mei ii sunt qui faciunt voluntatem meam". Et adhærebit uxori suæ. Uxorem ejus il- lam dico quæ processit ex ejus latere et carne et suis ossibus, quæ est sola uxor Adami spiritualis : nulla enim alia mulier processit ex viro suo nisi alienis et externis viri junguntur matrimonio, ncque tamen adhærent et conglutinantur. Nam quod adbæ- ret et conglutinatur, nullam neque loco neque modo habet 908 divisionem neque disjunctionem ab alio, sed semel ita est conglutinatum, ut aer luci unitur, et ferrum igni, et tinctura purpuræ chlamydis, et anima individue est unita corpori. Intelliges autem per hanc uxorem el viri cum - LIB. X. ” Jerem. 1, 3. 2. * Matth. xu, 50. LIBER DECIMUS. DE MULIERIS CREATIONE ET PECCATO.

tinationem et adhæsionem Dei Verli quæ per A Ideo plane quoniam altera est Domini aniına, neja- hypostasim fit cum nostra natura, quæ quidem est genitrix Ecclesiæ: quoniam membra sumus cor- poris ejus ex carne ejus, et ossibus ejus ", conve- nienter voci Pauli. Quo fit ut quodammodo Adam sit et pater et maritus suæ uxoris, sicut etiam Chri- stus Ecclesiæ. Pater quidem, ut ipsam generans per aquam et Spiritum; maritus autem, ut qui Verbi semen in cam dejiciat. Per quod multos at- que adeo innumerabiles hos filios (filios, inquam, gentium) ei peperit, et enutriit, et auxit, et muki- plicavit. Hoe enim modo etiam Christi adjutrix di- citur Ecclesia, eo quod ipsa post ejus assumptio- nem generet, et doceat, et illuminet, et prædicet, et convertal gentes ad Deum. pe rationis particeps et intelligens, et alia Eccle- sia, nempe Spiritus sanctus. Quod autem diver- sas carnes habeant viri et mulieres audi Deum di- centem : Non permanebit spiritus meus in hominibus istis, propterea quod sint ipsi carnes ", ut qui plane insaniant in feminas. Et rursus dicit: Effundam ex spiritu meo in omnem carnem **, et videbit omnis caro salutare Dei nostri ”. Audi ergo Paulum civem pa- radisi (cujus est æterna memoria) dicentem, Chri- stum et Ecclesiam esse in carnem unam : et Adami ct Eva exemplum ad ipsos referentem. Dicitur au- tem etiam aliter si vis, Eva, vita ad imaginem animæ vivificantis. Hæc ergo duo (corpus, inquam, et anima) fiunt unus homo, et sic perfecte imple- tur illud : Erant duo in unam carnem; est enim ex duobus, Christus: Deus simul et homo. Ipse quoque advertes quod, in sexto die creatio- nis sex dierum, hæc tunc dicebantur et fiebant a Deo, quoniam eo sexto die sæculi finem accepe- runt in Christo et Ecclesia ; nihilominus in quarto die de sole et luna disserentes, ostendimus illud, Et crunt duo in carne una, intelligentes duo luminaria de Christo et Ecclesia. Nam sol quidem creditus est esse siccum et terrenum terræ clementum; Juna autem spiritus venti, in loco spiritus animæ. Unito ergo limo terræ et spiritu, efficiuntur duo in unum hominem. Fortasse autem magis mysticus sensus creationis habet hoc modo. Etenim quoniam prior Synagoga fuit adultera, B et ipsius filii quos Deus genuit et in altum extulit eum spreverunt : propter hunc actum, reliquit Christus patrem suum, nempe populum Judæorum, et matrem suam Synagogan), et adhæsit uxori suæ quam sumpsit ex gentibus, et fuerunt duo in ear- nem unam unius populi. Mysterium hoc magnum : hæc est (ego Paulus dico) in Christo et Ecclesia ** fuerunt præfigurata et prius descripta. Quænam ? Ea scilicet quæ scripta sunt de Adamo et Eva´: ejus scilicet fictio, in eam insumatio, positura in para- diso ad operandum et custodiendum præceptum de animalibus datum Adamo, ingressus in paradi- sum, somnus, exstasis, costa ædificata, ejus addu- elio, et tanto magis caro. Propter quæ etiam di- ctum est : Propter hoc relinquet homo patrem el ma- trem et adhærebit uxori suæ, et erunt duo in carnem unam. Mysterium hoc magnum est, ego autem dico in Christo et Ecclesia. Nam si spectetur littera, non sunt, vir et mulier conjugati, una caro et substan- tia. Est autem etiam longe imbecillior caro mulieris carne viri. Et quomodo una? Sed nec ommis vir desiderat et honorat suam uxorem plus quam patrem suum et matrem. Unde etiam licet in dies videre innumerabiles qui relinquunt suas uxores, et transeunt ad alias; patrem autem aut matrem non facile potest quisquam negare aut re- linquere. Atqui Dominus Christus postquam fuit nobis unitus, unus fuit hypostasi, cum propriam reliquisset tribum ac cognationem, et transisset ad D Græcam seu gentilem. Si autem una est caro vir corporalis et mulier, omnino oportet, si vir sit infirmus, infirmam quoque esse mulierem, et rursus si mulier affligatur aut senescat, simul etiam carnem viri tabescere, et si vir decedat, simul quoque mori uxorem. Quoniam autem ea loquor quæ faciunt ad causam Christi defendendam, et suæ eonjugis Ecclesiæ, arma sumo adversus Judæos. Dicat ergo mihi Judæus : Si homo et vir sunt in carnem unam, quomodo non dixit : Et in unam ani- mam, quod quidem erat aliis magis necessarium ? ' Quandoquidem Christus inhabitat in nobis, con- venienter ei quod scriptum est: Inhabitabo in ip- sis et inambulabo 88 ca de causa omne cor mun- dum unitum Deo Verbo, ambo sunt duo in unam carnem : nam qui Deo adhæret, est unus spiritus". Non solum autem in rebus, sed etiam in ipsis ver- bis licet audire divinam Scripturam conjungentem ct unum facientem Adamum et Evam, tanquam unum hominem, in typum Christi et Ecclesiæ : Fa• ciamus, inquit enim, hominem ad imaginem et sinti- fitudinem nostram. Ecce cum in una persona di- xisset hominem, subjunxit, dicens: Et imperent piscibus maris. Illud autem, Imperent, est vox dualis seu pluralis, unitate in binario, et binario in uni- tate cos conjungens. Et rursus dicit : Et fecit Do- minus Deus hominem; ad imaginem Dei fecit ipsum hoc est, cum qui est unus et solus tanquam in duo- bus. Idque est perspicuum ex iis quæ subjungit : Masculum et feminam fecit eos. Ecce, duas qui sund in unam carnem, unum dicit hominem. Porro autem in præcepto quoque de vescendo et abstinendo, licet audire Deum idem dicentem, nempe unum hominem cum sint duo: De omni ligno quod est in paradiso comedes, alloquendo bo- minem ; de ligno autem cognoscendi bonum et malum ne comedatis; quo autem die de eo comederitis, morte moriemini. Vides hic quoque rursus diversas per- Ephes. V 30. 88 ibid. 32. Cor. vi, 16, 89 I Cor VI, 17. B* Gen. vi, 3. RB Joel 11, 28. * Luc. 11,.Ĝ. 87 Ephes. v. 29, S. ANASTASH SINAITE

- vunt præter hominem. sonas nominari unum hominem, hoc est, unitatem A et dispergi possunt, conveniunt, inquit, iis qui vi- agnosci in binario, propter naturæ similitudinem. Hic docetur, dogmaque et magna arma validumque tropæum refert Ecclesia adversus Judæos qui nos accusant quod statuamus tr.s Deos, et Barbaros qui nobis dicunt : Si Deus est ex Deo, ex Deo au- tem est Fillus : quomodo fieri potest, ut duo sint unus Deus? Quibus recte apteque et apposite diel potest : Si Eva ex Adamo est, homo ex homine, quomodo dicit Deus duos unum hominem? Si ex me quæras quomodo Trinitas in unitate, dic mihi, quomodo binarius in unitate dicuntur duo proto- plasti? Dicit enim : Fecit Deus hominem, ad imagi- nem Dei fecit ipsum, hoc est, unum hominem : Ma- sculum et feminam fecit eos. Ecce unum dixit di- versas personas. Igitur quomodo Eva ex Adamo B progressa, unus homo cum ipso a Deo est appel- lata, ita etiam Filius progressus a Patre, et Pater est unus Deus. Sed neque sunt duo Dii, nec di- cuntur. Hæc autem fusius a nobis dicta sunt in ver- bis : Ad imaginem, in quibus adduximus plurima divinæ Scripturæ testimonia, in quibus Deus no- minat innumerabiles hominum personas unum ho- minem, ut cum dicit: Delebo hominem quem feci ". Si autem innumerabiles personæ naturæ dici pos- sunt unus homo, propterea quod est eadem essen- tia, multo magis tres personæ divinitatis possunt intelligi et prædicari nnus Deus, propterea quod est eadem natura et nullo distincta discrimine. Ita etiam Israel in sexcentis millibus personaruın in una persona nominatur unus Israel; ita etiam As- syrius, ita etiam Persa, ita etiain Ismael in infini- tis millibus personarum dicuntur una persona, quo - modo unus nominatur homo, quamvis multæ sint hypostases seu personæ, Persa, inquam, Assyrius, Ismael. Quamobrem nulli est reprehensioni affinis Ades.Christianorum, nominans tres (quæ sunt ejus- dem simul essentiæ) divinitatis hypostases, unum et solum Deum, non autem tres deos. Cum huc usque orationis nostræ arma strinxerimus adversus eos qui tres deos dicunt, redeamus ad seriem con- sequentiæ, considerantes quænam sit virtus præ- cepti qnod sic dicit: Ex omni ligno quod est in paradiso comedes. Et erant ambo nudi, Adam et uxor ejus, et nou erubescebant. Si ante transgressionem quidem dice - retur hæc nudatio in protoplastis, dici posset eam esse vituperabilem nec laudandam ; quoniam vero statim ab ipso ortu et creatione fuit cum eis nudi- tas, ante omnia quidem, ad Judæum me convertens cupio rursus ex ipso discere quomodo nulla alia natura a Deo facta nuda, opus habuit tegumento, nisi solus homo? Nam et angeli, et feræ, et jumenta, et volucres, et quadrupedes, et maxime reptilia a Deo creata sunt nuda, neque ullum ex iis a Dco fuit indutum nisi solus homo. In ipsis ergo proto- plastis nudationem intelligis, idque simul et typice et præfigurative a Deo factam esse in Christo et Ecclesia, in initiis. Non enim qui omnem essentiam tam ratione præditam quam expertem rationis est fabricatus per se indutam, non poterat facile efficere hominem non egentem integumentis? Sed quoniam Deus Verbum qui erat ab initio nudus et incompo- situ a Deo erat componendus et induendus pelli- ceam nostræ carnis tunicam, caro factus et habitans in nobis, ideo Deus Adam hominem (secunduin Adami prototypum) nudum condidit, et ejus conju- gem mulierem, imaginem Ecclesiæ ipso rursus in- dute. Nam quicunque, inquit, in Christum baptizati estis, Christum induistis ". Et ideo dicit Scriptura : Et erant ambo nudi Adam et ejus uxor, et non eru… bescebant. Ubi enim nondum factum est peccatum, illic non versatur pudor : pudor enim est fetus peccati; et ubi est pura et munda natura, et nuda ab omni peccato adventitio et indumento veteris hominis, illuc nullus ingreditur pudor. Facti sunt ergo protoplasti nudi ab omni labe, macula, inquina- mento et vulnere, et ea de causa non erubescebant: nondum enim sciebant illud propter quod est pu- dor. Si autem etiam in Deo Verbo vis audire illud. pudore non afficiendum, audi cum, seipsum nomi- nantem, judicem iniquitatis, nempe condemnanteni iniquam mundanam peccati irruptionem, neque Deum timentem (Deus enim est), neque verens hominem, ut qui recte judicet et citra ullain per- sonarum acceptionem. Et ideo dicebant qui erant in cathedra Sadducæi : Magister, quod recte judicas, et personam non accipis, dic de censu ". Itaque quando erat quidem nudus Deus, non suffundeba- tur pudore quando autem carne suscepta non amplius erat nudus, afficiebatur pudore; et pudore contemplo, crucem pro nobis sustinuit. Et ideo a Judæis pulsatus, flagris cæsus, et consputus dice- bat Tergum meum dedi ad flagella, genas antem meas ad alapas, faciem autem meam non averti` a pudore sputorum ". Et rursus idem Jesus per pro- phetam dicit Patri : Tu scis improperium meum, cl pudorem meum, et reverentiam meam, quoniam pudor vultus mei cooperuit me". Si autem tanquam Paradisuṁ autem, ut existimo, nominat illum D ipsum Adamum propter eam quæ est in ipso cir- euitionem per Dei participationem; ligna autem paradisi, quæ in ipso sunt plantata, intelligentias percipiendas et vitales virtutes. Eis utere, Verbo jubente. Sed ut tibi data sunt, et pro natura quam hahent ligna, ut quæ sint scilicet insensilia et im- mobilia ad omnem belluinam affectionem; de re- bus autem sensilibus quæ ad hoc et illud dividan- tur tanquain ad bonum et malum, quæ quidem dis- tributa sunt animantibus, Non 909 comedes. Nam unius formæ dictionem verbum ei largitur, ten- dentem ad unum Dominum : quæ autem sunt varia 21 Jsa. L, 6. ** Gen. vi 7. * Galat. u, 27. * Gen. 11, 25. * Luc. xx 21. 98 Psal. LXVII, 6. S. IN HEXAEMERON. J.IB. X.

1:11 carnalis, de pudore corporali hæc intelligis in nu- A Salomonis singulis annis venire ex Tharsis, quæ datione Adami et Evæ, dic mihi, cum nullus alius adesset cum eis, cujusnam erant pudore afficiendi, maxime si nesciebant ante transgressionem myste- rium partium liberos procreantium, et quod sit discrimen eoruin formationis, neque quod eæ factæ sunt ad coitum et nuptialem congressum, et ad hoc a Deo facti sint masculus et femina? Qui ergo ea nondum sciebant, quonam erant perfundendi pudore? Quamobrem sine controversia referenda est nuditas ad Christum et Ecclesiam : Erant enim ambo nudi ab initio, Deus quidem Verbum, nudus ab humanitate, Ecclesia autem nuda a divinitate, Christum nondum induta. est Hesperia ‹egionis occidentalis, et ferre ad eun auruin et ejusmodi animantia. Non est ergo (ut ostensum est) serpens prudentior omnibus bestiis terræ. Quamobrem vel diabolum dicit ingressum : vel ipsum, nudum appellat serpentem Scriptura. Mihi autem videtur, prius, melius secondo. Sym- machus enim et Aquila, pro prudentior, dixerunt callidior : quod quidem proprie intelligitur et dici- tur de doloso nostro adversario. Si autem quæris cur non nude hæc Deus tunc est locutus, sed pro diabolo nominavit serpentem, aperte disce qued cum mala et libidinosa gente loquens, noluit ape- rire Israeli neque quæ ad angelos speetant neque quæ ad Satanam qui conculcavit Evam, ne eum colerent et adorarent tanquam Deo fortiorem, ut qui potuisset sua prudentia protoplastos a Deo ad se attrahere. Tu autem cum audieris quod serpens erat prudentior omnibus bestiis terræ, scias quod super omnem humanam prudentiam est longe for- tior diaboli calliditas. Quamobrem dicebat nobis Dominus Estote prudentes sicut serpentes***. . Nam quoníam genti quæ non facile poterat persuaderi, in vertice illius montis Sinai Deus per Mosen legem ferebat, ea de causa cum hæc scriberet terrere volens incredulum Israelem, eis describit legem quæ data est Adamo, et transgressionem, et pœnas, et sententias, et incondonabiles extermi- nationes, et illas horrendas adversus serpentem Ceterum non erubescebat antequam esset trans - gressa, partim quidem, ut purą, et jam parata ad incorruptionem (a natura enim habet pudor ut consistat in figuris et corporibus in quæ omnino cadit corruptio et interitas, et sunt materialia), partim autem ut quæ nuda et aperta facie, Domini vultum contemplaretur. De qua laudabili nuditate dicit divus Paulus: Ingemiscimus, habitaculum no- strum quod ex cœlo superindui cupientes 9, nempe futuram corporum incorruptionem, siquidem in- duti, non nudi inveniamur ". Non nudi a gratia san- eti Spiritus, quain nuditatem ut efficiat innatum est tunicæ malarum actionum, qua indutus fuit ille qui ejectus est e nuptiis; quam non ferebant qui prius erant nudi protoplasti: neque rursus ille justus, et nulli aflnis reprehensioni, et pius Job. C exsecrationes, et dolores et gemitus mulieris, et Et ideo dicebat: Nudus ab omni peccato exivi ex ventre matris meæ, ab eo quoque nudus recedum v8. Num autem et Dominus et nos post resurrectionem, in ea corporis nuditate nullo pudore perfundendi erimus, ipse quoque advertes et adnotabis. Serpens autem erat prudentior omnibus bestiis quæ sunt supra terram. Quod et quantum attinet qui- dem ad prudentiam quæ est in voce et natura non ratione prædita, multa esse animalia serpente pru- dentiora, nemo qui sapit contradixerit. Neque enim domum custodit, neque gregem unquam servat ut canis; non fures abigit, nec terret feras; non curat, veluti quadam arte medicinæ, vulnera; neque suo domino privatus, ejulat et deflet, eum requirens. Neque rursus quod sphinges et simiæ, potest un- quam serpens imitari et effingere figuras gestusque et studia hominum. His enim animantibus humanæ naturæ fere nihil deest, nisi solumn oratio. Nam naturali quodam habitu habent et rerum et figura- rum quas vident imitationem et exercitationem. Et ideo simie Grace dicuntur, πίθηκοι, ὅτι πάν ήθε vodovat, id est, quoniam omnes mores exprimunt. Neque abominetur auditor hujus animalis appella- tionem tanquam indignam auribus ecclesiasticis. Audimus enim eorum quæ sunt his minora, in lege tieri mentionem ab ipso impolluto ore Dei. Quin etiam in tertio libro Regum invenimus navein sudores et terræ exsecrationem, et ejus spinas et tribulos, et mortis sententiam, et in terram ex qua sumptus est reversionem, et interitum hominis ac dissolutionem. Quæ quidem omnia passi sunt pro- toplasti, quoniam scelerato serpenti obedientes, conati sunt seipsos deos facere, in contemptum et defectionem ab uno et solo vero Deo; rapinam arbitrati Deo esse æquales, boc est, ascensionem et in altum elationem, et super angelos extensionem si Jii fierent. Hoc enim tacite significabat consi- lium dicens : Eritis sicut dii cognoscentes bonum el matum, scilicet ultra mentem angelicam, si facti essent diị. Ilæc autem omnia exponebat Deus populo, eos repellens et veluti reprimens a defe- D ctione qua statim laborarunt in Horeb, cum hi seriones adhuc Mosi dicerentur in monte, et etiam ab aliis postea secutis idololatriis, quæ illinc acceperunt initium transgressionis ab illo mali auctore serpente, et a ligno quod dicitur inobe- dientiæ. Et fortasse ea de causa Deus ad eos ad- monendos et ad revocandum eis in memoriam ea quæ facta sunt in paradiso, eis diversa unanimiter exhibuit prodigia per serpentem 910 et lignum : nune quidem virgam Mosis transmutans in serpen- tem, deinde serpentem in lignom mortifirans : prius describens quod non oporteat obedire ser- penti ad lignum adorandum, vel quod per liganama *6 1 Cor. v, 2. 97 ibid. 5. ** Job 1, 21. Matth. x, 16. S. ANASTASI SINAITE

IN HEXAEMERON. - LIB. X. erucis perdet et morte afficiet paradisini ligni con- A ctus fuit particeps dati a muliere : quod quidem est sultorem serpentem. Propter quem rursus et virga Aaronica, er ligno animata serpsit serpens, et fal- sas magicas in ligno serpentis operationes repente consumpsit. Et in ligno rursus serpens æneus non spirans in deserto suspensus erat a Mose: tacite dicens quod erit aliquando tempus in quo, subje- cto Christo insuperabili incude, percussus improbi consilii princeps serpens Pilato tanquam mallea- tore malleum incutiente, et ustulatus et solutus et morte affectus, in ligno mortuus tanquam in columna infamia notatus proscribetur mundo, qui usque ad hoc tempus erat in solitudine omnis bont : et reprimentur morsus populi morsi a ser- pente. apertum indicium perfectæ imbecillitatis et mentis ignava. Nam mulieri quidem est ignoscendum, ut quæ fuerit superata a serpente : Adamo autem non est ignoscendum, ut qui fuerit superatus a muliere, cum ipse in propria persona a Deo mandatum acceperit. Nam mulier cum ab Adamo mandatum audisset, ita fuit affecta ut contemneret, vel quod non digna esset babita cum qua Deus loqueretur, vel ut quæ forte dubitaret et existimaret Adamum hoc cx se ei mandatum dedisse. Ubi autem invenit serpens eam scorsum agentem, ut posset eam pri- vation alloqui, eam aut videns comedentem ex lignis aut non comedentem, obtulit cibum ligni. Et siqui- dem comedentem, est perspicuum quod ea esset in corpore in quod cadit interitus quidquid enim intrat in os, vadit in secessum. Si ergo in eam cadebat interitus, est perspicuum quod esset etiam mortalis. Si autem erat mortalis, non erat utique exsecratio, neque sententiæ pronuntiatio vox illa De dicens homini : Terra es, et in terram reverte- ris”: sicut etiam habet rerum veritas. Sin autem rursus non comedentem serpens aspexit mulierem, quomodo traduxit ad comedendum eam quæ nun- quam comederat? Et dixit serpens mulieri : Quid quod dixit Deus, Non comedetis ex omni ligno quod est in paradiso? Et dixit mulier serpenti : Ex omni ligno quod est in paradiso comedimus, de fructu autem ligni quod est in medio paradisi dixit Deus, Ne ex eo comedatis, ne- que tangatis, ne moriamini. Et dixit serpens mulieri : Morte non moriemini, sciebat enim Deus quod que die ex eo comederitis, aperientur vestri oculi, et eritis tanquam dii cognoscentes bonum et malum. Quod hic quidem sententiarum ac intelligentiarum pelagus et obscurum profundum, supra omnia quæ sunt transmissa, nobis sit propositum non est nostrum dicere : proposita enim dictio hoc ex se clamat. Quam qui historice et non spiritualiter potius acci- piunt, sed venantur dictiones: nescio quomodo solvent objectiones quæ eis fiant ab Irenæo. Dicit enim decertans adversus hæresiarchiam exsecran- dorum Ophitarum : Quomodo fieri potest ut ser- pens qui factus est a Deo, natura, expers rationis et mentis, ratione præditus et loquens dicatur? Nam si sibi suo facto commodavit rationem, et discre- tionem, et intelligentiam et responsionem eorum quæ dicebantur a muliere, ergo et cuivis serpenti von est vetitum quominus hoc faciat. Si autem di- cent, divino consilio et dispensatione eum humana oratione alloqui Evam, statuunt Deum auctorem peccati. Sed neque maligno licet damom, ex eo quod non est ad hoc ut sit, naturæ quæ caret ra- tione largiri rationem; nam nunquam cessaverit ad fraudem per serpentes et bestias et volucres loqui D cum hominibus et eos decipere. Unde autem, et eum esset bestia, audivit mandatum quod a Deo, homini et soli, mystice datum est : cum ne hoc quidem ipsa didicisset mulier? Cur autem non po- tíus hominem quam ipsam aggressus est mulierem? Quod si mihi dixeris quod ad eam accesserit ut quæ esset imbecillior, contra fortior ac virilior, tanquam adjutrix hominis apparuit in transgres- sione mandati. Ipsa enim et sola resistit serpenti, et cum quadam objectione et contentione (callidi- (2:0 superata) comedit ex ligno; Adam autem cum nihil omnino depugnasset aut contradixisset, fru- Quis autem huic quoque cruento homicidæ ser- penti indicavit, quod quæ lata est a Deo in eos mortis sententia, non ventura sit ad finem, qui dixit: Quo autem die comederitis, morte moriemini. Nec hoc solum, sed etiam cum eo quod morte carebunt, eorum aperientur oculi qui prius non recte videbant, ea autem quæ dicitur apertione ad mortem dederunt aditum? Cum præcedentibus au- tem dubitationibus hæc quoque conjungam. Quo- modo rationis expers et fera bestia audivit vocem Dei, quando ei horrendam effatus est exsecratio- nem, quam accipiens videtur in sua persona Deo astitisse, siquidem recte dicit vox theologica : Deum nemo vidit unquam 98 + ', neque Dei vocem auris excepit corporalis, aut unquam audivit? Hoc enim ex voce Domini in Evangeliis omnes accepi- mus. Rursus ergo ad me veni, o fili, jubens valere litteram quæ occidit: et quænam (re quidem ipsa) fuerit Dei operatio de serpente qui dicitur, et de ligno et muliere, et quomodo se habeat natura, et quomodo res gesta sit ab initio, relinquendum est soli Deo, qui ea et fecit et dixit, et novit. Quæ autem divini interpretes de bis sunt philosophati, et quomodo de Christo et Ecclesia præclare et admirabiliter fuerunt præfigurata, dicam fretus iis qui dixerunt: Qui autem potest capere, capiat '; et : Qui habet sancti Spiritus aures audiendi, audiat '. Res quædam artem omnem superans, et Deo prope- modum similis informisque, et non materialibus membris ineffabilis pulchritudo quæ ad Dei imagi- nem facta fuit nostra anima ratione prædita et im- mortalis, a superessentiali essentia, effecta essentia Gen. 1, 13. "Joan. 1, 18. Matth. xix, 42. • Matth. xm, 9.

(sicut Adam) de Christo tanquam propheta prædi- cens; Seth, ejus imaginem qui ad imaginear factus erat, renovans; Enos, qui cœpit invocare nomen Domini; Enoch, qui primus tanquam Deo placens prius descripsit ac figuravit resurrectionem, im mortalis effectus et a Deo translatus; Mathusala Enoch Glius; Lamech ejus nepos, qui genuit Noe Christi figuran, et dixit: Iste nos faciet quiescere ab operibus et afflictionibus nostris, et a terra quam exsecratus est Dominus Deus; Noe, quem virum esse perfectum et justum testatus est Dominus, qui etiam eum placavit, ne totum simul interiret genus humanum. Ut etiam fecit Dominus, tanquam homo Pa!rem reconcilians pro hominibus. ex non essentia, sumpta erat. Rursus erat similí- A rans. Id testatur Abel dona Deo offerens; Lamech tudo, et simulacrum, et ex adverso respondens splendor informis idearum, principis et formas facientis Dei divino factas munere. Hæc ergo et imago et similitudo ejus qui est super imaginem et simili- tudinem, et apparuit et ſuit appellata. Quam qui dicitur serpens, ut intelligens intelligentia, cum vidisset intelligentem nudam tanquam reginam, tunc virginem, puram, intactam, incorruptam juvenculam, Dei sponsam, corona redimitam (tan- quam in quodam thalamo) divino amore stipatam, in mystico arcano et cui non est vir admistus, paradisi cubiculo residentem : cum esset infelix exterminatus, et ab axibus cœlestibus exturbatus. Postquam sic vidit formam et naturam nostram et divinis manibus formatam, et divino Spiritu ani- matam, et universæ quæ est sub sole creaturæ regí- nam constitutam: non ferens honoris nostri altitu- dinem, æmulatus est sceleratus, invidit, angore et dolore est affectus, stupuit et admiratus est pul- chritudinem, gloriam, potestatem, virtutem, for- mam, Deo sénilem visionem et decorem. Cumque omnia speculatus esset ac lustrasset, ut qui sit simul et malignus et invidus, fraude sua valuit mulierem a viro seducere, eamque cum accepisset seorsum agentem ac separatam, decepit: spem vanam et inanem ei suggerens, sicut jam prius dixi. Suggerebat enim fore ut per esum mulier fie- ret dea, ut quæ evaderet Deo similis et collum non amplius flecteret ad Deum adorandum : sed par C Deo esset, cognoscens omnia bona et mala, sicut Deus. Hac spe inani phantasticam mulieris animæ facul- tatem in altum extolens ac suspendens, cam decepit et in errorem induxit. Mulierem autem nunc dico Evam serpentein autem eum qui dicitur sapien- tior omnibus quæ fecit Dominus Deus, quæ sunt in terra, sed non etiam quæ in cœlis. Hæc mihi intel- ligantur congruenter litteræ veli exterioris et cor- poris Scripturæ, ne porcis et canibus (nempe homimibus qui delectantur vituperationibus) demus ansam : qui dicunt hæc non fieri ad litteram. Qui autem a Paulo sunt eruditi, qui ad Christum et Ecclesiam reducit omnia quæ sunt in lege, et maxime quæ scripta sunt de Adamo et Eva, compa- rent spiritualia cum spiritualibus; lex enim est spi- ritualis. Perspicuum est autem quod etiam quæ sunt in lege, omnia prius sunt descripta ac præ- figurata de Christo. Ergo et paradisus, et ligna, et fructus, et Adamus, et mulier, et ad eam acces- sus, et de ipsa victoria, et serpens, et cibus, post historiam quæ est ad litteram, de Christo et Eccle- sia præfigurata fuerunt et adumbrata in Scriptura. Nam humana quidem aliquando natura erat ab ini- tio veluti Dei 911 conjux, eum agnoscens et colens et ab eo inseparabilis, tanquam Eva quæ dicitur mulier et uxor protoplasti, Deum individue deside- Quandiu quidem tales habuit filios et fructus quæ dicitur Adami bumana Ecclesia, priusqnam corrupta esset terra ab idololatria, libidine ac luxuria, et fø rore in feminas: revera cum viro suo erat nuda Deo neque ambo erubescebant, sed libere ae con- fidenter in Deum erat affecta, ut quæ peccato non esset obnoxia. Ea ergo sic affecta et lætante cum viro suo, æmulatione motus ad eam accessit ser- pens. Serpentem autem audiens, per corporalem serpentem, intellige draconem illum desertorem quem Deus apud Jobum dans responsa sic nomi- navit. Iste est enim qui decepit Ecclesiam. Dixit enim serpens mulieri omnino non bona, nempe Ec- clesiæ. Si autem ad litteram solum audis quæ di- cuntur de serpente et muliere, oportebat utrosque simul aggredi, et multo magis virum. Si spiritua- liter autem solum intelligas, non oportebat solum attingere, nempe Christum. Adam enim non fuil deceptus, ut qui esset typus Christi, mulier autem fuit decepta³, nempe hominum natura, Ecclesia. Est autem adnotandum quod mulierem separatam, et a viro suo (nempe Deo) procul remotam invasil, et decepit eam serpens: nec eam potuit decipere quandiu vidit eam a viro suo non separatam. Illinc autem licet aperte discere quod ad Christi refe- runtur Ecclesiam quæcunque sunt hujus mulieris, non invenimus enim omnino Adamum cum ser- pente esse colloeutum. Unde etiam a Deo rogatus cur comederit, non dicit : Serpens me decepit, sed : Mulier mihi dedit, et comedi. Mulier autem dicit Deo : Serpens me decepit, et comedi. Rursus autem in ex- secratione serpentis, de homine eum nihil crimi- natur Deus, sed de muliere. Et ideo dicit ei : Po- nam inimicitias inter te et mulierem. Et cup non etiam inter virum ? Nam quod attinet ad litteram, amicos esse vult virum et serpentem, diveus : F'o- ņam inimicitias inter te et mulierem, quæcunque es sit, sed non inter viros: ut quando ipsum quoque Christum dicit ex semine David secundum carnein*, et quod semen Abrahæ apprehendit ', etiamısì non essel ex semine viri, sed ex carne mulieris (et sola) carnein suscepisset ineffabiliter et incompreben- • 11, 16. * Rom. vi, 14. 'Gen. v, 29. 1 Tim. 11, 13. Rom. 1, 3. Hebr. S. ANASTASII SINAITE

ego, cognoscentes bonum et malum. Audis: Non A increpavit, non exprobravit, non contumelia affe- dixit diabolus: Eritis sicut Deus, sed sicut dii, eos docens et inducens ad errorem cultus nultorum deorum. Unde etiam eis Deum accusat invidiæ. Vobis, inquit, invidet, ne vos quoque efficiamini sicut ipse, dii cognoscentes oninia: et idco jussit vobis ne comedatis de ipso fructu meo, neque me tangatis, neque me adoretis. Ei enim qui me ado- rat, de cognitione bonorum et malorum do sapien- tiam inferiorem, astrologiam, divinationem, vene- ficium, prædictiones, præcognitiones, prodigiorum effectiones, incantationes, bestiarum obedientiam, volucrum ministerium, jumentorum transforma- tiones, rerum sublimium scrutationes, ignis deje- ctionem, pedestrem gressum super aquas, abyssi considerationem, serpentum interemptionem, the- saurorum revelationem. His et ejusmodi aliis innu- merabilibus promissionibus cum molestus fuisset mulieri (quæ dicebatur), nempe naturæ humanæ, sceleratus serpens: plurimis annis ei persuasit et inclinavit ut a Deo deficeret et ipsum coleret. Ideo dicit : Et vidit mulier quod bonum esset lignum ad comedendum. Quare apertos habuit oculos, et ama- vit cibum seu gustum, quod bonum esset lignum ad comedendum: omnis enim cibus cognoscitur et probatur per gustum. Quamobrem hinc quoque rursus refelluntur qui existimant hæc dici solum ad litteram : Et vidit mulier quod bonum esset lignum ad comedendum, et jucundum oculis ad videndum, et pulchrum ad considerandum. Nam quod ad corpo- ralem quidem dictionem attinet quæ est in prom- ptu, visum est quibusdam dicere quod formam quamdam supra modum splendidam et stupore ple- nam mulieri indicavit malignus quando eam allo- quebatur, seipsum transfigurans in angelum lucis, ut dicit Apostolus 1, perinde ac si diceret : In hac forma et gloria eritis sicut dii, si fructus mei fue- r'tis participes. Et hac de causa, inquit, dictum est illud : Et vidit mulier lignum quod jucundum est oculis ad videndum, et pulchrum ad considerandum; an autem hæc ita habeant, non habeo quid dicam. Et accipiens de fructu ipsum comedit, et dedit etiam viro suo, et comedit. Atqui nondum erat vir ejus, neque ipsa ejus mulier. Cur autem non ambo simul cit, non repulit : sed cum ab ea, vel potius pro ipsa accepisset fructum ligni, prompto et alacri animo eum gustavit. Fructum ligni intellige mortem Christi in cruce quan pro Ecclesia, tanquam pro uxore sua ab ipsa accepit, et triduo gustavit, ut pro om- nibus gustaret mortem, congruenter voci Pauli “. Quam quidem mortem et cibum tacite significabat illud acetum et fel quod in horto et ligno Golgotha gustavit qui in omnibus ad similitudinem Adami factus est præter solum peccatum. Si enim omnia nostra ad similitudinem Jesus sua sponte sibi ac- commodavit, est omnino perspicuum quod tentatione quoque quam a diabolo statim post baptismum vo- luntarie suscepit, ad similitudinem Adami tentatus est intentabiliter. Vide enim in utrisque rerum sibi ex adverso respondentes imitationes et exempla, boc te aperte docentia, et quod quomodo priorem Adamum per Evam adhortatus est ad idololatriam: ita etiam secundo Adamo per carnem, causam qui- dem admovit et irruptionem, sed scopum non al- tigit. Ad eum autem qui contradicit refellendum, sufficit rerum veritas, quæ hoc modo se habet. Cum primum enim generatus fuit primus Adamı, per conjugis ejus costam (nempe Evam) eum aggressus est Satan, et cum primum secundus Adam (uempe Christus) veram ostendit regenerationem sui ba- ptismatis per suam conjugem, eum tentare aggres- sus est tentator. • Primus Adam habuit Dei insufflationem; secun- dus, Spiritum ex cœlo. Rursus in medio plantarum fuit tentatio Adami in fonte Edem: et secunda tentatio, in monte Olivarum in medio arbormu Christo est exhibita surgenti ex fonte Jordanis. Frimus homo tentatus est cum esset in medio be- stiarum similiter etiam de Christo dixit Marcus ", : quod erat cum bestiis in deserto tentatus. Cum in paradiso jejunaret et nihil adhuc comedisset homo, diabolus per cibum exercuit tentationem: simili- ter etiam ad Christum cum jejunasset quadraginta dies, per cibum accessit malignus dicens: Die xt lupides isti panes fiant *. Illic dixit serpens: Eritis sicut dii, et huic dixit : Si Filius Dei es, dic; bæc et illa. Prima tentatio fuit per interrogationem es comederunt, sed mulier primum: deinde vir cum D contrarias objectiones a mulieré et serpente : si- ab ea accepisset, et non contradixit, neque excla- mavit, neque omnino in eam infremuit, ut quæ non obediisset mandato Dei? Hæc ergo hoc modo se habent. Convenit ergo malignus demon primum Eccle- siam : molestia affecit, persuasit, decepit, accepit et comprehendit fructum mali esus, adoravit ma- lignum tanquam Deum; deinde cum comedisset, reversa est ad virum, dimisit serpentem. Cum ea ergo recte esset reversa ad cum quem male reli querat, vir eam excepit quam valde quærebat, et tanquam prodigam excepit. Non est conquestus, non 12 II Cor. xt, 11. * Habr. 1, 3. 1, 13. militer etiam Domini tentatio secuta est contradi- ctorie inter ipsum et malignum dæmonem. Si hæc ergo omnia similem habent typum et figuram in primo Adamo et in Christo, de cætero ne dubites, sed certo scias quod id quod Christo est oblocutus dicens, ut cadens adoraret ipsum malignum draco- nem : hoc erat quod mulierem Ecclesiam în prin- cipio est adortus, et persuasit, et decepit. Unde etiam cum probris hominem insectaretur Deus, post- quam eum induit tunica pellicea, de cibo ei cri- inen non intentat, sed de divina visione et defe- tione, dicens: Ecce factus est Adam sient unus ex 1$ Marc. 18 Matth. iv, 3. 17 Matth. iv, 9. S. ANASTASII SINAITE

- nubis ut cognosceret bonum et malum: dicens, Ada- A stos, de nde comedentes aliquam a serpente escamı, mum, mundi hominem in genere. Ita enim existi- mabant seipsos esse deos, tanquam Saturnum et Jovem, et Mercurium et Apollinem, et Herculem et Serapin, et Dianam et reliquos illos nihil minus quam deos. Quibus admodum apposite convenit quod post malum illum esum protoplastorum di- ctum est : Nam cum comedissent, inquit, aperti sunt corum oculi, et cognoverunt quod nudi erant a re quam existimarunt se esse consecutos, cognoverunt autein quod aberrarunt a re quam exspectarunt se esse assecuturos. Cognovit tandem Ecclesia el om- nis homo qui ejus errori adhæsit, quod fuerunt decepti a maligno serpente, et cæcutiebant putantes se esse deos. Quando autem illuxit lux vera quæ illuminat omnem hominem 18, aperti sunt oculi animæ eorum : et cognoverunt quod prius erant nudi et miseri. Est enim adnotandum quod non dicit : Sunt nudi, sed quod erant prius (in tempore præterito) cæcutientes idololatria. Alia est ergo prima eorum nudatio, hoc est, a bonis alienatio, quamobrem nec tunc erubescebant; alia autem est ea quæ nune dicitur nudatio, nempe a Deo excidisse. Qui autem ad litteram solum audiunt quæ scripta sunt de pa- radiso, et fructibus, et lignis, et cibo, et serpente, et visus recuperatione, incidunt in exitiosam Ma- nichæorum et Ophitarum impictatem. Illi enim ser- penti tanquanı benefactori maximas agunt gratias, dicentes quod per serpentem nobis accessit cibus; per cibum, recuperatio visus; per ean deinde, nu- ptiæ; per nuptias autem, mundus: propter homi- nis autem peccatum, Deus homo factus est. Hinė cœlorum regnum et bona æterna quorum auctor et conciliator fuit nobis serpens. Ergo ne nos quoque inciĉamus in eorum impietates, prophetice intelli- gamus de Christo et Ecclesia quæcunque historice scripta sunt aut facta in paradiso, quædam tempo- ralia temporum intervalla in unoquoque eorum diverse intelligentes, etiamsi maxime onmia ilta au- diamus tanquam facta in uno tempore. Aliud est enim illud tempus quando erat Ecclesia non eru- bescens, ut quæ nuda ab omni peccato esset cum suo virʊ : et aliud rursus tempus quando laxis ha- benis viro relicto consuetudinem habuit cum ser- et per ipsam visum recuperantes. Veni de cætero a typis id rerum veritatem. Evertens enim Chri- stus illam amborum nuditatem, et curans cæcita- tem, et abolens malam illorum escam per quam- dam benedictionem, et a proprio casu eos exeitans, et reducens eos videntes unde exierunt non viden- tes; audi quid facit postquam surrexit a mortuis. Cleopha enim, et qui cum eo erat Luca (ut dixe- runt mystæ), ad Emaus ab Jerusalem, sicut Adam et Eva, separatis, et lucem veram non videntibus, Jesus appropinquans ambulabat cum eis : et oculi eorum adhuc tenebantur ne eum agnoscerent ". Al- qui hic quidem fuit videndi defectus, audi autem etiam quæ deinceps sunt secula: Factum est autem dum ipse recumberet cum eis, accipiens panenɩ bene- dixit". Ecce benedictio pro exsecratione. Et fran- gens dedit eis; eorum autem aperti sunt oculi, et agnoverunt eum ". Ecce habes escam: habes etiam per escam visus recuperationem, et Dei agnitio- nem quem per escam ignoraverunt protoplasti. pente, et facta est adultera. Aliud rursus fuit tem- pus, quando, dimisso serpente et ei veluti renun- tians, reversa est ad priorem virum et spiritualem Adamum. Iloc enim fuit tempus quando cognovit et agnovit se esse nudam et inornatam et deforma- tam. Hoc fuit tempus quando vir eam suscepit, et cum ea fructum ligni gustavit, pro ea morte affe- ctus et resurgens a mortuis. Quoniam autem nunc a me verba fiunt ad Ecclesiam, non autem ad Ju- dæos, audi, fidelis, et fidem habe tanquam fidelis, videns indiscriminatim 913 omnia quæ sunt in paradiso, non videntes suam nudationem protopla- 3m, 3. Deinde quid fit post sumptam escam? Surgentes ipsa hora reversi sunt in Jerusalem ". Ecce etiam a casu excitatio: ecce etiam pulchra ab errore reversio. Primum comederunt, deinde sic sunt reversi. Postquam autem Eva primum comedit ex fructu, deinde ad Adamum est reversa, et enm fructu impertiit, et comedit. Sed Adam non est deceptus", hoc est, Christus: sed simul accubuit, volens ut surgeret quæ ceciderat. Tu autem adhuc Immorans in littera, considera etiam ipsorum actionem, et quære quis cum esset Adam, quid factus est post transgressionem. Erat enim totus lucidus et deiformis, et imago quædam (ut ita di- cam) Deo similis. Post inobedientiam autem factus est tenebrosus et inornatus, atrum peccatuin om- hino indutus. Hæc ergo evenerunt primis paren- tibus. Et David postea deflens dicebat: Dies dici eructat verbum et nox nocti annuntiat cognitio- nem *. Adhuc, inquit, tanquam dies lucidi erant primi parentes, quando (cum ex ligno nondum comedis- sent) verbum consilii serpentis a muliere ad virum nondum transibat: et sub intelligentiam cadentis solis radios penitus induti erant tanquam vesti- mentum. Sed quando ipsa persuasa comedit, etiam nocturnas peccati tenebras induit, tanquam nox videlicet offusa tenebris, neque seiens quid viro consulat, qui ipse quoque factus est nox ob parem ignorantiam, et annuntiat cognitionem, nempe id quod cognosci potest boni et mali, ei tradit an- nuntians. Sed est etiain aliter considerandumi. Nam antea quidem, quandiu priusquam comederet tan. quam dies erat lucida, verbum annuntiavit, nempe graviter ac severe de voluntate enim ad peccan- dum non sinebat Evam longiori uti oratione. Quan- 38 Joan. 1, 9 "Luc. xxiv, 15, 16. 29 ibid. 50. et ibid. 31. 12 ibid. 33. 2³ I 'Fim. 11, 14. Psal. IN HEXAEMERON. LIB: X.

S. ANASTASII SINAITÆ LIBER UNDECIMUS. do autem malum fuit peractum, e' suum fruendo A contemplationibus quæ dictæ sunt per universum implevit desiderium, et sedata est satiata libido, tunc annuntiavit cognitionem. Ecce, inquit, nu- dati sumus ex planta virtutibus et qualitatibus. Aperti enim sunt mentis eorum oculi, et cognove- runt ad quod malum, devenerunt, et quænam passi sint inter se docentes: Sic mihi placet intel- ligere omnia quæ scripta sunt de paradiso et pro- toplastis. Pro Christo enim fungor legatione "et pro mea germana matre, Eva Ecclesia vitæ, quam defendo adversus Judæos et hæreticos, fideli populo tropæа erigens, et statuens, et his intelligentiis et hoc opus sex dierum, fidelis populus fit armatus contra adversarios: neque erit opus adversus cos potentioribus tropæis aut armis, non Mosaicis, non propheticis, non Davidicis. Hæc enim arma nostræ militiæ carnalia ", nec fragilia, sed Deo potentia ad destructionem propugnaculorum ad- versarioruin destruentium eorum cogitationes, et omnem altitudinem que extollitur adversus co- gnitionem et fidem Jesu Christi veri Dei nostri : cui gloria et potentia simul cum Patre et sancto Spiritu, in sæcula sæculorum. Amen. DE IIS QUE POST PRIMUM PECCATUM SECUTA FUERUNT. suerunt subligacula? Nam si volebant tegere cor- poris nuditatem, multa alia plantarum folia ad eum usum sunt sua natura accommodatiora et utiliora, cujusmodi videmus folia palmarum Indi- carum. Non tamen renuimus, neque corporalem ipsius divinæ Scripturæ historiam dissolvimus. Rursus autem quærimus quomodo hæc c ficu nata subligacula de Christo et Ecclesia sunt præfigurata, siquidem facta sunt omnia per ipsum et ad ipsum respicientia. Et consuerunt folia ficus, et fecerunt sibi subligacula,et audierunt vocem Domini Dei ambulantis in paradiso in meridie. Jam quidem a nobis paulo ante est ostensum B nea), cujusnam pudore affecti, ex foliis ficus con- quod ante escam apertos habebant oculos. Dicere enim quod vidit mulier quod lignum esset bonum ad comedendum, ostendit eam acute videre. Nec hoc solum, sed hoc quoque dicere, quod jucundum est ad videndum, et pulchrum ad contemplandum, per has tres dictiones plane dicimus perspicacem aciem, curiosamque et certam evidentiam lucidæ oculorum visionis. Unde etiam Symmachus, pro aperientur, posuit fient intelligentes. Similiter et pro aperti sunt amborum oculi, dixit intelligentes facti sunt, hoc est, facti sunt sapientes, et ad agni- tionem suæ nuditatis venerunt oculi animæ eorum. De quibus Propheta regius quoque Deo vota fun- debat, dicens: Revela oculos meos, quoniam lumen oculorum et ipsum non est mecum ", sed illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in morte ". Peccati ergo agnitionem et consensum ad conver- sionem, intellige aspectum oculorum. Est enim diligenter et accurate adnotandum quod, cum mulier esset prope serpentem, et separata a viro ipsa prima comedisset ex ligno, non statim respexit donec conversa fuit ad virum. Cum autem accepis- set et comedisset spiritualis Adam, hoc est, passus esset Christus, tunc per ejus passionem cum ipso respexit mulier. Si autem res non sic intelligis, oportebat mulierem, cum prima comedisset, pri- mam respicere. Est commune, et contra quod nihil dici potest, dogma, meridiem sexti illius diei hebdomadis crea- tionis, tacite significare ac describere medium sexti diei sæculi, nempe quinquies millesimum et quingentesiınum annum, in quo Dominus Deus ho- mo factus est. Tempus ergo quod est ante meri- diem significat cultum legitimum Synagogæ, ut qui habeat folia ficus, nempe sermones quosdam in- frugiferos, et præcepta moderate quodammodo prurientia, et in superficie quodammodo radentia sordida hominum vulnera: nam folia ficus placide quodammodo radunt sordes vasorum, per medio- crem quæ est in eis asperitatem. Sed et naturæ nuditatem et turpitudinem contegunt per circumci- sionem. Quapropter etiam circa illam partem quæ suscepit circumcisionem, posuerunt primi nostri parentes subligacula ex foliis ficus: hoc forte ostendente exemplo quod in vespera diei crea- tionis sæculi cooperietur quodammodo et delebi- tur circumcisio per velun pelliceæ tunica Christi. Sunt enim folia umbræ efficientia. Lex enim habuit umbram præceptorum Christi". Nam sub foliis tegebatur fructus Christi in Scriptura Judæorum, qui ab eis non videbatur propter operealum cor- Videamus jam ea quæ deinceps sequuntur. Et cognoverunt quod erant nudi, et consuerunt folia D ficus, et fecerunt sibi subligacula. Cum in priore nadatione dixisset scriptor eos non erubuisse, nunc dicit quod alterum alterius pudebat, conse- quens enim erat hoc dicere. Cum autem ad nu- ptialem nondum coissent conjunctionem, neque scirent propter quam causam partes genitales apud eos sunt diversa figura (nempe mascula et femi- ** Ephes, vi, 90. 5 H CDt. N,

ย is pat T: Juta 3 SKI ipsa mini de Metko scribent Domits Stage L:: " b 1.18. XI. • tis, nempe obscuritate : Quis nobis revolvet cali- ginem litteræ, ut intra nubem et divina hæc adyta, in Sancta sanctorum intuentes, videamus occulta hujus mysterii orgia, quæ quidem perspicua or- thodoxæ fidei rectitudine non comprehenderimus, si historice abducti fuerimus a dictionis crassitu- dine. Deus enim qui implet cœlum et terram, qui dicit: Non videbit homo faciem meam et vivet "; quomodo personali præsentia, et locali simul va dens transitu, et vocis edens souitum, in meridie accessit ad Adamum? Quanam autem de causa eum puduit nudum conspici a Deo, cum statim ab initio nudus a Deo fuisset factus et apertus? Igno- rabatne Deus, qui sciebat omnia ante ortum eorum, locum in quo latebat Adam, et ideo exclamavit : Adam ubi es? Quod est autem admirabilius, cur non vocat utrosque, et multo magis mulierem quæ fuerat decepta: Adam enim non est deceptus, sed mulier fuit decepta. Quomodo autem non cernitur Deus omnino fuisse locutus cum mu.iere ante transgressionem? Quoniam ergo est magna et com- prehensu difficilis super omnia quæ prius dicta sunt vera eorum quæ sunt proposita consideratio, non solum iis qui sunt nostris temporibus, sed etiam iis qui multis ante sæculis a Deo fuere af- flati, et in iis sunt pulchre versati, sicut etiam di- cit Adamantus Christi indagator: hæc quoque ad aliorum similitudinem precemur, ut accipiamus digitum qui tetigit oculos cæci ab ortu. Qui quidera Dominus Adamus statim ab ortu fuit immortalis, ut qui fuerit oculatus a Deilumine, ut, cum tetigisset no- stros oculos, diceret: Ephpheta, quod est, adaperire". Nostri enim oculi tenentur ne aperte agnoscant. dis et velum foliorum verborum exteriorum. Unde A hujus litteræ, et vetuti magno quodam lapide oper- eliam est contrarius foliis Sol justitiæ, ea exsiccans et emundans, et maxime folia hujus ficus. Etenim ficum sæpe appellat Dominus infrugiferum cultum Synagogæ, cum eam quidem 914 aliquando visi tasset per triennium, et eam aspexisset nullum afferre fructum, et jussisset agricolæ ut eam ex- scinderet, ne terram occuparet oliosam. Cum au- tem postremo rursus venisset justitiam sitiens, et accessisset ad ficum (nempe Jerusalem), et non invenisset nisi folia, ex quibus erant etiam ilia subligacula, eam exsiccavit dicens: Non am- plius ex te nascatur peccati fructus in æternum *°. Quoniam autem iota unum aut apex unus non trans- iit ex lege donec omnia fiant " in Christo, consi- dera rerum consequentiam. Comedit Adam cibum B mulieris insidiatricis : deinde seipsum succinxit subligaculo postquam comedisset: deinde comedit et latuit sub ligno in paradiso, et fuit quæsitus, et cætera quº sequuntur. Sic etiam Christus sæpe comedi! cum suis discipulis legalem cibum insi- dientis Synagogæ, et etiam quando serpens Judas secit proditionem collocutus cum adultera Syna- goga: deinde postquam comedisset, surgens ex tœna Adam spiritualis, succinxit se subligaculo lintei : deinde sua sponte fugit in hortum, et ſuit quæsitus, et egressus est ex horto. Ego autem mi- ror cecitatem Judæorum, propterea quod Scri- ptura est adeo exacta et accurata. Etenim de Adamo scriptum est quod seipsum accinxit: simi- liter etiam de Christo. Si autem vis videre cum etiam in horto nudum, et linteo solum suceinctum, vide eum in Golgotha, subligaculo tantum suc- cinctum pendentem in cruce, supra Adæ cranium, pro Adamo et Eva patientem, de quibus dictum rest: Et audierunt vocem Domini Dei deambulantis -in paradiso meridie, et latuerunt Adam et uxor ejus a facie Domini Dei in medio ligni paradisi, el voca- vit Dominus Deus Adamum, et dixit ei: Adam, ubi .es? Et dixit ei: Vocem tuam audivi deambulantis in paradiso, el timui, quia nudus sum, et latui. Et dixit ei Deus: Quis tibi annuntiavit quod sis nudus, nisi Quomodo propheta quidem Moses, vel potius angelus qui loquitur in ipso, per omnem actum qui est in inobedientia, et peccatum ligni, com- munes facit et conjungit ambos protoplastos, vel potius mulierem solam ostendit esse in culpa : ipsa est allocuta, ipsa est decepta, ipsa comedit, ipsa viro dedit, ipsa ei est insidiata, ipsa fuit causa pec. cati, nuditatis, timoris, subligaculorum, fuga, absconsionis a Deo, pœnæ, exsecrationis, mortis, et, ut semel dicam, malorum innumerabilium. Et cum hæc ita habeant, quomodo Deus cum acces- sisset illo meridie ad inquisitionem et veluti exa- minationem eorum qui non obedierunt, non vo- cat mulierem ad examinationem, non cam gravi- ter increpat, non ponit omnino in ejus pœna ex- secrationem, non dat ei terram ad comedendum, non spinas, non tribulos, non esum feni, non su- dorem vultus, sed neque eam expellit aut exter- minat a paradiso, non ei omnino revocat serpen- tem in memoriam, non eam pudore afficit, dicens: Cur decepisti Adamum? Sed cum ostendisset omnem benignitatem et bonitatem in mulierem quæ ceci derat, pergit ad hominem, et dicit ei: Adam, ubi Fortasse non est alienum, quod illæ dixerunt, D Maria et Salome et Joanna, quærentes eum qui latebat in paradiso Golgotha sub ligno, nempe audum Christum Adam quem vocavit et eduxit Do- minus Deus ex latebris, excitans eum ex mortuis secundum carnem, hoc nos quoque dicere de hoc Adamo qui latebat in hoc horto in medio ligni, quem quærens Deus suscitare in meridie, ad ipsum advenit. Illæ enim, nempe Maria Magdalene cum duabus aliis dicebant: Quis revolvet nobis lapidem ” ut videamus eum qui intus latet? Similiter idem mihi quoque succurrit dicendum in propositis et mon contemplabilibus mysteriis od est ex ligno, ex quo solo tibi mandavi ne comederes, ex eo comedisses ? 30 Matth. xxt. 19. 31 Matth. " 18. Marc. 11, 13 Exod. xxxm, 20. * Marc. vn, 54. IN HEXAEMERON.

es ? Et dixit ei : Audivi vocem tuum ambulantis, et A Deus, ut videret quid ea vocaret tanquam ad regem, latui, quoniam sum nudus. Audi et Adamum re- spondentem ea quæ Deo conveniunt. Solus enim quæsitus et vocatus respondet singulariter, et non conjunxit sibi mulierem. Non enim dicit, audivimus vocem tuam deambulantis in paradiso, et timuimus quia nudi sumus, et latuimus, quod quidem erat verum. Sed mittens accusare suam costam, seipsum prodit pro ea. Hæc cum persequerer, paradisi civis Paulus rursum accedens in medium, dixit: Myste- rium magnum est. Ego autem cum ipso dico in Christo et Ecclesia **, pro qua se dedit ad mortem. Unde etiam a Deo vocato vero Adamo, quando dixit, Adam, ubi es? non dictum est in Scriptura quod exiit aut venit ad Deum, est enim semper apud Deum inseparabilis Filius. et qui erat eis dominaturus.Unde licet videre, etiam vere hominem tanquam qui babet potestatem et est Dominus (nempe Christum) uxorem nominantem 915 Ecclesiam, ex ipsa appellantem ejus nomen, Vi- tam. Vere enim vivificat quo3 generat, nempe bapti- smate. Et de solo homine, Propheta dicit Deo : Mi- nuisti eum paulo minus ab angelis, gloria et honore coronasti eum, et constituisti eum (non autem e03) super opera manuum tuarum, et omnia subjecisti sub pedibus ejus”, et solius, non autem ipsorum, hoc est, non amborum, sed solius Adami, in ûguram Christi. Ostendit tibi hanc magnam et incompara- bilem differentiam Adami ab Eva, honoreiaque et gloriam, ut exacte et accurate discas quando vide- ris hominem in figura Christi se dimittere ad mu- lierem, et simul cum ea comedere ex ligno : et simul videre, et simul nudari, et simul consuere folia ficus : boc est, præmeditari eţ componere, et simul unire verbum cum verbo ad defensionem, et simul audire vocem Domini Dei ambulantis, et timere, et fugere, et latere, el vocari solum ad examinationem, et duras pœnas pro illa suscipere, et solum expelli ex paradiso, et suscipere senten- tiam mortis. Ilæc omnia quando aspexeris Ada- mum et agere et sufferre, intelliges Christum (per Paulum) tibi dicere: Adam non est deceptus". Alio enim modo comedit antiquus ille in typum Christi, alio autem modo mulier in typum Ecclesiæ. Alio modo est intelligenda Adami visus recuperatio; alio modo, mulieris. Alia est viri nudatio, alia autem mulieris. Aliter timet Adam qui est Christi úgura, non deceptus; et aliter timet mulier decepta. Ipsa enim per inobedientiam, sicut Ecclesia; Adam atılem (nempe Christus) eo quod pro ambobus id suscipiat. Hoc modo intelligenda est etiam nudatio quam in Calvaria sustinuit, et fuga. Quamobrem per dispen- sationem etiam fugit in Ægyptum, et vocavit eum Dominus Deus latentem in Ægypto. Quare dicebat etiam : Ex Ægypto vocavi Filium meum ”. Quod si vis etiani videre Christum voluntarie timentem pro Ecclesia, audi evangelistam de eo dicentem : Et cum esset in agonia, oravit intensius™, et ideo ſuis tristis usque ad mortem 40 : medicans tristitiam mu- Hæc præmisimus, ora Judæorum obstruentes, ne nos audientes omnia Adami ad Christum refe- rentes, existiment eum fuisse sub peccato, et cri- minationi obnoxium et exsecrationi. Suflicit enim demonstratio eorum quæ nunc dicta sunt, ad per- suadendum vel maxime incredulo, quod quæcun- que quidem objecta sunt mulieri, objecta sunt accusando, quæcunque autem Adam a Deo audi- vit, absque criminatione seu accusatione, ea de Christo dicuntur se demittendo pro Ecclesia, sibi attribuendo illius peccatum et exsecrationem et mortem. Propterea enim Deus fecit res Adami di- versas et excelsiores supra mulierem, ut nos di- sceremus et doceremur incomparabilem Christi C differentiam supra Ecclesiam. Nam cum dixisset Deus, Faciamus kominem ad imaginem et similitu- dinem nostram, nihil ejusmodi dixit de muliere quando cam erat fabricaturus ex latere Adami. Et rursus dicens: Fecit Deus hominem; ad imaginem Dei fecit illum, non dicit de ea, fecit illam, sed post- quam dixit de homine, fecit illum, tunc subjungit, masculum et feminam fecit illos. Similiter etiam in formatione hominis, quando dixit: Fecit Deus ho- minem limo accepto e terra, et insufflavit in ipsum spi- ritum vitæ, nullam fecit mentionem mulieris. Nau quod attinet ad essentiam,nihil habuit Ecclesia ex di- vina essentia.cujus fuit symbolum insufatio,prius significans Dei Verbi ex Patre id quod ex nobis est luteum ingressum, et habitationem in hypo- D lieṛis, et pro ea ductus ad passionem. Quoniam au- stasi. Et ideo non dat Deus mulieri essentialem sui insuflationem, quoniam non est composita mulier ex divinitate et humanitate, sicut Christus Adam sed ex una sola carne, nempe latere hu- manitatis. Porro autem in positione quoque et in- gressu Adami in paradisum, non dicit: Simul ponit cum eo mulierem. Neque vero in operatione facit simul cum eo operari, neque in custodia simul esse custodem. Sed neque ex omni ligno quod est in paradiso jubetur comedere nisi solus Christus. Sed neque imponit mulier nomen bestiis et volucribus: ad solum enim Adamum eos adduxit 6-8. 37 [ Tim. 11, 14. *XVI, 38. tem meridiem, Dei Verbi adventum esse paterne dedimus, necesse est omnino videre quomodo etiam de homine communi (qui est veluti quidam Adam) et de ejus conjuge Ecclesia, prius sunt descripta proposita paradisi mysteria, et finem acceperunt in nobis. Cum ergo comedisset mulier quæ dicitor, ex malo impietatis fructu ligni, stans prope ser- pentem tanquam esset ejus uxor, deinde ci renua- tiasset, ut jam dixi antea, et ad maritum esset re- versa, non invenimus eam amplius appropinquasse aut cum serpente omnino esse locutam. Omnia ergo quæ fuerunt post ejus conversionem ad Ada- ** Ephes. v, 32. Psal. VIII, an ()se. XI, 1. » Luc. xxn, 43. ** Matth. S ANASTASII SINAITÆ

- mum (hoc est, Christum) intelligere oportet bona à fecta. Harc omnia non sunt irascentis judicis, ex fig et tunc præfigurata ad Ecclesiæ beneficium, et cu- juslibet hominis qui est ejusdem cujus ipsa generis. Oculorum quidem visus recuperationem, Christi veræ lucis agnitionem; nuditatis autem tectionem, initium sensus ad correctionem. Nam sapientes, inquit, tegunt suam verecundiam. Audi enim quod flat præterea post induta subligacula. Qui enim prius non obedierant voci et mandato Dei qui ante meridiem temporum nondum advenerat, et per car- nem nobis non appropinquarat, et nondum an:bu- lahat Dei prædicatio tunc cum in omnem terram exivit sonus ejus dicentis : Pœnitentiam agite, ap- propinquat enim regnum cœlorum", quando vox Domini facta est super aquas, quando tonitru vo- cis evangelicæ factum est in rota mundi, audierunt B vocem Domini dicentis .Oves meæ vocem meam audiunt, audierunt vocem Domini ambulantis in paradiso Ecclesiæ oleastrorum (nempe gentium) et dicentis Venite ad me, omnes qui laboratis*, quandoquidem ligna scinditis montium ad deos inanes exsculpendos, et iis onerati estis ut abcatis ad templa exsecranda, et ego ab iis omnibus vos fa- ciam quiescere. Et timuerunt Dominum qui prius ipsum non timebant. Timuerunt, quia non habe- bant indumentum nuptiale; nondum enim bapti- zati erant in Christum, ut Christum induerent. Nudi erant, exuti priori indumento incorruptionis et im- mortalitatis. Sed quando audierunt vocem ejus qui quærit ovem quæ perierat, et tegumentum ligni vitæ Christi qui dicit per Prophetam de nobis: In tegmine alarum tuarum proteges nos*, cum fuerimus in arcano vultus tui. Et cum accepisset prodigum bune nudum hominem, qui extrinsecus intro recle erat ingressus, eum texit dicens: Afferte primam stolam quæ sunt consequentia historiæ. Nam cum Deus dixisset Adamo : Quis tibi renuntiavit quod sis nu- dus, nisi comedisses ex ligno quod tibi jussi ne come- deres? Vide quod Adam Deo respondet dicens: Mulier quam dedisti mihi mecum, ipsa mihi dedit ex ligno, et comedi. Audisti quomodo non peccavit Adam, ut qui non fuerit deceptus? non dicit enim : Decepit me mulier. Non dicit: Me supplantavit, aut ea mihi fuit peccati consiliatrix, ne conferat cul- pam in eum qui ipsam ei dedit. Poterat enim se de- fendere, et Deo respondere, dicens : Recte hal eham cum prius essem solus; sed adjutrix quam dedisti mihi non erat adjutrix, sed inimica et insidiatrix. Nihil autem dicit aut cogitat hnjusmodi. Dicit itaque Mulier quam dedisti mihi, ad me servandum, et liberandum. et suscipiendum, ea mihi dedit mor- tern ab ipsa profectam, fructum ligni, promptoque et alacri animo comedi, nihil penitus contradicens neque recusans Propterea enim Adam nullam co- rum penitus facit mentionem, cum Deo loquens, ut qui neque esset inobediens, neque a serpente omnino ullam accepisset irruptionem, neque ad eum omnino accessisset, ut neque Christus. Neque rursus cernitur Deus in illa terribili exsecratione serpentis, quidquam eum esse criminatus de homi- ne, aut de Adamo apud eum ullam fecisse mentio- nem; sed cum susque deque exsecratur de mulie- re, et abjicit efficiens ut caderet casu a quo non posset excitari, et æterna cum condemnans damna- tione, quoniam mulierem Ecclesiam solam, non autem Adamum Christum decepit. Nunc enim, in- quit, venit princeps mundi hujus, et in me nihil in- venit. Unde etiam ratam et acceptam habens Deus insontis Adami responsionem in figuram Chri- sti qui non peccavit, cum dixisset: Mulier quam de- disti mecum, ea mihi dedit ex ligno, et comedi, nihi¦ amplius eum interrogat, sed statim ad eam vadit, dicit enim Moses: Et ei dixit Deus: Quid hoc fecisti? Et dixit mulier: Serpens me decepit, et comedi. Quomodo autem de Adam a Deo accusata, de illo non respondet, sed de se? Annon est perspicuum quod ostendens peccatum non cadere in Adamum ? perinde ac si diceret Deo: Adam est innocens, ego sola Deo meo non obedii, et fregi pacta conventa tecum inita, et erravi sicut ovis quæ periit, effecta errabunda ac deos colens, et super montes et col- les nuda vagans ac fluitans, et polluta sordidis sa- crificiorum inquinamentis ? Quoniam vaſer serpens me decepit, tanquam imperitam adolescentulam supplantans et aberrare faciens. Hæc cum mulier propemodum apud Deum confiteretur, per hoc quod dixit : Serpens me decepit, ut quæ suam indi- casset pœnitentiam, et ei esset condonatum : transit Deus ad malum draconem, defectorem ser- pentem, et ei dicit: Cur hoc fecisti? Sed quia hoc fecisti, et ausus es statim decipere 916 primum 4 Luc. XV, quam iste ferebat prius, nempe indumen- tum incorruptionis, et induite eum. Quando ergo audis de Domino Deo præsente, et dicente Adamo : Ubi es, in bonum intellige hanc vocationem. Quem enim quærit et vocat ad se Deus, est perspicuum quod recedit quidem a malo, cum Deo autem inve- nitor. Sin autem cum ira, et excandescentia, ut quidam existimant, Deus accessit ad Adamnum et Evam in paradiso ad eos puniendos et cruciandos, oportebat eum statim pergere ad serpentem et pu- nire auctorem malorum. Oportebat mulierem insi- diatricem viri condemnare, et ex paradiso exter- minare, et exsecrationi et morti subjicere. Hic autem fit contrarium; attende enim. Eam nec exsecratur, nec criminatur, neque morte condemnat; sed et separat, et redimit ab insidiatore ejus ser- pente, ei dicens: Ponam inimicitias, et veluti re- pudium inter te et mulierem, eam a te liberans, et faciens ut ea mihi adhæreat qui sum vir ejus et Do - minus, et eam induens tunica, nempe me qui sum contextus ex supernis. A te enim fuerat nudata, et eam nomino Vitam, ut quæ a te fuerat morte af- • 02. » Psal. XVI, 8, "Matth. 1, 2. “Joan. x. 16. * Matth. x1, 28. Ir, 50. ** Joan. IN HEXAEMERON. LIB. XI.

fgmentum manuum mearum, quod factum est ad A ponantur inimicitiæ ab hoc tempore inter te et inter meam imaginem et similitudinem; tu es exsecran- dus ab ommibus jumentis, et ab omnibus bestiis quæ sunt super terram. Exsecrandus es tu et solus, sed non Adam; tu solus, et non mulier. Sed tu es exsecrandus ab omnibus meis creaturis quæ sunt super terram, non ab iis quæ sunt in cœlo. Nain qui in illo sunt, angeli mei, sunt benedicti, quo- niam me benedicunt missi ad munera administra- toria. Tu enim sperasti, si peccassent homines, Geri loco eorum rex omnium quæ sunt super terram, dicens Ero similis Altissimo "; sed tua spe es frustratus eis enim do omnem potestatem calcandi supra serpentes et collum tuum. Deinde cum hæc - dixisset, prædicit ei etiam vitium et malam mentem cujus nulla tangeretur pœnitentia, dicens, non ju. bendo sed prophetando : Super pectus et ventrem tuum. hoc est, in ira et voluptate tua gradieris nulla movendus pœnitentia. Et terram comedes omnibus diebus vitæ tuæ; hoc est, lapsus a cœlesti sapientia et cognitione divina, terrestres ponens sensus et materiales, circumageris ac volveris; et inimici- tias ponam inter te et mulierem quam decepisti, nempe meam Ecclesiam. Gratias agimus tuæ ineffa- bili et inenarrabili clementiæ, Christe Deus, qui nos liberasti, et separasti a societate et dilectione, et unione, et amicitia maligni diaboli serpentis. Tu es Deus qui facis solus mirabilia magna 68 :qui propter tuam in sponsam tuam Ecclesiam charita- tem posuisti inimicitias inter nos et inimicum tuum, C ut non amplius ei serviamus, sed tibi soli vivo Deo vero, qui dicis insidiatori hujus tuæ conjugis et sponsæ mulieris : Inimicitias ponam inter te et inter mulierem. Ponam inimicitias: rem futuram, et po‐ nendas inimicitias significat illud, ponam, eo qui dicit ostendente : Ego in novissimis temporibus po- nam inimicitias inter te et Ecclesiam. Nam nunc quidem amica est tibi mulier, nunc est tibi conjux, nunc eam effecisti captivam, nunc tibi servit, nunc est tibi subjecta, nunc te colit sacrificans filios suos et filias suas tibi et tuis dæmoniis; sed ne glorieris, neque efferaris, neque propterea inso- lescas. Nam venit hora, et nunc est quando veniam eam visitans meridie, et faciam ejus ultionem, et ponam inimicitias terribiles et implacabiles inter te et mulierem Ecclesiam. Non veniam enim tunc ad mittendum inter te et eam pacem, sed gladium" evangelicum, ad dividendum et separandum te ma- lignum et adulterum virum serpentem a muliere quam a me rapuisti: ut quando super omnes alias mulieres, synagogas Persarum, Indorum, Arabum, Ismaelitarum te dilexit, ita supra omnes te oderit: vel potius, ut semel dicam, omnes te oderint, (num enim Judæorum solum est Deus, non etiam gen- tium **?) noctuque et interdiu ea adversus te armata et resistens te interimat. Si hæc ita non signifi- cant, oportebat Deum ita dicere serpenti : Et ecce *Psal. Lxxvi, 45. "Matth. x, 34. 47 Isa. XIV, 14. Ephes. 1,15. mulierem. Cur enim facto delicto oporteret postea ulcisci eum qui fecit? Sed his verbis non credit Judæus, solam attendens litteram. Deinde non vi- des (illi dico) terribiles inimicitias hujus Christi uxoris Ecclesiæ, quas habet adversus serpentem ? Non vides impressionem, non vides certamen, idque cum tu primus experiaris? Quid enim non moliris? Quod genus pugnæ non excitas? Quam autem ma- num non armas ut eam obruas? Sed stat adhuc magis firma et stabilis et procedens adversus en- : ses, Christum non negat : Et in his omnibus superavi- mus", ut cum Paulo dicamus. Non vides enses et sagittas potentis Dei acutas, per quas adversus ser- pentem stat armata in acie et prælio, armatura undique munita, et accincta gladio spiritus, galea spei, lorica fidei ", clypeo baptismi? Non vides in- victa et infracta arma, in quibus conterit et aufert caput serpentis ? Crucem, inquam, corpus et san- guinem Jesu, vota, preces, vigilias, et alia quæ molitur adversus serpentem, et adversus eum stat in acie, ne amplius ei serviat? Quocirca, de cælero cum eo gerens inimicitias, et conversa ad proprium virum (nempe Christum), quotidie bello invaditur a satellitibus serpentis, persecutionem patitur, ver- beratur, torquetur, occiditur, vincitur, injuria afficitur, esuriens, nuda incedens, serviens, sitieus, liberis orbata et membratim discerpta, cum ser- pente autem neque fœdus, neque amicitiam iniens. Sed etiamsi oporteat millies subire mortem, prompto et alacri animo membra sua et liberos igni tradit, et gladiis, et tormentis, potius quam cum serpente fœdus percutiat et amicitiæ obsides ci aut det aut accipiat. Eorum autem quæ nunc di̟- cuntur nos testes sumus qui Verbum audimus : pro fide hujus mulieris Christi, pericula quotidie adeuntes, serpenti autem non obedientes. Testes inimicitiarum sunt qui in desertis et montibus et speluncis decertant adversus serpentem. Testes inimicitiarum hujus mulieris sunt pastores, qui cam pulchre docent quotidie dicere: Renuntin Sa- tanæ malo serpenti, et ejus cultui, et ejus dece- ptioni, et ejus idolis, et ejus facultatibus, et ejus libaminibus, et ejus servituti. Testis est a Deo da- tarum inimicitiarum piæ hujus mulieris quas susce pit cum serpente, idolorum destructio, ipsorum templorum eversio, statuarum contritio, columna-* rum deletio, apud gentes cognitio Dei qui has bo- nas inimicitias prædestinavit. Et dixit serpenti : Ponam inimicitias inter te et mulierem. Et quare ma- lierem, et non potius virum? Mulieris enim caput est vir **, et ipsum (cum sit inimicum caput) bellum gerere cum capite serpentis decebat; sed nihil di- cit ejusmodi, quoniam nihil est conimune serpenti cum spirituali Adamo, nempe Christo. Dicit ita- que : Ponam inimicitias inter te et mulierem. Si að · tem corporaliter intelligis Dei verba ad serpentem, 80 Rom. III. 29. * Roma, vitt, 57. "I These. v, 8. S. ANASTASH SINAITE

- vide in quam multa incidis absurda sic intelligens. A modo ad mille annos hæc recte legens, nondum cognovisti eam quæ est in ipsis veritatem, cum tu me potius deberes in his illuminare, ut qui ea a Deo acceperis, et cui ea sunt credita. De cætero, a me qui sum barbarus et bestia disce sensum tua- rum legum. Atque ut maligno quidem serpenti sit inimica et ei non obediat, mulieri et Ecclesiæ dedit Deus; observare autem, seu cum insidiis ejus ca- put conterere, non potest Ecclesia. Et propterea a muliere ad hominem (nempo Christum) traduxit Deus orationem, dicens ser- penti: Ipse observabit caput tuum, te conterens cum insidiis : et tu observabis ejus culcaneum, hoc est, extrema totius corporis Christi (hoc autem est Ecclesia) in extremis temporibus eam cribrans. Calcaneus autem ejus et extremum, est Antichristi præsentia quæ futura est in extremis temporibus; ejus enim tempus observat et exspectat malus ser- pens, quo utetur tanquam instrumento, ad sup- plantandum rursus per cibum Ecclesiam : idque cum tunc sit futura fames, sicut etiam tradidi- mus in libro præcedente. Quod autem Christus fuerit custos Ecclesiæ, non opus erit de eo alia majori probatione quam ea sola quæ dicit in per- sona Christi : Et accepit Dominus Deus Adamum, et posuit eum in paradiso ad eum operandum et custodiendum. Et primum quidem, quod Deus injuste eum est ex- secratus. Nam, cum ratione careret et intelligentia, invitus fuit instrumentum diaboli; nec oportebat irasei instrumento experti rationis. Secundo, quod si mulierem solam vult inimicitias gerere cum ma- ligno, est perspicuum quod vult virum esse ser- pentis dilectum. Tertio, quod si inter corporalem serpentem et carnalem nostram mulierem posuit Deus inimicitias, in uno momento temporis consu- merent serpentes omnes mulieres, et maxime quæ non sunt in urbibus dum dormiunt. Quarto, quod plurimæ etiam aliæ bestiæ sunt nobis inimicæ. Sed neque terram quotidie comedit serpens, sed etiam alias escas carnium. Sed neque qui sub in- telligentiam cadit serpens, cum sit immortalis, B terram comedit, omnibus diebus vitæ suæ missus in ignem æternum. De ipso tamen serpente qui cadit sub intelligentiam, et de Ecclesia intellige divinum eloquium quod dicit: Ponam inimicitias inter diabolum et mulierem. Beata est ergo inter mulieres sola hæc mulier. Hinc enim discimus ma- gnum dogma de ipsa, etiam ipsis cœlis excelsius et præstantius. Quodnam est hoc? Dico quod sola quæ est Christianorum Ecclesia Christi, est hostis et inimica serpenti; reliquæ autem omnes quæ sunt in mundo religiones et fides gentium (tain Judæorum quam Barbarorum) sunt amicæ et contu- bernales, et conjuges, et propriæ diaboli serpentis: ex eo natæ, et quæ ex eo conceperunt malum se- men exsecrandorum dogmatum, adeo ut eis idem sit et pater et vir, qui introduxit exsecrandam sui inter se corruptionem hoc enim significant etiam quæ deinceps sequuntur Dei verba ad ipsum ser- pentem. Nam cum dixisset: Ponam inimicitias inter te et mulierem, subjunxit, dicens: Et inter semen ejus. Atqui debebat dicere: Et inter fetus ejus : si ad corporalem serpentem et mulierem corpora- lem solam essent ea quæ dicuntur. Mulier enim non emittit semen; sed cum acceperit, parit fe- tum. Semina ergo Ecclesiæ sunt pia dogmata et disciplinæ quas seminavit ille agricola, dicens : Exiit qui seminat ad seminandum". Rursus serpen- tis sunt mala semina et impia, hæreticorum zizania et prædicationes. Quæ quidem videns Christus D lam uxorem et Christianorum Ecclesiam, sunt germinantia in medio frumenti, dicebat: Inimicus homo hæc seminavit; hoc est malus serpens, et propterea tanquam hostem Ecclesiæ eum alloquens dicebat: Ponam inimicitias inter te et mulierem, et inter semen tuum et semen ejus, ipse observabit caput, et tu observabis ejus calcaneum. De muliere Joquens et ejus semine, quomodo ad masculum traduxit orationem, dicens : Ipse observabit caput, es en observabis calcaneum ejus ? Ejus ? Cujus, nunquid mulieris? Absit! Non habet enim quod dictum 817 est, sensum. Dissecor, et tui rursus teneor admiratione (tibi Judæo rursus dico) quo- Et ideo posuit Christus cherubim, et flammeam rhomphæam versatilem, quæ in orbem custodit Ec- clesiam; ne intro subeat caput serpentis. Fortasse autem rursus etiam ea de causa, a muliere ad virum traduxit dictionem Deus, dicens serpenti de Christo Ipse observabit caput tuum : propter vocem illam quæ utrosque conjungit societate di- cens: Et erunt duo in carne una ", ut per vocem femininain simul ac virilem nos doceat Christum et Ecclesiam esse individuum quiddam ejusdemque naturæ, ejusdemque carnis, et concorporale, et sin- gulare. Conserva mihi, o fidelis et sacer cœtus, hæc assidue in memoria, quæ dicta sunt (inquam) de voce divina quæ dicit serpenti : Ponam inimicitias inter te et mulierem unam et solam : et ideo non dicit, mulieres; quoniam cæteræ omnes quæ sunt in mundo fides, præter unam et hanc Christi so- amicæ serpentis. De cætero autem, quando videris reliquas mulieres et fides, Judæorumque et Bar- barorum synagogas, psallentes, clamantes, dies festos celebrantes, vigilantes, jejunantes, sacrifican- tes, adorantes, Deum nominantes, fidem prædi- cantes, dogmata statuentes, Scripturas legentes, Christum autem Deum verum ex Deo vero non confitentes, certo scias quod eæ omnes sunt amicæ diaboli (nempe serpentis) et nulla ex iis est ini- mica et ab eo aliena, nisi ipsa eaque sola Christi Ecclesia, et ejus semen. Illæ enim omnes sunt for- nicationes et adulteræ, et ex semine serpentis con- PATROL. GR. LXXXIX. Matth. xiii, 3. $5 ibid. 28. * Gen. 11, 24; Matth. xix, 5; Ephes. v, 51. IN HEXAEMERON. LIB. XI.

Hæc necessario sum præfatus, et præmunii audi- torem ne ægre ferat, aut ne putet audire aliena in iis quas dicturi sumus contemplationibus dum age. mus de pœnis, ut quæ sint novæ, alienæ, et in- credibiles. Non cessat enim unquam sancti Spiritus gratia ornare et coronare paradisum Ecclesiæ no- vis floribus intelligentiis. Nam sicut jam dixi antea mille exortæ sunt bæreses quæ audicrant quidem de paradiso et protoplastis, nihil autem spirituale in eis intellexerant. Nam Samaritani quidem, ex eo quod dixit : Terra es, et in terram reverteris " : arbitrati totum hominem esse mortalem propterea quod sit terrestris anima quoque cum corpore, negarunt resurrectionem. Origenes autem infelis, cum nescio quomodo diceretur esse sapiens, stultus factus est, prostibulum fuisse pronuntians locum incorruptionis, coitum mulieris esse decernens pulchrum fructum ligni inobedientiæ. cipientes et parientes, fortasse autem habentes A ad ipsam, quem aperte prius descripsit ac figu- etiam proprium et innatum semen serpente dele- ravit Dei adventus in paradiso in illo meridie. rius ille enim et qui cum eo sunt dæmones sæpe confessi sunt et prædicarunt Christum Filium Dei altissimi. Unde etiam in tentatione ei dicebat ser- pens tanquam Filio Dei : Dic ut lapides panes fiant 87; et tanquam Filio Dei dicebat: Dejice te ipsum deor- sum ex templo : et tanquam Deo deprecabantur omnes ne cos mitteret in abyssum, et tanquam Deo et Domino omnium Christo supplicabant, ut eis permitteret intrare in porcos 5, et tanquam Deum eum adjurabat dæmonium ne ipsum torque- ret. Nulli enim justorum qui fuerunt a sæculo, tales preces trementes effati sunt dæmones, nisi soli Christo Deo. Sciebant enim ex iis quæ pa- tiebantur, quod ad eorum perniciem et interitum B et draconis eorum principis, venit judex ad mu- lierem et hominem qui peccaverant, non ut eos judicaret aut exsecraretur, sed ut servaret, sicut ipse Servator dicit : Non veni ut judicem mundum, sed ut servem 6º. Venit enim Filius hominis ad quæ- rendum et servandum quod perierat ; non enim venit ad vocandum justos, sed peccatores ad pœni- tentiam", quoniam non opus habent qui sani sunt medico, sed qui male se habent *. Si ergo propter benignitatem, et clementiam, et peccatorum con- donationem venit in vitam Christus, Agnus Dei, qui tollit peccata mundi": ejus autem adventus in paradisum, qui fuit ad eos qui peccarunt, erat verus typus ejus adventus ad mulierem quæ de- cepta ſuerat, Evam, Ecclesiam, naturam humanam; intelligat quilibet homo fidelis, quod non ad sup- plicium irrogandum, neque ad pœnam sumendam, neque ad exterminandum, neque ad exsecrandum tunc venit Deus ad Adamum et Evam. Ovis enim quæ perierat “ erat exemplar Adami, neque cum ira ipsam quæsivit Pastor bonus, sed gestavit humeris: et dragma quæ ceciderat ex decem, nempe Eva, erat Ecclesia, neque cum ira quæsivit et in- venit eam Dei benignitas : et homo qui incidit in latrones, fuit protoplastus Adam; neque cum ullis minis eum curavit et gestavit humeris “, uti Je- sus crucem. Porro autem boņus quoque latro ex- primebat evidentem typum Adami, et donum pa- radisi nobis Christus per ipsum aperuit. De cætero D noli non credere, quod etiam adversus protoplastos qui peccarunt, tunc Deus multam ostendit cle- mentiam in pœnis quæ ab ipso adversus eos de- cernebantur, in quibus verba quidem adumbra- vit instar quarumdam exsecrationum ad terrorem scelestæ gentis Judæorum, quando legem expo- nebat. Ea autem, prædicendo non puniendo sunt inter- pretata, ut referantur ad Adamum et Evam, de iis quæ erant eventura Ecclesiæ, quando in errore degebat apud serpentem ante adventum Dei Verbi Manichæus autem existimavit duas esse contra- rias potestates divinitatis, serpentem et Opificem, quæ in acie inter se decertarint in paradiso: et bonum quidem Deum esse creatorem animæ, qui est etiam homo ad Dei immaginem; malum autem Deum esse effectorem corporis, quod bellum geris adversus animam. De quo etiam scriptum est, in- quit : Et finxit Deus hominem Limo accepto e terra. Hæresis autem quæ dicitur En cratitarum, abstinet Ca nuptiis et muliere, tanquam a re mala et insi- diosa; similiter etiam ab arborum fructibus, ut qui sint peccati efficientes, propter arborem quæ dicitur inobedientiæ. Nec hoc solum, sed etiam plurimi ex Ecclesia convertuntur ad impias de Deo cogitationes, con poraliter et crasse audientes ea quæ facta sunt in paradiso. Si enim præsciebat, inquiunt, Deus id quod eventurum, ipse est ejus auctor; ut qui serpenti concesserit statim corrumpere primo crea- tum opuş manuum Dei. Quid enim opus erat om- nino, ut ille dæmon simul cum eis degeret in pa- radiso? Quidam autem inciderunt etiam in alias absurdiores cogitationes, quas, ne offendantur simpliciores, non est necesse dicere. Unde etiam eas solvens magnus ille Anibrosius audiit ea quæ dicuntur de inobedientia et paradiso, et lignis, et pœnis, et morte, non esse tanquam ex potestate dæmonis, sed esse tanquam ex mystica quadam dispensatione. De cætero autem tempus est con- siderare verba quæ a Deo dicta sunt mulieri et Adamo. Quæ quidem nonnulli existimant esse sen- tentias et condemnationes exsecrationum. Prius- „quam autem ea dissolvam, auditori revoco in me- moriam, quod apud eum de quinto die disserentes diximus de benedictione piscium facta a Deo; quod 6. 7 Matth. IV, 5. 88 ibid. 6. ** Matth. vm, 31. 61 Marc. n, 17. Joan. 1, 29. 63 Luc. xv, v, 32. ** Joan. x, 47. * Matth. xvui, H. ** Luc. 66 Luc. x, 30 seqq. Gen. m, 19. S. ANASTASII SINAITE

- propter serpentem et exsecrationem seu maledi- A fuit deceptus sancita sunt asperrima et gravissima, clionem 918 quam erat laturus, ea de causa animantia non impertiit pari benedictione. Non enim invenies in tota Scriptura legis, aliqua ex ore Dei fuisse benedicta, et rursus a Deo, fuisse subjecta exsecrationi; et hoc perspicuum ex Cham filio Noe. Nam cum is se inique gessisset in nudatione patris, et postquam e somno excita- tus Noe agnovisset filii Chami iniquitatem, non ausus est Noe exsecrari filium, quoniam fuit a Deo benedictus post diluvium cum duobus ejus fra- tribus. Quamobrem non dicit : Maledictus Cham, sed maledictus Chanaan 68 exsecratus eos qui ex ipso erant nascituri, et non Cham. Hæc autem dico resistens prius nominatis hæresibus; de cœ- tero pro Christi quoque Ecclesia eam defendens B hæc dico; ad hoc ut eam ostendam Judæo et Bar- baro, ab omni Dei exsecratione esse liberam et ab indignatione alienam. Quid enim dicit Scriptura de muliere post exsecrationem serpentis? Dixit sci- licet Deus: Multiplicans multiplicabo dolores tuos et gemitus tuos; in doloribus paries filios, et ad vi- rum luum conversio tua, et ipse tibi dominabitur. Ut autem contemplemur dilucidius mysteria quæ sunt in iis quæ videntur esse pœnæ, conjungamus etiam quæ dicta sunt Adamo. Nam ei quoque 'dicit Deus Quoniam audivisti uxorem tuam, et comedisti ex ligno ex quo jussi tibi ne comederes, maledicta est terra in operibus tuis : in laboribus comedes eam omnibus diebus vitæ tuæ : spinas et tribulos pro- dacet tibi, et comedes herbam agri : in sudore vultus C tui comedes panem tuum. donec revertaris in terram ex qua sumplus es, quoniam terra es et in terram reverteris. Alienus et omnem sensum omnimode superans est is qui vult hæc intelligere corpora- liter, et in has hic incidet absurditates. Dico au- tein: quomodo serpentem quidem exsecraturus Deus, ei affert causam suæ exsecrationis, quæ est deceptio mulieris; similiter etiam Adamum incre- pans ei ostendit, dicens : Quoniam audivisti uxorem; adversus mulierem autem, in pœna nullum om- nino peccatum aut causam affert Deus: nempe non mentionem serpentis, non nomen cibi, non ligni inobedientiæ neque aliam quamvis causam. Et est miraculum stupore dignum quod serpens quidem qui decepit mulierem, subjectus fuit tam gravi et acerbæ et nunquam condomabili exsecra- tioni in æternum; que autein decepit eum qui factus est ad Dei imaginem et similitudinem (ho- minem Adam, inquam), a Deo nullam accepit contu- meliam : nam corporalibus quidem legibus major est culpa ejus qui decepit regem, quam qui dece- pit mulierem. Quod enian serpens, neque est ausus, neque aggressus, neque potuit: hoc mulier fecit adversus virum. Quæ sunt autem omni stupore plena hæc sunt : quomodo cum sapiens Christi lin- gua Paulus dicat: Adam non est deceptus, mulier autem fuit decepta ", in pœna quidem ejus qui in punitione autem Evæ insidiatricis, non sunt omnino sancita: non exsecratio terræ in ejus ope- ribus, non cibus dolorem perpetuum afferens, non esus herbæ, non productio spinarum,' non ortus tribulorum, non sudores vultus, non reversio in terram, non mors, non ejectio ex paradiso, non prohibitio ligni vitæ, non circa ipsam custodia che- rubinorum, non contra eam rhomphæa versatilis ? Nam qui in idem peccatum inciderant, debebant easdem et pares pœnas subire, et multo magis de- ceptrix mulier. Si autem mihi dicit auditor, quod cum mulier esset vitæ socia et conjux, et coha- bitans cum Adamo, erat omnino socia pœnarum et calamitatum mariti: non recte censet is qui hæc dicit. Nam si hoc ita haberet, quid omnino esset opus adversus eos dissimilibus pœnis, et quæ habent magnam differentiam et répugnantiam ?. Oporteret enim eum, sicut illic in principio quando fecit eos, simul eis dedit esum seminis cum brutis: ita etiam hic quoque communiter dare pœnas, et dicere: ‹ Maledicta terra in operibus vestris, in doloribus comedetis eam, spinas et tribulos pro- ducet vobis, et comedetis herbam agri in sudore vultus vestri, donec revertamini in terram, ex qua sumpti estis; sed nihil tale facit aut dicit Deus. Unde cum dixisset mulieri, In doloribus paries filios, nihil tale dicit homini. Et per universam Scriptu- ram patres nominans genitores, sed non matres, rursus dicit fieri mulieris conversionem ad virum, reversionem autem viri in terram. Et rursus virum nominans terram, non nominat mulierem. Neque vero fieri potest ut appelletur terra, cum sit costa viventis et vita. Cum ergo in propositis pœnis tanta sit perplexitas et dubitatio, jam diu hæc me persequente, latus meum manu frequenter pungit divinus Apostolus rursus dicens: Hæc in- tellige de Christo et Ecclesia, cui Deus in principio prædicit prophetice, non autem iracunde, dece- ptionem quæ est ei eventura: et deinde castigationes et amictiones quæ el eveniunt per deceptionem, ad ejus utilitatem, et deinde optimam per afflictiones ad Deum conversionem et salutem. Nam tanquam rex quispiam cum sua conjuge quæ stuprum est admis ura, modeste quodammodo et misericorditer disserens, Evam alloquitur dicens: Audi, muller, quæ a me, Deo, tibl non sine dolore annuntiantur, et quæ tibi protestor. Tu me es spretura, qui sum Dominus Deus tuus: et malum serpentem adoratura et cultura. Ego autem couversionem et salutern tuam quærens, multiplicans multiplicabo dolores tuos et afflictiones tuas et gemitus tuos et calamitates tuas : nunc quidem tibi inferens diluvium, deinde pestem ac famein, terræmotum. pluviam ignis et sulphuris, pluviæ defectionem per os prophetæ. pericula ex mari, pericula ex bellis, ex gentibus, ex persecutionibus, et omne genus calamitatibus et afflictionibus et doloribus. Quamobrem in his ** Gen. x, 25. " 1 Tim. 11, 14. IN HEXAEMERON. · LIB. XI.

ad virum meum priorem, quoniam tunc mihi erat melius quam nunc ". Et propterea dicit Deus buie Ecclesiæ quæ dicitur mulier : Et ad vitum tuum conversio tua, et ipse tibi dominabitur. Hinc discimus propter eam quam in extremis temporibus habet Deus in mulierem, dominatio- nem quod cum primum plantavit Deus paradisum, typum Ecclesiæ, nominavit Scriptura Deum : et addens, Dominum. Non enim invenies ipsum ante paradisum nominari Dominum et Deum : sed solum, Deum. Si autem ab aliis ad alias gradatim tran- scendens demonstrationes, non satietatem affero lectori multa dicens: ei ostendam falsas quoque similitudines ac paritates erroris mulieris et Ec- clesiæ. Primum enim quomodo mulier in paradiso a serpente seducta, passa est per oculos cum vidis- set quod lignum bonum est ad comedendum, et gratum oculis ad videndum, et speciosum ad con- siderandum; secundo autem affecta est affectione per contactum manus fructu accepto; et tertio rursus per esum: sic mihi deinceps ab ea accede ad catholicam hominum Ecclesiam, et videbis ea dem quoque ei in primis accidisse. Nam cum duæ tunc essent generationes hominum in principio in mundo, qui in propriam et separatani refereban- tur genealogiam, erantque præfiguratio daorum populorum et alii quidem ab Adamo, alii vero a Cain parricida procedebant: qui ab Adamo quidem procedebant, in figuram populi Christi habebant quamdam gratiam sancti Spiritus in vultu son, quæ eos ostendebat et separabat a pɔpulo Caini : et maxime Seth quem genuit Adam ad suam spe- ciem et imaginem, ut dicit Scriptura. Quamobrem homines qui erant in illo tempore, illum Deum ap- pellabant. Qui autem nascebantur ex semine Caini, in typum populi Israelis, erant hospites et alieni ab illa gratia et illuminatione quæ erat in vultu, ut qui originem duxissent a parricida. Quamobrem iis qui erant ex semine Adam (qui erat typus Christi), qui nominabantur filii Dei, ii qui erant ex Cain, invi- debant propter splendorem qui eis emineba: in vultu. Ii ergo qui dicebantur filii Dei, ut qui essent filii Evæ a matre, per oculos primam susceperunt doloribus paries malos filios, efficientes peccati et A mulier quæ dicebat Osee prophetæ : Ibo et revertar impudicitiæ et iniquitatis et idololatriæ. Sed bono esto animo, neque animam despondeas, nec de- speres, neque bonam spem contrahas : quoniam post illos multos quos ego tibi affero dolores, post multos gemitus quos ad me emittes, post casti- gationes et famem ac necessitatein, annuntio tibi gaudium magnum quod erit omni populo tuo : postquam tibi fuerit adempta omnis via et ratio humani auxilii, ad virum tuum spiritualem Ada- mum (nempe Christum) erit conversio tua, et ipse tibi dominabitur a mari usque ad mare, et a flu- minibus usque ad fines orbis terræ Ecclesiæ, Evæ, vitæ tuæ quæ dicitur mulier. Benedicimus tibi, Christe, qui vocasti nos, et ab errore fecisti ad nos a te conversionem. Adoramus te qui domi- B natus es nobis, tanquam Dominum dominantium : ne ipsa tua conjux mulier et sponsa opprimatur dominatu mali serpentis. De cætero psallat et magna voce clamet hæc vita mulier cum illa muliere quæ est vere vita et quæ vitam fert, et parit vitam, dicens: Magnificat anima mea eum qui est mihi dominatus, quæ sum Ecclesia ex gentibus : Et exsultavit spiritus meus in Deo salutari meo. Quia respexit humilitatem ancillæ suæ. Ecce enim abkinc beatam me dicen! omnes generationes. Quo- niam fecit potentiam in brachio Filio suo, et disper- sit superbos Judæos ex corde mentis suæ, et in altum extulit nos humiles. Esurientes canes gen- tium populorum implevit bonis panis vitæ, et di- vites in sacrificiis et libaminibus dimisit inanes ne amplius in eis colant et adorent templo diruto. Excandescit et discerpitur hæc audiens Judæus, et non potest falsa ostendere. Si autem non ita se habet rerum veritas, quemadmodum in verbis Dei ad mulierem interpretati sumus: dicat Ju- deus, ubi, cum avertisset Eva aut separata fuis- set ah Adamo, dixit ei Deus: Ad virum tuum est conversio tua ? Et quonam ei dominante dicit ei : Vir tibi dominabitur? tanquam scilicet ci aliquis insultasset et ei esset dominata. Nam omnibus modis cernitur hæc mulier a viro separata, et deinde ad eum rursus conversa. Nam qui rever- titur, est perspicuum quod illuc revertitur unde prius exierat. Mihi enim cogita individuam unio- D affectionem: deinde alteram, per tactum et gu- nem viri et mulieris, quod est corpus, membrum, et costa ejus. Quamobrem de ea quoque dicebat : Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro ex carne mea ; quamobrein sumus duo in carnem unam. Quomodo ergo cum una caro sit conglutinata et unum os, duo sint individue, Deus nunc dicit mulieri : Ad virum tuum erit conversio tua, et ipse tui domina- bitur? Quomodo os et caro cum sit ejus, ad ipsum convertitur? Ergo per omnia quæ dicta sunt disci- mus quod extra virum suum abscessit mulier, et deinde reversa est ad ipsum, et rursus facta est ejus costa et mulier et caro. Ipsa 919 est enim 7. , stum. Quomodo enim de ea dictum est quod vidit lignum bonum ad comedendum, et oculis gratum ad videndum, et pulchrum ad .considerandum, ita etiam scriptum est de filiis ejus : Et viderunt filii Dei, hoc est, qui originem duxerunt ab Adamo, filias hominum, nempe corum qui descenderant a Caino, quod sint pulchræ, et acceperunt cas uxo- res. Ecce affectionem visus et tactus. Postea au- tem comederunt malum fructum, nempe carnes sacrificiorum dæmoniorum. Sed hæc quidem sunt inobedientia naturæ mulieris. Deinceps primus cjus dolor et gemitus fuit totius mundi inundatio : 10 Luc. 1, 47-53. 71 Osee 11, 12 Gen. vi, 2. S. ANASTASII SINAITÆ

et post illam dolores et gemitus qui eam adduce- A cis, cum deberent potius exui in examinatione, bant ad pœnitentiam. Propterea ergo nec po- situs quidem est in serpente dolor nec gemitus, quod is nulla duci possit pœnitentia. Sed ne- que in eo dicta est conversio, sicut in muliere ; ne- que rursus in homine dictus est gemitus; neque enim pœnitentia indiget Adam spiritualis, ut qui non sit deceptus. Unde nec in eo posita est con- versio, neque enim fuit unquam deceptus. Hinc enim neque aliquis ei dicitur dominari sicut mu- lieri, cum ipse sit Dominus Dominantium ”. Vide autem quomodo nec hominem subjicit ei quæ pro ipsa est pœnæ, donec ejus ad ipsum fecit conver- sionem, dicens: Et ad virum tuum conversio tua, et ipse tibi dominabitur. Quoniam ergo sermo Dei est operans, lanquam ea conversa, et proprio viro ei unito per unionem in hypostasi: post unionem eum statim inducit Deus pro ipsa patientem. Dicit enim consequenter: Et dixit Adamo : Quoniam audivisti vocem uxoris tuæ et comedisti ex ligno de que solo tibi jussi ne comederes, maledicta est terra in operibus. In laboribus eam comedes omnibus diebus vilæ tuæ : spinus et tribulos producet tibi, et comedes panem tuum, donec revertaris in terram ex qua sum- plus es, quoniam terra es, et in terram revcrteris. Hæc cum a Deo audivisset Adam, statim vocavit nomen uxoris suæ Vitam. Quoniam ea est, inquit, mater omnium viventium. Quid dicis, o homo? Ter- ribiles a Deo criminationes sunt in te intentatæ sententiæ, et mors, et exterminatio, et dolores, et pœnæ, et tribuli, et sudores, et iræ, et quæcunque sunt gravia: et eam quæ tibi omnium horum fuit eausa Vitam appelas ! eam ergo potius nomina mortem, insidiatricem, proditricem, et totius mun- di scandalum et naufragium: ut quæ non feren- dorum malorum sit mundo conciliatrix, ut quæ sit omnibus insidiata, ut quæ omnes affecerit injuria, ut quæ omnibus interitum attulerit, et omnes per- est qui justificat, quis est qui condemnet " ? Non enim fuit hominis adjutor ejus inimicus, ne- que erit unquam. De cætero ne nuda verba atten- das, sed aspicias ad rerum naturam. Nam si hæc quidem dicerentur de nuda muliere, justæ essent tuæ reprehensiones: cum autem nobis adsit et sequatur inseparabilis, in eo quod dicit de Ada- mo et Eva, sacratissimus Paulus, et magna voce clamet : Mysterium hoc magnum est, ego autem dico in Christo et Ecclesia "; omnino necesse est ut nos usque ad unum iota et unum apicem, omnia quæ scripta sunt de Protoplasto Adamo et Eva, intel- ligamus de Christo et Ecclesia. Si autem repugnas iis quæ dicta sunt : dic mihi, quæso, quomodo nudi a subligaculo in examinatione ingressi protoplasti, in judicio, a Deo induti sunt et tecti pelliceis tuni- congruenter ordini judiciorum mundi? Quomodo si reus astat Adam (ut qui deceptus a muliere) condemnatus in ipsa examinatione, Vitam nomina- vis, mulierem ? Quomodo homo qui, ut tu dicis, factus fuit sub maledicto, potuit per Spiritum san- ctum prophetare in ipsa hora maledictionis, quæ futura erant post nescio quot millia annorum, di- cens de muliere : Ipsa erit mater omnium viventium ? Quomodo autem rursus postquam eos induit, Deus Adamum subsannaus et dicens: Ecce Adam factus est sicut unus ex nobis, non simul etiam probro afli- cit mulierem quæ erat magis in culpa quam Adam ? Sed nec eam simul cum ipso amandat ex paradiso, neque ei dicit : Maledicta est terra in operibus tuis : quod quidem ei magis oportebat dicere quam Adamo. Ergo si fidelis apud te videatur, qui Christum babet in se loquentem Paulus dicens: Adam non est deceptus", est perspicuum quod nec fuit in eum crimen intentatum. Sin autem fuit crimen in- tentatum, injuria omnino fuit affectus ob illam cri- minationem. Si autem non fuit injuria affectus, esi perspicuum quod nec fuit maledictus. Sed uxore sua ad ipsum reversa, ipse non deceptus (sicut mil- lies jam diximus) in se suscepit pœnam. Et quo- niam universus nostræ orationis scopus est adver- sus Judæos, ad obstruendum ora illorum dicentia, quod si Christus fuit maledictus, et in Christum maledictum sperat multitudo Christianorum: om- nino necesse est nos etiam ex documento prophe- tico ostendere Judæo, quod pro Ecclesia passus est Christus, non autem pro suis peccatis. Scribit quidem certe Isaias clamans adversus Judæorum in- credulitatem: Domine, quis credidit auditui nostro, et brachium Domini, nempe Christus, cui est revelatum ? Annuntiamus coram ipso, tanquam puer el tanquam radix in terra sitienti : et vidimus ipsum, et non ha- bebat speciem nec pulchritudinem: sed species ejus indecora, deficiens præter filios hominum”. In pas- sione crucis eum non habere speciem neque pul- chritudinem audimus, quoniam malam pulchritu- dinem illius ligni quod aspexit mulier pulchrum ad videndum et pulchram habens speciem, Jesus dele- vit in forma propria per lignum crucis, quod sus- cepit pro spirituali sua Ecclesia. Subjunxit enin propheta de eo dicens : Ignominia est affectus et non est reputatus; hoc est A Deo traditus fuit propter nos, et subjectus fuit pœnæ propter mulierem, et non reputatus fuit pati propter se. Ipse enim, inquit, fert peccata no- stra, et pro nobis dolet audiens: Maledicta est terra, hoc est, terrena tua vita, apud Judæos qui sic judicant in operibus tuis ineffabilibus. Maledi- ctum enim nominatus es a Mose dicente: Male- dictus est omnis qui pendet in ligno 18. Et Judæi : Iste homo est maledictus, quoniam Sabbatum non 14. 77 Isa. Liii, 1-3. propter mulierem, et exsecrationes, el pœnæ, et diderit. Siste, inquit, homo qui hæc dicis: Deus ** I Tim. vi, 15. 7 Rom. viii, 33, 51. 7 Ephes. v, 32. 71 Tim. 11, 23; Galat. 1, 15. 78 Deut. XXI, IN HEXAEMERON. LIB. XI.

custodit. 7, fn doloribus ipsam. $320 comedes : Vi- A delicet, sine peccato vives. Si enim viveres eum peccato, mundus ie tanquam proprium diligeret, etnon molestia afficeret, Thec autem nobis audientibus ab ipso Deo con- donari, repntavimus enm esse inlabozeetplaga et iu afflictione, tanquam qni ponam subiissel et mortem pro suis peecatis. Ipse autem. [uit, inquit, vulneratus propter iniquitates nostras, nempe eorum qui sumus ex muliere Ecclesia, et. eegrotavit propter peccata nostra, Disciplina pacis nobis super ipsum; fi vore ejus nos sanati sumus. Ipse enim portavit peccata. anultoram, et propter peccata nostra. [uit traditus**, Habes perfeetam et manifestam snpputationem et demonstrationern quod pro peccatis mulieris. audit Adam omnia quie sunt in poena. proposita, cum sit I ipse sine peccato. in typum Christi. Jam. videamus, si videatur, quemadmodum etiam ipsa nuda verba poenze quie dicantur, nullam haheant Dei apud ho- ines exsecrationem seu maledictionem. Non enim dixit ei sicut. serpenti et Caino : Maledictus. tu ; sed Maledicta terra in operibus tuis. In operibus, in- quit, tuis, que es. compaelurus : terram adorans et lapidesetstatnas el ejus aquas ctignem ejus, iu eam faeies maledietam. Jn doloribus comedes eam, me induceute siccitatem et sterilitatem, et sepe famem ad tuam eastigationem et afflictionem, quomodo etiam. dixi mulieri : Multiplicabo dolores tuos et gemitus tuos : spinas et tribulos producet tibi terra, et comedes herbam agri, utpote quod. terra. &it ineulta et deserta propter siccitatem et slerili- ( tatem. In sudore et labore vultus tui comedes rarum. et exiguum panem tuum, donc revertaris in terram em qua sumplus es, quoniam terra. es et. in terram reverteris. Hec quidem est convenienter lilterze contemplatio eorum quae sunt proposita. Nam sicul dieunt historiographi muadanze priscze narrationis : dolores, fames, siceitates, penuriz et sterilitates, persuadebant illis antiquis ut. exseerarentur ter- yam. Unde etiam fame pereuntes, dicebant esse ierram a Deo. maledictam : quomodo etiam bene- dictam, cum cernitur fertilis, eam nomiuat homi- uum consuetudo. Sed neque sationis erat apud eos aliqua experientia, Dicunt enim. rursus historici, «uod primus. Abraham frumenti semen per ara- | trum seniinavit in terra : nobis. ut opinor, signifi vans patriarcha per exemplum, quod ex ejus se- jüine videbitur ecelestis panis Christus in terra. ad esum et salutem bominum, quando terra Abrahami- exe Marie Deiparee pluviam excipiet. celestem, 'Te- stáütur antem Lamech quoque pater Nue, quod non hominem Deus est exsecratus, sed famem, ut dixi, et eorporalem afflictionem tunc intulit. illis gene- yationibus. Nam eum ipse generasset filium, dicit : Nominavit nomen. ejus Noe, quod interpretatur Quies, dicens : Faciet nos. quiescere ab operibus nostris, et lelaribus manuum. nostrarum, et a terra. quam et- custodit ??. In doloribus ipsam $29 comedes : vi- A delicet, sine peccato vives. Si enim viveres eum peccato, mundus ie tanquam proprium diligeret, etnon molestia afficeret, Thec autem nobis audientibus ab ipso Deo con- donari, repntavimus enm esse inlabozeetplaga et iu afflictione, tanquam qni ponam subiissel et mortem pro suis peecatis. Ipse autem. [uit, inquit, vulneratus propter iniquitates nostras, nempe eorum qui sumus ex muliere Ecclesia, et. eegrotavit propter peccata nostra, Disciplina pacis nobis super ipsum; fi vore ejus nos sanati sumus. Ipse enim portavit peccata. anultoram, et propter peccata nostra. [uit traditus**, Habes perfeetam et manifestam snpputationem et demonstrationern quod pro peccatis mulieris. audit Adam omnia quie sunt in pena. proposita, cum sit I ipse sine peccato. in typum Christi. Jam. videamus, si videatur, quemadmodum etiam ipsa nuda verba poenze quie dicantur, nullam haheant Dei apud ho- ines exsecrationem seu maledictionem. Non enim dixit ei sicut. serpenti et Caino : Maledictus. tu ; sed Maledicta terra in operibus tuis. In operibus, in- quit, tuis, que es. compaelurus : terram adorans et lapidesetstatnas el ejus aquas ctignem ejus, iu eam faeies maledietam. Jn doloribus comedes eam, me induceute siccitatem et sterilitatem, et sepe famem ad tuam eastigationem et afflictionem, quomodo etiam. dixi mulieri : Multiplicabo dolores tuos et gemitus tuos : spinas et tribulos producet tibi terra, et comedes herbam agri, utpote quod. terra. &it ineulta et deserta propter siccitatem et slerili- i tatem. In sudore et labore vultus tui comedes rarum. et exiguum panem tuum, donc revertaris in terram em qua sumplus es, quoniam terra. es et. in terram reverteris. Hec quidem est convenienter lilterze contemplatio eorum quae sunt proposita. Nam sicul dieunt historiographi muadanze priscze narrationis : dolores, fames, siceitates, penuriz et sterilitates, persuadebant illis antiquis ut. exseerarentur ter- yam. Unde etiam fame pereuntes, dicebant esse ierram a Deo. maledictam : quomodo etiam bene- dictam, cum cernitur fertilis, eam nomiuat homi- uum consuetudo. Sed neque sationis erat apud eos aliqua experientia, Dicunt enim. rursus historici, «uod primus. Abraham frumenti semen. per ara- trum seniinavit in terra : nobis. ut opinor, signifi vans patriarcha per exemplum, quod ex ejus se- jüine videbitur ecelestis panis Christus in terra. ad esum et salutem bominum, quando terra Abrahami- exe Marie Deiparee pluviam excipiet. celestem, 'Te- stáütur antem Lamech quoque pater Nue, quod non hominem Deus est exsecratus, sed famem, ut dixi, et eorporalem afflictionem tunc intulit. illis gene- yationibus. Nam eum ipse generasset filium, dicit : Nominavit nomen. ejus Noe, quod interpretatur Quies, dicens : Faciet nos. quiescere ab operibus nostris, et lelaribus manuum. nostrarum, et a terra. quam et- secratus est Dominus Deus?! : nempe in poma Adami, Kgresso quidem certe Noe et filiis cjus ex arca post. diluvium, eis apertiorem confirmavit benedietio- nem qua benedixit protoplastos, et. postea dixit z Cogitans non adjiciem. «mplius ezsecrari terram **. Tu aulem enm audieris quad usque ad arcam uni- versa terra fuit. sub maledicto, nihil aliud putes esse nisi Christi Ecclesiam, in qua confirmavit etiam Deus et renovavit veterem hominis bc- nedietionem, quoniam post dilnvium im in- numerabiles afflietiones et eastigationes a. Deo pulsa cecidit hominum matura eui dominaba- tur impietas. Ex bac vero nobis proposita Dei eum. Adamo colloeutione, nos docemur multo magis spiritualiter audire eL intelligere. quie dicuntur de | paradiso et lignis et frueta quem comedit mulier et homo. Nam eum illic dixisset Deus : Quo autem. die ex eo comedes, morte morieris : quomodo hoe in ponis non solum eis sustulit, sed eis dat vitam multorum annorum, mulieri quidem dicens eam in doloribus filios parituram, Adamo autem, 7n dofo- ribus comedes terram. omnibus diebus vite tue. Qui autem non convenienter, nobis ineffabili, cuidam. Dei dispensationi intelligunt spiritualiter omnia qui dicuntur de paradiso : coguntur omnino facere serpentem auctorem et conciliatorem et effeciorem wniversie nostra hominum generationis, et. mendi constitutionis, per datum mulieri consilium. Sed non ita docet chorus sanctorum Patrum : sed quod , eliam absque serpente et ligno et cibo, ex illa di- ' vina voce quz dieta est. protoplastis : Crescite, et multiplicamini, et. replete terram ; fnturum evat ut consisteret genus humanum per carnalem genera- tionem dissimiliter quam ereati erant. angeli. Pro- ul enim a nobis recedat Origenes, et mystie Ori- genis, animas nostras prius esse visione fabulose apprehendentes. Nam cum ille natus esset, et ex- slitisset, et ad. identitatem, ut ila dicam, venisset cum tunica pellice : neseio unde motus et unde hoe nactus, dogma constituit, Adamum et Evam fuisse (ante tunicas) nudas mentes in quas nullo modo eaderet interitus, et quie non essent eapaces morüs et fluxus et cibi et potus et somni. Cujus prodigiosam insaniam evertens sapientissimus Me- ) thodins, non unam aut. alteram, sed etiam deci- mam nobis affert Scripture probationem, ostenden- tem quod Deus ab initio vere fecit hominem a lerra genitum et terresirem, quomodo etiam nobis loquitur pet os Pauli, dicens : Primus Adam e terra. terrestris ; primum enim est terrestre , deinde per Christum spirituale: uL sicut. portavimus. imaginem terrestris, portemus etiem imaginem. culestis *. Nam si per inobedientiam, iuquit, lapsus homo fuit iransmutatus et in essentia alleratus. (ut qui aliud ab alio corpus exurit et inducerit), in eo fuit a Deo affectus injuria : oportebat enim diemo- nes quoque qui longe plus deliquerant, hoe pati ἤδη. iG. δ Dua. ou, D, 12.0 8 Gens v, 29. Ἢ Gens vi 21, TOor. xv, 47.

921 perfectam subeat mortem; quod etiam fa- ctum est convenienter voci quæ ei dixit : Terra es, et in terram reverteris. ante hominem; et ex natura immortali experteque A tatem aut si rursus tetigerit id quod est deterius. materiæ et in quam non cadit interitus ; inducere corpora mortalia et fluxa et in quæ caderet interi- tus. Secundum rursus dicit Pater, quod diversitas figuræ genitalium membrorum Adami et Evæ, os- tendit quod ea illis facta fúerant instrumenta ad ☐ procreandos et seminandos filios. Tertium, quod dixerit Scriptura statim cum ipsa creatione : Ma- sculum et feminam fecit eos. In natura increata et in quam non caderet interitus, quis erat usus ma- sculi et feminæ ? Quartum, quod per eis dictam a Deo benedictionem : Crescite, et multiplicamini, et repletc terram, ostenditur eorum filiorum procrea- tio per satum et carnalem partum. Quintum, quod ante lapsum Deus mandarit ut ipsis et jumentis et volucribus communis esset esus seminum. Sextum B rursus dicit magister : Si omne quod intrat in os, vudit in secessum 84.88, ut est vox Domini, fieri non posset ut cum ipsi communiter essent participes esus seminum, qui est proprius jumentis, non etiam parem et ab interitu non alicni ferrent necessita- tem. Septimum quod et somni excessus, et excisio costæ, sunt indicia et argumenta carnis materialis et e terra genitæ, ut quæ locum non habeant in immortali natura. Octavum, si expers materiæ et incorporeus erat homo ante inobedientiam, quo- modo dicit de costa ex eo sumpta : Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro ex carne mea? Nonum, și Christus dicitur primitiæ * et primogenitus ex mor- luis (ut qui primus scilicet suscitaverit sanctis- simum suum corpus ab interitu alienum et im- mortale), quomodo fieri potest ut, antequam esset primogenitus, factus sit homo a Deo in incorru- ptione carnis et in immortalitate? Decimum autem ad ipsos demonstrationem facit ille Pater, illam Servatoris vocem ad Sadducæos quæ dicit, quod qui digni habiti fuerint illud sæculum assequi, et illam ex mortuis resurrectionem, neque uxorcs ducunt, nec nubunt 88. Neque enim amplius mori possunt. Si ergo non possunt mori cum sint in in- corruptione, si quidem fabulatur Origenes, quod resurgimus tales natura corporis, qualis erat Adam ante transgressionem. Sed de hac divina sententia de cætero nobis oc- currit in præsentia dicendum adversus Samarita- num. Hanc enim nobis divinam vocem susque do- que objicit ad negandam et abolendam mortuorum resurrectionem, quæ dicit Adamo : Terra es, et in terram reverteris. Adversus quem (ut etiam dicam corporalius) illud ante alia oportet contendere, quod non est integre ex. terra: sed aliqua quidem pars ex terra, aliqua autem non ex terra, sed ex Deo per insufflationem. Propter quod animam quoque viventem vocavit illum Deus; et oportebat (sicut etiam dicit quidam ex externis) quod ex terra est, in terram, quod autem ex Deo est, ad Deum reverti quandoquidem nec ipsa universa corporis essentia est integre ex terra, sed ex igne, et ex aere, et aqua. Sin autem homo est integre ex terra, nihil differt a vase fictili, et jam posset qui- libet figulus fingere homines. Sed neque factus est alius homo ex terra nisi solus Adam : et oportebat in ipsum solum ferre mortis sententiam, et non in ullum alium. Omnes enim nos homines sumus ex hominibus, et non ex terra: et maxime hoc de nuliere dici non habet locum, quoniam facta est ex latere vitæ [ſ. viri] : et oporteret ei dicere: Costa es hominis, et ad costam reverteris. Sed neque volucres, si spectentur verba Samaritani, subjectæ sunt mor - ti, neque pisces: non enim nati sunt ex terra, sed ex aquis. Quomodo autem cum in præcepto dixis- set Deus homini : Qua autem die comederitis ex li- gno cognoscendi bonum et malum, morte moriemini : hic in pœnis omnino non nominavit mortem, sed reversionem, dicens : Terra es, el in terram rever- teris. Tu solum redibis et reverteris in terram, tu solus, non etiam mulier. Quoniam ergo non dixit Deus Terra estis, et in terra revertemini: quo- modo illic communiter præcepit: Nolite comedere, ne moriamini ? Et rursus dixit communiter : Ma- sculum et feminam fecit eos, et communiter domi- nium omnium dedit eis, communiter escam prio- rem, et communiter vitæ degendæ rationem in : Sed manifestum est Origenem negare resurre- ctionem carnis, et ideo nudas ac solas esse animas D paradiso: communiter comederunt ex ligno, et nos et Adamum, quando factus fuit, impie fabula- tur, ut quæ essent ante corpus. Atque qui dicit quidem, ait ipse Methodius, protoplastum habuisse corpus firmius ac longe melius, quod ordinem ha- bebat intermedium inter interitum et incorruptio- nein, seu remotiorem ab interitu, is minime aber- raverit. Nobis enim hoc confirmat sapientissimus Salomon, dicens : Propter incorruptionem fecit Deus hominem ** : hoc est, intermedium inter influxibi- litatem et uxum, ut aut (si id quod est melius elegerit, ut videtur etiam Gregorio Theologo) pro- cedat ad perfectam incorruptionem et immortali- communiter visum receperunt : communiter ſece- runt subligacula, communiter audierunt vocem Dei deambulantis sicut de eo prius diximus, et communiter timuerunt, et simul delituerunt : opor- tebat etiam eos qui omnia communiter fecerunt et passi sunt, communem et eamdem a Deo accipere sententiam quæ dicit homini eique soli: Terra es, et in terram reverteris. Ilic enim, si mihi non suc- censeat Samaritanus et Judæus, non loquitur Deus de una cadem, sed de duabus. Non enim tunc dixit homini: Ex terra es, et in terram reverteris : sed, Terra es, et in terram reverteris, aliam et aliam ter- . Matth. xv, 17. "I Cor. xv, 20. 87 Coloss. 1, 18. 88 Luc. xx, 35. By Sap. 1, 14. IN HEXAEMERON. - LIB. XI.

Quoniam ergo didicimus quemadmodum ser- pens comedit terram omnibus diebus vitæ suæ : et rursus quomodo Christus eam consumit et expur- ga! cum feno et spinis et tribulis : de cætero ne timeas, neque dubites referre ad ipsum cogitatio- nem tuam in hoc quod dicitur: Maledicta terra in operibus tuis. Et : In doloribus comedes eam, et pur- gabis tanquam Dominus terram populi tui. Audi- vimus enim quamdam etiam in ipso sancto Spiritu tristitiam propter peccatum hominis, ut quando dicit Paulus : Ne tristitia afficiatis Spiritum sanctum, in quo signati estis in diem redemptionis **. Illud au- tem Spinas et tribulos producet tibi, apposite in- tellexeris de Christo et Synagoga Israel. Unde etiam tali terræ tunc dicebat, quando ei imposuit coro- nam ex spinis Exspectavi vineam meam ut facerel uvam, fecit autem spinas et tribulos ”. ram innuens Et quoniam videtur multis hic sen- A sus durus et coactus, si videtur, hoc probabo exemplis. Ponamus Deum dicere ipsi elemento terre Tibi dico, o terra, terra es et in terram reverteris; annon manifesta est oratio, quod dicit de duabus terris? Et rursus si dicat aquæ : Es ele- mentum, et ad elementum reverteris, est perspicuum quod dicit de duobus elementis. Similiter etiam si dixerit angelo: Es angelus, et ad angelum reverte- ris, significavit nobis duos angelos: ita etiam per illud, Terra es, et in terram reverteris, necesse est intelligamus aliam et aliam terram, et alium et alium Adam, et aliam et aliam reversionem, et alium et alium reditum. Hæc disserens Samaritano, te fidelem præmunii, ut intelligas illum spiritua - lem Adamum qui dixit: Ego ex Patre exivi, et re- vertor ad Patrem meum ***”. Quæret autem omnino spiritualis et studiosus auditor: Si omnia sunt de Christo prius descripta et figurata in lege, ut dicit Apostolus, quomodo etiam poena Adamo proposita potest ad Christum referri spiritualiter, in ipsis 60- lis et nudis vocibus, et maxime illud, Maledicta est terra in operibus tuis? Quomodo fieri potest ut in Christo omnino intelligamus maledictionem? Ta- men quoniam paulo ante audivimus Christum di- centem serpenti maledictione : Terram comedes omnibus diebus vitæ tuæ, hoc est, terrestres et ma- teriales et limosos sensus peccati. Cibus, inquit, serpentis fuit maledictus et condemnatus in ineffa- bilibus Christi operibus, ut et serpens et ejus cibus essent maledicti. Quomodo enim cibus Christi est justitia, ita etiam serpentis cibus est peccatum. Nec mireris cum audis terram nominari terrestres sensus peccati, audiens Christum eam etiam no- minare mundum quando dicit discipulis : Vos non estis ex mundo”, sicut ego non sum ex mundo: hoc est, ex sapientia terrena et mundana. De qua etiam clamat Paulus aliquibus: Nolite sapere terrena, sed sapite superna ”. Ita etiam Propheta nos idipsum docet, dicens: In matutinis interficiebam omnes pec- catores terra : hoc est, amputabam omnes malas cogitationes irruptionis peccati. De quibus rursus admonet eos qui vivunt in peccatis, dicens: Defi- ciant peccatores a terra", quasi diceret, De cætero recedant peccatores a peccato. De quo Deum ap- D pellat dicens: Exsurge, Deus, judica terram; hoc est, Condemna terrestre peccatum, quod est cibus et sumptus serpentis, ejus condemnans scholam ne versetur in tolo genere, sed ipsum abscondens et potius in cinerem redigens ut ad nihilum rediga- tur. Tu enim Deus noster es ignis consumens ". Christus autem cum sit Deus, venit ad jaciendum ignem in terram (nempe peccatum) et fenum, et spinas, et tribulos, et culmos, et paleas, et zizania, tanquam materiam fetusque et germina infertilitatis et peccati. Restat ut audiamus Dei verba quæ deinceps se- quuntur ad corporalem et spiritualem Adamum. Subjungit enim dicens: Et comedes herbam agri, in sudore vultus tui comedes panem tuum. Quæres (si modo iis quæ dicta sunt fidem habeas) quomodo dixerit Deus hominem vesci tribus cibis : nempe prius quidem terra, secundo autem herba, tertio vero, pane, proprio cibo hominis. Non enim dicit ei : In doloribus comedes terram; neque de herba dicit Et comedes herbam tuam, sed hoc solam ponit in pane, dicens: In sudore vultus comedes panem tuum . hinc nos docens quod terra quidem rationis particeps est proprie cibus serpentis, qui intelligitur idololatria, quam etiam Deus exsecra- tus est et maledixit. Unde etiam tanquam velus hoc et primum peccatum, idololatriam inquaio, primum ponit. Herba autem est expers rationis et belluinus cibus peccatorum inferiorum. Panis vero est cibus hominis, qui quidem in sudore et labori- bus sumitur. Et ideo dicit Deus (panem dicens solum esse proprium hominis), Comedes panem tuum : utpote quod herba et terra sint significan tia peccati et impietatis. Aliter ergo illa consumit Christus (nempe e delens et penitus interimens), et aliter proprium panem comedit sanctissimi sui corporis, eum ex- purgans et comminuens, et deificans, et interitui non obnoxium reddens, et renovans etiam ex ipsa unione; sed etiam illo tempore quo sudor ejus val- tus factus est tanquam gutta sanguinis', quando etiam dicebat se esse tristem usque ad mortem. Nam post ejus mortem deinceps aufugit tristitia el do- lor, aufugit et gemitus, quæ erant ante passionem : et pro eis est introductum gaudium et lætitia et exsultatio, et incorruptio. Atque sudores quidem et dolores, et herbæ, et spinæ, et tribuli, et tri- stitia, omnia hucusque fuerunt, donec morte affe ctus reversus est in propriam terram ex qua sum- ptus est, ex qua etiam fuit assumptus cum sancţi ** Psal. LXXXI, 8, **.** Joan. xvi, 28. " Joan. xv, 19. "Coloss. 111, 2. ** Psal. c. 8. "Psal. cui, 35. Deut. IV 24. " Ephes. iv, 30. " Isa. v. 4. • Luc. xxn, 44. S. ANASTASII SINAITE

corporis natura e terra genita, congruenter voci A Nam et in Deo et angelis et in hominibus conge- quæ ei dixit, Terra es, ut qui sis homo, et in aliam terram reverteris cœlestem: in terram spiritualis Israelis, veræ nostræ in cœlis promissionis, in terram mitium, in terram sanctam, in terrain el regionem viventium el civitatem Domini virtutum, Jerusalem cœlestem. Quoniam ergo per mulierem vitam, quam ex suo peperit latere, somno sopitus qui naturam vivificat, et sic ea est exsectus qui dicit: Ego sum vita¹; hæc facta sunt, et venit in mundum, et per ipsam dissolvit mor- tem, et per ipsam vivificavit illa gentium animalia quæ in paradisum ad ipsum fuerant introducta, et per ipsam vivificavit mortuos ex inferis, et mortali naturæ vitam est largitus: ea de causa et pœnam mortis subiit novis Adam, et nomen suæ uxoris, B (nempe Ecclesiæ) posuit vitam quoniam ipsa est mater omnium viventium ³, absconsam in Christo vitam. Hinc docemur magnam admirabilem Ecclesiæ gloriationen. Beata et ter beata est spes et in altum elatio Christianorum. Nam per ea quæ dicta sunt discimus quod omnes reliquæ fides quæ sunt in mundo sunt mortuæ, et matres mortuorum populorum et gentium, ut quæ in se non habebant eum qui dicit, Ego sum vita, neque regenerant et vivificant per uterum aquæ et Spiritus, suos filios et populos: sed sunt sine semine, et viduæ fontis vitæ, non fruentes aqua viva et saliente in vitam ælernam. Sola ergo ejus Ecclesia dicitur et vita et mater omnium viventium. Et propterea ejus etiam uxor est mater, non mortuorum sed omnium viventium Christum veram vitam; et quicunque ex ea non nascitur, est mortuus peccato. Corporalis autem mulier Adami corporalis, non est mater viventium, sed mortuorum hominum. De hac autem matre spirituali, non dicit quod sit mater omnium homi- num, sed mater omnium viventium, ut quæ sit vita, et ea de causa omnino non nominavit Deus in ejus pœna, mortem: quandoquidem cuni sit vita secundum naturam, est aliena a morte, perma- nens æterna. Si autem me nunc urget Judæus ut intelligam corporalem Adami uxorem matrem om- nium viventium : necesse est omnino ut dicam eam esse matrem angelorum: nam illi etiam plusquam D nos sunt viventes. Quid ergo? inquit: Ecclesia est- ne etiam mater angelorum? Nequaquam; sed quo- niam vir ejus est eorum creator, adoptione etiaın dicitur eorum mater. Quoniam ipsos etiam fecit ejus administratorios spiritus, qui mittuntur ad mini- sterium º, ad eam et pro eo. Oportet enim eos ser- vire adoptivæ matri et conjugi viri ejus et Dei ipsorum. Unde cum omnia contineat et vivat, Deus imposuit ei nomen maxime generale et comprehen - dens: eam appellans vitam ; siquidem vita non est nomen personale, sed uniens et comprehendens. 6. 1, 3. nita est vita. Existimo autem et propterea quod Ecclesia sit multorum generum et multarum gen- tium, habens suum corpus et plenitudinem ex uni- verso genere quod est sub cœlo: vindicavit sibi nomen maxine generale: quomodo illa quoque terribilis et stupenda bestia apud Danielem ", quæ caret nomine, et non habet (tanquam aliena) no- men consistens, propterea quod ipsa quoque prius describat ac figuret regnum Romanorum et Chri- stianorum. Oportet autem præter hæc omnia adver- tere, quomodo hæc spiritualis conjux secundi Adami, a deteriori nomine profecit in melius. In principio enini vocata est Costa, et secta seu divi- sa: significante, ut arbitror, hac amputatione et divisione defectionein a Deo quæ erat ei eventura. Deinde post hoc ædificata et in melius excitata : propterea quod ad virum Christum appropinquarit, appellata est mulier. Postremo autem omnium appellata est Vita, ut quæ a morte profecerit ad vitam. Vir autem ejus non ita, sed ex meliori no- mine accipit pejus. In primis enim Adam magnum honorem et gloriam adeptus, ut qui sit appellatus imago et similitudo Dei; deinde postea appellatus est homo, et postea rursus Adam: et postremo omnium, terra, ut per hæc aperte discamus et erudiamur quæcunque sunt in protoplasto, referri ad Evam Ecclesiam, et Adamum Christum. Sic enim cum in principio esset splendor et character substantiæ ipsius Dei inaspectabilis, seipsum exi- nanivit servi formam accipiens 8, ut Ecclesia ex mendicitate diceretur vita: id effecta, et ex ipso nominata, et in libro viventium collocata. Nam quod ad reliquas fides attinet, de eis dictum est: Deleantur de libro viventium, filiorum scilicet Eccle- siæ, matris viventium, et cum justis non scriban- tur •. Injustæ enim sunt quæ Deum negaverunt, et injustum Satanam elegerunt: cui etiam cultum per idola exhibere prætulerunt relicta Ecclesia. Quæ quidem ut filiis abundans, et sæpe pariens, et fecunda sobole, et multas habens personas, uni- versale (ut ita dicam) habet nomen, sicut est vita universalis. Ejus autem vir Christus, ut qui est unigenitus, et unam habens personam, cum sit in- dividuus, unius personæ hypostatico nomine est nominatus. Atque poteram quidem hic quoque con- tendere adversus Samaritanum; sed si multa di- cam, timeo satietatem auditorum. Ipse enim cor- poralem Adami uxorem dicens et intelligens esse matrem omnium viventium, necessario vel invitus fatetur esse viventes animas hominum: sin autem dicit morientes, Deum ostendit esse mendacem. Non jam invenitur mulier mater viventium sed mortuorum, ad similitudinem jumentorum. Nam quod attinet ad Samaritanum, et canis et asina jau sunt matres omnium viventium: siquidem '1Joan. x1, 25; xiv, 6. * Gen. 11, 20. • Philipp. it, * Psal. xviii, 29. Coloss., 3. 5 Hebr. 1, 14. • Dan. vn, 1 seqq. 7 Hebr. IN HEXAEMERON LIB. XI.