PG 91Maximus Confessor, Epistolae I-XLV
Letters 1–45
Printed text · machine OCR
machine OCR · Migne scan
Diplomatic text · scholarios OCR (cleaned, language-split) — OCR floor from page-view (megaspan gap-fill) — PG column chips mark the printed columns.
col. 367–368page 1 of 144
Epistola Pima
PG 91:367τεὶν ἐπετάγημεν· καὶ τὰ μὲν ὡς μετὰ Θεὸν ὑπὸ γνώ μην ἡμετέραν ὄντα καὶ δύναμιν, κατὰ πάντα τρόπον θελήσαιμεν, καὶ μορφῶσαι δι' αὐτῶν τῶν ἔργων σπουδάσαι κεν· τὰ δὲ, πάσαις ψήφοις, ὡς τῆς ἡμῶν πρὸς τὸ γίνεσθαί τε καὶ ἀπογίνεσθαι γνώμης οὐ χρήζοντα, παραχωρήσαιμεν τῷ Θεῷ μετ' εὐχαριστίας καὶ πίστεως ἄγειν ὅπη θέλει καὶ βούλεται, μηδὲν πρὸς τοὺς λόγους διαφερόμενοι τὸ σύνολον τῆς αὐτοῦ προνοίας καὶ διοικήσεως· οἷς τὸ πᾶν ἀγνώστως μετὰ σοφίας ἀποῤῥήτου πρὸς τὸ ἑαυτοῦ κατὰ πρόγνωσιν τοῦ Θεοῦ φέρεται πέρας· κἂν ἄλο λως, καὶ παρὰ τὴν ἡμῶν ἐλπίδα ποιῆται τῶν τοιού των λόγων τὴν ἔκβασιν. Σοφώτατος γάρ ἐστι τῶν ἡμετέρων κηδεμὼν καὶ προστάτης, ἅτε δὴ μὴ συμ βᾶσαν αὐτῷ τὴν σοφίαν κτησάμενος, ἀλλ' αὐτὸς κατ' οὐσίαν σοφία κυρίως καὶ ὢν καὶ λεγόμενος. Εν μόνον γνησίως τηρήσαι θελήσωμεν, τὸ ἀγαπῶν αὐτὸν, καθὼς εἶπεν, ἐξ ὅλης καρδίας, καὶ ψυχῆς, καὶ δυνάμεως, καὶ τὸν πλησίον ὡς ἑαυτούς· σπου δάζοντες πάντα τρόπον ἐπινοῆσαι πρὸς πέρας ἀγα γεῖν τὸ θεῖον τοῦτο διάταγμα· καὶ ὅλος πληρέστατος ἡμῖν κατὰ περιγραφὴν ὁ θεῖος κατώρθωται σκου πὸς ὡς ἂν ἀξίας ἢ τάξεως, βίου τε καὶ σχήματος ἔχωμεν· εἴτε ἄρχοντες, εἴτε ἀρχόμενοι, πλουτοῦντές τε καὶ πενόμενοι, καὶ ὑγιαίνοντες καὶ νοσοῦντες, καὶ ἄλλως πῶς τοῦ σώματος ἔχοντες· καὶ περὶ τῶν ἄλ λων ὅσα πάντως ἡμῶν κατὰ διάθεσιν οὐχ ἕπεται τῇ θελήσει, μηδόλως μεριμνήσωμεν. Τί γὰρ πρὸς ἡμᾶς, τὸ μὴ καθεστώς κατὰ φύσιν ἐξ ἀνάγκης, ἢ κατὰ γνώμην ἐκ τοῦ θέλειν ἡμέτερον; Καὶ τοῦτο τυχὸν ἡμᾶς σκοπῆσαι βουλόμενος ὁ λόγος, διὰ θείας ἐντολῆς οὐ δέδωκεν ἡμῖν περὶ τούτου διάταξιν ἵνα μὴ τοῖς οὐκ ἐφ' ἡμῖν ἐγχειροῦντες παρὰ φύσιν, τῇ τοῦ θέλειν δυνάμει ψεκτῶς παραχρώμεθα· καὶ τὴν μὲν ἀσθενοῦσαν δείξωμεν, οὐκ ἔχουσαν τὰ μηδαμῶς ὑπ' αὐτὴν εἶναι δυνάμενα· τὸν δὲ Θεὸν βιαζώμεθα, νομίζοντες ἑαυτῶν εἶναι τὴν τῆς προνοίας διοίκησιν, τὴν σοφῶς τοῖς οὐκ ἐφ' ἡμῖν εἰς κόλασιν μὲν χρε μένην τῶν ἐφ' ἡμῖν κακῶν· ἐπίδοσιν δὲ καὶ εὔτονον δρόμον τῶν ἐφ' ἡμῖν ἀγαθῶν. Διαιροῦντες οὖν τῶν ἐφ' ἡμῖν τὰ οὐκ ἐφ' ἡμῖν, τὰ μὲν τῆς θείας ὑπάρχειν ολοσχερῶς προνοίας· τὰ δὲ, μετὰ τῆς θείας προνοίας, καὶ τῆς ἡμῶν κατὰ θέλη σιν γνώμης εἶναι κατόρθωμα πιστεύσωμεν. Ἐφ ἡμῖν οὖν ἐστιν, ἵνα ὡς ἐν ὄρῳ περιλαβὼν είπω πᾶν ὅτιπερ ἀρετῆς λόγῳ, ἢ τοὐναντίον κακίας τρόπῳ περιεχόμενον, κατὰ θέλησιν ἡμῶν τῇ γνώμη παρέπεται. Οὐκ ἐφ' ἡμῖν δέ ἐστι πᾶν ὅτιπε; τῆς οἰκείας υπάρξεως δημιουργὸν τὴν ἡμων οὐκ
alumnam ac nutricem, quæque ad tantum gloriæ decus apud Deum hominesque provexit, philoso phiam, quidquam adulterare poterit P. Id vero quanam ratione contingat? Nempe, si nostra omnia Deo permiserimus, nec quidquam omnino, quam quæ nobis a Deo præcepta sunt, quærere susti nuerimus; quæ autem ab eo quærere jussi sumus, ea vero omni diligentia quæsierimus: atque alia quidem, ut quæ secundum Deum in nostra volun tate ac facultate posita sint, omni modo velimus ac persequamur, nobisque rebus ipsis informare studeamus; alia autem, votis omnibus, ut quibus voluntas nostra ac sententia nihil momenti afferat, ut fiant aut desinant, modesta gratiarum actione ac Gide, Deo quo velit, eique decretum sit, agere ac ferre permittamus, nihil prorsus ab ejus pro videntiæ ac gubernationis rationibus dissidentes; quibus rerum universitas, ignota ratione, arcana, ac quam nemo verbis explicare possit, sapientia, ad suum secundum Dei præscientiam finem fer tur; tametsi aliter ac contra quain speramus, ra tionum ejusmodi eventus illi procuretur. Sapien tissimus enim nostrarum rerum curator ac præses est, ut qui non accidenti dono nactus sit sapien tiam, sed ipse vere essentialiter Sapientia tum ex sistat, tumnque audiat. Unum duntaxat sincere ser vare studeamus, ut nimirum, quemadmodum ille dixit, ex toto corde, animaque et virtute ipsum diligamus, et proximum sicut nos ipsos q; omnem diligenter modum exquirentes, quo divinum hoc mandatum in finem deducamus; totusque nobis plenissimus compendio divinus scopus impletus sit, quavis tandem dignitate ac gradu fulgeamus, quovis instituto ac statu vitam sustentemus; sive prasides, sive subditi simus, 204 sive divites, sive pauperes, sive prospera utamur valetudine, sive aliter affecto corpore ac ægro nos habeamus; ac reliquorum, si quæ omnino ejusmodi sunt ut ex animi affectu voluntatem minime sequantur, nulla cura tangamur. Quid enim nostra attinet, quod non natura necessario, aut animi sententia, eo quod velimus, nostrum exsistit? Idque forsitan ut considerandum nobis Scriptura insinuaret, nihil nobis eo nomine divini mandati constituit; ne scilicet contra naturam ea tentantes, quorum nobis facultas per arbitrium minime concessa sit, vituperando conatu voluntatis vi abuteremur; ac tum illam infirmam ostenderemus, iis carentem quæ nullo modo illi subesse possunt; tum vim Deo inferremus, nostram esse ac arbitrii nostri Providentia gubernationem existimantes; quæ sapienti consilio, iis, quæ nostri arbitrii vim - fugiunt, utatur, ad mala punienda, quæ arbitrio comite ac voluntate committimus; bonaque augenda ac inci tatiori cursu promovenda, quæ nostri arbitrii sunt. Dividendo igitur quæ non in nobis nostræque facultatis sunt, ab iis quæ in nostra sunt facultate; illa, divine providentiæ omnino, hæc autem, di vina providentia comite, nostri quoque arbitrii per voluntatem facinus opusque esse credamus. In nobis ¡gitur nostraque situm facultate, at definiendo complectar, illud omne est, quod virtutis ratione, aut contra vitii modo contentum, nostrum, quia volumus, arbitrium sequitur. Non autem in nobis Rom. viu, 58. 9 Matth. xx, 37.
col. 369–370page 2 of 144
PG 91:369Έχει προαίρεσιν· καὶ πᾶν μὲν κατὰ φύσιν ὑπάρχον ἀρετῆς καὶ κακίας ἐλεύθερον· τῇ δὲ χρήσει τῶν ἐχόντων, τοῦτο ἡ ἐκεῖνο γινόμενον, ἢ φαινόμενον εἰπεῖν οἰκειότερον. Πάντα τοιγαροῦν τὰ ἐφ' ἡμῖν ἀγαθὰ μονώτατα, ὡς τῆς ἡμῶν σὺν Θεῷ προαιρέσεως ἔργα, καὶ τῆς ἡμῶν γνώμης ὑπάρχοντα πράγματα, θελήσωμεν τε σφοδρῶς καὶ περὶ πολλοῦ ποιησώμεθα· καὶ ἐσόμεθα τῆς θείας οὕτω γε χάριτος πώλοι εὐπειθεῖς καὶ εὐήνιοι, ἐπιβαίνοντα τὸν Λόγον δεχό μενος, καὶ τὸν δρόμον ἡμῖν εὐτάκτως κατορθοῦντα τῶν ἀρετῶν. Τὰ δὲ οὐκ ἐφ' ἡμῖν, ὡς οὐκ ὄντα δι' ἑαυτὰ κατὰ φύσιν κακία ἢ ἀρετὴ, ἀλλ' ἔργανα προαιρέσεως, τοῦ ἐφ' ἡμῖν λόγου κεκρυμμένην τὴν ὁρμὴν εἰς τὸ φανερὸν ἄγοντα, μὴ θελήσωμεν ὅλως· ἵνα μὴ τὴν κατὰ φύσιν τοῦ θέλειν τῇ παραχρήσει. διαφθείρωμεν δύναμιν, βουλομένην ἐπιλαβέσθαι τῶν ἀμη χάνων, καὶ ὑπ' αὐτῆς κατορθοῦσθαι μή δυναμένων. ᾿Αλλὰ πιστεύσωμεν αὐτὰ τῷ Θεῷ, καὶ δεξώμεθα μετ' εὐχαριστίας πᾶσαν καιρῶν τε καὶ πραγμάτων μεταβολήν, κατὰ τὴν σωτήριον τοῦ Θεοῦ βούλησιν συμφερόντως ἡμῖν γινομένην· ὥστε μή μόνον διὰ τῶν αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ τῶν οὐ τῶν αὐτῶν ὡσαύτως, καὶ διὰ τῶν ἀνωμάλων ὁμαλῶς ἡμῖν τὸ καλὸν κατορθωθῆναι τῆς ἀρετῆς. Οὐδεὶς γὰρ τῆς ἀγαθῆς ἐλπί δος ἐκπίπτει ποτέ, παραχωρῶν καὶ ἐμπιστεύων τῷ Θεῷ τὴν ἐπ' αὐτῷ τῶν οὐκ ἐπ' αὐτῷ διοίκησίν τε καὶ πρόνοιαν. Καὶ ἀληθῆς ὁ φήσας που τῶν ἑαυτοῦ λόγων Σοφός· Εμβλέψατε εἰς τὰς ἀρχαίας νεὰς, καὶ ἴδετε τίς ἐπίστευσε Κυρίῳ καὶ κατ ῃσχύνθη· ἢ τὶς ἐπικαλέσατο αὐτὸν, καὶ ὑπερεῖδεν αὐτόν; Ἐπειδὴ ταῦτα τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, καθὼς ἔδειξε σὺν ἀληθείᾳ τρέχων ὁ λόγος· καὶ τὴν τῶν θε λητῶν καὶ οὐ θελητῶν ιδιότητα, παρέστησε σαφῶς, ἀλλήλων διακρίνας ὁρισμῷ τὰ μὴ φυρόμενα· μήτε ἀφαιρουμένης ἡμῶν τῆς ἀρχῆς, ὡς καλοῦ τινος στέ ρησιν ὑπομένοντες, ἀντιποιήθωμεν· οὔτε γὰρ ἔπε ται πάντως ἡμῖν ἡ ἀρχὴ θελήσασι, τοῦ ἐφ' ἡμῖν λό γου πόρρω τυγχάνουσα· ὥσπερ οὐδὲ πλοῦτος καὶ ὑγεία, οὐδ' ὅσα τῶν ἐν μέσῳ κειμένων δι' ἡμῶν μορ φοῦται πρὸς ἀρετὴν ἢ κακίαν· μήτ' αὖ πάλιν δίδο μένην, ὡς κακόν τι παντελῶς ταύτην ἀπωσώμεθα, δυναμένην τυχὸν ἀρετῆς ὄργανον εἶναι τοῖς φιλο θέοις· καὶ πάντα προσφέρειν Θεῷ διὰ πάτης σπου δῆς πρὸς τοῖς ἐπ' αὐτοῖς ἅπασι, καὶ τὰ οὐκ ἐπ' αὐτ τοῖς κατ' οἰκονομίαν συμβαίνειν αὐτοῖς συγχωρούμενα, προηρημένοις. Τὸ γὰρ μὴ δι᾿ ἑαυτὸ κατὰ φύσιν τυχὸν καλὸν ἢ κακόν, οὔτε ἐραστὸν οὔτε φευκτόν εἰκότως ἐστίν. Ων γὰρ ἄνευ καλοί τε καὶ ἐνάρετοι για νεσθαί τε καὶ εἶναι καὶ διαμένειν δυνάμεθα· καὶ πάλιν κακοὶ καὶ πάσης ἀρετῆς ἔρημοι, τούτων οὐκ ἀναγ καία πάντως ἡμῖν καθοτιοῦν ἡ κτῆσις· οὔτε μὴν ή ἀκτησία, πρὸς γένεσιν καλοῦ τινος ἢ κακοῦ καὶ συντήρησιν, Ἐπεὶ καὶ δυναστείας καὶ πλούτου καὶ
nostraque situm facultate, quidquid ut exsistal, liberam nostram voluntatem auctorem non agno scit: ac omnino quidem quod est naturale, nec virtutis laudem habet, neque vitii labem; eorum tamen usu qui habent, hoc illudve efficitur, sive, ut magis proprie loquar, apparet ac videtur. Quæ cunque igitur in nobis nostræque facultatis sin gularissima bona sunt, quippe quæ liberæ nostræ cum Deo voluntatis sint opera, nostroque gerantur arbitrio ac consilio, hæc cum acrius cupiamus, tam longe pluris faciamus; sicque fiat, ut divinæ gra tiæ pulli obsequentes simus ac tractabiles sessorein Verbum admittentes, ac, quo moderante, compo site nobis virtutum cursus peragatur. Quæ autem in nobis non sunt nec arbitrio nostro geruntur, ut quæ ipsa a se natura nec vitii nee virtutis rationem obtineant, sed liberæ 205 voluntatis organa sint, quibus in apertum proferatur rationis in nobis occulta appetitio, ne prorsus velimus; quo scilicet naturalem voluntatis vim per abusum minime vi tiemus, dum quæ illi impossibilia sunt aggredi ni titur, ac quæ illi implere non est concessum. Sed ea Deo permittamus, ac quidquid rerum temporum que mutatione, pro eo ac nobis consultum est, salutari Dei voluntate acciderit, cum gratiarum actione suscipiamus: ita nimirum, ut non solum per ea quæ eadem sunt, sed per ea quæ non eadem, et per ea quæ inæquabilia sunt, æquabiliter virtutis atque honesti bonum nobis impleatur. Nemo enim unquam bona spe excidit aut frustratus est, qui rerum in ejus arbitrio minime positarum guber nationem, suique in eis providentiam, Deo permittit atque committit: Veraxque Sapiens, dum quo dam loco suorum sermonum ait: Respicite ad antiquas nationes, et videte: Quis credidit Domino et confusus est? aut quis invocavit eum, et desperit illum *? Eccli. 1, 11. Hæc cum ita se habeant, uti vere decurrens probavit oratio, ac tum eorum quæ voluntati sub sunt, tum quæ minime illi subjecta sunt, proprie tatem clare ostendit, iis, definite discretis, qu nihil inter se commiscentur aut confunduntur; nec si cessare jussi sumus, abrogataque nobis pre fectura est, tanquam boni alicujus jacturam do lentes obnitamur (neque enim omnino volentibus comes magistratus est, procul ipse ab ejus ratione quod nostri arbitrii est nostræque facultatis; uti nec divitiæ ac valetudo, vel si quid aliorum est, quæ virtutem inter vitiumque media, ad virtutem atque vitium a nobis informantur), neque iteruın delatum ipsum atque creditum, velut quid malum prorsus repudicmus, cum forte viris religiosis Deique cultoribus virtutis organum esse possit; iis denique quibus animo constitutum, ut omni dili gentia cuncta Deo offerant, nedum omnia qua corum arbitrii sunt, sed quæ etiam non ejusmodi, certa illis consilii ratione evenire permittuntur. Quod enim ipsum a se suique gratia, natura forsi tan nec bonum nec malum est, hoc utique nec iis quæ amore prosequenda sunt, nec quæ fugienda
col. 371–372page 3 of 144
PG 91:371ὑγείας τινὲς ἐστερημένοι, πολλοὺς ἀγαθῶν αἰωνίων ἐκτήσαντο θησαυρούς· έτεροι δὲ τοὐναντίον, δυνα στείαν καὶ πλοῦτον καὶ ὑγείαν ἔχοντες, πάντων τῶν θείων ἀγαθῶν κατ' οικείαν γνώμην γεγόνασιν ἔκπτω τα. Καὶ μαρτυροῦσιν δ τε πτωχός Λάζαρος, καὶ δ κατ' αὐτὸν πλούσιος. Ὁ μὲν πάσης υλικῆς δυνα στείας, ὑγείας τε καὶ περιουσίας ἐστερημένος, τὴν ἐν κόλποι, Αβραάμ δεχόμενος μακαρίαν ἀνάπαυσιν'. ὁ δὲ τούτων τῶν ὑλικῶν εἰς ἄκρον ὑπάρχων κατέχο μας, εἰργόμενος ἀπὸ τῶν ὁσίων τῷ χάσματι, καὶ τὸ κολαστικὸν πῦρ ἔχειν μερίδα κατακρινόμενος. Καὶ πάλιν Δαβὶδ καὶ Ἰώβ, οἱ μεγάλοι τῆς ἀληθείας εγω νισταί, δι' ἀμφοτέρων των βίων τῶν ἀλλήλων κατά διάμετρον ἀντιπαθῶς ἀπαρκισμένων δοκιμασθέντες, τὴν ἀρετὴν διεσώσαντο διὰ τῶν ἐναντίων αὐξάνουσαν. Οὐ γάρ ἐστι πλούτου καὶ ὑγείας καὶ δυναστείες ἔργον· οὐδ᾽ αὖ πάλιν τῆς τούτοις ἀντικειμένης μεί ρας ἡ ἀρετή, ἵνα πάθῃ πρὸς τὰ ἐναντία μεταβολὴν, συναλλοιωθεῖσα τοῖς πράγμασιν· ἀλλὰ διαθέσεως θείας, καὶ γνώμης εἰς ἄκρον τῷ καλῷ πεποιωμένης, καὶ κατὰ Θεὸν ἀμεταβόλως πεπηγυίας, καὶ τὴν οἰ κείαν ἐν τοῖς ἐναντίοις ἀπαράλλακτον φυλαττούσης ταυτότητα. Διδομένην τοίνυν τὴν ἀρχὴν στέρξωμεν, καὶ ὡς τῆς κατ' ἀρετὴν ἡμῖν παρὰ Θεοῦ δοθεῖσαν ἐπιχον ρίας όργανον καταδεξώμεθα. Καὶ πάλιν ἀφαιρουμέν τὴν αὐτὴν μὴ ζητήσωμεν, ὡς μέγα φοβερός ἀχθη δόνος βάρος ἀποτιθέμενοι, καὶ τὸν ἐφ᾽ ἡμῖν τῆς Προνοίας σκοπὸν ἀποκαλύπτουσαν, τῆς τὸ συμφέρον ἑκάστῳ φιλανθρώπως οικονομούσης· Μὴ ζήτει, γέρι φησὶν ὁ Σοφός, γενέσθαι κριτής, μὴ οὐκ ἰσχύσης ἐξᾶραι ἀδικίας· μή ποτε ευλαβηθῇς ἀπὸ προσ όπου δυνάστου καὶ θήσεις σκάνδαλον έ εὐθύτητί σου· καὶ ἁμάρτῃς εἰς πλῆθος πόλεως, καὶ καταβάλης ἑαυτὸν ἐν ὄχλῳ, καὶ καταδι σμεύσῃς δὶς ἁμαρτίαν. Πλήν γε ὅτι εἰ κακ τούτων φανῆναι θελήσειας, εὐλογημένε, οὐδενὸς ἔλαττον ἧλο θες τῶν κατὰ σέ. Οἱ γὰρ ὀφθαλμοὶ Κυρίου, καθώς αὐτὸς ἔφη Σοφός, ἐπέβλεψαν ἐπὶ σὲ εἰς ἀγαθά, καὶ ἀνώρθωσε σε ἐκ ταπεινώσεώς σου, καὶ ἀν ύψωσε τὴν κεφαλήν σου, καὶ ἀπεθαύμασών σε πολλοὶ, καὶ διηγοῦνται λαοῖς τε καὶ ἔθνεσι τὰς ἀρετάς σου. Καὶ ὁ περὶ τῶν ἀποστόλων διὰ τοῦ μεγάλου Δαβίδ τὸ ἅγιον Πνεῦμα προανεφώνησεν Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος τῶν κατορθωμάτων σου, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τῶ σῶν ἀρετῶν ἡ εὐώδης ἦλθε διάδοσις. Οὐ γὰρ ἔφαγε τὸν ἄρτον σου μόνος, ἀλλ᾽ ὀρφανοῖς ἐξ αὐτοῦ πλου σίως μετέδωκας, καὶ ἐκ νεότητος αὐτῶν ἐξέτρεψα αὐτοὺς ὡς πατὴρ, καὶ ἐκ γαστρός μητρὸς αὐτῶν ἐπ " δυναστοῦ.
scrito accensendum sit. Quæ enim istiusmodi sunt, ut sine illis boni ac studiosi cum evadere, Ium esse, ac perseverare possimus, vicissimque mali ac omni virtute destituti; hæc ut habeamus, 206 hisve careamus, ut bonum aliquod aut ma lum eveniat, vel factum conservetur, nihil prorsus nobis necessarium sit. Nam et aliqui, nullo per functi magistratu, egenique cum essent ac ægra valetudine, ingentes æternorum bonorum thesau ros consecuti suut: contra vero alii, magistratuum chari infulis, substantiaque locupletes ac robusta freti valetudine, sua ipsi voluntate ac arbitrio, divinorum omnium bonorum jacturam fecerunt. Certamque rei faciunt idem, tum mendicus Laza rus, tum ei æqualis ac socius dives *. Lazarus quippe, terreno omni potentata carens, aflictissi maque utens valetudine, nec ulla fultus rerum co pia, beatam in sinu Abrahæ requiem nactus est qui vero terrenis omnibus summe stipatus erat ac largissime iis aduebat, a sanctorum, hiatu, disse plus cœtu, ultricibus flammis addictus est. Rursus que David ac Jobus (magni scilicet veritatis pu giles), utroque vitæ genere oppositis e diametro af fectionibus dissito, alterna vicissitudine probati, virtutem contrariorum usu provectam servaverunt, Non enim virtus divitiarum ambitu prosperaque valetudine ac imperii infutis præstatur; nec vi eissim his, quæ illis adversantur; sic nimirum ut pro rerum mutatione, contraria et ipsa affectione mutetur: sed divino animi affectu, menteque ad summum honesti qualitate imbuta, immobiliquo xa pietate, ac quæ contrariis alternantibus, nihil sui dissimilis eademque constanter conserve tur. Belatum itaque magistratum libentes habeamus, ac ceu organum virtutis adjumento nobis a Deo concessum suscipiamus. Rursusque eumdem adem plum ne requiramus; qui scilicet ingens tremenda sollicitudinis onus excusserimus; quo nempe sic sdempto, diving in nos providentiæ, quod cuique conducat benignissime dispensantis, scopus dete gatur. Noli enim, inquit Sapiens, fieri judes, ne forte non possis irrumpere iniquitatem: ne forte extimescas faciem polentis, et ponas scandalum in recțitudine tua, peccesque in multitudinem civitatis, et te dimittas in turbam, ac peccatum bis alliges ‘. Quin etsi sæculari ea potentia clarere volueris, benedicte, nulli sodatium deteriori sorte effectus es. Nam, ut ait idem Sapiens: Oculi Domini re spexerunt in te in bona, et erexit le ab humili. tate tua; et exaltavit caput tuum, et admirati te sunt multi", narrantque populis ac nationibus 207 virtutes tuas. Quodque de apostolis, magno Davide prologuente, Spiritus sanctus claro præconio extulit: In omnem terram exivit sonus eorum, quæ abs te præclare gesta sunt; et in fines orbis terræ ▾ suave fragrans tuarum virtutum evaporatio perva sit. Non enim comedisti panem tuum solus, sed eo affatim pupillos impartisti, ac tanquam parens jam a puero ipsos aluisti, exque eorum matris utero ad justitiam dux eis fuisti *. Non despexisti nudos Dὁ si, 13. ▼ Psal. xvm, 5; Rom. x. 18. * Job xxx is Luc. xvi, 19 seqq. • Eccli. vu, 6-8. - Eccli. Fr.
col. 373–374page 4 of 144
PG 91:373δικαιοσύνην ὠδή γῆσας. Οὐχ ὑπερεῖδες γυμνοὺς ἀπολλυμένους, καὶ οὐχ ἡμφίασας· ἀδύνατοι δὲ πάντες ηὐλόγησάν σε· τοὺς γὰρ ὤμους αὐτῶν ἐθέρμανες ἀπὸ πουρᾶς ἀμνῶν σου. Οὐκ ἔταξας τὸ χρυσίον σου εἰς τὸν χοῦν σου, τουτέστιν εἰς ἀπόλαυσιν τῆς σαρ κός σου· ἀλλ᾽ ἐν οὐρανῷ πάντα τὸν πλοῦτόν σου προέπεμψας, εἰς ἑτοιμασίαν τῶν τῆς ψυχῆς ἀγαθῶν. Οὐκ ἠπατήθης πλούτῳ φθειρομένῳ, καὶ ῥέοντι αὐτῷ οὐ προσέθηκας καρδίαν. Γελοιασταῖς οὐ συνηυλίσθης, ὧν ὁ βίος ἐστὶν αἰσχύνη, καὶ ἡ ζωὴ πηλίδων πεπλήρωται. Οὐκ ἐσπούδασεν ὁ πούς σου εἰς δόλον· οὐδὲ ἐπεχάρης πτώματι ἐχθρῶν, καὶ εἶπεν ἡ καρδία σου· Ευγε. Οὐκ ἐστέναξεν ἡ γῆ ἐπὶ σοι· οὐ γὰρ ἔφα γες μόνος τὴν ἰσχὺν αὐτῆς ἄνευ τιμῆς, οὐδὲ ψυχάς κυρίων αὐτῆς ἐξέθλιψας. ᾿Απὸ δώρων ἀδίκων τὰς χεῖρας συνέστειλας· διέσωσας δὲ πτωχὸν ἐκ χειρὸς δυνάστου, καὶ ἔκλαυσας ἐπὶ παντὶ ἀδυνάτῳ· καὶ ἰδὼν ἄνδρα ἐν ἀνάγκαις, ἐστέναξας. Ὀρφανοῖς οἷς οὐκ ἦν βοηθὸς ἐβοήθησας· στόματα δὲ χηρών ηύ λόγησάν σε. Δικαιοσύνην γὰρ ἐνεδύσω, καὶ ἡμφιάσω κρίμα εὐθὲς, ἴσα 19 διπλοίδι. Οφθαλμὸς ἐγένου τυ φλῶν, τοὺς δὲ χωλῶν, καὶ πατὴρ ἀδυνάτων. Μύλας ἀδίκων συνέτριψας, καὶ ἐκ μέσου τῶν ὀδόντων αὐτῶν ἐξέσπασας ἅρπαγμα. Καὶ συνελόντα φάναι, πει νώντας διατρέφεις, καὶ διψώντας ποτίζεις, καὶ ξέ τους περιστέλλεις, καὶ γυμνούς περιβάλλεις, καὶ ἀσθενοῦντας ἐπισκέπτῃ, καὶ τοῖς ἐν φυλακαῖς δια κονεῖς· μᾶλλον δὲ, Θεῷ διὰ πάντων τούτων εξαρε στεῖς· δι' ἐν πᾶσι τούτοις προθύμως ἐπαρχεῖν, πάντων ἐπιδοξότερον ἔκρινας. Διὰ τοῦτό σε δικαίως ἐφύλαξεν ὁ Θεὸς, καὶ ὁ λύχνος αὐτοῦ λάμπει ὑπὲρ κε φαλής σου· τουτέστιν, ὁ νόμος τῶν ἐντολῶν τῇ πράξει τῶν ἀρετῶν ἐπὶ σοὶ πᾶσι λαμπρῶς διαφαίνεται· καὶ τῷ φωτὶ αὐτοῦ πορεύῃ ἐν σκότει· τουτέστι, τῇ γνώσει τῆς τῶν ὄντων εὐσεβοῦς θεωρίας, τὴν ἀπάτην τοῦ αἰῶνος τούτου καὶ τὴν ἄγνοιαν ἀβλαβῶς διοδεύ εις, πρὸς τὸ ἄσκιον φῶς ἐπειγόμενος. Σοὶ γὰρ μόνῳ κατὰ ἀλήθειαν ὑπῆρξε παρὰ πάντας ανθρώπους, Αγαπημένε, τῷ τῆς ἀρχῆς ὄγκῳ μὴ διαφθείραι την ἀρετὴν, μηδὲ τῷ χρυσῷ τὸν τοῦ Χριστοῦ καθοτιοῦν ὑποκλίναι νόμον· ἀλλὰ τοσοῦτον τῇ ἀρετῇ δουλώσαι τὴν ἐξουσίαν, ὥστε καὶ ἀπὸ μόνων, ἀρετῆς τέ φημε καὶ λόγου, γνωρίζεσθαι· καὶ πᾶσι πανταχοῦ γενέ σθαι διὰ τὸ κλέος τῆς δικαιοσύνης ἐξάκουστον. Εἰ δὲ τὸ κατὰ σάρκα δυσπαθὲς ὡς εἰκὸς παραιτούμενος, τὴν ταύτης νομίζομεν περιποιεῖσθαι διὰ τῆς εξουσίας εὐπάθειαν, γνῶμεν, ὡς τὴν μὲν εὐπάθειαν τῆς σαρκός, θείας ἐντολῆς ἐφευρε τῷ βίῳ παράβασις, καὶ ἄνθρωπος τῶν αἰωνίων τὰ πρόσκαιρα προ τιμήσας εἰσήγαγε· τὴν δὲ τῆς σαρκὸς δυσπάθειαν, θείας ἐντολῆς τήρησις, καὶ Θεὸς διὰ τοῦτο γενόμενος ἄνθρωπος δι᾿ ἑαυτοῦ παρέδειξέ τε καὶ ἐνομοθέτηπε καὶ τὴν μὲν εἶναι τῆς τοῦ παραδείσου καὶ τῶν ἐκεῖαν ἀγαθῶν τοῖς ἀνθρώποις ἀποξενώσεως αἰτίαν· τὴν δὲ τῆς εἰς τὸν παράδεισον ἐπαναγωγῆς, καὶ τῆς εἰς οὐρανοὺς ἀναλήψεως· καὶ τὸ δὴ πάντων θαυμασιών
pereuntes atque rigentes, et non operuisti quin te imbecilles omnes benedixerunt, ut qui eorum calefeceris humeros de velleribus ovium tuarum. Non posuisti aurum tuum in pulverem tuum; nempe, non impendisti in carnis tuæ delicias, sed in cœlum omnes facultates tuas, animi paraturus bona, praemisieti. Non corruptibilibus seductus di vitiis es, nec illis fuentibus cor apposuisti r. Non versatus es cum derisoribus, quorum vita probrun est, ac conversatio sordibus scatet. Non festinavit pes tuus ad dolum, nec gavisus es super ruina ini micorum tuorum, dixitque cor tuum: Euge. Non gemuit terra super te; non enim comedisti solus robur ejus sine pretio, nec animas dominorum ejus allixisti. Manus tuas ab iniquis muneribus cohibui sti, ac mendicum de manu potentis salvasti, super que omni invalido flevisti; vidensque virum in necessitatibus, ingemuisti. Pupillos, quibus non erat adjutor, adjuvasti; os autem viduarum bene dixit te. Justitiam enim indutus es, et vestitus es judicio recto sicut diploide. Oculus fuisti cæcorum, pesque claudorum, et pater invalidorum. Molas iniquorum confregisti, et de medio dentium eorum extraxisti rapinam. Atque, ut summa dicam, esu rientes pascis, silentes potas, peregrinos suscipis, nudos operis, infirmos visitas, et his qui in carcere sunt, ministras b. Quinimo hisce omnibus Deum demereris, cujus demerendi causa, ut his omnibus prompto animo suffceres, cunctis ad laudem majus existimasti. Idcirco te Deus jure merito custodivit, ejusque lucerna lucet super caput tuum ^; nempe les mandatorum, virtutum actione micans, super te cunctis magnifice splendet; ambulasque ejus lumine in tenebris; hoc est, piæ rerum contempla tionis scientia, saeculi hujus seductionem ac igno rantiam illæse transis, ad lucem festinans cui nulla umbra obtundit. Tibi enim revera uni, quod nulli 208 aliorum, dilecte, obtigit, ut ex imperii mole fasciumque amplitudine, nulla virtutem labe affice res, nec Christi legem auro prorsus submitteres; sed sic potestatem virtuti mancipares, ut solis vir tute ac ratione, ceu notis, splendesceres, cunctis que ubique ob justitiæ decus spectabilis ac fama celebris evaderes. 7 Psal. LXI, 11. * Job xxx1, 5. • Job xxix, 12, ** Fr. Ysa. “Ju textu sacro, Sin autem carnis molestias ac labores sen ærumnas, ut par est, defugientes, ejus nos bonam habitudinem ac delicias magistratu adepturos spe… ramus; noverimus, bonam carnis habitudinem ejusque delicias, divini mandati transgressionem mundo adinvenisse, hominemque ea ratione quod sempiternis temporanea praetulit, invexisse; caruis vero molestias ac labores, divini mandati observa tionem, Deumque in eam rem factum hominem, exemplo suo ostendisse atque sanxisse; ac quidem carnis delicias, paradiso ejusque bonis extrusisse, labores vero ac molestias, ut in paradisum reverta 13; xxx, 23. b Matth. xxv, 35. e Job xx, 3.
col. 375–376page 5 of 144
PG 91:375τερον, τῆς πρὸς Θεὸν οἰκειώσεως πρόξενον. Καὶ διά τοῦτο τῆς μὲν σαρκικής δυσπαθείας, ὡς θείας οργάνου χάριτος ὑπαρχούσης, μέχρι πάντως ἀνθεξώμεθα, μὴ συμμεταβαλλόμενοι τοῖς καιροῖς καὶ τοῖς πράγμασι τῆς δὲ τῆς σαρκὸς εὐπαθείας παντελῶς ἀλογήσωμεν, ὡς ἀποπτύστου, καὶ πάντως λυθησομένης, καὶ πει σομένης τὸ ἑαυτῆς, καὶ τοὺς ἰδίους όρους οὐχ ύπερβαινούσης, ὡς τὸ θεῖον ἔφη τοῦ Χριστοῦ στόμα Γρηγόριος· καὶ ὡς πάντων τῶν τῆς ψυχῆς στιγμάτων ποιητικῆς· ένα όλοι γενώμεθα τοῦ Θεοῦ καὶ μόνου 14-16, διὰ πάντων τῶν τε ψυχικῶν καὶ σωματικῶν κινημάτων, τὰς θείας αὐτὰς ἀπαστράπτοντες. Καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, ὅλου Θεοῦ χωρητικοί, καὶ ὅλοι δι' ὅλου θεοὶ κατὰ χάριν γινώμεθα· τοσοῦτον, ώστε ἄλλον αὐτὸν ἡμᾶς εἶναι διὰ πάντων νομίζεσθαι χωρὶς τῆς πρὸς αὐτὸν κατ' ουσίαν ταυτότητος· τοῦτο γὰρ ἡ τελείωσις, μηδὲν τὸ παράπαν ἐν ἡμῖν αὐτοῖς τοῦ αἰῶνος τούτου γνώρισμα φέροντες· ἵνα μὴ δι' ἐκεῖνο κατά τι στέρησις ἡμῖν τῆς θείας ἔξεως γένη ται, καὶ πικρῶς μὲν ὀδυνηθῶμεν ἐπὶ τῷ μώμῳ τῆς ἀληθοῦς ἀρτιότητος· τῆς δὲ διορθώσεως τὰς ἀφορο μὰς οὐχ ευρήσωμεν. Τοῦ αἰῶνος ἡμῖν ἀπογενομένου τῶν πράξεων, οὐδὲν μένει τὸ σύνολον τῶν παρόντων ὡς ἔχει νῦν, σχήματός τε καὶ θέσεως. Οὐδὲν τῶν ὀρωμένων τὸ πιστὸν ἔχει τοῖς κεκτημένοις, καὶ ἄπτωτον. Οὐδὲν διαρκῶς ἔστηκε τοῖς ἡττημένοις αὐτῷ προσδιαμένον ἀκίνητον· οὐ δόξα, οὐ πλοῦτος, οὐ δυναστεία, οὐχ ὑγεία, οὐκ ἀδοξία, οὐ πενία, οὐ δουλεία, οὐ· νόσος, οὐ κάλλος, οὐ νεότης, οὐ περιφανεία, οὐκ ἀμορφία, οὐ γῆρας, οὐ δυσγένεια· πάντα παρέρχεται, πάντα μαραίνεται, πάντα σκιᾶς δίκην ἀφανίζεται τὰ ἀνθρώπινα, καὶ πομφόλυγος εὐδιαπνευστότερός ἐστι πᾶς ὁ τῆς ἀνθρωπίνης δυναστείας όγκος. Πᾶς γὰρ ἄνθρωπος, φησί, χόρτος, καὶ πᾶσα δόξα ἀνθρώπου ὡς ἄνθος χόρτου· ἐξηράνθη ὁ χόρτος, καὶ τὸ ἄνθος ἐξέπεσε. Πάντα γὰρ ὡς ἀληθῶς τὰ ἀνθρώπινα, συνημμένην έχει κατὰ δύναμιν τὴν φθοράν τῇ γεν νέσει· πολλάκις δὲ καὶ προηγουμένην ἐπ' ἐνίων τῆς γενέσεως τὴν φθοράν· ὡς δύνασθαι κλαπῆναι τῇ κατὰ τὸ αὐτὸ τῶν ἄκρων πρὸς ἄλληλα συνόδῳ τὸ μέσον καὶ δι' ἀμφοῖν θεωρούμενον· καὶ τοῦτο σοφῶς τῆς προνοίας μηχανωμένης, ἵνα γένηται πρὸς τὴν τῶν αἰωνίων πίστωσιν ὁ τῶν ἀλλοιουμένων λό γος παιδαγωγία. Πάντα μεταβάλλει εἰς ἄλληλα, καὶ περιτρέπεται ἕκαστον ἑκάστῳ· καὶ δι' ἀλλήλων μᾶλ λον κυροῦσιν ἑαυτῶν τὴν φθορὰν ἢ τὴν γένεσιν. Μη το σωμεν 16 τοῖς ἐπικαίροις τὴν μὴ φθειρομένην, την· μηδὲ βαρήσωμεν τὸν νοῦν κατα σπῶντες πρὸς γῆν τῇ φροντίδι τῶν ὑλικῶν, ὕλης ὄντα κατὰ φύσιν ἐλεύθερον. Φυσικῶς ἀλλήλων διέλω μεν τῷ λόγῳ, τὰ μηδέποτε κατ' οὐσίαν ἀλλήλοις 16-18 τοῦ ἑνὸς Θεοῦ. ** ἐκδύσωμεν,
mur, ac in coelos recipiamur, praestare; quodque sane omne vincit miraculum, necessitudinis cùm Deo causam esse. Quamobrem carnis quidem mo lestias atque labores, ceu divinæ gratiæ organum, nusquam non amplectamur, ita nimirum ut nihil temporum rerumque mutationibus, anima mori busque mutemur; ejus vero delicias ac. remissio nem bonamque habitudinem penitus negligamus, ceu rem abominabilem prorsusque solubilem; cui necesse ut accidat, quod ejus proprium est; nec suos excedat fines, ut divinum Christi os locutus est Gregorius; quæque demum omnes animo maculas ¡nurat; quo scilicet toti unius soliusque Dei efficia mur, qui omnibus animi corporisque motibus. divi nos fulgores emicemus. Atque, ut verbo dicam, Dei totius capaces, totique ex integro dii per gratiam reddamur; sic nimirum ut alter ipse per omnia esse videamur, excepto duntaxat ne idem secundum essentiam esse existimemur: hæc enim consumma tio summaque perfectio, ut nullam prorsus hujus seculi notam in nobis praeferamus, ne per eam ali qua saltem ratione divino habitu careamus, acer biusque animo doleamus, tum quod veræ labem opportuna tempora ac causas non inveniamus. integritati intulerimus, tum vero quod emendationis Exacto nobis, quod actionibus assignatum est, sæculo, nihil prorsus præsentium rerum manebit, qua nunc figura ac situ 209 conspicitur. Nihil est iis in rebus quas oculis usurpamus, quod, earum dominis ratum maneat, nec facile concidat ac dilabatur. Nihil iis, quos rerum libido superaverit, durat, immobile perseverans; non gloria, non divi tiæ, non potestas, non sanitas, non ignominia, non paupertas, non servitus, non ægritudo, non pul chritudo, non juventus, non claritas, non defor mitas, non senectus, non ignobilitas. Omnia trans eunt, omnia marcescunt; evanescunt umbræ instar omnia humana; omnisque humanæ præfecturæ tumor, quavis bulla facilius diflatur. Omnis enim homo, inquit, fenum, et omnis gloria hominis sicut fos feni; exaruit fenum, et flos cecidit s. Revera namque humana omnia ortui conjunctam potentia interitionem habent; quin et sæpius in nonnullis, interitionem ortui præeuntem; ita ut mutua extre morum in unum coitione, quod medium intercedit, fugacius quam ut queas advertere, dilabatur idque adeo sapienter moliente sapientia, ut ad astruendam æternorum fidem doctrina sit, eorum ipsa ratio, quæ ad interitum immutantur. Alia aliis vicissim commutantur, ac velut quodam circulo unumquodque altero vertitur; ejuscemodique alternatione, interitum sibi potius, quam ortum ratum praestant. Ne itaque animam, quæ non sit interitioni ob noxia, temporaneis rebus alligemus; neve animum gravemus, ita ut terrenorum cura in terram detra-´ hamus, qui per naturam a terrena concretione liber Bit. Pro eo ac naturæ consentaneum est, ratione d Orat. de amore pauperum. e Isa. xr., 6. al. Fr. quod mendosum.
col. 377–378page 6 of 144
PG 91:377συμπίπτοντα· καὶ οὐδεὶς κόπος ἡμῖν περίεστιν έλ κύσαι τῆς προσπαθείας τῶν φθειρομένων, τὴν ἀσύν θετον καὶ μηδαμῶς διάλυσιν φύσεως ἐπιδέξασθαι δυναμένην ψυχήν. Φύγωμεν Σόδομα· τὴν περὶ τὰ αἰ. σθητὰ τῶν αἰσθήσεων πλάνην λέγω καὶ σύγχυσιν, ἵνα φύγωμεν τὴν ἐμπρησμόν τὴν τούτοις φημὶ πάνω τως διὰ πυρὸς ἑπομένην κόλασιν. Εἰς τὸ ὄρος σωθών μεν, εἰς τὸ ὕψος δηλαδὴ τῆς κατὰ Θεὸν πολιτείας, ἵνα μὴ συμπαραληφθῶμεν, οἱ μήπω τῶν αἰσθήσεων ὁλικῶς ἐξοικισθέντες, κἂν ἀργεῖν δοκῶμεν κατὰ τὸν μακάριον Λὼτ ἀπὸ κακίας τῷ μὴ συνεργάζεσθαι τοῖς Σοδομίταις τὰ ὅμοια· τουτέστι, τοῖς διὰ τῶν αἰσθήσεων πάθεσι, τὰ πρόσφορα πάθεσι. Παρα δράμωμεν όση δύναμις τὰ παρατρέχοντα, καὶ κρα τεῖσθαι μὲν παρ' ἡμῶν οὐδαμῶς δυνάμενα, αὐτὴν, ἔχοντα φύσιν τὴν παροδικὴν ῥεῦσιν ὑπόστασιν μόνην δὲ ἡμῖν ἐναφιέντα τὴν ἐπ' αὐτοῖς τῆς ψυχῆς κακῶς ἐστιγμένην διάθεσιν, δι' ήν πᾶσα μέλλει ταῖς κατακρίτοις ἐπανατείνεσθαι βάσανος. Αφῶμεν πάνε τα προθύμως, ή Θεῷ διὰ τῶν δεομένων προχρήσωμεν, ὧν ἐξ ἀνάγκης φυσικῶς ἡμῖν παρέπεται στέρησις. ᾿Αφῶμεν γνωμικῶς κατὰ θέλησιν, τὰ φυσικῶς κατ' ἀνάγκης ἀφίεντά τε καὶ ἀφιέμενα. Μὴ ποιήσωμεν τοῖς γινομένοις τε καὶ ἀπογινομένοις διὰ ἀλογίστου σχέσεως κάτοχον, τὴν τὸν Ποιητήν ἑαυτῆς φυσικῶς εἰκονίζουσαν ψυχήν· τὴν μηδέποτε μετὰ τὸ γενέσθαι πέρας τοῦ εἶναι λαμβάνουσαν, καὶ ἀεὶ ζητεῖν τὸν θεὸν διὰ πάντων, καὶ πρὸς αὐτὸν ἐπείγεσθαι προσ τεταγμένην. Μὴ θελήσωμεν ἔχειν ἅπερ κρατεῖν οὐ δυνάμεθα· μήτε μὴν ὡς αἰωνίοις προστεθῶμεν τοῖς πάντως παρερχομένοις. Παράγει γὰρ τὸ σχῆμα τοῦ αἰῶνος τούτου, καθὼς εἶπεν ὁ ῞Αγιος· καί· Ὁ οὐρανὸς, καὶ ἡ γῇ παρελεύσεται, καθὼς εἴρηκεν ὁ τοῦ ᾿Αγίου Θεός· καὶ δεχώμεθα [ἐκδεχώμ.] τήν θείαν ἀψευδῶς ἀπόφασιν, καὶ φθάνωμεν τῇ πίστει τοῦ λόγου τὴν δύναμιν, καὶ πιστούμεθα δι᾿ ἀποδείξεως ἐναργοῦς τῶν λεγομένων τὴν ἔκβασιν. Οὗτινος γὰρ τὰ μέρη φθοραῖς καὶ ἀλλοιώσεσιν ὑπόκειται, καθώς τις τῶν ἡμετέρων ἔφη σοφὸς ", τούτου καὶ τὸ πᾶν δηλονότι, κἂν μήπω δι' ἐνεργείας ἐφέστηκεν ὁ καιρὸς, ἐν ᾧ ταῦτα, τὸ πᾶν ὑποστήσεται· ἐπεὶ καὶ πᾶς ἄνθρωπος ἐξ ὧν πάσχει καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν, φυσικῶς οἶδε τεθνήξεσθαι, κἂν μήπω πάρεστι διὰ τῶν πραγμάτων ὁ θάνατος.. Γενώμεθα τοίνυν ἑαυτῶν, καὶ τοῦ Θεοῦ· μᾶλλον δὲ μόνου Θεοῦ, ἀλλὰ μὴ τῆς σαρκὸς ὅλως καὶ τοῦ κόσμου. Ετοιμασθῶμεν τοῦ ἐπικαλεῖσθαι τὸν Θεὸν ἡμῶν, κατὰ τὸ γεγραμμένον· Ετοιμάζου, τοῦ ἐπι καλεῖσθαι τὸν Θεόν σου, Ισραήλ· ὅπερ ἐστὶ, καθ αρθῶμεν τῶν κακῶν στιγμάτων καὶ μολυσμῶν, ἀποδα λόντες ἑαυτῶν καὶ αὐτὰς ψιλὰς τῶν παθῶν, κατὰ τὸ δυ νατόν, τὰς φαντασίας. Οὕτω γὰρ ἀληθῶς ἑτοιμάζεται πᾶς ἑτοιμάζεσθαι θέλων καλῶς· ἵνα δεξώμεθα διὰ τῶν χχιν,
inter se dividamus, quæ secundum essentiam, secum ipsa nunquam eadem sunt; nulloque labore, ac quam facile, animam omni vacantem composi tione, ac quæ nullo modo natura interitioni ob noxia sit, ab earum rerum quæ intereunt licentiori affectu ac libidine retrahemus. Fugiamus Sodoma (nempe sensuum errorem ac confusionem, circa cas res quæ sensu attinguntur), quo incendium (his nempe omnino comes ignis conflagratione suppli cium) caveamus. In montem saluti consulturi evadamus (ad vitæ scilicet ex divinis rationibus institutæ sublimitatem), ne forte comprehendamur, qui necdum sensibus omnino excesserimus; tametsi instar beati Lot, vitio ac pravitate vacare videmur, quod non eadem atque Sodomitæ opera agamus; ii scilicet, quibus sensuum opera usu veniunt, quæ vitiis affectibusque consentanea sunt. Quanta vis 210 est ac conatus, quæ transeunt, nec a nobis ulla ratione teneri possunt, prætercurramus; quæ nimirum ipsam natura substantiam viaticum fluxum habeant, nec aliud, quam male iis compunctam ac maculatam animi affectionem, unde cruciatus, omnis reprobis intuendus, immittant. Prompto animo cuncta dimittamus, aut per egenos Deo prærogemus, quorum nobis natura comes privatio est. Animi sententia ac voluntate ultro dimittamus, quæ natura necessario et dimittunt et dimittuntur. Ne aliena a ratione libidine ac affectione, rebus quæ oriuntur ac intereunt, animum ipsum natura Auctoris sui imagine insignitum, addicamus; qui scilicet ubi semel in rerum naturam editus est, nullum şit exsistendi finem habiturus, ac cui præ ceptum, ut pèr oninia Deum semper quærat, et ad eum contendat. Ne ea nancisci velimus, quæ rata possidere non possumus; neque vero, tanquam æternis, rebus omnino labentibus animum adji ciamus. Præterit enim figura hujus sæculi, uti dixit Apostolus B. Et: Calum et terra transibunt, quein admodum ait apostoli Deus b. Certa veritate futu ram divinam sententiam exspectemus, ac sermonis vim fide occupemus, claraque demonstratione, eorum quæ dicuntur eventus, certiores reddamur. Cujus enim partcs interitionibus, aliisque ex aliis qualitatibus deterentibus, obnoxiæ sunt, ut no strum quidam sapiens protulit, iis plane et totum obnoxium est, etsi necdum tempus actu appetiit, quo hæc totum patietur. Nam etiam quivis hominum, ex iis quæ quotidie accidunt, natura se mortalem agnoscit, quanquam necdum reipsa mors adest. Nostri itaque ipsorum ac Dei efficiamur: quin potius solius Dei; haud vero carnis omnino et mundi. Præparemur ad Dominum Deum nostrum invocandum, sicut scriptum est: Praparare ut in voces Deum tuum, Israel i; ac si dicat: Emudemur a malorum sordibus atque maculis, ipsis quoque, quoad fieri potest, nudis affectuum vitiorumque cogitationibus, a nobis depulsis. Sic enimvero prae paratur, quisquis rite cupit præparari; quo nimis 4 Gen. xix, 13 seqq. 1 Cor. vir, 31. h Matth. 55. 1 Amos iv, 12. 17 Basil. homil. 1 in Hexaemeron.
col. 379–380page 7 of 144
PG 91:379ῆ πρὸς Θεὸν ἐξομοίωσιν. Οὕτω γὰρ ἐπικαλεῖται δεόντως, ὁ τὸν Θεὸν τῶς ἐπικαλεῖσθαι χρή μὴ ἀγνοιῶν· ἑτοιμασία γάρ ἐστι, κατ' ἐμὲ φάναι, τῶν παθῶν ἀλλοτρίωσις· ἐπίκλησις δὲ, ἡ γνησία διὰ τῶν ἀρετῶν πρὸς Θεὸν οἰκείωσις. "Η πόλιν, έτοιμε σία ἐστὶν, ἡ διὰ τῶν ἀρετῶν τοῖς ἀξίοις εγγινομένη λαμπρότης· ἐπίκλησις δὲ, ἡ διὰ γνώσεως ἀληθούς ὑποδοχὴ τῆς θεοποιοῦ χάριτος. Οὕτω γὰρ ἂν Λευκαδίᾳ παντὸς τὰ ἱμάτια ἔχειν δυνησόμεθα, κατὰ τὸ γεγραμμένον· τουτέστι φαιδροὺς τοὺς διὰ τῶν ἀφε τῶν τρόπους· καὶ διαφανεῖς, καὶ μηδὲν σκότους τεκμήριον ἔχοντας. Καὶ ἡ ψυχὴ ἡμῶν ἀγαλλιάσεται ἐπὶ τῷ Θεῷ τῷ Σωτῆρι ἡμῶν· χαίρουσα τε τῇ ἀπεκδύσει τοῦ παλαιοῦ ἀνθρώπου, τοῦ φθειρομένου κατὰ τὰς ἐπιθυμίας τῆς ἀπάτης· καὶ τῇ Επενδύσει τοῦ νεοῦ τοῦ κατὰ Θεὸν κτισθέντος ἐν πνεύματι. Ἐνδύσει γὰρ ἡμᾶς ὁ Θεὸς ἡμῶν ἱμάτιον σωτηρίου, καὶ χιτῶνα εὐφροσύνης· τουτέστι τὴν ἐκτικὴν κατ' ἦθος διὰ τῶν ἀρετῶν φιλόσοφον πράξιν, καὶ τὴν ἄπταιστον ἐν πνεύματι γνωστικήν θεωρίαν, ἵνα καὶ τῶν μελλόντων τοῦ θείου καὶ ἀκηράτου νυμ φῶνος ἀρχικῶν ἀπολαύσωμεν ἀγαθῶν. Ἐπὶ τούτοιςπᾶσιν ἀκριβῶς σκοποῦντες πως περιπατοῦμεν, καὶ τί περὶ ἑαυτῶν βουλευόμεθα - πολλούς γεννώσκοντες τοῖς παρ' ἡμῶν γινομένοις τε καὶ νοουμένοις ἀοράτους παρίστασθαι μάρτυρας, οὐκ εἰς τὸ φαινόμενον βλέ ποντας μόνον, ἀλλ᾽ εἰς αὐτὰς παρακύπτοντας τὰς ψυχὰς, καὶ τὸ κρυπτόν διελέγχοντας τῆς καρ δίας. ἀρετῶν, ὡς διά τινων θείων χρωμάτων τὴν ἀκρι Πολλοὶ γὰρ, ὡς ἀληθῶς, χοροὶ πανταχόθεν ἀγγε λικῶν Δυνάμεων ἡμᾶς περιεστήκασι, τὰ γινόμενα τε καὶ λεγόμενα παρ' ἡμῶν, καὶ νοούμενα, μέχρι καὶ ψιλῆς ἐνθυμήσεως, δι' ἀκριβείας πάσης ἐν οὐ ρανῷ καταγράφοντες, πρὸς ἔλεγχον ἡμῶν ἐν τῇ φο βερᾷ ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως· ὅτε πᾶσα τῶν ὁρατῶν ἡ κτίσις κλονουμένη κατ' ἔπειξιν ἄφατον πρὸς τὴν οἰ κείαν ὠθεῖται συντέλειαν· καὶ οὐρανὸς καὶ γῆ ῥαζη δὸν παρελεύσονται· καὶ τὰ διὰ μέσου στοιχεία και σούμενα λυθήσεται· καὶ ἔσται οὐρανὸς καινὸς καὶ γῆ καινὴ, καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις. Ηνίκα θρόνοι προτίθενται, καὶ Παλαιός ἡμερῶν προκαθέζεται, καὶ βίβλος ἀνοίγονται, τῶν ἡμετέρων ἔργων τε καὶ λόγων καὶ νοημάτων τὰ ἔγγραφα πιστῶς τε καὶ ἀνοθεύτως ἔχουσαι· χιλιαί τε χιλιάδες ἀγγέλων λειτουργοῦσιν αὐτῷ, καὶ μυρίαι μυριάδες αὐτῷ παρεστήκασι· καὶ ἀπειλή φρικώδης αιθομένου [καιομένου] πυρὸς παν ταχοῦ διατρέχουσα, καὶ τὰ κύκλῳ πάντα περιλαμβάνουσα, καὶ ὄρη ὡσεὶ κηρὸν ἐκτήκουσα. Ποταμός γὰρ πυρός, φησίν, είλκεν ἔμπροσθεν αὐτοῦ. Ἡν! κα τάρταρος, καὶ βόθρος ἀχανῆς καὶ ἀνείκαστος, καὶ σκότος ἐξώτερον, καὶ σκώληξ ἀκοίμητος ἀναδειχθῶσι παρόντα· καὶ ἐπ' αὐτοῖς φόβος εἰστήκει διά πάντων μετέωρος ἐκδεχομένων τὴν ἔκβασιν· καὶ ὄρο Η
bal rum virtutum luce, ceu divinis quibusdam colori bus, accuratam cum Deo similitudinem nobis infor memus. Sic enim convenienter invocat, qui modum quo Deus sit invocandus non ignorat. Preparatio enim, ut quidem existimo, in eo posita est, ut a vitiis ac perturbationibus 211 animo abhorrea mus; invocatio vero, ut virtutum cultu veram cum Deo necessitudinem ineamus. Aut rursus, præpara tio est, quæ virtutum amictu, his, qui digni·sunt, claritas provenit; invocatio autem, ipsa est per veram scientiam susceptio gratis dcifcantis. Sic enim semper candida vestimenta nobis licebit habere i, juxta quod scriptum est; hoc est, claros atque lucidos virtutum modos, nullumque tenebra rum vestigium habentes. Et anima nostra exsul tabit in Deo Salvatore nostro *; quiam exhilaret, quod tum veterem hominem, qui corrumpitur secundum desideria erroris, exuerit; tum novum, qui secundum Deum creatus est, in spiritu indue rit. Induetenim nos Deus vestimento salutis et tunica justitiæ ™; morali scilicet habitu virtutum cultu philosophiæ actione, certaque ac inoffensa in spi ritu sapienti doctaque contemplatione, ut et futura divini et immortalis thalami originalia bona conse quamur. Ad hæc omnia diligenter attendamus quo modo ambulemus, quidve ipsi de nobis statuamus, qui spiritsles multas ac inaspectabiles, eorum quxe a nobis geruntur et cogitantur, testes adesse non nesciamus; qui nimirum, nedum id cernaut quod oculis conspicuum est, verum in ipsam quoque conspiciant animam, acerbique censores, hoc ipsum quod imo pectore occultum latet, redarguant. Multi enim revera angelicarum Potestatum chori nos undique circumstant; ac quæ a nobis gerun tur ac dicuntur, atque animo versantur, ad nudam usque cogitationem omni diligentia in cœlo per scribant, quibus in tremendo judicii die coargua mur; tum nimirum cum rerum omnium aspecta bilium creatura, immensa celeritate concita nu tansque in suam impelletur consummationem; cœlumque ac terra magno strepitu ac fragore trans ibunt; interjectaque bis elementa calore solven tur: et erit coelum novum et terra nova, et quæ sequantur. Quando apponentur Chroni, et Anti quus dierum sedebit, ac libri aperientur; quibus nimirum facta a nobis dictaque ac cogitata fideliter ac sincere scripta contineantur: milliesque millia angelorum ministrabunt ei, et decies millies cen fena millia ei assistentr; formidabilesque ignis ardentis ubique minæ discurrent, ac quæ circa sunt omnia complectentur, instarque ceræ mace rabunt ac resolvent montes. 212 Fluvius enim ignis, inquit, trahebat ante eum P. Quando tartarus, hiansque ac immensa vorago 9, necnon tenebræ exteriores, et qui non moritur, vermis, adesse monstrabuntur. Super his omnibus, suspensus m Isa. 1.3, 10. n ll Petr. 1, 10. • Isa. Lxv, 17, * Luc. xvi, 26; Matth. xxν, 30; Marc. IX, 13. i Eccle. 1x, 8. Isa. Lx1, 10. 1 Eph. iv, 24. P Dan. vi, 9, H). 9 Psal.scv,3.
col. 381–382page 8 of 144
PG 91:381γῆς ἄγγελοι κολαστικὸν πῦρ ἀποστίλβοντες, πῦρ δὲ βλέποντες, καὶ πῦρ ἀναπνέοντες, έτοιμοι πρὸς πα σεν ἐκδίκησιν πάσης παρανομίας ἑστήκασι. Πασά σε πρὸς τούτοις κτίσις επίγειός τε καὶ ἐπουράνιος, ὅση τε ἐν ἀγγέλοις, καὶ ταῖς ὑπὲρ ἀγγέλους δυνά μεσι, καὶ ὅση ἐν ἀνθρώποις, παρίσταται μετά τρό μου τὴν φοβερὰν τῆς θείας βουλῆς ἐκδεχομένη φανέ ρωσιν· ἐφ᾽ ὧν ἁπάντων, αἱ πάντων ἡμῶν ἀναγνωσθήσονται πράξεις, καὶ τῶν κρυπτῶν ἡ γύμνωσις γενήσεται· ὥστε πάντας οὕτως γινώσκειν ἀλλήλων τὰς ἁμαρτίας, ὡς ἕκαστος τὰς ἑαυτοῦ, τὴν βίβλον πλανῶς ἀναγινώσκων τῆς ἑαυτοῦ συνειδήσεως. Ελέγξω γάρ σε, φησὶ, καὶ παραστήσω κατὰ πρόσ ωπόν σου τὰς ἁμαρτίας σου. Καὶ πάλιν· Κυ κλώσει αὐτοὺς τὰ διαβούλια αὐτῶν. Καὶ ἰδοὺ ἄνθρωπος καὶ τὸ ἔργον αὐτοῦ, καὶ δικαι στῆς ἀπαραλόγιστος, παρισταμένην ἔχων τὴν φοβε ρὰν καὶ μεγαλοπρεπή τῶν οὐρανίων ταγμάτων δύνα μιν, ὑψηλὸς προκαθέζεται, πᾶσαν ἀπαστράπτων δικαιοσύνην, καὶ ἑκάστῳ δι' ἀποφάσεως ἀληθοῦς καὶ δικαίας ἀπονέμων τὰ πρὸς ἀξίαν· τοῖς μὲν ἐκ δεξιῶν διὰ τὰς καλάς πράξεις σταθεῖσιν, μειλιχίως τὴν ἡτοιμασμένην ἀπὸ καταβολῆς κόσμου τῶν οὐρα νῶν βασιλείαν διδούς· τοὺς δὲ τὴν ἐξ ευωνύμων διὰ τὴν ἐρημίαν τῶν ἀγαθῶν ἔργων στάσιν λαχόντας, εἰς τὸ αἰώνιον πῦρ, τὸ ἡτοιμασμένον τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ, μετ᾿ ὀργῆς ἀπωθούμενος. Τις ἐκεῖνο τὸ πῦρ ἐνέγκει μαινόμενον; Τίς οὐ καταπτήσε σει τὸ ξένον ἐκείνου τοῦ σκώληκος θέαμα; Τίς του σκότους ἐκείνου τοῦ ἐξωτέρου τὸ ταχύ τε ὁμοῦ καὶ βαρὺ φέρειν δυνήσεται; Τίς μυκώμενον τὸν τὰρ τερον, καὶ ἐκ πυθμένος αὐτῷ συναναβρασσομένην τὴν ἄβυσσον ὑποστήσεται; Τίς τῶν ἐπὶ τούτῳ τεταγμένων ἀγγέλων τὸ δριμύ τε καὶ βλοσυρὸν τοῦ βλέμματος, καὶ τοῦ προσώπου τὸ κατηφὲς οὐχ ὑποτρέμει δονούμενος; Τίς τὸ πάντων δεινότερον τῶν και κῶν, τὴν ἀποστροφὴν τοῦ προσώπου τοῦ φύσει πράου καὶ φιλανθρώπου Θεοῦ καὶ οἰκτείρμονος οὐ φοβηθήσεται, ᾧ πᾶσα κτίσις συναποστρέφεται τε καὶ συμβδελύττεται, τοὺς διὰ φιλαπεχθήμονα γνώμην ἑαυτοὺς τοσούτοις κακοῖς περιπείραντας, ἀγανακτοῦσα κατ' αὐτῶν ἐνδίκως, ὡς τοιοῦτον ἑαυτοῖς φα νῆναι τὸν φύσει τε καὶ μόνον φιλάνθρωπον Θεόν βιασαμένων; Τίς τὴν κατὰ συνείδησιν ἀπέραντον αἰσχύνην ἔσεσθαι μέλλονταν ἐπὶ τῇ φανερώσει τῶν κρυπτῶν ὑποστήσεται; Τίς τὸν ἀσίγητον κλαυθμόν, καὶ τὸ πικρὸν ἐκεῖνο καὶ ἀνόνητον δάκρυον, καὶ τὸν βρυγμὸν τῶν ὀδόντων, καὶ τοὺς κωκυτοὺς τῶν ἐν ταῖς βασάνοις πιεζομένων, ἢ τὸν ἐκ τῆς μεταμελείας πόνον κατὰ μέσης αὐτῶν ἐπικείμενον τῆς καρ δίας, καὶ διασμύχοντα δικαίως αὐτῶν τῆς ψυχῆς τὸν πυθμένα, μετρῆσαι δυνήσεται; Τίς την ἐγγινομένην αὐτοῖς στενοχωρίαν ἐκ τοῦ μὴ ἐλπίζειν προ θεσμίαν· μεταποιήσεως, καὶ τέλος τῆς ἐπικειμένης κολάσεως, μηδὲ τῆς πρὸς τὸ εὖ την πάλιν μεταβο
timor atque anxius, exspectato exita, cunctos inva Psal. XLIX, 21. • Ose, vis, 2. det; iræque ministri angeli, ultorem ac pœnalem ignem emicantes, flammantibus oculis ignemque spirantibus parati slabunt, ut omnem iniquitatem ac quidquid scelerum est, ulciscantur. Tumque omnis creatura. terrestrium pariter ac coelestiun (quotquot nimirum angelorum, iisque superiorum potestatum, ac quotquot hominum implent nume ros) cum tremore astabit, formidabilem divini ju dicii manifestationem exspectans: inter quæ om nia, omnium nostrum legentur acta, ac nudabun tur, quæ latent, occulta. Sic plane ut quisque aller alterius peccata haud aliter ac sna pervideat; qui certo nihilque cespitanti judicio, suæ librum con scientiæ legat. Ait enim: Arguam le, et statuam contra faciem tuam *. Ac rursus: Circumdabunt eos cogitationes eorum ‘. Et ecce homo ac`opus ejus, judexque sagacissi mus ac integerrimus, astante terribili ac magnífico coelestium ordinum exercitu, sublimi præsidens sede, justitiæ omnis fulgores emicans, veraque ac justa sententia cuique pro meritorum ratione æqua præmia distribuens: iis quidem, qui pro bonorum operum merito a dextris stationem nanciscentur, paratum a mundi constitutione regnum calorum blande assignans; eos autem, qui propterea quia bonis operibus destituuntur, a sinistris collocandi suut, in ignem ælernum paratum diabolo et angelis ejus • cum ira amandans. Quis saevientem imma nem ignem illum sustineat? Quis inauditum vermis illius spectaculum non exhorreat? Quis, tencbras exteriores sic densas gravesque ferre queat? Quis mugientem tartarum, unaque cum illo ab imo gur gite bullientem abyseum sustinebit? Quis angelo rum istiusmodi cruciamentis præfectorum, auste rum tracemque aspectum, vultumque tetricosum vertigine correptus non tremat? Quodque malorum omnium gravissimum est ac dirissimum; quis Dei natura mitissimi ac humanissimi summeque mise ricordis, aversum vultum non formidabit? quo cum pariter creature omnes, tautorum sibi mal rum nientis pravitate auctores aversabuntur 213 prorsusque exsecrabuntur; illisque jure optimo in fense erunt, eo vel nomine, quod in causa ipsi exstiterint, ut natura solusque benignissimus cle mentissimusque, pene invitus, sic illis appareret. Quis nullum finem babituram conscientiæ confu sionem probrumque occultorum manifestatione portabit? Quis jugis clamoris luctum, amarasque illas nec commodi aliquid habentes lacrymas, stri doremque dentium in tormentis positorum iisque algentium, aut pœnitentiæ laborem mediis ipsorum precordiis har::itein ac imum pectus depascen tern, commotiri poterit? Quis eorum inde angu. stiam,quod futuræ quandoque instaurationis, finis que ingruentis supplicii, his ablata sit, nec ulla jam mutatio ad beatitudinem exspectetur, enarra Matth. xxv, 51, 11.
col. 383–384page 9 of 144
PG 91:383λῆς ἐκδέχεσθαι προσδοκίαν, ἐξειπεῖν ἐστιν ἱκανός; Τελευταῖον γὰρ καὶ μόνον, καὶ φοβερὸν ἐκεῖνο και δίκαιον ὡς ἀληθῶς ἐστι τὸ κριτήριον, καὶ δίκαιον πλέον ἢ ὅσον ἐπίφοβον, καὶ διὰ τοῦτο τυχὸν φοβε ρώτερον, ὅτι καὶ δίκαιον· καὶ πάντας ἑαυτῷ κατά τὴν δικαίαν τοῦ Θεοῦ ψῆφον τοὺς αἰῶνας ἐναποκλεῖον. Τίς τὰς οἰμωγὰς καὶ τοὺς στεναγμοὺς τοὺς ἐκ μέσης αὐτῶν προφερομένους τῆς καρδίας, και αὐτῶν καθαπτομένους τῶν μυελῶν, καὶ πικρῶς τὰ σπλάγχνα καταδάκνοντας ἐπὶ νοῦν, λαβών, δακρύων ἐλεύθερος εἶναι δυνήσεται; Τίς τὸν θρήνον καὶ τὸν ὀλοφυρμὸν ἐνέγκῃ χωρὶς ὀδύνης καὶ τῆς ἐπ' αὐτῇ κατηφείας, καὶ μεθ' οίων προφερομένους τῶν ἐκ μεταμελείας λόγων, τῶν τε πρὸς ἑαυτὸν ἑκάστου τῶν κολαζομένων, καὶ πάντων πρὸς ἅπαντας; Τότε γὰρ ἀληθῆς ἐπιγνώμων τῶν ἑαυτοῦ πται σμάτων καθέστηκεν ἕκαστος, ὅταν ἐφ' ἑαυτῶν γυ μνὰ φανῶσι τὰ πράγματα, καὶ παντὸς καλύμματος ἀπάτης ἐλεύθερα. Δικαία ἡ κρίσις σου, ὁ Θεός· ἐκά λεις γὰρ ἡμᾶς, καὶ οὐχ ὑπηκούομέν σου· λόγους δὲ παρείχες ἡμῖν, καὶ οὐ προσείχομεν, ἀλλ᾽ ἀκύρους ἐποιοῦμεν τὰς σάς βουλάς· τοῖς δὲ σοῖς λόγοις οὐ προσείχομεν. Τοιγαροῦν δικαίως ἦλθεν ἐφ' ἡμᾶς ἀπώλεια, καὶ ὄλεθρος, καὶ καταιγὶς, καὶ θλίψις, καὶ ;· πολιορκία· καὶ νῦν ἡμεῖς ἐπικαλούμεθά σε, καὶ οὐκ εἰσακούεις· ζητοῦμεν παρὰ σοῦ, καὶ οὐχ εὑρίσκο μεν ἔλεος· οὐδὲ γὰρ ἡμεῖς εἰσηκούσαμέν σου τῶν λόγων· οὐδὲ τῷ πλησίον ἐποιήσαμεν ἔλεος. Οἱ γὰρ μισήσαντες σοφίαν, καὶ τὸν φόβον Κυρίου μὴ προ ελόμενοι, μηδὲ θελήσαντες Θεοῦ προσέχειν βουλαίς, τοιούτους δρεπόμεθα τῶν οἰκείων σπερμάτων τοὺς 214 καρπούς, καὶ τῆς ἑαυτῶν ἀνοίας εμπιπλώμεθα. Απ ; ετύφλωσε γὰρ ἡμᾶς ἡ ἀπάτη τοῦ βίου, καὶ οὐκ ἔγνω μεν μυστήρια Θεοῦ· οὐδὲ μισθὸν εἶναι τὸ σύνολον ἠλπίσαμεν οσιότητος. Διὰ τοῦτο τρίβοις ἀνομίας ενεπλήσθημεν, καὶ διωδεύσαμεν ἐρήμους ἀβα τους, δηλαδὴ θείας ἐπισκοπῆς, τὴν δὲ ὁδὸν Κυρίου οὐκ ἔγνωμεν. Καὶ νῦν τί ὠφέλησεν ἡμᾶς ἡ ὑπερ ηφανία, καὶ τί ὁ πλοῦτος μετὰ ἀλαζονείας συμ βέβληται ἡμῖν; Παρῆλθεν ἐκεῖνα πάντα, ὡς σκιά, καὶ ὡς ἀγγελία παρατρέχουσα, καὶ ὡς ναῦς διερ χομένη κυμαινόμενον ὕδωρ ἧς διαβάσης οὐκ ἔστιν ίχνος εὑρεῖν, οὐδὲ ἀτρατόν τρόπεως [τρό πιος] αὐτῆς ἐν κύμασιν· ἢ ὡς ὀρνέου διαπτάντος αέρα, οὐθὲν εὑρίσκεται τεκμήριον πορείας. Παρ ἦλθεν ἐκεῖνα πάντα, τοῦτο τὸ πῦρ ἡμῖν ἀφέντα κληρονομίαν, εἰς πάντας διαμένουσαν τοὺς αἰῶνας. Δικαία ἡ κρίσις σου, ὁ Θεός· τὰ αὐτὰ γὰρ λέγοντες οὐδέποτε λοιπὸν παυσόμεθα· ἐκαλούμεθα, καὶ οὐχ ὑπηκούομεν· ἐνουθετούμεθα, καὶ οὐ προσείχο μεν. Περὶ τούτων καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν ἐδιδασκόμεθα τῶν δεινῶν, καὶ κατεφρονοῦμεν τῶν λεγομέν νων. Οὐκ ἐλύπει ἡμᾶς τότε κἂν μικρὸν τὰ περὶ τούτων ῥήματα· ἐπεὶ οὐκ ἂν νῦν σφοδρῶς οὕτως ἐλύπει τὰ πράγματα· λῆρος ἡμῖν ἑνομίζετο τὰ νῦν ἡμῶν συνέχοντα τὴν ζωὴν, τότε συχνῶς ἐπιδόμενα. "Ω τῆς ῥαθυμίας! ὢ τῆς ἀπάτης 1 ὢ τῶν κακῶν
re idoneus sit Extremum enim solumque, tremen dumque illud ac justum vere restat judicium; justiusque illud quam tremendum; eaque forsitan ratione tremendum magis formidolosiusque quod et justum; cunctaque in seipso sæcula, justa Dei concludat ac complectatur sententia. Quis ex medio ipsorum pectore erumpentia lamenta ac suspiria, ipsasque medullas attingentia ac amare depascen tia viscera, secum animo reputans, sibi a lacrymis temperare possit? Quis nullo doloris sensu inde que orta moestitia, planctum ejusmodi ac ululatum ferat; ac quibus ex animi poenitudine verbis pro feruntur, tum cujusque eorum qui in tormentis sunt ad seipsum, tum universorum ad universos? Tunc enim sua quisque errata atque delicta vere agnoscet, cum res in seipsis nudæ apparebunt, atque ab omni deceptionis involucro immunes. Justum est, Deus, judicium tuum vocasti enim nos, et non obedivimus; sermones adhibuisți ac hortamenta, nec attendimus animum, sed consilia tua irrita fecimus; nec sermonibus tuis ac monilis auscultavimus. Idcirco juste in nos venit perditio et interitus et procella atque tribulatio. Et nunc invocamus te, neque exaudis abs te misericor diam quærimus, et non invenimus; nam neque nos obaudivimus sermones tuos, vel proximo miseri cordiam impendimus. Qui enim sapientiam odio habuimus, nec timorem Domini elegimus, aut Dei consiliis attendere animum voluipus, ejuscemodi seminum nostrorum fructus legimus, nostraque de mentia saturamur: Excæcavit enim nos error sæculi, nec Dei mysteria cognovimus neque futu ram omnino bonorum mercedem speravimus. Id circo in semitis iniquitatis lassati sumus, ac deserta inaccessa ambulavimus (divina nempe inspectione destituta loca), viam autem Domini non cognovi mus. Nunc vero quid nobis superbia profuit? quid divitiæ contulerunt cum jactantia conjunctæ? Trans ierunt illa omnia tanquam umbra, et tanquam nun tius prætercurrens; et ut navis, quæ fluctibus agitatum transmittit æquor; cujus cum transierit, vestigium nullum inveniri queat, nec ejus carina semita in fluctibus; aut sicut avis cum transvolaverit aera, cujus nullum itineris indicium occurrit x. Trans ierunt illa omnia, hoc nobis igne hæreditario jure relicto, in sempiternum mansuro. Justum est Deus, judicium tuum (nec enim un quam eadem loqui jam cessabinus). Vocabamur, nec bbaudiebamus; corripiebamur, nec animum attendebamus. Hæc quotidie mala ac cruciatus docebamur, ac quæ dicebantur spernebamus. Ne vel minimum doloris sensum tum verba ingerebant, alioqui non sic modo res atroci dolore cruciarent. Insania nobis videbantur, quæ nunc nostram con stringunt vitam, cum illa crebrius occinerentur. 0 segnitiem! o errorem! o mala consilia! o mala × Psal: cxviii, × Sap. v, 7. *' ibid. 8-10), ▼ Prov. 1. 21.
col. 387–388page 10 of 144
PG 91:387ρου, σκότος αἰώνιον· καὶ σκώληκα κολαστικὸν καὶ ἀκοίμητον, σκώληκος τοῦ διὰ μίσους καὶ ψεύδους τὴν καρδίαν σκολιώσαντός τε καὶ σκαμβώσαντος καὶ ψόφου παρειῶν ἀσελγοῦς καὶ βράσματος, ψόφον καὶ ὀδόντων βρυγμόν· καὶ ὕψους υπερηφανίας με ταίας καὶ διαχύσεως, πτῶσιν καὶ βάθος ἀχανές, καὶ στυγνότητα πτήξεως Καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, ἑκάστου τῶν ἑκουσίων ἡμῶν κακῶν, τὴν ἑκάστῳ πρόσφορον ἀκούσιον τιμωρίαν δικαίως ἀντιλαμβάνομεν. Ο τῆς έλεεινότητας ἡμῶν! Τί ἡμᾶς τοὺς ἀθλίους, μὴ κατα σβέσαι τὸ πῦρ τῆς σαρκὸς διὰ νηστείας καὶ ἀγρυπνίας, καὶ τῆς τῶν θείων λόγων μελέτης, καλών ὄντων καὶ εὐμαρῶν τοῦ πυρὸς σβεστηρίων, καὶ μὴ τούτῳ νῦν τῷ πυρὶ τηγανίζεσθαι; Τί μὴ κατὰ φύσ σιν ὁρᾷν τε καὶ ἀκούειν καὶ λαλεῖν, τοὺς ὀφθαλμοὺς καὶ τὰ ὦτα καὶ τὴν γλῶτταν εἰθίσαμεν, ἵνα μὴ τοῦ τον είχομεν νῦν τὸν ζόφον, καὶ τὴν βαρυτάτην στο γήν· ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς τοῦ φωτὸς καὶ τοῦ λόγου καὶ σοφίας τοῦ Θεοῦ μετὰ τῶν ἁγίων ἀπηλαύομεν, ὡς τῆς θείας γενόμενοι δόξης θεαταὶ καὶ ἀκουσταὶ καὶ ὑμνῳδοί; Εἰ δι' ἀγάπης τὸν ἐκούσιον τοῦ μίσους ένα κρώσαμεν σκώληκα, καὶ δι' ἀληθείας τὸ ψεῦδος ἠφανίσαμεν, νῦν ἂν τούτου τοῦ καυστικού καθειστήκαμεν ἐλεύθεροι σκώληκος, καὶ τῶν λοιπῶν ὅσο ἡμῶν νῦν συνέχει δεινὰ τὴν ζωήν. Δικαία ἡ κρίσις τοῦ Θεοῦ. Οὐχ εὑρίσκομεν, ὅπερ μὴ ἐζητήσαμεν. Οὐκ ἀνοίγεται ἡμῖν ἡ θύρα τῆς βασιλείας τῶν οὐρα . νῶν, ἐπειδὴ τὴν θύραν τῶν ἀρετῶν διὰ πράξεως οὐκ ἐκρούσαμεν· οὐ λαμβάνομεν τῶν αἰωνίων ἀγα θῶν τὴν ἀπόλαυσιν, ἐπειδὴ δι' εὐχῆς τὴν χάριν τῆς γνώσεως οὐκ ᾐτήσαμεν. Οὐδένα γὰρ τῶν θείων ἔσχομεν ἔρωτα, ἀλλὰ τοῖς γηίνοις τὸν νοῦν καταδήσαντες, πᾶσαν αὐτοῖς ἡμῶν συνεφθείραμεν τὴν ζωήν. Κἀκεῖνα μὲν πάντα καπνοῦ δίκην ἀφανισθέντα παρῆλθεν, ὁ δὲ τῆς ἐπ' αὐτοῖς δίκης λόγος μένει διά παντὸς ἀπαρόδευτος. Καὶ ταῦτα μὲν ἐκεῖνοι, τῆς θείας δικαιοσύνης μεταμανθάνοντες ἐξ ὧν πάσχουσι τὴν δύναμιν, ὡς τύπῳ περιλαβεῖν, ἀλλήλοις τυχὸν διαλεχθήσονται ἐγὼ δὲ τίς γένομαι ὁ τάλας; Τίσιν ἐρειδόμενος πρά ξεσιν, ἐλπίσω τῆς φοβερᾶς ἐξαιρεθῆναι κατακρίσεως, πάσης ἀρετῆς καὶ γνώσεως ὑπάρχων ἔρημο;; Δέδοικα μὴ δεθεὶς χεῖρας καὶ πόδας, ῥιφῶ εἰς γῆν γνοφερὰν καὶ σκοτεινήν, εἰς γῆν σκότους αἰωνίου, ἔνθα οὐκ ἔστι φέγγος, οὐδὲ ὁρᾷν ζωὴν βροτῶν· ὡς δήσας τοῖς πάθεσιν ἑκουσίως τὰς πρακτικὰς τῆς ψυ χῆς δυνάμεις, καὶ ἀπὸ τοῦ θείου δρόμου τῆς εὐαγ γελικῆς πολιτείας κωλύσας τῆς ψυχῆς τὰ διαβήματα. Οἴμοι τῆς φοβερᾶς αἰσχύνης, τῆς μηδέποτε πέρας Καὶ στυγνότητα πτήξεως. τὸ πτήσσειν, Το πήξεως, στυγνότητα στενότητα στεγνότητα,
tenebrarum ignorantiæ errorisque temp anei, zternas tenebras; vermem ultoren ac insoporabi Jem, vermis illius qui odii ac mendacii labe in obliquum pravumque cor vertit; luxuriosi genarum crepitus ac cachiunationis, strepitum ac stridorem dentium; inanis superbiæ celsitatis ac diffusionis, ruinam immensamque voraginem, ac pavoris tri stitiam. Atque, ut summa dicam, cujusque eorum quæ sponte mala admisimus, 216 quæ quemque deceat invitis illatam cruciationem juste recipimus. O nostram miserandam sortem! Quid nos, miseri, carnis incendia jejuniis ac vigiliis, divinar,mque Scripturarum meditatione (quibus id præclare faci Jeque præstandum erat) non exstinximus et nos igni hoc torrendos servavimus? Quidni es naturæ rationibus, oculos, aures, linguam, videre, audire, loqui assuefecimus, ne hac nunc caligine durissi moque silentio damnati ageremus; sed nos quoque sanctorum collegio, Dei luce, sermone, sapientia (quippe qui divinæ gloriæ spectatores, auditores que atque cantores seu laudatores fuissemus) frueremur? Si modo charitatis opę, qui a voluntate est, odii vermem exstinxissemus, luceque veritatis mendacium abolevissemus, a 'verme.loc qui nunc exurit, malisque reliquis, quæ vitam nostram ob spiunt, immunes essenius. Justum Dei judicium. Non invenimus, quod quærere non studuimus. Non aperitur nobis janua regni calorum, quia virtutum januam actionis cultu non pulsavimus. Sempiterna bona fruenda non nanciscimur, quod scientiæ gra tiam precibus non petiimus. Nullo enim divinorum amore tenebanur, sed qui terrenis devinctam men tem haberemus, totam cum eis vitam nostram corrupimus. Ac quidem illa omnia velut fumus evanuerunt ac transierunt; quæ vero illorum causa irrogatur pana, scmpermanet nunquam trans itura. (c). Atque hac quidem illi, ex suis tormentis, divi nae justitia vim (qua ejus ignorantia tenebantur) edocti, ut rudi quasi delineatione complectar, alii aliis forsitan colloquentur; me autem misero quid fet? Quibus nixus operum meritis fore sperem, ut a tremenda damnatione eripiar, qui omnis expers virtutis ac scientiæ exsistam? Vereor ne vinctis manibus et pedibus in terram caliginosam et tene brosam projiciar; in terram æternarum tenebrarum, ubi non est videre splendoremn nec vitam hominum, velut scilicet, qui servientes actioni animæ vires sponte vitiis perturbationibusque devinxerim, atque a divino cursu evangelicæ institutionis (c) Hanc Veneti codi cis lectionem incrito prefero, quod ea sensus ex peditus, nec sic dicta a carceris infernalis pana abhorreat. Nam proprie dici volynt de animantibus, quæ conspecto hoste pro dire non audent, sed præ metu in loco aliquo apto ad latitandum se contrahunt. Habet et vim quam dam cessandi, quod qui metu comprim.untur, nee movere se, nec mussilare audent. Sic itaque in in ferni barathro pavidi semper reprobi, quæ illis tristitia maxima et mæror. commurius est, magisque respiciat inanima; nec tamn legendum, quam ut fixe tartari angustiis moræ injucunditas designaretur; quod voluisse videbatur Dufrenii Antiquarius in illa voce parum depravata, non explicato motu proprio viventium, ex mali imminentis cum stupore certa exspectatione.
col. 389–390page 11 of 144
PG 91:389ἐχούσης, εἰ μὴ μεταβαλών, τῶν πολλῶν μου κακῶν Ελεύθερος γενομαι. Οίμοις τοῦ κλαυθμοῦ, καὶ τῶν πικρῶν δακρύων, καὶ τοῦ βρυγμοῦ τῶν ὀδόντων, εἰ μὴ νήψας κἂν δέ ποτε τὸν βαθὺν ὕπνον τῆς ῥᾳ θυμίας ἀποτινάξωμαι, καὶ τὸ ῥυπαρὸν ἔνδυμα τῆς ἁμαρτίας ἐκδύσωμαι. Ἀντὶ φωτός, σκότος·· ἀντὶ χαρᾶς, λύπη· ἀντὶ ἀνέσεως, κόλασις καὶ στενοχωρία με πάντως ὑποδέξονται. Καὶ τὸ δὴ πάντων ἐλεεινότερον, ἢ βαρύτερον εἰπεῖν ἀληθέστερον, δ καὶ λέ των μόνον ὀδυνῶμαι· τόσο γε μᾶλλον πάσχων (Ελάσθητί, Χριστέ, καὶ σῶσον ἡμᾶς ταύτης τῆς ὀδύ νης) ὁ τοῦ Θεοῦ καὶ τῶν ἁγίων αὐτοῦ δυνάμεων χω ρισμός· καὶ ἡ πρὸς διάβολον, καὶ τοὺς πονηρούς δαίμονας οἰκείωσις εἰς ἀεὶ διαμένουσα· καὶ τὴν ἐκ τούτων ἐλευθερίαν τῶν δεινῶν ἀπροσδόκητον ἔχουσα. Οἷς γὰρ κατὰ τὸν αἰῶνα τοῦτον διὰ τῶν ἐπιτηδευμά-; των ἡμῶν τῶν πονηρῶν συνεἶναι κατὰ θελητὸν γνω μικῶς ἐπελεξάμεθα, σὺν τούτοις εἰκότως ἐξ ἀνάγ της εἶναι κατὰ τὸν αἰῶνα τὸν μέλλοντα καὶ μὴ θέ λοντες κατακριθησόμεθα. Καὶ ἔστι πάσης κολάσεως πολαστικώτερόν τε καὶ δεινότερον, τὸ διὰ παντὸς συνεῖναι τοῖς μισοῦσι καὶ μισουμένοις, καὶ βασάνων χωρίς, μὴ ἔτιγε σὺν ταύταις· κεχωρίσθαι δὲ τοῦ ἀγαπῶντός τε καὶ ἀγαπωμένου. Θεὸς γὰρ οὔτε μι σεῖται· κρίνων δικαίως ὑπὸ τῶν κρινομένων, κατὰ φύσιν ἀγάπη καὶ ὧν καὶ καλούμενος· ούτε μισεί τοὺς κρινομένους· πάντως γὰρ φύσιν ὑπάρχει πά τους ελεύθερος. Ταῦτα κατ' ἀλήθειαν ἀψευδῶς ἔσεσθαι πιστεύοντες, ἠγαπημένε, μὴ ἀμελήσωμεν· ἑαυτῶν· ἀλλὰ σπουδῇ πάσῃ, καθ' ὅλην τὴν δύναμιν, ὡς ἔχομεν καιρὸν, τὴν πλάνον φύγωμεν κόσμον καὶ κοσμοκράτορα. Παρέρχεται γὰρ, καὶ τὰ ἐν αὐτῷ πάντα μα ραίνεται. Εσται γὰρ ὡς ἀληθῶς, ἔσται καιρός, ὅτε φοβερά τις βοήσει σάλπιγξ, ξένην ἡχοῦσα φωνὴν, καὶ τὸ πᾶν τοῦτο λυθήσεται, διαπίπτον τῆς ἐν αὐτῷ νῦν ὁρωμένης διακοσμήσεως. Καὶ ὁ μὲν φαινόμενος κόσμος παρελεύσεται, τὴν οἰκείαν λαμβάνων συν τέλειαν· ὁ δὲ νῦν κρυπτόμενος τῶν νοητῶν φανήσεται κόσμος, ὀφθαλμοῖς καὶ ἀκοαῖς καὶ διανοίας ξενα παντάπασι κομίζων μυστήρια. Καὶ ἡ μὲν σάλο πιγξ κατὰ τὸ θεῖον βοῶσα πρόσταγμα, τὰς ἀπεί ρους ὑφὲν, καὶ ἀθρόως τῶν ἀνθρωπίνων σωμάτων μυριάδας, ὡς ἐξ ὕπνου τινὸς ἀναστήσει τοῦ θανάτου, πρὸς ἐξέτασιν ἄγουσα· ὁ δὲ Θεὸς δικαίας ἑκάστῳ πρὸς ἃ διὰ τοῦ σώματος ἔπραξεν, εἴτε καλόν, εἴτε φαῦλον, καταξίαν τὰς ἀμοιβὰς ἀποδίδωσιν, μέγαν καὶ φοβερὸν καὶ ἔσχατον πᾶσι τοῖς οὖσι διδοὺς συγ κλεισμόν. Αλλά γένοιτο πάντας ἡμᾶς, τόν τε σω τήριον τῆς γεέννης φόβον, καὶ τὸν τίμιον πόθον τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας (ταυτόν δὲ κυρίως ἐπ' ἀμ φοτέρων εἰπεῖν ἔστι, Θεοῦ πᾶσι πάντα γινομένου τε καὶ λεγομένου· καθὼς ἕκαστος ἔχει κακίας ή ἀρετῆς ποιότητας) πρὸ ὀφθαλμῶν ἀδιαστάτως ἔχειν τὸν μὲν φόβον, παντελῆ τῶν κακῶν ἡμῖν ἀποχὴν
mutatis vitæ rationibus, a multis meis malis me ipse expediam! Heu fetum amarasque lacrymas ac stridorem dentium, nisi 217 tandem aliquando sobrius vigilansque altum pigritiæ soporem excus zero, sordidumque peccati indumentum exuero. Pro luce, tenebrarum obscuritas; pro gaudio, tri stitia et dolor; pro remissione, cruciatio et angu stia ne omnino suscipient. Quodque omnibus miserabilius est, sive, ut verius dicam, molestius. atque gravius, cujus vel mentio dire crucial; quanto magis nas cruciabit (propitius esto, Christe, nosque ab hoc dolore ac cruciatu ser va!) quæ a Deo sanctisque ejus virtutibus est animi gressus prohibuerim. Hen tremendam con fusionem, nullum unquam finem habituram, nisi separatio ac cum diabolo ejusque nequissi mis dæmonibus in sempiternum duratura neces situdo; quodque ab bis nula sit exspectanda liberatio. Quibuscum per hujus vitæ tempus decur rente sæculo, pravis studiis nostris voluntate ani mique arbitrio versari elegimus, cum illis ut ver semur necessario vel inviti futuro illo ævo damna bimur. Omnique durius cruciatu ac acerbius est, vel sine tormentis, ut cum illis perpetuo agas, qui oderunt odioque habentur; nedum cuin tormentis obnoxius sis; atque ut divortio ab eo separeris, qui et diligit et diligitur. Deus enim, nec cum ju dical, juste iis odio habetur, quos judicio ferit, qui ipsa per naturam dilectio seu charitas sit et dicatur; quippe qui ab omni natura immunis affectu exsistit. 2 ] Cor. xv, 52. b 11 Cor. v, 10. neque vero ipse eos qui judicantur odit, Qui hacc reipsa futura, dilecte, credamus, ne ipsi nos negligamus; sed omni diligentia, quanta fa cultas est, nec deest occasio, seductorem mundum mundique rectorem, fugiamus. Transit enim mun dus, et quæ in eo sunt universa marcescunt. Erit enim, erit vere tempus, cum clanget formidolosa tuba *, inauditam ac stupendam insonans vocem; rerumque hæc universitas solvetur; quidquid in ca nunc conspicui ornatus est, amittens. Ac quidem mundus hic omnis ob oculos positus transibit, suam nactus consummationem; qui vero nunc oc cultus est spiritalium conspicietur mundus, oculis, auribus, mentibus, nova prorsus ac inaudita myste ria ingerens. Ac quidem tuba divino jussu, simul ac repente, quasi a somno quodam, innumeras a morte suscitabit humanorum corporum myriadas, ad judicii examen ac cognitionem trahens; Deus autem, juste singulis prout gesserunt per corpus, sive bonum, sive malum, ex meriti ratione merce dem reddet; magno tremendoque atque ex tremo 218 compendio cuncta concludens. Faxit vero Deus, ut cuncti nos, et salutarem gehennæ metum, et præclarum regni cœlorum amorem ac desiderium (quodque idem verum dictu sit in utris que, Dei, qui omnia omnibus ft atque dicitur, prout quisque vitii aut virtutis imbutus qualitate est) ob oculos semper habeamus: netum quidem, quo a
col. 391–392page 12 of 144
Epistola II
PG 91:391καὶ ἀργίαν ποιοῦντα· τὸν δὲ πόθον, κατὰ περιου τίαν καὶ εἰς τὰς τῶν ἀγαθῶν πράξεις ἱλαρῶς προς τρεπόμενον. Ταῦτά σοι παρ' ἐμοῦ τοῦ μικροῦ καὶ πένητος, εὐλογημένε; τῆς ἀγάπης ἔστω τῆς πρὸς σὲ γνωρίσματα, φυλακῆς ἕνεκεν καὶ ἀσφαλείας τῶν προσόν των σοι καλῶν· ἧς χρήζειν ὑπολαμβάνω, καὶ τὸν λίαν κατὰ σὲ ταῖς ἀρεταῖς διὰ πάντων κοσμούμενον. Οὐ γὰρ ἄλλως ἔχω σε δικαίως ἀμείψασθαι δυνηθῆναι, τῶν εἰς ἐμὲ πολλῶν σου καλῶν, ἢ κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον διατιθέμενος. Σὺν ἐμοὶ δὲ γνησίως πάνω τες 10 ομοθυμαδὸν οἱ ταύτην διὰ σὲ παροικοῦντες τὴν χώραν τίμιοι Πατέρες ἀσπάζονται, νυκτὸς καὶ ἡμέρας ἀπαύστως μετὰ δακρύων τὸν Θεὸν ἱκετεύοντες, ἀποκαταστῆσαι μεθ' ὑγείας· ἡμῖν τὸν ἡμῶν Γεώργιον, τὸν ὄντως γλυκὺν καὶ ὁρώμενον καὶ όο μαζόμενον· ἵνα σὺν αὐτῷ τήν τε παροῦσαν ἀβλαβῶς διοδεύσωμεν ζωὴν, καὶ τῆς μελλούσης χάριτος τοῦ φιλανθρώπου Θεοῦ καὶ δοτῆρος τῶν ἀγαθῶν ἀπο λαύσωμεν· πρεσβευούσης ὑπὲρ ἡμῶν, καὶ τὸν Θεὸν ἡμῖν ἱλεουμένης τῆς παναγίας ἐνδόξου Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου καὶ ἀειπαρθένου Μαρίας, σὺν πᾶσι τοῖς ἁγίοις. Ἀμήν. ΣΧΟΛΙΑ. α'. "Ορα περὶ ἀρχῆς ἀνθρωπίνης. β'. Τίνα χρὴ ζητεῖν καὶ θέλειν· καὶ τίνα παρα χωρεῖν τῷ θεῷ. γ. Οτι τὸ ἀρχεῖν καὶ ἄρχεσθαι, καὶ πλουτεῖν καὶ πένεσθαι, οὔτε φύσεως ἐστιν, οὔτε γνώμης, ἀλλὰ τῆς ἀγούσης τὰ πάντα Προνοίας. δ'. Ὄρος τοῦ ἐφ' ἡμῖν, ήγουν τοῦ αὐτεξουσίου. ε'. Ὅρος τοῦ οὐκ ἐφ' ἡμῖν, εἴτουν τῶν μὴ ὑπὸ τὸ αὐτεξούσιον. ς'. Τὰ ἄκρα λέγει την γένεσιν καὶ τὴν φθοράν, μέσον δὲ γενέσεως καὶ φθορᾶς ἐστι τὸ γενητόν· ἐφ' οὗ πολλάκις ἡ φθορὰ προλαμβάνει τὴν γένεσιν· ἅμα τῇ γενέσει περὶ τὸ γινόμενον συνεισιοῦσα, καὶ τὴν αὐτοῦ πρὶν γενέσθαι διαφθείρουσα σύστασιν 10. ζ. Οἱ τὴν ψυχὴν τῇ σχέσει τῶν αἰσθήσεων ἔχοντες προσηλουμένην, οὐ σώζονται, φησί, κἂν ἀργῶσιν ἀπὸ τῶν τερπόντων τὰς αἰσθήσεις παθῶν, εἰ μὴ τε λείως τῆς πρὸς τὰς αἰσθήσεις σχέσεως τὴν ψυχὴν ἀποστήσωσιν· ὡς οὐδὲ ὁ μακάριος Λὼτ, εἰ μὴ ἐξω ἦλθε Σοδόμων, κἂν οὐκ ἐποίει τὰ Σοδομιτῶν, οὐκ ἂν διέφυγε τοῦ πυρὸς τὴν κατάβασιν. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς Ἰωάννην κουβικουλάριον (α), περὶ ἀγάπης. Τῆς πρὸς τὸν Θεὸν κατὰ χάριν καὶ τὸν πλησίον ἁγίας ἀγάπης ἀντεχομένους ὑμᾶς, θεοφύλακτοι, καὶ 19 πλάσιν. ΝΟΤΑ. (α) Ιωάννην κυβικουλάριον.
malis prorsus abstineamus, ab eisqua cessationem nobis indicamus; amorem vero ac desiderium, quo abunde ad bonorum opera hilari animo defungenda impellamur. Hæc mihi ad te profecta sunto, benedicte, exiguo egenoque dilectionis indicia, ut quibus bonis præ ditus es, diligentem curam ac cautelam adhibeas; quam et illi oppido necessariam arbitror, qui velut tu ipse, omni virtutum ornatu fulgeat. Non enim alia ratio est, qua juste pro tantis in me tuis mu neribus vicem reddere valeam, quam sic statuendo atque mandando. Mecum vero omnes vere unani miter, qui tuo munere atque gratia hanc provin ciam incolunt, venerandi Patres salutant, diu no cluque jugiter cum lacrymis Deo supplicantes, ut sanus et incolumis noster nobis restituatur Geor gius, vere ille aspectu dulcis et nomine; ut cum illo, tum præsentem vitam innoxie decurramus, tum futura gratia clementissimi Dei bonorumque largitoris potiamur; intercedente pro nobis, Deumn que nobis propitium reddente sanctissima gloriosa Domina nostra Dei Genitrice semper virgine Maria, cum omnibus sanctis. Amen. 1. Vide de humano principatu. 2. Quænam quærenda et volenda; ac quænam Deo permittenda. 3. Neque praeesse neque subditum esse; nec divi tiis opulentum,,nec pauperie oppressum agere, vo luntatis esse animique sententia; sed ejus, quæ cuncta regit, Providentiæ. 4. Definitio ejus quod in nobis est; id est, facul talis arbitrii. 5. Definitio ejus quod non est in nobis; sive eo rum quæ libero arbitrio non subsunt. 6. Extreina vocat ortum et interitum; medium vero ortus et interitus, ipsum est quod oritur, in quo plerumque interitus ortum occupat, rem, cum necdum orta sit, interitione delens. Fr. Fr. 7. Qui sensuum libidini animum defixum habent, tametsi iis vacent affectibus atque vitiis, quæ sen sus oblectant, haud tamen, inquit, salutem conse `quentur, quin perfecte ab ea in sensus libidine ani mun avocaverint; uti nec beatus Lot, nisi Sodomis exiisset, etsi non patrabat Sodomitatum nefanda, ignis de cœlo missi pœnam evasisset. Ejusdem ad Joannem cubicularium, de charitate. Qui sanctæ vos erga Deum et proximum charita tis, secundum gratiam, studiosissimus, Deo charis " Nempe monachi in Africa hospites, cum per calumniam Georgius cessare jussus ac evocatus fuisset. Fr. Plures Maximus ad Joannem hunc epistolas scripsit, quèm inter primos in aula merentes, sibi vir sanctus serie de imereri studebat, ut esset faboranti Ecclesir fidei
col. 393–394page 13 of 144
PG 91:393τοῖς καθήκουσι τρόποις ἐπιμελουμένους, καὶ ἤδη μὲν μαθὼν παρ' ἐμαυτοῦ παρών, καὶ ἀπὼν δὲ οὐχ ἧττον, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον τοῦ παρεῖναι, τὸ πάσχειν ὅσα τῆς θείας ἀγάπης ἴδια καὶ ἔστι καὶ λέγεται, ἵνα καὶ τοῦτο θεῖον ἔχητε, τὸ κατ' ἀρετὴν ἀπερίγραφον καὶ ἀόριστον· τὸ μὴ παρόντας μόνον εὐεργετεῖν, ἀλλὰ καὶ ἀπόντας προθυμεῖσθαι, καὶ πολλῷ ἀπῳχι σμένους τῷ τοπικῷ διαστήματι· καὶ τὴν εἰς μῆκος ταύτης ἐπίδοσιν ἑκάστοτε μανθάνων διὰ τῶν ἐν ταῦθα παραγινομένων, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ διὰ τῶν τι μίων ὑμῶν συλλαβῶν, ὡς δι' ἐσόπτρου τὴν ἐμπρέπουσαν ὑμῖν τῆς θείας χάριτος μορφὴν εἰκονιζόμενος, εἰκότως χαίρω καὶ εὐφραίνομαι· καὶ εὐχαριστῶν ὑπὲρ ὑμῶν τῷ δοτῆρι τῶν ἀγαθῶν Θεῷ, καὶ μετὰ τοῦ ἁγίου Αποστόλου βοῶν οὐ παύομαι· Εὐ λογητὸς ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὁ εὐλογήσας ὑμᾶς ἐν πάσῃ εὐλογία πνευματικῇ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις· πε πεισμένος μάλιστα, καὶ γινώσκων τὴν ἁγίαν ὑμῶν ψυχὴν, τῆς ἐμῆς ἀθλίας ἐν πνεύματι δι' ἀγάπης ἀλύ τως ἠρτῆσθαι, δεσμὸν φίλιον ἔχουσαν τὸν νόμον τῆς χάριτος, καθ᾽ ἐν ἑαυτοῖς ἀοράτως με συνάπτοντες, συμφαιδρύνετε, τὸ ἐμὸν ἐκ τῆς ἁμαρτίας αίσχος τῇ παραθέσει τῶν ἰδίων καλῶν ἀφανίζοντες. Οὐδὲν γὰρ ὄντως τῆς θείας ἀγάπης θεοειδέστερον, οὐδὲ μυστηριωδέστερον, οὐδὲ ἀνθρώποις πρὸς θέωσιν ὑψηλότερον· ὅτι πάντα ἐν ἑαυτῇ συλλαβοῦσα ἔχει τὰ καλὰ, ὅσα τῆς ἀληθείας ὁ λόγος ἐν ἀρετῆς εἴδει διέξεισι καὶ πάντων ἀσχέτως τῶν ἐν κακίας είδει κατειλημμένων ἀπῴκισται, ὡς πλήρωμα νόμου καὶ προφη τῶν οὓς διαδέχεται τὸ τῆς ἀγάπης μυστήριον, τὸ ἡμᾶς θεοὺς ἐξ ἀνθρώπων ποιοῦν, καὶ συντέμνον πρὸς τὸν καθόλου λόγον τῶν ἐντολῶν τοὺς μερικού; ὑφ' οὗ πάντες κατ' εὐδοκίαν μονοειδῶς περιέχονται, καὶ ἐξ οὗ πολυτρόπως κατ' οίκονομίαν ἐκδίδονται. Ποῖον γὰρ εἶδος τῶν ἀγαθῶν οὐ κέκτηται ἡ ἀγά πη; Οὐ πίστιν τὴν πρώτην τῶν κατ᾿ εὐσέβειαν πραγμάτων ὑπόθεσιν, τὴν τὸν Θεὸν εἶναι καὶ τὰ θεία πληροφοροῦσαν τὸν ἔχοντα· καὶ πλέον ἢ ὅσον ἐφθαλμὸς ταῖς ἐπιφανείαις προσβάλλων τῶν αἰσθη τῶν τὴν περὶ αὐτῶν τοῖς ὁρῶσι δόξαν παρέχεται; Οὐκ ἐλπίδα, τὴν ὑφιστῶσαν ἑαυτῇ τὸ ὄντως ύφο ιστάμενον ἀγαθὸν, καὶ πλέον κατέχουσαν, ἢ ὅσον χεὶρ τὸ τῇ ἀφῇ ὑποπίπτον τῆς ὕλης παχύτατον; Οὐ τῶν πιστευθέντων τε καὶ ἐλπισθέντων δίδωσι τὴν ἀπόλαυσιν, δι' ἑαυτῆς ὡς παρόντα τὰ μέλλοντα κατά παρακοιμώμενον
simi, congruisque moribus illi serio cura impensos, nibus deos facit, singularesque mandatorum rationes in universalem summa contrahit, uniformiter 220 secundum beneplacitumn continentur, ac ex qua multifariam secundum dispen sationem explicantur seu diducuntur. tum jam ipse coram meoque experimento, tumque nihilominus absens (ni et ipsa exploratius absentia) noverim; quod reipsa obveniant quæcunque divinæ propria charitatis et sunt, et dicuntur; ut et divi num istud habeatis, quod incircumscripta nullisque angustata finibus virtute polleatis: ea scilicet ra tione, quod non solum praesentes, sed et absentes, longioreque locorum intercapedine dissitos, deme reri libentes studeatis; quique adeo, hancce chari tatis quam longissime sese explicantis largitatem, per illos quotidie discam, qui ad has partes adven tant: quin et per venerabiles vestras syllabas, vel ut speculi conspectu, elucentem in vobis divinæ gratiæ formam vivis expressam coloribus, mihi ipse animo contueri videar; merito gaudeo et lætor; vestroque nomine Deo bonorum largitori gratias ex animo agens, non cesso clamare cum beato Apo stolo: Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit vos in omni benedictione spiritali in cœlestibus c; qui maxime certus sim, noverim que sanctam vestram animam a misella mea in spiritu per charitatem insolubili nexu pendere, amicitiæ vinculum legem gratiæ nactam; qua me vobis invisibiliter copulantes, una vobiscum lætif calis, meum ex peccato dedecus abolendo, bono rum vestrorum comparatione. Nec enim plane quid quam divina charitate deiformius, mysteriove ab strusius, vel hominibus ad deificationem subli mius; quod nimirum cuncta in se bona complecta tur, quæcunque vera doctrina in virtutis centu habet, longeque dissita sit ac absoluta ab iis om nibus, quæ in vitii genere continentur, ut quæ plenitudo legis sit et prophetarum d. His namque succedit charitatis mysterium; quod nos ex homi Ephes. 1, 3. d Rom. xi, 10. qua omnes Quotum enim bonorum genus, quod non habeat charitas? Nonne fidem, rerum ad pietatem spe ctantium primum argumentum, quæ scilicet ea præditum, Deum esse ac divina certiorem reddat; idque adeo majori certitudine ac persuasione, quam rerum in sensum cadentium externam spe ciem attingens oculus, earum opinionem coram cernentibus præbeat? Nonne spem, quæ ipsa vere illud subsistens bonum, sibi ipsa subsistere faciat, ac quasi sistat adhſbeatque ac magis teneat, quam manus mole crassius aliquid eorum quæ sub ta que præsidio. Quod sic absolute cubicularius dici tur, princeps videatur eorum, qui a sacro cubiculo erant, isque forsitan qui rem privatam curabat, ac quem communius Græci scriptores vocant: qui et quandoque vir integer erat. In hac de charitate epistola, vere maximum agit Maximus, ac nescio an divinius majorique emphasi de chari tale ab-allo scribi possit, cujus vel naxime myste riam, non hic solum, verum etiam aliis passim lo cis vir sanctus mirifice detexit; ut qui alte animo eam imbibisset, Deique in ejus præcepto ac lege scopum apprime exploratum haberet; qui ipse to tius dispensationis ac mysterii Christi scopus est ut unum cum Deo, aliique cum aliis simus, viris simque curemnus ac cureinur: quod ipsum in pre cepto eleemosynæ, sequenti ad eumdem epistola, alle contemplatur.
col. 395–396page 14 of 144
PG 91:395διάθεσιν ἔχουσα; Οὐ ταπείνωσιν τὴν πρώτην βάσιν τῶν ἀρετῶν, καθ' ήν ἑαυτῶν ἐπιγνώμονες γενέσθαι, καὶ τῆς ὑπερηφανίας τὸ μάταιον οίδημα καταβάλλειν δύνανται [δυνάμεθα]; Οὐ πραότητα, δι' ἧς τοὺς ψόγους τε καὶ τοὺς ἐπαίνους ῥαπίζομεν, καὶ τῶν ἐκ διαμέτρου κακῶν, δόξης τέ φημι καὶ ἀδοξίας τὴν ὄχλησιν ἀπωθούμεθα; Οὐ προϋπάθειαν, καθ᾿ ἣν καὶ πάσχοντες ἀναλλοίωτοι μένομεν πρὸς τοὺς ὁρῶν τας κακώς, δυσμενῶς οὐδόλως διατιθέμενοι; Οὐκ ἔλεον, καθ᾽ ἂν τὰς τῶν ἄλλων συμφοράς θέλοντες οἰκειούμεθα· καὶ τὸ συγγενὲς καὶ ὁμόφυλον ἀγνοεῖσθαι μὴ συγχωρούμεθα; Οὐκ ἐγκράτειαν καὶ ὑπο μονὴν, καὶ μακροθυμίαν καὶ χρηστότητα, εἰρήνην τε καὶ χαρὰν, δι' ὧν θυμὸν καὶ ἐπιθυμίαν, καὶ τὴν καυστικὴν τούτων ζέσιν, καὶ πύρωσιν εὐμαρίς κατευνάζομεν; Καὶ ἁπλῶς, ἵνα συνελών εἴπω, πάν των ἐστὶ τῶν ἀγαθῶν ἡ ἀγάπη τέλος, ὡς πρὸς Θεὸν τὸ τῶν ἀγαθῶν ἀκρόβατον, καὶ παντὸς αἴτιον ἀγα θοῦ, τοὺς ἐν αὐτῇ περιπατοῦντας ἄγουσα καὶ προσο άγουσα, ὡς πιστὴ, καὶ ἀδιάπτωτος καὶ μένουσα. ἀτιμίας. Ἡ πίστις γὰρ βάσις ἐστὶ τῶν μετ' αὐτὴν, ἐλπίδος λέγω καὶ ἀγάπης, βεβαίως τὸ ἀληθὲς ὑφιστῶσα· Η δὲ ἐλπὶς, τῶν ἄκρων ἐστὶν ἰσχὺς, ἀγάπης λέγω καὶ πίστεως, τὸ πιστόν τε δι᾿ ἑαυτῆς καὶ ἐραστὸν ἀμ φοῖν ὑποφαίνουσα, καὶ πρὸς αὐτὸ τὸν δρόμον δι' ἑαυ τῆς ποιεῖσθαι διδάσκουσα. Ἡ δὲ ἀγάπη τούτων ἐστὶ συμπλήρωσις, τὸ ἔσχατον ὀρεκτὸν, ὅλον ὅλη περιπτυσσομένη, καὶ ταύταις τῆς ἐπ' αὐτὸ κινήσεως στάσιν παρεχομένη, τοῦ πιστεύειν εἶναι καὶ ἐλπίζειν παρέσεσθαι, τὸ ἀπολαύειν παρόντος δι' ἑαυτῆς ἀντα εισάγουσα. Αὕτη μόνη, κυρίως εἰπεῖν, κατ' εἰκό τοῦ Κτίσαντος τὸν ἄνθρωπον ὄντα παρίστησι, τῷ μὲν λόγῳ σοφῶς τὸ ἐφ' ἡμῖν ὑποτάσσουσα· τούτῳ δὲ τὴν λόγον οὐχ ὑποκλίνουσα· καὶ πείθουσα τὴν γνώμην κατὰ τὴν φύσιν πορεύεσθαι, μηδαμῶς πρὸς τὸν λό γον τῆς φύσεως στασιάζουσαν· καθ᾿ ὃν ἅπαντες ὥσπερ μίαν φύσιν, οὕτω δὲ καὶ μίαν γνώμην καὶ θέλημα ἓν, Θεῷ καὶ ἀλλήλοις ἔχειν δυνάμεθα, οὐδε μίαν πρὸς Θεὸν καὶ ἀλλήλους διάστασιν ἔχοντες, ὅτ᾽ ἂν τῷ νόμῳ τῆς χάριτος, δι' οὗ τὸν νόμον τῆς φύσεως γνωμικῶς ἀνακαινίζομεν, στοιχείον προαιρούμεθα. 'Αμήχανον γὰρ τοὺς μὴ πρότερον Θεῷ καθ' ὁμόνοιαν συναφθέντας, ἀλλήλοις συμβαίνειν δύνα σθαι κατὰ τὴν γνώμην. Ἐπειδὴ γὰρ κατ' ἀρχὰς τὸν ἄνθρωπον ὁ ἀπατήσας διάβολος, δόλῳ κακούργως, μεμηχανημένῳ διὰ φιλαυτίας, καθ᾿ ἡδονῆς προσβολὴν ἀπατήσας, Θεοῦ καὶ ἀλλήλων ἡμᾶς κατὰ τὴν γνώμην διέστησε, τό τε εὐθὲς διατρέψας, καὶ τὴν φύσιν κατὰ τὸν τρόπον τοῦτον μερίσας, κατέτεμεν εἰς πολλὰς δόξας καὶ φαντασίας, καὶ τὴν ἐφ' ἑκάστῳ κακῷ μέθοδόν τε
clum cadunt? Nonne quæ dde tenemus bona ac spe præsumimus, fruenda tribuit; quæ scilicet ipsa a se suoque' munere, quæ sunt futura, ut præsentia amantis animi affectu habeat? Nonne primam vir tutuin sedem ac fundamentum, animi sensusque modestiam (id est, humilitatem qua nos ipsos 80 nosse possumus, vanumque superbiæ tumorem convellere? Nonne mansuetudinem, qua tum vituperantium, tum laudantium sermones dima mus; exque diametro pugnantium malorum (gloriæ scilicet ac ignominiæ) molestiam submove mus? Nonne lenis animi sustinentiam, qua et in juria lasi, in eos qui læserint pristinum animi te norem servamus, nullo eis infensi odio aut ran core? Nonne misericordiam, qua ipsi ultro aliorum ærumnas ac mala nostra deputamus; nec naturæ necessitudinem ac quod cognati fratresque sumus, ignorare sinimur? Nonne continentiam et patien tiam et longanimitatem et benignitatem, pacemque et gaudium, quibus iram et cupiditatem, earumque urentem æstum ac incendium, facili negotio sedamus? Omninoque, ut summa dicam, charitas om nium bonorum finis est, ut quæ ad Deum supremum bonorum apicem, omnisque boni auctorem, in ipsa ambulantes ducat eique admoveat, tanquam scilicet ipsa fida, rataque et quæ non excidat atque maneat ^? c Fides enim fundamentum est eorum quæ post ipsam sunt, spei scilicet et charitatis; quæ nitni rum veritatem firmiter a se statuat ac eis repræ sentet. Spes autem extremorum vis est, charitatis scilicet atque fidei; quod certum ratumque sit, ac quod amabile, ipsa per se utrique submonstrans, inque illud cursum dirigere suo munere docens. Charitas denique horum 221 complementum est, quæ supremum appetibile totum tota complectatur, ambarumque in illud motum quiescere faciat ac sistat; pro eo quod est credere et sperare, beatam rei præsentis a se ipsa fruitionem inducens. Sola hæc, ut vere dicam, hominem ad Dei imaginem esse ostendit, facultatem arbitrii sapienter rationi submittens; non illi quidquam rationem inclinans; suadensque ut voluntas e naturæ rationibus ambu let, nihil dissidens a natura ratione; qua nimirum, sicut unam naturam, sic et animum unum, unam que voluntatem cum Deo aliique cum aliis habere possumus, nullo cumn Deo invicemque divortio; si modo legem gratiæ, qua naturæ legein animi vo luntate instauramus, consectandam nobis ipsi in dixerimus. Neque enim fieri potest, ut qui Deo per concordiam non prius adhæserunt, sibi ipsis mutuo animi voluntate consentiant. Quia enim hominis a principio seductor diabo lus, structa ei per summam nequitiam ac versutiam, sui ipsius improbi amoris illecebra, dolo, objecta voluptate decipiens, a Deo aliosque ab aliis volun tate diviserat, rectitudinemque everterat; sicque adeo scissa partibus natura, in mullas opiniones sensaque diversa ac cogitationes secuerat; viamque I Cor. xIII, 8. 20 Apost. II Cor. vi, 8.
col. 397–398page 15 of 144
PG 91:397καὶ εὕρεσιν, τῷ χρόνῳ νόμον κατέστησε, ταῖς ἡμῶν ἡ πρὸς τοῦτο δυνάμεσι συγχρησάμενος, καὶ πονηρὸν πρὸς διαμονὴν τοῦ κακοῦ τοῖς πᾶσιν ἐνθέμενο; ἔρει σμα, τὸ κατὰ τὴν γνώμην ἀσύμβατον· ἀφ' οὗ τὸν ἄνθρωπον ἅπαξ τῆς κατὰ φύσιν κινήσεως τραπήναι παρέπεισε, καὶ πρὸς τὸ κεκωλυμένον ἀπὸ τοῦ ἐπιτετραμμένου κινῆσαι τὴν ὄρεξιν, καὶ τρία τὰ μέγιστα καὶ ἀρχαῖα κακά, καὶ πάσης ἁπλῶς εἰπεῖν κακίας γεννητικὰ ἑαυτῷ ὑποστήσασθαι· ἄγνοιαν, φημί, καὶ φιλαυτίαν, καὶ τυραννίδα, ἀλλήλων εξηρτημένας, καὶ δι' ἀλλήλων συνισταμένας. Εκ γὰρ τῆς περὶ Θεοῦ ἀγνοίας, ἡ φιλαυτία. Ἐκ δὲ ταύτης, ἡ πρὸς τὸ συγγενὲς τυραννίς ἐστι· καὶ οὐδεὶς ἀντερεί λόγος· τῷ κατά παράχρησιν τρόπῳ τῶν οἰκείων δυνάμεων, λόγου το καὶ ἐπιθυμίας καὶ θυμοῦ, ταύτας ὑποστησαμένων δέον λόγῳ μὲν, ἀντὶ τῆς ἀγνοίας πρὸς τὸν Θεὸν διὰ γνώσεως κατὰ ζήτησιν μονώτατον κινεῖσθαι· &' ἐπιθυμίας δὲ, τοῦ τῆς φιλαυτίας πάθους καθαρὸν κατὰ πόθον πρὸς τὸν Θεὸν μόνον ἐλαύνεσθαι· καὶ τῷ θυμῷ τυραννίδος κεχωρισμένῳ, πρὸς τὸ Θεοῦ μόνον τυχεῖν ἀγωνίζεσθαι· καὶ τὴν ἐκ τούτων καὶ δ' ἂν ταῦτα, θείαν καὶ μακαρίαν ἀγάπην δημιουργῆσαι, τὴν θεῷ συνάπτουσάν τε, καὶ Θεὸν ἀποφαίνουσαν τὸν φιλόθεον. Ἐπειδὴ ταῦτα κατὰ θέλησιν μὲν ἰδίαν τοῦ ἀνθρώπου, ἀπάτην δὲ τοῦ διαβόλου συμβέβηκε κακῶς περὶ τὸν ἄνθρωπον, ὁ τὴν φύσιν καὶ ποιήσας, Θεὸς, καὶ ἀσθενήσασαν ὑπὸ κακίας σου φῶς ἐξιώμενος, δι' ἀγάπην τὴν πρὸς ἡμᾶς, ἑαυτὸν εκένωσε μορφὴν δούλου λαβών, ἀτρέπτως ἑαυτῷ καθ᾽ ὑπόστασιν ταύτην ἐνώσας, ὅλος καθ' ἡμᾶς ἐξ ἡμῶν δι' ἡμᾶς τοσοῦτον γενόμενος ἄνθρωπος, ὅσον τοῦ μὴ Θεὸς εἶναι τοῖς ἀπίστοις ἐνομίζετο· καίτοι τοσοῦτον ὑπάρχων Θεὸς, ὅσον τοῖς πιστοῖς ὁ ἄῤῥητος τῆς εὐσεβείας καὶ ἀληθὴς ὑποτίθεται λόγος, ἵνα καταλύσῃ τὰ ἔργα τοῦ διαβόλου, καὶ τῇ φύσει ἀχράντους ἀποδοὺς τὰς δυνάμεις, πάλιν τῆς πρὸς αὐτὸν συναφείας, καὶ ἀλλήλους τῶν ἀνθρώπων, ἀνακαινίσῃ τῆς ἀγάπης τὴν δύναμιν, τὴν τῆς φιλαυτίας ἀντίπαλον· τῆς πρώτης αμαρτίας ", καὶ πρώτου γεννήματος τοῦ διαβόλου καὶ παθῶν τῶν μετ' αὐτὴν μητρὸς καὶ οὔσης καὶ γινωσκομένης· ἣν δι' ἀγάπης ἐφανίσεις ὁ ἑαυτὸν Θεοῦ παρασχόμενος ἄξιον, συν ηφάνισεν αὐτῇ καὶ πάντα τὸν τῆς κακίας ὄχλον, βάσιν ἄλλην ἡ αἰτίαν τοῦ εἶναι μετὰ ταύτην οὐκ ἔχοντα. Οὐκέτι γὰρ οἶδεν ὁ τοιοῦτος ὑπερηφανίαν, τὸ γνώ ρισμα τῆς ἀντιθέου οιήσεως, τὸ σύνθετον κακὸν καὶ ἀλλόκοτον. Αγνοεῖ δόξαν τὴν πίπτουσαν, καὶ ἑαυτῇ τοὺς κατ' αὐτὴν φυσωμένους καταβάλλουσαν. Μα ραίνει φθόνον, τὸν τοὺς ἔχοντας πρώτον δικαίως μα ραίνοντα, δι' εὐνοίας εκουσίου τοὺς συγγενεῖς οἰκειούμενος· θυμόν τε καὶ μιαιφονίαν καὶ ὀργὴν καὶ δόλον καὶ ὑπόκρισιν καὶ εἰρωνείαν καὶ μῆνιν καὶ πλεονεξίαν, καὶ πάντα οἷς ὁ εἷς μεμέρισται άνθρωπος, συναπερίζωσε. Τῇ γὰρ φιλαυτίᾳ ὡς ἀρχῇ, καθώς εἶπον, καὶ μητρὶ τῶν κακῶν ἀποτιλείσῃ, πάντα τὰ ἐξ αὐτῆς τε καὶ μετ' αὐτὴν συναποτέλλεσθαι είωθεν Η φιλαυτίας δηλονότι. η (φιλαυτίαν (φιλαυτίας
ac modum mali cujusque inveniendi, tempori le gem statuerat, eam in rem nostras sibi vires so ↑ Philipp. 11, 7. Marg. cias adhibens, pessimumque ad mali perennitatem fulcimentum, animorum discordiam cunctis inve hens: qua videlicet omnino, homini a motu natu rali deflectendi auctor fuerat; atque ab eo quod ei concessum erat, ad id quo illi interdictum, conver tendi appetitum; et ut sibi tria maxima ac antiqua mala, omnisque (ut summa dicam) vitii ac pravita tis semina (ignorantiam scilicet, pravumque sui amorem ac tyrannidem) ascisceret; quæ nimirum ex se mutuo pendeant aliaque aliorum ope consi stant. Sui enim ille pravus amor dicunt) ex Dei ignorantia est; exque illo tyrannis (iniqua scilicet vis) erga generis necessitudine conjunctos (resque extra controversiam est), quo nempe sibi ille suarum virium abusa (rationis scilicet, cupidita tis et iræ) hæc sibi vitia condéret; cum par esset, at pro ignorantia, rationis incitatione, per scien tiam in Deum unice singularem, quærendo move retur; cupiditate autem, pravi illius amoris affe ctione purus, in solum 222 Deum desiderio ferre tur; ac demum iræ vi nihil tyrannicum habentis aut iniquæ vis, Deum solum assequi niteretur; di vinamque ac beatam, ex his, ac cujus illa gratia', charitatem, tum Deo copulantem, tum eum qui re ligiosus ac pius Dei cultor sit, deum efficientem sibi conflaret. Quòd itaque propria quidem homi nis voluntate, at diaboli tamen erga hominem fraude, hac male acciderant; naturæ ipse conditor, Deus, ac qui vitio laborantem sapienter sanat (quas ejus erga nos charitas est ac dilectio) seipsum exi nanivit formam servi accipiens f, eamque sibi immu tabiliter in persona uniens, totus nostro more ex nobis propter nos usque adeo factus est homo, ut incredulis nec Deus esse putaretur; tantumque nihilominus ipse Deus exsistens, quantum arcana pietatis veraque doctrina Gdelibus documento tra dit: ut nempe diaboli dissolveret opera, illibatas que reponens naturz vires, qua cum ipso copula mur, aliique aliis homines societate jungimur, charitatis vim, pravi sui amoris scili cet) æmulam instauraret: primi nimirum peccati, primique diaboli germinis, ac qui vitiorum affe ctuumque ipsum sequentium, parens sit atque noscatur: quo nimirum charitatis vi e medio sub lato, qui se dignum Deo exhibuit, omnem pariter vitiorum turbam submovit atque delevit; quibus deinceps fundamentum aliud, ac causa qua consi stant desit. Qui enim talis evasit, haud amplius superbiam novit, impiz Deo adversantis arrogantiz notam; compositum illud malum atque absonum. Ignorat caducam gloriam, et quæ ea inflatos pari secum casu elidit. Livorem conficit atque macerat, qui ipso laborantes merito primo conficiat ma ceretque, animi benevolentia concilians sibique
col. 399–400page 16 of 144
PG 91:399ἐπειδὴ ταύτης μὴ οὔσης, οὐδὲν οὐδαμῶς τὸ παράπαν κακίας είδος, ἢ ἴχνος ὑφίστασθαι δύναται· πάντα δὲ τὰ τῆς ἀρετῆς εἴδη ἀντεισάγεσθαι, τὰ συμπληροῦντα τῆς ἀγάπης τὴν δύναμιν, τὴν τὰ μεμερισμένα συνάγουσαν, καὶ πρὸς ἕνα καὶ λόγον καὶ τρό που πάλιν δημιουργοῦσαν τὸν ἄνθρωπον, καὶ πᾶσαν τὴν ἐν πᾶσι κατὰ τὴν γνώμην ἀν.σότητά τε καὶ διαφορὰν ἐξισοῦσάν τε καὶ ὁμαλίζουσαν· καὶ εἰς τὴν ἐπαινετὴν ἀνισότητα δεόντως προβιβάζουσαν, ἐκά στου δηλονότι τοσοῦτον πρὸς ἑαυτὸν κατὰ πρόθεσιν εφελκομένου τὸν πέλας, καὶ ἑαυτοῦ προτιμώντος, 223 ὅσον τὸ πρὶν αὐτὸν ἀπεῶσαι, καὶ προύχειν πρόθυμος ἦν· καὶ ἑαυτὸν ἑκουσίως ἑαυτοῦ δι' αὐτὴν ἀπολύοντος, τῷ χωρισμῷ τῶν ἰδικῶς κατὰ τὴν γνώ μην ἐπ' αὐτῷ νοουμένων λόγων τε καὶ ἰδιωμάτων καὶ πρὸς μίαν ἁπλότητά τε καὶ ταυτότητα συναγομένου, καθ' ἣν οὐδεὶς οὐδαμῶς ἐστιν οὐδὲν τοῦ κοι τοῦ διωρισμένος, ἀλλ᾽ ἕκαστος ἑκάστῳ, καὶ πᾶσιν ἅπαντες, καὶ Θεῷ μᾶλλον ἢ ἀλλήλοις, εἷς καθεστήκασι, τὸν ἕνα δι᾿ ἑαυτῶν τοῦ εἶναι λόγον, καὶ φύσει καὶ γνώμῃ μονότατον, προφαινόμενον ἔχοντες· καὶ τὸν ἐν τούτῳ νοούμενον Θεόν· ᾧ συνθεωρεῖσθαι, καὶ πρὸς ὅν ἀναβιβάζεσθαι, ὡς αἴτιον καὶ ποιητήν, ὁ τοῦ εἶναι τῶν ὄντων λόγος, ἀκραιφνής μέν τοῖ καὶ ἄχραντος διὰ πάσης προσοχῆς ὑφ' ἡμῶν φυλαττόμενος πέφυκεν, καὶ κατ᾽ ἔμφρονα σπουδὴν δι' ἀρε τῶν καὶ τῶν ταύταις παρεπομένων πόνων, τῶν πρὸς αὐτὸν στασιαζόντων παθῶν ἀποκαθαιρόμενος. "Οπερ τυχὸν ἐκεῖνος ὁ μέγας ᾽Αβραὰμ κατορθώσας, καὶ ἑαυτὸν τῷ τοῦ εἶναι λόγῳ τῆς φύσεως, ἢ ἑαυτῷ τὸν λόγον ἀποκαταστήσας, καὶ διὰ τούτου ἀποδοθείς τε τῷ Θεῷ, καὶ τὸν Θεὸν ἀπολαβών· λε γέσθω καὶ ἄμφω, ἐπειδὴ καὶ ἐπ' ἀμφοῖν τὸ ἀληθὲς θεωρεῖται· ὡς ἄνθρωπον τὸν Θεὸν ἰδεῖν ἠξιώθη, καὶ ὑποδέξασθαι, τελείῳ τῷ κατὰ φύσιν διὰ φιλανθρωπίας λόγῳ συνένδημον· πρὸς ὅν ἀνήχθη, τῶν μεμετ ρισμένων καὶ μεριστῶν ἀφεὶς τὴν ἰδιότητα, μηκέτι ἄλλον παρ' ἑαυτὸν ἕτερον ἡγούμενος ἄνθρωπον, ἀλλ᾽ ὡς πάντας τὸν ἕνα, καὶ ὡς ἕνα τοὺς πάντας γινώ σχων οὐ τὸν τῆς γνώμης δηλονότι, περὶ ἂν ἡ στά σις ἐστὶ, καὶ ἡ διαίρεσις, ἕως μένῃ πρὸς τὴν φύσιν ἀσύμβατος· ἀλλὰ τὴν τῆς φύσεως, περὶ ἦν τὸ ἀπαράλλακτον έστηκε, μονώτατον λόγον σκοπούμενες. ᾧ συν εμφαίνεσθαι πάντως τὸν Θεὸν ἐπιστάμεθα, καὶ δι' οὗ δηλοῦσθαι ὡς ἀγαθὸς ἀνέχεται, τὰ ἴδια οἰκειούμενος κτίσματα· ἐπειδὴ αὐτὸν ἐξ ἑαυτοῦ, ὡς ἔστι γνῶναι τὸν Θεὸν ἡ κτίσις οὐ δύναται. Οὔτε γὰρ οἷόν τε ἦν κατὰ τὸ εἰκὸς πρὸς τὸν ἁπλοῦν τε καὶ ταυτὸν συναχθῆναι, τὸν μὴ ταυτὸν ἑαυτῷ γενόμενον καὶ ἀ πλοῦν, ἀλλ᾽ ἔτι πολλοῖς κατὰ τὴν γνώμην πρὸς τὴν φύσιν διαιρούμενον μέρεσι, εἰ μὴ πρότερον διὰ φιλο
addicens, quos generis necessitudo consociat; unaque iram, sanguinariam mentem, irascentiam, dolum, simulationem, derisionem, rancorem, ava ritiam; quidquid denique ejus generis est quibus homo unus cum esset, partibus scissus est, radici tus evellit. Pravo enim sui amore, velut origine ac parente, uti dicebam, evulso, quæ ex ipso sunt alque sequuntur vitia reliqua, pariter evelli habent; quippe cum illo sublato, nullum prorsus vitii genus, aut vestigium possit consistere; vicissimque omne virtutis genus proclive inducatur, complens chari tatis vim; quæ nimirum ea colligat, quæ di visa sunt, atque in unam rationem modumque rur sus hominem condat, omnem in omnibus voluntate inductam inæqualitatem ac distinctionem exæquans atque complanans; convenientique ratione ad lau dabilem eam inæqualitatem provehens, qua quisque animi proposito tantumdem ad se proximum trahit, sibique honore anteponit, quantum prius ex animo repellere, eique præcellere, gliscebat; seque ipsum a seipso sponte propter eam absolvit atque dimit tit, discessione ac divortio ab iis tum rationibus tum proprietatibus, quæ per voluntatem ac ratio nis arbitrio privatim illis inesse intelligebantur; inque unam simplicitatem (ut sic loquar) colligitur, qua nemo usquam est aliquid a communi divisus, sed singuli singulis, omnesque omnibus, ac Deo magis quam inter se invicem, unus exsistunt, qui bus una per seipsos ejus quod est esse ratio, cum ratura tum voluntate animique sententia, singula rissima præluceat, ac qui in ea intelligitur, Deus; quocum una intelligi, et ad quem ut auctorem ac opificem referri habet, ejus quod est esse rerum ratio, dum tamen sincera ac illibata, omni a nobis diligentia custodiatur, prudentique studio ac opera; virtutum cultu, eorumque laborum, qui eis co mites sunt, functione, ab eis depurgata perturbationibus atque vitiis, quæ adversus eam tumul tuantur. ld forte magnus ille Abraham cum implevisset, seque ipsum ejus quod est esse rationi naturæ, aut sibi ipse rationem restituisset; indeque tum Deo redditus esset, tum ipse Deum recepisset (utrum que enim dicatur, quandoquidem etiam in utro que veritas consideratur). humana Deum specie vi dere meruit ac suscipere 6, perfecta per naturam. ex humanitatis studio ratione una hospitem ac contubernalem; ad quem provesit ac evectus est, carum rerum, quæ divisæ ac dividuæ sunt, explosa proprietate, nullum jam præter se alium, a seque distinctum, reputans hominum, sed velut omnes unum, ac quasi unum omnes cognoscens; nempe non eam quæ voluntate animique sententia est, circa quam divortium contingit ac divisio, quandiu ei dum natura non convenit; sed qure naturae, circa quam exacta nihilque evarians similitudo est, sin gularissimam rationem spectans; quacum Deum elucere ac apparere omnino compertum est, ac per quam 224 ut bonus manifestari sustinet, sibi ipse asciscens quæ ipso auctore condita sunt; cum alio qui ipsum ex seipso Deum, uti est, crcatura non possit cognoscere. Neque enim, ut par est, fieri Gen. xvi 1 seqq. i
col. 401–402page 17 of 144
PG 91:401ανθρωπίας τῇ φύσει τὴν γνώμην συνάψας, ἕνα ἐπ᾿ ἀμφοῖν λόγον εἰρηνικόν τε καὶ ἀστασίαστον, καὶ πρὸς οὐδὲν οὐδαμῶς ἄλλο προηγουμένως τῶν μετὰ θεὸν κινούμενον ἔδειξε· καθ᾿ ὃν ἄτμητος καὶ ἀδιαίρετος μένει ἡ φύσις ἐν τοῖς τοῦτο λαβοῦσι τὸ χάρι σμα· ταῖς τῶν πολλῶν γνωμικαῖς ἑτερότησιν οὐ συνδιατεμνομένη. Οὐκέτι γὰρ πρὸς τόνδε καὶ τόνδε ἄλλοι καὶ ἄλλοι γινόμενοι τὴν φύσιν μερίζουσιν, ἀλλ' οἱ αὐτοὶ πρὸς τοὺς αὐτοὺς διαμένουσι, μὴ σκοποῦν-; τες τὸ ἐφ' ἑκάστῳ κατὰ τὴν γνώμην ἴδιον, καθό με μέρισται τὰ μεμερισμένα, ἀλλὰ τὸ ἐν πᾶσι κατὰ τὴν φύσιν κοινὸν καὶ ἀμέριστον, καθὸ τὰ μεμερισμένα συνάγεται· τῶν μεριστῶν οὐδὲν ἑαυτῷ συνεπαγός μενον, καὶ δι' οὗ τοῖς ἔχουσιν ὁ Θεὸς ἐμφανίζεται, κατὰ τὴν ἰδιότητα τῆς ἀρετῆς ἑκάστου διὰ φιλανθρωπίαν μορφούμενος, καὶ ἐξ αὐτῆς ὀνομασθῆναι κατα δεχόμενος. Εργον γὰρ τῆς ἀγάπης τελειότατον, καὶ τῆς κατ' αὐτὴν ἐνεργείας πέρας, δι' ἀντιδόσεως σχετικῆς τῶν κατ' αὐτὴν συνημμένων ἀλλήλοις ἐμε πρέπειν τὰ ἰδιώματα παρασκευάζειν, καὶ τὰς κλή σεις· καὶ Θεὸν μὲν τὸν ἄνθρωπον ποιεῖν, ἄνθρωπον δὲ τὸν Θεὸν χρηματίζειν καὶ φαίνεσθαι, διὰ τὴν μίαν καὶ ἀπαράλλακτον ἀμφοτέρων κατὰ τὸ θέλημα βού λησίν τε καὶ κίνησιν, ὡς ἐπί τε τοῦ ᾿Αβραάμ, καὶ τῶν λοιπῶν ἁγίων εὑρίσκομεν. Καὶ τοῦτο ἴσως ἐστὶ, τὸ ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ εἰρημένον· Ἐν χερσὶ προφητῶν ὁμοιώθην· ἡ τοῦ Θεοῦ πρὸς ἕκαστον, ἐκ τῆς ἐνούσης κατὰ πρᾶξιν ἀρετῆς ἑκάστῳ διὰ πολ λὴν φιλανθρωπίαν μορφοποιία. Χεὶρ γὰρ παντὸς δι καίου, ἡ κατ' ἀρετὴν αὐτοῦ πράξίς ἐστιν· ἐν ᾗ καὶ δι' ἧς ὁ Θεὸς τὴν πρὸς ἀνθρώπους ὁμοίωσιν δέχεται. Μέγα οὖν ἀγαθὸν ἡ ἀγάπη, καὶ τῶν ἀγαθῶν τὸ πρῶτον καὶ ἐξαίρετον ἀγαθὸν, ὡς Θεὸν καὶ ἀνθρώ τους δι' ἑαυτῆς περὶ τὸν αὐτὴν ἔχοντα συνάπτουσα, καὶ ὡς ἄνθρωπον τὸν ποιητὴν τῶν ἀνθρώπων φανῆ και παρασκευάζουσα, διὰ τὴν τοῦ θεουμένου πρὸς τὸν Θεὸν κατὰ τὸ ἀγαθὸν ὡς ἐφικτὸν ἀνθρώπῳ ἀπαραλλαξίαν· ἣν ἐνεργεῖν ὑπολαμβάνω, τὸ ἀγαπῆσαι Κύριον τὸν Θεὸν ἐξ ὅλης τῆς καρδίας καὶ ψυχῆς καὶ δυνάμεως, καὶ τὸν πλησίον ὡς ἑαυτόν. "Οπερ ἐστὶν, ἵνα ὡς ἐν ὄρῳ περιλαβὼν εἴπω, ἡ καθ' ὅλου πρὸς τὸ πρῶτον ἀγαθὸν μετὰ τῆς ὅλης τοῦ ὅλου κατὰ τὴν φύσιν γένους προνοίας ἐνδιάθετος σχέσις· μεθ' ην πρὸς οὐδὲν ἀνώτερόν ἐστιν ἀναβιβασθῆναι τὸν φιλόθεον ἄνθρωπον, πάντων αὐτῷ διαβαθέντων τῶν κατ᾽ εὐο σέβειαν τρόπων· ἣν ἀγάπην καὶ οἴδαμεν καὶ ὀνομάζομεν, οὐκ ἄλλην καὶ ἄλλην μεμερισμένως Θεῷ, καὶ τῷ πλησίῳ προσνέμοντες, ἀλλὰ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ὅλην· Θεῷ μὲν ὀφειλομένην, ἀνθρώπους δὲ ἀλλήλοις ἐπισυνάπτουσαν. Ενέργεια γὰρ καὶ ἀπόδειξις σα φῆς τῆς πρὸς τὸν Θεὸν τελείας ἀγάπης ἐστὶν, ἡ γνησία δι' εὐνοίας εκουσίου πρὸς τὸν πλησίον διά
poterat, ut in eum qui simplex idemque ipse est, colligeretur, qui non secum ipse idem simplexque evasisset, sed adhuc voluntate animique sententia, multis partibus a natura divisus esset; nisi prius humanitatis cultu copulata naturæ voluntate, unam in utrisque pacatissimam nihilque tumultuantem (ejusmodi scilicet, ut nullo modo ad aliud quidpiam eorum quæ a Deo secunda sunt, ex instituto, idque ipsum agens, moveretur) rationem ostendisset qua utique natura indivisa nullisque partibus scissa (nulla scilicet voluntatum diversitate divisa) in illis manet, qui munus illud consecuti sunt (neque enim jam, quasi alii aliique cum hoc illove exsistant, naturam partibus scindunt, sed iidem cum iisdem perseverant; qui nimirum, non quod in sin gulis per arbitrii facultatem ac voluntatem propriun est attendant; quo partibus scinduntur quæ scissa sunt; sed quod in omnibus natura commune ac in divisum est; quo divisa colliguntur et adunantur, nihil scilicet secum ipse inferens eorum quæ di visa sunt); quaque adeo Deus, iis qui ea præditi sint se conspicuum facit, pro cujusque virtutis proprietate, per summam clementiam ac humani tatem semet ipse informans, nec ab ea nuncupari abnuens. Charitatis enim opus id perfectissimum, ejusque operationis atque vis in eo positus termi nus, ut per reciprocam habitudinis áttributionem, rerum ea copulatarum proprietates atque nomina per eam vicissim conveniant; sie nimirum ut et homo deus fiat, et Deus homo exsistat appareatque, ob unam per omnia similem et invariabilem ambo rum voluntatem motusque incitationem; uti in Abrahamo aliisque sanctis invenimus. Idque forte sit, quod ex Dei persona scriptum est: In manibus prophetarum assimilatus sum; quod nempe Deus cum singulis, ex virtute quæ cuique per actionem inest, per summam humanitatem ac bonitatem formetur. Cujusque enim justi manus, ejus actio est qua virtutem colit, eaque nitet qua et Deus, ae cujus ratione similis esse hominibus admittit. Osee s11, 10. i Deut. v, 5 Ingens itaque bonum est charitas; interque bona primum ac eximium bonum, ut quæ Deum et ho mines 225 circa eum qui ea præditus sit, con jungat, ac hominem velut hominum conditorem videri faciat; ob eam scilicet, pro boni ratione, ejus qui deificatur, summam cum Deo, quantum homini concessum est, similitudinem; quam per hoc præstari existimo, quod Dominus Deus ex toto corde et animo et fortitudine diligatur; et proxi mus sicut ipse qui diligit. Quod est, ut velut sui definitione complectar, universalis in primum bo num, cum universa universi gencris secundum na tnram providentia, animis insita affectio; ultra quam nihil sublimius est, quo vir religiosus ac Dei cultor provehi queat; modis omnibus, qui ad pic tatem ducunt ejusque rationis sunt, illi superatis. Hanc charitatem et novimus et nuncupamus; noit quan aliam aliamque divisione seclam Deo atque proximo tribuamus, sed unam eandemque totam; Deo quidem obstrictam, sed quæ homines alios aliis præterea conjungat. Vis enim, apertaque per
col. 403–404page 18 of 144
PG 91:403ἑώρακε, φησὶν ὁ θεῖος ἀπόστολος Ιωάννης, τὸν Θεὸν ὃν οὐχ εώρακεν, οὐ δύναται ἀγαπῆσαι. Αὕτη ἐστὶν, ἡ τῆς ἀληθείας ὁδὸς, ἣν ἑαυτὸν ὀνομάσας ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος, τοὺς ἐν αὐτῇ ὀδεύοντας τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ καθαρούς παντοίων γενομένους παθῶν παρ ίστησιν. Αὕτη ἐστὶν ἡ θύρα, δι' ἧς ὁ εἰσερχόμενος εἰς τὰ ῞Αγια γίνεται τῶν ἁγίων, καὶ τοῦ ἀπροσίτου κάλλους τῆς ἁγίας καὶ βασιλικής Τριάδος θεατής γενέσθαι καθίσταται ἄξιος. Αὕτη ἐστὶν ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή, ἐν ᾗ ὁ παγίως ἑαυτὸν ἐνριζώσας, θείας καταξιοῦται μέτοχος γενέσθαι ποιότητος. Διὰ ταύτην πᾶσα νομική τε καὶ προφητικὴ καὶ εὐαγγελικὴ, καὶ έστι, καὶ ἐκδέδοται διδασκαλία, ἵνα τῶν ἀῤῥήτων ἐπιθυμίαν λαβόντες ἀγαθῶν, τοῖς τρόποις τὸν πόθον πιστώσωμεν· τοσοῦτον διὰ τὸν πυθούμενον πλάστην τὸ πλάσμα τιμήσαντες, ὅσον τῷ πλάστῃ παριστάται, καὶ ὁ τῆς φύσεως ἀπαιτεῖ λόγος, νομοθετῶν τὸ ἰσό τιμον, καὶ πᾶσαν τὴν περὶ ἕκαστον φαινομένην κατὰ πρόληψιν ἀνισότητα περιτέμνων τῆς φύσεως· καὶ ἑαυτῷ τοὺς πάντας κατὰ μίαν ταυτότητας δύναμιν περικλείων. θεσις. Ὁ γὰρ μὴ ἀγαπῶν τὴν ἀδελφὸν αὐτοῦ ἐν Διὰ ταύτην, αὐτὸς ὁ τῆς φύσεως ποιητής· τὸ φρικτὸν ὄντως καὶ πράγμα καὶ ἄκουσμα! τὴν φύσιν ένα δύεται τὴν ἡμετέραν, ἑνώσας ταύτην ἀτρέπτως καν τῷ καθ᾿ ὑπόστασιν, ἵνα στήσῃ τοῦ φέρεσθαι, καὶ πρὸς ἑαυτὸν συναγάγῃ, καθ᾿ ἑαυτὴν συναχθεῖσαν, * καιν, 31 καὶ μηδὲν ἔχουσαν πρὸς αὐτὸν, ἢ ἑαυτὴν κατὰ τὴν γνώμην διάφορον· καὶ φανεράν καταστήσῃ, τὴν παν ένδοξον τῆς ἀγάπης ὁδὸν, τῆς θείας ὄντως καὶ θεο ποιοῦ, καὶ πρὸς Θεὸν ἀγούσης· εἰρήσθω δὲ ὅτι καὶ Θεὸς ὑπαρχούσης, ἢν αἱ ἄκανθαι κατ' ἀρχὰς τῆς φιλαυτίας ἐκάλυψαν· καὶ τοῖς ὑπὲρ ἡμῶν παθήμασιν ἐν ἑαυτῷ προτυπώσας, καθαρὰν κωλυμάτων τοῖς πᾶσι χαρίσηται· τοὺς λίθους τοὺς ἐν αὐτῇ διὰ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν διαῤῥίψας, ὡς αὐτὸς ἐν τοῖς προ φήταις προανεφώνησεν, εἰπών, Καὶ τοὺς λίθους ἐκ τῆς ὁδοῦ διαῤῥίψατε· καὶ πείσῃ δεόντως ἡμᾶς ἑαυ τοῦ τε καὶ ἀλλήλων τοσοῦτον ἀντέχεσθαι, ὅσον αὐτ τὸς δι' ἑαυτοῦ προλαβὼν ἐπεδείξατο, ὑπὲρ ἡμῶν πα θεῖν ἀνασχόμενος. Διὰ ταύτην πάντες οἱ ἅγιοι μέχρι παντὸς πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἀντικατέστησαν, τῆς παρούσης ζωῆς οὐδένα λόγον ποιησάμενοι, καὶ τοὺς πολυειδεῖς τοῦ θανάτου τρόπους ὑπέστησαν, ἵνα πρὸς ἑαυτοὺς ἀπὸ τοῦ κόσμου, καὶ τὸν Θεὸν συναχθῶσι, καὶ τὰ τῆς φύσεως ἐφ' ἑαυτῶν ἑνώσωσι βήγ ματα. Αὕτη ἐστὶν ἡ ἀληθὴς καὶ ἀμώμητος τῶν πιο στῶν θεοσοφία, ἧς τέλος τὸ ἀγαθόν ἐστι καὶ ἡ ἀλή θεια· εἴπερ ἀγαθὸν τὸ φιλάνθρωπον, καὶ ἀληθὲς, τὸ κατὰ πίστιν φιλόθεον· τὰ τῆς ἀγάπης γνωρίσματα ὡς Θεῷ καὶ ἀλλήλοις τοὺς ἀνθρώπους συνάπτουσα, καὶ διὰ τοῦτο τῶν ἀγαθῶν τὴν διαμονὴν ἀδιάπτωτον ἔχουσα. Ταύτης ἐρασταὶ γνησιώτατοι τῆς θείας καὶ μα Χ,
fect in Deum charitatis probatio, vera est ac sin cera per benevolentiæ spontaneum specimen, animi in proximum affectio. Qui enim non diligit fratrém suum, quem videt, inquit divinus Joannes apostolus, Deum, quem non videt, non potest diligerei. Hæc veritatis via L, quam se nuncupans Dei Verbum, in ea ambulantes ab omnis generis vitiorum labe mandatos, Deo ac Patri repræsentat atque adhibet. Hæc est janua¹, per quam si quis introierit, intra ipsa Sancta sanctorum penetrat, inaccessique deco ris sancta ac regiz Trinitatis dignus spectator feri promeretur. Hæc est vitis vera, in quam si quis insertus radices firmiter egerit, hoc consequetur, ut diving compos pinguedinis fatm. Hujus gratia legalis omnis et prophetica, atque adeo evangelica doctrina, et data et promulgata est; ut nempe ar canorum bonorum cupiditate concepta, quod ita desiderio incitamur, moribus probaremus; tantum fictoris ergo, cujus desiderio tenemur, figmentum honorantes atque colentes, quantum fctori adlubet exigitque natura ratio, pares omnibus honoris partes canciens, omnemque in quolibet ex præsumpta opi nione apparentem inæqualitatem, a natura amputans; sibique omnes secundum unam identitatis (ut sic loquar) vim concludens. Ob hanc ipse naturæ auctor (rem sane. tremen dam et auditionem!) humanam naturam induit, quam sibi ipse immutabiliter 226 in persona copulavit, ut quod ferebatur eratque instabilis, sisteret, atque ad se eam colligeret, secum ipsam c collectam, ac quæ nullum cum illo, ac secum ipsa, voluntatis sententia ac arbitrio, discrimen haberet; viamque charitatis inclytam propalaret (ejus, in quam, quæ divina reipsa sit et deifica, atque ad Deum ducens: quin et dicatur, quæ et Deus exsi stat; quam jam initio pravi sui amoris spinæ ope ruerant °), susceptisque nostri causa passionibus, in se ipse velut delineans, impedimentis omnibus liberam eam præstaret; qui in ea erant lapides per discipulos suos projiciens, juxta ac ipse olim jam in prophetis prænuntiaverat dicens: Εt lapi des de via projicite; apteque suaderet operæ pre tium esse, ut sic ipsum, aliique alios colamus ac diligamus, quemadmodum ipse priore exemplo ostenderat, nostri causa pati ac mori sustinens. Propter hanc sancti omnes peccato jugiter resti terunt, ejus, quam agimus, vitæ nullam ratio nem habentes; variaque mortis genera perlu lerunt, ut ad seipsos Deumque a mundo colli gerentur, naturæque scissuras ipsi in se committe rent. Hæc vera ae inculpata fidelium divina sapien tia est, cujus finis bonum est ac veritas; quippe cum bonum humanitas sit; verumque, fidei pie tas ac religiositas; charitatis scilicet note proprie ac insignia; ut quæ Deo aliosque aliis homines conjungat, acidcirco bonorum perennitatem frmam extraque casus aleam habeat. Divinæ hujus beatæque viæ, vos quoque bene 20. k Joan. xiv, 6. 1 Joan. x, 9. P Isa. Lxir, 10. i Joan. IV, Proν. * Joan. 1; Rom. x, 17. ■ I Joan. IV, 8.
col. 405–406page 19 of 144
PG 91:405καρίας ὁδοῦ, καὶ ὑμεῖς εὐλογημένοι γενόμενοι, πρὸς τὸ τέλος ἐλθεῖν ἀγῶνα καλὴν ἀγωνίσασθε, τῶν οἷς ἡ πρὸς τὸ πέρας ταύτης διάβασις γίνεται, κραταιῶς ἀντεχόμενοι· φιλανθρωπίας λέγω, φιλαδελφίας, φι λοξενίας, φιλοπτωχίας, συμπαθείας, ἐλεημοσύνης, ταπεινώσεως, πραότητος, πραϋπαθείας, ὑπομονῆς, ἀοργησίας, μακροθυμίας, καρτερίας, χρηστότητος, ἀνοχῆς, εὐνοίας, εἰρήνης πρὸς πάντας· ἐξ ὧν ἢ δι᾽ ὧν ἡ τῆς ἀγάπης χάρις δημιουργημένη, πρὸς τὸν Θεὸν ἄγει θεουργηθέντα τὸν δημιουργήσαντα ἄνθρωπον. Ἡ ἀγάπη γάρ, φησὶν ὁ θεῖος Απόστολος, μᾶλλον δὲ ὁ δι᾽ αὐτοῦ ταῦτα λαλήσας Χριστός, μας κροθυμεῖ, χρηστεύεται, οὐ ζηλοῖ, οὐ περπερεύεται, οὐ φυσιοῦται, οὐκ ἀσχημονεῖ, οὐ ζητεῖ τὰ ἑαυτῆς, οὐ παροξύνεται, οὐ λογίζεται τὸ κακὸν, οὐ χαίρει ἐπὶ τῇ ἀδικίᾳ, συγχαίρει δὲ τῇ ἀληθείᾳ πάντα στέγει, πάντα πιστεύει, πάντα ελπίζει, πάντα ὑπομένει. Η αγάπη οὐδέποτε πίπτει, ὡς Θεόν ἔχουσα τὸν μόνον ἀδιάπτωτον καὶ ἀναλλοίωτον· καὶ τὸν κατ' αὐτὴν ζῶντα ἄνθρωπον τοιοῦτον ἀπεργαζομένη, ἵνα καὶ ὑμᾶς ἀποδεξάμενος εἴπῃ δι' Ἱερεμίου τοῦ προφήτου· Λέγω ὑμῖν, Αὕτη ἡ ὁδὸς 3 τῶν προσταγμάτων μου, καὶ ὁ νόμος ὁ ὑπάρχων εἰς τὸν αἰῶνα. Πάντες οἱ κρατοῦντες αὐτὴν, εἰς ζωὴν καταντήσωσιν· οἱ δὲ καταλιπόντες αὐτὴν, ἀποθανοῦνται. Επιλαβοῦ αὐτῆς, ὁ παῖς μου, καὶ δδευσον πρὸς τὴν λάμψιν κατέναντι τοῦ φωτὸς αὐτῆς. Μὴ δῷς ἑτέρῳ τὴν δόξαν σου, καὶ τὰ συμφέροντά σοι, ἔθνει ἀλλοτρίφ. Μακάριος εἶ, ὅτι τὰ ἀρεστὰ τῷ Θεῷ σου, γνωστά σοί ἐστι, καὶ ἔμαθες ποῦ ἐστι φρόνησις, ποῦ ἐστιν ἰσχύς, ποῦ ἐστι σύνεσις, ποῦ ἐστι μακροβίωσις καὶ ζωή. Ποῦ ἐστι φῶς ὀφθαλμῶν καὶ εἰρήνη, καὶ ἐπέβης τῆς ὁδοῦ, καὶ ὤφθην σοι πόῤῥωθεν. Διὰ τοῦτο ἀγάπησιν αἰωνίαν ἀγαπήσω σε, καὶ ἐλεήσω σε εἰς οἰκτείρημα, καὶ οἰκοδομήσω σε, καὶ οἰκοδομηθήσῃ· καὶ ἐξελεύσῃ μετὰ συναγωγῆς εὐφραινομένων, ὅτι ἐπὶ ταῖς ὁδοῖς ἔστης· καὶ κατενόησας, καὶ ἠρώτησας τρίβους Κυρίου αιωνίους· καὶ εἶδες ποῦ ἐστιν ἡ ὁδὸς ἡ ἀγαθὴ, καὶ ἐβάδισας ἐν αὐτῇ, καὶ εὗρες ἁγιασμὸν τῇ ψυχῇ σου. Καὶ πάλιν διὰ Ἡσαΐου· Ἐγώ εἰμι Κύριος ὁ Θεός σου δέδειχα σοι τοῦ εὑρεῖν τὴν ὁδὸν τῆς δικαιοσύ της, ἐν ᾗ πορεύσῃ ἐν αὐτῇ, καὶ ἤκουσας τῶν ἐντολῶν μου. Διὰ τοῦτο ἐγένετο ὡς ποταμὸς ή ειρήνη σου, καὶ ἡ δικαιοσύνη σου ὡς κῦμα θα λάσσης. Κἀγὼ δὲ ὁ τοῖς ὑμετέροις επαγαλλόμενος ἀγαθοῖς, μετὰ τοῦ Θεοῦ λέγειν τολμήσω, παρὰ τοῦ μεγάλου λαβὼν Ἱερεμίου· Μακάριος εἴ, ὅτι ἐξεδύσω τὴν στολὴν τοῦ πένθους τῆς κακώσεώς σου τὸν παλαιών φημι ἄνθρωπον, τὸν φθειρόμενον κατὰ τὰς ἐπιθυμίας τῆς ἀπάτης· καὶ ἐνεδύσω τὴν εὐπρέπειαν τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ δόξης εἰς τὸν αἰῶνα, τὸν νέον φημὶ ἄνθρωπον, τὸν ἐν πνεύματι κατὰ Χριστὸν κτιζόμενον κατ' εἰκόνα ιν,
dicti, verissimi amatores efecti, contendite ut bo num certamen ad finem usque deducatis. Quibus finem charitatis nanciscimur, iis strenue diligen tiam habete; nempe humanitati, fraterno amori, hospitalitati, pauperum curæ, niserationi, ele emosynæ, humilitati, mansuetudini, lenitati, pa tientia, inirascentia, longaniuitati, tolerantia, be nignitati, sustinenti, benevolentiae, paci ad on nes; ex quibus ac quibus conflata charitatis gratia, eum qui conflavit hominem Deo afflatum, indeum provehit. Charitas euin, inquit divinus Apostolus, si ve potius qui per eum hæc locutus est Christus, patiens est, benigna est, non emulatur, non est pro cax, non inflatur, non agit inhoneste, non quærit quæ sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gau det super iniquitate, congaudet autem 227 veritati; omnia suffert, omnia credit, omnia sperat, omnia sus tinet. Charitas nunquam excidit 9; quæ nempe Deum habeat in quem unum nullus casus, nulla mutatio ac vicissitudo cadit; quique pie ac religiose viventem hominem, qualis ipse est sibique proxime affinem, efficiat, ut et nos suscipiens Jeremiæ prophetæ ver bis dicat Dico vobis: Hæc via mandatorum Dei, et lex, quæ est in æternum. Omnes qui tenent eam, ad vitam pervenient; qui autem dereliquerint eam, mo rientur. Apprehende cam, fili mi, et ambula ad splendorem contra lumèn ejus. Nedradas alteri glo riam tuam, et qua conferunt tibi, genti aliena. Beatus es, quia quæ Deo placita sunt, manifesta sunt tibi r. Εt didicisti ubi sit prudentia, ubi sit fortitudo, ubi sit intellectus, ubi sit longiturnitas vitæ et vita; ubi sit lumen oculorum et pax; descendistique in viam, et apparui tibi de longe. Idcirco dilectione perpetua diligam te, et miscrebor tui in miseratione; et ædificabo te, et ædificaberis, et egredieris cum cœlu lætantium; eo quod super vias steteris et cogitave ris, et interrogaveris semitas Domini, que a saeculo; viderisque ubi est via bona, et ambulaveris in ea invc nerisque purificationem animæ tuæ ". Rursus quoque per Isaiam: Ego sum Dominus Deus tuus: docui te ut invenires viam justitiæ, in qua ambulubis in ea; el audisti mandula mea. Propterea facta est sicut flu men pax tua, et justitia tua sicut gurges maris ▾. Sed et ego vestris exsultans bonis, cum Deo audens dicam, verba nutuatus magni Jeremie: Beatus es, eo quod exueris stolam luctus afflictionis tuæ, veterem scilicet hominem, qui corrumpitur secundum deside ria erroris; et indueris te decore gloriæ, quæ a Deo cst, in sempiternum; nempe novo homine, qui in spiritu secundum Christum creatus est, secundum ima ginem ejus, qui c. cavit; et circumdederis te diploide justitia, quæ a leo; et imposueris mitram super caput tu«m gloriæ Æterni; solidis scilieet virtutum modis, certaque ac inoffensa sapientiæ ratione ornatus. Idcirco Deus ostendet universa, quæ sub q 1 Cor. xii, 4–8. r Baruch iv. 1-4. • Raruch m, 14. ↑ Jerem. xxx1, 3, 4. ♥ Jerem. v, 16. ▾ Isa, * Baruch v, 1, 2, Ephes. 23-25. 99 in sacro textu est ßiɓio;, liber
col. 407–408page 20 of 144
Epistola III
PG 91:407τοῦ Κτίσαντος· καὶ περιεβάλον τὴν διπλοίδα τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνης· καὶ ἐπέθου τῇ κεφαλῇ τὴν μίτραν τῆς δόξης τῆς αἰωνίου· τῷ τε βασίμῳ τρόπῳ τῶν ἀρετῶν, καὶ τῷ τῆς σου φίας ἀπταίστῳ λόγῳ κοσμούμενος. Διὰ τοῦτο δείξει ὁ Θεὸς τῇ ὑπ᾽ οὐρανὸν πάσῃ τὴν σὴν λαμπρότητα, καὶ καλέσει τὸ ὄνομά σου Ειρήνη δικαιοσύνης, καὶ δόξα θεοσεβείας. (φιλαυτία) Τούτων ἐγὼ τῶν λόγων οὐδὲν πλέον πρὸς ἀπό δειξιν τῆς ἀφανοῦς κατὰ ψυχὴν διαθέσεως κέκτημαι οὐ γὰρ ἔχω τι τῶν ὑμετέρων επάξιον ἀγαθῶν, Θεῷ καὶ ὑμῖν προσενέγκαι, πλὴν τοῦ θαυμάζειν μας κατὰ δύναμιν, καὶ ἀποδέχεσθαι κατορθοῦντας, καὶ συνήδεσθαι, Θεὸν δι' ἔργων ἀγαθῶν ἱλεουμένοις· καὶ δι' ὑμῶν τὴν ἀρετὴν ἐπαινεῖν· καὶ διὰ τῆς ἀρετῆς τὸν Θεὸν ἀνυμνεῖν, τὴν ὑμᾶς τῷ Θεῷ συνάπτουσαν. Ὡς ταὐτόν μοι δοκεῖν εἶναι καὶ ἴσον, ὑμᾶς τε καὶ ἀρετὴν ἐπαινέσαι, καὶ Θεὸν ἀνυμνῆσαι, τὸν χαρι σάμενον ὑμῖν τῆς ἀρετῆς τὴν λαμπρότητα· τὴν ὑμᾶς μὲν Θεῷ κατὰ χάριν θεουργοῦσαν, τῇ ἀφαι ρέσει τῶν ἀνθρωπίνων γνωρισμάτων· ὑμῖν δὲ τὸν Θεὸν κατὰ συγκατάβασιν ἀνθρωπίζουσαν, τῇ ἀναλήψει κατὰ τὸ ἐφικτὸν ἀνθρώπῳ τῶν θείων ἰδιωμά των. ΣΧΟΛΙΑ. α'. Ότι δίδοται ἡ ἀγάπη ἀντὶ τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν· καὶ ὅτι ἐκ ταύτης πάντες οἱ λόγοι τῶν ἐντολῶν ἐκδίδονται, καὶ ὑπὸ ταύτης μονοειδῶς πε Ο ριέχονται. β'. "Ορα τὴν κατὰ λόγον καὶ φύσιν κίνησιν, ἐξ ἧς ἀπ' ἀρχῆς ἑκὼν ἐτράπη ὁ ἄνθρωπος συμβουλί τοῦ πονηροῦ. γ. Τὰ τῆς ἀγάπης ἔργα τῆς μακαρίας, εἰς ἕν συνάπτειν ἀμφὶ τὸν κεκτημένον, Θεὸν βροτούς τε πάντας ἀῤῥήτῳ λόγῳ. Γ. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸν αὐτόν. Τὰ τίμια τῆς ὑμετέρας ἐν Κυρίῳ ποθεινότητος γράμματα δεξάμενος, μετὰ τῆς πεμφθείσης εὐλο γίας τοῖς εὐλαβεστάτοις μοναχοῖς, τοῦ εὐαγούς μου ναστηρίου τοῦ ἁγίου καὶ ἐνδόξου μάρτυρος Γεωργίου, ηὐχαρίστησα τῷ Θεῷ ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ ὑμῶν εἰς τὸ καλὸν προθυμίᾳ· ὅτι διὰ σπουδῆς τῶν πενίᾳ κατειλημμένων τους δεσμούς λύσαντες, τῶν τῆς ἁμαρτίας ἑαυτοὺς δεσμῶν ἠλευθερώσατε· καὶ σώματα τρέφειν προθέμενοι, τὴν ἑαυτῶν ψυχὴν θεία διεθρέψατε χά ριτι, κάμοι δεδώκατε πρόφασιν θεωρίας ἀληθοῦς δρέ ψασθαι καρπόν. Εγνων γὰρ καθ' ἑαυτὸν γενόμενος, ὅτου χάριν ὁ Θεὸς πάντας ἐλεεῖν καὶ ἐλεεῖσθαι χρήν ὑπ' ἀλλήλων τοὺς ἀνθρώπους ἁπλῶς ἐνομοθέτησεν ὅτι πρὸς τῇ φύσει καὶ τῇ γνώμῃ ἀλλήλοις ὑμᾶς ἐνῶσαι βουλόμενος, καὶ πρὸς τοῦτο ἅπαν ὠθῶν ὡς ἀληθῶς τὸ ἀνθρώπινον, τὰς σωτηρίους φιλανθρώπως ἡμῖν ἐντολὰς διεχάραξεν ἀλλ᾽ ἡ τῶν ἀνθρώπων φιλαυτία καὶ σύνεσις αἴσθησις], ἀλλήλους, καὶ τὸν νόμον, ἢ ἀπωσαμένη, ἢ σοφισαμένη, εἰς πολλὰς μοίρας τὴν μίαν φύσιν κατέτεμε· καὶ τὴν νῦν ἐπικρατοῦσαν αὐτῆς ἀναλγησίαν εἰσηγησαμένη, κατ' εξοχήν
carlo est, splendorem tuum; et vocabit nomen tuum, Pax justitiæ, et gloria pietatis 7. flis amplius verbis suppetit nihil, quo occultam animi alfectionem sensumque 228 aperiam. Non enim tant s vestris illis bonis et ornamentis dignum aliquid habeo, quod Deo vobisque offeram; hoc dun taxat excepto, ut pro virili mea admirabundus sus cipiam, ac praeclara opera probem et laudem; hocque vobis nomine gratuler, quod per bona opera Deum vobis concilietis, ac per vos virtutis laudem concelebrem; perque virtutem quæ vos Deo cor jungat, Deum collaudem. Unum quippe parque vi deatur, tum vos, tum virtutem, Deumque, cujus munere virtutis splendore fulgealis, laudare: virtu tem scilicet, quæ per gratiam vos Deo deum conse cret; iis notis ablatis, quæ insigniant hominem; yobisque Deum, per inclinationem ac qua se nobis demisit, hominem faciat; assumptis divinis pro prietatibus, quoad homini concessum est. 1. Datur charitas loco legis et prophetarum: ex ea virtutum `omnes rationes explicari, et ab ea uni formiter contineri. ex 2. Vide motum ex ratione, exque natura', quo a principio sponte homo motus est, nequis simi consilio. 3. Beatæ charitatis opera, ut Deum cunctosque mortales circa eum qui illa præditus sit, qua ne mo verbis explicare possit, ratione conjungat. III. — Ejusdem ad eundem. Acceptis vestræ in Domino dilectionis venerabi libus litteris, cum benedictione missa religiosissi mis monachis venerabilis monasterii sancti ac gloriosi martyris Georgii, Deo gratias egi, pro ve stra illa in id quod honestum est ac officii, alacri tate; quod nimirum omni diligentia eorum quos paupertatis constringunt angustiæ, solventes vin cula, a peccatorum vos vinculis exsolvistis; inque animum inducentes ut corpora alerentur, divina esca vestram ipsi animam enutristis; mihique de cerpendæ veræ contemplationis fructum auctores exstitistis. Cognovi enim apud memeţipsum col Jectus, quidnamn cause sit, cur Deus mortales om nes misericordiam alios aliis præstare sanciverit, aut esse quibus præstetur: quod nempe nedum natura, sed et voluntate animique sententia alios aliis uniri volens, inque eam rem totum vere hu manum genus impellens, salutaria nobis mandata clementissima 229 benignitate exaraverit: cum c2 cus ille ac privatus hominum amor pruden tiaque, ipsos invicem legemque qua repellens, qua 5 Baruch, v, 1-4. (Fort. 23 Virtus hic charitas est: que sic hominem deum Deumque homunem praestat.
col. 411–412page 21 of 144
PG 91:411ἀρδευόμενοι, δαψιλῶς μετὰ πάντων καὶ τοῖς προειρημένοις εὐλαβεστάτοις ἀνδράσι τῆς φιλανθρωπίας τὸν ἔλεον [πὸ ἔλαιον] ἐπεστάξατε· ὑπερείσαντες σαλευόμενον ἤδη ἐξ ἀπορίας τῆς φύσεως τὸ ἀσθενές, καὶ τὴν ἐκ πτωχείας ἐπιτριβεῖσαν αὐτοῖς κακουχίαν ἐνε δεχομένως ὡς ἐνῆν ἰασάμενοι. Μὴ παύσησθε οὖν εὖ ποιοῦντες ἐνδεέσιν, ἵνα τῇ κενώσει το πλήσμιον ἀμείωτον ἔχητε. Ἐν ἱλαρότητι δὲ ψυχῆς, τὴν εἰς Θεὸν πίστιν τε καὶ ἐλπίδα καὶ ἀγάπην πιστούμενοι· Αν έχετε σύνδεσμον καὶ χειροτονίαν καὶ ῥῆμα γογγυσμοῦ, καθά που τὸ θεῖόν φησι λόγιον ὅπερ ἐστὶ περὶ τοῦ δεῖν διδόναι, ; καὶ μὴ διασκέπτεσθαι. Ο τὸ μεταμελεῖσθαι πάντως παρέπεται· πράγμα, τοῦ μηδόλως ποιεῖν ὑπάρχον βαρύτερον. Ισμεν γὰρ ἅπαντες, ὅτι τῆς τοῦ ποιεῖν ἢ πάσχειν ἀναξιότητος, οὔπω ἀκριβῶς οὐδεὶς οὐδα μῶς ἔγνω τίνας αἰτιᾶσθαι χρή· εἴτε τοὺς εὖ ποιεῖν δυναμένους, εἴτε τοὺς εὖ παθεῖν δεομένους· ἀλλὰ και ροῦ τοῦτο εἶναι τοῦ μέλλοντος· καθ' δ ποιά τε καὶ ὅσα τὰ ἡμέτερα, καὶ ὅπως ἔχοντα τύχοι, γνωσθήσεται. Οὕτω τοῦ Θεοῦ σοφῶς εὐδοκήσαντος ἐν τῷ παρόντι καλυφθῆναι τῶν αὐτοῦ κριμάτων τὴν ἄβυσ σον. Καὶ τοῦτο εἰδὼς ὁ σοφὸς Παροιμιαστής, ἀσυλλογίστως τὸν ἄρτον καὶ καθ᾽ ὕδατος ῥιπτεῖν παρεχε λεύσατο· ὡς οὐ παρασυρησόμενον οὐδὲ ἀπολλύμενον ἀλλ' ἐς ὕστερον ὑπαντήσοντα μετὰ πλείονος τῆς ; ἐπικαρπίας, τοῖς ἕνεκα τοῦ καλοῦ ἐν ἁπλότητι καρ δίας τὴν μετάδοσιν κεκτημένοις, παρὰ τοῦ εἰς ἑα τὸν πάντα τὰ παρ' ἡμῶν ἀλλήλοις γινόμενα, ὡς δ' ἂν ὄντα τύχωσιν, ἀναδεχομένου Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Χριστοῦ. Εἰ γὰρ παθεῖν ὑπὲρ ἡμῶν, ὡς φιλ άνθρωπος κατεδέξατο, τί οὐκ ἂν γένοιτο ἐκὼν τοῖς τὴν αὐτοῦ περὶ ἡμᾶς μιμουμένοις φιλανθρωπίαν ΝΟΤΑ. (γ) Καὶ χειροτονίαν. Χειροτονίαν τῶν την χειροτο οὕτως ἐχειροτονήθη
lius irrigati, ubertini cum reliquis etiam reveren tissimis religiosissimisque viris, quos dixi, huma mitatiś oleum affudistis, eoque jam ex penuria mutantem naturæ imbecillitatem fulcientes, inve clam a paupertatis injuria ærumnam, pro eo ae li cuit, ac quanta facultas, leniistis. Ne ergo egenos demerendi, piæque in illos erogationis, finem ullum faciatis; quod nempe sic opes effundendo, indefectibilem nullaque injuria minuendam plenitu dinem repositam habeatis. Id vero animo hilari, ut fidem in Deum, spemque et charitatem, certo astruatis: Auferte colligationem, manusque proten sionem [delectum] et verbum murmurationis uti quodam loco divinum perhibet oraculum; quod est, erogandum esse, non morosius disquirendum aut deliberandum. Consultationis enim morositati, omnino comes est pœnitudo; res plane molestior, quam si nec posita unquam gratia esset, aut facta duni collatio. Omnibus enim nobis exploratum, in compertum omnino esse, nec satis quemquam scire, quibus potissimum crimini vertendum, quod bene ficium aut indigne, aut indignis præstetur; an scilicet iis, quorum est facultatis ut conferant, vel iis qui egent, ac quorum penuriæ debitum ut con feratur: sed ad futurum id tempus spectare, cum plane, quæ quantaque nostra sint, quove se modo babeant, pernoscetur quod nempe sic Deo sapien ter collibitum sit, ac pro bona voluntate decretum, ut quandiu vitam hanc mortalem agimus, judicio rum ejus abyssus tegeretur. Ea re perspecta sapiens Parciniastes a nulla rationum pensitatione judi ciique censura, etiam super aquam panem projici jussit, velut scilicet gurgite non detrahendum; aut periturum; sed majori fructu atque proventu iis postmodum occursurum, qui in simplicitate cordis honesti causa impartiuntur: reddente illis ac præmiante, velut in ipsius facta 231 gratiam, qui sibi ipse quæcunque alii in alios præstamus, arrogat acceptaque habet, Deus ac Salvator noster Christus. Cu jus enim tanta humanitas fuit, ut præ illa pati pro nobis ac morte affici non abnuerit, quid non els sponte efficiatur, qui ejus in nos humanitatis ac clementiæ imitatores exstiterint? 2 Isa, LVIII, 6. • Eccle. XI, 1. Vulg. proxime Hebr. et desieris extendere digitos; sive quasi ad rapinam mittere: nam et de uncis unguibus interpretantur, quibus aves rapaces in prædamn involant, Jer. xi, 9. LXX bic accipit Maximus, pro de lectu, quo sibi quisque alios demerendos præsumit, alios negligit, qua discretione sibi ipse naturam scindit, et ab eleemosynæ et charitatis scopo lon gins abscedit. Tria ergo hic vitia insinuata, colli gatio et catena, ipsa justitiæ violatæ injuria; ele ctio seu delectus, quasi scilicet personarum accep tic; ac demum murmuratio orisque detractio. Longe a vero Nobil. hic ordinationem, viav reddit, nihilque ad mentem Scripturæ. Dicitur ordinatio in mysteriis usu ecclesiastico, quæ est sacrorum ministrorum manuum impositione con secratio et inauguratio, qualem ex Paulo habemus, non nuda suffragiorum collatione Calviniano ritu electio, uti incaute nimis expressit, qui abs me editam Gr. et Lat. Petri martyris Alexandrini illustrem Vitam, haud ita pridem quasi compendio Callice reddidit. Nam ubi auctor, Reliquis omnibus legitimuis servatis, ibi ille, il fu ainsi élu, nempe Achillas presbyter Petri successor at catholice et ecclesiastice, ex mente scriptoris, il fut ainsi sacré, ordonné: nam nec vocem hanc respuit noster idiotismus: quidquid sit de Ecclesiæ Alexandrinæ ritu, et an vere presbyteri in ea ordi nationem haberent episcopi, e quorum calu, unus reliquis prælatus, solus episcopus audiret, ad uni talem servandam, et ne qua esset in ea Ecclesia occasio schismatis: cujus rei examen alterius ope ræ et olii sit, ut et excussio originun Eutychii ejusque interpretum. Quo argumento strenua nuper desudavit opera Joannis Pearson presbyteri Angli, libro Vindiciarum epistolarum S. Ignati, strami neamque, nullisque antiquitatis luminibus fultam Eutychii hujus recentis hominis ostendit lucubra tionem. Ratuin interim esse debeat, nihil officere veræ fidei ac disciplinæ, si quid illi Ecclesiæ Euty chii jam ætate obrepserat, et ubi fœdari erroribus et ab Ecclesia Romana ac catholicæ communionis arce discessionem facere olim cœperat.
col. 413–414page 22 of 144
PG 91:413Δ'. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸν αὐτὸν περὶ τῆς κατὰ Θεὸν λύπης. Χαίρω καὶ εὐφραίνομαι, διὰ πάσης ἐπιστολῆς τὴν ἐπαινετὴν λύπην λυπούμενον εὑρίσκων τὸν εὐλογημένον μου δεσπότην γινώσκων, ὡς ἡ κατὰ Θεὸν λύπη μετάνοιαν ἀμεταμέλητον εἰς σωτηρίαν κατ εργάζεται, τοῖς τῷ θείῳ φόβῳ καθ᾽ ὅλην αὐτῶν ἐνισχημένοις τὴν δύναμιν· μὴ συγχωρούσα την ψυχὴν τῶν θείων ἀπονεύσασαν δικαιωτηρίων, πρὸς τὰ φθειρόμενα παρὰ φύσιν διατεθῆναι· δι' ὧν τοῖς ἡμελημένως τὸν τῆς παρούσης ζωῆς δρόμον ποιουμένοις, ἡ πονηρὰ τῶν παθῶν εἰσοικιζομένη σύγχυσις, ταῖς τοῦ διαβόλου παγίσιν ἀλῶναι παρασκευάζει τὸν ἄθλιον νοῦν, καὶ πάσης κακίας αὐτὸν καθίστησιν εἰκότως διδάσκαλον· οἷα δὴ τὴν κατὰ φύσιν ενέρ γειαν, παρὰ φύσιν ταῖς τοῦ θυμοῦ καὶ τῆς ἐπιθυμίας ατάκτοις ὁρμαῖς ὑποζεύξαντα. Ψυχὴ γὰρ ἡ δι' ἀπάτης ἅπαξ τοῖς ὑλικοῖς τὴν νοερὰν ἐνδήσασα δύο ναμιν, περὶ μόνην τὴν τῶν φαύλων ἐξεύρεσίν ἐστι ποριμωτάτη καὶ εὔδρομος. Διὰ τοῦτο νύκτωρ τε καὶ μεθ᾿ ἡμέραν ἀπαύστως εὔχομαι, καίτοι πολλοῖς βα ρούμενος ἁμαρτήμασι, συντηρηθῆναι τῷ εὐλογημένῳ μου δεσπότῃ ταύτην τὴν σωτήριον λύπην, τὴν ὄντως, τῶν μὲν παθῶν ἀπότομον δέσποιναν, τῶν ἀρετῶν δὲ μητέρα σεμνὴν καὶ ἐπίδοξον· ἵνα δι' αὐτῆς φρου ρούμενος, τὸ πονηρὸν ἐκκρούσηται κέντρον τῆς ἁμαρ τίας. Οὐδεὶς γὰρ, ὡς ἀληθῶς, ταύτην τῷ βάθει τῆς καρδίας εναποκλείσας, τοῖς τοῦ διαβόλου καθάπαξ ἁλίσκεται βέλεσιν. Οὐδεὶς ταύτην ἀοράτως κατὰ ψυ χὴν περιέπων, φοβεῖται τὰς πολυτρόπους τῶν δαι μόνων ἐπιδρομάς. Οὐδεὶς ἑλόμενος τὴν ταύτης συμ βίωσιν, ποτὲ τοῖς ὁρωμένοις προστίθεται. Οὐδεὶς ταύτην ἔχων τὸν βίον χαρακτηρίζουσαν, τοῖς τῶν φθειρομένων ῥύποις μολύνεται. Οὐδεὶς ταύτην συνδήσας ἀλύτως τοῖς λογισμοῖς, ἀτάκτως ἐφ' 3 μὴ δεν φέρεσθαι συγχωρεῖ τὰς αἰσθήσεις. Οὐδεὶς ταύτῃ τὴν ψυχὴν πεποιωμένος, ἑαυτὸν ἄλλου μείζονα παν τελῶς ἡγήσασθαι δύναται· τούναντίον δὲ μᾶλλον παντὸς ἧττονα, καὶ εἶναι καὶ νομίζεσθαι πιστεύσειεν. Οὐδεὶς ταύτην κατὰ νοῦν περιζωσάμενος, τῆς τῶν θείων ἀπολισθαίνει κατανοήσεως. Οὐδεὶς ἑαυτῷ ταύτην δι' ὅλου συναρμόσας, ἀγνοήσει τὰ τῆς εὐσε βοῦς πολιτείας συνθήματα. Ταύτην τὸ ἅγιον Πνεῦμα δημιουργεί, ταῖς τῶν ἀξίων καρδίαις ἐπιφοιτοῦν. Ταύτην ἐπίσταμαι μόνην ἐγὼ τῆς ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν χαρᾶς οὖσαν γεννητικήν. Σπέρμα γὰρ θεῖον ὑπάρχει σαφῶς ἡ κατὰ Θεὸν λύπη· καρπὸν ὤριμον τὴν τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν εὐφροσύνην παρ έχουσα. Ταύτην ή κατά διάνοιαν ἀκριβὴς τῶν βεβιωμένων Πρὸς τὸν αὐτόν.
(g), A1V. - Ejusdem ad eumdem de tristitia secundum b | Cor. vii, 10. Deum. Gaudeo laetorque, qui tota, quanta funditur, epistola, laudabili tristitia affectum dominum meum benedictum inveniam; quippe qui non ne sciam: Quæ secundum Deum tristitia est, peniten tiam stabilem in salutem operari b,his, quorum tota animi vis divino timore constringitur, dum scili cet non sinit a divinis declinantem judiciis, erga res perituras affici, secus ac naturæ rationes sua deant: per quas prava vitiorum affectuumque con fusio illis invecta, qui neglectu vite praesentis sta dium decurrunt, miseram mentem diaboli laqueis capiendam exponit, omnisque malitiæ eam merito magistram constituit; ut quæ nimirum naturalem operationem inordinatis iræ ac cupiditatis appetitio nibus innaturaliter subjugaverit. Qui enim erroris seductione vim intelligendi terrenis semel addixe rit animus, ad ea solum quæ mala sunt, ac vitio hæ rent, adinvenienda summe acris ac expeditus exsi stit. Idcirco diu noctuque quotidie precari non de sino, quantumvis gravi peccatorum sarcina op pressus, ut salutaris hæc tristitia benedicto domi no meo jugis perseveret; ipsa nimirum vitiorum ac perturbationum hera durior, virtutum vero ho nesta ac gloriosa parens; ut qui ea munitus sit, nequissimum peccati aculeum excutiat. Plane enim nemo, qui alto eam animi sinu concluserit, diaboli prorsus jaculis obnoxius sit. Nemo qui in visibiliter eam animo colat, longe multiplices dæ monum insultus timuerit. Nemo qui ejus convi ctum elegerit, his, quæ in oculos incurrunt, animum unquam adjecerit. Nemo qui hanc vitæ suæ insi gne notamque habuerit, earum rerum quæ intereunt sordibus sese inquinaverit. Nemo qui insolubili vinculo animi rationibus 232 eam colligaverit, ad ea quæ non decet, incomposite ferri sensus us quam siverit. Nemo, cujus animus ea imbutus sit, ut se alio ullo majorem existimet, omnino adduci potuerit; secus vero, quovis alio minorem se tum esse, tum existimari putaverit. Nemo qui hanc mente accinxerit, a sensu cogitante divina ex ciderit. Nemo qui hanc sibi prorsus desponderit, piæ ac religiose vitæ pacta tesseramque nesciverit. Hanc Spiritus sanctus, eorum qui digni sunt cordi bus adveniens, inspirat ac creat. Hanc unam ego, ejus quod in regno calorum gaudii est, parentem novi. Palam enim divinum semen est, quæ secun dum Deum est tristitia: fructum maturum, æler norum bonorum lætitiam præbens. Dufrenii codex et Venet. desiderant quod ita Regius habet: ex quibus incer tum videatur, fueritne hæc ad eumdem Joannem cubicularium, an ad alium sæcularis militiæ virum, data epistola. Sed sive illi, sive alii scripta sit, parum refert. Gravissime hic Maximo tractatum de Hanc eorum quæ in vita egimus, diligens animo tristitia secundum Deum, et quam commendat Apo stolus, qua qui vitam instituunt, vere spirituales habendi; vere spiritu viventes, eoque facta carnis mortificantes; nihil vani ac dissoluti, sed modesti ac sobrii, in hoc mundo lugentes, ut in ævum ri deant Christi regno vitaque beati.
col. 415–416page 23 of 144
Epistola IV
PG 91:415ἀνάληψις ἀνανεοί. Ταύτην ἡ κατὰ συνείδησιν τῶν οι καθαίροντι πλημμεληθέντων ἡμῖν βίβλος, φιλοπόνως ἀναγιν σκομένη τιθηνείται. Ταύτην ἡ τοῦ θανάτου μνήμη, καὶ ὁ ἐπ᾿ αὐτῇ κατὰ τὴν ἔξοδον ἐγγινόμενος τῇ ψυχῇ δριμύτατος πόνος ἀεὶ προσδοκώμενος περιποιεῖται. Ταύτην ἡ κατὰ τὸν ἀέρα συγκροτουμένη πρὸς τὴν ψυχὴν, τῶν τῆς πονηρίας πνευμάτων φοβερὰ καὶ απότομος ἔρευνα διὰ παντὸς κατὰ νοῦν μορφουμένη, διαφυλάττει παντελῶς ἀκατάσβεστον. Τίς γάρ, ἠγαπημένε, τῶν κατ' ἐμὲ ῥύποις ἁμαρτημάτων κατεστιγμένος, οὐ φοβεῖται τὴν τῶν ἁγίων ἀγγέλων ἐπι στασίαν; ὑφ' ὧν κατὰ θείαν ψῆφον τῆς παρούσης ζωῆς τὸ πέρας δεχόμενος, βίᾳ τοῦ σώματος μετ' ὀργῆς ἐξωθεῖται καὶ μὴ βουλόμενος. Τις κεκηλίδων μένην ἑαυτῷ συνεπαγόμενος τὴν συνείδησιν οὐ δέ δοικε τὴν ὠμοτάτην τῶν πονηρῶν δαιμόνων καὶ βάρβαρον ἔμπτωσιν, ἑκάστου κατὰ τὸν ἀέρα τοῦτον μετὰ τὴν ἔξοδον, διὰ τοῦ μέσου πάθους ἀπηνῶς πρὸς ἑαυτὸν διασπῶντος τὴν ἀθλίαν ψυχὴν, καὶ τῷ ἐλέγχω τῶν αὐτῇ πεπραγμένων καταισχύνοντος, καὶ πάσης εμποιοῦντος αὐτῇ τῆς ἐπὶ τοῖς μέλλουσιν ἀγαθοῖς ἐλπίδος ἀπόγνωσιν; Ταύτην σωτηρίως διατρέφει την λύπην, ἡ μετὰ τὴν γενομένην κατὰ τὸν ἀέρα πρὸς τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρίας διάγνωσιν, τῆς τῶν ἐν ᾅδῃ ψυχῶν καταστάσεως ἀκριβὴς ἀνατύπωσις ὅπως ἐν σκότῳ βαθεῖ διάγωσι καὶ βαρυτάτῃ σιγή, τροφὴν ἔχουσαι τοὺς δριμυτάτους στεναγμοὺς καὶ τὰ δάκρυα, καὶ τὴν ἐπὶ τούτοις κατήφειαν· ἐκδεχόμεναι διὰ παντὸς, ἄλλο μὲν οὐδὲν, μόνην δὲ τὴν ἐπὶ τῇ θείᾳ ψήφῳ δικαίαν κατάκρισιν. Ταύτην συνέστησε τὴν λύπην ἡ τῆς ἀναστάσεως ἐλπίς· ἡ τῆς φοβε ρᾶς καὶ πανενδόξου παρουσίας τοῦ Χριστοῦ μεγαλειό της· ἡ φρικωδεστάτη τῆς κρίσεως ἡμέρα, κατὰ διάνοιαν συνεχῶς μελετωμένη· καθ' ἣν οὐρανός τε καὶ γῆ, καὶ πᾶς ὁ τῶν ὁρωμένων διάκοσμος ροιζη δὲν παρελεύσεται· στοιχείων καυσουμένων καὶ λυομένων τῷ ἀπλέτῳ πυρί, προκαθαίροντι 3 δια την ἐπίβασιν τοῦ καθαροῦ, τὴν ὑφ᾽ ἡμῶν ῥυποθεῖσαν κτίσιν· ἐν ᾗ θρόνοι προτίθενται, καὶ Παλαιὸς ἡμε ρῶν προκαθέζεται, καὶ τὰ τῶν ἁγίων ἀγγέλων καὶ ἀρχαγγέλων άπειρα τάγματα, μετὰ φόβου καὶ τρόμου λειτουργικῶς παρεστήκασι· καὶ πᾶσα τῶν [ἀνθρώπων] ἡ φύσις εἰς ἐξέτασιν ἄγεται· καὶ βίβλοι ἀνοί γονται τῶν ἡμετέρων ἔργων τε καὶ λόγων καὶ λογι σμῶν, ἔχουσαι μετὰ πάσης ἀκριβείας τὰ ἔγγραφα. Δι' ὧν ἡ πάντων γίνεται γύμνωσις τῶν πεπραγμένων ἡμῖν ἐπὶ πάσης τῆς κτίσεως· ὥστε τόσοῦτον ἀλλή λων πάντας γινώσκειν τὰς ἁμαρτίας, ὅσον ἕκαστος τὰς ἑαυτοῦ, τὴν βίβλον ἀπλανῶς ἀναγινώσκων τῆς ἑαυτοῦ συνειδήσεως· καθ' ήν οἱ μὲν ἐκ δεξιῶν τοῦ Κριτοῦ σταθέντες, λήψονται τῶν ἀποῤῥήτων ἀγαθῶν τὰς ἐπαγγελίας· οἱ δὲ τὴν ἀριστερὰν λαχόντες στάσιν, τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον, καὶ τὸ ἐξώτερον σκό τος, καὶ τὸν ἀκοίμητον σκώληκα, τόν τε βρυγμόν τῶν ὀδόντων, καὶ τὸ ἅπαυστον δάκρυον, καὶ τὴν ἀπέραντον αἰσχύνην, ἐφ᾽ ᾖ μᾶλλον ἐδυνηθήσεται πας
repetita cogitatio renovat. Hanc conscientiae liber, eorum quæ a nobis delicta commissa sunt, ope rose lectus, enutrit. Hanc mortis memoria, subque ipso excessu acerbissimus animæ labor ac dolor, jugi exspectatione ea suspensus tenens fovel ac tuetur. Hanc, quæ in aere spirituum nequitiæ ad versus animam formidabilis duraque futura per scrutatio est, jugiter mentem informans, omnino inexstinguibilem custodit. Quis enim, dilecte, eo rum qui mei similes peccatorum sordibus inqui nati sunt, sanctorum angelorum adventum non formidet; per quos, præsentis vitæ finem Dei cal culo accepturus, iis ira infrendentibus, velit nolit e corpore extrudendus est? Quis conspurcatam se cum inferens conscientiam, sævissimam malorum dæmonum prorsusque immanem impressionem non timeat, singulis per hunc aerem mox ab excessu, medio affectu ac libidine ad se miseram crudeliter distrahentibus animam, gestaque coarguendo con fundentibus atque ei omnem futurorum bonorum spem adimentibus? Hanc salubriter tristitiam alit, post illam in aere cun spiritalibus nequitia, iisque arguentibus, habendam cognitionem, futuri anima rum status in inferno diligens mente informatio; quomodo scilicet profundis mersi tenebris agant molestissimoque silentio; quorum cibus acerbissi mi gemitus ac lacrymæ, ad hæcque dejectus moe ror; iis exspectatione anxiis, sic tamen ut præter justamn 233 damnationem Dei sententia decretam, exspectent nihil. Hanc tristitiam spes resurrectionis – parit, tremendi summeque gloriosi Christi adventus najestas; horrore plenissimus judicii dies, in quo calum terraque, omnisque rerum oculis subjecta rum ornatus, procellæ instar transibunt c; confla grantibus nimirum solutumque euntibus elementis, præ immensa illa ignis vi, pollutam a nobis creatu ram, pro ejus qui ipse purissimus est incessu, præ purgaturi: in quo positis thronis, Antiquus dierum præsidet d, ac innumera sanctorum angelorum et archangelorum agmina servili more cum metu et tremore assistunt; omne hominum genus ad exa men ac causæ cognitionem trahendum; librique ape riendi, quibus operum nostrorum, verborumque ac cogitationum, omni diligentia in commentarios redactae rationes habentur: ex quibus, gesta a no bis omnia, sub aspectum omnis creaturæ nuda ex ponentur; sic nimirum aliis aliorum clare peccata omnia cognituris, ac quisque sua, dum certo nul laque ambage suæ librum conscientiæ legit. Tunc qui a dextris judicis statuentur, arcar.orum bono rum promissiones accipient: qui vero a sinistris nacti fuerint stationem, æternum ignem, vermemque insoporabilem, et stridorem dentium, jugesque in perpetuum lacrymas, ac nullum unquam terminum habituram confusionem probrumque recipient cujus unius nomine majori dolore afficietur, quis. II Petr. I, 10. Dan. vi, 9. Fr.
col. 419–420page 24 of 144
Epistola V
PG 91:419ξένους φιλόξενοι· τοῖς δεομένοις προστασίας, κατά τὸ δυνατὸν, πρὸς ἀντίληψιν ἔτοιμοι· πρὸς τοὺς φίλους ὁμόψυχοι καὶ ὁμογνώμονες· πρὸς τοὺς γνωρίμους ἐν πᾶσι περιδέξιοι· τοῖς ταπεινοτέροις εὐπρόσιτοι τοῖς ἀσθενέσι συμπαθεῖς καὶ φιλάνθρωποι μακρόθυμοι τοῖς παροργίζουσι· τοῖς πταίουσι συγγνώμονες τοῖς λυπουμένοις, παρηγορία γιγόμενοι. Καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, πάντα πᾶσι γενώμεθα, διά τε τὸν τοῦ Θεοῦ φόβον, καὶ τὴν προσδοκωμένην τῶν μελ λόντων κριμάτων ἀπειλήν. Χωρὶς γὰρ τούτων τῶν ἀπηριθμημένων, οὐκ ἔστιν οὐδενὶ τὸ παράπαν σα τηρίας ελπίς. εὐμετάδοτοί τε πρὸς τοὺς πτωχούς, καὶ πρὸς τοὺς Γαῦτά με, καὶ πλείονα τούτων βιάζεται λέγειν δ πρὸς σὲ πόθο:. Οὐ γὰρ ἔχω πῶς μετρήσαι τοῦτον, διὰ παντὸς ἀνατυποῦσθαί σε παρασκευάζοντα, καὶ ὡς παρόντι κατά ψυχήν διαλέγεσθαι, καὶ ἀπόψει βιαζόμενον συντυγχάνειν διὰ γραμμάτων. Αλλά μὴ παρέργως δεξώμεθα τῶν λεγομένων τὴν δύνα μιν· ἐπειδὴ μετὰ τῶν ἄλλων, καὶ τοὺς τοιούτους λό γους έξομεν πάντως ἢ συνηγόρους ἢ κατηγόρους ἐγώ τε ὁ λέγων, καὶ οἱ ἀκούοντες, κατὰ τὴν φοβε ρὰν ἡμέραν τῆς διαγνώσεως, ὁποτέρως ἂν περί αὐτοὺς διατεθῶμεν. Γένοιτο δὲ πάντας ἡμᾶς, τους τε λέγοντάς τι τῶν δεόντων, καὶ τοὺς ἀκούοντας, πάντων τῶν θείων ποιητὰς ἀποδειχθῆναι λόγων· καὶ μὴ μόνον ἀκροατὲςνέκτας· χάριτι Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν, τοῦ καλέσαντος ἡμᾶς εἰς Ο τὴν ἑαυτοῦ δόξαν τε καὶ βασιλείαν. Ε'. + Τοῦ αὐτοῦ πρὸς Κωνσταντῖνον Εἰ ὡς παρόντι μοι συντυγχάνων, διὰ τῶν γραμ μάτων εὐφραίνεται κατ' ἀλήθειαν ὁ εὐλογημένος μου δεσπότης, ὡς γέγραφε, δῆλον ὡς τοὺς ἐμοὺς ἀποδεχόμενος λόγους πάντως εὐφραίνεται. ᾿Αποδοχή δὲ λόγων ἐστὶν, ἡ κατὰ τοὺς λόγους τοῦ ἀποδεχομέν νου τοὺς λόγους διάθεσις. Ταύτης δὲ τῆς διαθέσεως ἀπόδειξίς ἐστιν ἀκριβῆς, τὸ ἔργον τῆς ἐμφερομένης τοῖς λόγοις δυνάμεως. Οὐκοῦν τῆς περὶ τὸ λέγειν προτροπῆς ἀρραβῶνά μοι παράσχῃ πιστότατον δ ἐμὸς δεσπότης, τὴν αὐτοῦ περὶ τὸ ποιεῖν τὰ λεγό. μενα προθυμίαν· καὶ οὐδέποτε κωλύσω, κατὰ τὸ γεγραμμένον, τὰ χείλη μου, τοῦ λέγειν πρὸς αὐτὸν τὰ λυσιτελεῖν αὐτῷ τε καμοὶ καὶ ἄλλοις δυνάμενα καθόσον εἰμὶ δυνατὸς ὑποδέξασθαι τὴν περὶ τὸ νοεῖν τε συνετῶς καὶ εὐσεβῶς λέγειν τὰ νοηθέντα χάριν τοῦ δωρουμένου εκ Θεοῦ πᾶσιν ἁπλῶς, καὶ μὴ ὀνειδίζοντος. διδόντος. ΝΟΤΑ. Πρὸς Κωνσταντῖνον.
ad ea quæ præter sententiam invitisque eveniunt, mansueti atque placidi permaneamus; erga pau peres, liberales; erga peregrinos, 235 hospitales; bis, qui defensione indigeant, quanta facultas, prompti adjutores; erga amicos, unanimes ac iis consentientes; erga notos ac familiares, ubique alfabiles; humilioris sortis homiuibus, accessu faciles; infirmis, animo condolentes ac humanis simi; his, qui ira exasperant, longa patientia præditi; his, qui offendunt, indulgentia proni; his, quos moror ac tristitia afficit, mite solatium. Atque, ut verbo dicam, omnia omnibus eficiamur, tum ob Dei timorem, tum ob exspectatas futurorum judiciorum minas. Absque his enim sic a me percensitis, omnis prorsus salutis spes mortalibus omnibus evanescit. Hæc atque his plura, ut loquar, meus in te cogit amor. Non enim habeo, quem ei modum imponam, qui faciat ut te semper coram animo habeam, ac velut cum præsente, sérmones misceam, cogatque at per litteras absenti congrediar. Enimvero haud defunctorie eorum quæ dicuntur vim accipiamus. Præter alia namque, ejus generis sermones qui patrocinentur autve accusent in tremendo judicii die e, ego pariter, qui loquor, ac auditores omnino babituri suınus, quoto quoque ad eos modo affecti fuerimus. Faxit Deus ut omnes, tum qui aliquid quod officii sit dicimus, tum qui audimus, divino rum omnium sermonum factores efficiamur, non auditores tantum atque præconcs; gratia Christi Dei ac Salvatoris nostri, qui nos in gloriam suam ac regnum vocavit.. f V. — Ejusdem ad Constantinum. Si tanquam mecum coram loqueretur, sic vero per litteras dominus meus benedictus lætatur, uti scripsit; liquet prorsus idcirco lætari, quod meos placide habeat ac probet sermones. In eo autem eorum posita probatio est, ut is qui probat gratam que habet doctrinam, ex ejus rationibus animo afficiatur. Sic autem affecti animi ac comparati certissima demonstratio est, ejus quæ doctrina continetur ipso opere virtutis exhibitio. Igitur exhortationis ad dicendum certissimam mibi ar rhabonem præbeat dominus meus; promptum . simul ac alacrem animum præstandi ea, qua 236 sermone traduntur; fietque, juxta quod scriptum est, ut nunquam prohibeam labia mea s, quin ad eum,` quæ et ipsi, et vero mihi aliisque conducere possint, tractem ac disputem; quantum scilicet per facultatem licebit, ut Dei, qui dat omnibus simpli (h). Rom. 11, 15, 16. ibid. 13. I Thess. 11, 12. h Psal. xxxıx, 10. 2 Graec. vulg. (*) Frustra sit divinare quis hic Constantinus, cum ejus noscendi nullas Maximus peculiares notas aperiat; quam quod ejus libens documenta haberet illisque proficeret; scri bente ad eum Maximo, cum forte in Africa versa retur, et Constantinus in aula ageret, sive alias ilfi absens esset. Constantinus Heraclii nepos, sub quo habita vi synodus, aliis titulis compellandus videba tur; nec patre sic ei infenso licuisset familiárius ud Maximo.
col. 421–422page 25 of 144
PG 91:421Γενώμεθα τοίνυν, ἡγαπημένε, πρόθυμοι τῶν κατ' ἐντολὴν ἔργων ποιηταί· καὶ φύγωμεν την πλάνην τοῦ αἰῶνος τούτου, καὶ μηδενὶ τῶν ἐν αὐτῷ νομιζομένων τερπνῶν τὴν ψυχὴν καταδήσωμεν. παρέρχεται γὰρ ὁ κόσμος, καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτῷ μαραίνεται, φθορᾶς ὄντα κατὰ φύσιν παραναλώματα. Ταύ την δὲ τὴν περὶ τὰ θεῖα τῶν σωτηρίας εφιεμένων τεκμηριοῖ προθυμίαν, οὐ μόνον τὸ πρὸς τὴν ἁμαρ τίαν μίσος, καὶ ἡ ἀπράγμων διαγωγής ή τε τῶν μοχθηρῶν ἀνδρῶν ἀλλοτρίωσις, καὶ πρὸς τὰ φθει ρόμενα πάντα τῆς ψυχῆς ἀποδιάθεσις· ἥ τε τῆς σαρ κὸς διὰ τὴν ἀρετὴν καταφρόνησις, καὶ ἡ πρὸς πάντα τὰ διὰ τῶν αἰσθήσεων ἀπατηλῶς τὴν ψυχὴν ὑπο σαίνοντα, στερρὰ καὶ ἀνένδοτος ἐγκράτεια· δι' ἧς πάσας τε τὰς ἀκολάστους ορέξεις μαραίνομεν· καὶ τὰς ἀτάκτους κινήσεις τοῦ θυμοῦ κατευνάζομεν, μή " συγχωροῦντες ἐξανδραποδισθέντα συνεκφέρεσθαι ταύταις τὸν λογισμόν, καὶ καθάπερ ἡνίοχον ὑπὸ δυσηνίων ἵππων συναρπασθέντα κατὰ βαράθρων φέρεσθαι· μηδενὸς ὄντος τοῦ τάσσοντος καὶ ἐπισχεῖν δυναμένου τὴν ἄλογον τῶν ὑπεζευγμένων ὁρμήν. Ἀλλὰ καὶ ἡ πρὸς πάντας τοὺς ἀκουσίους πειρασμοὺς, ὑπομονὴ καὶ καρτερία· καθ᾽ ἦν καὶ πάσχοντες σωματικῶς, ἀπαθεῖς κατὰ ψυχὴν διαμένομεν, καὶ ἀήττητοι· μηδενὶ τῶν τινασσόντων καταβαλλόμενοι. Δι' ὧν ἀμφοτέρων, εγκρατείας τε λέγω τῶν ἐφ' ἡμῖν παθημάτων, καὶ ὑπομονῆς τῶν οὐκ ἐφ' ἡμῖν, δοκιμασθέντες, καθάπερ τινὸς σπορᾶς θειοτά της τῶν ἐντολῶν, εὐπρεπεῖς καὶ ὡρίμους προβαλλόμεθα καρποὺς τὰς ἀρετάς. Οἷον, φρόνησιν γνωστικήν, ο κατά τε τῆς ἀγνοίας, καὶ τῆς δεισιδαιμονίας· ἀν δρείαν, κατά τε τῆς δειλίας, καὶ τῆς προπετοῦς θρα σύτητος· σωφροσύνην, κατὰ τῆς ἀκολασίας καὶ τῆς ηλιθιότητος· δικαιοσύνην κατὰ τῆς ἀδικίας· λέγω δὲ κατὰ τῆς πλεονεξίας καὶ μειονεξίας· ταπεινοφροσύνην, κατὰ τῆς ὑπερηφανίας ὁπλίζοντες· συγκατάβασιν, κατὰ τῆς ἐπάρσεως προφέροντες μετριότητα; κατὰ τῆς οἰήσεως μακροθυμίαν κατὰ τῆς ὀλιγοψυ- 237 τη χίας· ἡμερότητός τε αὖ πρὸς πάντας, καὶ πραότη. τος, καὶ τῆς πρὸς τοὺς δεομένους ἱλαρᾶς μεταδόσεως ἀντεχόμενο:· φιλοξενίας τε καὶ φιλαδελφίας, καὶ φιλανθρωπίας φιλοπόνως φροντίζοντες· εἰρήνην τε καὶ ἀγάπην μεταδιώκοντες ἐνᾖ, καθάπερ τινὶ πυθμένι τῶν καλῶν, συνάγεται τε καὶ φυλάττεται πάντα τὰ τοῖς ἀνθρώποις δεδωρημένα θεόθεν ἀγαθά. Ταῦτα, δέσποτα μου εὐλογημένε, πᾶς ἐρῶν τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας, καὶ φεύγειν σπεύδων τῶν Απειλημένων τοῖς ἁμαρτάνουσιν αιωνίων κολάσεων τὴν πεῖραν, κατά δύναμιν πάντως ποιεῖν τε καὶ φυλάττειν ἐπιτηδεύει· τῆς τῶν τοιούτων ἔχων φυλα κῆς ἀρωγόν, τοῦ τε θανάτου, καὶ τῆς κατ᾿ αὐτὸν
citer el non exprobrat 1, gratiam suscipiam, ut tum solerter intelligam, tum quæ fuerint intellecta, pio eloquar ac tradam. Efficiamur igitur, dilecte, prompti atque alacres eorum quæ nobis præcepta sunt, operum factores, bujusque seculi errorem fugiamus; nec ulli c rum, quæ in eo delectare videntur, animum addi camus. Præterit enim mundus, & marcescunt quæ in eo sunt omnia; sic nimirum comparata, ut natura corruptione intereant. Hujus vero colendi divina alacritatis certum argumentum, in iis qui salutis desiderio tenentur, non solum in eo est, ut peccatum oderimus, sed ut etiam vitam olio com ponamus ac curis subducamus; a viris pravis alieno sinus animo; ab iis omnibus, quæ corru plioni obnoxia sunt, animum retrahamus; carmen virtutis consectandæ causa contemnamus, firmaque ac inflexa continentia, iis omnibus quæ per sensus fraude obblandiunt animo, obsistamus; qua ni mirum impudicas omnes cupiditates exstinguimus, motusque iræ inordinatos sedamus, non sinentes ut una cum illis animus mancipatus feratur, ac auriga in modum indomitis equis raptatus, præceps in barathrum abeat; cum nemo sit qui regal ac com ponat, quique extra rationis metas incitatum juga lium impetum cohibere valeat. Sed et adversus violentas omnes ac quæ invitis eveniunt, tentatio nes, patientiam tolerantiamque teneamus, qua, tum etiam cum malis corpore afficimur ac ærumnis, illasi animo et imperturbati, invictique persevera mus; sic plane, ut nullo turbinum impetu dejicia mur. Quo utroque (eorum scilicet affectuum con Linentia quæ in nobis nostræque sunt facultatis, corumque malorum patientia, quæ non sunt in nobis nec nostri arbitrii) probati, velut divinissimz cujusdam mandatorum sementis venusios ac matu ros fructus, virtutes producimus; puta spiritalem eruditamque ac sapientem prudentiam, adversus tum ignorantiam, tum superstitionem; fortitudinem, adversus tum ignaviam, tum audaciæ temeritatem castitatem, adversus tum luxuriam, tum cordiam et stoliditatem; justitiam, adversus inja stitiam, qua scilicet excessu aut defectu juris æquitas violatur; sensus anini modestiamn (id est, humilitatem) adversus superbiam instruentes; com modam in aliorum usum demissionem, adversus elationem proferentes; animi moderationem, ade versus jactantiam; longanimitatem, adversus animi pusillitatem; mansuetudinem ad omnes et lenitatem, hilaremque erga egenos liberalitatem colentes; bospitalitatis, fraterni amoris, humanitatis sedulo satagentes; pacemque ac charitatem sectantes, in qua, ceu bonorum quodam gremio, quæ a Deo concessa sunt hominibus bona omnia colliguntur atque servantur. i Jac. 1, 5. Hac, domine mi benedicte, quisquis regni case Jorum amore tenetur, studetque cavere, ne æter norum suppliciorum, quæ Deus peccatoribus com minatus est, reipsa periculum faciat, pro virili sua omnino et praestare curat, et vitare: in eam rem, mortis pariter, ejusque incertæ horæ ac momenti
col. 423–424page 26 of 144
Epistola VI
PG 91:423ἐλλείπειν. Οὐ γὰρ ὁ μὴ δυνηθείς, ἀλλ' ὁ μὴ βουληθεὶς ὑπαίτιος. Γενοῦ τῷ πλησίον τιμιώτερος, ἐκ τοῦ φανῆναι χρηστότερος. Γενοῦ τῷ ἀτυχοῦντι θεὸς, τὸν ἔλεον τοῦ Θεοῦ μιμούμενος. Συμμετρεῖσθαι δεῖ τῷ αἰτουμένῳ τὴν αἴτησιν. Ομοίως γὰρ ἄτοπον παρὰ μικροῦ μεγάλα ζητεῖν, καὶ παρὰ μεγάλου μικρά. Τὸ μὲν γὰρ ἄκαιρον· τὸ δὲ, σμικρολόγον. Χρυσοστ. Οταν διαθρέψῃς τὸν πένητα, σαυ τον νόμιζε διατρέφειν. Τοιαύτη γὰρ ἡ τοῦ πράγματος φύσις, ἐξ ἡμῶν εἰς ἡμᾶς μεταχωρεῖ τὰ διδό μενα. Μὴ φοβηθῶμεν δικαστήν, πρὸ τοῦ δικαστηρίου τὴν χεῖρα προτείνοντα. Μὴ φοβηθῶμεν δικαστὴν Μη οὐκ ἀρνούμενον τὸ λαβεῖν. Πολλῆς ἀλογίας, ἀγρὸν μὲν βουλόμενον ὠνήσασθαι, τὴν εὔφορον γῆν ἐπιζητεῖν· οὐρανοῦ δὲ ἀντὶ γῆς προκειμένου, παρὸν ἐκεῖ κτήσασθαι χωρίον, μένειν ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ τῶν ἐκ ταύτης ἀνέχεσθαι πόνων. Γρηγ. Νύσσης. - Ο πτωχῷ κοινωνήσας, εἰς τὴν μερίδα τοῦ δι' ἡμᾶς πτωχεύσαντος ἑαυτὸν κατά στήσει. Νείλου. - Καθάπερ ιδιόν ἐστι τοῦ φωτὸς τὸ φω τίζειν, οὕτως ἴδιον Θεοῦ· τὸ ἐλεεῖν καὶ οἰκτείρειν τὰ οἰκεῖα πλάσματα. Τοῦ ἁγίου Εἰρηναίου ἐκ τῆς πρὸς Βίκτωρα ἐπιστολῆς.· Έν ᾧ ἂν τις δύναιτο εὖ ποιεῖν τοῖς πλησίον, καὶ οὐ ποιεῖ, ἀλλότριος τῆς ἀγάπης τοῦ Κυρ νομισθήσεται. Φίλωνος. -- Τοιοῦτος γίνου περὶ τοὺς σοὺς οἰκέ τας, οἷον εὔχῃ σοὶ τὸν Θεὸν γενέσθαι. Ὡς γὰρ ἀκούο μεν, ἀκουσθησόμεθα ὑπὸ τοῦ Θεοῦ· καὶ ὡς ὁρῶμεν, ὁραθησόμεθα ὑπ' αὐτοῦ. Προενέγκωμεν οὖν τοῦ ἐλέου τὸν ἔλεον (β), ἵνα τῷ ὁμοίῳ τὸ ὅμοιον ἀντιλά δωμεν. Δημοσθ. Δίκαιόν ἐστιν ἐλεεῖν, οὐ τοὺς ἀδίκους τῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ τοὺς παρὰ λόγον δυστυχοῦντας. Βίαντ. — Βίας θανάτῳ μέλλων καταδικάζειν τινα, ἐδάκρυσεν. Εἰπόντος δέ τινος, Τί παθών, αὐτὸς και ταδικάζων κλαίεις; εἶπεν· Οτι ἀναγκαῖόν ἐστι, τῇ μὲν φύσει τὸ συμπαθὲς ἀποδοῦναι, τῷ δὲ νόμῳ τὴν ψήφον. Φωκίων. - Οὔτε ἐξ ἱεροῦ βωμὸν, οὔτε ἐκ τῆς μ ἀνθρωπίνης φύσεως ἀφαιρετέον τὸν ἔλεον. Δημοκρίτ. Ισοκράτ. καὶ Ἐπικτήτου. – Ξένοις μεταδίδου, καὶ τοῖς δεομένοις ἐκ τῶν ὄντων· ὁ γὰρ μὴ διδοὺς δεομένῳ, οὐδὲ αὐτὸς λήψεται δεόμενος. Πειρατῇ τινι ἐμπεσόντι εἰς τὴν γῆν, καὶ διαφθει ραμένῳ χειμώνος, περιβόλαιόν τις ἄρας, δέδωκεν, καὶ εἰς τὴν οἰκίαν εἰσαγαγών, τὰ ἑξῆς πάντα παρο έσχεν. Ονειδισθεὶς δὲ ὑπό τινος, ὅτι τοὺς πονηρούς Προενέγκωμεν τοῦ ἐλέου τὸν ἔλsoν. προσενέγκωμεν,
prorsus praestare. Non enim ille in culpa est, qui non valuit, sed qui noluit. Esto proximo honoratior, ex co quod videaris benignior. Esto illi, qui adversis confictatur, deus, Dei misericordiam æmulatus. Ad rationem ejus a quo petitur, moderanda peti tio est. Æque enim absurdum est a parvo magna quærere, alque a magno parva. Illud enim intempe stivum, hoc vero sordidum fuerit. Chrysost. Cum pauperem pascis, teipsum ali existimato. Talis enim est hujus rei natura, ut a nobis in nos transeant ac redundent, quæ dede rimus. Nihil judicem metuamus, qui ante judicium por rigit manum: nihil judicem metuamus, qui accipere non recusat. Valde a ratione alienum est, eum qui agrum emere velit, agrum feracem requirere: cœloque vice terra proposito, cum in eo agrum comparare liceat, in terra manere ac ejus labores sustinere. Greg. Nyss. -- Qui egeno communicat, in ejus qui propter nos egenus factus est (Il Cor. vill, 9), sese parlem collocal. Nili. Ut lucis proprium est illuminare; sic Dei proprium est suorum operum misereri. S. Irenei ex epist. ad Victorem. - Quandiu quis in facultate habet ut proximis benefaciat, nec facit, alienus a Domini dilectione æstimabitur. Philonis. Talem te famulis tuis præbe, qualem tibi Deuin optas. Ut enim audimus, a Deo audie mur; et ut videmus, videndi ab eo sumnus. Miseri cordiam igitur misericordiæ prærogemus, ut pro simili 555 simile recipiamus. Demosth. - Aquum est ut misereamur, non ini quorum hominum ac improborum, sed eorum qui nullo suo reatu ac immeriti in malis versantur. Biantis.· Bias capitali quemdam sententia dam naturus, in fetum erupit. Rogalus autem, qui id accidisset, ut qui judex sederet, inse lugeret Quia, inquit, naturæ quidem, ut miserationem, legi vero, sententiam ut tribuamus, necesse est. Phocionis. Nec ex templo ara, nec ex humaɲo genere tollenda misericordia est. Democriti, Isocratis et Epicteti. Peregrinis tri bue ac egenis ex tua facultate: qui enim egenti non tribuerit, ne ipse quidem accipiet, cum cguerit. Cum piratæ cuidamn in terram ejecto, ac tempe state naufragium passo, quispiam vestem contu lisset, atque in domum induxisset, omnique deinceps humanitate prosecutus esset; exprobrante quodam Sic emendo, quod erat facili scriba lapsu ic plana constructio ac sensus; nempe esse unisericordiam, quam prærogamus. eleemosynis pauperum, quasi semen ejus, quam a Deo nos con secuturos speramus, ac velut fenori datam pecu niam, quam fructu innumerabili in cœlo recipia mus.
col. 425–426page 27 of 144
PG 91:425τῷ ταπεινῷ μὲν, τὸ ὑψηλόν· τῷ ὑψηλὸ δὲ τὸ ἔμπα λιν, τὴν ταπείνωσιν. Διὸ δὴ, δοῦλε Θεοῦ, ἀπαραιτήτως σου δέχομαι τὸ ἐπίταγμα, φυσικώτερον ἀποδεί και κελεύον, Γραφικῆς καὶ Πατρικῆς μαρτυρίας χωρὶς, εἰ ἔστι κτίσμα ἀσώματον ἡ ψυχή. Ταῖς ὑμε τέραις πάλιν θαῤῥῶν τῆς διδασκαλίας ψεκάσιν, αἷς με διαφόρως ἀγνοίᾳ φρυγόμενον ἑδρόσισας. Τίνες δὲ οὗτοι ὑπάρχουσιν, οἱ κτίσμα ασώματον μὴ εἶναι διαβεβαιούμενοι; καὶ τίσι τούτοις, ταῖς ὑμετέραις τῶν λόγων ἀληθείαις ἀνυπάρκτοις ἀναπλασμοῖς ἀντιπίπτοντες; Πῶς δέ, εἰ μὴ τοῦ δέον τός εἰσι φιλονεικότεροι, τῷ ὑμετέρῳ οὐκ ἐδυσωπήθησαν ἐπιχειρήματι, παντὸς εἰς ἄκρον οὕτως ἀντιπτωτικοῦ λόγου πόῤῥω τυγχάνοντι; Καὶ ἵνα μοι μᾶλλον καθ᾽ ὁδὸν ὁ περὶ τούτου λόγος προΐῃ, αὐτὸ ὑμῶν ὡς τῆς ἀληθείας σύμμαχον ἀκαταγώνιστον σοφὸν ἐπιχείρημα, τῶν οἰκείων ἀπαρχὴν ποιήσομαι· ὡς ἐφοδικοῖς 30 τοῖς ὑμετέροις ἐναβρυνόμενος. α'. "' Εἰ τὸ σῶμα τῇ οἰκείᾳ φύσει ἀκίνητον· σῶμα δὲ καὶ ἡ ψυχὴ, εἰ καὶ τὸ λεπτομερέστατον, ως φασι, καθὸ σῶμα, οὐ κινηθήσεται. Καὶ εἰ ταῦθ᾽ οὕτως ἔχει, πόθεν ἡμῖν ἡ κίνησις; Καὶ τοῦτο ἐπ' ἄπει μον, ἕως οὗ ἐλθωμεν εἰς ἀσώματον κτίσμα. Εἰ δὲ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ φήσουσι κατὰ πρῶτον λόγον ἡμᾶς κι νεῖσθαι· ἐπειδὴ τὰς πλείους ἡμῶν κινήσεις ἀτόπους ἐπίσταμαι καὶ αἰσχρὰς, αἴτιον πάντως ἐξ ἀνάγκης καὶ τούτων ἀποφανοῦνται τὸ θεῖον. β'. "Αλλο. Καὶ πάλιν, εἰ πᾶσα καὶ ὁπωσδήποτε οὖσα σωματικὴ ὑπαρξις κατὰ τὸν ἀληθῆ λόγον, τῷ ποσῷ τε καὶ τῷ ποιῷ διειλημμένη, ἐν ὄγκῳ καὶ εἴδει, καὶ ἐπιφανείᾳ καὶ σχήματι, τὴν περὶ ἑαυτῆς πε ρατοί θεωρίαν, ὡς ἀναγκαίοις διειλημμένη πέρα σιν. Οὐ γάρ τι τούτων ἐκτὸς ἔχοι 10 φαντάζεσθαι ὁ ταύτην διερευνώμενος· σῶμα δὲ καὶ ἡ ψυχή, ἢ ἐκ τούτων, ἢ ταῦτα, ή τινα, ἢ τούτων τι, ἢ τούτοις, ἢ τισιν, ή τινί τούτων περιγραπτός πάντως ἔστινἀλλὰ μὴν οὔτε ἐκ τούτων, οὔτε ταῦτα, οὔτε τινὰ, ούτε τι τούτων, οὔτε τούτοις, οὔτε τισὶν, οὔτε τινὶ τούτων ἐστὶ περιγραπτές· οὐκ ἄρα σῶμα ἡ ψυχή. γ. "Αλλο. Εἰ τοίνυν αὐτοῖς εἶναι μὴ ἀμφιβέβλη και εν ή ψυχή· οὖσα δὲ οὐδὲν ὑπάρχει ὧν καταλαμβάνει ἡ ἔννοια, ἐξ ὧν, ἢ & ὑπάρχει τὰ σώματα· οὐ χρῶμα, οὐ σχῆμα, οὐκ ἀντιτυπία, οὐ βάρος, οὐ πηλικότης, οὐχ ἡ εἰς τρία διάστασις· καὶ ἁπλῶς ὅλως οὐδὲν οὖσα τῶν περὶ τὴν σωματικὴν φύσιν καταλαμβανομένων· ἡ μηδὲν οὖσα τούτων, ὡς ἔδει ξεν ὁ λόγος, ἀσώματος ἔσται πάντως, εἴπερ ἐστίν. ἐπ᾿ ἰδικοῖς. 17 Συλλογισμοί φυσικοί, ὅτι ἀσώματος ή ψυχή. ἔχει. αμφιβάλλεται.
sublimitatem in humilitate, vicissinque humilita tem in sublimitate. Idcirco, serve Dei, nihil cun clatus ant excusans, quod abs te præceptum est, devctus suscipio; ut nempe ex natura potius pe titis rationibus, nullisque Scripturæ aut Patrum prolatis testimoniis, demonstrem atque ostendan, num anima res ejusmodi sit, quæ incorporea creata sit: idque rursus qui vestris fidam doctrinæ stillis, quibus me varie ignorantia torridum, mitius irro rasti. Quinam vero hi audaculi sunt, qui nullam rem creatam incorpoream esse asserunt? ac quibus frivolis nugacis animi figmentis, veris vestris do ctrinis ac rationibus obnituntur? Quomodo autem, nisi justo contentiosiores sunt, vestræ non acquie verunt argumentationi, sic nimirum accuratæ, ut quam longissime sit, ut ulla. prorsus contraria ratione, seu objectione, omnino infringi ac convelli possit? Atque ut certiori methodo præsens mihi procedat disputatio, ipsam vestram sapientissimam argumentationem, ceu veritatis insuperabile pro pugnaculum, unde mea sum auspicaturus, 239 ipso in limine statuam; inde glorians, quod ex vestris ansam occasionemque arripiam. 1. Cum corpus natura sua sit immobile, siqui dem etiam anima corpus est; tametsi, ut vocant partibus subtilissimum; ea ratione qua est corpus, non movebitur. Sin autem hæc se ita habent, unde nobis ut moveamur? Sicque in infinitam, donec ad aliquid creatum incorporeum veniamus. Sin a Deo secundum primam nos rationem moveri di cant, cum non nesciam motuum nostrorum plures absonos turpesque esse, horum quoque omnino necessario divinum numen asserent auctorem esse. 2. Ac rursus, cum omnis, ac quæ ullo modo est, corporalis substantia, ut vera habet ratio atque doctrina, quantitate et qualitate divisa, quæ de ipsa est, considerationem, mole, forma, colore, figura terminct, tanquam necessariis terminis compre hensa. Qui enim hanc rimatur, extra hæc quod animo cogitet, nihil habet. Siquidem igitur etiam anima corpus est, aut ex bis, aut haec, aut corum aliquid vel his, vel quibusdam, aut eorum aliquo, omnino circumscripta est: atqui neque ex his, neque hac, neque aliqua, neque horum aliquid, neque bis, neque quibusdam, neque horum aliquo circumscripta est: non ergo Danima corpus est. men 3. Item, siquidem igitur extra controversiam illis est, esse animam; cumque adeo sit, nihil ta eorum est, quæ comprehendit animus, ex quibus, aut quæ corpora exsistunt: non color, non figura, non durities, non pondus, non moles, non trina dimensio; ac omnino cum nihil prorsus eorum sit, quæ in natura corporea esse intelligun tur; quæ nibil eorum sit, uti probavit oratio, pla ne incorporea erit, siquidem reipsa exsistit. Fr. Syllogismi naturales, quibus probe tur animam esse incorpoream. 18 Venet. Blacch. et Fr. 29 Cod. alius
col. 427–428page 28 of 144
PG 91:427δ'. Αλλο. Ετι, εἰ πᾶσαν συστολὴ καὶ διαστολή καὶ τομὴ τῶν σωμάτων ἐστί· τὸ δὲ πάσης συστολής καὶ διαστολῆς καὶ τῆς οἰασοῦν τομῆς ἐλεύθερον, πάντως ἀσώματον, ἡ ψυχὴ ἄρα ἀσώματος, ὡς τούς των πάντων 30 παντελῶς ἀνεπίδεκτος. ε'. Αλλο. Εἰ πάσης τῆς σωματικῆς οὐσίας, εἷς τε τὸ ἔμψυχον καὶ τὸ ἄψυχον διῃρημένης· σῶμα δὲ καὶ ή ψυχή, ἢ ἔμψυχον, ἢ ἄψυχον ἔσται πάντως. Αλλ' εἰ μὲν ἔμψυχον, διὰ ψυχούσης πάντως, ἢ οὐσίας, ἢ δυνάμεως, ήτοι συμβεβηκότος ψυχωθήσεται. Ψυχὴν δὲ ψυχοῦσθαι λέγειν, ὥσπερ καὶ φῶς φωτίζεσθαι, ἢ θερμαίνεσθαι τὸ πῦρ, παντελῶς καταγέλαστον. Καὶ εἰ μὲν οὐσίαν ψυχοῦν τὴν ψυχὴν εἴπωμεν, σῶμα ἢ ἀσώματον αὐτὴν πάλιν λέξομεν. Καὶ εἰ μὲν Τ, πάντων, σῶμα, τὰς αὐτὰς ἀεὶ τῶν λογισμῶν ἀτόπους ἐξ ἀτό πων ἐφόδους, ὁ περὶ τούτου δέξεται λόγος, μέχρις οὗ ἀσώματον τὴν ψυχὴν εἶναι συνδιομολογηθῇ. Εἰ δὲ δύναμιν, ἤτοι ποιότητα ψυχοῦν τὴν ψυχὴν εἴπω μεν, τῆς οὐσίας ζωοποιητικόν τε καὶ κινητικὸν, τὸ ἀκούσιον ἔσται καὶ ἀνυπόστατον. Πρὸς τὸ ει, καὶ ἐναλλὰς καὶ παρὰ φύσιν τὴν κατὰ τὸ ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι εἶναι διαφοράν είπερ σώματος ἄρχειν κατὰ φύσιν δημιουργηθεῖσα ἡ ψυχή, ὡς ἀσώματος οὐσία, ὡς σῶμα κατ' αὐτοὺς ὑπὸ τοῦ μὴ κατ' οὐσίαν ὄντος τῆς κατὰ τὸ ποιὸν λέγω δυνάμεως, ἀρχθήσεται· ἡ κατ᾽ οὐσίαν οὖσά τε καὶ ὑφεστῶσα, καὶ τὴν κοινὴν πάντων πρόληψιν. Εἰ δὲ ἄψυχον αὐτὴν εἴπωμεν σῶμα, ἀναίσθητον καὶ ἀφαντασίαστον, αλογόν τε Ο καὶ ἀδιανόητον ἔσται. Ἀλλὰ μὴν ταῦτα πάντα περὶ τὴν ψυχὴν, καὶ ἐν τῇ ψυχῇ, καὶ ἔστι καὶ ὁρᾶται οὐκ ἄρα τῶμα ἡ ψυχή. Σῶμα μὲν γὰρ ἔχειν τοῦτο αὐτὴν ἑτερούσιον, καλῶς εἰδότες λέγειν οὐ παραιτούμεθα· σῶμα δὲ αὐτὴν εἶναι ἀποφαίνεσθαι, ὡς θρασύτατόν τε ἅμα καὶ ἀπαιδευτότατον, παντελῶς ἀποφεύγομεν· πολύ διαφέρειν τοῦ ἔχειν τὸ εἶναι οὐκ ἀγνοοῦντες. ἵν' ᾗ Εἰ δὲ ὅτι ἀσώματον λέγουσι τὸ θεῖον, τὸν μὴ ὄντα φοβούμενοι φόβον, ἀσώματον εἰπεῖν τὴν ψυχὴν οὐ καταδέχονται, ἵνα μὴ εἰς ἴσον αὐτὴν τῷ Θεῷ ἐνέγ κωσι· καὶ τὰ λοιπὰ ἡμῶν περικοπτέτωσαν 38, αὐτοῖς τῆς ἀπονοίας τέλειον τὸ ἀγώνισμα, ὅσα ἐκ Θεοῦ ὡς μετέχοντες· ἢ Θεὸς ἐξ ἡμῶν, ὡς ἐνεργῶν καὶ διδοὺς, ἢ μεταδιδούς, προσηγορεύθημεν, ή παρ' ἡμῶν προσηγορεύθη Θεός. Τίνα δὴ λέγω ταῦτα; Τὸ εἶναι, τὸ ζῆν, τὸ φωτίζεσθαι, τὸ ἀγαθύνεσθαι, τὸ λογίζεσθαι, τὸ νοεῖν· τὰ μὲν, διὰ τὴν οὐσίαν· τὰ δὲ, διὰ τὴν κίνησιν, ήτοι γνώμην καὶ διάθεσιν. Ον τες γὰρ λεγόμεθα, καὶ ζῶντες, καὶ φῶτες, καὶ ἀγα θος, καὶ νοεροί, και λογικοί. Τόν τε Θεὸν ὁμοίως, ὄντα καὶ ζῶντα,· καὶ φῶς, καὶ ἀγαθὸν, καὶ νοῦν, καὶ λόγον ὀνομάζομεν· εἴτε ὡς ἐξ αἰτίου ὄντες ταῦτα τῷ, περικοπέ Ετα
4. Prætere 1. cum omnis in angustum coactio, ▲ inque majorem molem dilatatio seu explicatio, et divisio seu sectio, corporum affectiones sint; om ninoque incorporeum sit, quod ab ejusmodi omnni contractione et dilatatione quavis ac divisione im mune est; plane fit animam esse incorpoream, quæ nihil prorst:. horum omnium in se recipiat. 5. ltemque, cum substantia omnis corporea, in animatam atque inanimem divisa sit, ipsaque adeo anima corpus sit, omnino aut corpus animatum, aut 240 inanime erit. At, siquidem animatum, piane vel substantia, vel potentia seu accidente animante, animatum esse obtinebit. Anima autem ut animari dicatur, uti et lux illuminari, vel ignis caledieri, prorsus risu excipiendum. Ac siquidem id quod animal animam, substantiam esse dixeri mus, eam rursus, vel corpus, vel quid incorpo reum dicemus. Ac siquidem corpus, eadem semper ex iisdem absurdis rationibus, absurda objectio num momenta instantiasque doctrina hæc patietur, donec animam esse incorpoream pariter admitta mus. Sin autem potentiam, seu qualitaten, ani ram animare dixerimus, quod nec est substantia ace vere est, id vero erit, quod substantiæ vitam motumque præbet. Accedit fore ut in diversum et contra naturam discrimen illud eat, ut alterum imperet, alterum pareat; siquidem anima sic con dita ut natura corpori dominetur, utpote incorpo rea substantia; haud secus ac corpus, eorum sen tentia, ejus inperio suberit, quod nec vere ac sub stantia exsistit (nempe potentie, 'dantis esse quale), cum ipsa vere ac substantia cxsistat, ut est com munis omnium animis indita opinio. Quod si ina nime ¡¡lam corpus dixerimus, erit quid sensu ca rens, cogitandi vi ac imaginum, rationeque ac mente destitutum. Atqui cuncta bæc circa animam et in anima tum exsistunt, tumque visuntur; non ergo anima corpus exsistit. Habere quidem eam corpús ejusmodi, quod diversæ substantiæ sit, cum probe noverimus, ne fateri quidem recusamus. Corpus vero eam asserere, ceu quid summæ temeritatis maximæque imperitiæ, omnino cavemus; quos non lateat plurimum interesse, ut esse eam et habere corpus dicamus. Sin autem idcirco, quod Deum incorporeum vo cant, fanatico metu territi, animam incorpoream dicere non admittunt, ne pari cam cum Deo gloria ac sorte efferant; etiam alia nobis auferant, ut perfecta eis constet dementie pugna; quæcunque nimirum ex Deo, velut ejus facti participės, nomina mutuati sumus, ac quibus Deus ex nobis, ut ipse eficiens, prabcnsque seu inipartiens, vocari di gnatus est. Quænam vero illa? Nempe, esse, vi vere, illuminari, Lero imbui seu bonum esse, cogitare, intelligere: quorum alia ratione sub stantie competunt;:lia, motus, sive voluntatis affectusque asimi as sententia. Dicimur enim esse 241 qui exsistamus, et vivamus, et lumina et boni, et intellectu et ratione prediti simus. Deum plerisque deest. * Alit codd. quod melius. » Venet. Blacc.
col. 429–430page 29 of 144
PG 91:429τόπεδον μέγα καὶ καλὸν, στρατηγὸν οὐκ ἔχον· 'Ηλ! κου, ἔφη, θηρίον καφαλὴν οὐκ ἔχει. Φιλίππου. — Τὸν βασιλέα δεῖ μνημονεύειν, ὅτι ἄνθρωπος ὢν ἐξουσίαν εἴληφεν [ἔλαβεν] ἰσόθεον, ἵνα προαιρῆται μὲν τὰ καλὰ καὶ θεῖα, φρονήσει δὲ ἀν θρωπίνῃ χρῆται. Εἰ βούλει τὴν οἰκίαν εὖ οἰκεῖσθαι, μιμοῦ τὸν Σπαρτιάτην Λυκοῦργον. Ον γὰρ τρόπον οὐ τείχεσ, τὴν πόλιν έφραξεν, ἀλλ' ἀρετῇ τοὺς ἐνοικοῦντας ὠχύρωσεν, καὶ διαπαντὸς ἐτήρησεν ἐλευθέραν τὴν πόλιν· οὕτως καὶ σὺ, μὴ μεγάλην αὐτὴν περίβαλε καὶ τοίχους ὑψηλούς ἀνίστα, ἀλλὰ τοὺς ἐνοικοῦντας εὐνοίς, καὶ πίστει, καὶ φιλία στήριζε, καὶ οὐδὲν εἰς αὐτὴν εἰσελεύσεται βλαβερόν, οὐδ᾽ ἂν τὸ σύμπαν τῆς κακίας παρατάξηται στίφος. Μηδεὶς τῶν φρονίμων τοῦ ἄρχειν ἀλλοτριούσθω. Καὶ γὰρ ἀσεβὲς τὸ ἀποσπᾶν ἑαυτὸν τῆς τῶν δεομένων εὐχρηστίας [εὐχαριστ.] καὶ ἀγενὲς τὸ τοῖς φαύ λοις παραχωρεῖν. ᾿Ανόητον γὰρ τὸ αἱρεῖσθαι κακῶς ἄρχεσθαι μᾶλλον, ή καλῶς ἄρχειν. Δεινὸν καὶ χαλεπώτατον τοὺς χείρους τῶν βελτιόνων ἄρχειν, καὶ τοὺς ἀνοητοτέρους τοῖς φρονιμωτές ροις προστάττειν. Εὐμένης. - Εὐμένης ὁ βασιλεὺς ἔλεγε τοῖς ἀδελ φοῖς διαπαντός· Ἐὰν μὲν ὡς βασιλεῖ προσφέρησθε, ὡς ἀδελφοῖς ὑμῖν χαρίσομαι· ἐὰν δὲ ὡς ἀδελφῷ, ἐγὼ ὑμῖν ὡς βασιλεύς. Κότυς. Κότυς ὁ τῶν Θρακών βασιλεύς, Θηβαίων σεμνυνομένων ότι Λακεδαιμονίων ἡγήσαντο· Ἐγώ, φησὶν, ἑώρακα χειμάρρους ποταμῶν μείζους τῶν αεννάων γενομένους, ἀλλ᾽ ὀλίγον χρόνον. Ὁ αὐτὸς ἐρωτηθείς, Τίνι καταλιμπάνεις το βασί λειον; ἔφη· Τῷ δυναμένῳ. Φίλων. – Τῇ μὲν οὐσίᾳ τοῦ σώματος, ίσος παν τὸς ἀνθρώπου ὁ βασιλεύς· τῇ ἐξουσίᾳ δὲ τοῦ ἀξιώ ματος, ὅμοιός ἐστι τὸ ἐπὶ πάντων Θεῷ. Οὐκ ἔχει γὰρ ἐπὶ γῆς αὐτοῦ ὑψηλότερον. Χρὴ τοίνυν καὶ ὡς θνητὸν μὴ ἐπαίρεσθαι, καὶ ὡς Θεὸν μὴ ὀργίζεσθαι. Εἰ γὰρ καὶ εἰκόνι θεϊκῇ τετίμηται, ἀλλὰ καὶ κόνει χοϊκῇ συμπέπλεκται, δι' ἧς ἐκδιδάσκεται τὴν πρὸς πάντας ἁπλότητα (ὁμοιότητα]. Μουσωνίου. – Πειρατέον καταπληκτικὸν μάλ λον τοῖς ὑπηκόοις, ἡ φοβερὸν θεωρεῖσθαι· τῷ μὲν γὰρ σεμνότης [τὸ σεμνότητος], τῷ δὲ ἀπήνεια παρ ἀκολουθεῖ. Δημοκρίτ. - Πονηρὰ φύσις ἐξουσίας ἐπιλαβομένη, δημοσίας ἀπεργάζεται συμφοράς. ᾿Αντισθέν. Τότε τὰς πόλεις ἀπόλλυσθαι συμ βαίνει, ὅταν μὴ δύνωνται οἱ κρατοῦντες τοὺς φαύ λους ἐκ τῶν σπουδαίων διακρίνειν. Επισφαλές μαινομένῳ δοῦναι μάχαιραν, καὶ μου χθηρῷ δύναμιν. Μενάνδρου. Πλοῦτος ἀλόγιστος προσλαβών ἐξουσίαν, καὶ τοὺς φρονεῖν δοκοῦντας ανοήτους ποιεῖ. Δημοσθ. - Τὸ γὰρ εὖ πράττειν παρὰ τὴν ἀξίαν,
ingenti exercitu proboque, quem imperator defice ret: Quanta, inquit, bestia caput non habet? Philippi. Rex meminisse debet, homo cum sit, parem Deo potestatem accepisse, ut quæ præe clara sunt atque divina animo deligat ac constituat et prudentia utatur humana. Si vis domum bene habitari, Lycurgum Sparta num imitare. Quemadmodum enim ille non muris cinxit urbem, sed virtute incolas obvallavit, sic tu quoque, ne magnum atriam cingito, neve allos excita parietes, sed qui domum habitent benevo lentia et fide et amicitia firmato, nihilque in eam noxium 561 ingredietur, vel si omnis malitiæ cuneus infensa acie petat. Nemo qui præditus prudentia sis, magistratus onus excutito. Etenim impium est, teipsum sub ducere, ne iis prosis qui egeant; degenerisque animi labes, ut cedas illis, qui mali exsistant. Dementiæ namque est, malle male imperio subdi, quam illo bene præesse. Dirum molestissimumque est, deteriores melio ribus præesse, ac qui dementiores sunt, prudentio ribus jubere. Eumenes. Eumenes rex crebro fratribus di cere solebat: Si me ut rege utamini, ego tanquam fratribus indulgebo: sin autem ut fratre, ego vobis ut rex. Cotys. — Colys Thracum rex, gloriantibus The banis quod Lacedæmoniis imperarent: Vidi, in quit, torrentes perennibus fluviis majores factos, sed ad breve tempus. Idem interrogatus cui relinqueret arcem regiam Potenti, inquit. Philonis. Corporis quidem substantia rex cui vis homini æqualis est: dignitatis vero potestate, Deo, qui est super omnia (Rom. 1x, 5), similis est. Non enim habet super terram, qui illo sublimior sit. Operæ pretium igitur, ut et quasi mortalis non extollatur, et ut Deus, ira non abripiatur. Quan quam enim divina imagine bonoratus est, terreno tamen pulveri copulatus est, quo docetur esse se omnibus similem. Musonii.· Conandum est ut subditis venerabi lior, quam terribilior videare: alteri enim hone statis gravitas, alteri ferocitas comes est. Democrit. Pravus animus arrepta, potestate publicas calamitates ae clades affert. Antisth. Tunc nimirum urbes contingit inte rire, cum ii, qui rerum potiuntur, malos a bonis discernere non valent. Ut furioso gladium, sic improbo potestatem tra dere, periculosum. Menandri. Opulentia rationis exsors nacta potestatem, eos etiam qui sapere videbantur, stul tos reddit. Demosth. Nam quod quis supra quam ex suis
col. 431–432page 30 of 144
PG 91:431καὶ ἐν τοῖς συνεσταλμένοις, αόριστον· τρεπόμενον μὲν, ὡς κινούμενον· κινούμενον δὲ, ὡς ἔχον πρὸς δ κινηθήσεται· τῆς δὲ κατὰ τὴν κίνησιν τροπῆς αἴτιον, οὐ τὴν φύσιν γινώσκει, ἀλλὰ τὴν κρίσιν, ὅτι ἂν ἐσφαλμένη οὖσα τυγχάνη αύτη. ἁπλοῦν 3 καὶ ἑνιαῖον ἐν τοῖς ἐσκεδασμένοις θεωρεί Η τροπὴ οὖν, οὐ περὶ αὐτὴν τῆς ψυχῆς ὑπάρ χει, ὡς οἶμαι, τὴν οὐσίαν· ἐπεὶ καὶ μετέβαλλεν ἀπειράκις, καὶ οὐχ ἡ αὐτή διέμενε κατ' οὐσίαν ἀλλὰ κατὰ τὴν κίνησιν τὴν ἐφ' ἡμῖν, τῷ αὐτοκρατορικῷ θελήματι συμφερομένη. Τοιγάρτοι τροπῆς δύναμιν ἔχειν τοὺς ἀντιλέγοντας φάσκειν καὶ ἀπο φαίνεσθαι, καὶ αὐτὴν τὴν περὶ τὸ θεῖον τῆς ψυχῆς ἀεικινησίαν, οὐ μὴ δοκεῖ ἀληθευόντων εἶναι· ἀλλὰ πομπικῶς τὸ κομψόν, καὶ οὐκ εὐλαβῶς τὸ ἀκριβές τοῦ λόγου ἐπιζητούντων. Ἐπεὶ τὶς ἂν λόγου μέτοχος, καὶ ἀρετῆς φιλίας οὐκ ἄμοιρος, ἀγνοεῖ, ὅτι οὐδὲν ὑπάρχει ἕτερον ἢ περὶ τὸ καλὸν τῆς ψυχῆς ἀεικινησίᾳ, ἡ ἐνέργεια φυσικὴ, ἐφ' ᾗ καὶ δι᾿ ἣν γεγένηται αἰτίαν τελουμένη ἡ δὲ τροπή, κίνησις καρὰ φύσιν, τὴν ταύτης ἀποτυχίαν τῆς αἰτίας εἰσάγουσα. Τροπή γὰρ, κατ' ἐμὲ εἰπεῖν, οὐδὲν καθέστηκεν ἕτερον, ἢ ἀσθένεια, καὶ ἐκπτωσις τῶν κατὰ φύσιν ἐνεργειῶν. Μηκέτι οὖν φάναι ἀξίωσον τοῖς λογολέσχαις, Θεὸν καὶ κτίσιν συγκρίναι τολμήσητε. Ἐπειδὴ τὸ Θεῖον 243 κυρίως εἰπεῖν, οὔτε σῶμα, οὔτε ἀσώματον, οὔτε οὐ σία, οὔτε τι τῶν νοουμένων ή λεγομένων ἐστὶν, ἵνα μὴ πάντα καθεξῆς ἀπαριθμῶμαι· ἀλλὰ καὶ νοούμενον ἄληπτον, καὶ λεγόμενον ἄῤῥητον διαμένει. Ταῦτα μὲν οὖν ζητητικῶς, ἀλλ᾽ οὐ δογματικῶς παρ' ἡμῶν εἰρήσθω· καὶ εἰ μὲν αὐτάρκως ἔχει πρὸς τὴν ὑπόθεσιν, ὡς δι' ἐπιτόμου ἐπιστολῆς δυνατὸν, καὶ οὐ πολὺ τῆς ὑμετέρας μεγαλονοίας ἀπολέλειπται· Θεῷ χάρις, καὶ ὑμῖν τοῖς προβιβάζουσιν. Εἰ δὲ βούλεσθε, εἴπερ μὴ πεισθεῖεν οἱ ἀντιλέγοντες, ἀγωνιστικώτερον αὐτοῖς συμπλακῆναι, ἕτοιμοί ἐσμεν Θεοῦ χάριτι, τὸ περικείμενον ἡμῖν τῶν θείων μαρ τύρων τε καὶ μαρτυριών καταφεἶναι αὐτῶν νέφος ἵνα πάσης τῆς ἐπιπόνου περὶ τούτου διασκέψεως τὸν ὄγκον ἀποθέμενοι, καὶ τὴν εὐπερίστατον τῶν φιλονείκων λογομαχίαν, ἀνενοχλήτως τὴν ἀληθῆ περί τε Θεοῦ καὶ τῶν αὐτοῦ κτισμάτων γνῶσιν κατέχω μεν. Εἰ δὲ ἐνδεῶ;, ὅπερ πᾶσα παθεῖν ἀνάγκη, καὶ οὐκ ἐπιτετευγμένως, ὡς ἐξ ἀμαθοῦς διανοίας καὶ ἀσθενοῦς ὀργάνου προενηνεγμένα· σύγγνωτέ μοι, ἠγαπημένοι, δι' ὑπακοὴν καὶ μόνην, ὡς ὁ ἐρευνῶντας καρδίας ἐπίσταται Θεὸς, καὶ ταῦτα εἰπεῖν θαῤῥήσαντι· καὶ διορθώσασθε ἡπίως τὸν οὐκ ἐθέλοντά βλέπε, καὶ φιλίας.
cius ipsius auctorem, et qui notum imprimit, cogitans, aliud quid ipsum novit secundum sub stantiam, a tola corporis organica struo ac sub stantia: nec sicut corpus in corpore (ut recentio ribus sapientibus placet, et qui improbabilia cu dant, doceantque), sed simplicem ac indivise unum, in his quæ divisa sunt et dissipata, eum considerat; inque iis quæ contracta sunt, indefinitum mutabilem, velut qui moveatur: qui autem moveatur, ut cui non desit quo motum intendat ejus tamen mutationis quæ ex motu est, non naturam, sed judicium, cum illud erraverit, auctorem cognoscit. Mutatio igitur, non circa ipsam, ut existimo, est animæ substantiam (nam alioqui infinitas mu tationes subiret, nec eadem ipsa secundum sub stantiam maneret) sed penes motum qui in nostra est facultate; quæ videlicet arbitraria agi se sinat vo luntate. Quocirca quod dicunt adversarii atque affirmant, ipsam quoque jugis animæ motus circa Deum agitationem, mutationi obnoxiam esse, haud vera loquentium arbitror, sed eorum qui com posita verborum pompa decipere studeant, non pietatis æmula voluntate, quod sit accurate verum, 3 exquirant. Quis enim vel micam rationis habens, nec omnis virtutis amoris expers, quem lateat, jugis illam animæ circa bonum motus agitationem,; nihil aliud esse quam naturalem ipsam operatio nem, ejus rei causa elicitam ac promanantem, cu jus et ipsa condita est. At mutatio motus est in naturalis, bujus ipsius causa frustrationem indu cens. Mutatio enim, mea quidem substantia, nihil aliud est, quam debilitas, et a naturalibus operationibus prolapsio. Dicas igitur, quæso, ac denunties viris nagacibus, ne' Deum cum creatura temere componere præsumant. Deitas namque pro prie nec corpus est, nec incorporeùm, nec substantia, nec eorum aliquid quæ intelliguntur aut di cuntur (ne cuncta sigillatim percenseam), sed et cum intelligitur, incomprehensa, et cum dicitur, ineffabilis ipsa perseverat. Hæc quidem disputando ac quærendo, non ve lut decernendo, dicta a nobis sunto: ac siquidem pro argumenti præstantia, quantum per epistolæ angustias licuit, dicta sufliciant, nec a vestri sensus longius magnitudine abeant, Deo gratias, vobisque, qui ad dicendum invitastis reique admonuistis. Sin autem etiam libet, ac nisi acquieverint adver sarii,in promptu est ut in eos divina ope acrius pu gnam instruamus, ut nempe circumstantem nos testium testimoniorumque nubem adversus eos emittamus; ut laboriosæ omnis argumento hoc dis pectionis mole posita, ac pervicaci contentiosiorum hominum verborum pugna valere juska, verain de Deo atque creatis scientiam tranquille teneamus. Sin autem minus plene se habeant (quod plane ac cidisse necesse sit) nec satis metam attigerint, ut ex rudi profecta ingenio ac imbecilli organo, quaeso ignoscatis, dilecte, cum hæo ipsa solius obedientis causa, ut novit qui corda scrutatur, Deus", loqui m flebr. st, 1.» Psal. vit, 10. * Marg. Fr. vide. & Alter cod. Reg.
col. 433–434page 31 of 144
PG 91:433τι τῶν συμφερόντων ἀγνοεῖν, καὶ χειραγωγήσατε / συμπαθῶς τὸν ὀρθῶς βαίνειν ἐπιθυμοῦντα. Ζ. - Τοῦ αὐτοῦ πρὸς Ιωάννην πρεσβύτερον, περὶ τοῦ καὶ μετὰ θάνατον ἔχων τὴν ψυχὴν τὴν νοερὰν ἐνέργειαν, καὶ μηδεμιᾶς ἐξίστασθαι φυσικῆς δυνάμεως. Τῇ δευτέρᾳ τοῦ ἐνεστῶτος Αὐγούστου μηνὸς τῆς παρούσης πρώτης επινεμήσεως 3, ὁ κοινὸς ἡμῶν φίλος τίμια τῆς ὑμετέρας πατρικῆς ἁγιωσύνης γράμματα ἐπιδέδωκέ μοι· οἷς ἐντυχών, παρεκλήθην μὲν εἰκότως ἐφ' ὑμῖν τοῖς ἐμοῖς δεσπόταις, καὶ μετὰ Θεὸν πάντων μας τῶν καλῶν αἰτίοις, ἐν ὑγείᾳ δι άγουσι. Τοσοῦτον γὰρ ὑμῖν ἤνωται δι' ὅλου τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ τὸ ἅγιον, ὅτι καὶ ἀπόντας ὑμᾶς νοὸς ὀφθαλμοῖς μόνον ἀναθεωρῶν, ρυθμίζομαι κατὰ τὴν ὑποῦσαν μοι δύναμιν καὶ βίον καὶ λόγον· ὡς Θεὸν κατά τὴν μνήμην δι' ὑμῶν ἐμφανιζόμενον, καὶ ὁρῶν καὶ αἰδούμενος. Ηνιάθην δὲ οὐ μετρίως ἐπὶ τῷ περὶ ψυχῆς δόγματι τῷ ὑπό τινων, ὡς γεγράφατε, ἀδεῶς ἐκεῖσε κηρυττομένῳ, ὅσην κανταῦθα τὸ τοιοῦτο και τὸν ἔχειν ἰσχὺν καὶ παρρησίαν ἐννοῶν. Τὸ δὲ πλέον με κατηφείας εμπιπλῶν ἐνταῦθα, καὶ βάρος ὥσπερ νέφος τῇ διανοίᾳ ἐμβάλλον, τὸ νῦν ὑπὸ πάντων σχε δὸν, καὶ μάλιστα τῶν δῆθεν ἐπιφανῶν μοναχῶν πρεσβευόμενον περὶ ἀναστάσεως καινοπρεπές δόγμα ὥστε μηδὲ στοχαστικῶς ἔτι προοιμιάζεσθαι τὴν τοῦ Αντιχρίστου παρουσίαν ὑπολαμβάνειν· παρεῖναι δὲ μᾶλλον πιστεύειν καὶ διαβεβαιοῦσθαι, καὶ τὸν ὑπὸ αυτοῦν μετέχοντα τοῦ λογίζεσθαι· αὐτὴν μαρτυροῦσαν τῷ τοιούτῳ κακῷ τὴν τῶν λεγομένων [ἀτοπίαν] Έχοντα. Φασὶ γὰρ οἱ προς πάντα τὴν γλῶσσαν ἀδεῶς ὀξύ νοντες, καὶ μηδὲν τῶν ἀσεβῶς γινομένων ἢ λεγομέ των ἡγούμενοι φοβερόν, φλέγματι πάλιν καὶ αἷματι, χυλή τε αὖ ξανθῇ καὶ μελαίνῃ, καὶ ὁλκῇ ἀέρος, καὶ τροφή αισθητῇ πρὸς τὸ ζῆν συνέχεσθαι μέλλειν τὰ σώματα κατὰ τὴν ἀνάστασιν, οὐδενὸς τὸ σύνολον ξένου παρὰ τὴν παροῦσαν ζωὴν διὰ τῆς ἀναστάσεως ἀναφανησομένου, πλὴν τὸ μὴ δύνασθαι πάλιν ἀπο θανεῖν· οὐκ οἶδ' ὅπως πρὸς πάντα τὰ ἐν τῇ ἁγίᾳ Γραφῇ περί τε ψυχῆς καὶ ἀναστάσεως νεκρῶν διά τε προφητῶν καὶ ἀποστόλων, καὶ αὐτοῦ τοῦ διὰ σαρκὸς ὁμιλήσαντος ἡμῖν Θεοῦ Λόγου, καὶ μάλιστα Κορινθίοις ιδιοτρόπως διὰ τοῦ θεσπεσίου Παύλου περὶ ἀναστάσεως διηγορευμένα, τήν τε ἀκοὴν ἐκου σίως βύσαντες, καὶ πρὸς κατανόησιν τὸ τῆς ψυχῆς ὄμμα ἐπιμύσαντες, οὕτω τρανὰ ὑπάρχοντα καὶ ἐξάκουστα καὶ μηδενὸς τοῦ ἑρμηνεύοντος πρὸς τὸ γνωσθήναι δεόμενα· καὶ τὴν φύσιν αὐτὴν τῶν ὄντων οὐχ ἧττον τῶν θειωδῶς ἐκπερασμένων παιδεύουσαν ἔχοντες· 4 καὶ τοὺς Βαρβάρους πρὸς γνῶσιν ἀλη θείας ἐνάγειν ἐπίσταται, ἀρίδηλον ἑαυτὴν προβαλο
ausus sim; leniterque, studentem nihil nescire, I Ccr. xv, 44. corum quæ utilis sunt, emendate; ac miseranter, qui recta incedere cupiat, manuducite. Ejusdem ad Joannem presbyterum, animam etiam a morte intelligere, nec ullam ex facultati bus, quæ insunt a natura, amittere. Secunda labentis Augusti mensis, primæ hujus indictionis, communis amicus noster venerabiles paternæ sanctitatis vestræ litteras mihi reddidit. Harum lectione mire quidem recreatus sum, quod vos dominos meos, ac secundum Deum, omnium mihi bonorum auctores, bene valere cognovi. Sic enim 244 prorsus vobis unitus est Spiritus Dei sanctus, ut et absentes vos mentis oculis contuens, pro ea quæ mibi subest, facultate, et vita et ratione me liore componar; velut nimirum, qui per vos, Deum memoriæ obversantem, et videam et reverear. Haud mediocri vero dolore affecit, quod illic a non nullis (ut scripsistis), de anima licentius dogma evulgatur; dum mecum ipse cogito, quantas hic quoque istiusmodi malum vires acceperit, quan tam mactum sit libertatem. Quod autem hic con stitutum majori opplet mœstitia, ac quasi npbem, grande animo pondus injicit, istud est, quod cuncti fere, ac præsertim illustriores monachi, novam de resurrectione doctrinam statuant atque doceant: sic nimirum, ut nedum conjectura adesse jam Antichristi adventus præludia suspicari subeat, sed et certo præsentem credere et affirmare, si quis tantisper librare rem ratione queat; qui videlicet eorum quæ dicuntur absurditatem istiusmodi malo fidem astruentem habeat. Aiunt enim qui licenter ad omnia linguam acuunt, nec quidquid impie fat aut dicatur, for midandum aliquid ducunt; pituita rursus ac gan guine, flavaque et atra bile, nec non aeris tractu, ac cibo qui sensu percipiatur, continenda ad vitam ac conservanda in resurrectione humana corpora; ut nihil penitus novum, quam quod vita hac cerni tur, per eam exhibendum sit, uno hoc duntaxat excepto, quod non rursus corpora morti obnoxia erunt: qui nempe, nescio qua ratione, ad omnia, quae in Scriptura, de animna, deque mortuorum resurrectione per prophetas et apostolos, ipsumque adeo per carnem nobiscum versatum, Deum Ver bum, ac cum primis quæ seorsim Corinthiis divi nus Paulus exposuit tradiditque •, aures obturave rint animique oculum ne intelligant clauserint, tametsi illa adeo clara sunt audituque facilia, ut ad intelligendum nulla interpretis necessaria diligentia sit, ac cum adeo, ipsam rerum naturam atque in dole a, haud secus ac divina ipsa oracula, doce:1 tem aabeant; cujus ea vis, ut et Barbaros ad veri "Incidit hæc indictio, juxta Baronii computum, in sunum 643, quando Maximus agebat in Africa, Scalig. De emend, temp (Comput. Maximii apud eundem.
col. 435–436page 32 of 144
Epistola VII
PG 91:435λομένη τῶν ζητουμένων ἀπόδειξιν, οὐκ αἰδούμενοι. Τίς γάρ, εἴπερ μὴ πάντη τῆς κατὰ τὸν λόγον ἐσέρηται χάριτος, ἀγνοεῖ, ὅτι πᾶσα φύσις οὐσια δῶς οἰκείοις ἰδιώμασι διειλημμένη· καὶ ταύτῃ τὸν τε τρόπον τῆς οἰκείας ὑπάρξεως, καὶ τὴν διαφορές καθ᾽ ἣν τῶν ἄλλων ἀμιγώς διώρισται δειχνύουσα φύ σεων ἐπᾶν τῶν συνεκτικῶν τῆς οὐσίας αὐτῆς ἀπο γένηται ιδιωμάτων, ἢ οὐδ᾽ ὅλως ἔσται, ἢ ὅπερ οὐκ ἦν, γέγονεν εἴπερ ὅλως κατὰ τὴν ἀναίρεσιν τῶν ιδιωμάτων εἶναι συμπεριφορικῶς αὐτὴν ἀνάσχοιτο εἰπεῖν. Πέφυκε γάρ τἂν ὑποκείμενον της φυσικούς Ιδιώματα φθειρομένοις συμφθείρεσθαι. Τί γάρ, Η ποῦ βοῦς ἔσται, καὶ ἵππο;, καὶ λέων, καὶ τὰ τοιαῦτα, τῶν συνεκτικῶν τῆς ἑκάστου φύσεως ίδιωμάτων οὐκ ὄντων; Η τίς εἶναι ταῦτα ἐκείνων χωρὶς εἰπεῖν θαρρήσοι, μανίας υπάρχων ελεύθερος, οὐ συνορῶ. Εἰ οὖν ἀληθὲς, τὸ μηδὲν δύνασθαι τῶν ὄντων εἶναι Η γνωσθῆναι ἄνευ τῶν φυσικῶς καὶ κυρίως αὐτὴ χαρακτηριζόντων, οἱ τῆς ψυχῆς τὸ κατ' οὐσίαν αὐτ τῇ ἐμπεφυκὸς ἀφαιρούμενοι·· τουτέστι, το λογικόν τε καὶ νοερόν, καθὴ ἀεί τέ ἐστι καὶ ἐνεργεῖ νοοῦσα καὶ λογιζομένη, προδήλως καὶ τὸ εἶναι αὐτῆς, κἂν μὴ λέγουσι, συναφαιρούνται· καὶ ἔσται κατ' αὐτοὺς, φθαρτὴ καὶ θνητή, τὸ εἶναι μετὰ τὸν τοῦ σώματος θάνατόν οὐκ ἔχουσα· οὗ τί ἀτοπώτερον; Ι Εἰ δὲ ζὴν αὐτὴν ὑποτίθενται, κἂν λόγῳ, εἰ καὶ μὴ πράγματι, τὸν παρὰ πάντων ὑφορώμενοι ἔλεγχον, πάντως καὶ κινεῖται. Πᾶσα γὰρ ζωὴ τῶν γενητών, ἐν κινήσει δείκνυται. Εἰ δὲ κινεῖται, καὶ ἐνεργεῖ σ πάντως· πᾶσα γὰρ κίνησις, δι' ἐνεργείας ἐκφαίνεται. Εἰ δὲ ἐνεργεῖ, φυσικῶς πάντως κινουμένη, καὶ οὐ θετικῶς, ἢ κατὰ συμβεβηκός, ενεργήσει. Οὐ γὰρ κυκλοφορικῶς, ἡ μεταβατικῶς· ή, συνελόντα εἰπεῖν, σωματικῶς· ἀλλὰ νοερώς τε καὶ λογικῶς. Εἰ δὲ νοερώς τε καὶ λογικῶς καὶ ζῇ καὶ κινεῖται καὶ ἐνεργεῖ, λογίζεται πάντως καὶ νοεῖ καὶ γινώ σκε:. Εἰ δὲ μὴ γινώσκει καὶ λογίζεται, οὐδὲ ἐνεργεῖ, οὐδὲ κινεῖται, οὐδὲ ζῇ. Οὐ γὰρ οἷόν τε εἶναι ζων ἄνευ τῆς ἐμφύτου κινήσεως· οὐδὲ κίνησιν φυσικήν, προσφυοῦς ἐνεργείας οὐκ ούσης, ἐμφαίνεσθαι. "Αλλως τε δὲ, ἡ ψυχὴ, ἢ δι᾽ ἑαυτήν ἐστι λογική τε καὶ νοερά, ἢ διὰ τὸ σῶμα. Καὶ εἰ μὲν δι' ἑαυτὴν, ἤτοι τὴν ἑαυτῆς οὐσίαν ἐστὶ λογική τε καὶ νοερά, καὶ αὐθυπόστατος, πάντως ἐστίν. Εἰ δε εύθ υπόστατος δι' ἑαυτὴν φύσει καὶ καθ᾿ ἑαυτήν, και μετὰ σώματος ενεργήσει, νοοῦσι κατὰ φύ 'σιν καὶ λογιζομένη, καὶ οὐδέποτε παυομένη τῶν φυσικῶς αὐτῇ προσουτων νοερών δυνάμεων. Τὰ γὰρ φύσει τῷ ὁπωσοῦν ὄντι προσόντα, ἕως ἐστὶ καὶ ὑφ έστηκεν, ἀναφαίρετα τυγχάνει. Η ψυχή οὖν ἀεὶ τε οὗτα, ἀφ' οὗ γέγονεν, καὶ ὑφισταμένη διὰ τὸν οὕτως
tatis cognitionem inducere noverit, nihil eam veriti, quæ se ipsa claram, corum quæ in quæstionem vocantur, demonstrationem producat. Quis enim, nisi rationis munus omne penitus amisit, hoc nesciat: naturam omnem, quæ suis essentialiter 245 proprietatibus distincta sit; eaque ratione tam substantiæ suæ modum, tum differen tiam ostendat, qua a reliquis naturis, nulla cum cis commistione, discreta est; si semel propricta tibus, quæ substantiam continent ac servant, nu data fuerit, ne ipsam quoque ullo modo fore, vel quod non erat aliudque futuram? Siquidem omnino peremptis proprietatibus forc illam, velut indul gentia ingratiisque dicere non abnuerit. Sic enim comparatum, ut corruptis naturalibus proprietati las, omne quoque subjectum una corrumpatur. Quid enim, aut ubi bos et equus et leo, atque ejus. modi alia, desideratis proprietatibus, quæ cujusque rei naturam contincant? Quis vero hæc esse absque illis dicere præsumat, si modo sani capitis est, haud intelligo. Siquidem igitur verum est nullam rem esse aut cognosci posse, absque iis quæ na tura vereque eam insigniunt; plane fit, ut qui ani mæ adimunt, quod illi essentialiter ingenitum est įvim scilicet rationis et intelligendi, quatenus semper et est et operatur intelligendo ac cogitando scu ratione utendo), id quoque quod est esse per spicue adimant. Sicque eorum opinione, corruptioni mortique obnoxia ſuncto, ipsa jam nec esse habeat; quo quid absurdius dici queat? erit, quæ corpore vita Sin autem eam vivere, vel verbo tenus, etsi non C. reipsa, docent, omnium reprehensionem veriti, plane etiam movebitur. Omnis enim rerum creata rum vita, motu proditur. Si autem movetur, oin nino etiam operatur: omnis enim motus, per ope rationem manifestatur. Si autem operatur, plane naturaliter mota, non ab extrinseco motore, aut per accidens. Non enim quod in orbem rotetur, ut locum ex loco mutet; omninoque, ut verbo di cam, corporum more, sed mente et ratione. Sin autem mente et ratione et vivit et movetur et operatur, omnino ratione utitur seu discurrit, et intelligit et cognoscit. Nisi vero etiam cognoscit et discurrit, ne operatur quidem, neque movetur, aut vivit. Neque enim vita constare potest, si desit¨ innatus molus; at neque innaturalis motus prodi po test, quin natura conveniens ac cognata operatio sit. Ad hæc vero, anima aut ipsa a se suique ra tione rationalis est ac intelligens, aut mutuatur a corpore. Ac siquidem sui ipsa ratione, seu essentia suæ, rationalis est 246 ac intelligens, ipsa a se omnino vere exsistens est. Sin autem vere exsistens est, sui ipsa ratione natura, et per se operabitur ac cum corpore, natura intelligens utensque ra rione; nec unquam natura, quin intelligendi pre dila viribus sit, desinens. Quæ cnim cuivis rei, quamcunque demum dixeris, natura insunt, hæc, quandiu illa est ac vere exsistit, nunquam auferri 1ª Ven. Blac. ¿vepyeltz!.
col. 437–438page 33 of 144
PG 91:437αὐτὴν δημιουργήσαντα Θεόν, ἀεὶ νοεῖ καὶ λογίζεται καὶ γινώσκει, καὶ καθ᾿ ἑαυτὴν, καὶ μετὰ σώματος, δι' ἑαυτὴν καὶ τὴν ἑαυτῆς φύσιν. Οὐδεὶς οὖν εὑρε θήσεται λόγος, ὁ τὴν ψυχὴν τῶν προσόντων αὐτῇ φυσικῶς, καὶ οὐ διὰ τὸ σῶμα, μετὰ τὴν τούτου λύ σιν ἀλλοτριῶσαι δυνάμενος. Εἰ δὲ διὰ τὸ σῶμα λογική τε καὶ νοερά ἐστιν ἡ ψυχὴ, πρῶτον μὲν, τιμιώτερον τῆς δι' αὐτὸ γενομένης ψυχῆς ἔσται τὸ σῶμα. Επει τα δὲ, καὶ ἐξ αὐτοῦ ἕξει τό τε νοερὸν καὶ λογικὸν, ὡς δι' αὐτὸ γενομένη. Εἰ γὰρ σώματος χωρίς, οὐ δαμῶς νοεῖν ἢ λογίζεσθαι δύναται ἡ ψυχὴ, ἐξ αὐτοῦ πάντως τὸ νοεῖν αὐτῇ καὶ λογίζεσθαι προσέσται. Εἰ δὲ τὸ νοεῖν καὶ λογίζεσθαι ἐκ τοῦ σώματος κέκτηται ἡ ψυχή, ὡς αὐτοῦ χωρὶς ταῦτα ἔχειν μή δυναμένη κατὰ τοὺς λέγοντας, οὐδὲ αὐθυπόστατος ἔσται πάντως· πῶς γὰρ ἡ ἄνευ σώματος καθ' έαυ τὴν τὸ χαρακτηρίζον οὐκ ἔχουσα Εἰ δὲ αὐθυπόστατος οὐκ ἔστιν, οὐδὲ οὐσία ἐστὶ δηλονότι. Οὐσία δὲ αὐθυπόστατος μὴ οὖσα; συμβεβηκός ἔσται, φυ σικῶς μόνον ὑφισταμένῳ τῷ σώματι ἐνυπάρχουσα μετὰ δὲ τὴν αὐτοῦ λύσιν, οὐδὲν οὐδαμῶς εἶναι δυνα μένη· καὶ οὐδὲν ἔσται πλέον τοῖς τοσοῦτον ἀνηταί νουσι, τὴν ἀθανασίαν τῆς ψυχῆς ἀφῃρημένοις τῆς Ἐπικούρου καὶ Αριστοτέλους ματαιοπονίας, οἷς, ὡς εἰκὸς, οἱ γεννάδαι, καὶ σεμνύνονται συντασσόμενοι. Καὶ περὶ μὲν τούτου, ταῦτα. Τοῦ δὲ περὶ ἀναστάσεως παρ' αὐτῶν λεγομένου, τὶς ἀρετῆς καὶ εὐσεβείας ἐπιμελούμενος ἀκούων, εὐχὶ τὸ ἀπαθὲς ἑαυτῷ διὰ πάθους, τῆς κατ' αὐτῶν ἀγανακτήσεως λέγω, περιποιήσεται; Εἰ γὰρ, ὡς φασι, κατὰ τὴν εἰκόνα τῆς παρούσης ζωῆς, ἀπαραλ. λάκτως τοῖς μαχομένοις χυμοῖς πετοιωμένον ἀνα στήσεται τὸ σῶμα, καὶ τραφήσεται ἐν τῇ φοβερᾷ τοῦ Θεοῦ παρουσία μετὰ τὴν τοῦ κόσμου τούτου συν τέλειαν, οὐκ οἶμαι ἄλλο τι αὐτοὺς διὰ τούτων, ἵνα συνελών εἴπω, τὰ πολλὰ περικόψας ὅσα ρηθῆναι ἐν δέχεται, ἢ ἄΐδιον τὸν θάνατον πρεσβεύειν, καὶ τὴν φθορὰν ἀτελεύτητον. Εἰ γὰρ φθορὰ τῶν οὕτω συν ισταμένων υπάρχει ὁ θάνατος σωμάτων, ἀεὶ δὲ τὸ δι' ΝΟΤΑ. τὴν ἀθανασίαν τῆς ψυχῆς ἀφηρημένοις. ἐνδελέχεια,
possunt. Igitur anima quæ semper sit, ex quo cond ta est, vereque exsistat Dei munere, qui ut sic esset eam condidit, semper intelligit et ratione utitur atque cognoscit, tum ipsa per se, tum cuin corpore, sui ipsius, suæque nature ratione. Nulla igitur ocurral ratio, hoc evincens, animam corpore solutam, iis privatum iri, quæ ei natura insunt, non ratione corporis. Sin autem corporis ratione anima rationalis est et intelligit; fit primo, ut corpus anima præstantius sit, quæ illius causa con dita sit, tumque adeo ut hæc ex illo mutuetur esse intelligentem et præditam ratione, quippe quæ os illud facta sit. Siquidem enim anima absque cor pore omnino intelligere, aut uti ratione, non po test; ex illo prorsus ut intelligat ac ratione utatur, corradet. Quod si anima ut intelligat ac ratione ; utatur ex corpore nacta est, tanquam nimirum illa haec a se, ut illi loquuntur, habere non valeat, plane nec vere ac per se exsistens crit. Qui enim fue rit, quæ nec sui ratione absque corpore id ipsum habeat quod eam insignit ejusque proprius chara cter exsistit? Si autem non ipsa vere et per se (;), exsistens est, nimirum neque substantia est. Quod si ipsa vere ad per se exsistens substan tia non est, accidens erit, natura solum in corpore (quod ipsa subsistat vereque exsistat) esse habens, cum ipsa post ejus solutionem, nihil usquam esse valeat. Nihilque amplius erit, iis, qui sic amentia feruntur, sublata eis animæ immortalitate, quam quod Epicuri et Aristotelis argutiarum ac ineptiæ cst; quorum etiam, ut par est, belli homines ac strenui collegio gloriantur, gaudentque iis accenseri. Atque hæc hactenus eo argumento. sin De resurrectione autem quod astruunt, quisnam virtutis ac pietatis studiosus cultor audiens, nou sibi perturbati quasi animi affectu (vehementiori scilicet in eos indignatione) imperturbationem a mique tranquillitatem conciliet? Siquidem ut aiunt, qua ratione se hujus vitæ imago babet nulla diversitate 247 compugnantibus humori bus imbutum corpus surrecturum est, cibisque nu triendum in tremendo Dei adventu post mundi con summationem, nihil cos aliud inde puto astruere ac conficere (quo paucis omnia quæ dici possunt perstringam) quam mortem sempiternam fore, ae corruptionem nullo unquam exitu finiendam. Cum (nem ac interitum colligit: ut perinde sit, sic iner Sic ambo Gregorii aliique sancti Aristotelem tra hnnt in opinionem mortalitatis animorum, quorum certe magna fides est et auctoritas, pro eorum in Græcis Aristotelis atque ejus dogmatis diligentia. Qui utique, si conciliare Aristotelem licuisset, ami cum maluissent, quam ut sibi ac catholicæ fidei, in re tanti, tantum adversarium committerent. Ejus actusque et perfectio corporis, velut est acuties in ferro, de hominis animo eôque immortali non satis congruat: sanctus doctor tamen serio laboravit vindicando Aristotelem, et ut ejus sanam meutem in opinione de anima immortali assereret quæ tractatio Jongam lucubrationem exposceret; quæ proinde alterius operæ et otir sit. Rite antem Maximus, ex negatione actus proprií et insignien tis, qui in anima rationali, actus ipse rationis est, ut scilicet intelligat et velit, ipsius animæ negatio tem esse, ac non esse. Quod monachorum, et in illis celebriorum, fuisse hunc errorem deplorat Maximus, hoc admonet, monachos qui simpliciores minusque eruditi sunt, proclivius errore fabi, co que semel imbibito, fere capitosiores esse, qua sibi blandiuntur sanctitatis larva potius, quam ipsa veritate. Atque utinam Maximi hæc duntaxat tem pora contingerent, ac, vel quibus ex munere indi eta studiorum necessitas, serio illis secundum pie tatem navarent operam, non sæculari ambitu iur bas fratribus facerent, omniumque diris devoti, muliercularum favore omni modo comitatui vint facerent, ut majores prælati et antistites, invitis sacris canonibus Patrumque institutis, Gerent, qui nec minora replere subsellia, exigui meritis ac scientia nullaque modestia (ut mitissime dicam) digni exsistant!
col. 439–440page 34 of 144
Epistola VIII
PG 91:439λιστά τινες τῶν κατὰ τὴν Ἐκκλησίαν ἀληθῶν περὶ ψυχῆς δογμάτων ἀποσφαλέντες, προϋπάρχειν Ελλη νικῶς, ἡ μεθυπάρχειν Ιουδαϊκῶς τοῦ ἰδίου σώματός τὴν ψυχὴν τερατευόμενοι, καὶ ἀρχὴν οὐ καλὴν οὐδὲ θεοφιλῆ, τῆς τῶν ὁρατῶν δημιουργίας προκαθηγεί εθαι ὑποτιθέμενοι *, ἀντιπαθῶς πρὸς τὸν τοιοῦτον διάκεινται λόγον· ὧν διελέγξαι τὰ περὶ τούτου σα θρά, καὶ ἀπαγῇ προβλήματα, οὐ τοῦ παρόντος εἶναι καιροῦ τε καὶ λόγου κρίνας, ἐπὶ τὸ προκείμενον ἐπανελεύσομαι. Οὕτω τοίνυν, καθά πρόκειται, πάσης συνθέτου ἐχούσης φύσεως, οὐκ ἄν τις τολμήσαιέ ποτε τῶν εὐ σεβῶς περὶ τῶν θείων φρονεῖν ἐγνωκότων, μίαν εἶναι σύνθετον φύσιν εἰπεῖν τὸν Χριστὸν, ἵνα μὴ ἐξ ἀνάγκης εἱρμῷ τινι φυσικῷ καὶ ἀκολουθίᾳ τὰ τοι αῦτα λέγειν ἐξελόμενος, κτιστὸν ὅλον καὶ ἐξ οὐκ ὄν των, περιγραπτόν τε καὶ παθητὸν, καὶ τῷ Πατρὶ οὐχ ὁμοούσιον· καὶ ἢ συναΐδιον τῷ λόγῳ τὴν σάρκα, ἢ ὁμόχρονον τῇ σαρκὶ τὸν Λόγον ὄντα υποτιθέμενος τοιοῦτος γὰρ ὁ πάσης συνθέτου φύσεως λόγος· φα βερῶν ἑαυτὸν καταστήσει εγκλημάτων ὑπεύθυνον. Τὸ γὰρ συνθέτου φύσεως ὑπάρχον, καὶ σύνθετον κατὰ φύσιν δηλονότι ἐστί. Τὸ δὲ κατὰ φύσιν σύνθεσ τον, τῷ κατὰ φύσιν ἁπλῷ οὐκ ἂν εἴη ποτέ ὁμοφυές, καὶ ὁμοούσιον. Οὐ θέμις οὖν μίαν τὸν Χριστὸν λέ γειν σύνθετον φύσιν τοὺς εὐσεβεῖς, οὐ μόνον διὰ τὴν συναγομένην ἐκ τῆς τοιαύτης φωνῆς ἀτοπίαν ἀλλ' ὅτι καὶ μηδεὶς τῶν θεοκρίτων Πατέρων τοῦτο πώποτε εἰρηκὼς ἀναπέφανται· ὑπόστασιν δὲ μᾶλλον Χριστοῦ σύνθετον μίαν ὁμολογεῖν, καὶ δύο φύσεις, Για καὶ τῷ Πατρὶ ὁμοούσιος καὶ ὁμοφυής κατὰ τὴν θεότητα γινώσκηται, καὶ ἡμῖν ὁμοούσιος καὶ ὁμο φυής κατὰ σάρκα ὁ αὐτὸς γνωρίζηται· καὶ εἷς καὶ ὁ αὐτὸς πρὸς τε τὸν Πατέρα καὶ ἡμᾶς, ὡς μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων ὑπάρχων πιστεύηται. Περὶ ὑποστάσεως συνθέτου. Εἰ δὲ ὅτι καὶ πᾶσα ὑπόστασις σύνθετος ἑαυτῇ τε καὶ ἀλλήλοις τὰ ἴδια μέρη ὁμόχρονα έχουσα δείκνυται· ὑπόστασιν δὲ σύνθετον εἶναι λέγειν τὸν Χριστὸν οὐκ ἀρνούμεθα, εἴποιεν καὶ ἡμᾶς οἱ ἀντιλέγοντες, μὴ δύνασθαι τὴν ἐπὶ τούτῳ μομφὴν ἐκτινάξασθαι, ὡς τοῖς ἰδίοις εαλωκότας λόγοις. Φαμὲν ἀληθῶς οὖ τως ἔχειν, είπερ σύνθετον εἶναι ὡς εἶδος αὐτῆς κατηγορούμενον ἔχουσαν ὑπετιθέμεθα. Νυνὶ δὲ τοῦτο μὴ λέγοντες, οὐδαμῶς τὴν οἰανοῦν ἔξομεν μομφήν, σαφῶς γινώσκοντες μὴ δ᾽ ἑαυτὴν σύνθετον εἶναι πᾶσαν σύνθετον ὑπόστασιν, τὴν ὑπό τι τελοῦσαν εἶ δος· ἀλλὰ διὰ τὴν φύσιν· τὴν περιέχουσαν, ὅτ' ἂν σύνθετος ᾖ, καὶ τὸ κατηγορούμενον εἶδος ὑφ᾽ ὁ ἀν άγεσθαι πέφυκεν ὡς τοῦ μερικοῦ, ἤτουν ἰδικοῦ ὅλον ἔχοντος ἐν ἑαυτῷ τὸ καθόλου, ήτοι τὸ κοινὸν καὶ γενικόν, πληρέστατον· τοῦ δὲ ἰδίου τὸ σύνολον λό του τῷ γενικῷ μεταδιδοῦντος οὐδὲν· ὅπερ ἐπὶ Χρι στοῦ οὐδεὶς οὐδαμῶς τῶν ἀνέκαθεν μέχρις ἡμῶν η
a maxime non label nonnulios corum, qui a veris Ecclesiæ de anima decretis errore abductí, ani mam, Græcorum more, priorem corpore, aut illo posteriorem, Judaico sensu, stulte configunt exsi stere, principiumque non bonum, aut pium seu religiosum earum rerum, quæ in aspectum cadunt, creatioui docent præivisse, istiusmodi adversari do ctrinæ: quorum hoc argumento vanas infirmasque objectiones ac argumenta refellere, cum hujus nec temporis nec sermonis ac instituti existimem, ad propositum redeo. Cum sic igitur, ut in superioribus habitum est, omnis natura composita sese habeat; nemo un quam pie ac religiose de divinis sentire doctus, unam Christum naturam ut dicat in animum indu cere præsumat; ne, qui talia docere velit, naturali quadam necessitate ac consequentia, necessario mercatum totum exque nihilo ac circumscriptum, patibilemque, nec Patri consubstantialem; ac vel coæternam Verbo carnem, vel carni coætaneum Verbum esse docens (ejusmodi enim naturæ om nis compositæ sermo doctrinaque), formidolosis se criminibus reum innectat. Quod enim naturæ com positæ est, ipsum utique etiam natura compositum est. Res aulem natura composita, nunquam ejus dem cum co naturæ sit ac substantiæ, quod natura simplex est. Nefas igitur est ut pii unquam atque fideles unam dicant Christum naturam compositam, nedum ejus absurdi gratia quod ex tali voce colligi tur; sed quod etiam 279 nullus hactenus proba torum Patrum istud dixisse noscatur, sed ut unam potius Christum personam compositam, ac duas na turas confiteamur; quo, tum ejusdem cum Patre sub stantiæ atque naturæ, deitatis ratione tum ejusdem nobiscum substantia ac natura, carnis ratione intel ligatur: unusque et idem Patri nobisque collatus, ut qʻi Dei atque hominum mediator exsistat,credatur. De hypostasi, seu persona composita. Sin autem etiam, quod omnis persona composita, secum ipsa, aliasque aliis partes proprias contancas habere monstratur, nec nos quin Christum perso nam compositam dicamus, imus inficias: dicant adversarii: Nec nos ejus rei crimen posse depel lere, ut qui nostris ipsi capti sermonibus simus. Respondemus: Sic revera fore, si ita composiiaun diceremus, quasi quæ speciem haberet, quae de illa prædicaretur. Nunc vero cum id minime dicamus, nulli prorsus reprehensioni obnoxii sumus: qui nempe perspicue sciamus persona ni omnem com positam sub specie constitutam non sui ipsain ratione compositam esse, sed propter naturam, quæ, cum sit composita, ctiam speciem quæ prædi catur contineat, et sub quam illi comparatum cat ut reducatur: tanquam nimirum particulare, sņu singulare, quidquid universale est seu commune ac genericum in se pleuissimum habeat, nec quid s primum error est Orig. desumptus ex Platonis Tinao; alterum probant fere Peripatetici, nec se Maximi rationibus putant admodum premi.
col. 441–442page 35 of 144
PG 91:441τάτους ὑμᾶς ἔχειν ἀξιωθεὶς, ἀεὶ παρόντας ὁρᾶν δο- & κῶ, καὶ διαλεγομένων αἰσθάνεσθαι· καὶ οὐκ ἔστι καιρὸς ἢ τύπος, ὁ ἀφιστᾷν με δυνάμενος τῆς ὑμετέρας μνήμης· διὰ παντὸς ὑμᾶς παρόντας πνευματικῶς ὑποδεικνυούσης, καὶ πάντας τοὺς ἐν ἐμοὶ δύσ ώδεις λογισμοὺς ἀπελαύνοντας, τῆς ἐν ὑμῖν θείας χά ριτος τὴν πολλὴν εὐωδίαν οὐ φέροντας· καὶ πείθη μαί γε, μὴ ψιλῶς τὴν μνήμην φαντάζεσθαι τους ἁγιωτάτους ὑμᾶς, ἀλλὰ παρόντων ἀληθῶς ἐπαισθάνεσθαι· τὸ γινόμενον πληροφορίαν ἀκριβῆ τῆς ὑμῶν παρουσίας ποιούμενος. Η γὰρ ἐν ὑμῖν κατὰ χάριν Θεοῦ δραστήριος δύναμις, ἅμα τῇ μνήμῃ τοὺς δι οχλοῦντας ἀπελαύνουσα δαίμονας, σαφεστάτην τῆς ὑμῶν παρουσίας παρέχεται δήλωσιν. Καὶ θαυμαστὸν οὐδὲν, εἰ τοὺς ἀπόντας σωματικῶς, παρείναι ποιεῖ νοερῶς, ὁ τῶν σημείων καὶ τῶν τεράτων Θεός· ὡς οἶδεν αὐτὸς, καὶ οἱ ἐξ αὐτοῦ τὰ τοιαῦτα θεοπρεπῶς ἐνεργούμενοι· καὶ πλέον ἢ ὅσον τοπικῶς ἀλλήλοις τὰ σώματα πάρεστι. Καὶ εἰ μόνον μνημονευόμενοι, τίμιοι Πατέρες, τοσοῦτόν μου τοῖς ἀτίμοις ἐπιτίμιον παρέχετε λογισμοίς, ἀοράτως φοιτώντες τῷ πνεύ ματι, πόσω μᾶλλον κατ᾽ ὀφθαλμοὺς παρόντες, καὶ τὴν ἐμὴν ἀκοὴν διά ζώσης φωνῆς τοῖς θείοις καθ αγιάζοντες λόγοις, καὶ τὴν ἀρετὴν τοῖς ἑαυτῶν τρό τοις λαμπρῶς ἐκδιδάσκοντες; Διὰ τοῦτο πενθῶν καὶ σκυθρωπάζων πορεύομαι, ποθῶν τε καὶ ζητῶν σε τὸν καλὸν ποιμένα καὶ διδά σκαλόν, τὸν εἰς τόπον με χλόης τὸ πλανώμενον πρό βατον κατασκηνοῦν ἐπιστάμενον· τὴν ἀπωθουμένην λέγω τὸν καύσωνα τῶν παθῶν διὰ πράξεως ἕξιν τῆς ἀρετῆς· καὶ ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐκτρέφειν δυ νάμενον· τὴν ἄρδουσάν φημι τὸν νοῦν διὰ θεωρίας χάριν τῆς γνώσεως, τὸν ἐπιστρέφοντά μου τὴν ψυ χὴν ἀπὸ κακία; εἰς ἀρετὴν θείοις καὶ λόγοις καὶ παραδείγματι, καὶ ἐπὶ τρίβους ὁδηγοῦντα δικαιοσύνης· τοὺς κατ' εὐσέβειαν σωτηριώδεις ὑποδεικνύον τα τρόπους· καὶ ῥάβδῳ καὶ βακτηρίᾳ σοφῶς παρα καλοῦντα, τουτέστι, τῇ μνήμῃ τῶν αἰωνίων κολά σεων, καθάπερ ῥάβδῳ τινὶ τὴν εἰσαγόμενον κακίας ἀπάγοντα, καὶ τῇ προτροπῇ τῶν μελλόντων ἀγαθῶν, βακτηρίας δίκην εἰς ἀρετὴν τὸν προκόπτοντα δι' ἐλπίδος στηρίζοντα· ὅπερ καὶ ὁ Κύριος καὶ Σωτήρ, ὡς οἶμαι, συμβολικῶς ὑπηνίττετο, τοῖς τραύμασι τοῦ τοῖς λῃσταῖς περιπεσόντος ἐπιχέων οἶνον καὶ ἔλαιον. Φόβῳ γὰρ τῆς γεέννης τοῦ αἰωνίου πυρός, ὁ τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν πόθος επικιρνώμενος, ἀλώβητον τὴν ψυχὴν συντηρεί, πρὸς τὴν ἀγάπην ἐπισφίγγων τοῦ Κτίσαντος· πάσης ἐμπαθούς δια νοίας διὰ τῆς στύψεως ἀποτμηχθείσαν. Αλλά πλήρωσον λοιπόν, τίμιε Πάτερ, καὶ αὐτὸς Πνεύματος θείου τῆς διδασκαλίας τὸν δόνακα ΝΟΤΑ. Τῆς διδασκαλίας τὸν δόνακα.
dividatur, nec iisdem angustiis claudatur. Hoc amore, qui ut vobis sanctissimis olim a principio jungerer nactus sin, vos. semper coram praesentes cernere videor, ac colloquentes sentire; nullumque tempus aut locus est, quorum injuria a vestra ab jungi memoria valeam; quæ vos semper spiritu præsentes ostendit, cunctasque in me fetore gra ves cogitationes fuget, quæ ipse in vobis longe suavissimam gratiæ fragrantiam non ferant. Certo que mihi persuadeo vos sanctissimos non nude¨ memoriam cogitare, sed præsentes vere persen tiscere, qui certissimum presentiævestra argu mentum e re ipsa ducam. Dei enim in vobis, per gratiam virtus efficax, una cum memoria demones animo obtundentes in fugam agens, clarissimum praesenti vestra specimen prebet. Nec quidquam nirum, si qui corpore absunt, mente presentes fa cit, qui signa et prodigia operatur, Deus qua novit ipse ratione, et qui ejus munere, tali divine allatu donantur; atque id amplius, quam si etiam loco corpora jungerentur. Ac siquidem una solaque re cordatione, venerandi Patres, tanta districtione dedecorosas meas cogitationes invisibili Spiritus adventu castigatis; quanto magis si ob oculos co ram præsentes, vivaque voce divinis aures sermo nibus sancte imbuentes, vestrisque moribus me magnifice virtutem docentes, nancisci contin geret? r Psal. XXII, 2. * Luc. s, 5.1. Idcirco lugens moestusque ac vultu 249 tristis ingredior, te pastorem bonum atque doctorem, requirens; qui ipse me ovem errantem in loco pascuæ collocare ³ noveris (nempe virtutis ejusmodi habitu, qui per actionem ejusque cultu, vitiorumn depellat æstum) et super aquam refectionis educare me possis (scienti scilicet gratiam, contempla tionis vi animum irrigantem), qui divinis tum do ctrinis, tum exemplis animam meam a vitio ad virtutem convertas; ac super semitas justitiæ de ducas (salulares scilicet, quibus vita pie instita tur, modos moresque submonstrans), virgaque et baculo sapienter consoleris (nempe, æternorum suppliciorum memoria, ceu virga quadam, eum qui inducitur ac virtutis cultu tironem, a vitio ac malitia arcens; futurorumque bonorum provoca tione tanquam baculo, eum qui virtute proficiat, spei adminiculo fulciens): quod ipsum, puto, Do ninus et Salvator symbolo innuebat, cum ejus qui in latrones inciderat, vulneribus, vinum olennique infunderet*. Regni enim cœlorum amor, cum gehen næ ignis æterni metu temperatus, animum a noxa servat immunem, quem scilicet Conditoris dile ctione astringat; quae ipsa austeriore cultu libidi nosam omnem cogitationem absterserit. Verum imple jam, venerabilis Pater, tu quoque divina Spiritus gratia fistulam, pastorisque in mo Eadem meta phora, nec multum abludentibus verbis in Joanne Cyziceno archiepiscopo, munus pastorale, pas endo doctrina grege, declarat: ut major mihi line con
col. 443–444page 36 of 144
PG 91:443ἐκ καρδίας ἀνυποκρίτου, οἶδε φθάσαι τὸ ἀκολάκου-A τον οὖς τοῦ Δεσπότου. Οταν δι᾿ εὐχῆς αἰτησώμεθά τι τὸν Δεσπότην, μὴ ταχέως ἐξατονήσωμεν· ἀλλὰ τὸ συνεχὲς τῆς ἀπο τυχίας, τῇ συνεχείᾳ τῆς αἰτήσεως ἐκνικήσωμεν. Ἐν ταῖς ἀναβολαῖς καὶ ἐν ταῖς ὑπερθέσεσι τῶν δωρεῶν τοῦ Θεοῦ, μὴ προκάμνωμεν, μηδὲ προαναπίπτωμεν. Πολλάκις γὰρ ὁ Δεσπότης τὴν δοκοῦσαν ἀναβολὴν, εἰς τὴν τῆς πίστεως γυμνασίαν παρέλκει. Καλὸν πάντοτε διὰ προσευχῆς ὁμιλεῖν τῷ Θεῷ. Εἰ γὰρ συντυχία ἀνδρὸς ἀγαθοῦ βελτιοῖ τὸν ἐντυγχάνοντα, πόσῳ μᾶλλον τὸ καὶ ἐν ἡμέρᾳ καὶ ἐν νυκτὶ καθομιλεῖν τῷ Θεῷ; Πολλάκις ὁ Θεὸς ἀναβάλλεται, τὴν αἴτησιν, οὐ βουλόμενος ἡμᾶς παρελκῦσαι, ἀλλὰ τῇ μελλήσει τῆς δόσεως τὴν διηνεκή προσεδρείαν ἡμῖν σοφιζόμενος. Οὕτω γὰρ καὶ φιλόστοργοι πατέρες ποιοῦσι, τὰ ῥάθυμα τῶν παίδων, καὶ πρὸς τὰ παιδικά παίγνια τρέχοντα, πολλάκις υποσχέσει δόσεως καὶ δώρου μεγίστου κατέχουσι παρ' ἑαυτοῖς. ᾿Ανθρώπων μὲν γὰρ δεόμενοι, καὶ δαπάνης χρη μάτων δεόμεθα καὶ κολακείας δουλοπρεπούς, καὶ πολλῆς περιόδου και πραγματείας χρεία. Οὐ γὰρ ἐξ εὐθείας αὐτοῖς τοῖς κυρίοις δοῦναι (α) τὴν χάριν ἔνι καὶ διαλεχθῆναι πολλάκις, ἀλλ' ἀνάγκη πρότερον διακόνους καὶ οἰκονόμους αὐτῶν καὶ ἐπιτρόπους, καὶ χρήμασι καὶ ῥήμασι καὶ παντὶ θεραπεῦσαι τρόπῳ, καὶ τότε δι' ἐκείνων τὴν αἴτησιν λαβεῖν. Ἐπὶ δὲ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔστιν οὕτως. Οὐ γὰρ δεῖται μεσιτῶν ἐπὶ τῶν ἀξιούντων· οὐδ᾽ οὕτως δι᾿ ἑτέρων παρακαλούμενος, ὡς δι' ἡμῶν αὐτῶν δεομένων ἐπι νεύει τῇ χάριτι. Εύηχός ἐστιν ἐκείνη ἡ φωνὴ, καὶ μέχρι τῆς θείας ἀναβαίνουσα ἀκοῆς· οὐχ ἡ μετά τινος διατάσεως για νομένη κραυγή· ἀλλ᾽ ἡ ἀπὸ καθαρᾶς συνειδήσεως ἀναπτομένη ἐνθύμησις. Γρηγ. Νύσσης. — Ὁ ἐν καιρῷ προσευχῆς μὴ πρὸς τὰ λυσιτελοῦντα τῇ ψυχῇ τεταμένος, ἀλλὰ πρὸς τὰς ἐμπαθεῖς τῆς διανοίας κινήσεις, συνδιατίθεσθαι τὸν Θεὸν ἀξιῶν, λῆρός τίς ἐστιν, ὡς ἀληθῶς, καὶ βαττολόγος καὶ φλήναφος καὶ φλύαρος, καὶ εἴ τι ἄλλο τῆς τοιαύτης σημασίας ἐστίν. Εὐσεβίου. — Ὑπὲρ τῆς κοινῆς χρή εὔχεσθαι πρότερον σωτηρίας, εἶθ' οὕτως ὑπὲρ αὐτῶν. Νείλου. Ὥσπερ τὰ στρουθία διὰ τῆς τῶν πτερῶν κινήσεως μετάρσια γίνεται, οὕτω καὶ ὁ θεοσεβής ἄνθρωπος ἀπὸ τῶν ἐπιγείων πρὸς τὰ οὐρά για διὰ προσευχῶν μετατίθησιν ἑαυτόν. Ἐὰν κακῶς καὶ ἀσυμφόρως αἰτεῖς, καθάπερ ΝΟΤ.. (α) Αὐτοῖς τοῖς κυρίοις δοῦναι
animo nihil simulationis labe laborante, ad aures Dɔmini proclive evadet, quas nulla adulatio pulset. Cum precibus aliquid a Domino petierimus, ne cito animum despondeamus; sed continuam repul sam continua petitionis instantia vincamus. Dum Deus dona differt morasque nectit, ne deù ciamus neve animis concidamus. Sæpe enim Domi nus, eam, quæ videtur, dilationem, fidei exercenda causa protrahit. Præclarum est cum Deo jugiter orando confabu lari. Si enim viri probi indulta congressio, cum qui congrediatur inque illum incidat meliore frage componit, quanto magis quod diu noctuque cuin Deo sermonem misceamus! Sæpenumero Deus petitionem differt, non quia velit nos protrahere, sed ut dandi cunctatione, ceu astu quodam, orandi nobis assiduitatem conciliet. Sic enim et parentes liberorum amantes solent segniores quippe liberos, et ad ludicra puerorum currentes, dandi promissione, donique maximi spo illectos, haud raro apud se retinent. Cum hominum auxilia opemque exquirimus, sumptu nobis et pecuniis 577 opus est, et adula, tione servili, multoque ambitu ac negotiosa tracta tione. Non enim recta ipsos dandæ rei, ac muneris arbitros, sæpius etiam alloqui licet, sed necesse est ut prius famulos domusque eorum præfectos ac procuratores pecuniis verbisque delinias, mo disque omnibus tibi concilies, ac tum demum illo¬ rum impetres' opera quod flagitas. Non sic autem in Deo se res habet. Non enim intercessoribus eget in his qui orant: nec sic obsecrantibus aliis ac no bis ipsis rogantibus gratia votis annuit, Sonora claraque vox est, et ad divinum recta ascendens auditum, non qui rugitu ac contentione clamor editur, sed quæ in coelum ex munda con-. scientia cogitatio subvolat. Grey. Nyss. - Qui orationis tempore, non ad ca quæ animo conducibilia sunt, intentus, sed libidi nosæ mentis cogitationibus distentus, Deum votis assentiri rogat, is vere delirus est et inepte loquax, verborumque funditor et blatero, ac si quid aliud ejusmodi significatus exsistit. Eusebii. Primum pro communi salute precan dum est, deinde pro nobis ipsis. Nili. Ut aviculæ alarum motu in sublime tol luntur, sic vir pius ac Dei cultor a terrenis ad su blimia precum vi ac instantia transfertur. Ipsos, qui dandi muneri arbitri sint, penes quos ejus facultas, nec allo qui sæpius licet. Clara Chrysostomi hic sententia, usuque probata, ut vix nisi illo ambitu impetrare aliquid a principe ullus possit; demerendo scilicet, qui illo familiarius utantur, iisque admissoribus. Nihil apte Gesn. Non enim recta ipsis dominis mu nus dare licet, aut colloqui; ac si de dando sermo es. set, non ab eis impetrando, quo orationis scopus collineat. Nec istud Chrysostomi quidquam officit Dum male, ac secus ac tuis conducat rationibus intercessioni sanctorum, ac Christi mediationem excludit; ex quo, ac cujus meritis habent sancti, quidquid sibi aliisve impetraverint, sive adhuc agunt in sæculo, sive ab illo crepti sunt, et regnant cum Christo. Velimque doceant sectarii, quid magis noceant beatorum jam in cœlo suffragia, quam vita mortalį, per quam liquet toties Paulum expe tiisse, ex eis ipsis qui minores essent, ejusque di̟» scipuli et auditores, ut pro se orarent.
col. 445–446page 37 of 144
PG 91:445τῶν ἐν σαρκὶ παθῶν μετὰ τῶν ἀνακινούντων αὐτά πνευμάτων τῆς πονηρίας, μή παύση λυτρούμενος, τῶν κακῶς κατεσθιόντων καὶ δαπανώντων μου τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον· καὶ κάλεσον πρὸς ἑαυτὸν, καὶ ὑπὸ τὰς τὰς κατασκήνωσον πτέρυγας, εἶπερ ἀληθῶς ἄπεστι πᾶς φόβος Βαρβάρων αἰσθητῶν, δι' οὓς του αῦτα διαστήματα θαλάσσης, ὡς φιλόζωος, ἦλθον περὶ οὗ μάλιστα παρακαλῶ τοὺς ἁγιωτάτους ὑμᾶς, μετὰ τὴν εὐκταίαν σημείωσιν τῆς κατὰ Θεὸν παμ φαοῦς ὑμῶν ῥώσεως, ἀκριβέστερον δηλῶσαι· καὶ πᾶσαν τὴν κρατοῦσαν ἐπὶ τοῦ παρόντος αὐτόθι κατάστασιν, ὡς ἔστι, παραδεῖξαι μοι διὰ γραμμά των. Ασθενής γὰρ ἂν τὸν λογισμὸν καὶ πάνυ τα θρός, καὶ μόλις κἂν ἐν εἰρήνῃ νήφειν μικρομερώς δυνάμενος, καὶ περὶ πολλὰ σκεδαννύμενον ἐκ δειλίας συνάγειν τὸν νοῦν, θέλω σὺν ἀσφαλείς ποιήσασθαι τὸν πλοῦν· ὡς ἀτελῆς τὴν διάνοιαν, καὶ τοῖς λόγοις τῆς σοφῶς τὸ πᾶν διεξαγούσης προνοίας ἐμβατεύειν οὐχ οἷός τε ών· μή πως ἐν τοῖς συμβαίνουσιν ἐξ ἐγνοίας ὀκλάσας τὸν λογισμόν, καὶ ταῖς τῆς ὑπομο τῆς ἐξ ἀσθενείας ἐνδοὺς ἀγῶσι, τοὺς ἐξ αὐτῶν ζημιωθῶ στεφάνους, ὡς λειποτάκτης ἐν τῇ πείρᾳ τῶν δεόντων οι γενόμενος. Διὰ τοῦ γράμματος ὡς παρών ἀσπάζομαι τοὺς ἁγιωτάτους ὑμᾶς, καὶ πάντας τοὺς σὺν ὑμῖν· αἰτῶν διὰ τῶν ἁγίων καὶ εὐπροσδέκτων ὑμῶν εὐχῶν, Χριστῷ τῷ Θεῷ καὶ Σωτῆρι τῶν ὅλων παρατεθῆναι. Θ. - Τοῦ αὐτοῦ πρὸς θαλλάσιον πρεσβύτερον ΙΧ. καὶ ἡγούμενον. Τρία, καθώς φασιν, ὑπάρχουσι, τὰ τὸν ἄνθρωπον ἄγοντα· μᾶλλον δὲ πρὸς ἃ βουλήσει τε καὶ γνώμῃ κατά προαίρεσιν κινεῖται ὁ ἄνθρωπος· Θεὸς, καὶ φύσις, καὶ κόσμος. Καὶ τούτων ἔκαστον ἕλκον, τῶν ἄλλων δύο ἐξίστησι, πρὸς ἑαυτὴ ἀλλοιοῦν τὸν ἀγόμε την κἀκεῖνο ποιοῦν αὐτὸν θέσει, ὅπερ αὐτὸ ὑπάρ χον φύσει γνωρίζεται, πλὴν μέντοι τῆς φύσεως. Ἐκείνη γὰρ, τοῦθ᾽ ὅπερ ἐστὶ διαφυλάττει τὸν ἄν θρωπον, θεὸν ποιεῖν θέσει πέφυκε, θέωσιν ὡς ἀγα ὑπὲρ φύσιν τῷ ἀγομένῳ δωρούμενος· καὶ τῶν δύο καθαρῶς ἀποτέμνει, κόσμου λέγω και φύσεως. Εἰ δὲ φύσις ἐστὶν ἡ ἄγουσα τὸν ἄνθρωπον, καθ' ἑαυτὸν ὄντα, φύσει τὸν ἄνθρωπον διαδείκνυσι· μέσσον Θεοῦ καὶ κόσμου τυγχάνουσα· ὡς οὐδετέρου τούτων κατά γνώμην μετέχοντα. Εἰ δὲ κόσμος ἐστὶν ὁ φέρων, κτήνος ἐργάζεται, ήτοι σάρκα μόνην τὴν ἀγόμενον ἄνθρωπον· ἐμπάθειαν αὐτῷ δι' ἀπάτης δημιουργῶν· καθ᾽ ἣν Θεοῦ τε καὶ φύσεως μακρὰν αὐτὸν ἀποθέμενος, τὰ παρὰ φύσιν πάντα ποιεῖν αὐτ τὸν ἐκδιδάσκει. Αἱ οὖν ἀκρότητες, Θεὸν δέ φημι καὶ κόσμον, ἀλ μέλων καὶ τῆς μεσότητος, λέγω δὲ τὴν φύσιν, ἀπὸ σιν τον άνθρωπον ειώθασιν. Η δὲ μεσότης, τούτων εἰ Ετ. ἐπικρατούσαν. Η δεινών.
carne sunt, eaque succendentibus spiritibus ne quitiæ, me liberare cessaveris; quæ videlicet inte riorem meum hominem male absumant ac devo rent: accersasque ad te, ac sub alas tuas reponas, si modo vere timor omnis hostium externorum raude Pater, pascere desinas, nec a vitiis, quæ i abscessit, quorum formidine, tanquam vitæ amans, tanta maris spatia trajeci: cujus maxime rei vos sanctissimos rogatos velim, posteaquam votis omni bus expetitam, lucidissimam vestram secundum Deum firmam valetudinem significaveritis, ut cer tins moneatis, omnemque illic impræsentiarum rerum statum, qualis tandem sit, ac obtineat, ve stris ad me litteris exponatis. Cum enim animi sen sibus paruin valcam, valdeque debilis exsistam, ac necin pace sobrii animi statum aliqua saltem parte ac modica tenere sufficiam, præque pavore circa multa dissipatam ac evagantem mentem habeam, tuto transfretare velim; velut scilicet animi sensi bus imperfectus, ac qui 251 Providentia, rerun hanc universitatem sapienter moderantis, rationes penetrare non valcam: ne forte ex ignorantia re rum casibus animo fatiscens, exque imbecillitate patientiæ certaminibus cedens, quæ ex illis sunt, coronas amittam; tanquam scilicet ordinis desertor ac refuga, cum fungenda virtute tentanda malis constantia fuerit. Velut præsens per epistolam vos sanctissimos saluto et amplector, ac qui vobiscum sunt omnes, sanctis vestris acceptisque precibus, Christo Deo omniumque Salvatori me commendari emagitans. C. C3; Ejusdem ad Thalassium presbytcrum ac Egumenum. Tria sunt, ut aiunt, quæ hominem agunt ac tra hunt, seu potius in quæ homo voluntate animique sententia libere movetur; Deus scilicet, natura et mundus. Cumque horum quodiibel trabat, a duo bus reliqnis abstrahit in seipsum immutans, cuni, qui trahatur, idemque factitie ac accidente eum efficiens, quod ipsum natura esse noscitur; excepta tamen natura, quippe quæ, id quod est, incolumem reipsa servet hominem. Verbi gratia, siquidem Deus est qui agit trahitque hominem, deum adoptione facere novit; ci qui agitur atque trahitur, deitatis munus vim omnem naturæ excedens, tanquam bo nus largiens a duobusque reliquis (mundo scili cet ac natura). liquido abscindit. Sin autem natura est quæ agit trahitque, ipsum quod natura est, na turam referentem ostendit; ipsa Dei mundique ne dia exsistens, velut scilicet neutrius horum vo luntate nutuque suo participem. Sin denique mun dus ferat atque rapiat, pecus eflicit (sołam scilicet carnem, eum qui trahitur, praestans hominem) li bidinem ei atque vitii pravitatem fraude ingerens; qua a Deo atque natura procul ablegans, quæ inna turalia sunt faccre docet. For. Extrema igitur (Deus scilicet ac mundas) a se invicem atque medio (nempe natura) hominem avocare habent. Medium autem, quod horum con
col. 447–448page 38 of 144
Epistola IX
PG 91:447ἄνθρωπον, ἐπίσης τῶν ἄκρων διίστησιν· οὔτε πρὸς τὸν Θεὸν αὐτὸν ἀναδραμεῖν συγχωροῦσα, καὶ πρὸς τὸν κόσμον ἀφιέναι καταπεσεῖν αἰδουμένη. Αμα τοίνυν πρός τινα τούτων κινηθῇ κατὰ γνώμην ἐνδιαθέτως ὁ ἄνθρωπος, ἅμα πρὸς αὐτὸν ἐκεῖνον καὶ τὴν ενέργειαν ἤμειψε, καὶ τὴν προσηγορίαν μετέβαλε, σαρκικός, ἢ ψυχικός, ἢ πνευματικός προσαγορευόμενος. Εργον δὲ καὶ γνώρισμα τοῦ μὲν σαρκικού, τὸ κακῶς μόνον εἰδέναι ποιεῖν. Τοῦ δὲ ψυχικοῦ, τὸ μήτε ποιεῖν βούλεσθαί ποτε, μήτε πάσχειν κακῶς. Τοῦ δὲ πνευματικοῦ, τὸ ποιεῖν μόνον καλῶς βούλεσθαι, καὶ ὑπὲρ ἀρετῆς εἰ συμβαίνει πάσχειν καλῶς, προθύμως καταδέχεσθαι. Εἰ τοίνυν Πνεύματ: Θεοῦ ἄγεσθαι ποθεῖς, εὐλογημένε, ὥσπερ οὖν καὶ ποθεῖς, οὖσα μεθόριος, εἰ αὐτὴν μόνην σκοποῦντα λάβοι τὸν β κόσμον καὶ φύσιν σαυτοῦ περίελε· μᾶλλον δὲ τούτων σαυτὸν περίτεμε, καὶ ἀδικεῖσθαι μὴ παραιτήσῃ ἐμπαιγμούς τε καὶ ὕβρεις φέρειν μὴ ἀπαντίνου καὶ ἵνα συνελών εἴπω, πάσχων κακῶς, τοῦ ποιεῖν καλῶς τοῖς ὁρῶσι κακῶς, καὶ πάντα προσαφιέναι τὰ δρώμενα, Θεοῦ χάριν καὶ ἀρετῆς, μὴ παύσῃ ποτέ, κατὰ τὸν εἰπόντα· Εάν τις θέλῃ σοι κριθῆναι, καὶ τὸν χιτῶνα σου λαβεῖν, ἅψες αὐτῷ καὶ τὸ ἱμάτιον. Καὶ πάλιν κατὰ τὸν μακάριον ᾿Απόστολον, λέγοντα Λοιδορούμενοι, εὐλογοῦμεν· διωκόμενοι, ἀνεχόμεθα βλασφημούμενοι, παρακαλοῦμεν. Λοιπὸν εἰ πεισθῆναι μοι βούλοιο, δοῦλε τοῦ Θεοῦ εὐλογημένε, μεγάλην κατάθου χάριν τοῖς θλίψασι καὶ προσζημιωθῆναι αὐτοῖς εἰ δέον ἐστὶ πάντα, μὴ ἀνανεύσῃς καὶ μᾶλλον εὐλόγησον λοιδορούμενος καὶ ἀνάσχου διωκόμενος, καὶ παρακάλεσον βλασφημούμενος, ἵνα μὴ ᾖς σαρκικός, ὡς ἀδικεῖν μόνον καὶ εἰδὼς καὶ βουλόμενος· ἢ ψυχικός, ὡς ἀδικεῖσθαι μὴ ἀνεχόμενος· ἀλλὰ μᾶλλον πνευματικὸς, τὸ εὖ ποιεῖν μόνον ἑκουσίως καὶ εἰδὼς καὶ ἀσκούμενος· καὶ πά σχειν κακῶς παρὰ τῶν βουλομένων προθύμως ὑπὲρ ἀρετῆς ἐπιστάμενος· ἀφορῶν πρὸς τὸν τῆς σωτης ρίας ἡμῶν ἀρχηγὸν Ἰησοῦν· ὅς ἀντὶ πάντων τῶν ἀγαθῶν, ὅσα οὐδέπω τις γνώσει περιλαβείν δεδύνηται, πάντα τὰ δεινά, ὅσα οὐδεὶς ὑπὸ τῶν ἁμαρτωλῶν, καὶ ὑπὲρ τῶν ἁμαρτωλῶν μακροθύμως ὑπο έμεινε. Σκοπὸς γὰρ τῷ δοτῆρι τῶν ἐντολῶν, κόσμου καὶ φύσεως ἐλευθερῶσαι τὸν ἄνθρωπον. Καὶ διὰ τοῦτο κατάκριτος, ὁ μὴ πειθόμενος· καὶ μάτην οἱ κατὰ κόσμον πατέρες τὰ ἔκγονα προφασίζονται, καὶ τὰς συνοδίας τῶν τὸν μονήρη βίον ἀσκουμένων οἱ προϊστάμενοι, πρὸς τὸ δεῖν εὐλόγως αὐτοῖς ἀργὰς εἶναι τὰς ἐντολάς. Οπερ ὡς ἀληθὲς εἰ δεξοίμεθα, οὐδενὶ τὸ παράπαν ὁ Κύριος γεγραφώς νόμον σωτη ρίας δειχθήσεται. Ψυχικὸν δὲ, καθὼς οἶμαι, τὸν φυ σικὸν ὁ τῆς Γραφῆς λόγος ἐκάλεσεν ἄνθρωπον ἐπειδὴ περὶ μόνα, καθώς φασιν οἱ τὰ τοιαῦτα δει νοί, τὰ ψυχούμενα, καὶ ἁπλῶς τὰ ὑπὸ γένεσιν καὶ φθοράν, ἡ τῆς φύσεως θεωρεῖσθαι πέφυκεν ἰδιότης. Ταῦτα δὲ γέγραφα ὑμῖν, δέσποτα, ἐπειδὴ πολύ δια
fine sit, si hominem ipsum duniaxal spectantem 252 nactum fucrit, æquis eum partibus ab extre mis dirimit; quod nec ad Deum emergere sinat ac assurgere; et ut ad mundum sinat prolabi, ipsum pudeat. Mox itaque ac homo voluntate affectuque animi ad horum quodlibet motus fuerit, cum illo statim operationem mutavit, ejusque appellationem ascivit; hoc nempe adeptus, ut carnalis audiat, vel animalis áut spiritalis. Est autem carnalis opus ac nota, ut solum male noverit facere. Auimalis au tem, ut nec unquam male facere velit, nec malis affici aut injurias ferre. Spiritalis denique, ut bene semper facere velit, ac pro virtute, si casus ferat, vala ferre ac aerumnas alacri animo eligat. Siqui den igitur, benedicte, hoc solis agis, uti plane agis, ut Spiritu Dei agaris a te ipse nundum am puta ac naturam; seu te potius illis abscinde, nec injurias ferre recusabis. Ludibria probraque ac contumelias pati ne renuas; et, ut verbo dicam, qui malis afficiaris, eos qui afficiant, demereri, uctaque illis dimittere Dei ac virtutis gratia, unquam desinas, juxta eum qui ait: Si quis vill tecum judicio contendere, et tunicam tuam tollere, dimitle ei et pallium b. Et iterum juxta healum. Apostolum diccntem: Maledicimur, et benedicinus; persecutionem palimur, ct sustinemus; blasphema mur, ct obsecramus ©. Denique si ut mihi morem geras in animum in duxeris, serve Dei benedicte, ingentem gratiam his repende, a quibus rumnas perpessus es; ac si vel omnium rerum jacturam ab eis pati necesse sit, cave renuas: sed potius benedicito, dum ma ledictis appeteris; sustine, dum persecutionem pa teris; obsecra, dum maledictis incesseris; ne te carnalem esse contingat, velut qui solumn injuriam facere noveris ac velis; vel animalem, ut qui inju riarum impatiens sis; sed magis spiritalem, qui solum ex animo bene facere et noveris et assueve ris; malisque affici virtutis causa, ab iis qui ve lint injuriam irrogare, promptus sis: aspiciens in auctorem nostræ salutis Jesumª, qui pro omnibus bonis, quanta nemo unquam cognitione assequi potuit, dira omnia a peccatoribus et pro peccato ribus alacriter pertulit. Id enim sibi propositum habuit, qui a mundo ac natura hominem liberatu rus, mandata dedit. Quocirca reprobus est, qui non obtemperat, frustraque mundani parentes, filios ac nepotes praetexunt; præfectique, 253 mo nasticem exercentium sodalitia ac conventus, ut eis convenienter mandata otiosa cessura sint. Plane enim dum tanquam verum id semel dederimus, nulli prorsus hominum scripsisse Dominum salutis legem monstrabitur. Animnalem autem, ut existimo, naturalem hominem Scriptura appellavite; quod nempe circa animata'duntaxat, ut earum rerum periti tradunt, eaque omnino que oriuntur ac in » Matthų, V, 40, +1 Gorar, 12, 13,₫ Hebr. vu, 2. 1 Cor. 1, 14.
col. 449–450page 39 of 144
PG 91:449τοῦ ὑμετέρου παραναγνωστικοῦ (ο) δυσχεραίνοντας ὑμᾶς εὗρον πρὸς τὰ συμβάντα. Αλλ' εὔχου δυνατῶς, ὡς δυνατὸς πρὸς τὸν δυνατὸν ἀφιέναι ἁμαρτία», ὑπὲρ Μαξίμου τοῦ σοῦ καὶ δούλου καὶ μαθητοῦ, τίμιε Πάτερ. Η — Τοῦ αὐτοῦ πρὸς Ἰωάννην κουβικουλάριον. σε Ἐπειδὴ τὴν αἰτίαν δι᾿ ἣν ὑπ' ἀνθρώπων ἀν θρώπους βασιλεύεσθαι ψηφισάμενος ὁ Θεὸς ἐξι καίωσε, μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς πάντων ὑπαρχούσης τῆς φύσεως, καὶ πάντας τῷ κατ' αὐτὴν ἁπλῷ λόγῳ τοὺς μετέχοντας αὐτῆς ὁμοτίμως ἀποφαινούσης, γραφῆναι ὑμῖν ἐκελεύσατε, ἐρῶ κατὰ τὴν ἐμὴν δύναμιν, μηδὲν ἀποκρυπτόμενος, ὧν παρὰ σοφῶν καὶ μακα ρίων ἀνδρῶν παρέλαβον· τὰ πολλὰ περικόπτων ὅσα βηθῆναι περὶ τούτου διὰ τὸ σύντομον ενδέχεται. Α γος ἀληθῆς, ὡς φασι, μυστικῶς ὑπαγορεύει, τὸν δε σπόζειν κατὰ χάριν τοῦ πεποιηκότος αὐτὸν Θεοῦ, παντὸς τοῦ ὁρωμένου κόσμου λαχόντα ἄνθρωπον, διὰ τοῦ κατὰ παράχρησιν τρόπον, τῶν ἐμφύτων δυνά μεων τῆς ἐν αὐτῷ νοερᾶς ουσίας, πρὸς τὰ παρὰ φύσιν τρέψαντα τὰς κινήσεις, ἑαυτῷ τε καὶ τῷ παντὶ τούτῳ κόσμῳ, τὴν κρατοῦσαν νῦν αὐτῶν ἀλ λοίωσιν καὶ φθοράν, κατά κρίσιν εἰσενέγκασθαι τοῦ Θεοῦ δικαίαν ἵνα μὴ πρὸς τὰ παρὰ φύσιν ἀθάνατος ἐπ' ἄπειρον ἡ τῆς ψυχῆς δύναμις αὐτῷ κινουμένῳ φυλάττοιτο· ὅπερ ἐστὶν οὐ μόνον κακίας τὸ ἔσχατον, καὶ τῆς αὐτοῦ τοῦ ἀνθρώπου ἀληθοῦς ἀντότητος ἀρί- " δηλος έκπτωσις, ἀλλὰ καὶ σαφὴς τῆς θείας ἀγαθότητος ἄρνησις. Διὰ τοῦτο ὁ πολύμοχθος οὗτος, καὶ πολυστένακτος τῶν ἀνθρώπων βίος, διὰ τῆς πολλῆς ἀλογίας καὶ ἀταξίας τῆς αὐτὸν τιθηνούσης ὕλης, ἄλλο τε ἄλλως φέρων τε καὶ φερόμενος· καὶ ἀκριβέστερον εἰπεῖν, ἐν τῷ φέρεσθαι φέρων πάντα; ἀνθρώπους, τῶν ἐν αὐτῷ δεινῶν μετόχους πάντας καθίστησι· καὶ οὐ δένα παντελῶς ἀφίησι τῆς αὐτοῦ ταραχῆς ἐλεύθερον. Καὶ τοῦτο κατὰ τὸν πρέποντα τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας διετυπώθη λόγον, ἵνα τὸν παρόντα βίον παραλόγως κατὰ διάθεσιν ὑφ᾽ ἡμῶν ἀγαπώμενον, κἂν ὀψέ ποτε τῷ πάσχειν ὑπ' αὐτοῦ κακῶς κατὰ περίστασιν, ὅσον βλάπτειν οἶδεν ἡ πρὸς αὐτὸν φιλία μεταμαθόντες, γνῶμεν ὅτι πολὺ τῆς πρὸς αὐτὸν ἑνώσεως δ χωρισμός ἐστιν ἡμῖν χρησιμώτερος· καὶ τὸ πρὸς αὐτὸν μίσος, κατὰ λόγον ἐνδίκως κυρώσωμεν· καὶ φυγόντες τὴν τῶν ὁρωμένων φύρσιν καὶ ταραχήν, πρὸς τὴν τῶν νοουμένων εὐσταθή ταυτότητα σω φρόνως τὸν πόθον μεταθώμεθα. (ο) Διὰ τοῦ ὑμετέρου παραναγνωστικού. Παραμοναρίου 'Αναγνωστικού παρά
tereunt, nature proprietas suapte in:lole consite. retur. Hac vobis, domine, abs me scripla sunt, c quod per verum lectorem vestrum invenerim, ægre vos admodum ferre ea, quæ acciderunt. Verum potenter ora, velut potens, ad eum qui poteus est peccata dimittere, pro Maximo, tuo et servo et discipulo, venerabilis Pater. X. — Ejusdem ad Joannem cubicularium. Quoniam causam, cur. justa Deus sententia, ho mines alios aliorum imperio subesse decreverit, cum una sit eademque omnium natura, ac quæ omnes simplici ratione ejus consortes, honore pares ostendit, vobis ut scriberem præcepistis; dicam pro virili, nihil occultans aut tacens eorum quæ a sapientibus beatisque viris accepi: pleraque tamen brevitatis causa amputañis, quæ hoc argumento dici possent. Verus sermo, ut aiunt, mystice di etat, docetque, hominem, qui per Dei conditoris gratiam, mundi omnis oculis sujecti imperium na clus erat, innatarum intelligentis in eo substar. tiæ virium motus, ad innaturalia per ábusum ver tendo, sibi pariter mundoque huic universo, eam quæ nunc viget qualitate sensum afficiente immuta tionis vim ac corruptionem, justo Dei judicio im portasse; idcirco nimirum, ne animæ vis in ca quæ innaturalia, sunt illi incitata, in perpetuum immortalis duraret: quod nedum extrema nequitia est, veraque ac manifesta, ab eo quod homo est, prolapsio geniique ejus exstinctio, verum etiam aperta divina bonitatis negatio. Idcirco molestissima hæc, gemituque ac luctu plenissima hominum vita, per rationis multam al sentiam ac inordinationem alentis eam materiæ, aliter 254 alias temere ferens, ac quæ feratur; εt (ut verius dicam) quæ eo quod fertur, omnes homines ferat; malorum suorum cunctos reddit participes; nec quemquam omnino a sua illa tur batione dimittit liberum. Idque plane pro eo ac decet divinam sapientiam merito constitutum; ut qui citra rationem affectu animi vitam præsentem diligimus, tandem aliquando quibus ab ea malis afficimur, condiscentes quanta damna ejus soleat afferre amicitia, longe nobis utilius sciremus ab ea separari, quam cum illa uniri: justaque ratione odium in' cam firmaremus, ac rerum in aspectum cadentium confusione spreta ac turbatione, ad eo rum quæ mente intelliguntur stabilem identitatem sobrie amorem transferremus. * De hoc arg. vide Greg. Orat. de amore pauperum. Habet etiam Venet. nec facile ausim mutare. Succurrebat quidem ut legerem, velut ipse mona sterii administer querelam ad Maximum detulisset, acceptumque monasterio damnum significasset, quod ille pro begumeni seu abbatis sollicitudine paulo ægrius ferret: quo eum nomine Maximus admonet. Quod tamen nomen in veteri lexico legatur, quasi qui ad legendi munus aptus sit' illique deputatus; nihil vetat taleın habuisse puerum lectorem Thalassium monasterio præfectum, virum doctum, quo et nuntio usus sit ad Maximum. Propositio quasi diminuens est, ut significetur quasi per tempus illi addictam in hoc operam, non quasi totus in rem incumberet.
col. 451–452page 40 of 144
Epistola X
PG 91:451Αλλ' ἐπειδὴ καὶ μαστιζόμενοι, καὶ μυρία πάν σχοντες δεινά, τῆς πρὸς αὐτὸν φιλίας τὸν Θεσμών λύειν οὐκ ἀνεχόμεθα, κατά πρόνοιαν ως σεφὸς καὶ ἀγαθός, τὸν τῆς βασιλείας τοῖς ἀνθρώποις ὁ Θεὸς διετύπωτε νόμον· τὴν προγνωσθεῖσαν διὰ τὴν ἄνεσιν ἔσεσθαι κατὰ τὸν βίον πολλὴν τῆς κακίας λύσσα ἀναστέλλων πύρωθεν· ἵνα μὴ γένωνται κατὰ τοὺς ἰχθύας τῆς θαλάσσης, ἀλλήλων οἱ ἄνθρωποι παραναλώματα· μηδενὸς ἐπιστατοῦντος, καὶ τὴν ἄδικον τοῦ δυνατωτέρου κατὰ τοῦ ὑποβεβηκότος ὁρμὴν κω λύοντος. Διὰ τοῦτο, κατὰ τὸ εἰκὸς, ὡς οἶμαι, βασι λεία τῶν ἀνθρώπων τῷ γένει ἀναγκαίως επεισήχθη σοφίαν παρὰ Θεοῦ λαβοῦσα, καὶ δυναστείαν· καὶ ἡ ὁμότιμο; φύσις εἰς τὸ ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι μερισθῆ και συνεχωρήθη. Ὅπως τῇ μὲν, τάσσῃ τοὺς νομί μως τοῖς θεσμοῖς τῆς φύσεως πειθομένοις· τῇ δὲ, κολάζῃ δικαίως τοὺς εἴχειν τούτοις δι' αυθάδειαν γνώμης μὴ βουλομένους· καὶ τὴν δικαιοσύνην ἐν τεῦθεν πᾶσι χαρίζηται, πόθῳ καὶ φόβῳ βραβευομέν νην· δι' ἧς τὸ ἀνώμαλον τῆς τοῦ καθ᾽ ἕκαστον γνώ μης ἀπογενόμενον, τὸ ἐν πᾶσι τῆς φύσεως ἴσον γα ληνόν τε καὶ ἤμερον λαμπρῶς διαδείκνυται. Οπερ οὐκ ἂν ἐγεγόνει ποτέ, μὴ τοῦ φόβου κολάζοντος τὴν ἄφρονα τῶν πολλῶν πρὸς ἀτοπίαν ὁρμὴν, καὶ βία πρὸς τῶν σωφρόνων δι' ἀπειλῆς ἄγοντος γαληνότητα. Ο γὰρ πέφυκε λόγος τοὺς σώφρονας πείθειν. έχου σίως ἀσπάζεσθαι, τοῦτο στέργειν ὁ φόβος τοὺς ἄφρο νας είωθεν ἀκουσίως βιάζεσθαι. Διὰ ταύτην ἐγὼ τὴν αἰτίαν τῷ βίῳ τῶν ἀνθρώπων παρεισελθεῖν τὴν βασιλείαν συγχωρηθῆναι μεμάθηκα. καὶ ἀποδέχομαι τὸν λόγον ὡς ἀληθῆ, καὶ τῆς αἰτία; διδάσκαλον. Εἰ δέ τις καὶ ἕτερος ταύτης λόγος καθ έστηκεν αἴτιος κατὰ τὴν θείαν Γραφήν, τοῦτον εἶναι μόνοις ἡγοῦμαι λεπτὸν τοῖς καθαροῖς τὴν διάνοιαν. Πλὴν δ᾽ ὅμως, οὐδ᾽ οὗτος τοῦ σκοποῦ τῆς θείας όλο σχερῶς ἀπάδει Γραφῆς. Κακείνη γὰρ παραιτησαμένοις ἀνθρώποις τὴν τοῦ Θεοῦ βασιλείαν, συγχωροῦντα τὸν Θεὸν ἀφηγεῖται, κἂν ὑφ᾽ ἑαυτῶν βασιλεύεσθαι ἵνα μὴ τὸ ἄτακτον τῆς ἀναρχίας πολυαρχίαν εργά σηται καὶ στάσιν φθοροποιὸν ἐντεῦθεν τῷ παντί γένει τῶν ἀνθρώπων ἐνεργάσηται, μηδενὸς τὴν απ τῶν ἐπιμέλειαν κατὰ θείαν ψῆφον πεπιστευομένου καὶ λόγῳ μὲν τάσσοντος τοὺς διὰ λόγου παιδαγωγουμένους πρὸς ἡμερότητα· δυναστείας δὲ φόβῳ κολά ζοντος, τοὺς τὴν πονηρίαν τεκταίνοντας· καὶ τὸ ἔμ φυτον τῆς γνώσεως ἀγαθὸν γνωμικῶς τοῖς παρὰ φύ σιν τρόποις ἐφ' ἑαυτῶν διαφθείροντας. Ὅστις οὖν βασιλέων, τοῦτον οὕτω φυλάξαι τὸν νόμον τῆς βασιλείας ἐσπούδασε, Θεοῦ δεύτερος ἐπὶ τῆς ἀληθῶς ἀναπέφανται, ὡς θείας βουλῆς πιστοτάτους «νόμενος ὑπουργὸς, καὶ τὸ βασιλεύεσθαι ὑπὸ Θέου, βασιλεύειν ἀνθρώπων δικαίως λαχών. Οστις δὲ τοῦτον παρωσάμενος τὸν θεσμόν, ἑαυτῷ βασι λεύειν πάντως διέγνω, καὶ οὐ Θεῷ, τἀναντία τούτοις εἰκότως ἐργάσηται· τυραννικῶς μὲν ἑαυτοῦ τοὺς
ne scilicet Enimvero quod et flagellis attriti, malisque in numerabilibus affecti, cjus amicitiæ vinculum sol vere non suștinemus, sua Deus providentia, velut sapiens ac bonus, imperii legem regnique bomini bus sauxit; idcirco nimirum ut quam presciebat ob delicias ac remissionem in vita futuram ingen tem malitiæ rabiem procul inhiberet velut in mari pisces, homines alii alios absumerent, nemine presidente, nec potentioris iniquam vim impetumque adversus eum, qui minor exsistat, prohibente. Propterea merito, puto, necessariaque ratione regni jus ac imperii invectum humano ge neri est, sapientiam a Deo nactum et potentiam; concessumque est, ut quæ pari honore natura con dita esset, in cos divideretur qui imperio præes sent, et qui subditi essent: quo nimirum altera quidem legitime obsequentes naturæ scitis compo neret; altera vero, qui ob animi pervicaciam his cedere nollent, juste castigaret; atque inde justi tiam, amore et timore conflatam, universis præsta ret: qua nimirum cujusque voluntatis ac arbitrii inequalitate sublata, naturæ in omnibus æqualitas tranquilla ac pacata splendide elucere habet. Quod sane nunquam contigisset, nisi timor dementis vulgi ad res absonas impetum castigaret, vique, ad eorum qui modesti sunt atque sobrii tranquilli tatem, minarum terrore compelleret. Quod enim vatio sponte modestos amplecti atque sobrios sua dere solet, hoc insipientes ut vel inviti colant, me tui ex genio est cogere. Ilincque adeo invectum humanæ vitæ regni jus ac imperii indulgente providentia 255 didici, probɩque ut veram rationem, ac quæ rei causam doceat. Sin vero etiam alia quædam ratio in causa est juxta divinam Scripturam, hanc pulo ii solum qui mundo sunt animo exploratam habere queant. Cæterum ne hæc quidem a divinæ Scripturæ scopo prorsus abhorret. Nam et illa recusantibus homi ibus Dei subesse imperio, indulsisse Deum riarrat, ut vel ipsi sponte regem sibi praficerent f; ne scilicet quæ nullo principante inordinatio foret, multorum principatum pareret; ac inde universo generi humano exitiosam seditionem, nemini con credita illius cura divino sufragio, cfliceret: ac quidem ratione cos qui ratione crudiuntur ad pla ciditatem componeret; potenti vero metu, ne quitiæ auctores, ac qui innatum naturæ bonum innaturalibus animi sententia moribus in seipsis corrumpant, castigaret. Quisquis igitur regum, hanc regni legem servare studuit, secundus a Deo in terra vere enituit; ut qui divini consilii fidelissimus minister exstiterit, et ui Dei imperio subesset, ipse hominibus im perans jure nactus sit. Quisquis vero ea repulsa, Irge, sibi omnino reguandum, et non Deo exist mavit, hic merito his contraria fecerit; nempe cos qui boni sint tyranni potestate a se excutiens, 1 1 Reg. vu, 7.
col. 453–454page 41 of 144
PG 91:453ἀγαθοὺς ἐκτινάσσων, καὶ πάσης πόρω τιθέμενος 4 βουλῆς καὶ δυναστείας· νεωτερικῶς δὲ τοὺς πονη ροὺς ἐπισπώμενος, καὶ πάσης αὐτοὺς κυρίους τῆς αὐτοῦ καθιστῶν ἐξουσίας· ὅπερ ἐστὶ τῶν κρατούν των τε καὶ κρατουμένων ἔσχατον ἀπωλείας βάραθρον. Ἡμῖν δὲ δοίη Θεὸς ἑκουσίως ὑπ' αὐτοῦ βασιλεύεσθαι, διὰ τῆς ἐκπληρώσεως τῶν ζωοποιῶν αὐτοῦ ἐντολῶν καὶ τοὺς κατ' αὐτὸν ἐπὶ γῆς βασιλεύοντας, ἀξίως τιμᾷν, ὡς φύλακας τῶν αὐτοῦ θείων διαταγμάτων. ΙΑ'.— Τοῦ αὐτοῦ πρὸς ἡγουμένην 48, περὶ ἀσκητρίας ἐξελθούσης τῆς μονῆς, καὶ μετανοησάσης. ΧΙ. Οἱ τῆς ἀληθείας κήρυκες, καὶ τῆς θείας χάριτος γενόμενο: λειτουργοί, ὅσοι ἐξ ἀρχῆς μέχρις ἡμῶν κατὰ τοὺς ἑαυτῶν καιροὺς ἕκαστος τὸ σωτήριον ἡμῖν τοῦ Θεοῦ διεσάφησαν θέλημα, φασί, μηδὲν οὕτω Θεῷ εἶναι φίλον τε καὶ ἐράσμιον, ὡς ἡ ἐκ μετανοίας ἀληθοῦς ἐπ' αὐτὸν τῶν ἀνθρώπων ἐπιστροφή. "Οπερ μάλιστα τῶν ἄλλων θειότερον ὑπάρχον δεῖξαι βουλόμενος ὁ θεαρχικὸς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς Λόγος· μᾶλ λον δὲ καὶ πρῶτον καὶ μόνον τῆς ἀπείρου ἀγαθότητος γνώρισμα, κατά τινα ἄῤῥητον συγκαταβάσεως τρόπον, διὰ σαρκὸς ἡμῖν ὁμιλῆσαι ἠξίωσεν, ἐκεῖνα καὶ δράσας καὶ παθὼν καὶ εἰπὼν, δι' ὧν ἔδει ἡμᾶς, ἐχθροὺς ὄντας καὶ πολεμίους καταλλαγῆναι τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ, καὶ τῆς μακαρίας ζωῆς ξενωθέντας, πρὸς αὐτὴν πάλιν ἐπαναχθῆναι. Οὐ μόνον γὰρ τοῖς θαύμασι τὰς νόσους ἡμῶν ἰάσατο, καὶ διὰ παθημά των τὰς ἀσθενείας ἀναλαβὼν, καὶ διὰ θανάτου ἀπο δοὺς ὡς ὑπεύθυνος ὁ ἀναμάρτητος τὸ ἡμέτερον ὄφλημα τῶν πολλῶν καὶ φοβερῶν ἡμᾶς ἠλευθέρωσεν ἐγκλημάτων· ἀλλὰ καὶ πολυτρόπως διδάσκων, ἴσους ἑαυ τῷ γενέσθαι κατὰ τὴν φιλάνθρωπον ἔξιν, καὶ τὴν εἰς ἀλλήλους τελείαν ἀγάπην, βουλομένους βεβούληται. Διά τοι τοῦτο, Οὐκ ἦλθον καλέσαι δικαίους, ἐβόα, ἀλλὰ ἁμαρτωλοὺς εἰς μετάνοιαν. Καὶ, Οὐ χρείαν ἔχουσιν οἱ ἰσχύοντες ἰατροῦ, ἀλλ' οἱ κακῶς ἔχυν τες. Καὶ, Ζητῆσαι, καὶ σῶσαι τὸ ἀπολωλὸς, ἐληλυθέναι. Καὶ, Πρὸς τὰ πρόβατα, τὰ ἀπολωλότα οἴκου Ἰσραὴλ ἀπεστάλθαι. Καὶ τὴν βασιλικὴν ἀνατώσα-. εθαι εἰκόνα, ὑπὸ τὴν δυσωδεστάτην τῶν παθῶν κόσ *, προν γεγενημένην παραγεγονέναι, διὰ τῆς δραχμής παραβολικώς παρηνίξατο. Καὶ, Ἀμὴν λέγω ὑμῖν ὅτι χαρὰ γίνεται ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς, ἐπὶ ἑνὶ ἁμαρτωλῷ μετανοοῦντι. Διὰ τοῦτο τὸν λῃσταῖς περ ριπεσόντα, καὶ γυμνωθέντα πάσης περιβολῆς, καὶ ταῖς πληγαῖς ἡμιθανῆ γεγενημένον, οἴνῳ καὶ ἐλαίῳ καὶ καταδέσμοις ἀνέῤῥωσε· καὶ ἐπὶ τὸ ἴδιον κτῆνος ἀναβιβάσας, τῷ πανδοχεῖ παρατίθεται· καὶ τὰ πρὸς ἐπιμέλειαν ἀρκοῦντα δούς, ἐπηγγείλατο καὶ τὰ προσδαπανώμενα δώσειν ἐπανερχόμενος. Διὰ τοῦτο πρὸς τὴν ἐπιστροφὴν τοῦ ἀσώτου υἱοῦ τὸν πανάγαθον πατέρα ἐπικλιθῆναι φησι, καὶ ἀσπασάμενον Ἰανίαν ΝΟΤΕ. Επικλιθῆναι. ἐπικληθῆναι, έσπλαγ
ab omnique procul consilio ac magistratu sci vens; cos vero qui mali sint ac nequam, audaci temeritate asciscens, omnisque cos potentiæ suæ arbitros constituens: quod utique eorum qui im perant ac qui imperio reguntur extremum perditio mis larailrum est. Prastet nolis Deus ut sponte ejus imperio·regamur, ea ratione quod vivifica ejus mandata impleamus; cosque qui ex cjus rationi bus super terram regnant, velut custodes divina rum ipsius constitutionum, digno honore colamus. Ejusdem ad præpositam, de moniali quæ monasterio exierat, ac quam fecti penitucrat. Veritatis præcones, ac qui divinæ gratiæ ministri exstitere; quotquot a principio ad nos usque suis quisque 256 temporibus salutarem nobis Dei vo luntatem explicuere, nihil Deo sic charum sicqu amori habitum aiunt, quam quod homines ex vera panitentia ad ipsum convertantur. Idque reliqur rum maxime divinius ut ostenderet, divinum Dei ac Patris Verbum (quinimo, primum illud so lumnque inânitæ bonitatis insigne), nulla verborum vi explicabili demissionis modo, inque rem no stram inclinationis, nobiscum per carnem versari dignatum est; illa tum operatum, tum passum ac locutum, quibus decebat nos, cum inimici ac hostes essemus, Deo et Patri reconciliari; ac qui extranci a beata vita facti eramus, ad eam rursus revocari. Non solum enim miraculorum vi morbos nostros sanavit; nostrarumque passionum infirmitatibus susceptis, ac mortis supplicio, velut ipse obnoxius esset, qui ab omni immunis culpa erat, nostru reddito debito, a multis nos atque tremendis de lictis liberavit, verum etiam multiplici doctrina, ut pares ei efficiamur propensioris humanitatis habit, perfectaque aliorum in alios charitate, consilium dedit. Idcirco clamabat: Non veni vocare justos, sed peccatores ad penitentiam s. Et Nou opus est valentibus medico, sed male habentibus». Item, venisse ad quærendam ovem quæ perierat i. Praeterea, missum se esse ad oves quæ perierunt domus Israel i. Item, per drachmæ parabolam venisse se ad recuperandam imaginem, quæ vi diorum felidissimo stercore obruta erat; paulo (p) obscurius significavit. El: Amen dico vobis, gau dium est in cœlo (et in terra) super uno peccatore penitentiam agente l. Ad hac, cum qui in latrones inciderat, omnique indumento nudatus, atque ex plagis semivivus relictus fuerat, vino et oleo alli gaturisque refocillavit; inque jumentum suum in positum, in stabulo curandum deponit; erogatisque quæ ad curam illius sufficerent, etiam si quid su pererogatum esset, daturum se redeundo proni sit *. Idcirco etiam revertenti filio prodigo incli s Matth. x, 13. b ibid. 12. i Luc. xv, 4. i Matth x, 6. k Luc. AV, 8 seqq. 1 ibid. 7. m Luc. x, 30 seqq. Videtur hac, quam Photius appellat. (») Sic Venet. Regio erat quod magis vitiosum. Sacer lextus
col. 455–456page 42 of 144
Epistola XI
PG 91:455τὸν πρὸς αὐτὸν διὰ τῆς μετανοίας αναδραμόντα, τη Ει κάλλει τῆς πατρικῆς πάλιν κατακοσμήσαι δόξης, οὐδοτιοῦν περὶ τῶν προτέρων μεμψάμενον. Διὰ τοῦτο τὸ τῆς θείας ἑκατοντάδος ἀποφοιτῆσαν πρόβατον, ἐπὶ τὰ ὄρη καὶ τοὺς βουνούς πλανώμενον εὑρών, οὐκ ἐλαύνων, οὐδὲ μόχθῳ κατατρίβων πρὸς τὴν μάνδραν ἐπανήγαγε τῶν προβάτων· ἀλλὰ τῶν ὤμων ἐπιθεὶς τῶν ἰδίων, πρὸς τὰ σύννομα συμπαθώς διεσώσατο. Διὰ τοῦτο, Δεῦτε πρός με, πάντες οἱ κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι τῇ καρδίᾳ, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς, ἀνέκραγε. Καὶ, Αρατε τὸν ζυγόν μου ἐφ' ὑμᾶς ζυγὸν λέγων, τὰς ἐντολάς· ἦγουν τὸν εὐαγγελικῶς εὐθυνόμενον βίον· φορτίον δε, τὸ δοκοῦν εἶναι τῆς μετανοίας ἐπίπονον· Ο γὰρ ζυγός μου, φησί, χρησ στὸς καὶ τὸ φορτίον μου ἐλαφρόν. Καὶ πάλιν θείαν δικαιοσύνην καὶ ἀγαθότητα διδάσκων, παρακελεύεται λέγων· Γίνεσθε ἅγιοι· γίνεσθε τέλειοι· για νεσθε ἐλεήμονες· γίνεσθε οἰκτίρμονες, ὡς ὁ Πα τὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος. Καὶ, "Αφετε, καὶ ἀφεθήσεται ὑμῖν. Καὶ, "Οσα θέλετε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, ὁμοίως καὶ ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς. Καὶ τὰ τοιαῦτα. Καὶ ἁπλῶς, ἵνα μὴ τὰ καθ᾽ ἕκαστον λέγων μηκύνω τὴν ἐπιστολὴν, διὰ τοῦτο πόρνας δι και μετανοούσας, τελώνας τε προσδέχεται ἐπιστρέφοντας, καὶ τοῦ Εὐαγγελίου καθίστησι κήρυκας. Διὰ τοῦτο λῃστὰς ὁμολογοῦντας, καὶ τῷ θανάτῳ ὠνου μένους τὴν σωτηρίαν, διὰ τὸν φόβον συνεπάγεται 4, καὶ εἰς τὸν παράδεισον ἑαυτῷ συνεισάγει, τῶν μελ. λόντων ἀγαθῶν πιστούμενος τὰς ἐπαγγελίας. Διὰ τοῦτο διώκτας μαινομένους, σωφρονίζει, διὰ τὸν ζη λον, καὶ ἐθνῶν ἀποστόλους ἀνθ' ἑαυτοῦ χειροτονήσας, προβάλλεται· ἵνα ἡμεῖς μάθωμεν φιλανθρωπίαν καὶ ἡμερότητα· καὶ μήτε ῥᾳδίως ἑαυτῶν ἀπογινώσκω μὲν ἁμαρτάνοντες, καὶ πρὸς τοὺς ἁμαρτάνοντας μὴ μένωμεν ἀσυμπαθεῖς καὶ ἀνάλγητοι· Θεὸν ἔχοντες τῶν γινομένων παράδειγμα. Ἐπειδὴ οὖν ταῦθ' οὕτως ἐπ' αὐτῆς ἔχειν τῆς ἀλη θείας, καὶ θέλημα Θεοῦ ὑπάρχειν τὸ πάντας ἀνθρώπους σωθῆναι, καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἐλθεῖν ἀληθείας, ἐδιδάχθημεν· καὶ τῆς πρὸς ἡμᾶς αὐτοῦ θαυμαστῆς διὰ σαρκὸς ἐπιδημίας ἀρχὴν καὶ ὑπόθεσιν μόνην τὴν ἡμῶν σωτηρίαν είναι μεμνήμεθα· θαῤῥῶν αἰτῶ τὴν ὑμετέραν ἁγιωσύνην, αὐτά σοι τὰ ζωοποιὰ παθή ματα τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Χριστοῦ, εἷς ἐλυ τρώθημεν τῆς ἐξουσίας τοῦ σκότους, ἀνθ' ικετηρίας προβαλλόμενος. Πιστεύω γάρ σε γνησία οὖσαν μαθῆτιν τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, διὰ πάσης τῆς τοῦ βίου ἀγωγῆς, ζῶντα καὶ ἔμπρακτον ἐν ἑαυτῇ φέρειν τὸν διδάσκαλον, ἅτε δὴ ἐκ παιδὸς δι᾿ ὅλου αὐτῷ προσχωρήσασαν· ἵνα καὶ δι᾿ ἐμοῦ μεσίτου τοῦ ταπεινού ΧΙ, 28. ν, 48. συνεπάγει. χνίσθη σπλαγχνισθῆναι, παρακληθῆναι,
natum patrem cptimum ait, amplexumque per poe o. nitentiam ad se redeuntem, paternæ rursus gloriæ decore perornasse, nec corum quæ prius commi serat, ei quidquam exprobrasse n. Eam ob rem, oviculam quæ ex divino centenario recesserat, in montibus ac collibus errantem inventam, non impellens ac minans, nec labore conficiens ad cau Iam 257 reduxit; sed humeris ipse suis impo sitan, reliquarum gregi ircoiunem miseranter red.. didit e. Idcirco clamavit: Venite art me, omnes qui laboratis, et corde onerali c:lis, et ego reficiam vos P. Et: Tollite jugum meum super vos 9; nempe jugum vocans mandala, sive vitam evangelicis rationibus institutam: onus vero, quod pœnitentia grave ha bere videtur pauloque molestius: Jugum enim meum, inquit, suave cst, et onus meum leve r. Rur. susque divinam justitiam ac bonitatem docens, jubet, dicens: Estote sancti *, estote perfecti ', estole mio sericordes, sicut Pater vester calestis u.: Dimit tite, et dimittetur vobis. Et: Quæcumque vultis ut faciant vobis homines, similiter et vos facite cis v. Omnincque, ne sigillatim referens prolixiorem du cam epistolam, id causam est, cur justificet mere trices quæ pœnitentiam agant, conversosque publi canos recipiat *, ac Evangelii præcones constituat. Idcirco latrones confitentes, ac morte salutem redimentos, metu conciliat, unaque secum in pa radisum inducity, ratas faciens futurorum bonorum promissiones. Propterea persecutores ex æmula tione furentes, ad sanam mentem reducit coer celque, ac sui loco gentium apostolos praeficit atque ordinat; ut nos humanitatem doceremur et mansuetudinem; ac nec facile ipsi peccantes desperaremus, nec in eos qui peccant nullo misera tionis affectu, durique ad condolendum maneremus; qui Deum nobis exemplar factum haberemus. Quod igitur hæc se ita reipsa habere docti su mus, Deique voluntatis esse, ut omnes homines salvi faut, et ad veritatis agnitionem veniant "; unumque mirabilis ejus per carnem ad nos ad ventus. principium ac argumentum, nostram ipsi salutem didicimus; præfidens vestram sanctitatem rogo, ipsas Dei ac Salvatoris nostri Christi vivi ficas passiones, quibus et redempti sumus e po testate tenebrarum, supplicationis loco obtendens. Credo enim te, quæ vera sis Filii Dei discipula, vitae omni disciplina cultuque, viventem ac effica cem in temetipsa magistrum, ut quæ a puero tota illi adhæseris, portare; ut me etiam umili ac peccatore, nihilque tua dignum virtúte habente, * Luc. xv, 20 seqq. ibid. 4-7. P Matth. 9 ibid. 29. ibid. 50. • Levit. xr, 44. ↑ Matth. Luc. VI, 36; Matth. v, 7. * Matth. vu, 12. * Matth. xxi, 31; Ix, 9. * Luc. xxiit, 43. Act, II, 4 seqq. a 1 Tim. 11, 4. Alter Reg. cod. habet, misertus est, misericordia motus est; nec aliter ulli interpretum. Scripserit ergo Maximus quam vocem altera alini Anti quarius postea mulaverit. haul multum abluderet, quo pacatum filio patris ani mum coque conciliatum, ac velut exoratum, primo ejus pœnitentis accessu significaret.
col. 457–458page 43 of 144
PG 91:457καὶ ἁμαρτωλοῦ, καὶ μηδὲν ἔχοντος τῆς τῆς ἀρετῆς ἐπάξιον, τιμήσῃς τὴν ὑπὲρ ἡμῶν αὐτοῦ φιλάνθρω τον κένωσιν, καὶ προσδέξῃ μετανοοῦσαν, καὶ τοῖς δάκρυσιν ἐκτακεῖσαν τήνδε τὴν ἀδελφήν. Πολλὴ γάρ ἐστι καὶ ἄρατος ἡ συντριβή της καρδίας αὐτῆς, καὶ τοῦ πνεύματος ἡ ταπείνωσις, ἐπί τε τῇ ἁμαρτία ᾗ πέπραχε, καὶ τῷ ἀφ᾽ ὑμῶν χωρισμῷ, ἐν πέπονθεν. Μὴ ὧν ἐξουδενώσῃς δούλη Θεοῦ εὐλογημένη, καρ δίαν συντετριμμένην καὶ τεταπεινωμένην, ἣν ὁ Θεὸς οὐκ ἐξουδένωσεν· ἀλλ' οἰκτίρμων καὶ ἐλεήμων, εὖ σπλαγχνός τε και τιμπαθής γενομένη, μίμησαι τὸν δι' ἡμᾶς ἑκουσίως ὑπὲρ φιλανθρωπίας ἀποθανεῖν καταδεξάμενον· καὶ προσδέξασθαι αὐτὴν καὶ ἀσπά σασθαι ἀξίωσον, καὶ κυρῶται πρὸς αὐτὴν ἀγάπην ανάσχου. Καὶ στήριξον αὐτὴν λόγοις καὶ ἔργοις φιλ ανθρωπίας καὶ ἡμερότητος, καὶ ἅρπασον τῶν χει ρῶν τοῦ τυράννου, καὶ τὰ γενόμενα αὐτῇ συντρίμματα κατάδησαν συμπαθῶς· ἵνα μὴ πολὺ καταύλ ρηθεῖσα τῇ λύπῃ, τῷ τῆς ἀπογνώσεως ἐμπαρῇ σκόλοπι· καὶ ἀπαιτηθῶμεν αἷμα ψυχῆς ἐξ ἡμῶν παρ αφθείσης· ή τόγε ἀληθέστερον εἰπεῖν, προδοθεί της τῷ ἐχθρῷ τῆς ζωῆς ἡμῶν, πρὸς τὸ ἔχειν ὑφ ήνιον εἰ; ὅπερ ἂν καὶ βούλεται· ἦν ἔδει ζῇν διὰ τῆς ἡμῶν μακροθυμίας καὶ ἠπιότητος· καὶ ἐγκληθῶν μεν δικαίως, ὡς τῶν θείων ἀμελήσαντες καὶ θελη μάτων καὶ παθημάτων. Ομοίως γὰρ, κἂν εἰ σκληρὸς ὁ λόγος, ἀλλ᾽ οὖν ἀληθῆς, τὸ ἀγαθὸν τοῦ Θεοῦ ἀτι μάζουσι θέλημα, καὶ τὴν ὑπὲρ ἡμῶν αὐτοῦ φιλάνθρωπον κένωσιν ἐξουδενοῦσιν, ὅσον τὸ ἐπ᾿ αὐτοῖς, οἱ τε μετανοεῖν οὐκ ἐθέλοντες, καὶ τοὺς μετανοοῦντας μὴ προσδεχόμενοι· ὅτι ἀλλήλων ὀφείλοντες οι κειοῦσθαι τὰς συμφοράς, διὰ τὴν ὁμοτιμίαν τῆς φύσεως· οὐδ᾽ αὐτὴν τὴν περὶ ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ ἀγα θύτητα αἰδεσθέντες· εἰ μή τι ἄλλο περὶ τὸ ὁμόφυλον μιμησάμενοι, διεδείχθημεν. Ὡς οὖν γινώσκουσα, δούλη τοῦ Θεοῦ εὐλογημένη, ὅτι ταῖς τῶν ψυχῶν ἡμῶν διαθέτεσιν ἡ θεία δεόντως εφαρμόζεται δικαιοσύνη, τοιαύτη ἡμῖν γινομένη, οίους ἀλλήλοις ἑαυτοὺς πεποιήμεθα· καὶ τοιοῦτον ἡμῖν αὐτοῖς τὸν Θεὸν καθιστῶσα, οἷους φθάσαντες τοῖς ὁμοιοπαθέσιν ἑαυτοὺς διεθήκαμεν, μὴ ἀναβάλῃ προσδέξασθαι ὑπτίαις χερσὶ τὴν σὴν ἱκέτην και δούλην· ἀλλ' ἀμελλητί θεομιμήτως διὰ πάσης σπου δῆς ἐπίθες τοῖς ὠμοις τὸ πρόβατον, καὶ πρὸς τὴν ἀσφαλῆ μάνδραν συγκόμισον, καὶ τοῖς λύκοις ἀν άλωτον πρὸς τὸ ἑξῆς διαφύλαξον· ἵνα καὶ αὐτὴ τοιού του τύχοις τοῦ φιλανθρώπου Θεοῦ καὶ Σωτῆρος Χριστοῦ καὶ κριτοῦ τῶν ὅλων, κατὰ τὴν αὐτοῦ φοβερὸν καὶ ὑπερένδοξον ἐπιφάνειαν, ἀποδώσοντός σα ὧν ἔσπειρας τοὺς αἰωνίους καρπούς. Οὗ καὶ ἡμεῖς τύχοιμεν ἵλεω τῇ αὐτοῦ χάριτι καὶ φιλανθρωπίᾳ· εὐχαῖς καὶ πρεσβείαις τῆς Δεσποίνης ἡμῶν, τῆς πανευδόξου Θεοτόκου, καὶ πάντων τῶν ἁγίων αὐτοῦ. Ἀμήν. οὕτω Θεός σου, καθὰ σὲ τῷ πλησίον.
intercessore, ejus pro nobis humanissimam ex inanitionem honores, 258 haurque adeo sororem poenitentem, atque lacrymarum vi extabescentem admittas. Ingens enim ineffabilisque ejus cordis con tritio est ac spiritus humilitas, tum cjus quod commisit delicti nomine, tam ejus pare, cui se ol noxiam fecit, a vestra sejuncta sodalitate. Ne ergo, ancilla Dei benedicta, cor contritum et humiliatųm despexeris h, quod Deus non despexit, scal mise rans ac pietate impensa indolescensque, ejus ie æmulam præbe, qui pro nobis sponte mortem suscepit, præ summa in nos humanitate et cle mentia ac miseratione; camque, quæso, recipias ae amplexeris, nec cum ea charitatem firmare renuas º. Ipsam benignis placidisque verbis factisque confir nans, e tyranni manibus erue, cjusque miseranter contritiones alliga d; ne scilicct gravio.i tristitia depressa, desperationis se sude transfigat: exi gaturque a nobis sanguis animæ, quam despexi mus; vel, ut verius loquar, quain vitæ 'nostre hosti prodidimus, qui eam, quocunque velit, illi mancipatam agat: cum par esset, longa nostra patientia ac lenitate ipsam vivere; meritoque sinus rei peragendi, ut qui divinas spreverimus cum ve tuntales, tumn passiones. Pariter enim (cisi durus sermo est, quanquam ipse apprime verus) bonarı Dei voluntatem, benignissimamque nostri causa illius exinanitionem, ad ipsos quod attinet spretin habent ac dedecorant, qui ipsi panitere nolunt, et qui ipsi ut poenitentes recipiant, haudquaquam in animum inducunt. Quod nimirum, cum alii aliorum, ob ipsam naturæ æqualitatem, ærunanas malaque deberemus nostra deputare; ne ipsa qui dem Dei erga nos bonitatis reverentia duci com probemur, nisi quid aliud erga generis necessi tudine nobis conjunctos æmulati fuerimus. Ut igitur quam non lateat, ancilla Dei benedicta, animorum nostrorum affectibus divinam conve nienter aptari justitiam, talem scilicet se nobis exhibentem, quales alii aliis nos exhibuerimus; talemque nobis ipsis Deum praestare, quales ipsi priores erga simili nobis sorte mortales ac ul noxios animi affectu fuerimus, ne cuneteris supinis manibus supplicem tuam ancillamque suscipere sed nulla mora, Dei emula alacritate, orem hu meris impositam ad tutam caule stationem re portans, ab omni postmodum luporum immunem injuria serva; ut et 259 ipsa Deum ac Salvato rem Christum omniumque judicem benignun na ciscaris in tremenda ac supraquam gloriosa ejits apparitione, reddentem æternos fructus corum, que seminaveris: nosque adeo ilio propitio uta mur, ejus gratia et benignitate, precibusque et intercessione Dominæ nostræ gloriosissimæ Bei Genitricis, omniumque sanctorum ejus. Amc:. Psal. L, 19. € 11 Cor. 11, a Psal. CXLVI, 3. e II Cor. 11, 7. Marg. 'Sit tibi Deus, qualis tu ipse proximo fer
col. 459–460page 44 of 144
Epistola XII
PG 91:459Τοῦ αὐτοῦ, πρὸς Ἰωάννην κοι βικουλά ριον Περὶ τῶν ὀρθῶν τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Θεοῦ δογμάτων· καὶ κατὰ Σευήρου τοῦ αἱρετικοῦ. Καλῶς ἔχειν λογισάμενος, μηδὲν ὑμῖν τῶν εἰς ἐμὲ ἐρχομένων περὶ ὑμῶν αὐτῶν, θεοφύλακτοι, ἀναγγεῖλαι ὑποστείλασθαι· τοῦτο γὰρ κελεύει ὁ ἡμέτερος τῆς ἀληθοῦς ἀγάπης νόμος καὶ νομοθέτης καὶ αὐτοῦ αγάπη Χριστός· δι᾿ ἑαυτῶν ἀλλήλους ἡμᾶς οἰκειοῦσθαι διδάσκων· τὸ παρὸν τῆς ἐπιστολῆς γράμμα πεποίημαι· δηλῶν, ὡς κατὰ τὸν Νοέμβριον μῆνα τῆς ἐνεστώσης πεντεκαιδεκάτης ἐπινεμήσεως, κατ έλαβε τὰ ἐνταῦθα Θεόδωρός τις τούνομα καγκελλάριος· εὐγενής ὄντως, καὶ τρόπων ἐλευθερίας οὐκ ἀμοιρῶν, ὡς ἐμέ γε ἐκ τῶν ὁρωμένων στοχάσασθαι δυνατόν, γράμμα επιφερόμενος παρὰ τῆς κοινῆς ἡμῶν δεσποίνης τῆς θεοφυλάκτου Πατρικίας, ὡς η * τοῦ Χριστοῦ. έλεγε κεχαραγμένον, πρὸς τὸν εὐλογημένον δούλον, τοῦ Θεοῦ “, τὸν ἐνταῦθα πανεύφημον ἔπαρχον· χά ριν τοῦ ἀπολυθῆναι τὰς οἰκούσας ἐνταῦθα μοναζούσας τῆς τε μονῆς τῆς ἀμμᾶς Ἰωαννίας, τῆς ἀπὸ Αλεξανδρείας, καὶ τῆς ἐπιλεγόμενης μονῆς τῶν Σακερδῶτος, τῆς Σευήρου οὖσας αἱρέσεως· τοῦ του αὐτῇ χρησαμένου κατὰ τῆς ἀληθείας μανία τε ψεύ δους καὶ περιουσίᾳ, ὡς καὶ μέχρι τῆς σήμερον τῇ ἁγίᾳ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ διοχλῆσαι ἀρκεῖν. Οὐδενὶ δὲ ἄλλῳ ἀπ᾿ οὐδενὸς ἑτέρου τὸ σύνολον τῶν ὑπουργεῖν ἐκεῖσε ἀποταγέντων τῇ θεοφυλάκτῳ Πατρικία ἀρχόντων, οὐδ᾽ ἕως συλλαβής ψιλῆς διεκόμισεν. Οθεν κἀγὼ σὺν πολλοῖς ἄλλοις ἐθαύμασα, τίς, ἐν ἐμαυτῶ διαπορῶν, ὁ λόγος καθ᾿ ὃν οὐδέν μοι δι' αὐτοῦ ἠξίωσε δηλῶσαι ὁ θεοφύλακτος μου δεσπότης καὶ πολύν, ὡς εἰκὸς, ὅπερ φιλεῖ συμβαίνειν ἐν τοῖς τοιούτοις, ὡς ἔστε, δέσποτα, τοῖς πιστοῖς λαοῖς γαγγισμὸν ἐποίησε τὸ τοιοῦτον γράμμα· καὶ τὸ περὶ τὴν δέσποιναν ἡμῶν τὴν πανεύφημον Πατρικίαν παρὰ τῇ καθολικῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία σέβας μικροῦ ἐμείωσε· καὶ πάντας τοὺς ταύτην οἰκοῦντας τὴν ᾿Αφρων χώραν, προλήψεσι χρησταῖς περὶ αὐτῆς ἤδη προκατειλημμένως διέσεισεν, εἰ μὴ πρεπούσῃ τῇ αὐτοῦ συνέσει μεθόδο χρησάμενος ὁ λεχθεὶς πανεύφημος ἔπαρχος, ψευδὲς εἶναι τὸ γράμμα καὶ νόθον πανταχοῦ διεφήμισε· καὶ ἀγανακτεῖν κατὰ τοῦ καγκελλαρίου προσεποιήσατο, καὶ τοῖς ἀνασυρεῖσι τῶν αἱρετικῶν προφάσει τοῦ τοιούτου γράμματος, τῶν τε ἀπὸ ᾿Αλεξανδρείας καὶ Συρίας δεόντως ἐχρήσατο· τοὺς μὲν φυλακαῖς, τοὺς δὲ καὶ πληγαῖς παιδεύσας, μὴ ὑβρίζειν λέγων τὰς προλήψεις τῆς δεσποίνης ἡμῶν τῆς Πατρικίας. Ἰσχυρίζοντο γὰρ ἀναιδῶς, ἐρειδόμενοι, ὡς εἶπον, τῷ γράμματι, χαίρειν αὐτὴν τοῖς αὐτῶν δόγμασι· καὶ ΝΟΤΑΕ. Πρὺς Ἰωάννην κουβικουλάριον. Πρὸς Ἰωάννην φιλόσοφον,
Ejusdem, ad Joannem cubicularium, dè rectis IB'. Ecclesiæ Dei decretis; el adversus Severum hære ticum. Operæ pretium ratus (Deo charissimi ejusque præsidio tuti ) quidquid ad me rerum vestrarum ve serit, nihil subtrahere, quominus vobis annuntien (id enim vera nostra charitatis lex et legislator, veraque ipsa charitas, Christus jubet alios aliis per nos ipsos conciliari, nostraque ipsa aliorum ducere dlocens ), hanc ad te epistolam exaravi; ut nempe denuntiarem atque monerem, venisse huc mense Novembri hujus quam agimus quintæ decimæ indi ctionis, Theodorum quendam nonine Cancellarium, virum revera ingenuum, nec illiberalibus moribus, ut quidem ex aspectu gestuque conjicere licuit, lit teras afferentem a communi nostra domina Deo charissima ejusque tula presidio, Patricia, uti aie bat, exaratas, ad benedictum Dei servum, bujus ce provinciæ clarissimum præfectum; eo nomine, ut quæ hic habitant sanctimoniales, tum scilicet monasterii matris spiritalis Joannæ ab Alexandria, tumn ejus monasterii, quod Sacerdotis vocant, quæ Severi secte sunt, dimiuerentur. Severi, inquam, qui tanta adversus veritaten usus est mendacii insania ac abundantia, ut et hactenus negotium fa cessere sanctæ Dei Ecclesiæ, illique incommodare sufficiat. Nulli vero alii ab ullo prorsus atio viro rum senatorii ordinis atque principum, qui illic Deo charissimæ ejusque præsidio tutæ Patriciæ ministe rio addicti sunt, ne ad nudam quidem syllabam detu lit. Quamobrem etiam atque etiam miratus sum cum aliis mullis, mecum ipse læsitans, quænam 260 ratio cur Deo charissimus ejusque præsidio tutus do minus meus nihil mihi per eum significare dignatus sit; ingensque murmur, ut par est, soletque in ejus modi contingere, ut nostis, domine, inter fideles ex ejusmodi litteris percrebuit, parumque abfuit quin clarissimæ dominæ nostræ Patricia veneratio omnis ac cultus in catholica Dei Ecclesia obsolescerct; cunctosque Afrorum hanc regionem colentes, oc cupatis opinionibus probe de illa ejusque pietate sentientes ea res concussisset, nisi quem dixi cla rissimus praefectus, convenientissimo illius pruden tiae commento, falsas esse litteras ac spurias ubique divulgasset, adversusque Cancellarium indignabun dam prætulisset. Detectisque per istiusmodi occa sionem litterarum Alexandrinis Syrìsque hæreticis, uti þar erat usus est, aliis eorum in carcerem con jectis, aliis etiam plagis emendatis; dicendo, non ea Fr. Photii cod., nisi mendose in eo editum est, quem nusquam alibi legimus in operibus Maximi, sæpius vero ut hic prænotatur, in omnibus nostris codicibus. Vir erat, ut jam monuimus, in aula potens, et Maximo amicus; ad quem proinde quærit de litteris ab Augusta Martina Severianarumt monialium vadimonio in Africam missis: quas et praefectus, tumultuante populo solerter suppresse rit, quasi consulendo Augustæ honori, et ne tola late Africa bæresis labes illi aspergeretur: cujus ipsius forsitan ratione, aliorumque in favorem fidei illi novatorum, trabentibus æmulis in invidiam, cessare jussus est; quæ fuit causa motuum Africa norum, et ut tanta provincia.in Saracenorum pur slatem veniret,
col. 461–462page 45 of 144
PG 91:461Ευήνου. Πολλάκις ἀνθρώπων ὀργὴ νέον ἐξεκάλυψε Κρυπτόμενον, μανίας πολύ χεῖρον. Φιλήμον. Μαινόμεθα πάντες όταν ὀργιζόμεθα, Τὸ γὰρ κατασχεῖν ἐπὶ τῆς ὀργῆς, πόνος μέγας. Εὐριπίδ. Διδώς γὰρ ὀργῆς πλεῖον ὠφελεῖ βροτοῖς. Ὥσπερ δὲ θνητὸν καὶ τὸ σῶμ' ἡμῶν ἔφυ, Ούτω προσήκει μηδὲ τὴν ὀργὴν ἔχειν Αθάνατον, ὅστις σωφρονεῖν ἐπίσταται. Ηροδότο Ὡς ἐν τοῖς ὠσὶ τῶν ἀνθρώπων οὐκ αἰεὶ ὁ θυμός (α). Χρηστὰ μὲν γὰρ ἀκούσας, τέρψεως ἐμπιπλᾷ τὸ σῶμα· ὑπεναντία δὲ τοῖς τουτέοισιν ἀκούσας, ἀνοιδαίνει. Αρριανού. — Μεγαλόθυμοι πράως (ε) εἰσί τινες, ἡσυχῆ καὶ οἷον ἀοργήτως πράττοντες, ὅσα καὶ οἱ σφόδρα τῷ θυμῷ φερόμενοι. Φυλακτέον οὖν καὶ τὸ τούτων ἀβλέπτημα, ὡς πολὺ χεῖρον δν τοῦ διατεινόμενον ὀργίζεσθαι. Οὗτοι μὲν γὰρ ταχὺ κόρον τῆς τιμωρίας λαμβάνουσιν· οἱ δὲ εἰς μακρόν προτείνουσιν, ὡς οἱ λεπτώς πυρέττοντες. Απολλώνιος Δημοκράτ. – Ὁ ὑπὲρ μικρών ἁμαρτημάτων ἀνυπερβλήτως ὀργιζόμενος, οὐκ ἐξ διαγνώναι τὸν ἁμαρτάνοντα, πότε έλαττον, πότε μείζον ἠδίκησεν. Σωτίων ἐκ τοῦ Περὶ ὀργῆς. ὀργῆς, Ηρακλείτῳ μὲν, δάκρυα γέλως ἐπῄει. Τοῖς σοφοῖς ἀντὶ Δημοκρίτῳ δὲ, Ὥσπερ πλοία γενναῖα, οὐχ ὅσα ἐν εὐδίᾳ πλεῖ, ἀλλ᾽ ὅσα πρὸς χειμῶνα αντέχει καὶ σώζεται· οὕτω καὶ ἄνθρωποι ὀργῇ καὶ κινήσει ἀντέχοντες, μεγάλοι καὶ ἀνδρεῖοι. Δημοκρίτ. - θυμῷ μάχεσθαι μὲν χαλεπόν· ἀν δρὸς δὲ τὸ κρατέειν εὐλογίστου. Πλάτων.— Οργιζόμενος ποτε τῷ οἰκέτῃ, ἐπι στάντος Ξενοκράτους, Λαβὼν τοῦτον, ἔφη, μαστίγωσον· ἐγὼ γὰρ ὀργίζομαι. Φασὶ δὲ αὐτὸν καὶ ἐπανατεινόμενον τῷ παιδὶ βακτηρίαν, εστάναι χρόνον πολύν μετέωρον ταύτην ἔχοντα· καὶ τὴν αἰτίαν ερωτώμενον, φῆσαι κολάζειν τὸν ἐξ αὐτοῦ προορμήσαντα θυμόν. Ναυκράτ. - Ναυκράτης ο σοφός, τοὺς ὀξυθύμους ἔφη παραπλήσιον τοῖς λύχνοις πάσχειν· καὶ γὰρ τούτους. πλείονι ἐλαίῳ ἐκκαίεσθαι. ΝΟΤΑ. (α) Οὐκ ἀεὶ ὁ θυμός. θυμός τὸ οἰκεῖ (ε) Μεγαλόθυμοι πράως. μεγαλόθυμος, μεγάθυμος, θυμοειδής, Τὸ ἀβλέπτημα,
Eveni. Prodidit ira viri mentem, quæ sæpe lateret. Insano et gravior tecta furore foret. Philemonis. Furore incitamur omnes cum irascimur; Ingens enim labor est in ira continere. Euripid. Pudor mortalibus quam ira utilior, Quemadmodum autem et nostrum corpus mortali [origine prodiit, Sic ne iram habere convenit immortalem, Eum qui modestiam ac virtutem colere noverit. Ergo in hominum auribus non sem per ira residet. Si enim jucunda audierit, volu plate corpus explet: sin vero his contraria audiat, intumescit. Herodot. Arrian. Sunt nonnulli leniter animosi‘, qui sedate ac velut remota ira et excandescentia om nia agant, quæ et ira acrius incitati. Horum ita que etiam noxa cavenda ac cæcitas, longe scilicet deterior, quam eorum qui vehementi ira aguntur. Nam hos quidem cito capit ultionis tedium; illi vero in longum protrahunt tempus, haud secus ac ii qui lenta febre tabescunt. Apollonius ad Democr. Qui ob levia delicta vehementius ira concitatur, non sinit discernere peccantem, utrum leviter, an graviter deliquerit. Sotionis ex tractatu De ira. - Viris sapientibus pro ira, Heraclito quidem, lacryma; Democrit c vero, risus exstitere. Ut naves egregiæ sunt, non quæ sereno calo navigant, sed quæ tempestati resistunt, evadunt que ab ea incolumes: sic homines iræ resistentes ac commotioni, magni sunt ac fortes. Democrit.· Res ardua est iræ repugnare; vin cere autem, viri est magna prudentia ac rationis vi præditi. Platonis. Cum aliquando Plato servo irascere tur praesente Xenocrate: Hunc, ait, sume, et vel beribus caede; ad me enim quod attinet, incessit ira. Eumdem aiunt, cum servo fustem intentaret, din stetisse suspensum tenendo elevatum; causamque rogatum, respondisse iræ se motum, qui ex ipso proruperat, castigare. Naucrates. Naucrates sapiens, iis qui iræ acu tioris sint, idem propemodum accidere 595 dice bat, ac lucernis: quippe has quoque præ olei co pia exuri. Praetuli lectionem Ballesd. Cod. nec acquiescere possim Gesn. cui animus sit, non ira, seu furor, de qua totus bic sermo. Non ergo semper in auribus ira, sed tum demum cum quis audit non placentia. Quod et argutum et clarum; nihil Gesn. quod ab eis iram prorsus excludat, contra mentem Herodoti. Quasi magnarum ira rum specie quadam lenis animi; qui scilicet acriter ulciscantur, etsi fervorem irarum solita irascentium commotione non prodant. Leniter (leni scilicet specie) animosi. Est enim poetis metri causa idem ac tri buiturque etiain equo et apro: Nec bene Gesn. Sunt nonnulli leniter magnanimi; qua voce, nulla vis irarum designatur, sed animi celsitas et forti tudo, de qua non est hic sermo. Suid. delictum; hic cacitatem sonare existimo, eorum scilicet, qui virtutis specie vitia exsequuu tur. Minus est quod reddit Gesn. inconsideratio nem: malim stuporem, ac si quid ejusmo li eam mentis rectæque rationis absentiam clarius· x primit.
col. 463–464page 46 of 144
PG 91:463τὸν Ῥοδοὰμ ἐκεῖνον τὸν τοῦ μεγάλου Σολομῶντος * ἀπότομον. «ερ. υἱὸν ἐνθυμούμενος, τὸν διὰ τοῦ προκρίναι τῆς τῶν πρεσβυτέρων βουλῆς τὴν τῶν νεωτέρων, τὸ πλεῖστον τῆς ἑαυτοῦ βασιλείας ὑποτεμόμενον· ἅμα δὲ καὶ κανονικοῖς πράγμασι ἐγχειρεῖν οἷς μή θέμις, ἀπὸ ώμοτον 4 γινώσκων, καὶ μάλιστα γυναιξὶν, αἷς τὸ σιωπᾶν ἀναπνοῆς προσφορώτερον ὁ θεῖος ἀπεφήνατο. λέγος. Οὐ δεῖ οὖν αἱρετικοῖς καθ᾽ οἷον δήποτε τρόπον, ὡς αἱρετικοῖς, βοηθεῖν, εἰ καὶ πᾶσι πάντα μετελθεῖν ἀδεῶς ἐπετέτραπτο· διά τε τὰς εἰρημένας απ τίας, ἵνα μὴ τῷ Θεῷ προσκρούοντες λάθωμεν· καὶ τὸ μὴ καλὸν εἶνα: διδόναι αὐτοῖς ἄδειαν ἐμπομπεύειν τῷ οἰκείῳ ψεύδει, καὶ ἀνασείεσθαι κατὰ τῆς εὐσε βείας· ἵνα μὴ δι' ἡμῶν ἐμφανισθέντες, όφεως δίκην, τῶν ἀφελεστέρων τινὰς ἀπάτης δήγματι δυνηθώσι τῆς κατὰ τὴν πίστιν ἀσφαλούς βάσεως κατατεῖται καὶ εὑρεθῶμεν καὶ ἡμεῖς, ὡς οὐ θέλομεν, τῆς ὑπὲρ τούτου ἐπηρτημένης αὐτοῖς συμμετέχοντες δίκης. Οὕτω γὰρ καταρχὰς τῇ συνήθει χρησάμενος καὶ πι ρἱ αὐτὰς συμπαθείᾳ ὁ πανεύφημος ἔπαρχος, ὡς καὶ πολλοῦ χρυσίου ἄξιον οἶκον αὐταῖς δωρήσασθαι πρός καταμονὴν μετὰ τῆς λοιπῆς τῶν χρεῶν δαψιλούς επιδόσεως· ὡς ηὗρε τῇ οιήσει τῆς ὑπερηφανίας τυφωθείσας αὐτὰς, ἀπετράπη. Εὐθὺς γὰρ, ὥσπερ ἐξ ἐπιτάγματος, τοῦ συνάγειν ἤρξαντο, καὶ ὑποσύρειν πιστῶν θυγατέρας· κρύπτειν τε καὶ ἀρνεῖσθαι τοὺς γονέας, ἐφ᾽ ἱκανὸν αὐτὰς ἐπιζητοῦντας χρόνον· καὶ ἱλασμούς, καὶ παραβαπτίσματα ποιεῖν τολμᾷν· καὶ διὰ πολλῆς πολλάκις ἐλθὼν πρὸς αὐτὰς παρακλήσεως ταῦτα μαθών, καὶ τῶν μὲν τοιούτων παύσασθαι πραγμάτων, ἐνωθῆναι δὲ τῇ ἁγίᾳ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ ἐπὶ πολὺ παραινέσας, καὶ μηδὲν ἀνύσας τέλος, ὡς μέγα εἶδε καὶ ἄσχετον ήδη γινόμενον τὸ κακὸν, καὶ τοὺς δήμους τῶν πιστῶν ὑπαλαλοῦντας τὰ γινόμενα, φοβηθεὶς μή τι εἰς αὐτὰ; ἄτακτον προ ἐλθοι, θυμῷ ζέσαντος ἐπ' αὐταῖς τοῦ πιστοῦ πλή θως τῶν Ῥωμαίων, μηδ' αὐτῆς ψιλής ὀνομασίας τῶν αἱρετικῶν ἀνεχομένου, βουλῆς καὶ γνώ μης περὶ τούτου γενέσθαι βασιλικῆς πρέπον καὶ ἔν νομον ἡγησάμενος, πάντα δι' ἀναφορᾶς, ἅμα τῷ ἁγιωτάτῳ ἀρχιεπισκόπῳ, καὶ τοῖς ἐνδοξοτάτοις τῶν ἐνταῦθα λογάσι, τῷ εὐσεβεστάτῳ ἡμῶν βασιλεῖ, καὶ τοῖς ἁγιωτάτοις πατριάρχαις, τῷ τε Ρώμης καὶ τῷ Κωνσταντινουπόλεως ἀνήγαγε. Καὶ δὴ γαληνὴν τοῦ πιστοτάτου ἡμῶν βασιλέως, καὶ ἱερὸν τῶν μακαρίου τάτων πατριαρχῶν δεξάμενος γράμμα, παρακελευόμενον πάντας μὲν αἱρετικοὺς τῆς χώρας ἐλαύνεσθαι, τοὺς τῇ ἰδίᾳ κακοδοξίᾳ ἐμμένοντας· τὰς δὲ εἰρημένας γυναῖκας βουλομένας μὲν τῇ ἁγίᾳ καὶ ἀχράντῳ καὶ ζωοποιῷ κοινωνίᾳ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας προσελθεῖν, ἔχειν τὰ ἴδια κοινόβια ἀπαρεγχείρητα ἀνανευούσας δὲ τῇ τε ἀληθείᾳ, καὶ τῷ βασιλικῷ εἰ κειν μὴ πειθομένας θεσπίσματι, διηνεκῶς ἐν τοῖς τῶν ὀρθοδόξων ἀσκητηρίας κατὰ μίαν διηρήσθαι, καὶ τὰ πράγματα αὐτῶν κατὰ τὸν νόμον, οἷς μάλιστα
bo, loboamum illum magni Salomonis filium cogi tans, idcirco quod seniorum spreto consilio, junio rum secutus consilium fuérit, maxima regni sui par te multatum 6; ad hæcque, qui omnino cavendum «ciam quibus nefas est, ne canonicis se rebus immis ceant, ac præsertim mulicribus, quibus divina Scriptura tacere conducibilius decernit, quam ut spiritum ducant. Nullo igitur modo hæreticis, qua sunt hæretici, præstandum auxilium, vel si omnia omnibus libere. permissa essent; tum ob eas, quas dixi, causas, ne imprudentes Deum offendamus; tum quod 262 non deceat eis licentiam facere de suo gloriandi mendacio, adversumque pietatem (rectam scilicet fidem) animos exserendi; ne velut angues´nostra opera in apertum producti, simpliciorum quosdam seductionis morsu a tuta fidei basi excutere præ valeant; invenianurque et ipsi (quod nolumus) imminentis eis ejus rei causa supplicii consortes et soci. Sic namque a principio consueta etiam erga illas miseratione usus clarissimus praefectus, ut et ingentis auri vis pretio æstimandam do mum, eis ad habitandum cum reliqua ubertim supellectili donaverit; at ubi superbiæ jactantia infatas invenit, animum avertit. Statim enim qua si ex condicto conventus cœperunt agere, atque fidelium puellas seducere; iisque latibula præbere ac parentes earum sollicitos et ad longum tempus quaerendi anxios, rem cis negando celare; expia tionesque ac sacrilega baptismata præsumere. Cum que rei fama permotus ipsaque explorata, etiam atque etiam obsecrans se ad eas sæpius contulisset, atque ut a talibus se abstinerent, sanctæque Dei Ecclesiae unirentur, diu multumque hortatus esset, nec ea diligentia quidquam profecisset; postremo ingens jam malum ipsumque effrene ac nihil coer citum advertens, reique nefas mussitantes fidelium populos, veritus ne qua coitione atque tumultu inordinatum aliquid in eas procederet, ira exæ stuante super illis fideli Romanorum populo, qui hæreticorum ne vel nudum nomen audire sustineal, opera pretium æstimans ac legitimum ejus rei nomine imperatorem consulere, scripta sugge stione una cum sanctissimo archiepiscopo ac pro vincia inclytis primoribus, cuncta retulit piissino imperatori nostro sanctissimisque patriarchis Ro Inano pariter et Constantinopolitano. Sereno ita que fidelissimi imperatoris nostri, sacroque beatis simorum patriarcharum accepto diplomate, quo cavebatur omnes hæreticos, quotquot in suo errore perseverarent, eliminandos e provincia esse; quas dicebam vero feminas, si modo in animum indu cerent, sanctæ et intemeratæ vivificæque catholicæ Ecclesiæ communioni accedere, illæsa cœnobia súà retinere; siu autem veritati obnitentes, imperato vis diplomati obsequi recusarent, singulas continue 6 11 Reg. xu, 15. & I Cpr. sis, Fr. Fr.
col. 465–466page 47 of 144
PG 91:465θαῤῥοῦσαι τοὺς αὐτὰς πλανῶντας δαψιλώς παρέτρεφον, τῷ δημοσίῳ προσχωρηθῆναι ταμείῳ· ἐποίησε 263 πάντα σπουδαίως καθὼς ἐκελεύσθη. Πάντας μὲν χά ριτι Χριστοῦ πείσας τοὺς ἀπὸ Συρίας αἱρετικοὺς, Αἰγύπτου τε καὶ ᾿Αλεξανδρείας καὶ Λιβύης, προσελθεῖν τῇ ἁγίᾳ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ· τῶν δὲ εἰρη μένων γυναικῶν, τὰς μὲν ἀπὸ τῆς μονῆς τῶν Σακερδῶτος, ἀφρόνως πρὸς τὴν κέλευσιν τοῦ εὐσεβοῦς δεσπότου διὰ τὴν σύντροφον ὑπερηφανίαν ενεχθείσας, διανείμας εἰς τὰ εὐαγῇ τῶν ὀρθοδόξων ἀσκη τήρια, πληρώσεως ἕνεκεν τῶν εὐσεβῶς κεκελευσμένων, καὶ τὰς μὲν παρακλήσει, τὰς δὲ καὶ ὑποπτώσει, καὶ πάντα πάσαις διὰ τὸν Θεὸν γενόμενος· ἀψέ ποτε τὸ δέον μεταμαθούσας, ἐνωθῆναι τῇ τοῦ Θεοῦ καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ πείσας, σὺν ἄλλοις πολλοῖς κοινοβίοις τὰς δὲ τῆς ἁμμᾶς Ιωαννίας, ἐμφρόνω; μάλα γε είν κότως, διὰ τὴν προλάμπουσαν τῶν ἐκκλησιαστικῶν δαγμάτων ἀλήθειαν, μετὰ πάσης χαρᾶς προσελθούσας, ἀποκατέστησεν πᾶσί τε καὶ πάσαις τὰ ἴδια μου ναστήρια μισθὸν ἐπάξιον τῆς αὐτοῦ περὶ τὰ θεῖα μεγαλοφυΐας εὑράμενος, τὸ καὶ ἀποστολικοῖς κοσμηθῆναι χαρίσμασι, καὶ στόμα Κυρίου γνήσιον χρηματίσαι, κατὰ τὸ φάσκον θεῖον λόγιον, Ἐὰν ἐξαγάγης τίμιον ἐξ ἀναξίου, ὡς στόμα μου ἔσῃ. Μᾶλλον δὲ τῆς μενούσης αὐτὸν θείας ἀμοιβῆς προοίμιον, καὶ τῆς σὺν Χριστῷ δόξης ἀῤῥαβῶνα πιστότατον, τοῦτο τὸ μέγα καὶ θαυμαστὸν ἔργον κομισάμενος. Οὐ θέλων δὲ τοὺς αἱρετικοὺς θλίβεσθαι, οὐδὲ χαί ρων τῇ κακώσει αὐτῶν, γράφω ταῦτα, μὴ γένοιτο, ἀλλὰ τῇ ἐπιστροφῇ μᾶλλον χαίρων καὶ συναγαλλόμενος. Τί γὰρ τοῖς πιστοῖς τερπνότερον, τοῦ θελ σθαι τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ τὰ διασκορπισμένα, συν αγόμενα εἰς ἕν. Οὔτε ὑμῖν τοῦ φιλανθρώπου τὸ ἀπη νὲς παραινῶν προτιθέναι· μὴ οὕτω μανείην· ἀλλὰ μετά προσεχείας καὶ δοκιμασίας ποιεῖν τε καὶ ἐνεργεῖν τὰ καλὰ εἰς πάντας ἀνθρώπους, καὶ πᾶσι πάντα γινομένους, καθὼς ἕκαστος ἐπιδεῖται τὸ ὑμῶν, παρακαλῶν· πρὸς μόνον τὸ καθοτιοῦν αἱρετικοῖς συνάρασθαι εἰς σύστασιν τῆς φρενοβλαβούς αὐτῶν δόξης, σκληρούς παντελῶς εἶναι ὑμᾶς καὶ ἀμειλί στους βούλομαί τε καὶ εὔχομαι. Μισανθρωπίαν γὰρ ὁρίζομαι ἔγωγε, καὶ ἀγάπης θείας χωρισμόν, τὸ τῇ πλάνῃ πειρᾶσθαι διδόναι ἰσχὺν εἰς περισσοτέραν τῶν αὐτῇ προκατειλημμένων φθοράν. *Εκθεσις ὀρθῆς ὁμολογίας. Πρὸ δὲ πάντων καὶ ἐπὶ πᾶσι, νήφειν τε καὶ ἀγρυ πνεῖν καὶ παρατηρεῖσθαι τῶν κλεπτῶν τὰς ἐφόδους, ἵνα μὴ συληθέντες ὑπ' αὐτῶν λάθωμεν· φυλάξομεν δὲ μᾶλλον τὸ μέγα καὶ πρῶτον τῆς σωτηρίας ἡμῶν φάρμακον· τὴν καλὴν λέγω τῆς πίστεως κληρονομίαν· ὁμολογοῦντες ψυχῇ τε καὶ στόματι μετὰ παρη είας, ὡς οἱ Πατέρες ἡμᾶς ἐδίδαξαν. Οἵτινες τοῖς ἐξ το ἐπιδέεισι,
per orthodoxorum religiosas donos dividendas,. earumque legis severitate bona, quibus. maxime fiducia elatæ seductores suos copiose ale bant, publico addicenda esse; cuncta sedulo per egit, pro eo, ac jussus erat: sic nimirum ut Syros omnes hæreticos exque Ægypto et Alexandria atque Libya sauce Dei Ecclesiae accedere, Christi gratia compulerit: earum vero, quas diccbam, femina rum, quæ quidem Sacerdotis dicti monasterii essent, cum ob innatam superbiam piissini domini jus sioni dementer obstitissent, per venerabiles ortho doxarum religiosas domos, ad implendum quod pie sancteque injunctum erat, dispergens; aliasqua obsecrando, alias genibus procumbendo, omnibus que omnia Dei causa factus; tandem aliquando cum id quod officii erat doctas, Ecclesiæ Dei catho lica, cum aliis multis coenobiis, uniri persuasisset; quæ matris autem spiritalis Joannæ erant, cum ecclesiasticorum dogmatum veritate iis prælucente, cata mente ac consilio, merito admodum, ingenti gaudio ipse accessissent, cunctis (viris pariter atque feminis) monasteria sua restituit; magnifici sui erga divina animi condignam nactus mercc dem, ut et apostolicis egregie enituerit muneribus, verumque Domini bs effectus sit, juxta quod ait divinum oraculum: Si extraxeris pretiosum a vili, quasi os meum eris i.Quinimo ejus quæ ipsum ma net divinæ retributionis præludium, ejusque quæ futura cum Christo gloriæ est, arrhabone:n ccrtis simum, consecutus, magnum hoc opus ac admirandum. Non quod hæreticos malis affici velim, quodvo corum nihi ærumnis placeam, haec scribo (absit!), sed quod corum magis conversione gaudeam, atque animo gestiam. Quid enim fideles magis re creet, quam ut filios Dei, qui dispersi erant, in vnum congregari videant`i? Neque vero ut immitem durumque animum humanissimo ac miti anteferra moneam: absit ut ita insaniam; verum id rogo atque obsecro, ut caute magnaque probatione ac judicio, in omnes quæ bona sunt præstetis ac operemini; sicque adeo, ut omnia omnibus eflicia mini, pro eo ac quisque opera vestra ac auxilio indigebit. Unum solummodo duros vos atque in flexi animi volo ac flagito, ut scilicet nihil unquam hæreticis conferatis, unde iusana corum opinio stabiliri possit. Sanc enim immanitatem ego sta tuo, atque à 264 divina procul charitate exces. sum, quod quis errori vires subministrare tentet, eorum, qui jam illo tenebantur, graviore noxa et interila. i Jerem. xv, 19. i Joan. x1, 52. Fr. et Venet. k I Petr. v, Expositio rectæ confessionis. Ante omnia autem præque omnibus, sobrii simus oportet ac vigilemust, occultosque furum caute observemus incursus, ne imprudentes ab eis spoliemur: quinimo, magnum illud primumque salutis nostræ remedium (præclaram scilicet fidei hæreditatem ac pignus) sartum tectum servemus, animo pariter ac ere clare confitentes, quemad
col. 467–468page 48 of 144
PG 91:467Σερίνου. — Θαλήν εἰς τὸν οὐρανὸν ὁρῶντα, καὶ Λ ἐμπεσόντα εἰς βάραθρον ή θεράπαινα θεωροῦσα, δικαίως δε παθεῖν ἔφη, ὡς γὰρ τὰ παρὰ ποσὶν ἀγνοῶν, τὰ ἐν οὐρανῷ ἐσκόπει. Αριστοτ. — Αριστοτέλης τοὺς τὰ ἐναργή πράγ ματα πειρωμένους δεικνύναι, ὅμοιον ἔφη ποιεῖν τοῖς λύχνῳ τὸν ἥλιον φιλοτιμουμένοις δεικνύναι. Ευκλείδης. Ευκλείδης ὁ φιλόσοφος, ἐρωτηθεὶς ὑπό τινος, Ὁποῖοί τινές εἰσιν οἱ θεοὶ, καὶ τίνι χαίρουσι; Τὰ μὲν ἄλλα οὐκ οἶδα, εἶπεν· τοὺς μέντοι φιλοπράγμονας ὅτι μισοῦσιν, ἀσφαλῶς οἶδα. Δημόνακτ. – Υγιαίνων νοσεῖ πᾶς περίεργος, ὁ τὰ ἀλλότρια πολυπραγμονών. *Αλλων ἐξεταζόντων εἰ ὁ κόσμος ἔμψυχος, καὶ αὖθις εἰ σφαιροειδής, Ὑμεῖς, εἶπεν, περὶ μὲν τοῦ κόσμου πολυπραγμονεῖτε· περὶ δὲ τῆς αὐτῶν ἀκο σμίας οὐ φροντίζετε. ΛΟΓΟΣ ΚΒ' Περὶ πλεονεξίας. Δουκ. ιβ'. Οράτε καὶ φυλάσσεσθε ἀπὸ τῆς πλεονεξίας· ὅτι οὐκ ἐν τῷ περισσεύειν τινὶ ἡ ζωή αὐτῷ ἐστιν ἐκ τῶν ὑπαρχόντων αὐτῷ. Α' Κορ. ς'. -Διατί οὐχὶ μᾶλλον ἀδικεῖσθε; Διατί οὐχὶ μᾶλλον ἀποστερεῖσθε; Αλλ' ὑμεῖς ἀδικεῖτε καὶ ἀποστερεῖτε, καὶ ταῦτα ἀδελφούς· ἢ οὐκ οἴδατε ὅτι ἄδικοι βασιλείαν Θεοῦ οὐ κληρονομήσουσιν; Σολομ. α'. - Οὐκ ἐμπλησθήσεται ὀφθαλμὸς τοῦ ὁρᾷν, καὶ οὐ πληρωθήσεται οἷς ἀπὸ ἀκροάσεως. Σιράχ δ. Μὴ ἔστω ἡ χείρ σου ἐκτεταμένη εἰς τὸ λαβεῖν, καὶ ἐν τῷ ἀποδιδόναι συνεσταλμένη. Σιράχ μ'. Χρήματα ἀδίκων, ὡς ποταμός ξηρανθήσονται, καὶ ὡς βροντὴ μεγάλη ἐν ὑετῷ ἐξηγήσει. Σιράχ ε. - Μὴ ἐπέχαιρε ἐπὶ χρήμασιν ἀδί κοις· οὐδὲν γὰρ ὠφελήσουσιν ἐν ἡμέρᾳ ἐπαγωγῆς. Σιράχ ιδ'. — Πλεονέκτου ὀφθαλμὸς οὐκ ἐμπι πλᾶται ἐν μερίδι. Σιράχ κα'. Ο οικοδομῶν τὴν οἰκίαν αὐτοῦ ἐν χρήμασιν ἀλλοτρίοις, ὡς ὁ συνάνων τους λίθους αυ τοῦ εἰς τὸν χειμάρρουν (;). δίκαια. Η ΝΟΤΑ. Μὴ ἐπίχαιρε. Επεχε, επαγωγής. ὅτι οὐδὲν ὠφελήσουσιν· τὸ ὠφελήσεις τ), ὠφελήσει σε, ὠφελήσουσιν. (;) Εἰς τὸν χειμάρρουν. Και εἰς τὸν χειμῶνα, χειμάρρουν χειμώνα, εἰς χῶμα τῆς ταφῆς αὐτοῦ, ἐκ 11
(i) * Gesn. In Gesn. Stob. 54. Serini. Thaletem oculis in cœlum intentum, cum in foveam prolapsum ancilla videret: Merito, ait, id viro evenit; quasi enim nesciens res pro pedibus positas, quæ in cœlo sunt totus conside rabat. Aristotel. Aristoteles, cos qui res evidentes demonstrare conentur, similiter facere dicebat, ac si quis lucernæ fulgoribus solem ostendere con tendat. Euclides. Euclides philosophus, quodam ex eo quærente: Quales sint dii et qua re gaudeant Caetera quidem, inquit, ignoro, odisse tamen cu riosos, certo scio. Demonact. Valens æger laborat omnis curio sus, res aliorum anxie perquirens. Exquirentibus aliis, an mundus animatus esset, ac rursus, an sphæricæ figuræ? Vos, inquit, anxie nimis ac curiose de mundo exquiritis, nec ipsi de vobis, quod omni mundo careatis ac sor deatis, curatis. De avaritia ac plus habendi injusta cupiditate. Luc. XII, 15. - Videte et cavete ab avaritia; quia non in abundantia cujusquam vita ejus est, ex his, quæ possidet. 601 I Cor. vi, 7. - Quare non magis injuriam patimini? Quare non magis damnum accipitis? Sed vos injuriam facitis et damno afficitis, idque fratres. An nescitis quia injusti regnum Dei non possidebunt? Eccle. 1, 8. Non satiabitur oculus visu, et non implebitur auris auditu. Eccli. 1, 30. - Ne sit manus tua porrecta ad accipiendum, et in dando contracta. Eccli. xL, 13. Divitiæ iniquorum quasi amnis exarescent, et quasi magnum tonitruum in pluvia personabunt. Ecchi. v, 10. — Ne tibi gratuleris de divitiis in justis; nihil enim juvabunt in die ultionis. Ecchi. SIV, 9. Avari oculus non satiatur in parte. Ecchi. xxi, 9. Qui ædificat domum suam in alienis pecuniis, sicut qui congregat lapides suos in torrente. Noli gaudere. Videtur hac Maximi littera sincerissima et genuina. Illud Sixt. ubi interpr. Noli attentus esse in divitiis, durius est; magisque illud Vulg. Noli anxius esse in divitiis injustis, quod magis sonat eas displicere, et quasi sacer scriptor hoc prohibeat, velut dicat Securus esto de illis, cum oppositum suadeat, at que id clara ratione, quod nulla earum futura mtilitas in die id est ultionis; ubi et illud obscurius, in die obductionis, quod Nobilius retinuit. Non gaudendum itaque de illis præcipi tur, quod nulla eorum futura utilitas, ubi etiam mendosum et solurus: vestigium potius nostri hujus istud mibi genui num: quod habent Sixt. in hieme, non. ita planum. Certe nihil vetat in hieme colligi lapides, unde utilis adificatio consurgal: in tor rente vero colligere, qui omnia rapiat trabatque ác disperdat; id vero stultum, uti etiam ex alienis ædificare, quæ præsertim injuste quis possidet. Facile fuit inutare in at quod in aliis legitur, mulum sépulturæ suæ, id quidem remotius, etsi sensus optimus est: fore scilicet eas ædes quasi monumentum et titulum ejus injustitiæ.
col. 469–470page 49 of 144
PG 91:469Περὶ διαφορᾶς· καὶ πῶς εὐσεβῶς δεῖ δύο φύσεις ὁμολογεῖν ἐπὶ Χριστοῦ μετὰ τὴν ἔνωσιν. Τούτων οὕτω σοφῶς κατὰ τὴν ὑγιῆ ἔννοιαν τοῖς ἱεροῖς τῆς Ἐκκλησίας διδασκάλοις διηγορευμένων, εὐσεβές πάντως ἐστὶν, αὐτοῖς καὶ ἡμᾶς ἐπομένους, ὁμολογεῖν δύο μὲν φύσεις ανομοίους κατὰ τὴν οὐ σίαν εἶναι, τας συνελθούσας πρὸς τὴν ἄῤῥητον ἔνω σιν· ἀσυγχύτους δὲ ταύτας μεμενηκέναι δοξάζειν, καὶ μετὰ τὸ ἑνωθῆναι· τοῦ ἀσυγχύτους αὐτὰς μεμε νηκέναι λέγειν, οὐ διαίρεσιν τὴν οἰανοῦν παρεισάγοντος· μὴ γένοιτο πώποτε! ἀλλὰ τὴν διαφορὰν! ) άτρεπτον μένειν σημαίνοντος. Οὔτε γὰρ ταὐτόν ἐστι 266 διαφορὰ καὶ διαίρεσις. Διαφορὰ μὲν γάρ ἐστι λόγος, καθ᾽ ἐν ἀλλήλων διαφέρει τὰ ὑποκείμενα· καὶ τοῦ, πῶς εἶναι δηλωτικός· τουτέστι, τὸ εἶναι τὴν σάρκα τῇ φύσει καὶ τῇ οὐσίᾳ, ὅπερ ἐστί· καὶ τὸ εἶναι πά λιν τὸν Θεὸν Λόγον τῇ φύσει καὶ τῇ οὐσίᾳ, ὅπερ ἐστίν. Διαίρεσις δέ έστι, τομὴ διαμπαξ, ἤτοι δι' ὅλου; τὰ ὑποκείμενα τέμνουσα, καὶ ἰδία καὶ ἀνὰ μέρος καὶ καθ᾿ ἑαυτὰ ὑφεστῶτα, καὶ ἀλλήλων κεχωρισμένα τιθεῖσα. Εἰ τοίνυν ὁ τοιοῦτος λόγος καὶ μετὰ τὴν ἕνωσιν σώζεται, ὁ μὴ τετράφθαι δεικνὺς εἰς σάρκα τὸν Λόγον, καὶ τὴν σάρκα τοῦ κατὰ φύσιν ὅρου μὴ ἐκστᾶσαν· ἀλλ᾽ ἑκάτερον καθὸ πέφυκε κατ' ουσίαν μεμενηκέναι πιστούμενος, εἰ καὶ γέγονεν ἕνωσις πῶς οὐ δίκαιον πάντως τὴν τῶν συνελθουσῶν φύ σεων διαφορὰν ὁμολογεῖν καὶ μετὰ τὴν ἕνωσιν σώζε σθαι; Εἰ δὲ τοῦτο οὐκ ἀμφιβέβληται, ὡς αὐτὴν ἔχων μάρτυρα πιστὴν τὴν ἀλήθειαν, φανερὸν ὑπάρχει πᾶσι καὶ εὔδηλον, ὡς τὰ συνελθόντα μένει ἀσύγχυτα· μήτε τῆς θεότητος εἰς σάρκα τραπείσης, μήτε τῆς σαρκὸς εἰς θεότητος φύσιν μεταβληθείσης. Ποῖος οὖν λοιπὸν ὑπολέλειπται λόγος, εἰ φόβῳ Θεοῦ ἄγεσθαι πάντες ἄνθρωποι, καὶ πανταχοῦ τὴν ἀλή θειαν αὐτὴν τῶν θείων δογμάτων κανόνα, καὶ οὐχί; τὴν ἑαυτῶν πταιστὴν ὑπόνοιαν ἔχειν βουληθῶμεν, ὁ ἀποδείξαι δυνάμενος, ὡς οὐκ εὐλογον ὁμολογεῖν τὰ σωζόμενα. Ἑτέρως περὶ τῶν αὐτῶν. ο Πρὸς τούτοις δὲ πᾶσι, τοὺς λόγους τῶν συνελθόν των σωζομένους ἀεὶ οἱ Πατέρες διδάσκουσιν· αὐτὰ δὲ ταῦτα τὰ συνελθόντα, πρὸς ἐν ἄμφω συντελεῖν πρόσωπον τοῦ Υἱοῦ καὶ μίαν ὑπόστασιν. Εἰ δὲ τοῦτο, πῶς οὐ χρεών πάλιν κατὰ τοὺς Πατέρας, διὰ μὲν τοῦ εἰδέναι σωζομένους τους λόγους, την διαφορὰν λέγειν· καὶ μετὰ τὴν ἔνωσιν σώζεσθαι ἐν ιδιότητι τῇ κατὰ φύσιν τῶν συνελθόντων ἑκάτερον· διὰ δὲ τοῦ ὁμολογεῖν ὡς πρὸς ἐν ἄμφω συντελοῦσι πρόσ ωπον τοῦ Υἱοῦ καὶ μίαν ὑπόστασιν, ἀκριβῶς γινώ σκειν ὡς ἀδιαίρετα ταῦτα πεφύκασιν. Ὅτι δὲ ἡ τῶν.
et idem, et ante carnem, et post eam assumptam remanserit: nulla sancte Trinitati facta accc sione, nulloqué ei ablato ex Verbi incarnatione: eumdem carne passum pro nobis; semper tamen eumdem deitate impassibilem ac mauentem; ut et nostra salus in morte sit unigeniti Filii Dei: (0 novum et inauditum, nullaque verborum vi explicabile mysterium!) divinaque ejus substantiæ cum Patre gloria et identitas jugiter nihil imminuta autve detrita perseveret. De distinctione, seu diferentia; ac qua ratione ne cesse sit duas in Christo confiteri naturas post unionem. His ita sapienter sanoque intellectu a sacris Ecelesia magistris, expositis, e pictatis omnino rationibus sit, ut et nos eorum vestigiis inhæren tes, duas quidem naturas substantia dissimiles, arcana unione copulatas, confiteamur; easque in confusas, post etiam unionem, mansisse existi memus: sic tamen, ut eo quod inconfuse mansisso dicuntur nulla vel minima divisio inducatur, (abait enim ut unquam ila sentiamus sed ut dun taxat manere distinctionem seu differentiam immutabilem significemus. Neque enim idem sunt differentia (seu distinctio) et divisio. Differentia enim et distinctio, ratio est, secundum quam sub jecla inter se differunt et distinguuntur; habetque vim significandi modum quo se res habet; id est, esse carnem natura ac substantia, id quod est ac rursus, esse Deum Verbum natura et substantia, id quod est. Divisio autem est prorsus dissectio, seu quæ subjecta omnino secet, seorsumque ac singulatim et per se subsistentis, aliaque ab aliis separata, ponat. Siquidem igitur cjusmodi ratio post etiam unionem incolumis est; quæ scilicet nec Verbum mutatum in carnem, nec carnem a nabit rali sua definitione excessisse ostendat; sed quæ utrumque pro eo ac natum est secundum substan tiam, tametsi facta anio est, mansisse astruat; quomodo non omnino æquum justumque fuerit, ut et post unionem, naturarum, quæ convenerunt, distinctionem incolumem fateamur? Sin autem hoc extra controversiam est, ut cui veritas ipsa testis fidelis est; cunctis plane perspicuum fit ac manifestum, manere ea quæ convenerunt incon fusa ut nec deitas in carnem mutata sit, nec caro in deitatis naturam transierit. Quæ igitur deinceps ratio (siquidem cuncti homines Dei timore agi, ip samque ubique veritatem divinorum normam de crétorum habere voluerimus, non nostram ipsorum lubricam suspicionem ac conjecturam) id pro bare possit, haud rationi consentaneum esse, ut quæ incolumia sunt exstantque minime confitea mur?" Aliter, de iisdem. Ad hæc autem omnia, perpetua constansque Patrum sententia est, eorum quæ convenerunt-esse rationes incolumes. Hæcque ipsa quæ convene runt, unam ambo Filii conflare personam, unam que hypostasim. Quod si ita se res habet, quo modo non rursus necesse juxta Patrum sententiam, ut quod rationes incolumes novimus, differentiam etiam ac distinctionem post unionem, in naturali proprietate, eorum, quæ ambo convenerunt, inco lumem dicamus; quodque ambo unam Filii perso nam unamque bypostasim condare confitemur;
col. 471–472page 50 of 144
PG 91:471θόντα σώζεται μετὰ τὴν ἕνωσιν, πάσης τροπῆς ἐκτὸς καὶ συγχύσεως, ὁ ἁγιώτατος τῆς Ἐκκλησίας φωστήρ Κύριλλος, ᾧ καὶ προστεθῆσθαι περισσῶς ὑποκρίνονται οἱ τῇ ἁγίᾳ τοῦ Θεοῦ διακενής πολεμοῦντες Εκκλησίᾳ, ἀρκέσει μαρτυρῶν ἐν μὲν τῷ δευτέρῳ κατὰ τῶν Νεστορίου δυσφημιῶν τόμῳ, γράφων τάδε Παρενηνεγμένου γε μὴν εἰς μέσον ἡμῖν μυστηρίου τοῦ κατὰ Χριστὸν, ὁ τῆς ἑνώσεως λόγος, οὐκ ἀ γνοεῖ μὲν τὴν διαφοράν, ἐξίστησι δὲ τὴν διαίρεσιν· οὐ συγχέων ἢ ἀνακιρνῶν τὰς φύσεις· ἀλλ' ὅτι σαρκός. καὶ αἵματος μετεσχηκὼς ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, εἷς δὴ πάλιν καὶ ὁ αὐτὸς Υἱὸς νοεῖται καὶ ὀνομάζεται. Ἐν δὲ τῇ Πρὸς ᾿Ανδρέαν τὸν μεμψάμενον τὸ τρί τον τῶν κεφαλαίων ἀπολογία οὕτω λέγων Αμοιρήσεις δ' ἂν καὶ μώμου παντὸς, τὸ εἰδέναι τυχόν, ὡς ἑτέρα μέν ἐστι καὶ κατὰ φύσιν ἰδίαν ή σὰρξ, παρά γε τὸν ἐκ Θεοῦ Πατρὸς φύντα Λόγον ἕτερος δ' αὖ, κατά γε τὸν τῆς ἰδίας φύσεως λόγον ὁ μονογενής. 'Αλλ' οὐ τὸ εἰδέναι ταῦτα, μερίζειν ἐστὶ τὰς φύσεις μετὰ τὴν ἔνωσιν. ὁ Ἰδοὺ καὶ τὸ μετὰ τὴν ἕνωσιν σαφῶς τέθειται τῷ μεγάλῳ Κυρίλλῳ, εὐσε βῶς τοῖς πιστοῖς καὶ νοούμενον κατ' αὐτὸν καὶ λα γόμενον. Τὸ γὰρ μηδαμώς τι βεβλάφθαι τὸν τοῦ εξο ναι τῶν ἐνωθέντων λόγον ἐκ τῆς ἑνώσεως, δηλοί, καὶ τὸ μὴ θατέρῳ θάτερον φυρῆναι, διὰ τὸ ἐπ᾽ ἀμε φοῖν κατὰ τὴν ὑπόστασιν ἔν· σώζεσθαι δὲ μᾶλλον καὶ μένειν, καθ᾽ ὁ ἑκάτερον εἶναι τῇ οὐσίς πέφυ κεν. Τοῦτο γὰρ καὶ ὁ σοφὸς ἐπιστάμενος Κύριλλος, διαρρήδην φησι· «Μήτε συγκεχύσθαι ἀλλήλαις τὰς φύσεις, τῷ πρὸς μίαν συντελεῖν ὑπόστασιν τοῦ Υἱοῦ μήτε διῃρῆσθαι ἀλλήλων, τῷ ἕτερον καὶ ἕτερον (κατὰ τὴν οὐσίαν δηλονότι) εἶναί τε καὶ μένειν καὶ νοεῖσθαι μετὰ τὴν ἔνωσιν· ν καὶ ἑκάστην μετὰ τῆς φυσικῆς ἰδιότητος καὶ διαφορᾶς· καθ᾽ ἦν ὅ τε Λόγος Θεός ἐστι κατὰ φύσιν, καὶ οὐ σάρξ· εἰ καὶ οἰκείαν ἐποίησατο τὴν σάρκα οἰκονομικῶς· καὶ ἡ σὰρξ σάρξ ἐστι κατὰ φύσιν, οὐ Θεὸς, εἰ καὶ ἰδία γέγονε τοῦ Θεοῦ Λόγου διὰ τὴν ἕνωσιν. συνελθόντων διαφορά, καὶ αὐτὰ δὲ ταῦτα τὰ συνεί διαφορὰν μετὰ τὴν ἔνωσιν σώζεσθαι· καὶ τὰς δύο Πῶς οὖν οὐκ ἀναγκαῖον, εὐσεβές τε καὶ πρέπον, κατὰ τὴν τῶν Πατέρων διδασκαλίαν, λέγοντες τὴν φύσεις εἶναί τε καὶ σώζεσθαι ἐν τῷ ἐνὶ Χριστῷ, ἐξ ὧν καὶ ἔστι, δοξάζειν μετὰ τὴν ἔνωσιν, ὧν ἡ δια φορά; τοσαῦτα γινώσκοντας καὶ τὰ συνελθόντα πρὸς τὴν ἀδιάσπαστον ἔνωσιν, καθοτιοῦν τροπὴν εἰς ἄλ ληλα ή μεταβολὴν εὐ δεξάμενα; Πᾶσα γάρ πως ἀνάγ χη τινῶν διαφερόντων εἶναι πᾶσαν διαφοράν· καὶ ὅπου νοεῖσθαι είναι διαφορὰν δυνατόν, ἐκεῖ ὑπάρ χειν πάντως καὶ τὰ διαφέροντα. Συνεισαγωγικὰ γὰρ ἀλλήλων τρόπον τινὰ τὰ τοιαῦτα ἔντα τυγχάνει Ἐν τῇ πρὸς Ἀνδρέαν ἀπολογία. αντιρρήσεις παρ' ἐμοῦ γεγραμμένας πρὸς τοὺς γρά ψαντα, κατὰ τῶν Κεφαλαίων· δύο δέ εἰσιν ἐπίσκοποι Ανδρέας καὶ Θεοδώρητος
(r), esse hac indivisa explorate sciamus? Quod autem & corum quæ convenerunt differentia 267 ac dis tinctio, sed et ipsa hæc quæ convenerunt post unionem incolumia sint, extraque omnem muta tionem ac confusionem, splendidissimum Ecclesiæ jubar sanctissimus Cyrillus (cui etiam addictiores se simulant, qui sanctam Dei Ecclesiam incassum impugnant) testis locuples erit; cum secundo quidem adversus Nestorii blasphemias tomo, in hæc ver a scribit: Cæterum proposito nobis in medium Christi mysterio, unionis ratio, haud © quidem nescit distinctionem, at divisionem exclu dit: non ita ut confundat misceatque naturas; sed quod Dei Verbum, etsi carnis ac sanguinis particeps façtum est, sic tamen etiam rursus unus Filius intelligatur ac nuncupetur. Cumque item in Apologia adversus Andream, qui tertium ejus capitulorum reprehenderat, sic ait: < Forte vero omni etiam reprehensione vacaverit, nosse, aliam quidem esse carnem, secundum etiam propriam na turam, a Verbo quod ex Deo Patre natum est; aliumque rursus, ad ejus propriæ naturæ rationem quod attinet, Unigenitum. Hæc tamen nosse, haudquaquam est post unionem naturas divi dere.» En etiam magnum Cyrillum, illud, post unionem, palam usurpasse, quod fideles ex ejus mente pie et intelligant et enuntient. Quod enim ne quid minimum ex unione læsum sit id quod est esse unitorum rationem, ostendit, et quod facta ex ambobus una persona, alterum alteri haudquaquam commistum sit: quin potius incolu mia sint maneantque, pro eo ac quodque natură comparatum est. Id enim etiam sapientissimus Cyrillus cum nosset, ait: «Neque naturas inter se confusas esse, quod unam Filii personam consti tuant; nec ab invicem esse divisas, quod aliud aliudque (substantiæ scilicet ratione) post etiam unionem, sintque et maneant et intelligantur; › atque adeo utraque cum naturali proprietale et differentia, seu distinctione; qua tum Verbum carnem sibi propriam fecit; tum caro natura caro, Quomodo igitur non necesse, piumque ac conve miens, ut qui ex Patrum sententia ac mente, listinctionem post unionem incolumem dicimus; etiam in uno Christo geminas naturas ac incolu mes esse (ex quibus et est, ac quarum distinctio seu differentia est) post unionem existimemus? qui nempe etiam tot noverimus'ad unionem nolla usquam vi 268 dissolvendam concurrisse, ut tamen ne minimam quidem inter se mutationem aut conversionem receperint. Omnino enim nccessc est, omnem distinctionem aliquorum esse quæ sint distincta, sive differentiam corum quæ differant Deus natura est, non caro, tametsi dispensatione tametsi unionis vi Dei Verbi caro effecta est. (r) Non vide tur exstare hæc Apologia. Ejus meminit Cyrillus in Commonitorio ad Eulogium, et conjungit, cual Apologia sen responsione ad Theodoretum: Ka! Refutationes quas contra Andream et Theodoretum episcopos, qui adversus Capita scripserunt, eidi.
col. 473–474page 51 of 144
PG 91:473ὥσπερ τὰ αἴτια καὶ τὰ αιτιπτὰ, ὡς πρός τι ἐπὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας νοούμενα. Εἰ γὰρ ποιητικόν ἐστι τῆς ἐν Χριστῷ διαφορᾶς τὸ ἑτεροούσιον τῶν ἐξ ὧν συν έστηκεν, ὡς αἴτιον· πάντως καὶ ἡ διαφορὰ δηλω τική τυγχάνει ως αἰτιατὸν τῆς τῶν ἑνωθέντων αυ σικῆς ἑτερότητος ὡς ἰδίας αἰτίας. Συνεισάγεσθαι γὰρ, ὡς εἴρηται, ἀλλήλοις τὰ τοιαῦτα πέφυκε· καὶ λεγομένου θατέρου, ἀνάγκη πάντως ὁμολογεῖν καὶ τὸ ἕτερον· καὶ ἀναιρουμένου πάλιν ἐνὸς, μηδὲ τὸ ἕτερον εἶναι λέγειν ἀκόλουθον. Δεῖ οὖν καὶ δύο λέο γειν, ἵνα μὴ ψιλὴν τὴν διαφορὰν εἰσάγωμεν· καὶ ἐπὶ τούτῳ καὶ μόνῳ χεχρῆσθαι τῷ ἀριθμῷ, πρὸς δήλωσιν τοῦ μεμενηκέναι τῶν συνελθόντων τὴν δια φοράν, ὡς σωζομένων μετὰ τὴν ἕνωσιν, καὶ οὐ δι ῃρημένων· πρὸς τῷ καὶ ῥᾷον εἶναι καὶ ἀληθὲς, ἐκ τῆς τῶν πραγμάτων μᾶλλον σημαντικῆς προφοράς δείκνυσθαι τὴν διαφορὰν, ἢ ἐκ μόνης τῆς φωνῆς διάφορα πιστοῦσθαι εἶναι τὰ πράγματα. Οτι ἀριθμὸς οὔτε διαιρεῖ, οὔτε διαιρείται· οὔτε διαίρεσιν εἰσάγει κατὰ τὸν ἴδιον λόγον τὸ σύνολον οἷς ἐπιλέγεται. Εἰ δέ τινες τοῦ ἀληθοῦς τὸ δόξαν προτιμώντες, φατὰ τὸν ἀριθμὸν διαιρετικὸν εἶναι ἢ διαιρετόν, ἢ διαιρέσεως εισαγωγικόν· καὶ διὰ τοῦτο τὸν οὐκ ὄντα φοβούμενοι φόβον, δύο φύσεις ἐπὶ Χριστοῦ τὰς συν ελθούσας σώζεσθαι λέγειν παραιτοῦνται μετὰ τὴν Ένωσιν, ἵνα μὴ τομή και μερισμὸς τῷ μυστηρίω τῆς ἐνανθρωπήσεως παρεισκρίνηται, οὐ συνορῶ τίς ὁ λόγο; αὐτοῖς τῆς περὶ τοῦτο συνέσεως. Η γὰρ σοφωτέρους ἐν τούτῳ τῶν χρησαμένων τῇ τοιαύτῃ φωνῇ ἁγίων Πατέρων, καὶ διαίρεσιν οὐδεμίαν ὑπὸ οπτευσάντων ἑαυτοὺς ἀποφαίνουσιν· ὡς δή τι πνευματικώτερον αὐτῶν τοῖς θείοις ἐμβατεύειν δύνασθαι απατώμενοι, ἢ τοὺς τῶν ὄντων καθ᾿ ἑαυτοὺς δια σκεπτόμενοι λόγους, τῇ περὶ τὸ δόξαν οἰήσει φυσώ μενος, τὸ ἀληθὲς αὐτοὺς διαλαθὸν οὐκ ἐπέγνωσαν. Ἐπεὶ τίς ἀγνοεῖ τῶν ἐποιοῦν τὰ θεῖα τῶν Πατέρων Ασκημένων διδάγματα, ὅτι πᾶς ἀριθμὸς κατὰ τὸν μέγαν καὶ θεοφόρον Γρηγόριον, τοῦ ποσοῦ τῶν ὑποκειμένων ἐστὶ δηλωτικός, ἀλλ' οὐ τῆς διαιρέσεως " τῶν πραγμάτων, καθὰ τούτοις δοκεῖ; Πῶς γὰρ ἂν καὶ διαιρείν δυνήσηται, ἡδέως ἂν αὐτοὺς τρόμην, τὸ κατ' ουσίαν μὴ ὑφεστώς; οὐσίας γὰρ ὑφεστώσης, τό, τὶ ὁρᾷν πεφυκέναι περί τι ἕτερον δύ νασθαι. Πῶς δὲ καὶ διαιρεθήσεται, τό πάσχειν μὴ δυνάμενον κατὰ τὸν ἴδιον λόγον; Συμβεβηκότος γάρ, Στο ποιότητας το το ὑπάρχειν. ἴδιον, οἱ περὶ ταῦτα δεινοὶ ἀπεφήναντο, τῶν ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι λεγομένων. Εἰ δὲ οὔτε διαιρεῖν, οὔτε διαιρεῖσθαι κατὰ τὸν Οδων λόγον ὁ ἀριθμὸς δύναται. Οὔτε γὰρ ποιεῖν πέ φυκεν, οὐσίας γάρ οὔτε πάσχειν, συμβεβηκότος γάρ· οὔτε διαίρεσιν ἑαυτῷ συνεισάγειν ἐξ ἀνάγκης τῆς φύσεως.
ac ubi nihil vetat distinctionem intelligi ac diffe rentiam, illic quoque prorsus exstare quæ sint distincta alque differant. Sunt enim hæc ejusmodi, quæ alia ex aliis quodammodo colligantur seu inferantur; cujusmodi sunt causæ et effectus, ut quæ ad aliquid intelligantur in eadem substantia. Si enim diversa essentia eorum, ex quibus est Christus, vim habet, ut causa, efficiendæ distin clionis; omnino etiam distinctio, ut effectus, vim habet significandæ naturalis diversitatis unitorum, ut causæ propria. Sunt enim hæc ejusmodi, quæ se mutuo suapte natura inferant: ac si alterum dicatur, necesse omnino est fateri et reliquum ac rursus sublato uno, consequens fit ut nec dicamus reliquum. Necesse itaque est, ut et duo dicamus, ne simplicem nudamque differentiam seu distinctio nem inducamus, atque in hoc ac solo, numero utamur; ut scilicet naturarum, quæ convenerunt, distinctionem seu differentiam, ut quæ post etiam unionem incolumes sint, nec sint divisæ, signifi cemus. Præterquam quod etiam expeditius verumque est, ex rerum potius prolatione quæ vim habeat significandarum rerum, ostendi differentiam seu distinctionem, quam ut ex sola voce esse res quæ distinctæ sint atque differant, astruamus. G › Psal. XIII, Numerum nec dividere nec dividi; nec sui ipsum ratione his quibus additur, ullam p nem inducere. prorsus divisio Sin autem aliqui, suam ipsorum opinionem ac sententiam veritate pluris facientes, numerum rem ejusmodi esse dicant, quæ vim dividendi habeat, aut sit dividua, vel quæ divisionem inducat; idque in causa est. cur tinentes ubi non est timor r, duas, quæ in Christo convenerunt, naturas post unionem incolumes dicere recusant, ne qua assumpti hom minis mysterio divisio ac partitio admisceatur; non video quænam illis ejus cautionis ac prudentiæ ratio sit. Aut enim eo sanctis Patribus, qui ea utentes voce nullam suspicati sunt divisioneın, ipsi se sapientiores pronuntiant, tanquam videlicet 269 posse se spiritualius divina inspicere ac penetrare errore præsumant; vel ipsas per se rerum rationes considerantes, proprii sensus opinione inflati, 'la tere ipsos verum non agnoverunt. Quis enim in divinis Patrum tantisper documentis versatus, nescit, omnem numerum, uti magnus divinusque sentit Gregorius, in eo esse, ut subjectarum rerum quantitatem significet, non ut rerum divisionem, uti hisce videtur, denotet? Qua enim etiam ratione dividere poterit (libens ex eis quæram) quod nec ipsum substantiæ in morem vere exsistat? Sub stantiæ enim est, quæ vere exsistat, ut aliquid circa aliud quidpiam possit `efficere. Quomodo autem etiam dividetur, quod, sua ipsum ratione ne pati quidem aut recipere potest? fd enim accidentis, id est, qualitatis proprium, carum rerum periti censuerunt, quæ in subjecto esse dicuntur. Quod si numerus secundum propriam rationem, nec vin dividendi, nec ut dividatur, habet. Neque enim illi » Orat. 56, quæ est 4 Dc theol. p. 602. • Edita Gregor.
col. 475–476page 52 of 144
PG 91:475ο και Πατέρα, οίδεν, οἷς ἐν τούτῳ καὶ πᾶσι κατηκολούθησεν, οὐ τοῦ, ὄντως, ἀλλὰ τοὺς μηδ' ὅλως ἁγίους. Οὐ γὰρ δήπου ποτ' ἂν περὶ ἑνὸς θελήματος φήσει τις ᾿Αθανάσιον τὸν ἀοίδιμον, διαρρήδην βοῶντα καθα άπερ φθάσαντες παρέστημεν Δύο θελήματα ἐν ταῦθα δείκνυσι· τὸ μὲν, ἀνθρώπινον, τὸ δὲ, Θεϊκόν. ; " Οὐ Γρηγόριον τὸν Θεολόγον, περὶ τοῦ ἀνθρωπικού τοῦ Σωτῆρος θελήματος λέγοντα· Τὸ γὰρ ἐκείν που θέλειν, οὐδὲ ὑπεναντίον Θεῷ, θεωθὲν ὅλον. Οὐ τὸν ὁμώνυμον αὐτῷ τῆς Νυσσαίων καθηγητήν. Η ψυχὴ θέλει, τὸ σῶμα άπτεται, φάσκοντα, και «Τῷ ἐνεργοῦντι σώματι, καὶ τῇ ἁρμῇ τοῦ ἐν τῇ ψυχῇ γινομένου θελήματος. Καί: Θέλων μὲν διὰ »:. τῆς ψυχῆς, ἀπτόμενος δὲ διὰ τοῦ σώματος,» καὶ »:. • Αλλο τὸ ἀνθρώπινον θέλημα, καὶ τὸ θεῖον ἄλλο, καὶ εἰπών· Μὴ τὸ ἐμὸν, τὸ ἀνθρώπινον τῷ λόγῳ ἐσήμανεν προσθεὶς δὲ, Τὸ σὸν, ἔδειξε τὸ συναφές τῆς ἑαυτοῦ πρὸς τὸν Πατέρα θεότητος. Οὐ τὸν Χρυσόστομον Ἰωάννην, παιδεύοντα· Οὐ γὰρ ἀγω νιᾷν μόνον ἐμφαίνει τὰ ῥήματα, ἀλλὰ δύο θελήματα. Καὶ ἂν μὲν ἐπὶ τῆς θεότητος τὸ εἰρημένον ἦν τοῦτο, ἀντιλογία τις γίνεται· ἂν δὲ ἐπὶ τῆς σαρκὸς, ἔχει λόγον τὰ εἰρημένα. Οὐ γὰρ τὸ μὴ θέλειν ἀποθανεῖν τὴν σάρ 83 και κατάγνωσις " φύσεως γάρ ἐστι τοῦτο. Αὐτὸς δὲ τὰ τῆς φύσεως ἅπαντα χωρὶς ἁμαρτίας ἐπιδείκνυται, καὶ μετὰ πολλῆς τῆς περιουσίας. Οὐ Κύριλλον τὸν Ἀλεξανδρείας σοφῶς ἐκδιδάσκοντα· ι Τοῦτο γὰρ ἦν τὸ θέλημα τοῦ Πατρὸς, εἰς τέλος διεξαγαγεῖν τὴν οἰκονομίαν. Ἔχει δὲ καὶ τὸ μὴ θέλειν ἀπαθα νεἶν, διὰ τὸ παραιτείσθαι τὴν σάρκα τὸν θάνατον φυσικῶς.» Καί· «θελητὸν μὲν ἔχει τὸ ὑπὲρ πάντων »: τεθνάναι, διὰ τὸ βεβουλῆσθαι τὴν θείαν φύσιν· ἀνε θέλητον δὲ, διὰ τὴν σάρκα παραιτουμένην τὸν θάνα τον φυσικώς. Οὐ Σενηρίανὸν τὸν τῶν Γαβάλων πρόεδρον, μαρτυρούμενον, «Ώστε δύο θελήματα ἐμ φαίνει· τὸ μὲν θεῖον, τὰ δὲ ἀνθρώπινον. Αλλ' οὐδὲ περὶ μιᾶς ὁμολογίας τὸν μέγαν ὁμολογητήν » ᾿Αμβρόσιον, ἐμφρόνως κηρύττοντα, Ποίῳ γὰρ τρό πῳ ἡ αὐτὴ ἐνέργεια διαφόρου ἐστὶν οὐσίας Μὴ . γὰρ δύναται μία ενέργεια εἶναι, ὅπου διάφορος ούτ ? σία ἐστίν;» Οὐ Κύριλλον τὸν Ἱεροσολύμων, παρεγ γνώμενον, Έδειξε τὴν διπλὴν ἐνέργειαν, πάσχων μέν, ὡς ἄνθρωπος, ἐνεργῶν δὲ, ὡς Θεὸς ὁ αὐτός. Οὐ Λέοντα τὸν θεῖον, ἀποφωνοῦντά τε συνετώς, Ένεργεῖ γὰρ ἑκατέρα μορφὴ μετὰ τῆς θατέρου κοινωνίας, ὅπερ ἴδιον ἔσχηκεν. Μὺ τὸν Χρυσόστομον αὖθις «Καὶ ἐν μὲν τοῖς ἄλλοις, τῶν συναφθεισῶν φυ σεων διάφορος ἡ ἐνέργεια, τῆς ἀνθρωπότητος καὶ τῆς θεότητος· περὶ δὲ τὴν ἐλεημοσύνην, συντρέχει το τῆς διπλῆς ἐνεργείας· καὶ δύο λοιπὸν ἐνεργειῶν ᾔσθόμην. ὁ Οὐ Κύριλλον ὁμοίως τὸν ᾿Αλεξανδρείας ἱερώτατον καθηγητὴν, ο Οὐ γὰρ μίαν δήπου εἶναι φυσικὴν τὴν ἐνέργειαν δώσομεν Θεοῦ καὶ ποιήματος. 17 των Μεδιολάνων ἀρχιεπίσκοπον δυνάμεως,
Quocirca, etiam Patres pavit, quos in hoc et in omnibus. sibi duces adhibeat; non qui vere sint, sed qui nihil prorsus sancti exsistant. Nemo enim. unquam, unius asserlorem voluntatis Athanasium, laude inclytum dicat, qui videlicet diserte clamet, « uti a nobis in superioribus allatum est: Duas hic ostendit voluntates; aliam quidem humanam aliam vero divinam.. Non. Gregorium Theologum, « qui de humana Salvatoris voluntate dicat: • Illius» enim velle, nec Deo quidquam contrarium; quod sit totum difcatum. Non cujus idem nomen, Nyssenum episcopum, qui dicat Anima vult, corpus tangit; a et: 4 Operante corpore, et animi «« motu voluntatis; et Volens quidem animo, tangens autem corpore; et Aliam humanam voluntatem, aliam divinam. Et dicendo: Non mea, bumanam voluntatem sermone declaravit; addendo inters, sed tua, sua cum Patre deitalis monstravit» conjunctionem. Non Joannem Chrysostomum, qui doceat a Neque solum tristari mortis angustia haec verba significant, sed etiam duas voluntates. Nam si de divinitate dictum istud est, quædam contradictio est. sin aulem de carne, quæ dicta sunt, rationi sunt consentanea. Non enim quod caro mori nolis, res digna vituperio est, cum sit istud naturae; ipseque quae sunt natura, uuo dun taxat excepto peccato, copiosissime ostendat. Now Cyrillam Alexandrinam episcopum, qui sapienter tradat: «Haec enim erat voluntas Patris, ut dispen fationem (nostre scilicet salutis negotiam) in finem perduceret. Habet autem et quod nolit mori ratione, qua naturaliter caro mortem defugit. Et Habet quidem ex animo, ut pro omnibus moriatur, quod istud divinæ naturæ consultum sit; habet autem» non ex ánimo,ob carnem,quæ natura mortem refugit. Non Severianum Gabalorum antistitem, testantem, ›» duas voluntates designare; alteram quidem divinam, “ alteram autem humanam. At neque Mediolanen sem archiepiscopum magnum confessorem Ambro- “; sium, sebrie cateque praedicantem Quemadmodum enim eadem operatio, diversæ esset substantiæ Num una operatio potest esse, ubi diversa substan- « tia est?» Non Cyrillum Hierosolymorum antistitem,» qui admoneat: • Duplicem ostendit operationem; patiens quidem, ut homo, operans vero idem ipse, D. nt Deus.» Non divinum Leonem, qui ita propun tiet: Agit enim utraque forma cum alterius communione; quod proprium habuit.» Non rursus Chrysostomum:. Et in aliis quidem, naturarum, quæ conjunctæ sunt, diversa operatio humanitatis et deitatis. Ad eleemosynam autem quod attinet, concurrit quod utriusque operationis est; ac de mium duas operationes sensi. Non Cyrillum simi liter sacratissimum Ecclesiæ Alexandrinæ magì strum, qui et ipse dicat: «Neque enim unam esse dabimus Dei et creaturæ naturalem operationem. › * Emend. ex sap., alioqui nullius sensus quod ita expressum. lius in vi synodo, potestatis, ut Latina Ambrosii..
col. 477–478page 53 of 144
PG 91:477Πως ευσεβῶς πρὸς δήλωσιν τῆς διαφορᾶς ὁ ἀριθμὸς παραλαμβάνεται. Ὥστε οὐ τὸ πόσον εἶναι τὸ ποσόν δηλοῦν ποιεῖ ἡ εἰσάγει διαίρεσιν· ἀλλὰ ποσὸν μὲν δηλοί, διαφοράν δὲ εἰσάγει. Ωσπερ γὰρ πᾶσα διαφορά ποσοῦ τινος ἀριθμὸν ἐπιδεχομένου ἐστὶ δηλωτική, τὸν τοῦ πῶς εἶναι λόγον εἰσάγουσα· τὸ γὰρ ἄποσον, καὶ ἀδιάφο τον πάντως, ὡς ἁπλοῦν τῇ οὐσίᾳ καὶ τῇ ποιότητι οὕτω καὶ πᾶς ἀριθμὸς ποσοῦ τινων διαφερόντων, κατὰ τὸν τοῦ πῶς εἶναι, ἢ τὸν τοῦ πῶς ὑφεστάναι λόγον ὑπάρχων δηλωτικός, τῆς διαφορᾶς τῶν ὑπο κειμένων, καὶ οὐ τῆς σχέσεως ἐστιν εἰσαγωγικός. Οτι δὲ ταῦθ' οὕτως ἐπ' αὐτῆς ἔχει τῆς ἀληθείας, καὶ ὅτι πᾶς ἀριθμὸς διαφορᾶς καὶ οὐ διαιρέσεως ἐστι δηλωτικός, μαρτυρεῖ τῷ λόγῳ πάλιν ὁ ἁγιώτατος Κύριλλος ἐν τῇ πρὸς Εὐλόγιον ἐπιστολῇ, γράφων οὕτως ἐπὶ λέξεως·. Οὕτω καὶ ἐπὶ Νεστορίου, κἂν λέγῃ δύο φύσεις, την διαφορὰν σημαίνων τῆς σαρ κὸς καὶ τοῦ Θεοῦ Λόγου· ἀλλ᾽ οὐκέτι τὴν ἕνωσιν ὁμολογεῖ μεθ᾿ ἡμῶν. Ἡμεῖς γὰρ ἐνώσαντες ταῦτα, Ένα Χριστόν, ένα Υιόν, ένα Κύριον ὁμολογοῦμεν καὶ λοιπὸν, μίαν τὴν τοῦ Υἱοῦ φύσιν σεσαρκωμένην.» Ωσανεὶ ἔλεγεν, Ἡμεῖς τὴν τοῦ μυστηρίου διασκοποῦντες πάνσοφον οἰκονομίαν· ὅτ' ἂν μὲν σώ ζεσθαι δεικνύναι βουλώμεθα τῶν συνελθόντων την διαφορὰν μετὰ τὴν ἔνωσιν, δύο κατὰ τοῦτο καὶ μόν νον τὰς φύσεις λέγομεν· κατὰ μόνην την θεωρίαν, πρὸς δήλωσιν τῆς διαφορᾶς, τὸν ἀριθμὸν παραλαμβάνοντες· ὅτ' ἂν δὲ τὸν ἄῤῥητον τοῦ μυστηρίου διακριβῶμεν τῆς ἑνώσεως τρόπον, μίαν τοῦ Θεοῦ Λόγου, φύσιν σεσαρκωμένην φαμέν. Τοῦτο γὰρ, ὡς οἶμαι, αὐτῷ βούλεται δηλοῦν, τὸ «Ἡμεῖς δὲ ἐνώσαντες αὐτ τὰ, ἕνα Χριστὸν, ἕνα Υἱὸν, ἕνα Κύριον ὁμολογοῦ μεν· καὶ λοιπὸν, μίαν τοῦ Λόγου φύσιν σεσαρκωμένην.» Τουτέστιν, ἡμεῖς ὁμολογοῦντες τὴν ἕνωσιν, καὶ τὸν αὐτῆς ἀκριβῶς μετ᾿ εὐσεβείας διαρθροῦντες τρόπον, οὐ κεχρήμεθα τῇ σημαντικῇ φωνῇ τῆς δια φορᾶς πρὸς δήλωσιν τῆς ἑνώσεως· ἀλλὰ τὴν μὲν ἐπὶ τῆς διαφορᾶς, τὴν δὲ ἐπὶ τῆς ἑνώσεως προσφάς μως ἐκλαμβάνοντες, ἀσύγχυτον φυλάττομεν τῶν ση μαινομένων τὸν νοῦν. Ὡς λοιπὸν ἐντεῦθεν εἶναι δῆ λον, ὅτι κοινὸν αὐτῷ καὶ Νεστορίῳ τὸ λέγειν δύο φύσεις, μέχρι τοῦ γινώσκειν τὴν διαφοράν. Οὐκέτι δὲ κοινὸν ἦν, τὸ καὶ τὴν ἔνωσιν ὁμολογεῖν, τῷ λέ γειν, ο Ένα Χριστόν, ἕνα Υιόν, ένα Κύριον, καὶ μίαν τοῦ Λόγου φύσιν σεσαρκωμένην, ὅπερ Νεστόριος εἰπεῖν οὐ κατεδέχετο. Τὸ γὰρ φάσκειν, «Οὕτω καὶ ἐπὶ Νεστορίου, καν λέγῃ δύο φύσεις, την διαφορὰν σημαίνων τῆς σαρκὸς καὶ τοῦ Θεοῦ Λόγου· ἀλλ' οὐκέτι τὴν ἔνωσιν ὁμολογεῖ μεθ᾿ ἡμῶν, οὐκ ἄλλο ἢ τοῦτο βούλεται δηλοῦν, ὅτι Νεστόριος, τὴν μὲν δια φορὰν μεθ᾿ ἡμῶν ὁμολογεῖ, διὰ τοῦ λέγεὶν δύο φύ-. σεις· τὴν δὲ ἔνωσιν οὐκέτι μεθ᾿ ἡμῶν ὁμολογεῖ, μή λέγων • Ένα Χριστόν, ένα Υιόν, ἕνα Κύριον, καὶ μίαν τοῦ Λόγου φύσιν σεσαρκωμένην.» Καὶ σαφὲς τοῦτο καθέστηκε τοῖς τοῦ καλοῦ ἐρασταῖς, καὶ τὸ ἀληθὲς ἀγαπᾶν ἐσπουδακόσιν, ἐκ τοῦ μηδαμοῦ φαί νεσθαι τὸν διδάσκαλον, ἢ κωλύοντα λέγειν δύο φύ σεις μετὰ τὴν ἔνωσιν· ἀλλὰ διαιρεῖν τὰς φύσεις μετὰ
Quonam modo numerus ad distinctionem significan dum pie assumatur. Non igitur quod quantitatem, quanta sit esso significat, divisionem facit autre inducit: sed quane titatem quidem significat,' ac distinctionem inducit. Quemadmodum enim omnis distinctio quantitatein aliquam numerum recipientem significandi vim habet, ac ejus quod est sic talique modo esse, rationem inducit (nam quod quantum non est, om nino etiam indistinctum, tanquam 271 substantia simples ac qualitate est): sic et omnis numerus, cum aliquarum rerum distinctarum quantitatem significet, qua ratione illa exsistunt, autre subsi stunt, subjectorum distinctionem inducit, non vero habitudinem. Quod autem hæc se vere ita habeant, omnisque numerus vim habeat significandæ distin ctionis, non vero divisionis, testis iterum sanctis– simus Cyrillus est in epistola ad Eulogium, cum sic ad verbum scribit: 4 Sic et in Nestorio, etsi duas naturas esset dicat, distinctionem carnis Dei que Verbi significans; non tamen unionem nobis cum confitetur. Nos enim bis unitis, unum Chris stum, unum Filium, unum Dominum confitemur; ac postremo, unam Filii naturam incarnatam. › Quasi diceret: Nos sapientissimam mysterii dispen sationem considerantes, tum quidem, cum eorum quæ convenerunt, distinctionem post unionem incolumem ostendere volumus, ea duntaxat ratione duas naturas nuncupamus; qui nempe sola animi consideratione, ad significandam distinctionem, numerum assumamus: cum vero arcaǹum myste rii unionis modum accuratius explicare nitimur, unam Dei Verbi naturam incarnatam dicimus. Id enim, puto, vult significare, quod ait: Nos au tem his unitis, unum Christum, unum Filium, unum Dominum confitemur; ac postremo, unam Verbi naturam incarnatam.» Hoc est: Nos qui unionem confitemur,ejusque accurate pieque modum distinguimus, non utimur explicanda unionis causa voce ejusmodi, quæ vim habeat significandæ di stinctionis; sed aliam in distinctione, aliam in unione convenienter usurpantes, inconfusum, eorum quæ significantur, servamus intellectum. Ex quibus palam conficitur, id illi cum Nestorio commune fuisse, ut duas naturas, dum hactenus distinctio noscitur, diceret. Haud vero fuisse com mune, ut et unionem fateretur, dicendo: • Unum Christum, unum Filium, unum Dominum, ac unam Verbi naturam incarnatam; › cum id Nestorius non admitteret. Dicendo enim:. Sic et in Nesto rio, etsi duas naturas esse dicat, distinctionem si gnificans carpis et Dei Verbi; non tamen unionem nobiscum confitetur; nihil aliud sibi vult, quam quod Nestorius distinctionem quidem pariter con fiteretur dicendo duas naturas: non autem conti teretur etiam 272 unionem, cum non diceret, Unum Christum, unum Filium, unum Dominum, unamque Verbi naturam incarnatam. Atque id perspicuum est, boni honestique amantibus, iisge
col. 479–480page 54 of 144
PG 91:479τὴν ἔνωσιν· ἢ ἀνῃρῆσθαι διδάσκοντα τὴν διαφοράν τῶν συνελθόντων μετὰ τὴν ἕνωσιν· ὡς ἔστιν ἐκ μυ ρίων αὐτοῦ συγγραμμάτων καταμαθεῖν. β Εἰ τοίνυν ἀεὶ μὲν ἡ ἔνωσις ἔστηκεν. ἀεὶ δὲ καὶ τὰ Ενωθέντα μένει ἀσύγχυτα· ἀεὶ δὲ καὶ ἡ τῶν ἐνω θέντων σώζεται διαφορά, δι᾿ ἣν ὁ ἀριθμὸς παρελήφθη κατὰ τοὺς Πατέρας· πῶς οὐκ ἀνάγκη, είπερ ἄρα ἀεὶ ἡ ἔνωσις καὶ τὰ ἑνωθέντα, καὶ ἡ τούτων διαφορὰ ἕστηκε καὶ μένει καὶ σώζεται, καὶ δύο φύ σεις εὐσεβῶς λέγειν ἐπὶ δηλώσει τῆς τῶν συνελθόν των διαφορᾶς, καὶ πάλιν μίαν φύσιν τοῦ Θεοῦ Λόγου σεσαρκωμένην ὁμολογεῖν, πρὸς ἔνδειξιν τῆς καθ' ὑπόστασιν ἑνώσεως, μηδ' ἑτέρας τῶν φωνῶν, τούτων δηλονότι, διὰ τῆς ἑτέρας ἀναιρουμένης, ὡς δοκεῖ τισιν ὑπόθεσιν σοφίας ποιουμένης τὸ ἄσοφον· ἵνα μὴ σύγχυσις ἢ διαίρεσις παρεισάγηται; Σιωπώντες γὰρ τὴν προσφόρως δηλοῦσαν τὴν διαφορὰν φωνὴν, τ συγχύσει χώραν ἔχειν παρέχομεν· μὴ λέγοντες δὲ πάλιν τὴν τῆς ἑνώσεως σημαντικὴν, πῶς τὴν διαί ρεσιν τροπώσασθαι (ε) οὐ γινώσκομεν, ἀλλ᾽ ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ Χριστοῦ ἀεὶ μὲν κειμένων καὶ λεγομένων εύ σεβῶς· οὐ κατὰ τὸ αὐτὸ δὲ, ὅτι μηδὲ τὰ σημαινόμενα αλλήλοις ταὐτά. Οὐ γὰρ ταὐτὸν διαφορὰ καὶ ἔνω σις· εἰ καὶ περὶ τὸν αὐτὸν, καὶ τοῦ αὐτοῦ καὶ εἰσὶ καὶ λέγονται· ἑτέρα γὰρ τούτων τῆς ἑτέρας κεχωρισμένως εκφωνουμένη, ἀτελής τέ ἐστιν, ὅσον πρὸς δήλωσιν τοῦ ὅλου μυστηρίου, μὴ συνεπαγομένη τὴν ἄλλην συνήγορον, καὶ τὸ ὕποπτον ἔχουσα δεί κνυται· ἡ μὲν διαιρέσεως, διὰ Νεστόριον τὸν ἀρνούμενον τὴν καθ' ὑπόστασιν ἕνωσιν, καὶ κρατεῖσθαι σαρκὶ τὸν ἀπερίγραφον εὐδοκῆσαι δι᾿ ἡμᾶς ὁμολογεῖν οὐκ ἀνεχόμενον· ἡ δὲ συγχύσεως, διὰ Ἀπολινάριον καὶ Εὐτυχέα, τοὺς ἀρνουμένους τὴν διαφορὰν τῶν συνελθόντων μετὰ τὴν ἕνωσιν· καὶ τὸν ἀόρατον αι σθήσει ὑποπεσεῖν ἡμετέρα, διὰ τὴν φυσικὴν ἰδιότητα τῆς ἐξ ἡμῶν ἁγίας αὐτοῦ σαρκὸς ἀνασχέσθαι όμι λογεῖν αἰσχυνομένους. Δεῖ οὖν, ὡς εἴρηται, τοὺς ἀληθῶς εὐσεβεῖν βουλομένους, καὶ μίαν τοῦ Θεοῦ Λόγου φύσιν σεσαρκωμέν νην ὁμολογεῖν, ἵνα διὰ τούτου ἡ ἄκρα δειχθῇ ἕνωσι; καὶ δύο πάλιν φύσεις λέγειν, ἵνα ἡ διαφορὰ τῶν συν ελθόντων καὶ ἀσυγχύτως σωζομένων μετὰ τὴν ἔνω σιν δηλωθῇ· καὶ πρὸς τοῦτο καὶ μόνον τὸν ἀριθμὸν παραλαμβάνειν. Δι' ἄλλης γὰρ, ὡς εἰκὸς, φωνῆς δηλοῦσθαι τὴν διαφορὰν οἱ Πατέρες οὐκ ἐδοκίμασαν. Εἰ δέ τις ἐφ' ἑαυτῷ πεποιθὼς ᾖ, καὶ δύναται ἁρμοδιωτέραν πρὸς τὴν ταύτης δήλωσιν ἐπινοῆσαι φω 53 Η σύνταξις· Μηδετέρας τῶν φωνῶν, τοῦ δύο, καὶ ἕν, ἀναιρουμένων, ἀλλ' ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ Χριστοῦ ἀεὶ μὲν κειμένων καὶ λεγομένων ευσε έως.: πι (ε)Τὴν διαίρεσιν τροπώσασθαι. τὸ τροποῦσθαι, ἁρμόζεσθαι,
qui veritati studeant, quod nusquam rillum, aut prohibere duas dicendas post unionein, sed tantum post eam dividendas appareat Cy esse naturas. esse, aut sublatam esse. docere, eorum, qua convenerunt, distinctionem post unionent, ut ex innu meris ab eo scriptis libris intelligere licet. Cum igitur semper quidem unio consistat; sem * perque adeo quæ unita sunt maneant inconfusa, ac semper unitorum incolumis vigeat distinctio, ad quam significandam, ut Patrum sententia est, usur-. patur numerus; quomodo non necesse (siquidem plane unio, et quæ unita sunt', eorumque consistit distinctio, manetque ac incolumis est) ut et duas pie naturas dicamus, quo sic eorum quæ conve nerunt explicetur distinctio; ac rursus, unan) Dei Verbi naturam incarnatam confiteamur, ut unio, quæ in persona est, designetur? cum neutra harum vocum alteram destruat, ut nonnulli existimant, qui sapientiæ argumentum sibi insipientiam du cunt; ne scilicet confusio inducatur, autve divisio. Subticendo enim eam vocem, quæ distinctionem apte significet, confusioni locum præbemus; vocem vero non dicendo, quæ vim unionis significandæ habeat, quomodo divisionem convenire non intelligimus? Sed cum in uno eodemque Chri sto, ambæ semper ponantur, atque pie dicantur; etsi non eadem ratione, quando nec ea quæ signi fcantur, sibi ipsa eadem sunt: aliud quippe di stinctio, atque aliud unio, licet circa idem atque ejusdem et exsistant et dicantur. Alterutra enim seorsim ab altera dicatur ac enuntictur, imperfecta est, ad vim totam mysterii declarandam, nisi et alteram una comitem asciscat, suspectaque non stratur; altera quidem divisionis, ob Nestorium, negantem unionem in persona seu hypostasi, nec annuentem fateri, eum, qui incircumscriptus sit, carne teneri voluisse: altera autem confusionis, propter Apollinarium et Eutychetem, qui corum quæ convenerunt, distinctionein post unionem in ficientur; eumdemque, qui iuvisibilis sit, ob natu ralem susceptæ ex nobis carnis proprietatem, sub reantur. 273 Necesse igitur est, uti dictum est, ut qui vere rectaque fide ac pietate loqui atque sentire velimus, tum unam Dei Verbi naturam incarnatam, quo summa unio designetur, confiteamur; tum duas rursus naturas, ob eorum quæ convenerunt inconfuse post unionem incolumium distinctionem significandam, dicamus; inque eam rem, neque aliam prorsus, numerum usurpemus. Nec enim ulla alia yox est, qua Patres significandam esse distin clionem, censuerint. Sin autem aliquis de sua fre sensum nostrum cadere non abnuisse, fateri ve Marg. Fr. Sumaris hac est Neutra vocum, duarum aut unius, teram pcrimente; sed quæ in codem Christo semper pouantur, et pie de co dicantur. Εxponit mech. nec aliter hic lci ex pɔni possit, si negat, retineamus; qua sublata, csset potius climinare, exterere ac abdicare divi sionem, quod nisi vocibus significantibus unitionem positis, recte ait-Maximus nov posse iutetigi.
col. 481–482page 55 of 144
PG 91:481Γρηγ. Νύσσης. —— Ωσπερ ἐπὶ τῆς καθύγρου γῆς, ἐπειδὰν θερμοτέραις ἀκτῖσιν ἐπιλάμψαι ὁ ἥλιος, ἀτμοί τινες ὁμιχλώδεις ἀπὸ τοῦ βάθους ἀνέλκονται ὁμοιόν τι γίνεται καὶ ἐν τῇ καθ᾽ ἡμᾶς γῇ, τῆς τροφῆς ὑπὸ τῆς φυσικῆς θερμότητος ἀναζεούσης· ἀνωφερεῖς δὲ ὄντες οἱ ἀτμοὶ κατὰ φύσιν καὶ αερώδεις, καὶ πρὸς τὸ ὑπερκείμενον ἀναπνέοντες, ἐν τοῖς κατὰ τὴν κεφαλὴν γίνονται χώροις. Φίλων. - Εἰκότως μελέτην θανάτου· σκιὰν δὲ καὶ ὑπογραμμὸν τῆς αὖθις ἐσομένης αναβιώσεως, τὸν ὕπνον οἱ τἀληθῆ πεφρονηκότες ἀπεφήναντο· ἑκατέρων γὰρ ἐναργεῖς φέρει τὰς εἰκόνας, καὶ μεθιστᾷ τὸν αὐτὸν ἐξ ὁλοκλήρου. Κλήμεντ.- Όσα περὶ ὕπνου λέγουσι, τὰ αὐτὰ χρὴ καὶ περὶ θανάτου ἐξακούειν. Εκάτερος γὰρ δηλοί τὴν ἀποστασίαν τῆς ψυχῆς· ὁ μὲν μᾶλλον, ὁ δὲ ἧττον. Πάσι δὲ, ὡς ἔπος εἰπεῖν, διαμαχητέον ὑμῖν πρὸς τὸν ὕπνον, ὡς πλείονα χρόνον τοῦ ζῆν διὰ τὴν ἐγρή γορσιν μεταλαμβάνειν. Ο γὰρ ὕπνος ὥσπερ τελώνης τὸν ἥμισυν ἡμῖν τοῦ βίου συνδιαιρείται χρόνον. Πολλοῦ γε δεῖ μεθ᾿ ἡμέραν καθεύδειν, τοῖς καὶ τῆς νυκτὸς τὸ πλεῖστον εἰς ἐγρήγορσιν ἀποτεμνομένοις. Δημοκρίτ. — "Αγρυπνος ἐσό κατὰ τὸν νοῦν· συγ γενὴς γὰρ τοῦ ἀληθινοῦ θανάτου ὁ περὶ τοῦτον ὕπνος. Οι ἡμερήσιοι ὕπνοι σώματος ὄχλησιν, ἢ ψυχῆς ἀδημοσύνην, ἢ ἀργίην ἢ ἀπαιδευσίαν σημαίνουσιν. Φιλοστράτ. -- Οὐδὲ γὰρ οἱ σώφρονες καὶ σπουδαῖοι νυστάζουσι, κἂν παῤῥω τῶν νυκτῶν σπουδάζουσιν. Οὐ γὰρ ἔξωθεν αὐτοὺς ὁ ὕπνος ὥσπερ δεσπότης, ὑβρίσας εἰς τὸν αὐχένα δεδουλωμένον ὑπὸ τοῦ οἴνου ἀλλ' ἐλεύθεροί τε καὶ ὀρθοὶ φαίνονται. καταδαρθέντες δὲ καθαρᾷ τῇ ψυχῇ δέχονται τὸν ὕπνον, οὔτε ὑπὸ τῶν εὐπραγίῶν ἀνακουφιζόμενοι, οὔτε ὑπὸ κακο πραγίας τινὸς ἐκτρώσκοντες. Σύμμετρος γὰρ πρὸς ἄμφω ταῦτα ψυχή νήφουσα, καὶ οὐδετέρου τῶν παθῶν ἥττων· ὅθεν καὶ καθεύδει ἥδιστα καὶ ἀλυπότατα, μὴ ἐξισταμένη τοῦ ὕπνου. ΛΟΓΟΣ Α' Μ. Περί μέθης. Δουκ, κα'. Προσέχετε ἑαυτοῖς, μήποτε βαρυνθῶσιν αἱ καρδίαι ὑμῶν ἐν κραιπάλῃ καὶ μέθῃ καὶ μερίμναις βιοτικαῖς· καὶ αἰφνιδίως ὑμῖν ἐπιστῇ ἡ ἡμέρα ἐκείνη. Ρωμ. ιγ'. — Ὡς ἐν ἡμέρᾳ εὐσχημόνως περιπατήσωμεν· μὴ χώμαις καὶ μέθαις, μὴ κοίταις καὶ ἀσελγίαις. Σολ. ζ. -- Αγαθὸν πορευθῆναι εἰς οἶκον πένθους, ἢ εἰς οἶκον πότου. Παροιμ. κγ'. - Μὴ ἴσθι οινοπότης· πᾶς γὰρ μέσ αυτος πτωχεύσει. τιπ, νιι,
31 In Gesn. Stobro 88. Greg. Nyss. - Ut in bumente terra, calidioribus solis radiis illustrata ac fota, vapores quidam ne bulosi ex imo excitantur; idem propemodum con tingit in nostri corporis terra, dum naturali calore cibus effervescit: cumque vapores suapte na tura sursum ferantur et aerii sint, exspirent que in locum superiorem, in capitis sede consi dent. Philonis. - Merito mortis meditationem, um bramque et formam futuræ rursus vitæ instaura tionis, viri¨vera sapientes asserte tradiderunt: am borum enim clara fert simulacra ac de integro eumdem ex altero in alterum transfert. Clementis. Omnia quæ de somno dicuntur, eadem et de morte dicta accipienda sunt; utrum que enim animi defectionem declarat: hac magis, ille minus. Tolis viribus, ut summa dicam, cum 616 som no nobis digladiandum, ut per vigiliam, longiora vitæ spatia consequamur. Somnus velut quidam publicanus, prope dimi dium vitæ tempus nobis aufert. Tantum abest ut interdiu dormiendum sit, ut et noctis partem maximam vigiliæ sit tribuen dum. Democrit. Mente vigil esto; qui enim illi somnus obvenit, veræ mortis cognatus et affinis exsistit. Diurni somni corpus gravant, aut animo I dium ac mœstitudinem afferunt, aut otiosi segnis que animi indicio sunt, aut indisciplinati. Philostrati —— Qui sapientes et sobrii sunt, sta diosique ac strenui, nunquam dormitant, etiamsi studia sua in multam noctem producant. Non enim somnus tanquam dominus eos extrudit, cervicem vino subactam contumeliæ habens eamque tentans; sed liberi rectique conspiciuntur. Dormientes vero, pura mente somnum suscipiunt, ut neque secundis rebus levius efferantur, neque ullis adversis deji ciantur. In utrisque enim mens sobria moderatio– nem tenet, neutroque se affectu vinci patitur. Ita que et suavissime et sine molestia, somno non in tercepto, dormit. De ebrietate. Luc. xxı, 34. Attendite vobis, ne quando gra ventur corda vestra in crapula et ebrietate et curis hujus vitæ: et superveniat in vos repentina dies illa. Rom. 13. - Sicut in die honeste ambule mus non in comessationibus et ebrietatibus, non in cubilibus et impudicitiis. Eccle. 3. — Bonum est ire in domum luctus, quam in domum convivii. Prov. xxm, 20, 21. - Noli esse vini bibax; om nis enim vino deditus mendicabit.
col. 483–484page 56 of 144
PG 91:483προφερομένην, ύποπτον ποιεῖται τὴν φωνὴν τοῦ ἀδιαιρέτου, ἐπειδὴ κατὰ μόνην τὴν σχετικὴν συν άφειαν τὴν ἕνωσιν γεγενῆσθαι ἐδόξαζον. ** Καθ' ὑπόστασιν μὲν οὖν ἔνωσίς ἐστι κατὰ τοὺς Πατέρας, ἡ τῶν ἑτερουσίων εἰς μίαν ὑπόστασιν σύνοδος, θατέρου τῶν κατ' αὐτὴν συγκειμένων, πρὸς τὸ ἕτερον τὴν φυσικὴν ἰδιότητα ἀνέθευτόν τε καὶ ἀμετάβλητον ἔχουσα καὶ ἀδιαίρετον. Σχετική ἕνωσίς 18 ἐστιν, ἡ τῶν καθ' αὐτοὺς ἰδικῶς ἐν μονάσι . προσωπικαῖς ὑφεστώτων ἴση θελήματος κίνησις καὶ γνωμικής ταυτότητος ἀπαραλλαξία. Ο τοίνυν όμο λογῶν τὴν καθ᾽ ὑπόστασιν ἔνωσιν, καν λέγῃ δύο φύ σεις ἐπὶ Χριστοῦ μετὰ τὴν ἔνωσιν ἡνωμένας ἀδιπι ρέτως, ενώσει δηλονότι τῇ καθ᾽ ὑπόστασιν, τῆς ἀλη θείας καθοτιοῦν οὐ διαμαρτάνει. Τὰ γὰρ ἐξ ὧν σύγε κειται ὁ Χριστὸς ἀσύγχυτα μεμενηκέναι διὰ τὴν σωζομένην διαφορὰν κατὰ τοὺς Πατέρας ὁμολογεῖ τοῦ καθ᾽ ὑπόστασιν ἑνὸς οὐδαμῶς τὰ τῷ φυσικῷ λό γῳ ἀλλήλων διαφέροντα ἐκτὸς εἶναι, καὶ χωρὶς καθ' οιονδήποτε τρόπον γινώσκειν δυνάμενος. Ὁ δὲ τὴν κατὰ σχέσιν πρεσβεύων Ένωσιν, κἂν εἰ μυριάκις λέγοι τὸ ἀδιαίρετον, τὸ ἐπίψογον κέκτηται· κατά τινα γὰρ ἀγαπητικὴν συνδιάθεσιν ἡνῶσθαι, καὶ τὸ αδιαίρετον ἔχειν λέγει τὰ σημαινόμενα· οὐδαμῶς μίαν ὑπόστασιν εἶναι τὸν Θεὸν Λόγον μετὰ τῆς ἐξ ἡμῶν ἰδίας αὐτοῦ ἐμψύχου τε καὶ ἔννου σαρκὸς εἰσ πεῖν οἷός τε ὧν. Ἐκ δύο γὰρ ὑποστάσεων ἰδικῶν τῶν πρὸς τὰ ὁμοειδή άτομα ἰδικῷ λόγῳ μεμερισμέν νων, μίαν γενέσθαι ὑπόστασιν, ἀμήχανον. Ωστε οὐχ ἁπλῶς διαβάλλει καὶ ἀποπέμπεται ὁ ἅγιος Πατὴρ ἡμῶν Κύριλλος, τὸ λέγειν δύο φύσεις ενω μένας αδιαιρέτως μετὰ τὴν ἕνωσιν, ἀλλὰ τὴν σημαινομένην διὰ τῆς τοιαύτης φωνῆς τῶν κακῶς χρησαμένων ἔννοιαν. Εἰ τοίνυν δέδεικται, κἂν εἰ μετρίως, πλὴν ὅτι γε κατ' ἐμὲ εἰπεῖν, ἀρκούντως, ὡς δι' ἐπιστολῆς σημᾶναι ἦν δυνατόν, ἔκ τε τῶν ἁγίων Πατέρων, καὶ τῆς τῶν κοινῶν ἐννοιῶν ἀκολουθίας, ὡς τὴν οἰανοῦν διαίρεσιν, οὔτε ποιεῖν, οὔτε πάσχειν, οὔτε εἰσάγειν ὁ ἀριθμὸς δύναται, ἀλλ᾽ ἁπλῶς μὲν δηλοῖ τὰ πόσα τῆς δὲ σχέσεως, ὡς δ᾽ ἂν ἔχοντα τύχωσιν, οὐ προσ άπτεται· ποία λοιπὸν ὑπολέλειπται τομῆς ὑπόνοια, ή διαιρέσεως, τοῖς πρὸς τὴν ἁγίαν τοῦ Θεοῦ στασιάζουσιν Ἐκκλησίαν, καὶ εἰκῇ τοῦ κοινοῦ σώματος αὐ τοὺς ἀποτέμνουσιν· οὐ μᾶλλον ὁρῶντες, ἢ πάσχοντες τῷ χωρισμῷ ἐλεεινῶς νεκρούμενοι και φθειρόμενοι· καὶ τὴν ὅσον ἐπὶ τῇ ἀπρεπείᾳ τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, δίκην ἑαυτοῖς ἑτοιμάζοντες· ὥστε παραιτεῖσθαι τούτου γε ἕνεκεν τὴν ὀρθὴν καὶ εὐσεβή τῆς πίστεως ὁμολογίαν· εἰ μὴ ἄρα ἐν προσχήματι εὐλαβείας, τοῦ μὴ τεμεῖν δόξαι τὴν ἕνωσιν, τὴν σύγ το Ορος τῆς καθ᾽ ὑπόστασιν ἐνώσεως ἀκριβής τε καὶ σύντομος. στο ο Ορος της σχετικής Ενώσεως.
secundum hypostasim. Prolatam vero a Nestorianis & eamdem indivisi vocem suspectam reddit, quod illi affectu solummodo et habitudine factam unioncm traderent. Ac quidem unio in persona ac secundum hypo stasim in Patrum sententia, eorum est, quæ cum di. verse substanti:e sint, in unam personam ac hypo ștasim coeunt; ntrovis componentium naturalem cum altero servante sinceram immutabilemque ac indivisam proprietatem. Unio autem quæ est affectu et habitudine, eorum est, quæ per se seorsim in suis personalibus unilatibus exsistunt, par volun tatis motus, ejusdemque animi ac sententiæ summa consensio. Qui ergo unionen, quæ est in persona, confitetur, etsi duas in Christo naturas post unio nem indivise unitas dicat (unione scilicet in per sona et secundum hypostasim), ne minimum a ve ritate aberrat. Ea enim ex quibus Christus rompositus est, inconfusa mansisse confitetur, juxta ac Patres sentiuut, idcirco quod incolumis corum distinctio est ac differentia; qui nempe ea quæ naturali ratione inter se distincta sunt, extra unum persona seu hypostasi, seorsumque nullo modo intelligere valeat. At qui unionen in affectu positain, seu habitudine constantem aflirmat, vel si millies ampliusque indivisum dicat, 275 me rito labem reprehensionis habet: quippe cum ea que significantur, pari amicitiæ affectu ac dilectionis unita esse, ac indivisionem habere asserat; ita ni mirum, ut Deum Verbum, una cum carne sua c ex nobis sumpta, anima mentisque sensu prædita, unam personam seu hypostasim dicere nunquam valeat. Ut enim ex duabus singularibus personis, propria ac singulari sua ratione ab individuis ejus dem speciei divisis, una fiat persona ac hyposta tis, baudquaquam. fieri possit. Non ergo sanctus dici duas naturas post unionem indivise unitas, sed profligat. Pater Cyrillus absolute ac simpliciter reprehendit, quem tali voce, male ea utentes, sensum ingerebant, Cum igitur, paulo saltem levius, mea tamen sen tentia, quod satis videatur, quantum per episto lam consignari poterat, probatum sit, tum ex san clis Patribus, tum ex communium conceptionum consequentia, numerum nullam prorsus divisio aem facere posse aut recipere vel inducere, sed quantitatem solummodo significare; habitudinem vero, quæcunque demum intercedat, non attingere quænam deinceps sectionis seu divisionis suspicio tumultuantibus adversus sanctam Dei Ecclesiam, seque temere a communi corpore abscinden tibus; nec tam facientibus, quam ipsis patien tibus; qui scilicet separatione illa ac divortio mi serabilem in modum intercant sibique labem as ciscant; ac pro eo quod Christi corpus dedecorant, poenam sibi accupulant, ut nempe ejus rei gra tia reclam piamque confessionem abpuant, visi Marg. Unionis in persona, accurata meque definitio. Unionis affectualis definitio.
col. 485–486page 57 of 144
PG 91:485χυσιν ἀσπαζόμενοι, τὸ μὴ ἀλῶναι ἐπ' ἀσεβεῖ δόξῃ ὡς πανούργοι τεχνάζονται. Οτι πραγμάτων ήγουν οὐσιῶν ἐπὶ Χριστοῦ ἡ διαφορὰ, ἀλλ' οὐ ποιοτήτων· καὶ ὅτι πᾶσα διαφορὰ, ἐξ ἀνάγκης ἑαυτῇ συνεισάγει την ὧν εἶναι λέγεται πάντως ποσότητα· ἡ δὲ ποσότης, τὸν ἑαυτῆς σημαντικὸν ἀριθμὸν, καν τε συνεχής ἐστιν ἡ ποσότης, καν τε διῃρημένη. Έδει γὰρ αὐτοὺς, εἴπερ ἀληθῶς τοῦτο μὴ ἦν, μηδὲ τὴν διαφορὰν ψιλῇ καὶ μόνῃ τῇ προφορά, ὡς κατὰ μηδενὸς κειμένην, πρὸς ἐξαπάτην τῶν ἀφελεστέρων ειρωνευτικῶς προφέρουσι, μὴ παραιτεῖσθαι λέγειν, τίνα καὶ πόσα τὰ διαφέροντα τυγχάνει ὄντα, ὧν εἶναι τὴν διαφορὰν ὁμολογοῦσιν. Εἰ γὰρ σώζεσθαι μετὰ τὴν ἔνωσιν τὰ ἐξ ὧν ἡ ἔνωσις πι στεύουσιν, δύο πάντως τὰ σωζόμενα ὁμολογήσαις ἄν. Τοσαῦτα γὰρ καὶ τὰ συνελθόντα πρὸς ἕνωσιν τὴν ἀδιάσπαστον, τὴν οἰπνοῦν τροπὴν ἢ σύγχυσιν, ἢ μείωσιν, ᾗ συναίρεσιν, ἢ μεταβολὴν τὴν εἰς ἄλληλα, ἐκ τῆς ἑνώσεως οὐ δεξάμενα. Νυνί δὲ τοῦτο μὴ δου ξάζοντες, ὡς ἠρνημένοι τὰς φύσεις μετὰ τὴν ἔνωσιν αύξεσθαι, ὑπευθύνους ἑαυτοὺς ἐλέγχοις πεποίηνται, Σἂν μὴ βούλωνται, μόνῃ ποιότητι λέγοντες τὴν δια φορὰν σώζεσθαι, τῶν πραγμάτων χωρίς· ὅπερ ἀν θρώπων προδήλως παιζόντων ἐστί· καὶ τὸ μὴ γε λάσθαι ὡς εἰκὸς ὕβριν λογιζομένων, καὶ σαφῶς κει νούντων τὸ Εὐαγγέλιον, ἄνευ οὐσιῶν ὑποκειμένων, εἶναι ποιότητας δύνασθαι νομοθετούντων, καὶ ποσοῦ χωρίς, ἐπιγνωσθῆναι διαφορὰν ὑποτιθεμένων. ἠγνόησαν γὰρ, ὡς ἔοικεν, οἱ σοφώτατοι, ὅτι πᾶσα ποιό της υποκειμένης πάντως οὐσίας ἐστὶ, περὶ ἦν καὶ θεωρεῖται καὶ λέγεται, τὸ καθ' αὐτὴν εἶναι οὐδαμῶς ἔχουσα· καὶ πᾶσα διαφορά, τῆς ἄλλων πρὸς ἄλλα κατὰ τὸν τοῦ πῶς εἶναι λόγον ἀνομοιότητός τε καὶ ετερότητος οὖσα δηλωτική, τὸ ποσόν τῶν διαφερόν των πραγμάτων συνεισάγειν ἑαυτῇ πέφυκεν, εἴτε οὐσιῶν, εἴτε ποιοτήτων, εἴτε ἰδιοτήτων. Καὶ ἁπλῶς, ἵνα συνελών εἴπω, παντὸς ἑτέρου τινὸς, τῶν ὅσα δια φέρειν ἀλλήλων ὑπολαβόντες εἴποιεν εἶναι διαφορὰν, πάντως ἐν ποσῷ τὰ διαφέροντα θεωρήσαντες, εἴτε αἰσθήσει, εἴτε νοήσει τὴν διαφορὰν ἐγνώρισαν. "Ανευ γὰρ ποσοῦ δύνασθα: διαβεβαιοῦσθαι δεικνύ και διαφοράν, ἀνένδεκτον. Ἐπειδὴ τὰ μὴ ἀλλήλοις τάντη ταυτά, ένα καὶ τὸν αὐτὸν τοῦ εἶναι οὐδαμῶς ἐπιδέξηται λόγον. Οὐσία; γὰρ ἤτοι φύσεως, φέρε εἰπεῖν, πρὸς οὐσίαν, ἢ ποιότητος πρὸς ποιότητα, ἢ Ιδιότητος πρὸς ἰδιότητα, ἢ καὶ εἴ τι ἕτερον, τῶν ὅσα μὴ πάντη ταυτόν· τὰ πάντη γὰρ ἀλλήλοις ταυτά, καὶ διαφορᾶς ἀνεπίδεκτα, ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν τοῦ πῶς εἶναι λόγον, οὐδέποτε λέγειν δυνάμεθα. Τὸ δὲ, ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ἐπὶ πάντων θεωρεῖσθαι λόγον κατὰ τὸ αὐτὸ μὴ δύνασθαι, τὴν διαφορὰν ποιῆσαν, ἂν καὶ ἀλλήλοις ταὐτὸν ἐκεῖνα, ὧν ὁ τοῦ εἶναι διάφορος, καὶ οὐχ ὁ αὐτὸς λόγος μὴ δύνασθαι ὑπάρχειν εἰκό των παρίστησιν. "Αλλο δὲ ἄλλου, ἢ ἄλλων ἄλλα δια φέρειν λέγοντες, πολλὰ, ἢ τουλάχιστον δύο καὶ οὐχ ἐν σημαίνομεν· εἰ καὶ ἄλλως, καὶ καθ᾿ ἕτερον τρό τον τε καὶ λόγον, ἑνὸς εἶναι, καὶ ἂν δύνασθαι λέγο
forte religionis specie, ne unionem scindere vi deantur, confusionem amplexi, ceu vafri et callidi, tentant. impii a se dogmatis suspicionem artificio amoliri Esse rerum in Christo (id est substantiarum ) distin clionem, non vero qualitatum; omnemque necessario distinctionem, eorum omnino, quorum esse dicitur, inferre quantitatem; quantitatem vero, numerum eam significantem; quæris tandem quantitas, ves continua, vel discreta sit. Decebat enim, nisi vere sic erat, nec nuda sola . que voce, velut de nullo dictam, nec reipsa ali cientem, irrisione 276 ad simpliciores decipien dos, distinctionem seu differentiam proferunt, nulla tergiversatione dicere ac expedire, quænar. sint ac quanta quæ distincta sunt atque differunt, ac quorum fatentur distinctionem seu differen tiam esse. Nam si ea, ex quibus est unio, post unionem incolumia esse credunt, duo plane, quæ incolumia sunt, fateri eos necesse sit. Tol enim etiam sunt, quæ ad indivulsam unionem convenerunt, ac quæ nullam penitus mutationem aut confusionem, vel decrementum, aut contra ctionem, sive alterius' in alterum conversionem, ex unione susceperunt. Nunc vero qui non ita sen tiant, ut qui naturás post unionem incolumes ne gaverint, velint nolint crimini se obnoxios fecerunt, qui sola qualitate absque rebus, distinctionem seu differentiam incolumem dicant: quod plane homi num est ludo jocoque agentium, ac nisi deridiculi sint, sibi probro ducentium, palanque evacuantium Evangelium; qui nempe nullis subjectis substan tiis, posse esse, qualitates statuant, ac sine quan titate cognosci distinctionem seu differentiam, do ceant. Nescivisse enim, ut par est, videntur sapientissimi homines, omnem qualitatem subje ctæ omnino substanti:e esse, circa quam etiam con sideratur, et in qua dicitur esse, cum ipsa per se esse, seu exsistere, minime habeat, omnemque distinctionem seu differentiam, quæ aliorum ab aliis, qua ratione sic exsistunt, dissimilitudinem diversitatemque signiâcet, rerum quæ distinguun tur, sive substantia sunt, sive qualitates aut pro prietates, una secum quantitatem inferre. Pror susque, ut verbo dicam, cujusvis alterius, eorum, quorum inter se distinctorum, distinctionem differentiamque dicendam putaverint, plane que distincta sunt atque differunt in quantitate consi derantes, vel sensu, vel mente distinctionem atque differentiam cognoverunt. Nec enim ullus unquam admillat, asseri posse ut absque quantitate di stinctio seu differentia prodatur. Quæ enim non eadem omniño inter se sunt, unam atque eainden, ejus quod est esse, rationem nunquam receperint. Substantie enim, seu natura, cum substantia, ant qualitatis cum qualitate, vel quantitatis cum quan titate, aut proprietatis cum proprictate, vel si quid ` aliud est ejusmodi rerum, quæ non idem omnino sunt (quæ enim inter se eadem omnino sunt, nec ullam`etiam distinctionem admittunt), 277 unam
col. 487–488page 58 of 144
PG 91:487Θεολ. Ὁ μὲν γὰρ εὐορκῶν, τυχὸν ἄν ποτε καὶ παρασφαλείη· ὁ δὲ μὴ ὀμνύων, τὸν τῆς ἐπιορκίας κίνδυνος διαπέφευγε. Ο νόμος φησίν, οὐκ ἐπιορκήσῃς· σὺ δὲ οὐδὲ ὀμῇ τὴν ἀρχὴν, οὐ μικρὸν οὐ μεῖζον· ὡς τοῦ ὅρκου τὴν ἐπιορκίαν τίχτοντος. Χρυσόστ. - Οἱ συκοφάνται τὸ ψεῦδος πιπράσ σκουσιν· ἀλλήλους ψευδόμενοι τοὺς ὅρκους ἀνήλω. σαν, εἰς τὸ ὀμνύειν, καὶ μόνον, τὸν Θεὸν ἐπιστάμενοι. Σωκράτης. -- Δεῖ γὰρ τοὺς ἀγαθοὺς ἄνδρας, τρό που όρκου πιστότερον φαίνεσθαι παρεχομένους. Ορκον ἐπακτὸν προσδέχου διὰ δύο προφάσεις ἢ σεαυτὸν αἰτίας ἀπολύων, ἢ φίλους ἐκ μεγάλων κινδύνων διασώζων. Ένεκεν χρημάτων μηδαμῶς Θεὸν ὁμέσῃς· μηδ' ἂν εὐορχεῖν μέλλεις· δόξεις γὰρ, τοῖς μὲν ἐπιορκεῖν, τοῖς δὲ φιλοχρημάτως ἔχειν. Αμφίδος. Οστις γὰρ ὀμνύοντι μηδὲν πείθεται, Αὐτὸς ἐπιορκεῖν ῥᾳδίως ἐπίσταται. Οἱ πολλοὶ τοῖς ἀνθρώποις τὸ εὐόρκους εἶναι παρ αινοῦσιν· ἐγὼ δὲ καὶ τὴν ἀρχὴν μηδ' εὐπετῶς ὀμε νῦναι ὅσιον ἀποφαίνομαι. Ευσεβίου. Τρόπου καλοκαγαθίαν, ὅρκου δεῖ πιο στοτέραν ἔχειν. ΛΟΓΟΣ ΑΔ'. Περὶ κενοδοξίας Ιωαν. ε'. — Δόξαν παρ᾽ ἀλλήλων λαμβάνοντες, τὴν δόξαν τὴν παρὰ μόνου Θεοῦ οὐ ζητεῖτε. Γαλ. ε. - Με γενώμεθα κενόδοξοι, ἀλλήλους προκαλούμενοι, ἀλλήλους να φθονοῦντες. Παροιμ. ιβ'. - Κρείσσων ἀνὴρ ἐν ἀτιμίᾳ δου λεύων ἑαυτῷ, ἢ ὁ τιμὴν ἑαυτῷ περιθεὶς καὶ προσο δεόμενος άρτου. Σιράχ α'. - Μὴ ἐξύψου σεαυτὸν, ἵνα μὴ πέσῃς, καὶ ἐπάγῃς τῇ ψυχῇ σου ἀτιμίαν. Σιράχ ι. - Μισητή ἐναντίον Κυρίου καὶ ἀν τ. θρώπων ή κενοδοξία 6. Κενόδοξοι εἰσιν οἱ πλουτίζοντες ἑαυτοὺς, μηδὲν Έχοντες. Βασιλ. — Κενόδοξός ἐστιν, ὁ ψιλῆς ἕνεκεν τῆς ἐν κόσμῳ δόξης ποιῶν τι ἢ λέγων. Τῷ ὄντι θεραπευόμενα τὰ ὑπερήφανα ήθη, καυ τῶν ὑπεροπτικώτερα πέφυκε γίνεσθαι. Ομοίως γάρ ἐστι χαλεπὸν ἔν τε δυσκολίαις -πραγ μάτων ἀταπείνωτον τὴν ψυχὴν διασώσασθαι, καὶ ἐν ταῖς ὑπερηφανείαις μὴ ἐπαρθῆναι. Θεολ. - Μέγα τοῖς ἀνθρώποις ή κενοδοξία πρὸς ἀρετὴν ἐμπόδιον. ἀλλήλοις. ο ἡ ὑπερηφ
Theologi. Qui vere ac sancte jurat, forte étiam quandoque erraverit; at, qui non jurat, omne per jurii periculum effugit. Lex ait: Non perjurabis (Levit. xix, 19); tu au tem Neque omnino jurato, quidquid minoris majorisve juramenti est (Matth. v, 33); quod nimi rum juramentuni perjurii parens ac auctor exsistit. Chrysost. — Sycophantæ, mendacia vendunt; alii alios fallentes, juramenta insumunt; uno hoc Deum scientes, quod inter juramenta ejus memine runt. Socrates. Bonos viros decet, eam exhibere morum probitatem, quæ jurejurando ad fidem firmior videatur. Jusjurandum oblatum duplici ex causa susci pito; ut nempe te ipse a crimine absolvas, aut amicos a magnis periculis liberes. Pecuniarum causa ne Deum juraveris, nec si verum juraturus sis; aliis enim perjurus, aliis avaritiæ morbo laborare videberis. Amphidis. Qui nihil fidei juranti tribuit, Ipse pejerare facile novit. Plerique homines hortantur suadentque nt verum jurent; ego vero ne primum quidem facile jurare, sanctum religiosumque affirmo. Eusebii. Morum probitatem et innocentiam, habere decet jurisjurandi religione firmiorem. De inani gloria. Joan. v, 44. Qui gloriam ab invicem accipi tis, et gloriam, quæ a solo Deo est, non quæ ritis. 623 Galat. v, 26. Non efficiamur inanis gloriæ cupidi, invicem provocantes, invicem invi dentes. Prov. XII, 9. sibi, quam qui pane. Melior est vir in vilitate serviens sibi honorem adhibens, indiget Eccli. 1, 38. Ne exalles teipsum, ne cadas, et inducas animæ tuæ inhonorationem. Ecoli. x, 7. Odibilis coram Domino et homi nibus inanis gloria. Inanis gloriæ vitio laborant, qui se divites ja ctant, cum nihil habeant. Basilii. Inanis gloriæ cupidus ac vanus est, qui nudæ gloriæ sæculi causa, quidpiam facit aut dicit. Plane superbi mores obsequio deliniti, seipsis arrogantiores fleri consuevere. Perinde enim grave ac arduum est, tum reruın angustiis iisque aflictis non anime dejici, tum illis florentibus mundique superbia, non co exal tari. Theologi. Inanis gloria grande mortalibus pa randæ virtutis obstaculum ponit. In Gesn. Stob. 165. e Gesn. Bibl. superbia.
col. 489–490page 59 of 144
PG 91:489', ἡμῶν καὶ Θεὸν Ἰησοῦν Χριστόν, ὡς ὁ μέγας εὐαγ γελεπής διαρρήδην βας Ιωάννης· ὅπερ οἱ νῦν τη τοῦ Θεοῦ πολεμοῦντες Εκκλησίᾳ προφανώς καταγγέλλουσι, φύσιν παραές ἀπερνούμενος, τῷ ἀνέχεσθαι· καὶ οὔτε φρίττουσι, τὰ ἐλεεινότερον, ἢ της δόξης κήρυκες ἑαυτοὺς προβαλλόμενοι. είπιν προελόμενος, ἄξιον τῆς αὐτῶν βρέποντας τῆς δυσσεβείας Ελέγχου. Έκθεσις σύντομος τῆς ἐποχῆς τῶν ὀρθῶς· ἐπ Χριστοῦ κατὰ τὴν καθολικὴν Ἐκκλησίαν όμο Βλογουμένων τῆς πίστεως φωνῶν. μὲν τῆς ἐκκλησιαστικής διδασκαλίας πιαν νεμόμενος, ἐκαθαίρεσιν ἔχοντες τῆς εὐσεβείας κλέος, τόσες εὐσεβῶς τὰς εὐσεβεῖς ἐπὶ Χριστοῦ τὸν Πατέρων ηχήθημεν λόγον, Ὁμολογοῦμεν τοίνυν τὸν Κύριον σκοντες. Ὥσπερ γὰρ ἐκ δύο φύσεων λέγοντες, τὸ ἐκ θεότητος καὶ ἄνθρωπότητος αὐτὸν εἶναι δοξάζομεν οὕτω καὶ ἐν δύο φύσεσι λέγοντες, τὸ ἐν θεότητι καὶ ὡς μηδεμιᾶς κεχωρισμένον μετὰ τὴν ἔνωσιν τῶν ἐξ καθ᾽ ὑπόστασιν ήνωμένες ἐδιαιρέτως πόλιν αὐτὸν ὁμολογοῦμεν, ὡς θεὸν ἀληθῶς τὸν αὐτὸν ὄντα καὶ Ανθρωπον, αὐτοῖς ἐπαληθεύοντα τοῖς πράγμασι τὰ ονόματα πιστεύοντες.· ὡς γὰρ τθν Θεοῦ καὶ θεὸν τῶν άνθρωπον γενόμενον εἶναι τε καὶ λέγεσθαι αὐτὸν φύσει τὸν φυσικὴν κατὰ σάρκα συγγένειαν. Εἰ γὰρ μὴ δύο φύσεις αὐτόν, ὡς Θεόν τε ὁμοῦ καὶ ἄνθρωπον ὁμολο συντεθεῖσθαι αὐτὸν λέγοντες ἐλεγχθησόμεθα· καὶ οὐκ ὄντα κατ' ἀλήθειαν, ὅπερ εἶναι δὲ τῶν ὀνομάτων σημαίνεται. Ὡς καὶ μηδὲν εἶναι λοιπόν δύνασθαι, κατ᾿ αὐτοὺς ἐκείνος εἰπεῖν ὑποτίθεσθαι τὸν βλασφη στις της, μεῖν, προαιρούμενον, τὸ ἡμῖν προσκυνούμενόν τε καὶ λατρευόμενον, ὅπερ πάσης ἀσεβείας υπερβολήν Διόπερ μὴ ὑπαχθῆναι βλασφημίας εγκλήματ
´strum ac Deum & Jesum Christum in care quem magies evangelist Jeannes diserte Fest qued plane, qui¸ modo Dei Ecclesiam signis petunt, sperie profitentur, naturam negantes, quad cam in Christo incolumem vere exsistere confiteri sustineant quodque miserabilius est, sive, ut verius loquar, pratfractoris dementia, adverse 285 Dee opinionis comes se et anlesignanos no horrent præfi cere. Hi enimvero, sponte fide mutare şi que errare in animum induxerunt, dignum ntiæ sux, fructum decerpunt; quod cora ietas cunctis facile deprehensa arguatur; expositio acceptionis vocum fidei, quas Christo es Ecclesia catholica'sensu, rite confi auspice ac dace, qui divina ecclesiastica doctring herba-pascamur, decus habentes inviolabile, quas omnes Christo pias Patres veces promulga et hominibus libere confitemur; nirum ut pie singulas intellectu, ac que decent ratione, expopamus ac accipiamus; prent scilicet elima majoribus ac initio ab iis qui gratiæ ministri exstiterunt, salutárem fidei doctrinam, iisque insti-, Tutoribes, hausimus. Conftener igitur Dominum Bost Jesum Christum ex duabus naturis (quippe ex deitate et humanitate) componitur: inque dua bus naturis, ut qui in deitate et humánitate noscamus. Quemadmodum enim. bus naturis´esse dicimus, es ex dua es deitate el humanitate sentimus; sic et cum dicimus. esse in duabus naturis, esse illum in deitate et humané tate merito significamus; quippe a neutra natura rum, ex quibus consistit, ac velut conatus est, rost unionem sejunctum; sed qui in eis, ex quibus semper est, et exsistat, et nescatur. Duas naturas in divise unitas ca sur, ut qui eumdem vere Deum et † vere Deum of homi. ut nomina vero rebus vere rebus respondeant) tura. cut enim Dei Filium et Deum ac veritate, et esse cum credimus, et nuncupari, camdem ejus cum Deo ac Pâtre substam sic et Filium hominis, factumque hominem, yellous, thy piaty vāc exput; drepronijevee, Dip phépodayɛčv tv Xftový sú solní ve xal eīvai ab:țv Opzoutepov, straty olnudrapes, vi; Oei kvennɩpé vas da xhpuxaç kurodę xpofallépaver. 'All Guros prèv oūres &xxslobaı i̇mopalię zaśà thu kmia; xap háy • tó napá námy súgúpavov xextioła Hpal; & cùv Osip yāva, oi chu. Oslav xuł xuba apo kyovreç tic evesbelag vò xling, náca; parvás, öpodoyciv štúniov Benõ xxl évégarners répa, per sbarboüç ixdavys ¿vvoluç xal 267-spod voō xpéxoves; ixlaµávovies xz ev xxl à' ápyēc šuk súv revopóvery driveup youths repitos, sou ouchprov THE HISTONG XET to Inov Xpièráv ¿x &úò µày qua, tx styre; xal dypendytas ourselves by đồn đt qússary, á; ¿y Ozóryti xał dy@pwzbenu brza yɩvi vůpwxónýti sixérug aðrdy ôxápraw czpalvopey vil by about & ☎v xal cuvéerque if del, xal Even at spevov. Ave & quants pússɩ aůrov xai álpcią, xal bycu xal Asydnevov muovetopes, &à thy spác cày Đabv xal [latépa ebolaçable all et vocari naturà ac ritate mdem dicimus, xul élnbcią papèv, dɩà thy mp3; shy texoóðav sl naturalem carne, est, cognationem. Nisi enim copen, tx fidem éropérer xál vůzi xpaɣrdawi duas naturas, veļus Deum simul et hominem; confitemur, ex nudis cum nominibus, non ex rebus composiļu dicere arguemur; nec esse revera, quad per mina esse significatur. Ita game, ut quad ad illos spectat, nihil vétet, 286 quominus cui·blasphe mare propositus sit, nihil esse quod Christiani adoramus, quodve colimus, statuat'atque doceat quod omnis impietatis exsuperantiam modumque loage excedit. Enixe itaque caventes ne nos blasphemiæ crimine ▼ ] Joan. r*, 5.
col. 491–492page 60 of 144
PG 91:491νῶν ἀνηγόρευται· ἐφ' οὗ οὔτε γένος, οὔτε εἶδος, ὡς Χριστοῦ κατηγορούμενον εὑρεῖν τις δυνήσεται. Οὐ γὰρ φύσεως λόγῳ πρὸς ἡμᾶς διὰ σαρκὸς ὁ θεαρχικός επεδήμησε Λόγος· ἀλλὰ τρόπῳ οἰκονομίας ἀνελλιπῶς ἑαυτῷ καθ᾿ ὑπόστασιν ἑνώσας, τὴν ἡμετέραν ἀνεκαίνισε φύσιν. Ὥστε οὐδὲν τῆς πολλῆς αὐτῶν περινοίας, ἵνα τῆς μικρῷ πρόσθεν τῶν ἑξητασμένων ἀκολουθίας λαβώμεθα, ἀπώναντο, πάλιν εἰς τὸ ποσὶν ὅπερ πεφεύγασι, περιτραπέντος αὐτοῖς τοῦ σοφοῦ. ὡς μὴ δυναμένοις οὐδ' αὐτὴν τὴν ἐν τῷ ποιῷ δια φορὰν ἄνευ ποσού εἶναι λέγειν. 'Ανάγκη γὰρ πᾶσι πολλὰς εἶναι· ἢ τὸ μέτριον δύο, ὡς προείρηται, τά; ποιότητας, ὧν τὴν διαφορὰν εἶναι ὑπολαμβάνουν.. Μόνην γὰρ ποιότητα πρὸς ἄλλην παντελῶς ἀμιγώς ἔχουσαν πρὸς ἑαυτὴν διαφέρειν, οὐκ ἄν τις νοῦν ἔχων γενομένων τοῦ λόγου τῆς Εἰς θείας υφηγητῶν των εἴποι ποτέ. Λοιπὸν οὖν, ἢ καὶ αὐτῆς. παύσωνται της ψιλής διαφορᾶς, ποσοῦ πάντως τινῶν διαφερόντων δηλωτικήν αὐτὴν οὖσαν μαθόντες· ἡ σὺν ἡμῖν τῆς ἀλη θείας τὴν ὁμολογίαν καταδεξάσθωσαν, τῷ λόγῳ τῆς διαφορᾶς καὶ μόνον, πρὸς γνῶσιν τοῦ ἀσύγχυτα μεμενηκέναι τὰ συνελθόντα, τὸν ἀριθμὸν εὐσεβῶς κατά τοὺς Πατέρας παραλαμβάνουσιν. Ἐπείτοιγε εἰπί τωσαν ἡμῖν ἀγαπητικῶς ἐρέσθαι βουλομένοις, εἶπερ ἔνεστιν αὐτοῖς λόγος σοφίας οὐκ ἀγεννής, πῶς δύο μὲν τὰ συνδεδραμηκότα πρὸς ἕνωσιν λέγοντες, ταῦτα δὲ αὐτὰ μεμενηκέναι ἀσύγχυτα καὶ μετὰ τὴν ἔνωσιν οὐκ ἀρνούμενοι· ὡς μηδ' ἑτέρου τοῦ κατὰ φύσιν ἔρου τε καὶ λόγου ἐκστάντος· κἂν εἰ πρὸς ἐν ἄμφω συντελοῦσι πρόσωπον τοῦ Υἱοῦ καὶ μίαν ὑπόστασιν δύο τὰ καὶ κατ' αὐτοὺς σωζόμενα, ὡς φασιν, εἴπερ ἀληθεύουσιν, οὐχ ὁμολογοῦσι· καὶ τίς αὐτοῖς τῆς μειώσεως ὁ λόγος, καὶ δι' ἥντινα τὴν αἰτίαν, καὶ πῶς ἄμφω αἱ φύσεις μία γεγόνασιν; Η εἴπερ μειώσεως καθαρὰ διέμεινεν ἡ ἔνωσις, τίς ὁ τοῦ μὴ λέγεσθαι τὰ ἁμειώτως σωζόμενα λόγος· καὶ στέρ γομεν εὐπειθῶς τῆς μιᾶς τὴν στέρησιν· καὶ θαυ μάζομεν αὐτῶν τῆς εὐπαιδείας τὸ εὔτονον, ὡς μήν νων τῆς τῶν ἀῤῥήτων γνώσεως ἐκφανθέντων ἡμῖν χωρητικών. Αλλ' οὐ δυνήσοντα: πώποτε τὴν τούτη πείθοντα παραστῆσαι λόγον. Επίλυσις σύντομος τῆς Σευήρου ἀπορίας κατά τῆς, Εν δύο, φωνῆς Κἂν εἰ τὰ μάλιστα ἐπ' ἐκεῖνο καταφεύγωσι τε λευταῖον, τὸ σαθρὸν καὶ διάκενον Σευήρου εύρημα, τὸ πάνυ παρ' αὐτοῦ ὥσπερ τι σοφὸν πανταχού φε ρόμενον καὶ ἀδόμενον, φάσκοντες γελοῖον εἶναι, ἐκ δύο φύσεων δύο φύσεις ἐκ τῆς ἐνώσεως πάλιν ἀναδειχθῆναι λέγειν· ὥσπερ λήμματι παρ' ἡμῶν δοθέντι τὰ εἰκότα ἐπισυνάγοντες. Τίνος γὰρ ἤκουσαν τῶν τὰ θεῖα τῆς Ἐκκλησίας πεπαιδευμένων δόσ γματα, ὡς ἡ ἕνωσις ἐκ δύο φύσεων δύο ἀπετέλεσε φίσεις; Αλλ' οὐδαμῶς ἀκηκοέναι εἰπεῖν δυνήσοντα ἀληθείας φροντίζοντες. Λέγομεν δὲ ἐκ δύο φύσεων τὴν ἕνωσιν γεγενήσθαι· μίαν δὲ τὴν ἐξ αὐτῶν ὑπὸ
quam prorsus sur rationis universali ac generi- / co tribuat: quod nemo unquam a primis ipsis tein poribus ad nostram asque ætatem piorum doc.orum ac tractatorum in Christo sensisse perhibitus est in quo genus aut speciem, quæ de illo prædicentur, nemo invent it. Non enim naturæ ratione divinis simum Verbɩm ad nos per carnem venit, sed quò dispensationis modo, totam ipsam naturam no stram, eam instauraturus, sibi in persona univit. Nihil itaque ex multa illa sua subtilitate con modi consecuti sunt, ut eorum que paulo ante disputa vimus seriem teneamus, cum iterum ad quantita tem, quam cavendam duxerunt, callida eis versa evasio sit; quippe cum ne ipsam quidem qualitatis ergo distinctionem sine quantitate dicere possint. Omnino enim necesse est esse plures, vel ut mini mum 280 duas qualitates, uti jam in superioribus dictum est, quarum distinctionem esse existimant. Solam enim qualitatem, quæ nihil alteri prorsus commista sit, a se ipsa distingui, nemo sani capitis unquam dixerit. Restat igitur ut vel nudam ipsam distinctionem 'cessent afferre, quam omnino aliquorum, quæ dis tincta sint, significauioran vim habere intelligant, ved nobiscum veritatis confessionem recipiant; qui nimirum ex Patrum sententia, ea duntaxat´ ratione pie numerum assumamus, ut ea quæ convenerunt, inconfusa mansisse noverimus. Alioqui enim, ama ho eos, dicant (siquidem inest illis sermo sapienti, nihil ipse degener) quomodo, duo cum dicant concurrisse ad unionem, hæcque adeo post etiam unionem inconfusa mansisse non negent, quod neu trum naturali sua ratione ac definitione excesserit, tametsi ambo in unam censeantur Filii personam, unamq relypostasim; non etiam duo (quæ etiam inco Jumis sint, eorum sententia, ut dicunt, si modo vere loquuntur)non fatentur? Quænam vero eis diminuta confessionis ratio? Quid tandem causæ est, ac quo modo ambae nature una evaserunt? Aut siquidem unio ab omni immunis mansit diminutione, quænam ratio, cur.ca quæ indiminute incolumia˜manent, non nominentur, lubentesque ac faciles alteram nobis na turarum adimi patiemur, summamque hominum eru ditionem mirabimur, velut qui soli rerum nobis ar Canarum scientia capaces apparuerint. Nunquam tamen sermonem ullum aut rationem hæc satis sua dentem repræsentare valebunt. Brevis confutatio objectionis Severi adversus vocem illam, in duabur Etsi maxime ad illud postremo fragile atque ina né Severi commentum confugiunt; quod is ubique ceu quid argute dictum circumfert, immensumque jactat et canit; nempe ut dicant: Ridiculum esse ex duabus naturis duas rursus naturas vi unionis ef-, fectas dicere; velut scilicet assumptione a nobis conçessa, quidquid visum sit inde inferentes. Ex que enim corum, qui divinis Ecclesiæ dogmatis imbuti sunt, audierunt, per unionem ex duabus na taris, duas naturas fuctas esse? At nunquam se au divisse dixerint, si modo cos veritatis ulla 231 gura tangit. Porro dicimus factam unionem ex dua
col. 493–494page 61 of 144
PG 91:493οδον τῆς ψυχῆς ἐρημώσεως, μηδὲν ἄλλο συνεπαγομέ της ἑαυτῇ, πλὴν τῆς ἐπὶ τοῖς αὐτῇ κακῶς πεπραγμένοις ἐστιγμένης συνειδήσεως· καὶ τῆς πρὸς αὐ τὴν κατὰ τὸν ἀέρα τοῦτον γενησομένης τῶν πονηρῶν πνευμάτων φοβερᾶς Ερεύνης τὴν ἔννοιαν τῆς ἐν τῷ ᾅδῃ νῦν πικρᾶς καὶ ἀφεγγοῦς τῶν ψυχῶν κατακλείσεως τὴν ἐνθύμησιν· τῆς ἐπὶ τοῦ δικαίου Κριτοῦ καὶ τῶν οὐρανίων Δυνάμεων ἐπὶ τῇ φανερώσει τῶν κρυπτῶν αἰσχύνης τὴν προσδοκίαν, τῆς πασῶν βαρυτέρας τῶν ἠπειλημένων τοῖς ἁμαρτάνουσι κολά σεων. Ταῦτα, καὶ τούτων πλείονα, καὶ ἤδη κατὰ δύναμιν γέγραφα, καὶ γράφων οὐ παύσομαι, καθ' ὅσον οἷός τέ εἰμι, τὸν πρὸς τὸν ἐμὸν ἠγαπημένον δεσπότην πόθον ἔχων, τῶν τοιούτων λόγων ἐκβιβαστὴν.. ἀδηλίας, τὴν ἄληστον μνήμην· τῆς τε μετὰ τὴν ἔξ ᾿Αλλὰ νίψωμεν, καὶ γρηγορήσωμεν περὶ τὴν ἑαυτῶν φυλακήν, εὐλογημένε· μήπως πλέον κατα κριθῶμεν, ὡς εἰκῇ καὶ μάτην τὰ θεῖα λέγοντες με νον καὶ ἀκούοντες. Ἐπειδὴ καὶ ὑπὲρ τούτων τῶν λόγων τῷ Θεῷ λόγον ὑφέξομεν ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως ἐγώ τε ὁ τούτους λέγων, καὶ οἱ τούτων ἀκούοντες ἐὰν ἀργοὺς παντελῶς καὶ ἀκάρπους αὐτοὺς καταλείψωμεν· γένοιτο δὲ μᾶλλον πάντας ἡμᾶς, πᾶσιν ἐπ αγάλλεσθαι τοῖς τοῦ Θεοῦ λόγοις, καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς θείων καὶ σωτηρίων θελημάτων ποιητὰς ἀποφανθῆναι· εὐχαῖς καὶ πρεσβείαις τῆς πανενδόξου καὶ παναγίας Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου καὶ 'ἀειπαρθένου Μαρίας, καὶ πάντων τῶν ἁγίων. Αμήν. Γ'. - Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸν ἁγιώτατον καὶ μακαριώτατον ἀρχιεπίσκοπον Ἰωάννην περί τοῦ, Οτι ἀσώματός ἐστιν ἡ ψυχή Το τίμιον τῆς ὑμετέρας ἐπ' ἀρετῇ τελειότητος δεν ξάμενος γράμμα, πάσης μεγαλοφυούς μετριοφροσύνης ὡραϊσμένον, ἠγάσθην τε ὁμοῦ καὶ ἐξέστην πῶς τε ὁ αὐτὸς διανοούμενος ἐν ἀμφοτέροις, σαυτῷ καθέστηκας ὅμοιος· μήτε τῷ ὑψηλῷ ἀπρόσιτος, μήτε τῷ ταπεινῷ καταφρονούμενος. Εν γὰρ ἀρε τῆς εἶδος, σοφῶς σαυτῷ ἐξ ἀμφοῖν κερασάμενος, ἑκατέρῳ ποιεῖς παραδόξως ἐνθεωρεῖσθαι τὸ ἕτερον "Οτι ἀσώματός ἐστιν ἡ ψυχή. αοριστία,
nulla oblivione delendam memoriam auxilio habens; ejus item, quæ post excessum futura est, animæ desolationis, nihil aliud secum inferentis, preter unam duntaxat male ei gestarum reatu commacu latam conscientiam i: futuri quoque cum ipsa in hoc aere nequissimorum spirituum tremendi exa minis altam cogitationem; necnon acerbæ nunc in inferno illucisque animorum inclusionis ac car ceris considerationem ejus denique confusionis ac probri coram justo Judice ac coelestibus potestati bus, cum occulta pandentur, exspectationem; omnibus utique Deo ultore ingruentibus pro reatu suppliciis, peccatoribus longe graviorem. Hæc atque his plura, tum jam pro virili scripsi, tum scribendi, quoad licuerit, nullum fuem faciam, qui nimirum amorem, quo dilectum dominum meum prosequar, istiusmodi sermoṇum ac admonitionum exactorem habeam. Verum sobrii simus ac vigilemus, ut ipsi nobis caveamus, o benedicte, ac custodiamus, ne forte majorem damnationem asciscamus; velut qui frustra ac temere divina et loquamur et audiamus. Nam et pro his quoque sermonibus in die judicii fationem Deo reddituri sumus k; tum ipse ego qui loquor, tum qui hæc auditis; siquidem hoc nobis contigerit, ut eos otiosos nulloque fructu 238 abire sinamus. Faxit vero Deus, ut potius omnes nos in omnibus Dei sermonibus atque doctrinis exsultemus, divinarumque ac salutarium volunta tum, quæ illis continentur, factores eliciamur, precibus et intercessionibus gloriosissimæ ac san ctissimæ Dominæ nostræ Dei Genitricis semperque Virginis Mariæ, et omnium sanctorum. Amen. VI. Ejusdem ad sanctissimum beatissimumque archiepiscopum Joannem, qua animam esse incor poream ostendit. Venerabilibus perfectionis vestræ virtutis laude acceptis litteris, magnifica omni modestia egregie ornatis admirari pariter ac stupere subiit; nempe consideranti, quomodo in utrisque tibi ipse similis exstiteris; quem nec sublimitas inaccessum reddat, nec humilitas faciat despectum. Qui enim genus unum virtutis ex utroque temperaveris, alterum in altero dispici et clucere mira solertia facis; nempe, i Judæ 23. Rom. XIV, (i) Joannes episcopus Cyzicenus, cui inscriptæ Quæstiones in Gregorium. Procedit vel maxime disputatio hæc contra Origenianos, qui sic animam vel corpus, vel corpori semper conjunctam (etsi tenuioris substantiæ, a crasso hoc nostro cor pore) existimabant: quod ipsum sic animæ datum velut carcerem volebant. Argumenta omnia Maximi physica sunt: quod se ille non certo sententiam dicere atfirmat, sed quasi disputando quærere, Methodium, Basilium, Patresque alios respicit, qui angelos non omnino vacare corpore senserunt, nec proinde animas pure scilicet igneum et aereum illis assignantes corpus, cujus merito nobis spiritus, pro terrena hac crassa mole, Deo corpora sint, pro illius elevatiore diversique generis spiritali tate. Aliud certe quod Deus, aliud quod angelus et anima spiritus: nec forte alii aliique Patres reipsa diversa senserunt, etsi re nobis obscura (qui ipsa in se spiritalia, ac per illorum species non cogno scimus) tanta diversitate locuti sunt. Certe plena perfectaque absolutioque a loco et tem pore, Dei propria est, utcunque exponatur locus angelicus; ceriaque sphæra est quantitatis ejus vir tualis, cui comes ipsa substantia est, at extra quam nisi mutatione et quasi migrando angelus adesse non potest.
col. 497–498page 62 of 144
PG 91:497προκρίνοντες, καὶ τοῦ εὐσεβεῖν τὸ φιλόνεικον προτιμῶντες, καὶ τοῦ τιμᾶσθαι ὡς ἱερεῖς παρὰ τῶν ἀν θρώπων, οἷς τὴν ἀπάτην διὰ τοῦ καθ᾿ ἡμῶν ψεύ ζεσθαι τὰ μὴ ὄντα προσάγουσι· καὶ τῶν κακὸν και κοῦ ἀντιλαβεῖν, τῆς ἀπάτης λέγω μισθὸν τὰ φθει ρόμενα, τὴν παρὰ τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τῇ ὁμονοίᾳ τῆς πίστεως ἀποδοχήν τε καὶ τιμὴν κατωτέραν ποιούμενοι, τοῦ πολεμεῖν τῇ ἀληθείᾳ, καὶ ἀφιστῶν αὐτῆς ἐπιχειρεῖν, οὐ παύονται ὅσους ἂν δύνανται. Διὸ πα ρακαλῶ ὑμᾶς ἐγὼ ὁ ἐλάχιστος, τέκνα όντας γνήσια τῆς ἁγίας ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας, ἐν ᾗ φωτισθέντες διὰ τῆς τοῦ θείου λουτροῦ ἀναγεννήσεως, υἱοθετηθῆναι θεῷ ἐν Πνεύματι ἠξιώθητε, στέλλεσθαι ἀπὸ τῶν τοιούτων, μνημονεύοντας τοῦ ἁγίου Αποστόλου Παύλου γράφοντος Ῥωμαίοις τὸν τρόπον τοῦτον Παρακαλῶ ὑμᾶς, ἀδελφοί, σκοπεῖν τοὺς τὰς δι χοστασίας καὶ τὰ σκάνδαλα παρὰ τὴν διδαχὴν, ἣν ὑμεῖς ἐμάθετε, ποιοῦντας, καὶ ἐκκλίνατε ἀπ' αὐτῶν. Οἱ γὰρ, τοιοῦτοι τῷ Κυρίῳ ἡμῶν Χριστῷ οὐ δουλεύουσιν, ἀλλὰ τῇ ἑαυτῶν κοιλίᾳ· καὶ διὰ ' τῆς χρηστολογίας καὶ εὐλογίας ἐξαπατῶσι͵ τὰς καρδίας τῶν ἀκάκων. Καὶ πάλιν περὶ τούτων αὐτ. τῶν, ταραχὰς τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ κινεῖν εἰθισμένων Κορινθίοις ἐπιστέλλοντος τάδε· Οἱ γὰρ τοιοῦτοι ψευδαπόστολοι έργάται δόλιοι, μετασχηματιζόμενοι εἰς Ἀποστόλους Χριστοῦ. Καὶ οὐ θαῦμα αὐτὸς γὰρ ὁ Σατανᾶς μετασχηματίζεται εἰς ἄγ γελου φωτός. Οὐ μέγα οὐκ εἰ καὶ οἱ διάκονοι αὐτοῦ μετασχηματίζονται ὡς διάκονοι δικαιοσύνης· ὧν τὸ τέλος ἔσται κατὰ τὰ ἔργα αὐτῶν. Τούτων δὲ αὐτῶν τὸ τῆς γνώμης δολερόν, καὶ τοῦ τρόπου τὸ ὑπόκλοπον ἐν Εὐαγγελίοις, γὰρ ὁ Κύριος αἰκιττόμενος προανεφώνησε, τοὺς πιστοὺς οἷον ἀσφαλιζόμενος, λέγων· Προσέχετε ἀπὸ τῶν ψευδοπροφητῶν, οἵτινες έρχονται πρὸς ὑμᾶς ἐν ἐνεύμασι προβάτων· ἔσωθεν δέ εἰσι λύκοι ἅρπα γες. Ἀπὸ τῶν καρπῶν αὐτῶν ἐπιγνώσεσθε αυτ τούς. Περὶ τούτων δὲ αὐτῶν καὶ ὁ ἅγιος Εὐαγγελιστής Ἰωάννης ἐν τῇ πρώτῃ αὐτοῦ καθολικῇ, νηφαλαιοτέρους τοὺς εὐσεβεῖς ἐργαζόμενος, φησίν, 'Αγαπητοί μὴ παντὶ πνεύματι πιστεύητε, ἀλλὰ δοκιμάζετε τὰ πνεύματα, εἰ ἐκ τοῦ Θεοῦ εἰσιν· ὅτι πολλοὶ ψευδοπροφῆται ἐξεληλύθασιν εἰς τὸν κόσμον. Ἐν τούτῳ γινώσκετε τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ. Πάν πνεῦμα ὁ ὁμολογεῖ Ἰησοῦν Χριστὸν ἐν σαρκί ἐληλυθότα, ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστι. Καὶ πᾶν πνεῦμα δ οὐχ ὁμολογεῖ Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν ἐν σαρκὶ ἐληλυθέναι, τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔστι· καὶ τοῦτό ἐστι καὶ νῦν ἐν τῷ κόσμῳ ἐστίν. ε τὸ τοῦ Ἀντιχρίστου, ὁ ἀκηκόατε ὅτι ἔρχεται Τούτων ἀεὶ μνημονεύοντας τῶν λόγων, αιτούμενος ὑμᾶς, εὐλογημένοι, τῆς εὐσεβείας, ἧς οὐδὲν ἀνθρώποις πρὸς τὸ φιλιωθῆναι Θεῷ οἰκειότερον, διὰ πάσης προσοχῆς καὶ ἐπιμελείας ἔχεσθαι βούλομαι πάντας πάσῃ δυνάμει ἀποστρεφομένους, τοὺς μὴ δεχομένους τὰ εὐσεβῆ τῆς Ἐκκλησίας καὶ σωτήρια δόγματα καὶ μάλιστα μαθόντας τῆς τοῦ ᾿Αντιχρίστου διδασκαλίας εἶναι, Τὸ μὴ ἐν σαρκὶ ὁμολογεῖν τὸν Κύριον
errore alacta sunt, procliviorem affectum dile ctioni divinæ anteponant, plurisque contentioneui quam pietatem ducant; præque eo, ut tanquam sa cerdotes populorum votis honorentur, quibus ad versum nos falsa eomminiscentur errorem intru dunt, malumque pro malo, erroris mercede (peri tura scilicet ac terrena) recipiant, laudem a Deo atque honorem pro concordia fidei minoris æsti ment; nullum oppugnandæ veritatis faciunt Anem, ac quantos possunt omnibus viribus ab ea inces i santer avertunt. Quocirca minimus ego obsecru. vos, qui sanctæ apostolicae Ecclesiæ veri liberi sitis, in qua per divinum regenerationis lavscrum illu minati, adoptionem in Spiritu a Deo consequi me ruistis, ut a talibus vos abstrahatis, animo reco lentes sanctum Paulum apostolum, dum in haec verba ad Romanos scribit: Rogo vos, fratres, ut observetis eos, qui dissensiones et offendicula, prater doctrinam, quam vos accepistis, faciunt; et 284, clinate ab illis. Hujuscemodi enim Christo Domino nostro non serviunt, sed suo ventri: et per blandi loquentiam et assentationem, seducunt corda inno centium *. Dumque rursus de his ipsis qui turbas Ecclesia Dei ciere solent, ita ad Corinthios scri bit: Nam istiusmodi pseudoapostoli, operari du losi sunt, transfigurantes se in apostolos Christi. Atque haud mirum, ipse enim Satanus transfigurat se in angelum lucis. Non igitur magñum est, si mi nistri ejus transfigurentur velut ministri justitiæ, quorum finis erit secundum opera eorum». Sed et horum ipsorum i̇ɔlosum animum moresque frau dulentos ipse Dominas in Evangeliis subnotans, atque ab eis fdelibus cavens sic -pronuntiavit Attendite_a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapa ces: a fructibus corum cognoscetis eos 1. Sed et san ctus Jóannes evangelista in prima sua Epistola catholica, ad majorem fideles vigilantiam provocans ac sobrietatem, ait: Charissimi, nolite omni spiritui credere; sed probate spiritus, si ex Deo sint; quo niam multi pseudopropheta exierunt in mundum. Pir koc cognoscite spiritum Dei. Omnis spiritus qui con fitetur Jesum Christum in carne venisse, ex Deo est. Et omnis spiritus, qui non confitetur Dominum Ie sum Christum in carne venisse, Dei non est: et hic est ille Antichristi, de quo audistis, quia venit; et nunc jam in mundo est " Horum vos semper memores verborum rogans, benedicti, ut omni attentione. ac diligentia pieta tem, ac quod recte fidei sit, colatis, qua nihil aretiori amicitiæ vinculo homines Deo conciliet, ctiam at-` que etiam volo; ita ut omni. omnes virtute aver semini, qui pia ac salubria Ecclesie dogmata non recipiunt in primis autem, cum Antichristi de ctrinæ esse didiceritis, non confiteri Dominum no ¸¤ Rom. xvi, 17,18. •If Cor. xi, 13–15. (Matth. vi, 15, 16. × 1 Joan. IV,
col. 503–504page 63 of 144
PG 91:503ταυτότητα. Ὡσαύτως δὲ τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς Χριστού τας δύο γεννήσεις φαμέν, τήν τε ἐκ Θεοῦ Πατρός πρὸ αἰώνων, καὶ τὴν δι᾿ ἡμᾶς ἐπ' ἐσχάτων τῶν χρόνων ἐκ τῆς ἁγίας Παρθένου γεγενημένην· τοῦ αὐτοῦ ὁμοίως τά τε θαύματα καὶ τὰ πάθη δοξάζο μεν. Ομολογοῦμεν δὲ καὶ τὴν ἁγίαν πανένδοξον Παρθένον κυρίως καὶ κατὰ ἀλήθειαν Θεοτόκον ὡς οὐχί τινος ἀνθρώπου ψιλοῦ, καν ὡς ἐν ῥιπῇ ὀρ θαλμοῦ εἶχα τῆς πρὸς τὸν Λόγον ἐνώσεως προδιαπλασθέντος, καὶ ἐκ προκοπῆς ἔργων καὶ ἐκ τῆς εἰς ἀρετὴν ἀκρότητος θεωθέντος γεγενημένην μητέρα ἀλλ' ὡς αὐτοῦ ἀληθῶς τοῦ Θεοῦ Λόγου, τοῦ ἑνὸς τῆς ἁγίας Τριάδος, ἐξ αὐτῆς κατὰ σύλληψιν ἄῤῥητον σαρκωθέντος, καὶ τελείως ἐνανθρωπήσαντος. Ταύτας οὕτω τοὺς ἰδίους ἡ ἁγία τοῦ Θεοῦ ἐκκλησίᾳ τὰς φωνὰς εὐσεβῶς καὶ λέγειν καὶ νοεῖν διδά ξασα, τῷ θείῳ καὶ λαμπρῷ τῆς γνώσεως φωτί φυ λάττεσθαι ενεχείρισε παρακαλοῦτα διά τε Προφη τῶν καὶ Ἀποστόλων, καὶ αὐτοῦ τοῦ τοῖς ἰδίοις παρ θήμασιν αὐτὴν σύμπηξαμένου τε καὶ ἁρμοσαμένου Χριστοῦ, προσφοράν τε καὶ πρέποντα τῷ μεγάλῳ τῆς πίστεως ἐπαγγέλματι βίον ἀναλαβεῖν· Σκο ποῦντας τί τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγαθὸν καὶ εὐάρεστον καὶ τέλειον· καὶ εἰς αὐτὸ ἀγρυπνοῦντας. Οὐχ ἧττον γὰρ εὐσεβοῦς πίστεως ἀρίστης χρή ζειν ἐδιδάχθημεν πολιτείας πρὸς τὸ τυχεῖν τῆς αἰω νίου ζωῆς· μήπως τῷ θεμελίῳ τῆς πίστεως τὰ μὴ ἐπιβάλλοντα εποικοδομήσαντες, διὰ πονηρῶν ἐπι τηδευμάτων, ὡς τὴν κλήσιν, καὶ τὴν χάριν τῆς υἱο θεσίας ὑβρίσαντες, ἀντὶ χαρᾶς καὶ δόξης ἀτελευτή του, αἰωνίου πυρὸς ὑποδίκους ἑαυτοὺς καταστήσω μεν. Πολλὰς οὖν ὁρῶντες ὁδοὺς ἀρετῶν, εὐλογημένοι, καὶ τῆς μακαρίας Χριστοῦ καλλονῆς σώφρονες έρχο σταί, παρὰ τοῦ Κυρίου τῶν ὅλων τοῖς ἀνθρώποις δε δωρημένας, ἕνα τε τὸν σκοπὸν ἐχούσας, καὶ πρὸς ἐν τὰς πάσας τέλος καταντώσας εἰς σωτηρίαν, μὴ ἀμελήσωμεν τῆς ἑαυτῶν σωτηρίας, μηδὲ προώμεθα τὸν καιρὸν τὸν ἐπὶ μετανοίᾳ ἡμῖν δεδομένον, οὗ πάν λιν ἐπιτυχεῖν ἀμήχανον. ᾿Αλλὰ πρὶν πορευθῆναι, καθά πού φησιν ὁ μέγας Ἰώβ, ὅθεν οὐκ ἀναστρέψομεν, εἰς γῆν σκοτεινὴν καὶ γνοφεραν, εἰς γῆν σκότους αἰωνίου, οὗ οὐκ ἔστι φέγγος, οὐδὲ ὁρᾷν ζωὴν βροτών, σπουδάσωμεν τὸν Θεὸν ἐλεύ σασθαι κατὰ τὴν ἑαυτοῦ ἕκαστος δύναμιν. Πρὸς γὰρ τὸ ποικίλον καὶ διάφορον τῶν καταστάσεων τῶν ψυ χῶν ἡμῶν, ὡς ἀγαθὸς, πολλὰς εἰκότως εἶναι καὶ τὰς ὁδοὺς πρὸς τὰς αἰωνίους μονὰς ἀγούσας τοὺς δι' α' τῶν ὁδεύοντας ἀμέμπτως πεποίηκεν, ὅπως τὴν ἐπυ τῷ πρόσφορον ἐπιλεξάμενος ἕκαστος, καὶ τὸν δρό μον τοῦ βίου δι' αὐτῆς ποιησάμενος, τὸν ἐν οὐρα νοῖς κατ' ἐλπίδας προκείμενον πανένδοξον καταλήψο:τὸ χῶρον. Τοιγαροῦν καθὼς ἔχομεν δυνάμεως συνεργεία και χάριτι Χριστοῦ, τῶν καθηκόντων ἀψώμεθα. Επι κουφίσωμεν συμπαθῶς τοῦ πένητος τὴν συμφοράν, καὶ μετριωτέραν αὐτῷ καταστῆσαι τὴν ἔνδειαν μὴ
ctrinam eruigavit. Similiter autem duplicem unius & ejusdemque Christi nativitatem esse dicimus; alte rain ex Deo Patre ante secula; alteram nostri causa extremis temporibus ex sanctissima Virgine rjusdem pariter tum miracula sentimus, tum pas siones. Sed et sanctissimam gloriosissimamque Virginem proprie ac veritate confitemur Dei Geni tricem; quæ scilicet non puri cujusdam hominis, vel quantum ictus oculi est, momentoque ante unionem cum Verbo formati, exque profectu ope rum ac summa quadam virtute deitate aucti, pa rens exstiterit; sed ipsius vere Dei Verbi, unius e sancta Trinitate, arcano ex ea conceptu incarnati, ac perfecte facti hominis. Has ita pie voces sancta Dei Ecclesia alumnos suos dicere docens ac cogitare, divina splendida que scientiæ luce custodiendas contradidit; obse crans per prophetas et apostolos ipsumque Chri stum, qui suis ipsam passionibus coagmentavit aplavitque, ut ejusmodi vile institutionem ac di sciplinam assumamus, quæ magna fidei professioni apprime conveniat atque congruat; Considerantes quæ sit voluntas Dei bona, et beneplacens èt per fecta *, eamque vigili cura sequamur. Nihil enim minus quam fides ipsa, necessariam docti sumus vitæ optimæ disciplinam, ad vitam æternam conse quendam; ne forte super fundamentum fidei, quæ non convenit ædificantes, pravis scilicet studiis de diti, 288 velut qui vocationem gratiamque ado plionis spreverimus, pro gaudio ac gloria immor- c tali, æterni nos ignis reos constituamus. Qui ergo multas, benedicti sobriique beatæ Chri sti pulchritudinis amatores, virtutum vias, ab uni versorum Domino hominibus traditas, unum ha bentes scopum, inque unum cunctas euntes finem (salutem nimirum) videamus, ne, salutis nestræ cura neglecta, quod nobis ad poenitentiam tempus datum est, prodamus; cujus amissi jacturam haud fieri potest ut unquam redimamus. Sed antequam proficiscamur, sicut quodam loco ait beatus Job, wade non revertemur, ad terram tenebrosam et ca liginosam; ad terram tenebrarum æternarum, ubi ron est lux, neque videre vitam hominum r; stu deamus pro sua quisque facultate, ut Deum nobis propitium reddamus. Pro vario enim diversoque nostrorum animorum statu, plures quoque merito, tanquam bonus, instituit vias; quarum tramite, iis inculpate incedentes, ad æterna domicina prove `hamur: quo nempe sibi quisque deligens quam commodam noverit atque utilem, vitæque 'cursum ea peragens, felici eventu obtineat, quas in coelis splendidissimas sedes nos recepturos speramus. Quanta ergo virtus ac facultas est, Christi ope gratiaque suffulti, quæ honesta sunt et. officii, ag grediamur. Pauperis ærumnam miseranter leve mus, nec cjus inopiam lenire negligamus. Nude × Rom. xi, 2. 3 Jcb x, 21, 22.
col. 505–506page 64 of 144
PG 91:505ἀμελήσωμεν. Τῶν γυμνῶν περιστείλαι τὴν γύμνωσιν, τὸ δοθὲν ἡμῖν αἰδούμενοι τῆς ἀφθαρσίας Ενδυ με μὴ ἀναβαλώμεθα. Τοῖς ἐν κακώσει φρουρας τρυχομένοις καὶ ἀσθενείᾳ σώματος, καὶ βάρει ξενη είας πιεζομένοις συναλγήσωμεν, καὶ τὰ δυσχερῆ τῶν ἄλλων οἰκειοῦσθαι σπουδάσωμεν: ἵνα τὸν Τὰς ἀσθενείας ἡμῶν ἀναλαβόντα, καὶ τὰς νόσους βαστάσαντα, περὶ τὸ ὁμόφυλον μιμησάμενοι, καὶ τὴν αὐτοῦ, δι' ἡμᾶς φιλάνθρωπον κένωσιν τοῖς ἔρ γοις τιμήσαντες, τῆς αὐτοῦ καὶ ἡμεῖς ἄξιοι γενέσθαι δυνηθῶμεν ἐπόπται δόξης καὶ μέτοχοι· μὴ δόξης ἕνεκεν τῆς παρὰ τῶν ἀνθρώπων ταῦτα ἐπιτηδεύοντες, ἧς μετὰ τὴν παροῦσαν ζωὴν ὑφέστηκε πρὸς ἀποδοχῆς λόγον, οὐδὲν· ἀλλ᾽ ὅλου Θεοῦ τῇ ἀληθείᾳ γενόμενοι, καὶ ὡς αὐτὸν πάντα πᾶσι καὶ ὄντα και γινόμενον διὰ τῆς εἰς ἀλλήλους φιλανθρωπίας θερα πεύοντες, πάντα καὶ λέγωμεν καὶ πράττωμεν, δι' ὧν αὐτῷ εὐαρεστήσομεν. Οὕτω γὰρ ταῖς κατὰ μέ ρους εἰς ἀρετὴν προκοπαῖς, καὶ τὴν θείαν ποτέ μετελθεῖν δεόντως φιλοσοφίαν, σὺν Θεῷ φᾶναι δυ νησόμεθα· καὶ πρὸς τὸν ἄνω βίον μεθαρμοσθῆναι, κάντων καταφρονήσαντες τῶν ἐπὶ γῆς· κρεῖττον καὶ τιμιώτερον τὴν ἐσχάτην ἔχειν παρὰ Θεῷ μᾶλλον ἡγούμενο: τάξιν, ἢ παρὰ τῷ κάτω βασιλεῖ τὰ πρῶτα φέρειν τῶν ἐπὶ γῆς· καθ᾽ ἦν ἑαυτοῖς προσλαβεῖν ἐρχόμενοι, καὶ καθ᾽ ἡσυχίαν ἡρέμα τὰ τῆς ψυχῆς αἰσθητήρια εμφρόνως ὁρᾷν τὴν κτίσιν ἐθίσαντες, κέρδος μέγιστον ἀπενεγκώμεθον, τὸ καλῶς ὁδηγηθῆναι διὰ τῆς τῶν ὁρατῶν ταραχῆς καὶ ἀστασίας, ἐπὶ τὰ ἑστῶτα καὶ μὴ κινούμενα· ἀλλὰ μὴ ἐναπομένειν αὐτοῖς, καὶ ἐνεσχεθῆναι ἀνέχεσθαι· ἐξ οὗ, τῶν μὲν τὸ ἄτακτον μισήσαντες· τῶν δὲ τὸ βάσιμον ποθήσαντες, ἀδύσσῳ ἄβυσσον ἐπικαλεσόμεθα· διὰ τῶν ἐν τοῖς ὁρατοῖς μεγαλουργών, τοὺς ἐν τοῖς νοη τοῖς ὡς ἐφικτὸν ἀνθρώποις κατανοοῦντες λόγους καὶ οὕτως ἀτεχνῶς δι' ἀφθεγξίας τῷ ἀδύτῳ τῶν ἀδύ των παρακύψαντες, τὸ ἑαυτῶν εὐτελὲς ἐπιγνωσόμεθα, διδασκόμενοι μυστικῶς διὰ τῶν λογίων του Πνεύματος, πῶς ὄντες γῆ καὶ σποδός, θείας μετα ποιούμεθα δόξης, τῇ τοῦ εὐδοκήσαντος χάριτι· καὶ τὸ τῇ φύσει εὐτελὲς καὶ ἀπόπτυστον, προς ποίαν μετασκευάζεται μακαριότητα· καὶ οὕτω τοῖς τοῦ ἀπείρου καταπλαγέντες θεάμασι, τὸ ἰσχυρὸν φυλα κτήριον τῶν ἀρετῶν, λέγω δὴ τὴν ταπείνωσιν, Θεοῦ δῶρον μέγιστον καὶ πρῶτον, τῆς ἀληθοῦς φιλοσοφίας. " καρπὸν οἶσαν, δρεψόμεθα· δι' ἧς νεκροῦντες τῶν παθῶν τὰ αίτια, φημὶ δὴ τὰς αἰσθήσεις, μετὰ τῆς πρὸς αὐτὰς τῶν αἰσθητῶν συγγενούς οἰκειότητος, κόσμου παντελῶς ἑαυτοὺς ἀποτέμνομεν· ὥστε ἀν επιθαλώτῳ ψυχῆς ὄμματι ἐπιβάλλειν δύνασθαι τοῖς νοητοῖς· ἐξ ὧν, ἢ μεθ' &, τὴν ψυχὴν ἤδη ἀληθῶς τῇ τιπεινώσει ποιωθείσαν, καὶ λοιπὸν ἱκανὴν γενομένην θείας εμφάσεως δέξασθαι εἰκόνα, παραλαβοῦσα ἡ θεία ἀγάπη, φίλους ἡμᾶς ἀντὶ δούλων ἐργάζεται τὸ τοῦ νόμου κεφάλαιον, τὸν Ἀγαπήσεις Κύριον τὸν Θεόν σου ἐξ ὅλης τῆς καρδίας σου, καὶ ἐξ
rum operire nuditatem, dalam nobis incorruptionis Matth. vi, 17; Isa. Lit, 4. 1 Cor. 1, 23. b Psal. XLI, 8. c Gen. xiit, 27. vestem reveriti, ne moremur. His qui durioris car coris aerumna macerantur, ægraque corporis valett dine ac peregrini molestia premuntur, animitus condoleamus, aliorumque angustias et mala, nostra ipsorum ducere, studeamus; ut scilicet, eum qui Nostras infirmitates accepit, ac agritudines portavitz, erga eos qui generis necessitudinė nobis conjuncti sunt, imitantes, ejusque nostri humanitatis plenis simam exinanitionem rebus ipsis colentes, nos quo gue digni cfficiamur qui ejus inspicere glorian, il liusque compotes esse possimus. Non ejus gloriæ causa, quæ ab hominibus est, hac consectantes, cujus presenti exacta vita, superest nihil, quo pro bati simus laudemque habeamus, sed toti Deo vere impendamur, ac velut ipsum, qui omnibus omnia et sit et fiat, 289 qua nos mutuo huma nilate complectimur, et colamus et foveamus, cuncta et dicamus et faciamus, quibus ejus gratiam ineamus. Sic enim virtutum paulatim profectu, quandoque etiam divinam philosophiam convenien ter, Deo auspice, colere poterimus; atque ad su pernum vitæ genus, terrenis omnibus despectis, transire; qui potioris muneris majorisque resi dignitatis ducamus, indrmo apud Deum ordine haberi, quam apud terremum regem seu imperato rem prima ipsa honorum-inunia ac infulas conse qui: qua nimirum ipsi nobis loqui incipientes, olioque sensim animi sensus prudenti judicio res crcalas videre assuefacientes, lucrum maximum reportabimus; ut nimirum per rerum oculis subje clarum turbationem ac inconstantiani, praclare ad ea quæ stabilia sunt ac immobilia, ducamur; non illis immorari, atque iis detineri seu implicari sustineamus, quo scilicet terrenarum rerum inordi nationem odio habentes, cœlestiumque rerumfirmi tatem oppido desiderantes, abyssum abysso invo cabimus: qui nempe per rerum oculis subjecta rum magnificentiam, spiritalium rationes, quoad concessum hominibus est, intelliganius; sicque tandem muto silentio adytorum adytum inspectan les, vilitatem nostram agnoscemus; divinis scili cet docti oraculis, quemadmodum, cum terra ct pulvis simuse, divinam gloriam cjus munere atque gratia consequamur, cui collibuit nos ea impartiri; resque natura vilis ac despecta, ad quantam beati tudinem provehatur: atque in hunc modum, Dei qui infinitus sit, attoniti deuxique spectaculis, virtutum illud tutamen forte ac columen, donum Dei maximum primumque vere philosophiæ fru ctum, humilitatem decerpemus: qua nimirum per turbationum auctores (sensus scilicet cum cognata aut cos rerum in sensum cadentium necessitudine) mortificantes, a mundo nos penitus abscindemus; ut nihil turbato atque sereno mentis oculo, spirita lia dispicere possimus. Ex quibus, seu post quæ, it Marius ipse complevit, spreta aula nonachum professus.
col. 507–508page 65 of 144
PG 91:507όλης τῆς ψυχῆς σου, καὶ τὰ ἑξῆς, χαριζομένη, εν τῷ μηδεμίαν τῶν ἐν ἡμῖν νοερών δυνάμεων προς ἄλλο τι παντελῶς, ἢ πρὸς Θεὸν ἀρξε πως συγχωρεῖν ἀνατείνεσθαι. Αγωνισώμεθα οὖν ὡς καιρὸν ἔχομεν τὸν προτεθέντα ἡμῖν, παρὰ τοῦ Θεοῦ, τῆς εὐσεβοῦς καὶ Χρι στιανικῆς ἐπαγγελίας σκοπὸν εἰς ἔργον ἀγαγεῖν. Οτι δ' Οὐκ ἔστιν ἡμῖν ἡ πάλη πρὸς αἷμα καὶ σάρκα, ἀλλὰ πρὸς τὰς ἀρχὰς, πρὸς τὰς ἐξουσίας, πρὸς τοὺς κοσμοκράτορας τοῦ σκότους τοῦ αἰῶνος τούτου, τοὺς ἀφανεῖς τυράννους καὶ πολε Ο μίους, οὐκ ἐν τῷ φανερῷ συγκροτοῦντας τὰς μάχας, ἀλλ' ἐν τῷ κρυπτῷ τῆς καρδίας τοὺς πολέμους συμ πλέκοντας, Αναλάβωμεν την πανοπλίαν τοῦ Θεοῦ, ὡς ὁ θεῖος ἡμῖν παρακελεύεται ἀπόστολος, ἵνα δυνηθῶμεν ἀντιστῆναι ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ κοι γηρᾷ, καὶ ἅπαντα κατεργασάμενοι στῆναι· καὶ περιζωσάμενοι τὴν ὀσφὺν ἐν τῇ ἀληθείᾳ, καὶ ἐνδυσάμενοι τὸν θώρακα τῆς δικαιοσύνης, ἐν ᾧ πάντα τὰ βέλη τοῦ πονηροῦ τὰ πεπυρωμένα σβεσθήσεται. Προσκαρτερήσωμεν διά πάσης προσ ευχῆς καὶ δεήσεως, καὶ τὴν μάχαιραν τοῦ πνεύματος δέξασθαι, ὅ ἐστι ῥῆμα Θεοῦ, τὸ διαι ροῦν, ἵνα συνελών εἴπω, τῶν κρειττόνων τὰ χείρονα, καὶ διδάσκον τοὺς εὐσεβεῖς τὴν πρέπουσαν Χριστιανοῖς ἀγωγὴν, ὅπερ τελείας ἔργον ἐστὶ διακρίσεως ὀφθαλμῶν ἀκρίβειαν, γλώσσης έγκράτειαν· σώμα της παιδαγωγίαν· φρόνημα ταπεινός, ἐννοίας καθαρότητα· ὀργῆς ἀφανισμόν, ὡς που σε φησιν ὁ. μέγας Βασίλειος· νοῦ πρὸς Θεὸν ἀνάπτησιν, καὶ τοῖς πειρασμοῖς, φυλακῆς χάριν τῶν τιμίων, ἀντ αγωνίζεσθαι - προστιθέναι ἀγγαρευομένους· μὲ δι κάζεσθαι ἀποστερουμένους μίσους ἀγάπην ἀντι μετρεῖν· ἀνοχὴν διωγμοῖς ἐξισοῦν· βλασφημίαις; παράκλησιν· νεκρωθῆναι τῇ ἁμαρτία - συσταυρωθῆναι Χριστῷ· ὅλην μεταθέσθαι πρὸς Θεὸν ἀσχέτως τὴν ἀγάπην. Ταῦτα γέγραφα, Δέσποτα μου εὐλογημένε, οὐκ ἀγνοῶν ὑμῶν τὸ στερέωμα τῆς ἐν Χριστῷ πίστεως, καὶ τὴν ἐν αὐτῷ αὐξανομένην διὰ τῶν ἐντολῶν σεμνότητα· ἀλλ᾽ εἰδέναι ὑμᾶς βουλόμενος, ὁποῖον καὶ ὁπόσον ἔχω περὶ ὑμῶν ἀγῶνα, διὰ μερίμνης ἀεί μου εκκαίοντα τὴν καρδίαν· καὶ παρατηρεῖσθαι νηφαλαιότερον παρακαλῶ τοὺς τῶν αἱρέσεων προμάχους· ἵνα μή τις αὐτῶν παραλογισάμενος ὑμᾶς ἐν πειθανολογίας σε ψεύδους, τὸ ἐν ὑμῖν διαυγὲς καὶ ζωτικὸν τῆς πίστεως νάμα τοῖς ἰδίοις τῶν ἀσεβῶν δογμάτων ἐπιθολῶσαι ρύποις δυνηθῇ, ὅπερ μὴ γέ νοιτο. Είφος γὰρ δίστομον καὶ ξυρὸν ἠκονημένον τὴν γλῶσσαν κέκτηνται, ψυχὰς σφάζουσαν, καὶ εἰς πέταυρον ᾅδου, καὶ βάραθρον σκέτους παραπέμπουσαν, καὶ τῆς ἐν Χριστῷ ζωῆς διὰ τῆς ἠπατημέν νης αὐτῶν χρηστολογίας ἀποστερούσαν. Αὐτὸς δὲ δ δουλαγωγίαν μιο παιδαγωγίας. πιθανολογ.
animaun vere jam humilitate imbutam, diviumque vis imaginis suscipienda deinceps factam idoneam, assumens divina charitas, pro servis amicos facit; legis illud caput: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua d, et quæ sequuntur, magnifice domans; ca 290 sellieet ra tione, quod nullam in nobis intelligentis animi facultatum, ad aliud quidpiam omnino, quam ad Deum extendi, virili fortique nuta sinat. Contendamus igitur, quandiu tempus habemus, dìvina nobis liberalitate oblatum, ut piæ ac Chŕi stianæ professionis scopum ad opus deducamus. Quia vero, Non est nobis coltuctatio adversus san guinem ac carnem, sed adversus principatus et po testates, adversus mundi rectores tenebrarum sæculi Aujus f; invisibiles scilicet tyrannos ac hostes, qui nom in aperto pugnam committant, sed in cordis abdito bella misceant: Sumamus armaturam Dei, quemadmodum nos admonet divinus Apostolus, ut possiunus resistere in die malo, et omnibus peractis stare; succinctique lumbos in veritate, et induti loricam justitia, in qua omnia tela nequissimi ignea exstinguentur 5. Instemus per omuem oratio nem, el obsecrationem, ac gladium spiritus, qui est sermo Deil, accipiamus; qui, ut summa dicam, quæ deteriora sunt a potioribus dividal (a virtuli bus vitis) doceatque pios ac religiosos, quæ Chri stianos disciplina deceat; quod perfect opus di scretionis est, ‹ oculorum scilicet modestiam, lin guæ continentiam, corporis castigationem, mentis puritatem, iræ exstinctionem, › ut ait quodam loco magnus Basilius; sublímem in Deum volatum, et, ut adveršus tentationes, quo nobis pretiosa sarta tecta maneant, fortiter obnitamur: cum adiginiur, majoris aliquid operæ addamus; cum rebus spo liamur, judicio minime contendamus: dilectionem odio rependamas; persecutionibus sustinentiam Exequemus, maledictis obsecrationem, peccato mortificemur, cum Christo configamur cruci, totam in Deum libere dilectionem transferamus. Hæc scripsi, domine mi benedicte, non qui ve stræ in Christo fidei firmitatem, adultamque in eo mandatorum actu cultuque honestatem, ignorem, sed qui vos scire velim, quantum ac quale pro vobis certamen habeam, jugi cura meum exurens ani mum. Adeoque obsecro ac_ commoneo, ut majori vigilantia observetis, qui hæreseon antesignanos ac defensores agunt, ne quis eorum composito ad persuadlendum mendacio vos seducens (quod abeit!) 291 limpidum in vobis a:que vitalem fidei laticem, propriis impiorum dogmatum sordibus, urbare possit. Gladium enim ancipitem ac novaculam acu tam linguam habent, animas jugulantem, atque in }ufcrni laqueum tenebrarumque barathrum trans miuentem, vita denique, quæ in Christo est, frau dulenta corum blandiloquentia, privantem. Ipse Alatth. xxi, 37.* •.Galat.`vi, 10. f Ephes. vi, 12. s ibid. 13-16. b ibid. 17. Eater, ad baptismam. Edita, * Alii coniuratius,
col. 509–510page 66 of 144
PG 91:509Κύριος ἡμῶν καὶ Θεὸς Ἰησοῦς Χριστὸς, ὁ τοῦ Θεοῦ Δ' καὶ Πατρὸς μονογενής Υἱὸς καὶ Λόγος, ο πάσης ἀρετῆς καὶ ἀοράτου κτίσεως ποιητής, ο τὸν ὑπὲρ ἡμῶν διὰ τὴν ἄφατον αὐτοῦ φιλανθρωπίαν, καθώς αὐτὸς εὐδόκησε, καταδεξάμενος θάνατον; καὶ ῥυσάμενος ἡμᾶς τῷ ἰδίῳ αἵματι τῆς ἐξουσίας τοῦ σκό τους· αὐτὸς κρατήσει τῆς χειρὸς ὑμῶν τῆς δεξιᾶς, καὶ ὁδηγήσει ὑμᾶς εἰς τὸν φόβον αὐτοῦ, καὶ πληρῶσαι τῆς ἐπιγνώσεως τοῦ θελήματος αὐτοῦ, ἐν πάσῃ σοφίᾳ καὶ συνέσει πνευματική, καὶ ἀξίως ἑαυτοῦ περιπατῆσαι πείσειεν, ἐν παντὶ ἔργῳ ἀγαθῷ καρποφοροῦντας, καὶ αὐξανομένους ἐν ἐπιγνώσει τῆς ἀληθείας αὐτοῦ, καὶ πάσῃ δυνάμει δυναμώσαι κατά τὸ κράτος τῆς δόξης αὐτοῦ εἰς πᾶσαν οἰκοδομὴν καὶ μακροθυμίαν· καὶ μετὰ χαρᾶς καὶ εὐχαριστίας συναθλούντες τῷ εὐαγγελίῳ τῆς χάριτος αὐτοῦ της ρήσεις, ἀξιώσαι τῆς μερίδας τῶν ἁγίων ἐν τῷ φωτί, εὐχαῖς καὶ ἱκεσίαις τῆς κανενδόξου Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου καὶ ἀειπαρθένου Μαρίας, καὶ πάντων των Αγίων. Αμήν. Γ.- Τοῦ αὐτοῦ πρὸς Πέτρον λούστριον ΧΙΠ. λόγος Επίτομος κατὰ τῶν Σευήρου δογμάτων. Έδειξεν ὡς ἀληθῶς ὁ εὐλογημένος μου δεσπότης, ὡς οὐδὲν δύναται πρὸς μείωσιν τῆς ἀγάπης πνευ ματικῆς, τὸ ἀλλήλων ἀπεῖναι σωματικῶς· τοὺς κατὰ Θεόν δι' ἀγάπης νοερῶς ἀλλήλοις συνηρμοσμένους μὴ ἀπαξιώσας διὰ τῶν τιμίων αὐτοῦ συλλαβῶν ἐπι σκέψασθαί με τον ταπεινὸν καὶ ἁμαρτωλὴν, καὶ μη δὲν ἔχοντα τῆς αὐτοῦ, ἀγάπης ἐπάξιον. "Ασπερ δε-. ξάμενος, ὥσπερ αὐτὸν παρόντα τῷ πνεύματι γεγηθὼς περιλαβὼν ἡσπασάμην, καὶ τῷ μόνῳ Θεῷ καὶ Σωτῆρι τῶν ὅλων Χριστῷ συνήθως· ηὐχαρίστησα, γνούς μετὰ σωτηρίας αὐτὸν τὴν ὑγρὰν κέλευθον ἐξ. ηνυκέναι: Ηδὺς γὰρ ὄντως καὶ παρὼν ὁ εὐλογημένα μου δεσπότης, καὶ ἀπῶν, οὐχ ἧττον τοῦ παρεῖναι πασίν ἐστιν ἐπέραστος, διὰ τὴν ἐπιλάμπουσαν αὐτῷ χάριν τῆς πτωχείας τοῦ ἁγίου Πνεύματος· δι' ήν ναῖς ἁγιός εἰς κατοικητήριον Θεοῦ ἐν πνεύματι για νεται, πᾶς ὁ ταύτης ὡς Θεοῦ τῆς ἀρετῆς γνησίως μεταποιούμενος, τοῦ ταπεινώσαντὸς ἑαυτὸν μέχρι δούλου μορφῆς, καὶ ἔργῳ καὶ λόγῳ τοῖς ἀνθρώποις αὐτὴν ἐν ἑαυτῷ παραδείξαντος· ὅνπερ μιμούμενος δ. εὐλογημένος μου δεσπότης, ἐνδιαθέτως καὶ αὐτὸς εκτήσατο τὴν πραότητά τε καὶ τὴν ταπείνωσιν. Τὴν πραότητα μὲν, ἵνα τὰς ἐμπαθεῖς τοῦ θυμοῦ καὶ τῆς ἐπιθυμίας κατασβέτας κινήσεις, Θεῷ γένηται καὶ ἀνθρώποις εὐάρεστος. Η πραύτης γὰρ οὐδὲν ἕτερον έτισα καθέστηκεν, ἡ θυμοῦ καὶ ἐπιθυμίας παντελής ὑπομονὴν, ΝΟΤΑ. (α) Πρὸς Πέτρον λούστριον. 7: Οἱ ἀπὸ πατρικίων ἕως ἰλλουστρίων εἰσὶν οἱ συγκλητικοί. 13 Εμεῖς γὰρ οὐδενὶ τὴν εἰρημένην ἀρχὴν παραδώσομεν πλην εἰ μὴ τῶν μεγαλοπρεπεστάτων ἱλλουστείων. τῶν ἐν ἀρχῇ, ευγενής,
autem Dominus noster ac Deus Jesus Christus, Dei ac Patris unigenitus Filius Verbumque, omnis creaturæ, um ejus quæ in aspectum cadit, lum quæ vim oculorum fugit, Conditor; qui propter nos, præ ineffabili benignitate sua ac clementia, propensæ voluntatis nutp, ut voluit ipse, mortem suscepit i, nosque proprio sanguine de potestate tenebrarum eripuiti; ipse teneat manum dexte ram vestram, et ducat vos in timore suo, atque impleat agnitione voluntatis suæ in omni sapientia ´Ŀt intellectu spiritali; præstetque digne ipso am bulare, in omni opere bono fructificantes, et cre scentes in agnitionem veritatis ejus, confortetque in dmni virtuta, secundum potentiam claritatís suæ in omni ædificatione et longanimitate, et com gay dio ac gratiarum actione, collaborantes Evangelio gratiz suz servans, dignos facial partis sanctorum in lumine, precibus et supplicationibus gloriosis simæ Dominæ nostræ Dei Genitricis semperque Virginis Mariz, et omnium sanctorum. Amen. sex liber, adversus dogmata Severi.. Ostendit revera benedictus dominus meus, nihil virium habere ad minuentam spiritalem dilectio nent, corporalem amicorum absentiam, quos mente ac animo, quæ secundum Deum est, charitas inter se conjungit; qui nimirum haud se indignum puta verit, ut me humilem ac peccatorem venerabilium syllabarum suarum munere inviseret; hominem utique, ejus nihil dilectionem promeritum. Ilas ergo cum accepissem, velut ipsum præsentem spi ritu, gaudio circumfusus exosculatus sum, soli Deo omniumqué Salvatori Christo 292 ex more gratias agens, eo nomine, quod salvum eum et incolumem liquidam iter peregisse intellexerim. Ejusdem, ad Petrum illustrem, oratio brevis 3. Isa, uii, 7. Coloss. 1, 13. * ibid. 9-12. 1 Forte patientiam. Revera enim dulcis est benedictus dominus meus, tum præsens, tumque nihilominus absens, hand secus ac cum præsens est, cunctis amabilis, ob eam quæ in eo elucet, gratiam paupertatis Spiritus sancti¹: cujas munere templum sanctum in babi taculum Dei in spirit redditur, quisquis ut Dei virtutem, hanc sincere colit, qui seipsum humiliavit usque ad formain servi♥; ejusque opere simul´et` sermone in seipso specimen mortalibus dedit quem imitatus benedictus dominus meus, ipse quoque animo repositam lenitatem pariter ac humilitatem habet. Leuitatem quidem ac mansue tudinem, ut, perturbatis ire ac cupiditatis motibus Matth. v, 3. Ephes. 11, 22. Philipp. 11, 7. Nomen lignitatis ent. Basil. Eccl. Justin. Novella Erat igitur Petrus hic homo senatori ordinis; nempe ut Giossa: Basilic. Vir no bilis, et quod præcipuum, spectatæ fidei et pole orthodoxus, cujus alia-nescimus, quam quæe Maxi mus una et altera epist. de illo susinuavit.
col. 511–512page 67 of 144
Epistola XIII
PG 91:511τὸ θεῖον τοῖς ἔχουσι γίνεται θέλημα. Φησὶ γὰρ ψάλ λων ὁ μέγας Δαβίδ, Οδηγήσει πραεῖς ἐν κρίσει διδάξει πραεῖς ὁδοὺς αὐτοῦ. Τὴν καὶ ταπείνωσιν, ἵνα τῆς ὑπερηφανίας ἐκτεμὼν τὰ πωρώματα, εὐχά. ριστός τε τῷ Θεῷ γένηται, καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις εύο πρόσιτος. Ταπείνωσις γάρ ἐστιν, ἡ ἑκάστου πρὸς τὸν Θεὸν κατὰ παράθεσιν ἐκ παραλλήλου τῆς ὑπερ εχούσης καὶ ποιητικῆς αἰτίας ἐπίγνωσις· καθ' ήν ή πρὸς ἀλλήλους τῶν ἀνθρώπων γίνεσθαι πέφυκεν συνδιάθεσις, καὶ ἡ τῶν πλημμελημάτων δίδοσθαι τοῖς ὀφείλουσιν ἄφεσις. Ιδε γάρ, φησὶν ὁ αὐτὸς μέσ γας πάλιν Δαβίδ, τὴν ταπείνωσίν μου καὶ τὸν κό που μου, καὶ ἄρες πάσας τὰς ἁμαρτίας μου. πρὸς τὰ παρὰ φύσιν ἀκινησία· καθ᾿ ἣν φανερών Οὕτω μὲν οὖν ἔχοντα· περὶ τὸν βίον τὸν εὐλογημένον μου δεσπότην, ἐν τῷ στερεώματι τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως, φερωνύμως ἀσάλευτον εύχομαι διαφυλαχθῆναι, καὶ πάσης αἱρετικής τρικυμίας ἀνώτερον, ὡς γνήσιο τέκνον τῆς ἁγίας τοῦ Θεοῦ καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας· τεθεμελιωμένον ἐπὶ τῆς εὐσεβοῦς ὁμολογίας· καθ᾿ ἧς οὐδὲν τὸ παράπαν ἰσχύουσιν, ἀνοιγόμενα καθάπερ ᾅδου πύλαι, τὰ πονηρὰ τῶν αἱρετικῶν στόματα. Περὶ γὰρ τῶν νόθων, καὶ νύθως ἐκ τῆς ἀγριελαίας παρενκεντρισθέντων εἰς τὴν καλλιέλαιον ἐγίνωσκον, καὶ πρὶν γράψαι τοὺς εὐλογημένους ὑμᾶς, ὅτι κατὰ τὸν προφητικὸν λόγον. Ὡς κύων ἐπὶ τὸν ἴδιον ἔμετον, τῆς κατὰ τὴν πίστιν αὐτῶν ἀηδείας λέγω τὸ δυσῶ δες ἔχουσιν ἐπιστρέψαι· οἷα δὴ Σίμωνες δεύτεροι, καὶ Δήμαντες καὶ Ἑρμογένεις, προκρίνειν ἐλύμενοι τῆς ἀληθείας τὸ ψεῦδος· καὶ μηδὲν ἀδικοῦντες, ὡς οἴονται, τῇ ἀποστασία τους κήρυκας τῆς εὐσεβείας, ἢ βλαπτόμενοι μᾶλλον ἐνδίκως τῇ στερήσει τῆς χά ριτος· καὶ οὐδὲ τὸν νῦν αἰῶνα, δι' δν τῆς ἀληθείας ἀπέστησαν, ἔχειν καταθυμίως δυνάμενοι, κατὰ φύ σιν ἄστατον ὄντα καὶ εὐαλλοίωτον, καὶ ἀεὶ παρατρέχοντα τοὺς κρατεῖν νομίζοντας Αηδής γὰρ ὄντως ὑπάρχει καὶ δυσωδίας μεστός, καὶ πάσης χάριτος ἔρημος, πᾶς λόγος, μὴ σώζεσθαι πρεσβεύων κατά φύσιν ἐν τῷ ἑνὶ Χριστῷ τὰ ἐξ ὧν Χριστός μετὰ τὴν ἄφραστον ἔνωσιν· ἀλλ᾽ οἷον ἐρ νούμενος τὴν ὅλην τοῦ Θεοῦ περὶ τὸν ἄνθρωπον ο κονομίαν, καὶ περιτέμνων τοῦ Λόγου, τοῦ Θεοῦ· τὸ προσειλημμένον, ἐκ τῆς ἀχράντου καὶ ἁγίας πανενδόξου Παρθένου καὶ κατὰ ἀλήθειαν Θεοτόκου, σώμα λογικὸν ἐμψυχωμένον. Περιτέμνει γὰρ ἀληθῶς το πράγματι, κἂν δοκῇ πῶς ψιλῶς ὁμολογεῖν τῷ στό ματι πρὸς τὴν τῶν ἀκουόντων ἐξαπάτην, καὶ πα τελῶς ἀρνεῖται τὴν σάρκωσιν, ὁ μετὰ τὴν ἔνωσιν μὴ λέγων εἶναι, σώζεσθαί τε καὶ λέγεσθαι τῆς σαρ κὸς τὴν φύσιν, ἀσυγχύτως τε καὶ ἀδιαιρέτως ήνω μένην τῷ Θεῷ λόγῳ καθ᾽ ὑπόστασιν, προφάσει δήθεν εὐλαβείας, τοῦ μὴ τεμεῖν δόξαι διὰ τοῦ ἀριθμοῦ τὴν ἕνωσιν, αὐτὴν κυρίως εἰπεῖν, τὴν πᾶσαν τῶν ἐξ ὧν
extinctis, Deo placens et honiuibus cficiatur. Lenitas enim et mansuetudo nihil aliud est, quam iræ motus omnis ac cupiditatis, in iis quæ innatu ralia sunt, exstinctio: qua plane divina volunta } illis manifestatur, qui ea præditi sunt. Ait enim psaliens magnus David: Deducet mansuelos in judi cio; docebit miles vias suas P. Humilitatem vero, ut superbiæ excisa cæcitate animique duritie, tum Deo gratus eliciatur, tum cunctis blandus ac facilis. Est enim humilitas, uniuscujusque comparatione ad Deum ex opposito excellentis causæ ac effectri cis agnitio; qua hominum inter se proclive oritur affectio, delictorumque debitoribus præstanda di⚫ missio. Ait enim iterum magnus David: Vide humi litatem meam et laborem meum, et dimitte omnia peccata mea 4. Sic sane vitæ disciplina atque moribus cum sc habeat benedictus dominus meus, in firma fidei in Christum petra, pro nominis ipsa ratione inftoneus sum, omnique haereticæ pravitatis tricumano fluctu superiorem conservari precor, velut scilicet verum sancta Dei Ecclesiæ catholica et apostolic filium, in pia veræque fidei confessione fundatum, adver sum quam, velut portæ inferi, aperta nequissima hereticorum ora nihil prevalebunt r. De nothis autem notheque ac spurie ex oleastro in bonam olivam insertis, noveram, et antequam vos benedi cti, scriberetis, fore ut juxta propheticum dictum Sicut canis ad vomitum suum *, sic illi ad fidei snæ felidissimum 293 putorem reverterentur, velut Simones alii, Demantesque ac Hermogenes ³, sponte eis veritati prælato mendacio; nihilque lædentes, at autumnant, discessione sua præcones veritatis, seu potius qui ipsi merito gratiæ amissione lædan tur; ac qui, ne hoc quidem seculum, cujus causa a veritate discesserunt, ex scntentia læte ac jucnnde habere possint, quod natura instabile sit, variisque mutationibus obnoxium, ac semper illos præteriens, qui se ejus factos compotes, jamque ipsum tenere arbitrantur. Revera enim insuavis ac fetoris plena, omnique vácua gratia, doctrina omnis, quæ non profitetur exstare.in uno Christo post unionem nullis verbis explicabilem, atque incolumia esse, ca, ex quibus est Christus; sed omnem propemodum Dei erga hominem dispensationem negat, et a Verbo ac Deo, quod ex intemerata sanctaque gloriosa Virgine ac vere Dei Genitrice assumptum est corpus, ratione utens atque anima praeditum, amputal. Vere enim reipsa amputat, etsi nude ac verbo tenus confiteri videtur, ut auditoribus fucum faciat: negatque omnino incarnationem, qui inficiatur incolumem esse ac nuncupari post unionem carnis naturam, inconfuse ac indivise in persona, seu hypostasi, Deo Verbo unitam; pietatis nimirum ac religionis prælextu, ne dicendo numerum, unionem scindere videatur; ipsam vere omnem naturarum ex quibus Sup. 1, 10. P Psal. XXIV, 9. ibid. 18. H¨Tim. iv, 9; 1, 15. × Matth. Prov. xxvi, 41. 1 Act. vn, 18
col. 513–514page 68 of 144
PG 91:513Ένωσιν· ὅτι μηδ' ἄλλην ἔχει τοῦ εἶναί τε καὶ σώζεσθαι, καὶ κυρίως λέγεσθαι δήλωσιν ὁ Χριστός, ἢ τὴν πρὸς τὸ εἶναι φυσικῶς μετὰ τὴν ἕνωσιν δια μονὴν τῶν ἐξ ὧν συνετέθη μερῶν. Οὐ μόνον γὰρ ἐκ τούτων, ἀλλὰ καὶ ἐν τούτοις, καὶ κυριώτερον εἰπεῖν, ταῦτα ἐστιν ὁ Χριστός· ἀριθμοῦμεν δὲ μετὰ τὴν Ένωσιν τὰ ἐξ ὧν ὁ Χριστός, οὐ μερίζοντες, μὴ γέ νατο, τὰς φύσεις, ἀλλὰ μόνην τῆς αὐτῶν σωζομένης μετὰ τὴν ἕνωσιν διαφοράς ποιούμενοι δήλωσιν. Σύνοδον δὲ καθ' ένωσιν φυσικήν, ήγουν ἀληθῆ τε καὶ πραγματικὴν ὁμολογοῦμεν κατὰ τὸν ἅγιον Κυρίλλου, καὶ Θεοτόκον κυρίως καὶ κατ' ἀλήθειαν τὴν παναγίαν Παρθένον πρεσβεύομεν· οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ' ὡς αὐτὸν τὸν προπάντων τῶν αἰώνων αφράστως ἐκ Θεοῦ καὶ Πατρὶς γεννηθέντα Θεόν Λόγον συλλαβοῦσαν ἀληθῶς, καὶ ἀργήτως ἐξ αὐτῆς σαρκωθέντα γεννήσασαν. Καὶ τοῦ αὐτοῦ τά τε θαύματα καὶ τὰ πάθη λέγομεν, ὡς ἑνὸς ὄντας δηλαδή τοῦ Χριστοῦ τοῦ τὰ θεῖα καὶ τὰ ἀνθρώπινα ἐνεργοῦντος· τὰ μὲν θεία σαρκικῶς, ὅτι διὰ σαρκὸς φυσικῆς ἐνεργείας οὐκ ἀμοιρούσης τὴν τῶν θαυμάτων προσβάλλετο δύναμιν· τὰ δ᾽ ἀνθρώπινα θεἰκῶς, ὅτι δίχα βίας φυσικής, κατ' έξουσίαν τὴν τῶν ἀνθρωπίνων και θῶν θέλων κατεδέχετο πεῖραν. Τοῦ αὐτοῦ τὸν σταυ ρὸν καὶ τὸν θάνατον καὶ τὴν ταφὴν καὶ τὴν ἀνάστασιν, καὶ τὴν εἰς οὐρανοὺς ἀνάληψιν· ἐξ ὧν ἄταρχος κατελθών, οὐ μετῆλθε τόπους αμείψας, ὁ μηδενὶ λόγῳ τοῖς οὖσι χωρούμενος. Πάσης γὰρ ὑπάρχει περιγραφῆς ἐλεύθερος· ἀλλ᾽ ἐπεφάνη διὰ σαρκὸς ὡς φύσει φιλάνθρωπος, κατά γέννησιν ἀληθῆ τὴν ἐκ γυναικὸς χωρητὸς, ὡς ἠθέλησε, τοῖς ἡμετέροις γε νόμενος. Διὸ καὶ μίαν αὐτῷ καὶ σαρκωθέντι προσ ἄγομεν σὺν Πατρὶ καὶ Πνεύματι τὴν προσκύνησιν. Εἰ τοίνυν ψυχῇ τε καὶ στόματι Θεοτόκον κυρίως τὴν ἁγίαν Παρθένον λέγομεν, καὶ τὴν καθ᾽ ὑπό στασιν ἔνωσιν ὁμολογοῦμεν, καὶ σύνοδον καθ' Ένωσιν γεγενήσθαι λέγομεν φυσικήν, και ένα Κύριον καὶ Χριστὸν καὶ Υἱὸν, καὶ μίαν αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ Λόγου φύσιν σεσαρκωμένην πρεσβεύομεν· καὶ Ένα τῆς ἁγίας Τριάδος, Πατρί τε καὶ Πνεύματι συμ προσκυνούμενον καὶ συναριθμούμενον τὸν Χριστὸν εἶναι πιστεύομεν, πῶς ὡς διαιροῦντες παρὰ τῶν ἀφό βων, καὶ πάντα ψευδώς λέγειν τολμώντων λοιδορούμεθα, διὰ μόνην τοῦ ἀριθμοῦ ψιλὴν τὴν φωνὴν, ἐπὶ μόνῃ δηλώσει παρ' ἡμῶν, ὡς πολλάκις είρηται, τῆς σωζομένης διαφορᾶς τῶν φύσεων προφερομένην μετά τὴν ἔνωσιν; Εἰ μὲν οὖν ἐξ ἀνάγκης πάντως ὁ ἀριθ μῆς τοῦ ποσοῦ τῶν πραγμάτων ποιεῖται διαίρεσιν, δειξάτω τις τοῦτο, καὶ στέργομεν ὡς ἀληθῆ τὴν συ κοφαντίαν. Εἰ δὲ μόνον ἐπηρεάζουσι διαβάλλοντες τοὺς τὴν ἀληθῆ τοῦ μυστηρίου καταγγέλλοντας πί στιν, δι' ήν νοσούσι φιλοδοξίαν, αὐτοὶ δώσουσι τῷ Θεῷ λόγον ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως, φησὶν ὁ θεῖος Από στολος, ὑπὲρ ὧν εἰς πλάνην συνήρπασαν, οίγε πεπληρωκότες τοῦ παρόντος βίου τὸν δόλιχον. Οἱ δὲ
noscitur, ut totum, post unionem; quippe cum Christus nullo alio modo esse et sospes esse, ve reque dici ac proprie intelligatur, quam quod partes, ex quibus compositus est, natura post unionem mancant atque consistant. Non solum enim ex his, verum etiam in his, atque (ut magis proprie 332 verlesque dicam) hæc est Christas. Numerames aulem post unionem, ea, ex quibus est Christus; non ita, ut naturas dividamus; absit sed duntaxat ut eorum distinctionem, post etiam unionem, incolumem, explicemus. Conjunctionem vero per naturalem factam unionem (veram scili– cet ac realem) ex sancţi Cyrilli sententia confite mur; Deique Genitricem proprie ac vere sanctissi mam Virginem asserimus; non simpliciter ac verbo tenus, sed velut quæ ipsum ante omnia secula ineffabiliter ex Deo ac Patre genitum Deum Ver bum vere conceperit, exque ea incarnatum arcana ratione partu effuderit. Ejusdemque tum miracula, tim passiones dicimus; quippe quod unus Christos sit, tum divina operans, tum humana: divina quidem carnali ratione, velut scilicet qui per car nem, quam naturalis operatio non deficeret, vim miraculorum proferret; humana autem divine, quod nulla naturæ illata vi, per potentiam ac vO luntatis arbitrio humanarum sponte passionum . periculum reipsa admiserit. Ejusdem et crucem et mortem et sepulturam et resurrectionem, atque in carlos receptionem; unde sine carne descendens, non loca mutando transivit, qui nulla ratione capi a rebus possit (quippe cum ab omni circumscrị ptione immunis sit), sed apparuit per carnem tan quam natura ad humanitatem propensissimus, vera humanis possit. Quo fit, ut et incarnato, unam cum ex muliere generatione, ut voluit, factus, qui capi Patre et Spiritu sancto adorationem adhibeamus. ↓ Rom. xiv, Siquidem igitur animo oreque vere ac proprie Dei Genitricem sanctam Virginem dicimus, anio nemque personalem confitemur, ac' per naturalem unionem factam copulationem asserimus, unum que Dominum ac Christum Filiumque, necnon unam ipsius Dei Verbi naturam incarnatam profi temur, atque unum ex sancta Trinitate, qui una cam Patre et Spiritu adoretur eisque connumere tur, Christum esse cre lin.us: quomodo velut qui " dividamus, ab interritis, ac quidvis falso temere elalientibus, co duntaxat nemine cavillis impedi mur, quod nudam numeri vocem ob hoc solum proferamus (uti sapius dictum est) ut naturarum post unionem distinctionem incolumem esse signi fcerus? Siquidem vero sic se res habet, ut neces sario omnino 333 numeri ratione quantitatis re rum divisio inducatur; hoc probet aliquis, et ut ve rum quod calumnia obtruditur, plane amplectemur. Sin autem hoc solum agunt, ut quibus criminan tur, illis officiant, qui veram mysterii fidem pro Glentur, qua gloriæ cupidine laborant, Deo ratio nem reddituri sunt in die judiciit, inqui: diviņus
col. 515–516page 69 of 144
PG 91:515295 τὡς ἀσεβοῦσι διακευῆς, οἱ τὴν μὲν διαφορὰν τῶν ἐξ ὧν ἐστι φύσεων ὁ Χριστὸς μετὰ τὴν ἕνωσιν λέγοντες, αὐτὰς δὲ τὰς φύσεις, ὧν ἡ διαφορά, προφανώς ἀναιροῦντες τῇ πιωπῇ μετὰ τὴν ἔνωσιν· ἀναίρεσις γάρ ἐστιν ἀληθῶς ἡ τῶν ὄντων καὶ σωζομένων ἐξάρνησις., Η γὰρ οὐκ ἀνήρηντσι κατ' αὐτοὺς αἱ φύσεις μετά τὴν ἔνωσιν, καί εἰσι καὶ σώζονται, καὶ δίκαιόν ἐστιν αὐτὰς σωζομένας ὁμολογεῖσθαι μετὰ τὴν ἔνωσιν ἢ εἴπερ μὴ δίκαιόν ἐστιν αὐτὰς ὁμολογεῖσθαι μετά τὴν ἕνωσιν, μήτε είναι, μήτε σώζεσθαι λέγειν αὐτὰς ἐν Χριστῷ δίκαιόν ἐστι κατ' αὐτοὺς, καὶ ἀνήρηνται. Ο γὰρ μὴ δίκαιόν ἐστι πάντως όνομάζεσθαι, μη τὸ παράπαν ὑπάρχειν, πολλῷ κρεῖττόν ἐστιν ὡς μαι καὶ δικαιότερον, λέγειν· ἡ πείσωσιν ἡμᾶς λόγῳ πῶς ἐστι δίκαιον ἐν Χριστῷ μὴ ὁμολογεῖσθαι τὰ ἐξ ὧν ὁ Χριστὸς, δντά τε καὶ σωζόμενα μετὰ τὴν ἔνω σιν, χωρὶς τῆς οἰαστών τροπῆς καὶ ἀλλοιώσεως, καὶ τῆς εἰς ἄλληλα κατὰ τὸν οὐσιώδη λόγον μετε βολῆς· καὶ στέργομεν εὐπειθῶς τῆς τῶν σωζομένων ἐν Χριστῷ καὶ ὄντων ὁμολογίας τὴν στέρησιν. Ὥσπερ δὲ κατὰ πάντα λίγου τε καὶ τρόπον ἐν οὐκ ἔστιν ὁ Χριστὸς μετὰ τὴν ἕνωσιν, οὕτω πάλινκατὰ πάντα λόγον τε καὶ τρόπον οὐκ ἔστιν ὁ Χρισ στὸς δύο μετὰ τὴν ἔνωσιν. Εἰ δὲ μὴ κατὰ πάντα λύ γον τε καὶ τρόπον ἐστὶν ὁ Χριστὸς δύο μετὰ τὴν ἔνω σιν πάντως κατά τινα λόγον τε καὶ τρόπων, διὰ τὴν ὑποστατικὴν ταυτότητα, ήγουν τὴν μίαν υπό στασιν, καθ᾽ ἣν διαφορὰν ἔχειν οὐ δύναται, δὲ ἐστιν Ο Χριστός. Ἐπεὶ οὖν κατ᾿ ἄλλον καὶ ἄλλον λόγον τε καὶ τρόπον, ἐν καὶ δύο ἐστὶν ὁ αὐτὸς, ἀναγκαζον σκοπῆσαι, κατὰ ποῖον καὶ ποῖον λόγον (τ) ἐν ἐστιν ὁ αὐτὸς καὶ δύο. Ο *Οτι βλάσφημον τὸ λέγειν τὸν Χριστὸν μίαν ἁπλῶς φύσιν. Εἰ μὲν οὖν κατὰ τὸν τῆς φύσεως λόγον ἐν αὐτὸν είναι φήσουσι, μίαν φύσιν ἁπλῶς χωρὶς τῆς οἱασδήποτε διαφορᾶς δηλονότι κατ' αὐτοὺς ἔσται τὸ ὅλον. Εἰ δὲ τοῦτο λέγειν αὐτοῖς συγχωρήσομεν, οὐκ ἔσται Θεός κατ᾿ αὐτοὺς, οὔτε μὴν ἄνθρωπος ὁ Χριστός ούτε κτίσμα παντελῶς, οὔτε κτίστης. Ἡ γὰρ ἁπλῶς λεγομένη φύσις, οὐδ' ἑτέρου τούτων καθάπαξ τὴν σ!ανοῦν ἐπιδέχεται σημασίαν. Εἰ δὲ τὴν πρόδηλον φεύγοντες ἀτοπίαν είποιεν, μίαν μὲν, σύνθετον δὲ τὸν Χριστὸν εἶναι φύσιν, ἡγνόησαν ὡς ἀληθῶς, τοὺς ὁ τῆς ἀπεδείας ζόφος πρὸς τὴν ἐσχάτην αὐτοὺς ἀπεώσατο πλάνην. Περὶ συνθέτου φύσεως ἀκριβέστερον, καὶ τοῦ κατ' αὐτὴν λόγου· καὶ ὡς ἀσεβοῦσιν οἱ λέγου τες τὸν Χριστὸν μίαν σύνθετον φύσιν. (*) Κατὰ ποῖον καὶ ποῖον λόγον. κατά ποιον λόγον. Πάσα γὰρ σύνθετος φύσις, πρῶτον μὲν ἀπροαι καὶ τρόπον κατά ποῖον τρόπον καὶ ποῖον λόγον,
secundum aliquam et rationem et modum omnino Christus duo est post unionem. Si autem secundum aliquam et rationem et modum Christus duo eet post unionem, ob eam, quæ in ipso est, naturarum ex quibus et in quibus est, differentiam ac distinctionem, uti probavit oratio; liquet frustra impietati litare, qui differentiam ac distinctionem earm naturarum, ex quibus Christus est, post unionem dicant, ipsas vero naturas, quarum diffe rentia est et distinctio, damnando silentio post unionem, interimant. Vere enim interimit ac tollit, qui ea negat que sunt, ac incolumia sunt. Aut enim eorum sententia, non intereunt naturæ aut sublatæ sunt post unionem, suntque ac incolumes sunt; æquumque adeo est, ut post unionem i: columes eas confiteamur; ant, nisi æquum est ut post unio nem ipsas confiteamur, neque sane æquum sit illo rum sententia, ut eas in Christo esse ac incolumes esse dicamus; suntque interempiæ atque sublatz.. Quod enim haud omnino æquum est ut nominetur, Jonge potins majoriqué, puto, ¿æquitate, nec prorsus esse dicatur: aut certe nobis ratione ostendant pro beptque, quomodo æquum sit, ut ea ex quibus est Christus, quæ ipsa sint et incolumia sint àbsque ulla prorsus mutatione, et cum alterum in alterum' substantiali ratione non transierit, post unionem non confiteamur, lubentesque habebimus ac admittemus, ut quæ sunt in Christo et incolumia suje inconfessa sinantur. Quemadmodum áutem Christus post unionem non unum est secundum omnem et rationem et modum, sic neque secundum omnem et rationem et modum post unionem est duo. Sin autem Chri stus non est duo post unionem secundum omnem ei rationem et moðum, omnino secundum aliquam et rationem et moduni (secundun personalem scilicet identitatem, unam nimirum personam et byposta sim, secundum quam non potest habere differen siam ac distinctionem) Christus unum est. Quia igitur secundum aliam aliamque et rationem et modum, idem ipse unum, duoque est: opera pre tium ut dispiciamus, utra demum et ratione et 296 Blasphemum esse, dicere unam Christum sim pliciter naturam. Siquidem igitur secundum naturæ rationem unum eum dicturi sunt, una prorsus natura, abs que omni diferentia ac distinctione, eorum senten. tia, totum erit. Sin autem hæc illos dicere conces serimus, Christus, juxta illos, neç Deus, at neque homo, nec omnino creatura, nec Creator erit. Que enim natura simpliciter dicitur, neutrius horum ullam prorsus appellationem recipit. Sin autem apertam absurditatem vitare satagentes, unam Chri stum naturam esse dicant, verum compositam; vere nescierunt, quo pacto impietatis caligo, ad imam eos erroris impulit sentinam. De natura composita ejusque ratione, accuratius;' ac loqui impie, qui unum Christum naturam composi tam dicunt. Primum enim natura omnis composita, noh in modo idem ipse unus ac due sit. Apta satis repes titio, etsi eam cod. Venet. non habet, sed solun Quod tamen toto discursu Masi mnus adjunxerit, verisimile est hic scri psisse, exque repetita voce, proclivi errore, alterum excidisse.
col. 517–518page 70 of 144
PG 91:517ρετον ἔχει τὴν πρὸς ἄλληλα τῶν μερῶν κατὰ τὴν σύνθεσιν σύνοδον. Ἔπειτα δὲ καὶ ἀλλήλοις ὁμόχρονα τὰ μέρη, καὶ ἑαυτῇ κέκτηται, κατὰ τὴν εἰς τὸ εἶναι γένεσιν συν υπάρχοντα, μηδετέρου μέρους θατέρου χρονικώς προϋπάρχοντος. Πρὸς ἔτι γε μὴν καὶ εἰς συμπλήρωσιν τῆς τὸ πᾶν μεγαλογνῶς ὑπογραφούσης ολότητος - γινώσκεται πεποιημένη· ὧν οὐδὲν ἐπὶ Χριστοῦ παντελῶς θεω ρεῖται τοῖς εὐσεβεῖν βουλομένοις· ἵνα μὴ τὴν πρὸς τὴν σάρκα τοῦ Λόγου σύνοδον ἀκούσιον ποιώμεθα, καὶ ἀπροαίρετον· καὶ ἡ τῇ σαρκὶ τὸν Θεὸν Λόγον, κατὰ τὴν πρὸς τὸ εἶναι γένεσιν ὁμόχρονον, ἢ τὴν σάρκα τῷ λόγῳ κατὰ τὴν ἄναρχον ύπαρξιν συναΐδιον ἢ καὶ μηδὲν ἔχειν πλέον τῶν λοιπῶν κατὰ τὴν καθ᾿ ὅλου φύσιν θεωρουμένων εἰδῶν, ὡς μέρος εἰς συμπλήρωσιν τοῦ παντὸς κατὰ τὰ λοιπὰ εἴδη, παρά τῆς τὸ πᾶν συστησαμένης δυνάμεως παρηγμένον τὸν Χριστὸν διοριζόμεθα. Οὗτος γὰρ πάσης συνθέτ του φύσεως όρος τε καὶ λόγος καὶ νόμος, καθὼς ἡ τῆς ἀληθείας δύναμις, καὶ ὁ τῆς λογικῆς ἀκολουθίας δρόμος ποδηγεί λέγειν τοὺς μετὰ συνέσεως τὴν τῶν ὄντων ποιουμένους διάσκεψιν. Καὶ τίς ἔτι τῆς τῶν εὐσεβῶν εἶναι δυνήσεται μοίρας, οὕτω φρονῶν περὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Λόγου, τοῦ πρὸ πάντων υπάρχοντος τῶν αἰώνων· μᾶλλον δὲ κυριώτερον εἰπεῖν, ποιητοῦ τῶν αἰώνων, καὶ κατὰ θέλησιν ἐκούσιον ποιησαμένου πρὸς ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους καὶ αὐθαίρετον τὴν κένωσιν· καὶ εἰς διόρθωσιν καὶ ἀνακαινισμὸν, ἀλλ᾽ οὐκ εἰς συμπλήρωσιν τοῦ παντὸς, ἐνανθρωπήσαντος. Τρόπῳ γὰρ οἰκονομίας, ἀλλ' οὐ νόμῳ φύσεως, ἀῤῥή τως ὁ τοῦ Θεοῦ πρὸς ἀνθρώπους διὰ σαρκὸς ἐπεδήμησε Λόγος. Οὐκοῦν οὐκ ἔστι σύνθετος φύσις ὁ Χρι στός, κατὰ τὴν καινοτομίαν τῶν κενούντων τὸ Εὐ αγγέλιον τῷ νόμῳ τῆς συνθέτου φύσεως, κατὰ τὸν εἰς τὸ εἶναι τρόπον, παντάπασιν ὑπάρχων ἀδούλωτος· ἀλλ' ὑπόστασις σύνθετος, τὴν οἰανοῦν κατ' είδος σύνθετον φύσιν αὐτῆς κατηγορουμένην οὐκ ἔχουσα δ καὶ παράδοξον, ὑπόστασιν σύνθετον θεᾶσθαι, χω ρίς τῆς κατ' εἶδος αὐτῆς κατηγορουμένης συνθέτου φύσεως. Εἰ δὲ κατ᾿ αὐτοὺς ἐκείνους ὁ Χριστός σύνθετες. ἐστι φύσις, ἡ θαυμαστὴ τῶν Σευήρου λόγων ἀκρί πολις, ἢ γενική πάντως ἐστί, ἢ μοναδική. Τούτων γὰρ ἄλλην ἐπινοῆσαι μέσην ἀμήχανον. Καὶ εἰ μὲν γενική φύσις ἐστὶν ὁ Χριστός, κατὰ πολλῶν ἔσται δηλονότι καὶ διαφερόντων τῷ ἀριθμῷ κατηγορούμενος· καὶ κατ᾽ ἐπίνοιαν ἔσται μόνην, ἐν οἷς τὴν ὕπαρ ξιν ἔχει· καὶ οὐ καθ' ἑαυτὸν ἐν ἰδίᾳ τινὶ ὑποστάσει γνωριζόμενος· χωρὶς τῶν ἐπιθεωρουμένων τοῖς ὑπ' αὐτὸν ἀτόμοις συμβεβηκότων. Τοιοῦτος γὰρ ὁ πάσης γενικής φύσεως ὄρος τε καὶ λόγος· καὶ εἰσήχθη πλῆθος ἡμῖν Χριστῶν ἀνθ' ἑνὸς, κατὰ μηδένα τρό πον τὴν οἰανοῦν ἐχόντων πρὸς τὸν Θεὸν, ἢ τοὺς ἀν θρώπους ταυτότητα, διὰ τὴν Σευήρου κατὰ τῆς ἀλη θείας περιττὴν καὶ ἀκάθεκτον μανίαν. Εἰ δὲ μονα δική φύσις ἐστὶν ὁ Χριστὸς, ἵνα παρῶμεν λέγειν ὡ; οὐδαμῶς ἐστι τὸ σύνολον φύσις ἑνὶ προσώπῳ περι γεγραμμένη· κἂν εἰ τὰ μάλιστα τὸν μυθευόμενον
voluntate habet, aut ejus ipsa arbitra est, ut partes inter se componendi causa conveniant. Præterea, partes cum alias aliis, tam et sibi ipsu̸. coætaneas habet, quæ simultaneo ortu pariter exsi stant, nec se ulla temporis duratione mutuo præce dant. Ad hæc vero etiam, ad totalitatem complendam, quæ rerum universitatem magnifice adumbret, facta esse dignoscitur: quorum nihil prorsus in Christo intelligent, quibus animo constitutum ut pietatis melas non excedant; ne Verbi cum carne commercium a libera nihil voluntate profectum faciamus; ac, vel Deum Verbum ortu in rerum naturam carni coætaneum, vel carném Verbo, exsi stentia nullam habente principium, coæteram aut denique nihil amplius·babere quam reliquas universali natura consideratas species; velut par tem, reliquarum specierum more, ad complendam rerum universitatem ab universorum creatrice potentia productum Christum defniamus. Hæc enim naturæ omnis compositæ definitio, rațioque ac ritus est; quomodo vis ipsa veritatis, rationalis que consequentiæ cursus eos cogit dicere, qui re rum solerter judicioque indolem dispexerint. 297 Ecquis vero jam a piorum stelerit partibus, qui sic de Deo ac Verbo sentiat, qui sit antiquior omnibus. sæculis; quin potius, ut verius dicam, auctor seeu horumn, ac qui sponte liberaque voluntate liberam ad nos homines exinanitionem instituerit, idque adeo ut universum reparared_ac instauraret, non ut f ipsum compleret, homo factus. sit. Dispensationis enim rationibus, non naturæ lege, arcana Dei Verbum ratione pèr carnèm venit ad homines. Non. igitur Christus natura est composita, juxta ac sen tiunt Novatores, qui Evangelium evacuant, cum eo quo exsistit modo, naturæ compositæ legi nibil obnoxius sit; sed persona composita, de qua nulla prorsus secundum speciem prædicetur natura coin posita: quod sane inauditum stupendumque; exstare nimirum personam compositam, de qua tanièn nulla in specie natura composita prædicetur. Sin autem illis iisdem auctoribus Christus na tura composita est (quod Severi rationum mira bile præsidium arsque sacra est) omnino aut generica, aut singularis. Horum enim aliam me diam excogitare non possumus. At, siquidem Christus natura est generica, erit. plane quæ de multis, iisque numero discretis, prædicetur, sola que ratione ac subtili mentis cogitatu in illis erit, in quibus èi̟ est quod exsistit: non per se ipse in propria quadam persona seu hypostasi intelligetur absque illis accidentibus, quæ in individuis ili subjectis considerantur. Τalis enim natura omnnis genericæ definitio est atque ratio; emergeune nobis unius loco, Christorum turba, nihil ullo modo cum Deo aulve hominibus habentium eadem ratione commune, ob Severi superfluam illam ac impotenţem adversus veritatem insaniam. Sin autem Christus singularis natura est, ut interim
col. 521–522page 71 of 144
PG 91:521Εἰ τοίνυν μέγας καὶ φοβερὸς ἐξ ἀνάγκης ἔπεται κίνδυνος, κατὰ τὴν ἀποδοθεῖσαν τοῦ λόγου δύναμιν, τοῖς λέγουσιν ἓν κατὰ τὴν φύσιν εἶναι τὸν Χριστὸν, ήγουν μίαν φύσιν, εἴτε ἁπλῶς λεγομένην, εἴτ: σύνο θετον· καὶ ταύτην εἴτε γενικὴν ἤγουν κοινὴν, εἴ τε μοναδικὴν ἤγουν ἰδικήν· πάσῃ φυλακῇ τὰς ἑαυ τῶν καρδίας τῆς τοιαύτης δόξης τηρήσωμεν καθαράς, ἵνα καὶ τῆς ἐπ' αὐτῇ μελλούσης ἀπειλῆς ἐλευθεριο θῶμεν. Καὶ τὸ μὲν δύο ἐπὶ Χριστοῦ κατὰ τὸν τῆς φυσικῆς ἑτερότητος λόγον, ήγουν διαφορᾶς τῶν ἐξ ὧν ἐστι φύσεων σωζομένων καὶ μετὰ τὴν ἕνωσιν, ὡς ἐν ὅλῳ μερῶν, εὐσεβῶς ὁμολογήσωμεν· καθ' ν οὐδέποτε τὰ μέρη φυσικῶς ἀλλήλοις συμπίπτουσιν, ἕως ἑκάτερον τὸν οἰκεῖον τῆς φύσεως πρὸς τὸ ἕτερον διαφυλάττει λόγον ἀλώβητον· τὸ δὲ ἐν κατὰ τὸν τῆς ὑποστατικῆς ταυτότητος λόγον, καθ᾽ ἂν οὐδεμίαν τὸ σύνολον πρὸς ἑαυτὸν ὁ Χριστὸς ὡς ὅλον τὴν ἐκ δια φορᾶς διάκρισιν, ήγουν μερισμὸν ἐπιδέχεται· ἕως μία καὶ πρὸ σαρκός, καὶ μετὰ σάρκωσιν ὑπόστασις ὑπάρχων πιστεύεται· καὶ εἰς τῆς ἁγίας καὶ βασιλικῆς Τριάδος προσκυνεῖται παρ' ἡμῶν καὶ δοξάζεται. Μοναδικὴ γὰρ τοῦ Χριστοῦ ἡ ὑπόστασις, ὡς ὅλον, μηδενὶ λόγῳ κατὰ τὴν χαρακτηριστικὴν αὐτῆς ἰδιό τητα τοῖς ἄκροις ἐπιμεριζομένη, καθ᾽ ἦν αὐτῶν ἀφορίζεται. Ακρα δὲ νῦν λέγω, τὸν Θεὸν καὶ Πατέ μα, ἐξ οὗ πρὸ τῶν αἰώνων ὁ Χριστός γεγέννηται θεϊκῶς· καὶ τὴν ἁγίαν πανένδοξον Παρθένον καὶ Μητέρα, ἐξ ἧς ὁ αὐτὸς ἀνθρωπίνως γεγέννηται δι' ἡμᾶς, τῇ πρὸς ἄμφω τὰ ἄκρα τῶν ἰδίων μερῶν εἰ κειότητα, φυλάττουσα τὴν κατ' οὐσίαν ἀμειώτως ταυ τότητα· οἷς μέρεσι τὸν τῆς διαφορᾶς ὁ Χριστὸς ἐπισ δεχόμενος λόγον, τῆς οἰκείας οὐκ ἐξίσταται μοναδικῆς ὑποστάσεως. Πᾶσα γὰρ ὁλότης, καὶ μάλιστα κατά σύνθεσιν, ἐκ διαφόρων θεωρουμένη, τῆς οἰκείας ὑποστάσεως μοναδικῶς φυλάττουσα την ταυτότητα, καὶ τὴν πρὸς ἄλληλα τῶν οἰκείων μερῶν ἀσύγχυτον Έχει διαφοράν, καθ᾽ ἦν τὸν ἑκατέρου μέρους προς θάτερον κατ' ουσίαν διασώζει λόγον ἀνόθευτον. Ὡστ αύτως δὲ καὶ τὰ μέρη κατὰ τὴν πρὸς ἄλληλα σύνθεσιν, ἀκραιφνῆ καὶ ἀμείωτον τὸν κατὰ φύσιν λόγον φυλάττοντα, τὴν ἑνικὴν τῆς οἰκείας ὁλότητος ἀδιά κριτον έχει ταυτότητα· καθ᾿ ἣν μοναδικῶς τὸν καθ' ὑπόστασιν διαφυλάττει λόγον παντελῶς ἀδιαίρε του. Εἰ τοίνυν, καθὼς ἔδειξεν σὺν ἀληθείᾳ τρέχων ὁ λόγος, ἀπεβὲς πάντη καθέστηκεν ἐπὶ Χριστοῦ τῷ κατὰ φύσιν λόγῳ θεσπίζειν κεῖσθαι τὸ ἓν, ὥσπερ καὶ τὸ ἔμπαλιν τῷ καθ᾿ ὑπόστασιν λόγῳ τὰ δύο· τὸ μὲν γὰρ τῆς ᾿Απολιναρίου δυσωδίας ἐστὶν ἴδιον, συναλείφοντός τε καὶ συγχέοντος εἰς μίαν φύσιν τὰς φύσεις, καὶ ἀδιάγνωστον πάντη ποιοῦντος τὴν οἶκον μίαν· μη δεμίαν κυρίως είναι τιθεμένου φύσιν μετὰ τὴν ἔνω Χει.
Quod enim natura prorsus singulare est, a naturali, cum re qualibet alia, cognatione prorsus abhorret. Sin autem illorum sententia, uti probavit oratio, Christus natura a rebus omnibus abhorret; ipsos dicere jubeamus novi dogmatis artifices, quidnam exsistentem natura, ac qua ratione, Christum colant, quem ne esse quidem, quantum ex illorum verbis ac documentis datur intelligi, blasphemia tradant. Cum igitur ingens necessario formidolosumque sequatur periculum, juxta ac reddita vis rationis ostendit; iis utique comes, qui Christum unum natura esse dicunt (unam scilicet naturam, camque vel simpliciter dictam, vel compositan, 299 ac vel genericam sive communem, vel sin gularem sive privatam ac propriam), omni dili gentia ac cura ab cjusmodi opinione corda nostra munda custodiamus, ut et ab ira, quæ ejus causa impendet, liberemur. Ac duo quidem in Christo, pro naturalis diversitatis (differentiæ scilicet dis tinctionisque) ratione,earum, ex quibus est, natu rarum, post etiam unionem incolumium, vclut partium in toto, pie confiteamur; qua nimirum nunquam partes naturaliter aliæ aliis coincidunt, quandiu utravis alteri composita propriam naturæ rationem illæsam ac incolumem servat. Unum vero personalis (ut sic (dicam) identitatis ratione, qua nullam prorsus secum ipse Christus, ut totum, ex differentia ac distinctione, discretionem seù divisionem admittit; quauuiu - nimirum et ante assumptam carnem, et ea assumpta, una persona esse creditur, unusque e sancta atque regia Trini tate a nobis colitur atque laudatur. Est enim sin-. gularis unaque Christi persona, ut totum, nulla ratione penes eam proprictatem, quæ ejus velut nota propria est ac character, cum extremnis divisa, `a quibus illa secernitur (extrema vero nunc dico, Deum et Patrem, ex quo ànte sæcula Christus divinitus natus est, et sanctam gloriosissimam Vir ginem ac Matrem, ea qua idem propter nos hu mano itidem partu natus est) partium suarum curi ambobus extremis necessitudine, substantialem idiminute identitatem servans: quibus partibus. cum Christus distinctionem admittat, a sua nihil singulari persona excedit. Omnis enim totalitas, ac presertim quae ex distinctis secundum compositio quæ nem intelligitur, quod una eademque´singulariter persona est servans, suarum quoque partium in confusam aliarum cum aliis differentiam habet ac distinctionem; qua nimirum utriusvis partium cum altera substantialem sinceram illæsamique ra tionem custodit. Similiter vero etiam partes, qua inter se compositionem ineunt, cum veram nihil que detritam ac imminutam naturæ rationem retineant, singularem propriæ totalitatis identitatem indiscre tam habent, qua singulariter personæ seu hypostasis rationem omnis prorsus servant divisionis expertem. PATROL. GR. Cum igitur sicut vere currens ostendit oratio, omnino impium sit, in Christo 300 nature ratio ne unum statuere, uti et vicissim duo persona ratione (alterum namque fetidissimi Apollinarii erroris proprium est, qui naturas in unam. natu ram compingat atque confundat, dispensationem que prorsus incognoscibilem faciat, ac nullam vere post unionem naturam admittat. Fugit cuim
col. 523–524page 72 of 144
PG 91:523σιν. Φεύγει γὰρ εἶναι ὅπερ ἐστὶ, τούτων ἑκάτερον εἰς ἄλληλα μεταχωροῦντα καὶ μεταπίπτοντα. Τὸ δὲ τῆς Ἰουδαϊκῆς Νεστορίου φρενοβλαβείας, τὴν μίαν ὑπόστασιν εἰς ὑποστάσεις δύο μερίζοντος, καὶ τὴν ; ὅλην οἰκονομίαν ἀρνουμένου, τὸ σαρκὶ καθ᾽ ὑπόστασιν οὐσιωδῶς τὸν Θεὸν Λόγον ἑνωθῆναι λέγειν παραιτουμένου· ἡμεῖς ὀρθῶς τε καὶ προσφυώς χρη σώμεθα τῷ λόγῳ, πρὸς τὸ εὐθὲς μεταβάλλοντες τῶν διεστραμμένων τὰς φωνάς· καὶ τὸ μὲν δύο, κατά τὴν τῆς φυσικῆς ἑτερότητος ηγουν διαφοράς λόγον τὸ δὲ ἕν, κατὰ τὸν τῆς ὑποστάσεως λόγον ἵνα καὶ τὸ διάφορον τῶν ἐξ ὧν ὁ Χριστός ἐστι φύσεων, ἐν Χριστῷ μετὰ τὴν ἕνωσιν διατηρῆται· καὶ τὸ ταυτὸν καὶ μοναδικὸν τῆς ὑποστάσεως· τοῦ σαρκωθέντος Θεοῦ Λόγου ὡσαύτως ἀπλήθυντον διασώζηται. Ή γὰρ ἀντάλληλος τῶν πραγμάτων δεῖξίς τε καὶ ὁμολο η γία, τῶν ὑποκειμένων κατὰ τοὺς αἱρετικοὺς ἀφανισμὸν ἀπεργάζεται· οὐκ ἀνεχομένης τῆς ἀληθείας τὰς κυρίας παντάπασι τῶν πραγμάτων συγχωρεῖν εἰς ἀλλήλας ἀμείβεσθαι προσηγορίας. Διὰ τοῦτο δύο φύσεις ὁμολογοῦμεν τὸν Χριστὸν, ὡς ἔφην, κατὰ τὸν τῆς διαφοράς λόγον τῶν ἐξ ὧν ἐστι φύσεων καὶ μετά τὴν ἕνωσιν ἐν αὐτῷ σωζομένων· ὡς Θεὸν τὸν αὐτὸν ὄντα καὶ ἄνθρωπον μετὰ τὴν ἕνωσιν. Ὅτι ὁ λέγων Θεὸν καὶ ἄνθρωπον τὸν Χριστὸν μετὰ τὴν ἔνωσιν, συνομολογεῖ τοῖς ὀνόμασι τὰς φύσεις ἐξ ἀνάγκης μετὰ τὴν ἕνωσιν, ορ θῶς πιστεύειν προηρημένος. Εἰ γὰρ Θεὸς καὶ ἄνθρωπος ἐστιν ὁ Χριστὸς μετά τὴν ἕνωσιν, κατὰ τὴν κοινὴν ὁμολογίαν, δηλονότι τὰ πράγματα τοῖς ὀνόμασιν ἔχων, ἐπαληθεύει μετὰ τὴν Ενωσιν. Τὰ γὰρ πράγματα προεπινοοῦνται τῶν οἱ κείων ὀνομάτων· καὶ οὐδ᾽ ἂν εἶναι δυνηθείη πώποτε χωρὶς τοῦ πράγματος όνομα, τοῦ παρέχοντος δι' ἑαυτοῦ τῷ ὀνόματι θέσιν, καὶ ἀντιλαμβάνοντος δέ λωσιν. Εἰ δὲ τὰ πράγματα, ὧν εἰσι τὰ ὀνόματα, οὐκ ἔχει κατὰ τὴν ἕνωσιν ὁ Χριστὸς, ψιλὰς κατ' αὐτοὺς, ὡς μετὰ μηδενός κειμένας ἔχων δειχθήσεται τὰς προσηγορίας, καὶ πραγμάτων ἐρήμους· καὶ ἔσται Θεὸς καὶ ἄνθρωπος μόνον ὀνόματι κατ' αὐτοὺς ὁ Χριστὸς, καὶ οὐ πράγματι· οὗ τί γένοιτ' ἂν ἀθεώτερον; Εἰ δὲ τοσοῦτον μανῆναι παραιτούμενοι, φαίεν μὴ ἐρήμους εἶναι πραγμάτων ἐπὶ Χριστοῦ τὰς προσ ηγορίας μετὰ τὴν ἔνωσιν· ὥσπερ οὐ παραιτούνται λέγειν τὰς δύο τοῦ Χριστοῦ μετὰ τὴν ἔνωσιν προς ηγερίας, οὕτω καὶ τὰς δύο φύσεις τοῦ Χριστοῦ, ἐξ ὧν καὶ ἐν αἷς συνέστηκε λεγέτωσαν μετὰ τὴν ἔνωσιν, ὧν καὶ προσηγορίαι· εἴπερ κατ' ἀλήθειαν πιστώς ὁμολογοῦσι σώζεσθαι πραγματιωδῶς κατὰ φύσιν τὰ ἑνωθέντα μετὰ τὴν ἕνωσιν. Περὶ τῆς Ἐν δύο φωνῆς· καὶ περὶ τῆς μιᾶς τοῦ Λόγου φύσεως σεσαρκωμένης εὐσεβὴς ὁμολογία κατὰ τοὺς Πατέρας· καὶ ἄρνησις τῆς μιᾶς συνθέτου φύσεως. Καὶ πάλιν ἐν δύο φύσεσιν αδιαιρέτως τὸν αὐτὸν ὄντα πιστεύομεν, ὡς ἐν θεότητι καὶ ἀνθρωπότητι. Οσπερ γὰρ ἐκ δύο φύσεων λέγοντες τὸν Χριστὸν. ἐκ θεότητος καὶ ἀνθρωπότητος ὄντα νοοῦμεν, ὡς ἐκ μερῶν ὅλον· οὕτω καὶ ἐν δύο φύσεσι σίγαντες με
esse quod erat horum quodlibet, dum aliud in aiiud commigrat, ac inter se res commutantur; alterum autem Judaica Nestorii dementia, qui unam personam in duas dividat, omnemque dis pensationem, Christi scilicet mysterium, neget qui nempe unitum carni in persona seu hypostasi substantialiter Deum Verbum dicere recuset), nos recte, ac pro eo ac consentaneum est, oratione utamur, perversorum voces ad normam couverten tes: ac duo quidem, naturalis. diversitatis, seu differentiæ ac distinctionis ratione; unum vero personæ itidem ac hypostasis rationè dicamus,ut et naturarum, ex quibus est Christus, post unionem distinctio in Christo servetur, eademque ac sin gularis incarnati Dei Verbi persona ac hypostasis similiter omnis expers consistat multiplicationis. " Inversa enim rerum notatio ac confessio, hæreti corum sensu subjecta destruit: cum proprias rerum appellationes veritas nullo modo sinat vi cissim commutari. Idcirco duas Christum naturas, uti dicebam, confitemur, qua ratione, ex quibus est, ac quæ in ipso post unionem manent incolu mes, naturæ distinguuntur, velut scilicet eumdem ipsum post unionem Deum et hominem. Eum, qui Christum Deum et hominem post unio nem dicit, una cum nominibus ambas necessario post unionem naturas confiteri, dum recte tredere velit. Siquidem enim Christus Deus et homo est post unionem, uti communis habet confessio; plane fit ut post unionem vere quoque in eo conveniant no mina. Res enim suis priores nominibus intelligun tur, nec unquam nomen absque re consistere queat, quae ipsa a se, quo rite afirmetur, nomini tribuat, vicissimque ut notifcetur, ab eo accipiat. Sin autem Christus r $, quarum sunt nomina, post unionem non habeat, nudas, eorum senten tia, tanquam nulli 301 adhærentes, rerumque vacuas habere monstrabitur appellationes: eritque juxta illos Christus solum nomine tenus, non reipsa ac veritate, Deus et homo; quo quid magis impium exsistat? Sin vero tantum furoris ac insa niæ crimen defugientes, non esse in Christo rerum vacuas appellationes dixerint, sicut non recusant duas in Christo post unionem dicere appellationes, sic et duas Christi naturas, ex quibus et in quibus consistit, dicant post unionem, quarum sunt ap pellationes, siquidem, vere ac fde duce reipsa natura, incolumia fatentur post unionem, quæ fue runt unita. De voce, In duabus; deque una Verbi Dei natura incarnata, pia confessio ex Patrum sententia; uniusque naturæ compositæ inficiatio. Ae rursus, in duabus eum naturis indivise esse conftemur, in deitate scilicet et humanitate. Quem admodum enim dicendo Christum ex duabus naturis, ex deitate et humanitate cum esse intel Egimus, velut ex partibus totum; sic quoque c
col. 525–526page 73 of 144
PG 91:525τὰ τὴν ἕνωσιν, ἐν θεότητι καὶ ἀνθρωπότητι όντα πιστεύομεν, ὡς ὅλον ἐν μέρεσι. Μέρη δὲ Χριστού. ἡ θεότης αὐτοῦ καὶ ἡ ἀνθρωπότης ἐστὶν, ἐξ ὧν καὶ ἐν οἷς ὑφέστηκε. Καὶ αὖθις μίαν τοῦ Θεοῦ Λόγου φύσιν σεσαρκωμένην σαρκί, νοεράν τε καὶ λογικήν ἐχούσῃ ψυχὴν πιστεύειν, λέγειν τε καὶ κηρύττειν ἐδιδάχθημεν, κατὰ τὸν ἅγιον Κύριλλον· διὰ τοῦ στ σαρκωμένην εἰπεῖν, τῆς καθ' ἡμᾶς φύσεως εἰσκεκομισμένην νοοῦντες τὴν οὐσίαν. Καὶ πάλιν τοῦ αὐτ τοῦ καὶ ἑνὸς Χριστοῦ τά τε θαύματα καὶ τὰ πάθη, καὶ τοῦ αὐτοῦ τὰς δύο γεννήσεις, τήν τε προαιώνιον ἀσωμάτως ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ τὴν χρονικὴν ἐκ Μη τρὸς καὶ Παρθένου σωματικῶς δι' ἡμᾶς γεγενημένην. Διὸ μάλιστα καὶ κατὰ ἀλήθειαν κυρίως θεοτόκον αὐτὴν ὁμολογοῦμεν, ὡς τὸν ἐκ Πατρὸς γεννηθέν τα πρὸ πάντων τῶν αἰώνων Θεὸν Λόγον, ἐπ' ἐσχάτων τῶν χρόνων ἐξ αὐτῆς σαρκωθέντα γεννήσασαν. Μίαν δὲ φύσιν σύνθετον τὸν Χριστὸν παντελώς παρ αιτούμεθα λέγειν· οὐ μόνον διὰ τὰς εἰρημένας απ τίας, ἀλλ' ὅτι καὶ μηδεὶς καθ᾿ ὅλου τῶν ἐγκρίτων Πατέρων πέφανται μέχρι τῆς " δεῦρο ταύτην είρη κὼς τὴν φωνὴν· καὶ ὡς προδήλως Απολιναρίου τοῦ αἱρετικοῦ, καὶ τῶν αὐτοῦ φοιτητῶν ὑπάρχουσαν γέννημα· ὧν ἀποδεξάμενος Σεύηρος τὴν πλάνην, εἰκότως καὶ ταῖς φωναῖς καλλωπίζεται. Οὐ γὰρ ευ σικὴ μονὰς κατὰ σύνθεσίν ἐστιν ὁ Χριστὸς κατ' Απο λινάριον καὶ Σεύηρον, ἕως σωζομένην διαφυλάττει τῶν ἐξ ὧν ἐστι φύσεων καὶ μετὰ τὴν ἔνωσιν ἀσύγ χυτον τὴν ἑτερότητα. Οὔτε μὴν ὑποστατικὴ διὰς κατὰ Νεστόριον, ἕως μή καθ' ἑαυτὰ τὰ συνελθόντα καὶ ἀλλήλων διακεκριμένα παντελῶς ὑφεστήκασι καὶ ἕως εἷς ἐστιν ὁ σαρκωθεὶς Θεὸς Λόγος καὶ μετὰ τὴν σάρκωσιν, καὶ μὴ προϋποστᾶσαν τῷ οἰκεία λόγῳ τῆς φύσεως, τὴν ἑνωθεῖσαν αὐτῷ λογικῶς τε καὶ νοερῶς ἐψυχωμένην σάρκα προσέλαβεν· ἀλλ' ὑπόστασις μία σύνθετος κατὰ τοὺς Πατέρας, καθ᾿ ἣν ὅλος τε Θεός ἐστιν ὁ αὐτὸς καὶ εἰς τῆς ἁγίας καὶ πανευφήμου Τριάδος μετὰ τῆς ἀνθρωπότητος διὰ τὴν θεότητα, καὶ ὅλος ἄνθρωπος ὁ αὐτὸς, καὶ εἷς τῶν ἀνθρώπων μετὰ τῆς θεότητος διὰ τὴν ἀνθρωπότητα. Περὶ ὑποστάσεως συνθέτου φυσικωτέρα διάλη τις· καὶ ἀπόδειξις ἀκριβὴς τοῦ μὴ τοῖς αὐτοῖς περιπίπτειν ατοπήμασι, τοὺς ὁμολογοῦντας μίαν σύνθετον ὑπόστασιν τὸν Χριστὸν, τοῖς μίαν αὐτὸν λέγουσι σύνθετον φύσιν. Εἰ δὲ ὅτι καὶ πᾶσα σύνθετος ὑπόστασις ἀλλήλοις δόχρονα κέκτηται τὰ μέρη, νομίζοι τις τὴν αὐτὴν ἀτοπίαν συνάγεσθαι, καὶ τοῖς λέγουσι μίαν τὸν Χρι στὸν εἶναι σύνθετον ὑπόστασιν, οὐκ ὀρθῶς κατὰ τὸν ἐμὸν ὁ τοιοῦτος ὑπολαμβάνει λόγον. Οὐ γὰρ ἁπλῶς πᾶσα σύνθετος ὑπόστασις ἀλλήλοις ὁμόχρονα κατά τὴν γένεσιν ἔχει τὰ μέρη· ἀλλ' ἡ ὑπὸ φύσιν σύνθεσ τον δηλονότι τελοῦσα, καὶ εἶδος ἔχουσα τοιοῦτον αὐτῆς κατηγορούμενον· ἥτις τῷ κοινῷ καὶ καθ' ὅλου τῆς κατηγορουμένης ουσίας ήτοι φύσεως, τὸ σε μέχρι τοῦ.
dicendo in duabus naturis past unionem, in cleiiphus et humanitate, velut totum in partibus, esse credi mus. Sánt vero Christi partes, ejns deitas et bu manitas, ex quibns et in quibus consistit. Rursus queque, unam Dei naturam h.ca:natam carne, anima intelligente ac utente ratione predita, cre dere, dicere ac praedicare docti sumus, juxta san ctum Cyrilom, dicendo, incarnatam, assertaı intelligentes ac insinuatam nostræ naturæ sub stantiam. Ejusdemque rursus atque unius Christi tum miracula, tum passiones, duasque eius nati vitates; illam scilicet sæculis anteriorem incorpo rea ratione ex Patre, kaneque temporalem ex Matre et Virgine, corporali propter nos susceptam ratione. Idcirco maxime vereque proprie Dei Ge nitricem eam confitemur, ut quæ Deum Verbum, ante omnia sæcula ex Patre genitum, extremis temporibus genuerit ex ipsa incarnatum. Unam vero Christum naturam compositam dicere penitus recusamus, nedum ob cas, quas dixi, rationes, sel quod etiam nullus prorsus probatorum Patrum `eam usurpasse vocem proditus sit, ac quod palamı Αpollinarii hæretici, et sequacium feius exsistat, quorum Severus 302 errorem probans, merito etiam vocibus honestatur. Non enim Christus natu ralis unitas est per compositionem, uti sentiunt Apollinarius et Severus, quandiu naturarum, ex quibus est, post etiam unionem, inconfusam serval ac incolumem diversitatem. Sed neque dnæ per sonæ, ut sentit Nestorius, quandiu ea quæ conve nerunt, non ipsa per se aliaque ab aliis prorsus discreta divisaque consistunt: ac quandiu Deus Verbum incarnatum, post etiam incarnationem unus exsistit, nec propria naturæ ratione prius exsistentem, quæ illi unita est, utentium ratione ac intelligentium more animatam carnem assum psit; sed persona una composita, juxta Patres, qua idem ipse, cum totus Deus unusque e sancta laudatissimaque Trinitate cum humanitate deitatis ratione exsistit, tum homo totus hominumque unus cum deitate, ratione bumanitatis. Fr. De persona composita, magis e naturæ rationibus tractatio, accurataque probatio, non incidere iu eadem absurda, qui Christum confitentur unam personam compositam, cum illis, qui unum cum dicunt naturam compositam. Sin autem aliquis, idcirco quod omnis persona composita partes inter se coævas habet, existimet hic quoque idem absurdum colligi, atque illis qui Christum unam dicunt naturain compositam, haud recte 'puto, qui sic opinatur, sentit. Non cnim omnis simpliciter persona composita partes ortu coævas babet, sed solummodo quæ continetur sub natura composita, habetque ejusmodi spe ciem, quæ de illa prædicetur: quæ nimirum, communi illi universalique substantiæ, quæ præ
col. 527–528page 74 of 144
PG 91:527νον ἔχουσα, φύσις ἐστὶν, ήγουν μετὰ ἰδιωμάτων. Εἰ οὖν σύνθετος ἡ ὑφ᾽ ἣν τελεῖ φύσις ἐστὶ καὶ τὸ κατηγορούμενον εἶδος, καὶ αὐτὴν σύνθετον εἶναι πάντως ἀνάγκη, καὶ ἀλλήλοις ὁμόχρονα κεκτῆσθαι τὰ μέρη, διὰ τὴν κατηγορουμένην αὐτῆς οὐσίαν, ήγουν φύσιν, οὕτως υπάρχουσαν, ὡς τὴν αὐτὴν οὖσαν τῷ εἴδει χωρὶς τῶν ἀφοριστικῶν αὐτῆς γνωρισμάτων. Ωσπερ γὰρ τὴν ἁπλῶς λεγομένην ὑπόστασιν ορίζοντες φαμεν, Υπόστασις ἐστιν οὐσία τις μετὰ ἰδιωμάτων, ἢ, οὐσία τις τῶν καθ᾽ ἕκαστα περι ληπτικὴ τῶν ἐν τῷ οἰκείῳ ἀτόμῳ πάντων ιδιωμά των· οὕτω τὴν προσδιωρισμένως, ἀλλ' οὐχ ἁπλῶς λεγομένην ὁρίζοντες ὑπόστασιν, λέγομεν, Υπόστε σις σύνθετο; ἔστιν, οὐσία τις σύνθετος μετὰ ἰδιωμά των ἢ οὐσία τις σύνθετος τῶν καθ᾽ ἕκαστα περιληπτική τῶν ἐν τῷ οἰκείῳ ἀτόμῳ πάντων ιδιωμάτων. Τὰ γὰρ κοινῶς ἐν τοῖς ὑπὸ τὸ αὐτὸ εἶδος ἀτόμοις θεωρούμενα, τὸ τῆς οὐσίας ἤτοι φύσεως χαρακτηρίζει προηγουμένως ἐν τοῖς ὑπ' αὐτὴν ἀτόμοις γενι κόν. Πάντων δὲ κοινὴν τῶν ὑπὸ τὸ σύνθετον εἶδος ἀτόμων τὸ σύνθετον ἄρα φύσιν ἐν τοῖς ὑπ' αὐτὴν ἀτόμοις σύνθετον προηγουμένως χαρακτηρίζει τὸ σύνθετον, ἀλλ' οὐχ ὑπόστασιν. άθροισμα τῶν περὶ αὐτὴν ἰδιωμάτων συμπεπλεγμέν "Αλλως τε δὲ πάλιν ἐκ τῶν κοινῶν καὶ καθ' ὅλου πᾶς ἐστιν ὁρισμὸς τῶν ὑπ' αὐτὰ τελούντων ἀτόμων καὶ ἐκ τῶν γενικῶν πάντα φυσικῶς ἔχει τὴν ἀρχὴν τῆς οἰκείας ὑπογραφῆς τὰ ὑπ' αὐτά· διὰ τὸ σαφές εἶναι τὸ τί κυρίως τε καὶ προηγουμένως ἐστὶ τὸ οριζόμενον. Εἰ δὲ ταῦτό ἐστιν. ἀληθὲς, ὥσπερ οὖν καὶ ἔστιν, δῆλον ὅτι ὁ εἰπὼν σύνθετον ὑπὸ φύσιν ἀναγομένην ὑπόστασιν, τὸ ἐνυπάρχον τῷ κοινῷ τῆς ουσίας, γενικῶς, τῷ ἀτόμῳ τῆς ὑποστάσεως συν εξέφηνε μετὰ τῶν αὐτὴν ἰδικῶς χαρακτηριζόντων Ιδιωμάτων. Ωστε ὁ φήσας, ὑπό τινα φύσιν τελοῦσαν ὑπόστασιν σύνθετον, οὐδὲν ἕτερον εἶπεν, ἢ φύσιν ἤγουν οὐσίαν σύνθετον μετὰ ἰδιωμάτων. Εἰ τοίνυν, καθὼς δέδεικται, πᾶσα φύσις σύνθετος ἀπροαίρετον ἔχει τὴν πρὸς ἄλληλα τῶν οἰκείων μερῶν κατὰ τὴν σύνθεσιν σύνοδον, καὶ ἀλλήλοις ὁμόχρονα κέκτηται τὰ μέρη, καὶ εἰς συμπλήρωσιν τῆς τὸ πᾶν κατ' εξο δος ἕκαστον ἐν τοῖς οὖσι θεωρουμένης ολότητας για γένηται· καὶ πᾶσα δηλονότι κατὰ τὸ πεφυκὸς ὑπό στασις τὴν αὐτὴν ἔχει τῷ οἰκείῳ γένει τη καὶ εἴδει ἀπαράλλακτον πρὸς τὸ εἶναι τὴν σύστασιν. Δείξωσιν οὖν ὑπὸ φύσιν σύνθετον τελοῦσαν τὴν τοῦ Χριστοῦ σύνθετον ὑπόστασιν, καὶ ὁμόχρονα κεκτῆσθαι τὰ μέρη συναγαγέτωσαν, καὶ τὴν αὐτὴν δικαίως μέμ ψιν ἡμῶν κατηγορείτωσαν. Ἕως δ' ἂν τοῦτο μὲ δύνωνται, κατὰ ψάμμου ποιοῦνται τῶν οἰκείων δογ μάτων τὰ ἐρείσματα. Ο γὰρ τὸν Χριστὸν τούτοις ὑπαγαγεῖν τοῖς προρηθεῖσιν ἀτόποις ἀμαθῶς βιαζόμενος, διὰ τὸ σύνθετον αὐτὸν ὑπόστασιν καὶ εἶναι καὶ παρ' ἡμῶν εὐσεβῶς ὁμολογεῖσθαι, πολὺ τῆς πρὸς τὴν ἀλήθειαν ἀγούσης ὁδοῦ, μᾶλλον δὲ κυριώ περον εἰπεῖν, τῆς ἀληθείας αὐτῆς ἀποπεπλάνηται Τὸ γὰρ μέγα τοῦτο καὶ σεπτὸν τοῦ Χριστοῦ μυστη
dicatur (nature scilicet complicatum habens pro prietatum circum ipsam cumulum, natura, id est, substantia cum proprietatibus exsistit. Siquidem igitur res ita ferat, ut natura, sub qua continetur, composita sit, ac species quæ prædicatur: ipsam quoque compositam esse omnino necesse est, ejusque alias aliis coævas esse partes, ob speciem quae de illa prædicatur, id est, naturam; sic nimi rum se habentem, at eadem sit atque species, ex ceptis duntaxat notis propriis dirimentibus. 303 Sicut enim cum personam simpliciter dictam defi nimus, dicimus, esse substantiam quamdam cum proprietatibus; aut substantiam quamdam, qua singulatim omnes proprietates in individuo suo exsistentes complectatur: sic cum definite certaque quadam ratione, non simpliciter dictam personam definimus, dicimus, personam compositam esse substantiam quamdam compositam cum proprieta tibus; ant, substantiam compositam quæ singu latim omnes proprietates in individuo suo exsi stentes complectatur. Quæ enim communiter in omnibus individuis sub eadem specie constitutis considerantur, hæc primo substantia (id est, naturæ)· rationem genericam insigniunt, in illis individuis, quæ illi subjecta sunt. Cunctis vero sub eadem specie composita contentis commune est esse compositum, proindeque compositi ratio in subjectis illis individuis, primo naturam, non personam insignit. Præterea vero iterum, individuorum omnis defl nitio, ex communibus ac universalibus est, sub quibus illa continentur, cunctaque eis subjecta, ex universalibus descriptionis suæ principium natura liter mutuantur: quod scilicet clarum sit ac per spicuum, quidnam proprie atque primo sit, id quod definitur. Quod si ita res se habet, uti revera habet: plane, qui personam, quæ sub naturam re ducatur, compositam dixit, quod universe inest communi substantiæ una cum, personæ individuo, adjunctis proprietatibus quæ singulariter proprie que insigniant, significavit. Quocirca, qui personam aliquam compositam naturæ subjectam dixit, aliud præterea nibil quam naturam compositam, sive substantiam cum proprietatibus significavit. Cum ergo, sicut probatum est, omnis natura composita ejusmodi sit, ut quæ per compositionem partes coeunt, non ejus coeant voluntate, ac velut ipsa rei arbitra exsistat; sintque partes ipsa comvæ, et 1) ad ejus quæ in rebus secundum species singulas consideratur, totius constitutione totalitatis com plementum sit edita; utique etiam merito omnis persona, camdem cum suo genere ac specic Wra riabilem constitutionem habet ac editionem, Pro bent igitur compositam Christi personam naturæ composite subesse; tumque habere eam partes coævas colligant, atque idem in nos juste crimen retorqueant. Quandiu autem 304 præstare non poterunt, in mobili arena sua dogmata figunt. Qui enim imperite his, quæ dicta sunt absurdis, Chri stum subjicere studet, idcirco quod et persona composita sit, et nos eum talem pie confiteamur, is procul a veritatis via, imo, ut verius loquar, ab
col. 529–530page 75 of 144
PG 91:529ριον, οὔτε ὡς ἄτομον καθ᾽ ὅλου τινὰ καὶ γενικήν ἔχει 4 τὴν ὡς εἶδος φύσιν αὐτοῦ κατηγορουμένην· οὔτε μὴν αὐτὸ γένος ἐστὶν, ἢ εἶδος τῶν ὑπ' αὐτὸ φυσικῶς ἀτόμων κατηγορούμενον· ὥστε τινὶ δύνασθαι τῶν εἰρημένων ὑπαχθῆναι κανόνων· οἷα μηδὲ τοῖς συν θέτοις κατὰ τὴν πρὸς ἄλληλα σύνοδον, ἴσην καὶ ὁμοίαν ἔχον τὴν τοῦ Θεοῦ Λόγου συνδρομὴν πρὸς τὴν σάρκα κατὰ τὴν σύνθεσιν. 'Οτι κατὰ πρόσληψιν ἡ πρὸς τὴν σάρκα μόνη του Λόγου γέγονεν ἔνωσις, ὡς προόντος, καὶ πρὸς ἔνωσιν σαρκὸς κενωθῆναι θελή σαντος. Ἐπὶ γὰρ πάντων καθ᾽ ὅλου τῶν κατὰ φύσιν συν θέτων, οὐχ ἡ τοῦδε πρὸς τόδε κατὰ πρόσληψιν σύν. οδος, τὴν τοῦ δὲ τοῦ εἴδους, ὡς ἐκ μερῶν ὅλου ποι εἶται σύστασιν. Ἀλλ᾽ ἡ ἀθρόα τῶν μερῶν ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι γένεσις, κατὰ τὴν ἅμα τῷ εἶναι πρὸς ἄλληλα σύνοδον, ποιεῖται τοῦ ὅλου τὴν σύνθεσιν. Τὸ δὲ τοῦ Κυρίου ἡμῶν καὶ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος Ἰησοῦ Χριστοῦ μυστήριον, οὐ κατὰ τοῦτον τὸν τρό τον γέγονεν· ἀλλὰ Θεὸς ὑπάρχων φύσει, καὶ Θεοῦ κατὰ φύσιν Υἱὸς ἁπλοῦς τε καὶ ἀσώματος, καὶ τῷ Πατρὶ συναΐδιος, καὶ πάντων δημιουργὸς τῶν αἰώ νων, φιλανθρώπῳ βουλήσει θέλων κατὰ πρόσληψιν σαρκὸς γέγονεν ἄνθρωπος· καὶ δι' ἡμᾶς, ἁπλοῦς κατὰ φύσιν καὶ ἀσώματος, ἐξ ἡμῶν γέγονεν οἰκονομικῶς καθ᾽ ὑπόστασιν σύνθετος καὶ ἐνσώματος, καθά φησιν ἐνθεαστικῶς ὁ ἅγιος καὶ μέγας Αρεοπαγίτης Διονύσιος ἐν τῷ πρώτῳ κεφαλαίῳ τῆς Περὶ θείων ονομάτων συγγραφῆς " περὶ τῆς θείας σαρκώσεως οὐτωσί.διεξιών· «Φιλάνθρωπον δὲ διαφερόντως, ὅτι τοῖς καθ' ἡμᾶς πρὸς ἀλήθειαν ὁλικῶς ἐν μιᾷ τῶν αὐτ τῆς ὑποστάσεων ἐκοινώνησεν· ἀνακαλουμένη πρὸς ἑαυτὴν, καὶ ἀνατιθεῖσα τὴν ἀνθρωπίνην ἐσχατιάν, ἐξ ἧς [ἀῤῥήτως] ὁ ἁπλοῦς Ἰησοῦς συνετέθη· καὶ παράτασιν είληφε χρονικὴν ὁ άίδιος· καὶ εἴσω τῆς καθ' ἡμᾶς γέγονε φύσεως, ὁ πάσης τῆς κατὰ φύσιν τάξεως ὑπερουσίως ἐκβεβηκώς.» Εἰ τοίνυν μὴ κατὰ νόμον καὶ τάξιν τῆς τῶν συν θέτων φύσεως, ἀλλ᾽ ἑτέρῳ παρὰ τὴν φύσιν τῶν συν θέτων θεσμῷ· κατὰ πρόσληψιν γὰρ ἀφράστως ὁ τοῦ Θεοῦ πρὸς τὴν σάρκα συνετέθη Λόγος· ἀλλ' οὐ κατὰ γένεσιν ἅμα τῇ σαρκὶ πρὸς σύνθεσιν τὸ εἶναι λαβὼν, εἰς ὅλου τινὸς κατ' εἶδος συμπλήρωσιν, καθὼς ὁ τῆς ἀληθείας διαπρυσίως πᾶσιν ἐμβοᾷ λόγος· μάτην τοῖς ὑπὸ φύσιν θεσμοῖς ὑπαγαγεῖν ἀθέσμως ἐπιχειροῦσιν οἱ ἀμαθεῖς τὴν πάντα φύσεως δρον τε καὶ λόγον ἐκβαίνουσαν σύνθεσιν. Διὰ τοῦτο κατὰ πρόσω ληψιν σαρκὸς ὁ λέγων γενέσθαι τὴν ἐνανθρώπησιν, τήν τε τοῦ Θεοῦ Λόγου προαιώνιον ύπαρξιν διασώζει, καὶ τὴν ἐχούσιον εὐσεβῶς ὁμολογεῖ καὶ αὐθαίρετον αὐτοῦ κατὰ χρόνον σάρκωσιν· καὶ τὴν διαφορὰν αὐτοῦ τοῦ προσλαβόντος Λόγου, καὶ τῆς προσ ληφθείσης σαρκὸς ἀσύγχυτον διαφυλάττει καὶ μετὰ σε ἀῤῥήτως
ipsa plurimum veritate aberravit: Magnum cnim hoc ac venerabile Christi mysterium, nec individui more, universalem naturam ac genericam, velut speciem habet, quæ de illo prædicetur: neque vero ipsum genus est aut species, quod de subjectis na tura individuis prædicetur, ut ullis dictarum regu larum subjici possit; quippe cum neque parem ac similem aliis compositis, qua ratione in eis partes coeunt, Dei Verbi ad carnem concursum secundum compositionem nactum sit. Fuctam solum Verbi cum carne unionem per assum ptionem, velut illo præexsistente seque sponte ad carnis unionem exinaniente. In omnibus enim universim natura compositis, sic comparatum, non ut hoc ad illud per assum ptionem conveniens, hancce speciem, velut ex par tibus totum constituat; sed ut partium. confertim origo ex nihilo, ea ratione qua simul ac esse nan ciscuntur, inter se coeunt, totius compositionem efficiat. At non ita Domini nostri Deique ac Salva toris Jesu Christi exstitit mysterium, sed cum Deus natura esset, Deique natura Filius simplex omnique vacans compositione ac Patri coæternus, omnium que conditor sæculorum, humanissima voluntate ac consilio, ipse ultro carnis assumptione homo factus est; nostrique causa, qui simplex natura omnique vacan's compositione esset, ex nobis dis pensatione persona compositus ac corpore concre tas, effectus est, uti divine sanctus magnusque Dio nysius Areopagita, primo capite libri De divinis no minibus ait, ubi in hæc verba de divina incarna tione sermonem facit: ‹ Singulari autem ratione humanitate pronum, quod nostris vere totaliter in una suarum personarum communicaverit; revocans ad se reparansque extremam humanam vilitatem ex qua simplex Jesus arcana ratione compositus est; ac qui æternus erat, temporalem durationem mo dumque accepit; seque intra natura 305 nostrae angustias inclusit,`qui omnem naturæ ordinem su peressentialiter transcendit. › Cum igitur non ea lege et ordine, quo composi tis comparatum est, sed longe aliter ac eorum fc rat indoles (per assumptionem enim ineffabili ra tione Dei Verbum compositionem cum carne iniit non coævo cum carne ortu per compositionem na ctum ut esset, ad totum quoddam specie complen dum, quemadmodum veritatis sermo auque doctrina cunctis diserte clamat), frustra bardissimi hominum, naturæ legibus, naturæ legem omnem et rationein excedentem compositionem, contra ac fas est, subjicere nituntur. Qui itaque carnis assumptione Deum factum esse hominem dicit, tum Dei Verbi prææternam exsistentiam servat, tum ejus sponte liberaque voluntate incarnationem in tempore pie confitetur; ac tum Verbi quod assumpsit, tum cat nis assumpta, post etiam unionem, differentiam Lans. p. 59, Cord. p. 442. Addita vox ex textu Dionysii.
col. 531–532page 76 of 144
PG 91:531τὴν ἔνωσιν. Ὁ δὲ μὴ κατὰ πρόσληψιν σαρκὸς ὁμολογῶν ἀτρέπτως ἐνανθρωπῆσαι τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγου, οὐδὲν τῶν εἰρημένων κατ᾿ οὐδένα τρόπον ἀληθῶ; ὁμολογεῖν δυνήσεται. Πῶς γὰρ εἰ μὴ προϋπῆρχεν ανάρχως ὁ Λόγος, κατὰ θέλησιν σάρκα προσέλαβε κατ' ουσίαν διάφορον; ἐφ᾽ οὗ μάλιστα, καθάπερ οίμαι, κυρίως ἡ τοῦ ἑτεροφυούς λέγεται γεγενῆσθαι κατά πρόσληψιν ἔνωσις· ὡς μόνου τε καὶ μόνω; ἀπαθῶς τε καὶ ἀληθῶς προσλαβόντος τὸ ἑτεροούσιον, καὶ ἄτρεπτον ἑαυτὸν παντὶ λόγῳ τε καὶ τρόπῳ φυ λάξαντος καὶ ἀπλήθυντον, καὶ τὸ προσληφθὲν ἀναλ λοίωτον· ὅπερ ἀμήχανον ἐπὶ τῆς γενητῆς γενέσθαι φύσεως· ἐφ' ἧς ἅμα τῇ γενέσει τῶν μερῶν, εἰς ὅλου τινὸς κατ' εἶδος συμπλήρωσιν, κατὰ τὴν ἀθρόαν πρὸς ἄλληλα συνδρομήν, πᾶσα γίνεσθαι πέφυκε σύνθεσις, ίση κατὰ τὸ ὅλον τὴν πρὸς ἄλληλα τῶν μερῶν ἀνα λογίαν φυλάττουσα· καθάπερ ἐφ' ἡμῶν ἔχει, καὶ τῶν ὅσα σύνθετον ἔχειν τὴν κατ' εἶδος ἔλαχον φύσιν. Ἐφ' ἡμῶν γὰρ ἀναλογούσας ἡ ψυχὴ ταῖς οἰκείαις . ἐνεργείαις τὰς φυσικὰς ἔχει τοῦ σώματος δυνάμεις, ὡς δεκτικοῦ κατὰ φύσιν ὄντος διὰ τὴν αὐτῆς ἀθρόαν ἅμα τῇ σαρκὶ πρὸς τὸ εἶναι γένεσιν. Ὁ δὲ τοῦ Θεοῦ Λόγος, κατ' οὐδένα λόγον ἢ τρόπον ἀναλογούσας ἔχων ταῖς οἰκείαις κατὰ φύσιν ἐνεργείαις τῆς ὑπ' αὐτοῦ προσληφθείσης φύσεως τὰς δυνάμεις· οὐ γὰρ μετρείται φύσει τὸ ὑπὲρ φύσιν· οὐδέ τι τὸ παράπαν ἐν τοῖς οἶσίν ἐστι κατὰ φύσιν αὐτοῦ δεκτικόν. "Αρα μονώτατος κατὰ πρόσληψιν σαρκός λογικώς τε και νοερῶς ἐψυχωμένης, θέλων ἀῤῥήτως γέγονεν ἄνθρωπος· ὡς ὢν καὶ προὼν, καὶ πάντα δυνάμενος· τῷ ὑπὲρ φύσιν τρόπῳ τὰς φύσεις καινοτομήσας, ἵνα σώσῃ τὸν ἄνθρωπον. Ταύτην ἔμαθον ἐγὼ τὴν πίστιν, καὶ ἐδ: δάχθην ἔχ τε τῶν προαποδημησάντων ἁγίων καὶ μακαρίων Πα τέρων ἡμῶν, καὶ ἐκ τῶν νῦν περιόντων, καὶ τοὺς οἴακας τῆς καθολικῆς ἁγίας τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας πεπιστευμένων, καὶ ὀρθῶς πρὸς τὸν λιμένα του θείου θελήματος αὐτὴν διακυβερνώντων· μεθ᾿ ἧς ταῖς αὐτῶν ἱκεσίαις καὶ ἀπελεύσομαι τὴν παροῦσαν ἀπολιμπάνων ζωήν· ἀντὶ παντὸς ἀξιώματος, ταύ την τῷ Θεῷ προσφέρων τὴν ὁμολογίαν ἄχραντον καὶ ἀμόλυντον, καὶ πάσης αἱρετικῆς ζάλης ὑψηλοτέραν. Βίῳ γὰρ ἔργοις καταγλαϊσμένῳ δικαιοσύνης οὐκ ἔχω καυχάσθαι, κατὰ πᾶσάν μου τὴν ἐνθάδε ζωὴν παρα βάτης αυθαίρετος τῶν θείων νόμων γενόμενος. Καὶ ταῦτα μὲν ὑμῖν, ὡς οἷόν τε ἦν, ἐπιτόμως ἐγὼ γέγραφα, κύριοί μου εὐλογημένοι, πρὸς τὸ γινώ σκειν ὑμᾶς, εἴπερ τι τοῖς γραφείσιν ἔνεστι χρήσι μεν, πῶς καν ποσῶς ἀποπέμπεσθε τοὺς ἡμφιεσμέ τους τὸ κώδιον λύκους, ταῖς ἀσήμοις καταπτοοῦντας ὑλακαῖς τὰ θεῖα καὶ ἤπια τῆς ἁγίας τοῦ Χριστοῦ ποίμνης πρόβατα, καὶ μὴ παρασύρεσθε τῷ ψεύδε κακούργως ὑποκρινομένῳ ἀλήθειαν· τὰς δὲ συνηγό μους τῆς ἐκκλησιαστικῆς πίστεως τῶν Πατέρων φων νάς, τέως οὐκ ἠδυνήθην ἐνθεῖναι τῷ γράμματι, διὰ
distinctionemque inconiusam custodit. Qui autem nón carnis assumptione immutabiliter Dei Verbum factura hominem confitetur, is, eorum quæ dicta sunt, nihil ullo modo vere poterit confteri. Quo modo enim nisi ab æterno anteque omne princi pium, Verbum præexsistebat, carnem essentialiter diversam assumpsit? in quo maxime, ut quidem existimo, ejus quod natura diversum est, facta per assumptionem unio dicitur, tanquam scilicet solo solumque impatibiliter vereque assumente, quod diversæ substantiæ est, seque ipsum omni ratione et modo immutabile servante et immultiplicabile, alque ei quod assumptum est, ne ipsum ulla labe deleratur ac intereal, praestante: quod ut contin gat in natura ortui obnoxia, omnino fieri non po test: in qua, una cum partium ortu, ad totum quod dam specie complendum, per repentinum earum inter se concursum, omnis natura compositio emergere habet, parem in toto partium inter se proportionem servans, uti se res in nobis habet, ac si qua alia naturam speciei ratione compositam nacta sunt. In nobis enim anima suis ipsa opera tionibus proportione respondentes naturales cor puris facultates habet, tanquam cjus quod sit illius natura capax; quatenus scilicet una cum carne confertim, unoque quasi nixu, edita est. Cum autem Dei Verbum, nulla 306 ratione nulloque modo, assumptæ ab eo naturæ vires naturalibus suis operationibus respondentes habeat (non enima natura mensuram recipit, quod natura superius cst), ejus quoque nihil prorsus capax in rebus oc currit. Singularissimus ergo Dei Filius, carnis as sumptione, anima utente ratione et intelligente præditæ, arcana sponte ratione homo factus est; ut qui esset ac præexsisteret, cunctaque in potestate haberet; modo naturam superanţe, naturas innovans, ut homini salutem præstaret. Hanc ego didici fidem, sumque ea institutus, tum a sanctis beatisque Patribus nostris, qui jam in vi vis esse desierunt, tum ab iis, qui etiamnum vitæ superstites, sancte catholica Dei Ecclesiæ guber nacula, credita acceperunt, quam et rite dirigunt ad portum divinæ voluntatis: qua et fultus, eorum adjutus precibus, præsentis sæculi relicta vita hu manis emigrabo; omnis meriti ac operum loco, incontaminatam impollutamque atque omni hære ticorum procella superiorem, hanc Deo fidem ole reus. Non enim est, quo vita justitize operibus egrc gie exculta glorier, qui quoad mortalem hanc vitam duxi, divinarum transgressor legum nea ipse sponte exstiterim. | Atque haec quidem vobis, pro eo ac licebat, paul cib, domini mei benedicti, scripsi, ut noveritis si quid iis quæ scripta sunt inest commodi, quomodo vel ex parte ovilla pelle occultos lupos arceatis; inconditis scilicet latratibus divinas ac mansuetas Christi gregis oves cxterrentes, nec mendacio'veri tatem nequiter simulante, vos abduci patiamini. Patrum autem voces ac sententias Ecclesiæ fidei patrocinantes libello inserere, hactenus per facul tatem non licuit, præ librorum ingenti penuria,
col. 533–534page 77 of 144
PG 91:533τὴν παρ' ἐμοὶ τῶν βίβλων πολλὴν ἀπορίαν. Αὐτόθι γὰρ τὸν εὐλογημένον μου δεσπότην έχετε, Πατέρα το καὶ διδάσκαλον κύριον ἀββᾶν Σωφρόνιον τὸν δν τως σώφρονα καὶ σοφὸν τῆς ἀληθείας συνήγορον, καὶ ἀήττητον τῶν θείων δογμάτων ὑπέρμαχον, καὶ ἔργῳ καὶ λόγῳ κατά πάσης αἱρέσεως δυνατὸν ἀγωνίζεσθαι, μετὰ πάντων τῶν ἄλλων καλῶν, καὶ πλήθει βίβλων θείων πλουτοῦντα, καὶ τοὺς βουλομένους μανθάνειν τὰ θεῖα προθύμως πλουτίζοντα. Πρὸς αὐτὸν οὖν φοιτῶντες, πᾶσαν τῶν θείων καὶ σω τηρίων δογμάτων, εὖ οἶδα, κομίσεσθε τὴν ὀρθὴν καὶ ἄπταιστον γνῶσιν. Εῤῥωσθε. ΙΔ'.— Τοῦ αὐτοῦ, πρὸς τὸν αὐτὸν, ἐπιστολὴ δογματική (α). Ὁ μὲν Θεὸς κατὰ φύσιν ὑπάρχων ἀγαθὸς, οὐδένων ποιεῖν πέφυκεν, ἐστὶ πονηρόν. Ὁ δὲ ἄνθρωπος, ἐπιμελείᾳ γνώμης γινόμενος ἀγαθὸς, οἷς πέφυχε ποιεῖν ὁ Θεὸς, ἀεὶ δείκνυται χαίρων. "Αλλην γὰρ ὁ ἄνθρωπος οὐκ ἔχει τοῦ ἀγαθὸς εἶναι διάγνωσιν, ἢ μόνην τὴν πρὸς τὸ γινόμενον ὑπὸ τοῦ Θεοῦ συνδιάθεσιν. Θεοῦ γὰρ ἴδιον ἡ τῶν ἀγαθῶν ποίησις ἀνα θρώπου δέ, ἡ πρὸς αὐτὰ συνδιάθεσις. Ἀρετὴ γὰρ ἀνδρός ἐστι, τὸ δεῖξαι τὸ πεποιημένον ὑπὸ τοῦ Θεοῦ διαθέσει γνώμης στεργόμενον. Οὐκοῦν εἴπερ ἀγαθὸν ἅπαν τὸ τὸν Θεὸν ἔχον τῆς οἰκείας γενέσεως αἴτιον, ἀγαθὸν εἰκότως, καί τῶν ἀγαθῶν τὸ μέγιστον, ἡ τῶν κατὰ πίστιν διεστηκότων ἔνωσίς ἐστιν, ὅτι Θεοῦ, προφανὲς ἔργον καθέστηκεν. Εἰ δὲ τοῦτο πάντως ἐστὶν ἀληθὲς, οἶδ' ὅτι χαίρετε θεώμενοι τους δια εσκορπισμένους συναγομένους εἰς ἕν, ἀγαθοὶ τυγ χάνοντες, διὰ τὴν ὑμῶν πρὸς τὰ καλὰ συνδιάθεσιν. Δέξασθαι τοίνυν ὡς ἀγαθοὺς παρακαλῶ τοὺς θεοφυλάκτους ὑμᾶς, τὸν ταύτην μου τὴν μετρίαν ἐπι φερόμενον συλλαβὴν θεοφιλέστατον διάκονον κύριόν Αββάν Σωφρόνιον. (α) Επιστολή δογματική. συστατική,
qua laboro. Ceterum habetis apud vos benedictum dominum meum, Patremque ac magistrum domi num abbatem Sophronium, hominem vere pro no minis ratione sobrium et castum, sapientemque veritatis patronum, atque invictum divinorum dog matum defensorem, qui adversus omnes hæreses opere simul atque sermone strenue defungi certa mine valeat cui etiam præter alia omnia orna menta ingens divinorum librorum copia in prom plu sit, eosque qui divina doceri velint, prompto ac alacri animo locupletare possit. Hunc itaque si frequentes adieritis, probe scio fore ut omnem divinorum 307 salutariumque dogmatum rectam ac inoffensam scientiam referatis. Valete. XIV. — Ejusdem ad eumdem, cpistola dogmatica. Deus, cum sit natura bonus, in quibus illi com paratum est ut faciat, nihil habet operis mali. Homo autem, qui voluntatis studio ac diligentia bonus dat, bouis Dei operibus semper adgaudere ac lalari monstratur. Nam neque alia ratio est, qua se homo bonum esse dignoscat, quam si solum animo all ciatur, lubensque habeat, quæ sic Deo auctore fant. Dei enim proprium est, ut facial bona; honinis au tem, ut propensiore in ea animo sit, affectuque complaceat. Viri namque virtus in eo vertitur, ut mentis affectu amplecti se ac colere ostendat, quod a Deo factum fuerit. Cum igitur bonum sit, quid quid ut fat, Deus auctor exsistit; bonum saue, al que in iis quæ sunt bona, maximum habeatur, eo rum unio ac concordia, qui fidei rationibus cultu que dissentiunt, quod Dei opus ac facinus istud ma nifestum exsistat. Quod si omnino se res ita habet, novi vos gaudere, qui eos qui dispersi erant, congregari in unum videatis; qui nempe ea ratione, qua his quæ bona sunt et honesta animo afficimini, bonitatis specimen exhibeatis. Rogo itaque vos Deo charissimos ejusque numino tutos, ut tanquam boni, hujus tenuis meæ syllabæ latorem (epistolæ scilicet) religiosissimum dominum Magna sunt doles, ex quibns Maximus hic Sophronium commendat; ac num ipse sit, qui Cyro obstitit, promulgati novam bæresin unitionis specie, damnavitque Heraclii (sive magis Sergii) Ecthesim, cum factus esset Jerosolymorum antistes, ejusque damnandæ auctor Joanni fuit, qui post Honorium Romæ præfuit? Favet quod tantus magister ac fidei pngil, quodque locuplete instructus bibliotheca, ut et Cyro contra dicere ausus sit, et sancte civitatis sedem adipisci potuerit, quam a Persis Heraclius nuper vindicarat. Unum exsiat ejus palmare mɔnumentum; ea nempe synodica, quam mox factus episcopus, ad Honorium urbis Rome antistitem, et ad Sergium Constantino politanum scripsit: non aliam et aliam, ut male Joannes Dall:tus obtrudit, in sua de Dionysii Arco pagite scriptis, seu quæ illius nomine circumfe runtur, disputatione; sed eamdem ipsam, quamr Photius Honorio inscriptam habuit, Patres vero vɔ synodi Sergio, uti in ejusmodi encyclicis fieri con suevit. Nee aliter Sophronius, quam refert Maximus epist. ad Joannem cubicularium, sive lib. adversus Severianos, fecisse Africa antistitem cum præfe clo; retulisse scilicet ad Romanum antistitem et ad Constantinopolitanum, ut amborum nutu et consi lio Severiani dogmatis moniales compescerent uterque nimirum pro principalitate sedis Petri Ro manum antistitem consulendum putavit; Constanti nopolitanum vero, qua potestate pollebat in rebus ecclesiasticis ex imperii majestate et decretis_san ctæ iv synodi. Magnum sane sanctumque, quod an tistes Constantinopolitanus imperatorem aulamque docuisset: majus tamen atque sanctius, quod Petri ore Ecclesiam catholicam episcopus Romanus do ceret. Falsus antiquarius videatur, et qui titulum ascripsit. Potius enim scribendum commendatitia epistola. Quanquam enim fidem explicet, id tamen omne nº rectæ jam fidei et orthodoxum Cosmam diaconum significet, dignum proinde cui Joannes cubicula rius navet operam, qua gradum pristinum, quo exciderat hæresis notatus, ab episcopo suo reci piat. Ad quem dixit, adjecisse epistolam dogmati cam, quod plane de altera proxime sequente intel ligendum, quæ vere tota dogmatica est; non de hac ipsa, quæ per occasionem ac velut obiter ver satur in catholicæ fidei explicanda doctrina.
col. 535–536page 78 of 144
Epistola XIV
PG 91:535μου Κοσμᾶν, ἄνδρα καλὸν καὶ συνετόν, καὶ τοῖς κατὰ Θεὸν ἤθεσιν ὡραῖσμένον, καὶ εἰς τοὺς οἰκείου; αὐτὸν κατατάξασθαι φίλους· καὶ εἴπερ γένηται χρεία πρὸς τὸν θεοτίμητον τάπαν ὑπὲρ αὐτοῦ καταθέσθαι παράκλησιν, ἵνα τὸν ἴδιον ἀπολάβη βα θμὸν τῆς διακονίας, ἐν ᾗ τεταγμένος ἦν Ἐκκλησίᾳ, μὴ κατοκνῆσαι τοσοῦτον γὰρ γνησίως τὸν εὐσεβῆ τῶν θείων τῆς Ἐκκλησίας δογμάτων προσήκατο λόγον, ὥστε καὶ διαπύρως αὐτοῦ ὑπερμάχεσθαι, καὶ τοῦτον εἰδέναι τῆς εὐσεβείας ὅρον τε καὶ θε σμὸν, τὸ μηδὲν ἠρνῆσθαι φρονεῖν ὧν ἐστι· Χριστός μετὰ τὴν ἄφραστον ἕνωσιν· Θεὸς ὁμοῦ κατὰ ταυ τὸν ἀληθῶς ὁ αὐτὸς ὑπάρχων καὶ ἄνθρωπος. Οὐ γὰρ ἀπέβαλεν ὅπερ ἦν, γενόμενος ἀληθῶς ὅπερ οὐκ ἦν ἄτρεπτος γάρ. Οὐδ' ἠλλοίωσεν ὅπερ γέγονε, διαμείνας ὅπερ ὑπῆρχε φιλάνθρωπος γάρ' ἀλλ᾽ ἄμφω φυσικῶς καθ' ὑπόστασιν ὅλος ἐστίν· ὡς εἷς ἐξ ἀμφοῖν, καὶ δι᾽ ἑνὸς ἑαυτοῦ σώζων ἀμφότερα, δίχα τροπῆς καὶ μειώσεως, ὡς αὐτὰ καθ᾿ ἕνωσιν ὢν ἀληθῶς τὴν καθ᾽ ὑπό στασιν. Ἡ γὰρ καθ' ὑπόστασιν ἔνωσις, πρὸς τὴν διαίρεσιν ἔχουσα τὴν ἀντιδιαστολήν, ἀλλ' οὐ πρὸς την φυσικὴν τῶν κατ' αὐτὴν ἡνωμένων διαφοράν, τῆς μὲν ποιεῖται τελείαν ἀναίρεσιν, τῆς δὲ παγίαν ἐργάζεται τήρησιν ἧς ὁ ἀριθμὸς καθέστηκε δή λωσις. Επειδή ποσοῦ παντελῶς ἀμοιροῦσαν οὐκ ἂν ποτέ τις διαφορὰν ἐπινοήσειε· κἂν ὁ σοφώτατος ᾗ περὶ λόγους καὶ δυσμαχώτατος. Εως γὰρ ἂν τοῦ κατὰ σύνθεσιν ὅλου τὰ μέρη σώζεται δίχα συγχύσεως, ἐξ ὧν τὸ ὅλον συνέστηκεν, ἡ πρὸς ἄλληλα φυσικὴ τῶν καθ' ἔνωσιν σωζομένων τοῦ ὅλου μερῶν, οὐκ ἀγνοεῖται διαφορά. Εως δ' ἂν ἐν τῷ ὅλῳ τῆς κατ' ουσίαν διαφορᾶς τῶν μερῶν ὁ λόγος μένῃ σω ζόμενος, ἀγνοεῖσθαι τὸ ποσὸν τῶν κατ᾽ οὐσίαν ἀλ λήλων διαφερόντων τοῦ ὅλου μερῶν ἀμήχανον, οὗ ποιεῖσθαι πέφυκεν ὁ ἀριθμὸς δήλωσιν, ἀλλ᾽ οὐ διαίρεσιν ὅτι μὴ τῆς σχέσεως τῶν πραγμάτων, τουτέστιν ἑνώσεως ἢ διαιρέσεως, ἀλλὰ μόνης τῆς ἀ πλῶς, ἀλλ᾽ οὐ τῆς πως ποσότητος ὁ ἀριθμὸς ὑπάρ χει δηλωτικός. Εἰ δὲ ποσότητος, ἀλλ' οὐχὶ σχέσεως ὁ ἀριθμὸς ποιεῖσθαι πέφυκε δήλωσιν, οὐ διαιρεί παντελῶς τὴν ἕνωσιν, ὁ πρὸς μόνην εὐσεβῶς τὴν δήλωσιν τῆς ἐν Χριστῷ σωζομένης τῶν ἐξ ὧν ἐστι φύσεων διαφορᾶς τῷ ἀριθμῷ χρώμενος μετὰ τὴν ἕνωσιν, ἀλλὰ γινώσκει μόνον ἀσυγχύτους μεμενηκέναι τὰς φύσεις μετὰ τὴν ἕνωσιν· ἐξ ὧν ὁ εἷς ὑπάρχει Χριστὸς καὶ Κύριος, καὶ Υἱὸς καὶ Θεὸς, δηλονότι σεσαρκωμένος, καὶ τελείως ἐνανθρωπήσας. Διὸ καὶ μίαν φύσιν αὐτοῦ τοῦ Λόγου σεσαρκωμένην, σαρκὶ ψυχὴν ἐχούσῃ τὴν νοεράν τε καὶ λογικὴν πρεσβεύει μετὰ τὴν ἕνωσιν, οὐκ ἀγνοῶν τὴν διαφοράν, ἀλλ' ἐξιστῶν καὶ οἷον ἔξω τιθεὶς τὴν διαίρεσιν ἵν' ἐμοῦ τε διὰ τουτωνὶ τῶν φωνῶν, Ἀπολιναρίου ΝΟΤΑ. Θεοτίμητον πάπαν. Joaυπος ο Ελεήμων, Τοῦ πάπα
meum Cosnam diaconum suscipiatis, probum sci licet virum atque prudentem, piisque ac religiosis moribus præclare ornatum, eumque inter necessa rios vestros referatis; ac, siquidem necessitas tule rit, pro eo supplicationem porrigere Deo venerabili pape, quo is gradum diaconii recipiat in ea eccle sia, in qua fuerat institutus, ne gravemini. Sic enim vero ex animo divinorum Ecclesiæ decreto rum doctrinam recepit, ut etiam ejus animi fervore egregius defensor evaserit; hancque pietatis regu lam legemque noverit, ut nihil eorum quæ Christus est post ineffabilem unionem, negandum existimet qui nempe 303 ipse simul in ecdem Deus vere et homo sit. Non enim amisit quod erat, factus vere quod non erat; quippe qui immutabilis sit, neque immutavit quod factus est, quod id quod erat per severavit: humanissimus enim est, et in humanum propensus genus; sed ambo natura (vere scilicet) in persona totus exsistit, tanquam unus ex ambo bus, ac qui per se unum, ambo servet incolumia, absque ulla mutatione ac labe, ut qui illa per unio nen, quæ est in persona seu hypostasi, vere exsi stat. Personalis nanque unio (subsistendi scilicet ratione) cum divisioni opponatur, non naturali, eorum quæ illa unita sunt, differentiæ ac distin etioni: illam quidem perfecte tollit ac interimit; hanc vero ratam firmamque facit, cujus numerus declaratio exsistit. Nec enim quantitatis expertem differentiam seu distinctionem ullus unquam adin venerit, vel si sapientissimus, sermonumque artifex pugnacissimus fuerit. Quandiu enim totius per compositionem, partes ex quibus coalescit, sine I confusione manent incolumes, naturalis inter se partium ejus distinctio, unionis scilicet ratione in columium, haud nescitur. Quandiu autem essentia lis differentiæ partium ratio in toto incolumis man serit, fieri non potest ut totius partium quantitas, illis inter se in illo distinctis, non noscatur; cujus etiam numerus ex se vim habet significandæ, haud vero divisionis. Quippe cum ea numeri indoles sit, non ut rerum habitudinem (unionem scilicet aut divisionem significet, sed ut solumn simpliciter non quæ se hoc illore modo habeat) quantitatem. Sin autem sic ex numeri rationibus comparatum est, ut quantitatem, non vero habitudinem signifi. cet, nihil prorsus unionem solvit atque perimit, qui hoc solum, ut naturarum ex quibus est Chri stus incolumem in co distinctionem significet, nu merum usurpat post unionem; sed duntaxat man sisse post unionem naturas inconfusas cognoscit, ex quibus nimirum unus Christus et Dominus Fi liusque et Deus, utique incarnatus ac perfecte Spectare hæc videntur od papam Alexandrinum, in cujus diccesi ordina tus fuerit Cosmas diaconus, et cujus auctoritate petit restitui. Fuerit is cujus Cue episcopatus Saracenorum haec grassatio ex cepit, etsi Gore demum ejur successore Agyplus in Arabum potestatem cessit. nomen, Romano duntaxat et Alexandrino episcopis, pro prium mansit, ususque Phrygii, sive id ex Cyrilli legatione in concilio Ephesino, sive aliunde ortum habuerit, quod non satis liqucat.
col. 537–538page 79 of 144
PG 91:537τὴν σύγχυσιν, καὶ Νεστορίου τὴν διαίρεσιν, τὰ ἐκ διαμέτρου κακά, τῆς θείας αὐλῆς ἀπελάσεις καὶ γένηται καθαρὸς τοῦ μυστηρίου προσκυνητής ὁμολογῶν τὸν αὐτὸν ἄνωθεν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθέντα πρὸ πάντων τῶν αἰώνων· καὶ τὸν αὐτὸν κάτωθεν, προσλήψει δηλονότι σαρκός, λογικῶς τε καὶ νοερῶς ἐψυχωμένης ἐκ τῆς μητρὸς δι' ἡμᾶς ἐπ' ἐσχάτων γεννηθέντα τῶν χρόνων. Καὶ διὰ τοῦτο κυρίως καὶ κατ' ἀλήθειαν εἶναι Θεοτόκον τὴν ἁγίαν Παρθένον πιστεύων, ὅτι περ αὐτὸν ἀντὶ σπορᾶς συλλαβοῦσα τὸν Λόγον, κεκύηκέ τε καὶ τέτοκεν ἐξ αὐτῆς σαρκωθέντα· τὸν αὐτὸν ἐνεργοῦντα τὰ θαύματα· τὸν αὐτὸν τῆς τῶν ἀνθρωπίνων παθημάτ των κατὰ θέλησιν ἀνεχόμενον πείρας, τὸν αὐτὸν σταυρωθέντα, ταφέντα, ἀναστάντα τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ κατὰ τὰς Γραφάς· ἀναληφθέντα σεσαρκωμένον εἰς οὐρανοὺς, ἐξ ὧν ἄσαρκος πρὸς ἡμᾶς κατελήλυθεν, ὡς οἶδεν αὐτός· ὁ μηδεμίαν ἔχων ὡς Θεὸς κατὰ φύσιν τὴν ἐκ τόπων εἰς τόπους μετάβασιν. Φύσει γὰρ ἄπειρος, καὶ διὰ τοῦτο μηδενὶ τρόπῳ τοῖς οὔσι χωρούμενος, ὡς πάσης περιγραφῆς ὑπάρχων ἐλεύ θερος, καὶ φύσει φιλάνθρωπος, καὶ διὰ τοῦτο τῆς ἡμῶν κατὰ θέλησιν σαρκικῆς γεννήσεως ἀνασχόμενος, καὶ χωρητὸς τοῖς ἡμετέροις γενόμενος· τὸν αὐτὸν ἥξοντα μετὰ τῆς ἑαυτοῦ δόξης κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς, καὶ δικαίαν ἑκάστω δοῦναι τὴν κατ' ἀξίαν ἡτοιμασμένων διανομήν. Ταύτην ἀσπασίως προσηκάμενον τὴν ὁμολογίαν τὸν εἰρημένον θεοφιλέστατον κύριον Κοσμᾶν, κἀγὼ προσηκάμην χαίρων, καὶ τῆς ψυχῆς προτίμησα τῆς ἐμῆς τὴν ἁπλῆν αὐτοῦ κατὰ Χριστὸν διάθεσιν γνούς καὶ περὶ ὧν ἠρώτησε δογματικῶν κεφαλαίων 18, ἔγω γραφον δέδωκα αὐτῷ σύντομον τὴν ἀπόκρισιν· ἣν καὶ τοὺς θεοφυλάκτους ὑμᾶς λαβεῖν καὶ γυμνάσαι τῶν εἰκότων ἐστίν. ὠφελεῖτε γὰρ αὐτὸν διὰ τῆς ὑμετέρας ἐπὶ τῷ κειμένῳ καλῆς ἐξηγήσεως, ἀνα πληροῦντες τῶν διὰ τὴν συντομίαν ἐλλειφθέντων τὸν νῦν· καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτου. Υπομιμνήσκω δὲ τοὺς θεοφυλάκτους ὑμᾶς γρηγορεῖν, καὶ προσεύχεσθαι κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου διαταγήν, ἵνα μὴ ταῖς παγίσι τῶν πανταχόθεν ἡμᾶς περιεστηκότων ἁλῶ μεν πειρασμῶν. Ἐὰν γὰρ γρηγορῶμεν καὶ νήφωμεν, τοὺς τῶν δαιμόνων οἶδ' ὅτι φυλαττόμεθα δήλους καὶ ἐὰν προσευχώμεθα, πρὸς τὴν ἡμετέραν βοήθειαν τὴν θείαν ἐπισπώμεθα χάριν, συμμαχοῦσαν ἡμῖν, καὶ πάσης ἡμᾶς ἀποφαίνουσαν νικητὰς ἀντικει (ε) λαβεῖν καὶ γυμνάσαι. Ἰωάννην Φιλόσοφον Περὶ τοῦ κοινοῦ καὶ ἰδίου,
factus homo, exsistit. Idcirco etiam unam ejusdem Verbi naturam inçarnatam (carne scilicet anima intelligente ac utente ratione prædita) post únio nem profitetur; non qui nesciat distinctionem, sed qui divisionem excludat ac eliminet: quo nempe duplici hac voce, cum Apollinarii 309 confusio nem, tum divisionem Nestorii, mala ex diametro, ac extreme opposita, divina ex caula profliget, sit que verus atque sincerus mysterii cultor; qui nempe eumdem cœlitus ex Patre genitum ante omnia sæ cula confiteatur, eumdemque ipsum in terris (as sumptione nimirum carnis ejusmodi, quæ anima utente ratione ac intelligente prædita sit) ex matre in nostri gratiam extremis temporibus natum; atque adeo sanctam Virginem vere credat Dei Geni tricem, quæ nimirumn ipsum loco seminis Verbum conceptum tum gestaverit utero, tum ex ipsa incar natum partu effuderit; eumdem patrantemn nira cula, eumdemque sponte sustinentem hunianos reipsa labores ac cruciamenta, eumdem qui cruci fixus et sepultus, quique tertia die juxta Scripturas a mortuis resurrexerit v, in cœlos carnem gestans receptus sit; qui inde, qua novit ipse ratione, carnis expers ad nos venerit; qui ut Deus natura, nihil loca ex locis mutet; quippe natura infinitus; quique adeo nullo rerum ambitu capi possit, tan quam ab omni circumscriptione immunis: natu raque humanissimus, quique ideo carnalem ex nobis nativitatem voluntate sustinuerit, ac qui no stris capi rationibus possit, effectus sit; eamdem in majestate sua venturum judicatum vivos et mor tuos, singulisque pro merito paratam mercedem æqua judicii lance distributurum. (c), 1 [ Cor. xv, 3. * Maith. xxvi,41. Hanc lubens confessionem, cum is quem dixi, religiosissimus dominus Cosmas recepisset, ego quoque gaudens eum recepi, mcæque ipsius anime praeferendum duxi, ubi simplicem ejus in Christo animain cognovi; deque illis quæ quæsierat, dog maticis capitibus, brevem scripto responsionem dedi: quam ut vos etiam, Deo charissimi ejusque tuti numine, accipiatis ac instruatis, operæ pretium fuerit. Commodum enim præclara vestra quasi textui adjecta expositione ei afferetis, corum sup-. plendo sensum, quæ per compendii angustias illi desiderantur. Et hæc quidem hactenus. Admonco autem vos, Deo charissimos, ut juxta quod a Do mino constitutum est ×, vigilemus et oremus, ne tentationum, quæ nos undique cingunt, laqueis capiamur. Si enim vigilaverimus sobriique fueri mus, demonum, scio, dolos cavebimus: ac si orationi instantes erimus, divinam gratiam nobis 310 opitulantem alliciemus; nempe auxilio nobis "Nempe hæc sequens epistola est in qua illa capita. Quasi in ea collocare operam, vel exercere ac commentari, supplendo aique augendo, seu chiam declarando, quæ vide buntur lucis aliquid desiderare. Hinc forte quod Photii antiquarins habuit, vi ruun scilicct sæcularis militiæ, qui tamen eruditus´ esset in theologicis, iis præsertim quæ physicis, seu etiam metaphysicis rationibus plusculum hæ reant, ut sunt illa, aliaque ad explicandam dispensationem saneque intelli-* gendam peropportu na.
col. 539–540page 80 of 144
PG 91:539μένης δυνάμεως, καὶ βυομένην ἡμᾶς πάσης πλάνης καὶ ἀγνωσίας· καὶ μάλιστα νῦν τοῦτο πράττειν ὀφείλομεν· ὅτε καὶ δίχα τῆς ἐντολῆς, γίνεται τῆς ἐπὶ τὸν Θεὸν καταφυγής διδάσκαλος ἡ φύσις, λαμ βάνουσα σύμβουλον τὴν περίστασιν. Τί γὰρ τῶν νῦν περιεχόντων τὴν οἰκουμένην κακῶν περιστατικώτερον; τί δὲ τοῖς ᾔσθημένοις τῶν γινομένων δεινότερον; τί δὲ τοῖς πάσχουσιν ἐλεεινότερον ἢ φοβε ρώτερον; Έθνος ὁρᾶν ἐρημικόν τε καὶ βάρβαρον (αι, ὡς ἰδίαν γῆν διατρέχον τὴν ἀλλοτρίαν· καὶ θηρσὶν ἁγρίοις καὶ ἀτιθάσσοις, μόνης ἀνθρώπων ἔχουσι ψιλόν σχῆμα μορφῆς, τὴν ἡμερον πολιτείαν δαπανωμένην· καὶ λαὸν Ἰουδαϊκὸν, καὶ ἀνέκαθεν ἀνθρώπων αἷμασι χαίροντα, καὶ μόνην θείαν εὐαρέστησιν εἰδότα τὸν φόνον τοῦ πλάσματος καὶ διὰ τοῦτο πλέον μαινόμενον, πάντων τῶν ἐπὶ κακίᾳ δια βεβοημένων ἐν τῷ πλούτῳ τῆς πονηρίας γενέσθαι περιφανέστερον· καὶ οἷς Θεὸς ἀπεχθάνεται, Θεὸν θεραπεύειν οἰόμενον· τὸν μόνον πάντων τῶν ἐπὶ γῆς λαῶν ἀπιστότατον· καὶ διὰ τοῦτο πρὸς ὑποδοχὴν τῆς ἀντικειμένης δυνάμεως ἐπιτηδειότατον προπομπεύοντα, τρόπῳ τα παντὶ καὶ διαθέσει τῆς ένδημίας τοῦ πονηροῦ· καὶ δι' ὧν πράττει μηνύοντα τοῦ ᾿Αντιχρίστου τὴν παρουσίαν, ἐπειδὴ τὴν τοῦ ἀληθῶς Σωτῆρος ἡγνόησεν· τὸν δυσμενῆ καὶ πα ράνομον, μισάνθρωπόν τε καὶ μισόθεον, καὶ δια τοῦτο μᾶλλον μισάνθρωπον, ὅτι μισόθεον, καὶ ταῖς κατὰ τῶν ἁγίων ἐντρυφῶν ὕβρεσι συγχωρούμενου ὡς ἐγγὺς οὔσης τῆς ἐκδικήσεως, ἵνα καὶ κολασθή δικαιότερον, φανείσης αὐτοῦ διὰ τῶν πραγμάτων τελείως τῆς κατὰ τοῦ Θεοῦ τυραννίας τε καὶ ἐπ αναστάσεως· τὸν τοῦ ψεύδους προστάτην λαόν, τῆς τε μιαιφονίας δημιουργὸν, καὶ τῆς ἀληθείας ἐχθρόν τὸν πικρὸν τῆς ἐμῆς πίστεως διώκτης, δι' ἧς πολύθεος κατελύθη πλάνη, καὶ τῶν δαιμόνων α φάλαγγες απηλάθησαν. Δι' ἧς Πάντα τὰ ἔθνη κεκροτήκασι χεῖρας, κατὰ τὴν προφητείαν, καὶ ηλε λαξαν τῷ Θεῷ ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως· ότι Κύ ριος ὕψιστος, φοβερός, Βασιλεὺς μέγας ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Ἐγνώσθη μυστικῶς αὐτοῖς διὰ σαρκὸς ἐπιδημήτας ὁ μονογενής Υιός· Κύριος μέν, ὡς δούλοις ἀρετὴν ἐπιτάσσων τοῖς διὰ πράξεως τῶν ἐντολῶν ἀνεχομένοις· ὕψιστος δὲ, ὡς τῆς ἀληθοῦς γνώσεως χορηγός, τοῖς πόθῳ σοφίας διὰ θεωρίας πρὸς τὴν γυμνὴν συμβόλων επειγομένοις τῶν μυ στηρίων κατάληψιν· φοβερὸς δὲ, ὡς κριτὴς, καὶ τῶν παραβάσεων εκδικητής βασιλεὺς δὲ, ὡς ἑκά στῳ τῶν κατ' ἀξίαν ἡτοιμασμένων διανομεύς· καὶ ΝΟΤ.Ε. (α) Εθνος ἐρημικόν τε καὶ βάρβαρον. ἡλι ἡ μακαρίτης.
futuram, ac qua adversariae omnis potestatis vi ctores, ab omni errore ignorantiaque eruti, præ stemur. Atque id maxime per hoc tempus navàre debemus;cum, etsi deesset præceptum, ad Deum confugere per necessitatis angustias natura nagi stra urgemur. Quid enim malis totum nunc orbem tenentibus calamitosius? Quid his qui sensum per ceperunt, præsenti rerum strage dirius? Quid iis qui patiantur miserabilius aut formidolosius? Nempe gentem videre desertis locis assuetan a'que barbaram, alienos agros pervagari ut proprics, fe rasque agrestes ac immansuetas, quibus, si nudam duntaxat excipias oris figuram, quod hominum sit, nihil suppetat, ingenuis moribus atque legibus institutam vastare rempublicam; gentemque Judai cam, jam olim cædibus gaudentem, ac quæ uno hoc Deum se demereri arbitretur, si Dei figmen tum internecionc deleat, eoque nomine magis in saniat, cunctis, quorum præ nequitia celebre nomen, nequitiæ majoris abundantia opibusque clarescere; ac quibus Deus infensus sit, videri Deum eos fove re: unum omnium qui in terra sunt, populorum fidei adversissimam, eaque ratione suscipiendæ adversariæ potestati, longe comparatissimum: qui que omni tum modo tum apparatu, nequissimi adventui præeat, ac denique, iis quæ gerit, Anti christi adventum, quod veri Salvatoris adventum Lescierit, nuntiet: infensam immanemque gentem atque iniquam, homines Deumque odio habentem eoque magis homines, quod Deum, cui adeo facta licentia, ut probris injuriisque adversus sanctos alatim oblectetur, quod ejus prope sit ultio: quo nempe justius in eam animadvertatur, ejus in Deum rebus ipsis tyrannide perfecte prodita ac rebellione; populum falsitatis vindicem, cædium que auctorem ac veritatis hostem; acerbum meæ fidei persecutorem cujus nimirum fidei luce, plu rium numinum errore nitens eversa impietas, dæ monumque fusæ ac fugatæ phalanges. Per quam Omnes gentes plauserunt manibus (quæ sunt verba prophetica) Deoque jubilarunt in voce exsultationis; quoniam Dominus excelsus, terribilis; Rex magnus super omnem terram J. Cognitus est mystice eis per carnem adveniens unigenitus Filius: Dominus quidem, tanquam servis 311 virtutem illis præci piens, qui actionis cultu mandata observare stu dent; excelsus vero, tanquam veræ scientiae sub ministrator, his, qui sapientiae desiderio per † Psal. xLv1, 2, 3, Nempe Arabes, Mahomcte duce, tumque jam Romani in-, perii jugulo imminentes, cum Heraclius vastando Persas (etsi iliorum victor), fractis tamen ipse vi ribus redierat; duoque amplissima imperia pene quassata, crebrisque utrinque muntuis cladibus Samme debilitata, erant. Erat gens illa recutita, qaam Heraclius prænoverat eversuram Romanum imperium, etsi ille peculiarius Judeos irielligebat, eaque ratione acre illis bellum indixerat. ad idem qué Dagobertum Galliæ regem atque Hispanos ac cenderat. Utque ex his Maxinti liquet, ingens mo mentum Judæi attulerunt Mahometis rebus; nt nec in illis omnino cassum oraculum fuerit. Qua de re videndus V. Cl. preses Mausacius Præfatione sua ad Pugionem fidei nostri Martini Raymundi, qui ipse utiliorem operain navavit com princndis Judaeis et Arabibus, accensa eis sua fra trunque suorum opera, clarissima prædicationis face, qua ad fidem adducta complura illorum millia; cum alias ad cam cogendos non sinat pie tas Christiana..
col. 541–542page 81 of 144
PG 91:541μέγας ὡς ὑπὲρ φύσιν διὰ τῶν ἐναντίων τὰ ἐναντία ποιῶν· καὶ διὰ πάθους ἀπάθειαν, καὶ διὰ θανάτου ζωὴν δημιουργῶν, καὶ παραδόξῳ δυνάμει ταῖς ἑαυ τοῦ κατὰ σάρκα στερήσεσι, τὰς ἀτρέπτους έξεις τῶν ἀγαθῶν τῇ φύσει δωρούμενος· καὶ οὐδ' οὕτως ὁ παράφρων αἰσχύνεται λαὸς, καὶ λήγει διώχων πίστιν καὶ ἀρετήν. "Απερ σαφώς διώκει διὰ βασκανίαν· ὡς ἀμφοτέρων εκπεπτωκώς, καὶ οὐκ εἰδὼς ὅτι πέπτωκεν, ἐπ' ἀμφοτέραις χωλαίνων ταῖς ἱγνύαι;, καὶ διαναστῆναι τοῦ πτώματος τῆς ἀσεβείας παν τελῶς μὴ δυνάμενος, ἢ μὴ βουλόμενος, εἰπεῖν εἰκειό. τερον· ὡς πίστιν καὶ ἀρετὴν ἀεὶ προδιδοὺς ὑπερ ηφανίας χάριν καὶ ἡδονῆς, ὡς ἀποστάτης λαὸς καὶ μωρὸς, καὶ ἔθνος ἀπαίδευτον. Αἷς ἐπιμερίσας ἑαυ τοῦ τὴν ζωὴν, ὁ ἀποστάτης καὶ πλήρης ἀνομιῶν, τὴν μὲν ἀποστασίας Θεοῦ ποιεῖται μητέρα, τὴν δὲ, μισανθρωπίας δημιουργόν· ἵνα καὶ Θεὸς αὐτῷ καὶ κτίσις ὑβρίζηται· ὁ μὲν καταφρονούμενος, ἡ δὲ, φθειρομένη τοῖς αὐτοῦ μιασμοῖς τῶν ἐπιτηδευμάτων. Τί τούτων, ὡς ἔφην, Χριστιανῶν ὀφθαλμοῖς. Η ἀκοαῖς φοβερώτερον; Ἔθνος ἀπηνὲς καὶ ἀλλόκοτο», κατὰ τῆς θείας κληρονομίας ὁρᾶν ἐπανατείνεσθαι χεῖ τας συγχωρούμενον. ᾿Αλλὰ ταῦτα τὸ πλῆθος ὧν ἡμάρ τομεν συμβῆναι πεποίηκεν. Οὐ γὰρ ἀξίως τοῦ Εὐαγ γελίου τοῦ Χριστοῦ πεπολιτεύμεθα. Πάντες ἡμάρτο μεν, πάντες ήνομήσαμεν, πάντες ἀφήκαμεν τὴν ὁδὸν τῶν ἐντολῶν τὴν εἰποῦσαν, Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ κατ' ἀλλήλων ἐθηριώθημεν, ἀγνοήσαντες τῆς φιλ. ανθρωπίας τὴν χάριν, καὶ τῶν ὑπὲρ ἡμῶν τοῦ σαρκωθέντος Θεοῦ παθημάτων τὸ μυστήριον· καὶ δια ωδεύσαμεν τρίβους " αθάτους, τὰς τῶν παθῶν τῆς ἀτιμίας δηλαδή σχέσεις τῇ διαθέσει τῆς γνώμης κυρώσαντες. ᾿Αλλὰ γρηγορήσωμεν καὶ προσευξώμεθα, μήπως πλέον βαρυνθώσιν αἱ καρδίαι ἡμῶν ἐν κραιπάλῃ καὶ μέθῃ. Κραιπάλη γάρ ἐστιν, ὁ ἐπὶ τῷ λόγῳ τῆς πίστεως ἐν καιροῖς διωγμῶν δισταγμός· μέθη δὲ, ἡ τῶν κατὰ φύσιν ἀποβολὴ λογ σμῶν, δι' ὧν ἡ ἀληθής γενέσθαι πέφυκε τῶν ὄντων διάγνωσις, ὅτ' ἂν ἐξ ἀτονίας ἐπικλάσῃ ταῖς ἐπ ηρείπις τῶν πειρασμῶν ἡ ψυχή· καὶ σκοτωθεῖσα, πάθῃ σάλον περὶ τὸν λόγον, ὡς ἔφην, τῆς πίστεως. Ἐὰν γὰρ προσευχώμεθα καὶ γρηγορῶμεν, βεβαιοτέραν μᾶλλον τὴν εἰς τὸν Κύριον ἡμῶν καὶ Θεὸν Ἰησ σοῦν Χριστὸν πίστιν κατέχομεν, θεωροῦντες, καὶ τῇ πείρα λαμβάνοντες, ὧν προεῖπε τὴν ἐκβασιν· καὶ σε ξενιζόμεθα παντελῶς, καὶ σάλου κατά ψυχήν ὑπομένομεν, ὡς παρ' ἐπαγγελίαν πάσχοντες, ἀλλὰ βεβαιοτέραν τὴν πίστιν κατέχομεν, βλέποντες δια τῶν πραγμάτων πληρουμένην τοῦ Κυρίου τὴν πρόβ βησιν. Εἰ δὲ βεβαίωσιν πίστεως οἶδε ποιεῖν ἡ τῶν προῤῥηθέντων ἔκβασις, πλέον διὰ τῶν γινομένων καὶ ἐρήμους, τρίβους,
cmtemplationem enituntur ut mysteria symbolis nuda apertaque percipiant; terribilis vero, ut judex vindexque transgressionum; rex autem, ut eorum distributor, quæ cuique pro meritoruni ratione reposita sunt; magnus denique, ut qui supra naturain, contrariis contraria faciat; passio neque impatibilitatein, ac morte vitam reponat, inauditaque potentia, carnis suæ privationibus immobiles bonorum habitus naturæ tribuat. Ac ne sic quidem insipiens populus erabescit, aut fler atque virtutcm persequi cessat. Haeque adeo!!! persequatur, in causa est livor; quippe eum utro que cxciderit, nec se excidisse cognoscat; claudi cans utroque crure 2, nec ab impietatis barathro, quo se præcipitem egit, omnino resurgere valens, seu (quod verius dicatur) volens, ut qui semper superbiæ causa ac voluptatis, fidem virtutemque prodiderit; populus scilicet desertor et insipiens, gensque indisciplinata. His minirum suam partitus vitam, desertor ille plenusque scelerum: alteram quidem (id est, superbian) defectionis a Deo pa rentem facit; alteram vero (nempe voluptatem) humanitatis odii fomitem, ut et Deum pariter ac creaturam injuria alliciat: Deum quidem, qua eum spernit; creaturam vero, qua studiorum suo rum inquinamentis illam corrumpit. Quid his, inquam, Christianorum oculis auribus. que formidabilius? Ut nempe gentem immanem impuramque videas, hoc nactam liceative, ut ad versus Dei hæreditatem manus extendat. Veruin haec ut evenirent fecit scelerum nostrorum ingens multitudo. Non enim digne Evangelio Christi vi tam instituimus b. Omnes nos peccavimus, omnes inique egimus, omnes mandatorum viam c, dicen tem: Ego sum Via 4, reliquimus, aliique in alios ferarum more furorem exacuimus, ignorantes hu manitatis gratiam, Peique pro nobis incarnati perpessionum mysteriam; sed ambulavimus semitas difficiles e, probrosissimnas scilicet vitiorum libi dincs, animi affectu roborantes f. Enimvero vigi leinus atque oremus, ne forte amplius graventur corda nostra in crapula et ebrietate 8. 312 Cra pula enim est dubius et anceps animus, in fidei doctrina, tum, cum persecutio sævit; elrietas vero naturalium cogitationum rationumque amissio, per quas veram de rebus nancisci cognitionem possumus; tum nimirum, cum præ ignavia mol lioribusque subentibus consiliis, animus tenta tionum insultibus fatiscit; illique, uti dicebam, tenebris obsito, fluctuatio in fide accidit. Si enim preces adhibeamus et vigilemus, longe firmiorem in Dominum nestrum ac Deum Jesum Christm fidem retinebimus, qui corum quæ promisit eventum videamus, ac experimento ipso teneamus nec quidquam omnino offendcmur, aut fluctuantis animi æstum patiemur, ut quibus acciderit quid secus ac in promissis acceperamus, sed fir miore nitemur fide, qui prædicta a Domino rebus 3. Joan, xiv, 6. Sap. v. 7. III Reg. xv, 21. • Deut. XXXII, 6. b Pliuspp. 1, 27. c Dan. 1x, 5. 1 Bom. 1, 26. ¿ Luc. xyi, 54. e Apud LXX, quod forte vitiosum, et factum ex nostre eui consentiunt Latina.
col. 543–544page 82 of 144
Epistola XV
PG 91:543εἰρηκότα τυγχάνειν εὑρίσκοντες· καὶ Θεὸν αὐτὸν ὁμολογήσωμεν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, μηδένα παντελῶς ὑφορώμενοι θάνατον· ἵνα καὶ αὐτὸς ἡμᾶς ἔμπροσθεν τοῦ Πατρὸς ὁμολογήσῃ· καὶ σεσωσμένους διὰ τῆς καλῆς ὁμολογίας προσαγάγῃ, ἧς αὐτὸς εἰς τὴν τῶν ἡμετέρων καλῶν ὑποτύπωσιν ἀπήρξατο μαρτυρήσας ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου, καὶ ὁμολογής σας τὴν καλὴν ὁμολογίαν· ἣν μιμεῖσθαι κατά τὴν αὐτοῦ χάριν ἀξιωθείημεν, ὅτ' ἂν καλέσοι καιρός μὴ προπετῶς ἐπιπηδῶντες τοῖς ὑπὲρ τοῦ λόγου τῆς εὐσεβείας κινδύνοις, ἀλλὰ φεύγοντες ὅση δύναμις τοὺς πειρασμούς, φειδοῖ τε τῶν διωκόντων, καὶ τῇ κατ' ἐπίγνωσιν δοκιμασία τῆς ἐνούσης ἡμῖν φυσικῆς ἀσθενείας· τοὺς νηπιάζοντας παιδαγωγοῦντες, καὶ τὸν καλοῦντα περιμένοντες Λό ον· ὅς ἐν τοῖς νομί μως τοὺς ὑπὲρ εὐσεβείας ὑπερμαχομένοις ἀγῶνας ἀοράτως παραγινόμενος, τὸν τῆς μαρτυρίας διέξεισι δρόμον· ὡς μόνος αἴσθησιν καὶ φύσιν νικῆσαι δυνά μενος· ἐπειδὴ σαφῶς αἰσθήσεως νίκη καὶ φύσεώς ἐστι τὸ μαρτύριον, δι' οὗ πέφυκε νοῦ τε καὶ λόγου γίγνεσθαι κατά τῶν παθῶν ἐπανάστασις, καθ᾽ ἣν ὁ τοῦ Θεοῦ βεβαιοῦται πόθος, παραδόξως διὰ θανάτου πείθων τοὺς ἐραστὰς διαβήναι πρὸς τὸν ποθούμενον ᾧ παραστῆναι καταξιωθείημεν ταῖς εἰς αὐτὸν ὁμο λογίαις ἀστράπτοντες, ὃς καὶ συναπενέγκοιμεν έαυ τοῖς ἐντεῦθεν ἀπιέντες, καὶ πρὸς τὸν ἀτελεύτητον μεταβαίνοντες κόσμον, εὐχαῖς καὶ πρεσβείαις τῆς παναγίας Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου καὶ ἀειπαρ ἡμεῖς τὴν πίστιν ἡμῶν βεβαιώσομεν, ἀληθῆ τὸν β 313 θένου Μαρίας, καὶ πάντων τῶν ἁγίων. Αμήν. ΣΧΟΛΙΟΝ. α'. Ὁ χρώμενος, φησί, προς μόνην δήλωσιν τῆς δια φορᾶς ἐπὶ Χριστοῦ, τῇ φωνῇ τῶν δύο φύσεων, Απο λιναρίῳ μάχεται· καὶ ὁ λέγων πάλιν τὴν φωνὴν τῆς μιᾶς τοῦ Θεοῦ Λόγου φύσεως σεσαρκωμένης, ἐκβάλλει τὴν Νεστορίου διαίρεσιν. Τὰς δύο γὰρ λέ γει φωνὰς ὁ φεύγων ἐπ᾽ ἴσης τὴν ἑκατέρου τούτων δυσσέβειαν. Τοῦ αὐτοῦ, περὶ κοινοῦ καὶ ἰδίου, τουτο ἐστιν οὐσίας καὶ ὑποστάσεως, πρὸς Κοσμάν τὸν θεοφιλέστατον διάκονον Αλεξανδρείας. Τῷ θεοφιλεστάτῳ κυρίῳ Κοσμᾷ διακόνῳ, Μάξιμος ταπεινός χαίρειν. Επειδήπερ πολὺς ἡμῖν περὶ τῆς θείας σαρκώσεως κεκίνηται λόγος, αὐτῶν ἁψάμενος τῶν λεπτῶν τῆς εὐσεβείας δογμάτων, ἐξ ὧν λαβόμενος ἀφορ μῆς τὴν ἐμὴν ἀπῄτησας ταπείνωσιν, εἰπεῖν, ἄνθρωπε τοῦ Θεοῦ, τί τὸ κοινόν ἐστι καὶ καθόλου· καὶ τί τὸ μερικὸν καὶ ἴδιον· ἵν᾿ ἐντεῦθεν ἡμῖν σαφῆς ὁ πᾶς τῆς ἑνώσεως γένηται λόγος· ἐμὸν μὲν οὐδὲν ἐρῶ παντελῶς· ὁ δὲ παρὰ τῶν Πατέρων ἐδιδάχθην, φημί, μηδὲν παραμείβων τῆς αὐτῶν ἐπὶ τούτοις διδα σκαλίας.
ipsis in pleri videamus. Sin autem predictionum eventus, fidei robur præstare consuevit, nos quo que rerum praesentium statu fidem nostram magis confirmemus, qui eum qui dixit veracem compe riamus; Deumque ipsum in conspectu hominum, ne morte quidem prorsus deterriti, confteamur, ut et ipse nos coram Patre confiteatur; perque. bonam confessionem salute donatos admittat, quam ipse auspicatus est, ad bonorum nobis formam designandam, testis functus munere sub Pontic Pi lato, ac bọnam confessus confessionem; quam uti nam ejus nos munere imitemur, ubi tempus voca verit ac occasio fuerit, non temere pro fidei ac pietatis doctrina periculis irruentes, sed, quoad licuerit, caventes persecutiones, tum velut qui persecutoribus parcamus, tum qui naturalem no stram infirmitatem noverimus ac exploremus. Eos qui pueri sunt erudientes, ac qui vocantem Sermo nem exspectent: qui nempe, legitime veritatis causa certantibus inaspectabili ratione adveniens, martyrii peragit cursum, ut qui solus sensum at que naturam vincere possit. Quippe cum marty rium, sensus palam atque naturæ victoria sit; quo mentis rationisque adversus vitia conflari pugna consuerit; cujus munere Dei amor roboratur, in audita ratione auctor ipse, ut per mortem ania tores ad eum transeant, cujus desiderio tenentur cui nos quoque astare, confessionibus in ipsum præfulgentes, utinam mereamur, quas et nobis cum ab humanis migrantes inferamus, at que ad immortalem mundum transeuntes precibus et intercessionibus sanctissimæ Dei Geni tricis semperque virginis Mariæ, et omnium sanctoruin. Amen. 1. Qui, inquit, idcirco duntaxat, ut distinctio nem in Christo significet, duarum naturarum vo cem usurpat, Apollinario adversatur: ac qui rursus vocem unius Dei Verbi natura incarnatæ adhibet, Nestorii divisionem excludit. Ambas enim profite tur voces, qui horum utriusque peræque impieta tem vitat. XV. -- Ejusdem, de communi et proprio, hoc est, de essentia el hypostasi, seu persona, ad Cosmam re ligiosissimum diaconum Alexandrinum. Dei amantissimo religiosissimoque Cosmæ dia cono, Maximus humilis, salutem. Quandoquidem diu multumque de divinia incar natione sermonem contulimus, ab iis auspicatus subtilibus pictatis decretis, ex quibus arrepta oc casione, me humilem, o homo Dei, dicere senten tiam rogasti, quid nempe commune et universale, quidve particulare et proprium, ut tota nobis inde unionis ratio atque doctrina manifesta red datur; meum quidem nihil dicturus sum, sed quod ex Patribus didici (nec minimum eorum hac par te immutans doctrinam) hoc proferam. 4. Luc. sı, 8. i ] Tim. vt, 12.
col. 545–546page 83 of 144
PG 91:545Κοινὸν μὲν οὖν ἐστι καὶ καθολικὸν, ηγούν γενι κὸν, κατὰ τοὺς Πατέρας, ἡ οὐσία καὶ ἡ φύσις ' ταυ τὸν γὰρ ἀλλήλαις ταύτας ὑπάρχειν φασίν. Ιδιον δὲ καὶ μερικόν, ἡ ὑπόστασις καὶ τὸ πρόσωπόν· ταυτὸν γὰρ ἀλλήλοις κατ' αὐτοὺς ταῦτα τυγχάνουσιν. Καὶ δηλοί Τερεντίῳ τάδε γράφων ὁ μέγας Βασίλειος 10, Εἰ δὲ δεῖ καὶ ἡμᾶς ἐν βραχεῖ τὸ ἡμῖν δοκοῦν εἰ πεῖν, ἐκεῖνο ἐροῦμεν, ὅτι ὅν ἔχει λόγον τὸ κοινὸν πρὸς τὸ ἴδιον, τοῦτον ἔχει ἡ ουσία πρὸς τὴν ὑπόστασιν. Εκαστος γὰρ ἡμῶν καὶ τῷ κοινῷ τῆς οὐσίας λόγῳ τοῦ εἶναι μετέχει, καὶ τοῖς περὶ αὐτὸν ἰδιώ μασιν ὁ δεῖνά ἐστι καὶ ὁ δεῖνα.» Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς πρὸς Ἀμφιλόχιον " περὶ τῶν τοιούτων διεξιών, τάδε φησίν· ι Οὐσία δὲ καὶ ὑπόστασις ταύτην ἔχει τὴν διαφοράν, ἣν ἔχει τὸ κοινὸν πρὸς τὸ καθέκαστον. Όἷον, ὡς ἔχει τὸ ζῶον πρὸς τὸν δεῖνα ἄνθρωπον. ο Καὶ μεθ' ἕτερα • Οἱ δὲ ταὐτὸν λέγοντες ουσίαν καὶ ὑπόστασιν, ἀναγκάζονται πρόσωπα μόνον ὁμολογεῖν διάφορα. Καὶ πάλιν κανονικήν τινα διδά σκων ἐπέστελλεν ἑρμηνεύων τὴν τοῦ ὁμοουσίου διά νοιαν 78. η Αὕτη δὲ ἡ φωνὴ, καὶ τοῦ Σιβελλίου κακὸν ἐπανορθοῦται. Αναιρεῖ γὰρ τὴν ταυτότητα τῆς ὑποστάσεως, καὶ εἰσάγει τελείαν τῶν προσώπων τὴν ἔννοιαν· οὐ γὰρ αὐτό τί ἐστιν ὁμοούσιον ἑαυτῷ, ἀλλ᾽ ἕτερον ἑτέρῳ. Ωστε καλῶς ἔχει, καὶ εὐσεβῶς, τῶν τε ὑποστάσεων τὴν ἰδιότητα διορίζουσα, καὶ τῆς φύσεως τὸ ἀπαράλλακτον παριστῶσα.» Καὶ πάλιν ἐν τῇ δευτέρᾳ πρός Νεοκαισαρείς " διδάσκει φά σκων· ι Καὶ γὰρ εἰδέναι χρὴ, ὅτι ὥσπερ ὁ τὸ κοινὸν τῆς οὐσίας μὴ ὁμολογῶν εἰς πολυθεῖαν ἐκπίπτει οὕτως ὁ τὰ ἴδια τῶν ὑποστάσεων μὴ διδούς, εἰς τὸν Ἰουδαϊσμὸν ἀποφέρεται.» Καὶ πάλιν ἐν οἷς Εὐστάθιον τὸν Αρμένιον ὑπογράψα πεποίηκε, διαρρήδην γράφων φαίνεται ". «Προσήκει τοίνυν ἐναργῶς ὁμολογεῖν, ὅτι πιστεύουσι κατὰ τὰ ῥήματα τὰ ὑπὸ τῶν ἡμετέρων Πατέρων εκτεθέντα ἐν τῇ Νικαίᾳ, καὶ κατὰ τὴν Αγιῶς ὑπὸ τῶν ῥημάτων έμφερομένην διάνοιαν. Εἰσὶ γάρ τινες, οι καὶ ἐν ταύτῃ τῇ πίστει δολοῦντες τὸν λόγον τῆς ἀληθείας, καὶ πρὸς τὸ ἑαυτῶν βούλημα, τὸν νοῦν τῶν ἐν αὐτῇ ῥημάτων έλκοντες. Όπου γι καὶ Μάρκελλος ἐτόλμησεν ἀσεβῶν εἰς τὴν ὑπό στασιν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ψιλόν αὐτὸν ἐξηγούμενος λόγον, ἐκεῖθεν προφασίσασθαι τὰς ἀρχὰς εἰληφέναι, τοῦ ὁμοουσίου τὴν διάνοιαν κακῶς ἐξηγούμενος. Καί τινες τῶν ἀπὸ τῆς δυσσεβείας τοῦ Λίβυος Σαβελλίου ὑπόστασιν καὶ οὐσίαν ταυτὸν εἶναι ὑπολαμβάνοντες, ἐκεῖθεν έλκουσι τὰς ἀφορμὰς πρὸς τὴν κατασκευὴν τῆς ἑαυτῶν βλασφημίας, ἐκ τοῦ ἐγγεγράφθαι τῇ πίστει, Ἐὰν δέ τις λέ τῇ ἐξ ἑτέρας ουσίας ἢ ὑποστάσεως τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, τοῦτον ἀναθεματίζει ἡ ἁγία καὶ καθολικὴ Εκκλησία. Οὐ γὰρ ταυτὸν εἶπον ἐκεῖνο: οὐσίαν καὶ ὑπόστασιν. Εἰ γὰρ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἐδήλουν [ἔννοιαν] αἱ φωναί, τίς χρεία ἦν ἑκατέρων; ᾿Αλλὰ δῆλον, ὡς τῶν μὲν ἀρνουμένων τὰ ἐκ τῆς θα ὑπόστασιν, ουσίαν,
G Commune igitur et universale, sive genericum, justa Patres, essentia est ac natura. Hæc enim ea dem inter se esse affirmant. Proprium vero et par ticulare, hypostasis et persona: hæc enim idem sunt, illorum sententia. Atque hæc ita se habere declarat magnus Basilius, in hæc verba Terentio scribens: Quod si vero nos animi sententiam de his oportet exprimere, sic paucis habeto. Quam rationem habet commune ad proprium, eamdem essentia ad hypostasim, id est, personam. Quisque effim nostrum, tum communi essentiæ ratione, quod est esse participat; tum proprietatibus, quæ sunt circa ipsum, hic talis ac talis est. Idemque rursus ad Amphilochium de talibus disserens, hæc ait: «Essentia porro et hypostasis (id est, persona) sic inter se distinguuntur, quemadmodum 314 commune a singulari. Puta, sicut se habet animal, ad hunc quemdam hominem.» Aliisque interjectis Qui vero rem eamdem dicunt essentiam et hypo stasim (velut dicas, substantiam), coguntur solas personas distinctas admittere.. Rursumque quam dam canonicam docens, scripsit, exponendo vocem consubstantialis: Hæc autem vox, etiam Sabellii impietatem corrigit. Tollit enim hypostasewn iden titatem, et personarum perfectum intellectum in ducit. Nihil enim quidquam sibi ipsum est con substantiale, sed alterum alteri. Quamobrem recte pieque posita est, quæ tum hypostaseon (id est, per sonarum) proprietatem discernat, tum naturæ nibil evariantem similitudinem repræsentet.» Rursus que in epistola secunda ad Neocæsarienses docet, dicens: ‹ Est namque et hoc probe tenendum, quod quemadmodum qui essentiæ diving commu nionem negat, in multorum deorum errorem de labitur; sic qui non admittit quæ sunt hyposta sewv (id est, personaruın) propria, is Judaica su perstitioni obnoxius redditur.» Rursus quoque in iis, quibus Eustathium Armenum, ut subscriberet, adegit, in hæc verba diserte scribit: Convenit igitur ut palam profiteantur se credere juxta verba quæ a Patribus nostris Nicææ fuerunt exposita, juxtaque eum sensum ac intellectum, quem sane verba repræsentant atque ingerunt. Sunt enim quidam, qui in hac quoque fide veritatis sermonem dolose iuvertant, ejusque verborum sensum ac in telligentiam, in id, quod eis lubet, detorqueant. Nam et Marcellus, qui impie de Domini nostri Jesu Christi persona sentiat, nudunque illum sermo nem esse doceat, illinc se hujus impietatis prin cipia atque semina accepisse, praetexere ausus est, male scilicet vocis illius consubstantialis sensum vimque exponens. Nonnulli etiam ex iis, qui Sa bellii Libya orti impietatem sectantur, substantiam, Greece et essentiam, Græce idern esse arbitrati, illinc argumenta trahunt ut snam Epist. 349, n. 1130. 71 Epist. 391, pag. 1171. Greg in Athan. 73 Epist 300, p. 1070 75 Epist. 64, ” Sic olim de his vocibus mutua¨´ fuit digladiatio. p. Epist. 78, p. 889.
col. 547–548page 84 of 144
PG 91:547Παροιμ. κδ'. Ἐὰν πέσῃ ὁ ἐχθρός σου, μὴ ἐπι χαρῇς αὐτῷ· ἐν δὲ τῷ ὑποσκελίσματι αὐτοῦ, μὴ ἐπαίρου, ὅτι ὄψεται Κύριος, καὶ οὐκ ἀρέσει αὐτῷ, καὶ ἀποστρέψει τὸν θυμὸν αὐτοῦ ἀπ' αὐτοῦ. Παροιμ. ιβ'. Οδοὶ μνησικάκων εἰς θάνατον. Παροιμ. κα'. -Ο μνησικακῶν, παράνομος. Παροιμ. ιδ'. ῾Ο ἄκακος πιστεύει παντὶ λόγῳ. Παροιμ. α'. Οσον χρόνον ἔχονται ἄκακοι τῆς δικαιοσύνης, οὐκ αἰσχυνθήσονται. Σιράχ κη'. — "Αφες ἀδίκημα τῷ πλησίον σου, καὶ τότε δεηθέντος σου, αἱ ἁμαρτίαι σου λυθή σονται. Βασιλ. - Οὐ δεῖ ἐπὶ παροργισμῷ ἀδελφοῦ δῦναι τὸν ἥλιον, μήποτε ἡ νύξ μεταστήσῃ μεταξὺ ἀμφοτέρων, καὶ καταλίπῃ ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως ἔγκλημα ἀπαρ αίτητον. Ηκιστα κακίαν οὐχ ὑφορᾶται τό κακίας ἐλεύ θερον. Θεολόγου. – Ὁ μὲν γὰρ κακὸς τάχιστα ἂν κατα γνοίη καὶ τοῦ ἀγαθοῦ· ὁ ἀγαθὸς δὲ, οὐδὲ τοῦ κακοῦ ῥᾳδίως. Τὸ γὰρ εἰς κακίαν οὐχ ἕτοιμον, οὐδ' εἰς ὑπόνοιαν εὐχερές. Οὐδεὶς κακῷ κακὸν ἰᾶται, ἀλλ' ἀγαθῷ τὸ κακόν. Χρυσοστ. – Οταν ἐννοήσωμεν ἅπερ ἐπάθομεν παρὰ τῶν συνδούλων, λογισώμεθα καὶ ἅπερ ἐποιήσα μεν εἰς τὸν Δεσπότην, καὶ τῷ φόβῳ τῶν οἰκείων ἁμαρτημάτων, τὸν θυμὸν τὸν ἐπὶ τοῖς ἀλλοτρίοις πλημμελήμασι ταχέως απώσασθαι δυνησόμεθα. Εἰ γὰρ δεῖ μεμνῆσθαι ἁμαρτημάτων, τῶν οἰκείων δεῖ μεμνῆσθαι μόνον. Αν τῶν οἰκείων μνημονεύσω μεν, οὐδέποτε τὰ ἀλλότρια λογιούμεθα. Ἂν ἀφῆτε τοῖς ἐχθροῖς ὑμῶν, ἀφεθήσεται ὑμῖν. Αφες δουλικὰ ἁμαρτήματα, ἵνα λάβῃς συγχώρησιν δεσποτικὴν ἁμαρτημάτων. Εἰ δὲ μεγάλα ἠδίκησεν, ὅσῳπερ ἂν μείζονα ἀφῇς, τοσούτῳ μείζονα λήψῃ τὴν συγχώρησιν. Διὰ γὰρ τοῦτο ἐδιδάχθημεν λέγειν, Αφες ἡμῖν καθὼς ἀφίεμεν· ἵνα μάθωμεν, ὅτι τὸ μέτρον τῆς ἀρέσεως παρ' ἡμῶν πρῶτον λαμβάνει τὴν ἀρχήν. Ὥστε ἔσπερ ἂν ὁ ἐχθρὸς ἐργάζηται, καὶ τοσούτῳ μειζόνως εὐεργετεί. Σπεύδωμεν τοίνυν καὶ ἐπειγώμεθα καταλλάττεσθαι πρὸς τοὺς λελυπηκότας, ἄν τε δικαίως ἄν τε ΣΔΙΤ, Ρτού. 1, 22. ἀδίκως ὀργίζωνται. "Αν μὲν γὰρ ἐνταῦθα καταλλαγῆς, ἀπηλλάγης τῆς ἐκεῖ κρίσεως· ἂν δὲ μεταξὺ μενούσης τῆς ἔχθρας, θάνατος ἐπιστὰς ἀπάγῃ, τὴν ἀπέχθειαν μεσολαβήσας, εἰς τὸ δικαστήριον λοιπὸν ἐκεῖνο τὸ φο σερὸν εἰσαχθῆναι τὴν δίκην ἀνάγκη· καὶ τὴν ἐσχά την δώσεις δίκην ἐπὶ τῇ ψήφῳ τοῦ δικαστοῦ πάντων ἐκείνων, καὶ ἀμφότεροι τιμωρίαν ὑποστήσεσθε ἀπαρ αίτητον, ὁ μὲν ἀδίκως ὀργιζόμενος, διὰ τοῦτο ὅτι ἀδίκως, ὁ δὲ δικαίως, διὰ τοῦτο αὐτό, ὅτι δικαίως ἐμνησικάκησεν. (Ηκιστα κακίαν οὐχ ὑφορᾶται. ἥκιστα, μάλιστα,
(f), Prov. Si ceciderit inimicus tuus, ne gaudeas super eum: et in supplantatione cjus ne extollaris, quoniam videbit Dominus et non place bit ei, et averlet iram suam ab co. Viæ eorum, qui memores sunt Prov. xit, 29. injuriarum, in mortem. Prov. xxΙ, 21. iniquus est. Prov. xiv, 15. Qui injuriarum memor est, Simplex credit omni verbo. Quanto tempore simplices inhæ rent justitiæ, non confundentur. Eccli. XXVIII, 2. Dimitte injuriam proximo tuo; et tunc rogante te, peccata tua solventur. Basilii. Non decet ut sol super iracundia fra tris occidat (Ephes. iv, 26), ne forte nox inter atrumque transeat, ac crimen nulla dignum venia in die judici relinquat. Simplicitas ac quod vacat malitia, minime om nium malorum suspicax exsistit. Theologi. — Qui malus est, facile reprehendat et quod bonum est; bonus autem, ne malum qui dem. Quod enim ad malitiam pronum non est, nec ad suspicandum facile est. Nemo malum mulq kanat, sed bono malum. Chrysost. Cum in mentem venerit, eorum quæ a conservis passi sumus: cogitemus etiam quæ ipsi in Dominum commiserimus; metuque nostro rum delictorum, fram ex alienis peccatis susce Cptam cito depellere poterimus. Si quidem péccatorum licet meminisse, nostro rum duntaxat meminisse debemus. Quod si no strorum memores erimus, nunquam aliena suppu tabimus. (Matth. vi, 14.) Si dimiseritis inimicis vestris, dimittetur vobis. Ignosce servorum erratis, ut a Domino peccatorum veniam consequaris. Quod si gravem injuriam fecit, quanto majora remiseris, tanto majorem veniam impetrabis. Idcirco etiam docti sumus dicere: Dimitte nobis, sicut dimitti mus (ib., 12), ut noverimus dimissionis atque veniz modum a nobis primum inchoari. Quanto igitur inimicus magis læserit, tanto etiam majore bene ficio afficit. Festinemus igitur omnique 681 opera conemur, ut his qui injuriam fecerunt, reconci liemur, sive illi jure, sive injuria irascantur. Si enim vitɔ hac mortali reconciliatus fueris, a futuro liber judicio evaseris; sin autem interim manente inimicitia, mors adveniens abduxerit, vigente ant mis simultate, ad tremendum illud deinceps tri bunal causam deferri necesse est, extremoque supplicio addiceris, illius sententia, qui illorum omnium judex exsistit; amboque indeprecabilem luetis pœnam is quidem qui injuria iratus est. idcirco' quod injuria; is vero qui justi quadam specie simultatem fovit, quod vel sic injuriarum memor animo rancorem servaverit. Hic iden quod qui usus vocis perrius, opti me Phavorino expositus.
col. 551–552page 85 of 144
PG 91:551ρεύσεως, οὐ τεμνουσῶν εἰς τρεῖς ἀνίσους ἢ ἴσας οὐσίας τε καὶ φύσεις τὴν μίαν φύσιν καὶ δύναμιν τῆς ἀφράστου θεότητος· ἀλλὰ τὰ ἐν οἷς, ἢ ἅπερ ἡ μία θεότης ἐστὶν, ήγουν οὐσία καὶ φύσις, χαρακτηριζουσῶν πρόσωπα· τουτέστιν, ὑποστάσεις· καὶ τὰ κατὰ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ὑπόστασιν, ήγουν πρόσ ωπον ἡνωμένα, τουτέστι μιᾶς ὑποστάσεως ὄντα, καὶ ἑνὸς συμπληρωτικά προσώπου, τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας ήτοι φύσεως διαφέρουσιν· ὡς ἐπὶ ψυχῆς ἀν θρωπίνης ἔχει καὶ σώματος, καὶ τῶν ὅσα καθ᾽ ὑπό στασιν ἐσχήκασι τὴν πρὸς ἄλληλα σύνοδον. Οὐ γὰρ ἀλλήλοις ὁμοούσια ταῦτα τυγχάνουσιν. Τὰ τοίνυν κατὰ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν οὐσίαν, ήγουν φύσιν ἡνωμένα, τουτέστι μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς οὐ σίας ὄντα καὶ φύσεως, ὁμοούσια μὲν ἀλλήλοις πάν τως εἰσὶ, καὶ ἑτεροῦ πόστατα· ὁμοούσια μὲν, τῷ λόγῳ τῆς ἀπαραλλάκτως αὐτοῖς ἐν ταυτότητι φυσι κῇ ἐνθεωρουμένης ουσιώδους κοινότητος· καθ᾿ ὃν οὐκ ἔστιν ἄλλος ἄλλου μᾶλλον τοῦθ᾽ ὅπερ ἐστί τε καὶ λέγεται· πάντες δὲ τὸν ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ἐπι δέχονται τῆς οὐσίας ὅρον τε καὶ λόγον. ἑτεροϋπόστατα δὲ, τῷ λόγῳ τῆς αὐτὰ διακρινούσης προσωπικῆς ἑτερότητος, καθ᾿ ὃν ἄλλος ἄλλου διακέκριται, μὴ συμβαίνοντες ἀλλήλοις τοῖς καθ' ὑπόστασιν χαρακτηριστικοῖς ἰδιώμασιν· ἀλλ᾽ ἕκαστος τῷ κατ' αὐ τὸν ἀθροισμῷ τῶν ἰδιωμάτων ἰδικώτατον τῆς οἰ κείας καθ' ὑπόστασιν ἐπιφέρεται λόγον· καθ᾿ ὃν τὴν πρὸς τὰ ὁμοφυῆ καὶ ὁμοούσια κοινωνίαν οὐκ ἐπιδέχεται. Τὰ δὲ κατὰ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ὑπόστασιν ήγουν πρόσωπον ἡνωμένα, τουτέστι, τὰ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ὄντα συμπληρωτικά καθ' ἔνωσιν ὑποστάσεως, ὁμοῦ πόστατα μὲν ἀλλήλοις εἰσὶ καὶ ἑτερούσια. Ομοϋ πόστατα μὲν, τῷ λόγῳ τῆς καθ' ἔνωσιν ἐξ αὐτῶν συμπληρουμένης προσωπικῆς ἀδιαιρέτου μονάδος· καθ᾿ ἂν τὰ διαιροῦντα θάτερον τῆς κατ' οὐσίαν οἰκείας καινότητος ιδιώματα, κατὰ τὴν ἅμα τῷ εἶναι πρὸς ἄλληλα σύνοδον, ποιεῖται χαρακτηριστικὰ τῆς ἐξ αὐτῶν συμπληρουμένης μίας ὑποστάσεως· καθ' ήν ἢ πρὸς ἄλληλα θεωρείται ταυτότης, τὴν οἰανοῦν μὴ δεχομένη διαφοράν· ὡς ἐπὶ ψυχῆς ἀνθρωπίνης ἔχει καὶ σώματος. Τὰ γὰρ ἀφορίζοντα τό τινος σῶμα τῶν λοιπῶν σωμάτων, καὶ τὴν τοῦ τινὸς ψυχὴν τῶν λοιπῶν ψυχῶν ἰδιώματα, συνδραμόντα καθ' ἔνωσιν, χαρακτηρίζει μὲν κατὰ ταὐτὸν ἅμα καὶ ἀφορίζει τῶν λοιπῶν ἀνθρώπων τὴν ἐξ αὐτ τῶν συμπληρωθεῖσαν ὑπόστασιν, Πέτρου φέρε είν πεῖν ἢ Παύλου· ἀλλ᾽ οὐ τὴν Πέτρου ἢ Παύλου ψυ χὴν ἀπὸ τοῦ οἰκείου σώματος. Αμφω γὰρ ἀλλήλοις ταὐτὸν ψυχή τε καὶ σῶμα, τῷ λόγῳ τῆς καθ᾽ ἔνω σιν ἐξ αὐτῶν συμπληρουμένης μιᾶς ὑποστάσεως " ὅτι μὴ καθ' αὐτὰ τούτων ἑκάτερον υπέστη θατέρου κεχωρισμένον, πρὸ τῆς ἐξ αὐτῶν εἰς γένεσιν εἴδους συνθέσεως. "Αμα γὰρ γένεσις, ἅμα σύνθεσις, ἅμα καὶ ἡ κατὰ σύνθεσιν· ἐξ αὐτῶν τοῦ εἴδους συμπλήρωσις. Ετεροουσία δὲ, τῷ λόγῳ τῆς πρὸς ἀλληλο φυσικῆς ἑτερότητος· καθ᾿ ἐν οθων μώς επιδέχονται
Filius, ex epta innascibilitate (nam genitus est) omniaque quæ est Filius, est et Spiritus sanctus, excepta nativitate (eo enim est quod procedit). Ila nimirum, ut innascililitas, nativitas et pro cessio, unam naturam ac potentiam ineftabilis Dei tatis in tres inæquales autre æquales essentias naturasque minime scindant aut dividant; sed dun taxat, in quibus est sive quæ exsistit una Deilas, (essentia scilicet et natura) insigniant, nempe ly postases, seu subsistentias. Quæ item penes unam camdemque bypostasim, sive personam unita sunt (quæ nimirum unius sunt hypostasis, unamque complent personam), hæc distinguuntur ratione essentiæ sive naturæ, uti se res habet in anima humana ac corpore, iisque omnibus quæ inter se coeunt in hypostasi, seu ut una subsistant. Non enim bæc inter se ejusdem essentiæ sunt ac consubstantialia. Quæ igitur penes unam eamdemque essentiam sive naturan unita sunt (hoc est, quæ unius ejus dem essentiæ sunt ac natura), omnino quidem in ter se consubstantialia sunt, sed bypostasis perso næque, seu subsistendi ratione, discreta. Consub stantialia quidem (sive mavis coessentialia) essen tialis quæ in eis incommutabiliter in identitate na turali intelligitur, communitatis ratione, secundum quam nullus præ alio est id quod est ac nuncu patur; omnesque unam eamdemque essentiæ de finitionem recipiunt ac rationem. Subsistendi au tem ratione personisque discreta, personali, qua dirimuntur, diversitate, qua ratione alius ab alio discretus est, proprietalibus personam insignicnti bus, inter se non conveniunt; 318 sed suo quis que proprietatum acervo, singularissimam de scriptionis suæ, qua persona est, infert rationem; secundum quam, nullam cum illis, quæ ejusdemn natura sunt ac essentiæ, communionem admittit. Quæ vero penes unam eamdemque hypostasim seu personam unita sunt (quæ scilicet ea ratione qua uniuntur, unam eamdemque hypostasim compleant ac personam), hæc quidem ejusdem inter se hypo stasis sunt et persons, sed diversa essentiæ. Ejus dem hypostasis ac person, personalis iudivisæ unitatis, quæ ex eis per unionem completur, ra tione, secundum quam proprietates alterutram partium ab essentiali sua communitate dividentes, secundum quod prima statim origine inter se con veniunt, ejus quæ ex illis hypostasis una comple tur atque persona, notæ propriæ fiunt: qua utique, carum inter se identitas intelligitur, quæ ne vel minimam admittat distinctionem, uti so res in hominis anima habet.et corpore. Quæ enim pro prietates, alicujus corpus a reliquis secernunt corporibus, ac cujuspiam animam a reliquis ani mabus, dum per unionem concurrunt, simul qui dem ac semel ex eis completam hypostasim per sonamque insigniunt, ac a reliquis secernunt, Pe tri verbi gratia aut Paúli: non tamen Petri itidem aut Pauli animam a suo corpore. Ambo enim (anima scilicet et corpus) unius, quæ ex eis secun dum unionem completur, hypostasis seu personæ, ratione, idem inter se exsistunt; quod nempe
col. 553–554page 86 of 144
PG 91:553κατ' ουσίαν τοὺς ἀλλήλων ὄρους τε καὶ λόγους· ἀλλ᾽ ἑτέρον καὶ ἕτερον ἀποδίδωσι θάτερον τῆς οἰκείας οὐ σίας πρὸς τὸν θατέρου λόγον ἀσύμπτωτον καθ᾽ ἂν τὴν ψυχῆς καὶ σώματος ουσιώδη σώζοντες διαφοράν, οὐ συγχέομεν τὴν ἐξ αὐτῶν συμπληρουμένην ὑπόστασιν, τῇ πρὸς θάτερον θατέρου περιτροπῇ τε καὶ μετα βολῇ τῶν ἐξ ὧν συνετέθη μερῶν ἤγουν φύσεων, τὸν ἀφανισμὸν δεχομένην. Εἰ δὲ κατὰ τὴν ἅμα πρὸς εἶδους γένεσιν ψυχῆς τε καὶ σώματος σύνοδον, ὁ τὶς ἀποτελεῖσθαι πέφυκεν ἄνθρωπος· τῷ μὲν λόγῳ τῆς τῶν οἰκείων μερῶν φυ σικῆς κοινότητος, πρὸς ἄλλους ἀνθρώπους σώζων τὸ 319 ὁμοούσιον· τῷ δὲ λόγῳ τῆς τῶν αὐτῶν ἰδιότητος, πρὸς τοὺς ἄλλους φυλάττων ἀνθρώπους τὸ ἑτεροϋπόστατον· ἐνούμενος μὲν τῇ κατὰ φύσιν κοινότητι τῶν οἰκείων μερῶν τοῖς ἄλλοις ἀνθρώποις, πρὸς οὓς μίαν καὶ τὴν αὐτὴν κατ' εἶδος ἐπιφέρεται φύσιν· διαι ρούμενος δὲ τῇ καθ᾽ ὑπόστασιν τῶν μερῶν ἰδιότητι τῶν λοιπῶν ἀνθρώπων, πρὸς οὓς ἔτερόν τε κατὰ τὴν; ὑπόστασιν καὶ διάφορον επιφέρεται πρόσωπον· ᾧ διακρίνεται λόγῳ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων, τὴν ἑνότητα τῆς οἰκείας προσωπικῆς ἀδιαιρέτου μονάδος φυλάτ των παντελῶς ἀδιάφορον· καὶ ᾧ τοῖς ἄλλοις ἐνοῦσθαι λόγῳ πέφυκεν ἀνθρώποις, τὴν διαφορὰν τῆς τῶν οι κείων μερῶν οὐσιώδους ετερότητος σώζων ἀσύγχυ τον σαφή; ἐντεῦθεν ἡμῖν, καὶ μηδὲν ἔχων γριφώδες ὁ περὶ τῆς σαρκώσεως, ήγουν ενανθρωπήσεως τοῦ ἑνὸς τῆς ἁγίας καὶ ὁμοουσίου καὶ προσκυνητῆς Τριά ως Θεοῦ Λόγου καθέστηκε λόγος. Ὅτι ὁ Χριστὸς ταῖς μὲν κατ' οὐσίαν τῶν οἰκείων μερῶν πρὸς τὰ ἄκρα κοινότησιν ἐνούμενος, τὴν πρὸς ἄλληλα των μερών σωζομένην είχε διαφορών· τοῖς δὲ τῶν μερῶν ἰδιότησι, τὸ καθ' ὑπόστασιν διεδείκνυ ταυτόν τι ὡς ὅλον, κοινών ἀμφοτέρων. Διδάσκων διαρρήδην ἡμᾶς, ὅτι περ ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος τέλειος ὑπάρχων κατὰ τὴν φύσιν καὶ τὴν οὐσίαν, καθ᾽ ἣν ταυτόν ἐστι τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Πνεύματι καὶ ὁμοούσιος, κατά τε τὸ πρόσωπον καὶ τὴν ὑπόστασιν, καθ᾿ ἣν ἕτερος πρὸς τὸν Πατέρα καὶ τὸ Πνεῦμα καθέστηκε, τὴν προσωπικὴν ἀσύγχυτον σώζων διαφοράν, σαρκωθεὶς ἐκ Πνεύματος ἁγίου, καὶ τῆς ἁγίας Θεοτόκου καὶ ἀειπαρθένου Μαρίας, τελείως ἐνηνθρώπησεν· τουτέστι, τέλειος γέγονεν ἄνθρωπος, κατὰ πρόσληψιν δηλονότι σαρκός, ψυχήν ἐχούσης νοεράν τε καὶ λογικὴν, ἐν αὐτῷ τήν τε φύ σιν λαβούσης καὶ τὴν ὑπόστασιν· τουτέστι, τὸ εἶναι τε καὶ τὸ ὑφεστάναι, κατ' αὐτὴν ἅμα τοῦ Λόγου τὴν σύλληψιν· ἐπείπερ αὐτὸς ὁ Λόγος ἀντὶ σπορᾶς μᾶλλον δὲ σπορὰ τῆς οἰκείας θέλων εὑρέθη σαρκώσεως, καὶ γέγονε κατὰ τὴν ὑπόστασιν σύνθετος, ὁ * διεδείκνυτο αὐτόν.
neutra harum partium ante specici es eis per com positionem ortum per se scorsim exstiterit ac producta sit. Siinul enim ortus, simul compositio, simul ef species, quæ per compositionem ex eis completur. Diversæ tamen essentiæ, naturalis inter se diversitatis ratione; secundum quam, easdem inter se secundum essentiam definitiones non reci piunt ac rationes; sed quævis aliam, aliamque essentiæ suæ reddit rationem, quæ cum alterius ratione nunquam coincidat. Ea nimirum es sentialem animæ ac corporis distinctionem servantes incolumem, quæ ex illis persona completa est, non confundimus: quæ plane abolenda sit, si partes seu naturæ componentes, alia in aliam con vertantur ac commeent. Quod itaque, idcirco quod anima et corpus ad speciem progignendam simul conveniunt atque confluunt, unus quis homo absolvatur; ejusmodi scilicet, ut naturalis partium suarum com munitatis ratione, eamdem cum reliquis homini bus servet essentiam; earum vere proprietatis ratione, diversam ab illis omnibus atque discre tam hypostasim obtineat atque personam (qui nempe naturali quidem partium suarum commu nitate, hominibus reliquis uniatur, quibuseum unam eamdemque specie nactus est naturam personali vero partium proprietate, a reliquis hominibus dirimatur, a quibus diversam subsi stendi ratione atque distinctam gerit personam qua ratione ab hominum turba reliqua secernitur, personalis indivisæ monadis suæ unitatem omnino servans indistinctam; quaque illi comparatum ut hominibus reliquis uniatur, essentialis partium suarum diversitatis distinctionem itidem incolu mnem servans), hinc nobis clara ac perspicua, nul.. lisque difficultatum nodis perplexa ac intricata, incarnati, factique hominis unius e sancta et consubstantiali ac adoranda Trinitate, Dei Verbi ratio est atque doctrina. Christum essentialibus partium suarum communi tatibus extremis unitum, incolumem habuisse par tiam inter se distinctionem: partiumque proprie tatibus, eamdem ut totius, hypostasi seu persona, ambarum exhibuisse communitatem. Perspicue nos docens, Dei Verbum, cum secundum naturam ac essentiam perfectum esset, qua idem cum Fr. Patre ac Spiritu, eisque consubstantiale est; item que secundum personam et hypostasim qua alius a Patre et Spiritu est, personalem inconſusam distin ctionem incolumem servans, incarnatum ex Spiritu sancto, sanctaque Dei Genitrice semperque virgine Maria, perfecte hominem factum esse; carnis scilicet assumptione, anima intelligente ac utente ratione prædita; quæ in ipso naturam atque personam nacta esset, ut némpe una cum Verbo ab ipsa esset conce plione, vereque in illo exsisteret. Quod nempe Ver bum loco seminis (seu potius ipsum semen) assumpte ab eo carnis inventum est, factumque est persona compositum, quod natura simplex, omnique vacans còmpositione est, unum idemque in perennitate ea
col. 555–556page 87 of 144
PG 91:555320 κατὰ τὴν φύσιν ἁπλοῦς καὶ ἀσύνθετος· εἷς καὶ ὁ αὐτὸς ἐν τῇ μονιμότητι τῶν ἐξ ὧν συνέστη μερῶν διαμένων άτρεπτος, ἀδιαίρετός τε καὶ ἀσύγχυτος ἵνα ἡ καθ' ὑπόστασιν μεσίτης τοῖς ἐξ ὧν συνετέθη μέρεσι· τὴν τῶν ἄκρων ἐν ἑαυτῷ συνάπτων διάστασιν· ποιῶν εἰρήνην, καὶ ἀποκαταλλάσσων τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ διὰ τοῦ Πνεύματος τὴν φύσιν τὴν ἀνθρωπίνην· ὡς Θεὸς ἀληθῶς κατ' οὐσίαν ὑπάρχων, καὶ ἄνθρωπος ἀληθῶς φύσει κατ' οἰκονομίαν γενό μενος· μήτε τῇ κατὰ φύσιν διαφορᾷ τῶν οἰκείων μερών διαιρούμενος, μήτε τῇ καθ᾽ ὑπόστασιν ἑνό τητι τῶν αὐτῶν συγχεόμενος· ἀλλὰ τῷ μὲν λόγῳ τῆς κατ' οὐσίαν τῶν ἐξ ὧν συνετέθη μερῶν κρινό τητος, Πατρί τε καὶ Μητρὶ κατὰ φύσιν ἐνούμενος, τὴν πρὸς ἄλληλα τῶν ἐξ ὧν συνετέθη μερῶν δι εδείκνυτο σώζων διαφοράν· τῷ δὲ λόγῳ τῆς καθ' ὑπόστασιν τῶν οἰκείων μερῶν ἰδιότητος, τῶν ἄκρων Πατρός τέ φημι καὶ Μητρὸς διακρινόμενος, τὸ ιδικωτάτην ἐκ τῆς ἑνώσεως ἀποφανθεῖσαν ὑπόστα Η μοναδικὸν τῆς οἰκείας ὑποστάσεως ἔχων διεφαίνετο παντελῶς ἀδιάφορον, ἐν τῇ πρὸς ἄλληλα κατ᾿ ἄκρον προσωπική ταυτότητι τῶν οἰκείων μερών διαπαντός ἐνιζόμενον. Ἡ γὰρ κατ' ουσίαν θατέρου τῶν μερῶν πρὸς τὰ ἄκρα κοινότης, ἐν τῇ ἑνότητι τῆς μιᾶς ὑποστάσεως, ἀσύγχυτον τὸ διάφορον τῆς θατέρου διασώζουσα φύσεως, μίαν ἀμφοτέρων ἐκ τῆς ἑνώσεως τοῖς εὐσεβέων οὐκ ἐδίδου γνωρίζεσθαι φύσιν, ἵνα μὴ γίνηται παντελῶς κατ' οὐσίαν τῶν μερῶν ἀπογένεσις, ἡ κατὰ σύνθεσιν τῆς ἐξ αὐτῶν τοῦ ὅλου μιας φύσεως γένεσις, οὐκ ἔχουσα πῶς τὴν φυσικὴν πρὸς τὰ μέρη τῶν ἄκρων φυλάξει συγγένειαν, μὴ σώζουσα τὴν κατ' οὐσίαν πρὸς ἄλληλα τῶν ἐξ ὧν συνετέθη μερῶν διαφορὰν μετὰ τὴν ἔνωσιν· ἀλλ᾽ ὑπόστασιν μίαν παρείχεν ὁρᾶν ἐκ τῆς ἑνώσεως σύνθετον, τῇ κατὰ φύσιν τῶν ἐξ ὧν συνετέθη μερῶν ὑπάρξει συν τηρουμένην. Ἡ δὲ καθ᾽ ὑπόστασιν θατέρου τῶν εἰς ὅλου τινὸς τοῦ Χριστοῦ σύνθεσιν μερῶν ἰδιότης, τῷ κατ' οὐσίαν κοινῷ συνεπινοουμένη, γνώρισμα κοινὸν ἀπετέλεσε τῶν μερῶν, τὸ χαρακτηρίζον τὴν ἐξ αὐτῶν συμπληρωθεῖσαν μίαν ὑπόστασιν. Κοινὴν γὰρ σαρκὸς καὶ θεότητος κατὰ τὴν ἄῤῥητον ἔνωσιν γεγενῆσθαί φαμεν, τὴν ἐξ αὐτῶν συνόδῳ τῇ καθ' ἕνωσιν φυσικὴν, ήγουν ἀληθῆ τε καὶ πραγματικὴν, συμπληρωθεῖσαν τοῦ Χριστοῦ μίαν ὑπόστασιν. Φημὶ δὲ κοινὴν, ὡς μίαν καὶ τὴν αὐτὴν τῶν μερῶν σιν· μᾶλλον δὲ μίαν τοῦ Λόγου καὶ τὴν αὐτὴν ὑπάρχουσαν νῦν τε καὶ πρότερον· ἀλλὰ πρότερον μὲν ἀναιτίως, ἁπλῆν τε καὶ ἀσύνθετον· ὕστερον δὲ δι' αἰτίαν προσλήψει σαρκός νοερῶς ἐψυχωμένης ἀτρέπτως γενομένην κατ' ἀλήθειαν σύνθετον· καθ' ἣν τῶν ἄκρων, Πατρός τέ φημι καὶ Μητρὸς ἀφοριζόμενος, πρὸς ἑαυτὸν ἥνωται, καθοτιοῦν οὐκ ἔχων διαφυράν· ἵνα μὴ γένηται παντελὴς τῆς καθ' ὑπόστασιν τῶν μερῶν ταυτότητος ἀπογένεσις, ἡ τῆς κατ' αὐτὴν τῶν μερῶν διαφορᾶς γένεσις, εἰς δυάδα προσωπικήν διαλύουσα τὴν καθ᾽ ὑπόστασιν ἔνωσιν· οὐκ
rum ex quibus est, partium, immutabile perse verans, et indivisum ac inconfusum: quo scilicet personali ratione, parfibus ex quibus compositum est, mediatur exsisteret, extremorum in seipso ne ctens distantiam; faciens pacem, Deoque ac. Patri per Spiritu'n naturam humanam reconcilians 1; tán quam nimi un vere Deus exsistens per essentiam, idemque vore natura factum homo secundum dis pensationem quod neque naturali paṛtium sua rum distinctione dividatur, nec personali ipsarum unitate confundatur; sed essentialis partium, ex quibus compositum est, communitatis ratione, Patri Matrique natura counitum, ipsarum inter se partium distinctionem incolumem servare mon straretur; personalisque partium suarum proprie-_ tatis ratione, ab extremis (Patre scilicet ac Matre) discretum, singularem prorsus personæ suæ indi stictam rationem, in suarum summa inter se par-. tium personali identitate semper unam habere ostenderetur. Essentialis enim utriusvis partium cum extremis communitas, in una eademque per sona, inconfusam utriusvis nature incolumem ser vans distinctionem, unam utriusque ex unione natu ram intelligendam, piis mentibus non dabat, ne es sentialium partium totalis destitutio foret ac inter itas, totius ex ipsis unius naturæ per compositio nem editio: quæ videlicet non haberet, qua ra tione naturalem extremorum cum partibus affini tatem servaret; quippe cum essentialem partium inter se, ex quibus facta compositio, distinctionem post unionem incolumem nullam retineret; sed unam hypostasiın ac personam ex unione compo sitam, naturali partium, ex quibus compositio, exsistentia sartam tectam visendam præbebat. Personalis autem utriusvis partium proprietas, ex quibus Christus ceu totum quoddam compona tur, una cum essentiali communitate intellecta, communem partium notam, personam unam ex eis completam insignientem, absolvit. Communem enim carnis et deitatis arcana unione factam dici mus, quæ harum concursu ac coitione, per natu-. ralem unionem (veram scilicet ac realem) una Christi persona ac hypostasis completa eluxit. Communen autem voco, ut quæ una eademque singularissima partium persona ex unione emer serit: seu quæ potius una eademque nunc ac prius Verbi persona 321 sit; sed quæ prius nul lius causa, simplexque aut expers compositionis cum esset, postea ob causam carnis assumptione intelligentium more animatæ immutabiliter vere composita facta sit: secundum quam ab extremis (Palre scilicet ac Matre) sejunctus, secum ipse unitus est, ne vel minimam habens distinctionem; ne personalis partium identitatis totalis destitutio foret ac interitus, partium illius ratione distinctio, unionem personalem in duas personas dissolvens; Ephes. 11, 10.
col. 557–558page 88 of 144
PG 91:557ἔχουσα τους δείξαι τὴν πρὸς ἄλληλα τῶν μερῶν προσωπικήν ταυτότητα σωζομένην, τῇ καθ᾽ ὑπόστασιν διαφορά προς δυάδα προσώπων μεριζομένην. Ὅτι τὰ μὲν καὶ ὑπόστασιν κοινὰ τῶν μερῶν, τὸ ὅλον ήγουν τὸν Χριστὸν ἐφόριζε τῶν ἄκρων τὰ δὲ κατ᾽ οὐσίαν πρὸς τὰ ἄκρα κοινὰ τῶν με ρῶν, ὡς ὅλον συνήπτε τοῖς ἄκροις οὐσιωδῶς τὸν Χριστόν. Οὐ γὰρ οἷς ἀφορίζετο τῶν λοιπῶν ἀνθρώπων Βιώμασιν ή σάρξ, τούτοις διετήρει τὴν πρὸς τὸν Λόγον διαφοράν· οὔτ᾽ ἂν πάλιν, οἷς τοῦ Λόγου δ έφερεν ἰδιώμασι, τούτοις καὶ ἡμῶν ἠφορίζετο. Αλλ' ὡς πρὸς ἡμᾶς ἠφορίζετο, τούτοις τὴν καθ᾽ ὑπόστασιν πρὸς τὸν λόγον διέσωζεν Ενωσιν, ήγουν ταυτότητα· καὶ οἷς ἡμῖν ἔγνωτο φυσικῶς, τούτοις δηλαδή τὴν πρὸς τὸν λόγον σωζομένην εἶχεν οὐσιώδη διαφορὰν. Ὥσπερ καὶ ὁ Λόγος, οἷς ἐφορίζετο τοῦ κοινοῦ τῆς θεότητος ἰδιώμασιν ὡς γῆς καὶ λόγος, τούτοις πρὸς τὴν σάρκα τὴν καθ᾽ ὑπόστασιν διέσωζεν Ένω στις, ήγουν ταυτότητα· καὶ οἷς ὡς Θεὸς τὴν πρὸς την σάρκα φυσικὴν ἑτήρει διαφόρων, τούτοις 11 τρί τε καὶ Πνεύματι κατ' ουσίαν ἐνούμενος ἐπήλ λαττε τήν τε πρὸς ἑαυτὸν καὶ τὰ ἄκρα διαφορὰν καὶ ταυτότητα· κοινότησι μὲν τῶν μερῶν κατὰ φύσιν τοῖς ἄκροις ἐνούμενος, ιδιότησι δὲ τῶν αὐτῶν, δηλαδὴ μερών, καθ᾽ ὑπόστασιν τῶν ἄκρων διακρινό-tremis μενος· ἐν μὲν τῇ καθ᾽ ὑπόστασιν ταυτότητι τῶν οἰκείων μερών, πρὸς ἑαυτὸν δειχνύς σωζομένην τὴν τῶν ἄκρων διαφοράν· ἐν δὲ τῇ τῶν μερῶν κατ' οὐσίαν ἑτερότητι, τὴν πρὸς τὰ μέρη τῶν ἄκρων ταυτότητα φυσικὴν ἐπιφερόμενος. Εἰ δὲ ταῖς μὲν κοινότησι τῶν μερῶν ἤνωτο τοῖς ἄκροις, ταῖς δὲ τῶν μερῶν ἰδιότησιν ἠφορίζετο τῶν ἄκρων· δῆλον ὡς οἷς ἔνωτο τοῖς ἄκροις, τὴν πρὸς ἄλληλα τῶν μερῶν φυσικὴν εἶχε σωζομένην διαφοράν. Οἷς δὲ διεκρίνετο τῶν ἄκρων, τὴν καθ᾽ ὑπόστασιν τῶν μερῶν εἶχε ταυτότητα διαφαινομένην. Οὐκοῦν ἑκατέρου τῶν ἐξ ὧν συνετέθη μερῶν ὁ Χριστὸς εἶχε, τό τε κοινὸν καὶ τὸ ἰδικόν· τὸ μὲν ποινὸν, ἐν τῷ λόγῳ τῆς κατ' ουσίαν πρὸς τὰ ἑαυτοῦ μέρη τῶν ἄκρων ταυτότητος καθ᾽ ἂν τὴν πρὸς ἄλληλα τῶν μερῶν καὶ μετὰ τὴν ἕνωσιν σωζομένην εἶχε διαφοράν· τὸ δὲ ἴδιον, ἐν τῷ λόγῳ τῆς καθ' ὑπόστασιν ταυτότητος τῶν μερῶν, καθ᾽ ἂν ἠφορίζετο τῶν ἄκρων, ἀσύγχυτον τὴν πρὸς αὐτὰ σώζων δια χρισιν. Ἡ γὰρ ἀληθῆς καθ᾽ ὑπόστασιν ένωσις, ἑκατέρου τῶν εἰς ὅλου τινὸς σύνθεσιν ἀλλήλοις συν ερχομένων μερών, κατὰ τὴν ἅμα πρὸς ὅλου τινὸς γένεσιν σύνοδον, τὸ ἀφορίζον ἐκάτερον τῆς κατ' οὐσίαν κοινότητος ἰδίωμα, τῷ κοινῷ συμπαραλαβοῦσα, δείκνυσιν ἐνυπόστατον, ἀλλ' οὐχ ὑπόστασιν ὅτι μὴ καθ᾽ αὑτὸ διωρισμένως ὑπέστη· τῶν ὁμογενῶν, ἡ τοῦ καθ᾿ ἕνωσιν αὐτῷ πρὸς ὅλου τινὸς γέ νεσιν συνυφεστῶτος ἀφοριζόμενον· ὅπερ ἰδιόν ἐστιν ὑποστάσεως. Τὸ γὰρ καθ᾿ αὐτὸ διωρισμένως συνεστώς ἐστιν ὑπόστασις· γ' εἴπερ ὑπόστασιν εἶναί φασιν, οὐσίαν μετὰ ἰδιωμάτων, ἀριθμῷ τῶν ὁμογενῶν διαφέρουσαν· δ' ἐνυπόστατον δὲ, τὸ καθ᾽ αὐτὸ μὲν ἐνυπόστατον
non habens scilicet quo partium inter se perso nalem identitatem incolumem ostenderet quam personalis distinctio in duas personas divideret. Partium communia secundum persona rationem; totum, id est, Christum ab extremis dirimere; earumdem vero secundum essentiæ rationem cum´ extremis communia, Christum ut totum cum estro mis essentialiter conjungeret. Non enim quibus proprietatibus a reliqua homi num turba dirimebatur, illis distinctionem cur Verbo retinebat; nec vero rursus, quibus a Verbo distinguebatur, his quoque a nobis dirimebatur sed quibus a nobis dirimebatur, illis unionem pr sonalem cum Verbo, seu identitatem incolumem servabat; ac quibus naturaliter nobis erat unitus, illis nimirum essentialem a Verbo distinctionem ratam habebat. Quemadmodum etiam Verbum, quibus proprietatibus a communi deitatis tanquam Filius ac Verbum dirimebatur, his personalem can carne unionem, sive identitatem, servabat; quibus autem ut Deus naturalem cum carne servabat distinctionem, illis Patri ac Spiritui macto essen fialiter unitum, diversam secum et cum extremis distinctionem identitatemque habebat; nempo tium quidem communitatibus naturaliter unitum, earumidemque (partium miliou) proprietatibus, personahter ab extremis discretum. Cum videlicet in personali partium suarum identi tale, extremorum secum distinctionem incolumem ostenderet; inque partium essentiali diversitate, naturalem extremorum cum partibus identitatem inferret. Quodque adeo partium communitatibus, extremis unitum erat, earumdemque proprietatibus ab extremis 822 dirimebatur; plane, quibes ex tremis uniebatur, illis partium inter se distinctio nem naturaleın incolumem habebat. Quibus item ab extremis dirimebatur, his in se elucentem persona lem partium identitatem servabat. Igitur Christus utriusque naturæ, ex quibus erat compositus, tum quod est commune, tum quod pro prium, habebat.: commune quidem, in essentiali εxtremorum cum suis partibus identitatis ratione, secundum quam, partium inter se distinctionem, et post unionem, incolumem habebat; proprium vero, in personalis partium identitatis ratione, secundum quam ab extremis dirimebatur, inconfusam ab illis discretionem servans. Vera enim personalis unio, cujusque partium ad totum quoddam componen dum coeuntium, ea ratione qua simul ad totirs cujusdam editionem conveniunt, proprietatem ab essentiali ambas communitate dirimentera, una cum communi assumens, elicit (velat dicas, vere in persona et hypostasi exsistens), sed non personam ac hypostasim; quod videlicet mon per seipsum discrete seorsumque consistat; ab iis quæ ejusdem generis sunt, sive ab eo, quod una cum illo ad totum quoddam constituendum consi slit, sejunctum: quod persons ac hypostasis ent propriam. Quod enim per se seorsum ac discrete
col. 559–560page 89 of 144
PG 91:559οὐδαμῶς ὑφιστάμενον, ἐν ἄλλοις δὲ θεωρούμενον, ὡς εἶδος ἐν τοῖς ὑπ᾽ αὐτὸ ἀτόμοις· ἢ τὸ σὺν ἄλλῳ διαφόρω κατὰ τὴν οὐσίαν εἰς ὅλου τινὸς γένεσιν συντιθέμενον· ὅπερ καθ' ὅσον μὲν διαφέρει τοῖς ἀφορίζουσιν αὐτὰ τῶν κατ' οὐσίαν ὁμογενῶν ἰδιώμασι, τοσοῦτον τῷ συγκειμένῳ καθ᾽ ὑπόστασιν· ἐνίζεται ταυτιζόμενον. Οὐ γὰρ οἷς ἀφορίζεται τῶν ὁμογενῶν Ιδιώμασι, τούτοις διακρίνεται καὶ τοῦ συγκειμένου καθ᾽ ἕνωσιν καὶ συνυφεστῶτος· ἀλλ᾽ οἷς διενήνοχε τῶν ὁμοουσίων ἀφοριστικοῖς ἰδιώμασι, τούτοις πρὸς τὸ συγκείμενον τὴν καθ' ἕνωσιν φυλάττει ταυτότητα τῆς ὑποστάσεως, ἐν τῷ πάντη μοναδικῷ τοῦ προσ ώπου συντηρουμένην· ὅπερ ἐπὶ τῆς θείας οἴκοι νομίας ήγουν σαρκώσεως ὁ ἀληθής πρεσβεύει λό γος. Οἷς γὰρ ἡμῶν ἀφοριζομένη διέφερεν ἡ σὰρξ ιδιώμασι, τούτοις τὴν πρὸς τὸν Λόγον καθ᾽ ὑπόστασιν είχε ταυτότητα· καὶ οἷς ὁ Λόγος Πατρός τε καὶ Πνεύματος διέφερεν ἰδιώμασιν, ὡς Υἱός ἀφοριζόμενος, τούτοις τὸ καθ᾽ ὑπόστασιν πρὸς τὴν σάρκα, μου ναδικόν διετήρει σωζόμενον, μηδενὶ λόγῳ παντελῶς διαιρούμενον. Ἐνυπόστατον ενυπό στατος Οὐκοῦν οὐχ ὑπόστασις ἡ τοῦ Θεοῦ Λόγου καθώ έστηκε σάρξ. Οὐδέποτε γὰρ, οὐδόσον ἐπινοίας ψιλῆς πέφυκε τάχος χωρείν, καθ' ἑαυτὴν τὸ παράπαν ὑπο έστη τοῖς ἀφορίζουσιν αὐτὴν ἰδιώμασι διωρισμένη τῶν ὁμογενῶν, ἢ πρὸς τὸν συγκείμενον καθ᾽ ὑπό στασιν Λόγον, τοῦ κοινοῦ τὸ ἴδιον ἔχουσα κεχωρισμένον· ἀλλ' ἐνυπόστατος ὡς ἐν αὐτῷ καὶ δι᾿ αὐτὸν λαβοῦσα τοῦ εἶναι τὴν γένεσιν· καὶ αὐτοῦ γενομένη καθ' ἔνωσιν σὰρξ, καὶ πρὸς αὐτὸν καθ' ὑπόστασιν ένιζομένη, τῷ λόγῳ τῆς τῶν λοιπῶν ἀνθρώπων ἀφ οριζούσης αὐτὴν ἰδιότητος. Καὶ σαφέστερον εἰπεῖν, αὐτοῦ τοῦ Λόγου καθ' ὑπόστασιν ποιουμένη τὸ ἴδιον· ὥς που καὶ τὸ κατ᾽ οὐσίαν κοινὸν, οὗ καὶ σὰρξ ἀληθῶς καθ' ἔνωσιν γέγονεν. “Οτι Θεὸς ὑπάρχων τέλειος ὁ Χριστὸς, καὶ ἄν θρωπος τέλειος ὁ αὐτὸς, τῶν ἅπερ ἦν, εἶχε τὸ δ κοινὸν καὶ τὸ ἴδιον, οἷς πρὸς ἑαυτὸν ἐποιεῖτο τὴν τῶν ἄκρων ἔνωσιν καὶ διάκρισιν τῇ μὲν πρὸς ἑαυτὸν ἐνώσει τῶν ἄκρων, ἐν ἑαυτῷ σω ζομένας τὰς ἐξ ὧν συνετέθη δύο φύσεις πιο στούμενος τῇ δὲ πρὸς ἑαυτὸν διακρίσει τῶν ἄκρων, τὸ μοναδικὸν τῆς οἰκείας παριστὰς υποστάσεως. Εἰ γὰρ φύσει Θεὸς ὢν ὁ Λόγος προσλήψει σαρκός νοερῶς ἐψυχωμένης δίχα τροπῆς γέγονεν ἄνθρωπος, δῆλον ὡς ἐξ ἀμφοῖν εἷς, καὶ δι᾽ ἑνὸς ἑαυτὸν κατ' ἀλή θειαν ἄμφω πιστούμενος, ἀμφοτέρων εἶχεν ὁ αὐτὸς τό τε κοινὸν, καὶ τὸ ἴδιον· οἷς τὴν πρὸς τὰ ἄκρα ἐποιεῖτο ἔνωσιν καὶ διάκρισιν· τῇ μὲν πρὸς ἄλληλα φυσικῇ διαφορᾷ τῶν οἰκείων μερῶν, κατ' ουσίαν τοῖς ἄκροις ἐνούμενος· τῇ δὲ τῶν αὐτῶν, δηλονότι μερῶν, ταυτότητι, καθ᾽ ὑπόστασιν, τῶν ἄκρων δια κρινόμενος. Εἰ δὲ διαφορὰν εἶχεν ὁ αὐτὸς καὶ ταυ τότητα, δῆλον ὡς ἂν καὶ δύο ἦν ὁ αὐτός. Εν μέν, τῷ λόγῳ τῆς οἰκείας κατὰ τὴν ὑπόστασιν αδιαιρέτου
vere exsistit, id vero persona est et hypostasis; siquidem hypostasim seu personam esse dicunt, essentiam cum proprietatibus, ab iis quæ ejusdem generis sunt, numero distinctam. autem, id quod per se quidem minime consistit, sed in aliis consideratur, cujusmodi est species in individuis illi subjectis: vel quod etiam cum alio essentialiter distincto, ad totum aliquod constituen dum compositionem init; quod nimirum, quantum proprietatibus dirimentibus, ab iis quæ ejusdem sunt generis, distinguitur, tantum cum eo quod personaliter copulatum est, arctius unitur ac iden tificatur. Non enim, quibus proprietatibus, ab iis, quæ ejusdem sunt generis, dirimitur, a conjuncto unaque vere exsistente, secernitur: sed quibus dirimentibus proprietatibus, ab iis, quæ ejusdem – essentiæ sunt, distinguitur, illis cum conjuncto unaque componente, quæ est per unionem, servat personæ identitatem; qua scilicet una prorsus sin gularis persona exsistit. Quod ita in divina dispen satione (hoc est, incarnatione) 323 vera doctrina tradit. Quibus enim proprietatibus a nobis discreta caro distinguebatur, illis personalem cum Verbo identitatem habebat; ac quibus a Patre et Spiritu proprietatibus, tanquam Filius ab utroque discre tus, distinguebatur, his singularem cum carne personæ vim, omni prorsus ratione indivisam, incola mem servabat. Non igitur Dei Verbi caro persona est. Nunquam enim prorsus, nec quantum nude mentis velox cogitatus preverterit, per seipsam proprietatibus dirimentibus ab cis quæ ejusdem sunt generis discreta fuit, vel in conjuncto personaliter Verbo, proprium a communi sejunctum habens; sed (ut vocant Graci) velut scilicet in ipso et per ipsum nacta esse, atque ejus caro per unionem facta, unumque cum co personaliter reddita; ejus scilicet proprietatis ratione, qua dirimitur a reliqua hominum turba. Atque, ut clarius dicam, Verbi ipsius personaliter facta, quod proprium est, uti etiam quod essentialiter est commune, oujus et caro vere per unionem effecta est. c Christus, cum Deus perfectus, idemque homo perfe clas esset, eorum, qua erat, quod commune est quodque proprium habebat, quibus extremorum sccuni unionem ac discretionem præstabat: extre morum quidem secam unione, incolumes in se ipse amibus naturas, ex quibus compositus erat, astruens; extremorum vero ab ipso discretione, personæ suæ singularitatem repræsentans atque exhibens. Siquidem enim Verbum, Deus natura cum esset, assumpta carne anima intelligente prædita citra omnem mutationem bono factum est, plane liquet, unus ex ambobus cum esset, ac per unum ambo sibi vere vindicaret, eumdem ipsum utriusque quod commune est, et quod proprium habuisse quibus cum extremis et unionem et discretionem præstaret, ita nimirum ut partium suarum naturali inter se distinctione, essentialiter extremis unire tur, earumque personali identitate, ab extremis dirimeretur. Sin autem idem ipse et distinctionem habebat et identitatem, perspicuum est quod unum
col. 561–562page 90 of 144
PG 91:561μονάδος· δύο δέ, τῷ λόγῳ τῆς κατ' ουσίαν πρὸς ἄλληλα τῶν οἰκείων μερῶν καὶ μετὰ τὴν ἕνωσιν έτε ρότητος. δ' Διαφορὰ γὰρ ἐστιν, λόγος καθ' δν ἡ πρὸς ἄλληλα τῶν σημαινομένων ετερότης σώζεσθαι πέ φυκεν, καὶ τοῦ πῶς εἶναι δηλωτικός. Σ' Ταυτότης δέ ἐστιν, ἀπαραλλαξία καθ᾿ ἣν ὁ τοῦ σημαινομένου λό γος τὸ πάντη κέκτηται μοναδικόν, μηδενὶ τρόπῳ διαφορᾶς γνωριζόμενον. Περὶ διαφορᾶς διάληψις σύντομος, δι' ἧς δεί κνυται τὸ κατ' οὐσίαν ποσὸν τῶν ἠνωμένων σωζόμενον. Εἰ τοίνυν σώζεται μετὰ τὴν ἕνωσιν ἐν Χριστῷ τῶν ἐξ ὧν συνετέθη μερῶν ἡ πρὸς ἄλληλα κατὰ τὴν οὐσίαν διαφορά, σαφής υπάρχει τοῖς εὐσεβοῦσιν ἀπόδειξις, ὡς τὸ κατ᾽ οὐσίαν ποσὸν μεμένηκε τῶν ἡνωμένων ἀμείωτον μετὰ τὴν ἕνωσιν, τὸν ἑκατέρουμέρους προς θάτερον ἐν τῷ κατὰ σύνθεσιν ἐξ αὐτῶν ὅλῳ διασώζον τῆς οὐσίας δρον τε καὶ λόγον ἀσύμ πτωτον. Εἰ δὲ καὶ ἡ τοῦ ὅλου πρὸς τὰ οἰκεῖα μέρη, μᾶλλον δὲ φάναι σαφέστερον, ή πρὸς ἄλληλα τῶν μερῶν κατὰ τὴν ἐξ αὐτῶν ὅλου σύνθεσιν υποστατική διασώζεται ταυτότης· δῆλον ὡς οὐδενὶ τρόπῳ τὰ μέρη κατὰ τὴν ἐξ αὐτῶν συμπληρουμένην μίαν υπό στασιν, πρὸς ἄλληλα παντελῶς διαφέρουσι. Καὶ λοι τὸν οὐδεὶς ἐστι λόγος δεῖξαι δυνάμενος, ἢ τὸ κατ' οὐσίαν διάφορον συγχεόμενον, ἢ τὸ καθ᾽ ὑπόστασιν μοναδικὸν διαιρούμενον. Κατασκευὴ πλατυτέρα τε καὶ φυσικωτέρα περὶ διαφορᾶς καὶ ποσότητος, καὶ τοῦ δηλοῦντος αὐτὰς ἀριθμοῦ. Οὐκοῦν εἴπερ διαφορὰν ἐπὶ Χριστοῦ μετὰ τὴν ἕνωσιν λέγομεν, πάσῃ δὲ πάντως ἐξ ἀνάγκης διαφορά συνεισάγεσθαι πέφυκε ποσόν, οὗ δηλωτικὸν τὸν ἀριθ. μὸν εἶναι γνωρίζομεν, εἰκότως πρὸς δήλωσιν μόνην τῆς τῶν διαφερόντων διαφοράς μετὰ τὴν ἕνωσιν τὸν ἀριθμὸν παραλαμβάνοντες, οὐ διαιροῦμεν τῷ ἀριθμῷ τα σημαινόμενα παντελῶς, ἀλλὰ δηλοῦμεν σωζομένην τῶν ἡνωμένων τὴν ὕπαρξιν· ὅτι καὶ μόνου που σοῦ δηλωτικὸς πᾶς εἶναι πέφυκεν ἀριθμὸς, ἀλλ᾽ οὐ διαιρετικός. Τὸ γὰρ μὴ ποιοῦν ἢ πάσχον, πῶς ἂν εἴη τῆς οἰασοῦν σχέσεως κύριον; ἐπειδὴ μόνης ού σίας ἐστὶ τὸ μὲν ποιεῖν· ὥσπερ καὶ τὸ πάσχειν συμ βεβηκότος ήγουν ποιότητος· ἀφ᾽ ὧν εἶναι, καὶ ἐξ ὧν τὰς σχέσεις, οἱ τῶν τοιούτων γυμνασταὶ λόγων προϊέναι φασίν. Μᾶλλον δὲ σκοποῦσιν ἡμῖν ἀκριβέστερον, οὐδὲ τούτων, οὐσίας τέ φημι και συμβεβηκότος, καθεστήκασιν ἔργον αἱ σχέσεις, ἀλλὰ τῆς πάντων ποιητικῆς αἰτίας τε καὶ δυνάμεως, καὶ λό γον ἐνθεμένης ἑκάστῳ τῶν γεγονότων τοῦ εἶναι συ στατικὸν, καὶ τῆς πρὸς ἄλληλα φυσικής παραστατικόν οἰκειώσεώς τε καὶ ἀλλοτριώσεως. Εἰ δὲ κυρίως αἱ σχέσεις οὐκ ἔχουσιν αἰτίαν ποιητικὴν ἑαυτῶν τὴν οὐσίαν, σχολῇ γ᾽ ἂν τὸν ἀριθμόν· ὅς καθὸ μὲν οὐκ ἔστιν οὐσία, ποιεῖν οὐ δύναται παντελῶς· καθὰ δὲ συμβεβηκός, ήγουν ποιότης οὐκ ἔστιν, πάσχειν οὐ πέφυκεν. Εἰ δὲ μήτε ποιεῖν, μήτε πάσχειν ὁ ἀριθμὸς πέφυκεν, ἄρα σημεῖόν ἐστι ποσού δηλωτικόν, τῆς ἐν τῷ δηλουμένῳ ποσῷ σχέσεως οὐδεμίαν ποιούμε
et duo idem erat; unum, personæ propria indivise unitatis ratione; duoque, 324 cssentialis inter se suarum' partium, post etiam unionem, diversitatis itidem ratione. Est enim distinctio, oratio qua eo rum quæ significantur inter se diversitas incolumis servatur, mođusque essendi declaratur. Identifas vero est, incommutabilis summaque similitude, qua rei significatæ ratio prorsus singularis, nullo distinctionis modo explicata habetur. De distinctione seu differentia brevis disquisitio; qua ostenditur, incolumem esse essentialem eorum quantitatem, qua unita sunt. Siquidem igitur in Christo post unionem, earum, ex quibus compositus est, partium, essentialis inter se distinctio incolumis manet, perspicue piis pro batum est, essentialem muitorum quantitatem post unionem nihil dispendii passam remansisse: quæ utriusvis partium, cum altera, in toto quod ex cis per compositionem conflatur, essentialem servet, tum definitionem, tum rationem incommutabilem. Sin autem etiam totius cum suis partibus, seu (ut verius loquar) partium inter se, ea ratione qua totumi componunt, personalis identitas servatur in columis; plane perspicuum est, partes, quarents una persona ex eis completur, nihil prorsus inter. se distinctas esse: jamque nulla probare possit ratio aut oratio, vel essentialem distinctionem confundi, vel personalem singularitatem dividi. Fusior probatio, magisque in naturæ rationibus, de distinctione et quantitate, deque numero eus signi ficante. Siquidem igitur distinctionem in Christo post unionem dicimus, sicque omnino comparatum est, ut quavis data distinctione, necessario quantitas illi comes inducatur, cujus significandæ vim habere numerum non nescimus: merito, qui hac solum ra tione numerum assumiamus, ut eorum quæ distincta sunt, distinctionem post unionem significemus, nihil prorsus significata dividimus, sed eorum quæ unita sunt, incolumem essentiam esse declaramus: quod nimirum omnis numerus natura sua vim solum ba beat significandæ quantitatis, non autem divisionis. Quod enim nec agit, nec patitur, quonam modo cujuscunque tandem habitudinis inducendæ causa 325 exstiterit? q.......iomidem agendi vis, solius substantia est, uti etiam patiendi, accidentis (qua fitatis scilicet) a quibus, et ex quibus procedere habitudines affirmant, qui in rebus ejusmodi serio versati sunt. Quinimmo, ne horum quidem (sub stantiæ scilicet et accidentis) babitudines opus sunt, ´sed universorum creatricis causæ ac potentiæ, quæ unicuique creatorum rationem indidit, id quod sunt constituentem, eorumque inter se naturalem seu necessitudinem, seu diversitatem ac dissidium exhibentem. Quod si proprie ac vere habitudines, sui ipsarum auctorem ne quidem substantiam ha bent, longe est ut numerum liabeant; qui nimirum quá ratione non est substantia, neque omninò facere quidquam potest: qua vero neque accidens
col. 563–564page 91 of 144
PG 91:563/ νος έμφασιν ότι μή γένος ἐστὶν ἄλλων κατηγορεῖσθαι δυνάμενος· ἀλλὰ σημεῖον, ὡς ἔφην, τοῦ κατ' ἄλλων κατηγορικῶς φερομένου γένους ἐμφατικόν. Εἰ δὲ μὴ τό τε ποιεῖν, μήτε πάσχειν ὁ ἀριθμὸς Έχει, δηλόν ἐστιν, ὅτι καθὰ μὲν οὐ ποιεί, σχέσεως τῆς οἱασοῦν οὐκ ἔστι δηλωτικός, τουτέστιν ἑνώσεως ἢ διαιρέσεως· ἑτέρου γάρ, ὡς ἔφην, λόγου τοῦτο καθέστηκε· καθὰ δὲ πάσχειν οὐ πέφυκεν, οὐ διαι ρεῖται. Καθ᾿ ἑαυτὸν γὰρ ἀδιαίρετός ἐστι πᾶς ἀριθ μᾶς, τὴν κατ' ἀλλοίωσιν οὐκ ἐπιδεχόμενος κίνησιν, ὅπερ ίδιον υπάρχει πινότητος· οὔτε συστολὴν καὶ διαστολήν, ὅπερ ίδιον οὐσίας καθέστηκεν· οὔτε μὴν αύξησιν καὶ μείωσιν, ὅπερ ίδιόν ἐστι ποσότητες. Ει δὲ ποσότητος, ἀλλ᾽ οὐ σχέσεως μόνης γὰρ τῆς ἁπλῶς, ἀλλ᾽ οὐ τῆς πῶς λεγομένης ποσότητες, ο ἀριθμὸς ὑπάρχει σημαντικός· δῆλον ὡς οὔτε διαίρεσιν, ούτε μὴν ἔνωσιν ὁ ἀριθμὸς ποιεῖν πέφυκεν, ἀλλὰ μόνην ποσότητος δήλωσιν, ὡς δ᾽ ἂν ταύτην ὑπάρχουσαν ἐννοήσωμεν. Οὐσίας γὰρ, ὡς ἔφην, ἐστὶ τὸ ποιεῖν, καὶ συμβεβηκότος ήγουν ποιότητος τὸ πάσχειν· ὧν οὐδέτερόν ἐστιν ὁ ἀριθμός. Εἰ γὰρ ἦν οὐσία, καὶ αὐθυπόστατον ἦν, μὴ δεόμενον ἑτέρου πρὸς σύστασιν· εἰ δὲ συμβεβηκός ἦν ήγουν ποιότης, ἢ τὴν ἰδιαίτατα διαφορὰν ἐποίει, καὶ τὸν ὁρισμὸν τοῦ ὑποκειμένου συνῆγε τῷ γένει συμπλεκόμενος, καὶ δήλωσιν εἴδους, ἀλλ᾽ οὐ ποσοῦ παρείχεν· ἢ τὴν κοινώς διαφορὰν τῷ εἴδει συναπτόμενος εἰσῆγε· καὶ τὴν ἄλλου πρὸς ἄλλον τῶν ὑπὸ τὸ αὐτὸ εἶδος ἀναγομένων ατόμων ἐποίει διάκρισιν· ἡ τὴν ἰδίως λεγο μένην διαφοράν, ἐν τῷ ἀθροισμῷ τῶν ἐν τῷ ἀτόμην πάντων ιδιωμάτων ἐποίει· καὶ οὐκ ἄλλον ἀπ᾿ ἄλλου μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀλλοῖον ἐδήλου δειχνύμενον τὸν δι' αὐτοῦ σημαινόμενον. Εἰ δὲ τοῖς ὁρισμοῖς τῶν πραγ μάτων παντελῶς οὐδεὶς συμπαραλαμβάνει τὸν ἀρι μὲν, οὐκ ἔστιν ὁ ἀριθμὸς οὔτε αὐσία, οὔτε ποιότης. Εἰ δὲ τούτων μηδέν ἐστιν ὁ ἀριθμὸς, δῆλον ώς οὔτε ποιεῖν πέφυκεν, οὔτε πάσχειν· εἰ δὲ τὸ ποιεῖν οὐκ ἔχει καὶ τὸ πάσχειν ὁ ἀριθμὸς, εἰκότως οὔτε ἐνοῖ τὸ παράπαν, ούτε διαιρεῖ ὡς ποιῶν· οὔτε μὴν ὡς πα σχων διαιρεῖται παντάπασιν· ἀλλὰ μόνης τῆς τῶν πραγμάτων ποσότητας ποιούμενος δήλωσιν, τῆς αὐτῶν οὐκ ἐφάπτεται σχέσεως. Εἰ δὲ μόνης ποσότητος, ἀλλ᾽ οὗ τῆς οἱασοῦν κατ' αὐτὴν νοουμένης σχέσεως ὁ ἀριθμὸς ὑπάρχει δηλα τικός, φωνή τίς ἐστιν μᾶλλον, ἵν' οὕτως εἴπω, καὶ προσηγορία που προσφυῆς ὁ ἀριθμός. Οὐκοῦν ὁ διαφορὰν ἐπὶ Χριστοῦ λέγων μετὰ τὴν ἔνωσιν, καὶ ποσόν πάντως τῇ διαφορά συνεπενόησε τῶν διαφερόντων. Τὸ γὰρ παντελῶς ἁπλοῦν, καὶ διαφοράς ἀνεπίδεκτον· ὅτι καὶ πάντη ταυτὸν ἑαυτῷ καὶ μο ναδικὸν, καὶ ὅλον καὶ ὅλως ἄσχετον, ὡς τὸ ἐν ποτῷ γένος οὐκ ἔχον κατηγορούμενον· καὶ διὰ τοῦτο παν τελῶς οὐκ ἀριθμούμενον· ὁ δὲ τῇ διαφορά ποσόν
(id est, qualitas), neque ut paliatur comparatum habet. Sin autem numerus, neque ut faciat, neque at patiatur comparatum habet; signum itaque est, cujus in eo vis, ut quantitatem notificet, non ut habitudinem in quantitate significata versantem exprimat ac repræsentet. Neque enim genus est, quod de aliis prædicari possit, sed signum, uti dice bam, generis, quod de aliis praedicatur, exprimendi vim habens, Atqui si numerus res ejusmodi est, cui nec agere comparatum sit, nec pati; palam est, quatenus qui dem non agit, nullam vim sign`ficandæ habitudinis habere (unionis scilicet aut divisionis!, ad aliam enim, uti dicebam, hoc rationem attinet: quatenus vero non patitur, nec divisionem admittere. Per se enim omnis numerus indivisibilis est, qui motum sensum afficientem (alterationis vocant, quod est proprium qualitatis) minime recipiat. Nec contra ctionem ac dilatationem seu explicationem, quod substantiæ proprium exsistit. Neque crementum ac decrementum, quod est proprium quantitatis. Si antem quantitatis, at non habitudinis ejus enim que simpliciter dicatur, non que tali modo, quan titatis significandæ numerus vim habet) palam est, rumero nec ut faciat divisionem, nec ut unionem, comparatum ease; sed ut solummodo quantitatem notifcet, quocunque tandem modo eam intellexeri mus. Substantix enim agere est, accidentis autem (id est, qualitatis) pati; quorum neutrum numerus est. Si enim esset substantia, etiam per se vere exsi sleret, non indigens alio vi cujus 326 ac ope con sisteret; si antem accidens (id est, qualitas) caset, aut differentiam specialissimam constitueret, gene nique complexus, subjecti definitionem colligeret, specicique, et non quantitatis intentionem prabe ret; vel speciei conjunctus, differentiam communi ter dictam induceret, individuorumque que sub camdem speciem reducuntur, aliorum ab aliis discretionem faceret: vel proprie dictam differen liams, in acervo omnium proprietatum, quz indiri insunt, præstaret; neque duntaxat·alium ab verum etiam diversum, aliisque prorsus imbu accidentibus, cum, qui per eum significaretur, ostenderet. Sin autem nemo prorsus est, qui res definiendo numerum adhibeat, numerus neque substantia neque qualitas est. Quod si numerus horum nihil est, liquet illi neque ut agat compara tum esse, neque ut patiatur. Atqui si neutrum ei competit, merito neque' unit prorsus; aut dividit, tanquam qui faciat; neque vero omnino dividitar, tanquam qui patiatur: sed cum solam quantitatem rerum significet, earum habitudinem modumque non attingit. quæ Sin autem numerus, quantitatis duntaxat notifi candis vim habet, non ullius, quae ejus intelligatur, habitudinis; vox potius quædam numerus est, ut ila dicam, et quantitati cohaerens appellatio. Igitur qui distinctionem in Christo post unionem dicit, omnino etiam cum distinctione eique asseclam, corum quæ distincta sunt, quantitatem intellexit. Quod enim prorsus simplex est, id vero nec distin ctionis capax est; quod etiam idem omnino secum ac singulare, totumque ac prorsus absolutum est, til de quo graus, quod est in quantitate, non præ
col. 565–566page 92 of 144
PG 91:565συνεπινοήσας· ἀμήχανον γὰρ γνωσθῆναι διαφορὰν ποσοῦ παντελῶς ἀμοιροῦσαν· πρὸς μόνην δήλωσιν, ἀλλ᾽ οὐ διαίρεσιν τοῦ τῇ διαφορά συνεπινοηθέντος ποσού παραλαμβάνων τὸν ἀριθμὸν, οὐκ ἐξίσταται τῆς ἀληθείας, τὸ ἐπινοούμενον ἐξ ἀνάγκης τῇ διαφο μα διὰ τοῦ ἀριθμοῦ σημαίνων ποσόν· ἐπειδή, καθώς ἔφην, πάσῃ καθ᾽ ὅντινα τρόπον λεγομένη διαφορά πάντως συνεπινοεῖται ποσόν· οὗ φύσει δηλωτικόν, ἀλλ᾽ οὐ διαιρετικὸν εἶναι τὸν ἀριθμὸν ἐδιδάχθημεν. Εἰ δὲ μᾶλλον φροντίζει τῆς ἀληθείας, ὁ τὸ συνε επινοούμενον ἐξ ἀνάγκης τῇ διαφορᾷ διὰ τοῦ ἀριθ μου σημαίνων ποσὸν εἰς τὴν τοῦ μυστηρίου σύστασιν, ἵνα μὴ τῶν ἐνωθέντων πρεσβεύσῃ σύγχυσιν πῶς οὐ δίκαιον κατά τινας οἴεσθαι χρὴ διὰ ταύτην ὁμολογεῖσθαι τὴν αἰτίαν τῶν ἐν Χριστῷ σωζομένων ἀσυγχύτως μετὰ τὴν ἕνωσιν τὸ κατ' οὐσίαν ποσόν, ὁπότ᾽ ἂν ὁ ἀριθμός διαφορᾶς, ὡς ἔδειξε διὰ πλάτους ὁ λόγος, ἀλλ' οὐ διαιρέσεως ποιεῖσθαι δήλωσιν πέ φυκεν; Εἰ μὲν οὖν ἀναλλοίωτος ὁ κατ' οὐσίαν θατέ μου τῶν ἑνωθέντων διέμεινε λόγος μετὰ τὴν ἕνωσιν, πρὸς τὸν θατέρου τῆς οὐσίας ὅρον μή μεταπίπτων, προδήλως ἡ τοῦ Χριστοῦ θεότης μεμένηκε κατ' οὐ σίαν θεότης, πρὸς τὴν σαρκὸς οὐσίαν οὐ μεταφοιτήσασα· καὶ ἡ τοῦ αὐτοῦ πάλιν ἀνθρωπότης μεμένηκε κατ' οὐσίαν ἀνθρωπότης, πρὸς τὴν τῆς θεότητος φύ σιν μὴ παθοῦσα μεταβολήν. Εἰ δὲ οὐδὲ ἡ θεότης τοῦ Χριστοῦ, οὔτε ἡ ἀνθρωπότης εἰς ἀλλήλας διαπεφοι τήκασι διὰ τὴν καθ᾽ ὑπόστασιν ἔνωσιν, ἀλλ' ἀσύγ χυται κατὰ τὸν μέγαν Κύριλλον μεμενήκασιν αἱ φύσεις, σαφῶς ἡ μετὰ τὴν ἕνωσιν διαφορὰ τῶν σω ζομένων ἐν Χριστῷ καθέστηκε φύσεων, καὶ οὐδεὶς ἀντερεί λόγος. Εἰ δὲ τῶν ἀσυγχύτως ἐν Χριστῷ σω ζομένων ἐστὶν, ἡ διαφορὰ μετὰ τὴν ἕνωσιν· διαφορὰν δὲ γνωσθῆναι ποσοῦ παντελῶς κεχωρισμένην ἀμήχανον λεγέσθω πρὸς δήλωσιν τῆς διαφορᾶς τὸ πηδὲν τῶν διαφερόντων, ἵνα μὴ ψιλήν πως καὶ οὐκ ἀληθῆ τὴν διαφορὰν ὑποπτευθῶμεν πρεσβεύοντες. Ψιλὴν γὰρ πᾶσαν διαφορὰν οἶδεν ὁ λόγος, τὴν οὐκ ἔχουσαν ὑπαρκτικῶς ὑποκειμένην τὴν, ὧν ἐστι δια φορά, πραγμάτων ἀλήθειαν Ἡμεῖς μὲν οὖν ταυτὸν ὑπόστασίν τε καὶ φύσιν, η' κυρίως μηδέποτε λέγοντες, κατὰ τὴν τῶν Πατέρων διδασκαλίαν, ὡς ἀνωτέρω προλαβὼν ἀπέδειξεν ὁ λό γος, εὐσεβῶς ἐπὶ Χριστοῦ τὸ ταὐτὸν πρεσβεύομεν καὶ τὸ διάφορον. Τὸ μὲν, τῷ λόγῳ τῆς μιᾶς ὑποστάσεως, καθ᾽ ἂν ταυτὸν τῇ οἰκείᾳ σαρκὶ τὸν Θεὸν λό γον ὁμολογοῦμεν· ἵνα μὴ προσθήκην προσωπικὴν ἡ πανεύφημος λάβῃ Τριάς, γινομένη τετράς. Τὸ δὲ, τῷ λόγῳ τῆς κατ' οὐσίαν τῶν ἐξ ὧν ἐστιν ἑτερότητος, καθ᾿ ἣν εἰς ἄλληλα τὰ μέρη τοῦ Χριστοῦ παν τελῶς οὐ μεταπίπτουσιν. Οὐ γὰρ ταυτόν ποτε κατ' οὐσίαν γένοιτ' ἂν θεότης καὶ ἀνθρωπότης, ἵνα μηδὲν Η κτιστὸν τῇ θεότητι καθ᾽ ἔνων ὁμοφυὲς καὶ ὁμο ούσιον. Ἐπειδὴ φύσει φύσιν ὁμοούσιον εἶναι λέγειν, μαινομένης διανοίας υπάρχειν γινώσκομεν. Οὐκ ἔστι
dicetur; quodque proinde omnino non numcrctur. Qui autem una cum distinctione quantitatem intel lexit (neque enim prorsus cognosci distinctio potest omnis expers quantitatis) is, ut solum notificet, non ut dividat, quantitatem, quæ distinctioni comes in telligitur, numerum usurpando, nihil fnes veritatis exit, dum quantitatem necessario distinctioni asse clam numeri adjectione ostendit; quandoquidem, uti dicebam, omnis quovis modo dicta distinctio, quæ simul illique comes intelligatur, omnino quantitatem habet; cujus vim notificandæ numerum natura habere didicimus, at non dividendæ. 327 Sin autem propensius veritatem colit, qui quantitatem, quæ una cum distinctione illique, comes necessario intelligatur, ad mysterii astruen dam fdem, numeri indicatione signifcat, ne uni torum confusionem profteri videatur; quidni ju stum æquumque sit, quorumdam sententia, ut idcirco in Christo post unionem inconfuse incolu mium essentialem quantitatem confitendam exi stimemus, quod numero comparatum sit (uti pluri bus explicavit oratio) ut distinctionis nota sit, non divisionis? Siquidem igitur essentialis cujusque partium unitarum ratio post unionem indetria. mansit ae labis pura, nihil ipsa in alterius essen tiæ rationem transiens aut definitionem; perspicue omnino Christi deitas, essentialiter deitas mansit, in carnis essentiam minime transmutata, vicis simque ejus humanitas essentialiter humanitas perseveravit, absque eo quod ulla ei mutatio in deitalis naturam acciderit: Quod si nec Christi deitas, nec ejus humanitas in sé invicem commi grarunt, idcirco quod personaliter unitæ sunt, sed natura, ut auctor est magnus Cyrillus, inconfuse manserunt; plane liquet distinctionem esse inco lumium in Christo post unionem naturarum, ne moque eat infcias. Sin autem incolumium in Christo post unionem exsistit distinctio, nec om nino deri potest ut illa intelligatur absque qua titate, sane dicatur quantitas, ut eorum quæ distincta sunt distinctio.notificetur, ne nuda quasi voce inanique sono constantem, non veram distin ctionem sentire videamur. Nudam enim ac você tenus distinctionem omnem novit ratio, quæ rerum distinctarum reipsa subjectam veritatem habet. non Nos igitur, qui nu man vere ac proprie idem esse bypostasim (subsistentiam scilicet seu perso nam) et naturam, juxta Patrum doctrinam, dicamus, uti in superioribus probavit oratio; pie in Christo cum identitatem, tum distinctionem sentimus: al teram quidem ratione unius personæ, qua idem Deum Verbum confitemur cum sua carne, ne scili cet persona accessionem accipiat laudatissima Trinitas, fatque quaternitas; alteram vero, cssen tialis eorum, ex quibus Christus est, diversitati ratione, secundum quam ejus partes, haud prors alia in aliam transmigrant. Nunquam enim idem essentialiter 328 deitas humanitasque exstiterint, ne creatum aliquid per unionem deitati congeneum el coessentiale admittatur. Naturam enim naturæ
col. 567–568page 93 of 144
PG 91:567γὰρ ὁμοφυὲς καὶ ὁμοούσιον, ἐπὶ μόνων τῶν κατὰ τὸ αὐτὸ εἶδος πρὸς μίαν οὐσίαν ἀναγομένων ἀτόμων λέγεσθαι πέφυκεν. γὰρ φύσει ποτ᾽ ἂν φύσις ὁμοφὴς καὶ ἐμοούσιος. Τὸ "Οτι ὁ μὴ ταυτὸν φύσιν λέγων καὶ ὑπόστασιν, εὐσεβῶς ἐπὶ Χριστοῦ λέγει τὴν ἕνωσιν καὶ τὴν διαφοράν· τὴν μὲν καθ' ὑπόστασιν εἶναι πιστεύων, τὴν δὲ κατὰ φύσιν. Ταύτην ἔχοντες τὴν ὁμολογίαν ἡμεῖς, οὔτε τὴν τῶν φύσεων διαφορὰν ἀρνούμεθα μετὰ τὴν ἔνωτιν, ἐξ ὧν ὁ εἷς συνετέθη Χριστὸς, ἀσυγχύτους μεμενηκέναι τὰς φύσεις πιστεύοντες· οὔτε τὴν καθ' ὑπό στασιν ἀγνοοῦμεν ἕνωσιν, ἵνα τὸν Χριστὸν τῆς ἁγία; καὶ ὁμοουσίου καὶ προσκυνητῆς ὁμολογοῦντες Τριά δος. ᾿Αλλὰ καὶ τὴν διαφορὰν τῶν ἐξ ὧν ἐστιν ὁ Χρισ στὸς ἐν αὐτῷ κατ' ἀλήθειαν σωζομένων, δίχα τομής καὶ συγχύσεως μετὰ τὴν ἕνωσιν διὰ τοῦ ἀριθμοῦ ποιοῦμεν κατάδηλον, πρὸς ἀναίρεσιν τῆς ᾿Απολιναρίου καὶ Εὐτυχούς συγχύσεως· καὶ τὴν καθ᾽ ὑπό στασιν ἔνωσιν ἐπεὶ γινώσκομεν, διαπρυσίῳ τῇ φωνῇ τὴν μίαν τοῦ Θεοῦ Λόγου φύσιν σεσαρκωμένην, σαρκὶ ψυχὴν ἐχούσῃ τὴν νοεράν κατὰ τῆς Νεστορίου προ βαλλόμεθα διαιρέσεως· ἐπίσης καὶ τὴν Απολιναρίου φεύγοντες σύγχυσιν· τὴν τῶν ἑνωθέντων φυσικὴν ἀρνουμένου διαφορὰν μετὰ τὴν ἕνωσιν, καὶ ταυτὸν τῷ λόγῳ κατὰ φύσιν τὴν σάρκα πρεσβεύοντος διὰ τὴν ἕνωσιν· καὶ τὴν Νεστορίου διαίρεσιν, ὑποστατικήν ἐπὶ Χριστοῦ τὴν διαφοράν καταγγέλλοντος, Ο καὶ τὴν σαρκὸς καθ᾽ ὑπόστασιν πρὸς τὸν λόγον ταυ τότητα διατέμνοντος. "Οτι Σεύηρος ταυτὸν εἶναι λέγων φύσιν καὶ ὑπό στασιν, σύγχυσιν ποιεῖ τὴν ἕνωσιν, καὶ διαί ρεσιν τὴν διαφοράν καθ' ἣν δείκνυται, τόν τε τῆς Τριάδος εἰς τετράδα προσώπων διαστέλλων τὸν λόγον καὶ τὸ τῆς μονάδος εἰς θεο τήτων δυάδα τέμνων μυστήριον· καὶ πάσης τὸν Χριστὸν βλασφήμως ἐκβάλλων ουσιώδους ὑπάρξεως. Σεύηρος δὲ ταυτὸν κυρίως οὐσίαν καὶ ὑπόστασιν, φύσιν τε λέγων καὶ πρόσωπον ἐπὶ τῆς θείας σαρκώσεως, οὔτε τὴν ἕνωσιν οἶδεν ἀσύγχυτον, κἂν προς ποιεῖται λέγειν· οὔτε τὴν διαφορὰν ἀδιαίρετον, κάν εἰ καὶ τοῦτο κομπάζων διέξεισιν· ἀλλὰ τὴν μὲν ἔνω σιν σύγχυσιν κατὰ τὸν ᾿Απολινάριον ἀπεργάζεται τὴν δὲ διαφορὰν ἀλλοτρίωσιν κατὰ τὸν Νεστόριον. Εἰ γὰρ ταυτόν ἐστιν ὑπόστασις καὶ φύσις, οὐδενὶ τρόπῳ κατ' αὐτὸν ἡ σὰρξ ἔσται τῷ λόγῳ ταυτὸν ἡ ἕτερον. Λέγων γὰρ τὴν ὡς ἐν ποιότητι φυσικῇ δια φορὰν ἐπὶ Χριστοῦ μετὰ τὴν ἔνωσιν, Νεστορίῳ, τὴν ἕνωσιν καὶ αὐτὸς συνδιαιρῶν εὑρεθήσεται, καθ' ὑπό στασιν τῆς σαρκὸς πρὸς τὸν Λόγον την διαφοράν ἐπάγων μετὰ τὴν ἔνωσιν· ὡς οὐκ ἂν ἄλλως τῆς ὡς ἐν ποιότητι φυσικῇ διαφορᾶς νοεῖσθαι κατ' αὐτὸν δυναμένης, ἢ ὡς ἐν υποστατική ποιότητι διαφοράς, εἴπει ταυτὸν φύσις ἐστὶν καὶ ὑπόστασις. Ανάγκην γὰρ ἔχει λέγων τὴν ὡς ἐν ποιότητι φυσικῇ διαφοράν, καὶ τὴν ὡς ἐν ὑποστατική ποιότητι προσεπάγειν δια φοράν· ἵνα δείξῃ ταυτόν οὖσαν τῇ φύσει τὴν ὑπό
coessentialem dicere, insans mentis delirium non nescimus. Natura enim nunquam naturæ congenea sit et coessentialis. Congeneum enim et coèssen tiale, de illis duntaxat individuis dicere consuevi mus, quæ in eadem specie ad essentiam unam re vocantur. Qui non idem naturam ac hypostasim (id est per sonam) dicit, pie in Christo unitatem ac distin ctionem profiteri; quarum alteram ex personæ ra tione; alteram ex naturæ credat proficisci. Hanc nos confessionem tenentes, nec naturarum post unionem distinctionem negamus, qui naturas, ex quibus unus Christus compositus est, post unio nem inconfusas mansisse credamus; nec vero unionem personalem nescimus, qui unum ex sancta et consubstantiali ac adoranda Trinitate, Christum confiteamur. Sed et eorum ex quibus est Christus vere in eo incolumium, distinctionem absque ulla dissectione ac confusione post unionem numeri adjectione notificamus, ut Apollinarii atque Euly chis confusionem e medio tollamus: quodque unio nem personalem noverimus, unam Dei Verbi na turam incarnatam, carne ejusmodi, quæ anima intelligente prædita sit, adversus Nestorii divisio nem clara voce obtendimus; peræque scilicet Apollinarii confusionein (eorum quæ unita sunt; post unionem negantis essentialem distinctionem, atque idem cum Verbo carnem effectam per unio nem, docentis) Nestoriique divisionem (personalem in Christo distinctionem astruentis, ae Verbi cum carne personalem identitatem scindentis) ca ventes. Severum, qui idem naturam et hypostasim (seu per sonam) esse doceat, ex unione confusionem, exque distinctione divisionem facere, qua utraque, tum Trinitatis rationem in quaternitatem distrahere monstratur, tum unitatis mysterium in 329 duas deitates scindere, omnemque Christo essentialem exsistentiam ac veritatem blaspheme monstrelur adimere. Severus autem, qui idem vere ac proprie essen tiam et hypostasim, naturamque et personam in divina incarnatione statuit, nec unionem inconfu sam novit, tametsi eam se docere simulet; nec indivisam distinctionem expedit, quanquam hoc quoque glorietur, sed unionem quidem Apollinarii p sensu, confusionem facit; distinctionem vero, Ne storii errore, abalienationem. Nam si persona et natura idem sunt, nulla ratione ejus sententia, caro idem cum Verbo erit, aut quid ab illo distin ctum. Dicendo enim velut in naturali qualitate dis tinctionein in Christo post unionem, ipse quoque una cum Nestorio unionem dividere invenietur, qui personalem carnis a Verbo distinctionem post unionem inducat: quod nimirum illius sententia, distinctio ut in naturali qualitate non aliter intel ligi possit, quam quæ in qualitate personali exsi stit, si modo idem sunt natura et persona, seu hy postasis. Necesse enim est, cum dicat distingui quasi in qualitate naturali, ut et quasi in personali
col. 569–570page 94 of 144
PG 91:569στασιν. Εἰ δὲ τὴν καθ᾽ ὑπόστασιν οὐ λέγῃ δια φορὰν μετὰ τὴν ἕνωσιν, φοβούμενος τὴν διαίρεσιν μηδὲ τὴν φυσικὴν λεγέτω διαφορὰν μετὰ τὴν ἕνωσιν, εἴπερ ἑαυτῷ διέγνω στοιχεῖν, καὶ οὓς αὐτὸς ἑαυτῷ διωρίσατο κανόνας φυλάττειν ἐσπούδακεν· ἐπειδὴ ταυτὸν οἶδεν ἀλλήλαις, δρῳ τε καὶ λόγῳ τὴν φύσιν καὶ τὴν ὑπόστασιν. Εἰ δὲ κατ' ἄμφω, λέγω δὲ τὴν φύσιν καὶ τὴν ὑπόστασιν, οὐκ ἔχει διαφοράν, ὡς Σευήρῳ δοκεῖ, πρὸς τὸν Λόγον ἡ σὰρξ, ἔστω σαφῶς ἡ αὐτὴ τῷ αὐτῷ ὁμοούσιός τε καὶ ὁμοῦπόστατος κατὰ τὴν ᾿Απολιναρίου ληρωδίαν. Καὶ εἰ μὲν ὁμοού σιές ἐστι τῷ λόγῳ ἡ σάρξ, ἔσται καὶ τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Πνεύματι ὁμοούσιος, καὶ ἡ Τριάς φανήσεται γενομένη τετράς· ἐπειδὴ τὰ ὁμοούσια τὴν καθ' ὑπό στασιν οὐκ ἐπιδέχονται πρὸς ἄλληλα σύμβασιν. Εἰ δὲ ἐμοῦπόστατός ἐστι τῷ λόγῳ ἡ σαρξ, ἔσται πρὸς Β'; τὸν ἑτεροούσιον. Τὰ γὰρ ὁμοῦπόστατα, τὸν πρὸς ἄλληλα τῆς οὐσίας λόγον πάντη τε καὶ πάντως διά φορον ἔχουσιν. Εἰ δὲ πρὸς τὸν λόγον ὡς ὁμοϋπόστατος μετὰ τὴν ἔνωσιν, ἑτεροούσιός ἐστιν ἡ σὰρξ, εἰς δύο φύσεις ὁ Χριστός τεμνόμενος εὑρεθήσεται κατὰ Σεύηρον μετὰ τὴν ἕνωσιν· εἴπερ πάντως κατ' αὐτὸν διαιρέσεως ὁ ἀριθμὸς κέκτηται δύναμιν. Οὕτω πᾶν δ τὸ τῇ ἀληθείᾳ μαχόμενον, περιτρεπτόν ἐστιν ἑαυ τῷ καὶ εὐπερίπτωτον. Εἰ δὲ μίαν φύσιν λέγων Χριστοῦ μετὰ τὴν ἔνωσιν σύνθετον, τὴν ὡς ἐν ποιότητι φυσικῇ δοκεῖ προσρίν πτειν αὐτῇ διαφοράν· πρῶτον μὲν καθὸ φύσις σύνα θετος, οὐδενὶ τῶν ὄντων ἔσται παντελῶς ὁ Χριστὸς ὁμοούσιος· εἴπερ κατ' οὐσίαν καὶ φύσιν εἷς καὶ μόν νας ἐστὶν ὁ Χριστός. Φύσις γάρ φύσει, καθὼς εἴρη ται, οὐκ ἂν εἴη ποτ' ἂν παντελῶς ὁμοούσιος. Τιν δὲ τῶν ὄντων οὐκ ἂν ὁμοούσιος, οὔτε Θεὸς ἔσται παντελῶς ὁ αὐτὸς, οὔτε μὴν ἄνθρωπος· ἡ εἴπερ Θεὸς, ἔσται πολύθεος ὁ τοῦτο πρεσβεύων, ὡς ἀσυνθέτου μὲν φύσεως ὡς ἁπλῆς λέγων Θεὸν τὸν Πατέρα καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· συνθέτου δὲ φύσεως ὡς εὐχ ἁπλῆς λέγων Θεὸν τὸν Χριστὸν, καὶ δύο θεότητας καταγγέλλων δειχθήσεται· μίαν ἁπλῆν, καὶ μίαν σύνθε ΤΟΥ. Έπειτα δὲ τὴν ὡς ἐν ποιότητ: φυσικῇ λέγων δια φοράν, εἰ μὲν ὑποκεῖσθαι λέγῃ το ταῖς διαφόροις ποιότησι τὰς φύσεις ὧν εἰσιν αἱ ποιότητες, δύο φύ σεων καὐτὸς δειχθήσεται μετὰ τὴν ἕνωσιν ποιούμενος δήλωσιν· ὧν κατηγωνίσατο, συνήγορος καὶ μὴ θέλων γινόμενος. Εἰ δὲ ψιλῶν ποιοτήτων χωρὶς τῶν πραγμάτων εἶναι λέγῃ 80 τὴν διαφοράν, τούτων λε γέτω καὶ τὴν ἔνωσιν. ἂν γὰρ ἡ διαφορὰ μετὰ τὴν ἕνωσιν, τούτων προδήλως ἡ ἔνωσις· καὶ δι᾿ ὀλίγων συλλαβῶν Ἐπικούρου τὸν αὐτοματισμὸν καὶ Το λέγει το λέγει. * λέγει. (ε) Επικούρου τὸν αὐτοματισμόν. ἐπιχυροῦται,
8 qualitate distinctionem adjungat, ut inde idem esse personam cum natura conficiat. Sin autem perso nalem distinctionem non dicat post unionem, velut qui divisionem timeat, ne naturalem quidem di stinctionem post unionem dicat, siquidem sibi con sentance loqui novit, ac quas sibi præstituit regu las, observare studet; quippe cum idem inter se, definitione pariter ac ratione naturam atque perso nam velit. Sin autem utriusque ratione (naturæ scilicet atque person) carnen inter ac Verbum, uti Severo placuit, non cadit distinctio; sit plane eadem ipsa illi coessentialis ejusdemque persona uti delirat Apollinarius. Ac siquidem caro, Verbo sit cocssentialis, erit et Patri et Spiritui coessen tialis: ac quæ Trinitas est, quaternitas palam eva serit quippe cum ea, quæ ejusdem essentiæ sunt ac substantiæ, in una persona ac hypostasi non conveniant. Sin autem caro, unius cum Verbo per sonæ est ac hypostasis post unionem, diversæ caro ab eo essentiæ erit. Quæ enim ejusdem personæ sunt, essentia inter se rationem omnino prorsusque 336 distinctam habent. Sin denique caro, idcirco quod ejusdem persona est, diverse a Verbo exsistites sentiæ, invenietur Christus post unionem in duas scissus naturas, in sententia Severi; siquidem om nino juxta illum, ea vis numeri est, ut divisionem inducat. Sic quidquid cum veritate pugnat, ipsum se facile evertit atque impingit. (e), Sin autem dicendo unam Christi naturam post unionem compositam, distinctionem velut in na turali qualitate se ei tribuere existimat: pri mum quidem, qua ratione natura composita, nulli prorsus rei Christus erit consubstantialis, siquidem essentialiter ac natura unus solusque Christus est. Ut enim natura naturæ consubstantialis sit, uti 'dictum est, nunquam omnino flat. Cum autem nulli rei sit consubstantialis, neque omnino idem ipse Deus fuerit, sed neque homo; vel si Deus, qui id asserat, plurium deorum errore tenebitur, qui Deum Patrem et Spiritum sanctum natura di cat immunis a compositione, velut nimirum sim plicis; Deum autem Christum, compositæ, velut non simplicis, duplicisque adeo deitatis, quarum altera simplex, altera composita sit, assertorem eum esse liquehit. Præterea, dum quasi i: naturali qualitate distin ctionem dicit, siquidem distinctis diversisque quali tatibus naturas, quarum sunt qualitates, subjici di cit, duas et ipse post unionem naturas significasse monstrabitur, eorum vel imprudens nolensque pa tronus effectus, in quos dimicabat. Sin autem nu darum qualitatum. nullis reipsa substratis rebus, distinctionem esse dicit, harum quoque unionem asserat. Quorum eniın distinctio est post unionem, eorum plane est et unio. Sicque paucarum sylla Fr. Fr. Fr. Sic lene cod. Venet. cum esset nullo sensu. Casus ille Epicuri in eo videtur, quod corpora in ter se concurrerent et confluerent, eademque
col. 571–572page 95 of 144
PG 91:571Μάνεντος τὴν ἀπατηλὴν φαντασίαν εἰσήγαγε, οὐκ ὄντος αὐτῷ τοῦ Χριστοῦ κατ' ἀλήθειαν τοῖς πράγ μασιν, ἀλλὰ ταῖς διακένοις ποιότησι· καὶ ἔσται που τητι μόνῃ Θεὸς ὁ Χριστὸς, καὶ οὐ πράγματι. Αθα νατία γὰρ καὶ θνητότης, ὧν εἶναι λέγει μετὰ τὴν Ένωσιν διαφοράν, φύσεων μὲν ὑπάρχουσιν, οὐ φύσεις δέ. Ποῦ γὰρ θνητότης, οὐκ ὄντος τοῦ θνήσκοντος, ἡ ἀθανασία, οὐκ ούσης τῆς φύσεως ἧς οὐχ άπτεται θάνατος; 'Αλλ᾽ ὄντως ἀσυλλόγιστον ἡ πονηρία, καὶ τὸ δοκεῖν εἶναι σοφόν, μεγάλης καθίστασθαι πέφυκεν ἀνοίας δημιουργόν. Καὶ σιωπὴν ἀσπάζεσθαι προς τοὺς τοιούτους μᾶλλον λυσιτελέστερον τοῖς συνετοῖς, ἢ τῷ κατ' αὐτῶν ἐλέγχῳ παίζειν νομίζεσθαι καὶ αὐ τοὺς τὸ μυστήριον. Ὁ μὲν οὖν Σεύηρος οὕτως Εχών περὶ Χριστοῦ τοῖς οἰκείοις συντέθνηκε λίγο μασι. Εκθεσις σύντομος μετὰ τῆς ὀρθῆς συνηγορίας αίρρε β. τῆς ἀληθοῦς τῶν Πατέρων ὁμολογίας. Ἡμεῖς δὲ οὐχ οὕτω φρονοῦμεν, οὐχ οὕτω πιστεύου μεν, οὐδ' αὕτη ἐστὶν ἡ μερὶς τοῦ Ἰακώβ, φησίν ὁ εἰπών· ἀλλ᾽ ἐκ δύο φύσεων τελείως ἐχουσῶν κατά τὸν ἴδιον τοῦ εἶναι λόγον, θεότητός τέ φημι καὶ ἀν θρωπότητος, συντεθεῖσθαι τὸν ἕνα Χριστόν, ήγουν τὴν αὐτοῦ μίαν ὑπόστασιν ὁμολογοῦντες, ἀσυγχύτους μεμενηκέναι, καὶ τῆς οἱησοῦν δίχα τομῆς τὰς φύσεις πιστεύομεν μετὰ τὴν ἕνωσιν. Τὸν Χριστὸν γὰρ εἶναι πιστεύοντες, τὰς ἐξ ὧν συνετέθη σώζε σθαι φύσεις ώμολογήσαμεν μετὰ τὴν ἔνωσιν. Καὶ διὰ τοῦτο φυσικὴν μὲν ἐπ' αὐτοῦ, τὰ μέρη δηλονότι σκοποῦντες ἐξ ὧν συνετέθη, διαφοράν καταγγέλλου μεν: ὅτι μὴ ταυτὴν θεότης κατ' ουσίαν καὶ ἀνθρωπότης· ὑποστατικὴν δὲ ταυτότητα· ταυτὸν γὰρ καθ' ὑπόστασιν ὑπάρχει τῷ λόγῳ προδήλως ή σάρξ. Πραγ ματικὴν οὖν γινώσκοντες μετὰ τὴν ἔνωσιν τῶν ἐξ ὧν Χριστὸς συνετέθη φύσεων τὴν διαφοράν, τὴν καθ' ὑπόστασιν οὐκ ἀγνοοῦμεν ταυτότητα - είπε προς ἄλληλα μὲν φυσικῶς διαφέροντα τὰ μέρη τοῦ Χρι στοῦ, κατὰ τὴν ὡς ὅλου τοῦ ἐξ αὐτῶν συντεθέντος ὑπόστασιν οὐ διαφέρουσιν· ὅτι μὴ πέφυκε τῷ τοῦ ὅλοι λόγω τὰ συμπληρωτικά μέρη τοῦ ὅλου διαφέρειν ἀλλήλων παντάπασιν. Φύσεις μὲν οὖν δύο τὸν αὐτὸν ὁμολογήσαντες, Θεὸν ὁμοῦ τὸν αὐτὸν ὄντα καὶ ἄνθρωπον ἐγνωρίσα μεν· εἴπερ μὴ ψιλάς, καὶ κατὰ μηδενός κειμένας ἐπ' αὐτοῦ τὰς κλήσεις προφέρομεν. Ἐν δύο δὲ φύσεσιν ἀδιαιρέτως τε καὶ ἀσυγχύτως μετὰ τὴν ἕνωσιν ὄντα πιστεύοντες, ἐν θεότητι τέλειον τὸν αὐτὸν, καὶ ἐν ἀνθρωπότητι τέλειον τὸν αὐτὸν κατ ηγγείλαμεν, ὡς ὅλον ἐν μέρεσιν. Ἐξ ὧν γὰρ συνετέθη μερῶν, ἐν αὐτοῖς ὡς ὅλον γνωρίζεται μετὰ δόκησις
harum ambit Epicuri casum, Manelisque fallacem phantasiam invexit, cui Christus non ipsis vere rebus exsistat, sed inanibus qualitatibus. Atque aden sola Christus qualitate, non reipsa Deus erit. Immortalitas enim ac mortalitas, quarum port unionem distinctionem esse affirmat; naturarum sunt earumque affectiones, non ipsæ naturæ. Ubi enim mortalitas, non exsistente qui moriatur? aut immortalitas, deficiente natura, quam mors non attingat? At inconsulta vere res nequitia, quodque sapiens esse videatur, ingentem dementiæ vim efficere nata. Præstetque viris prudentibus 331 ac catis, adversus eos, qui ejusmodi sunt, silentium colere, quam ut et ipsi illos confutando, mysterio videantur illadere. Ac sane Severus ita sentiens de Christo, cum suis decretis placitisque commor taus est. Brevis fidei expositio, rectaque vere Patrum confer sionis defensio. Nos autem non sic sentimus, non sic credimus, Neque hæc est pars Jacob, ait qui dixit; sed ex duabus naturis (deitate scilicet et humanitate) ad proprium quod attinet essendi modum, perfo ctis, unum Christum compositum (unam scilicet ejus personant) conftentes, inconfusas mansisse, ac nec minima divisione post unionem scissas, na turas credimus. Qui enim Christum esse credamus, naturas ex quibus compositus est post unionem incolumes esse, confessi sumus. Proindeque natu ralem in eo distinctionem proftemur, qua nimi- c rum partes, ex quibus compositus est, considera mɛs (quod non idem per essentiam deitas ac hu nanitas sint) personalemque identitatem; palam enim caro idem eum Verbo personaliter est. Qui igitur realem post unionem naturarum, ex quibus Christus compositus est, distinctionem noverimus, personalem Mentitatem non noecimus; cum Christi partes naturaliter quidem inter se dis tinguantur, at non ea ratione, qua ex eis ut totum persona conflatur: quod nempe partes totum complentes, totius ipsa ratione inter se prorsus non distinguantur. Qui duas igitur naturas eumdem confiteamur, Deum pariter atque hominem eumdem ipsam pro fessi sumus, si modo non nudas et inanes, deque nullo subjecto, appellationes in eo proferimus. Quique in duabus naturis indivise et inconfuse post unionem exsistere credamus in deitate per ¡fectum eumdem, perfectumque eumdem in huma nitate, velut totumn in partibus, professi sumus, Ex quibus enim partibus compositus est, in eis et * Jerem. x, dissiparentur et diffluerent; hincque rerum genera tiones et excidia forent, quod præter corpora et ina nitatem Epicurus aliud nihil in mundo agnosceret. Qua de re epistola ejus prima ad Herodotum. Sic velit Maximus Severianorum criore sequi, factam Incarnationem non destinata Verbi voluntate as sumente naturam humanam, sibique uniente, sed fortuito quasi, vel naturarum (vel magis qualita Lum) concursu, quo præter casum, etiam Manetis ac reliquorum veterum haereticorum et plantasma, scu inane spectrum, inducitur.
col. 575–576page 96 of 144
Epistola XVI
PG 91:575περιόντες, Θεὸν σχοῖεν αὐτοὺς μεταβάλλοντα, καὶ πρὸς τὴν ἐπίγνωσιν αὐτοὺς ἄγοντα τῆς ἀληθείας, τῆς νῦν παρ' αὐτῶν πολεμουμένης. Οὕτω γὰρ συμ φέρει λέγειν, διὰ τὴν κελεύουσαν ἐντολὴν ὑπερεύχεσθαι τῶν καταρωμένων. τοῦ ἐνυποστάτου Ἐγὼ μὲν οὖν ταῦτα πρὸς σὲ κατ' ἐπιτομὴν περι ὧν ηρώτησας διεξῆλθον, δοῦλε Θεοῦ, τῆς σῆς χάριν πληροφορίας· οὐκ ἄλλως μὲν ἔχων κατὰ ψυχὴν, ὡς τινες τῶν Σευήρῳ χαιρόντων διαθρυλλοῦσιν· ἄλλως δὲ λαλῶν τοῖς παρατυγχάνουσι· μὴ τοῦτο νομίσης, ἀλλ' ὡς ἐδιδάχθην καὶ φρονῶ καὶ πιστεύω, καὶ παρὰ τῶν Πατέρων παρέλαβον, λαλῶ. Καὶ τὸ δὲ χυ ριώτερον εἰπεῖν, αὐτήν μου τὴν διάνοιαν προφέρω σωματουμένην τοῖς ῥήμασιν. Εἰ δὲ ψευδῆς ὁ λόγος, μὴ τύχω τῆς ἐκεῖθεν μακαριότητος· ἀλλὰ τῶν ἐπηγ γελμένων ἀγαθῶν τὴν ἀλλοτρίωσιν ὡς ψεύδους καρ πὸν ἀπενέγκωμαι. Σὺ δὲ τῆς εὐπειθείας ἕνεκεν τῆς ἐμῆς, ἀμείψασθαί με ταῖς εὐχαῖς καταξίωσον· ὅπως Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν, ἡ σωτηρία τῶν φοβουμένων αὐτὸν, ἰάσηταί μου τα τραύματα τῆς ψυχῆς τῇ δυο νάμει τοῦ μυστηρίου τῶν ὑπὲρ ἡμῶν αὐτοῦ ζω ποιῶν παθημάτων· ὁ μόνος σὺν τῷ Πατρὶ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι δεδοξασμένος εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. ΣΧΟΛΙΑ. α'. Ἐν τῷ ὄρῳ, ἡ τῶν κατ' οὐσίαν ταυτών, φησί, θεωρείται κοινότης. β'. "Οτι τὰ χαρακτηρίζοντα τὴν σύνθετον ὑπόστασιν ἰδιώματα, φησί, κοινὰ τῶν αὐτῆς ὑπάρχει με ρῶν. γ΄. Ορος ὑποστάσεως ἀκριβής. δ'. Ὅρος ήγουν υπογραφὴ τοῦ ἐνυποστάτου. ε'. "Ορος διαφοράς γενικός. ς'. "Ορος ταυτότητος γενικός. ζ'. Γένος λέγεται τὸ ποσόν, οὗ δηλωτικός ἐστιν ὁ ἀριθμός. η'. Κυρίως εἶπε, διὰ τὸ μὴ μεταβάλλειν εἰς ἀλλή λους τοὺς οἰκείους ὁρισμούς. Ον γὰρ οὐχ εἷς ὁριο ; σμός, οὐχ εἷς λόγος· ὧν δὲ οὐχ εἷς ὁ λόγος, διάφορος ὁ τοῦ εἶναι τρόπος· ὧν δὲ διάφορος ὁ τοῦ εἶναι τρό πος ἐστὶν, τούτων ἡ διὰ πάντων ταυτότης οὐκ ἔστιν. Οὐκοῦν οὐκ ἔστι ταυτὸν φύσις καὶ ὑπόστασις ὅτι μὴ κυρίως εἷς τούτων ἐστὶν ὁ τοῦ εἶναι τρόπος καὶ λόγος καὶ ὁρισμός. Καταχρηστικῶς οὖν, καὶ πρός τι τυχόν, ἀλλ' οὐ κυρίως λεχθήσεται ὑπόστασις. Τοῦ αὐτοῦ, πρὸς τὸν αὐτόν. Πολλαῖς με λύπης καταικιζόμενον μάστιξιν ἐπὶ τοῖς συμβᾶσιν ἐκ συκοφαντίας τῶν μὴ φοβουμένων τὸν Κύριον, τῷ γενναίῳ τῶν ἀρετῶν φύλακι κυρίῳ
Apostolus, corum nomine, quos secum in errorem traxerunt: qui nempe præscutis jam vitæ cursum expleverunt; qui autem etiamnum superstites sunt, utinam Deo propitio poţiantur, qui eos convertat, atque ad veritatis, quam modo impugnant, agui tionem adducat. Sic enim operæ pretium loquamur, illius mandati memores, quo pro maledicen tibus ac obtrectatoribus orare jubemur”. Hæc sane paucis ad te, serve Dei, de quibus quæsieras, disserui, ut certo scires facileque intel ligeres,. non sic animo me comparatum esse, uti Severi quidam gregales in vulgus spargunt; quasi aliud ipse in mente habeam, atque aliud his, qui buscum versari contigerit, sermone proferam. Ne ila putaveris: sed sicut didici et sentio, credoque atque a Patribus accepi, sic et loquor. Atque ut verius, magisque proprie dicam, ipsam meam men tem sensumque, verbis ceu corpore obductum, promo. Si mentior, futuræ nunquam beatitudinis gaudia nanciscar; sed mendacii fructu, bonorum quæ repromissa sunt, jacturam faciam. Tu vero, queso, quod propense adeo ac volente animo ob seculus șum, tuarum mihi precum repende subsi dium; quo scilicet, Christus Deus noster, vera sa lus timentium eum, animi sanet vulnera, vivifica rum ejus pro nobis perpessionum potentia; qui solus cum Patre et Spiritu sancto habet gloriam, in sæcula sæculorum. Amen. 1. In definitione, inquit, eorum quæ sunt essen tialit r, eadem communitas consideratur. 2. Quæ hypostasim seu personam compositam droprietates insigniunt, ejus sunt communes par tium. 5. Hypostasis ac personæ exacta definitio. 4. Definitio, seu descriptio ejus quod vere in persona exsistit. 5. Generica distinctionis definitio. 6. Generica identitatis definitio. 7. Genus appellatur quantitas, cujus significanda vim habet numerus. 8. Proprie dixit ac vere, quod inter se definitio nes non mutent. Quorum enim non una definitio est, eorum nec una ratio est quorum autem non una est ratio, corum distinctus est essendi modus; quorum autem distinctus est essendi modus, hæc per omnia non idem 334 sunt. Non ergo idem sunt natura et hypostasis (id est persona), quod co Tum vere ac proprie non unus sit essendi modus, ratioque et definitio. Abusu ergo, et forte quantum ad aliquid, sed non proprie, natura dicatur hypo stasis. Ejusdem ad eumdem. Multis me doloris vulneribus affectum, eorum nomine quæ malevolorum calumnia, nulloque loco Domini timorem ducentium, strenuo virtutum cu m Matth. v, 44; Luc. vi, 28.
col. 577–578page 97 of 144
PG 91:577οὐδ᾽ αὐτοῦ πάλιν τῶν ἑαυτοῦ παντελώς ενικώτερον ἢ σωστικώτερον. Διὰ τοῦτο καὶ πάσχων Θεὸς ἦν ἀλη θῶς, καὶ θαυματουργῶν ἄνθρωπος ἦν ὁ αὐτὸς ἀλη θῶς, ὅτι καὶ φύσεων ἀληθῶν καθ' ἔνωσιν ἄῤῥητον ὑπόστασις ἦν ἀληθής. Αἷς καταλλήλως τε καὶ προσ φυῶς ἐνεργῶν ἐδείκνυτο σώζων αὐτὰς ἀληθῶς ἀσυγ χύτους οι σωζόμενος· εἴπερ ἀπαθὴς μεμένηκε φύ σει καὶ παθητὸς, ἀθάνατος καὶ θνητὸς, ὁρατὸς καὶ νοούμενος, ὡς φύσει Θεὸς καὶ φύσει άνθρωπος ὁ αὐτ τός. Οὕτω μὲν οὖν, κατ' ἐμὲ φάναι, τιμῇ τὴν ὑπ ακοὴν ὁ φύσει Δεσπότης, καὶ πειρᾶται ταύτης ἐκ τοῦ παθεῖν, οὐχ ἵνα σώσῃ σε μόνον τοῖς ἑαυτοῦ τὴν ἅπα. σαν φύσιν ἀποκαθάρας & τοῦ χείρονος, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τὴν ἡμετέραν ὑπακοὴν δοκιμάσῃ, μανθάνων τῇ πείρᾳ τῶν ἡμετέρων τὰ καθ᾿ ἡμᾶς, ὁ πᾶσαν γνῶσιν τῇ κ φύσει περιγράφων, πόσον μὲν ἀπαιτούμεθα, πόσον δὲ συγχωρούμεθα πρὸς τὴν τελείαν ὑπο ταγήν, δι' ἧς προσάγειν πέφυκε τῷ Πατρὶ τοὺς σω ζομένους, κατ' αὐτὸν φανέντας τῇ δυνάμει τῆς χάρι τος. Ως μέγα καὶ φρικτὸν ὄντως τὸ τῆς ἡμῶν συν τηρίας μυστήριον. Απαιτούμεθα γὰρ ὅσον ἐκεῖνος φύσει τὸ καθ᾿ ἡμᾶς, συγχωρούμεθα δὲ ὅσον αὐτὸς ὑπὲρ ἡμᾶς ἑνώσει τὸ καθ᾽ ἡμᾶς Εἰ μήπου γνώμης φιλαμαρτήμονος ἕξις ποιεῖται κακίας ὕλην τῆς φύ σεως τὴν ἀσθένειαν. Καὶ δῆλός ἐστι ταύτης υπάρχων τῆς ἐννοίας ὁ πολὺς οὗτος διδάσκαλος, τοῖς ἑξῆς αὐτ τὴν βεβαιῶν. Φησί γάρ· Εἰ γὰρ τὸ φῶς ἐδιώχθη διὰ τὸ πρόβλημα, φαῖνον ἐν τῇ σκοτίᾳ, τῷ βίῳ τού τῳ, ὑπὸ τῆς ἄλλης σκοτίας «π, τοῦ πονηροῦ λέγω καὶ τοῦ πειραστοῦ, τὸ σκότος πόσον, ὡς ἀσθενέστερον; Καὶ τί θαυμαστὸν, εἰ ἐκείνου διαφυγόντος παν; τάπασιν ἡμεῖς ποσῶς καταληφθείημεν Μείζον γὰρ ἐκείνῳ τὸ διωχθῆναι ", ήπερ ἡμῖν τὸ καταληφθῆναι, παρὰ τοῖς ὀρθῶς ταῦτα λογιζομένοις.»! Εἰς τὴν πρὸς Γάϊον τὸν θεραπευτὴν ἐπιστολὴν τοῦ " Διονυσίου τοῦ ᾿Αρεοπαγίτου, ἐπισκόπου ᾿Αθηνῶν: Πῶς, φὴς, Ἰησοῦς, ὁ πάντων ἐπ έκεινα, πᾶσιν ἀνθρώποις ἐστὶν " οὐσιωδῶς συντεταγμένος; Οὐδὲ γὰρ ὡς αίτιος ανθρώ των ἐνθάδε λέγεται ἄνθρωπος, ἀλλ' ὡς αὐτὸς κατ' οὐσίαν ὅλην ἀληθῶς ἄνθρωπος ων. Ἐπειδὴ κατὰ τὴν ἁπλῆν ἐκδοχὴν τῆς ἁγίας Γρα φῆς, ὡς πάντων αἴτιος ὁ Θεὸς πᾶσι σημαίνεται τοῖς η οι ἀσύγχυτος * Ούτως " τώξη σε ἀποκαθείρας «τῇ τῷ σε συγχωρούμεθα τὸ καθ' ἡμᾶς, Ο σκοτείας ο καὶ καταληφθείημεν το δοχθῆναι τί ἁγίου ἐστὶν ἀνθρώποις
in terrenas sordes plane degeneraverat. Hac cnim communicatione proprictatum constat cum et pos sedisse naturas, quarum hypostasis erat ipse, ei earumdem essentiales operationes motusque, qua rum ipse, sine confusione, erat unitio, et quidem talis quæ secundum naturas in eo hypostatico exsistentes nullam caperet divisionem. Certe ope ratus est congruenter sibi ipsi, una et uniformis erat omnis ejus actio; in unoquoque per eum opero «edito una cum deitatis potentia simul declarabat propriae carnis operationem; unus quippe erat, et eo upo nihil potuit magis esse unum, nec corum quæ ad cum pertinebant magis unitivum et conser vativum, ideoque et qui patiebatur Deus erat re vera, et qui miracula patrabat non minus vere (109 6) idem homo fuit, quoniam in eo naturæ vera per unionem ineffabilem hypostaticam vere uniehan tur. His, inquam, apposite et congruenter opera tus ipsas vere conservabit, ipse interim sine con fusione permanens. Erat enim et natura impassi bilis et passibilis, immortalis et mortalis, visibilis " et intelligibilis, natura Deus et idem natura homo. “. Hoc modo, ut quod ego sentio loquar, obedientiam in honore afficit Dominus, et ejus experientiam perpetiendis malis capit, non tantum ut salvet nos, totam a vitio purgando naturam, verum etiam ut . exploret nostram obedientiam, et nostra omnia in telligat experiendo, qui alias omnem cognitionen sua natura complectitur; ita nimirum dispiceret quantum et a nobis exigi æquum foret, et quantum condonari, ad perfectam obedientiam per hane "; enim eos suo Patri adducere solet qui salute digni videbantur. Quam magnum, quam vere tremion dum est nostræ salutis mysterium Tantum a no bis exigitur quantum ab ipso in nostra natura constituto. Nisi forte nbi voluntatis ad peccatum pronæ inclinatio naturæ imbecillitate ad mali occasionem abutatur. Hujus opinionis manifesto est magnus hic magister, eamque in sequentibus confirmat. Nam cum lucem illam propter corporis tegumentum in tenebris, hoc est in hac vita, lucens, tenebræ aliæ, hoc est pravus ille et tentator insectatus sit, quanto magis tenebras ipsas, utpote infirmiores? Et quid mirum, si cum ille hostiles laqueos omnino effugerit, nos quadamtenus comprehendamur? Majus quippe illi est, quod hostis cum persecutus sit, quam nobis, quod nos assequatur atque comprehendat, apud eos utique qui hæc recta ratione perpendunt. › epistolam S. Dionysii Areopagita Alhenarum episcopi ad Caium monachum, i Quemodo, inquis, Jesus, qui est omnibus superior, in cumdem cum cæteris hominibus essentiæ ordinem redactus est? Neque enim hoc in loco tanquam causa hominum06 consideratur, sed ut per essentiam totam re ipsa homo. › Quandoquidem secundum simplicem sacræ Scri pturæ intellectum, Deus etiam denominatus ab on ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. om. cd. Gal. " ed. Gal. Verba quæ desiderantur in ed. Gal., repa sui ex cod. Gud. ed. Gal. ed. Gal. cd. Gal. addit ed. Gal. 78 ed. Gal. Dionys. Arcop. Epist. ad Gaium, tom. 1, p. 395, Opp ed. Venet.
col. 579–580page 98 of 144
Epistola XVII
PG 91:579Μὴ τοίνυν ἐκκακήσωμεν ἐν ταῖς θλίψεσι, τίμες Πάτερ, εἰδότες ὡς ἡ θλίψις ὑπομονὴν κατεργάζεται, ἡ δὲ ὑπομονὴ δοκιμήν, ἡ δὲ δοκιμὴ ἐλπίδα, ἡ δ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει, βεβαίαν ἔχουσα τὴν ὑπὲρ ὧν πάσχομεν αἰωνίων ἀπόλαυσιν ἀγαθῶν· ἀλλὰ γεν ναίως ἐνέγκωμεν τὰ συμβαίνοντα, πρὸς τὸν ἀρχο ηγὸν ἀφορῶντες τῆς σωτηρίας ἡμῶν Ἰησοῦν· ὃς θεὸς ὢν ἀληθινὸς, τὸν ὑπὲρ ἡμῶν θέλων κατεδέξατο θά να τον ἵνα πάσχοντες χαίρωμεν, σύμφυτοι αὐτῷ γε νόμενοι διὰ θανάτου. πρὸς ἀνάστασιν ζυμούμενος ζωῆς ἀκαταλύτου. Ἐπειδὴ θείου νόμου καθέστηκε βούλησις, καλοποιοῦντας ἡμᾶς πάσχειν ἀδίκως, ὡς Χριστοῦ μαθητὰς εἰς τὴν τῆς ἁμαρτίας κατάκρισιν ἦν δ᾽ ἀπάτης ὁ νοητός όφις παραδῆναι τὴν θείαν ἐντολὴν, καὶ τῶν αἰωνίων προτιμήσαι τὰ πρόσκαιρα παραπείσας τὸν ἄνθρωπον, ἐπεισήγαγεν ἐν πατεῖν ἐξουσίαν ἐλάβομεν, τὴν φυλάττουσαν χάριν φυλάττοντες τῇ τηρήσει τῶν ἐντολῶν φρουρουμένην. Στις συλλογισμῷ σώφρονι κατορθούται τοῖς ἀγαπῶσι τὸν Κύριον. Ο πᾶσαν προσηλώσας. σου τὴν ἐπιθυμίαν, οὐκ αἰσθάνῃ τῶν Ολιβερῶν, ὅσιε Πάτερ νικώσαν έχων τὴν παροῦσαν θλίψιν, τὴν χαρὰν τῶν ἐλπιζομένων· ὧν τύχοιμεν ἅπαντες, Χριστοῦ τοῦ μεγάλου Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν ταῦτα, καθώς οἶδεν, ἡμῖν ὡς ἕκαστος ἄξιός ἐστι διανέμοντος τῇ πρεσβεία τῆς ἀχράντου καὶ παναγίας αὐτοῦ Μητρὸς ἀειπαρθένου, καὶ πάντων τῶν ἁγίων. Αμήν. νὰ Τοῦ αὐτοῦ πρὸς Ἰουλιανὸν Σχολαστικών Αλεξανδρέα, περὶ τοῦ κατὰ τὴν σάρκωσιν τοῦ Κυρίου εκκλησιαστικού δόγματος. Χαράς μεγάλης καὶ εὐφροσύνης πνευματικής ἐνέπλησε με τὸν ταπεινὸν καὶ ἁμαρτωλὸν, καὶ σὺν ἐμοὶ πᾶσαν ὡς εἰπεῖν τὴν ἁγίαν τοῦ Θεοῦ καθολι τὴν Ἐκκλησίαν, τὸ τίμιον τοῦ Θεοφυλάκτου μου δεσπότου γράμμα, κομίσαν ἡμῖν εὐαγγέλια τῆς στεῤῥᾶς καὶ ἀμεταθέτου γνώμης, αὐτοῦ τε καὶ τοῦ σὺν αὐτῷ δεσπότου μου κυρίου Χριστοπέμπτου του σοφωτάτου Σχολαστικοῦ, περὶ τὴν ὀρθὴν καὶ εὐσεβῆ καὶ σωτήριον ὁμολογίαν τῆς κατὰ Χριστὸν τὸν ἀλη θινὸν ἡμῶν Θεὸν πίστεως· τὸν διὰ τοῦτο γενόμενον ἄνθρωπον, ἵνα τὴν φύσιν τῶν ἀνθρώπων πρὸς ἑαυ τὸν συναγάγη, καὶ στήσῃ τοῦ φέρεσθαι κακῶς πρὸς ἑαυτὴν, μᾶλλον δὲ καθ᾿ ἑαυτῆς στασιάζουσάν τε καὶ μεμερισμένην, καὶ μηδεμίαν ἔχουσαν στάσιν, δια τὴν περὶ ἕκαστον τῆς γνώμης ἀστάθμητον κίνησιν. Διὸ πάντες εὐχαριστοῦντες ἐφ' ὑμῖν τῷ Θεῷ, τι μιώτατοι, δεήσεις ἀπαύστως ποιούμεθα, κἂν ἁμαρ τωλοί τυγχάνωμεν, συντηρῆσαι ὑμᾶς ἀκλογήτως τε
póvą xaxoxałcią capxdę kxovoly vs xał ¿xevoly, quioscamus. Qui denique præsentis vitæ existimatis miseriis ac malis, perennis ævi felicitatem reci piamus; dum malis quæ patimur ac sustinemus, occultam erga Deum nullis adversorum molestiis fatiscentem, animi affectionem ostenderimus. Ne ergo defciamus in tribulationibus r, vene rande Pater, quos non lateral tribulationcm patien tiam operari; patientiam autem, probationem; probationem vero, spem; spem autem, non con fundere • ¦ quæ firmam habeat, corum nomine qum porpotimur, æternorum bonorum beatam pos sessionem ac dulcedinem; sed quæ accidunt mala, generoso animi proposito feramus, respicientes in auctorem salutis nostræ Jesum ', qui Deus verus cum esset, sponte pro nobis suscepit mortem; ut cruciatibus affecti, gaudeamus, qui per mortem, ad resurrectionem vitæ incolubilis fermentati, facti ei simus complantati *. Id enim nobis divina lege in dicitar, ejusque propensioris consilii ea ratio est, ut bene facientes injuste patiamur, velut Christi discipuli, ad damnationem peccati; cjus nimirum, quod spiritalis serpens (seducendo 336 auctor homini factus ▾, ut divinum transgrederetur man datum ×, ac temporanea bona æternis præhaberet) superinduxit; cujus calcandi facta nobis potestas est 7, dum mandatorum observatione custodientem mos gratiam tutam ipsi custodiamus: quæ nimirum observatio, nonnisi carnis aflictatione, tum sponte assumpta, tum illata aliena vi, his qui Dóminum metuunt, prudenti rationis judicio præstatur. la quem cum omne animi desiderium defixeris, vitæ serumnas ac molestias, Pater sancte, non persenti scis: cui nempe ævi præsentis molestiarum victrix, bonorum in spe repositorum præsto jucunditas sit; quorum utinam omnes potiamur, Christo magno Des ac Salvatore nostro ³, qua novit ipse ratione, hæc nobis, pro eo, ac cujusque merita ferunt, distribuente, intercessione intemeratæ sanctissimæque ejus Matris semper virginis, et omnium sanctorum. Amen. XVII. - Ejusdem ad Julianum scholasticum Alexan- 12. drinum, de ecclesiastico dogmate quod attinet ad Dominicam incarnationem. Ingenti gaudio:sc lætitia spiritali, me humilem ac peccatorem, unaqué mecum universam, ut sic loquar, sanctam Dei catholicam Ecclesiam, rabilis Deo charissimi ejusque præsidio tati, mini mei epistola, implevit: quæ, fausto nuntio et auspicato, firmum mobis et immobilem, ipaies pari ter, ac cum eo domini mei herique sapientissimi scholastici Christopempti, animum, ad rectam quod attinet; piamque ac salutarem Christi-veri Dei no stri fidei confessionem, significavit: qui idcirco homo factus est, ut in se ipse humanum genus solligeret, ac a motu, quo in se male fertur, seu potius adversum se tumultuatur ac scinditur, nol laque politur quiete (qua circa res singulas animi instabilitate at erratice jactatur cobiberet. Quam obrem omnes Deo pro vobis gratias agentes, ve nerabilissimi, tametsi peccatores sumus, sine inter missione oramus ae petimus, ut in omne tempus * Hebr. V, ▾ Ephes._¡n, 43. • Rom. v, 3-5. ↑ Hebr. 11, 10. ■ Rom. vi, 5. x, 19. Tit. 11, 13. * Gen. in. Luc.
col. 581–582page 99 of 144
PG 91:581καὶ ἀπείστω; εἰς τὸν ἅπαντα χρόνον τὴν σωτήριον τῆς πίστεως ὁμολογίαν· πιστεύοντας ότιπερ ὁ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός Υἱὸς καὶ Λόγος ἐξ ἀνθρώπων, ὑπὲρ ἀνθρώπων, κατὰ ἀνθρώπους χωρὶς ἁμαρτίας ἀληθῶς γενόμενος άνθρωπος, οὐκ ἐτράπη τοῦ Θεὸς εἶναι καὶ γενόμενος άνθρωπος· οὔτε μὴν τοῦ ἄνθρωπος ἀλη θῶς εἶναι με μείωται, μεμενηκώς ὅπερ ἦν, καὶ ἔστι, καὶ ἀεὶ ἔσταὶ κατὰ φύσιν Θεός· ἀλλὰ Θεὸς ὑπάρχων κατ᾽ οὐσίαν καὶ φύσιν δι᾽ ἑαυτὸν, ἀτρέπτως κατ' οικονομίαν δι' ἡμᾶς ἀληθῶς γέγονεν ἄνθρωπος, κατά πρόσληψιν δηλονότι σαρκός, νοεράν τε καὶ λογικήν. ἐχούσης ψυχήν. Διὸ καὶ Θεὸς φύσει καὶ ἀληθῶς ὁ αὐτὸς, καὶ ἄνθρωπος φύσει καὶ ἀληθῶς ὁ αὐτὸς ὡς τοῦτο κἀκεῖνο κατ' ἀλήθειαν ἀνελλιπῶς ὁ αὐτὸς ὑπάρχων· είτε δή τινος τῶν ἐπὶ τῷ μυστηρίῳ τῆς αὐτοῦ σαρκώσεως, ήγουν τελείας ἐνανθρωπήσεως πρὸς ἔνωσιν τὴν καθ᾽ ὑπόστασιν συνενηνεγμένων φύσεων, μηδαμῶς ἑαυτὴν ἡρνημένης διὰ τὴν Ένωσιν, ἀλλὰ φυλαττούσης τὸν ἑαυτῆς οὐσιώδη λό γον τε καὶ ὅρον, ἤτοι τὴν φυσικὴν ιδιότητα πρὸς τὴν ἑτέραν ἀσύγχυτον καὶ ἀμετάβλητον μετὰ τὴν Ένωσιν. Οὔτε γὰρ ἀναιρεῖ τὴν διαφορὰν τῶν εἰς μίαν. ὑπόστασιν συνενηνεγμένων ή Ενωσις· ἀλλὰ τὴν εἰς ἀναμέρος αὐτῶν παντελῶς ἐξωθεῖται διαίρεσιν. Σωζομένων οὖν ἀμειώτως ἐν Χριστῷ κατὰ φύσιν τῶν ἐξ ὧν ὁ Χριστὸς καὶ μετὰ τὴν ἔνωσιν· πῶς οὐκ ἔστι δίκαιον ὁμολογεῖσθαι τὰ ἐξ ὧν ὁ Χριστὸς καὶ μετὰ τὴν Ένωσιν; κατά τινας μὴ συνορῶντας ὡς ἐπισφαλές ἐστι καὶ ἐπικίνδυνον, καὶ εἰς ψυχὴν πᾶσαν ἔχον ζημίαν, τὸ πρὸς τὰ δῆλα μάχεσθαι, καὶ τὴν οὖσαν ἀρνεῖσθαι προ δήλω; ἀλήθειαν· καὶ μόνων ἐκείνων ἴδιον εἶναι τῶν ἀνάστασιν καὶ κρίσιν τὸ παράπαν μὴ προσδοκώντων. Ἐπεὶ τίνι καταφανής οὐκ ἔστι καὶ ἐπίδηλος ὁ τῆς ἀληθείας λόγος, ὡς ἁπλοῦς καὶ ἀπέριττος, καὶ μη δὲν ἔχων γριφώδες τὸ σύνολον; Εἰ γὰρ Θεὸς καὶ ἄνθρωπός ἐστιν ὁ Χριστὸς πράγματι καὶ ἀληθείᾳ μετὰ τὴν ἔνωσιν, καὶ οὐχὶ μόνον κλήσει καὶ προσ ηγορία Θεός λέγοιτο εἶναι καὶ ἄνθρωπος δηλόν ἐστιν ὡς ὁ λέγων τε καὶ φρονῶν τὸν Χριστὸν Θεόν τε ὁμοῦ καὶ ἄνθρωπον μετὰ τὴν ἕνωσιν, ἀληθῶς εἶναι συν ωμολόγησε τοῖς ὀνόμασι τὰς φύσεις ὧν εἰσι τὰ ὀνό ματα· εἴπερ μὴ ψιλὰς ἐπὶ Χριστοῦ τὰς προσηγορίας κεῖσθαι φρονεί, καὶ παντελῶς πραγμάτων ἐρή μους. Τί μὲν οὖν ἁγία τοῦ Θεοῦ καθολικὴ ἐκκλησίᾳ τῶν ἀτόπων πέπραχεν, εἰ τὰ ἐξ ὧν ὁ Χριστὸς ἐν Χριστῷ καθ᾿ ἕνωσιν ἀδιάσπαστον σώζεσθαι λέγοι κατὰ φύσιν ἀσυγχύτως τε καὶ ἀδιαιρέτως καὶ μετὰ τὴν ἔνωσιν; Τί δὲ τῆς τῶν ἁγίων Πατέρων διδασκαλίας ἀλλότριον πεφρόνηκεν, εἰ μέτε τὴν θείαν τοῦ Λόγου φύσιν εἰς τὴν τῆς σαρκὸς τετράφθαι φύσινο μήτε τὴν αὐτῆς τῆς σαρκὸς φύσιν εἰς τὴν τοῦ Λόγου φύσιν μεταπεφοίτηκέναι δοξάζει διὰ τὴν ἔνωσιν, φρονεῖν τε καὶ λέγειν διδάσκει τοὺς πιστοὺς μετὰ τὴν ἔνωσιν; Τί δὲ μᾶλλον οὐ βεβαιοί τῆς πατρικῆς παραδόσεως οὕτω φρονεῖν ἐκδιδάσκουσα, καὶ ἕνα Κύριον ὁμολογοῦσα καὶ ἕνα Χριστὸν, καὶ ἕνα Υἱὸν τὸν αὐτὸν, καὶ μίαν αὐτοῦ τοῦ σαρκωθέντος Θεοῦ
& inconcusse ac immobili Grmitate, salutarem dei enim unio eorum quæ in unam personam seorsim exsistentiam divisionemque excludit. confessionem teneatis; qui nempe Dei ac Patris Filium et 337 Verbum ex hominibus, pro honn nibus, hominum more iisque similem absque pet cato vere factum hominem, nihil ab eo quod Deus erat mutatum, tametsi homo factus est, credatis, at neque quin vere homo esset jacturam passum, detritaque in eo hominis natura, quod id mane rit quod erat, estque ac semper erit, Deus scilicet natura: sed cum Deus essentialiter ac natura es set, sui ipsum ratione ac gratia, immutabiliter se cundum dispensationem nostri causa vere homi nem factum esse; carnis scilicet assumptione, quæ anima intelligente ac utente ratione prædita esset. Idcirco etiam eumdem natura ac vere Deum, cum B'demque ipsum natura vereque hominem; u utrumque vere, ut et nibil desit, eumdem ipsum exsistentem: quod neutra naturarum, ad myste rium Incarnationis (id est, quo is perfecte homi nem induit) personali unione consertarum, unionis causa ullo prorsus modo ipsa abolita sit, sed essen tialem suam rationem deinitionemque (naturalem scilicet proprietatem) inconfusam incommutabilem que cum altera servet post etiam unionem. Non coiverunt, distinctionem perimit; sed eorum prorsus Cum igitur in Christò, ea ex quibus est Christus, post etian unionem nihil ipsa lesa, natura inco lumia exstent; quomodo non aequum ac justum, ut et post unionem ea, ex quibus est Christus, con fiteamur? uti nonnulli existimant, nempe non in telligentes, rem male tutam plenamque periculi esse, ac quæ omni perniciem animæ afferat; ma nifestis pugnare, ipsamque explorate certam veri tatem negare; nec aliorum prorsus istud esse, quam eorum‘qui resurrectionem ac judicium prorsus noti exspectent. Nam alioqui cui non perspicua ac ma nifesta veritatis doctrina, velut ipsa simplex nibil que superflua, ac quæ nihil perplexum aut obscu rius habeat? Nam, si Christus reipsa ac veritate post unionem Deus est et homo, et non sola nun cupatione ac voce tenus Deus et homo dicitur, palam est, fore, ut qui Christum post unionem Deum simul et hominem dicat atque sentiat, vere etiam naturas, quarum sunt nomina, una cum nominibus esse confiteatur, nisi forte in Christo nudas solum appellationes velit, 338 ac rebus prorsus destitu tas. Quid enimvero sancta Dei Ecclesia catholica absurdi fecit, quod ea ex quibus est Christus, in Christo secundum unionem indivulsam natura in columia inconfuse ac indivise, post etiam unionem dixerit? Quid vero a sanctorum Patrum doctrina alienum sensit; quod neque divinam Verbi naturam in carnis naturam versam esse, nec carnis ipsius naturam in Verbi naturam vi unionis commigrasse post unionem existinat, et ut fdeles sic sentiant ac dicant, magistra auctorque exsistit? Quinimo, quam. Patrum traditionem, sic sentire docens, non potius statuit; quæ unum Dòminum unumque Chri
col. 583–584page 100 of 144
Epistola XVIII
PG 91:583τὴν λογικήν τε καὶ νοεράν κατὰ τὴν ἑρμηνείαν το ἁγίου καὶ μακαρίου Πατρό, ἡμῶν Κυρίλλου τὴν το νὴν ἐκλαμβάνουσα· διὰ τοῦ σεσαρκωμένην λέγειν, τῆς καθ' ἡμᾶς οὐσίας εἰσκομίζεσθαι νοαῦτα τὴν δή λωσιν, καὶ μὴ ἀρνουμένη τῆς σαρκὸς τοῦ Λόγου την φύσιν διὰ τὴν ἔνωσιν; Τὰ γὰρ σωζόμενα κατά φύσ σιν ἀσυγχύτως τε καὶ ἀτρέπτως καὶ ἀδιαιρέτες καθ᾿ ἕνωσιν ἀδιάσπαστον ἐν Χριστῷ καὶ μετὰ τὴν ἕνωσιν χωρὶς τῆς οἰασοῦν μειώσεως, πάντως και ὁμολογεῖσθαι πρεπωδέστατόν ἐστι καὶ δικαιότατον μετὰ τὴν ἔνωσιν. Αληθοῦς γὰρ πίστεως καθέστηκαν ἴδιον, ὁμολογεῖν ὅπερ φρονεῖν ἐδιδάχθημεν. Εἰ τοίνυν σώζεται κατὰ φύσιν τὰ ἐξ ὧν ὁ Χριστὸς μετά τὴν ἕνωσιν, καὶ φρονεῖν αὐτὰ πάντως εἶναι δικαιών ἐστιν ἐν Χριστῷ μετὰ τὴν ἕνωσιν. Εἰ δὲ φρονεῖν σώζεσθαι τὰ ἐξ ὧν ὁ Χριστὸς δίκαιόν ἐστι μετὰ τὴν ἕνωσιν, καὶ ὁμολογεῖν αὐτὰ πολλῷ μᾶλλον ἂν εἴη δικαιότατόν τὴν ὁμοῦ καὶ πρεπωδέστατον, καὶ πλα τοῖς σωτηρίας φροντίζουσι σπουδαιότατον· εἴπερ ἐν δειξις πίστεως καθέστηκεν ἀληθοῦς, ἡ κατ' αυτήν ἀνελλιπής ὁμολογία. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτους. Οὔτε γὰρ πλείονα λέγειν ἀνάγκη, πρὸς ὑμές γι ποιούμενον τὸν λόγον, καὶ τοὺς μηδὲν διὰ τῆς χάρι τος τῶν εἰς τὴν ὀρθὴν τοῦ Χριστοῦ πίστιν ὁρώντων ἀγνοοῦντας. Λόγου φύσιν σεσαρκωμένην, σαρκὶ ψυχὴν ἐχούση Περὶ δὲ ὧν γεγράφατέ μοι, παντων μοι τιμιώτατοι, ἀνήγαγον τῷ εὐλογημένῳ δούλῳ τοῦ θεοῦ, τῷ πανευφήμῳ ἐπάρχῳ, δοὺς αὐτῷ καὶ της τιμίας ὑμῶν συλλαβάς· καὶ ὑπέσχετο προθύμως σαν ὑμῶν πληρῶται κέλευσιν. Καὶ οὐ παύομαι ὑγκινήσεων αὐτὸν, ἕως ἂν πάντως εἰς πέρας ἀγάγος, τὴν ὑμετ ραν κέλευσιν. Ο Κύριος δὲ καὶ Θεὸς τὰ τα εκουσίως Σωτὴρ Ἰησοῦς Χριστὸς, ὁ τὸν ὑπὲρ ἡμῶν καταδεξάμενος θάνατον, καὶ τῷ οἰκείῳ σ ματι λυ τρωσάμενος ἡμᾶς τῆς ἐξουσίας τοῦ σκό δοὺς ἡμῖν τὴν ἐντολὴν καινὴν ἐν τῷ τοσοῦ ν ἡμᾶς κρα ἀλλήλους ἀγαπᾷν, ὅσον καὶ ἡγαπήμεθα· αὐτ τήσαι τῆς χειρὸς ὑμῶν τῆς δεξιᾶς, καὶ ὀρήσει ὑμᾶς εἰς πᾶν ἔργον ἀγαθὸν, καὶ κατευθύνα τὰ κατ' αὐτὸν διαδήματα· φέρων ὑμᾶς ἐν πλ τι καρπῶν δικαιοσύνης εἰς τὸν θαυμαστὸν τόπ Ο σκηνῆς αὐτοῦ, ἔνθα πάντων εὐφραινομένων ἡ χία. ΙΗ'. — Τοῦ αὐτοῦ, ἐκ προσώπου Γεωργίου πανευφήμου επάρχου Ἀφρικῆς, πρὸς τρίας ἀποστάσας τῆς καθολικῆς Ἐκκλη ἐν 'Αλεξανδρεία της του Ἐγὼ μὲν ᾤμην ὑμᾶς ὡς ἀληθῶς ἐστηρίχθαι κ λῶς, καὶ ἀμεταθέτους ἔχειν τὰς τῆς ψυχῆς βάλεις ἀπὸ τῆς κατὰ τὴν ἀμώμητον καὶ ἄπταιστον πισιν τοῦ Χριστοῦ ὀρθῆς καὶ εὐσεβοῦς ὁμολογίας ἐλπίδος, τὴν καλέσασαν ὑμᾶς τοῦ Θεοῦ χάριν αἰδο μένας, καὶ τῷ ζῶντι καὶ ἀρτίῳ καὶ ἀμωμήτων απ
stum confiteatur, unum eumdemque Filium; umam ipsius Dei Verbi naturam incarnatam, carne cjus modi, quæ anima rationali ac intelligente prædita sit; eodem ipso sensu, quo sanctus beatusque Pater noster Cyrillus, eam vocem exponit. Qua nimirum voce, incarnatam, quod nostra essentia est ac na turæ importari intelligat - ac significari, nec arnis Verbi ob unionem naturam neget. Quæ enim na túra inconfuse immutabiliterque ac indivise indi vulsa unione nulla prorsus labe in Christo post etiam unionem incolumia sunt, omnino etiam maxime doceat sitque requissimum, ut post unio nem ea confiteamur. Vera enim fidei proprium est, hoc conβteri, quod sentire didicimus. Siquidem igitur ea, ex quibus est Christus, post unionem na tura incolumia sunt, omnino etiam æquum est ut in Christo post unionem illa sentiamus. Sin vero æquum est, ut in Christo ea, ex quibus est Chri stus, post unionem incoluuia esse sentiamus, longe etiam potius æquissimum convenientissimumque sil, ac cunctis qui salutis cura afficiantur consul tissimum, ut illa confiteantur; quippe cum veræ fidei demonstratio, ejus sit, ita ut nihil desit, ple naque confessio. Atque hæc quidem hactenus. Ne que enim plura loqui necesse est, qui ad vos ha bcam sermonem; viros scilicet ejusmodi, quos, gratia duce, nihil lateat eorum, quæ spectant ad rectam Christi fidem. De quibus autem scripsistis, omnium mihi colen dissimi, retuli benedicto servo Dei laudatissimo c praefecto, datis etiam ei venerabilibus vestris syl labis: qui et prompto animo impleturum se polli citus est, quidquid a vobis injunctum 339 sit. Nullumque haem in memoriam revocandi facio, donec, reipsa, id quod jubetis omnino præstiterit. Douninus autem ac Deus universorum atque Salva tor Jesus Christus, qui pro nobis sponte mortem suscepit, suoque nos sanguine de potestate tene brarum redemit ", atque novum mandatum, ut nos tantum diligamus, quantum et dilecti sumus, de dit b; ipse teneat manum dexteram vestram et de ducat vos in omne opus bonum, dirigatque pios gressus vestros; portans vos in plenitudine frugum justitiæ in admirabilem sui tabernaculi locum, ubi habitatio est omnium lætantium d. XVIII. -- Ejusdem, ex persona Georgii laudatissimi præfecti Africæ, ad moniales quæ Alexandriæ a catholica fide discesserant. Sane quidem ego vere reipsa probe constadiļitas rebar, animique gressus a recta pinque inculpate ac inoffensæ Christi fidei confessione pariter atque spe, immobiles habere, Dei gratiam, quæ vocave rat, reveritas, vivoque et integro et inculpato san eta catholicæ et apostolicæ Ecclesiae corpori so I üy m 5.5%, xal Coloss. 1, 45. b Joan. xIII, 31. © Psal. LXXII, 24. d Satory d Psal. LASAVI, 7.
col. 585–586page 101 of 144
PG 91:585ματι τῆς ἁγίας καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλη οίας ἐνώσασαν· καὶ ἤδη καταῤῥνείσας φθινάδι νόσῳ πλάνης τε καὶ ἀγνοίας ῥώσασαν, καὶ μέλος εὔ χρηστον τοῦ κοινοῦ τῆς Ἐκκλησίας σώματος ποιη σαμένην· καθ᾿ ἣν ὁ εὐσεβὴς, καὶ ὀρθὸς καὶ ἀληθὴς καὶ σωτήριος τῆς ἀποστολικῆς πίστεως ἀκμάζων κηρύττεται λόγος, πᾶσαν ἐντὸς ἑαυτοῦ ποιούμενος τὴν ὑπ᾽ οὐρανόν· καὶ τὸ λεῖπον ἀεὶ τῷ ἤδη συνειλημμένῳ προσάγων και προστιθέμενος· καὶ μίαν ἁπάντ των τῶν ἀπὸ περάτων τῆς γῆς ἕως τῶν περάτων. αὐτῆς, καὶ ψυχὴν καὶ γλῶσσαν εἶναι δεικνὺς τῷ πνεύματι κατὰ τὴν ὁμόνοιαν καὶ ὁμοφωνίαν τῆς πίσ στεως· ἣν ἀῤῥήτως ἐξ ἀνθρώπων, ὑπὲρ ἀνθρώπων, κατ᾿ ἀνθρώπους ἀληθῶς προσλήψει σαρκὸς ψυχήν ἐχούσης λογικήν τε καὶ νοεράν, καὶ οὐ τροπῇ θεότητος άνθρωπος γενόμενος, δηλονότι χωρὶς ἁμαρτίας, ὁ τῶν ἀνθρώπων δημιουργὸς τοῦ Θεοῦ Λόγος, ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους ἐδίδαξεν ὁμολογεῖν καὶ ἀσπάζεσθαι, μηδεμίαν αὐτοῦ καθάπαξ ἀρνουμένους φύσιν μετὰ τὴν ἕνωσιν, ἤγουν μετὰ τὴν ἐνανθρώπησιν· μήτε τὴν θείαν, καθ᾿ ἣν Θεὸς ἀεί τε δι᾿ ἑαυτὸν καὶ τῷ Πατρὶ ὁμοούσιος ἔστι τε καὶ διαμένει· μήτε την ἀνθρωπίνην, καθ᾿ ἣν ὁ αὐτὸς ἄνθρωπος ἀληθῶς δι' ἡμᾶς γέγονεν, ὡς φιλάνθρωπος, καὶ ἡμῖν ἐστιν ὁμο ούσιος. Οὔτε γὰρ ἐτράπη τοῦ ὅπερ ἦν τε καὶ ἔστιν, καὶ εἰς ἀεὶ ἔσται κατὰ φύσιν Θεός· οὔτε μὴν τοῦ ὅπερ γέγονεν ἄνθρωπος καθ᾿ ἕνωσιν ἀδιάσπαστον σαρκὸς ἐψυχωμένης τὴν φύσιν μετέβαλεν, εἷς ὢν καὶ ὁ αὐτὸς Θεός τε καὶ ἄνθρωπος· οὐ κλήσει μόνον καὶ προσηγορία Θεὸς ὑπάρχων καὶ ἄνθρωπος, ἀλλὰ πράγματι καὶ ἀληθείᾳ Θεὸς καὶ ἄνθρωπος καὶ ὑπάρ χων κυρίως, καὶ ἀληθῶς ὀνομαζόμενος. Τὸ ἐκ τῆς υς· ἑνώσεως ἔν τε καὶ μοναδικὸν καθ᾽ ὑπόστασιν, ἀλλ᾽ οὐ τι ὑσκατὰ φύσιν ἔχων, ὡς οἱ Πατέρες οι διδάσκουσι, φά γάγο σκοντες, «Εἰ γὰρ καὶ τὸ συναμφότερον ἐν, ἀλλ᾽ οὐ εἰς τα ῇ φύσει, τῇ συνόδῳ· καθ᾿ ἣν οἰκονομικῶς δι' ἡμᾶς ο ἡμῶνος ἀγαθὸς, σύνθετος γενέσθαι καταδεξάμενος, τὸ χείῳ κατὰ φύσιν ἁπλοῦν, καθ᾿ ἣν ὁμοφυής ἐστι τῷ Πατρὶ ϋ σκόπει ὁμοούσιος διαμένει, φυλάττων ἀλώβητον καὶ μετὰ ; τοσοῦην σάρκωσιν. Οὐ γὰρ ταυτὸν θεότης καὶ ἀνθρωπό εθα· αὐης. Κἂν γὰρ γέγονεν ἄνθρωπος ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, καὶ ἀλλὰ κατὰ πρόσληψιν σαρκὸς νοερῶς καθ' ὑπόστασιν επευθύνα διασπάστως ἐνωθείσης αὐτῷ γέγονεν ἄνθρωπος. ἷς ἐν τὸ καὶ Θεός ἐστιν ὁ αὐτὸς κυρίως καὶ ἄνθρωπος, ὡς στὸν τε κεῖνο ὧν καὶ τοῦτο γενόμενος· καὶ τοῦτο κἀκεῖνο μένων υπάρχων ἀνελλιπῶς· μήτε τῷ ἄκρως μοναδικῷ τῆς Τ. ἱποστάσεως συγχεόμενος, καθ᾽ ἣν ὁ τῆς διαφορᾶς παντελῶς ἄπεστι λόγος· μήτε τῷ ἀκραιφνεί τῆς της ετερότητος τῶν ἐξ ὧν συνέστηκε φύσεων διαιρού επί μενος· καθ᾿ ἣν ὁ τῆς διαφορᾶς διὰ τὴν ἕνωσιν ούτ [ δαμῶς ἀνήρηται λόγος. Τῆς οὖν διαφορᾶς τῶν ἐξ ὧν ἐστι φύσεων ὁ Χρι στὸς ἀσυγχύτως συζομένης καὶ μετὰ τὴν ἕνωσιν, οὐκ ἔστιν, ὡς οἶμαι, παντελῶς ὁ δεῖξαι δυνάμενος λόγος, δίκαιον εἶναι τὸ ποσὸν τῶν φυσικῶς διαφερόντων καὶ ἐν Χριστῷ σωζομένων καθ᾿ ἕνωσιν ἀδιά
ciaverat jamque tabido erroris ac ignorantia ss Greg. or. 36, p. 582. morbo difuentes sanaverat, ac communis Ecclesiæ corporis membrum utile reddiderat; in qua pia reclaque et vera ac salutaris apostolicæ fidei vigens prædicatur doctrina, universam terrarum orbem intra suum cogens gremium; semperque, quod desideratur, eorum quos jam complexa est, catui adjungens, unamque omnium a finibus terræ usque ad fines ejus animam linguamque spiritu, concor dia Adei atque consensu esse ostendens: quam nempe nullis verbis explicabili ratione ex homini bus hominum causa, simili hominum ratione, as sumpta vere carne, anima rationali prædita et intelligente, non deitatis mutatione factus homo (nulla scilicet peccati contagic) hominum conditor Dei Sermo, nos bomines confiteri docuit atque amplecti: sic plane, ut post unionem (ex quo scilicet homo factus 340 'est) nentram omnino ejus naturarum negemus: neque divinam, qua Lum semper est sui gratia, tum Patri consubstantialis est ac manet; neque vero humanam, qua iden ipse vere nostri causa homo factus est, velut hu manitate propensissimus ejusdemque nobiscum substantiæ est. Neque enim ab co quod et erat et est, eritque in sempiternum (nempe ut sit Deus natura) mutatus est; neque vero ejus quod factus est (homo scilicet) per unionem indivulsam, anima tæ carnis naturam mutavit, qui unus idemque Deus et homo exsistat; nempe, non sola nuncupatione ac voce tenus ipse Deus ac homo, sed qui reipsa et veritate Deus et homo tum sit proprie, tum vere nuncupetur: unum esse ac singularem persona liter nactus est ex unione, non naturæ ipsa fatio ne, uti docent ac loquuntur Patres. ‹ Quanquam enim etiam utrumque unum, non tamen natura, sed coitu ac conjunctione;» secundumn quam, dispen satione, nostri causa, ut bonus, compositioneni admisit, qui naturæ simplicitatem et incarnatus illibatam servans, ea, unius cum Patre naturæ ma net ac essentiæ. Non enim idem deitas humani tasque exsistunt. Licet enim Dei Verbum homo factum est, id tamen carnis assumptione intelli gentium more animatæ, personali ei ratione indi vulse unitæ. Quamobrem etiam idem ipsum vere ac proprie Deus et homo est: quod alterum cum esset, alterum factum est; hocque ac illud, ita ut nihil desit, perinde perfectum est, ut nec ex per sona summe una ac singulari, secundum quam dis tinctio ac diversitas prorsus exsulat, confunda tur; neque vero naturarum, ex quibus consistit, vera divérsitate, dividatur; secundum quam ob unionem distinctionis ratio minime sublata sit. Cum ergo naturarum, ex quibus est Christus, distinctio, etiam post unionem citra omnem confu sionem incolumis sit; nulla, puto,ratio omnino afferri potest, cur non justum æquumve videatur confiteri eorum quantitatem, quæ ipsa natura dis
col. 587–588page 102 of 144
PG 91:587σπαστον μὴ ὁμολογεῖσθαι· διότι πᾶσα διαφορὰ ποσόν εσυτῇ συνεισάγει πάντως τινῶν, ἀλλήλων κατά τι διαφερόντων. Οὐ γὰρ ποσοῦ χωρίς πώποτέ τις, κάν εὐμήχανος ᾖ καὶ ποριμώτατος, διαφορὰν εἶναι φάναι δυνήσεται, καλώς φρονῶν, καὶ ἀληθείας κἂν μικρὸν γοῦν λόγον ποιούμενος· σαφῶς γινώσκων, ἢ τῆς 341 κατ' οὐσίαν τινῶν ἑτερότητος, ἢ τῆς κατὰ ποιότητα ; καὶ ἰδιότητά τινων ἀνομοιότητος πᾶσαν εἶναι διαφορὰν· ἣν ή ποσότης τῶν ὑποκειμένων πραγμάτων, εἴτε καθ᾽ ἔνωσίν εἰσιν, ἢ καὶ ταύτης χωρίς πάντως εργάζεται. Ἐφ' ὧν γὰρ μὴ κατὰ πάντα τρόπον ὁ εἰς καὶ ὁ αὐτὸς θεωρείται λόγος, ποσότητος ἔνεστιν ἔμ φάσις, ἧς ἐστιν ίδιον ή διαφορά. Εἰ τοίνυν ἐπὶ Χρισ στοῦ τῇ μὲν ἐνώσει κατὰ λόγον τὸ πάντη μοναδικὸν καθ' ὑπόστασιν, ὡς οἱ Πατέρες διδάσκουσιν, ἔπεται λέγειν· τῇ δὲ τῶν ἐξ ὧν ἐστιν ὁ Χριστὸς φύσεων καὶ μετὰ τὴν ἕνωσιν ἀσυγχύτως τε καὶ ἀδιαιρέτως ἐν Χριστῷ σωζομένων διαφορᾷ τὸ ποσὸν λέγειν ἐστὶν ἀκόλουθόν τε καὶ πρόσφορον· δῆλον ὅτι, ὥσπερ ὁ μὴ λέγων τὸν Χριστὸν διὰ τὴν καθ᾽ ὑπόστασιν ενω σιν μίαν εἶναι τοῦ Θεοῦ Λόγου φύσιν σεσαρκωμένην, κατὰ τὴν ἑρμηνείαν τοῦ ἁγιωτάτου Πατρὸς ἡμῶν καὶ διδασκάλου Κυρίλλου νοουμένην ὀρθῶς, οὗ πιο στεύει γεγενῆσθαι τὴν ἔνωσιν οὕτω καὶ ὁ μὴ τὰς δύο μετὰ τὴν ἔνωσιν φύσεις ὁμολογῶν, ἐξ ὧν ἐστιν ὁ Χριστὸς, τὴν διαφορὰν σώζεσθαι λέγειν οὐ δύνα ται. Φυσικῆς γὰρ τῶν ἐξ ὧν ἐστιν ὁ Χριστὸς ἑτερότητος ἐστι μετὰ τὴν ἕνωσιν ἡ διαφορὰ, ἀλλ' οὐ τῆς κατὰ ποιότητα μόνην ἀνομοιότητος, χωρὶς τῶν ὑπο χειμένων ταῖς ποιότησι φύσεων· ὧν ἄνευ ποιότητα καθ' ἑαυτὴν εἶναι τῶν ἀδυνάτων ἐστίν· ἵνα μὴ ψιλήν, μᾶλλον δὲ κυριώτερον εἰπεῖν, ψευδῆ τὴν διαφορὰν εἰσάγωμεν καὶ ἀνύπαρκτον. Ταύτην ἀκριβῶς κατέχειν ὑμᾶς κατὰ τοὺς Πατέ ρας τῆς πίστεως τὴν ὁμολογίαν πεπεισμένος, πάσι πανταχοῦ ποτε γράφειν οὐκ ὤχνουν πατριάρχαις καὶ επισκόποις καὶ ἄρχουσι, καὶ αὐτοῖς τοῖς εὐσεβεστάτοις καὶ πανημέροις ἡμῶν βασιλεῦσιν, ὑπὲρ εὐχαριστίας Θεοῦ, κατάδηλον πᾶσι ποιῶν τὴν ὑμῶν εἰς Χριστὸν γνησίαν μετάθεσίν τε καὶ πίστιν. Καὶ οὐκ ᾤμην ποτέ, καθάπερ ἔφην, ὑμᾶς οὕτω ταχέως μετατίθεσθαι τῆς σωτηρίου κλήσεως ὑμῶν. Ἐπειδὴ δὲ διὰ τὰς ἐμὰς ἁμαρτίας, ὁ ἐξ ἀρχῆς δι' ἀπάτης εἰς ὅλε θρον καὶ ἀπώλειαν τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων ὑποσυρόμενος πονηρὸς, καὶ ὑμᾶς ἴσχυσε παραπείσαι, τῆς ἀληθείας προτιμῆσαι τὸ ψεῦδος· καὶ πλέον Θεοῦ, καὶ τῶν ἀποκειμένων ἀγαθῶν τοῖς ἁγίοις, συνηθείας ἕνεκεν πονηρᾶς, ἀπαταίωσιν οἱ ἀνθρώποις χαρίσασθαι πρὸς θάνατον δελεάζειν μόνον δεδιδαγμένοις καὶ πρὸς τὸν ἴδιον ἔμε τον ὑμᾶς καθάπερ κύνας προ φητικῶς εἰπεῖν ἐπιστρέψαι δεδύνηται, παρεγγυῶ, εἶν περ οὕτως ἀνιάτως ἔχετε, καὶ εἰς τέλος προέθεσθε τὴν τοῦ Χριστοῦ χάριν ἀποστραφῆναι· τέως τὰς ἐν ἷς. ἀπατεῶσιν.
Loneta sunt, indiviseque in Christo unita, incolu mala consistunt: qnod nimirum omnis distinctio, una secum omnino quorumdam inducat quanti tatem, qua aliquo faltem inter se distinguantur. Citra enim quantitatem, nemo, vel si solertissimus ac ingeniosissimus sit, distinctionem esse dicere possit, modo tamen sanæ mentis exsistat, ac vel tantisper rationem habeat veritatis qui nempe palam intelligat omnem distinctionem vel ad essen tialem quorumdam diversitatem spectare, vel ad qualitatis proprietatisque dissimilitudinem; quam utique subjectarum rerum quantitas (sive illæ uni ta sint, sive unione careant) omnino efficit. In quibus enim non una eademque modis omnibus intelligitur ratio, vis inest quantitatis, cujus dis tinctio affectio propria illique comnes exsistit. Si quidem igitur in Christo convenienter ex ratione, pro eo ac Patres docent, personæ omnino singu laris unitatem, unioni comitem dicimus, prorsus que conveniens ac rationi consentaneum est, ut naturarum, ex quibus est Christus, et quæ in eo, ctiam pest unionem inconfuse indiviseque incolu mcs sunt, distinctioni, quantitatem hærere dicamus; perspicuum est ut, sicut is, qui ob unionem in persona, Christum unam Dei Verbi naturam incar natam non dicit, recte ad eum sensum intellecta voce, quem sanctissimus Pater noster doctorque Cyrillus exposuit, factam esse unionem non credit sic et qui duas naturas, ex quibus est Christus post unionem confteri renuit, incolumem esse distinctionem aflirmare non possit. Distinctio enim co est, ut naturalem corum, ex quibus est Chri stus, diversitatem post unionem significemus, non ut solam qualitatis dissimilitudinem; sic nimirum, ut nullæ qualitatibus subjectæ naturæ sint sine quibus fieri non potest ut qualitas ipsa per se ac vere exsistat; ne simplicem, vel (ut verius di cam) falsam distinctionem ac inanem commentitiamque constituamus. Hanc vos serio ex Patrum mente ac sententia tenere fidei confessionem, cum omnino arbitrarer, omnibus ubique scribere non gravabar, patriar chis, cpiscopis, magnatibus, ipsisque adeo piis simis serenissimisque imperatoribus nostris, ut Deo gratias agerent, cunctis notam faciens vestram ad Christum veram conversionem ac fidem. Nec vero unquam, ut dixi, in animum inducturus eram fore ut sic cito a salutari vestra vocatione trans ferremini. Quod tamen meis ipsius exigentibus pcccatis, qui, a.mundi exordio, fraudis errore in interitum ac perniciem humanum genus malus in quxit, vobis quoque suadere omnino potuit, ut præ veritate 342 mendacium pluris faceretis; nec tam Deo, iisque bonis, quæ sanctis reposita sunt, quam seductoribus, nec nisi ad mortem doctis ca pere, ex inolita mala indole indulgeretis, atque ad proprium vomitum, ut prophetæ vocibus utar, tanquam canes reverteremini •; etiam atque etiam jubeo ac denuntio, siquidem sic immedicabiliter Prov. xxvi, 11.
col. 589–590page 103 of 144
PG 91:589Δαβὶδ ὁ μέγας προφήτης καὶ βασιλεύς, τοῖς ἀγα πᾶν τὸν Θεὸν προθεμένοις, καὶ πάντων τῶν ἐπὶ γῆς τὴν ἔνθεον σωτηρίαν προελομένοις, τὴν ἀληθῶς γνωστικὴν ὁδὸν παραδεικνὺς τῶν θείων ἀρετῶν, καὶ τὴν ἔμπρακτον τῆς γνώσεως θύραν ὑπανοίγων, φη σίν· Ἀρχὴ σοφίας φόβος Κυρίου· σύνεσις δὲ ἀγαθὴ πᾶσι τοῖς ποιοῦσιν αὐτήν. Εἰ δὲ σοφίας ἀρχὴ καθέστηκεν ὁ φόβος, τέλος δηλαδὴ σοφίας, ἡ ἀγαθὴ πέφυκεν εἶναι σύνεσις, τοῖς ποιοῦσιν αὐτήν. Εἰ δὲ ταῦτα τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, ὅση δύναμις τὸν φόβον τοῦ Θεοῦ κτήσασθαι σπουδάσωμεν, καὶ τὴν σύνεσιν τὴν ἀγαθήν. Τὸν μὲν φόβον, ἵνα φύγωμεν τῆς ἁμαρτίας τοὺς μολυσμούς, τῇ προσδοκίᾳ τῶν αἰωνίων κολάσεων αὐτοὺς τῆς ψυχῆς ἐκτινάσσοντες τὴν δὲ σύνεσιν, ἵνα πάντων ποιηταὶ τῶν θείων ἐπι στήμονες ἀποδειχθῶμεν θελημάτων. Ο γὰρ φοβούμενος τὰς ἐπὶ ταῖς παραβάσεσι τῶν θείων ποινές ἐντολῶν, τοῖς μολύνουσιν αὐτοῦ τὴν ψυχὴν οὐχ ἁλίσκεται πάθεσιν· καὶ ὁ τὴν σύνεσιν τὴν ἀγαθὴν ἐνδιαθέτως ἔχων, κατὰ τὸν δέοντα λόγον διακρίνουσαν τῶν αἰωνίων τὰ πρόσκαιρα, πᾶσι γίνεται τοῖς θείοις κατάκομος ἀγαθοῖς, μηδενὶ τρόπῳ τὴν ἐν αὐτ τῷ γνῶσιν ἀργεῖν δειχθῆναι παρασκευάζων. Ως γὰρ ὁ φόβος ἐν τοῖς ἀληθῶς τὸν Θεὸν φοβουμένοις, τῶν ἀκαθάρτων γίνεται παθῶν ἀναιρέτης· οὕτως καὶ ἡ σύνεσις τῶν ἀληθῶς συνετῶν, πασῶν γίνεται δημιουργὸς τῶν ἀρετῶν. Οὐκοῦν φοβηθῶμεν τὸν Θεόν, καὶ μηδὲν ὧν μὴ βούλεται πράξωμεν· καὶ τὴν αὐτοῦ σύνεσιν ἀγαπήσωμεν· καὶ μηδὲν ὧν βούλεται πράττειν καταμελήσωμεν: Μισεῖ γὰρ πᾶσαν ἀνο μίαν ὁ τὸν Θεὸν φοβούμενος, καὶ ἀγαπᾷ πᾶσαν δι καιοσύνην, ὁ τὴν ἀγαθὴν εἰσοικισάμενος σύνεσιν. Σημαίνει γὰρ ὥσπερ τὸν φοβούμενον τὸ πρὸς τὴν ἀνομίαν μῖσος· οὕτως καὶ ἡ πρὸς τὴν δικαιοσύνην ἀγάπη, κατάδηλον ποιεῖται τὸν συνετόν. η Μὴ τοίνυν κατηφείας ήθεσι μόνοις τον φόβον σχηματισώμεθα, μηδὲ μέχρι τῶν φαινομένων τρόπων ὑπάρχουσαν τὴν εὐλάβειαν δείξωμεν· ἀλλὰ διαθέσει ψυχῆς, καὶ ταπεινώσει καρδίας πυκνοῖς κατὰ τὸ βά θος στεναγμοῖς κατησφαλισμένης· καὶ τῇ μάστιγι τῆς τῶν προημαρτημένων μνήμης κατὰ τὴν συνείδησιν ἀφανῶς πληττομένης, καὶ διὰ τοῦτο τῇ πρὸς ἑαυτὴν συστολῇ τὰ τῶν ἄλλων πταίσματα παντελῶς ὁρᾶν οὐκ ἀνεχομένης. Ο γὰρ μόνοις τοῖς ἤθεσι τὸν τοῦ Θεοῦ φόβον ὑποκρινόμενος, οὐδὲν τοῦ πιθήκου τὸ σύνολον διενήνοχεν, ἀνθρώπων ἤθη μιμουμένου καὶ σχήματα. Τοῦτο γὰρ τὸ ζῶον ἐν τετράποσι, τῆς ἀν θρωπίνης φύσεως πόρρω κατὰ φύσιν διεστηκός, τῇ τῶν ἠθῶν μιμήσει τοῖς θεωμένοις ἄνθρωπος εἶναι δοκεῖ, μηδὲν φύσει κεκτημένος ἀνθρώπινον· ὥσπερ καὶ ὁ τὰ μὲν ἤθη τῶν ἀληθῶς φοβουμένων τὸν Κύ ριον πρὸς τὴν τῶν ὁρώντων ἀπάτην μιμούμενος, τὴν δὲ τῆς γνώμης διάθεσιν οὐκ ἔχων κατὰ τὸ ἴσον ἐκείνοις
præditus sit; sic et justitiæ amor, eum qui sit vero operæ pretium duxi, ea sub compendio dicere, quæ tibi pariter ac mihi cunctisque audire volentibus commodum præstent, ac saluti conducibilia exsistant. Magnus ille propheta atque rex David, quibus animo constitutum sit ut Dei dilectioni studeant, cunctisque terrenis divinam salutem anteponant, spiritale vere ac scientia nitentem divinarum virtutum viam commonstrans, fultamque actione scientiae januam subapericus, Initium, inquit, sa pientiæ timor Domini; intellectus autem bonus om nibus facientibus eumi Siquidem vero tinor ini tium sapientiae est; finis utique sapientia, intelle clus bonus facientibus eum suopte genio est. Quod si hæc ita se habent, quanta facultas studeamus Dei timorem adipisci, ac intellectum bonum parare; timorem quidem, ut peccati sordes caveamus, quas æternorum cruciatuum exspectatione longe animo excutiamus; intellectum vero, ut divinarum soler tes effectores voluntatum reddamur. Qui enim po. ras illis constitutas, qui Dei mandatorum trans gressores sunt, proclive metuit, pelluentibus ani anum affectibus atque vitiis, haud se capi sinit; ac cui intellectus bonus animo repositus est, quo nempe convenienter aptaque ratione temporanca ab æternis discernat, divinis omnibus bonis eluxu rians evadit, hoc præstans, ne qua fultus scientia est, ullo modo iners illi ac otiosa sit. Quemadmo dum enim timor, in eis qui vere Dei timore ducun tur, immundos omnes affectus libidinesque inter imit; sic et i tellectus, his qui vere animo intelli gentes ac solertes sint, omnium parens ac auctor virtutum exsistit Deum igitur timeamus, nec co rum quæ illi abiubent, aliquid faciamus, ejusque diligam is intellectum, nec eorum quæ velit eique accepta sint, quidquam. praestare negligamus. Nam qui tinet Deum, omnem odit iniquitatem; 349 quique intellectum bonun, cordis hospitio excepit, omnem justitiam diligit. Quemadmodum enim ini quitas odio habita, ejus certa nota est qui timore intelligens ac prudentia fulgeat, manifestum facit. Ne igitur sola vultus mœstitia timorem simule mus, neque motu duntaxat gestuque corporis con spicuis moribus, pietatem prodamus; sed animi afectu cordisque humilitate crebris ab imo muniti suspiriis, vitæque anteact delictorum flagello con scientia vindice occulte vapulantis, eamque ob rem, qua in se ipsum modeste contrahitur, aliorum la psus atque errata omnino videre non sustinentis. Qui enim sola vultus specie, gestuque et habitu Dei timorem simulat, nihil prorsus a simia differt, humanos gestus motusque imitante. Ilæc enim quadrupedum una animans, cum per naturam ab humana longe dissita indole sit, gestus motusque æmula compositione cernentibus pene hominem ingerit, cum nihil natura habeat quod vere hu mauum sit; uti etiam, qui hosce vere timentium Dominum motus ac compositionem, ut fucum vi dentibus faciat, foris exprimit, nec pari illis ra i Psal. cx, 10.
col. 591–592page 104 of 144
Epistola XIX
PG 91:591ἐπὶ τοῖς θείοις δόγμασιν ἀγνοίας λυτρούμενον, ὅσον τὸ πρὶν τῆς ἐπ' αὐτοῖς ἐδόκουν ἀντέχεσθαι γνώσεως. Διὸ θαυμάσας σου τὴν ἐν ὅλοις ἀγχίνοιαν, μόνην ἐκείνην ἀναβοήσας τὴν φωνὴν ἀπεφθεγξάμην, ἣν πάλαι γυνή τις πρὸς τὸν Κύριον κέκραγε, τῶν αὐτ τοῦ ῥημάτων καταπλαγεῖσα τὴν δύναμιν Μακαρία ἡ κοιλία ή βαστάσασά σε, καὶ μαστοὶ οὓς ἐθή λασας. Οὐ μόνον δὲ τὴν τεκοῦσαν σε μακαρίζω, τίμιε Πάτερ, ὡς τοιούτου μητέρα γενέσθαι κατ αξιωθεῖσαν· ἀλλὰ καὶ τὴν συλλαμβάνουσαν, καὶ κύουσαν ἀεὶ τὸν εὐσεβῆ λόγον καὶ τίκτουσάν σου διάνοιαν ὡς τοῦ ὑπὲρ φύσιν Λόγου κατὰ χάριν κοιλίαν ἀποφανθεῖσαν χωρητικήν, διὰ τὴν πρὸς αὐτὸν τὸν Λόγον τῆς γνώμης οἰκείωσιν. Καὶ μὴν κατὰ τὰς δὲ τὰς παγίας ἕξεις τὰς ἐκ τῆς σῆς καρδίας ἐκδιδομένας, αἷς μαστῶν δίκην κατά τε τὴν πράξιν καὶ τὴν θεω ρίαν διατρέφεις τὸν Λόγον, τῇ χορηγίᾳ τῶν εὐσεβῶν νοημάτων τε καὶ τρόπων συναυξανόμενον· καὶ παρα δόξως εἰπεῖν, τὴν οἰκείαν αύξησιν του διατρέφοντος νοῦ ποιούμενον θέωσιν. Τί γὰρ ἕτερον εἶχον φθέγξασθαι πρὸς σέ, τίμιε Πάτερ, τοιούτων γεννήτορα Λόνων γεγενημένον θεώμενος; δι' ὧν, ὡς ἐξ ὅρους τινὸς τοῦ ὕψους τῆς γνώσεως τὴν ἐπὶ τοῖς θείοις δόγμασι, καθάπερ πλάκας θεοχαράκτους διὰ τοῦ νέου Μεσίτου καὶ ἐφ' ἡμῖν 60 μεγάλου Μωϋσέως καὶ ἱερέων ἱερέως, καὶ τῆς καθ' ὅλην τὴν οἰκουμένην ἐξάρχου θείας ἱερω σύνης, κομισθεῖσάν τε καὶ ἐκδοθεῖσαν κατεμήνυσα; ψῆφον· ἣν ἡ ἁγία καὶ μόνη προσκυνουμένη Τριάς, ὡς δι᾿ ὀργάνου τοῦ ῥηθέντος ὑπηγόρευσεν ἀρχιερέως, καὶ πρὸς ὁμόνοιαν πλέον ἐπέδησε τὰς ἐκκλησίας, εἰς οὐδὲν θεμένας τὴν δόξασαν τοῖς πολλοῖς γεγενῆσθαι κατὰ τὴν ᾿Αλεξάνδρου πόλιν περὶ τὴν πίστιν καινοτομίαν. υἱοθετεῖσθαι καταξιούμενος: καὶ τοσοῦτόν με τῆς Ταύτην γὰρ ὁλοσχερῶς ἡ δοθεῖσα διεσώσατο μ φος τὴν ἔννοιαν, καθ᾽ ἣν πιστεύειν οἱ θεοφόροι Πατέρες ἡμῶν ταῖς ἁγίαις Ἐκκλησίαι, παρέδοσαν ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν φάμενοι Θεόν Λόγον καὶ πρὸ σαρκὸς, καὶ μετὰ σαρκός· ἦν αὐτὸς ἑαυτῷ δι᾿ ἡμᾶ; ἐψυχωμένην νοερῶς καθ᾽ ὑπόστασιν ἤνωσεν, ἐκ τῆς ἁγίας Θεοτόκου καὶ Ἀειπαρθένου προσληφθεῖσαν Μα ρίας· σπορά δηλαδὴ τῆς οἰκείας αὐτὸς γενέσθαι καταξιώσας σαρκώσεως· ἵνα καὶ ἄνθρωπος ἀληθῶς γένηται· καὶ δείξῃ κατὰ τὴν ἄσπορον σύλληψιν, καὶ τὴν ἄφθορον γέννησιν τὴν φύσιν καινοτομουμένην καὶ μηδεμίαν τῇ καινοτομίᾳ πάσχουσαν μείωσιν. Θεοῦ γὰρ δι' ἀγαθότητα πρὸς ἀνθρώπους ὑπῆρχεν αυθαίρετος κένωσις τὸ μυστήριον, ἀλλ' οὐ θεότητος ἔκπτωσις, ἡ διὰ σαρκὸς ἑκούσιος συγκατάβασις μεμένηκε γὰρ ὅπερ ἦν, καὶ γενόμενος ὅπερ οὐκ ἦν ἄτρεπτος γάρ. Καὶ ὅπερ γέγονε διετήρησε, διαμείνας ὅπερ ὑπῆρχε φιλάνθρωπος γάρ. Δι᾽ ὧν ἐνέργει θεοπρεπῶς, δεικνὺς ὅπερ γέγονεν ἀναλλοίωτον· καὶ καὶ μὴν τάς. ἐφ' ἡμῶν.
divinius est propense transmutatur, cui id tanti muneris obtigit, ut in filium ab universorum Pa rente adoptetur. Tantumque me a divinorum decretorum ignorantia liberari cognovi, quantum antea eorum mihi videbar scientia fulciri. Quam obrem admiratus tuam in omnibus solertiam, eam solummodo vocem extuli ac clamavi, qua olim mu lier quædam et ipsa Dominum clamore prosecuta, dum illius stupet verborum potentiam, ait: Beatus venter, qui te portavit, et ubera, quæ suxisti. Ne que vero solum parentem tuam, venerande Pater, beatam prædico, quæ tantæ prolis effici mater me ruerit; verum etiam quæ concipiat, piumque sem per sermonem et pariat et enitatur, mentem tuam; ut quæ per gratiam, Sermonis natura superioris, ipsa animni ac voluntatis cum Sermone et ratione necessitudine, uterus capax exsistat; qui et pro co ac cordis tui firmi habitus dilatantur, quibus uberum instar actionis pariter ac contemplationis cultu Sermonem alis, piorum sensuum ac conce ptuum modorumque subministratione, una augea tur; ac (rem inauditam!) ipsum suum augmentum, alentis eum mentis deificationem efficiat. Quid enim aliud ad te loqui poteram, venerande Pater, qui talium te Sermonum parentem factum conspi cerem, quibus fultus, quasi ex monte quodam, su blimi divinorum decretorum scientia, velut tabu las Dei digito exaratas, novi Mediatoris magnique in nobis Mosis ac sacerdotum sacerdotis, divinique per 344 omnem orbem sacerdotii præsidis ope ra delatam editamque sententiamı, evulgasti; quam sancta solaque adoranda Trinitas, eo, quem dixi, antistite, tanquam organo dictavit, majoremque in modum Ecclesias concordiæ vinculo, spreta quæ vulgo facta Alexandriæ circa fidem novatio vide batur, devinxit. Hanc enim integre data sententia servavit in telligentiam, secundum quam divini Patres nostri tenendam sanctis Ecclesiis fidem tradiderunt qui nempe unum eumdemque Deum Verbum et ante carnem et cum carne dixerint: quam is sibi pro pter nos intelligentium more animatam, ex sancta Dei Genitrice semperque Virgine Maria assum plam, hypostatice (in persona scilicet) univit, cum ipse suæ ipsius incarnationis semen feri voluis set, ut et vere homo fieret; ac tum conceptu sine semine, tum partu corruptionis omnis experte innovatam naturam, nec ex innovatione ullam di minutionem passam, ostenderet. Dei enim ob sun mam bonitatem erga homines voluntaria exinani tio exstitit mysterium; non quod sponte per car nem se nobis demisit ac inclinavit deitatis amissio. Mansit enim quod erat, etiam factus quod non erat; quippe cum sit immutabilis, servavitque quod factus est, id manens quod erat, quod nimirum ↑ Luc. xi, 27. Fr. " Fr. 6' Hæc de Sergio, cum adhuc catholicas pust vulgata Cyri c Fitula Alexandriæ ageret.
col. 593–594page 105 of 144
PG 91:593δι' ὧν ἔπασχεν ἀνθρωποπρεπώς, πιστούμενος ὅπερ ἦν μὴ τρεπόμενον. Ἐνήργει γάρ, τὰ μὲν θεῖα σαρ κικῶς, ὅτι διὰ σαρκὸς φυσικῆς ἐνεργείας οὐκ ἀμοι φούσης· τὰ δ᾽ ἀνθρώπινα θεϊκῶς, ὅτι κατὰ θέλησιν ἐξουσιαστικῶς, ἀλλ᾽ οὐ κατὰ περίστασιν τὴν τῶν ἀνθρωπίνων παθημάτων προσίετο πεῖραν. Οὔτε γὰρ τὰ θεῖα θεϊκῶς, ὅτι μή γυμνὸς ὑπῆρχε Θεός· ούτε τὰ ἀνθρώπινα σαρκικῶς, ὅτι μὴ ψιλός ἄνθρωποςἦν. Διὰ τοῦτο τὰ θαύματα δίχα πάθους οὐκ ἦν· καὶ τὰ παθήματα χωρὶς οὐχ ὑπῆρχε θαύματος· ἀλλὰ τὰ μὲν, ἵν᾽ εἴπω τολμήσας, οὐκ ἀπαθῆ· τὰ δὲ προδήλως θαυμάσια· καὶ ἄμφω παράδοξα, ὅτι καὶ θεῖα [ καὶ ἀνθρώπινα ] ὡς ἐξ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ προερχόμενα Θεοῦ Λόγου σεσαρκωμένου, δι' ἀμφοτέρων πιστουμένου πραγματικῶς, τὴν τῶν ἐξ ὧν, καὶ ἅπερ ὑπῆρχεν ἀλήθειαν. Τὸ γὰρ ἔκ τινων ἀσυγχύτως ενώ σει να τῇ κατὰ σύνοδον φυσικὴν ἀποτελούμενον, καὶ τὰς φύσεις ἐξ ὧν συνέστηκεν ἀτρέπτους διατηρεί, καὶ τὰς αὐτῶν συστατικὰς ἀμειώτως διασώζει δυσ νάμεις, εἰς ἑνὸς ἔργου συμπλήρωσιν· εἴτε πάθος, εἴτε θαῦμα τὸ γινόμενον ἦν, κατὰ τὴν εἰκόνα τοῦ 345 θαυμαστού σου, Πάτερ, καὶ τῷ μυστηρίῳ τῆς θείας σαρκώσεως προσφυούς παραδείγματος, τῆς ἐκπυρωθείσης μαχαίρας, ἧς τὴν τομὴν ἐπιστάμεθα καυστικὴν, καὶ τὴν καῦσιν οἴδαμεν τμητικήν. Πυρὸς γὰρ καὶ σιδήρου καθ᾽ ὑπόστασιν γέγονε σύνοδος, μηδετέρου τῆς κατὰ φύσιν διὰ τὴν πρὸς θάτερον ἔνωσιν ἐκστάντος δυνάμεως· μήτε μὴν ἄφετον ταύτην κεκτημένον μετὰ τὴν ἕνωσιν, καὶ τῆς τοῦ συγκε μένου καὶ συνυφεστῶτος κεχωρισμένην. Ταύτην μὲν οὖν εἶνον ἐγὼ τοῖς ὑμετέροις γράμ μασι σοφῶς ἐνυφανθεῖσαν τὴν τῶν θείων δογμάτων ἀκρίβειαν, ἧς κατὰ τὴν ἐνοῦσάν μοι περὶ τὸ νοεῖν μετρίαν δύναμιν ἐπιστήσας τὸν νοῦν, ηὐξάμην ἱκανωθῆναι ταύτην φυλάξαι, καὶ τῇ διανοίᾳ κατασχεῖν, ὑπὸ λήθης τινὸς μὴ δεχομένην περιγραφήν. Σὺ δὲ, Θεοτίμητε Πάτερ, συμπάθησόν μοι τῷ σῷ δούλῳ, καὶ τὴν δέουσαν ὡς φιλάνθρωπος παράσχου συγγνώμην, ἀδυνατοῦντι πρὸς τὴν τῶν κεκελευσμένων ἐγχείρησιν. Καὶ μή μου καταγνῷς ἀπείθειαν· ἀλλὰ μᾶλλον ἀπόδεξαι με τῆς οἰκείας ἀμαθίας ἐπιγνώμονα γενέσθαι σπουδάζοντα. Μισητὸν γὰρ τὸ προπετές, καὶ πρῶτον τῆς ἐσχάτης ἀγνοίας γέννημα· καθ' 8 πέφυκεν ἡ τῆς ὑπερηφανίας διαφαίνεσθαι νόσος, ἕξιν δημιουργοῦσα τοῖς αὐτῇ κατειλημμένοις ἀντί θεον· καὶ δέξαι μου παντὸς πάθους καθαρὰν τὴν ἐπὶ τοῦτο παραίτησιν· καὶ μὴ ἀπώσῃ μὲ τοὺς αὐτ τούς σοι προβαλλόμενον λόγους, οὓς ἐπὶ τοῖς τοιού τοῖς πρὸς τὸν Θεὸν Μωϋσῆς πρότερον καὶ Ἱερεμίας ὕστερον προϋβάλλοντο· ὁ μὲν, Δέομαι, Κύριε, Διαφόρων δηλονότι κατὰ οὐσίαν, ήγουν θεότητος καὶ ἀνθρωπότητος. ἐν μηδε μήν.
lumanitate propensissimus sit: quibus divino more operabatur, id quod factus erat illibatum osten dens; ac quibus humano paliebatur, id quod erat omnis expers mutationis ostendens. Operabatur enim, divina quidem, carnali ratione (carne scili cet media, quæ naturalis suæ operationis expers non esset), humana autem, divina potestate, qui ipse voluntate suoque arbitratu ac imperio, non humana ulla necessitate, humanorum in se affe ctuum laborumque periculum reciperet. Neque enim divina divine, quod non nudus Deus erat; neque humana carnali ratione, quod non homo simplex ac purus exsistebat. Quamobrem nec mi racula absque passione erant, nec passiones mira culo carebant: verum illa quidem (ut, audentius dicam) non immunia a passione erant; hæ autem, perspicue mirabiles exsistebant: utraque denique inaudita ac nova, quod et divina erant et humana, velut ex uno eodemque Verbo incarnato profici scentia, quo utrisque realiter eorum ex quibus, ac quæ exsistebat, veritatem astrueret. Quod enim ex quibusdam inconfuse conflatur, eo unionis genere quod naturali eorum coadunatione praesta tur, tum naturas, ex quibus est, servat minutio nis expertes; tum quæ eas constituant insi gniantque, vires ac facultates, nulla earum labe ad unum opus complendum retinet incolumes, sive actio, sive passio erat, id quod gerebatur, uti nimirum præfert ac repraesental, admirandum tuum illud, ac cum primis divinæ Incarnationis mysterio conveniens appositumque, Pater, exemplum; igne scilicet ardentis et condentis gladii, cujus et se elionem ejusmodi novimus, ut urendi vim habeat, et ustionem non nescinus quæ secandi vi polleat. Sic enim ignis ferrique in supposito facta conjunctio est ac adunatio, ut quod alterum alteri accesserit, neutrum naturalem vim suam ac facultatem amiserit; at neque liberam solutamque post unionem, sejunctamque eam habeat, ab alterius cum quo concrevit unaque consistit. Hanc sane vestris litteris sapienter intextam in veni, divinorum dogmatum accuratam sententiam, cui pro exigua tenuique ingenii mei facultate ani mum adhibens, optabam idoneus esse qui eam con servarem, nullaque oblitterandam oblivione, mente retinerem. Tu autem, in Deo mihi plurimum co lende Paler, miserere mihi servo tuo, ac, quam de cet, tanquam benignus et misericors, veniam præ be; cui per facultatem non liceat, id, quod jubes, tentare. Neque vero me mobedientiæ damnes, sed potius lauda ac proba, qui meam ipse inscitiam stu deam agnoscere. Exosa enim res temeritas, prima que supremæ dementiæ proles, qua se proclive prodat eluceatque superbiæ morbus, impii Deoque adversantis habitus in eis auctor, qui illo correpti sunt: quodque adeo hic excuso defugioque nullo vitio aut foco æqui bonique consule; nec iisdem te verbis, quibus eadem fere occasione, Moyses pri mum, tumque deinde Jeremias Deum affati sunt, propense affantem repuleris. Ac prior quidem Quce scilicet essentialiter distinctae sint, id est, ex deitate et humanitate. Fr.
col. 595–596page 106 of 144
PG 91:595λέγων, οὐχ ἱκανὸς εἰμι πρὸ τῆς χθὲς οὐδὲ πρὸ τῆς τρίτης ἡμέρας, οὐδὲ ἀφ' οὗ ήρξω λαλεῖν πρός με· ἰσχνόφωνος καὶ βραδύγλωσσος εγώ ενέργεια ενέργημα ενέργεια εἰμι. Ὁ δὲ, Ο ὢν, Δέσποτα Κύριε, φάσκων, οὐκ ἐπίσταμαι λαλεῖν, ὅτι νεώτερός είμι. Επ' ἀληθείας γὰρ ἰσχνόφωνος εἰμι καὶ βραδύγλωσσος, καὶ τῆς ἐπὶ τῷ λαλεῖν τὰ καλὰ συνέσεως ἐστερημένος· μήτε νοῦν ἔχων ἐπιβάλλοντα τοῖς θείοις, μήτε τὴν κατὰ προφορὰν λόγον, ἐξυπηρετεῖσθαι τῷ μεγέθει τῶν ζητηθέντων δυνάμενον. Νεάζω γὰρ ἔτι τοῖς πάθεσι, καὶ πλεονεκτοῦσαν τὸν νόμον τοῦ πνεύματος κέκτημαι τῆς σαρκὸς τὴν ἐπανάστασιν. Οπόταν καὶ εἰ δῶμεν καθ᾽ ὑπόθεσιν μηδὲν λείπεσθαι· με τῆς ἐν τούτοις δυνάμεως, τίς οὕτω θρασὺς ὑπάρχει καὶ τολμηρός, ὥστε τοῖς οὕτω κατὰ θείαν ψῆφον ἱεραρχικῶς θεσπισθεῖσιν, ἐπιδιατάττεσθαι; Παρακαλῶ δὲ μᾶλλον τιμίοις σου γράμμασιν ὁρισμῷ μοι διασαφῆσαι, τίς ἡ ἐνέργεια, καὶ ποσαχῶς ἡ ἐνέργεια, καὶ τί παρὰ ταύτην ἐπὶ τὸ ἐνέργημα· καὶ τίνα τούτων φαμὲν, πρός τε τὸ ἔργον καὶ τὴν πράξιν τὴν διαφοράν, ἵνα ἔχω τῶν γραφέντων γινώσκειν τὴν δύναμιν. Ούπω γὰρ ἀκριβῶς ἐπιστῆσαι δεδύνημαι, τίνα καὶ πῶς λεγομένην ἢ νοουμένην ἐκδέξασθαι χρὴ τὴν μίαν ενέργειαν Οὐχ ἁπλῶς γὰρ φωνὰς ἀσήμους προ φέρομεν, ἀλλ᾽ ἐννοίας ταῖς φωναῖς διασημαίνομεν. Δι' ἣν αἰτίαν, φωνὰς μὲν πολλάκις παραχωρούντας εὗρον τοὺς θεηγόρους Πατέρας", ἐννοίας δὲ οὐδαμῶς ὅτι μὴ ἐν συλλαβαῖς, ἀλλ' ἐν νοήμασί τε καὶ πρά γμασι τὸ τῆς σωτηρίας ἡμῶν ὑπάρχει μυστήριον. Τὸ μὲν γὰρ ἐποίουν, εἰρήνην φροντίζοντες· τὸ δὲ ψυχάς τῇ ἀληθείᾳ στηρίζοντες. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτων. Δέομαι δὲ, Πάτερ τίμιε, τῆς σῆς ἁγιότητος, εὐτ μενῶς τοὺς τοῦτο τὸ μέτριον ἐπιφερομένους γράμμα θείους προσδέξασθαι Πατέρας, διὰ χρείαν λυσιτελοῦσαν τῷ κοινῷ τάγματι τῶν μοναχῶν, ἑαυτοὺς εἰ; τοῦτον πλοῦν ἐπιδεδωκότας· καὶ πάντα γενέσθαι αὐτοῖς καταδέξασθαι, ὅσα τῆς θείας ἐντολῆς ὁ άκρω ης βούλεται λόγος, τοὺς τῶν θείων εφιεμένους, καὶ μονώτατον τοῦ οἰκείου βίου τὸν σαρκωθέντα Λόγον ἔχοντας ὑποτύπωσιν. Αξιοι γὰρ τυγχάνουσι τῆς προσφέρομεν. οι ΝΟΤΑ. Τὴν μίαν ενέργειαν. πολυσήμοις
Precor, Domine, ait, non sum idoneus ante hestcrnam neque ante nudiustertianam diem, neque ex quo capisti loqui ad me: gracili voce et tarda lingua ego sum. Alter. vero: O qui es, Dominator Domine; nescio loqui, quία puer ego sum h. Vere enim gracili voce sum et tar diore lingua, omnique intelligentiæ vi-346 desti tutus, ad ea quæ pulchra sunt ac honesta eloquenda; qui nec mentem divinis insistentem habeam eaque capientem, nec sermoneni oris ejusmodi, ut eorum quæ in quaestionem trahuntur par magnitudini exsistam. Vigent enim adhuc in me affectus ac vi tia, carnemque oppido rebellem legi spiritus præ valentem habeo.' Quin etsi per hypothesim, nihil cam in rem quod sit facultatis, deesse dederimus; quis sic temerarius et audax, ut quæ in hunc mo dum divino sacerdotum sunt sancita suffragio, præsumat superordinare? Rogo potius ac obsecro ut venerabilibus tuis litteris, certa mihi defini tione explices quæ sit (nos operationem dicamus) et quot modis dicatur, ac quid præter il lam sit vox quamve horum et ab opere et ab actione distinctionem dicamus, ut sic eorum quæ scripto continentur, vim perdiscere valeam. Nondum enim accurate satis intelligere potui, quæ scilicet, ac quomodo dicta seu intellecta, una accipienda sit. Nec enim temere nulloque sensu voces proferimus, sed iis animi sensa atque conceptus significamus. Hinc adeo est, cur divinos Patres haud raro voces concessisse inveniantus, sensa vero ac sententiam, nequaquam; quod nempe salutis nostra mysterium, non in syllabis, sed in sententiis rebusque positum sit. Ac primum quidem præstabant, quod solliciti essent ut paci consulerent; alterum autem, ut veritate animos stabilirent. Atque hac hactenus. Rogo autem, venerande Pater, sanctitatem tuam, ut placide divinos Patres, tenues basce litteras allaturos, humaniusque suscipias; viros scilicet, qui ut communi monastici ordinis utilitati consu lerent, hujusce navigationis discrimen adierunt sicque în eos agi velis, eaque omnia illis impendi officia, quæ illos merito consequi velit, divini mandati accurata ratio, qui divinorum desiderio teneantur, unamque ac singularissimam vitæ suæ Exod. 1y, 10. b Jerem. 1, 6. (h). 10 Fr. Greg. oral. 20 et 44 et alibi. Hoc itaque spectabat nibus et voluntatibus, ubi alterum synodo generali Pyrrhi lucubratio, ut traheret ad unius in Christo operationis assensum, Maximoque subdole obrepe ret, velut fere Surgius obrepsit Honorio. Scite Ma ximus aperiendum vocis sensum rogat, quod non raro vocibus ludant hæretici, illisque virus suum contegant ac spargant Catholico sensu nonnihil vocibus indulgenduni, uti factum Atha nasio, conciliandis Orientalibus et Occidentalibus, Basilio et Gregorio Theologo erga Eunomianos, ac demum Joanni Constantinopolitano ejusque syno do, erga Philippicum: si tamen hæc postrema verą dispensatio fuit, non fidei ipsa proditio; suppres sio scilicet unius et duarum in Christi operatio sic clare damnatum, alterum assertum fuerat in que dogma tractum; quam ille synodum omni co natu sublatam volebat: et vero sublatam gloriari poterat, quæsito illo silentio, quod ante decisio nem exploratamque hæreticorum in eo versutiam ac fraudem, sufficiens fidei confessio videbatur, velut hic in Maximo, non post illam. Si quid ta men ibi erratum contra fidei confessionem, com mune Græcorum erratum fuit, illorum etiam qui sanctitate clari in utraque Ecclesia divinis honori bus coluntur. Videnda Joannis patriarchæ Apolo gia ad Constantinum papam, tomo altero mei An ctarii, qui est de hæresi Monothelitarum.
col. 597–598page 107 of 144
PG 91:597ὑμετέρας ἐπὶ τοῦτο σπουδῆς, ὅτι τὸν θεῖον έλκουσιν ἀμέμπτως τῆς ἀρετῆς τε καὶ τῆς γνώσεως ζυγόν, Δέδοικα δὲ ταῦτα γράφων μὴ παῤῥησίας ακαίρου καὶ ἀπειροκαλίας παρὰ τοῖς οὐκ ειδόσι σε, Πάτερ, καὶ τῆς σῆς πεῖραν οὐκ εἰληφόσι συγκαταβάσεως, όνειδος ἀπενέγκωμαι· καὶ λεχθῇ καὶ περὶ ἐμοῦ δικαίως, ὅπερ τις τῶν ἔξω τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς λόγου σοφῶν ἔφη, θεασάμενος ἐπί τινι φυσηθέντα τινὰ τῶν ἀπειροκάλων Ἐξέμησε πρὸς ὕβριν μωρόν, σοφὸς μειδιάσας. Ἐν πᾶσιν οὖν, ἅγιε Πάτερ, συγχώρησόν μοι τῷ σῷ δούλῳ, καὶ ταῖς σαῖς πανιέροις εὐχαῖς ἐξιλέωσόν μοι Χριστὸν τὸν Θεὸν, ὃν διὰ παντὸς τῇ τε τοῦ νοῦ καθαρότητι, καὶ τῇ ἀκριβείᾳ τοῦ βίου θεραπεύεις. Κ'. - Τοῦ. αὐτοῦ πρὸς Μαρῖνον μονάζοντα. Ἐγὼ μὲν εἰδὼς τῶν οἰκείων πλημμελημάτων τὸ πλῆθος, καὶ τὴν ἐπ' αὐτοῖς ὡς εἰκὸς διαδεξομένην με κατάκρισιν, μετὰ τὴν ταύτης ἀπόλειψιν τῆς ζωῆς καθορῶν· καὶ οἷον ἐκεῖνο τὸ μέγα καὶ φρικτὸν δι καστήριον κατὰ ψυχὴν ἤδη συνηθροισμένον κατα ναῶν, ἐφ' οὗπερ κατ' ἀξίαν ἕκαστος ὧν πεπράχα μεν τὰς ἀμοιβὰς ἀποληψόμεθα· τὴν σιωπὴν σύνοικον ἔχειν διενοήθην, τῶν ὑπὲρ ἐμὲ θείων λόγων, ὡς γέ μοι δοκεῖ, παντοίως φειδόμενος, μή πως πλέον κατακριθῶ καὶ δικαιότερον, ὡς λόγους Θεοῦ προφέρων ὑπ' ἐμοῦ τῇ τῶν ἀγαθῶν ἔργων απραξία νενε χρωμένους, καὶ διὰ τοῦτο τοῖς ἀκούουσι τὴν ἐν χά ριτι ζωὴν παρασχεῖν οὐ δυναμένους· καὶ τοὺς τῶν ἀρετῶν παραδεῖξαι τρόπους ἐν τῇ πολιτεία μου τοῦ λέγοντος οὐκ ἰσχύοντας· καὶ γένωμαι τῆς μελλούσης ὑπόδικος ἀπειλῆς, ὡς οὐ μόνον αὐτὸς ἐν ἐμαυτῷ διὰ τῶν πονηρῶν μου τρόπων τοὺς ζωοποιούς τοῦ Θεοῦ καταφονεύσας λόγους, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀκούουσι τῆς πρὸς αὐτοὺς καταφρονήσεως εἰκόνα ζῶσαν, καὶ πᾶσι κατάδηλον, τὴν ὅλην μου τοῦ βίου πονηράν ἀναστροφὴν παρεχόμενος. Ἐγὼ μὲν οὖν, ὡς εἶπον, ταῦτα καὶ εἰδὼς καὶ φοβούμενος, τὴν περὶ τὸ λέγειν τε καὶ γράφειν τοὺς θεοὺς λόγους προθυμίαν ἀπὸ εσεισάμην, ὧν οὐκ ἔχω τὴν ἐργασίαν, διακενής τους ἐπαίνους παρὰ τῶν ἀκουόντων κομίζεσθαι μεγίστην ἀδικίαν είναι κρίνων, καὶ ζημίαν ὀλέθριον. Επειδή δὲ νενίκηκέ μου τῆς σιωπῆς τὴν ψῆφον ταῖς πολύ λαῖς τῶν θείων ἐπῳδαῖς λογισμῶν, ὁ πολὺς τὴν φρό νησιν, καὶ πάντα μοι τίμιος ὁ ὁσιώτατος ἡγούμενος, ὃν οὐκ ἠδυνήθην ἀπώσασθαι διὰ τὴν ἐμπρέπουσαν αὐτῷ κατὰ θείαν σύνεσιν τῶν ἀρετῶν καλλονήν. καὶ ταύτην ἐβιάσατό με χαράξαι τὴν μετρίαν συλ λαβὴν πρὸς τὴν σὴν θεοσέβειαν, μέρη τινὰ τῶν κατὰ Θεόν σου κατορθωμάτων ἀφηγησάμενος, καὶ ὠφελήσας τὰ μέγιστα· δεῖν ᾠήθην ἐκεῖνα κατ' ἐπιτομήν εἰπεῖν, ὅσα σοί τε καμοί, καὶ πᾶσι τοῖς ἀκούειν ἐθέ λουσι συμφέρον ἐστὶ καὶ σωτήριον. δε ΝΟΤΑ.
informationem, Verbum incarnatum habcant. Di gni enim in hujus negotii parte vestra opera ac di ligentia sunt; quippe qui divinum virtutis ac scien tiæ jugum sine reprehensione trahant. Vereor autem, dum haec scribo, ne importuna libertatis ac rusticitatis probruin notamque apud cos referam, qui mores tuos, Pater, non satis perspectos habent, nec reipsa 347 experimento didicerunt benignis simam demissionem tuam, inque rem supplicum gentili cuidam philosophe, dictum volunt, dum Inclinationem atque in me jure dicatur, quod rusticæ mentis hominem aliquo sibi placentem ac tumentem videt, Stultum ad injuriam, lene ridens, sapiens furore [accendit, In´omnibus igitur, mihi servo tuo, sancte Pater, veniam praebe, tuisque sacratissimis precibus Chri stum Deum propitium redde, quem jugiter colas, tum mentis paritate, tum accurata vitæ ratione. XX. Ejusdem ad Marinum monachum. Sane meæ ipse conscius multitudinis délicto rum, animoque, ut par est, quæ illorum reatu exceptura est, ubi vita hæc defecerit, damnationem vix non oculis contuens; magnumque illud ac tre mendum judicium, prope jain congregatum, mente considerans, in quo quisque nostrum pro eo gesserimus, justam mercedem recipiet, silentium mihi contubernale asciscendum decreveram, ca vens omnino sermones attingere, qui meam longe, ut existimo, facultatem superant; ne forte majoris me reum supplicii, majorique jure constituam, ut qui Dei sermones, mea ipsius, operibus bonis, otiositate ignaviaque emortuos, proferam: quique adeo vitam, quæ in gratia est, auditoribus præbere non valeant, moresque virtutibus ornatos in mea, qui loquar, conversatione ostendere nequeant, futuræ comminationi obnoxius flat, ut qui nedura ipse in memetipso pravis meis moribus vivifcos Dei sermones necaverim, verum etiam qui eorura contemptus expressam vivamque imaginem, auli toribus cunctisque mortalibus, pravam ineam vitae institutionem manifestam ingeran. Sane igitur, uti dicebam, horum ego tum conscius, tum metu exterritus, divinos loquendi ac conscribendi ser mones alacritatem excusseram; rem plane injustis simam arbitratus, damnumque exitiosum, eorum vane ab auditoribus laudes referre, quæ reipsa opere non expleam. Quia tamen quod sic 348 si lentio indulgendum statueram, eamque mihi legen indixeram, multis divinarum rationum incantatio nibus expugnavit, vir prudentia ornatissimus, mi hique omnino colendissimus, sanctissimus prepo situs, quem repellere non licuit, ob elucentem in eo divina prudentia virtutum decorem; coegitque tenuem hanc syllabam ad religiosam pietatem tuam exarare, partem aliquam divinarum tuarum virtu tum commemorans, atque inde maxime juvans, (h) Sit hic Marinus, qui tantis meritis Cypri postea presbyter fuit, ad quem Maximus plura dogmatica scripsit.
col. 601–602page 108 of 144
Epistola XX
PG 91:601τῷ θείῳ φόβῳ πεποιωμένην, Σαδδουκαίός τις ἕτερος * Γραμματεύς, καὶ ὤν, καὶ καλούμενος· τὸ μὲν σχῆμα σώζων τῆς εὐλαβείας μετ᾿ εὐπρεπείας τῆς ἔξωθεν παντελῶς δὲ τοῦ πράγματος διὰ τὴν ἀκά θαρτον ἐν τῷ βάθει που κειμένην τῆς ψυχῆς πρὸς τὰ πάθη φιλίαν ἀπολειπόμενος. Μηδὲ πάλιν μόνη προφορά λόγων πρὸς κάλλος ἀπεξεσμένων τὴν θείαν γνῶσιν ἐπιδειξώμεθα· μηδὲ μέχρι ψιλοῦ τοῦ δύνασθαι μόνον λαλεῖν δίχα τοῦ πράττειν, εἶναι τὴν ἀγαθὴν ὁρισώμεθα σύνεσιν ἀλλὰ διαθέσει ψυχῆς κατὰ τὴν πρᾶξιν ταῖς ἀρεταῖς ποιωθείσης, καὶ διὰ τοῦτο πράξει μὲν τὸ φέγγος λαμπρυνούσης τῆς γνώσεως· γνώσει δὲ τὸν τόνον φαιδρυνούσης τῆς πράξεως· ἵνα τῷ κατὰ τὴν ἀγαθὴν σύνεσιν πόθῳ τοῦ Θεοῦ συνελθὼν διὰ τῶν πραγμά των ὁ φόβος, τελείαν ἡμῖν τὴν θείαν ἐργάσωνται. σοφίαν· ἐν μὲν τῇ κατὰ τὸν θεῖον φόβον ἀποχῇ τῶν κακῶν ἀρχομένην, ἐν δὲ τῇ πράξει τῶν ἐντολῶν κατὰ τὴν ἀγαθὴν σύνεσιν τελειουμένην. Ὁ γὰρ ἐν μόνῃ ψιλῇ τῇ προφορᾷ τῶν θείων λόγων εἶναι τὴν σύνεσιν διοριζόμενος, ἔοικε ψιττακῷ, τοὺς ἀνθρωπίνους μιμηλευομένῳ λόγους. Τοῦτο γὰρ μονώτα τον τὸ ζῶον ἐν τοῖς πτηνοῖς, τοὺς ἀνθρωπίνους διο δασκόμενον ὑποκρίνεται λόγους, μηδὲν ἔχων παντελῶς κατὰ τὴν φύσιν ἀνθρώπινον· ὥσπερ καὶ ὁ μέσ χρι μόνης τῆς ψιλῆς προφορᾶς, τοὺς μὲν τῶν ἀλη θῶς συνετῶν λόγους πρὸς τὴν τῶν ἀκουόντων κατά πληξιν μιμηλευόμενος, τὴν δὲ τῆς γνώσεως ἕξιν οὐκ ἔχων τῇ πράξει τῶν ἀρετῶν πεποιωμένην, Φαρ σαϊός τις ἄλλος ὡς ἀληθῶς, ἢ ψεκτὸς ἱερεὺς καὶ ὢν καὶ καλούμενος· τὴν μὲν σύνεσιν τῇ προφορά μόνῃ τῶν λόγων ὑποκρινόμενος· αὐτῆς δὲ τῆς ὄντως ἐν τοῖς ἔργοις ἐχούσης τὸ εἶναι σοφίας παντελῶς ἀπο λειπόμενος· καὶ διὰ τοῦτο μέγα φυσῶν, καὶ τῇ ἀλα ζονεία τῆς ὑποτρεφούσης αὐτοῦ τὴν κατὰ νοῦν ὑπερηφανίαν οιήσεως, κατὰ τοῦ λόγου τῆς ἀληθείας ἱστά μενος· οὐκ εἰδὼς, ὡς ἔοικεν, ὅτι δαιμόνων θεολογία προδήλως, ἡ τῶν ἐπ' αὐτῇ διὰ φιλοδοξίαν μέγα φυσώντων καθέστηκε δίχα πράξεως γνῶσις· ἐπιτιμῶντα διαῤῥήδην Ἰησοῦν ἔχουσα, τὸν δῆθεν θεολογούμενον, κἂν ὁ τοιοῦτος τῷ πάθει κρατούμενος οὐκ αἰσθάνεται. Διά τοι τοῦτο φόβῳ φοβηθῶμεν ἡμεῖς τὸν Θεὸν, καὶ παντὸς ρύπου σαρκὸς καὶ πνεύματος ἑαυτοὺς ἐλευθερώσωμεν, μή συγχωροῦντες, τὸν νόμον τῆς σαρκὸς διὰ τῆς ἐπαινουμένης τῶν μελῶν νεκρώσεως ἐπαναστῆναι τῷ νόμῳ τοῦ πνεύματος· μηδὲ μόνοις τοῖς κατ' ἦθος φαινομένοις τρόποις περιγράψωμεν τοῦ θείου φόβου την μεγαλοπρέπειαν· ἀλλὰ τῆς ἐν τὸς κατὰ ψυχὴν καλῆς διαθέσεως κήρυκα ποιησώμεθα τὴν περὶ τὸ ἦθος καταστολήν, ἵνα φύγωμεν τὴν μέλλουσαν τοῦ πυρὸς ἀπειλήν· καὶ τὴν σύνεσιν τὴν ἀγαθὴν τῇ πράξει τῶν ἐντολῶν κατακοσμήσω μεν, ἵνα μὴ νεκρούς, ὡς κενόδοξοι, περιφέρωμεν λόγους, καὶ τῆς κατὰ τὴν πρᾶξιν τῶν ἐντολῶν ἐστε ρημένους ζωῆς· ἀλλ' ἐμπράκτους τους θείους λόγους
tione divino timore animi affectu imbutus est, Sadducæus quispiam aut Scriba exsistit, ac vero audit: qui speciem quidem modestiæ ac pietatis cum externo decore ac majestate retineat, re autem ipsa ac veritate ob impurunimo pectore hærentem vitiorum labe amorem ac libidinem, prorsus careat. At neque rursus, verbis duntaxat ad ornatum compositis, comptoque eloquio divinam scientiam ostentenius; neque vero bonum hactenus intelle clum, ut nude solum loqui liceat, non nobis præsto sit agere, definiamus; sed affectu anin per actionem virtutibus imbuti: quique adeo et actione, scientiæ jubar illustret, et scientia actio nis tenorem exhilaret; quo scilicet, intellectu bono comite, una cum Dei amore concurrente timore, perfecta nobis divina sapientia concrescat: ipsa quidem, malorum abstinentia ex timore divino auspicata; at quæ actionis cultu implendo man data per intellectum bonum, absolutionem obti neat. Qui enim in divinis solum sermonibus ore nude prolatis versari intellectum statuit, psittaco humanarum vocum æmulo similis exsistit. Una 350 enim hac singularissima avium, humanas edocta simulat ac reddit voces, cum nihil pror sus natura humanum habeat; uti etiam qui ad solam usque nudamque prolationem, eorum qui vere intellectu pollent, ad consciscendum audito ribus stuporem, sermones imitatur, cum eum scientiæ habitus, virtutum actione imbutus, de ficiat; alter revera pharisæus, aut illaudatus sa cerdos, tum exsistit, tum et audit; qui nempe sola verborum prolatione intellectum simulet; ipsa vero in rebus vere posita sapientia prorsus careat eamque ob rem altum sapiat, fastuque dementis jactantiv, superbiam ejus animo occultis alente augmentis, adversus sermonem veritatis consistat; quem videlicet, ut par est, dæmonum theologiam esse lateat, actione carentem eorum scientiam, qui inanis gloriæ fastu illa tument, sibique ipsa placent: quam nimirum aperte Jesus increpet i, cum per eam ejus prædicetur deitas; tametsi non percipiat sensum, qui eo morbo laborat. Idcirco nos Deum time re timeamus, atque ab omni carnis ac spiritus s....ula liberari satagamus; 1 Lue, iv, 33 non sinentes per laudabilem membrorum mor tificationem, ut lex carnis, adversus spiritus le gem rebellet; neque iis moribus qui solo gestu motuque corporis aut vultus compositione clu cescunt, divini timoris magnificentiam circumscri bamus; sed bonæ intus animo dispositionis atque affectus præconem, externam morum compositio nem ac modestiam, faciamus, quo futuram ignis, Deo ultore, poenam evitemus, bonumque intelle ctum actione mandata complente honestemus; ne, velut ii, qui inani gloria laborant, sermones mor tuos, eaque carentes vila, quam mandatis guava
col. 603–604page 109 of 144
Epistola XXI
PG 91:603ποιήσωμεν, εἰρήνην μετά πάντων διώκοντες καὶ ἀγά πην χρηστότητός τε καὶ πραότητος ἐπιμελούμενοι, καὶ μακροθυμίας καὶ τῆς ἐν πᾶσι πρὸς πάντας ἀν οχῆς· μεθ' ὑπομονῆς τὰ συμβαίνοντα φέροντες, καὶ εὐχαριστίας· καὶ ὡς θεῖα δόγματα [δόματα], της θλίψεις ἀκατασείπτως δεχόμενοι· μηδὲν πρὸς τοὺς λόγου, τῆς διὰ τούτων συμφερόντως διεξαγούσης ἡμῶν τὴν ζωὴν προνοίας ἀντιτείνοντες, όπως τύχω μεν τῆς αἰωνίου ζωῆς μετὰ πάντων τῶν ἁγίων, και τατρυφῶντες τῶν μελλόντων ἀγαθῶν, ἐν τῇ διαμονή τῆς τῶν αἰωνίων μακαριότητος, λέγοντος πρὸς ἡμᾶς ἀκούοντες τοῦ Θεοῦ· Δεῦτε οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πα 351 τρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου· καὶ εἰ φρανθῶμεν ἐκείνων ἀπολαύοντες τῶν ἀποῤῥήτων ἀγαθῶν, ἵπερ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσε, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, ἃ ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν. ΚΑ'. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς ἁγιώτατον ἐπίσκοπον Κυδωνίας 29.03. Αὐτὸν ἑαυτῷ τὸν Θεὸν ἴσον ὕψει τε καὶ βάθει, δι' εὐσεβοῦς ἐρεύνης τοῦ μυστηρίου τῆς περὶ ἡμᾶς αὐτοῦ οἰκονομίας διαγνοὺς ὁ θεοφύλακτός μου δεσπό της, καὶ θαυμάσας πῶς ὁ ὅρος τῇ ἀοριστίᾳ, τάν αντία καὶ ἀμιγή, περὶ αὐτὸν συναφθέντα, δι' ἀλλή λων ἔσχε τὴν δήλωσιν· τῆς μὲν ἀπειρίας τῷ ὄρο ἀῤῥήτως συνορισθείσης· τοῦ δὲ ὅρου ὑπερφυῶς τῇ ἀπειρίᾳ συναπλωθέντος· αὐτὸν δὲ περὶ ὃν ταῦτα π, κατ' ἄμφω ταυτὸν ἑαυτῷ, μηδὲν τὸ παράπαν ἑαυτοῦ καθυφέντα κατὰ τὸ ἄπειρον, ὡς κατὰ φύσιν μετὰ ἀόριστον, κατ' οἰκονομίαν δὲ, ἀκατάληπτον καὶ ὄντα καὶ γινωσκόμενον· τό τε ύψος τῆς θεϊκῆς δόξης ἀδιανόητον ἔχοντα, καὶ τὸ βάθος τῆς οἰκονομικῆς συγκαταβάσεως ἀπερίπληπτον, ἐμφρόνως ἑαυτὸν κηροῦ δίκην, ὥσπερ σφραγίδι τῷ Θεῷ εὐείπτως ὑπέθηκεν, ὃν δι᾿ ὅλου εἰς τὸ βλάθος εντυπωθέντα δεξάμενος, ἀρίδηλον μίμημα τῆς θείας ἑαυτὸν κατ έστησε μακαριότητος. Σοφῶς γὰρ τοῖς θείοις ἑαυτὸν ἐναμείψας τρόποις· τῷ μὲν ταπεινῷ τῆς φύσεως, δι' ἀρετῆς ἐκέρασε τὸ τῆς ἀξίας ἀνάστημα· τῷ δὲ ύψει τῆς ἀξίας ἔμπαλιν, διὰ γνώσεως τὴν τῆς φύσ σεως συνεπήρε ταπείνωσιν· καὶ θάτερον θατέρῳ πα ραδόξως οι ἐνθεωρεῖσθαι πεποίηκε. Κατ' άμφω γὰρ ταυτὸν ἑαυτῷ, μηδὲν ἐν ἀμφοτέροις καθυφέντα σεμνότητος, ἑαυτὸν συνετήρησε· δείξας μάλα σαφώς, δι' ὧν ἀκίβδηλον τὴν πρὸς Θεὸν ἐκτήσατο μίμησιν, ὡς τὴν ἱερωσύνην ὁ Θεὸς ἐπὶ γῆς ἀνθ' ἑαυτοῦ χειροτονήσας προβάλετο. Εφ᾽ ᾧτε καὶ σωματικῶς ὁρώ μενος, καὶ τὰ αὐτοῦ μυστήρια τοῖς ὁρᾷν δυναμένοις μὴ διαλίπη φαινόμενα.
prestat actio, proferamus; sed divinos sermones actione fultos habeamus, sectantes pacem cum omnibus et dilectionem; benignitatis solliciti et mansuetudinis et longanimitatis et sustinentiæ in. omnibus erga omnes; quæ accidunt mala cum patientia ac gratiarum actione ferentes, atque haud secus ac divina dona, ærumnas inconcussa fir maque constantia suscipientes; providentia ratio nibus, quibus illa vitam nostram commode admi nistrat, ac ita ut conducit, nihil obtendentes, ut cum omnibus sanctis æternæ vitæ gaudia conse quamur, futurorum bonorum large deliciis fruentes, in æternæ beatitudinis pascua, ubi beatam illam ad nos Dei vocem audiamus Venite, bene dicti Patris mei, possidete regnum, quod vobis paratum est a constitutione mundi; bonisque illis arcanis fruentes lætemur, Quæ oculus non vidit, nec auris audivit, et in cor hominis non ascenderunt, quæ præparavit Deus his qui ipsum diligunt¨¹. XXI. — Ejusdem ad sanctissimum Cydoniæ episco pum. Ipsum sibi Deum, cum celsitate, tum profundi tate parem, pia ejus erga nos dispensationis myste ´rii scrutatione intelligens, charissimus Deo ejusque numine tutus dominus meus (admiransque) qui flat, ut terminus finisque cum eo quod nullis ter minis atque finibus comprehensum est (res scilicet contraria ac impermista) in eo conserta ac copu lata, ipsa mutuo, aliudque alio vicissim patescerent; ita nimirum ut infinitas una cum fine ac termino, nullis verbis explicabili ratione finiretur termi numque haberet; finisque ac terminus, una cum infinitate, eximia ipse ratione modumque omnem ac vim naturæ excedente, sese explicaret: ipsum autem circa quem ista, secundum ambo eumdem sibimetipsum; qui nihil prorsus a se ipse ea ra tione qua est infinitus desciverit, suamve illam amplitudinem submiserit; ut qui natura quidem indefinitus sit, ad dispensationem autem quod attinet, incomprehensus tum exsistat, tum et nosca. tur; qui nempe tum divinæ gloriæ celsitatem omni cogitatu majorem habeat, tum ejus dispensationis, qua se nobis inclinavit, inque modum nostrum de misit, incomprehensam plane altitudinem, pru denti catoque consilio ceræ in modum, mollem se et facilem, tanquam sigillo, Deo subjecit: quem totaliter in profundo impressum suscipiens, clarum se ac illustre divinæ beatitudinis simulacrum red didit. Sapienter enim divinis seipsum modis com mutans, dignitatis fastigium ac præstantiam naturæ humili per actionem temperavit; vicissimque na‍ turæ humilitatem una-cum dignitatis celsitate per scientiam extulit; atque ut alterum altero eluceret, inaudita quadam ratione, fecit. Utroque enim idem sibimet, nulla parte prodita ejus honestatis, quæ * Matth. xxν, 54. 1 1 Cor. 9. 69.99 Est haec quam Caneam vocant in Creta insula, nuper ditionis Turcarum facta: cujus metropolis poste modumn sortem secula est. Marg. Mális ösov néquxev lɛpwsúvn. Hinc noverip quant.. TES sul sacerdo Cism.
col. 605–606page 110 of 144
PG 91:605Διὰ τοῦτο θεοειδῶς τῷ λόγῳ μετὰ τῶν τρόπων φερόμενος ὁ ἐμὸς δεσπότης, πολλήν μοι σωτηρίαν ἐνετεκτήνατο. Ὡς γὰρ τοὺς ἀνθρώπους καταλλαγήναι τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ ὡς πταισθέντας μᾶλλον ἢ πταί σαντας ὁ Κύριος παρεκάλεσε, καθώς μαρτυρεῖ λέγων ὁ θεσπέσιος Παῦλος, Ὑπὲρ Χριστοῦ πρεσβεύομεν, ὡς τοῦ Θεοῦ παρακαλοῦντος δι' ἡμῶν. Δεόμεθα ὑπὲρ Χριστοῦ, καταλλάγητε τῷ Θεῷ· ἵνα ἐντρέψῃ τῷ μεγέθει τῆς εὐεργεσίας πρὸς συναίσθησιν ἐλθεῖν τῆς οἰκείας πωρώσεως· οὕτω καὶ ὁ ἐμὸς δεσπότης, δι' ἑκουσίου ὑφέσεως, εὐμηχάνως με χειρωσάμενος, τὸ μαθεῖν δόξαι παρ' ἐμοῦ διὰ γραμμάτων θελήσαι, ἅπερ διδάσκειν διὰ τὴν ἀξίαν προβέβληται, καν οψέ ποτε τῆς οἰκείας ἀμαθίας κατέστησεν ἐπιγνώμονα. Ομολογῶ οὖν τῷ δεσπότη μου τὴν χάριν· καὶ σεμνύνομαι τῷ τρόπῳ δι' οὗ τὸ νέφος μου τῆς οἰήσεως εὐαφῶς ἀπεώσατο· καὶ αἰτῶ αὐτὸν τοιούτοις καὶ λό γοις καὶ τρόποις ῥυθμίζοντα τὸν αὐτοῦ δοῦλον μὴ παύσασθαι. ΚΒ'. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς Αὐξέντιον. Εἰ μὲν θαῤῥοῦντες τῷ Πνεύματι, καθὰ ἀλύτως περικειμένην ὑμῖν αὐτοῖς ἔχετε τὴν ἀγάπην, μηδενὸς δεομένην πρὸς καὶνισμὸν, ἀμελεῖν τῶν πρὸς τοὺς φίλους διέγνωτε γραμμάτων, ἐπαινῶ τε τὸν νόμον, καὶ ὑμᾶς ἀποδέχομαι· πιστεύοντας ἐκείνῳ τῆς ἀγά της τὸν θησαυρὸν, ἐξ οὗ τε καὶ εἰς δι' ἄρχεσθαί τε καὶ ἀναπαύεσθαι πέφυκεν. Εἰ δὲ τοῦ καθήκοντος φιλικού τρόπου κατολιγωροῦντες τοῦ γράφειν δι' ἔκνου παραιτεῖσθε, τἀναντία ποιεῖν οὐ παύσομαι φίλους αἰδεῖσθαι διὰ μέγεθος τῆς κατὰ κόσμον προλήψεως οὐκ εἰδώς. Εἰ δὲ τῶν δύο τοῦ μὴ γράφειν οὐδὲν καθέστηκεν αἴτιον, δέξασθε ἀπόντων, καὶ δότε προθύμως ἀποῦσιν, ὡς ἐδίδαξεν ἡ φύσις, διὰ γραμμά των τὴν ἔντευξιν· μᾶλλον δὲ, ὡς Θεὸς τὴν φύσιν σορίσας παρεμυθήσατο. Κεντρίζει γὰρ ἠρεμοῦσαν τὴν μνήμην, καὶ διεγείρει νυστάζουσαν, πρὸς τὸ ἰδεῖν καὶ ἀναμάττεσθαι τῶν φιλουμένων τὰ πρόσωπα, γράμμασι λόγος μορφούμενος· δι' ὧν ὁ πόθος πυρὸς δίκην σκεσθέντος, ἐκ μικροῦ σπινθῆρος πάλιν ἀναρ ῥιπίζεται. ΚΙ'. - Τοῦ αὐτοῦ πρὸς Στέφανον πρεσβύτερον. Αγάπης ἴδιον ὑπάρχει πνευματικῆς, οὐ μόνον παρόντας εὐεργετείν τοὺς χρήζοντας, ἀλλὰ καὶ ἀπόν τας παραμυθείσθαι· καὶ μὴ συγχωρεῖν τοῖς σώμασι τὰς ψυχὰς συνδιατέμνεσθαι· μήτε μὴν τοῦ λόγου, δι' οὗ τὴν εἰκόνα φέρει τοῦ Κτίσαντος ή ψυχή, περι
la utroque versatur, seipsum conservavit; clare omnino, ostendens, quibus veram cum Deo simili tudinem adeptus est, 352 Deum sui vice sacerdotium in terra ordinasse ac constituisse, in quo corporaliter ipse semper cerneretur, ejusque mysteria valentibus intueri nunquam conspicua esse desinerent. Idcirco alini Deo ratione, sermone ac doctrina cum pari morum honestate incedens dominus meus, ingentis mihi auctor salutis fuit. Quemadmodum enim homines Deo ac Patri reconciliari, velut qui ipsi injuriam potius passi essent, non vero fecis sent, reique offensa exsisterent, obsecravit Dom mjnus, uti testatur divinus Paulus dum ait: Pro Christo legatione ſungimur, tanquam Deo exhortante per nos. Obsecramus pro Christo, reconciliamini Dee m; quo nimirum præ beneficii magnitudine pudorem injiciens, in suæ eos cæcitatis sensum adduceret; sic quoque dominus meus, qua se sponte demisit, perite me capiens (dum scilicet ex me visus est velle discere per epistolam, quod ut doceat ex officio ipsaque muneris ratione ipse constitutum label) plane fecit, ut sero tandem meam ipse im peritiam agnoscerem. Habeo itaque gratias. do mino neo, gloriorque quod tanta dexteritate stultae meæ opinionis ac vanæ æstimationis nubem dispu lerit, rogoque enixius ut ejus generis et sermonibus et moribus servum suum componere nullum unquam finem fecerit. XXII. — Ejusdem ad Auxentium. Siquidem idcirco quod Spiritu freti estis, qua scilicet insolubiliter vobis hærentem ac circumstan tem, nullius egentem ut quasi fomento renovetur, dilectionem habetis, litterarum ad amicos munus negligendum duxistis, laudo legem ac instituum probo qui dilectionis thesaurum, ei, ex quo et in quem illi comparatum est et auspicari et de sinere, credatis. Sin autem quod convenientem ac pro officii ratione amicitiæ morem floccipendatis, ex quadam segnitie scribere recusatis, ad me quod attinet, nunquam secus agere cessabo; qui scilicet occupatæ sæculi opinionis magnitudine, amicos revereri non sciam. Sin vero neutrum in causa ~. est, quin litterarum officio vobis defungendum pu tetis, 353 ab absentibus vos ipsi accipite, iis demque proclive date, pro naturæ ipsa indole (seu potius ut a Deo in solatii partem sapientia im buente, naturæ indultum est) per litteras congredi ac consuescere. Pungit enim otiantem memoriam, somnumque decutit sermo litteris deformatus, ut amicorum ipsos quasi vultus videamus ac exprimamus: unde amor, ignis instar exstincti, ex parva rursus scintilla excitetur. 1 Cor. v. 20. XXIII. — Ejusdem ad Stephanum presbyterum. Dilectionis spiritalis istud proprium munus, ut non solum praesentes, qui egeant, beneficio deme reatur, verum etiam absentibus consolationem im pendat, nec animus una cum corporibus dividi sim nat: at neque sermonis vim loco circumscribat
col. 607–608page 111 of 144
Epistola XXIIEpistola XXIIIEpistola XXIV
PG 91:607γράφεσθαι τόπῳ τὴν δύναμιν: ἀλλ' ἡ παρόντας τοῖς Αγαπημένοις διὰ φωνῆς κατ' ὀφθαλμοὺς τὰ πρέποντα διαλέγεσθαι, ἢ ἀπόντας διὰ γραμμάτων προσομιλείν. Τοῦτον γὰρ τὸν τρόπον ἡ φύσις κατὰ Θεοῦ χάριν σοφῶς ἐπενόησε, πρὸς ἕνωσιν ἀδιάστατον τῶν πολλῷ διεστηκότων ἀλλήλων σωματικῶς τῷ τοπικῷ διαστήματι. Οὕτω γὰρ ὁ λόγος συχνότερον ένηχούμενος φωνῇ τε καὶ γράμμασι δυσέκνιπτον μνήμην ἐντί θεται τῇ ψυχῇ, πρὸς τὸ διὰ παντὸς ὁρᾷν τοὺς ἀεὶ κατ' ἀγάπην παρόντας τῷ πνεύματι· καὶ περιπτύσε σεσθαι, καὶ πάντων ἀνακαλεῖσθαι τῶν λυπηρῶν. Μὴ τοίνυν ἐπιλάλησθέ μου τοῦ παιδὸς ὑμῶν καὶ μας θητοῦ, τίμιοι Πατέρες, ἀλλ' ὡς ἀγάπης ὄντες καὶ μαθηταὶ καὶ διδάσκαλοι, θρέψατε λόγῳ τῶν ἀρετῶν τὴν λιμώττουσάν μου ψυχήν· καὶ φωτίσατέ μου τὸν νοῦν ἀγνοίας ζέφῳ πεπιεσμένον, πρὸς τὸν ἀποκείμενον ὑμῖν ἐν οὐρανοῖς ὑπὲρ τούτου μισθὸν ἀποβλέποντες· κἂν τὸ γινόμενον τυχὸν πρὸς ὀλίγον ὑμᾶς κρείττονος ἀπάγῃ καὶ τιμιωτέρας σχολῆς. Οἶδα γὰρ, ὡς οὐκ ἴσον πρὸς εὐδοξίαν, ἀμέσως τε Θεῷ προσο ομιλεῖν, καὶ τῶν ἡττόνων συμπαθῶς προνοεῖν. Πλήν οὐδὲ τοῦτο τῶν Θεῷ νενομισμένων ἀλλότριον Τοῦ αὐτοῦ πρὸς Κωνσταντῖνον σακελλάριον Ηκε τὸ τίμιον τοῦ θεοφυλάκτου μου δεσπότου γράμμα μετὰ τῆς εἰρήνης, καὶ αὐτὸν ὅλον φέρον τοῖς τρόποις φαινόμενον. Τῇ γὰρ τῶν λόγων σεμνότητι, πέφυκέ πως εμφαίνεσθαι μετὰ τῆς τῶν τρόπων ἐπιεικείας καὶ τῆς ψυχῆς ἡ διάθεσις. Καὶ ἦσθην ὥσ περ αὐτὸν παρόντα δεξάμενος τὸν ἐμὸν δεσπότην, καὶ ἡσπασάμην τῷ πνεύματι, καὶ ὅλον τῷ χωρήματι τῆς καρδίας περιλαβὼν ἀπεθέμην· καὶ ἐδόξασα Χριστὸν τὸν Θεὸν ἡμῶν σοφῶς τοῖς ἀνθρώποις ἐμφύντα τῆς ἀγάπης τὸν νόμον· καθ᾽ ἂν ἀλλήλων ἀπεῖναι οὐδέποτε δύνασθαι, κἂν πολλῷ διεστήκασιν ἀλλήλων σωματικῶς τῷ τοπικῷ διαστήματι, οἱ τῶν σπερμάτων τῆς ἀγάπης δεόντως ἐπιμελεῖσθαι γινώ σκοντες. Αλλ' ἐπειδὴ εἰρήνης " κοσμικῆς εὐαγγέλια τὸ γράμμα κομίσαν, εἰς χαρὰν τῆς ψυχῆς τὴν λύπην μεθήρμοσε· δέον ἐστὶν ἡμᾶς ὑπὲρ αὐτῆς εἰκότως τῷ χαρισαμένῳ Θεῷ γενέσθαι πάντως εὐγνώμονας, ἵνα μὴ φανῶμεν ἀχάριστοι περὶ τὴν εὐποιίαν, κακῶς τὸν εὐεργέτην ανταμειψάμενοι. Γενησόμεθα δὲ πάν τως εὐγνώμονες, εἰς δέον τῇ εἰρήνῃ χρησάμενοι, ΝΟΤΑ. Κωνσταντίνον Σακελλάριον. Πρὸς Ἰωάννην Κουδι κουλάριον, σακελλάριος
quo animus ipse Conditoris imaginem gestat; sed a ut vel voce charissimis coram quæ deceant loquan tur, vel per litteras, absentes salutes reddant, emi ciat. Hunc enim Dei munere sapienter modun na tura adinvenit, ut longa locorum intercapedine a se mutuo corporaliter dissiti, summa quadam cohæ sione uniantur. Sic namque sermo voce pariter scriptisque litteris crebrius animo insonans, ejus modi indit memoriam, quæ vix ac ne vix quidem elui possit, ut velut oculis jugiter obversentur, qui per dilectionem spiritu semper præsentes sunt, amicisque fruantur complexibus, et ab omnibus revocentur molestiis. Ne igitur mei obliviscamini, servi vestri ac discipuli, venerandi Patres; sed, velut ipsi dilectionis et discipuli et magistri, fame laborantem animam meam virtutum sermone ac doctrina alite, mentemque ignorantiæ caligine op pressam, illuminate; mercedem attendentes eo nom mine vobis in cœlis repositam: tametsi forte fict ut ea vacatio a præstantiori ac digniori vos opera tantisper abducat. Non enim me latet, haud par esse ad claritatem, ut quis nullo medio cum Deo. consuescat, atque ut miserantis affectu inferioribus justa ac legitima, illique probata sunt. provideat. At ne id quidem ab iis alienum quæ Deo XXIV. — 354 Ejusdem ad Constantinum sacellarium. c KA'. Venit venerabilis Deo charissimi ejusque numi ne tuti domini mei epistoľa cum pace, ac quæ to tum ipsum moribus elucentem præferret. Compo sita enim verborum gravitate, una cum morum le nitate ac mansuetudine, ipsa quoque animi affectio sese p.odere ac explicare solet. Gavisus itaquésum, tanquam ipsum præsentem dominum meum susce perim, ac spiritu exosculatus, totum animi sinu complexus reposui; ac Christum Deum nostrum, quod ex humana indole eorum sapienter animis dilectionem indiderit, laudavi: qua alii aliis nus quam absentes esse possint, tametsi longo locorum intervallo corporaliter dissiti, qui dilectionis semi nibus convenientem curam adhibere noverint. Quod vero epistola, ejus pacis quæ sæculi usu præstatur, faustum nuntium afferens, mœrorem ànimi in gau dium convertit; operæ pretium sit ut pro ea, Deo, ejus largitori, merito grati eliciamur; ne ei male vices rependentes, ingratos pro accepto munere nos ipsos exhibeamus. Fiet autem plane ut grati simus * Forte pacem dicat qua sub Heraclio, victo Chosroe. Sereniss. Ma gni Ducis cod. exscribente Cl. V. Emerico abbate Bigotio, inscriptam habet, ad quem plures ejus exstant epistola; ut erat vir in aula potens, cujus ope Maximus 'et Catholici indigerent: ac, num Maximus eandem utrique epistolam miserit, cum anibo ad eum de pace scripsissent, ejusque nuntio levare senis ani mum studuissent; qua arrepta occasione, ita Ma ximus ad illos de pacis itsu rescribat? Nihil certe obest ne sic dicamus, veroque similius, quam ut antiquarios, alios aliis titulos nulla ex causa mu tasse existimemus. Similis item militiæ videatur uterque, et in aula militasse, alter ærario præfe ctus, alter sacro cubiculo; quanquam alias etiam in Ecclesiæ officiis numeretur: qua de re noster Goar, Meursius et alii. Documentis referta ad pacem bene utendam, non item dogma tica.
col. 609–610page 112 of 144
PG 91:609καὶ τὴν πρὸς τὸν κόσμον καὶ τὸν κοσμοκράτορα, κακῶς ἡμῖν ἐνυπάρξασαν ἀθετήσαντες φιλίαν, καὶ διὰ τῶν παθῶν πρὸς τὸν Θεὸν συνιστάμενον καν οψέ ποτε καταλύσωμεν πόλεμον, καὶ σπονδὰς ἀλύ τους τῆς πρὸς αὐτὸν εἰρήνης ποιήσαντες, ἐν τῇ κατ αργήσει τοῦ σώματος τῆς πρὸς αὐτὸν ἔχθρας παυσώμεθα. 'Αδύνατον γάρ ἐστιν ἡμᾶς φιλωθῆναι Θεῷ, διὰ τῶν παθῶν πρὸς αὐτὸν στασιάζοντας, καὶ τῷ πονηρῷ τυράννῳ, καὶ φονευτῇ τῶν ψυχῶν διαδό λῳ διὰ κακίας δασμοφορεῖν ἀνεχομένους, μὴ πρό τερον δι᾿ ὅλου πολεμωθέντας τῷ πονηρῷ. Μέχρι γὰρ τότε τοῦ Θεοῦ καθεστήκαμεν ἐχθροὶ καὶ πολέμιοι, καν πιστῶν προσηγορίαν ἡμῖν αὐτοῖς περιπλάττωμεν, μέχρις οὗ πάθεσιν ἀτιμίας δουλεύειν βουλώμεθα· καὶ οὐδὲν ὄφελος ἡμῖν ἐκ τῆς κατὰ κόσμον εἰρήνης λοιπὸν περιγενήσεται, τῆς ψυχῆς κακῶς διακειμένης, καὶ πρὸς τὸν ἴδιον ποιητήν στασιαζούσ σης, καὶ ὑπὸ τὴν αὐτοῦ βασιλείαν γενέσθαι οὐκ ἀν εχομένης· ἔτι μυρίοις πεπραμένης ώμοῖς δεσπόταις, εἰς κακίαν αὐτὴν κατεπείγουσι, καὶ τὴν εἰς ἀπο ώλειαν φέρουσαν ὁδὸν τῆς σωζούσης μᾶλλον ἀπατηλῶς αἱρεῖσθαι παρασκευάζουσιν. Ἐπειδὰν δὲ τῆς τῶν παθῶν μέθης ἐκνήψωμεν, καὶ τῆς τοῦ διαβόλου που νηρᾶς κατεξαναστῶμεν καὶ τυραννικῆς βασιλείας, καὶ τὸν αὐτοῦ πικρότατον ζυγὸν ἑαυτῶν ἐκτιναξώμεθα· καὶ κατίδοιμεν ὅσον ἡμᾶς ἡ πρὸς αὐτὸν φιλία κατέφθειρε τηνικαῦτα δεξόμεθα τοῦ εἰρηνικοῦ καὶ πράου βασιλέως Χριστοῦ τὴν εἰρηνικὴν παρουσίαν ἐφ' ἑαυτοῖς ἀοράτως γινομένην· καὶ ἀνεξόμεθα ὑπὸ τὸν αὐτοῦ γενέσθαι ζυγὸν, νόμοις ἀληθείας τάσσοντος @ ἡμᾶς καὶ ῥυθμίζοντος· καὶ τὴν πρὸς αὐτὸν στείλασθαι ἑκουσίως φιλίαν καταδεξόμεθα, φόρους αὐτῷ καὶ δασμοὺς ἑκουσίως προσάγοντες, τοὺς διὰ τῶν ἀρετῶν κατ' ἐντολὴν τελεσφορουμένους ἐν ἡμῖν τῆς δικαιοσύνης καρπούς. Οἷς ὑπὲρ τῆς ἡμῶν σωτηρίας ἡδόμενος ὁ μόνος ἀπροσδεής, πάντα ἡμῖν χαρίσηται ὡς ἀψευδής, ὅσα ἡμῖν ἐπηγγείλατο. Τὰ δέ ἐστιν, "Α ὀφθαλμός οὐκ εἶδε, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσε, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, ἃ ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν. Εἰς τοῦτο γὰρ ἡμᾶς καὶ πεποίηκεν, ένα γενώμεθα θείας κοινωνοί φύσεως, καὶ τῆς αὐτοῦ ἀἰδιότητος μέτοχος· καὶ φανῶμεν αὐτῷ ὅμοιοι κατὰ τὴν ἐκ χάριτος θέωσιν· δι᾿ ἣν πᾶσά τε τῶν ὄντ των ἡ σύστασίς ἐστι καὶ ἡ διαμονὴ, καὶ ἡ τῶν μὴ κν των παραγωγή και γένεσις. Γενώμεθα τοίνυν ἄξιοι τῆς εἰρήνης, δέσποτα μου εὐλογημένε, τὰ ἐν ἡμῖν στασιάζοντα πρὸς Θεὸν πάθη ἑαυτῶν ἀνδρικῶς περιελόντες. Τήξωμεν ὅση δύνα μις τὸ σῶμα, δι' οὗ σφριγῶντος ἡ τοῦ διαβόλου πρὸς τὴν ψυχὴν γίνεσθαι πέφυκεν εἴσοδος. Αναγνώσμασι ΝΟΤΑ. Ἐν τῇ καταργήσει τοῦ σώματος. ἁμαρτίας, νι: Ἵνα καταργηθῇ τὸ τῶν μα τῆς ἁμαρτίας Ἐν τῇ ἀπὸ εκδύσει τοῦ σώματος τῶν ἁμαρτιῶν τῆς σαρκός τῆς ἁμαρ τίας, τὸ τῶν ἁμαρτιῶν,
si pro officii ratione usi pace fuerimus; ac, quae (j), nobis male cum mundo mundique rectore coalita amicitia est, abdicata, tandem aliquando conflatum nobis adversus Deum, vitiorum perturbationumque eo inimica acie, bellum dissolverimus, pacisque cum indissolubili icto foedere in destructione corporis ", inimicitiarum in eum finem fecerimus. Non enim fieri potest ut cum Deo amicitia jungamur, qui per turbationibus vitiisque in eum tumultuantes, pes simoque tyranno hostisque animorum internecino diabolo succenturiati, vectigales ei per nequitiam esse sustineamus, quin prius omnino malo infensi evaserimus. Hactenus enim inimici Dei hostesque sumus, tametsi fidelium nobis appellationem aflin gimus, quandiu probrosis affectibus servire vο luerimus. Nec ullum nobis deinceps ex pace sæ culi proveniet lucrum, animo nobis male affecto, adversusque auctorem suum tumultuante, nec ejus imperio subesse sustinente, cum innumeris adhuc venundatus sit 355 savis dominis, qui in vitium im pellant, viamque ducentem ad interitum, præ ea qua salus paratur, fraude eligendam suadeant. Ubi au tema vitiorum perturbationumque temulentia emer serimus, iuque nequissimum ac tyrannicum ejus regnum coiverimus, atque illius amarissimum jugum a nobis excusserimus, ac quanta nobis ejus ami citia damna intulerit, plenius perspexerimus; tur.c pacifci mitisque regis Christi pacificum ad nos in visibili ratione adventum suscipiemus, atque illius subjici jugo, qui nos veritatis legibus ordinet atque componat, sustinebimus; juńctoque sponte cum eo amicitiarum foedere, ultro tributa pendenius ac offe remus, justitiæ scilicet in nobis virtutum cultu con summata præcepti adimpletione fruges: quibus nostræ salutis causa delectatus, qui unus nulliuś egel, quæ pollicitus est, tanquam verax, nobis on mia donabit. Sunt vero hæc: Quæ nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt, quæ præparavit Deus his qui diligunt ipsum P. Nam et in hoc nos condidit, ut divinæ consortes naturæ, ejusque æternitalis participes eficeremura; ac per deificationem, quæ gratia prestatur, ei similes eva damus; cujus gratia omnis tum rerum constitutio et duratio, tum necdum exsistentium productio atque origo. Digni ergo pace efficiamur, domine mi benedicte, virili scilicet fortique constantia amputatis a nobis vitiis ac perturbationibus, adversum Deum in no bis tumultuantibus. Quantum per facultatem licet corpus maceremus, quo luxuriante facilis ad ani » Rom. vi, 6. Rom. 1, 26, PI Cor. 1, 9. q II Petr. 1, 4. Desit vox aut certe intelligatur; respicit enim ac reddit illud Pauli Rom. Ut destruatur corpus peccati cui fere geminum et illud Coloss. 1 In erspoliatione corporis carnis, omnissa voce peccato rum: quod argumento est defuisse quibusdam exemplaribus Græcis; quasi ipsum corpus, et cor pus carnis, in malum sonare possint Scripturæ phrasi, ut significent opera carnalia atque vitia; Sicque Maximus, non adjecta illa voce, scripserit. Ac quidem cod. Alexandr. laudato loco ad Col. non agnoscit, uti nec interpr. Æthiop.
col. 611–612page 113 of 144
PG 91:611θείοις πλανώμενον στήσωμεν τὸν νοῦν, καὶ πρὸς τὸν Πάσα προς εαυτήν. καὶ πᾶσα, Θεὸν πάλιν ἐπαναγάγωμεν. Έγκρατείας τόνοις καὶ ἀγρυπνίας, κατ᾿ ὄρεξιν εἰς πολλὰ φερομένην ἀτά κτως τὴν ἐπιθυμίαν, σωφρόνως καταστείλωμεν. Ε χαῖς καὶ δεήσεσι καὶ ἐλεημοσύναις, τὸν θυμὸν ζέοντα καὶ ταρασσόμενον, σοφῶς κατευνάσωμεν. Φόβῳ Θεοῦ καὶ ἀπειλῇ τῶν μελλόντων, ἀκολάστως κινούμενά τε καὶ ἐνεργοῦντα τὰ αἰσθητήρια, παύσωμεν. Ἐπὶ πᾶσι, καὶ πρὸ πάντων μνησθῶμεν τοῦ θανάτου, καὶ τῆς φοβερᾶς τῆς ψυχῆς ἐκ τοῦ σώματος ἐξόδου· καὶ πῶς ὑπαντῶσιν αὐτῇ κατὰ τὸν ἀέρα τοῦτον αἱ ἀρχαὶ καὶ ἐξουσίαι καὶ δυνάμεις τοῦ σκότους· πᾶσα πρὸς ἑαυτὴν (Κ) διέλκουσά τε καὶ κατατέμνουσα, κατ' ἀνα λογίαν τῆς σχετικῶς πρὸς αὐτὴν διὰ τοῦ μέσου πάθους γενομένης κακῆς οἰκειότητος. Μνησθῶμεν τῆς ἐν τῷ ᾅδη κατά συνείδησιν γινομένης τῇ ψυχῇ πικρᾶς ὀδύνης, ἐπὶ τῇ μνήμῃ τῶν αὐτῇ κακῶς διὰ τοῦ σώματος πεπραγμένων. Μνησθῶμεν τῆς τελευτ ταίας τοῦ παντὸς κόσμου συντελείας, καθ᾿ ἣν τῷ πολλῷ καὶ ἀπλέτῳ πυρὶ τὸ πᾶν καταφλέγεται τοῦτο στοιχείων φοβερῶς κλονουμένων τῇ τήξει τῆς καύσ σεως· οὐρανοῦ τῇ ἑλίξει [καὶ] φόβῳ κατ' έπειξιν φεύγοντος ἀπὸ προσώπου πυρὸς τοῦ προκαθαίροντος τὴν κτίσιν διὰ τὴν τοῦ Καθαροῦ παρουσίαν· θαλάσσης ἀφανιζομένης, γῆς βρασσομένης, καὶ ἐκ πυθμένος, καὶ τὰς ἀπείρους τῶν ἀνθρωπίνων σωμάτων ἀμειώτως παρεχούσης μυριάδας μνησθῶμεν τῆς φρικτῆς ὥρας τῆς ἀπολογίας τῆς ἐπὶ τοῦ φοβερού καὶ φρικτοῦ βήματος τοῦ Χριστοῦ γενησομένης ἡνίκα πᾶσα ἡ δύναμις τῶν οὐρανῶν, καὶ πᾶσα ἡ ἀπὸ καταβολῆς τοῦ αἰῶνος κτίσις τῶν ἀνθρώπων ἐφορά τὰ ἑκάστῳ προσόντα, μέχρι και ψιλοῦ ἐνθυμήματος ἡνίκα τοὺς μὲν, διὰ τὴν τῶν ἔργων λαμπρότητα τὸ ἄφραστον φῶς διαδέξηται· καὶ ἡ τῆς ἁγίας καὶ μετ καρίας Τριάδος ἔλλαμψις τρανότερον ἐπιλαμπούσης, τοῖς ὁρᾷν καὶ ὑποδέχεσθαι διὰ καθαρότητα ψυ χῆς δυναμένοις· τοὺς δὲ διὰ τὴν τῶν ἔργων ἀτοπίαν τὸ σκότος ὑποδέξεται τὸ ἐξώτερον, καὶ ὁ ἀκοίμητος σκώληξ, καὶ τὸ πῦρ τῆς γεέννης τὸ ἄσβεστον· καὶ τὸ πάντων βαρύτατον, ἡ ἐν τῷ συνειδότι αἰσχύνη πέρας οὐκ ἔχουσα. Μνησθῶμεν τούτων ἁπάντων, ἵνα τῶν μὲν γενώμεθα ἄξιοι, τῶν δὲ πεῖραν λαβεῖν, μή κατακριθῶμεν· καὶ γενώμεθα ἑαυτῶν καὶ τοῦ Θεοῦ, μᾶλλον δὲ μένου καὶ ὅλου Θεοῦ, καὶ ὅλοι· μηδὲν ἐπί γειον ἐν ἡμῖν αὐτοῖς φέροντες, ἵνα Θεῷ πλησιάσω μεν, καὶ θεοὶ γενώμεθα, ἐκ Θεοῦ τὸ θεοὶ εἶναι λα βόντες. Οὕτω γὰρ τιμᾶται τὰ θεῖα δωρήματα, καὶ ἡ τῆς θείας εἰρήνης φιλοφρονεῖται παρουσία. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτων. Ὁ δὲ Θεὸς τῆς εἰρήνης ὁ καταλλάξας ἡμᾶς ἑαυτῷ διὰ τοῦ σταυροῦ, καὶ ἐξ αγοράσας τῷ ἰδίῳ αἵματι τῆς ἐξουσίας τοῦ σκότους, αὐτὸς τὴν εἰρήνην αὐτοῦ τὴν ὑπερέχουσαν πάντα Αρχάς, Εξουσίας, Δυνά μεις σκότους,
mam diaboli patet ingressus. Animum errore vagum divinis lectionibus sistamus, atque ad Deum rursus reducamus. Cupiditatem in multa desiderio effrene effusam continentiæ vigore-ac vigiliis sobrie compescamus. Estuantem iram ac perturbatam, precibus et orationibus eleemosy misque sapienter sedemus. Sensus impudice motu incitatos ac salaces, Dei timore futurorumque ter roribus, cessare faciamus. Super omnia et præ omnibus mortis memores simus, tremendumque anim e corpore exitum recolanus, ac quomodo ei obviam fent principatus et potestates atque virtutes tenebrarum; nempe cunctis ad se distra hentibus ac dissecantibus, pro malæ necessitudinis ratione, qua quis cuique libidinose intermedio 356 affectu haesit ac perturbatione. Accrbum in inferno animi dolorem ac cruciatum cedente con scientia ipsi nobiscum pensenius, eorum recorda tione quæ per vitam male gesserimus. Memineri mus mundi totius supremæ consummationis, qua rerum hæc universitas magna atque immensa ignis vi conflagrabit, elementis tremendum in modum concussis incendioque tabescentibus, cœlo convo lutione, quo metu incessitur, fugam præcipitante a facie ignis creaturam præpurgantís, eique ap tantis qui summe purus venit; mari evanescente, ebulliente terra, exque imo concussa, ac infinita multitudine humana reddente corpora, quibus ad justam ex integro nihil molem desit. Recordemur tremendæ radionun horæ, pro tremendo ac formi doloso Christi tribunali, quando omnes cœlorum virtutes, cunctique ex quo sæculum conditum est, homines, singuli res singulorum ad nudam usque cogitationem inspicient; quando alios quidem ob operum splendorem, lux ineffabilis excipiet, san ctæque ac beatæ Trinitatis illustratio iis clarius affulgebit, quibus ex animi puritate videre ac sus cipere licebit; alios vero ob perversa impuraque opera tenebra exteriores, vermisque inseparabilis ac gehennæ ignis inexstinguibilis suscipient: quod que omnium gravissimum est, conscientiæ pro brum ac confusio nullum unquam` finem habitura. Hlorum omnium meminerimus, ut aliorum quidem compotes effici mereamur, aliorum vero reipsa periculi non damnemur, nostrique ae Dei simus; quinimo solius ac totius Dei, toti; nihil in nobis terrenæ labis ferentes, ut prope ad Deum acceda mus, diique eficiamur, ex Deo consecuti ut dii simus. Sic enim coluntur divina munera, divina que adveniens lete pax accipitur. Sed hac hac tenus. Deus autem pacis, qui nos sibi per crucem reconciliavit, ac de potestate tenebrarum suo + 11 Cor. v, 19. (*) Sola numeri mutatio eat, sic restituto textu ex cod. Florent., namn Rom. eral, quod sensum defectivum faciebat, quasi deesset ovipi, quod et videbatur, ac cru con figebat: quibus non parcunt boni: antiquarii. dum non satis attendunt, nimisque præcipitant. Refert ergo jamn posita, quæ singula, pro animi ad eam libi dine, eum sic distrahant.
col. 613–614page 114 of 144
PG 91:613ἀγαπήσας μόνον ἡμᾶς ὡς ἑαυτὸν, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ εαυ τόν· καθὼς καὶ ἡ τοῦ μυστηρίου δύναμις διδάσκει σπ φῶς, τοὺς εὐσεβῶς τὴν εἰς αὐτὸν τῆς πίστεως ὁμολογίαν παρειληφότας. Εἰ γὰρ ἐκὼν ὡς ὑπεύθυνος ἑαυτὸν κατά θέλησιν ὑπὲρ ἡμῶν τῶν παθεῖν ὀφειλόντων ὡς ὑπου θύνων πάθει καὶ θανάτῳ προϊσχετο, παντί που τῷ κἂν ποσῶς ἐσθημένῳ τῆς χάριτος δηλόν ἐστιν, ὡς ὑπὲρ ἑαυτὸν ἠγάπησεν ἡμᾶς τοὺς ὑπὲρ ὧν ἑαυτὸν καὶ τ θέλησιν τῷ θανάτῳ παρέδωκε, καὶ τῆς ἰδίας κατά φύσιν δόξης ὡς ὑπεράγαθος, κἂν τολμηρὸς ὁ λόγος, τὴν κατ' οἰκονομίαν εὐκαίρως ὑπὲρ ἡμῶν ὕβριν ὡς τιμιωτέραν προείλατο. Τιμὴ γὰρ ὑπερβάλλουσα καὶ δόξα Θεοῦ πλεονάζουσα, καὶ τῆς φυσικῆς δόξης μᾶλ λον εἰς τὸ φανερὸν πρόοδός τε καὶ ἔνδειξις καθέστηκεν ἀληθῶς, ἡ πρὸς αὐτὸν τῶν πεπλανημένων ἐπάν οἷος. Καὶ οὐδὲν αὐτῷ τῆς τῶν ἀνθρώπων σωτηρίας εἰς δόξης λόγον ἐστὶν εἰκειότερον· ὑπὲρ ἧς ἅπας λόγος καὶ ἅπαν μυστήριον· καὶ τὸ δὴ πάντων μυστηρίων μυστηριωδέστατον, αὐτὸς ὁ Θεὸς ὑπὲρ ἀγάπης ἀληθῶς κατὰ πρόσληψιν σαρκός νοερώς τε καὶ λογι κῶς ἐψυχωμένης γενόμενος άνθρωπος, καὶ εἰς ἑαυτὸν τὰ πάθη τῆς φύσεως ἀτρέπτως καταδεξάμενος, ἵνα σώσῃ τὸν ἄνθρωπον, καὶ δῷ τοῖς ἀνθρώποις ἡμῖν ἑαυτὸν ὑπὲρ ἀρετῆς ὑποτύπωσιν, καὶ τῆς εἰς αὐτόν τε καὶ ἀλλήλους εὐνοίας τε καὶ ἀγάπης εἰκόνα ζῶσαν, δυσωπῆσαι πάντας δυναμένην πρὸς ὀφειλομένην ἀντίδοσιν. επλήρωσεν ὡς φιλάνθρωπος, γενόμενος ἄνθρωπος οὐκ Ἐπειδὴ τοίνυν τοῦ Θεοῦ νόμος ἐστὶ παλαιός τε καὶ νέος ἀλλήλους ἡμᾶς τοσοῦτον ἀγαπᾷν, ὅσον καὶ Αγαπήμεθα· καὶ τοσοῦτον ἀλλήλων οἰκειοῦσθαι τὰς συμφοράς, ὥστε καὶ εἰς ἀλλήλους κατὰ ἀντίδοσιν διὰ τὴν σχέσιν τῆς ἀγάπης ἀλλήλων ἀμείβεσθαι τὰς διαθέσεις, κατὰ τὴν χαίρειν μετὰ χαιρόντων καὶ κλαίειν μετὰ κλαιόντων κελεύουσαν ἐντολήν· πιο ρακαλῶ τὸν θεοφύλακτον καὶ εὐλογημένον μου δεσπά την, ἕνα καὶ μόνον ἔχοντα σκοπὸν ἀκολουθῆσαι διὰ τῆς ἴσης, φιλανθρωπίας τῷ διεληλυθότι τοὺς οὐρα τοὺς Ἰησοῦ, μηδενὶ καταδεθέντα τὸ παράπαν τα τριᾶς δεσμῷ πρὸς τοῦτον τὸν πλάνον κόσμον καὶ κοσμοκράτορα· πλάνος γὰρ ὄντως ὁ παρὼν κόσμο; ὑπάρχει, δι' ἀπάτης ἀεὶ δελεάζων πρὸς ἐπιθυμίαν τῶν φθειρομένων, καὶ τῇ δουλείᾳ τῶν ὑλικῶν ἐν διασφίγγων τοὺς κατὰ φύσιν ἐλευθέρους καὶ τῶν οὐρανίων ἀγαθῶν κληρονόμους· τὸ παίζειν δι' ήδο νῆς καὶ ὑποκλέπτειν τοὺς κρατεῖσθαι τούτοις ἀνεχομένους. Ἕνα τοίνυν, ὡς ἔφην, τὸν τοῦ σωθῆναι σκοπών ἔχοντα τὸν εὐλογημένου μου δεσπότην γινώσκων, παρακαλῶ δεχόμενον τὸν σὺν αὐτῷ μου δεσπότην των μεγαλοπρεπέστατον Ιλλούστριον κύριον θεοχάριστον, τὸν ἐπιφερόμενον τὴν παροῦσαν μου μετρίαν α ὴν, γενέσθαι αὐτῷ πάντα ἐν οἷς τῆς αὐτοῦ μετὰ Θεόν, μᾶλλον δὲ, σὺν Θεῷ, ἐπικουρίας δεῖται, ὅσε τὸν Θεὸν ἡμῖν αὐτοῖ; γενέσθαι, καὶ τὸν πλησίον
humanus ac clemens, eam implevit qui nedum sicut seipsum, sed et supra seipsum, nos dilexe rit, quemadmodum ipsa quoque mysterii vis aperte docet eos, qui fidei in ipsum confessionem reli giose ac pie susceperunt. Cum enim ipse sponte per voluntatem tanquam reus, pro nobis morti malisque obnoxiis, passioni mortique se obnoxium fecerit; haud plane obscurum, dum quis sensus ulla luce præditus sit, quin præ se ipso nos dile xerit, pro quibus se volens morti tradiderit *, ei que claritati quæ natura inest ac propria est, tan quam omnem ipse longe excedens bonitatem (quan quam audacius dictum videatur),ejus qua pro nobis opportune functus est, dispensationis injuriam, quasi illi majoris esset, prætulerit. Dei enim ex cellens honor longeque exuberans claritas; ejus denique claritatis, quæ natura inest, major vere in apertum productio ac ostensio est, eorum qui erraverant ad ipsum revocatio, nihilque illi huma na salute majoris necessitudinis ad claritatis ratio nem in cujus gratiam omnis doctrina, omneque mysterium; quodque præ mysteriis omnibus sum me vim mysterii habet, Deus ipse vere dilectionis causa, per assumptionem carnis anima intelligente ac utente ratione præditæ, factus homo, susceptis in se, citra omnem mutationem, naturæ affectibus, ad salutem homini prestandam, et ut se nobis hoc minibus, virtutis exemplum praeberet, virumque benevolentiæ ac dilectionis in ipsum, inque alterutrum, simulaerum offerret, ejusmodi scilicet ut amnes movendo esset ad vices reddendas, quorum rei teneantur. Quandoquidem igitur nova Dei velusque lex in co posita est, ut tantum alii alios diligamus, quan tum et ipsi dilecti sumus a; sicqué aliorum æru mnas nostras ipsi ducamus, ut et aninorum 377 affectus dilectionis necessitudine, alterna quadam attributione, invicem commutemus, juxta quod jubet Apostolus: Gaudere cum gaudentibus, et flere cum fentibus b: obsecro Dei præsidio protectum ac benedictum dominum meum, cujus unus dun lasmt hic fnis sit, ut pari humanitatis cultu, qui penetravit cælos c, Jesum sequatur, nullo prorsus familiæ gentisque devinctus amore, ut mundo se ductori mundique rectori adhæreat. Plane enim mundus iste seductor est, fraude, quam facit, ad carum rerum quæ intereunt, cupiditatem semper illiciens, ecsque qui natura ingenui sunt, ac hæ redes caelestium bonorum, terrenorum servituti addicens, illudendo scilicet voluptatis illecebra, evsque decipiendo qui se ea teneri patiantur. Qui igitur unum, uti dicebam, benedicto do mino meo finem propositum sciam, ut scilicet salutem consequatur, obsecro, ut cum co pariter dominum meum, magnificentissimum dominum flustrem, hominem Deo gratum, mediocris hujus epistola lalorem suscipiens, omnia ei fiat, in qui bus secundum Deum (seu potius, cum Deo) ejus egebit auxilio; quæcunque nobis ut fiat Deus ac Isa. Levit, xix, 13; Joan. x1.1, 54. h Ron. xr, 13. Hebr. IV, 14.
col. 615–616page 115 of 144
Epistola XXVEpistola XXVI
PG 91:615Τοῦ αὐτοῦ πρὸς θαλάσσιον πρεσβύτερον, ἐρωτήσαντα, πῶς ἔνιοι τῶν ἐν τοῖς ἔθνεσι βασιλέων, ὑπὲρ ὀργῆς θεηλάτου ἐπικειμένης τῷ ὑπηκόῳ πλήθει κατέθυον τέκνα καὶ προσ γενεῖς, καὶ ἐπαύετο ἡ ὀργὴ, καθώς πολλοῖς τῶν ἀρχαίων ἱστόρηται, Καὶ Ἕλλησιν ὁ Θεὸς· συνεχώρει χρηματίζεσθαι, δι' ὧν ἑαυτοῖς τὴν τῶν μελλόντων πρόγνωσιν, καὶ τὴν τῶν λυπούντων ἀπαλλαγὴν ἐπενόησαν τρόπων καὶ ἐδίδου πολλάκις κατ' ἐλπίδας αὐτοῖς ἐκβαίνειν τὰ πράγματα, πᾶσι προοδοποιῶν κατὰ πρόνοιαν, καθὼς ἕκαστος ἡδύνατο δέξασθαι, τὴν τοῦ μέλλοντος μεγάλου μυστηρίου παραδοχήν. Εἰ γὰρ φιλοστοργία τῶν ἀρχόντων πρὸς τοὺς ἀρχομένους δι' ἔργου προ βαίνουσα, ὅλον ὑφήρπασε τῆς ἐπικειμένης ἀνάγκης τὸ ὑπήκοον· οὐ ξένον οὐδὲ ἄπιστον, εἰ ὁ φύσει φιλάνθρωπος, καὶ μόνος Δημιουργὸς καὶ Βασιλεὺς τῶν ἀνθρώπων, τὸν αὐτοῦ Υἱὸν ὑπὲρ πάντων τῶν ἀνθρώπων εἰς θάνατον, κατ' οἰκονομίαν διὰ σαρκὸς προ έσχετο, ἵνα τῶν κατεχόντων λυτρώσηται κακῶν. ᾿Αμέλει τῶν βασιλέων Ἰσραὴλ καὶ Ἰούδα κατὰ τῶν Μωαβιτῶν ἐπιστρατευσάντων ἐπὶ τοῦ ἁγίου Ἐλισσαίου τοῦ προφήτου, καὶ μετὰ μεγάλην νίκην μελ λόντων καὶ αὐτὴν πᾶσαν τῆς βασιλείας πορθῆσαι τὴν πόλιν, λαβὼν κατὰ τὸ εἰθισμένον, ὡς ἔοικεν, ἔθνεσιν, ὁ τῆς χώρας βασιλεὺς τὸν υἱὸν αὐτοῦ κατ' ὀφθαλμοὺς τῶν βασιλέων ἐπὶ τοῦ τείχους κατέθυσε· καὶ τούτῳ τῷ τρόπῳ, τοὺς μὲν βασιλεῖς ἱλεώσατο, καὶ ἔπεισεν ἀποστραφήναι τῆς κατ' αὐτοῦ διεσκευασμένης
ptione intereant. Noruntque omnino hunc timorem, qui in eo studium atque operam posuerunt, u' cæco corporis amori veritatem anteferrent. XXVI. Ejusdem ad Thalassium presbyterum, KϚ'. cum ille quæsiisset, qui fiat ut nonnullis genti lium regibus, ad Dei iram subditis ingruentem de pellendam, liberos atque affines immolantibus, ira ccssaret, ut plures veterum conscripserunt. Etiam Græcis indulgebat Deus, ut quasi ex di vino responso futura prænoscerent, ac quibus mala depellerent, modos excogitarent; nec raro præ stabat ut rerum eventus ex spe illis cederet, cun ctis, pro eo ac quisque capere poterat, ad futurum magnum mysterium recipiendum per providentiam viam præstruens. Siquidem enim vis illa amoris principum erga subditos opere procedens ipsaque efficax eos omnes ab ingruente necessitate eruit; nihil plane mirum aut a fide abhorrens, ipsum qui natura, perhumanus sit ac clementissimus, solusque Creator ac hominum Rex, Filium suum pro omnium salute per carnis dispensationem morti tradidisse, ut a malis, quibus humanum genus ob striċtum erat, ipsum redimeret. Sane cum sanctos Eliseo propheta ambo reges (Israelis scilicet et Juda) adversus Moabitas profecti, ingentique politi victoria, ipsam quoque regiam urbem omnem di repluri essent, accepto gentilium ritu, ut videtur, qui regis potestate provinciæ præerat, filio suo, in regum oculis ę muro immolavit b, eoque specta culo ac piaculo reges placavit, auctorque 359 illis factus ut ab ira in eum parata absisterent, subditis b IV Reg. 1, 21, 27. Tòr viðr avrov. Accepit Maximus quo pacto Vulg. et reliqui fere interpretes, de ipso ejus filio, nempe regis Moab; qui ferali ea victima litandum Deo, dum extreme laborat, putaverit: forte etiam Abrahami exemplo, qui filii immolatione tentata, etsi non peracta, tantopere Deo placuerit: quod ita sensit R. Sal. Peræque tamen Græca vox autoÙ, suum reddatur, referendo ad regem Moab, et ejus, referendo ad regem Edom, in quem facta irruptio ne rex Moab cum septingentis delectis suis, ad ipsum quidem non pervenerit, ejus tamen primo genitum ceperit, sicque super muros jugulaverit et incenderit; vel cum jam eum in captivis habe ret; cujus etiam liberandi causa pater sociale bel lum cum regibus Juda et Israel inierit: ejusque dissolvendæ societatis, ipsa hæc dira cædes et im manitas illi causa exstiterit, conversa ejus facino ris invidia in eos, qui belli auctores exstitissent, et'ad cas angustias regem Moab redegissent. Hebr. perinde ambigua filium suum, vel ejus quo altero modo Pagn., Malvend.,Munster, etc., in terpretati sunt. Sic etiam qui Am. 1, 1, incensa Idumææ regis essa usque ad cineres, cujus rei causa sic Deus Moabitis comminatur, de hac ca:de et holocausto exponunt; quorum sententiam pa ruin pulsant rationes Santii, inque illis hæc potis sima, quod rex dicatur illo Anios, cum IV Regum primogenitus regis solum appelletur, quod ad regis titulum non suflicit, ac nisi pater jam in eum jura regni transtulerat. Nam et hoc intellexerunt of LXX, 6; 6assus, quibus reddiderunt, & 6EUSEY ave' autov, quem sui loco regem constituerat; vel, ut codex Alex. 85 basis, qui ipse regnum ca pessiverat. Proinde quod Hebr. futuri temporis est, pro præterito positum intellexere. Quod item de ossibus ad cineres usque combustis exaggerat pro pheta, haud necesse trahere ad ossa e sepulcro ef fossa, cum nihil occurrat in Scriptura, quo referri possit ea tumuli ossiumque violatio; sed potest intelligi, sic in cineres et favillain redactum hujus principis corpus, relato de eo holocausto, ut nec ossa superfuerint, uti se fere habebant Romano rum ac gentium aliarum busta. In hac itaque sa tis probabili expositione non satis faveat isted exemplum Maximi scopo; velut scilicet divino in stinctu, ad præfigurandum Christi mysterium, quasi piaculari hostia, sic captum hostem rex Moab ho locausto obtulerit, eaque victima a se iram depu lerit: quomodo etiamnum barbari Canadenses et alii hostes immolant, eorumque laute carnibus epulantur, nullo certe divino instinctu, quo sic mala depellenda intelligant, sed ferina iminanitate, ac diabolo instigante, qui sic humano delectetur cruore, Deumque olim æmuletur, nec ignobiliori quam humana sibi hostia, quibus impetrare pos sit, fieri velit. Christi sacrificium varie Deus in animalium victimis adumbravit; in hominum, nun quam, præterquam in uno Abrahamo et Isaaco, ad usque duntaxat propositi animi manifestatio nem. Et in ipso Christo victima fuit, quod se ipse obtulit, Judæorum malitia utens, nec tormen ta abnuens, ut divinæ satis justitiæ fieret, non velut ipse seipsum interficiens, quod fecere gentilium quidam, nihil prorsus affini Christo exemplo, sed diabolico plane commento.
col. 617–618page 116 of 144
PG 91:617ὀργῆς, τοὺς δὲ ὑπηκόους διεσώσατο. Τοῖς μὲν οὖν μια Ελλησι τὰ ἐξ αὐτονομίας ἐπιτελεῖν συγχωρῶν ὁ Θεός, εἰς τὴν τοῦ μεγάλου μυστηρίου παραδοχήν σοφῶς ἐσφετερίζετα· τῷ δὲ Ἰσραηλίτῃ λαῷ νόμον διδοὺς, δι᾿ ὅλου τὸ μέλλον διετύπου μυστήριον. "Οθεν μετὰ τὸ φανῆναι, καὶ κατ' ἐνέργειαν γενέσθαι τὸ τῆς ἡμῶν σωτηρίας μυστήριον, ταῦτα κἀκεῖνα ἐξ Ἐθνῶν καὶ Ἰουδαίων κατήργησεν, ὅσα πρὸ τούτου δέδωκεν, * γίνεσθαι συνεχώρησεν πρὸς τὴν τοῦ μέλλοντος διατύπωσιν. Ἐξ αὐτοῦ γὰρ, καὶ δι' αὐτοῦ, καὶ εἰς αὐτὸν τὰ πάντα, ὅσα γέγονεν ή γενήσεται, κατά πάντα καιρὸν ἢ τρόπον· τὰ μὲν, κατ᾿ εὐδοκίαν· τὰ δὲ, κατ' οἰκονομίαν· τὰ δὲ, κατὰ συγχώρησιν. Οὐκ ἔστιν ούν μῦθος τὸ τοῖς ἀρχαίοις μνημονευόμενον ἀλλὰ γέγονεν ἀληθῶς, καὶ ἐπηκολούθησεν αὐτῷ, τὸ ἐφ᾽ ᾧ γέγονεν ἀλέξημα. Τὸ δὲ κατὰ λεπτὸν περὶ τῶν γραφέντων, σὺν Θεῷ παρ' ὑμῖν γινόμενος ἅμα γυμνάζωμεν. Πλὴν ὁ γνοὺς πῶς καὶ ὄψεως σάρκες δύνανται θεραπεύειν διὰ τέχνης νοσοῦντας, δέξεται πιστῶς τῆς θείας προνοίας τὴν μέθοδον. ΚΖ'. — Τοῦ αὐτοῦ πρὸς Ιωάννην κουβικουλάριον. Οἱ μὲν κατὰ κόσμον, τὴν πρὸς ἀλλήλους ἀγάπην στησάμενοι, τῆς ἀλλήλων χρήζουσι σωματικής παρουσίας πρὸς τὴν ταύτης συντήρησιν, διὰ τὴν λήθην τὴν καταμαραίνουσαν φυσικῶς πάντα τὸν περί μόνα τὰ σώματα συνιστάμενον πόθον· ᾧ συγκατασβέννυσθαι πέφυκεν ἡ μνήμη τῶν οὕτω προς αλλή λους διακειμένων. Ἔστι δὲ ὅτε καὶ αὐτὸ τοῦτο τὸ συντηρεῖν δύνασθαι δοκοῦν τὴν κατὰ κόσμον πρὸς ἀλλήλους σχέσιν, διίστησι κόρος ἐπιγενόμενος, καὶ ὅλην τὴν προλαβοῦσαν ἀφανίζων διάθεσιν. Καὶ ἐπίσ λειψις δέ τινος πολλάκις τῶν ταύτης ποριστικών αἰτιῶν, ἢ καὶ μικρά τις παρεμπεσοῦσα πρόφασις, ταχείαν ποιεῖται τῆς οὕτω συνισταμένης ἀγάπης τὴν εἰς μίσος περιτροπήν. Οἱ δὲ κατὰ Θεὸν τῷ δεσμῷ τῆς ἀγάπης ἀλλήλοις ἀλύτως καταδεθέντες, καὶ σὺν ἀλλήλοις ὄντες, καὶ ἀλλήλων ἀπόντες, μᾶλλον τὴν ταύτης δεσμὸν ἐπιτείνουσι· διὰ Θεὸν ταύτην ἐν ἑαυτοῖς ἔχοντες, τὸν καὶ ἀγάπην ὄντα, καὶ τὴν τοῦ ἀγαπᾶν δύνασθαι τοῖς ἀξίοις παρεχόμενον δύναμιν καὶ μάλα γε, καθάπερ οἶμαι, δικαίως. Τοῖς γὰρ κατὰ φύσιν ρευστοῖς συναποῤῥεῖν πέφυκε καὶ ἡ τῶν κατ' αὐτὰ πρὸς ἀλλήλους διακειμένων διάθεσις· τοῖς δὲν σταθεροῖς καὶ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχουσιν, ἀκλόνητος παν τάπασι καὶ ἀτίνακτος συνδιαμένειν εἴωθε, καὶ ἡ τῶν κατ' αὐτὰ πρὸς ἀλλήλους διακειμένων στοργή τοπί τὸν αὐτοῖς ἐπιτείνουσα τὸν εἰς ἀλλήλους πόθον πρός τὸ ἀάριστον, ὅσον ὁ ταύτης τῆς σχέσεως αἴτιος προς ἑαυτὸν ἕλκειν τοὺς ἀλλήλων τ ρτημένους τῷ πνεύματι πέφυκε Θεός. . 9 Ισ. γυμνάσομεν.
salutem impetravit. Græcos igitur ea quæ es priarum legum rationibus essent, Deus sinens peragere, sapienti consilio ad magnum suscipien dum mysterium adigebat; Israelitico autem populo data lege, quod futurum erat nysterium, undique figurabat. Quamobrem ubi ille apparuit, fuitque reipsa exhibitum salutis nostræ mysterium, tum hæc, tuin illa, ex Græcorum pariter Judæorumque moribus ac ritu abolevit: quæ scilicet superio ribus temporibus, ad rei futuræ adumbrationem, vel dederat ipse, vel permiserat. Ex ipso enim et per ipsum et in ipso sunt omniac, quæcunque per omne tempus et modum et facta sunt, et futurum est, ut fiant alia quidem secundum propensam voluntatem; alia, secundum dispensationem; alia, secundum indulgentiam ac permissionem. Non er go inter fabulas existimandum, quod antiquis hi storiarum monumentis proditur; sed ita reipsa con tigisse putandum, secutamique esse mali depil sionet, cujus id causa fuerat usurpatum. De his autem quæ scripta sunt, subtiliorem disputationem habituri sumus, ubi, Deo dante, apud vos me esse contigerit. Cæterum qui novit qua ratione etiam viperæ carnes arte medicatæ sanandis mor bis conferant, haud gravate eam divinæ providentiæ methodum rationemque fide suscipiet. XXVII. Ejusdem ad Joannem cubicularium. Qui sæculi ritu alii aliis amicitia juncti sunt, necessariam mutuam præsentiam habent; ad eam conservandam· oblivionis scilicet causa, cujus ça vis oc indoles, ut omnem ainorem circa corpora solummodo versantem consumat; quocum paritor, exstingui solet, eorum qui sic inter se animis alli ciuntur, memoria. Quin et quandoque contingat, ut hoc ipsum quod ad mundanam illam inter aliquos fovendam amicitiam valere plurimum videbatur, superveniens tædium dirimat, omnemque antea vigentem animi affectionem aboleat. Sape etiam, si vel minimum quid desit, eorum, ex quibns illa proclive conflatur, vel exigua quædam in cidal occasio 360 ac pretextus, sic constan tem amicitiam cito in odium vertit. Qui vero divinæ dilectionis vinculo inter se indissolubiliter vincti sunt, sive simul versentur, sive blii aliis ab sentes sint, ejus arctius nexum astringunt: propter scilicet Deum secum eam habentes, qui et ipse dilectio sit ª, et his qui digui sunt, vim præbeat ac facultatem ut diligere possint; idque, ut videtur, jure optimo. Uua enim cum rebus natura fuxis, illi ut dimuat comparatum est, quæ penes illa con flata ac coatita mutua animorum affectio est; cum bis vero quæ firma ac stabilia sunt, codemque miedo se semper habent, inconcussa omninoque immota permanere solet, corum qui penes illa invicemranimis cohæserunt, amoris vis; tanto eis, quo, se mutuum prosequuntur, in immensum amo rem augmento accumulans, quantum hujus ipsics affectionis auctor Deus, eos, qui inter se spiritu devincti sunt, ad se proclive trahit. Rom. xr, 56. d Joan. iv, 16 Diglized by Google
col. 619–620page 117 of 144
Epistola XXVIIEpistola XXVIII
PG 91:619α Κατὰ τοῦτον τοίνυν τὸν τρόπον ἀγαπῶν σε, λίαν Αγαπημένε, διὰ παντὸς ἀχώριστον ἔχω συνόντα κατὰ ψυχήν, εἰς βάθος τετυπωμένον τῷ πνεύματι, καν πολὺ τοῦ χρόνου μῆκός ἐστι, καὶ μέγα τὸ διαμέσου τῶν τόπων διάστημα, μηδέποτε τοῦ βλέπειν νοητῶς καὶ ἀσπάζεσθαι παυόμενος. Ὑφ᾽ οὗ κατὰ τὸ ἴσον, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον ἀγαπᾶσθαι πιστεύων, αόκνως περὶ ὧν χρεία γράφειν οὐ παραιτούμαι, μίαν ἀμφοτέρων ἡμῶν γεγενῆσθαι ψυχὴν γινώσκων διὰ τοῦ πνεύματος. Καὶ οἶδα ὅτι οὐ νομίζεις ὑβρίζεσθαι τοῦτο ἀκούων, τὴν πρὸς ἀνθρώπους τοῦ Θεοῦ φοβεράν, καὶ ὑπὲρ νοῦν καὶ λόγον συγκατάβασιν λογιζόμενος. Δέχου τοίνυν τὸν τὴν παροῦσαν ἐπιφερόμενον μετρίαν συλο λαβὴν εὐμενῶς, καὶ γενοῦ αὐτῷ πάντα, ἅπερ ὁ τὰς ἀλλήλων ἐπιμερίζεσθαι συμφοράς τοῖς ἀνθρώποις ενομοθέτησε· καὶ τοσοῦτον οἰκειώσασθαι τὸν πέλα;, ὅσον μὴ ἄλλον ἐκεῖνον νομίζεσθαι, κατὰ τὴν ἀντιδοθεῖσαν τῶν εἰς ἀλλήλους μεταποιηθέντων διάθεσιν. Οὐ γὰρ μόνον χαίρειν μετὰ χαιρόντων, ἀλλὰ καὶ κλαίειν μετὰ κλαιόντων· καὶ οὐχ ἁπλῶς ἀγαπᾷν, ἀλλ' ὡς ἑαυτὸν τὸν πλησίον, ὁ θεῖος διαγορεύει λόγος" ἵνα μὴ λέγω τὴν κοινὴν ἐντολὴν, τὴν καὶ αὐτὰς ὑπὲρ ἀλλήλων ἀγάπης χάριν, ἡνίκα καιρός ἐστιν ἀγωνίζεσθαι, τὰς ψυχὰς τιθέναι προστάσσουσαν· ἣν ὁδοὺς ἔργῳ πεπλήρωκε Κύριος, ὑπὲρ ἡμῶν θεἶναι τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν μὴ παραιτησάμενος· ἡμῖν ὑποτύπωσιν τελείας εὐαρεστήσεως, καθ᾿ ἣν ὁ τῆς φιλαυτίας ηρέμα κατασβέννυται, νόμος, ὁ κατ᾿ ἀρχὰς δι' ἡδονῆς ἡμᾶς ἀπατηλῶς Θεοῦ καὶ ἀλλήλων ἀπαγα. γών· καὶ ἀνθ᾿ ἑνὸς Θεοῦ, πολλοὺς εἶναι ἢ οὐδένα τὸ σύνολον νομισθῆναι διδάξας, παντελῶς τὴν τοῦ ἐν ἡμῖν λόγου πρὸς τὴν σάρκα κατέραξε ο δύναμιν, καὶ εἰς πολλὰς τὴν μίαν φύσιν κατατεμὼν μοίρας, ὑπὲρ ἡδονῆς κατ' ἀλλήλων τὴν τοῦ ἐν ἡμῖν θυμοῦ δύναμιν ἐθηρίωσε. Γενοῦ τοίνυν, ὡς εἶπον, πάντα τῷ χρήζοντε τῆς σῆς ἐπικουρίας, ἵνα τοιοῦτον εὕροις τὸν Θεόν σοι γινόμενον, τὸν πάντα πᾶσι γίνεσθαι διὰ φιλανθρωπίαν καταδεχόμενον. ΚΙ'. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς Κυρισίκιον ἐπίσκο. ΤΟΥ. Τῆς θείας ἐπὶ γῆς κατὰ τὴν δοθείσάν σοι χάριν * κατέρραξε. Πρὸς Κυρισίκιον. πρὸς Κυζικι νόν,
In hunc igitur modum cum te diligam, mihi plu ¡¡mum diligende ac charissime, jugiter`animo Mentem inseparabilem, alte spiritu impressum expressumq e habeo; ut quamvis longa sunt tem poris spatia, ingensque locorum interjecta media intercapedo est, nunquam mente cernere, animo que complecti ac osculari desinam; a quo vicissim paribusque modis (nisi et majoribus) cum me diligi persuasum habeam, non abnuo quin justa necessitate impigre scribam, qui unam amborum per spiritum factam animam cognoscam. Nec te puto injuriæ ducturum, quod hoc audias; qui te cum ipse tremendam Dei ad hominem, omnique mentis cogitatu ac sermonis vi majorem inclina tionen reputes. Suscipe igitur placide eum, qui modicam hanc affert syllabam, cunctaque illi efi cere, quæcunque is qui ita sanxit, ut homines socia inter se sorte ærumnas vitæque mala divi derent; sicque proximum sibi quisque ascisceret suumque nimia quadam necessitudine vellet, ut ne alius quidem videretur, pro reciproca illa ani mi affectione qua in se invicem velut commearent. Nedum enim gaudere cum gaudentibus, sed et fere cum fentibus e; nec quovis modo diligere proxi mum, sed diligere sicut seipsum *, divinus sermo præcipit, ne novum mandatum dicam, quo dile ctionis causa ¤, ipsas quoque alii pro aliis animas po nere 361 jubemur, ubi certaminis tempus appe tierit; quod utique ipse qui dedit, Dominus, opere implevit, qui pro nobis animam ponere non recu saverit; perfectæ nobis ac absolutæ virtutis præ beus exemplum, qua paulatim pravi in nobis ac cæci ainoris lex exstinguitur; quæ scilicet jam initio voluptatum illecebris captos, a Deo, invicem que alios ab aliis fraude abducens, Deique unius loco, plura numina (seu nullum prorsus) existimandum docens, facultatem in nobis rationis omnino carni illiserit; inque multas partes, natura, quæ una sit, dissecla, ira in nobis vim, qua alii in alios, ferarum more, voluptatis causa saviamus, furore accenderit. Esto igitur, uti dicebam illi omnia qui tua eget ope, ut ipse talem nanciscaris Deum, qui omnia omnibus fieri, præ summa humanitate ac clementia volueriɩ. XXVIII. Ejusdem ad Cyrisícium episcopum. Qui divine in terra bonitatis, pro concessa tibi (m) Rom. XII, 15. f Matth. Irs, 19. et Joan. 11, 16. b Joan. x, 15. Suid. (m) Haud a mendo abesse vi detur, quod ita prenotatur. Ac num ad Joannem scilicet Cyzicenum episcopum, ad quem ipsum abhine secunda et tertia, affini plane argumento; etsi ibi sedis locus tacetur, nec nisi ad Joannem episcopum dicitur; vel nùm hæc et se quens ad Constantinopolitanum ipsum episcopum, à quo ad se revocari petat, si modo timor absces serit hostium? Alias et alias subinde Maximos vi detur mutasse sedes, nedum cum in Africam cominṇavit, Persarum metu, verum etiam aliis casionibus, quo factum est, ut sit obscurum, cujus potissimum episcopi conspectibus aliis aliisque epistolis petat restitui. Omnes tamen hæ quinque ad eumdem videntur spectare, ex ipsa argument anitate; exque Georgii abbatis et presbyteri se cunda et quarta mentione, conjectura Grmatur, eumdem ipsum Joannem episcopum Cyzicenum Maximo amicissimum, probeque orthodoxum, illis omnibus compellari, quod præcipue non sic ei cum sede Constantinopolitana conveniebat, cum hæc Siberet, et jam depulsus Persarum timor videre
col. 621–622page 118 of 144
PG 91:621τῆς ἀρχιερωσύνης, τίμιε Πάτερ, μιμητής είναι λα γὼν ἀγαθότητος, οὐδένα των χαρακτηριζόντων αυ τὴν τρόπων ἀπλήρωτο, εἴασας· ἀλλὰ πάντας άλλη λοις ἐφεξῆς συνομαρτούντας ἔχων, τῷ ἄνωθεν ἐξυφασμένῳ διὰ τοῦ Πνεύματος χιτῶνι τῶν ἀρετῶν ἐσπούδασας καλλωπίσαι τὸ τῆς ἀρχιερωσύνης μυστή. ριον· ὅντινα χιτῶνα σχίσαι οὐδέποτε δύνανται, οὔτε πλήθει πειρασμῶν, ὑμᾶς σταυροῦντες οἱ δαίμονες. Σπούδασον οὖν τὰ διεσκορπισμένα τέκνα τοῦ Θεοῦ συναγαγεῖν εἰς ἕν. Χαρακτήρ γὰρ καὶ τοῦτο τῆς θείας ἐστὶν ἀγαθότητος· καὶ ὡς κεφαλὴ τοῦ τιμίου σώματος τῆς ἁγίας τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας γενόμενος, τὰ μέλη συναρμολόγησον ἀλλήλοις διὰ τῆς ἀρχιτεκτονίας τοῦ Πνεύματος· καὶ κάλεσον φωνῇ μεγάλη ὡς κῆρυξ τῶν θείων διδαγμάτων καταστάς, τούς τε μακράν, καὶ τοὺς ἐγγύς· καὶ ἑαυτῷ κατάδησον τῷ ἀλύτη: δεσμῷ τῆς ἀγάπης τοῦ Πνεύματος· εἴπερ μένο τοι ἀπέδρα, καὶ παντελῶς ἐξηφάνισται ἡ τῶν ἐχθρῶν προσδοκία· δι᾿ ἣν τοσοῦτον, τῆς ἐνεγκούσης ἀπεξενώθησαν· ἵνα καὶ σοὶ ἐξὸν ᾗ χριστοπρεπῶς λέγειν Ἰδοὺ ἐγὼ, καὶ τὰ παιδία ἃ μοι ἔδωκεν ὁ Θεός. Ἀλλ᾽ ἀξίωσον τὸν σὸν ταπεινὸν καὶ ἀνάξιον δοῦλόν καὶ ἱκέτην περὶ τούτου τιμίων σου συλλαβῶν, ἅγιε Πάτερ καὶ δι᾿ εὐχῶν παραθέσθα: τῷ Θεῷ προσφέρων θυσίαν αἰνέσεως μὴ ἀπαξιώσης. ΚΘ'. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸν αὐτόν. Ο μὲν Θεὸς ζητῶν κατῆλθεν ἐξ οὐρανοῦ, καὶ που θῶν τὸ πρόβατον ἐνεδύσατο· καὶ οὕτως σώσας τὸ πλανώμενον, πρὸς τὰ σύννομα τῶν ὤμων ἐπιθεὶς, συμπαθῶς ἐπανήγαγε. Σὺ δὲ, πανάγια Πάτερ καὶ ποιμήν, μόνον Πνεύματος ἁγίου πληρώσας τῆς δια δασκαλίας τὸν δόνακα, πρὸς ἑαυτὸν ἐπανήγαγες πλήρη, τὴν ἀκουσίως μὲν τῆς πατρίδος ἀποφοιτή τασαν ἀγέλην τῶν λογικῶν προβάτων, εκουσίως δὲ προστρέχουσαν τῇ φωνῇ σου τοῦ καλοῦ ποιμένος καὶ ἐπιστήμονος, ὡς τελείαν διάγνωσιν ἔχουσαν τοῦ συμφέροντος. Οὐ γὰρ πλανηθεῖσα τὰ μακρὰ διεπέ ράσι πελάγη, τῆς θείας κατολιγωρήσασα νομῆς ἀσφαλείας δὲ χάριν σωστικῆς τῶν κατὰ ψυχὴν θείων ἀναθημάτων. ᾿Αλλὰ δέξαι ποίμνην, οὐ μόνον ἀνεπίβατον λύκοις διαμείνασαν, ἀλλὰ καὶ λύκων ἀναιρετικὴν γενομένην, καὶ πολλοῖς πλουτοῦσαν τοῖς κατὰ ψυχὴν ἀγαθοῖς· Καὶ ἔντεινον, καὶ κατευοδοῦ, καὶ βασίλευε, ένεκεν ἀληθείας καὶ πραότητος καὶ δικαιοσύνης ὡς τῶν κατ' εὐσέβειαν θείων δογμά των διδάσκαλος, καὶ βίου καθαροῦ, καὶ σεμνῆς που λύκων ἀναιρετική
summi sacerdotii gratia, venerande Pater, nactus es ut imitator esses, nullos modos ac officii partes, quibus ceu nota hac insigniatur, omisisti, quin etiam etiamque impleres; sed qui omnes inter se ordine consertas ac cohærentes obtineas, contexta desuper Spiritus opera virtutum tunica i summi ejusdem sacerdotii mysterium eximie ornare stu duisti; quam ne quidem dæmones unquam scin dere possunt, qui tentationum turba vos in crucem agunt. Cura igitur, at alios Dei, qui dispersi sunt, congreges in unum j^ (nam hoc quoque divinæ bo nitatis nota est atque insigne); velutque venera bilis sanctæ Dei Ecclesiæ corporis effectus caput, membra secum invicem per Spiritus fabricatio nem committe atque compone; maguaque voce tanquam divinorum documentorum constitutus præco, voca tum eos qui longe, tum qui prope sunt eosque tibi ipse insolubili vinculo dilectionis Spi ritus astringe; dummodo tamen exspectatæ hosti um incursionis metus aufugerit,ac prorsus evanu " erit; cujus causa landiu, sicque procul patria ex sules alienum solum habuit; quo nimirum ipse quoque, Christi æmula voce, dicere 362 possis Ecce ego, et parruli, quos dedit mihi Deus k. Quæeso autem, sincte Pater, ut me humilem et indignum alque supplicem servum tuum venerabilibus tuis litteris in eam rem impartiri digneris, nec me Deo precibus commendare, cum laudis victimas offers, åbnueris. Ejusdem ad eumdem. Deus quidem ut quæreret e cœlo descendit, ovemque, amore in ipsam ac desiderio, induit, ac sic errantem recipiens, inque bumeros imponens ad gregales miseranter revexitl. Tu vero, sanctis sime Pater ac pastor, Spiritus sancti doctrina so lummodo distulam implendo, plenum ad te gregem ovium rationalium reduxisti: qui cum illubens pa tria excessissct, ad tuam boni ac periti pastoris libens occurrat” vocem, ut qui nimirum, quid ex ejus rationibus sit, perfecte dijudicare.noris. Non enim errandi vagandique studio longa maris spatin trajecit, quasi divinæ contemptu pascua duceretur, sed ut divinas animi dotes sibi incolumes tutasque gregem cjusmodi suscipe, qui præstaret. Enimvero nedum lupis impervius manserit, sed e lupis exi tio factus sit, multisque abundet animi bonis: 1 tendeque, prospere procede et regna, propter verita tem et mansuetudinem et justitiam™; tanquam divi norum pietatis decretorum doctor, vitæque puræ ac honesta disciplinæ magister, ac rectæ in omnibus i Joau. xix, 23. 1 Joan. x1, 52. * Gen. xxxill, 5. 1 Matth. xvIII, 42; Luc. xv, 4. = Psal. tur, Pyrrho forsitan jam episcopo, vel etiam intruso Paule, per cujus intrusi grassationem Pyrrhus Ma ximam convenit in Africa, quocum disputans, errorém agnovit. Non tamen de ejus tropæo loqui videtur, cum altera hinc epistola gregi sic peregre profecto, et qui ingentia inaris spatia trajecerat, gratulatur, quod exstiterit. Lapos peremerit; Severianos potius significet, de quibus majori epistola ad Joann. cubicularium, vel etiam Monothelitas in Africa per fugæ ab urbe et patria occasionem, hæresis semina spargentes, quibus comprimendis celebrate Africa synodi Theodoro Romano pontifice: qua in re, non unius Maximi,' sed reliquorum sodalium monachorum, qui vero. orthodoxi essent, enituerit opera`
col. 623–624page 119 of 144
Epistola XXIXEpistola XXXEpistola XXXI
PG 91:623λιτείας υφηγητής, καὶ τοῖς ἐν πᾶσιν ὀρθῆς διακρίσ 363 ΧΧΧ. σεως νομοθέτης προσλαβόμενος μάλιστα μετὰ τῆς εἰρημένης ἱερᾶς ποίμνης, καὶ τὸν ἡγιασμένον αύ ριον ἀββᾶν Γεώργιον 18 τὸν πρεσβύτερον, ἄνθρωπον Ιερόν, ἴσον τῷ λόγῳ κεκτημένον τὸν βίον· καὶ δι' ἀμφοτέρων όντα τῆς πονηρᾶς καθαιρέτην δυνάμεως, Αλλ' ἐπειδὴ μεγάλῃ κατεπόθην λύπῃ μὴ φέρων τὴν τούτων διάζευξιν, ἢ κἀμὲ προσλάβετε, καὶ ὑπὸ τὰς ὑμετέρας καταπαύετε πτέρυγας· ἢ στηρίξατε δι' εὐχῶν πρὸς τὸ γενναίως φέρειν τὴν ἐπὶ τῷ χώ ρισμῷ τῶν φιλτάτων ὀδύνην. Λ. — Τοῦ αὐτοῦ πρὸς Ἰωάννην " ἐπίσκοπΟΥ. Φασὶν οἱ τὴν τῶν ὄντων φύσιν λογικῶς διασκεψάμενοι, παντὸς ἑλκτικὴν εἶναι· τοῦ ὑποκειμένου τὴν τοῦ πυρὸς δύναμιν· ᾧ παραβάλλοντες συμβολικῶς τὸν Θεὸν, οἱ τῶν θείων ἐξηγηταὶ μυστηρίων, ἑλκτικόν καὶ αὐτὸν εἶναί φασι πάντων τῶν βουλομένων τοῖς αὐτοῦ πείθεσθαι νόμοις, καὶ τὸ ζἦν ὁσίως ἀν εχομένων ἀσπάζεσθαι· πρὸς ὅν, ὥσπερ ἐν εἰκόνι γρα φὴν εὐφυῶς τὴν μίμησιν ἔχουσαν ὑπάρχειν λέγοντες τὴν ἱερωσύνην, καὶ αὐτὴν τῷ ἴσῳ κατὰ τὴν χάρ ριν συμπαθείας νόμῳ, πάντων έλκτικὴν εἶναι τῶν ὑπὸ τὴν αὐτὴν φύσιν διαγορεύουσι. Ταύτην οὖν καὶ αὐτὸς, ἅγιε Πάτερ, ἐπὶ γῆς τοῦ Θεοῦ τὴν εἰκόνα ἔχειν λαχών, κάλεσον πρὸς ἑαυτὸν συμπαθείας τρό ποις καὶ λόγοις, τοὺς πρὸς σὲ ποθοῦντας ἐπανελθεῖν, καὶ ὑπὸ σοῦ ποιμανθῆναι κατ' εὐχὰς ἐπιθυμοῦντας· καὶ πίστωσον ἐπαγγελίαις ἀληθέσι διὰ συλ λαβών σου τιμίων, τὴν εἰς αὐτοὺς σὺν Θεῷ περὶ πάντα σου πρόνοιαν· εἴπερ παντελῶς ἡ τῶν ἐχθρῶν δυσώδης ἀπεγένετο προσδοκία· δι' ήν τοσαὐτὴν ὑπ έμειναν φυγὴν, οἱ τῷ νόμῳ τοῦ Θεοῦ κατακολουθεῖν ἀσφαλὲς ἡγησάμενοι, τῷ διαρρήδην βοῶνται Ἐὰν διώκωσιν ὑμᾶς ἐκ τῆς πόλεως ταύτης, φεύγετε εἰς τὴν ἄλλην· καὶ τὴν ἐπαινετὴν δειλίαν τοῦ θράσους προκρίναντες· ἵνα μετὰ Θεὸν τοῖς σαῖς πιστεύοντες λόγοις, ἀφόβως ποιήσωνται τὴν ἐπάν οδον· καὶ τῶν πόνων οἷς ὑπὲρ ἀρετῆς, καὶ τοῦ πει σθῆναι Θεῷ τοὺς διώκοντας φεύγειν κελεύοντι, κατὰ τὴν φοβεράν ταύτην ξενιτείαν, ὑπεπιάσθησαν, ἄν ἐσιν εὕρωσιν, ἐλεήμονα τὴν σὴν περὶ αὐτοὺς κατὰ πάντα συγκρότησιν. Μὴ τοίνυν ἀπαξιώσῃς, ἅγιε Πάτερ, τὸν σὸν ἱκέτην καὶ δοῦλον παρακαλοῦντα προοδέξασθαι· ἀλλὰ τίμησον οἰκείαις συλλαβαῖς, ὡς τίμιος, τὸν μηδεμιᾶς τιμῆς ἄξιον· καὶ δι' εὐχῶν παράθου τῷ Χριστῷ τῷ μόνῳ τιμίῳ, καὶ τὸν ἄτιμον πολυτίμως δι' ἑαυτοῦ τιμήσαντι ἄνθρωπον· ὅντινα Δεσπότην καὶ Κύριον κατὰ πάντα μιμούμενος, άλλον ἐκεῖνον κατὰ χάριν τοῦ Πνεύματος σεαυτὸν τοῖς ὁρῶσι κατέστησας. ΛΑ'. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸν αὐτόν. Ὥσπερ ἀκτὶς ἐπισπᾶται προσηνῶς τὴν ὑγιαίνοι
discretionis legislator, assumpto praesertim cum co, quem dixi, sacro grege, sanctificato quoque domino Georgio abbate presbytero, viro sacro, paribusque cum vita doctrinæ ornamentis prædito. Verum, quod magna absorptus tristitia sum, nec ab illis disjungi feram, aut une cum eis assumite, subque alas vestras reficite, aut vestris precibus ad susti nendum fortiter, quem charissimorum ipsa ab junctio dolorem consciscit, confirmate. Ejusdem ad Joannem episcopum. Aíunt, qui naturam rerum ratione disquisie runt, eaun ignis vim esse, ut subjectam om nem trahat materiam; huicque symbolice Deum comparantes, qui divina exponunt mysteria, ipsum etiam ejusmodi asserunt, ut omnes trahat qui ejus velint obsequi legibus, ac qui vitam sànètis mori bus institutam amplecti sustineant: cujus velut egregie pictis coloribus expressam imaginem sa `cerdotium cum dicant, ipsum quoque per gratiam miserationis lege, omnes sub eadem contentos na tura, trahere affirmant. Hanc igitur tu, Paler sancte, in terra nactus Dei imaginem, blandis ad te miserantis animi moribus sermonibusque eos voca, qui ad te redire summopere cupiunt, hocque vel maxime votis agitant, ut te pastore ac rectore gaudeant, verisque pollicitationibus per venera Files tuas syllabas, tuam in eos, Deo auspice, in omnibus ratam facito providentiam ac curam: si modo prorsus hostium cessavit foetida exspectatio; cujus gratia tantam sustinuerunt fugam, quibus tutum visum est, ut divinæ legi obsequerentur, diserte clamanti: Si vos fugaverint ex ista civitate, fugile in aliam»; ac qui laudabilem formidi nem audaciæ prætulerunt: quo nimirum tuis se cundum Deum fidem habentes verbis, intrepide revertantur, atque a laboribus, quibus virtutis 'causa, et ut Deo jubenti fugiendos esse persecu tores, morera gererent, per fornidabilis hujus exsilii ac peregrinationis molestias, oppressi sunt, remissionem ac solatium, benignam tuam in om nibus opitulacionem ac curam consequantur. Ne ergo, Pater sancte, supplicem tuum ac servum ob secrantem suscipere dedigneris; sed tuis honora syllabis, velut qui ipse reipsa merito honore dignus sis, nullo prorsus dignum honore; precibusque Christo commenda, quem solum deceat honor, ac qui suo ipsè munere, inhonorum magnifice homi nem honoraverit: quem Dominum herumque in omnibus imitatus, illum alterum per gratiam Spiritus teipsum aspectandum reddideris. Ejusdem ad eumdem. Quemadmodum radius pupillam quæ sana sit, » Matth. x, * Num hic Georgius, qui postea gedit patriarcha CP. divinare est. magni tunc nominis episcopus. vs Joannes bic, forte Cyzicenus,
col. 625–626page 120 of 144
PG 91:625σαν ἅψιν κατὰ φύσιν προσχαίρουσαν φωτὶ, καὶ τῆς οἰκείας λαμπρότητος μεταδίδωσιν· οὕτως· καὶ ἡ ἀλη τῆς ἱερωσύνη χαρακτήρ οὖσα διὰ πάντων τῆς ματ καρίας θεότητος τοῖς ἐπὶ γῆς, πᾶσαν ψυχὴν κατὰ τὴν ἕξιν φιλόθεόν τε καὶ θείαν ἐφέλκεται πρὸς ἑαυ τὴν, καὶ τῆς ἰδίας μεταδίδωσι γνώσεως, εἰρήνης τε καὶ ἀγάπης: ἵνα πρὸς τὸ πέρας τῆς οἰκείας ένερ γείας, ἑκάστην τῆς ψυχῆς ἐνέγκατα δύναμιν, Θεῷ παραστήσῃ διά πάντων θεωθέντας τοὺς ὑπ' αὐτῆς μυσταγωγουμένους. Τέλος γὰρ τῆς κατὰ ψυχὴν λο γικῆς ἐνεργείας, ἡ ἀληθὴς γνωσίς ἐστι· τῆς ἐπιθυμητικῆς δὲ, ἡ ἀγάπη τῆς δὲ θυμικῆς, ἡ εἰρήνη ὥσπερ καὶ τῆς ἀληθοῦς ἱερωσύνης, τὸ διὰ τούτων θεοποιεῖσθαί τε καὶ θεοποιεῖν. Ἐφ᾽ ᾧ γὰρ ζητεῖν τὸν Θεὸν ἔχομεν φυσικῶς τὸ λογίζεσθαι, καὶ αὐτὸν μό νον ποθεῖν τὴν ἐπιθυμίαν ἐλάβομεν, καὶ ὑπὲρ αὐτοῦ ἀγωνίζεσθαι μόνου τὸν θυμὸν ἐκομισάμεθα. Τέλος δὲ τῆς μὲν ζητήσεως, ἡ ἀληθὴς γνωσίς ἐστι· τοῦ δὲ πόθου, ἡ διηνεκής και διάπυρος ἀγάπη· τῶν δὲ βείων ἀγώνων, ἡ πάντα νοῦν ὑπερέχουσα εἰρήνη. Τούτων ὄντας τῶν ἄκρων ἀγαθῶν ποιητάς τε καὶ διδασκάλους τοὺς παναγίους καὶ παμμακαρίστους ὑμᾶς γινώσκουσα ἡ ὄντως δούλη τοῦ Θεοῦ, καὶ θυσ γάτηρ και μήτηρ κυρία Εὐδοκία ἡ ἐγκλειστή, μετὰ τῆς ἱερᾶς αὐτῆς ἀγέλης, πρὸς ὑμᾶς ἐπανῆλθε, νι κητὰς ἀποδείξασα τοὺς θεοτιμήτους ὑμᾶς πάντων τῶν πρὸς ἑαυτοὺς ἔχειν αὐτὴν σπουδασάντων. Δούλη γὰρ ἀληθῶς ἐστιν, ὡς τῶν θείων ἐντολῶν πληρωτι κής θυγάτηρ δὲ, ὡς διὰ πάντων κατὰ τὴν ἕξιν ἀπαρ άλλακτον ἔχουσα πρὸς τὸν Θεὸν τὴν ἐμφέρειαν μή τὴρ δὲ, ὡς καὶ τῆς κατ᾿ ἀρετὴν ἐν ἄλλοις ἕξεως γεννητική. Αλλ' εὐφραίνεσθε τὸ λοιπὸν καὶ ἀγαλ λιάσθε, τὸ τιμιώτερον μέρος τῆς ὑμετέρας ἁγίας Επαναλαβόντες ποίμνης· καὶ μάλιστα προσλαβόμενοι καὶ τὸν ἡγιασμένον κύριόν μου Γεώργιον τὸν πρεσβύτερον ', τὸ ὄντως θεῖον γεώργιόν τε, καὶ θείου καὶ μεγάλου Γεωργίου γεωργόν δοκιμώτατον, ἱκανὸν ἐν ἔργῳ καὶ λόγῳ ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ καὶ παντὸς τοῦ λαοῦ, κατὰ τὴν ψυχῶν γεωργικὴν ἐπιστήμην, καὶ διὰ τοῦτο πᾶσιν ἐπέραστον τοῖς ἀγαπῶσι τὸν Κύριον. ᾿Αλλ' ἐπειδὴ τέως ἐγὼ κατέστην ἡμιθνὴς καὶ ἡμί τομος, τῆς ἐπωφελούς αὐτῶν ἀπεῤῥωγὼς συζυγίας, ἢ κἀμὲ προσλάβετε ὡς μέλος νενοσηκὸς, καὶ θεραπεύσατε, ἢ δι᾽ εὐχῶν με παραμυθήσασθε, καὶ πεί σατε ἀπαθῶς φέρειν τὸν χωρισμόν. Καὶ τοῦτο γὰρ τῆς θείας καὶ ἀληθοῦς ἱερωσύνης καθέστηκεν ίδιον. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς ἀββᾶς Πολυχρόνιον. Ἐπειδὴ ταφὴν τοῦ ὑπὲρ ἡμῶν νεκρωθέντος καὶ ταφέντος κατὰ σάρκα Χριστοῦ, καὶ ἀνάστασιν ἑορτάζειν μέλλομεν, σκοπήσωμεν εἰ καὶ ἡμεῖς ἐνεκρώθη μεν, καὶ ἐτάφημεν κατὰ τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον τὸν φθειρόμενον κατὰ τὰς ἐπιθυμίας τῆς ἀπάτης, καὶ ἀνέστημεν κατὰ τὸν καινὸν ἄνθρωπον τὸν ἀνακαι
ac natura luce gaudeat, blande attrahit, suoque AB'. Philipp. iv, 7. eam splendore impartit; sic et verum sacerdotium, cum in omnibus beatæ deitatis figura vivumque simulacrum mortalibus sit, omnem animum Dei cultorem atque divinum, sicque habitu compara tum ad se illicit, suæque illum scientiæ, pacisque ac charitatis consortem facit: quo nimirum singu las quaeque anima vires in fnem ducens suæ ope rationis, cunctos abs se institutos Deo exhibeat per omnia deitate' imbutos. Finis enim rationalis animi operationis, vera scientia est; cupiditatis vero, dilectio; iræ autem, pax; sicut etiam veri sacerdotii, horum munere tum imbui deitate, tum imbuere. Idcirco enim rationis vim natura nacti sumus, ut Deum quæramus; cupiditatis vero, at unum ipsum appelamus; iræ denique, ut pro illo solum decertemus. Inquisitionis vero fnis, vera scientia est ac cognitio; desiderii atque amoris, jugis accensaque dilectio: divinorum cer taminum, pax, quæ omnem exsuperat sensum. Horum eximiorum bonorum auctores vos ac magistros, sanctissimos beatissimosque intelligens, Dei vere ancilla et filia, materque domina Eudo cia inclusa, cum sacro suo grege ad vos reversa est; vicisse vos in Deo colendissimos eos omnes ostendens, qui studuerunt apud se eain retinere. Vere enim ancilla est, ut quæ implendis divinis mandatis religiosa sit; filia vero, ut quæ in omni bus expressam nihilque evariantem cum Deo simi Cliudinem habitu nacla sit; mater denique, quod et in aliis virtutis habitus exsistat parens. Cæterum lalamini jam et exsultate, qui nobiliorem gregis vestri partem receperitis; ac vel maxime, quod et sanctum dominum meum Georgium presbyte rum, divinam vere pro nominis ratione culturam, divinique ac magni Georgii cultorem probatissi mum, abunde accepistis: virum opere ac sermone idoneum coram Deo et omni populo, quod attinet ad animorum solertem culturam: quo fit, ut omnibus diligentibus Deum 365 charissimus sit. Quia vero ego hactenus semivivus alteraque disseclus parla ab eorum oppido avulsus utili societate remansi, aut me quoque velut languidam ægrumque mem brum assumite ac curate, aut recreate vestris pre cibus, et ad ferendam tranquillo animo ac imper turbato sejunctionem vos ipsi animos facite. Nam. boc quoque divini verique sacerdotii muneris est. Ejusdem ad abbatem Polychronium. Quandoquidem Christi pro nobis secundum carnem mortui atque sepulti sepulturam ac re surrectionem sumus celebraturi, consideremus num et nos mortui sìmus atque sepulti secundum veterem hominem, qui corrumpitur secundum de sideria erroris; ac secundum, novum resurtexe Ilic Georgius indicis est, al camdem scriptain hanc epistulum, ad quem dua superiores.
col. 627–628page 121 of 144
Epistola XXXIIEpistola XXXIIIEpistola XXXIV
PG 91:627νούμενον κατ᾿ εἰκόνα τοῦ κτίσαντος. Σημεῖον δὲ τῆς μὲν τοῦ πρώτου νεκρώσεως, ἡ τῶν παθῶν παντελής ἐλευθερία· τῆς δὲ τοῦ δευτέρου ἀναστάσεως, ἡ κατὰ συνείδησιν ἀκηλίδωτος καὶ ἀληθὴς παῤῥησία· καὶ ὁ κατά νοῦν φωτισμὸς τῆς γνώσεως. Καὶ εἰ μὲν ταῦτα γεγόνασιν ἐν ἡμῖν, Χριστῷ τῷ Θεῷ συνεορτάζωμεν εἰ δὲ μήγε, ἀγωνισώμεθα κἂν μὴ προδοῦναι τοῖς πάν θεσι τὸν λόγον κατὰ τὸν Ἰούδαν, ἢ μὴ ἀρνήσασθαι κατὰ τὸν Πέτρον· μή πως οὐκ ἰσχύσωμεν μετανοῆσαι, καὶ ἀπαχθῶμεν ἀκερδῶς μεταμελούμενοι· ἢ πικρώς κλαῦσαι καὶ πλύναι τὰ τῆς ἀρνήσεως στί γματα. "Άρνησις γάρ ἐστι τοῦ λόγου, ἡ τοῦ πράττειν τὸ ἀγαθὸν διὰ φόβον παραίτησις· προδοσία δὲ, ἡ κατ' ἐνέργειαν ἐμπρόθετος πρὸς ἁμαρτίαν ὁρμή ὧν μὴ γένοιτο ἡμᾶς πεῖραν λαβεῖν, ΑΓ. — Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸν αὐτών. Εἰ κατὰ τὸν μέγαν νικητὴν τῶν πειρασμῶν Ἰώβ, Πειρατήριόν ἐστιν ὁ βίος τῶν ἀνθρώπων. Καὶ ὁ κόσμος, ὡς εἶπεν ὁ Κύριος, ἐν τῷ πονηρῷ κεῖται καὶ, Πολλαὶ αἱ θλίψεις τῶν δικαίων, ὡς ὁ μέγας ἀποφαίνεται Δαβίδ, καὶ τοὺς πειρασμούς, καὶ τὴν πάλην, ἢ πρὸς ἀνθρώπους, ἢ πρὸς δαίμονας κατὰ τὴν δικαίαν κρίσιν τοῦ Θεοῦ, πάντως ἔχειν ἡμᾶς δεῖ, κατὰ τὸν ἅγιον Απόστολον, παρακαλέσωμεν τὴν Θεὸν ὑπομονὴν δοῦναι, πρὸς τὸ δυνηθῆναι ἡμᾶς ἐκ τῆς Ιλύος τῶν παθῶν ἀνασπασθῆναι, καὶ στῆναι ἐπὶ τὴν ἄσειστον πέτραν, τὴν ἐν Χριστῷ λέγων διὰ τῆς χάριτος ἀπάθειαν νεκρωθέντων ἐν ἡμῖν τοῦ τε πειράζοντος βίου, καὶ τοῦ πονηρευομένου κόσμου, καὶ τῶν ἀνθρώπων, καὶ τῶν δαιμόνων, τουτέστι, της ἐμπαθοῦς ζωῆς, καὶ τῆς κατ' αἴσθησιν ἡδονικῆς ἀπάν της, καὶ τῶν σαρκικών παθημάτων, καὶ τῶν ψυχι κῶν ἐμπαθῶν κινημάτων, καὶ τῶν ἐπὶ τούτοις ἄκου σίων ἐπαγωγῶν, αἵτινες θλίψεις ἐκλήθησαν. Υπου μείνωμεν οὖν ἵνα σωθῶμεν· ὅτι ὁ ὑπομείνας εἰς τέλος σωθήσεται. Ἡ εἰρήνη τοῦ Χριστοῦ μεθ᾿ ἡμῶν, Αμήν. ΑΔ'. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸν αὐτόν. Εἰρήνην ἀπιὼν πρὸς τὸ πάθος ὁ Κύριος ἀφῆκεν ἡμῖν· καὶ πάλιν ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν εἰρήνην δέσ δωκεν ἡμῖν. Τί διὰ τούτων αινιττόμενος; Τὸ δεῖν τοὺς ἐναντίους καιροὺς ἀπαθῶς διαφέρειν ἡμᾶς, μήτε ταῖς λυπηραῖς περιστάσεσιν ὑποπίπτοντας, κρείττονος ἐλπίδος εἶναι χωρίς, μήτε ταῖς φαιδραῖς ὑποθέσεσι συμπεριφερομένους, τὸν παιδαγωγοῦντα ἡμᾶς λογισμὸν ἀπωθεῖσθαι· ἀλλὰ τοὺς αὐτοὺς εἶναι καὶ πάσχοντας καὶ εὐπαθοῦντας. Τοῦτο δὲ οὐ γίνεται, εἰ μὴ πρότερον ἐπιβῶμεν ἐπὶ ἀσπίδα καὶ βασιλίσκον τουτέστιν ὑπεράνω γενώμεθα παρακοῆς τῶν θείων λόγων, καὶ παραδοχῆς τῶν πονηρῶν λογισμῶν· καὶ καταπατήσωμεν λέοντα καὶ δράκοντα, τουτέστι τυ Η
rimus, qui renovatur secundum imaginem ejus, qui creavit P. Signum autem prioris demortui, plena perfectaque liberatio a vitiis ac affectibus; signum vero posterioris suscitati, incontaminata veraque conscientiæ libertas, mentisque scientiæ munere illustratio. Ac siquidem hæc in nobis ita contigere, una cum Christo festum diem agamus; sin minus, hoc saltem enitamur, ne in morem Jude, Verbum vitiis libidinibusque prodamus; neve Petri instar ipsum negemus 9; ne forte pœ nitentiam agere non valeamus, nulloque lucro pae nitudine ducti abducamur; aut fleamus amare, ac negationis stricturas eluamus. Verbi enim negatio est, nolle præ timore quod bonum ac officii est, agere; proditio vero, peccati in actu ac destinata. voluntate, molitio: quorum absit ut unquam peri culum faciamus. XXXIII. Ejusdem ad eumdem. pœ Siquidem ita rebus comparatum est, ut, quod ait magnus tentationum edomitor Jobus: Tentatio sit vita hominum r; Mundusque, uti protulit Domi nus, in maligno positus sit *;' ac: Multæ sint tribu lationes 366 justorum ', ut pronuntiat magnus David; prorsusque necesse est, ut est auctor. san ctus Apostolus, ut justo Dei judicio cum tentationes, tum luctam sive adversus homines, sive adversus dæmones habeamus ", enixe Deo supplicemus ut patientiam tribuat, quo a vitiorum affectuumque cœno avelli, valeamus, ac supra firmam petram con sistere, imperturbati scilicet animi in Christo tran quillitatem, exstinctis in nobis ac emortuis, tum quæ tentat, vita; tum qui malignatur, mundo; tumque hominibus, tum demonibus, hoc est, luru rioșa vita, sensusque libidinoso errore ac carna libus affectibus, animique vitio ac libidine concre tis motibus, ac quæ horum causa invitis mala in feruntur, tribulationes nuncupata. Patienter ergo feramus, ut salutem consequamur. Nam qui patiens ter sustinuerit in finem, salvus erit. Pas Christi nobiscum. Amen. Ejusdem ad eumdem. Pacem Dominus ad mortem proficiscens nobis dimisit; iterumque resurgens ex mortuis, pacem nobis dedit s. Quidnam vero utrisque subindicans? Nempe opera pretium esse, ut contrarios rerum eventus ac tempora imperturbati animi tranquil litate feramus, ut neque molestis casibus succum bentes, meliori spe destituamur; neque lætis rebus acquiescentes iisque nobis placentes, erudientem nos rationem repellamus; sed ijdem, sive adversis rebus sive prosperis, consistamus. Id vero non aliter fiat, quin prius super aspidem et basiliscum . ambulaverimus y superiores scilicet evaserimus, quam ut divinis sermonibus non obtemperemus, ♪ Ephes. iv, 22-24. v, 12. * Marc. x!!!, q Matth. xxνι, 70. 13. × Joan, xiv, 27; Job VII, Joan, 20, 19. * Joan. y,19. ' Psih. sss:1, 20. Elias, Psal. xc, 15.
col. 629–630page 122 of 144
PG 91:629μὲν καὶ ἐπιθυμίαν· ὧν ἀπογενομένων, πᾶσα ἡμῖν ἔσται εἰρήνη, μηδενὸς ἡμᾶς κινῆσαι δυναμένου πρὸς μηδὲν τῶν ὧδε μενόντων. Κρατήσωμεν θυμοῦ καὶ ἐπιθυμίας, καὶ ὅλον ὁμοῦ τὸν οἶκον τῶν ἀλλοφύλων μετὰ τῶν ἐν αὐτῷ κατεβάλομεν, τὴν ἐμπαθῆ ζωήν τε καὶ ἀγωγὴν τοῖς πάθεσι συναποκτείναντες. ΛΕ. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸν αὐτόν.. Εἰ μετὰ τὴν μεγάλην καὶ φοβερὰν ἐκείνην ἔρημον, ὁ Ἰσραηλίτης λαὸς τὴν γῆν λαμβάνει τῆς ἀναπαύσεως, καὶ τὸ πάντων καταπληκότερον (καταπληκτι κώτερο άκουσμα, ὁ δι' ἡμᾶς γενόμενος ἄνθρωπος Θεὸς ὢν καὶ πάντων Κύριος, διὰ παθημά των καὶ σταυροῦ καὶ θανάτου, εἰς τὴν δόξαν αὐτοῦ εἰσέρχεται, οὐκ ὄντος ἄλλου τρόπου ὡρισμένου αὐτῷ, καθώς γέγραπται· Οὐχὶ ταῦτα ἔδει παθεῖν τὸν Χρι στὸν, καὶ εἰσελθεῖν εἰς τὴν δόξαν αὐτοῦ; Μὴ ἐκκακήσωμεν ἐν ταῖς θλίψεσιν ἐκλυόμενοι· ἀλλ' ἀπίδωμεν εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῆς σωτηρίας ἡμῶν, καὶ τελειωτὴν Ἰησοῦν· καὶ ὑπομείνωμεν τὰ συμ βαίνοντα γενναίως. Πάσης γὰρ θλίψεως τέλος ἐστὶν ἡ χαρά· καὶ παντὸς κόπου ἡ ἀνάπαυσις, καὶ πάσης ἀτιμίας δόξα· καὶ ἁπλῶς, πάντων τῶν ὑπὲρ ἀρετῆς ἀλγεινῶν τέλος ἐστὶ, τὸ μετὰ Θεοῦ γενέσθαι διὰ παν τὸς, καὶ τῆς αἰωνίου καὶ πέρας μὴ ἐχούσης ἀνέσεως ἀπολαῦσαι. Αλλ' εύξαι, Πάτερ, ἵνα τύχωμεν αὐτῆς καλῶς τὴν θάλασσαν τοῦ βίου περάσαντες, καὶ ἀ Τρόχους τὰς νοητὰς βάσεις τῆς ψυχῆς τῆς αὐτοῦ ἄλ μης φυλάξαντες ΔϚ'. - Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸν αὐτόν. Εὐλογημένος ἐστὶν ὁ δεσπότης ἡμῶν τῷ Κυρίῳ, καὶ εὐλογημένος ὁ κῆπος τῆς καρδίας αὐτοῦ, ὃν ἐφύσ τευσεν ὁ ἀληθινὸς γεωργός Ἰησοῦς, καὶ πεπλήρωκεν ἀθανάτων φυτῶν δικαιοσύνης· οὗ καὶ ἡμεῖς τῶν καρπῶν μετελάβομεν, τῶν αὐτοῦ πνευματικών λαχά των εμφορηθέντες· οἷς καὶ ὁ μέγας ᾿Απόστολος οίδε τρέφειν, τοὺς πρὸς τὴν ἄμεσον τῶν θείων αυτοψίαν ἐξασθενοῦντας· βρωματίζων αὐτοὺς ὥσπερ λάχανα τὴν φυσικὴν τῶν ὁρατῶν θεωρίαν· καὶ διὰ τῆς τῶν φαινομένων μεγαλοπρεπείας, πρὸς τὸν αὐτῆς κτίστην χειραγωγῶν· ὃν μιμούμενος καὶ ὁ εὐλογημένος ἡμῶν Πατὴρ καὶ διδάσκαλος, φιλοστόργως ἡμᾶς ἐφιλοφρόνησε, ταύτης ἡμῖν τῆς κτίσεως, συμβολικώς παραθεὶς διὰ τῶν λαχάνων τὴν κατανόησιν. ᾿Αλλὰ μετάδος καὶ στερεάς τροφής, καὶ κίνησον ἡμῶν ἀνα ορεκτοῦσαν πρὸς τὰ θεῖα τὴν ταῖς ἡδοναῖς παρειμένην ψυχὴν, ἐπιστύφων τῷ λεπτοτέρῳ τῆς προνοίας καὶ τῆς κρίσεως. λόγῳ τὴν ἔφεσιν· ἵνα μὴ μόνον λαχάνοις διατρέφῃς τοὺς τοὺς μαθητάς, μόνους τοὺς τῶν για νομένων καὶ ἀπογινομένων λόγους διδάσκων· ἀλλὰ καὶ σίτῳ, καὶ οἴνῳ, καὶ ἐλαίῳ, τοῖς τῶν ἀϊδίων στήριξον λόγοις· τόν τε συνεκτικὸν τῶν ἀρετῶν ὡς σταῤῥὸν ἄρτον λόγον διδοὺς, καὶ τῷ κατὰ τὴν ἄλη Γαλ. τε,
pravasque cogitationes animo admittamus.), et cut tota familia eversa domus erit, ut qui libidinosam vitiisque sustulerimus. culcaverimus leonem et draconem², iram scilicet et cupiditatem: per quarum absentiam omni pace fruemur; cum nihil sit quo deinceps ad aliquid terrenorum moveri valeamus. Iram subigamus ac cupiditatem, omnisque nobis alienigenarum cum vitam ac disciplinam, una cum perturbationibus 367 XXXV. — Ejusdem ad eundem. Quandoquidem post magnæ illius ac formidolose solitudinis iter, Israeliticus populus promissæ ter ram quietis nanciscitur; quodque auditu magis stupendum, ipse qui Deus omniumque Dominus cum esset, nostri causa homo factus est, per ras siones crucemque ac mortem in gloriam suam in trat, nullo alio ei prædestinato modo, sicut scri ptum est. Nonne hæc oportuit pati Christum, et in trare in gloriam suam? ne deficiamus animum despondentes in afflictionibus; sed aspiciamus in auctorem salutis nostræ ac consummatorem Jesum b; strenueque adversos sustineamus casus. Omnis enim aflictionis finis, gaudium est; omnisque la Doris, requies; atque omnis ignominiæ, gloria; et ut verbo dicam, omnium virtutis causa malorum et ærumnarum atque laborum finis est, cum Deo versari in sempiternum, ætérnaque, ac quæ nullum finem habitura sit, requie frui. Verum ora, Pater, ut, præclare superato vitæ pelago siccisque ab ejus salo servatis animi vestigiis, illius compotes effi ciamur. Ejusdem ad eumdem. Benedictus dominus noster Domino, et benedi ctus hortus cordis ejus, quem plantavit verus cul tor Jesus, et immortalibus justitiæ plantis imple vit; cujus et fructibus impartiti sumus, spiritali bus ejus saturati oleribus: quibus et magnus Apostolus eos consuevit alere, qui sunt infir miores, quam ut ipsi immediate divina contucri possint ac inspicere, cibans eos quasi oleribus, re rum in aspectum cadentium naturali speculatione, exque rerum oculis subjectarum magnificentia, ad ipsum qui condidit manu ducens: quem et imitatus Pater noster ac magister, amantis Patris more nos laute excepit, hujus nobis crcaturæ consideratio nem olerum symbolo apponens. Verum solido etiam cibo 368 impartire, divinorumque fastidio nauseantem voluptatibus remissum animum excita, subtiliore providentiæ ac judicii ratione cupidita tem astringens, ne solis oleribus discipulos nutrias, quod nimirum rerum duntaxat quæ oriuntur ac intereunt rationes doceas; sed et frumento, vino que et oleod (æternorum scilicet rationibus) con stabili, ut et sermonem virtutes continentem accon servantem velut solidum panem tribuas, ejusque 15. • Luc. xxiv, 26. b Hebr. x, 2. Rom. XIV, 2. ◄ Gen. xxvit, 37.
col. 631–632page 123 of 144
Epistola XXXVEpistola XXXVIEpistola XXXVIIEpistola XXXVIII
PG 91:631στον γνῶσιν, ὥσπερ οίνῳ τὴν καρδίαν λόγῳ διαθερμαίνων πρὸς ἔκστασιν θεοποιὸν τῶν σῶν ὀπαδῶν καὶ τὴν διατρέφουσαν, καὶ ἄσβεστον τὸν ἐν τούτοις διατηροῦσαν πυρσών· καθάπερ ἔλαιον, τὴν εἰρην κὴν καὶ ἀτάραχον τῆς πραότητος ἕξιν ἐμποιῶν τοῖς σοῖς οἰκέταις. ΑΖ'. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸν αὐτόν. Πάλιν σου τίμιον γράμμα μετά ξενίων, ἅγιε Πάν τερ, δεδέγμεθα· καὶ πάλιν τῶν ἴσων τοῖς προτέροις καλῶν ἀπηλαύσαμεν· τοῖς μὲν ξενίοις, την μελαίνουσαν ἡμῶν τὴν ψυχὴν καῦσιν τῶν παθῶν κατασβέσαντες· πρὸ αὐτῶν γὰρ τοὺς νοητους λόγους βετ βρώκαμεν· οὐκ εἰκῆ καὶ μάτην, καὶ ὡς ἔτυχε ταῦτα παρὰ σοῦ πεπέμφθαι πιστεύσαντες, τοῦ διὰ πάντων μετὰ λόγου κινουμένου καὶ πνεύματος· καὶ ψυχῆς ἡμῖν παίδευμα ποιουμένου, καὶ τὴν βρώσιν τοῦ σώματος" τῷ δὲ γράμματι τὴν πασῶν μητέρα τῶν ἀρετῶν εὐ ρηκότες ταπείνωσιν, δι' ἧς ἤ τε γένεσις τῶν καλῶν καὶ φυλακὴ δημιουργείται τοῖς ἔχουσιν, ἱκανῶς ἐδακρύσαμεν, πόσον ταύτης ἀπῳκίσμεθα τῆς ὁδοῦ ε αθρήσαντες. Τὸ γὰρ σὸν πένθος, τῶν ἐφ᾽ οἷς ἐνεχόμεθα κακῶν ἔλεγχος γέγονε· καὶ βαθὺ κοιμωμένην ἡμῶν ἐξύπνισε τὴν διάνοιαν, καὶ τὴν μνήμην ἐγύμνασε κεκαλυμμένην τῷ πέπλῳ τῆς φυσιούσης οι σεως· καὶ πεποίηκεν ἡμᾶς ἑαυτῶν ἐπιγνώμονας, συμμέτρως ἐπαισθομένους τῆς τῶν οἰκείων ἁμαρ τημάτων ὀχλήσεως. Καὶ ποσῶς σοφίας μετόχους πε ποίηκε, τῶν ἰδίων πλημμελημάτων λαβόντας διά γνωσιν, εἴπερ ἀληθὴς ὁ λέγων· Οἱ ἑαυτῶν ἐπιγνώμονες σοφοί. Μὴ τοίνυν παύσῃ, τίμιε Πάτερ, καὶ λόγῳ καινίζων ἡμῶν τὴν διάνοιαν, καὶ δι᾿ εὐχῆς τὴν τῶν κακῶν ἡμῖν αἰτούμενος λύτρωσιν· ἕνα τεύτων λάβῃς μισθὸν παρὰ τοῦ διδόντος Θεοῦ τὴν τελείαν τῆς ψυχῆς κατὰ συνείδησιν κάθαρσιν. κρόμμυον) κόρης μύσις) ΔΗ. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸν αὐτόν. Εὐχαριστοῦμέν σοι, τίμιε Πάτερ, ὅτι μετανοίας ἀρίστης ἡμῖν σεαυτὸν δέδωκας ὑποτύπωσιν, πείθων δι' ἐξαγορίας τοὺς ἐν ἡμῖν αὐτοῖς σκοτεινοὺς τῶν παθῶν γυμνῶσαι θησαυρούς· δι' ἧς τὸ πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἐπιχυροῦσθαι πέφυκε μίσος. Ἡμεῖς γάρ ἐσμεν ἐπ' ἀληθείας οἱ τὰ πάθη περιέποντες, ὧν ἡ μνήμη μετὰ τὴν πρᾶξιν φέρει τὴν ἀηδίαν· ὡς μὲν κρόμμυα, τὴν τῶν πονηρῶν ἀγαπῶντες λο γισμῶν συγκατάθεσιν, καθ᾽ ἦν τὸ τῆς ψυχῆς ὀπτικὴν πρὸς ἀρετὴν καὶ γνῶσιν ἀμβλύτερον γίνεται, λεπίδας ὥσπερ λαμβάνον, τὰς ἐμπαθεῖς τῶν ὁρατῶν φαντασίας. Κόρης γὰρ μύσις κατὰ τοὺς ἐτυμολογοῦντας τὸ κρόμμυον. Ως δὲ σκόρδα, τὴν δι' ἐν εργείας τῶν παθῶν συμπλήρωσιν τρώγοντες, καθ' ην ὁ νοῦς ἀκαθαρσίας πληρούμενος, τοῖς ἔξω πλεί δι' αἰσχρῶν ῥημάτων τε καὶ τρόπων, τὴν ὧν διὰ πράξεως βέβρωκε κακῶν δυσωδίαν. Ἀλλὰ δίδαξον
scientiae doctrina, quam nulla oblivio inobscuret, tanguam vino, ad deificam exstasim discipulorum tuorum corda concalefacias; ac denique pacificum tranquillumque lenitatis habitum, olei instar nu trientem in his flammam atque inexstinctam ser vantem, tuorum animis servorum inseras. Ejusdem ad eumdem. Iterum venerabiles tuas litteras cum xeniis, Pater sancle, accepimus; rursumque paribus prioribus bonis potiti sumus: qui nimirum xeniornm quidem nunere, vitiorum estum ac perturbationum, 10 strum denigrantem animum, exstinguentes (præ illis enim, spiritales rationes comedimus; nempe certo persuasum habentes, hæc a te non temere ac fru stra nullaque ratione missa esse, qui in omnibus ratione ac spiritu comite movcaris, ipsumque cor poris cibum, animi nobis efficias doctrinam ), in litteris vero, cunctarum parentem virtutum animi modestiam (humilitatem scilicet) offendentes (qua scilicet, tum bona animis procreantur, tum his, qui iliis praediti sint, prastantes doles conservantur), abunde in lacrymas resoluti sumus, intelligentes quantum ipsi ab ea via remoti simus. Tuus enim luctus, malorum, quorum ipsi rei tenemur, redar guțio fuit; altoque sopore demersam mentem no stram excitavit, tumidæque jactantiæ peplo conte clam nudavit memoriam, atque in nostram ipsorum agnitionem adduxit, percepto tantisper sensu mo Jestiæ peccatorum nostrorum: ȧc vel modicum sa pientiæ participes fecit, nostrorum nactos notitiam delictorum; siquidem verax est, qui ait: Qui seip. sos agnoscunt, 369 sapientes sunt e. Ne ergo ces saveris, venerande Pater, sermone pariter et doc. trina nostrum vegetare animum, precibusque ad Deum exorare, ut a malis eruamur: quo ipse horum mercedem, perfectam animi puritatem illibata conscientia, ab eo consequaris. Ejusdem ad eumdem. Gratias tibi ago, venerande Pater, quod te ipse optimæ pœnitentiæ præbueris exemplum, nempe auctor exsistens, ut per confessionem, latentes in nobis tenebrosos viliorum thesauros nudemus cujus vi ut confirmetur, quo peccatum prosequi mur, odio comparatum est. Nos enim vere sumus qui vitia affectusque fovemus, quorum a patrato delicto memoria molestiam facit: qui nimirum velut cepas, pravarum cogitationum consensum di ligamus, cujus labe animi oculus ad virtutem ac scientiam hebetatur, velut fere squamas, rerum in aspectum cadentium libidini conjunctas imagines formasque assumens. Cepe enim (Græce ex illis qui nominum rationem reddunt, pupilla obductio (id est, vocatur. Velut autem allia vitiorum actu ac affectuum adimpletionem edamus, qua animus plenus immunditia, verborum Prov. XIII, 10,
col. 633–634page 124 of 144
PG 91:633ἡμᾶς, ἅγιε Πάτερ, πῶς μετὰ τὴν τούτων ἀποβολὴν ἀγαπήσομεν τὸ μάννα· φημὶ δὲ τὸν λογικὸν τῆς θείας γνώσεις ἄρτον, οὐρανόθεν ἡμῖν ὑόμενον, καὶ φυλά ξομεν ἄφθαρτον μήτε πρὸς τὴν αύριον, δι' ἀναβολῆς θησαυρίζοντες, ἵνα μὴ βράσῃ σκώληκας παθῶν σαρ κακῶν, διὰ τῆς ἀργίας σηπόμενον· μήτε δι' ἐπιδείξεως θριαμβεύοντες, ἵνα μὴ γένηται φροῦδον τῇ κενοδοξία τηκόμενον. Τοιούτοις καὶ πάλιν λόγοις θρέψον ἡμᾶς, τίμιε Πάτερ, τοὺς τοὺς μαθητάς, καὶ παράθου δι' εὐχῆς τῷ Θεῷ, δίχα τῆς σῆς μεσιτείας προσκυνῆσαι μὴ δυναμένους. ΑΘ'. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸν αὐτόν. Αφθόνως ἡμῶν διατρέφεις, ἡγιασμένε Πάτηρ, τόν τα φαινόμενον καὶ τὸν νοούμενον ἄνθρωπον· τῷ μὲν σώματι χορηγῶν τὰ πρὸς σύστασιν· τῇ δὲ ψυχῇ διδοὺς τὰ πρὸς αὔξησιν τὴν ἐν πνεύματι. Πεποίηκε σε γὰρ ὁ Θεὸς κατ' ἀμφότερα πλούσιον, εὐλογήσας τὴν εἴσοδόν σου. Εἴσοδον μὲν γὰρ λέγω, τὴν τῶν χαρα ηγουμένων σοι παρὰ Θεοῦ χαρισμάτων κτησιν, πολυπλασιαζομένην διὰ τῆς πράξεως· ἔξοδον δὲ, τὴν ἄλ. λοις παρὰ σοῦ γινομένην. τοῦ λόγου διάδοσιν· καὶ ἐν ἐκείνοις δηλαδὴ τοῖς λαμβάνουσιν, ὥσπερ καρπὸν φέρουσαν τὴν τῶν καθηκόντων ενέργειαν. 370 ΧΧΧΙΧ. Μ. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸν αὐτὸν Θαλάσσιον πρεσβύτερον καὶ ἡγούμενον. Τῷ σοφῷ καὶ τιμίῳ γράμματι τῆς ὑμετέρας, δέ σποτα, πατρικῆς ἁγιωσύνης ἐντυχὼν ἐπιμελῶς πάντα τε σκοπήσας, καὶ πᾶσαν μου τῆς συνειδήσεως ἀναγνοὺς τὴν βίβλον, οὐδὲν εὗρον ἐμοὶ τῶν ἐμφερομένων.. εσω.. ολο.. θάττον συνέστειλα τῆς ψυχῆς τὸν τόνον, διασφίγξας τὴν χαύνωσιν, ἀλλοτρίων καλῶν ἐπαίνοις προστεθήναι, μάταιον ἡγησάμενος, και μόνης ἴδιον εἶναι κρίνας ψυχῆς τὴν ροπήν ἐχομένης πρὸς πᾶσαν ἀπάτην επαγωγόν. Τῷ ὄντι γὰρ μάταιον, ὡς ἀρετῆς μεστὸν ἐπαίνους οἰκειοῦσθαι προπετώς πειρᾶσθαι, τὴν ἐν τοῖς πράγμασι τὸ κλέος τῶν λεγομένων οὐκ ἔχοντα. 'Αλλ' ὁ ἑμὸς δεσπότης ἐκ τῶν οἰκείων τῆς ἀρετῆς πλεονεκτημάτ των τὰ τῶν ἄλλων κρίνων, ψηφίζεται, διὰ περιουσίαν θεοειδοῦς τελειότητος τὸ αἶσχος καλύπτων, τὸν πολλοῖς... παθῶν τετρωμένον, ὡς ἔθος ἐστὶ τοῖς ἀγαπῶσι τὸν Κύριον. Πλὴν ἐγώ, δέσποτα μου εύ
morumque turpitudine, eorum quæ per actionen edit, malorum fetorem large illis spiral, qui foris sunt. Verum doce nos, sancte Pater, quomodo ubi hæc abjecerimus, manna diligemus (rationalem scilicet divinæ scientiæ panem, qui nobis e cœlo pluit ) incorruptumque servabimus; qui nec in crastinum per dilationem nobis reponamus, ne ver mes eðulliat carnalium affectuum, dum per otio sitatem computrescit; nec per ostentationem jacte mus ac publicemus, ne inanis gloriæ tabo inane nullarumque virium reddatur. Ejuscemodi sermo nibus rursus etiam nos ale, venerande Pater, qui tui sumus discipuli, Deoque precibus commenda, qui nisi tua intercessione pii cultores esse nou valemus. Ejusdem ad eumdem. Large nostrum hominem, sancte Pater, alis, tum qui oculis conspicuus est, tum qui mente intelligi tur: qui nempe corpori subministres quo illud sustentetur, animo vere tribuas, quibus in spiritu augeatur. Deus enim utrisque te divitem reddidit, benedicens introįtum tuum et exitum tuum. Nempe introitum dico, quæ a Deo donorum posses sio, actionis cultu multiplicata, tibi præstatur exitum vero, quam in alios impartiris doctrinam, quæ ipsa in illis (qui videlicet accipiunt), veluti fructum, eorum operationem justamque functio nem ferat, quæ officii sunt. Ex codice serenissimi Mágni Ducis et Romano ³. XL. Exod. xvi, 15. 8 Psal. cxx, 8. Ejusdem ad eumdem Thalassium présbyto ¸rum et hegumenum. Lectis sedulo sapientissimis venerabilibusque paternæ sanctitatis vestra, domine, litteris, cun ctisque dispectis, ac conscientiæ meæ omni evoluto libro, eorum, quæ illis mibi tribuuntur, nihil in me offendi. Quocirca mentis statim intentionem compressi, animi astringens mollitiem, rem ple nam dementiæ ratus, alienæ virtutis laudibus allici, ejusque duntaxat existimans proprium, qui ad omnem proclive errorem abduci se patiatur. Re vera enim stultum est, in 371 hoc studere ut laudes quis temere arripiat, ac si virtute ipse pre fulgeat, qui eorum, quorum nomine celebratur, in se decus non habeat. Verum meus dominus, aliorum decora ex virtutis suæ præstantia æstimans, qua pollet deiforinis perfectionis abundantia, quod sit probro occultans, multis vitiorum affectuumque.... saucium, approbat ac laudat, ut iis consuetum Suppeditavit, suaque manu exscripsit, ne autographum utendum dedit, V. Cl. idemque eruditissimus D. Emericus ablas Bigotius.
col. 635–636page 125 of 144
Epistola XLEpistola XXXIXEpistola XLIEpistola XLII
PG 91:635νπ, λογημένε.. παργαοῦς ἐπ᾿ ἀρετῇ τελειότητος τὴν κέλευσιν ηρῶσ... οιμότατος, παντὸς ὀνείδους καὶ ψόγου τυχὸν ἐμβῆναι μέλλων, ὡς ἐμῆς ἂν ἐπὶ τοῦτο προπετείας ἕνεκεν παρὰ τῶν.. λοσ.. νων, τὴν ὑμετέραν ἀγάπην ἀνωτέρω τιθε … κυρίῳ ἀσσα θα μᾷ * τούτῳ προθύμως ὑπουργ.. πράγματι. Ορέσ γοντες δηλαδή, τὴν ἀρκοῦσαν ύλην, ὡς οἶμαι, διὰ τοῦ χειμῶνος, τὴν τοιαύτην ὑμῶν τοῦ Κυρίου συν εργοῦντος πληρώσαι κέλευσιν δύνασθαι. Σώζοιό μα λίαν, Αγαπημένε καὶ τίμιε Πάτερ, καὶ σώζεις ταῖς πρὸς Θεὸν εὐχωλῃσιν υμ... τὸν σὸν οἰκέτην καὶ δοῦ λον· προσθήσω δὲ καὶ ἐραστήν, πάσης τῇ ἑαυτοῦ μεσιτεία διαβολικῆς ἐξαιρούμενος μηχανής. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸν αὐτόν. Εἰς Χριστὸν πάντα αἰχμαλωτίζειν ὑπὸ τοῦ Πνεύ ματος δεδιδαγμένος, ἐκ πάντων οἶδε καρποῦσθαι ὠφέλειαν· ὥσπερ οὖν καὶ ὑμεῖς ἐξ ἐμοῦ τοῦ πάμπαν της θείας Αλλοτριωμένου χάριτος, καὶ τῶν νόμων τῆς σαρκὸς γενναίως καταδεδεμένου. Καὶ μηδὲν έχοντός εἰμι καὶ σπουδαίως, χρεών ἦν με παραιτεῖσθαι καθόλου που ποτε φοιτᾷν, ἵνα μὴ βλάπτω μάλο λον, ποιῶν τὴν κέλευσιν ὑμῶν. Καὶ ἔρχομαι ότι ὁ Κύριος θελήσῃ, γινώσκων ἀχράντους καὶ ἀμολύντους ὑμᾶς διαμεμενηκέναι καὶ συνουσιάζοντές μου τῷ βεβήλῳ. Τὸ γὰρ καθ' ἕξιν ἅγιον ὥσπερ τὴ φύσει, ὑπ' οὐδενὸς ἀκαθάρτου χρανθήσεται. Περὶ δὲ τῆς τοῦ Βεστίτορος, καλῶς ποιεῖτε συμπάσχοντες, εἰ μὴ ἔχω ἔχει βλάβην τὸ πρᾶγμα· καὶ μάλιστα εἰ γινώσκετε δύο νασθαι ἀνέξεσθαι αὐτῆς. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸν αἰτίν. Ο μακάριος Δαβίδ, ὁ μέγας ἐκεῖνος τοῦ Κυρίου βασιλεύς, μετὰ τοὺς φοβεροὺς τῶν ἀλλοφύλων πολέ μους, μετὰ τοὺς μεγάλους τῶν ὁμοφύλων πειρασμούς, μετὰ τὰς ἐπιπόνους φυγὰς καὶ τὰς ὑπὲρ τῶν πολλῶν εὐεργεσιῶν συχνὰς ἐπιβουλὰς, μετὰ τὰς τῶν συγκ γενῶν ἐπαναστάσεις, μετὰ τὴν τρ... σιν τε καὶ βασιλείαν, ὅταν ᾔσθετο τοῦ Θεοῦ πανταχόθεν αὐτῷ ... αύοντος· τότε διενοήθη οἰκοδομῆσαι οἶκον τῷ Κυρίῳ Θεῷ.... καὶ ἀποδέχεται μὲν αὐτὸν ὁ Θεὸς ὡς καλῶς διανοηθέντα. ησιν δὲ καὶ ὅμως δια στολὴν πρόσφορον, λέγων … σπέρμα τὸ ἐξ αὐτοῦ. δεῖν εἰς πέρας ἀγαγεῖν τὸ καλὸν τ.... ας ἐγχείρημα προσθεὶς τὴν αἰτίαν, διὰ τὸ πολὺν αὐτὸν ἐκκεχυμέναι αἷμα ἐπὶ τῆς γῆς. Καὶ πείθεται μὲν παραινοῦντι τῷ Θεῷ· ἀσπάζεται δὲ μεθ᾿ ἡδονῆς τὴν συμβουλήν, καὶ τῆς ἰδίας μορφής " κρίνει τιμιωτέραν. Καὶ αὐτὸς μὲν οὐκ οἰκοδομεῖ τὸν τοῦ Θεοῦ ναόν. Παραπέμπει τῷ υἱῷ δαψιλ.. δίδωσι τήν τε ὕλην καὶ τὸ παρά δειγμα· διδασκόμενος … .... ὡς οἶμαι, τοὺς εὐτό σ. ὑγιὲς καὶ σπουδαῖον. μποτής, μελέτης.
est_qui Dominum diligunt. Ceterum ego, domine mi benedicte, lucidissine virtutis laude perfectio nis jussionem, promptissimus suscepi: hinc for sitan omni vituperio ac labe onerandus, ut qui pra temeritate..... dilectionem vestram praetule rim..... hac propensius parte domino Thomæ ab bati obsequens: nimirum in hoc collatis votis, ut quod sic a vobis jussum est (sufficiens puto argu mentum per hiemem) possimus adimplere. Valeas, mibi plurimum, dilecte ac venerabilis. Pater, tuisque ad Deum precibus famulum tuum ac ser vum (addam vero et amantem) serves, tua inter cessione a diaboli insidiis omnibus liberans. › XLI. Ejusdem ad eumdem Thalassium presby terum et hegumenum. Qui in Christum nullum ab Spiritu non captivare scilicet didicit, is ex omnibus utilitatem carpere ɲovit; uti nimirum vos quoque a me, qui. a divina prorsus extraneus gratia sim, ac carnis legibus fortiter devinctus. Cumque nullius frugis ac virtu tis compos sim, operæ pretium erat, ut usquam omnino negarem praesentiam; ne, dum quod jussus a vobis sum, impleo, majori damno afficiam. At veniam tamen, cum voluerit Dominus, qui a vobis, dum et mecum, qui profanus sim, consuetudinem habueritis, nihil labis contrahendum sciam. Habitu enim firmaja sanctitas, quæ velut ipsa natura sit, nullius immundi contagione fcdabitur. Ad Besti toris quod attinet, benefacitis miserendo, nisi quid damni res allatura sit: præsertim vero si explora tum habetis quod eam ille sustinere possit. 372 XLII. — Ejusdem ad eumdem. Beatus David, magnus ille Domini rex, post alic nigenarum formidolosa prælia, post magna civium odiis creata pericula, post laboris ærumnarumque plenas jactationes ac fugas, crebrasque insidias ab iis, in quos multa illi collata beneficia, posteaquam suos rebellantes tulerat, post..... et regnum: cum se alta undique pace Dei munere fulciri sensisset; tunc cogitavit ut Domino Deo domnum ædificaret b. Ac quidem probatum Deo ac acceptum est, quod sic animo destinaverat. Opere pretium tamen...... illius semen id operis electurum, ad quod ipse aggressus erat, addita etiam ratione; quod is vim magnam cruoris super terram effuderat. Ac vero paret ille monenti Deo, lubensque consilium habet, ac ei, quod sic ipse animo molitus erat, prafert. Uberes tamen ad filium transmittit divitias, ac tum materiam, tum domus exstruendæ exemplar tradit qui, puto, rite compositas salutis leges doceretur. Ac ne singulorum quæ dicta sunt, spiritalem sen 1 11 Reg. 2. MB'. Ipse Thomas, ad quem quaestiones in Greg. et Dionys. * Bestitoris of videtur. Leg. * Exesa in codice Maximi sensuni non sinunt eruere. Eo autem spectat, quod solum pacifici, vitiis superatis, templum Deo exstrucro sit.
col. 637–638page 126 of 144
Epistola XLIII
PG 91:637στους τῆς σωτηρίας δεσμούς. Καὶ ἵνα μὴ τὴν καθ' ἕκαστον τῶν εἰρημένων διεξερχόμενος θεωρίαν μη χύνω τὸν λόγον, τὸ εἰρηνικόν τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ δυνάμενον ἄνω.... αὐταί εἰσιν, καὶ εἴ τις.. ἀλλὰ μὴ φόβῳ δορυφορεῖν πείσαι δυναμένην καὶ εἰς τὴν οἰκοδομὴν τοῦ θειοτάτου ναού συνεργούσαν βλάβος λαμβάνουσαν· τόν τε Χηρᾶν βασιλέα Τύρου καὶ τὰς ἑκατὸν πεντήκοντα χιλιάδας τῶν ἀλλοφύλων τῶν λατόμων καὶ ὑδροφόρων. Αλλ' Εντεινον, καὶ κατευοδοῦ, καὶ βασίλευε, κἂν χωρὶς Μαξίμου τοῦ σοῦ ἐβασίλευσας, ἕνεκεν ἀληθείας καὶ πραότητος καὶ δικαιοσύνης, αίτινες αυταί εἰσ:. Προσθήσω δὲ, καὶ ἀγρύπνει κατὰ κράτος μὴ συναπαχθῆναι καθ᾽ ὅ τι σὺν ταῖς τῶν ἐθνικῶν βασιλέων θυγατράσι· μήπως συνδιέλωσι τὴν βασιλείαν εἰς υἱὸν ἄφρονα καὶ δοῦλον ἀποστάτην. Πολὺ γὰρ ἐκών..... Ερέωσο, Πάτερ τίμις, καὶ εὔχου τῷ σῷ δούλῳ.... πουμένῳ, καὶ δεινῶς ἐνεχομένῳ ὑπὸ πολλῶν ἁμαρτιῶν. ΜΓ. — Τοῦ αὐτοῦ πρὸς Ἰωάννην κουβικουλάς 373 ριον. Ηκεν τὸ τίμιον τοῦ Θεοφυλάκτου μου δεσπότου γράμμα, μετὰ τῆς εἰρήνης καὶ αὐτὸν διήν φέρον τοῖς τρόποις φαινόμενον. Τῇ γὰρ τῶν λόγων σεμνότητι πέφυκέ πως ἐμφαίνεσθαι μετὰ τῆς τῶν τρόπων ἐπιεικείας καὶ τῆς ψυχῆς ἡ διάθεσις· καὶ ἤσθην ὥσπερ αὐτὸν δεξάμενος τὸν ἐμὸν δεσπότην, καὶ ἠσπασάμην τῷ πνεύματι, καὶ ὅλον τῷ χωρήματι τῆς καρδίας περιλαβὼν ἀπεθέμην· καὶ ἐδόξασα Χριστὸν τὸν Θεὸν ἡμῶν, φῶς τοῖς ἀνθρώποις ἐμφύντα τῆς ἀγάπης τὸν νόμον· καθ᾿ ἣν ἀλλήλων ἀπεῖναι οὐδέ πότε δύνανται, κἂν πολλῷ διεστήκασιν ἀλλήλων σωματικῶς τῷ τοπικῷ διαστήματι, οἱ τῶν σπερ μάτων τῆς ἀγάπης δεόντως ἐπιμελεῖσθαι γινώ σχοντες. Αλλ' ἐπειδὴ εἰρήνης κοσμικῆς εὐαγγέλια τὸ γράμμα κομίσαν, εἰς χαρὰν τῆς ψυχῆς τὴν λύπην μεθήρμοσε, δέον ἐστὶ καὶ ἡμᾶς ὑπὲρ αὐτῆς εἰκότως τῷ χαρισαμένῳ Θεῷ γενέσθαι πάντως εὐγνώμονας ἵνα μὴ φανῶμεν ἀχάριστοι περὶ τὴν εὐποιίαν, και πῶς τὸν εὐεργέτην ανταμειψάμενοι. Γενησόμεθα δὲ πάντως εὐγνώμονες, εἰς δέον δῆλον ὅτι τῇ εἰρήνη χρησάμενοι, καὶ τὴν πρὸς τὸν κόσμον καὶ κοσμοκρά φορα κακῶς ἡμῖν ἐνυπάρχουσαν ἀθετήσαντες φιλίαν τὴν διὰ τῶν παθῶν πρὸς τὸν Θεόν, συνιστάμενον καὶ ὀψέ ποτε καταλύσαντες πόλεμον, καὶ σπον δὲς αὐτοῖς τῆς πρὸς αὐτὸν εἰρήνης ποιήσαντες ἐν τῇ καταργήσει τοῦ σώματος ', τῆς πρὸς αὐτὸν Εχθρας παυσώμεθα. Αδύνατον γάρ ἐστιν ἡμᾶς αὐτῷ φιλωθῆναι, διὰ τῶν παθῶν πρὸς αὐτὸν στασιάζοντας, καὶ τῷ πονηρῷ τυράννῳ καὶ φονευτῇ τῶν ψυχῶν διαβόλῳ διὰ κακίας δασμοφορεῖν ἀνεχομένους, μὴ πρότερον δι' ὅλου πολεμωθέντας τῷ πονηρῷ. Μέχρι γὰρ τότε τοῦ Θεοῦ καθεστήκαμεν ἐχθροὶ καὶ πολέ μια, κἂν πιστῶν προσηγορίαν ἡμῖν αὐτοῖς περι τι, ἀθετήσει τῆς ἁμαρτίας.
sum persequens, sermonem in longum protraham, pacifcum....... quod Dei templum possit....... hæ sunt, ac si quis....... at non quæ possit metu indu cere ad obsequendum, atque ad divinissimi templi ædificationem....... Hiramque regem Tyri, ac cen tum quinquaginta millia Allophylorum qui cædant lapides, et aquam ferant. Verum, Intende, prospere procede, et regna; tametsi absque Maximo tuo re gnaveris, propter veritatem et mansuetudinem et ju stitiam i. Addam vero: Et vigila, ne ullo prorsus modo una cum filiabus regum ethnicorum ipse abducaris: ne forte per eas in filium insipientem j et servum apostatam regnum` dividatur. Multum enim volens..... Vale, Pater venerande, ac pro servo tuo..... eoque qui multis graviter peccatis reus 16 neatur, preces funde. XLIU. Ejusdem ad Joannem cubicularium. "Venerunt venerabiles a Deo custoditi domini mei litteræ cum pace, ipsumque totum ferentes mori bus collucentem. Una enim cum sermonum gravi tate, animi quoque affectio cum morum lenitate ac modestia solet elucere: velutque ipsum dominum neum susciperem, gavisus sum, ac spiritu exoscu latus, totémque animi sinu complexus reposui, ac Christum Deum nostrum, qui lucem*(charitatis le gcm) hominibus indidit, laudavi: qua videlicet charitate a se nunquam abesse possunt, etsi magħo locorum intervallo corpore dissiti sint, qui charita tis semina, ut officii ratio postulat, curare nove runt. Quia vero faustum sæculi pacis nuntium litteræ afferentes, animni tristitiam in gaudium verterunt, operæ pretium est ut et nos pro illa merito ejus. muneris auctori Deo grati omnino efficiamur, ne male benefico rependentes, ingrati pro munere videamur. Prorsus vero grati efficiemur, si pro eo ac decet concessa pace utentes, et quam male coluimus, cum mundo ac mundi rectore amicitiam dirimentes, tandem aliquando soluto, quod nobis cum Deo bellum est, ac pacis cum illo icto feedere in destructione corporis, ab illius inimicitia cessa verimus. Impossibile enim est ut illi amicitia jun gamur, qui per vitia ac perturbationes in eum to multuemur, atque pessimo tyranno ac animarum perduelli diabolo, per malitiam tributa praestare sustineamus, quin prius nequissimo hostes prorsus eficiamur. Tandiu enim Dei hostes ac inimici su mus, etsi nobis delium appellatione blandiniur, quandiu probrosis affectibus servire volumus:, graviaque sponte inferre tributa per opera turpia ALI, 5. i If Reg. xt, 1. k Prov. 23.! Rom. 1, 26, 1 Psal. Pax forte exstincto Chosroe parla ista est. * Hchr. 1x, 26,
col. 639–640page 127 of 144
PG 91:639πλάττωμεν. μέχρις οὗ πάθεσιν ἀτιμίας δουλεύειν η ΓΙ βουλόμεθα, καὶ φόρους εἰσφέρειν δεινοὺς ἑκουσίως διὰ τῶν ἔργων τῆς αἰσχύνης τῷ διαβόλῳ καταδεχόμεθα. Καὶ οὐδὲν ὄφελος ἡμῖν ἐκ τῆς κατὰ κόσμον εἰρήνης λοιπόν γενήσεται, τῆς ψυχῆς κακῶς διακειμένης, καὶ πρὸς τὸν ἴδιον ποιητήν στασιαζούσης, καὶ ὑπὸ τὴν βασιλείαν αὐτοῦ γενέσθαι οὐκ ἀνεχομένης, ἔτι μυρίοις πεπραμένης δεσπόταις εἰς κακίαν αὐτὴν ἀεὶ κατεπείγουσι· καὶ τὴν εἰς ἀπώλειαν φέρουσαν ἐδων, τῆς σωζούσης μᾶλλον ἀπατηλῶς αἱρεῖς. θαι παρασκευάζουσιν. Ἐπειδὰν δὲ τῆς τῶν παθῶν μέθης ἐκνήψωμεν, καὶ τῆς τοῦ διαβόλου πονηρίας κατεξαναστῶμεν καὶ τυραννικῆς βασιλείας· καὶ τὸν αὐτοῦ πικρότατον ζυγὸν ἑαυτῶν ἐκτιναξώμεθα, καὶ ὅσον κατίδομεν ἡμᾶς τῇ πρὸς αὐτὸν φιλίᾳ κατέφθειρε τηνικαῦτα δεξόμεθα τοῦ εἰρηνικοῦ καὶ πράου βασι λέως Χριστοῦ τὴν εἰρηνικὴν παρουσίαν, ἐν ἑαυτοῖς ἀοράτως γινομένην, καὶ ἀνεξόμεθα ὑπὸ τὸν αὐτοῦ γενέσθαι ζυγόν, νόμοις ἀληθείας τάσσοντος ἡμᾶς καὶ ῥυθμίζοντος, καὶ τὴν πρὸς αὐτὸν ἑκουσίως στεί λασθαι φιλίαν καταδεξόμεθα· φόρους αὐτῷ δασμούς ἑκουσίως προσάγοντες, τοὺς διὰ τῶν ἀρετῶν κατ' ἐντολὴν τελεσφορουμένους ἐν ἡμῖν τῆς δικαιοσύνης καρπούς. Οἷς ὑπὲρ τῆς ἡμῶν σωτηρίας ἡδόμενος ὁ μόνος ἀπροσδεής, πάντα ἡμῖν χαρίσεται ὡς ἀψευδής, ὅσα ἡμῖν ἐπηγγείλατο. Τὰ δ᾽ ἔστιν ὁ ἐφθαλμὸς οὐκ ἴδεν, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσε, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀν θρώπου οὐκ ἀνέβη, ἃ ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγα πῶσιν αὐτόν. Εἰς τοῦτο γὰρ ἡμᾶς καὶ πεποίηκεν, ἵνα γενώμεθα θείας κοιν νοὶ φύσεως, καὶ τῆς αὐτῆς ἀἰδιότητος μέτοχοι· καὶ φανῶμεν αὐτῷ ὅμοιοι κατά τὴν ἐκ χάριτος θέωσιν· δι' ἦν, πᾶτά τε τῶν ὄντων ἡ συστασίς ἐστι καὶ ἡ διαμονή· καὶ ἡ τῶν μὴ ὄντων παραγωγὴ καὶ γένεσις. Γενώμεθα τοίνυν ἄξιοι τῆς εἰρήνης, δέσποτα μου εὐλογημένε, τὰ ἐν ἡμῖν πρὸς Θεὸν στασιάζοντα πάθη ἑαυτῶν ἀνδρικῶς περιελόντες. Τήξωμεν ἔση δύνα μις τὸ σῶμα, δι' οὗ σφριγῶντος, ἡ τοῦ διαβόλου πρὸς τὴν ψυχὴν γίνεσθαι πέφυκεν εἴσοδος. 'Αναγνώσμασι θείοις πλανώμενον στήσωμεν τὸν νοῦν, καὶ πρὸς Θεὸν πάλιν αὐτὸν ἐπανάγωμεν. Εγκρατείας τόνοις καὶ ἀγρυπνίας κατ' ὄρεξιν εἰς πολλὰ φθειρομένην ἀτάκτως τὴν ἐπιθυμίαν, σωφρόνως καταστείλωμεν. Εὐχαῖς καὶ δεήσεσι καὶ ἐλεημοσύναις τὸν θυμὸν ζέοντα καὶ ταρασσόμενον σοφῶς κατευνάσωμεν φόβῳ Θεοῦ καὶ ἀπειλῇ τῶν μελλόντων ἀκολάστως κινούμενά τε καὶ ἐνεργοῦντα τὰ αἰσθητήρια παύ σωμεν. Ἐπὶ πᾶσι καὶ πρὸ πάντων μνησθώμεν τοῦ θανάτου καὶ τῆς φοβερᾶς τῆς ψυχῆς ἐκ τοῦ σώματ τος ἐξόδου· καὶ πῶς ἀπαντῶσιν αὐτῇ κατὰ τὸν ἀέρα τοῦτον αἱ ἀρχαὶ καὶ ἐξουσίαι καὶ δυνάμεις σκότους πᾶσα πρὸς ἑαυτὴν διέλκουσά τε καὶ κατατέμνουσε κατ' αναλογίαν τῆς σχετικῶς πρὸς αὐτὴν διὰ τοῦ μέσου πάθους γενομένης κακῆς οἰκειότητος. Μνη σθῶμεν τῆς ἐν ᾅδῃ κατὰ συνείδησιν γινομένης τη ψυχῇ πικρᾶς ἐδύνης, ἐπὶ τῇ μνήμῃ τῶν αὐτῇ κακῶς διὰ τοῦ σώματος πεπραγμένων. Μνησθῶμεν τῆς
diabolo sustinemus. Nec quidquam jam frugi sa culi pas nobis erit, cum se male animus habeat, atque adversus auctorem suum rebellis exsistat, cujus nec imperio subesse sustineat, innumeris adhuc dominis venundatus, qui ad nequitiam 374 vitiaque impellant, ac fraude auctores sint, ejus potius viæ eligendæ quæ ducit ad perditionem, quam qua paratur salus. Ubi autem a perturbatio num temulentia expergiscentes saniorem mentem receperimus, adversusque diaboli nequitiam re gnumque tyrannicum signa moverimus, atque ejus a nobis durissimum jugum excusserimus; quantam denique ejus nobis amicitia labem intulerit per spexerimus, tunc paéifici mitisque regis Christi pa cificum adventum suscipiemus, quo nobis inaspe ctabili ratione advenit, nec ejus illubentes jugum admittemus, componentis nos ac veritatis legibus instituentis, sponteque amicitiæ cum eo fcelera rata habebimus; qui propensa voluntate, quos vir tutum cu!tu, obcundo mandata, justitiæ fructus edimus, tributo illi offeramus. Quibus nostræ salu tis causa oblectatus, qui solus nullius eget quæ pollicitus est, cuncta ut verax oppido præsta hit: ea scilicet, quæ oculus non vidit, nec auris au divit, et in cor hominis non ascenderunt, quæ præ paravit Deus diligentibus ipsumº. Nam et in hoc nos fecit, ut eliciamur divinæ consortes naturæp, atque ejus aeternitatis participes, illique similes conspiciamur per deificationem quæ gratia præsta tur: ob quam, tun exsistentium omnium incolu mitas est et duratio tum non exsistentium produ ctio ac generatio. Digni igitur pace, domine mi benedicte, elicia mur, a nobis auferentes, quæ in nobis adversum Deum tumultuantur, perturbationes atque vitia. Quanta facultas est, corpus maceremus; quo lasci viente, diabolo in animanı ingressus pervius est. Errantem mentem divinis lectionibus constabilia mus, ipsamque rursum ad Deum reducamus. Con tinentiæ vigiliarumque severioribus regulis cupidi tatem inordinate in multa desideria diffluentem temperantia constringamus: precibus et orationi bus ac eleemosynis æstuantem iram ac turbatam sapienter sedemus: Dei timore ac futurorum sup pliciorum metu, qui impudice moveantur agantque, sensus, cohibeamus. Præ omnibus autem ac ante omnia, mortis memoriam, tremendique animæ e corpore excessus, teneamus; ac qua ratione in hoc aere illi obviam fient tenebrarum principes et po testates atque virtutes; qui omnes ad se distrahant conscindantque, pro 375 male cum eis interne dia passione atque vitio seu libidine, necessitudinis modo et ratione. Meminerimus acerbi animæ in inferno ex conscientiæ reatu cruciatus, pro eorum recordatione quæ male illi in sæculo gesta sunt. Hebr. r. 2. Paul. NS, 1 Cer. 11, 3. HI Petr. 1,
col. 641–642page 128 of 144
PG 91:641τελευταίας τοῦ παντὸς κόσμου συντελείας, καθ' ἦν τῷ πολλῷ καὶ ἀπλέτῳ πυρὶ τὸ πᾶν καταφλέγεται τοῦτο· στοιχείων φοβερώς κλονουμένων τῇ τήξει τῆς καύσεως· καὶ οὐρανοῦ τῇ εἰλήσει τῷ φόβῳ κατ' ἔπειξιν φεύγοντος ἀπὸ προσώπου πυρὸς τοῦ προκατ θαίροντος τὴν κτίσιν διὰ τὴν τοῦ καθαροῦ παρουσίαν θαλάσσης ἀφανιζομένης, γῆς βρασσομένης, καὶ ἐκ πυθμένος σειομένης, καὶ τὰς ἀπείρους τῶν ἀνθρωπίνων σωμάτων ἀμειώτως παρεχούσης μυριάδας. Μνησθῶμεν τῆς φρικτῆς ὥρας τῆς ἀπολογίας τῆς ἐπὶ τοῦ φοβεροῦ καὶ φρικτοῦ βήματος τοῦ Χριστοῦ ἡνίκα πᾶσα ἡ δύναμις τῶν οὐρανῶν, καὶ πᾶσα ἡ ἀπὸ καταβολῆς τοῦ αἰῶνος κτίσις τῶν ἀνθρώπων ἐφορα τὰ ἑκάστῳ προσόντα μέχρι καὶ ψιλοῦ ἐνθυμήματος· ἡνίκα τοὺς μὲν διὰ τὴν τῶν ἔργων λαμπρότητα, τὸ ἄφραστον φῶς διαδέξεται, καὶ ἡ τῆς ἁγίας καὶ μακαρίας Τριάδος ἔλλαμψις τρανότερον ἐπι λαμπούσης, τοῖς ὁρᾷν καὶ ὑποδέχεσθαι διὰ καθαρότητα ψυχῆς, αὐτὴν δυναμένοις· τοὺς δὲ, διὰ τὴν τῶν ἔργων ατοπίαν τὸ σκότος ὑποδέξεται τὸ ἐξώτερον, καὶ ὁ ἀκοίμητος σκώληξ καὶ τὸ πῦρ τῆς γεέννης τὸ ἄσβεστον· καὶ τὸ πάντων βαρύτατον, ἡ ἐν τῷ συνειδότι αἰσχύνη πέρας οὐκ ἔχουσα. Μνησθῶμεν τούτων ἁπάντων, ἵνα τῶν μὲν ἄξιοι γενώμεθα, τῶν δὲ πεῖραν λαβεῖν μὴ κατακριθῶμεν· καὶ γενώμεθα ἑαυτῶν καὶ τοῦ Θεοῦ· μᾶλλον δὲ, μόνου καὶ ὅλου τοῦ Θεοῦ καὶ ὅλοι· καὶ μηδὲν ἐπίγειον ἐν ἡμῖν απο τοῖς φέροντες, ἵνα Θεῷ πλησιάσωμεν, καὶ θεοὶ γενό μενοι, ἐκ Θεοῦ τὸ θεοὶ εἶναι λαβόντες. Ούπω γὰρ τιμᾶται τὰ θεῖα δωρήματα, καὶ ἡ τῆς θείας εἰρήνης φιλοφρονεῖται παρουσία. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτου· ὁ δὲ Θεὸς τῆς εἰρήνης, ὁ καταλλάξας ἡμᾶς ἑαυτῷ διὰ τοῦ σταυροῦ, καὶ ἐχθρούς δύτας ἐξαγοράσας τῷ ἰδίῳ αἵματι τῆς ἑξου τίας τοῦ σκότους, αὐτὸς τὴν εἰρήνην αὐτοῦ τὴν ὑπερέχουσαν πάντα νοῦν χαρίσηται τῷ εὐλογημένω που δεσπότῃ, καὶ ἀξιώσοι αὐτὸν τῆς οὐρανίου αὐτοῦ Βασιλείας· ἔνθα πάντων εὐφραινομένων ἡ κατοικία καὶ ὁ τῶν ἑορταζόντων 10 χορός. ΗΔ'. — Τοῦ αὐτοῦ πρὸς Ἰωάννην κουβικουλάριον 376 περὶ θετικῆς (η). Διὰ νόμου καὶ προφητῶν πάλαι τοῖς ἀνθρώποις ὡς εγαθὸς ὁ Θεὸς τὴν εἰς ἀλλήλους ἀγάπην πολυτρόπως [οθετήσας, ἐπὶ τέλει τῶν χρόνων δι' ἑαυτοῦ ταύτην 10 ἤχου ἑορταζόντων. ΝΟΤΑ. (η) Περὶ θετικῆς. παραθετική, συστατική,
Meminerimus extremæ mundi universi consumma C. tionis, qua ingenti immensoque incendio, quidquid usquam illius est, conflagrabit, cum elementa tre mendum in modum quatientur, incendii ardoribus contabescentia; cœlumque concitis voluminibus ac metu festinans fugiet a facie ignis præpurgantis creaturam propter ejus adventum, qui purus est mare disparebit, terra mugiet, exque imo concussa sinu ac penetràlibus, infinitas humanorum corpo rum myriades, integra eorum.mole reddet. Memi nerimus horrende hora defensionis coram tremen do horrendoque Christi tribunali, quando cœlorum ominis virtus, omnisque a sæculi constitutione bomi num creatura, quæ cuique insunt, ad nudas ipsas cogitationes inspectura est. Quando alios quidem propter operum splendorem, nulla vi verborum explicabilis, lux excipiet, sanctæque ac beatæ Trini talis illustratio clarius illucentis, his, quibus ob animi puritatem videndi ac suscipiendi facultas erit; alios vero propter operum obscenitatem sus cipient tenebra exteriores q vermisque insopora bilis, et ignis gehennæ inexstinguibilis r: quodque omnium gravissimum est, conscientiæ nunquam finem habiturus pudor. Horum omnium memineri mus; atque aliorum quidem digni efficiamur, alio rum periculi ne damnemur, studio caveamus, no strique ipsorum, ac Dei (quinimo Dei solius ac totius) toti efliciamur, nihilque in nobis terrenun ferentes, quo Ded accedamus, ac dii effecti, ex Deo rfacti ut dii exsistamus. Nondum enim divina munera honorantur, divinæque pacis præsentia magnifice præstatur. Et hæc quidem hactenus Deus autein pacis qui nos per crucem reconciliavit, ac cum inimici essemus, proprio sanguine de potestate tenebrarum redemit, ipse pacem suam quæ exsuperat omnem sensum ▾ domino meo benedicto largiatur, ac cœ lorum ei regnum concedere dignetur, ubi lætan tium omnium habitatio est *, ac diem festum agen tium chorus y. XLIV. Ejusdem, ad Joannem cubicularium 9 Matth. vi, 12. • Marc. ix, 43. • Rom. xv, 33. Psal. LXXXVI, 7. y Psal. Lxxv, 11. Psal. xLI, commendatilia. Olim Deus, ut bonus, multifariam per légcm et prophetas, aliorum in alios dilectionis sancita lege, per se ipse in fine temporum factus homo, tanquam 1. Coloss. 1, 20. ■ Rom. v, 10. • Philipp. 18, 7. Imposuerat istud tituli, cum a viro doctissimo abbate Bigotio Florentia accepis sein, nec ille aliud quam litulum raptim legisset. Nactus vero ejus opera cam epistolam, omnem ex cussi scrupulum; mendo ipso clare deprehenso, ac legendum hoc est, Commendatitia scilicet epistola, pro Georgio Afri ce prefecto, cum is incerto eventu Constantino polim evocatus esset. Joannes cubicularius, quasi scilicet sacri cubiculi præfectus, magnæ auctorita tis in aula erat, idem Maximi perquam amicus, að quem ille pleraque et propria et communia refere bal. Quæ sequitur, ipsa ejusdem argumenti est, mirasque amba Georgii laudes continent, quas Ma ximus amulorum calumniis opponit: quibus tandem vir tantus oppressus, defectionera fecit, da'aque semel Vandalis occasione, ab eis Africam liberare non potuit.
col. 645–646page 129 of 144
Epistola XLIV
PG 91:645βουλόμεθα, περὶ ὧν ἂν δεώμεθα. "Ανθρωπος γὰρ ὄντως ἐστὶν ἀγαθὸς, καὶ παντὸς ἔργου δικαιοσύνης νέο ", καὶ τῆς ἐμῆς παροικίας προστάτης μετὰ θεὸν γνήσιος· καὶ τῶν πολλῶν καὶ συχνῶν καὶ χαλεπῶν ἀσθενειῶν παρήγορος πρόθυμος· καὶ ἁπλῶς, 'κατὰ τὴν ὑποῦσαν αὐτῷ δύναμιν, κἀμοὶ καὶ πολλοῖςἄλλοις ἐπήρκεσεν. Δῴη αὐτῷ Κύριος εὑρεῖν ἔλεος παρ' αὐτῷ ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ, διότι πολλῶν γέ γονεν ἀνάπαυσις καὶ παρηγορία. "Οθεν εἴπερ ηὗρον χάριν ἐν ὀφθαλμοῖς τοῦ εὐλογημένου μου δεσπότου, καὶ τοῖς ἡγαπημένοις αὐτῷ κατὰ Θεὸν ἔχει με σύμ ψήφον, πάντως αὐτοῦ διὰ πάσης σπουδῆς ἀντιλάβηται, μηδὲν ἄδικον, ὡς ἧκεν εἰς τὴν αὐτοῦ δύναμιν, εἰς αὐτὸν γενέσθαι συγχωρῶν. Τοῦτο γὰρ τῆς ἀγά τῆς ὁ νόμος ὑπαγορεύει, καὶ τὸ μυστήριον τῆς πρὸς ἀνθρώπους τοῦ Θεοῦ διὰ σαρκὸς βούλεται θειοτάτης ἐπιδημίας· ῖνα τὰς εὐεργεσίας τοῦ εὐλογημένου μου δεσπότου καὶ τὴν ἀνόθευτον σπουδὴν τῆς εἰς αὐτὸν ἀντιλήψεως ἐπανέλθοι σὺν Θεῷ διηγούμενος· κἀγὼ προσθήκην δέξομαι καυχήματος, τοιοῦτον ἔχειν παρὰ Θεοῦ λαχὼν ἐπὶ γῆς δεσπότην πρόθυμον εἰς πᾶν ἔργον ἀγαθὸν, καὶ πάντων τῶν δεομένων προστάτην ἕτοιμόν τε καὶ εἰλικρινέστατον. Ὁ Θεὸς ὁ μόνος ἀγαθὸς καὶ φιλάνθρωπος· ὁ τῆς ἡμῶν ἕνεκεν σωτηρίας πάντα πᾶσι σωτηρίως οίκο νομῶν, αὐτὸς κρατήσαι τῆς χειρός σου τῆς δεξιᾶς, δέσποτά μου, καὶ ὁδηγήσαι σε' εἰς τὴν ὁδὸν τῆς αὐτ τοῦ δικαιοσύνης, καὶ ἀξιώσαι τῆς ἐπουρανίου βασι λείας καλῶς ἐνταῦθα τῶν θείων μεταποιηθέντα χαρισμάτων. Ὁ Θεὸς τῶν ὅλων καὶ Κύριος ἡμῶν Ἰη σούς Χριστός διατηρήσει τους εὐσεβεστάτους καὶ πανημέρους ἡμῶν βασιλέας, καὶ δυναμώσοι τὸ κρά τος τῆς εὐσεβοῦς αὐτῶν βασιλείας, καὶ λαλήσοι περὶ ἡμῶν τῶν ταπεινῶν δούλων αὐτῶν εἰς τὰς καρδίας αὐτῶν ἀγαθά τε καὶ εἰρηνικὰ καὶ ἵν᾽ εἴπω τι τολ μήσας· ποιεῖ γάρ με τολμηρὸν τὸ ἀλγεῖν· πλὴν καὶ αὐτὸ εὐχὴν τῷ Θεῷ προσφιλή συγχωρήσοι αὐτοῖ;, ὅτι τὸν τῆς χώρας ταύτης πανεύφημον υπαρχον ὡς λύχνον ἐν αὐχμηρῷ τόπι φαίνοντα, καὶ πάντας τρόπον τινὰ τῆς τοῦ μὴ βλέπειν ὀδύνης ἐλευθεροῦντα, κατεδέξαντο καν προς ροπήν μεταστείλασθαι· ἄνα θρωπον φιλόθεον, πιστὸν, εὐσεβῆ, ἀγαθὸν, εὐλαβή, σώφρονα, ἐγκρατῆ, ἀνεκτικὸν, πρᾶον, συμπαθῆ, ἐλεήμονα, πτωχοτρόφον, ξενοτρόφον ὀρφανοτρόφον, νοσοκόμον, γηροκόμον, προστάτην χηρών, μοναχῶν πηδεμόνα, ακτήμονα [ἀπήμονας, φιλεκκλήσιον· καὶ ἵνα συνελὼν είπω, πάντων καὶ ζώντων καὶ νεκρῶν φίλον· τοὺς μὲν ζῶντας παντοίοις τρόποις φιλο στοργίας περιποιούμενον· τοὺς δὲ νεκρούς, οἰκοδομημάτων κάλλεσι τιμῶν τὰ πρὸς ταφής, ὡς Ἰωσὴφ ὁ ἀπὸ Ἀριμαθίας τὸν ὑπὲρ ἡμῶν σαρκὶ νεκρωθῆς και καταδεξάμενον Κύριον· καὶ ἔτι πρὸς τούτοις, τοῦ κατὰ τὴν ἀποστολικὴν πίστιν ὀρθοῦ λόγου ζηλω τὴν ἐκθυμότατον, κήρυκα βίου δικαιοσύνης. Καὶ Η 1: νόμος?
proximus, ipsi volumus, quibus indigemus. V. enim revera probus est, omniumque justitiae ope rum... mei denique incolatus, secundum Leem verus patronus, multisque crebris iisque gravibus infirmitatibus laboranti, consolator strenuus. A! que, ut verbo dicam, quanta ejus facultas est, mihi pariter, aliisque multis subministravit. Det illi Do minus invenire misericordiam apud ipsum in die illos, quod multis requies fuerit ad solatium. Si quidem igitur inveni gratiam in oculis domini mei benedicti, corumque albo ascriptus sum, quos, pro eo ac divinis rationibus sedet, in charis habet, omni omnino diligentia illi opem feret, nullaque eum lædi injuria palietur, quantum per facultatem licebit. Hoc enim charitatis lex, Deique per car nem ad homines divinissimi, adventus mysterium dictat ac jubet, quo scilicet, benedicti domini mei in se munera, sincerumque studium ei opitulandi, Deo bene propitio reversus avidis auribus referat, indeque mihi gloriatio augeatur, quod talem a Deo super terram nactus sim dominum, ad omne scili cet 378 οpas bonum alacrem, paratumque ae sincerissimum patronum et defensorem omnium auxilio opeque egentium. Deus autem qui solus bonus ac clemens est, qui nostræ salutis causa cuncta cunctis salubriter temperat, ipse manum tuam dexteram, domine mi, têneat, et te in viam justitiæ suæ ducat, riteque perfunctum divinis vitæ hujus muneribus, coelesti regno dignetur. Universorum Deus et Dominus noster Jesus Christus conservet religiosissimos ac elementissimos imperatores nostros, roboretque potentiam pii illorum imperii, ac bona de nobis abjectis eorum servis ac pacifca in eorum cordibus loquatur: atque ut audens dicam (facit enim animi delor audaciam), cæterum hoc ipsum votum Deo acceptum; ignoscat certe, quod hujusce provincia clarissimum præfectum, lucentem velut lucernan in caliginoso loco f, ac cunctos propemodum cæcitatis dolore liberantem, vel ad momentum revocari consenserint; virum scilicet religiosum, fidelem, pium, probum, modestum, castum, conti nentem, patientem, mitem, clementem, miseri cordem, egenorum, hospitum, pupillorum, aegro Drum, senum curatorem, viduarum patronum, monachorum tutorem, innocuum, ecclesiarum amantem, et, ut paucis dicam, omnium vivorum pariter ac mortuorum amicum; qui vivos quidem omnis generis paterni affectus modis prosequatur, mortuos vero pulchris ædificiis colat, quibus eorum ´honeste corpora tumulentur, velut Joseph ab Ari mathia Dominum nostrum s, qui carne morten ferre voluerat. Ad hæc vero etiam apostolica Adei recte doctrinæ æmulatorem ferventissimum, vitæ que præconem quæ justitia agitur. Atque, ut brevi 4 Tim. 1, 48. • Exod. XXXIV 6; Marc. x, 18. * 11 Petr. 1, 19. * Matth. XXVI, 57. Num
col. 647–648page 130 of 144
Epistola XLV
PG 91:647& συντόμως εἰπεῖν, ἄλλοις μὲν ἄλλα κατὰ τὴν ἑκάστου η ἔφεσιν ἐπὶ γῆς διεσπούδασται· Γεωργίου δὲ τὰ νοσοκομεία, καὶ τὰ γηροκομεῖα καὶ ξενοκομεῖα καὶ πτωχοτροφεία, καὶ τὰ μοναστήρια καὶ τὰ ξενοτάφια, καὶ ὅσα πλήθη πτωχῶν τε καὶ πενήτων κατά γένος ἀγεληδόν κατὰ τὰς πόλεις διέῤῥιπται, περι στεῖλαί τε καὶ διαθρέψαι· καὶ ἑῴας τε καὶ δύσεως; βορείου τε καὶ νοτίου λήξεως τοὺς ὄρους ὑπερβήνει ταῖς ἀκτῖσι τῆς φιλανθρωπίας, ἔργον ὑπάρχει καὶ σπούδασμα. Τούτων οὕτως ἐχόντων, τίς ἀγνοεῖ τῶν ὁπωσοῦν εὐσεβείας μεταποιουμένων, πόσην ευμένειαν τοῦ. Θεοῦ περὶ τὸ πᾶν ἡ τῶν τοιούτων ἔργων εὐαρέστησις προσεκαλεῖτο, διὰ παντὸς ταῖς αὐτοῦ προσόν προθυμίαις ἀκμάζουσα; Τὸ καὶ ἐναντίον, τῇ τούτων αργία συμβαῖνον διὰ τὸ δύσφημον σιωπήσομαι. Τίς δὲ μετρήσαι δυνήσεται τὰ κρουνηδὸν παρὰ παντὸς ὄ θαλμοῦ χυθέντα δάκρυα παρὰ τῶν ταύτην οἰκούντων τὴν γῆν ἐπὶ τῇ ἐξόδῳ αὐτοῦ, πάντων περιεχομένων αὐτοῦ καὶ ἀνθελκόντων -βίᾳ πρὸς αὐτοὺς, καὶ τῷ πλοίῳ τρόπον τινὰ προσβῆναι μή συγχωρούντων καὶ ταῖς οιμωγαῖς ποτνιωμένων, οἱονεὶ ζητούντων κατὰ γένος καὶ ἡλικίαν· οἱ μὲν, τῆς πενίας τὸν ποριστήν, οἱ δὲ, τῆς εὐπορίας τὸν οἰκονόμον· αἱ χήραι, τὸν προστάτην· οἱ ὀρφανοί, τὸν πατέρα· οἱ πτωχοί, τὸν φιλόπτωχον, καὶ τὸν φιλόξενον οἱ ξέ νο:· καὶ ἀδελφοί, τὸν φιλάδελφον· οἱ νοτοῦντες, τὸν ἱατρόν· οἱ ἐν συμφοραίς, τὴν παράκλησιν· πολιά, τὴν βακτηρίαν· καὶ ἁπλῶς πάντες, τὸν πάντα πᾶσι γενόμενον, ἵνα κερδάνῃ τοὺς πάντας, καὶ ὑπὲρ πάνω των τῷ Θεῷ κερδη ῇ; Διὸ κατὰ τὴν δοθεῖσάν σοι χάριν παρὰ τοῦ Θεοῦ, δέσποτα μου εὐλογημένε, δι' ὧν οἶδας τρόπων τε, καὶ προσώπων, εἰ δυνηθείης αὐτὸν πάλιν ἐπανελθεῖν ποιῆσαι, μεγάλην θυσίαν για νωσκε τῷ Θεῷ, καὶ τοῖς θεοστηρίκτοις ἡμῶν βασι λεῦσιν εὔνοιαν γνησίαν καὶ ἀσφάλειαν ἀρραγή δε δωκὼς τὴν προβολήν. Οὐδεὶς γὰρ αὐτοῦ καθέστηκε γνησιώτερος δοῦλος τῆς αὐτῶν εὐσεβοῦς βασιλείας. Εῤῥωσό μοι, λίαν ἠγαπημένε, καὶ πάντων μοι τις μιώτατε δοῦλε γνήσιε τοῦ Θεοῦ. ΜΕ'. Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸν αὐτόν. Πάσῃ μὲν γενεᾷ κατὰ καιροὺς ὁ Θεὸς, τῆς τῶν ἀνθρωπίνων προνοούμενος φύσεως, καὶ τῆς ἡμῶν ἁπάντων σωτηρίας ἐπιμελούμενος, φωτὸς δίκην ταῖς ἀρεταῖς ἐξαστράπτοντα τὸν ὁσίως πολιτευσόμενον, ὡς κατὰ πρόθεσιν χωρητικὸν τῶν θείων νόμων ἀνέδειξε· τοσαύτήν ἰσχὺν δεδωκώς, ὅσον εἰκὸς πρὸς ἐπιστροφὴν ἔχρηζεν, ὁ λαὸς ὁ ἀγόμενος· ἵνα ὥσπερ λαμπτῆρί τινι φωτὸς ἔργων δικαιοσύνης οἱ λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων προσέχοντες, κατὰ Θεὸν καὶ αὐτοὶ τὸν ἑαυτῶν βίον ῥυθμίζωσι· μηδενὸς αὐτοὺς ἐξ ἁγνείας, πάθους υποσκελίζοντος. Ἡμῖν δὲ κατὰ καιρόν λαμπτήρ τις καὶ κανὼν ἀρετῆς ἀναδέδεικται Γεώργιος ὁ φιλόχριστος ἔπαρχος· ὁ πολὺς καὶ τοσο οὗτος τὴν ἀρετὴν, καὶ τοσαύτην πλουτούσαν τῇ χάριτι θεόθεν δεξάμενος δύναμιν· καὶ τῶν ἐπὶ τοῦ
dicam, aliorum quidem alio pro cujusque affectu super terram studia ac instituta; ´Georgii vero, agrotis, semibus, hospitibus, egenis propensius addictæ ædes; monasteria, peregrinorum sepul tura; pauperum egenorumque per familias agmina turmatim in urbibus projectà, confovenda atque alenda; opus denique studiumque, singularis bu manitatis radiis, orientis pariter ac occidentis, borealisqué ac australis plagæ fines excedere. 379 Haec cum ita se habeant, quis nescit, dum tantisper animum pietati addixerit, quantam rei publicæ ac mundo Dei benevolentiam, ejuscemodi operum claritas conciliaret, ipsa semper ejus studio vigens ac alacritate. Quod enim contrarium, horum cessatione evenit, mali ominis causa reticebo. Quis vero provincialium omnium oculis viri excessu fusas lacrymas commediatur, cunctis illi circum fusis, aliisque alio ad se trahentibus, nec liberum ad navim accessum permittentibus, planctuque ac gemitu quiritantibus, ac si per familias, sexus omnis melasque quærerent; pauperes, subministra torem; divites, pinguioris substantia dispensato rem; vidum, patronum; pupilli, patrem; egeni ac pauperes, hospitesque et fratres, egenorum ac pauperum, hospitumque ac fratrum amatorem; qui in a'rumnis, consolationem; canities, baculum; omnesque omnino eum, qui omnibus omnia factus esset, ut omnes lucrifaceret b, ac pro omnibus Dea lucrifieret. Iulcirco, pro concessa tibi a Deo gratia, G domine ni benedicte, quibus nosti modis, ac quo rum ope aut consilio praestare licebit, ut cum im perio iterum revertatur, noveris grandem te Deo hostiam, veramquè a Deo fultis imperatoribus no stris benevolentiam, firmamque securitatem exhi buisse, quod ejus præficiendi provinciæ auctor exstiteris. Nemo enim pii eorum imperii ac maje statis servus religiosior. Vale, mihi dilecte, om wiumque mihi charissinie ac colentissime, vere Dei serve. XLV. — Ejusdem ad eumdem. Omni temporum labentium ætate, humanæ Deus naturæ prospiciens, nostræque omnium salutis curam gerens, qui lucis instar virtutum corusco sanctis vitam inoribus institutus sit, quippe divina rum secundum propositum capacem legum,ostcn dit: tanta nimirum concessa virtute, quanta merito ad populi qui ducendus est, conversionem opus sit: ut velut justitia operum lucidæ faci reliqui attendentes, ipsi quoque vitam ex divinis sancte ratio:ibus componant, 380 nullo eos ex igno rantia vitio supplantante. Nostra itaque viate fax lucens ac virtutis norma Christi amans Georgius praefectus effulsit; vir præclarus. tantæque virtu tis, ac tam uberes gratiæ munere a Deo consecutus dotes, tanto majores iis, qui olim in hoc munis bs Cor. rx, 22.
col. 649–650page 131 of 144
PG 91:649τῳ πάλαι προκεχειρισμένων καὶ προβεβλημένων ὑπεραίρουσαν τοσοῦτον, ὅσον ἡμεῖς, ήγουν ἡ καθ' ἡμᾶς γενεὰ πολλῷ βάρει κακίας καταπεπιεσμένοι ἐδεόμεθα πρὸς ἀνάνευσιν καὶ ἐκ τῆς τῶν κακούντων ἡμᾶς πληθύος. Ανήρ εἰ καί τις ἄλλος τῶν πάλαι τε καὶ νῦν φιλοθεωτάτων ἀγαθός τε καὶ φιλάνθρωπος, ἐλεήμων, πραῦς, ἀνεκτικός, μακρόθυμος, ταπεινόφρων, σώφρων, ἀόργητος, ἀφιλάργυρος, ἀγαπητικός, ἀμνησίκακος, εὐεργετικός, φιλόξενος, φιλόπτωχος, συμπαθής, κοινωνικός, σπουδαιότατος, ἄγρυπνος, φιλεκκλήσιος· καὶ τὸ δὴ πάντων τιμιώτερον, τοῦ κατὰ τὴν ὀρθὴν πίστιν εὐσεβοῦς λόγου ζηλωτὴς ἐκθυμότατος· καὶ τὰ λοιπὰ ἀκολούθως ἐν τῇ προτέρᾳ πε ριέχεται ἐπιστολῇ· καθ᾽ ἦν καὶ δι' ἄλλης τῷ εὐλογημένῳ μου δεσπότη συλλαβῆς ἐκ μέρους ἐσήμανα. Πάντα γὰρ τὰ τοῦ ἀνδρὸς κατορθώματα λόγου δυνά μει περιληφθῆναι τῶν ἀμηχάνων ἐστὶ καὶ ἀνεγχωρήτων· καὶ ταῦτα διὰ τὸ μόνον γινώσκοντα τὸν θεο φύλακτόν μου δεσπότην τοῦ ἀνδρὸς τὸ φιλόθεον, ὡς θείας δι' αὐτῶν τῶν πραγμάτων ὑπὸ τῆς χάριτος ὄντα, δέξασθαί τε καὶ τιμῆσαι δεδήλωκα· καὶ παρα θέσθαι τοῖς ἐπὶ γῆς τὸ θεῖον εἰκονίζουσι κράτος εὐσεβέσι καὶ πανημέροις ἡμῶν βασιλεῦσι· καὶ πεῖσαι γλώσσας ἀδίκους ἀνδρῶν παρανόμων μὴ παραδέχεσθαι, ποιούσας δόλον ὡσεὶ ξυρὸν ἠκονημένον, καὶ ἀγαπώσας κακίαν ὑπὲρ ἀγαθωσύνην· ἵνα μὴ χώρα τῷ ψεύδει κατὰ τῆς ἀληθείας δοθῇ, καὶ παῤῥησίαν λάβῃ κατὰ τῆς δικαιοσύνης ἡ ἀδικία· καὶ ἁπλῶς κατὰ πάσης ἀρετῆς ἡ κακία, διὰ τῆς εἰς ἄλληλα τού τῶν ἐναλλαγῆς καὶ συγχύσεως. Γέγραπται γάρ, Ζη μιοῦν ἄνδρα δίκαιον, οὐκ ἀγαθόν· οὐδ᾽ ὅσιον ἐπιβουλεύειν δυνάσταις δικαίοις. Τοῦτο γὰρ ἐρ γάζεσθαι τῷ εὐλογημένῳ μου δεσπότῃ πρέπει, ὄντι σοφίας ἐραστῇ καὶ φρονήσεως· ἣν διὰ παντὸς φυ λαχθῆναι τῷ θεοφυλάκτῳ μου δεσπότῃ εὔχομαι φύ Χακα τυγχάνουσαν τῆς ψυχῆς αὐτοῦ καὶ τοῦ σώματ τος. Τὸν δὲ ταύτην ἐπιφερόμενον τῆς ἐμῆς οὐδενίας συλλαβήν, πρεσβυτέραν ἔχοντα τῆς ἡλικίας τοῦ σώ ματος τῆς ψυχῆς τὴν φρόνησιν, παρακαλῶ δεχθῆναι προσφόρως διὰ τὴν ἐμπρέπουσαν αὐτῷ σύνεσιν, ὡς τῆς θείας τῶν λόγων σπουδῆς μεταποιούμενον, καὶ γνήσιον περὶ ἐμὲ τὸν ταπεινόν σχέσιν ἔχειν οὐκ ἀπαξιοῦντα.
præfecti sunt, ac quam ille, obierunt provinciam, c quanto nos (id est, nostra ætas) gravi nequitiæ onere depressi ut a malorum turba emergeremus, indigebamus; vir utique si quis olim nuncque adeo in iis qui religiosissimi sunt, probus ac cle niens, misericors, lenis, patiens, longanimis, mo desti sensus, pudicus, non iracundus, non avarus, amantis anini, injuriarum immenor, beneficus, hospitalis, pauperum amans, miserantis animi ac communicantis, studiosissimus, pervigil, Ecclesiz amans: quod omnium præstantissimum, piæ recta fidei doctrinæ acerrimus æmulator; ac quæ deinceps priore continentur epistola, in qua aliaque scri ptione domino meo benedicto partim significavi. ` Omnia enim viri præclara ornamenta ac virtutes sermone complecti, nec possibile est, neque res ut fiat, capit. Atque hæc eam duntaxat ob rem significavi, ut cognoscat a Deo conservatus dominus meus viri religiosos mores, et tanquam divina re ipsa fultum gratia, ipsum suscipiat ac colat, piis que ac clementissimis imperatoribus, qui Dei in terra imaginem præferant, commendet ac offerat, et ne improborum hominum linguas iniquas facien tes dolum sicut novačula acuta, et diligentes ma litiam super benignitatem i, admittant, suadeas quo scilicet non detur locus mendacio adversus bonitatem, nec iniquitas adversus justitiam liber tate præscribat; omninoque vitium ac malitia ad versus omnem virtutem, horum invicem permuta tione ac confusione. Scriptum enim est: Viro justo damnum inferre, non bonum est; neque par insidiari principibus justis 1. Id enim præstare par est bene dictum dominum meum, qui sapientiæ amator sit ac scientiæ quam precor in perpetuum incolu mem fore a Deo conservato domino meo, quæ ipsa illius animi ac corporis custos sit. Qui autem has meæ tenuitatis affert litteras, virum scilicet animi 381 prudentia quam corporis ætate seniorem, ob ean qua fulget ingenii vim ac solertiam, conve nienter accipi rogo, velut qui divinæ doctrinæ sedulo incumbat, nec me humilem sincero affectu prosequi a se alienum ducat. i Psal. LI, 4, 5. 1 Prov. xvi, 26. Exstant inter S. Athanasii Alexandrini Opera nostræ editionis, qua Benedictinam repræ sentat, hujusce Patrologiæ Græcæ tom. XXVIII, col. 1113-1285; ubi conferenda Montefal conii Admonitio prævia.
col. 363–364page 132 of 144

cium cogendum intellig-rent, vel pertinacem damnandum. Hincque potius videantur ad eum non scripsisse, quam quod communis cum Georgio præfecto consilii suspicione laborarent, ut illust. Annalium pater existimavit PARTIM COMMUNES, PARTIM DOGMATICE ET POLEMICE. Ad Dei servum clarissimum præfectum Africa, do minum Georgium. Nemo, arbitror, eorum, qui lucis usuram quo rodolibet amiserunt, sic solis radio delectari desi derat, atque nos cuncti humiles, tua illa morum probitate affatim recreati, præsentem te rursus vi dere, tuaque frui serenitate percupimus; tametsi divinis virtutum coalumnarum modis, quibus et praesentem prius insignitum suspeximus, magni@ce pranitere cognoscimus: quibus utique clarius edo cti sumus virtutem voluntatis esse animique sen tentiæ, non ordinis; Deique æmulam perfectionem, non dignitatis, sed affectus animi. Quibus enim si mili vobis ratione, benedicti, allas animi sinu di lectionis in Deum vis vere radices egit; iis dubio procul accessit ut eodem se modo habeant, prose qucndo quod honestum ac aflicii sit; uti sane iis etiam, qui terrenorum fallaciæ amore inhiant, ut in perturbationum ac vitiorum turbam proclive pro labantur, atque facile dissipentur: sane admodum merito. Qui enim Deo, qui unus et solus ac impas sibilis est, cuique adeo nihil prorsus ab æterno es sentialiter diversum cointelligi potest, aut velut ei comes ac adventitium (eorum enim quæ ex Deo sunt, quod eum assequatur, nihil est) animi desi derio voluntate adhæret, ipse 202 quoque unus ac solus impassibilisque exsistit, qui nimirum libera in unum illud propensione, unus solusque ac immu tabilis evaserit. Cum enim unum solumque sit quod illi desideratur, sitque illud proprie vereque immutabile, quippe naturali per essentiam infinitate ld certe, quod ad meritum ac nutum attinet divinæ charitatis: quam tamen, quod pro præsenti statu non ita habemus, ut sibi omnes motus nostros plene subjiciat, nondum ipse in se conspecto summo Bono et universali, nec sibi, duntaxat, sed et nobis, infinito; hinc est ut nostra omnis ac quam vel Maximus, vel alii Orthodoxi celebrant, veræ illius quam exspe clamus, perfecta cum Deo unitione, jamque adulta ed in termino charitate, quædam inchoatio sit, non ipsa vere qua quasi a nobis, viqui status; et nisi Dei auxilio, nedum peccare non possimus, sed et omnino possimus non peccare; quidquid tandem senserint, quos eo nomine Hiero nymus Origenianos monachos exagitat,` duriusque Theophilus insectatus est; a cujus excessu, quie scentibus illis motibus, visa magis per Ægypti Ni triæque deserta vigere Christiana nostra quam illa Christi gratiæ invisa el Strica.

col. 365–366page 133 of 144

immobile (non enim habet quo moveatur quod est infinitum), plane ft ut et ille, qui unius amator. exsistat, unus merito solusque ac immutabilis clus sit; ut qui ab uno animum prorsus immobilem reddiderit. Qui autem rebus terrenis, quæ natura mutabiles sint, aliamque ex alia deterentem quali talem induant sec usquam prorsus quiescere va leant, Dei bonique ignorantia, mentis proposito ac voluntate, animi amoren. addixerit, is necessario mutabilis passibilisque, aliusque ex alie, vertibilis ac labi obnoxius, exsistit; qui nimirum cum his quæ moventur, labique ac interitioni obnoxia sunt varieque afficiuntur, ipse perinde mèntis affectione moveatur, labeque ac libidine afficiatur atque patiatur. Nulla igitur rerum, domine mi benedicte, tuo hoc bono ac deiico habita, quo tuus ad Dram animus mensque peregrinetur illique excedat®, un quam dimovere possit ac deturbare; non tempus una secum terrenarum rerum lationem incompe site mutans, stabilitatem mentis inverterit; non terrificæ hominum intentată minæ bonæ voluntatis animique constantiam ac firmitatem labefactave rint; non blandi kominum sermones, lenocinio mul centes auresque titillantes, animi tenorem emolli › verint; non appetitus vindictae, ea forsitan ratione quod nocendi cuipiam potentia non desit, placidos quidquam mores ac lenitatem vitiarit; non magi stratus imperiique affectata gloria ac splendor, di lectionis in Deum vīm cupiditatis minuerit. Nihil enim ejus gloriæ quæ apud Deum ant homines est prorsus detrahitur, quod quis magistratu non fun gatur, nec cum imperio hominibus præsit; quin po tius ejus inde major g.oria emergit (ut quidem exi stimo), quo animus a rerum turba, exteriorumque ac sæculi negotiorum cura ac anxietate liber exsi stit; ac puto assensurus sit, quisquis´pie quod officii sit deceatque, satis adverterit. Quisquis enim bo minum vere virtute ac religiosa pietate nitet, sibi ipse ad omnem felicitatem sufficiens est, ut nullo ex teriori adjumento ac commeatu egeat, quo sibi 203 eam conciliet. Qui enim divinarum dotum ac proprietatum repræsentationes, suas ipsius notas ac proprietates qua vitam disciplina instituit, fecit, is omnium perfecte bonorum plenitudinem paravit; qua accurata cum Deo similitudo homi il Cor. v, 6. nibus accedit; ejusmodi scilicet, ut eorum quæ a Deo secunda sunt, nihil ei comparari aut æquari possit. Atque, ut summa dicam, non mbrbus, non sanitas, non quæ deorsum trahant terrenæque di vitiæ, non rerum quæ intereunt egestas, non vita perium, non laus, non mors, non vita, non præ sens, non futurum, neque omnino ulla rerum alia, eorumve quæ ßant seu contingant, hancce tibi Indicant haec omnia Georgii animum curis ancipitem, Constantinopolim profeetuin, quo forte evocabatur ad diluendam su spicionem, et unde resilierit, cum non sibi tutum satis putaret ab æmulis. Haud certe facile viro principi ut non obnitatur, nedum amittendæ digni tatis, sed et mortis ipsi discrimini.

col. 385–386page 134 of 144

commercial o miraculum justæ in nos bine Del quo sententiæ! Quomodo, uniuscujusque nobis commis sorum nomine, ac pro cujusque genere delictorum, congruam pœnæ vim rependit! Ob misellam enim ac bominabilem carnis libidinem, huic merito tremendæ gebennæ addicti sumus. Caliginoso hor endoque tenebrarum harum damnati sumus hospitio ac ergastulo, idcirco quia turpia omnia dileximus, et spectacula et auditiones et verba; cunctisque divinis bonis circenses ludos, specta cula venationum ludicra, præhabuimus; in quibus scilicet dæmonum populi tripudiabant, divinaque omnis per angelos inspectio ac agnitio exsulabat ubi castitatis honestas multis modis deturpabatur; luxuriæ vero nefas ac abominatio magnifice omni que splendore honestabatur. Juste nunc luce pri vati sumus, quod per temporaneæ hujus vitæ usu ram, illaque superstite, creaturam haud aspeximus, ad ejus qui condidit, gloriam; sed oculos nostros, auresque foedavimus et linguam; quin et per illa, animum, ad Dei 215 imaginem conditum, cunctis Deo exosis spectaculis, auditionibusque ac verbis, necnon mutua aliorum in alios invidia, corrupi mus. In tartarum projecti sumus, ut simul loco delxi sumus, ejusque profundo dire crucie mur; idcirco nimirum quod sublimi, sublimiumque ac divinorum conciliatrici modestiæ (id est, humilitati) superbiam prætulimus; virtutisque districtionem ac tenorem præ carnis exsuperanti mollitie ac luxuria repulimus. Ubi nunc nobis superbia, ac quo fastu ea tumebamus, arrogans in omnes animi affectio, mollisque ac dissoluta carnis lascivientis libido? consilii inopiam! Pro effu siore risu ac buccaruin luxurioso strepitu hic nobis gravis dentium stridor provenit. Qui divi norum salutariumque sermonum disciplinam colere noluimus, sed divinas oris cantico laudes, ebrieta tis intemperantiæ posthabuimus, dire nunc ex urente linguam horrenda siti cruciamur. Sed et ejus, quo fratres nostros prosecuti sumus, odii invidiæque et doli et simulationis (ex quibus ac per quæ homicidium) detractionisque et calumniæ et rancoris (seu simultatis) et mendacii et perjurii, dignum legimus fructum; bunc scilicet insopora bilem vermem, qui insatiabili morsu animi sinum exedit ac depascitur; idcirco nimiruın, quod dile ctionis rectitudinem pervertentes, cor nobis obli quum fecimus; illibatamque veritatem corrumpen tes, depravavimus; ipsi nobis spontaneo odio, non spontanei mali (vermis scilicet) pejorisque menda cii fraude pravitatis opifices: quo factum est ut Deo qui rectus ac directus sit, minime uniremur. Ipse enim sancti prophetæ Davidis verbis ait: Non adhæsit mihi cor pravum ². Dignam itaque eorum, quæ gessimus, mercedem recipimus: quinimo, nostra sccundum propositumn animi affectionis ac voluntatis digna præmis re portamus; ignis luxuriæ, gehennæ incendia > Psal. c, 3.

col. 409–410page 135 of 144

dolo committens, naturam quæ una sit, in multas partes secuerit; invectaque, quæ nunc viget illique dominatur, indolentia ac stupore, ipsam in se na turam per voluntatis arbitrium armaverit. Idcirco, quisquis animi sobrietate ingenuaque prudentia id evicit ut hanc naturæ inæqualitatem solveret, is pre aliis sui ipse misertus est, qui ex naturæ ra tionibus voluntatem animuinque composuerit; Deoque animi sententia et voluntate propter na turam accesserit, ac in se ipse, quis in homine modus sit imaginis, ostenderit: quomodo denique convenienti aptaque ratione a principio naturam humanam similem, suæque bonitatis clarum simu lacrum, ipsam sibi per omnia eamdem, Deus cor diderit sedatam, pace compositam, tranquillam cum Deo, ac secum ipsam.charitatis vi astrictam qua nimirum desiderio in Deum, aliique in alios miserationis affectu incitamur. Sed et eorum mi sertus est, quibus par erat impendi misericor diam; nedum necessarium illis præbendo vitæ commeatum, verum etiam docendo, qua ratione Deus, qui occultus est, per eos qui digni sunt, manifestetur, ut ipsi jam, proximi erga ipsos huma nitatem reveriti, eam sibi ut Dei munus atque gra tiam facile arrogare valeant. Sin autem eorum ali quis, quibus per facultatem rem præstare in promptu sit, egenos contemnit, tum illos a se, tum ipsum se a Deo abrupisse, merito constabit: qui nempe voluntatis arbitrio præpediens naturam nesciverit; seu potius, qui ea quæ natura bona inerant, volun tatis animique pravitate corruperit. Atque hæc quidem ii omnes, qui voluntatis arbitrio, im mites ferosque mores humanitati prætulerunt; qui nempe paucis obolis, generis necessitudine conjunctos ac fratres minoris habeant; vesana que auri cupiditate, Deo ad se aditum præcludant; miserabile quid ipsi a se reportantes, ut nempe bonorum, quæ in potioribus numeranda sunt, ja cturam faciant illa vero, hi omnes qui committen dis naturæ scissuris sapienter navant operam sic moribus comparati ut alii alios diligant, quique ut Deo per charitatem adjutores sint, quanta eo rum facultas, ut reliqui homines unum'idenique (e), fiant, terrena omnia, tanquam reipsa veri Dei vindi 1) ces, contemnant. 230 ld vos præstare, charissimi, nunc pariter pridemque palam proditum est, qui omni et ratione et modo, solertique facultatum impartitione, cunctis vos alacri promptaque voluntate, animo pariter ac corpore dividatis; idemque in vobis voluntatem animique sententiam cum natura esse ostenderitis; hoc solum sibi primas vindicante natura, quod voluntas eorum quæ præclara geruntur, inde nacta sit semina: seu potius Deo, ex quo, primo statim ortu inditæ naturæ sunt boni honestique vires ac facultates. Non satis accurata hac gratiæ videatur prædicatio, ut hoc solum in Deum reducantur virtutis opera, quod ipse vires ad ea natura indiderit; quæ ipsa inde supra voluntatem animique sententiam primas obtineat, quod non nisi ex naturæ illa bonitate, ea bona exsistat. lis ipsis verbis haud illibens utatur Pelagius: sed Maxi Idcirco multis gratiarum imbribus magnifice cœ mus naturam velit institutam cum gratuitis, ac qualis primo in Adamo creata fuit, ac nobis in Christo reparatur, cui præterea necessaria sint auxilia actualia, extra quæ nullæ sibi vires, vel naturales vel gratuitæ sufficerent, ad præstandam virtutem; aut in ea perseverandum, sive illius arri piendam arcem, quo Maximi omnia serio provocant.

col. 417–418page 136 of 144

quis interminabilibus in perpetuum suppliciis dam tolerabit atque exiget, nihil ut agat aut loquatur tione abhorreat. natus erit, quam quod reliqua omnia tormentorum ge nera illi prorsus subeunda sint. Hæc vere tremenda, tum res tumque nomina, nulla nunquam oblivione sepeliet, qui ea, quæ est secundum Deum, tristitia præditus est; sed sie animo aficietur, velut qui semper Judicem oculis videat, ejusque præsens ob tutibus assistat: pieque ac juste præsentem vitam animove cogitet, quod a divina gratia atque voca Hujus laudem babentis tristitiæ proles est, exi mium illud ac singulare in hominibus bonum, sen sus nimirum modestia ac humilitas; qqua vir pius Deique religiosus cultor, vere se cunctis minorem existimabit, vel si regia dignitate præfulgeat; qui nempe suæ agnitionis terminum ac regulam, hu manam imbecillitatem statuat, sub qua omnes perinde 234 censentur, qui eamdem nacti sunt naturam; nibil idcirco quod dignitate præstet, a naturæ ratione per errorem animum avocans. Hujus propugnaculum ac munitio, mansuetudo est: ha bitus ejusmodi, qui innaturales affectus (iræ scilicet ac cupiditatis motum) submoveat; ac quo homo cum angelis similitudinem ineat: in quibus non est ira furens atque rabida, hisque oblatrans quos ejusdem generis necessitudo consociat; nec vero cupiditas, mentis tenorem dissolvens, atque ad terrena sensim desiderium trahens; sed sola ratio cunctis dominans, ac fervore ad rationem omni auctore naturaque superiorem, mente provehens. Hujus fructus, charitas est, qua Deo pariter, aliique aliis copulati, sic inter nos, quoad licet, sponte cura impendimur, ac se Deus (quæ ejus misericordia est) universis impendit. Hujus finis, regnum cœlorum est, divinorumque in eo bonorum beata possessio. Ad eum enim finem, quæ secundum Deum tristitia est, cultores suos, ac qui eam custodiunt, adducit. Hujus porro tristitiæ characteres proprii notæ que insignientes, sic moribus comparatum esse, ut creaturam ad Creatoris duntaxat gloriam aspi cias; quæ sunt proximi, omni prorsus semoto livure consideres; aures, ad divina solum eloquia, eo rumque supplicationes qui ope indigeant, propense patulas habeas; ad omne autem convicium seu obtrectationem, turpiumque verborum obscenita tem, diligenter occlusas; linguamque ejusmodi, cui aliorum celebratæ laudes sanctimoniam confe rant, nulloque modo adversus alios prolata verba injuriosa ac maledicta polluant. Omininoque, summa dicam, omnia corporis animique membra componamus, pro eo ac visum Spiritui, ad quid quid ad pietatis attinet scopum, nobis impleatur.. ut Hac, benedicte, omni nos ipsos diligentia scru tantes, siquidem nos habere invenerimus, omni cura servemus: sin autem horum omnium nos expertes esse constiterit, ea ut paremus diligenti opera laborem conferamus; sic nimirum ut propter Deum, ac communis naturæ contemplatione, tan quam ipsi homines, cunctis hominibus humiliemur,

col. 495–496page 137 of 144

at non natura, sed coilone atque concursu. Idipsum autem et beatus Cyrillus in epistola ad Sucensum, sentire noscitur, ubi, hominis exem plum ędisserens sic ait: Adeo ut quæ duo sunt, jam non sint duo; sed ambobus animal upum ab solvatur; › vix non diserte, qua sic loquitur, cla mans: Ea, ex quibus est compositio, tum in nostra hominis concretione ex anima ac corpore, tum in Christi mysterio, ex deitate et humanitate, quin duo sint essentiali ratione, haudquaquam subla tum esse, alioqui jam non manerent diversæ es sentiæ; quod autem per se in alia aliaque unitate seorsum duo consistant, id vero prorsus pietatis doctrinam, ac rectæ fidei rationem respuere, ne scilicet unum hominem sive animal, `in homines sive animalia duo partiamur; ac unum Christum, in duos Christos, aut duos Filios. Nisi enim hoc ubique et intelligere et sentire atque docere operæ preliam existimasset beatus Cyrillus, non sub latam naturarum distinctionem ob unionem ne garet; non aliud atque aliud, diversumque atque di versum, atque hoc ac illud, ac ambo unum Chri stum, naturæque inconfusas mansisse rationes, diceret. Verbum in carnis naturam sua demu tatum natura non transisse, aut carnem in Verbi ipsius naturam non mutatam esse non existimaret. Non divinos viros ac interpretes, evangelicas ac apostolicas, quæ de Domino efferuntur, voces, alias quidem communes usurpare, tanquam de una persona, alias dividere, tanquam de duabus natu ris, nosset. Non totum, hoc est, Christum, unam cicere naturam recusaret, siquidem id 283 pie tate niti, deque fide recta non nesciret. Non sta tueret nihil aliud esse naturam humanam, quam carnem intelligentium more animnatam, eaque ipsa ratione etiam in Christo perfectam esse naturam humanitatis probaret. Non adjectione illius vocis, Incarnatam, cssentis nostrae rationem importari, eaque illanı significari_diceret. Non rectæ opinio nis significationem habere, quod dicamus duas naturas indivise unitas, modo ea vox non Nestorii sensu fraude doloque proferatur, definiret. Non alia ejus generis sexcenta, ut ex ejus perspicue monumentis liquet, si quis sedulo animum attendat, alicere monstraretur. Unde igitur, ac quibus magistris probaturi sunt, duas in Christo naturas, ex quibus etiam est, ac que, ipsa eorum sententia, ut aiunt, post unionem icolumes sint, non esse fidelibus pie confitendas? Nec enim quisquam probatorum Patrum sic sta tuisse invenitur; contra vero cuncti el dixerunt, et fideles, his, quas tradiderunt, vocibus dicere docuerunt; nisi forte pro eo ac illis in more po situm est ac inolitum, quod male sanis libnerit, animo confingentes, id vero tanquam unius e Patri bus dicta, ad simpliciorum fraudem protulerint. Geterum illi, ut videtur, qui probro ducant obse qui fidemque accommodare, ac quorum olim astu 6 Εpist. 2 ad Succes., p. 145.

col. 499–500page 138 of 144

´strum ac Deum & Jesum Christum in care quem magies evangelist Jeannes diserte Fest qued plane, qui¸ modo Dei Ecclesiam signis petunt, sperie profitentur, naturam negantes, quad cam in Christo incolumem vere exsistere confiteri sustineant quodque miserabilius est, sive, ut verius loquar, pratfractoris dementia, adverse 285 Dee opinionis comes se et anlesignanos no horrent præfi cere. Hi enimvero, sponte fide mutare şi que errare in animum induxerunt, dignum ntiæ sux, fructum decerpunt; quod cora ietas cunctis facile deprehensa arguatur; expositio acceptionis vocum fidei, quas Christo es Ecclesia catholica'sensu, rite confi auspice ac dace, qui divina ecclesiastica doctring herba-pascamur, decus habentes inviolabile, quas omnes Christo pias Patres veces promulga et hominibus libere confitemur; nirum ut pie singulas intellectu, ac que decent ratione, expopamus ac accipiamus; prent scilicet elima majoribus ac initio ab iis qui gratiæ ministri exstiterunt, salutárem fidei doctrinam, iisque insti-, Tutoribes, hausimus. Conftener igitur Dominum Bost Jesum Christum ex duabus naturis (quippe ex deitate et humanitate) componitur: inque dua bus naturis, ut qui in deitate et humánitate noscamus. Quemadmodum enim. bus naturis´esse dicimus, es ex dua es deitate el humanitate sentimus; sic et cum dicimus. esse in duabus naturis, esse illum in deitate et humané tate merito significamus; quippe a neutra natura rum, ex quibus consistit, ac velut conatus est, rost unionem sejunctum; sed qui in eis, ex quibus semper est, et exsistat, et nescatur. Duas naturas in divise unitas ca sur, ut qui eumdem vere Deum et † vere Deum of homi. ut nomina vero rebus vere rebus respondeant) tura. cut enim Dei Filium et Deum ac veritate, et esse cum credimus, et nuncupari, camdem ejus cum Deo ac Pâtre substam sic et Filium hominis, factumque hominem, yellous, thy piaty vāc exput; drepronijevee, Dip phépodayɛčv tv Xftový sú solní ve xal eīvai ab:țv Opzoutepov, straty olnudrapes, vi; Oei kvennɩpé vas da xhpuxaç kurodę xpofallépaver. 'All Guros prèv oūres &xxslobaı i̇mopalię zaśà thu kmia; xap háy • tó napá námy súgúpavov xextioła Hpal; & cùv Osip yāva, oi chu. Oslav xuł xuba apo kyovreç tic evesbelag vò xling, náca; parvás, öpodoyciv štúniov Benõ xxl évégarners répa, per sbarboüç ixdavys ¿vvoluç xal 267-spod voō xpéxoves; ixlaµávovies xz ev xxl à' ápyēc šuk súv revopóvery driveup youths repitos, sou ouchprov THE HISTONG XET to Inov Xpièráv ¿x &úò µày qua, tx styre; xal dypendytas ourselves by đồn đt qússary, á; ¿y Ozóryti xał dy@pwzbenu brza yɩvi vůpwxónýti sixérug aðrdy ôxápraw czpalvopey vil by about & ☎v xal cuvéerque if del, xal Even at spevov. Ave & quants pússɩ aůrov xai álpcią, xal bycu xal Asydnevov muovetopes, &à thy spác cày Đabv xal [latépa ebolaçable all et vocari naturà ac ritate mdem dicimus, xul élnbcią papèv, dɩà thy mp3; shy texoóðav sl naturalem carne, est, cognationem. Nisi enim copen, tx fidem éropérer xál vůzi xpaɣrdawi duas naturas, veļus Deum simul et hominem; confitemur, ex nudis cum nominibus, non ex rebus composiļu dicere arguemur; nec esse revera, quad per mina esse significatur. Ita game, ut quad ad illos spectat, nihil vétet, 286 quominus cui·blasphe mare propositus sit, nihil esse quod Christiani adoramus, quodve colimus, statuat'atque doceat quod omnis impietatis exsuperantiam modumque loage excedit. Enixe itaque caventes ne nos blasphemiæ crimine ▼ ] Joan. r*, 5.

col. 501–502page 139 of 144

innectamus, non cessanus ex duabus Christum turis confiteri (quippe ex deitate, uti dictum est, humanitate) inque duabus naturis (tanquam scilicet in deitate et humanitate) duasque naturas qui Deum simul et hominem eum esse creda mus) quod nimirum, non ex bis solum, sed hac etiam; neque hæc tantum, sed et in his, velut ex partibus totum, totumque in partibus, et per par tes (partium scilicet ratione) totum eum cognosca mus. Siquidem enim ipse rebus ut essent, dedit, vimque ad perennitatem concessit, ne species aliz aliis miscerentur, exque aliis in alias mutarentur; sed res singula, qua ratione ab eo condita sunt, sic. manerent: ita nimirum, ut ex earum sigillatim na.. turalis proprietatis firma fixaque ratione, sapien. tissimum solertissimumque universi hujus aucto rem illiusque ordinis institutorem, divinarum re rum seduli indagatores, quoad concessum mortali bus est, animo possint cogitare; potiori lunge ratione in seipso suam ipse infnitæ potentiæ vin astruet; id nimirum quod erat, perseverans, fa. clusque quod non erat, nec quod factus est, negans, manendo quod erat: quod scilicet nullo siderato immutabiliterque utrumque exsistat. Cyrill. epist. 2 ad Sucens. p. 145. Sed et Unam Dei Verbi naturam incarnatam pie, dicimus; carne scilicet anima intelligente prædita ac utente ratione: idcirco nimirum quod Incarna tam addimus, humanam clare substantiam insinuan tes. Est enim circumlocutio, qua simul secundum unionem, per nomen ac terminum duæ naturæ si gnificentur. Ita nimirum, ut nomen quidem, Uma Dei Verbi natura communem substantiam cum pro pria persona signifcet; terminus vere, incarnata, humanam, uti ipse Cyrillus ait: «Quid enim est humanitatis natura, nisi caro intelligentium more animata? › Atque adeo, qui unam Dei Verbi na turam incarnatam dicit, Deam Verbum cum carne anima prædița esse significat; ita sane ut verus sincerusque pietatis alumnus, aliud omnino sub stantialiter a Deo Verbo, carnem esse intelligat. Sed et unionem in persona 287 dum dicimus, in unam personam factam naturarum unionem cum intelligimus, tum confitemur; ita nimirum, ut neutra omnino per se vel exsistat vel intelliga tur, sed cum ea, cui per compositionem juncta velut cohærescit: at neque rursus substantiæ ratione cum altera commista sit, ullumvé detrimentum naturalis perfectionis ex unione acceperit. Rur sumque naturalem unionem, pro vera dicere con fitemur, uti ipse sanctus Cyrillus has voces et dixit et exposuit: non sic, ut duæ naturæ, ex quibus est Christus,,post unionem interierint, aut carum al tera, uti Apollinarius atque Eutyches et Severus, Simonem Magum secuti, Valentinumque ac Mane tem, sunt interpretati: uti proclive advertat, qui ejusdem Severi libros dispexerit, quibus pedibus nanibusque in impiorum, quos dixi, virorum, sententiam cundo, iis penitus consentientem do

col. 519–520page 140 of 144

autem Dominus noster ac Deus Jesus Christus, Dei ac Patris unigenitus Filius Verbumque, omnis creaturæ, um ejus quæ in aspectum cadit, lum quæ vim oculorum fugit, Conditor; qui propter nos, præ ineffabili benignitate sua ac clementia, propensæ voluntatis nutp, ut voluit ipse, mortem suscepit i, nosque proprio sanguine de potestate tenebrarum eripuiti; ipse teneat manum dexte ram vestram, et ducat vos in timore suo, atque impleat agnitione voluntatis suæ in omni sapientia ´Ŀt intellectu spiritali; præstetque digne ipso am bulare, in omni opere bono fructificantes, et cre scentes in agnitionem veritatis ejus, confortetque in dmni virtuta, secundum potentiam claritatís suæ in omni ædificatione et longanimitate, et com gay dio ac gratiarum actione, collaborantes Evangelio gratiz suz servans, dignos facial partis sanctorum in lumine, precibus et supplicationibus gloriosis simæ Dominæ nostræ Dei Genitricis semperque Virginis Mariz, et omnium sanctorum. Amen. sex liber, adversus dogmata Severi.. Ostendit revera benedictus dominus meus, nihil virium habere ad minuentam spiritalem dilectio nent, corporalem amicorum absentiam, quos mente ac animo, quæ secundum Deum est, charitas inter se conjungit; qui nimirum haud se indignum puta verit, ut me humilem ac peccatorem venerabilium syllabarum suarum munere inviseret; hominem utique, ejus nihil dilectionem promeritum. Ilas ergo cum accepissem, velut ipsum præsentem spi ritu, gaudio circumfusus exosculatus sum, soli Deo omniumqué Salvatori Christo 292 ex more gratias agens, eo nomine, quod salvum eum et incolumem liquidam iter peregisse intellexerim. Ejusdem, ad Petrum illustrem, oratio brevis 3. Isa, uii, 7. Coloss. 1, 13. * ibid. 9-12. 1 Forte patientiam. Revera enim dulcis est benedictus dominus meus, tum præsens, tumque nihilominus absens, hand secus ac cum præsens est, cunctis amabilis, ob eam quæ in eo elucet, gratiam paupertatis Spiritus sancti¹: cujas munere templum sanctum in babi taculum Dei in spirit redditur, quisquis ut Dei virtutem, hanc sincere colit, qui seipsum humiliavit usque ad formain servi♥; ejusque opere simul´et` sermone in seipso specimen mortalibus dedit quem imitatus benedictus dominus meus, ipse quoque animo repositam lenitatem pariter ac humilitatem habet. Leuitatem quidem ac mansue tudinem, ut, perturbatis ire ac cupiditatis motibus Matth. v, 3. Ephes. 11, 22. Philipp. 11, 7. Nomen lignitatis ent. Basil. Eccl. Justin. Novella Erat igitur Petrus hic homo senatori ordinis; nempe ut Giossa: Basilic. Vir no bilis, et quod præcipuum, spectatæ fidei et pole orthodoxus, cujus alia-nescimus, quam quæe Maxi mus una et altera epist. de illo susinuavit.

col. 549–550page 141 of 144

Quod autem est incorruptibile, immortale est. Quandoquidem igitur anima ipsa a se mobilis est, ut superius 199 probatum est, incorruptibilis erit et immortalis, vi ejus syllogismi, qui modo ex positus est. Ac rursum, si quiden id omne quod corrumpitur, sua malitia atque vitio corrumpitur; quod sua ma litia atque vitio non corrumpitur, immune erit a corruptione. Malum enim bono adversatur, unde et erit ejus corrumpendi vi præditum; sive in se ha- ', bens quo illud corrumpat, et in quod enitatur (corruptivum dicunt), Nihil enim aliud erit malitia corporis atque vitium, quam passio et morbus at que mors seu interitus; uti et ejus virtus, pulchri tudo, vita, sanitas, bona habitudo. Siquidem igitur anima non corrumpitur a sua malitia atque vitio (porro animæ málitia atque vitium, ignavia consistit, impudicitia, invidia, ac si qua his affinia sunt; quæ omnia non tollunt quin vivat ac moveatur), utique anima erit immortalls. Num anima sit rationalis. Quod autem nostra hominum anima rationalis sit, ex multis quis probaverit: ac primum quidem, quod artes, quæ in usum vite conducant, ipsa in venerit. Neque enim temere, nulloque saniore sensu ac judicio dicat aliquis artes constitutas esse; nam neque otiosas nulliusque in vile usum fragis, probabit. Siquidem igitur artes in vitæ utilitatem conducunt, habetque laudem quod ita conducat; quodque habet laudem rationis opus est atque fabrica; sunt vero hæ animæ inventum; fit plane nostram hominum animam ratione præditam esse. Præterea, eo argumento, quod sensus nostri non sufficiant ad rerum comprehensionen, conficituresse asimam nostram præditam ratione. Neque enim sen sus apprehensio nobis satis est ad rerum notitiam, nisi earum cognitione decipi volumus. Statim enin quorum par figura et similis color, cum natura distin cta sint, sensus ratione carens, haudquaquam dis tinguere valebit. Siquidem igitur sensus, qui ratio ne careant, falsam nobis rerum cogitationen inge runt, reputandum animo est, possintne vere res com prehendi, necne? ac quidem si comprehendi possint. eritalia facultas, eaque ejusmodi ut´sensibus præstan tior sit quæ illas assequatur: sin autem non compre henduntur, nec a nobis aliter ac se illæ babcant, conspicientur. Quod autem res comprehendi possint, inde liquet, quod is singulis ex indole ad utilitatem utamur, ac rursus in quod placuerit mu temus. Quando igitur posse res a nobis compre bendi probavimus; sensus vero, qui careant ratione, Omnia dis false de illis existimant; mens erit quæ tinguat, ac cuncta, ut sunt vere, agnoscat. Mens autem pars animæ est ipsa utens ratione; ergo anima rationalis est. Ad hæc vero, nihil extra proferimus, quin prius in nobis ipsi delineaverimus. Id autem nihil aliud est quam animæ dignitas. Mens enim non extrin secus animæ advenit, aut rerum notitia; sed ipsa, subtilibus suis inventis rebus ornatum præbet. Idque in causa est, cur prius in seipsa rem quasi depingat, tumque deinde in opus proferat. Animæ inch.

col. 573–574page 142 of 144

noscitur, ut totum, post unionem; quippe cum Christus nullo alio modo esse et sospes esse, ve reque dici ac proprie intelligatur, quam quod partes, ex quibus compositus est, natura post unionem mancant atque consistant. Non solum enim ex his, verum etiam in his, atque (ut magis proprie 332 verlesque dicam) hæc est Christas. Numerames aulem post unionem, ea, ex quibus est Christus; non ita, ut naturas dividamus; absit sed duntaxat ut eorum distinctionem, post etiam unionem, incolumem, explicemus. Conjunctionem vero per naturalem factam unionem (veram scili– cet ac realem) ex sancţi Cyrilli sententia confite mur; Deique Genitricem proprie ac vere sanctissi mam Virginem asserimus; non simpliciter ac verbo tenus, sed velut quæ ipsum ante omnia secula ineffabiliter ex Deo ac Patre genitum Deum Ver bum vere conceperit, exque ea incarnatum arcana ratione partu effuderit. Ejusdemque tum miracula, tim passiones dicimus; quippe quod unus Christos sit, tum divina operans, tum humana: divina quidem carnali ratione, velut scilicet qui per car nem, quam naturalis operatio non deficeret, vim miraculorum proferret; humana autem divine, quod nulla naturæ illata vi, per potentiam ac vO luntatis arbitrio humanarum sponte passionum . periculum reipsa admiserit. Ejusdem et crucem et mortem et sepulturam et resurrectionem, atque in carlos receptionem; unde sine carne descendens, non loca mutando transivit, qui nulla ratione capi a rebus possit (quippe cum ab omni circumscrị ptione immunis sit), sed apparuit per carnem tan quam natura ad humanitatem propensissimus, vera humanis possit. Quo fit, ut et incarnato, unam cum ex muliere generatione, ut voluit, factus, qui capi Patre et Spiritu sancto adorationem adhibeamus. ↓ Rom. xiv, Siquidem igitur animo oreque vere ac proprie Dei Genitricem sanctam Virginem dicimus, anio nemque personalem confitemur, ac' per naturalem unionem factam copulationem asserimus, unum que Dominum ac Christum Filiumque, necnon unam ipsius Dei Verbi naturam incarnatam profi temur, atque unum ex sancta Trinitate, qui una cam Patre et Spiritu adoretur eisque connumere tur, Christum esse cre lin.us: quomodo velut qui " dividamus, ab interritis, ac quidvis falso temere elalientibus, co duntaxat nemine cavillis impedi mur, quod nudam numeri vocem ob hoc solum proferamus (uti sapius dictum est) ut naturarum post unionem distinctionem incolumem esse signi fcerus? Siquidem vero sic se res habet, ut neces sario omnino 333 numeri ratione quantitatis re rum divisio inducatur; hoc probet aliquis, et ut ve rum quod calumnia obtruditur, plane amplectemur. Sin autem hoc solum agunt, ut quibus criminan tur, illis officiant, qui veram mysterii fidem pro Glentur, qua gloriæ cupidine laborant, Deo ratio nem reddituri sunt in die judiciit, inqui: diviņus

col. 599–600page 143 of 144

ipsa plurimum veritate aberravit: Magnum cnim hoc ac venerabile Christi mysterium, nec individui more, universalem naturam ac genericam, velut speciem habet, quæ de illo prædicetur: neque vero ipsum genus est aut species, quod de subjectis na tura individuis prædicetur, ut ullis dictarum regu larum subjici possit; quippe cum neque parem ac similem aliis compositis, qua ratione in eis partes coeunt, Dei Verbi ad carnem concursum secundum compositionem nactum sit. Fuctam solum Verbi cum carne unionem per assum ptionem, velut illo præexsistente seque sponte ad carnis unionem exinaniente. In omnibus enim universim natura compositis, sic comparatum, non ut hoc ad illud per assum ptionem conveniens, hancce speciem, velut ex par tibus totum constituat; sed ut partium. confertim origo ex nihilo, ea ratione qua simul ac esse nan ciscuntur, inter se coeunt, totius compositionem efficiat. At non ita Domini nostri Deique ac Salva toris Jesu Christi exstitit mysterium, sed cum Deus natura esset, Deique natura Filius simplex omnique vacans compositione ac Patri coæternus, omnium que conditor sæculorum, humanissima voluntate ac consilio, ipse ultro carnis assumptione homo factus est; nostrique causa, qui simplex natura omnique vacan's compositione esset, ex nobis dis pensatione persona compositus ac corpore concre tas, effectus est, uti divine sanctus magnusque Dio nysius Areopagita, primo capite libri De divinis no minibus ait, ubi in hæc verba de divina incarna tione sermonem facit: ‹ Singulari autem ratione humanitate pronum, quod nostris vere totaliter in una suarum personarum communicaverit; revocans ad se reparansque extremam humanam vilitatem ex qua simplex Jesus arcana ratione compositus est; ac qui æternus erat, temporalem durationem mo dumque accepit; seque intra natura 305 nostrae angustias inclusit,`qui omnem naturæ ordinem su peressentialiter transcendit. › Cum igitur non ea lege et ordine, quo composi tis comparatum est, sed longe aliter ac eorum fc rat indoles (per assumptionem enim ineffabili ra tione Dei Verbum compositionem cum carne iniit non coævo cum carne ortu per compositionem na ctum ut esset, ad totum quoddam specie complen dum, quemadmodum veritatis sermo auque doctrina cunctis diserte clamat), frustra bardissimi hominum, naturæ legibus, naturæ legem omnem et rationein excedentem compositionem, contra ac fas est, subjicere nituntur. Qui itaque carnis assumptione Deum factum esse hominem dicit, tum Dei Verbi prææternam exsistentiam servat, tum ejus sponte liberaque voluntate incarnationem in tempore pie confitetur; ac tum Verbi quod assumpsit, tum cat nis assumpta, post etiam unionem, differentiam Lans. p. 59, Cord. p. 442. Addita vox ex textu Dionysii.

col. 643–644page 144 of 144

humanus ac clemens, eam implevit qui nedum sicut seipsum, sed et supra seipsum, nos dilexe rit, quemadmodum ipsa quoque mysterii vis aperte docet eos, qui fidei in ipsum confessionem reli giose ac pie susceperunt. Cum enim ipse sponte per voluntatem tanquam reus, pro nobis morti malisque obnoxiis, passioni mortique se obnoxium fecerit; haud plane obscurum, dum quis sensus ulla luce præditus sit, quin præ se ipso nos dile xerit, pro quibus se volens morti tradiderit *, ei que claritati quæ natura inest ac propria est, tan quam omnem ipse longe excedens bonitatem (quan quam audacius dictum videatur),ejus qua pro nobis opportune functus est, dispensationis injuriam, quasi illi majoris esset, prætulerit. Dei enim ex cellens honor longeque exuberans claritas; ejus denique claritatis, quæ natura inest, major vere in apertum productio ac ostensio est, eorum qui erraverant ad ipsum revocatio, nihilque illi huma na salute majoris necessitudinis ad claritatis ratio nem in cujus gratiam omnis doctrina, omneque mysterium; quodque præ mysteriis omnibus sum me vim mysterii habet, Deus ipse vere dilectionis causa, per assumptionem carnis anima intelligente ac utente ratione præditæ, factus homo, susceptis in se, citra omnem mutationem, naturæ affectibus, ad salutem homini prestandam, et ut se nobis hoc minibus, virtutis exemplum praeberet, virumque benevolentiæ ac dilectionis in ipsum, inque alterutrum, simulaerum offerret, ejusmodi scilicet ut amnes movendo esset ad vices reddendas, quorum rei teneantur. Quandoquidem igitur nova Dei velusque lex in co posita est, ut tantum alii alios diligamus, quan tum et ipsi dilecti sumus a; sicqué aliorum æru mnas nostras ipsi ducamus, ut et aninorum 377 affectus dilectionis necessitudine, alterna quadam attributione, invicem commutemus, juxta quod jubet Apostolus: Gaudere cum gaudentibus, et flere cum fentibus b: obsecro Dei præsidio protectum ac benedictum dominum meum, cujus unus dun lasmt hic fnis sit, ut pari humanitatis cultu, qui penetravit cælos c, Jesum sequatur, nullo prorsus familiæ gentisque devinctus amore, ut mundo se ductori mundique rectori adhæreat. Plane enim mundus iste seductor est, fraude, quam facit, ad carum rerum quæ intereunt, cupiditatem semper illiciens, ecsque qui natura ingenui sunt, ac hæ redes caelestium bonorum, terrenorum servituti addicens, illudendo scilicet voluptatis illecebra, evsque decipiendo qui se ea teneri patiantur. Qui igitur unum, uti dicebam, benedicto do mino meo finem propositum sciam, ut scilicet salutem consequatur, obsecro, ut cum co pariter dominum meum, magnificentissimum dominum flustrem, hominem Deo gratum, mediocris hujus epistola lalorem suscipiens, omnia ei fiat, in qui bus secundum Deum (seu potius, cum Deo) ejus egebit auxilio; quæcunque nobis ut fiat Deus ac Isa. Levit, xix, 13; Joan. x1.1, 54. h Ron. xr, 13. Hebr. IV, 14.

Page scan enlarged

Notebook

Full View