PG 91Maximus Confessor, Ambiguorum Liber
Book of Difficulties
≣ Whole volume (continuous scroll)Scripture in the FathersSubject indexFull searchNotebook
Printed text · machine OCR
machine OCR · Migne scan
Index
⬅ Printed pages
Diplomatic text · scholarios OCR (cleaned, language-split) — OCR floor from page-view (megaspan gap-fill) — PG column chips mark the printed columns.
col. 1031–1032page 1 of 177
PG 91:1031* ΜΑΞΙΜΟΥ ΠΕΡΙ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΑΠΟΡΙΩΝ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΚΑΙ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΡΟΣ ΘΩΜΑΝ ΤΟΝ ΗΓΙΑΣΜΕΝΟΝ. Τῷ ἡγιασμένῳ δούλῳ τοῦ Θεοῦ, Πατρὶ πνευματικῷ καὶ διδασκάλῳ κυρίῳ Θωμά, Μάξιμος ταπεινὸς καὶ ἁμαρτωλός, ἀνάξιος δοῦλος καὶ μαθητής. Απλανούς θεωρίας ἐξ ἐμμελοῦς περὶ τὰ θεῖα σπουδῆς ἕξιν λαβὼν ἀναλλοίωτον, οὐχ ἁπλῶς σοφίας, ἀλλὰ τοῦ κάλλους αὐτῆς, Θεῷ λίαν ἡγαπημένε, γι γονας εραστής, σωφρονέστατος. Σοφίας δὲ κάλλος ἐστὶ γνῶσις ἔμπρακτος, ἢ πρᾶξις ἔνσοφος, ὧν ἐστι χαρακτὴρ ὡς δι᾽ ἀμφοῖν· συμπληρούμενος, ὁ τῆς θείας προνοίας καὶ κρίσεως λόγος. Καθ' όν αἰσθήσει τὸν νοῦν συμπλέξας διὰ τοῦ πνεύματος, ἔδειξας ὡς ἀληθῶς πῶς ὁ Θεὸς κατ' εἰκόνα Θεοῦ ποιεῖν πέφυκε τὸν ἄνθρωπον, τόν τε πλοῦτον τῆς ἀγαθότητος κατέστησας γνώριμον, πολυτελῶς τῇ καλή μίξει τῶν ἐναντίων ἐν σεαυτῷ δειχνὺς (100 μ) τον Θεὸν ταῖς ἀρεταῖς σωματούμενον, οὗ τῷ ὕψει συμ μετρήσας μιμήσει τὴν κένωσιν ἕως ἐμοῦ κατελθεῖν οὐκ ἀπηξίωσας, ἐκεῖνα ζητῶν ὧν πεπονθὼς ἔχεις τὴν εἴδησιν. Εἰσὶ τ· δὲ Διονυσίου καὶ Γρηγορίου κερά λαια τῶν ἁγίων ἐκείνων ὑπερευφήμων τε καὶ μετ ν Επιστολὴ πρώτη τοῦ αὐτοῦ, τοῦ αὐτοῦ περὶ δ. ἀποριῶν. • ἀπόρων πνευμονικῷ • ἐστιν ώς τὸν Εἰσὶν
niæ tom. II. p. 191, num. 6109, 275, et num. 6110, 276, archetypumque versionis J. Scoti Cluniacense in Catalogo de la bibliothèque de Monsieur à l'Arsenal, n. 378, apud Hænel Ca tal. libr. ms. p. 304. Hæc de codicum subsidiis deque historia operis diu pene ignorati dicenda fuerunt; quod cum in publicum emitto sedulo labore digestum, recensitum, in Latinum sermonem trans latum, indicibus plenissimis instructum, favori et indulgentiæ omnium quibus hæc studia non sordent etiam atque etiam commendatum esse velim. Halis Saxonum, die S. Michaelis MDCCCLVII. Sanctissimo Dei servo, patri spirituali et magistro, domino Thoma, Maximus humilis, peccator, indig nus servus et discipulus". Circa res divinas eo studii tenore semper versa sus es, ut speculandi certum et minime mutabi lem habitum nactus videaris, per quem, vir Deo dilectissime, non tantum sapientiam, sed sapientiæ ipsam pulchritudinem amore quodam sobrio per sequeris. Est autem sapientiæ pulchritudo cum actione conjuncta cognitio, sive sapienter instituta actio. Ex his porro, tanquam ex utrisque efflore scens nascitur character, quem dixerim divinæ tum providentiæ tum judicii contemplationem. Quemad modum tu quoque mentem sensui per spiritum indidisti, et plane docuisti rationem qua secun dum suam imaginem Deus hominem condidisse intelligatur, simulque divitias ejus benignitatis manifestavisti, qui pulcherrima illa rerum sponte sua disjunctarum miscella, quæ in te cernitur, .ostendisti Deum virtutibus posse incorporari, * In edit Th. Gale titulus est etc. Scripsit enim, inquit Gale, praeter basc primam aliam de bis ipsis rebus epistolam, quam ideo non apposui, quoniam nihil fere ea continebat aliud quain hæc prima. De utraque Photius suum judicium protulit, quod vide in Myriobiblo. In cod. Cud. eelt. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. * om. ed. Gal. * om. ed. Gal. * ed. Gal. Interprete Thoma Ga!e. * Kolia codicis Gudiani.
col. 1033–1034page 2 of 177
PG 91:1033καρίων ἀνδρῶν, τῆς ὄντως ἐκλογῆς τῶν ἀνέκαθεν κατὰ πρόθεσιν τῶν αἰώνων τῷ Θεῷ προσθεμένων, τῶν πᾶσαν ὡς ἀληθῶς τὴν ἐφικτὴν τοῖς ἁγίοις χύσιν τῆς σοφίας εἰσδεξαμένων, καὶ τῇ ἀποθέσει τῆς κατὰ φύσιν ζωῆς ψυχῆς οὐσίαν πεποιημένων, καὶ διὰ τοῦτο ζῶντα μονώτατον τὸν Χριστὸν ἐσχη κότων, καὶ τὸ δὴ μεῖζον εἰπεῖν, ψυχὴν αὐτοῖς τῆς ψυχῆς γεγενημένον καὶ διὰ πάντων ἔργων τε καὶ λόγων καὶ νοημάτων πᾶσιν ἐμφανιζόμενον ὡς ἐνα τεῦθεν ἐκείνων μὲν οὐκ εἶναι πεπείσθαι τὰ προτεθέντα", Χριστοῦ δὲ, κατὰ χάριν αὐτοῖς ἑαυτὸν ὑπαλλάξαντος. ᾿Αλλὰ πῶς εἴπω Κύριον Ἰησοῦν, μήπω πνεῦμα λαβὼν ἁγιότητος; Πῶς λαλήσω τὰς δυναστείας τοῦ Κυρίου, ὁ μεγίλαλος, καὶ τὸν νοῦν τῇ σχέσει προσηλώσας τῶν φθειρομένων; Πῶς ἀκουστὰς ποιήσω κἄν τινας αἰνέσεις αὐτοῦ, ὁ κω φὸς, καὶ τὸ τῆς ψυχῆς ἀκουστικὸν διὰ τὴν πρὸς τὰ πάθη φιλίαν ἔχων παντελῶς ἀπεστραμμένον τοῦ λόγου τὴν μακαρίαν φωνήν; Πῶς ἐμφανὴς ὁ λόγος γενήσεταί μοι, τῷ ἡττημένῳ τῷ κόσμῳ, νικᾶν τὸν κόσμον, ἀλλ᾽ οὐκ ἐμφανίζεσθαι τῷ κόσμῳ πεφυκώς, εἴπερ φιλύλῳ διαθέσει κατὰ φύσιν ἐστὶν ἀνεπίγνωστος Πῶς οὐ τολμηρόν, τοῖς ἁγίοις τὸν ἐναγή καὶ τοῖς καθαροῖς ἐγχειρεῖν τὸν ἀκάθαρτον; Διὸ 16 παρῃτησάμην ἂν τὴν ἐπὶ τοῖς κεκελευσμένοις ἐγχείρησιν, τὸν α) τῆς προπετείας ψόγον φοβούμενος, εἰ μὴ πλέον ἐδεδοίκειν τῆς ἀπειθείας? τὸν κίνδυνον. Δυοῖν οὖν τούτων 18 μέσος ληφθεὶς τῆς προπετείας αἱροῦμαι μᾶλλον τον ψόγον ὡς ἀν εκτότερον ", φεύγων ὡς ἀσύγγνωστον τῆς ἀπειθείας τὸν κίνδυνον. Καὶ τῇ μεσιτείᾳ τῶν ἁγίων καὶ βοη θείᾳ τῶν ὑμετέρων εὐχῶν, Χριστοῦ τοῦ μεγάλου Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν χορηγοῦντος τὸ νοεῖν εὐ * σεβῶς καὶ λέγειν δεόντως, περὶ ἑκάστου κεφαλαίου τὴν ἀπόκρισιν ὡς οἷόν τε ποιήσομαι σύντομον (πρὸς γὰρ διδάσκαλον ὁ λόγος μικροῖς πυρίζεσθαι μεγάλα δυνάμενον), ἀρχόμενος ἀπὸ Γρηγορίου τοῦ θεό. φρονος, ὡς μᾶλλον ἡμῖν ὄντος τῷ χρόνῳ προσεχεστέρου. Τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου, ἐκ τοῦ περὶ Υιοῦ πρώτου λόγου εἰς τό· «Διὰ τοῦτο μονὰς ἀπ' ἀρχῆς εἰς δυάδα κινηθεῖσα μέχρι Τριάδος ἔστη.» Καὶ πάλιν τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ δευτέρου τῷ ἁπλῶς καὶ προταθέντα προτεθέντα τοῦ κατὰ μογγίλαλος ἀπεστραμμένων 15 ἐν ἄγει 16 Δι' 8 17 εγκεκελευσμένοις 18 τούτοις ἀνέκτορον " χωρηγοῦντος
Dei, inquam, imitatus es non incongrue sublimi tatem et humiliationem, dum non dedignaris etiam ad me descendere. Quæris utique de me ea quæ penitissime cognovisti, capitula dico, quæ ex Dio nysio et Gregorio proponis. Hos ego quidem viros enumerare soleo inter sanctissimos celeberrimos que, et longe beatissimos prædico. Hos plane ju 10 dico inter illos superne electos, quos Deus sibi ascivit secundum illam sæculorum præfinitionem. Hos ego credo omnem complexos esse sapientiæ 1 abundantiam, quæ quidem in homines cadere pos sit. Hos existimo vita ista, quæ est secundum naturam, ad ipsam animæ essentiam pertigisse, adeoque Christum ipsum viventem propemodum nactos fuisse, vel, ut majus adhuc dicam, Chri stum ipsorum animæ aniınam exstitisse, factaque et dicta et cogitata eorum omnia tanquam sua 1 palam exhibuisse, ut jam non amplius credere par sit ab illis orta esse quæ proponuntur, sed potius ab ipso Christo, qui per condescensionem in ipsis loquitur. Ego interim quis sum, qui ore meo usur pem Dominum Jesum, cum necdum spiritum san ; 18, ctificationis acceperim? Quomodo ego eloquar Domini virtutes qui linguæ sum impeditæ, qui 17 mentem rebus corruptibilibus immersam gero? (105 Quomodo ego, qui mutus sum, laudes ejus vel minimas personabo qui aures animæ prorsus obtu ratas babeo, ex nimio erga affectus amore, qui fieri possit ut beatam illam -vocem deprædicem? ego ut mundum vincam, qui jamdiu victus sum a inundo? imo potius mundo inveniar plane conci liatus; in me enim nihil aliud deprehendi potest quam jugis ad materiam et naturam propensio. Erit denique summæ audaciæ, si viros sanctos ego impurus attingam, si mundissimos immundus ego contaminem. Quapropter jussis tuis omnino dene gassem obsequium, temeritatis veritus reprehen sionem, si non magis abhorruissem ab inobedien Liæ periculo. In medio horum duorum constitu tus opto potius videri temerarius (ista enim pars placabilior est) quam inobediens, cujus culpæ veniam minus censeo impetrabilem. Fretus igitur sanctorum omnium benevolentia, tum vestrarum orationum adjutorio, de unoquoque capitulo quam fieri potest breviter respondebo, Christo auspice, qui Deus magnus est et Servator noster, quique et sapere pie et loqui opportune largietur. Nobis sane cum eo magistro res est qui etiam parvulis magna donare potest. Ordiar igitur a divinissimo Grego rio, quia nobis tempore propinquior esse existimatur. Sanctus Gregorius in prima oratione de Filio, «Quo circa unitas a principio in binarium mota in Tri nitate consistit.» Et iterum idem in secunda ora tione de Pace: ‹ Unitate nimirum ob divitias mola, abest ab ed. Gal. • ed. Gal. 10 om. ed. Gal. 11 cod. Gudianus m. pr. et ed. Gal. emendatio est in cod. Gud. ab eadem manu antiqua superscripta. ' ed. Gal. cod. Gud. cod. Gud. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. Minus bene hæc, nec satis recte, convertit Galeus. Verto: Quo modo mihi, qui ipse devictus sum sæculo, patefiet Sermo, ad devincendum sæculum, ed. Gal. ed. Gal. non vero ad apparendum in sæculo natus, siquidem a dispositione in materiam propensa percipi natura liter nequit?
col. 1035–1036page 3 of 177
PG 91:1035ο Εἰρηνικοῦ εἰς τό· «Μονάδος μὲν κινηθείσης, διὰ τὸ “πλούσιον, δυάδος δὲ ὑπερβαθείσης ὑπὲρ γὰρ τὴν ὕλην καὶ τὸ εἶδος, ἐξ ὧν τὰ σώματα, Τριάδος δὲ ἐρισθείσης, διὰ τὸ τέ λειον» κ Εἰ μὲν τὴν δοκοῦσαν εἶναι διαφωνίαν, δούλε Θεοῦ, σκοπήσας 18 τὴν ἀληθῆ συμφωνίαν ηπόρησας, οὐκ ἔστι " κατ' ἔννοιαν τούτων τῶν φωνῶν ἑνικωτέραν εὑρεῖν. Ταυτόν γάρ ἐστιν ὑπερβαθῆναι δυάδα καὶ μὴ στῆναι μέχρι δυάδος, καὶ πάλιν ὁρισθῆναι Τριάδα καὶ μέχρι Τριάδος στῆναι της μονάδας τὴν κίνησιν, εἴπερ μοναρχίαν κίνησιν, εἴπερ μοναρχίαν ο πρεσβεύομεν οὐκ ἀφιλότιμον, ὡς ἐνὶ προσώπῳ περιγεγραμμένην, ή πάλιν ἄτακτον, ὡς εἰς ἄπειρον χεομένην, ἀλλ᾽ ἦν ὁμότιμος φύσει Τριάς Πατὴρ καὶ Υἱὸς καὶ Πνεῦμα συνίστησιν ἅγιον, ὧν πλοῦτος ἡ συμ φυΐα " καὶ τὸ ἐν ἐξαλμα τῆς λαμπρότητος, οὔτε ὑπὲρ ταῦτα τῆς θεότητος χεομένης, ἵνα μὴ δῆμον θεῶν εἰσαγάγωμεν, οὔτε ἐντὸς τούτων οριζομένης, ἵνα μὴ πενίαν θεότητος κατακριθῶμεν. Οὐκ ἔστιν οὖν αἱ τιολογία τοῦτο τῆς ὑπερουσίου τῶν ὄντων αἰτίας, ἀλλ᾽ εὐσεβοῦς περὶ αὐτῆς δόξης· ἀπόδειξις, είπερ μονάς, ἀλλ᾽ οὐ διὰς, καὶ Τριάς, ἀλλ᾽ οὐ πλῆθος, ή θεότης, ὡς ἄναρχος, ἀσώματός τε καὶ ἀστασίαστος. Μονὰς γὰρ ἀληθῶς ἡ μονάς· οὐ γὰρ ἐστιν ἀρχὴ τῶν μετ' αὐτὴν, κατὰ διαστολῆς συστολήν, ἵνα χεύη φυ σικῶς εἰς πλῆθος ἐδεύουσα, ἀλλ' ἐνυπόστατος ἐντό της ὁμοουσίου 88 Τριάδος. Καὶ Τριὰς ἀληθῶς ἡ Τριάς, οὐκ ἀριθμῷ λυομένῳ συμπληρουμένη (οὐ γάρ ἐστι μονάδων σύνθεσις, ἵνα πάθῃ διαίρεσιν), ἀλλ᾽ ἑνού σιος οι ύπαρξις τρισυποστάτου μονάδος. Μονὰς γὰρ ἀληθῶς ἡ Τριάς, ὅτι οὕτως ἐστὶν, καὶ Τριὰς ἀλη θῶς ἡ μονάς ", ὅτι οὕτως ὑφέστηκεν· ἐπειδὴ καὶ μία θεότης οὖσά τε μοναδικῶς, καὶ ὑφισταμένη τριαδικῶς. Εἰ δὲ κίνησιν ἀκούσας ἐθαύμασας τῶς ὑπεράπειρος κινείται θεότης, ἡμῶν, οὐκ ἐκείνης τὸ πάθος, πρῶτον τὸν τοῦ εἶναι λόγον αὐτῆς ἐλλαμπ. μένων, καὶ οὕτω τὸν τοῦ πῶς αὐτὴν ὑφεστάναι τρό που φωτιζομένων, εἴπερ τὸ εἶναι τοῦ πῶς εἶναι πάντως προεπινοεῖται. Κίνησις οὖν θεότητος ἡ δ ἐκφάνσεως γινομένη περί τε τοῦ εἶναι αὐτὴν καὶ τοῦ κ πῶς αὐτὴν ὑφεστάναι τοῖς αὐτῆς δεκτικοίς καθέστηκε γνῶσις. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ πρώτου α) λόγου εἰς τό· «Ενὶ δὲ κεφαλαίῳ, τὰ μὲν ὑψηλότερα πρόσαγε τῇ θεότητι καὶ τῇ κρείττονι φύσει διὰ τὴν 3 σκοπίσας 28 ἐστὶν 24 ενωτικωτέραν αρχίαν 36 πρεσβεύωμεν συμφυεία κατακρίνωμεν ἐνυπόστατον ὂν τὸ τῆς ὁμοουσίου ἐστιν ἔστιν ή μονάς του το εἰ μονο κι ἐνούσιος. αὐτοῦ
binario autem superato propter materiam et for mam, ex quibus corpora constant, Trinitaté vero propter perfectionem definita. ▸ llis in verbis, Dei serve, speculanti" tibi appa rel quædam esse dissonantia: si vero diligentius quæsiveris eorum consonantiam, et vera et simpli cissima secundum sententiam deprebendes. Idem enim prorsus est superari dyada et non stare in dyade, et rursus definiri triadə, et motum mona dis stare in triade, siquidem monarchiam colimus non parcam et in una persona circumscriptam, aut alia ex parte confusam et in infinitum procurren tem, sed´istiusmodi potius quam trinitas essentia et honore aequalis, Pater, Filius et Spirits sanctus constituit. Horum divitiæ est ea consensio, unum que et idem splendoris eradiatio, ita ut neque divinitas se ultra hæc effundat, ne deorum populumn introducamus; nec tamen infra illa se contrahit, re inopiam in divinitate constituamus. Hæc igitur non sunt ætiologia ad causam illam explanandam, quæ rerum omnium essentias supergreditur, sed piæ opinionis de ea tantum declaratio. Est revera dleitas monas, et non dyas: est etiam trinitas, sed non mulțitudo. Est enim sine principio, expers corporis, et omni seditione vacua. Et monas re ipsa monas est (neque enim est principium eorum quæ sunt post se, per contractionem divisionis, ac si naturaliter tenderet et diffunderet se in multi- c tudinem, sed est illud quod unice subsistit in tri nitate consubstantiali): et Trinitas re ipsa Trini . las est, non quidem composita ex numero discreto, ac si esset unitatum collectio, quæ divisioni esset obnoxia, sed est uni-essentialis substantia unita Jis, in qua tres sunt hypostases; unitas enim est Trinitas, quoniam talis est ejus essentia, et Trini tus etiam, quoniam tali modo subsistit, quando quidem deitas in unitate essentiæ et in Trinitate subsistentiæ una est. Si vero motum audiens mira tus fueris qui moveri possit deitas, quæ nullis ter minis continetur, sciendum est eum affectum non ab ipsa esse deitate, sed a nobis. Ita enim primæ essentiæ ejus ratio nobis se manifestat, itaque de modo, quo ipsa subsistit, illuminamur. Prius siqui dem est in cognitione rò esse quam hoc modo esse. Deitatis igitur motus est ejus cognitio, per quam iis qui capaces sunt et esse ejus et modus subsistendi declaratur. Idem in prima oratione de Filio in id, «Ut rem in 38.17 (108 pauca contraham, hoc tibi faciendum est, altiores voces deitati et naturæ illi quæ passionibus et ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. cod. Gud. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. ne deitatis inopia condemnemur. 18 ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. 3 ed. Gal. " omissum est in edit. Gal. " om. ed. Gal. ed. Gal. Verte 20.37 non est in Gregor. Naz. Orat. I de Filio, cap. 2, p. 524; Opp. tom. 1 ed. Bened.; drat. 5 Je pace ibid. p
col. 1037–1038page 4 of 177
PG 91:1037παθῶν καὶ σώματος, τὰ δὲ ταπεινότερα τῷ συνθέτῳ καὶ διὰ σὲ κενωθέντι καὶ σαρκωθέντι, οὐδὲν δὲ χεῖρον εἰπεῖν καὶ ἀνθρωπισθέντι η Ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος ὅλος οὐσία πλήρης υπάρχων, Θεὸς γὰρ, καὶ ὑπόστασις ὅλος ἀνελλιπής ", Υἱὸς γὰρ, κενωθεὶ; μὲν σπορὰ γέγονε τῆς οἰκείας σαρκὸς, ἀργήσῳ δὲ συλλήψει συντεθεὶς αὐτῆς ὑπόστασις γέν γονε κ τῆς προσληφθείσης σαρκός. Καὶ τούτῳ τῷ καινῷ μυστηρίῳ κατ᾽ ἀλήθειαν ἀτρέπτως ὅλος γενό μενος ἄνθρωπος, δύο φύσεων ἀκτίστου τε καὶ κτι στῆς, ἀπαθοῦς τε καὶ παθητῆς, ὁ αὐτὸς ὑπόστασις ἦν, πάντας ἀνελλιπῶς τοὺς φυσικούς, ὧν ὑπόστα τις ἦν, λόγους ἐπιδεχόμενος. Εἰ δὲ πάντας οὐσιωδῶς ὧν ὑπόστασις ἦν τοὺς φυσικοὺς ἐπεδέχετο λόγους, αὐτῷ συνθέτῳ γενομένῳ τῇ προσλήψει οι τῆς σαρ κὸς κατὰ τὴν ὑπόστασιν πάνυ σοφῶς ὁ διδάσκαλος, ἵνα μὴ ψιλὰ νομισθῇ, τὰ τῆς οἰκείας σαρκὸς πάθη προσένειμεν, αὐτοῦ τε τῆς σαρκὸς ὑπαρχούσης καὶ κατ' αὐτὴν ἀληθῶς ὄντι Θεῷ παθητῷ κατὰ τῆς ἁμαρτ τίας. Ουσίας τοίνυν, καθ᾽ ἦν καὶ σαρκωθεὶς ἁπλοῦς ὁ Λόγος μεμένηκε, καὶ ὑποστάσεως, καθ᾽ ἣν προσ λήψει σαρκὸς γέγονε σύνθετος, καὶ Θεὸς παθητὸς οἰκονομικῶς έχρημάτισε, δεικνὺς τὴν διαφορὰν ὁ διδάσκαλος ταῦτά φησιν· «Ἵνα μὴ τὰ τῆς ὑποστάσεως κατηγοροῦντες " ἐξ ἀγνοίας τῆς φύσεως * λάθωμεν κατὰ τοὺς ᾿Αρειανούς Θεῷ φύσει παθητῷ προσκυνοῦντες.» - ι Οὐδὲν δὲ χεῖρον εἰπεῖν καὶ ἀνθρωπισθέντι, προσέθηκεν, οὐ μόνον διὰ τοὺς ᾿Αρειανοὺς ἀντὶ ψυ τῆς τὴν θεότητα, καὶ τοὺς Ἀπολιναριστάς ἄνουν τὴν ψυχὴν δογματίζοντας, καὶ τούτῳ τῷ τρόπῳ τὸ τέλειον τῆς καθ' ἡμᾶς τοῦ Λόγου περιτέμνοντας φύσεως, καὶ φύσει. θεότητος παθητὸν αὐτὸν ποιουμένους, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ δειχθῇ τέλειος ἡμῖν γεγο νώς κατὰ ἀλήθειαν ο άνθρωπος ὁ μονογενής Θεός, ὡς δι' ἐνεργοῦς φύσει σαρκὸς νοερώς τε καὶ λογι κῶς ἐψυχωμένης, αὐτουργῶν τὴν ἡμῶν σωτηρίαν, είπερ κατὰ πάντα χωρίς μόνης ἁμαρτίας, ἧς οὐ δεὶς τῇ φύσει παντελῶς ἐνέσπαρται λόγος, ἀλλ' οὐ χωρὶς φυσικῆς ἐνεργείας, ἀληθῶς γέγονεν ἄνθρω τους, ἧς ὁ λόγος, ὄρος τῆς οὐσίας ἐστὶ 80, πάντας χαρακτηρίζων φυσικῶς οἷς κατ' ουσίαν εμπέφυκε. Τὸ γὰρ κοινῶς τε καὶ γενικῶς τινων κατηγορούμενον ὄρος τῆς αὐτῶν οὐσίας ἐστίν, οὗ πάντως ἡ στέρησις φθορὰν ἐργάζεται φύσεως, εἴπερ οὐδὲν τῶν ὄντων τοῦ φύσει πεφυκότος στερούμενον ὅπερ ἦν μένει σωζόμενον. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου εἰς τόν: «Οὗτος γὰρ ὁ νῦν σοι καταφρονούμενος ἦν ὅτε καὶ το ανελλειπής με 10 γέγονεν 30 ανελλειπώς προλήψει μένηκεν ὁ λόγος καταγοροῦντες» ἐξ ἀγνοίας τῆς φύσεως κατ' αλήθειαν ἐστὶν εἰς τὸ
corpore sublimior est attribuas, humiliores autem accommodes illi qui tui gratia componi et exina niri, incarnari et (quid enim vetat sic loqui?) in humanari sustinuit. › Dei Verbum totum quidem erat plenissima es sentia, utpote Deus, et totum erat perfecta hypo stasis, utpote Filius, cum se exinanirėt, suam sibi carnem seminavit; ineffabili deinde conceptione coalescens carni quam assumpserat idem hypo slasin præstitit. Atque ita, novo hoc mysterio, totum Verbum sine ulla conversione factum est homo, idemque hypostasis duarum naturarum, increatæ et creatæ, impassibilis et passibilis, ila ut omnes omnino earum naturarum rationês susci peret essentiales, quarum erat hypostasis. Jam si omnes, ut dixi, rationes naturarum, quarum est hypostasis, essentialiter suscepit in composito facto per susceptionem carnis, secundum hypostasin, sapientissime hicce magister, ne cum illis faceret qui Christum nudum hominem docent, propria carnis passiones attribuit, quoniam et ipsius erat caro, et per ipsam Deus vere passibilis fuit pro peccato. Cum igitur magister inter essentiam, se cundum quam etiam incarnatus permansit simplex Deus Verbum, et hypostasin, secundum quam car nis assumptione compositus factus est et Deus dis pensatione passibilis audiit, differentiam ostendis set, hic dicit: «Ne quæ hypostasi propria sunt afirmantes cum Arianis Deum natura passibilem ignoranter colamus. Illa autem verba addidit Nihil obstat dicere, etiam inhumanato», non solum propter Arianos, qui deitatem pro anima po nunt, vel Apollinaristas, qui animam Christo &vouv auribuunt (quo sane pacto perfectam juxta nos Dei verbi naturam mutilant, ipsumque in deitatė passibilem confciunt, et quidem naturaliter), verum etiam ul ostendatur nobis unigenitum Deum re ipsa factum esse hominem perfectum, nostrani que per se operatum esse salutem in carne, quæ naturaliter ageret, et animam haberet mentis ra tionisque compotem. Quandoquidem vere factus est homo per omnia, solo peccato excepto, cujus nulla in natura radicalis ratio reperitur, non autem excepta operatione naturali; nam per eam ratio essentiæ rei cujusque, cui inest, naturaliter dell nitur. Quidquid enim communiter et generice de quibuslibet affirmatur, eorum essentiam definit, et proinde eorum essentia destruitur, si illo omnino careant. Nihil enim suis privatuni naturalibus per fectionibus perstat id esse quod erat. Ejusdem ex eadem oratione in id: ‹ Hic enim, quem nunc aspernaris, quondam supra te erat: qui nunc. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal., mendose. Verba desi derantur in ed. Gal. * ed. Gal. 20 ed. Gal. 3 non. exstat in cod. Gud. Greg. Naz. Or. theol. 3, De Filio, cap. 18, p. 537; tom. I Opp. ed. Bened.
col. 1039–1040page 5 of 177
PG 91:1039ὑπὲρ σὲ ἦν· ὁ νῦν ἄνθρωπος καὶ ἀσύνθετα ἦν· ὁ μὲν ἦν, διέμεινεν, ὃ δὲ οὐκ ἦν, προ έλαβεν· ἐν ἀρχῇ ἦν ἀναιτίως (τὶς γὰρ αιτία Θεοῦ;)· ἀλλὰ καὶ ὕστερον γέγονε δι' αἰτίας ή δὲ ἦν τὸ σὲ σωθῆναι τὸν ὑβριστήν, ὃς ἐπ τοῦτο περιφρονεῖς θεότητα ὅτι τὴν σὴν παχύ τητα κατεδέξατο, διὰ μέσου τούς ὁμιλήσε σαρκὶ καὶ γενόμενος ἄνθρωπος ὁ κάτω θεός, ἐπειδὴ συνανεκράθη θεῷ καὶ γέγονεν εἰς, τον κρείττονος ἐκνικήσαντος, ἵνα γένωμαι τοσού τον Θεὸς ὅσον ἐκεῖνος ἄνθρωπος» Οὗτος γὰρ ὁ νῦν σοι καταφρονούμενος, φησίν, ἦν ὅτε καὶ ὑπὲρ σὲ ἦν, παντὸς αἰῶνος δηλονότι καὶ πάσης δι᾿ ἑαυτὸν ὑπάρχων (107 α) ἐπέκεινα φύ σεως, κἂν ὑπ᾽ ἄμφω νῦν διὰ σὲ γεγένηται θέλων, Ο νῦν ἄνθρωπος καὶ ἀσύνθετος ἦν, τήν τε φύση ἁπλοῦς καὶ τὴν ὑπόστασιν, ἅτε δὴ μόνον Θεός, γ μνός σώματος καὶ τῶν ὅσα σώματος, κἂν νῦν πρώτ λήψει σαρκὸς ψυχὴν ἐχούσης νοεραν, ὅπερ οὐκ ἦν γέγονε, τὴν ὑπόστασιν σύνθετος, διαμείνας δπερ ἦν, τὴν φύσιν ἁπλοῦς, ἵνα σὲ σώσῃ τὸν ἄνθρωπον. Ταύ την γὰρ τῆς σαρκικῆς αὐτοῦ μόνην αἰτίαν ἔσχε γεν νήσεως, τὴν σωτηρίαν τῆς φύσεως, ἧς ὑπελθών, καθάπερ τι πάχος, τὸ παθητὸν διὰ μέσου νοός ὡμίλησε εν σαρκί, γενόμενος ἄνθρωπος ὁ κάτω θεός, πάντα ὑπὲρ πάντων γενόμενος ὅσα ἡμεῖς, πλὴν τῆς ἁμαρτίας, σῶμα, ψυχή, νοῦς, δι᾿ ὅσων ὁ θάνατος, τὸ κοινὸν ἐκ τούτων, ἄνθρωπος, Θεὸς ὁρώμενος διά τὸ νοούμενον. Αὐτὸς οὖν δίχα τροπῆς κυρίως προς τὸ καθ' ἡμᾶς φύσει παθητὸν κενωθεὶς ὁ Λόγος, καὶ ὑπὸ τὴν φυσικὴν ἀληθῶς διὰ σαρκώσεως γενόμενος αἴσθησιν, Θεὸς ὁρατὸς καὶ κάτω Θεὸς προσηγορεύθη, διὰ σαρκὸς φύσει παθητῆς τὴν ὑπεράπειρον ἐμφανῆ ποιησάμενο; δύναμιν, ἐπειδὴ συνανεκράθη θεῷ προ δήλως ἡ σὰρξ καὶ γέγονεν εἷς, τοῦ κρείττονος ἐχνι κήσαντος, ὑποστατική ταυτότητι κυρίως αὐτὴν τοῦ προσλαβόντος Αόγου θεώσαντος. Εἷς δὲ γέγονεν, αλλ οὐχ ἓν, ὁ διδάσκαλος εἶπεν, δεικνὺς ὅτι κάν τῇ ταν τότητι τῆς μιᾶς ὑποστάσεως μεμένηκεν ή φυσική τῶν ἡνωμένων ετερότης ἀσύγχυτος· εἴπερ τὸ μὲν υποστάσεως, τὸ δὲ φύσεως υπάρχει δηλωτικόν. Το γὰρ, ο Ἵνα γένωμαι τοσοῦτον θεὸς ὅσον ἐκεῖνος τον θρωπος,» οὐκ ἐμὸν λέγειν, τοῦ ῥυπωθέντος τῇ ἁμαρτίᾳ καὶ τελείως τῆς ὄντως οὔσης αν ορεκτοῦντος ζωῆς, ἀλλ' ὑμῶν, τῶν ἀπολήψει τελείς της φύσεως ἐκ μόνης γνωριζομένων τῆς χάριτος, καὶ μελλόντων ἐκ τῆς κατ' αὐτὴν τοσοῦτον διαδειχθῆναι οι δυνάμεως ὅσον ὁ φύσει Θεὸς τῆς ἡμῶν σαρκωθεὶς ἀσθενείας μετείληφεν, ἀντιμετρουμέν νης, ὡς οἶδεν αὐτὸς, τῇ αὐτοῦ κενώσει, τῆς τῶν χάριτι σωζομένων θεώσεως, ὅλων θεοειδῶν καὶ ὅλα Θεοῦ χωρητικῶν, καὶ μόνου γενησομένων. Τοῦτο γὰρ ἡ τελείωσις πρὸς ἦν σπεύδουσιν οἱ ταύτην ἀληθῶς ἔσεσθαι ἐς τὴν ἐπαγγελίαν πιστεύσαντες. 30 φησί ὡμίλησεν - 10 κυρίως δίχα τροπῆς διδαχθῆναι. δι' ἀντὶ μετρουμένης σε έπεισε το
home est, compositionis expers erat: quod erat ▲ ‘permansit, quod non erat assumpsit: in principio sine causa erat (quæ enim Dei causa afferri queat?) at postea quoque certa de causa natus est; nimirum ut lu, contumeliose; salutem consequa ris, qui deitatem idcirco conteinnis, quia crassi tiem tuam suscepit, per intermediam mentem cum carne conjunctus, atque inferior homo Deus effe elus postquam cum Deo coaluit, præstantiorique parte superante unus factus est, ut ipse quoque tantum Deus efficiar quantum ille homo. › Hic enim, inquit, quem tu nunc aspernaris, fuit aliquando supra te; exstitit enim per se longe supra omne tempus et omnem naturam, quamvis et nunc propter te sub utroque voluil constitui. Qui nunc homo est, fuit expers compositionis, et natura et hypostasi simplex. Nam solummodo Deus erat, nudus corpore et quæ corpus comitantur; quanquam nunc assumendo carnem, anima ratio nali præditam, quoad hypostasin, compositionem admisit, quam non habuit, quoad naturam vero, simplicitatem, quam habuit, non amisit. Hæc au tem ideo ut hominem salvaret; hanc enim solam causam nativitatis habuit, salutem enim naturæ, cujus ille passibilitatem tanquam crassitiem subiit, I mediante mente cum carne conjunctus, et factus est homo inferior Deus, imo omnia pro omnibus factus est quæ quidem in nobis sunt, præter pec catum. corpus, anima, mens, per quæ peccalum pervaserat, commune quid ex bis homo, Deus vi sibilis per intellectum. Deus igitur Verbum proprie sine conversione in eam passibilitatem quæ est nostræ naturæ exinanitum, perque suam incarna tionem vere sub sensum naturalem veniens, ap pellari cœpit Deus visibilis et inferior Deus, per carnem natura passibilem efficiens potentiam suam immensam conspicuam. Quoniam caro manifesto cum Deo coaluit, et unus factus est, præstantiori superante; quippe Verbum assumens eam proprie, per hypostaticam identitatem deificavit. Unus au tem et non unum factum est, inquit magister, ostendere volens etiam in identitate unius hypo staseos conservari sine confusione naturalem uni torum diversitatem. Est. enim hypostaseos et na turæ alius atque alius character. Illud autem It ipse quoqne tanquam deus eficiar, quantum ille homo, › non est meum proferre, qui peccatis coinquinatus sum, nec ullo plane appetitu feror ad vitam illam quæ vere vita est. Vestrum potius est, vestrum, inquam, qui naturæ tantam recupe rastis perfectionem, ut sola in vobis conspiciatur gratia Dei, quique per ejus efficaciam tantum in clarescere posse videmini, quantum Deus per in carnationem suam de mostra infirmitate partici ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. 41 Marg. cod. Gud. eadem antiqua manus emendationem ascripsit ed. Gal. Gal ldem ibid. cap. 19, p. 537.
col. 1041–1042page 6 of 177
PG 91:1041Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ δευτέρου περὶ Υἱοῦ Λόγου, εἰς: « τό ο Ὡς μὲν γὰρ λόγος, οὔτε ὑπήκοος ἦν, οὔτε ἀνήκοος· τῶν γὰρ ὑπὸ χεῖρα ταῦτα καὶ τῶν δευτέρων τὸ μὲν τῶν εὐγνωμονεστέρων, τὸ δὲ τῶν ἀξίων κολάσεως. Ὡς δὲ δούλου μερ φή, συγκαταβαίνει τοῖς ὁμοδούλοις καὶ δού λοις, καὶ μορφονται τὸ ἀλλότριον, ὅλον ἐν ἑαυτῷ ἐμὲ φέρων μετὰ τῶν ἐμῶν, ἵνα ἐν ἑαυ τῷ δαπανήσῃ τὸ χεῖρον, ὡς κηρὸν πῦρ, ἢ ὡς ἀτμίδα γῆς ἥλιος, κἀγὼ μεταλάβω τῶν ἐκεί του διὰ τὴν σύγκρασιν. Διὰ τοῦτο ἔργῳ τιμᾷ τὴν ὑπακοὴν, καὶ πειρᾶται ταύτης ἐκ τοῦ πα θεῖν. Οὐ γὰρ ἱκανὸν ἡ διάθεσις, ὥσπερ οὐδὲ ἡμῖν, εἰ μὴ καὶ διὰ τῶν πραγμάτων χωρήσαι μεν. Εργον γὰρ ἀπόδειξις διαθέσεως. Οὐ χεῖ ρον δὲ ἴσως κἀκεῖνο ὑπολαβεῖν, ὅτι δοκιμάζει τὴν ἡμετέραν ὑπακοὴν, καὶ πάντα μετρεῖ τοῖς ἑαυτοῦ πάθεσι τὰ ἡμέτερα, τέχνη φιλανθρωπίας, ὥστε ἔχειν εἰδέναι τοῖς ἑαυτοῦ τὰ ἡμέ τέρα, καὶ πόσον μὲν ἀπαιτούμεθα, πόσον δὲ συγχωρούμεθα, λογιζομένης μετὰ τοῦ πάσχειν καὶ τῆς ἀσθενείας (108 α) Ως μὲν γὰρ φύσει Θεός Λόγος 48, ὑπακοῆς, φησὶ, καὶ παρακοῆς πάντως ἐλεύθερος, ὅτι καὶ φύσει πάσης ἐντολῆς ὡς Κύριος ὑπάρχει δοτήρ, ἧς ἡ μὲν ὑπακοὴ τήρησίς ἐστιν, ἡ δὲ παρακοὴ παρά βασι;. Τῶν γὰρ φύσει κινουμένων ὁ κατ᾽ ἐντολὴν νόμος καὶ ἡ κατ' αὐτὸν πλήρωσίς ἐστι 4 καὶ παρά βασις, οὐχὶ ετ οὗ φύσει τὸ εἶναι στάσις ἐστίν. Ως δὲ δούλου μορφῇ 4, τουτέστιν ἄνθρωπος φύ σει γενόμενος, συγκατέβη τοῖς ὁμοδούλοις καὶ δού λοις, μορφωθεὶς τὸ ἀλλότριον, ἅμα τῇ φύσει καὶ τὸ καθ᾿ ἡμᾶς τῆς φύσεως “ὑποδὺς παθητόν. Αλλότριον γὰρ τοῦ κατὰ φύσιν ἀναμαρτήτου τὸ τοῦ ἁμαρτήσαντος ἐπιτίμιον, ὅπερ ἐστὶ σὺ τὸ διὰ τὴν παράβασιν κατακριθὲν τῆς ὅλης φύσεως παθητόν. Εἰ δὲ κενωθεὶς μὲν δούλου μορφῇ ", τουτέστιν ἄν θρωπος, συγκαταβὰς δὲ μορφοῦται τὸ ἀλλότριον, τουτέστιν ἄνθρωπος φύσει γίνεται ως παθητὸς, κέτ νωσις ἄρα 88 περὶ αὐτὸν ὡς ἀγαθὸν ὁμοῦ καὶ φιλάνθρωπον θεωρεῖται καὶ συγκατάβασις, ἡ μὲν ἄνθρωπον ἀληθῶς, ἡ δὲ φύσει παθητὸν ἄνθρωπον ἀληθῶς ὄντα δεικνῦσα γεγενημένον. Διά φησιν ὁ διδάσκαλος ἐν μορφή γένεται Η πάθεσιν δ Λόγος ἐστιν οὐχ κ τῆς φύσεως ἂν ἐστιν 81 μορφή 88 παθητὸς κενωθείς, ἄρα
pavit; sed solus ille novit cum sua ipsius inanitione eorum comparare deificationem qui per gratiam salvabuntur. Ii toti arunt deiformes, totum ii Deum recipient, et in solo Deo conquiescent. Hæc est illa perfectio ad quam festinant ii qui credunt vere consequi hanc promissionem. Εjusdem ex secunda oratione de Filio, in id Ut “om. cod. Gud. cod. Gud. ed. Gal. enim Verbum, nec obediens erat, ncc inobediens, hæc enim iis qui aliorum imperio tenentur conve niunt, quique aliis subsunt, illud nimirum probis atque honestis, hoc improbis atque supplicio di gnis. Ut autem servi forma ad conservos, imo ad servos sese demittit atque alienam formam susci pit, totum me simul cum infirmitatibus meis in se ipso ferens, ut, quod deterius est, in se ipso absumat et conficial, non secus ac ceram ignis, aut terræ vaporem solis radius, atque ipse ob hu jusmodi conjunctionem bonorum illius particeps fiam. Quocirca re ipsa obedientiam honore afficit, ,eamque pɛrpetiendis doloribus experitur. Neque enim sufficiebat animi affectio, quemadmodum nec nobis, nisi manum quoque operibus admoveamus; opus enim affectionis animi declaratio est. Ac for tasse illud quoque non mcommode existimare queamus, cum obedientiam nostram explorare pas…. sionibusque suis omnia metiri, arte quadam hu manitatis et benevolentiæ erga genus nostrum, ita ul ex suis nostra æstimare queat, quantumque et a nobis exigi et condonari debeat, expensa nimirum cum passionibus virium nostrarum imbecillitate.» In quantum enim Verbum est naturaliter Deus, ita nec obediens nec inobediens dici potest, quo niam naturaliter Dominus est omnis præcepti, cu jus et auctor exsistit; præcepti porro observatio est obedientia, transgressio autem inobedientia. Adimpletio enim et transgressio legis et præcepti ex eď rerum genere sunt quæ motum habent, ne quaquam autem ad eum referri debent, cujus na tura et essentia est ipsissima quies. Ut‍autem servi forma, id est, homo natura fa ctus, demisit se ad conservos, imo servus, in alic nam formam mutatus, simul cum natura etiam passibilitatem nostræ naturæ suscepit. Est utique peccantis merces alienum quiddam ei qui per na turam peccare nescit; illa autem merces est con demnatio totius naturæ, ut patiatur propter trans gressionem. Si vero exinanitus servi forma, hoc est bomo factus fuit, et condescendit in alienam formam, id est, homo fit natura passibilis per exinanitionem, sane in eo conspicitur, et benigno et erga hoinines benevolo, condescensio, quæ illum denonstrat non solum vere hominem, sed et natura vere passibilem hominem. Quapropter magister dicit: ‹ Totum me ed. Gal. 48 ed. Gal. 4 ed. Gal. &? cdl. Gal.. om. ed. Gal. ed. Gal. cod. Gud., uti supra. ed. Gal. Greg. Naz. Or. theol. 4, De Filio, cap. 6, p. 545, tom. 1 Opp. ed. Bencd.
col. 1047–1048page 7 of 177
PG 91:1047τῶν ἐξ αὐτοῦ παρηγμένων ὀνόμασιν, οἰόμενον, τυχόν, καὶ μετὰ τὴν σάρκωσιν τούτῳ μόνῳ 18 τῷ τρόπῳ πάλιν (110 α) ἄνθρωπον τὸν Θεὸν ὀνομάζεσθαι τούτοις τὸν θεραπευτὴν Γάϊον ἐπανορθοῦται τοῖς με μασιν ὁ πολὺς Διονύσιος, διδάσκων ὡς οὐχ ἁπλῶς ὁ τῶν ὅλων Θεὸς σαρκωθείς λέγεται ἄνθρωπος, ἀλλ' ὡς αὐτὸ κατ' οὐσίαν ὅλην ἀληθῶς ἄνθρωπος ών. "Η; μόνη τε καὶ ἀληθῆς ἐστιν ἀπόδειξις ἡ κατὰ φύσιν αὐτῆς συστατικὴ δύναμις, ἣν οὐκ ἄν τις ἁμάρτα το τῆς ἀληθείας φυσικὴν φήσας ἐνέργειαν, κυρίως τα καὶ πρώτως χαρακτηριστικὴν αὐτῆς, ὡς εἰδοποιών ὑπάρχουσαν κίνησιν, γενικωτάτην πάσης της φυσικής αὐτῇ προσούσης περιεκτικής " ιδιότητος, ἧς χωρίς μόνον ἐστὶ τὸ μὴ ὄν, ὡς μόνου τοῦ μηδαμῶς ὄντος, κατὰ τοῦτον τὸν μέγαν διδάσκαλον, οὔτε κίνησιν οὔτε ὕπαρξιν ἔχοντος. Τρανότατα γοῦν διδάσκει μηδὲν ἡρνή σθαι το παντάπασι τῶν ἡμετέρων τὸν Θεὸν σαρχω θέντα, πλὴν τῆς ἁμαρτίας, ἐπεὶ μὴδὲ τῆς φύσεως ἦν, οὐχ ἁπλῶς ἄνθρωπον, ἀλλ' αὐτὸ κατ' οὐσίαν ὅλην ἀληθῶς ἄνθρωπον ὄντα διαρρήδην ἀποφηνάμενος. Οὗ κυρίως εἶναι διὰ τῶν ἐπαγομένων καὶ τὴν κλή σιν ἀνθρωπικῶς οὐσιωθέντος διατεινόμενός φησιν Ἡμεῖς δὲ τὸν Ἰησοῦν οὐκ ἀνθρωπικῶς ἀφορίζομεν.» Ἐπεὶ μὴ " ψιλόν ἄνθρωπον αὐτὸν δογματίζομεν, τέμνοντες τὴν ὑπὲρ τὸ ἔννοιαν ἔνωσιν. Οὐσιωδῶς γὰρ, ἀλλ' οὐχ ὡς ἀνθρώπων αἰτίου ἐπ' αὐτοῦ τοῦ φύσει Θεοῦ καθ' ἡμᾶς ἀληθῶς οὐσιωθέντος τὸ ἄνθρωπος όνομα λέγομεν. Οὐδὲ γὰρ ἄνθρωπος μόνον, ὅτι καὶ Θεὸς ὁ αὐτὸς, • οὐδὲ ὑπερούσιος μόνον, ο ὅτι καὶ ἄνθρωπος ὁ αὐτὸς, εἴπερ μὴ ψιλός άνθρωπος μήτε γυμνὸς ὑπάρχει Θεός, ἀλλ'· ἄνθρωπος ἀληθῶς ὁ διαφερόντως φιλάνθρωπος. ο 'Απείρῳ γὰρ πόθῳ τῷ πρὸς ἀνθρώπους ὅπερ ἐστὶν ἀληθῶς αὐτὴ φύσει τὸ ποθούμενον γέγονε, μήτε τι πεπονθώς εἰς τὴν τὸ ἰδίαν οὐσίαν πρὸς τῆς ἀφθέγκτου κενώσεως, μήτε τι τῆς ἀνθρωπίνης διὰ τὴν ἀποῤῥητον το πρόσω ληψιν ἀμείψας, ή μειώσας τὸ σύνολον φύσεως, ὧν ὁ λόγος κυρίως αὐτῆς καθέστηκε σύστασις. • Υπέρ ἀνθρώπους, ο ὅτι θεϊκῶς ἀνδρὸς χωρίς. καὶ κατὰ ἀνθρώπους, ο ἀνθρωπικῶς ὅτι σε νόμῳ κυήσεως. Ἐκ τῆς ἀνθρώπων οὐσίας ὁ ὑπερούσιος οὐσιωμένος· ο οὐ γὰρ ψιλήν μόνην ἐφάντασεν ἡμῖν ἐν ἑαυτῷ τὴν ἐν 45 εἴδει σαρκὸς διαμόρφωσιν, κατὰ τοὺς τῶν Μανιχαίων λήρους 8, ἢ σάρκα συνουσιωμένην ούριο νόθεν ἑαυτῷ συγκατήγαγε, κατὰ τοὺς ᾿Απολιναρίω μύθους, ἀλλ' αὐτὸ κατ' οὐσίαν ὅλην ἀληθῶς ἄνθρωπος γεγονώς, προσλήψει δηλονότι σαρκὸς νοερώς ἐψυχωμένης, ἑνωθείσης αὐτῷ καθ᾿ ὑπόστασιν. Εστι δὲ οὐδὲν ἧττον ὑπερουσιότητος ὑπερπλήρης ὁ ἀεὶ ὑπερούσιος.» Οὐ γὰρ ὑπεζεύχθη τῇ φύσει γενόμενος ἄνθρωπος, τοὐναντίον δὲ μᾶλλον συνετ ἄρρητον μόνον ἁμάρτῃ περιεκτικήν μηδὲ πὲρ την οι κλήροις γὰρ ὅτι εἱρμῆσθαι τι γάρ χωρίς
ibus rebus quas' produxit, idcirco post incarnatio nem etiam eodem modo Deum dictum fuisse homi em ne forte existimaret Caius monachus, his verbis eum instruit magnus Dionysius. Ostendit enim quod universorum Deus ab incarnatione non simpliciter dicitur homo, sed tota essentia et vere homo. Hanc essentiam nihil aliud vere declarat, præter solam illam pote tiam, quæ ipsius naturam constituit; cam si q¹´s naturalem operationem dixerit, non multum, opinor, a scopo aberraverit: nam et eam proprie et primo definit, utpote ejus specifica et communis operatio, in qua omnis ei naturaliter competens proprietas comprehenditur, extra quam nihil est præter id quod non est; nam ex senten tia hujus magni magistri solum id quod nullo modo est nec operationem habet nec exsistentiam. Ma nifestissime igitur docet Deum incarnatum nihil omnino humani a se alienum existimasse, præter peccatum, quod quidem ad naturam non pertine bat; quare nec hominem simpliciter dixit, sed ho ninem secundum totam essentiam conceptis verbis designavit. Hujus igitur in sequentibus et essentiam proprie et nomen post inhumanationem progre diendo explicat: Nos vero Jesum non definimus per hominem. › Neque enim merum hominem esse decernimus, ita enim scinderemus unitatem, quæ intellectum superat, sed de Deo, qui vere secun dum nos essentiam nostram assumpsit, nomen hoc, homo, affirmemus essentialiter, non autem ac si solummodo causa hominum esset et effector. Neque enim solummodo homo est, sed et Deus idem est neque super essentiam nostram solum est, quo. miam idem etiam homo est; nec enim merus homo aut nudus Deus est, sed revera homo, præcipuo quodam erga homines amore affectus. Per infini tum erga bomines amorem factus est illud ipsum, et quidem verissime, quod amabat, ita tamen ut sua ipsius essentia nihil amitteret per hanc inella bilem exinanitionem, nec natura humana quidquam omnino vel mutationis vel diminutionis per assum ptionem inenarrabilem pateretur. Ab eo habuit definitionem, ab eo et constitutionem. • Supra ca ptum humanum,» quia sine hominis ope «et secun lum hominem;; nam more humano, quia per par tum. Ex hominis substantia, cum super substantiam subsisteret, substantiam assumpsit. Non enim, se cundum nugatores Manichæos, meram carnis suæ speciem et phantasma in seipso nobis forma tenus ostentavit, aut, secundum Apollinarii ſabulas, carnem sibi olim duxit, sed secundum essentiam totam vere homo factus est, mente præditæ, unitaque sibi per hypostasin. Est tamen nihilominus supersubstantialitate superabundans, utpote qui semper supra substan tiam sit. Neque enim cum fieret homo naturæ consubstantiatam de cœlo secum de assumptione scilicet carnis anima et ed. Gal. 13 ed. Gal. 7 ed. Gal. 75 ed. Gal. Hinc corrigenda ejus versio. of. Gal * ed. Gal. 1* ed. Gal. 15 non habet ed. Gal. no ed. Sial. 2) Eyom. ed. Gal. cod. Gal. ed. Gal.
col. 1049–1050page 8 of 177
PG 91:1049ἦρεν ἑαυτῷ τὴν φύσιν, ἕτερον αὐτὴν ποιήσας μυ στήριον, αὐτὸς δὲ 80 μείνας παντάπασιν ἄληπτος, καὶ τὴν οἰκείαν σάρκωσιν λαχοῦσαν γένεσιν ὑπερού στον μυστηρίου παντὸς δείξας ἀληπτοτέραν, τοσοῦτον καταληπτὸς δι' αὐτὴν γεγονὼς ὅσον οι πλέον ἐγνώσθη δι' αὐτῆς ἀληπτότερος, ο Κρύφιος γάρ ἐστι καὶ μετὰ τὴν ἔκφανσιν, ο φησὶν ὁ διδάσκαλος, «*, ἵνα τὸ θειότερον εἴπω, καὶ ἐν τῇ ἐκφάνσει. Καὶ τοῦτο γὰρ Ἰησοῦ κέκρυπται, καὶ οὐδενὶ λόγῳ, οὐδὲ τῷ 88 τὸ κατ' αὐτὸν ἐξῆκται μυστήριον, ἀλλὰ καὶ λεγόμενον ἄῤῥητον μένει, καὶ νοούμενον, ἄγνωστον.» Τι τούτου πρὸς ἀπόδειξιν θείας ὑπερουσιότητος γένοιτ' ἂν ἀποδεικτικώτερον, ἐκφάνσει (111 α) τὸ κρύ φιον καὶ λόγῳ τὴν ἀφασίαν καὶ νῷ δηλούσης τὴν καθ' ὑπεροχὴν ἀγνωσίαν, καὶ τὸ δὴ μεῖζον εἰπεῖν, οὐσιώσει τὸ ὑπερούσιον; ε 'Αμέλει τῇ ταύτης περιουσίᾳ ἐν καὶ εἰς οὐσίαν ἀληθῶς ἐλθὼν ὑπὲρ οὐσίαν οὐσιώθη· › τοὺς νόμους δηλαδή καινοτομήσας τῆς κατὰ φύσιν γενέσεως, καὶ δίχα τῆς ἐξ ἀνδρὸς ἐν εἴδει σπορᾶς ἀληθῶς γενόμενος ἄνθρωπος. Καὶ δηλοῖ Παρθένος αὐτὸν ὑπερφυῶς κύουσα τὸν 10 ὑπερούσιον Λόγον χωρὶς ἀνδρὸς ἐκ τῶν αὐτῆς παρθενικῶν αἱμά των ἀνθρωπικῶς, ξένῳ παρὰ τὴν φύσιν θεσμῷ, διαπλαττόμενον. • Καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον ἐνήργει οι τὰ ἀνθρώπου, τὴν τῶν στοιχείων ἀπαθῶς καινοτομήσας φύσιν ταῖς βάσεσι. Καὶ δηλοί σαφῶς ὕδωρ ἄστατον, ὑλικῶν καὶ γεηρῶν ως ποδῶν ἀνέχον βάρος καὶ μὴ ὑπεῖχον, ἀλλ᾽ ὑπερφυεῖ δυνάμει πρὸς τὸ ἀδιάχυτον συνιστάμενον· εἴπερ ἀληθῶς ἀβρόχοις ποσί, σωματικὸν ὄγκον ἔχουσι, καὶ ὕλης βάρος, τὴν ὑγρὰν καὶ ἄστατον οὐσίαν * μεταβατικῶς· ἐπεπόρευτο 10, περιπατῶν ἐπὶ θαλάσσης ὡς ἐπ' τα ἐδάφους, καὶ τῇ δυνάμει τῆς ἑαυτοῦ θεότητος αχωρίστως διὰ τῆς " μεταβάσεως συνεκφαίνων τῆς οἰκείας σαρκὸς τὴν κατὰ φύσιν ἐνέργειαν· εἴπερ φύσει ταύτης ή μεταβατική καθέστηκε κίνησις, ἀλλ᾽ οὗ τῆς ἡνωμέν νης αὐτῇ καθ᾽ ὑπόστασιν ὑπεραπείρου καὶ ὑπερουσίου θεότητος. Απαξ γὰρ ἀνθρωπικῶς οὐσιωθεὶς ὁ ὑπερούσιος Λόγος μετὰ τῆς ἀνθρωπίνης ουσίας ἀμείωτον εἶχεν, ὡς ἰδίαν αὐτοῦ, καὶ (111 6) την γενικῶς αὐτὸν ὡς ἄνθρωπον χαρακτηρίζουσαν τῆς οὐσίας κίνησιν πᾶσιν οἷς ὡς ἄνθρωπος ενήργει να φυσικῶς εἰδοποιουμένην· εἴπερ ἀληθῶς γέγονεν ἄνθρωπος, ἀναπνέων, λαλῶν, βαδίζων, χεῖρας κινῶν, προσφυῶ; ταῖς αἰσθήσεσι χρώμενος εἰς ἀντίληψιν τῶν αἰσθητῶν, πεινῶν, διψῶν, ἐσθίων, ὑπνῶν, και πιῶν, δακρύων, ἀγωνιῶν, καίτοι δύναμις ὢν αὐθε υπόστατος, καὶ τὰ λοιπὰ πάντα οἷς αὐτουργικῶς ψυχῆς δίκην φυσικῶς τὸ συμφυές σῶμα κινούσης, τὴν προσληφθεῖσαν φύσιν κινῶν ὡς αὐτοῦ καὶ γε νομένην ἀληθῶς καὶ λεγομένην, ἢ κυρίως εἰπεῖν, αὐτὸς δίχα τροπῆς τοῦθ᾽ ὅπερ ἐστὶ πραγματικώς ἡ φύσις γενόμενος ἀφαντάστως 19 τὴν ὑπὲρ ἡμῶν οἱ κονομίαν πεπλήρωκεν. Οὐκ ἀνεῖλεν οὖν τὴν συστα 88 συνέπειρεν τὸν τε ὅτῳ ** οὐδὲν ᾧ 6 περιουσίας ἐνείργει ἀνθρώπινα 85 γειεμῶν " οὐσίαν ἐπεπορεύετο ἐπὶ δι' αὐτῆς ἀγαν τασιαστώς
88 subjectus fuit, sed potius vice versa ad se sublima ed. Gal. * om. ed. Gal. 1 c vit naturam, in ea aliud mysterium efficiens; ipse enim incomprehensibilis permansit, et suam inear rationem omni mysterio magis incomprehensibilem ostendit, per generationem supra omnem substan tiam, tanto quidem per illam factus comprehensi bilis, quanto per illam dignoscitur esse magis in comprehensibilis. ‹ Absconditus cnim manet etiam post manifestationem, ut dicit magister ille, c aut, ut divinius loquar, in ipsa manifestatione, etenim hoc etiam ipsius Jesu occultatur mysterium, nec ullo sermone vel intellectu exprimitur, quin imo dum profertur, arcanum, et dum intelligitur, manet ignotum. Quid est quod divinam super substantialitatem plenius hoc demonstrare queat, quæ per suam manifestationem se occultat, et per sermonem se ineffabilem declarat, et per mentem eminentissime se incognoscibilem probat, et, ut majus aliquid addam, per substantiæ assumptionem se esse supra omnem substantiam ostendit? ‹ Pro fecto hujus prærogativa etiam cum vere in sub stantiam veniret, supra substantiam substantiatus est. Nimirum generationis naturalis legem immu tavit, et absque virili semine in specie homo vere factus est; id quod declarat Virgo quæ illum modo. supernaturali parit Verbum supersubstantiale, et quidem absque ope viri ex suo virginali sanguine concretum, eo modo quo cæteri homines produ cuntur, lege tamen nascendi non servata. Et supra hominum conditionem gessit ea quae hominis sunt; elementorum enim naturam immutavit, nihil ipse immutatus suis gressibus. Hoc clare demonstrat aqua per se instabilis, quæ pedum ex materia et terra concretorum gravitatem sustinet, neque tamen cedit, sed virtute supernaturali sine diffusione sub sistit. Vere utique siccis pedibus, mole, corpore materia, et pondere præditis, fuxas et instabiles aquas pertransiens obambulabat, calcabatque inore tanquam pavimentum, simul cum potentia deitatis suæ inseparabiliter per eam inambulationem carnis propria operationem commonstrans. Hujus siqui dem carnis proprius erat ille ambulandi motus, nequaquam autem immensæ et supersubstantialis deitatis ei per bypostasin adunitæ. Verbum enim superessentiale ubi semel hominis essentiam as sumpsit, simul cum ea habuit et motum plene, qui homini proprius est, quique ejus essentiam genera liter characterizat, inque iis omnibus naturaliter specificatur in quibus ut homo operabatur; quan doquidem vere factus est homo, respirabat, loque batur, ambulabat, manus movebat, sensibus uteba tur congruenter ad res sensibiles percipiendas, esuriebat, sitiebat, edebat, dormiebat, fatigabatur, lacrymabatur, contristabatur. Quamvis interim es ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. om. ed. (al.· 90 ed. Gal. es ed. Gal. 7 ed. Gal. 98 Evɛlpyɛ! ed. Gal. cd. Gal.
col. 1053–1054page 9 of 177
PG 91:1053κειμένων, εἴπερ τῶν ἀντικειμένων παρθενία καὶ γέν νησις, ὧν ἐκ φύσεως οὐκ ἄν τις ἐπινοηθήσεται σύμ βασις. Διὸ καὶ Θεοτόκος ἀληθῶς ἡ Παρθένος, ὑπερ φυῶς δίκην σπορᾶς συλλαβοῦσά τε καὶ τεκοῦσα τὸν ὑπερούσιον Λόγον· ἐπείπερ, τοῦ σπαρέντος τε καὶ συλληφθέντος κυρίως ή τίκτουσα μήτηρ. Καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον ενήργει 18 τὰ ἀνθρώπου, κατ' ἄκραν ἔνωσιν δίχα τροπῆς συμφυεῖσαν δεικνὺς τῇ θεϊκῇ δυνάμει τὴν ἀνθρωπίνην ἐνέργειαν· ἐπειδὴ καὶ ἡ φύσις ἀσυγχύτως ἐνωθεῖσα τῇ φύσει δι' όλου περικεχώρηκε, μηδὲν ἀπόλυτον παντάπασιν ἔχουσα, καὶ τῆς ἡνωμένης αὐτῇ καθ᾽ ὑπόστασιν. κεχωρισμέ τον θεότητος. Ὑπὲρ ἡμᾶς γὰρ ἀληθῶς τὴν ἡμῶν οὐσίαν οὐσιωθεὶς ὁ ὑπερούσιος Λόγος συνῆψε τῇ και ταφάσει τῆς φύσεως καὶ τῶν αὐτῆς φυσικών (113 καθ᾽ ὑπεροχὴν τὴν ἀπόφασιν, καὶ γέγονεν ἄνθρωπος, τὸν ὑπὲρ φύσιν τοῦ πῶς εἶναι τρόπον ἔχον συνημμένον τῷ τοῦ εἶναι λόγῳ τῆς φύσεως, ἵνα καὶ τὴν φύσιν πιστώσηται τῇ τῶν τρόπων καινότητι, μὴ δεχομένην κατὰ τὸν λόγον ἀλλοίωσιν, καὶ δείξῃ τὴν ὑπεράπειρον δύναμιν ὡσαύτως κὰν τῇ τῶν ἐναντίων γενέσει γνωριζομένην· ἀμέλει εξου σία γνώμης Εργα " πεποιηκὼς τὰ πάθη τῆς φύσ φως, ἀλλ' οὐχ ὡς ἡμεῖς ἀνάγκης ἀποτελέσματα φυσικῆς, ἔμπαλιν ἢ 18 ἐφ' ἡμῶν ἔχει, τὸ καθ᾿ ἡμᾶς φύσει παθητὸν διεξῆλθεν, ἐξουσίᾳ γνώμῃ 18 κινητὸν δείξας ἐφ' ἑαυτοῦ τὸ πεφυκὸς ἐφ' ἡμῶν εἶναι γνώ μης κινητικόν. Ὅπερ τοῖς ἑξῆς σαφηνίζων φησὶν ὁ διδάσκαλος· «Τί ἄν τις τὰ λοιπὰ πάμπολλα ὄντα διέλθοι; δι' ὧν ὁ θείως· ὁρῶν ὑπὲρ νοῦν γνώσεται καὶ τὰ ἐπὶ τῇ φιλανθρωπίᾳ τοῦ Ἰησοῦ καταφασκόμενα, δύναμιν ὑπερχικῆς ἀποφάσεως ἔχον τα.» Τὰ γὰρ τῆς φύσεως πάντα μετὰ τῆς φύσεως κατὰ σύλληψιν ἄῤῥητον ὑποδὺς ὁ ὑπερούσιος Λόγος οὐδὲν εἶχεν ἀνθρώπινον φυσικῷ λόγῳ καταφασκόμενον, δ μὴ καὶ θεῖον ἦν, τρόπῳ τῷ ὑπὲρ φύσιν ἀπο φασκόμενον. Τὴν ὑπὲρ νοῦν ὡς ἀναπόδεικτος ὑπῆρ χεν ἡ γνῶσις, μόνην κατάληψιν ἔχουσα τὴν πίστιν τῶν γνησίως τὸ τοῦ Χριστοῦ σεβαζομένων μυστή. ριον. Ούτινος ὥσπερ συνοπτικὸν τὸν λόγον ἀποδιδούς φησι· ι Καὶ γὰρ, ἵνα συνελόντες είπωμεν, οὐδὲ ἄν θρωπος ἦν, ο ὅτι φύσει τῆς κατὰ φύσιν ἀνάγκης Ενετος 11 ἦν, τῷ 10 καθ' ἡμᾶς (113 6) οὐχ ὑπαχθεὶς θεσμῷ τῆς γενέσεως. Οὐχ ὡς μὴ ἄνθρωπος, ο ὅτι κατ' οὐσίαν ὅλην ἀληθῶς ἄνθρωπος ἦν, φύσει τῶν καθ᾿ ἡμᾶς φυσικῶν ἀνεχόμενος, ἀλλ' ὡς ἐξ ἀνθρώπων· ὁ ἐπείπερ ἡμῖν ὁμοούσιος ἦν, ὅπερ ἡμεῖς κατὰ φύσιν ἄνθρωπος ων, «ἀνθρώπων ἐπέκεινα, ο καινό ἐνείργει γνώμη ἐξουσίας ἔργα αναίτιος
suas non faciat fdem nullam se conversionem biisse? quomodo etiam fidem faciet se unum esse ex duabus naturis, si talis cum sit, et ex talibus, nihilominus et sine motu et sine operatione perma neat? Super substantiam igitur substantiatus est, fabricans in natura novum generationis et nativi tatis principium. Concipiebatur, et suæ carnis ipse rudimentum fuit; nascebatur, et sigillum parenti factus est, ostenditque ea simul vera esse quæ propter contradictionem inter se nullo modo concor dare posse videbantur. Ea ipsa et virgo fuit et mater; innovata erat natura, ut opposita inter se con cordarent; nam opposita sunt virginitas et partus, in natura horum nullus potest intelligi concursus. Quapropter etiam Deipara vere fuit Virgo; supernaturali modo ad seminis ritum concepit et peperit superessentiale Verbum: nam quæ peperit haud dubie mater est ejus qui in ea satus fuit et con ceptus. a) 13 ed. Gal., pro more. Gud. non exstat in ed. Gal. Et supra conditionem hominis ea quæ sunt hom³ nis operabatur, per exactissimam unitionem, sine omni conversione, per divinam potentiam osten dens humanam operationem. Quandoquidem et na tura humana inconfusim unita naturæ divinæ totam circumincessit, solutum nihil aut divisum possi dens a deitate, quæ ei per hypostasin unita fuit. Nam pro nobis vere nostramque substantiam susci piens Verbum supersubstantiale connexuit ea quæ de natura affirinantur, et ea quæ per eminentiam naturalium ejusdem potentiarum continent negatio nem. Factus est homo, sed modum essendi habuit, qui naturam supereminebat, connexum cum essendi modum secundum naturam; ut et naturam, ex novitate istorum modorum, non admisisse in essen tia alterationem ostenderet, simulque super im mensam potentiam in contrariorum effectione con spicuam daret. Quippe quod naturæ infirmilates suæ fecit indicia potestatis, non necessitatis natu ralis, ut sunt quæ non gerimus, effecla, secusque quam se habet in nobis naturæ passibilitatem ad ministravit. Quod enim in nobis nostram volunta tem solet commovere, ille in se ponnisi ex suo arbitrio moveri docuit. Quid aliud dicit magister in sequentibus? ubi hoc ipsum explanat: «Quid vero cætera quæ valde multa quis commemoret? in quæ si divinus quispiam intueatur, supra intellectun intelliget etiam ea quæ de Jesu humanitate aflir mantur virtutem excellentis negationis continere. › Supersubstantiale enim Verbum omnia quæ ad na turam pertinent una cum natura in conceptione illa ineffabili suscipiens, nihil habuit humanum de se affirmatum, naturali ratione, quin idem erat divinum, modoque supra naturam negari poluit. Horum omnium cognitio, utpote supra intellectum, erat etiam supra demonstrationem, solaque- est perceptibilis fde eorum qui Christi mysterium sin cere venerantur. Hujus mysterii rationem quam dam contractam exhibet conspectui Dionysius cum dicit: • Nam, ut summatim dicamus, ne homo qui dem erat» quoniam ex natura sua omnis naturalis necessitatis expers erat, et supra legem nascendi ed. Gal. Unde corrigenda ejus verso. coul 17 ed. Gal. • rộ ed. Gal., quod mendum est.
col. 1055–1056page 10 of 177
PG 91:1055φων. • Καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον ἀληθῶς ἄνθρωπος γεγο νώς,» τοὺς ὑπὲρ φύσιν τρόπους καὶ τοὺς κατὰ φύσιν λόγους ἀλυμάντως ἔχων ἀλλήλοις το συνημμένους, ὧν ἀμήχανος ἡ σύμβασις ἦν, αὐτὸς ᾧ ἐμηδέν ἐστιν ἀμήχανον ἀληθὴς γενόμενος Ένωσις μηδετέρῳ τὸ παράπαν ὧν ὑπόστασις ἦν θατέρου κεχωρισμένως ἐνεργῶν, δι᾿ ἑκατέρου δὲ μᾶλλον πιστούμενος. θάτε ρον· εἴπερ ἄμφω κατ᾿ ἀλήθειαν ῶν ὡς μὲν Θεὸς τῆς ἰδίας ἦν κινητικὸς ἀνθρωπότητος, ὡς ἄνθρωπος δὲ τῆς οἰκείας ἐκφαντικὸς ὑπῆρχε θεότητος. Θεώς μὲν, ἵν' οὕτως εἴπω, τὸ πάσχειν ἔχων, εκούσιον γάμο ἐπεὶ μὴ ψιλὸς ἄνθρωπος ἦν, ἀνθρωπικῶς δὲ τὸ θαυματουργεῖν, διὰ σαρκὸς γὰρ, ἐπεὶ μὴ γυμνὸς ὑπῆρχε Θεός. Ως εἶναι τὰ μὲν πάθη θαυμαστὰ τῇ κατὰ φύσιν θεϊκῇ δυνάμει τοῦ πάσχοντος καινιζόμενα, τὰ δὲ θαύματα παθητὰ, τῇ κατὰ φύσιν τοῦ αὐτὰ θαυματουργοῦντος παθητικῇ δυνάμει συμπληρούμενα τῆς σαρκός. Οπερ εἰδὼς ὁ διδάσκαλός φησι·. Καὶ τὸ λοιπὸν οὐ κατὰ Θεὸν τὰ θεῖα δράσας,» ὅτι μὴ μέ νον θεϊκῶς κεχωρισμένα σαρκός, οὐ γὰρ ὑπερούσιος μόνον, οὔτε τὰ ἀνθρώπινα κατὰ ἄνθρωπον, ὅτι μὴ μόνον σαρκικῶς κεχωρισμένα θεότητος, οὐ γὰρ ἄν θρωπος μόνον, (114 α) • ἀλλ' ἀνδρωθέντος Θεοῦ καινήν τινα τὴν «θεανδρικὴν ν ἐνέργειαν ἡμῖν πεπολιτευμένος.» Καὶ γὰρ προσλήψει σαρκὸς νοερώς ἐψυχωμένης το ἀληθῶς ἄνθρωπος γεγονώς, ὁ διερε ρόντως φιλάνθρωπος, τὴν δὲ θεϊκὴν ἐνέργειαν καθ' ἕνωσιν ἄῤῥητον τῇ συμφυΐα οι τῆς σαρκικῆς ἐσχη χὼς ἀνδρωθεῖσαν, τὴν ὑπὲρ ἡμῶν οἰκονομίαν πε πλήρωκε θεανδρικῶς, ήγουν θεϊκῶς ἅμα καὶ ἀνδρικῶς τά τε θεῖα καὶ τὰ ἀνθρώπινα δράσας, ἢ σαφέ στερον εἰπεῖν, θεϊκὴν ἐν ταυτῷ καὶ ἀνδρικὴν ἐνέρ γειαν πεπολιτευμένος. «» Α' τητι τρόπων, ὅπερ οὐχ ἡμεῖς, τὴν φύσιν περιγρά θεανδρικῶς, Οὐκοῦν ἀποφάσει τῆς τῶν θείων καὶ ἀνθρωπίνων πρὸς ἄλληλα διαιρέσεως τὴν τῆς ἑνώσεως κατάφασιν ὁ σοφὸς ποιησάμενος τὴν φυσικὴν τῶν ἡνωμένων διαφορὰν οὐκ ἠγνόησεν· ἡ γὰρ ἔνωσις τὴν διαίρεσιν ἀπωσαμένη τὴν διαφορὰν οὐκ ἐλώδησεν. Εἰ δὲ τῆς διαφορᾶς τὸν λόγον ὁ τῆς ἑνώσεως τρόπος έχει σα ζόμενον, ἄρα 30 περίφρασίς ἐστιν ἡ τοῦ ἁγίου φωνή, καταλλήλῳ κλήσει τοῦ διττοῦ 28 τὴν φύσιν Χριστού τὴν διττήν εν παραδηλοῦντος ἐνέργειαν· είπερ φύσει Τε καὶ ποιότητι κατ' οὐδένα τρόπον ἐκ τῆς ἑνώ σεως ὁ τῶν ἡνωμένων ουσιώδης με μείωται λόγο;. Ἀλλ᾿ οὐχ ὡς τινι 20, ἀποφάσει τῶν ἄκρων τινός μέσου ποιουμένου ε κατάφασιν. Οὐκ ἔστι γάρ τι μέσον ἐπὶ 48 Χριστοῦ, τῇ τῶν ἄκρων ἀποφάσει κατα φασκόμενον. η Καινὴν μὲν, ὡς καινοῦ μυστηρίου χαρακτηριστικήν, οὗ λόγος ἐστὶν ὁ ἀπόῤῥητος τρόπος το ἀλλήλοις ἔχων 30 εμψυχωμένης συμφνείᾳ " ἆρα διπλοῦ. δικτὴν τε. ποιούμενον ** ἐστ. 47:οιουμένου 18 δεχτού τινες
cui nos subjicimur. Non quod non esset homo, quoniam secundum totam essentiam vere homo erat, iisque omnibus obnoxius quæ naturam no stram comitantur; ‹ sed, quod natus more huma no, › siquidem ejusdem nobiscum erat essentiæ, et homo per naturam, per quam et nos. • Supra homines, › modo novo, quod nos non facimus, na turam circumscribens. Et supra hominem vere factus homo. Modos enim supra naturam, et rationes secundum naturam invicem sine fraude connexuit. Horum concursus cum per se impossi bilis esset, ille, cui nibil est impossibile, eos in se vere univit, neutram in partem omnino eorum quorum erat hypostasis ab alterutro in operando declinans, imo potius per alterutrum confirmans; siquidem utrumque vere est, et ut Deus suam ipse " movet humanitatem, quatenus autem homo, suam declarat deitatem. In natura divina, si sic loqui liceat, passus est, nam voluntarie passus est, et mierus homo non fuit; in natura humana miracula patravit, nam in carne fuit, nec nudus exstitit Deus. Ita quidem passiones erant mirabiles et novi generis, propter potentiam divinam natura ejus qui passus est, et miracula erant inter passiones, quo niam patrata erant in passibili potentia carnis, ejus qui ea mirifice secundum naturam operatus est. Quod intellexit magister cum diceret: Postremo non qua Deus divina gessit.» Non Lantum ut Deus, et´seorsum a carne, neque enim tantum superes sentialis erat: c neque humana ut homo;» non enim tantum ut caro, separation a deitate, neque enim 1 omo tantum: ‹ sed Deus factus homo novam quamdam dei-virilem operationem nobiscum con versando exhibuit. Assumptione enim carnis mente animaque præditæ vere homo factus est ille supra modum erga homines benignus, divinamque operationem uniens ineffabiliter humanæ, per carnis coalitionem, pro nobis adimplevit dispensatio nem hoc est et tanquam Deus et tanquam homo, divinaque et humana administravit, vel, ut clarius loquar, ejus politia divina simul et humanas operationes exhibebat. Cum igitur divina et humana inter se dividi nega bat sapiens magister, quando unionem affirmabat, non nescivit unita etiam inter se differre; unio enim divisionem removens non offecit differentiæ. Si autem differentiæ rationem unionis modus con serval, sane hic sermo viri sancti periphrasis erit, jer quam ostendit, bene congruenti oratione, dupli cem operationem in Christo duas naturas habente. Quoniam nullo pacto per unionem, sive naturam spectes sive qualitatem, eorum quæ uniuntur, essentialis læditur ratio. Nec, ut volunt aliqui, extrema negando medium quoddam affirmat; nihil enin est medium quod de Christo per extremorum negationem affirmari potest. «Novam dixit, hoc est novum mysterium characterizat, cujus ratio est .uclabilis modus naturalis conjunctionis. Quis enim c ed. Gal. cd. Gal. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. hi cod. Gud. a pr. m. est. * ed. Gal. om. ed. Gal. Gud. ed. Gal. ed. Gal. Cal. (sic) cod. ed.
col. 1057–1058page 11 of 177
PG 91:1057της συμφυΐας Τίς γὰρ ἔγνω πῶς σαρκοῦται Θεός, καὶ μένει Θεός; πῶς μένων Θεὸς ἀληθὴς, ἄνθρωπός (114 6) ἐστιν ἀληθής; ἄμφω δεικνὺς ἑαυτὸν ἀληθῶς ὑπάρξει φυσικῇ, καὶ δι᾿ ἑκατέρου θάτερον, καὶ μηδετέρῳ τρεπόμενος. Ταῦτα μόνη πίστις χω ρεῖ, σιγῇ τιμῶτα τὸν λόγον, οὔτινος τῇ φύσει τῶν ὄντων εμπέφυκε λόγος οὐδείς. «Θεανδρικήν ο δὲ, οὐχ ὡς ἁπλῆν, οὐδὲ πράγμά τι σύνθετον, καὶ ἢ μό της γυμνῆς κατὰ φύσιν θεότητος, ἢ μόνης ψιλῆς υπάρχουσαν ἀνθρωπότητος, ἢ συνθέτῳ φύσει τινῶν ἄκρων μεταιχμίῳ προσήκουσαν, ἀλλ᾽ ἀνδρωθέντι Θεῷ, τουτέστι τελείως ενανθρωπήσαντι, προσφυεστάτην. Οὐδ᾽ αὖ πάλιν μίαν, ὡς οὐκ ἂν τὸ ἄλλως νοηθῆναι ο τῆς καινῆς» καθὰ τισιν ἔδοξεν, ἢ ι μιᾶς δυναμένης ο ποιότητος γὰρ, ἀλλ᾽ οὐ ποσότητος ἡ καινότης· ἡ ἐπεὶ καὶ φύσιν ἐξ ἀνάγκης ἑαυτῇ συνεισάξει τοιαύτην· εἴπερ πάσης φύσεως ὅρος ὁ τῆς οὐσιώδους αὐτῆς ἐνεργείας καθέστηκε λόγος, ἣν οὐ διπλῆν 31 εἴποι οι ποτ᾽ ἂν τραγελαφων μύθοις φιλοτιμούμενος. Πῶς δὲ καὶ τούτου δοθέντος ὁ τοῦτο πεφυκώς μίαν ἔχων ἐνέργειαν, καὶ ταύτην φυσικὴν, ἐπιτελέσει τῇ αὐτῇ τὰ θαύματα καὶ τὰ πάθη, λόγῳ φύσεως ἀλλήλων διαφέροντα, δίχα στε ρήσεως ἐπισυμβαινούσης τῇ ἀπογενέσει τῆς ἕξεως; Οὐδὲν γὰρ τῶν ὄντων μιᾷ καὶ τῇ αὐτῇ ἐνεργείᾳ τὰ ναντία πέφυκε δραν, δρῳ τε καὶ λόγῳ συνεχόμενον φύσεως. Διὸ μίαν ἁπλῶς ἡ φυσικὴν ἐπὶ Χριστοῦ θεότητος καὶ σαρκὸς ἐνέργειαν λέγειν οὐ θέμις, ενώ κερ μὴ ταυτὸν ποιότητι φυσικῇ θεότης καὶ σὰρξ, ἐπεὶ καὶ φύσιν, καὶ γενήσεται τετράς ή (115 α) τριάς. Οὔτε γὰρ κατὰ φύσιν, οὔτε κατὰ δύναμιν, οὔτε κατ' Ενέργειαν, γέγονε ταυτόν, φησί, τῇ σαρκί 8. Οὐδενὶ γὰρ ᾧ πέφυκεν εἶναι διὰ τὴν μίαν οὐσίαν Πατρί καὶ Πνεύματι ταυτὸν ὁ Υἱός, γέγονε ταυτὸν τῇ σαρκὶ διὰ τὴν ἕνωσιν, κἂν πεποίηκεν αὐτὴν ζωοποιὸν ἑνώ σει τῇ πρὸς αὐτὸν, ἔχουσαν τὸ φύσει θνητόν. Ἐπεὶ καὶ τρεπτῆς ὑπάρχων δε δεται φύσεως, καὶ τὴν οὐσίαν τῆς σαρκὸς εἰς ὅπερ ουκ ἦν ἀλλοιώσας, καὶ ταυτὸν πεποιηκώς τῇ φύσει τὴν ἕνωσιν. Τὴν γὰρ Θεανδρικὴν ἐνέργειαν, ὡς ἀπεδόθη νοήσωμεν· ἣν ἡμῖν οὐχ ἑαυτῷ πολιτευσάμενος τὴν φύσιν τοῖς ὑπὲρ φύσιν ἐκαίνισε ". Πολιτεία γάρ ἐστι βίος κατὰ νό μον φύσεως διεξαγόμενος. Διπλοῦς δὲ ὧν τ τὴν φύσιν ὁ Κύριος, εἰκότως βίον ἔχων ἐφάνη κατάλληλον, νόμῳ τε θείῳ καὶ ἀνθρωπίνῳ, κατὰ ταυτὸν 3 ἀσυγχύτως συγκεκροτημένον· καινὸν καὶ αὐτὸν, οὐχ ὡς μόνον ξένον τοῖς ἐπὶ γῆς καὶ παράδοξον, καὶ οὔπω τῇ φύσει τῶν ὄντων διεγνωσμένον, ἀλλὰ καὶ χαρακτῆρα καινῆς τοῦ καινῶς βιώσαντος ἐνεργείας. Εν θεανδρικὴν τυχόν προσηγόρευσεν ὁ τῷ μυστηρίῳ τούτῳ κλήσιν ἐπινοήσας ἁρμόδιον, ἵνα δείξῃ τὸν κατὰ τὴν ἀπόῤῥητον ἔνωσιν τῆς ἀντιδόσεως τρό που, κατ' ἐπαλλαγήν τὰ φυσικῶς ἑκατέρῳ μέρει τοῦ Χριστοῦ προσόντα θατέρω πεποιημένον, χωρίς τῆς ἑκατέρου μέρους προς θάτερον κατὰ τὸν φύσει Θεανδρικὴν, ο καινότης, 38 συμφυείας ὡς κἂν ει οὐ διπλῆν οὐδὲ πλάστης εἴπῃ Οὔτε γὰρ τῇ σαρκὶ 16 κατ' αὐτὸν 33 ἐκαίνησε
8. novit quomodo Deus incarnatur, et tamen manet Deus? quomodo maneat Deus verus, et verus homo, ostendens se vere esse utrumque naturali exsisten tia, et per alterutrum utrumque in neutro alteratus? Hæc fides sola capit, silentio venerans Verbum, cujus naturæ nulla in rebus creatis oratio respon del. dei-virilem, addidit, non quod intelligat vel simplicem operationem, vel reipsa compositam, nec adhuc eam quæ solius nudæque esset deitatis, aut solius et meræ humanitatis, aut postremo naturæ cujusdam composite, quæ media esset inter duo extrema: sed eam quæ naturalis sime competeret Deo inhumanato, hoc est qui per fecte factus cst homo. Rursus unam dixit, non tamen ita ac si nova ‹ operatio non posset intelligi nisi per, unam,» ut nonnullis placet; nam ad qua litatem, non vero ad quantitaten «inno valio, pertinet, quoniam naturam necessario in ducit talem; nam omnis nature definitio petitur ab ejus essentialis operationis ratione, quam duplicen esse ne is quidem dixerit qui tragelaphorumi fabu las amplectitur. imo, hoc dato, talis qui fuerit, una tantum operationé, eaque naturali præditus, quo modo per eam et miracula et passiones ostendit, quorum ratio naturaliter multum diversa est, quin habitus corruptionem privatio consequatur. Nihil enim est quod una eademque operatione contraria potest efficere, si mancat intra suæ naturæ termi num et rationem. Quapropter non est fas affirmare de Christi deitate et carne unam simpliciter et na turalem operationem, si modo idem non sit penes qualitatem naturalem deitas et caro. Hoc enim pacto et unam naturam affirmabimus, et trinitas fiet quaternitas. Filius enim idem erat Patri èt Spiritui per unitatem essentiæ, sed non fuit idem carni per unionem, etiamsi vivificam eam fecit, cum eanı sibi uniret; habuit enim ea in se adhuc mortalem sor tem. Et ipse Christus naturæ mutabilis fuisse repe rietur; etiam carnis essentiam in id quod non erat mutavit, et unionem cum natura identidem conci liavit. Consideremus enim dei-virilen operationem, qualis apparuit; certe non sui, sed nostri gratia hic versatus est, naturamque ad supernaturalem conditionem evexit. Jam politia est vita secundum naturæ leges traducta; et Christus natura est du plex: merito igitur vitam suam ostendit legi divinæ et legi humanæ congruentem, et ad utramque sine confusione contemperatam. Nova vita fuit, non tan tum incognita et mira eorum respectu qui in terris tunc erant et adhuc rerum natura incomperta, verum etiam quoniam character crat novæ cujus dam operationis, ejus qui novo ritu vivebat. Hanc forte qui primus huic mysterio appellationem con venientem excogitavit, «dei-virilem dixit, ut osten deret modum illum communicationis in inefalili ed. Gal. Uti constanter. ed. Gal. ed. Gal. cod. Gud. " ed. Gal. 83. Verba non comparent in ed. Gal ed. Gal. 35 wy om. ed. Gal. ed. Gal.
col. 1059–1060page 12 of 177
PG 91:1059μάχη πρὸς αὐτὸν ἀεὶ βλέπειν, καὶ τὴν συν εξευγμένην ἀσθένειαν παιδαγωγίαν εἶναι τοῦ ἀξιώματος Τούτοις τινὲς ἐντυγχάνοντες τοῖς λόγοις, μηδένα, ὡς ἔοικεν, ὑπὲρ τοῦ πονεῖν τῆς ζητήσεως ἕνεκεν τοῦ ἀληθοῦς μισθὸν ἐκδεχόμενοι, πρὸς τὸ εὔκολον καὶ πολλὰς ἔχον ἤδη ἐκ τῶν Ἑλληνικῶν δογμάτων τὰς ἀφορμὰς καταφεύγουσι, φάσκοντες τήν τέ ποτε οὖσαν κατὰ τὸ δόξαν αὐτοῖς τῶν λογικῶν ἑνάδα καθ᾿ ἣν συμφυεῖς ὄντες Θεῷ τὴν ἐν αὐτῷ μόνην ἔχομεν” καὶ ἵδρυσιν, προσέτι γε καὶ τὴν γενομένην κίνησιν, ἐξ ἧς σκεδασθέντα διαφόρως τὰ λογικά πρὸς γένεσιν τοῦ σωματικοῦ τούτου κόσμου τὸν Θεὸν ἰδεῖν παρεσκεύασαν, χάριν τοῦ ἐνδῆσαι αὐτὰ σώμασιν ἐπὶ τιμωρίᾳ τῶν προημαρτημένων, διὰ τού των αινίττεσθαι τῶν λόγων νομίζοντες τὸν διδά σκαλον. 'Αλλ' ἡγνόησαν ὡς ἀδύνατα ὑποτίθενται καὶ τῶν ἀμηχάνων καταστοχάζονται, καθὼς προϊών μετὰ τοῦ εἰκότος ὁ ἀληθὴς ἀποδείξει λόγος. Εἰ γὰρ τὸ θεῶν θεῖον] ἀκίνητον, ὡς πάντων πληρωτικόν, πᾶν δὲ τὸ ἐκ μὴ ὄντων τὸ εἶναι λαβὸν καὶ κι νητὸν, ὡς πρός τινα πάντως φερόμενον αἰτίαν, οὔ πω δὲ οὐδὲν κινούμενον ἔστη, ὡς τῆς κατ' ἄφεσιν κινήσεως τὴν δύναμιν μήπω τῷ ἐσχάτω προσαναπαῦσαν ὀρεκτῷ οὐδὲν γὰρ ἐστᾷν ἄλλο τὸ φερόμενον κατὰ φύσιν πέφυκεν ἢ ἐκεῖνο δειχνύμενον), οὐδὲν ἄρα κινούμενον - ἔστη, ὡς τοῦ ἐσχάτου μήπω τυχόν ὀρεκτοῦ· ἐπεὶ μηδ' ἐκεῖνό πω φανὲν τῶν περὶ αὐτὸ φερομένων τὴν κίνησιν ἔστησεν. Εἰ δὲ τοῦτό ποτε γεγενῆσθαι ἐξ ἐπιτάγματος κελεύουσι, καὶ τῆς ἐν τῷ ἐσχάτῳ καὶ μόνῳ ὀρεκτῷ ἱδρύσεώς τε καὶ μονῆς παρακινηθέντα τε τὰ λογικὰ τὸν σκεδασμὸν ἔλαβεν, ἵνα μὴ λέγων ερεσχελῶ, τίς ἡ ἀπόδειξις, τὰς αὐτὰς ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς ἐπ' ἄπειρον ἕξειν * τὰ λο γικὰ μετεμπτώσεις ἐξ ἀνάγκης εἰκότως ὑποθήσονται. Οὗτινος γὰρ διὰ τῆς πείρας καταφρονεῖν ἅπαξ δεδύνηνται, καὶ εἰς ἀεὶ δυνήσεσθαι οὐδεὶς ὁ κωλύσων ἔσται λόγος. Τοῦ δὲ οὕτω φέρεσθαι τὰ λογικὰ καὶ μηδεμίαν ἔχειν ἢ ἐλπίζειν βάσιν ἀμετάθετον τῆς ἐν τῷ καλῷ παγιότητος, τί ἄλλο γένοιτ' ἂν ἐλεεινότερον; Εἰ δὲ δύνασθαι μὲν φαῖεν, μὴ βούλεσθαι δὲ, διὰ τὴν γενομένην πεῖραν τοῦ ἐναντίου, καὶ οὕτως οὐ δι' ἑαυτὸ, ὡς καλὸν τε, ἀλλὰ διὰ τὸ ἐναντίον τὸ καλὸν αὐτοῖς ἔσται ἐξ ἀνάγκης στεργόμενον, ὡς οὐ φύσει ἢ κυρίως δν ἐραστόν. Πᾶν γὰρ ὁ μὴ δι ἑαυτὸ ἀγαθόν ἐστι καὶ ἐραστὸν καὶ πάσης ἑλκτικὸν κινή σεως οὐ κυρίως καλόν. Καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲ καθ εκτικὸν εἰκότως τῆς τῶν ἐπ' αὐτῷ ἡδομένων ἐφέσεως, ἀλλὰ καὶ χάριν λοιπὸν ὁμολογήσαιεν ἂν τῷ κακῷ (ι) το είχομεν Το περικινηθέντα * Έξιν * ἑαυτὸ τὸ ὡς καλὸν ΝΟΤΑ. Επόντος. προκινηθέντα.
ciendum, et conjunctam infirmitatem nutrituram esse dignitatis?» [leg. Hæc quidam consequentes verba, nullamque, nt oportet, pro labore inquirendæ veritatis mercedem jam ex Græcorum doctrinis occasiones, confugiunt, accipientes, ad id quod facile est et multas habet dicentes quamdam exstitisse, ut eis visum est, ratiouabilium unitatem, per quam cognati sumus Deo, mansionemque in ipso habebamus et collo calionen. Adhuc vero et factum motum, ex quo dispersa sunt differenter rationalia ad generationem corporalis hujus mundi, Deumque noscens pre paratam gratiam, ligare ea corporibus in ultionem eorum quæ ante commissa sunt, et hoc per hæc insinuasse verba arbitrantur magistrum. Sed igno rant quomodo impossibilia sequuntur et inoppor tuna considerantur, sicut procedens posthac, Dous immutabilis est, utputa omnium plenitudo, consequensque ac vera approbabit ratio. Si enim omne autem quod ex non exsistentibus esse accipit movetur, merito ad quamdam omnino fertur cau sam; nondum vero quod movetur stat, jure extremo ad quietenı virtutis motæ, quæ secundum deside quod fertur secundum naturam, consuevit, quan rium est, nondum largito: niki enim aliud sistere, illud ostensum: nullum itaque motum stat, utpote novissimo nondum fortassis viso, quoniam neque illud alicubi apparens eorum quæ circa se feruntur motum stabilitavit. Si autem hoc aliquando fuisse ex præcepto jubent, et ex, in novissimo videlicet et permanenti dato, cellocatione et mansione permolata (n) rationabilia dispersionem acceperunt, ut non superflua dicam, qualis approbatio, eosdem in se ipsis in infinitum habitum rationabilia lapsus ex necessitate juste sustinebunt. nullo enim per experimentum spernendi semel corroborantur, ne que in æternum corroboratum iri ulla prohibens erit ratio. Ferri vero sic rationabilia, et nulla'n habere vel sperando basim, immobilem in bono fzura, quid aliud feret miserabilius? Si vero posse quidem dixerint, nolle vero, nisi per factu contrarii experimentum, et sic non per se ipsum ut bonum, sed per contrarium, erit eis bonum ex necessitate amabile, quomodo non ex natura aut proprie, quod est amabile, est. Omne enim quod non per se ipsum bonum est et amabile, et omnem ad se non attrahens motum, non est proprie bonum. Ac per hoc neque attrahet juste delectantium se desi ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. (f) Hæc non tam corrupta quam non bene intel lecta a Scoto, adeoque male conversa ita refingas Ex quo differenter dispersa rationalia, ad procrean dum hunc corporalem mundum, Deum videre conata sunt, ea de causa quod ipsa corporibus ligasset, in corum quæ antea peccaverunt vindicationem. (m) Verte um verisimilitudine. Legerat Scotus (Gale.) (n) Permotata, forte Hic nihil vidit Erigena. Et pene omnia in boc capite pervertit; quibus tamen notandis, quoniam plura sunt, su persedeo. (Gale.) Idem ibid. cap. 7, p. 261, tóm. 1, Opp. ed. Bened.
col. 1061–1062page 13 of 177
PG 91:1061καταφατικήν εἰ ἀποφατικὴν θεολογίαν, αποφατικὴ ἀποφατική καταφατική ΕΚ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ. Πρὸς Ἰωάννην ἀρχιεπίσκοπον Κυζίκου Μάξιμος ἐν Κυρίῳ χαίρειν. Ἐπαινοῦνται μὲν, καὶ τυχὸν δικαίως, παρὰ πάν των τῆς φιλομαθείας ἕνεκεν οἱ προθυμότεροι τῶν καλῶν ἐρασταὶ καὶ τῆς ἐπ' αὐτοῖς ἐπιστήμης ἐπιμε θηταὶ σπουδαιότεροι τοῖς κρείττοσι καὶ τῶν κρειττό των διδασκάλοις προσιόντες, ὅτι δι' ἐρωτήσεως τὴν γνῶσιν τῶν ἠγνοημένων καὶ τὴν ἐπιστήμην ἀνεπαισχύντως λαμβάνοντες σφᾶς αὐτοὺς ἀγνοίας καὶ
DOMINO GLORIOSISSIMO PIISSIMOQUE DIVINA PROVIDENTE ATQUE ADJUVANTE GRATIA JUANNES EXTREMUS SERVORUM VESTRORUM PERPETUAM IN CHRISTO SALUTEM *. Hoc opus Maximi monąchi et abbatis, quod, sanctissimo atque beatissimo archiepiscopo Kyzico (a) Joanne postulante, de quorumdam in sermonibus beatissimi Gregorii theologi Ambiguorum, hoc (b) est intellectu difficilium, explanationibus composuit, de Græco in Latinum vobis jubentibus edidi; difficillimum prorsus, orthodoxissime regum, servulo vestro, imbecilli valde etiam in Latinis, multo magis in Græcis, laborem in junxistis. Insuper etiam accelerare veluti erudito utriusque lingua citoque perficere imperastis. Sed pro viribus ingenioli mei ct acceleravi, et divina ducente ac largiente gratia, ad finem usque perduxi. Fortassis autem qualicunque apologia defensus, non tam densas subierim caligines, nisi viderem præfatum beatissimum Maxi mum sæpissime in processu sui operis obscurissimas sanctissimi theologi Dionysii Areopagitæ sententias, cu jus symbolicos theologicosque sensus nuper vobis similiter jubentibus transtuli, introduxisse, mirabilique modo dilucidasse, in tantum ut nullo modo dubitarem divinam clementiam, quæ illuminat abscondita tenebrarum, sua ineffabili providentia hoc disposuisse, ut ea quidem quæ nobis maxime obstrusa in prædictis beati Diony sii libris, aut viz pervia, sensusque nostros fugere videbantur, aperiret, sapientissimo præfato Maximo luci dissime explanante. Exempli gratia, ut pauca de pluribus dicam, quomodo causa omnium, quæ Deus est, una sit simplex ac multiplex; qualis sit processio, id est multiplicatio divinæ bonitatis per omnia quæ sunt, a summo usque deorsum, per gengralem omnium essentiam primo, deinceps per genera generalissima, deinde per genera generaliora, inde per species specialiores usque ad species specialissimas per differentias proprieta tesque descendens. Et iterum, ejusdem, divinæ videlicet bonitatis, qualis sit reversio, id est congregatio, per cosdem gradus ab infinita eorum quæ sunt variaque multiplicatione usque ad simplicissimam omnium unita tem, quæ in Deo est et Deus est, ita ut et Deus omnia sit et omnia Deus sint. Et quomodo prædicta quidem divina in omnia processio ȧvalutix dicitur, hoc est resolutio, reversio vero twats, hoc est deificatio. Et qua ratione quæ sunt maxima multiplicatione, minima sunt virtute; quæ vero minima multiplicatione, ma sima virtute. Quid dicam in quibus maxime prædici beati Diony sii Areopagitæ profundissima divinissimaque admiranda est disputatio? Quam clare pulchreque aperit, quo modo, cum inter se oppositæ valdeque contrariæ videantur, ad unum tamen consensum perveniunt, ut dum una neget, altera confirmet, utrumque in utraque contineatur; ita fit ut et xaraçarıxħ non confirmet quod abnegat, neque abneget quod affirmat. Et non solum has duas ma ximas theologiæ partes in Deo, sed etiam in omni creatura esse manifestissimis declarat exemplis; per eas namque ordines cœlestium essentiarum et discernuntur et ordinantur. Et qua ratione Deus dicitur movere et moveri, dum sit immutabilis; et quod nec sensibilia per sensum Deus sentiat, nec intelligibilia per intelle ctum, nec sensibilia per intellectum, nec intelligibilia per sensum, sed omnia in æternis suis rationibus con templatur. De unitate quoque trium divinarum substantiarum, deque tribus substantiis`divinæ unitatis ve luti mysticissimo mirabiliter disputat senario; et multa alia, quæ studiosus præsentis operis lector inve niet. Eusebestate (c) igitur regum, opus quod ad communem catholicæ fidei illuminationem jussistis fieri, altissimæ auctoritatis vestræ judicio non respuatis roborari, et inter similia sanæ doctrinæ instrumenta re cipi, cum ex præclarissimis Græcorum fontibus non dubitetis derivari; in quibus si quid incognitæ adhuc nobis doctrinæ inveniatur, auctoribus ipsis est deputandum, quia nemo aliud in hoc opere recte mihi debet tribuere, nisi solummodo simpliciter transtulisse. Sanctissimo ac beatissimo archiepiscopo Cyzici Joanni Is get as operis titulus. Nam Scholia aliud opus est hujus Maximi. Horum Ambiguorum ipse meminit Maximus p. 15 tomi II Opp. editorum; Maximus humilis monachus salutem“. Laudantur quidem, et fortassis juste, ab omnibus qui bona propter studium doctrinæ promptiores amant, et disciplinam, quæ in eis est, sollicitiores cogitant, ad meliores et meliorum magistros acce dentes, quia per interrogationem sapientumn disci plinam reverenter accipientes, se ipsos ab ignoran tia et imperitia et earum opprobrio liberant. Vos meminit Photius, meminit Baronius et in codicibus Vaticanis servari testatur. (Gale.) (c) Eadem manu in marg. scriptum reperi Piis sime. Credo Scotum Græca affectasse, ut alibi. Id. * Exstat hæc epistola inter Opera Joannis Scoti (nostræ Patrologiæ Latina tom. CXXII, ex recensione Joannis Henr. Floss, Bonnensis). Porro ex utriusque editionis collatione multa restituimus quæ correctoris Halensis cæcu ¡iertem oculúm fugerant. EDIT. ** Joanne Scoto interpreto.
col. 1063–1064page 14 of 177
PG 91:1063Ὑμᾶς δὲ τὶς ἂν ἀξίως ἐπαινέσειε λόγος; ἢ τίς ἀν θρώπων κἂν διανοίᾳ περιλαβεῖν ὑμῶνες τὸ τῆς ἀρε τῆς μέγεθος ἱκανὸς εὑρεθήσεται; "Οτι δόκιμοι λογι κῶν προβάτων ποιμένες υπάρχοντες, καὶ πρὸς τὴν ἄνω μάνδραν φωναῖς σύριγγος πνευματικῆς ἀνάγειν τε καὶ ἐπάγειν εἰδότες, οἷα " δὴ τῆς ἀνεφίκτη τοῖς ἄλλοις τῶν θείων μυστικῆς γνώσεως τὴν ἕξιν προειληφότες· καθ᾿ ἣν τῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας ἀξίως πεπιστωμένοι (116 6) τοὺς οἴακας νηός του που επιστημόνως ιθύνετε, μετὰ τοῦ φόρτου τῆς πίσ στεως καὶ τῆς τοῦ κατὰ Θεὸν βίου εὐπρεπείας, προς τὸν λιμένα τοῦ θείου θελήματος, μηδὲν τῶν κατά τὴν θάλασσαν τοῦ βίου πειρασμῶν παραβλαβεῖσαν. Περὶ τῶν ἐγνωσμένων ὑμῖν, ὧν καὶ ἐξηγητὰς ὑμᾶς ἀπειρίας καὶ τοῦ κατ᾿ αὐτὰς ὀνείδους ἐλευθεροῦσιν. κατέστησεν ὁ Θεὸς, οὐ μόνον τοὺς σοφωτέρους, εξα περ τις ὑμῶν ἐστιν ὅλως κατὰ τὴν γνῶσιν ἀνώτερος, ἀλλὰ καὶ τοὺς μηδενὸς ἀξίους καὶ παντελῶς παντός ἀπείρους μαθήματος, πίστει τοῦ εὑρεῖν τι, καθώς ειώθατε, καὶ παρὰ τοῖς ἀσήμοις ἐπίσημον ἐρωτάν οὐχ ἡγεῖσθε ἀνάξιον. Διὸ κἀγὼ δεξάμενος τὴν τιμίαν ὑμῶν ἐπιστολὴν τὸν περὶ ἑκάστου τῶν ἀπορηθέντων ὑμῖν σε κεφαλαίων ἐν τοῖς τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγους λόγοις, περὶ ὧν ἐφιλοπονοῦμεν ἡνίκα σὺν ἀλλήλοις ἦμεν, ἀποδοθέντα τὸ τηνικαῦτα λόγου γραφῇ καταθεμένῳ στείλαι ὑμῖν κελεύουσαν, ὑμᾶς μὲν εἰκότως τῆς ἀρετῆς ἐθαύμασα καὶ τῆς κατ' αυτ τὴν χριστοπρεποῦς ὑμῶν πτωχείας σε τὸ παμφαές καὶ ὑψηλὸν ἀνύμνησα, μᾶλλον δὲ τὸν κατὰ πάντα τρόπον δι' ὑμῶν τε καὶ ἐν ὑμῖν δοξαζόμενον Κύριον, τὸν καὶ ποιήσαντα ὑμᾶς καὶ τὴν πρὸς τὸ ἀξίους απ τοῦ γενέσθαι χαρισθεῖσαν ὑμῖν δύναμιν τοῖς ἑαυτοῦ ἰδιώμασι δι' αὐτῶν τῶν ἔργων καὶ τῆς ἀληθείας ἀριδήλως ὡραῖσμένην ἐκφαίνοντα, μέχρις ἐμοῦ τοῦ μικροῦ καὶ μηδενὸς ἀξίου καὶ ἀμαθοῦς καὶ πάσης γυμνοῦ παντάπασιν ἀρετῆς καὶ γνώσεως. Περὶ τού του ταπεινωθέντας θεώμενος ἐμαυτὸν δὲ (117 4) καταδέξασθαι ὑμῶν τὸ ἐπίταγμα κατὰ δύναμιν έδια σάμην, μηδένα τοῦ προπετής νομισθῆναι τοῖς πολύ λοῖς ὑμῶν χάριν ποιησάμενος λόγον· ἀλλὰ καὶ ὑμεῖς τὸν προσφιλῆ καὶ ἐράσμιον τῆς εὐπειθείας με σθὸν ἀντιλαβεῖν ἐκδεχομένῳ τὰς ὑμετέρας ἐκτενείς εὐχὰς συνήθως χαρίσασθε, ὅπως Χριστὸς ὁ Θεός, ή ἑτοίμη τῶν φοβουμένων αὐτὸν βοήθεια, έλθοι να μοι τῷ λόγῳ σύμμαχος, μᾶλλον δὲ τὸν τοῦ λέγειν ὅλον εὐσεβῶς ὡς Λόγος χορηγήσει λίγον. Ἀξιῶ δὲ ὑμᾶς ἐντυγχάνοντας, μὴ τὴν κεκομψευμένην ἐπιζητεῖν πρὸς ἐμοῦ λέξιν, τοὺς περικομποῦντας τὴν ἀκοὴν λόγους οὐκ ἔχοντος, καὶ ταῖς περιέργοις τυμαῖς ἐμπεριηγήτους ποιεῖν ἀγνοοῦντος. Ατριβής γὰρ ἂν τῶν τοιαύτων μαθημάτων, καὶ τῆς ἐπ' αὐτοῖς μελέ της άπειρος τυγχάνων, ἀγαπητὸν ἡγοῦμαι καὶ ἐπ επανάγειν οἷαν. οι ἡμῖν σε Θεολόγου Γρηγορίου 68 καὶ τὸ παμφαὲς κατ' αὐτὴν χρι στο πρεποῦς ὑμῶν πτωχείας * τῶν 65 ἀσέμνους. ἔλθῃ ἰδίοις,
autem quis digne laudarit sermo? aut quis homi num, etsi diligentiæ experimentum accipiens, ve stræ virtutis magnitudinem idoneus inveniet? Quia probabiles ovium rationabilium pastores dum sitis, et ad supernum ovile vocibus fistulæ spiritualis eas ducere et introducere nostis, singularem, multis impossibilem, mysticæ divinorum scientiæ habitu dinem præoccupastis, per quam Christi Ecclesiæ digni fidelesque gubernacula, navis in modum, disciplinate dirigitis, eum onere fidei, divinæque conversationis decore ad portum divinæ voluntatis, per mare sæculi tentationibus illæsam. De his au tem, quæ vobis cognita sunt, quorum etiam magi stros vos constituit Dominus, non solum sapientio res, si quis (d) vestrum est omnino secundum scientiam superior, sed et nullo dignos, et penitus omnis imperitos doctrinæ, fide inveniendi quid nobile etiam apud (c) immundos, sicut soliti estis, indignum interrogare non ducitis. Ac per hoc acci piens et ego venerabilem vestram epistolam, scri bere vobis jubentem de unoquoque dubiorum (/) vobis capitulorum in sancti theologi Gregorii ser monibus, de quibus studium habebam, quando cum convenientibus eram, redditam tunc rationem scripturæ commendo. Vos quidem merito virtutis miratus sum, et in ipsa claram atque excelsam Christo placentem vestram hospitalitatem laudavi, magis vero per omnem modum per vos et in vobis glorificatum Dominum, qui fecit vos ad hoc dignos Deri, donatamque ab ipso virtutem, qui suis (g) ser vis per vestra opera veritatis aperte pulchritudinem G manifestat, usque ad me parvum, et nullo dignum, et indoctum, et omni nudum omnino virtute et scientia. Ac per hoc humiliatos considerans, me ipsum accipere vestrum præceptum secundum vir tutem compuleram, dunr in nullo temerarius asti mabor multis vestri gratia faciens sermonem, sed et vos gratam et amabilem òbaudientiæ mercedem accipere exspectanti vestras videlicet orationes in tentas consuete donabitis, ut Christus Dominus, qui est paratum timentium se adjutorium, veniat mibi sermonis adjutor; magis autem dicendo totum pie, ut Verbum largiatur verbum. Posco autem vos postulantes, ne ornatam quæratis a me dictionem, qui ornantes auditum sermones non habeo, et curiosis (h) bombis ambitus facere ignoro. Talium enim doctrinarum dum sim inscius, et curæ, quæ in cis est, magnitudinem non constituens, dilectis simum reor atque optabile, si sensum magni hujus et sancti magistri, etsi confusa explanatione, et hoc aliquantulum considerarim, non tamen multiplici versu expositionem honorificando. Theologus enim Scotus male legit se Hac imperite vertit Scotus, quod cuilibet patet. (Gale). * ed. Gal. (Gale.) ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. abest ab ed. Gal. (d) Verte vobis. (Gale.) (e) Credo legerat (Gale.) (Lege nobis. (Gale.) ed. Gal. Scotus legisse videtur quod ineptum.ld. (h) Quid hic Scotus legerit incertum. Topal quid sint explicat Hermogenes ". ", ue Formis. (Gale).
col. 1065–1066page 15 of 177
PG 91:1065ευκτόν, εἰ τῆς διανοίας τοῦ ἁγίου τούτου καὶ μεγάλου διδασκάλου, κἂν ἐν χυδαίᾳ φράσει, καὶ τοῦτο ποσῶς, καταστοχάσαιμι, μήτι δὲ τῷ πολυστίχῳ τῶν ἐξηγήσεων ἐπισκήπτειν. Ο Θεολόγος γὰρ οὗτος ἀνὴρ, ὡς ἴστε, βραχυλόγος ὑπάρχων καὶ πολύνους ἀνάγκην δίδωσι τῷ ἐξαπλοῦν βουλομένῳ τὸν αὐτοῦ σκοπόν, κἂν ὁ ῥητορικώτατος ᾗ καὶ φιλοσοφώτατος, διὰ πολλῶν ἰέναι, καὶ μάλιστα ἐμοὶ τῷ ἰδιώτῃ· εἰ δ' ὑμᾶς συνήθως ὁ θεοφιλής ανακινήσοι ζῆλος πρὸς τὸ σύντομον ἅμα καὶ εὐφραδὲς τὰ γραφόμενα μετα κομίσαι, ἢ καὶ τὸν νοῦν ὅλον διορθώσασθαι πρὸς τὸ υψηλότερον, μισθὸν αὐτοτελή λήψεσθε, τὰς τοῦ θεοτ φόρου πρὸς τὸν Δεσπότην τῶν ὅλων εὐχὰς, ἅτε μὴ συγχωρήσαντες αὐτοῦ τὰ θεῖα καὶ ὑπερ φυῆ νοήματα ταῖς ἀποτεύκτοις σ' καὶ χαμαιπετέσιν ἐπιβολαῖς παρασύρεσθαι. ᾿Ακολούθως δὲ τῇ ὑμετέρᾳ Επιστολῇ τὴν περὶ ἑκάστου κεφαλαίου ποιησάμενος ζήτησιν κατεθέμην τῷ γράμματι, χρηστοὺς καὶ φιλανθρώπους ὑμᾶς τῶν λεγομένων κριτὰς γενέσθαι παρακαλῶν. Ἐκ τοῦ περὶ φιλοπτωχίας λόγου, εἰς τὸ, «Φεβ δομαι ὡς συνεργοῦ, καὶ οὐκ ἔχω πῶς φύγω τὴν ἐπανάστασιν, ἢ πῶς μὴ ἀπὸ Θεοῦ πέσω βαρηθεὶς ταῖς πέδαις κατασπώσαις ἢ κατ εχούσαις εἰς ἔδαφος» Οὐ ταυτὸν τῷ κατασπᾶσθαι τὸ κατέχεσθαι νενόηται τῷ μακαρίῳ τούτῳ ἀνδρι, μὴ οὕτω νομίσῃς, δου κιμώτατε, είπερ τί σοι νοεῖν τῆς αὐτοῦ μεγαλονοίας ἄξιον διεσπούδασται· ἐπεὶ περιττός οὕτω τοῖς λόγοις καὶ τὸν νοῦν τῷ λόγῳ μὴ ἐφιστάμενον ἔχων ἀναφανήσεται, εἴπερ μὴ πάσῃ συλλαβῇ σχεδόν τὴν πρέ πουσαν ἐνθέμενος ἔννοιαν πρὸς τὰ κάλλιστά τε καὶ χρήσιμα τοὺς ἐπαδοὺς ὁδηγεῖν παντί τρόπῳ διεγνωκέναι ὑποληφθῇ. Οὐχ οὕτω δὲ ταῦτ᾽ ἔχει, πόθεν; ἀλλὰ καὶ νῷ λόγον σοφῷ συνίστησι, καὶ λόγῳ ὑψηλῷ νοῦν ἐφίστησιν ὑψηλότερον, ἵν᾽ ὑψηλὸς ὑψηλῷ διαγγέλληται, καὶ τῆς ἀληθείας ποσῶς δι' ἀμφοῖν τὸ τέως τοῖς πολλοῖς ἢ καὶ πᾶσιν ἀνεπίβατον μέγεθος διαδειχθῇ κ. Ινα δὲ φανερὸν ἅπαν ἡμῖν γένηται τῶν λεγομένων τὸ αἴνιγμα, αὐτὰ ὡς ἔχει τοῦ μακαρίου σκοπήσωμεν τὰ ῥητά. Φείδομαι, φησὶν, ὡς συν εργοῦ, καὶ οὐκ ἔχω πῶς φύγω τὴν ἐπανάστασιν, ἢ πῶς μὴ ἀπὸ Θεοῦ πέσω, βαρηθεὶς ταῖς πέδαις, κατασπώσαις ἡ κατεχούσαις εἰς ἔδαφος. Ταῦτ᾽ εἰπὼν οὐχ ἑαυτῷ πάντως, ἀλλὰ δι᾿ ἑαυτοῦ τῷ κοινῷ τῆς ἀνθρωπότητος διαλέγεται, εἰδὼς ὅτι πᾶς τις ὁ σωτηρίας ἐρῶν ἢ πράξει ή θεωρία πάντως προσε ανέχει. Ἀρετῆς γὰρ καὶ γνώσεως χωρὶς οὐδαμῶς οὐδεὶς πώποτε τυχεῖν σωτηρίας δεδύνηται. Εἴπερ οὖν τῶν διὰ θεωρίας, φησὶ, Θεῷ προσεδρευόντων καὶ τοῦ μακαρίου κάλλους κατατρυφώντων καθέστηκα εἷς, εἰρήνην ἔχων παντάπασι καὶ ἁγιασμόν, ὡς ἐμε σε μήτι δὲ μήτε δὲ, μήτε, απευκτοῖς. σ' διδαχθῇ
iste vir, sicut scitis, brevis sermonibus dum sit, et multus intellectu, necessitatem dat explanare vo lenti ejus intentionem, etsi facundissimus et sapien tissimus (i) in multis sit, et magis mihi indocto. Si vero vos consuete Deo amabilis moverit zelus, dum ad breve simul ac planum ea, quæ scripta sunt, deferimus, nos magis quam totum intellectum eri gimus ad id quod excelsius est, mercedem per se perfectam accipietis, Deiferi illius scilicet ad Domi num omnium orationes, utpote non concedentes ejus divinos et supernaturales intellectus spretis ac vilibus tractari contemplationibus. Consequenter autem vestræ epistolæ per singula capita inquisi (117 6 ) tionem feci, et litteris commendavi, bonos atque misericordes vos eorum quæ dicta sunt judices fieri deprecans. Ex sermone de hospitalitate, in hoc: • Parco ut cooperatori, et non habeo quomodo ſugiam super ventum, aut quomodo non a Deo cadam, grava tus (j) pueris deripientibus aut detinentibus in terram.» Non id ipsum deripi quod est detineri visum est beato huic viro; neque sic arbitreris, probatissime, si quid tibi intelligere ipsius magnanimitate dignum sollicitudini sit. Nam superfluus verbis et intel lectum sermones supereminentem non habens ma nifestaretur, si non omni fere syllabae decentem inserens notitiam, ad pulcherrima et utiiia se quentes ducendo, ullo modo disceptandi re linqueretur. Non sic hæc habent se longe, sed et intellectui sermonem sapienter constituunt, et sermonem excelsum excelsus supereminet in tellectus, ut excelsus excelso annuntietur, et veritatis aliquantulum ex ambobus interim multis, aut etiam omnibus invia magnitudo ostendatur. Ut vero manifesta nobis sit omnis eorum quæ di cta sunt obscuritas, ipsa ut se habent beati consi derabimus verba: e Parco, inquit, ut cooperatori, et non habeo quomodo fugiam superventum, aut quomodo non a Deo cadam, gravatus pueris deri pientibus aut detinentibus in terram. › Hæc dicens non de seipso omnino, sed per scipsum de com muni humanitate disputat, videns quia omnis qui salutem amat, aut actioni penitus aut contempla tioni attendit. Absque enim virtute et scientia nullus ullo modo aliquando consequi salutem po tuit. Si ergo per contemplationem, inquit, collo catorum Deo et beata pulchritudine fruentium Rescripsi pro quod cod. Gud., vel quod ed. Gal. habet. • Eadem anti qua manus in marg. cod. Gud. emendationem adscripsit (i) In multis, verte fusius exspatiari. (Gale.) (i) Pueris, inscitissime. Verte compedibus, vincu lis. (Gale.) Nisi infra idem vitium occurreret, scri ed. Gal. pluram putarem corruptam, vertisseque Scotum pedicis. Greg. Naz. Or. de Paup. amore cap. 7, p. 261, tom. I, Opp. ed. Bened. PATROL. GR. XCl.
col. 1067–1068page 16 of 177
PG 91:1067εξο λά αυτόν ἁπλώσας Θεῷ, ἀδιαιρέτῳ κατὰ τὴν γνώμην ταυτότητι, τῷ τὰς ἀλόγους δυνάμεις τῆς ψυχῆς λο γίσαι τε πρεπόντως καὶ νῷ διὰ λόγου προσαγαγείν καὶ οἰκειώσασθαι, θυμὸν λέγω καὶ ἐπιθυμίαν, τὸν μὲν εἰς ἀγάπην, τὴν δὲ εἰς χαρὰν μεταβαλών, περ χαρᾶς ἴδιον τὸ σκιρτᾷν θεοπρεπῶς καὶ ἀγάλλεσθαι κατὰ τὸν ἐκ μήτρας προσκιρτήσαντα Ἰωάννην, τὸν μέγαν τῆς ἀληθείας πρόδρομόν τε καὶ κήρυκα, ἢ τὸν ἐπὶ τῇ καταπαύσει τῆς κιβωτοῦ τοῦ Ἰσραὴλ βασιλέα Δαβίδ. Ἐν μήτρα γὰρ (κἂν εἰ τραχὺς ὁ λό γος ὡς ἀτριβὴς τοῖς πολλοῖς, ἀλλ᾽ οὖν ἀληθὴς) καὶ ἡμεῖς καὶ ὁ Θεὸς Λόγος ἐσμὲν ὁ τοῦ παντὸς Ποιητής καὶ Δεσπότης, ἐν τῇ παρούσῃ τῆς ζωῆς καταστάσει, ὁ μὲν ἀμυδρῶς ὡς ἐν μήτρα, καὶ μόγις τῷ αἰ σθητῷ τούτῳ κόσμῳ διαφαινόμενος, καὶ τοῦτο τοῖς κατὰ Ἰωάννην τῷ πνεύματι, οἱ δ' ἄνθρωποι, ὡς ἐκ μήτρας τῆς ὑλικῆς περιστάσεως, κἂν ποσῶς τὸν ἐν τοῖς οὖσιν ἐγκρυπτόμενον διαβλέποντες λόγον. Καὶ τοῦτ᾽ ἄνπερ ὦσι ταῖς Ἰωάννου αὐχοῦντες χάρισι. Πρὸς γὰρ τὴν ἄφατον τοῦ μέλλοντος αἰῶνος δόξαν τε και λαμπρότητα καὶ τὴν τῆς κατ' αὐτὸν ζωῆς Ιδιότητα μήτρας (118 6) οὐδὲν διαφέρει ζόφῳ περι κεχυμένης συγκρινομένη ἡ παροῦσα ζωή, ἐν ᾗ δι' ἡμᾶς τοὺς νηπιάσαντας ταῖς φρεσὶ καὶ ὁ Θεὸς Λόγος τέλειος ὢν καὶ ὑπερτελής, ὡς φιλάνθρωπος, ἐνηπίασεν. Είπερ οὖν, ὡς εἴρηται, τοιοῦτός τις ὑπάρχω,. καὶ τῆς ἐφικτῆς ἀνθρώποις κατὰ τὴν παροῦσαν ζωήν επέβην θείας ἀκρότητος, ἀμελήσω δὲ τῆς θεοειδοῦς ἔξεως, ἐμαυτὸν πρὸς τὴν τοῦ σώματος εκουσίως επικλίνας στοργήν, κατεσπάσθην βαρηθεὶς ταῖς πέτ δαις, ήτοι ταῖς φροντίσι, καὶ ἀπὸ Θεοῦ ἔπεσον, ὡς τὴν περὶ μόνης τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν μέρι μνάν τε καὶ ζήτησιν ᾧ το μή θέμις ἦν, τῇ γηίνη λέγω ζωῇ, προσνείμας, καὶ ταῖς αἰσθήσεσι συμφέρεσθαι μᾶλλον, ἢ πρὸς Θεὸν φέρεσθαι τὴν διάνοιαν ἀνασχόμενος. Εἰ δὲ τῶν ἔτι διὰ τῆς πρακτικής που λεμικῶς κατὰ τῶν παθῶν ἁπλισμένος εἰμὶ, μήπω τῶν δι' αὐτῶν ἐλεῖν βουλομένων ἐχθρῶν καθαρῶς ὑπαλύξας τοὺς δόλους, καὶ στέρξω ἀδιακρίτως τὸ σῶμα, κατεσχέθην ὑπ' αὐτοῦ δῆλον, ὡς τὴν πρὸς αὐτὸ σχέσιν τοῦ δι' ἀρετῆς χωρισμοῦ προελόμενος, Κατασπάται οὖν ἄρα ὁ θεωρητικός άσχετος ήδη κατὰ τὴν ἔξιν γινόμενος τῷ σώματι, τῶν θείων ἀμελῶν θεαμάτων. Κατέχεται δὲ ὁ πρακτικὸς ὁ τῷ σώματι μαχόμενος, ἐνδιδοὺς τῇ πρὸς αὐτὸ πάλη, καὶ τοῦ ποιεῖν ὑπὲρ ἀρετῆς, ἥτις ἐστὶ ψυχής ἐλευθερία, τὸ δοῦλον εἶναι παθῶν ἐπιλεγόμενος. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τὸ, «Τίς ἡ περὶ ἐμὲ σοφία, καὶ τί τὸ μέγα τοῦτο μυστήριον; ἢ βού λεται μοῖραν ἡμᾶς ὄντας Θεοῦ, καὶ ἄνωθεν ρεύσαντας, ἵνα μὴ διὰ τὴν (119 α) αξίαν ἐπ αιρόμενοι καὶ μετεωριζόμενοι καταφρονώμεν τοῦ Κτίσαντος, ἐν τῇ πρὸς τὸ σῶμα πάλῃ καὶ Οι μεταβάλλων τι μοίραν μοίρας
unae constitutus sum, pacem habens in omnibus et sanctificationem, quippe me ipsum applicans Deo inseparabili per cognitionem similitudine, ir rationabiles virtutes animæ cogitando decenter, et menti ner rationem adducendo et familiares faciendo, urorem dico et concupiscentiam, eam quidem in charitatem, euin vero in gaudium mu tans; siquidem gaudii proprium est exsultare divi nitus et lætari, sicut præexsultavit ex matre Joan nes, magnus veritatis præcursor et prædicator; aut sicut, dum quiescere fecit arcam Israel rex David. In matre enim (etsi difficilis ratio, quippe invia multis, sed tamen vera) et nos et Deus Ver bam sumus, qui universitatis est factor et Dominus; qui quidem in præsentis vitæ statu occulte, velut in matre, et vix sensibilis huic mundo apparet, et hoc, his qui sunt secundum Joannem in spiritu; homines vero veluti ex matre, materiali videlicet circumstantia, etsi tantisper in his quæ sunt occul tum perspiciunt Verbum. Et in hoc fortassis sint qui gaudiis Joannis lætantur; ad ineffabilem namque futuri sæculi gloriam et claritatem, et vitæ quæ in ipso est proprietatem *, nil matris distat judicio lætantis comparata præsens vita, in qua propter nos infantes sensibus Deus, qui est Verbum perfectum et plus quam perfectum, ut misericors, infans factus est. Si ergo, ut dictum est, talis quis sum, possibili hominibus secundum præsentem vitam transitoriam in divina summitate, neglexero vero deiformnem habitum, me ipsum ad corporis libens inclinans desiderium, dereptus sum gravatus pue ris, id est caris, et a Deo cecidi, utpote de solo regno coelorum cogitationem et inquisitionem, cui non licebat, terrenæ dico vitæ, attribuens, et sen sibus conferendo, quam ad Deum ferendo animum dehonestans. Si vero adhuc per activam vitam bella tor contra armatas passiones sum, nondum per eas accipere volentium inimicorum pure effugiens dolos, et dilexero indiscrete corpus, detentus súm ab eo, videlicet ad illud habitum a virtute sepa rari præsumens. Deripitur itaque contemplativus, immoderatus jam per habitum adveniens corpori, divinarum negligens contemplationum: detinetur vers activus, corpori pugnans, datus ad ipsum lacta tioni, laborando pro virtute quæ est animæ libertas, servus esse passionum eligens. Ejusdem ex eodem sermone, in hoc, Quæ erga me sapienka, et quod magnum mysterium? An vult partem nos esse Dci, et desursum fluentes, ut non per dignitatem exaltati, et cælestia contemplantes despiciamus Creatorem in luctatione ac pugna que contra corpus est, ad ipsum semper aspi ed. Gal. 70 8 cod. Gud. ed. Gal., et cod. Gud. Infra fol. 122. b. co Cud. (k) Verte nihil a matre tenebris obvoluta. (Gale.)
col. 1071–1072page 17 of 177
PG 91:1071οἱ τοῦτο περιέποντες τὸ φρόνημα, ὡς δι' αὐτοῦ ἐστὶ αὐτῷ νητῶν (α) τὸ δέον διδαχθέντες καὶ τὴν ἐν τῷ καλῷ πῆξιν πῶς ἔχειν μεταμαθόντες καὶ γένεσιν αὐτὸ ἀναγκαίως εἴποιεν ἂν, εἴπερ ἑαυτοῖς στοιχεῖν διέγνωσαν, καὶ τῆς φύσεως αὐτῆς χρησιμωτέραν, ὡς τοῦ συμφέροντος κατ' αὐτοὺς οὖσαν διδακτικὴν, καὶ τοῦ πάν των τιμιωτέρου κτήματος, τῆς ἀγάπης λέγω, γεννητικὴν, καθ᾿ ἣν πέφυκε πάντα τὰ ἐκ Θεοῦ γινόμενα εἰς Θεὸν συνάγεσθαι μονίμως τε καὶ ἀπαρατρέπτως. Καὶ πάλιν, τῶν ἐκ Θεοῦ γενομένων νοητών τε (120 α) καὶ αἰσθητῶν ἡ γένεσις τῆς κινήσεως προ επινοεῖται. Οὐ γὰρ οἷόν τε πρὸ γενέσεως εἶναι κίο νησιν. Τῶν γὰρ γενομένων ή κίνησις, ή τε νοητών, νοητή, ἥ τε αἰσθητῶν, αἰσθητή. Οὐδὲν γὰρ τῶν γε νομένων ἐστὶ τὸ παράπαν τῷ καθ᾿ αὐτὸ " λόγω ἀκίνητον, οὐδ᾽ αὐτῶν τῶν ἀψύχων καὶ αἰσθητῶν, ὡς τοῖς ἐπιμελεστέροις τῶν ὄντων θεάμασιν ἔδοξε. κινεῖσθαι γὰρ πάντα ἔφασαν, ἡ κατ' εὐθεῖαν, ἢ κατὰ κύρ κλον, ἢ ἑλικοειδῶς. Πάσα γὰρ κίνησις τῷ ἁπλῷ καὶ τῷ συνθέτῳ περιέχεται τρόπῳ. Εἰ τοίνυν προεπινοεῖται τῆς ὧν ἐστι κινήσεως ἡ γένεσις, ἐπιθεωρεῖται δὴ το τῆς ὧν ἐστι γενέσεως ή κίνησις, ὡς μετ' αὐτὴν κατεπίνοιαν οὖσα. Ταύτην δὲ τὴν κίνησιν δύναμιν καλοῦσιν φυσικὴν, πρὸς τὸ κατ' αὐτὴν τέλος ἐπειγομένην, ἢ πάθος, ἤτοι κίνησιν, ἐξ ἑτέρου πρὸς ἕτερον γινομένην, τέλος ἔχουσαν τὸ ἀπαθές, ἢ ἐνέρ γειαν δραστικήν, τέλος ἔχουσαν τὸ αὐτοτελές. Οὐδὲν δὲ τῶν γενητῶν ἑαυτοῦ· τέλος ἐστὶν, ἐπειδὴ οὔτε αὐταίτιον, ἐπεὶ καὶ ἀγένητον καὶ ἄναρχον καὶ ἀκίνητον, ὡς πρὸς μηδὲν πῶς ἔχον κινηθῆναι. ἐκβαίνει γὰρ τῶν ὄντων τὴν φύσιν, ὡς οὐδενὸς ἕνεκεν δν, εἴπερ ἀληθῆς ὁ περὶ αὐτοῦ ὁρισμὸς, κἂν ἀλλότριος ᾗ ὁ λέγων. Τέλος ἐστὶν οὗ ἕνεκεν τὰ πάντα, αὐτὸ δὲ οὐδενὸς ἕνεκεν. Οὐδὲ αὐτοτελὲς, ἐπεὶ καὶ ἀνενέργητον, ὡς πλῆρες, καὶ ὡσαύτως καὶ μηδαμόθεν τὸ εἶναι ἔχον. Τὸ αὐτοτελὲς γάρ πως καὶ ἀναίτιον. Οὐδ᾽ ἀπαθές, ἐπεὶ καὶ μόνον καὶ ἄπειρον καὶ ἀπερίγραφον. Οὐ γὰρ πάσχειν πέφυκε καθόλου τὸ ἀπαθές, τῷ μήτ' ἐρᾷν ἄλλου, ἢ κινεῖσθαι πρὸς αρ λο τι κατ' ἔφεσιν. Οὐδὲν ἄρα τῶν γενητῶν & κινούμενον ἔστη, ὡς τῆς πρώτης καὶ μόνης αιτίας, ἐξ ἧς τὸ εἶναι τοῖς οὗτι περίεστι, μήπω τυχόν, ἢ τοῦ ἐσχά του ἐντὸς γενόμενον ὀρεκτοῦ, ἵν' ἐκ προγεγενημένης ἑνάδος ὁ τῶν λογικῶν σκεδασμός ἑαυτῷ τὴν τῶν σωμάτων γένεσιν ἀκολούθως συνεισκομίσας νομισθῇ. Καὶ μαρτυροῦσι Μωϋσῆς καὶ Δαβιδ καὶ Παῦλος οἱ ἅγιοι, καὶ ὁ τούτων Δεσπότης Χριστός, ὁ μὲν, Μ γεύσασθαι τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς τὸν προπάτορα Ιστορήσας, καὶ ἄλλοθι εἰπὼν, Οὐ γὰρ ἤκατε ἕως τοῦ νῦν εἰς τὴν κατάπαυσιν καὶ εἰς τὴν κληρονομίαν, ἣν Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν· δίδωσιν ὑμῖν. Ο 8, δή δὲ, γεν ΝΟΤΕ.
derium, sed et gratias restat confiteri eos malo qui talem sequuntur sapientiam, merito per ipsum, quod necesse est, discentes, in bono scilicet fixuram quo quomodo habere pœnitentes, et generationem ab eo necessario dixerint, siquidem sibimet generationem astruere noverunt, natura ipsa utiliorem, jure dum sit proficua secundum corum doctrinam et omnium pretiosior possessio. Excharitate dico generationem, per quam naturaliter inest, omnia ex Deo facta in Deum congregari perpetuo atque inconversibiliter. Et iterum, eorum quæ ex Deo facta sunt, et intelligibilium et sensibilium, generatio ante mo tum intelligitur. Non enim potest ante generatio nem motus esse; eorum enim quæ facta sunt est motus, sive intelligibilium intelligibilis, sive sen xibilium sensibilis: nullum enim eorum qua facta sunt est omnino eadem ratione immobile, neque corum anima caremtium et sensibilium, sicut stu diosioribus eorum quæ sunt contemplatoribus vi sum est; moveri enim omnia dixerunt aut per rectam lineam, aut per circulum, aut oblique. Omnis cnim motus simplici et composito conti netur modo. Si ergo intelligitur generatio ante motum eorum quorum est, inspicitur. profecto corum quorum est motus per generationem, utpote dum sit post eam secundum notitiam. Talem autem motum virtutem vocant naturalem ad suum finem festinantem, qui sacram divinorum nobis mysteriorum scientiam sacre introduxe runt; aut passionem, id est motum ex altero venientem ad alterum cujus finis est impassibi Jitas, aut operationem activam, cujus finis est per seipsum perfectio. Nullum vero eorum quæ facta sunt suimet finis est, quoniam neque sui causa est; alioquin et ingenitum et carens principio et in commotabile esset, merito ad nullum quoquomodo labcns moveri; transcenderet enim eorum quæ sunt naturam, utpote pro nullo esset; siquidem vera de ipso definitio, quainvis aliena, quæ dicit Finis est pro quo omnia, ipse vero pro nullo Ne ne per se perfectio, alioquin non efficeretur jure plenum; et similiter et a nullo esse haberet; per se enim perfectum, quemadmodum et incausale. Neque impassibilitas, alioqui et (p) manens et in finitum et incircumscriptum esset. Non enim pali p naturaliter inest, quod universaliter impassibile est, quod neque amatur ab alio aut movetur ad aliud quid per amorem. Nullum igitur eorum quæ generata sunt motum stat, utpote primam et ma nentem causam, ex qua esse his quæ sunt inest, nondum comprehendens, aut intra novissimum fa ctum est datum, aut ex primogenita unitate ra * ed. Gal. " ed. Gal. ed. Gal. Qui sacram Scripsi pro quod est in cod. Gud. et in ed. Gal. introduxerunt desiderantur in Græcis tam ed. Gal. quam cod. Gud. (p) Imo unum solum. Et mox primam et solam. Quæ sequuntur sunt obscuriora in Latinis quam in Græcis. (Gale.)
col. 1073–1074page 18 of 177
PG 91:1073Χορτασθήσομαι βοῶν ἐν τῷ ὀφθῆναί μοι τὴν δόξαν σου· καὶ, Ἐδίψησεν ἡ ψυχή μου πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἰσχυρὸν τὸν ζῶντα, πότε ἥξω καὶ ὀφθήσομαι τῷ προσώπῳ τὸν Θεόν. Ο δὲ Φιλιππησίοις μὲν γρά φων, Ε' πως καταντήσω εἰς τὴν ἐξανάστασιν τῶν νεκρῶν, οὐχ ὅτι ἤδη ἔλαβον ἢ ήδη τετελείωμαι, διώ ἤδη πω δὲ εἴ γε καταλάβω, ἐφ᾽ ᾧ καὶ κατελήφθην ὑπὸ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ἑβραίοις δὲ, Ὁ γὰρ εἰσελθὼν εἰς τὴν κατάπαυσιν αὐτοῦ καὶ αὐτὸς κατέπαυσεν ἀπὸ τῶν ἔργων αὐτοῦ, ὥσπερ ἀπὸ τῶν ἰδίων, ὁ Θεός. Καὶ πάλιν ἐν τῇ αὐτῇ Ἐπιστολῇ μηδένα κομίσασθαι τὰς ἐπαγγελίας διαβεβαιούμενος. Ὁ δὲ, Δεῦτε πρός με, πάντες οἱ κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς. Ούπω οὖν οὐδαμῶς οὐδὲν τῶν γενητῶν, τὴν φυσικήν δύναμιν πρὸς τὸ κατ' αὐτὴν τέλος κινουμένην έστησεν, οὐδὲ τῆς ἐνεργείας ἐπαύσατο τῷ κατ' αὐτὴν τέλει προσερεῖσαν αὐτήν, οὐδὲ τοῦ κατὰ κίνησιν πάθους τὸν καρπὸν ἐδρέψατο, τὸ ἀπαθές, φημὶ, καὶ ἀκίνητον. Με νου γὰρ Θεοῦ τὸ τέλος εἶναι καὶ τὸ τέλειον καὶ τὸ ἀπαθὲς, ὡς ἀκινήτου καὶ πλήρους καὶ ἀπαθοῦς, τῶν γενητῶν δὲ τὸ πρὸς τέλος ἄναρχον κινηθῆναι, καὶ ἀπόσῳ τελείῳ τέλει ο παῦσαι τὴν ἐνέργειαν, καὶ παθεῖν, ἀλλ᾽ οὐκ εἶναι ἡ γενέσθαι κατ' ουσίαν. τὸ ἄποιον· πᾶν γὰρ γενητὸν καὶ κτιστὸν οὐκ ἄσχε τον δηλονότι. Εὐγνωμόνως δὲ τοῦ πάθους ἀκουστέον οὐ γὰρ τὸ κατὰ τροπὴν ἢ φθορὰν δυνάμεως ἐνταῦθα δηλοῦται πάθος, ἀλλὰ τὸ φύσει συνυπάρχον τοῖς οὖσι. Πάντα γὰρ ὅσα γέγονε πάσχει τὸ κινεῖσθαι, ὡς μὴ ὄντα αὐτοκίνησις ἢ αὐτοδύναμις. Εἰ τοίνυν γενητὰ ὑπάρχει τὰ λογικὰ καὶ κινεῖται πάντως, ὡς ἐξ ἀρχῆς κατὰ φύσιν διὰ τὸ εἶναι, πρὸς τέλος κατὰ γνώμην διὰ τὸ εὖ εἶναι κινούμενα. Τέλος γὰρ τῆς τῶν κινουμένων κινήσεως αὐτὸ τὸ ἐν τῷ ἀεὶ εὖ εἶναί ἐστιν, ὥσπερ καὶ ἀρχὴ αὐτὸ τὸ εἶναι ὅπερ ἐστὶν ὁ Θεὸς, ὁ καὶ τοῦ εἶναι δοτήρ καὶ τοῦ εὖ εἶναι χαριστικός, ὡς ἀρχὴ καὶ τέλος· ἐξ αὐτοῦ γὰρ καὶ τὸ ἁπλῶς κινεῖσθαι ἡμᾶς, ὡς ἀρχῆς, καὶ τὸ πῶς κινεῖσθαι πρὸς αὐτὸν ὡς τέλος ἐστίν. Εἰ δὲ κινεῖται ἀναλόγως ἑαυτῷ νοερῶς τὸ νοερὸν, καὶ νοεῖ πάντως εἰ δὲ νοεῖ, καὶ ἐρᾷ πάντως τοῦ νοηθέντος· εἰ δ' ἐρᾷ, καὶ πάσχει πάντως τὴν πρὸς αὐτὸ ὡς ἐραστών κα Εκστασιν· εἰ δὲ πάσχει, δηλονότι καὶ ἐπείγεται εἰ δὲ ἐπείγεται, καὶ ἐπιτείνει πάντως τὸ σφοδρόν τῆς κινήσεως· εἰ δὲ ἐπιτείνει σφοδρῶς τὴν κίνη σιν, οὐχ ἵσταται μέχρις ἂν γένηται ὅλον ἐν τῷ ἐραστῷ ὅλῳ καὶ δ' ὑφ' ὅλου περιληφθῇ, ἑκουσίως ὅλον κατὰ προαίρεσιν τὴν σωτήριον περ ριγραφὴν δεχόμενον, ἵν᾿ ὅλον ὅλῳ ποιωθῇ τῷ περιγράφοντα, ώς μηδ' ὅλως λοιπὸν βούλεσθαι ἐξ ἑαυ τι, ἀπαθοῦς γενητῶν κινη ἀπὸ τῷ τελείῳ. σ' ἐρατὸν 81_19 γεννητῶν 63 ὡς τῶν. γεννητῶν. 85 σ' ἐν ὅλῳ τῷ ἐραστῷ καὶ ΝΟΤ.Ε. ἄποιον
lionabilium sparsor sibimet corporum generatio nem consequenter coaptans arbitratus est. Et testimonium perhibent Moyses et David et Paulus sancti, et eorum Dominus Christus. Moyses`qui dem: Ne gustet ex ligno vitæ ↳, primum parentem describens, et alibi dicens: Non enim venistis us que nunc in quietem et in hæreditatem, quam Do minus Deus vester dabit vobis ©. David vero: Su tiabor clamans, dum apparuerit mihi gloria tua d; et: Sitivit anima mea ad Deum fortem viventem quando veniam et apparebo vultui Dei •? Paulus quoque Philippensibus quidem scribens: Si quomo do occurram in resurrectionem, quæ est ex mortuis; non quod jam acceperim, aut jam perfectus sim; ex specto vero si forte comprehendam in quo et com prehensus sum ab Jesu Christof. Hebræis item Ipse enim intrans in requiem suam, et ipse quievit ab operibus suis, velutia propriis Deus 5. Et iterum in eadem Epistola neminem pervenisse ad promis siones affirmat. Christus vero: Venite ad me, om ncs laborantes et onerati, et ego quiescere vos fa ciam ¹. Nondum ergo ullo modo ullum eorum quæ facta sunt naturalem virtutem ad finem motam stabilitavit, neque operationem quiescere fecit contendentem se suo fine, neque pas sionis quæ secundum motum est fructum messuit, impassibilitatem dico et immutabilitatem. Solius enim Dei est finis esse, et perfectio et impassibili tas: eorum vero quæ facta sunt, ad ânem princi pio carentem moveri ct a tanto perfecto fine quie tam facere operationem, et pati, sed non esse, aut non feri secundum essentiam non est (r) delecta bile. Omne enim factum et creatum non immensum profecto; ndeliter autem passioni auscultandum. Non enim ea quæ secundum conversionem et cor ruptionem virtutis est hic declaratur passio, sed ea quæ per naturam subsistit in his quæ sunt; omnia enim quæcunque facta sunt patiuntur moveri, sicut ca quæ non sunt per se ipsum-motus, aut per se ipsam-virtus sunt. Si ergo quæ genita sunt rationabilia subsistunt, omnino etiam moventur, utpote ex principio secundum naturam per esse, ad finem, secundum cognitionem per bene esse mota; finis enim eorum quæ moventur motus ip sum in eo quod semper est bene esse est; sicut et principium est ipsum esse, quod quidem est Deus, qui et esse dat et bene esse donat, jure principium et finis; ex ipso enim et absolute moveri nos ut a principio, et quoquomodo moveri ad se, ut ad finem, est. Si autem movetur corrationabiliter sibimet c Psal. XU 2. Philipp. ", 11. • Hebr. I, 10. b Gen. 11, 17. e Deut. Ill, 9. d Psal. xvi, 15. Matth. 28. non transtulit Scotus. Unde exemplum quo usus alia manus correxit in cod. Gud., qui a pr. m. habet Corrupte ed. Gal., ut in multis, ed. Gal. ed. Gal. Verba est caruisse cis verbis suspicor. Ed. Gal. habet ed. Gal. Voluit dixisse ipsam in suo fine defigens. (Gale.) sinc affectione ad aliud, immune. (Galc.,
col. 1075–1076page 19 of 177
PG 91:1075τοῦ αὐτὸ ἐκεῖνο ὅλον γνωρίζεσθαι δύνασθσι τὸ περιγραφόμενον, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ περιγράφοντος· ὡς ἀὴρ δι' ὅλου πεφωτισμένος φωτί, καὶ πυρὶ σίδηρος, ὅλος ὅλῳ πεπυρακτωμένος, ἢ εἴ τι ἄλλο τῶν τοιού των ἐστίν. Ἐξ ὧν στοχαστικῶς τὴν ἐσομένην, ἀλλ' οὐ τὴν γεγενημένην καὶ παραφθαρεῖσαν, τοῖς ἀξίας τῆς ἀγαθότητος μετουσίαν κατ' εἰκασίαν μόνον λαμ βάνομεν, ἐπειδὴ καὶ ὑπὲρ ταῦτα πάντα τὰ ἐλπιζόμενα ἐστιν, ὡς ὄψεως ὄντα κατὰ τὸ γεγραμμένον, καὶ ἀκοῆς καὶ διανοίας ἐπέκεινα. Καὶ τοῦτό ἐστιν ἴσως ἡ ὑποταγὴ ἦν ὁ θεῖος Απόστολός φησι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ὑποτάσσειν, τοὺς ἑκουσίως δεχο μένους τὸ ὑποτάσσεσθαι, μεθ' ήν, ή δι' ήν, Ὁ ἔσχα τος ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος, ὡς τοῦ ἐφ' ἡμῖν, ήγουν τοῦ αὐτεξουσίου, δι' οὗ πρὸς ἡμᾶς ποιούς μενος τὴν εἴσοδον ἐπεκύρου καθ᾿ ἡμῶν τὸ τῆς φθο ρᾶς κράτος, ἐκουσίως καθ' ὅλου ἐκχωρηθέντος Θεῷ καὶ καλῶς βασιλεύοντος τὸ βασιλεύεσθαι, τῷ ἀργείν τοῦ τι ἐθέλειν παρ' ὅ θέλει Θεός· ὥσπερ φησὶν αὐτὸς ἐν ἑαυτῷ τυπῶν τὸ ἡμέτερον ὁ Σωτὴρ πρὸς τὸν Πατέρα· Πλὴν οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ' ὡς σύ Καὶ μετ᾿ αὐτὸν ὁ θεσπέσιος Παῦλος, ὥσπερ ἑαυτὸν ἀρνησάμενος καὶ ἰδίαν ἔχειν ἔτι ζωὴν μὴ εἰδώς Ζῶ γὰρ οὐκ ἔτι ἐγώ· ζῇ γὰρ ἐν ἐμοὶ Χριστός. Μὴ ταραττέτω σὲ δὲ ὑμᾶς τὸ λεγόμενον. Οὐ γὰρ ἀναί ρεσιν τοῦ αὐτεξουσίου γίνεσθαί φημι, ἀλλὰ θέσιν μᾶλλον τὴν κατὰ φύσιν παγίαν τε (122 α) καὶ ἀμετάθετον, ήγουν ἐκχώρησιν γνωμικήν, ἵν᾿ ὅθεν ἡμῖν ὑπάρχει ἐν τὸ εἶναι καὶ τὸ κινεῖσθαι λαβεῖν ποθήσωμεν, ὡς τῆς εἰκόνος ἀνελθούσης πρὸς τὸ ἀρχέτυπον, καὶ σφραγίδος δίκην ἐκτυπώματι καλῶς ἡρμοσμένης τῷ ἀρχετύπῳ, καὶ ἄλλοθι φέρεσθαι μήτ' ἐχούσης λοιπόν μήτε δυναμένης, ἢ σαφέστερον εἰπεῖν καὶ ἀληθέστερον, μήτε βούλεσθαι δυναμένης, ὡς τῆς θείας ἐπειλημμένης ενεργείας, μᾶλλον δὲ Θεὸς τῇ θεώσει γεγενημένης, καὶ πλέον ἡδομένης τῇ ἐκστάσει τῶν φυσικῶς ἐπ᾿ αὐτῆς καὶ ὄντων καὶ νοουμένων, διὰ τὴν ἐκνικήσασαν αὐτὴν χάριν τοῦ Πνεύματος, καὶ μόνον ἔχουσαν ἐνεργοῦντα τὸν Θεὸν δείξασαν, ὥστε εἶναι μίαν καὶ μόνην διὰ πάν των ενέργειαν, τοῦ Θεοῦ καὶ τῶν ἀξίων Θεοῦ, μᾶλλον δὲ μόνου Θεοῦ, ὡς ὅλον ὅλοις τοῖς ἀξίοις ἀγαθοπρεπῶς περιχωρήσαντος. Ανάγκη γὰρ πᾶσα τῆς κατ' ἔφεσιν τὰ πάντα περί τι άλλο παύσασθαι ἐξουσιαστικῆς κινήσεως, τοῦ ἐσχάτου φανέντος ὀρεκτοῦ καὶ μετεχομένου, καὶ ἀναλόγως τῇ τῶν μετεχόντων δυνάμει ἀχωρήτως, ἵν' οὕτως εἴπω, χωρουμένου" πρὸς ἃ πᾶσα σπεύδει πολιτεία τοῦ ν ὑψηλοῦ καὶ διά νοια, ι καὶ εἰς ὃ πᾶσα ἔφεσις ἵσταται, καὶ ὑπὲρ δ οὐδαμῶς φέρεται· οὔτε γὰρ ἔχει, καὶ πρὸς 8 τείνει πᾶσα σπουδαίου κίνησις, καὶ οὗ γενομένοις πάσης θεωρίας ἀνάπαυσις,» φησὶν ὁ μακάριος οὗτος οι διδά Με ταρασσέτω ὑπάρχη τοῦ οι οὗτος ᾖ
intellectualiter intellectuale, omnino etiam intelli gil: si autem intelligit, omnino amat quod in telligit; si amat, patitur omnino ad ipsum ut amabile excessum; si autem patitur, profecto etiam festi nat: si festinat, omnino etiam intendit validum motum; si autem intendit validum motum, non stat quousque flat totum in toto amato, et a toto com prehendatur; libenter totum secundum voluntatem salutarem accipiens circumscriptionem, ut totum afficiatur circumscribente, ut nihil omnino restet velle ex se ipso, se ipsum totum cognoscere valendo circumscriptum, sed ex circumscribente; sicut aer per totum illuminatus lumine, et igne ferrum totum toto liquefactum, aut si quid aliud talium est. Ex quibus speculative futuram, sed non jam factam et (s) incorruptam dignis bonitatis participationem per similitudinem solummodo accipimus; quoniam et super omnia hæc sunt quæ speranda sunt, merito dum sint summa visionis, sicut scriptum est, et au ditus et intellectus; et hoc utique est ipsa subjec tio, quam divinus Apostolus ait Patri Filium sub jeeturum fore, voluntarie accepturi subjectos esse, post quam et per quam novissima inimica destructur mors*, utpote corruptionis potentia, per quam ad nos fecit introitum (ipso in nobis, qui per se po tens est, adjuvante secundum nos), voluntarie univer saliter Deo (u) implente et bene regnante quod (v) re git, olium agendo, ne quid velit præter quod vult Deus; sicut alibi ait ipse in se ipso formans quod no strum est Salvator ad Patrem: Verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu i: et post eum divinus ac mi rabilis Paulus veluti se ipsum negans et propriam habere jan vitam nesciens: Vivo autem jam non ego, vivit vero in me Christus k. Non conturbet vos quod dictum est: non enim ablationem propria potentiæ fieri dico, sed positionem magis secun dum naturam fixam et immutabilem, id est exces sum intellectualem, ut unde nobis subsistit esse, et moveri accipere desideremus, velut imagine re deunte ad principale exemplum et signi instar per figuram bene compacti principali formæ, et alior sum ferri neque habente de cætero neque valente an apertius dicendum et verius, neque posse vo lente, merito divina accepta operatione, magis au ten Deus per deificationem facta, et plus dilectata excessu ab his quæ naturaliter in ea sunt et ab his quæ sunt et intelliguntur per superantem se gra tiam Spiritus et solummodo habentem operatorem Jesum et accipientem, ita ut sit una et sola per omnia operatio Dei et dignorum Deo; magis autem solius Dei, utpote toto totos dignos bene ac pulchre ambiente. Omni enim necessitate per omnia circa i I Cor. xv, 26. i Matth, xxvi, 39. * Galat. 11, 20. ed. Gal. ed. Gal. 30 abest ab ed. Gal. non habet ed. Gal. (s) Lege corruptam (Gale.) Lege qua, (Gale.) (u) Lege cedente. (Gale.) (") Lege regitur. (Gale.)
col. 1077–1078page 20 of 177
PG 91:1077σκαλος. Οὔτε γὰρ ἔσται τι ἐκτὸς Θεοῦ τότε δει κνύμενον, ἢ Θεῷ ἀντισηκοῦσθαι δοκοῦν, ἵνα τινὸς ἔφεσιν πρὸς αὐτὸ ῥέψαι δελεάσῃ, πάντων περιληφθέντων αὐτῷ (122 6) νοητῶν τε καὶ αἰσθητῶν κατὰ τὴν ἄφραστον αὐτοῦ ἔκφανσιν καὶ παρουσίαν, ὡς οὐδ᾽ ἐν ἡμέρᾳ τὰ ἀστρῷα φῶτα· καὶ αὐτὰ τὰ ἄστρα ηλίου φανέντος τῷ πολλῷ καὶ ἀσυγκρίτῳ φωτὶ, ἐξ οὗ καὶ αὐτοῖς τὸ φῶτα είναι καλυπτόμενα, καὶ οὐδ᾽ ὅτι 29 εἰσὶν ὅσον αἰσθήσει γνωριζόμενα. Ἐπὶ “Θεοῦ δὲ καὶ πλέον, ὅσον ἀκτίστου καὶ κτι στῶν ἄπειρον τὸ μέσον ἐστὶ καὶ διάφορον. Τότε γὰρ καὶ τὴν κατ' οὐσίαν ὕπαρξιν τῶν ὄντων κατὰ τὸ τί καὶ πῶς καὶ ἐπὶ " τίνι εἶναι, ὡς οἶμαι, μανθάνοντες πρός τι ἐφετῶς ἔτι κατὰ γνῶσιν οὐ κινη θησόμεθα, τῆς ἑκάστου καὶ ἐφ᾽ ἑκάστου τῶν μετὰ Θεὸν γνώσεως ἡμῖν περατωθείσης, καὶ τῆς ἀπείρου καὶ θείας καὶ ἀπεριλήπτου ἀπολαυστικῶς ἡμῖν ἀναλόγως ὑποκειμένης τε μόνης καὶ μετεχομένης. Καὶ τοῦτό ἐστι τὸ πάνυ φιλοσοφούμενον κατὰ τοῦ τον τὸν θεοφόρον διδάσκαλον, ἐπιγνώσεσθαι ἡμᾶς ποτε ὅσον ἐγνώσμεθα, ἐπειδὰν τὸ θεοειδὲς τοῦτο καὶ θεῖον φάσκοντος τὸν ἡμέτερον νοῦν τε καὶ λόγον τῷ οἰκείῳ προσμίξωμεν, καὶ ἡ εἰκὼν ἀνέλθῃ πρὸς τὸ ἀρχέτυπον,. οὗ νῦν ἔχει τὴν ἔφεσιν.» Περὶ μὲν οὖν τοῦ μὴ εἶναι τὴν θρυλουμένην ἑνάδα, καὶ τοῦ πῶς κατ' ἔμφασιν ἐκ τῶν νῦν ἡμῖν ἐφικτῶν τῆς Γραφῆς νοημάτων τε καὶ λογισμῶν ἔσται ἡ τῶν μελλόντων κατάστασις, εἰρήσθω ταῦτα. Περὶ δὲ τοῦ πῶς μοῖρα ὄντες Θεοῦ ἀπεῤῥύημεν Θεοῦ ἡγου μένου ἐντεῦθεν τὸν λόγον ποιήσομαι. Τίς γὰρ λόγῳ εἰδὼς καὶ σοφίᾳ τὰ ὄντα ἐκ τοῦ μὴ ὄντος παρὰ Θεοῦ εἰς τὸ εἶναι παρήχθαι, εἰ τῇ φυσικῶν τῶν ὄντων ἀπείρῳ διαφορᾷ τε καὶ ποι κιλίᾳ ἐμφρόνως α) τὸ τῆς ψυχῆς θεωρητικόν προσαγάγοι, καὶ τῷ ἐξεταστικῷ συνδιακρίνοι λόγῳ κατ' ἐπίνοιαν τὸν καθ᾿ ἐν ἐκτίσθησαν λόγον, οὐχὶ πολλοὺς εἴσεται λόγους τὸν ἕνα λόγον, τῇ τῶν γεγο νότων ἀδιαιρέτῳ συνδιακρινόμενον διαφορᾷ, διὰ τὴν αὐτῶν πρὸς ἄλληλά τε καὶ ἑαυτὰ ἀσύγχυτον ιδιότητα; Καὶ πάλιν ἕνα τοὺς πολλοὺς, τῇ πρὸς αὐτὸν τῶν πάντων ἀναφορᾷ δι᾿ ἑαυτὸν ν ἀσυγχύτως ὑπάρχοντα, ἐνούσιόν τε καὶ ἐνυπόστατον οὐ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς Θεὸν Λόγον, ὡς ἀρχὴν καὶ αἰτίαν τῶν ὅλων, ἐν ᾧ ἐκτίσθη τὰ πάντα τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, εἴτε ὁρατὰ, εἴτε ἀόρατα, εἴτε θρόνοι, εἴτε κυριότητες; εἴτε ἀρχαί, είνα οὐ δι' ὅτι οι εἶναι ἐπὶ ἑαυτῶν * ενούσιόν τε καὶ ἑνυπόστατον δολιάσῃ. ἀδιαιρέτως, δι' ἑαυτὸν,
aliud quid quiescent potestativo motu qui secun dum desiderium est novissimo apparente dato et participato et corrationabiliter participantium vir tuti incomprehensibiliter, ut ita dicam, capto, ad quod omnis festinat conversatio excelsi et intel lectus, «et in quod omnis stabilitatur appetitus, et supra quod nullo modo fertur, neque enim habet et ad quod tendit omnis festinantis motus, et a quo venientibus omnis contemplationis requies, › ut ait beatus iste magister. Neque erit quid extra Deum tunc manifestatum, aut Deo e contra (x) ima ginari visum, ut alicujus desiderium ad seipsum fluere (y) erroris sit, omnibus ambitis ab ipso in telligibilibus et sensibilibus secundum ineffabilem ipsius manifestationem et præsentiamn; sicut ne que in die siderea lumina et ipsa astra sole appa rente multo et incomparabili lumine ex quo eis lu mina esse occultata et neque quia sunt quantum sensui cognita. In Deo vero plus quantum inter non creatum et creatum infinita medietas est et diffe rentia. Tunc enim per essentiam eorum quæ sunt subsistentiam secundum quod, quid, et quomodo, et in quo esse, ut arbitror, scientes, ad quid appe titum adhuc per cognitionem non movebimus uniuscujusque et in unoquoque eorum quæ post Deum sunt cognitione nobis consummata et infinita ac divina et incomprehensibili fructuose nobis. proportionaliter proposita mansione et participa tione. Et hoc est quod valde philosophatum est secundum deiferum hunc magistrum dicentem, cognoscituros nos quandoque quantum cogniti sumus, cum.deiforme hoc, et divinum nostrum ani mum et rationem proprio admiscebimus, et imago revertetur ad principale exemplum cujus nunc ha bet appetitum. › De eo igitur quod non sit dispertița "nitas et quomodo̟ secundum notitiam ex possibi libus nunc nobis scripturæ intellectibus et disputationibus erit futurorum status dictum est hacte nas; de eo vero quomodo dum pars Dei simus, a Deo reduximus, Deo duce, hinc sermonem faciam. Quis enim ratione considerans et sapientia ea quæ sunt, ab eo quod non est a Deo in id quod est transducta, si per naturalem eorum quæ sunt infl (123 nitam differentiam et varietatem prudenter anima contemplativum adduceret, et inquisitiva condis cerneret ratione per intelligentiam, secundum quam creata sunt causam, non multas cognosceret causas unam causam eorum quæ facta sunt in separabiliter condiscretam differentiam per eorum et inter se invicem et se ipsa inconfusam proprieta tem et iterum unam multas, omnium ad (a) eam relatione per seipsum inconfuse subsistens, unum-essentiale et unum-substantiale Dei et Patris Deum Verbum, merito principium et causam om nium, in quo creata sunt omnia quæ in cœlis et quæ in terra, sive visibilia, sive invisibilia, sive thrani, 25 cod. Gud. es El ed. Gal. mendose. pro mendose habet ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. Lege equiparari. (Gale.) (gr) Legisse Scolus videtur Verte alliccat. (Gale.) (x) Mallem indivisim, cumdiscretam, i. c. coexistentem. (Gale., Lege eum. (Gale.) Legit Scotus quod probo. (Gale.)
col. 1079–1080page 21 of 177
PG 91:1079εἴτε ἐξουσίαι, πάντα ἐξ αὐτοῦ καὶ δι' αὐτοῦ '. καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται. Τοὺς γὰρ λόγους τῶν για γονότων ἔχων πρὸ τῶν αἰώνων ὑφεστώτας βου λήσει ἀγαθῇ κατ' αὐτοὺς τήν τε ὁρατὴν καὶ ἄδρά τον ἐκ τοῦ μὴ ὄντος ὑπεστήσατο κτίσιν, λόγῳ καὶ σοφίᾳ τὰ πάντα κατὰ τὸν δέοντα χρόνον ποιήσας τε καὶ ποιῶν, τὰ καθόλου τε καὶ τὰ καθ᾿ ἕκαστον. Λόγον γὰρ ἀγγέλων δημιουργίας προκαθηγεῖσθαι πιστεύομεν, λόγον ἑκάστης τῶν συμπληρούσῶν τὸν ἄνω κόσμον οὐσιῶν καὶ δυνάμεων, λόγον ἀνθρώπων, λόγον παντὸς οὐ τῶν ἐκ Θεοῦ τὸ εἶναι λαβόντων, ἵνα μὴ τὰ καθ᾿ ἕκαστον λέγω, τὸν αὐτὸν μὲν ἀπείρω δι' ἑαυτὸν ὑπεροχή άφραστον όντα καὶ ἀκατανόητον, καὶ πάσης ἐπέκεινα κτίσεως, καὶ τῆς κατ᾿ αὐτὴν οὔσης καὶ νοουμένης διαφορᾶς καὶ διακρίσεως, καὶ τὸν αὐτὸν ἐν πᾶσι τοῖς ἐξ αὐτοῦ κατὰ τὴν ἑκάστου ἀναλογίαν ἀγαθοπρεπώς δεικνύμενόν τε καὶ πληθυνόμενον, καὶ εἰς ἑαυτὸν τὰ πάντα ἀνακι φαλαιούμενον, καθ᾽ ἂν τό τε εἶναι καὶ τὸ διαμένειν, καὶ ἐξ οὗ τὰ γεγονότα ως γέγονε, καὶ ἐφ᾽ ᾧ γέγονε, καὶ μένοντα καὶ κινούμενα μετέχει Θεοῦ. Πάντα γὰρ μετέχει διὰ τὸ ἐκ Θεοῦ γεγενῆσθαι, ἀναλόγως Θεοῦ, ἢ κατὰ νοῦν, ἢ λόγον, ἢ αἴσθησιν, ἢ κίνησιν ζωτικὴν, ἢ οὐσιώδη καὶ ἐκτικὴν ἐπιτηδειότητα, ὡς τῷ μεγάλῳ καὶ θεοφάντορι Διονυσίῳ δοκεῖ τῷ Αρεοπαγίτη. Εκαστον οὖν τῶν νοερῶν τε καὶ λογι κῶν ἀγγέλων τε καὶ ἀνθρώπων αὐτῷ τῷ καθ᾿ ἂν ἐκτίσθη λόγῳ τῷ ἐν τῷ θεῷ ὄντι, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ὄντι, μοῖρα καὶ λέγεται καὶ ἔστι Θεού, διὰ τὸν αὐτοῦ προόντα ἐν τῷ Θεῷ, καθὼς εἴρηται, λόγον. Αμέλει τοι, καὶ εἰ κατ' αὐτὸν κινηθείη, ἐν τῷ Θεῷ γενήσεται, ἐν ᾧ ὁ τοῦ εἶναι αὐτοῦ λόγος προένεστιν, ὡς ἀρχὴ καὶ αἰτία, κἂν μηδενὸς ἄλλου πρὸ τῆς ἰδίας ἀρχῆς κατὰ πόθον ἐπιλαβέσθαι θελή σοι, οὐκ ἀποῤῥέει Θεοῦ, ἀλλὰ μᾶλλον τῇ πρὸς αὐτὸν ἀνατάσει Θεὸς γίνεται καὶ μοῖρα Θεοῦ λέγεται τῷ μετέχειν προσηκόντως Θεοῦ, ὡς κατὰ φύσιν σοφῶς τε καὶ λελογισμένως δι' εὐπρεποῦς κινήσεως τῆς οἰκείας ἐπιλαβόμενος " ἀρχῆς καὶ αἰτίας, οὐκ ἔχων λοιπὸν ἄλλοθί πει μετὰ τὴν ἰδίαν ἀρχὴν καὶ τὴν πρὸς τὸν καθ᾽ ὅν ἐκτίσθη λόγον ἄνοδόν τε καὶ ἀποκατάστασιν κινηθῆναι, ἢ πῶς κινηθῆναι, τῆς ἐπὶ τῷ θείῳ δηλονότι σκοπῷ κινήσεως αὐτοῦ αὐτὸν πέρας λαβούσης τὸν θεῖον σκοπόν. Ὡς δηλοῖ καὶ ὁ ἅγιος Βασίλειος, ἐν τῇ εἰς τὸν ἅγιον προφήτην Ησαίαν ερμηνείᾳ, λέγων οὕτως· Σάββατα δὲ α) άλη θῇ ἡ ἀποκειμένη ἀνάπαυσις τῷ λαῷ τοῦ Θεοῦ, ἅπερ διὰ τὸ ἀληθῆ εἶναι ἀνέχεται ὁ θεὸς καὶ φθάνει γι ἐπ' ἐκεῖνα τὰ Σάββατα τῆς ἀναπαύσεως, παρ' οδ κόσμος ἐσταύρωται, ἀποστὰς δηλονότι τῶν κοσμικών, καὶ ἐπὶ τὸν ἴδιον τόπον τῆς πνευματικῆς ἀναπεύ σεως καταντήσας, ἐν ᾧ ὁ γενόμενος οὐκ ἔτι κινηθήν σεται ἀπὸ τοῦ ἰδίου τόπου, ἡσυχίας καὶ ἀταραξίας οι πάντων Θα ἰδίας ἐπιλαμβανόμενος ΝΟΤ.Ε. διϊκνούμενον.
dominationes, sive principatus, sive potestates, om nia ex ipso, et per ipsum, et in ipso creata sunt Causas enim corum quæ facta sunt habens ante sæcula præsubstitutas, voluntate bona secundum eas visibilem et invisibilem ex non exsistente sub stituit creaturam, ratione et sapientia omnia secun dum opportunum tempus et fecit et facit, et quæ universaliter sunt et quæ per singula. Causam enim angelorum creationis præduxisse credimus causam uniuscujusque complentium mundum qui super nos est, essentiarum et virtutum; rationem homi num rationem uniuscujusque ex Deo esse accipien tium, ut non per singula dicam, siquidem ipse infi Hite per seipsum supereminentia dum sit ineffabilis et inintelligibilis, et omnis summa creaturæ et exsistentis per seipsam et intellectæ differentiæ et discretionis, seipsum in omnibus, quæ ex eo (123 6) sunt, singulorum analogiam bene ac pulchre (c) østendens et multiplicans, et in se ipsum omnia re capitulans, per quem et esse et permanere, et ex quo quæ genita sunt et manentia et mota partici pant Deum. Omnia enim participant, eo quod er Deo facta sunt, proportionaliter Deum, sive per intellectum, sive rationem, sive sensum, sive mo tam vitalem, sive essentialem habitum et opportu nitatem, ut magno et divino manifestatori Dionysio videtur Areopagitæ. Unusquisque ergo intelligibi lium et rationabilium angelorum et hominum per cam qua creatus est rationem, qua in Deo est et ad Deum est, pars est et dicitur Dei per suam ante exsistentem in Deo, sicut dictum est, causam. Ita que si secundum ipsam moveretur, in Deo fieret, in quo essentia sua ratio ante-inest, ut in principio et causa, et nullius alicujus ante proprium princi pium desiderium accipere vellet, neque reflueret a Deo, sed magis per eam quæ ad eum est intentio nem, Deus fieret et pars Dei diceretur participando connaturaliter Deum, utpote secundum nɔturam sapienter ac rationabiliter per pulchrum motum suum accepturus principium et causam, non habens aliorsum de cætero post suum principium ad ratio nem per quam crcaretur ascensum et restitutionem movendi aut quomodo moveretur, in divino vide licet desiderio, motu suo ipsum finem accipiente, divinam visionem, ut Basilius declarat in inter pretatione in sanctum prophetam Isaiam, dicens «(124 sic Sabbata autem vera sunt reposita requies populo Dei, quæ quidem eo quod vera sint recipit Deus et manifestat summa Sabbata quietis, ille cui mundus crucifixus est, discedens profecto a munda nis, et in proprium locum spiritualis quietis occur rens, in quo factus non jam movebitur a suo loco, dum sit silentium et pax circa illum statum. Om 1 Coloss. ed. Gal. ed. Gal. (c) Verte periransiens. Græce (Gale.)
col. 1081–1082page 22 of 177
PG 91:1081περὶ τὴν κατάστασιν ἐκείνην ὑπαρχούσης· πάντων οὖν τόπος τῶν ἀξιουμένων τῆς τοιαύτης μακαριότητος ἐστιν ὁ Θεὸς κατὰ τὸ γεγραμμένον· Γενοῦ μοι εἰς Θεὸν ὑπερασπιστὴν καὶ εἰς τόπον ὀχυρὸν τοῦ σῶσαι με.» Παρ' ᾧ βεβαίως πάντων οἱ λόγοι πεπήγασι καθ᾽ οἷς καὶ γινώσκειν τὰ πάντα πρὶν γενέσεως αὐτῶν λέγεται, ὡς ἐν αὐτῷ καὶ παρ' αὐτῷ ὄντων, αὐτῇ τῇ ἀληθείᾳ τῶν πάντων. Κἂν εἰ αὐτὰ τὰ πάντα, τά τε ὄντα καὶ τὰ ἐσόμενα, οὐχ ἅμα τοῖς ἑαυτῶν λόγοις, ἢ τῷ γνωσθῆναι ὑπὲ Θεοῦ, εἰς τὸ είναι παρήχθησαν, ἀλλ᾽ ἕκαστα τῷ ἐπιτηδείῳ καιρῷ κατὰ τὴν τοῦ Δημιουργοῦ σοφίαν πρεπόντως κατὰ τοὺς ἑαυτῶν λόγους δημιουργούμενα καὶ καθ᾿ ἑαυτὰ εἶναι˙ τῇ ἐνεργείᾳ λαμβάνῃ. Ἐπειδὴ ὁ μὲν ἀεὶ κατ' ἐνέργειάν ἐστι Δημιουργός, τὰ δὲ δυνάμει μέν ἐστιν, ἐνεργεία δὲ οὐκ ἔτι· ὅτι μηδὲ οἷόν τε τῶν ἅμα εἶναι τὸ ἄπει ρον καὶ τὰ πεπερασμένα, οὐδέ τις δεῖξαι λόγος ἀνα φανήσεται τῶν ἅμα εἶναι δύνασθαι τὴν οὐσίαν καὶ τὸ ὑπερούσιον, καὶ εἰς ταυτὸν ἀγαγεῖν τῷ ἐν μέ τρῳ τὸ ἄμετρον ", καὶ τῷ ἐν σχέσει τὸ ἄσχετον, καὶ τὸ μηδὲν ἔχον ἐπ' αὐτοῦ κατηγορίας εἶδος καταφασκόμενον τῷ διὰ πάντων τούτων (124 6) συνιστα. μένῳ. Πάντα γὰρ τὰ κτιστὰ κατ' οὐσίαν τε καὶ γέ νεσιν παντάπασι καταφάσκεται τοῖς ἰδίοις καὶ τοῖς περὶ αὐτὰ οὔσι τῶν ἐκτὸς λόγοις περιεχόμενα. Υπο εξηρημένης οὖν τῆς ἄκρας καὶ ἀποφατικῆς τοῦ λόγου θεολογίας, καθ᾿ ἣν οὔτε λέγεται, οὔτε νοεῖται ', οὔτε ἔστι τὸ σύνολόν τι τῶν ἄλλῳς συνεγνωσμένων, ὡς ὑπερούσιος, οὐδὲ ὑπό τινος οὐδαμῶς καθ᾽ ὁτιοῦν μετα ἔχεται, πολλοὶ λόγοι ὁ εἷς λόγος ἐστι, καὶ εἷς οἱ πολλοί· κατὰ μὲν τὴν ἀγαθοπρεπῆ εἰς τὰ ὄντα τοῦ ἑνὸς ποιητικήν τε καὶ συνεκτικὴν πρόοδον πολλοί εἷς, κατὰ δὲ τὴν εἰς τὸν ἕνα τῶν πολλῶν ἐπιστρεπτικὴν τε καὶ χειραγωγικὴν ἀναφοράν τε καὶ πρό νοιαν, ὥσπερ εἰς ἀρχὴν παντοκρατορικὴν ἢ κέντρον τῶν ἐξ αὐτοῦ εὐθειῶν τὰς ἀρχὰς προειληφὸς 8 καὶ ὡς πάντων συναγωγής, εἷς οι πολλοί. Μοίρα οὖν ἐσμεν καὶ λεγόμεθα Θεοῦ διὰ τὸ τοὺς τοῦ εἶναι ἡμῶν λόγους ἐν τῷ Θεῷ προϋφεστάναι· ρεύσαντες δὲ ἄνω δεν πάλιν λεγόμεθα διότι μὴ καθ᾽ ἂν γεγενήμεθα λόγον τὸν ἐν τῷ Θεῷ προόντα κεκινήμεθα. Καὶ καθ᾿ ἕτερον δὲ τρόπον ἐστὶν εὐμαρὸς τῷ εὐσεβῶς ἐπιβάλλειν τοῖς τῶν ὄντων λόγοις δεδιδαγμένῳ τὴν περὶ τούτου λόγον διεξελθεῖν. Εἰ γὰρ οὐσία τῆς ἐν ἑκάστῳ ἀρετῆς ὁ εἷς ὑπάρχειν Λόγος τοῦ Θεοῦ μὴ ἀμφιβέβληται — οὐσία γὰρ πάντων τῶν ἀρετῶν αὐτός ἐστιν ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, ὡς γέγραπται *Ος ἐγενήθη ἡμῖν ἀπὸ Θεοῦ σοφία, δικαιοσύνη τα καὶ ἁγιασμὸς καὶ ἀπολύτρωσις, ἀπολύτως ταῦ τα (125 α) δηλαδὴ ἐπ' αὐτοῦ λεγόμενα ἔχων, ὡς αυτοσοφία καὶ δικαιοσύνη καὶ ἁγιότης ὤν, καὶ οὐχ ὡς ἐφ' ἡμῶν προσδιωρισμένως, οἷον ὡς σοφὸς ἄνθρωπος, ἢ δίκαιος ἄνθρωπος, - πᾶς δηλονότι άνθρωπος ἀρετῆς καθ' ἕξιν παγίαν μετέχων ἀναμφηρίστως Θεοῦ μετέχει τῆς οὐσίας τῶν ἀρετῶν, ὡς τὴν κατὰ * ἐμμέτρῳ τὸ ἄμμετρον· οὔτ᾽ ἐννοεῖται * άλλων 3 προειληφώς κα
est, secundum quod scriptum est: Esto mihi in Deum protectorem et in locum munitum salvandi me™, › Apud quem firmiter omnium rationes fixa sunt, per quas etiam cognoscere omnia ante gene rationem eorum dicitur merito in ipso et apud ip 'sum exsistentibus per ipsam veritatem omnibus, etsi ea omnia el quæ sunt el quæ futura sunt, non simul suis causis ut cognita sunt a Deo, in essen tiam adducta sunt, sed singula quæque opportuno tempore· secundum Creatoris sapientiam pulchre juxta eorum causas creata sunt, et per se esse opc ratione accipiunt; quoniam ipse quidem semper secundum operationem est Creator, ea vero poten tia quidem sunt, operatione autem nondum; quia neque possunt horum simul esse infinitum et finita, neque ulla ratio approbare manifestabitur horum simul esse valens essentiam et superessentiale; et in id ipsum ducere menso immensum, et ei quod in habitu est quod caret habitudine, et quod nul lam habet in se categoriæ speciem affirmatam et per omnes cas, categoriarum videlicet, species con stituto. Omnia enim quæ creata sunt secundum essentiam et generationem omnino in omnibus affir mantur per formas, et exsistentibus eorum quæ extrinsecus sunt circa eam rationibus continentur. Sublata itaque summa et abdicativa Verbi theologia, secundum quam neque dicitur neque intelligitur, neque est omnino quid alicui cognitorum merito superessentiale, neque a quodam ullo modo in aliquo participatur, mulla caus usa causa est, et una multæ. Nom secundum bonam ac pulchram in ea quæ sunt; unius et factricem et continuatricem processionem multæ una; per vero in unum mul torum conversoriam et manuductricem relationcm et providentiam, velut in principium omnipotens aut centrum rectarum ex eo linearum principia peranbiens, et sic omnes congregans, una mulle. Pars igitur sumus et dicimur Dei, eo quod essentie nostræ rationes in Deo præsubstitutæ sint; fluentes vero desursum iterum dicimur, eo quod non sem cundum in Deo præsubsistentem causam per quam facti sumus moti fuimus. Secundum alterum quoque modum facile est pie amare eorum quæ sunt cau sam erudito de lae rationem percurrere. Si enim essentiam unicuique virtutis unum subsistere Dei Verbum non dubitatur (nam essentia omnium vir tutum ipse est Dominus noster et Deus Jesus Chri stus, sicut scriptum est: Qui factus est nobis a Deo sapientia et justitia et sanctificatio et redemptio ", profecto hæc quæ dicta sunt absolute in seipso ha bet jure qui est per se sapientia et justitia et san clitas, et non sicut in nobis cum definitione, verbi gralia, sicut sapiens homo aut justus homo): om nis profecto homo virtutem secundum habitum nium igitur locus dignorunt tali beatitudine Deus 3, - 1 Cor. 1, 30. my Pal. IIS, ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. Gal.
col. 1083–1084page 23 of 177
PG 91:1083φύσιν σπορὰν τοῦ ἀγαθοῦ γνησίως κατά προαίρεσιν γεωργήσας καὶ ταυτὸν δείξας τῇ ἀρχῇ τὸ τέλος, καὶ τὴν ἀρχὴν τῷ τέλει, μᾶλλον δὲ ταυτὸν ἀρχὴν οὖσαν καὶ τέλος, ὡς ἀνόθευτος Θεοῦ τυγχάνων συνήγορος, εἴπερ παντὸς πράγματος ἀρχὴ καὶ τέλος ὁ ἐπ' αὐτῷ σκοπὸς ὑπάρχειν πεπίστευται, τὴν μὲν ὡς ἐκεῖθεν εἰληφὼς πρὸς τῷ εἶναι καὶ τὸ κατὰ μέθεξιν φύσει ἀγαθὸν, τὸ δὲ ὡς κατ' αὐτὴν γνώμῃ τε καὶ προαιρέσει τὸν ἐπαινετὸν καὶ πρὸς αὐτὴν ἁπλανῶς ἄγοντα εξανύσας• δρόμον διὰ σπουδῆς, καθ᾽ ὅν γίνεται Θεός, ἐκ τοῦ Θεοῦ τὸ Θεὸς εἶναι λαμβάνων, ὡς τῷν κατ' εἰκόνα φύσει καλῷ καὶ προαιρέσει τὴν δι' ἀρετῶν προσθεὶς ἐξομοίωσιν, διὰ τῆς ἐμφύτου πρὸς τὴν ἰδίαν ἀρχὴν ἀναβάσεώς τε καὶ οἰκειότητος. Καὶ πλη ροῦται λοιπὸν καὶ ἐπ' αὐτῷ τὸ ἀποστολικὸν ῥητὸν τὸ φάσκον· Ἐν αὐτῷ γὰρ ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν. Γίνεται γὰρ ἐν τῷ Θεῷ διὰ προσοχῆς, τὸν ἐν τῷ Θεῷ προόντα τοῦ εἶναι λόγον μὴ παραφθείρας, καὶ κινεῖται ἐν τῷ Θεῷ κατὰ τὸν προόντα ἐν τῷ θεῷ τοῦ εὖ εἶναι λόγον, διὰ τῶν ἀρετῶν ἐνεργούμενος, καὶ ζῇ ἐν τῷ Θεῷ κατὰ τὸν προόντα ἐν τῷ Θεῷ τοῦ ἀεὶ εἶναι λόγον. Εντεῦθεν μὲν ἤδη κατὰ τὴν ἀπα θεστάτην έξιν ταυτὸν ἑαυτῷ καὶ ἀκίνητος ῶν, ἐν δὲ τῷ μέλλοντι αἰῶνι κατὰ τὴν δοθησομένην θέωσιν τοὺς εἰρημένους καὶ ἐν τῷ Θεῷ προόντες λόγους, μᾶλλον δὲ τὸν Θεὸν, ἐν ᾧ οἱ λόγοι τῶν καλῶν πεπήγασιν, ἀγαπητικῶς στέργων καὶ ἀσπαζόμενος καὶ ἔστι μοῖρα Θεοῦ, ὡς ἂν, διὰ τὸν ἐν τῷ Θεῷ τοῦ εἶναι αὐτοῦ λόγον, καὶ ὡς ἀγαθὸς, διὰ τὸν ἐν τῷ Θεῷ τοῦ εὖ εἶναι αὐτοῦ λόγον, καὶ ὡς Θεός, διὰ τὸν ἐν τῷ Θεῷ τοῦ ἀεὶ εἶναι αὐτοῦ λόγον, ὡς τούτους τιμήσας καὶ κατ' αὐτοὺς ἐνεργήσας, καὶ δι' αὐτῶν ἑαυτὸν μὲν τῷ Θεῷ μόνῳ δι' ὅλου ἐνθέμενος, τὸν δὲ Θεὸν μόνον ἐαὐτῷ δι᾿ ὅλου ἐντυπώσας τε καὶ μορφώσας, ὥστε καὶ αὐτὸν εἶναί τε χάριτι καὶ καλεῖσθαι Θεόν, καὶ τὸν Θεὸν εἶναί τε συγκαταβάσει καὶ καλεῖσθαι δι' αὐτὸν ἄνθρωπον, καὶ τῆς ἀντιδιδομένης ἐπὶ τούτῳ διαθέσεως δειχθῆναι τὴν δύναμιν, τὴν καὶ τὸν ἄνθρωπον τῷ Θεῷ θεοῦσαν διὰ τὸ φιλόθεον, καὶ τὸν Θεὸν τῷ ἀνθρώπῳ διὰ τὸ 'φιλάνθρωπον άνω θρωπίζουσαν καὶ ποιοῦσαν κατὰ τὴν καλὴν ἀντι στροφὴν, τὸν μὲν Θεὸν ἄνθρωπον, διὰ τὴν τοῦ ἀν θρώπου θέωσιν, τὸν δὲ ἄνθρωπον Θεόν, διὰ τὴν τοῦ Θεοῦ ἀνθρώπησιν. Βούλεται γὰρ ἀεὶ καὶ ἐν πᾶσιν ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος καὶ Θεὸς τῆς αὐτοῦ ἐνσωματώσεως ἐνεργεῖσθαι τὸ μυστήριον. Οστις δὲ τῆς ἰδίας ἀφέμενος ἀρχῆς μοῖρα τυγχάνων Θεοῦ διὰ τὸν ἐν αὐτῷ τῆς ἀρετῆς ὄντα λόγον κατὰ τὴν ἀποδοθεῖσαν αἰτίαν πρὸς τὸ μὴ ὂν παραλόγως φέρεται, εἰκότως ἄνωθεν ῥεῦσαι λέγεται, μὴ πρὸς τὴν ἰδίαν αρχήν το καὶ αἰτίαν καθ᾽ ἦν καὶ ἐφ᾽ ἢ καὶ δι᾿ ἣν γεγένηται κινηθείς, καὶ ἔστιν ἐν ἀστάτῳ περιφορᾷ καὶ ἀταξίᾳ δεινῇ ψυχῆς τε καὶ σώματος, τῆς ἁπλανοῦς καὶ ὡσαύτως ἐχούσης αιτίας τῇ πρὸς τὸ (126 α) χεῖρον τὸ φύσει διανύσας τό άναν θρώπησιν
frum participans, sine ambiguitate Deum participat, essentiam virtutum veluti naturalis semen boni fideliter per voluntatem colens, et id ipsum osten dens principio finem et principium fini, magis vero id ipsum principium esse et finem, quasi securus Deum constituens concionator; siquidem universæ rei principium et finem qui in seipso videt, subsi stere credit: principium quidem, quasi inde acci piens et essentiam per participationem naturale bonum; finem vero veluti per cognitionem ipsius principii et appetitum, laudabilem, ad ipsum sine errore ducentem cum festinatione perficiens car sum, per quem fit Deus, ex Deo Deus esse acci piens; merito secundum imaginem naturali bono, voluntate, per virtutes addens similitudinem per insitam ad proprium principium ascensionem el familiaritatem. Et impletur de extero in ipso apo stolicus sermo, dicens: In ipso enim vivimus et mo vemur et sumus º. Fit enim in Deo per excellentiam ante-exsistentem in Deo essentiæ rationem non corrumpens, et movetur in Deo secundum præce dentem in Deo bene esse rationem, per virtutes operans, et vivit in Deo secundum præcedentem in Deo semper esse rationem. Hic quidem jam secun dum impassibilem valde habitum id ipsum sibimet et incommotabilis est; in futuro vero sæculo secun dum datam theosin, id est deificationem, prædi clas in Deo antecedentes causas, magis autem Deum, in quo causæ bonorum præfixa sunt, in charitate amans et salutaturus; et est pars Dei, ut est per essentiæ suæ in Deo rationem, et ut bonus per bene essendi in Deo rationem, et ut Deus per semper essendi rationem, merito eas honorans et secundum eas operans, et per eas seipsum qui dem Deo soli per totum inserens: Deumn vera 30 lum sibimet per totum et imaginans et formans, ita ut et ipse sit gratia et vocetur Deus, et Deus sit condescensione et per se vocetur homo, et mutuo in hoc affectu ostendatur virtus, quæ et hominem Deo per divinum amorem deificat, et Deum homini per humanum amorem inhumanat, et facit per bonam conversionem Deum quidem hominem per hominis deificationem, et hominem Deum per Dei inhumanationem. Vult enim semper et in omnibus Dei Verbum et Deus sua incorpo ratione operari mysterium. Qui vero suum relin quens principium pars Dei constitutus per exsi stentem in ipso virtutis rationem secundum reddi tam causam ad id quod non est irrationabiliter fertur, recte desursum defluere dicitur, non ad suum principium et causam, a qua et in qua et per quam factus est, motus; et cst in meatu insta bili et inordinatione fluxili animæ et corporis a non errante et similiter habente causa, ad id quod * Act. xvII, 28. n * non habet ed. Gal. * non habet ed. Gal. * ed. Gal. * ed. Gal. * ed. Gal.
col. 1085–1086page 24 of 177
PG 91:1085ἑκουσίῳ ροπῇ τὴν ἀποτυχίαν ἑαυτοῦ καταπραξάμε νας. Ἐφ᾽ οὗ καὶ τὸ ῥεῦσαι κυρίως λεχθείη ἂν ὅτι ἐπ' αὐτῷ κειμένης τῆς πρὸς Θεὸν ἀδηρίτως τὰς τῆς ψυχῆς βάσεις ποιεῖσθαι δυναμένης εξουσίας, τὸ χεῖ ρον καὶ μὴ ὂν τοῦ κρείττονος καὶ ὄντος ἑκὼν ἀντηλλάξατο. Τούτους δὲ οὓς ἔφην τοὺς λόγους ὁ μὲν 'Αρεοπα γέτης ἅγιος Διονύσιος προορισμούς καὶ θεῖα θελή ματα καλεῖσθαι ὑπὸ τῆς Γραφῆς ἡμᾶς ἐκδιδάσκει. Ομοίως δὲ καὶ οἱ περὶ Πάνταινον τὸν γενόμενον καθηγητὴν τοῦ Στρωματέως μεγάλου Κλήμεντος θεῖα θελήματα τῇ Γραφῇ φίλον καλεῖσθαί φασι. Οθεν ερωτηθέντες ὑπό τινων τῶν ἔξω παίδευσιν γαύρων, πῶς γινώσκειν τὰ ὄντα τὸν Θεὸν δοξάζουσ σιν οἱ Χριστιανοί, ὑπειληφότων εκείνων, νοερῶς τὰ νοητά, καὶ αἰσθητικῶς τὰ αἰσθητά, γινώσκειν αύ τὸν τὰ ὄντα ἀπεκρίναντο, μήτε αἰσθητικῶς τὰ αἰ σθητά, μήτε νοερῶς τὰ νοητά. Οὐ γὰρ εἶναι δυνατὸν τὸν ὑπὲρ τὰ ὄντα κατὰ τὰ ὄντα τῶν ὄντων ἀντιλαμβάνεσθαι 10· ἀλλ' ὡς ἴδια θελήματα γινώσκειν αὐτὸν τὰ ὄντα φαμὲν, προσθέντες καὶ τοῦ λόγου τὸ εὔλο γον. Εἰ γὰρ θελήματι τὰ πάντα πεποίηκε, καὶ οὐδεὶς ἀντερεί λόγος, γινώσκειν δὲ τὸ ἴδιον θέλημα τὸν Θεὸν εὐσεβές τε λέγειν ἀεὶ καὶ δίκαιόν ἐστιν, ἕκαστον δὲ τῶν γεγονότων θέλων πεποίηκεν, ἄρα ὡς ἴδια θελή ματα ὁ Θεὸς τὰ ὄντα γινώσκει, ἐπειδὴ καὶ θέλων τὰ ὄντα πεποίηκεν. Ἐντεῦθεν δὲ ὁρμώμενος ἔγωγε οἶμαι κατὰ τούτους εἰρῆσθαι τῇ Γραφῇ τοὺς λόγους, τό, Εγγων σε παρὰ πάντας, πρὸς Μωϋσῆν, καὶ περί τινων τὸν Ἔγνω Κύριος (126 6) τοὺς ὄντας αὐτοῦ, καὶ πάλιν πρός τινας το, Οὐκ οἶδα ὑμᾶς ὡς ἕκαστον δηλονότι ἢ κατὰ τὸ θέλημα καὶ τὸν λό γον, ἢ παρὰ τὸ θέλημα καὶ τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ προ αιρετική " κίνησις τῆς θείας ἀκοῦσαι φωνῆς παρο εσκεύασε. Ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα τὸν θεοφόρον τοῦτον ἄνδρα οἶμαι νοήσαντα εἰπεῖν, ἐπειδὰν τὸ θεοειδὲς τοῦτο καὶ θεῖον, τὸν ἡμέτερον νοῦν τε καὶ λόγον, τῷ οἰκείῳ προσμίξωμεν, καὶ ἡ εἰκὼν ἀνέλθῃ πρὸς τὸ ἀρχέτυπον, οὗ νῦν ἔχει τὴν ἔφεσιν· ἡ ὁμοῦ τε καὶ κατὰ ταυ τὸν διὰ τῶν μικρῶν τούτων βημάτων τοῦ ποτε τοῦτό τι τῶν ὄντων ἐφθακέναι τὸ μέτρον οἴεσθαι διδασκαλικῶς ἀπάγοντα τοὺς νομίζοντας, καὶ τὸν τοῦ πῶς μοῖρά ἐσμεν Θεοῦ λόγον παραδηλοῦντα, καὶ τὴν μέλλουσαν τῆς μακαρίας λήξεως ιδιότητα αἰνιττόμενον, καὶ πρὸς τὴν ἄσειστον αὐτῆς καὶ ἀκλόνητον καὶ οὐδαμοῦ μεταπίπτουσαν ἀπόλαυσιν παρορμῶντα τοὺς ἐπὶ τούτῳ δι' ἐλπίδος καθαιρομένους καὶ σπεύ δοντας. Ηδει γάρ, ὡσεὶ πρὸς ὅ ἔχομεν οὐσίᾳ τε καὶ λόγῳ τὰς ἐμφάσεις κατὰ λόγον καὶ φύσιν εὐθυπορή διότι 10 λαμβάνεσθαι 11 προαιρετικῶς
malum est voluntario momento expulsionem suam peragens. Ex quo et fluere proprie dicitur, eo quod in se motæ ad Deum (d) inseparabiliter animæ gres sus faciendo valido potentiæ, quod deterius est et quod non est pro meliori volens mutavit. Has autem quas dixeram rationes ipse quidem Aeropagita sanctus Dionysius prædestinationes et divinas voluntates vocari a divina Scriptura nos edocet. Similiterque et (e) qui sint circa Pantænum magni Clementis amicum, qui factus est magister Stromatei, divinas voluntates a Scriptura vocari dicunt, inde interrogati a quibusdam superbis in eorum eruditione quæ extrinsecus sunt, quomodo cognoscere ea quæ sunt Deum æstimant Christiani, suscipientibus illis intellectualiter intelligibilia et sensualiter sensibilia eum cognoscere ea quæ sunt. Bespondemus neque sensualiter sensibilia, neque intellectualiter intellectualia. Non enim esse possi bile est, ut ostendit ratio, eum qui est super ea quae sunt, per ea quae sunt, ea quæ sunt accipere; sed sicut suas voluntates cognoscere eum dicimus ea quæ sunt, addentes etiam ex causa ratiocinatio nem; si enim voluntate omnia fecit, et nulla con tradicit, ratio cognoscere autem suam voluntatem Deum, semper pium dicere et justum est, unum quodque vero eorum quæ facta sunt volens fecit; igitur ut suas voluntates Das cognoscit ea quæ sunt, quoniam et volens ea quæ sunt fecit. Hinc et ego aspiciens censeo secundum las dixisse Scri pluram rationes loc: Cognoscebam te super om nes P, ad Moysem; et de quibusdam hoc: Cognovit Dominus qui sunt sui 9; et iterum hoc ad quosdam Non novi vos. Sic profecto unumquemque aut se cundum voluntatem et rationem, aut contra volun tatem et rationem Dei voluntarius motus divinam audire vocem præparavit. Hæc et hujusmodi deiferum nunc virum arbitror intelligentem dicere, cum deiforme hoc et divinum nostrum animum et rationem proprio admiscebi mus, et imago revertetur ad principale exemplar, cujus non habet appetitum.› Ac per hoc similiter, per pauca hæc verba, quodcunque aliquando, eo rum quæ sunt tetigisse mensuram arbitrantes æsti mandum doctrinaliter retrahere, et rationem, quo modo pars Dei sumus, declarare, et futuram beatæ quietis proprietatem insinuasse, et ad immobilem ipsius, et quietem, et nullo modo cadentem fru ctum incitasse in ea quæ in hoc est spe purgatos et festinantes. Oportebat enim, queinadmodum ad hoc habemus et in essentia et ratione notiones, per rationem et naturam recte quidem ingredi simplo › Exod. xxx111, 17. ¶ II Tim. 11, 19. ▾ Matth. vii, 23. ed.Gal. ed. Gal. ed. Gal. sine offensione. (Gale.) (c) verte si rafenion quagister fuit Clementis magni Strontatci. (Gale.)
col. 1087–1088page 25 of 177
PG 91:1087σαιμεν ἁπλῇ προσβολῇ, καὶ ἡμεῖς, πάσης τῆς (η θεώσεως, οἰασοῦν, ζητήσεως χωρίς, περὶ ἢν μόνην ἐστὶ τὸ πταίειν καὶ σφάλλεσθαι, θεοειδῶς κατὰ τὸ ἐφικτών τὰ πάντα εἰσόμεθα, μηκέτι δι' ἄγνοιαν τῆς περὶ αὐτὰ κινήσεως ἀντεχόμενοι, ὡς νοὶ τῷ μεγάλῳ καὶ λόγῳ καὶ πνεύματι τὸν ἡμέτερον νοῦν τε καὶ λόγον καὶ πνεῦμα, μᾶλλον δὲ ὅλῳ Θεῷ ὅλους ἑαυτοὺς ὡς ἄρχι τύπῳ εἰκόνι προσχωρήσαντες. Καθὼς καὶ ἐν τῷ περὶ χαλάζης λόγῳ διέξεισιν, ούτωσὶ φάσκων· ι Καὶ τοὺς μὲν (127 α) τὸ ἄφραστον φῶς διαδέξεται, καὶ ἡ τῆς ἁγίας καὶ βασιλικῆς θεωρίας Τριάδος ἐλλαμπούσης τρανότερόν τε καὶ καθαρώτερον, καὶ διης ὅλῳ νοῖ μιγνυμένης, ἣν δὴ καὶ μόνην βασιλείαν οὐρανῶν ἐγὼ τίθημι, ο ἡνίκα ἡδονῇ ἥδεται καὶ ἀγάλ λεται, ἵνα τοῖς αὐτοῦ τολμήσας συνάψω τὰ ἐμαυτοῦ, πᾶσα κτίσις λογικὴ ἀγγέλων τε καὶ ἀνθρώπων, ὅσοι μηδένα τῶν πρὸς τὸ τέλος κατὰ τὴν κίνησιν φυσικῶς συνηρμοσμένων αὐτοῖς θείων λόγων παρά τοῦ Δημιουργοῦ ἐξ ἀπροσεξίας παρέφθειραν, διεπό σαντο δὲ μᾶλλον σωφρόνως ἑαυτοὺς ὅλους καὶ ἀπαρατρέπτους, ὡς θείας όργανα φύσεως, καὶ ὄντας καὶ γενησομένους εἰδότες, οὓς δι᾿ ὅλου όλος περιφὺς ὁ Θεὸς τρόπον ψυχῆς, ὥσπερ μέλη σώματος άρτια και εύχρηστα τῷ Δεσπότῃ γενησομένους, πρὸς τὸ δοκοῦν μεταχειρίζεται, καὶ τῆς οἰκείας πληρο δόξης τε καὶ μακαριότητος, ζωήν διδοὺς καὶ χαρι ιζόμενος τὴν ἀϊδιόν τε καὶ ἀνεκλάλητον, καὶ παντάπασι παντὸς ἐλευθέραν γνωρίσματος συστατικής ιδιότητας τῆς παρούσης καὶ διὰ φθορᾶς συνισταμένης ζωῆς, ἦν οὐκ ἀὴρ εἰσπνεόμενος, οὐδ' αίματος σχετοὶ τοῦ ἤπατος ἀποῤῥέοντες συνιστῶσιν, ἀλλὰ Θεὸς ὅλος όλοις μετεχόμενος, καὶ ψυχῆς τρόπον πρὸς σῶμα τῇ ψυχῇ, καὶ διὰ μέσης ψυχῆς πρὸς σῶμα για νόμενος, ὡς οἶδεν αὐτὸς, ἵν᾿ ἡ μὲν ἀτρεψίαν δέξηται. τὸ δὲ ἀθανασίαν, καὶ ὅλος ἄνθρωπος θεωθῇ τῇ τοῦ ἐνανθρωπήσαντος Θεοῦ χάριτι θεουργούμενος, όλα; μὲν ἄνθρωπος μένων κατὰ ψυχὴν καὶ σῶμα διὰ τὴν φύσιν, καὶ ὅλος γινόμενος Θεὸς κατὰ ψυ χὴν καὶ σῶμα διὰ τὴν χάριν καὶ τὴν ἐμπρέπουσαν αὐτῷ διόλου θείαν τῆς μακαρίας δόξης λαμπρότητα, μεθ᾽ ἣν οὐκ ἔστι τι ἐπινοῆσαι λαμπρότερον ἢ ὑψηλότερον. Τί γὰρ θεώσεως τοῖς ἀξίοις ερασμιώτερον, καλ ἦν ὁ Θεὸς θεοῖς γενομένοις ἐνούμενος τὸ πᾶν ἑαυτοῖ ποιεῖται δι' ἀγαθότητα; Διὸ καὶ ἡδονὴν καὶ πείσιν καὶ χαρὰν καλῶς ὠνόμασαν τὴν τοιαύτην κατάστασιν, τὴν τῇ θείᾳ κατανοήσει καὶ τῇ ἑπομένῃ αὐτῇ τῆς εὐφροσύνης ἀπολαύσει, ἡδονὴν μὲν, ὡς τέλος οὖσαν τῶν κατὰ φύσιν ἐνεργειῶν (οὕτω γὰρ τὴν ἡδονὴν ὁρίζονται), πεῖσιν δὲ ὡς ἐκστατικήν δύνα μιν, πρὸς τὸ ποιοῦν τὸ πάσχον ενάγουσαν, κατὰ τὴν ἀποδοθεῖσαν τοῦ ἀέρος πρὸς τὸ φῶς καὶ τοῦ πυρὸ πρὸς τὸν σίδηρον " παραδειγματικὴν αἰτίαν, καὶ πείθουσαν φυσικῶς καὶ ἀληθῶς μὴ ἄλλο τι εἶναι 13 εὐθυπορήσαι μὲν κατά φύσιν. σιδήρου διαφθορά; 18 τὸ πῦρ τη
ordine. et nos sine omni qualicunque quatione, " circa quam solam et peccare est et falli, deiformi ter, quantum possibile est, omnia cognosccmus. Non jam per iguorantiam ab eo, qui circa ea est, motu detenti, merito magno animo et rationi, et spiritui nostrum animum et rationem et spiritum, magis autem toti Deo totos nos ipsos, veluti principali exemplo imago, accedentes, sicut etiam in sermone qui est de grandine edocet, sic dicens Et nos quidem ineffabilis lux accipiet, et sanctæ ac regalis contemplatio Trinitatis illuminantis planius et purius et totius toti animo mistæ, quam etiam solam regnum cœlorum ego pono,» cum delectatione delectatur et laetatur, ut his quæ sunt ipsius audax conjungam quæ mea sunt, omnis creatura rationa lis angelorum et hominum, quicunque nullam se cundum motum qui ad finem est naturaliter com pactarum eis divinarum rationum ab ipso Creatore per negligentiam corruperunt, magis autem se ipsos temperanter. salvaverunt, totos inconversibi liter, utpote divine organa naturæ, et esse et fu turos esse scientes, qnos per totum totus (g) cir cumspirans Deus in modum animæ, veluti membra corporis compacta et optima Domino factos ad voluntatem tractat, et propria implet gloria et bea titudine, vitamn dans et donaus æternam atque ineffabilem, et omnibus modis universa liberam cognitione constitutæ proprietatis præsentis, et per corruptionem constitutæ vitæ. Quam videlicet vitam vternam non aer inspirans, neque sanguinis rivuli hepate fluentes constituunt, sed Deus totus totis participatus, et animæ in modum ad corpus animæ et per mediam animam ad corpus factus, sicut novit ipse, ut ea quidem inconversibilitatem accipiat, illud vero immortalitatem, et totus homo deifice tur per inkumanati Dei gratiam deificantis; totus quidem homo manens secundum animam et corpus per naturam, et totus factus Deus secundum ani niam et corpus per gratiam, et convenientem sibi per totum divinam beatæ gloriæ claritatem, post quam nihil est ad intelligendum lucidius aut ex celsius. Quid enim id est deificatione di guis amabilius, per quam Deus diis factis unitus omnino universitatem suam facit per bonitatem? Ac per hoc delectationem et passionem et gaudium bene nominaverim talem statum qui est per divi nam notitiam et consequentem se lætitiæ fructum delectationem quidem merito, dum sit finis natu ralium operationum. Sic enim delectationem defi niunt; passionem vero veluti cxtendentemn vir totem et ad id quod facit id quod patitur inducen tem, secundum redditain aeris ad lucem et ad ignem ferri paradigmaticam causam, et credibilem natu cd. Gal. Ab eadem absunt verba ed. Gal. Verte principali exemplari iconem, permittent's celt. (Gale.) cod. Gud. (g) Verte complectens. (Gale.)
col. 1089–1090page 26 of 177
PG 91:1089παρὰ τοῦτο τῶν ὄντων κεφάλαιον, ᾗ τὸ ἀπαθε; δεόντως ἀκολουθεῖ, χαρὰν δὲ ὡ; μηδὲν ἔχουσαν ἀντικείμενον μήτε παρελθόν μήτε μέλλον. Τὴν χαράν γάρ φασι 10 μήτε λύπην ἐπίστασθαι παρελθοῦσαν, μήτε τὸν ἐκ φόβου κόρον ἐπιδέχεσθαι προσδο.ωμένον, ὥσπερ ἡ ἡδονή."Οθεν καὶ ὡς ἐνδεικτικὴν προσ ηγορίαν τῆς μελλούσης αληθείας ὑπάρχουσαν τὴν χαρὰν ἐκύρωσαν πανταχοῦ οἵ τε θεόπνευστοι λόγοι καὶ οἱ ἐξ αὐτῶν τὰ θεῖα σοφισθέντες μυστήρια Πα τέρες ἡμῶν. Ει τοίνυν ὡς ἐν ἐπιδρομῇ, κατ' ἐμὲ φάναι τὸν μικρόν, φυσικῶς τε καὶ Γραφικώς 11 καὶ Πατρικῶς δέδεικται, ὡς οὐδὲν τῶν γενητῶν 18 πώ ποτε κινούμενον ἔστη, οὐδὲ τῆς (128 α) ἐπ' αὐτὸ 10 κατὰ τὸν θεῖον σκοπὸν ἐπελάβετο λήξεως, πρὸς δὲ τούτοις καὶ ὡς ἀμήχανον τῆς ἐν τῷ Θεῷ μονιμότητος τῶν ἀξιουμένων παρεγκλιθῆναι τὸ βάσιμον. Πῶς γάρ ἐστι δυνατὸν, ἵνα τοῖς εἰρημένοις μικράν τινα πρὸς βεβαίωσιν τὴν ἐκ λογισμών δῶμεν βοήθειαν, τοὺς ὅπως ἐν τῷ Θεῷ ὑπαρκτικῶς γενομένους τὸν ὑβρι στὴν κατὰ τὴν ἔφεσιν ὑποδέξασθαι χώρον, παντὸς κόρου κατὰ τὸν ἴδιον λόγον τε καὶ ὅρον ὀρέξεως τυχο χάνοντας σβεστικοῦ, καὶ κατὰ δύο συνισταμένου 10 τρόπους. Η γὰρ τὰ ὑποκείμενα ὡς μικρὰ περιγράφουσα ἡ ὄρεξις σβέννυται, ἢ ἀτιμάζουσα ὡς αἰσχ. ά τε καὶ εἰδεχθῆ· βδελύσσεται, ὑφ᾽ ὧν ὁ κόρος γίνε σθαι πέφυκεν. Ὁ δὲ Θεὸς φύσει ὑπάρχων απειρός σε καὶ τίμιος ἐπιτείνειν μᾶλλον τῶν ἀπολαυόντων αὐτοῦ διὰ τῆς μετοχῆς πρὸς τὸ ἀόριστον τὴν ὄρεξιν πέφυ κεν. Εἰ δὲ τοῦτ᾽ ἀληθὲς, ὥσπερ οὖν καὶ ἐστιν, οὐκ ἦν ἄρα ἡ λεγομένη ἑνὰς τῶν λογικῶν ", ἥτις κόμου λαβοῦσα τῆς ἐν τῷ Θεῷ μονιμότητος ἐμερίση, καὶ τῷ οἰκείῳ σκεδασμῷ τὴν τοῦ κόσμου τούτου γένε σιν συνεισήγαγεν, ἵνα μὴ τὸ ἀγαθὸν ἐμπερίγραπτον ποιώμεθα καὶ ἄτιμον, ὡς κόρῳ τινὶ περιοριζόμενον καὶ στάσεως αἴτιον γινόμενον ἐκείνοις, ὧν τὴν ἔψε σιν ἀκίνητον κρατεῖν οὐ δεδύνηται. Καὶ μάτην λοιπόν τινες ταύτην θεσπίζουσιν, ὡς ἔμοιγε δοκεί, τὰ μὴ ὄντα πλαττόμενοι, καὶ τὸ δὴ τούτου βαρύτε μον, καὶ τοῦ μακαρίου τούτου πατρὸς ὡς ταῦτα φρο νοῦντος καταψευδόμενοι, ἐφ᾽ ᾧ μὴ μόνον αὐτοὺς ἐκ προτέρου είδους ζωῆς τὰς ψυχὰς εἰς σώματα ἐλθεῖν ἐπὶ τιμωρίᾳ τῶν προγεγονότων (128 6) κακών φρονεῖν 38 ἐπ' ἀδείας δύνασθαι, ἀλλὰ καὶ ἄλλους ἀπατᾷν οὕτως ἔχειν εὐλόγω; ἐπιχειρεῖν διὰ τῆς τῶν προσώπων ἀξιοπιστίας, οὐ καλῶς οὐδ᾽ ὁσίως πράτ τοντας, ἀλλ' ἐκείνους ἔχοντας ἀφέντες ὡς ἔχουσιν αὐτοὶ εὐσεβῶς, ἡμεῖς τὸν νοῦν τοῦ διδασκάλου πρὸς τοῖς εἰρημένοις καὶ κατ᾿ ἄλλον σκοπήσομεν τρόπον. Οὐκ οἶμαι τῆς ἀνθρωπίνης αὐτὸν γενέσεως ἐνταῦ “τοῦ τὸ φαμὲν 5 αὐτῷ 10 συνιστάμενον σκοπήσωμεν τε καὶ Γραφικῶς 18 γεννητῶν πολιτικων 33 φωνεῖν ** οὐδὲ δύνηται ΝΟΤ.Ε.
18 raliter ac vere, neque aliud quid esse, præter hoc neque bene neque sancte agentes, sed illos qui sic magistri cum his quæ dicta sunt etiam per alium ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. St (*) Vocula et desideratur in ed. Gale. corum quæ sunt capitulum (hoc est consummatio nem), quam impassibilitas opportune sequitur; gaudium quoque jure, dum nihil habeat contrapo situm, neque prateritum neque futurum; gaudium enim dicunt neque tristitiam nosse præteritam, neque ex timore satietatem accepturum iri spectán dam, sicut delectatio. Unde etiam veluti demon strativamı appellationem futuræ veritatis subsisten tem decreverunt ubique et a Deo inspirati sermones et ex eis divina sapientes mysteria Patres nostri. ltaque quemadmodum in transitu apparet per ne paululum, et naturaliter et per Scripturamn et Patres ostensum est, quomodo nullum eorum quæ facta sunt, unquam sistit motu, neque in se secun dum divinam speculationem accepit quietem, curn his quoque, quomodo impossibile est in Deo per mansionis dignorum reprehendi firmitatem. Quo modo enim est possibile, ut his quæ dicta sunt parvum quoddam ad confirmationem ex ratiocina tionibus demus adjutorium, semel in Deo substan tialiter factos ingratam per desiderium accepisse satictatem, dum omnis satietas, secundum suam rationem et definitionem constitutǝ desiderium exstinguat, et secundum duos constituatur modos. Aut enim quæ subjecta sunt veluti parva circum scribens desiderium exstinguit, aut spernens veluti turpia ac deformia abominatur, ex his satietas fieri consuevit. Deus vero natura subsistens.infinitus ac pretiosus extendere magis fruentium se per parti cipationem ad id quod infinitum est, desiderium consuevit. Si autem hoc verum, sicut et est, non erat igitur illa, quæ dicta est, unitas rationabi lium, quæ satietatem accipiens perseverantiæ, quæ in Dco, partita est, et ex propria discissione mundi hujus generationem cointroduxit; ne optimum bonum circumscriptum faciamus et vile, veluti sa tietate quadam circumfinitum, et seditionis causam factam illis, quorum desiderium, id quod incon mutabile est, tenere non potuit (i). Et ne vanitatemn talem quidam de cætero adorent, ut mihi videtur, ea quæ non sunt fingentes, et quod eo gravius, bea tum hunc Patrem, veluti talia sapientem, calum nientur, in quo non solum se ex priori specie vitæ animas in corpora venire in ultionem eorum quæ ante perpetrata sunt malorum dicentes conse quenter possunt, sed et alios seducere sic habere rationabiliter conando per personarum probitatem, habent habere dimittentes, nos ipsi pie intellectum contemplabimur modum. Non arbitror igitur humanæ eum generationis non habet ed. Gal. ed. Gal. cod. Gud. ed. Gal. (i) Verte et frustra eam (unitatcmi) deinceps pradicant (Gale.)
col. 1091–1092page 27 of 177
PG 91:1091θα, ἀλλὰ τῆς ἐπιγενομένης αὐτῇ ταλαιπωρίας τὴν αἰτίαν ἀφηγεῖσθαι βούλεσθαι. θρηνήσας γὰρ τοῦ σώματος ἡμῶν τὴν ἐλεεινότητα διὰ τοῦ εἰπεῖν, Ὢ τῆς συζυγίας καὶ τῆς ἀλλοτριώσεως! 8 φοβοῦμαι, περιέπω, καὶ δ στέργω, δέδοικα,» καὶ τὰ ἑξῆς, καὶ οἷον πρὸς ἑαυτὸν διαπορήσας περὶ τῆς αἰτίας τῶν οἷς ἐνεσχήμεθα κακῶν καὶ τῆς κατ' αὐτὴν σου φωτάτης προνοίας διὰ τοῦ φάναι, «Τίς ἡ περί ἐμὲ σοφία, καὶ τί τὸ μέγα τοῦτο μυστήριον; ἐπάγει τὴν λύσιν τρανῶς ποιούμενος οὕτως· «Η βούλεται μοῖραν ἡμᾶς ὄντας Θεοῦ καὶ ἄνωθεν δεύ σαντας, ἵνα μὴ διὰ τὴν ἀξίαν ἐπαιρόμενοι καὶ μετα εωριζόμενοι καταφρονῶμεν τοῦ Κτίσαντος, ἐν τῇ πρὸς τὸ σῶμα πάλῃ καὶ μάχῃ πρὸς αὐτὸν ἀεὶ βλέ πειν, καὶ τὴν συνεζευγμένην ἀσθένειαν παιδαγωγίαν εἶναι τοῦ ἀξιώματος.» Ὡσανεὶ ἔλεγεν, ἐπειδήπερ ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος δι' ἀγαθότητα ὁ ἄνθρωπος για γονε παρὰ τοῦ Θεοῦ, ἐφ᾽ ᾧ τὴν δοθεῖσαν αὐτῷ λογικήν τε καὶ νοεράν ψυχήν, ἅτε δὴ κατ' εἰκόνα τοῦ ποιήσαντος αὐτὴν ὑπάρχουσαν, κατὰ μὲν τὴν ἔφεσιν καὶ τὴν ἐξ ὅλης δυνάμεως ολικὴν εἰ ἀγάπην ἀπρὶξ Θεοῦ γνωστικῶς ἐχομένην, καὶ τὸ καθ᾽ ὁμοίωσιν προσλαβοῦσαν θεωθῆναι, (129 α) κατὰ δὲ τὴν ἐπιστημονικὴν πρὸς τὸ ὑφειμένον πρόνοιαν, καὶ τὴν περὶ τὸ ἀγαπᾶν τὸν πλησίον ὡς ἑαυτὸν κελεύουσαν ἐντολὴν, ἐμφρόνως τοῦ σώματος ἀντεχομένην, λογίσαι τε δι' ἀρετῶν αὐτὸ καὶ οἰκειῶσαι Θεῷ ὡς ὁμόδουλον δι' ἑαυτῆς μεσιτευούσης τὸν ποιητὴν ἔνας κον, καὶ τῆς δοθείσης ἀθανασίας ἄλυτον δεσμὸν αὐτ τὸν ποιησομένην αὐτῷ τὸν συνδήσαντα, ἵν᾿ ὅπερ ἐστὶ Θεὸς ψυχῇ, τοῦτο ψυχὴ σώματι γένηται, καὶ εἷς ἀπο δειχθῇ τῶν ὅλων Δημιουργός, ἀναλόγως διὰ τῆς ἀνθρωπότητος πᾶσιν ἐπιβατεύων τοῖς οὖσι, καὶ εἰς ἐν ἔλθῃ τὰ πολλὰ ἀλλήλων κατὰ τὴν φύσιν διεστηκότα περὶ τὴν μίαν τοῦ ἀνθρώπου φύσιν ἀλλήλοις συννεύοντα, καὶ γένηται τὰ πάντα ἐν πᾶσιν αὐτὸς ὁ Θεὸς, πάντα περι λαβὼν καὶ ἐνυποστήσας ἑαυτῷ, διὰ τοῦ μηδὲν ἔτι " τῶν ὄντων ἄφετον κεκτῆσθαι τὴν κίνησιν, καὶ τῆς αὐτ τοῦ ἄμοιρον παρουσίας, καθ᾽ ἦν καὶ θεοὶ καὶ τέκνα καὶ σῶμα καὶ μέλη καὶ μοῖρα Θεοῦ καὶ τὰ τοιαῦτά ἐσμεν καὶ λεγόμεθα τῇ πρὸς τὸ τέλος ἀναφορᾷ τοῦ θείου σκοποῦ. Ἐπειδὴ τοίνυν τοῦτο καὶ ἐπὶ τούτῳ ὁ ἄνθρωπος γέν γονεν, ἐν δὲ τῷ προπάτορι τῷ ἑτοίμῳ πρὸς ἐξουσίαν ἐπὶ τὸ χεῖρον ἐχρήσατο, μετενεγκὼν ἐκ τοῦ ἐπι τετραμμένου πρὸς τὸ κεκωλυμένον τὴν ὄρεξιν (καλ γὰρ ἦν αὐτεξούσιος, καὶ τοῦ κολληθήναι τῷ Κυρίῳ καὶ ἐν πνεῦμα γενέσθαι, καὶ τοῦ κολληθῆναι τὴ πόρο νῃ καὶ ἐν σῶμα γενέσθαι, απατηθεὶς προείλετο, καὶ τοῦ θείου καὶ μακαρίου σκοποῦ ἐκὼν ἑαυτὸν ἀπαξέ νωσε, τοῦ Θεὸς εἶναι χάριτι τὸ χους γενέσθαι καθ' αἵρεσιν προτιμήσας), σοφῶς ἅμα καὶ φιλανθρώπως παρὰ τοῦ Θεοῦ ὁ ἄνθρωπους γέγονεν ὁλικῶς. ἔτι τε το κολληθῆναι, ΝΟΤΑ.
hic, sed ingenita ei miseriæ causam narrare vo luisse. Lugens enim corporis nostri miseriam per hoc dicendo: O conjunctionem et separationem quam dum timeo circumsequor, et quod amo dedi, › et reliqua: et veluti apud semetipsum deliberans de causa eorum quibus dehonestamur malorum, et contra eam sapientissima prudentia disputans, per hoc quod dicit: ‹ Quæ erga me sapientia, et quod magnum mysterium?, addidit, solutionem plane faciens sic: An vult partem nos esse Dei, et desursum fuentes, ut non per dignitatem exal tati et cœlestia contemplantes despiciamus Creato ren in luctatione ac pugna quæ contra corpus est, ad ipsum semper aspiciendum et conjunctam in firmitatem nutrituram esse dignitatis. Ac si sic diceret, quoniam quidem ex anima et corpore per bonitaten a Deo factus est homo, in hoc medita bitur quod sibi rationalis et intellectualis data sit anima, quippe secundum imaginem facientis eam substituta, quæ per desiderium quidem et ex tota virtute universalem charitatem firmiter Deum co gnitione possidet, et secundum similitudinem dei fcationem accipiet, secundum vero disciplinalem ad subjectum providentiam et de diligendo proximo sicut se ipsam jubens mandatum, prudenter cor pus recipit, per virtutes etiam illud famulari Deo efficit, ut conservum, et per suam medietatem factorem faciet possessurum, et data immortali tate insolubili vinculo illud sibi conjuncturum, ut quod Deus animæ, hoc anima corpori fiat, et unus c ostendatur omnium Creator, proportionaliter per humanitatem omnia ingrediens quæ sunt, et in unum veniant multo a se invicem secundum natu ram distantia, circa unam hominis naturam sibi invicem convenientia, et fit omnia in omnibus ipse Deus omnia comprehendens, et unum substituens sibimet, eo quod nullum amplius eorum quæ sunt sinitur possidere motum, et ipsius expers præsen tiæ, per quam et (;) dii et filii et corpus et mem bra et pars Dei et horum similia et sumus et dici mur * ea quæ ad finem est relatione divinæ specu lationis. Quoniam igitur et hoc et in hoc homo factus est, in primo vero patre co quod paratum est ad potentiam, abusus est ad malum, transferens ex eo quod concessum est ad id quod prohibitum est desiderium (etenim erat per se potens et adbæ rere Domino et în spiritum fieri; adhærere mere trici et in corpus fieri seductus eligit, et divina et beata visione volens seipsum expulit, sic dum esset Deus gratia, terra fieri per voluntatem præ donorans), sapienter simul et misericorditer et Matth. xx11, 39. Cor. xu, 27; 1 Joan. m, 1. 10 ed. Gal. * Eadem manus antiqua in cod. Gud. correxit * desideratur in ed. Gal. omisso xal, ed. Gal. (i) De hac re erit Maximus in, Proemio ad Quæ ctiones in S. Scripturam, et alibi; fusius ibi innuit se acturum, quod hic fecit. V. Photium ad P. 463. (Gale.)
col. 1093–1094page 28 of 177
PG 91:1093καὶ τῇ αὐτοῦ πρεπόντως ἀγαθότητι ὁ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν οἰκονομῶν Θεὸς τῇ παραλόγῳ κινήσει τῆς ἐν ἡμῖν νοερᾶς δυνάμεως παρεπομένην δεόντως τὴν τιμωρίαν παρέπηξεν, αὐτὸ ἐκεῖνο τυ χὸν κατὰ τὸν εἰκότα λόγον κολάσας θανάτῳ, περὶ δ τὴν κατὰ νοῦν μόνῳ * Θεῷ χρεωστουμένην τῆς ἀγά της δύναμιν κατεῤῥήξαμεν, ἵνα τοῦ μηδενὸς ἐρῶν τες διὰ τοῦ πάσχειν ποτὲ μαθόντες πρὸς τὸ ὂν πάλιν ταύτην ἐπανάγειν διδαχθῶμεν τὴν δύναμιν. Οπερ προϊὼν ἐμφανέστερον ποιεῖται λέγων, ο 'Αλλ' ἐμοὶ μὲν καὶ διὰ τοῦτο δοκεῖ μηδὲν τῶν ἐνταῦθα ἀγαθῶν εἶναι πιστὸν τοῖς ἀνθρώποις, μηδὲ πολυχρόνιον, ἀλλ᾽ εἴπερ τι ἄλλο, καὶ τοῦτο καλῶς τῷ τεχνίτῃ λόγῳ καὶ τῇ πάντα νοῦν ὑπερεχούσῃ σοφία με μηχανή σθαι, παίζεσθαι ἡμᾶς ἐν τοῖς ὁρωμένοις, ἄλλοτε ἄλλως μεταβαλλομένοις καὶ μεταβάλλουσι, καὶ ἄνω καὶ κάτω φερομένοις τε καὶ περιτρεπομένοις, καὶ πριν ληφθῆναι ἐπιοῦσι καὶ φεύγουσιν, ἵνα τὸ ἐν τούτοις ἄστατον καὶ ἀνώμαλον θεωρήσαντες πρὸς τὸ μέλλον μεθορμισώμεθα. Τί γὰρ ἂν ἐποιήσαμεν ἑστῶτος τοῦ εὖ πράττειν ἡμῖν, ὁπότε οὐ μένοντος τοσοῦτον αὐτῷ προσδεδέμεθα, καὶ οὕτως ἡμᾶς ἡ περὶ τοῦτο ἡδονὴ καὶ ἀπάτη ἔχει δουλώσασα, ὥστε μηδὲν κρεῖττον μηδὲ ὑψηλότερον τῶν παρόντων δια νοεῖσθαι δύνασθαι, καὶ ταῦτα κατ' εἰκόνα Θεοῦ γεγο νέναι, καὶ ἀκούοντας καὶ πιστεύοντας τὴν ἄνω τε οὗταν καὶ πρὸς ἑαυτὴν ἕλκουσαν;» Καὶ πάλιν ἐν τῷ πρὸς τοὺς πολιτευομένους λόγῳ φάσκων, είν' εἰδῶμεν τὸ μηδὲν ὄντες πρὸς τὴν ἀληθινὴν σοφίαν (130 α) καὶ πρώ την, ἀλλὰ πρὸς αὐτὸν ἀεὶ νεύωμεν μόνον, καὶ ζητῶμεν ταῖς ἐκεῖθεν αὐγαῖς ἑναστράπτεσθαι, εἴτε διὰ τῆς ἀνωμαλίας τῶν ὁρωμένων καὶ περιτρεπομένων, μετ άγοντος ἡμᾶς ἐπὶ τὰ ἑστῶτα καὶ μένοντα. Οὐ τοίνυν, ὡς οἶμαι, τῆς κατὰ τὴν γένεσιν τῆς ἀνθρωπότητος αἰτίας ἐν τούτοις, ὡς εἴρηται, ὁ διδάσκαλος ποιεῖται τὴν δήλωσιν, ἀλλὰ τῆς κατὰ τὴν γένεσιν ἐπεισαχθείσης τῇ ἡμετέρᾳ ζωῇ διὰ τὴν παράβασιν ταλαι τωρίας, ὡς τοῖς σπουδαιοτέρως καὶ ἐμμελεστέρως τοῖς θείοις αὐτοῦ γράμμασιν έμμελετῶσιν ἐστι κατα φανές. Ταύτης μὲν γὰρ τὴν ὅθεν, καὶ δι' ὅ, καὶ ἐφ᾽ ᾧ, καὶ οὗ ἕνεκεν αἰτίαν, διὰ τούτων ἡμῖν παρατίθεται τῶν λόγων δι' αὐτῆς τὴν οἰκονομουμένην ἡμῶν σοφῶς παράσι τοῦ Θεοῦ σωτηρίαν δηλῶν· ἐκείνης δὲ τὴν ἐφ᾽ ᾧ γεγένηται μυστηρίῳ ὑπεμφαίνων δύναμιν ἑτέρῳ λόγων κέχρηται τρόπῳ, ὅλον αὐτοῦ περὶ τού του τὸν εὐσεβῆ σκοπὸν φανερὸν ποιούμενος, ὡς ἐν τῷ Εἰς τὰ γενέθλια λόγῳ δείκνυται λέγων, «Νοῦς μὲν οὖν ήδη καὶ αἴσθησις οὕτως ἀπ' ἀλλήλων διακριθέντα τῶν ἰδίων ὅρων ἐντὸς εἰστήκεισαν, καὶ τὸ τοῦ Δημι ουργού λόγου μεγαλεῖον ἐν ἑαυτοῖς ἔφερον, σιγῶν τις ἐπαινέται τῆς μεγαλουργίας καὶ διαπρύσιοι κή ρύκες· οὔπω δὲ ἦν κράμα ἐξ ἀμφοτέρων, οὐδέ τις μίν ξις τῶν ἐναντίων, σοφίας μείζονος γνώρισμα καὶ τῆς περὶ τὰς φύσεις πολυτελείας, οὐδὲ ὁ πᾶς πλοῦτος τῆς ἀγαθότητος γνώριμος. Τοῦτο δὴ βουληθεὶς ὁ τεχνί τῆς ἐπιδείξασθαι λόγος, καὶ ζῶον ἐν ἐξ ἀμφοτέρων, γενέθλια, το μόνος αἰτίας οι περ.
suæ convenienter bonitati nostræ salutis dispen sator Deus, irrationabili motui intellectualis vır tutis, quæ in nobis est, consequentem opportune affixit vindictam, illud ipsum fortassis juxta ratio nem puniens morte pro quo secundum animum soli Deo debitam charitatis projecimus virtutem; ut nihil amantes per passionem quandoque pœni tentiam agentes, ad id quod est iterum eamdem reducere disceremus virtutem. Quod quidem pro cedens manifestius facit dicens:. Sed mibi qui dem per hoc videtur nihil hoc bonorum esse fidele hominibus neque longevitatem, at si quid aliud, et hoc bene artifici verbo et omnem intellectum su perante sapientia machinatum est deludendo nos visibilibus in aliudque aliter transmotatis et trans motantibus, et sursum et deorsum ferentibus, et titubantibus, et priusquam comprehendantur abeun tibus et fugientibus, ut in his instabile et aṇoma lum contemplantes, ad futuram transeamus. Quid enim faceremus in præsenti, dum nobis ad benë agendum non permaneat, tantum ei attribuimus, et sic nos erga ipsum delectatio et error habet servi tuti subjiciens, ita ut nihil melius neque excelsius præsentibus intelligere valeamus, et si hæc au dientes et credentes secundum imaginem Dei nos factos fuisse sursumn attendentem et ad seipsam tra hentem. Et iterum in sermone ad urbane viventes, dicens: Ut sciamus nihil nos esse ad veram sa pientiam et primam, sed ad ipsum semper inten damus solummodo et quæramus qui inde sunt splendoribus coruscare, siquidem per inæqualita tem visibilium et titubantium transducit nos in ea quæ stant, et permanent. › Non igitur, ut ar bitror, ipsius, quæ secundum generationem ha manitatis est, causæ in talibus, ut dictum est, ma gister facit declarationem, sed ipse usque post generationem nostram aggravat vitam infelicitatis propter prævaricationem, quemadmodum curiosius et studiosius dívinas ipsius litteras cogitantibus est manifestum. Istius enim eausam unde, et per quid, et ex quo, et propter quid per hæc nobis addidit verba, propter eam administratam nostram sapienter a Deo salutem declarans; illius vero, in quo facta est mysterio insinuans virtutem, altero verborum usus est modo, tolam sui de hoc piam voluntatem faciens manifestam; sicut in eo, qui est in id est nativitates, sermone mani festat, dicens: «Animus igitur jam et sensus, sic a se invicem discreti propriis definitionibus, intus steterunt, et creatoris Verbi magnitudinem in se ipsis ferebant, silentes laudabant magnificentiam magnivoci prædicatores, nondum vero erat con cretio ex utrisque, neque quædam mixtura con trariorum sapientiæ majoris et circa naturas multa perfectionis indicia, neque omnes thesauri bonita tis cogniti; hoc autem volens artifex Verbum ed. Gal. * desideratur in ed. Gal ed. Gal.
col. 1095–1096page 29 of 177
PG 91:1095ουργεῖ τὸν ἄνθρωπον, καὶ παρὰ μὲν τῆς ὕλης λαβὼν τὸ σῶμα ήδη προϋποστάσης, παρ' ἑαυτοῦ δὲ ζωὴν ἐνθεὶς (δ δὴ νοεράν ψυχὴν καὶ εἰκόνα Θεοῦ οἶδεν ὁ Λό γος), οἷόν τινα κόσμον δεύτερον ἐν μικρῷ μέγαν ἐπὶ τῆς γῆς ἱστησιν, ἄγγελον ἄλλον, προσκυνητὴν μικτόν, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἐν δὲ τῷ Εἰς τὰ Φῶτα λόγῳ Ἐπεὶ δὲ οὕτω ταῦτα ἢ τοῦτο· ἔδει δὲ μὴ τοῖς ἄνω μόνον τὴν προσκύνησιν περιγράφεσθαι, ἀλλ᾽ εἶναι τινας καὶ κάτω προσκυνητάς, ἵνα πληρωθῇ τὰ πάντα δόξης Θεοῦ, ἐπεὶ καὶ Θεοῦ· καὶ διὰ τοῦτο κτίζεται άνθρωπος χειρὶ Θεοῦ τιμηθεὶς καὶ εἰκόνι.» ᾿Αρχεῖν μὲν καὶ ταῦτα ὑπολαμβάνω, κἂν εἰ μικρὰ τυγχάνοι, τῷ μὴ πάντη φιλονείκως διακειμένῳ, καὶ μόνον τὸ μάχεσθαι ἐπίδοξον κρίνοντι, πρὸς τὸ ἐνδείξασθαι τὴν ὅλην τοῦ διδασκάλου περὶ τῶν εἰρημένων διά νοιαν. Εἰ δὲ ἔτι περὶ τοῦ πῶς Θεοῦ μοίραν ὁ διδά σκαλος ἡμᾶς ἐκάλεσεν ἀπομάχεται, πολλαχῶς μὲν ἤδη ἀνωτέρω ὁ περὶ τούτου ἀποδέδοται λόγος. Ἵνα δὲ πιστότερος γένηται τοῖς τοῦ πνεύματος ερειδόμενος λίγοις, ὁ ἅγιος καὶ μακάριος ἀπόστολος Παῦλος, ὁ τὴν ἀποκεκρυμμένην ἐν τῷ Θεῷ πρὸ τῶν αἰώνων κομισάμενος σοφίαν, καὶ πάντα τὸν ἀφεγγῆ τῶν ἀνθρώπων βίον καταφωτίσας, καὶ τῆς ἀγνοίας τὸν ζε φον τῶν ψυχῶν ἀπελάσας, ἀρκέσει περὶ τούτου Ἐφεσίοις διεξιών τάδε,Ἵνα ὁ Θεὸς τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ὁ Πατὴρ τῆς δόξης δῴη ὑμῖν Πνεύ μα σοφίας καὶ ἀποκαλύψεως ἐν ἐπιγνώσει αὐτοῖ, πεφωτισμένους τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς καρδίας ὑμῶν, εἰς τὸ εἰδέναι ὑμᾶς τίς ἐστιν ἡ ἐλπὶς τῆς κλήσεως (131 α) αὐτοῦ, καὶ τὶς ὁ πλοῦτος τῆς δόξης τῆς κληρονομίας αὐτοῦ ἐν τοῖς ἁγίοις, καὶ τί τὸ ὑπερβάλλον μέγεθος τῆς δυνάμεις αὐτοῦ εἰς ἡμᾶς τοὺς πιστεύοντας, κατὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ κράτους τῆς ἰσχύος αὐτοῦ, ἦν ενήργησεν ἐν Χριστῷ, ἐγείρας αὐτὸν ἐκ νεκρῶν, καὶ καθίσας αὐτὸν ἐν δεξιᾷ αὐτοῦ ἐν τοῖς οὐ ρανοῖς, ὑπεράνω πάσης ἀρχῆς καὶ ἐξουσίας καὶ δυνάμεως καὶ κυριότητος, καὶ παντὸς ὀνόματος ὀνομαζομένου, οὐ μόνον ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, καὶ πάντα ἔδωκεν ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ, καὶ αὐτὸν ἔδωκε κεφαλὴν ὑπὲρ πάντα τῇ Ἐκκλησίᾳ 3, ἥτις ἐστὶ τὸ σῶμα αὐτοῦ, τὸ πλήρωμα τοῦ τὰ πάντα ἐν πᾶσι πληρουμένου. ἀοράτου λέγω καὶ ὁρατῆς φύσεως, δημι Φῶτα, Καὶ μεθ᾿ ἕτερα πάλιν· Καὶ αὐτὸς ἔδωκε τοὺς μὲν ἀποστόλους, τοὺς δὲ προφήτας, τοὺς δὲ εὐαγγελιστὰς, τοὺς δὲ ποιμένας καὶ διδασκάλους, πρὸς τὸν καταρτισμὸν τῶν ἁγίων εἰς ἔργον διακονίας, εἰς οἰκοδομὴν τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, μέχρι καταντήσομεν οἱ πάντες εἰς τὴν ἑνότητα τῆς ειν στεως καὶ τῆς ἐπιγνώσεως τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, εἰς ἄνδρα τέλειον, εἰς μέτρον ἡλικίας τοῦ πληρώματος τοῦ Χριστοῦ, ἵνα μηκέτι ὦμεν νήπιοι κλυδωνιζόμενοι καὶ περιφερόμενοι παντὶ ἀνέμφ τῆς διδασκαλίας, ἐν τῇ κυβείᾳ τῶν ἀνθρώπων, σε παντὸς τῆς Ἐκκλησίας το κλυδανιζόμενοι
ostendere, animal unum, ex invisibili dico et vi sibili natura, hominem creat; et ex materia quidem accipiens corpus jam ante substituta, a seipso vero vitam imponit (intellectualem quoque animam et imaginem Dei novit Verbum), veluti quendamn mundum secundum, in parvo magnum, in terra staluit, angelum alium, adoratorem mixtum, et reliqua. In eo vero qui est in hoc est ba ptismata, sermone: «Quoniam sic haec aut hoc oportebat vero non his qui sursum sunt solum modo adorationem circumscribi, sed esse quosdamı el deersum adoratores, ut implerentur omnia gloria Dei, quoniam et Dei; et propterea creatur homo manu Dei, honorificatus etiam imagine. Hæc quidem sufficere suscipio, etsi parva constituant, non omnino contentiose discernenti et solummodo pugnare gloriosum non judicanti, ad ostenden dain totamı magistri de his quæ dicta sunt intelli gentiam. Si autem de hoc, quomodo Dei portionem magister nos vocavit, repugnatur, multipliciter quidem jam superius de hoc reddita est ratio; ut autem fidelior fiat spiritualibus contendens verbis, sanctus et beatus apostolus Paulus occultam in Deo ante sæcula laudans sapientiam, et omnem tenebrosam humanam vitam illuminans, et igno rantiæ caliginein animabus abigens, de hoc satisfa cit Ephesiis, dicens hæc: Ut Deus Domini nostri Jesu Christi Pater gloriæ det vobis Spiritum sapien tiæ et revelationis, in cognitione ejus, illuminatos oculos cordis vestri, ut sciatis vos quæ sit spes vo cationis ejus, et quæ divitiæ gloriæ hereditatis ejus in sanctis, et quæ sit supereminens magnitudo vir tutis ejus in nos, credentes secundum operationem potentis virtutis ejus, quam operatus est in Christo, suscitans eum ex mortuis, et eum sedere faciens in dextra sua in cœlestibus, super omnem principatum et potestatem et virtutem et dominationem et omne nomen nominatum, non solum in saculo hoc, sed etiam in futurv; et omnia dedit sub pedibus ejus, et eum dedit caput super omnia Ecclesiæ, quæ est corpus ejus et plenitudo ejus, omnia in omnibus im plentis. Et post aliquanta iterum: Ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam vero prophetas, yuosdam evangelistas, quosdam pastores et magistros, ad cognitionem sanctorum in opus administrationis, in ædificationem corporis Christi, donec occurrumus omnes in unitatem fidei et cognitionis Filii Dei in virum perfectum, in mensuram ætatis plenitudinis Christi, ut jam non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinæ in nequitia ho minum, in astutia ad artem erroris; veridici autem in charitate crescamus in eum per omnia, qui est caput Christus, ex quo omne corpus compaginatum et collocatum per omnem ab eo administrationem, se cundum operationem uniuscujusque membri, incre Ephes. 1, 17-23. c ed. Gal. ed. Gal.
col. 1099–1100page 30 of 177
PG 91:1099τὴν φωνὴν, μηδεμίαν ἑαυτῷ κυβείαν λογισμῶν παρα γεννῶν, εἰδὼς ταὐτὸν εἶναι τῷ μέλει τὴν μοίραν ἐν τοῖς τοιούτοις. Εἰ γὰρ μέρος του σώματος ὑπάρχει τὸ μέσ λος, τὸ δὲ μέλος ταὐτόν ἐστι τῇ μοίρᾳ, ταὐτὸν ἄρα τὸ μέλος τῇ μοίρᾳ ἔσται. Εἰ δὲ ταὐτὸν τῷ μέλει ἐστὶν ἡ μοῖρα, μελῶν δὲ ἀθροισμὸς καὶ σύνθεσις σῶμα ποιεῖ ὀργανικόν, σῶμα δὲ ὀργανικὸν ψυχή ἑνωθὲν νοερᾷ ἄνθρωπον τέλειον δείκνυσιν, ἄρα μέρος ἀνθρώπου ὁ λέγων εἶναι τὴν ψυχὴν ἢ τὸ σῶμα ἢ μέσ λος αὐτοῦ τῆς ἀληθείας οὐχ αμαρτήσεται. Εἰ δὲ τῆς νοερᾶς ψυχῆς ὡς ἀνθρώπου ὑπάρχει τὸ σῶμα ὄργανον, δι᾿ ὅλου δὲ τοῦ σώματος δλη χωροῦσα ἡ ψυχὴ τὸ ζῆν αὐτῷ καὶ κινεῖσθαι δίδωσιν, ὡς ἁπλῆ τὴν φύσιν καὶ ἀσώματος, μὴ συνδιατεμνομένη ή συναποκλειομένη αὐτῷ, ἀλλ' ὅλῳ καὶ ἑκάστῳ τῶν αὐτοῦ μελῶν, ὡς πέ φυκεν αὐτὴν ὑποδέχεσθαι κατὰ τὴν φυσικῶς ὑποκειμέν νην αὐτῷ δεκτικὴν τῆς ἐνεργείας αὐτῆς δύναμιν, ὅλη παροῦσα τὰ διαφόρως αὐτῆς δεκτικά μέλη ἀναλόγως πρὸς τὴν τοῦ ἐν εἶναι σῶμα συντήρησιν ἐπισφίγγει, ὁδηγείσθω ἐπὶ τὸ μέγα καὶ ἄῤῥητον τῆς τῶν Χριστιανῶν μακαρίας ἐλπίδος μυστήριον, ἐκ τῶν μικρῶν καὶ καθ᾿ ἡμᾶς τῶν μεγάλων καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς οὐκ ἀγεννῆ λαβὼν τὰ εἰκάσματα, ὅστις ἀπαγῆ καὶ εὐκράδαντον περὶ τούτων ἔτι τὴν διάνοιαν κέκτηται. Καὶ τὴν περὶ τοῦ προϋπάρχειν τῶν σωμάτων τὰς ψυχὰς οὐκ εὐλο γον δόξαν ἀφεὶς μεθ᾿ ἡμῶν πιστεύσει τῷ κυρίῳ λέ γοντι περὶ τῶν εἰς τὴν ἀνάστασιν εγειρομένων μὴ δύνασθαι ἀποθνήσκειν, διὰ τὴν αὐτοῦ δηλαδὴ καθα ρωτέραν ἐσχάτου 88 ὀρεκτοῦ φανέρωσίν τε καὶ μετα ουσίαν. Καὶ πάλιν, Πᾶς ὁ ζῶν καὶ πιστεύων εἰς ἐμὲ, οὐ μὴ ἀποθάνῃ εἰς τὸν αἰῶνα. Ὅπερ εἰ προεγεγό γει ποτὲ, ἀδύνατον ἦν, ὡς προαποδέδειχται, τὸν κατὰ τροπήν τινα οἷον δήποτε δέξασθαι θάνατον. Καὶ τῶν φυσικῶν ἔξω μὴ βαινέτω λογισμών διακενῆς τὴν οὐκ οὖσαν περὶ ψυχῆς δόξαν θεσπίζων. Εἰ γὰρ ἀνθρώπου μέρη, καθώς προαποδέδοται, τὸ σῶμα καὶ ἡ ψυχὴ τυγχάνουσι, τὰ δὲ μέρη τὴν εἰς τὸ πρός τι ἐξ ἀνάγκης ἀναφορὰν δέχεται (όλον γὰρ Έχει πάντως κατηγορούμενον), τὰ δὲ οὕτω λεγόμενα πρός τι τῶν ἅμα πάντη τε καὶ πάντως κατὰ τὴν γένεσίν ἐστιν, ὡς μέρη εἶδος ὅλον τῇ συνόδῳ ἀποτελοῦντα, ἐπινοίᾳ μόνῃ τῇ πρὸς διάγνωσιν τοῦ τί κατ' οὐσίαν ἕκαστον ἀλλήλων διαιρούμενα, — ψυχὴν ἄρα καὶ σῶμα, ὡς μέρη ἀνθρώπου, ἀλλήλων προϋπάρχειν χρονικῶς ἡ μεθυπάρχειν ἀμήχανον, ἐπεὶ ὁ τοῦ πρός τι οὕτω λεγόμενος λυθήσεται λόγος. Καὶ πάλιν· Εἰ γὰρ καθ' αὐτὸ εἶδος πρὸ τοῦ σώματός ἐστιν ἡ ψυχή ἢ τὸ σῶμα, εἶδος δὲ ἄλλο τούτων ἑκάτερον κατὰ τὴν ψυχῆς πρὸς τὸ σῶμα σύνθεσιν, ἢ σώματος πρὸς ψυ χὴν, ἀποτελεῖ, ἢ πάσχοντα πάντως τοῦτο ποιεῖ, ή πεφυκότα. Καὶ εἰ μὲν πάσχοντα, πεπόνθασιν εἰς ὅπερ οὐκ ἦν ἐξιστάμενα, καὶ φθείρεται, εἰ δὲ πεφυκότα, ἀεὶ τοῦτο διὰ τὸ πεφυκὸς ἐργάζεται δηλονότι, καὶ οὐδέποτε παύσεται ἡ ψυχὴ τοῦ μετενσωματοῦσθαι, οὐδὲ τοῦ μετεμψυχοῦσθαι τὸ σῶμα. Αλλ' οὐκ ἔστιν, ὡς ἐσχάτου 3 προγεγόνει τὴν
esse membrum et partem in talibus. Si enim portio corporis subsistit membrum, portio autem id ipsum est ct pars, id ipsum itaque meinbrum et pars est. Si autem id ipsum membrum est et pars, membrorum vero cumulatio et compositio corpus facit organicum, corpus autem organicum xaimæ unitum intellectuali hominem perfectum ostendit, igitur partem hominis qui dicit esse ani mam seu corpus seu membrum ejus, a veritate non aberrabit. Si autem intellectualis animæ, utpote hominis, subsistit corpus organum, per totum vero corpus tota implens anima vivere ei et moveri dat, ut simpla per naturam et incorporalis, non condispertita aut conclusa in eo, sed toti et uni cuique membroruin ejus sic consuevit eam susci pere juxta naturaliter subjectam sibi acceptivam operationis animæ virtutem, tota præsens differen ter cam accipientia membra proportionaliter ad observationem unum fieri corpus adjungit; intro ductum est in magnum, et ineffabile Christianorum Leate spei mysterium, et parvis et secundum nos, magnas et supra nos non alienas accipiens simi litudines, qui quictam et bene facilem de talibus nihuc intelligentiam creavit. Ac de hoc, quod animæ ante corpora subsistant, irrationabilem opi nionem relinquens, nobiscum credat Domino di centi de his qui in resurrectionem surgent, non posse mori propter ipsius videlicet purgatissimam jure novissimi dati manifestationem et participa tionem. Et iterum: Omnis qui vivit et credit in me, non morietur in aternum *. Quod quidem si ante fieret aliquando, impossibile esset, ut ante datum est, per conversionem quamdam qualemicunque recipere mortem. Et extra naturales non egredia tur rationes, per vanitatem, non exsistentem de anima opinionem divinitus admirans. Si enim hominis partes, sicut ante redditum est, corpus et anima constituuntur, partes autem necessario relationem ad aliquid accipiunt; totum enim habet omnino prædicamentum: quæ vero sic dicuntur ad aliquid, corum sunt quæ simul ubique et sem per secundum generationem sunt, quemadmodum partes speciem totam coitu perficiunt, sola intel 1:gentia ad hoc dignoscendum quid sit secundum essentiam unumquodque a se invicem separata animam igitur et corpus merito partes hominis inter se invicem ante subsistere temporaliter ant post subsistere impossibile est, alioqui ratio illa quæ sic dicitur ad aliquid solvetur. Et iterum, si per se species ante corpus est anima aut corpus, speciem vero aliam horum utrumque secundum animæ ad corpus compositionem aut corporis ad animam perficit, aut patientia omnino hoc faciunt aut naturaliter exsistentia. Et si quidem patientia, periuntur id quos non erant exsistere, et corruia Joan. xi, 26. cd. Gal. ed. Gal. om. ed. Gal.
col. 1101–1102page 31 of 177
PG 91:1101ὡς οἶμαι, τοῦ πάθους ἢ τῆς τῶν μερῶν φυσικῆς δυνάμεως κατὰ τὴν πρὸς θάτερον θατέρου σύνοδον ἡ τοῦ ὅλου κατ' εἶδος ἐκπλήρωσις, ἀλλὰ τῆς ἐπ᾿ αὐτοῖς ἅμα κατ' εἶδος· ὅλον γενέσεως. Οὐκ ἔστιν οὖν δυνατὸν ἄνευ φθορᾶς ἐξ εἴδους εἰς εἶδος μεταβάλλειν τὸ οἱονοῦν εἶδος. Εἰ δὲ ὅτι μετὰ τὸν θάνατον καὶ τὴν λύσιν τοῦ σώματος ἔστιν ἡ ψυχὴ καὶ ὑφέστηκε φή σουσι καὶ πρὸ τοῦ σώματος εἶναι αὐτὴν δύνασθαι καὶ ὑφεστάναι, οὐκ ἐστοχασμένως ἔμοι γε δοκεῖ, ὁ λόγος αὐτοῖς προέρχεται. Οὐχ ὁ αὐτὸς γὰρ γενέσεως καὶ οὐσίας λόγος. Ὁ μὲν γὰρ τοῦ ποτε καί που εἶναι καὶ πρός τι ἐστὶν, ὁ δὲ τοῦ εἶναι καί τι καί πως εἶναί ἐστι δηλωτικός. Εἰ δὲ τοῦτο, ἐστὶ μὲν ἀεὶ μετὰ τὸ γενέσθαι διὰ τὴν οὐσίαν ἡ ψυχή, οὐκ ἄρετος δὲ διὰ τὴν γένεσιν, ἀλλὰ μετὰ τῆς σχέ σεως τοῦ ποτε και που καὶ πρός τι. Οὐχ ἁπλῶς γὰρ; λέγεται ψυχὴ μετὰ τὸν τοῦ σώματος θάνατον ή ψυ χή, ἀλλὰ κι ἀνθρώπου ψυχὴ, καὶ τοῦ τινος ἀνθρώπου ψυχή. Έχει γὰρ καὶ μετὰ τὸ σῶμα ὡς εἶδος αὐτῆς τὸ ὅλον κατὰ τὴν σχέσιν ὡς μέρους κατηγορούμενον τὸ ἀνθρώπινον. Ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ σῶμα, θνητὸν μὲν διὰ τὴν φύσιν, οὐκ ἄφετον δὲ διὰ τὴν γένεσιν. Οὐ γὰρ ἁπλῶς λέγεται σῶμα μετὰ τὸν χω ρισμὸν τῆς ψυχῆς τὸ σῶμα, ἀλλ᾽ ἀνθρώπου σῶμα, καὶ τοῦ τινος ἀνθρώπου σῶμα, κἂν εἰ φθείρεται καὶ εἰς τὰ ἐξ ὧν ἐστιν ἀναλύεσθαι στοιχεία πέφυκεν. Ἔχει γὰρ καὶ οὕτως ὡς εἶδος τὸ ὅλον αὐτοῦ κατὰ τὴν σχέσιν ὡς μέρους κατηγορούμενον τὸ ἀνθρώπινον. Ἐπ᾿ ἀμφοῖν τοιγαροῦν ἡ σχέσις, ψυχῆς λέγω καὶ σώματος, ὡς καὶ “ὅλου είδους ἀνθρωπίνου μερῶν ἀναφαιρέτως νοουμένη, παρίστησι καὶ τὴν ἅμα τούτων γένεσιν, καὶ τὴν κατ᾽ οὐσίαν πρὸς ἄλληλα διαφοράν ἀποδείκνυσιν, οὐδὲν καθ᾽ οἷον δήποτε τρόπον τοὺς κατ' οὐσίαν αὐτοῖς ἐμπεφυκότας παραβλάπτουσα λόγους. Οὐκ ἔστιν οὖν ὅλως σῶμα δυνατὸν ἢ ψυχὴν εὑρεῖν ἢ λέγειν ἄσχετον. Θατέρῳ γὰρ ἅμα συνεισάγεται το τινος εἶναι θάτερον· ὥστε εἰ προϋπάρχει θατέρου θά τερον, ὡς (α) τινὸς προσυπακουστέον. Η γάρ σχέσις ἀκίνητος. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτων. Καὶ εἰ μὲν τῆς ἀληθείας ὁ λόγος οὐκ ἀποπέπτωκε, τῷ Θεῷ χάρις, τῷ διὰ τῶν ὑμετέρων εὐχῶν πρὸς τὸ καλῶς νοεῖν ὁδηγήσαντι. Εἰ δέ πού τι τῆς ἀληθείας ἐλλέλοιπεν, ὑμεῖς ἂν εἰδείητε τοῦ λόγου τὸ ἀκριβές,? ὡς ἐκ Θεοῦ τὴν τῶν τοιούτων εμπνεόμενοι γνῶσιν. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τὸ, Εως ἂν καὶ παρ' ἑαυτῆς ἡ ὕλη φέρῃ τὸ ἄτακτον ὥσπερ ἐν ρεύ ματι» Οἶμαι καὶ τὸν παρόντα τοῦ λόγου σκοπὸν τῆς τοῦ προτέρου διανοίας ἔχεσθαι κεφαλαίου. Διεξελθὼν γὰρ ὅτι πλεῖστα πρὸς τοὺς φιλύλους τε καὶ φιλοσωμάτους ταῦτα ἐπάγει, ὡς ἐντεῦθεν δύνασθαι τὸν εὐ κ οὐ κατεστοχασμένος 6 ἀλλ' 43 ώς 6 καὶ ΝΟΤΑ.
puntur; si vero naturaliter exsistentia, semper hoc, eo quod naturale est, profecto operabuntur, et. nunquam quiescet anima coincorporari, neque coinanimari corpus. Sed non est, ut arbitror, pas sionis aut partium naturalis potentiæ, secundum alterius coitum að alteram, totius secundum spe ciem plenitudo, sed in ipsis simul secundum. spo (133 6) ciem totam generationis est. Nonne igitur possibile *, sine corruptione ex specie in speciem transmittere qualemcunque speciem? Si autem, quia post mor tem et solutionem corporis est anima et subsistit, dicunt etiam ante corpus esse eam posse cl subsi stere, inconsiderate, ut mihi videtur, ratio eorum procedit. Non enim eadem est generationis et cs sentiæ ratio. Ea enim quando, et ubi esse, et ad quid est ea vero esse et quid et quomodo esse est declarat. Si autem hoc est quidem semper, postquam fit, per essentiam anima, enimvero non “absoluta, per generationem, sed cum conjunctione temporis et loci et ad aliquid. Non enim simplici ter dicitur anima post mortem corporis ipsa anima, ed hominis anima, et cujusdam hominis anima; habet enim et post corpus sic speciem suam totam secundum habitum veluti partis prædicatam hu manam. Similiter autem et corpus mortuum quidem per naturam, non vero absolutum per generatio nem. Non enim simpliciter dicitur corpus post separationem ab anima corpus, sed hominis cor pus, et cujusdam hominis corpus etsi corrumpa tur et in ea ex quibus est resolvi elementà con suescat; habet enim et sic quasi speciem totam suam secundum habitum, veluti partis prædicatam humanam. In ambobus itaque habitus, anima dico et corpore, veluti totius formæ humanæ partes, inseparabiliter intellectus, demonstrat et simul co rum genesin, et secundum essentiam ad se invi cem differentiam ostendit, nuo modo secundum essentiam in eis insitas offendens rationes. Igitur omnino impossibile corpus aut animam invenire aut dicere sine habitu; simul enim cum altero introducitur alicujus esse alterum. Itaque si alte rum subsistat ante alterum, quomodo ut alicujus auscultandum Habilus enim immutabilis est. Hactenus de his. Et si quidem a veritate sermo non recessit, Deo gratias per vestras orationes ad bene intelligendum ducenti; sì vero alicubi a verí tate deficit, vos reformate rationis diligentiam ex Deo talium inspirati scientiam. Ex eodem sermone, in hoc: «Dum etiam a se ipsa materies fert inordinatum veluti influxum. › Arbitror quoque præsentem sermonis intentio nem prioris intellectum habere capituli. Quia enim prætermisit plurima contra- materiæ amatores et corporis, haec addidit, ut hinc possent pie inten ed. Gal. ed. Gal. om. ed. Gal. om. ed. Gal. Greg. Naz. De pauper. amore c. 30, p. 279, tom. 1, Opp. ed. Bened.
col. 1103–1104page 32 of 177
PG 91:1103λειν οὕτως. Ἐπειδὴ τῷ τῆς ἀφθαρσίας τε καὶ ἀθα νασίας κάλλει παρὰ Θεοῦ κατηγλαϊσμένος ὁ ἄνθρω τος γέγονε, τὰ δὲ τῆς περὶ αὐτὸν ὑλικῆς φύσεω; αἴσχος τοῦ νοερού κάλλους προτιμήσας λήθην του κατά ψυχὴν ἐκπρεποῦς ἀξιώματος, μᾶλλον δὲ θεού τοῦ καὶ τὴν ψυχὴν θεοειδῶς καλλωπίσαντος πάμπαν ἐπεποίητο, τῆς γνώμης ἄξιον κατὰ θείαν ψήφον τὴν σοφῶς τὴν ἡμῶν σωτηρίαν οἰκονομοῦσαν ἐξρέψατο καρπόν, οὐ μόνον τοῦ σώματος τὴν φθερὰν καὶ τὸν θάνατον, καὶ τὴν πρὸς πᾶν πάθος εὐέμπτωτον κίν νησίν τε καὶ ἐπιτηδειότητα, ἀλλὰ καὶ τῆς ἐκτὸς καὶ περὶ αὐτὸν ὑλικῆς οὐσίας τὸ ἄστατον καὶ ἀνώμαλο, καὶ πρὸς τὸ ἀλλοιοῦσθαι εὔφορόν τε καὶ εὐχερές, εἶτε τότε αὐτὴν τοῦ Θεοῦ διὰ τὴν παράβασιν τῷ ἡμετέρω σώματα (134 6) συμμετακεράσαντος, καὶ τὴν πρὸς τὸ ἀλλοιοῦσθαι καὶ αὐτῇ, ὥσπερ τῷ σώματι, τὴν πρὸς τὸ πάσχειν τε καὶ φθείρεσθαι καὶ ὅλως λύε σθα:· ὡς δηλοῖ ἡ τῶν νεκρῶν σωμάτων ως περιβολή, ἐνθεμένου δύναμιν κατὰ τὸ γεγραμμένον, ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ κτίσις υπετάγη τῇ φθορᾷ οὐκ ἐκοῦσα, ἀλλὰ διὰ τὸν ὑποτάξαντα ἐπ' ἐλπίδι, εἴ τε ἐξ ἀρχῆς κατὰ πρόγνωσιν οὕτως αὐτὴν δημιουργήσαντος διὰ τὴν προοραθείσαν παράβασιν· ὥστε τῷ πάσχειν καὶ κακοῦσθαι δι' αὐτῆς, εἰς συναίσθησιν ἑαυτοῦ καὶ τοῦ οἰκείου ἀξιώματος ἐλθεῖν, καὶ ἀσπασίως κατα δέξασθαι τὴν πρὸς τὸ σῶμα καὶ αὐτὴν ἀποδιάθεσιν. Συγχωρεῖ γὰρ ὁ πάνσοφος τῆς ἡμετέρας ζωής προ νοητής φυσικώς χρῆσθαι πολλάκις τὰ πράγματα ταῖς οἰκείαις ἐρμαῖς πρὸς σωφρονισμὸν ἡμῶν, ἔσθ' ὅπη τῶν ἐμμανῶς αὐτὰ μεταχειριζομένων διὰ τῆς περὶ αὐτὰ καὶ ἐξ αὐτῶν συγχύσεώς τε καὶ ταραχής πρὸς τὸ κατὰ φύσιν ἐραστὸν ἐπανάγων τὸν τέως ἀλόγιστον ἡμῶν πρὸς τὰ παρόντα ἔρωτα. Τριῶν γάρ ὄντων καθολικῶν τρόπων, καθ' ους φασι παιδευτικῶς τὰ ἡμέτερα ἐξιᾶσθαι πάθη, δι᾿ ἑκάστου τρόπου σου φῶς τὸ τῆς ὕλης ἄτακτον εὐτάκτως κατὰ τὸν ὑπὲρ ἡμᾶς καὶ κρείττονα λόγον πρὸς τὸ ἐγνωσμένον τῷ Θεῷ ἀγαθοπρεπὲς ἀποτέλεσμα κυβερνωμένης τῆς κακῆς τῶν παθῶν ἀχθηδόνος ἴαμα τίθεται. Η γὰρ τῶν προγεγονότων ἁμαρτημάτων ποινὴν ἀπαιτούμε νο:, ὧν ἴσως οὐδ᾽ ἴχνος τῇ μνήμῃ παρακατέχομεν (135 α) διὰ τὴν ἄγνοιαν, τυχὸν δὲ καὶ μνημονεύοντες τὴν δέουσαν τοῖς πλημμεληθεῖσιν ἀντισης κῶσαι διόρθωσιν οὐκ ἀνεχόμεθα, ἢ μὴ θέλοντες, ἣν μὴ ἰσχύοντες, διὰ τὴν ἐγγενομένην ἕξιν τῆς κακίας, ἢ τὴν ἀσθένειαν καθαιρόμεθα, ή παροῦσαν τε καὶ νεμομένην κακίαν ἀποβαλλόμεθα, καὶ πρὸς ἀναστολὴν τῆς μελλούσης ἰδεῖν προδιδασκόμεθα, ή καρτερίας ἀρίστης καὶ εὐσεβοῦς ἀνδρείας υπόδειγμα θαυ μαστὸν τοῖς ἄλλοις ἀνθρώποις ἄλλος προτίθεται αν θρωπος, ἄνπερ ὑψηλὴς ἡ τὴν διάνοιαν καὶ τὴν ἀ σεβῶς τὸν σκοπὸν τοῦ ἁγίου διερευνώμενον ἐπιβλ. δερμάτων σω σωμάτων
tionem sancti perscrutantes conjicere sic. Quoniam incorruptibilitatis et immortalitatis pulchritudine a Peu clarificatus factus est homo, materialis vero circa se natura: turpitudinem intellectuali pulchri indini præpɔnens, oblitus est decoræ secundum ania.am dignitatis, magis autem Dei animam dei formiter formantis, cnne quod fecit sententia dignam, secundum divinam judicium nostram sa pienter administrat salutem, colligitque fructum Lon solum ipsam corporis corrupticnem et mortem ti ad omnem passionem promptissimum motuin et opportunitatem, sed et extra et circa cum materia lis essentiæ instabile et anom:alum et ad alienan dum ferens et facile, sive tunc ipsam (vidclicet animam), Deo propter prævaricationem nostro cor pori commiscente, et ad alienandum cam, sic cor pore ad passionem et corruptionem et omnino so lutionera, sicut mortalium in paradiso pellium de clarat amictus, inserente potentiam, juxta quod scriptum est Quia et ipsa creatura subjecta est cor ruptioni nolens, sed propter subjicientem in spe; seu ex principio, per præscientiam sic cam creante, propter prævisam hominis prævaricationem, ita ut putiendo et vitiando per se in consensum ipsius et propriæ dignitatis veniret, ct inseparate reciperet ad corpus et se ipsam iterum affectum. Concedit enim sapientissimus vitæ nostra provisor naturaliter uti sepe rebus propriis motibus ad nostram utilila tem, interdum insane eas tractantes, ex confusione et perturbatione circa eas ct 'ex eis, ad id quod amabile est secundum naturam, adducens interim nostrum irrationabilem ad ca quæ præsentia sunt moren. Tribus enim exsistentibus universalibus a.audis, per quos dicunt erudite nostras sanari pas siones, per singulos modos sapienter inordinato materiæ, ordinate secundum super nos et metiorem rationem, ad cognitam Deo bonam pulchramque perfectionem, gubernata malitiæ passionum grave viae, medicamentumn ponitur. Aut enim ante com missorum peccatorum pœnam repetentes, quorum æque neque vestigium inemoria detinemus propter ignorantiam; fortassis vero recordantes, opportunam delictis restituere correctionem non sustinuimus, seu nolentes seu non valentes propter ingenitum ma Hitiæ habitum; seu indirmitatem purgamur, aut pre senten et distribulam malitiam repellimus, et ite rum ad habitum future vite prædiscimus aspicere zat firma tolerantia et pia fortitudine mirabile exem plum aliis hominibus alius proponit homo, siquidem excelsus aut intelligentia atque virtute gloriosus et idoneus per se ipsum imperterrita contra terrores co pia (m) manifestare interim occultam veritatem. Ad 6 Rom. vult, 20. 48 cod. Gud. Sed eadem manus syllaba superscripla reponendum indie cavit. (k) Omne quod fecerat (sie Gale in adnot., nen fecit). verte omnino oblit´s fuerat. (Gale.) Lege depascentem nos. (Gaie.) (m) Lege copulat. (Gale.)
col. 1105–1106page 33 of 177
PG 91:1105τὴν ἐπίδοξος, καὶ ἱκανὸς δι' ἑαυτοῦ τῇ ἀκλονήτῳ πρὸς τὰ δεινὰ συμπλοκῇ φανερῶσαι τὴν τέως και κρυμμένην ἀλήθειαν. Παραινεῖ οὖν τοῖς μηδὲν ὑπὲρ τὴν παροῦσαν ζωὴν διανοεῖσθαι δυναμένοις, μὴ θαρ ροῦσε τῇ τοῦ σώματος ὑγείᾳ, καὶ τῷ κατὰ ῥοῦν φε ρομένῳ τῶν πραγμάτων δρόμῳ κατὰ τῶν τούτων ἐστερημένων επαίρεσθαι, ἕως ἡ παροῦσα ἐνέστηκε ζωή, καὶ τὴν φθορὰν περίκεινται ταύτην, περὶ ἦν ἡ τροπὴ καὶ ἡ ἀλλοίωσις, ἀδήλου ὄντος τοῦ τί ἐκ τῆς τοῦ σώματος καὶ τῶν ἐκτὸς πραγμάτων ἀνωμα. λίας τε καὶ ταραχῆς καὶ αὐτοῖς συμβήσεται. Τοῦτο γὰρ εἶμαι λέγειν αὐτὸν διὰ τοῦ, ὁ Ἕως ἂν καὶ παρ' ἑαυτῆς ἡ ὕλη φέρῃ τὸ ἄτακτον, ο ἀντὶ τοῦ, ἕως ἂν ὑπὸ φθορὰν καὶ ἀλλοίωσίν ἐστι τοῦτο τὸ πᾶν, καὶ τὸ σῶμα τῆς ταπεινώσεως περικείμεθα, καὶ ἴσως τοῖς ἐξ αὐτοῦ διὰ τὴν ἔμφυτον ἀσθένειαν πολυτρόποις " κακοῖς ὑποκείμεθα· μὴ κατ' ἀλλήλων ἐπαιρώμεθα διὰ τὴν περὶ ἡμᾶς ἀνισότητα (135 6), ἀλλὰ μᾶλλον σώφρονι λογισμῷ τὴν τῆς ὁμοτίμου φύσεως ἀνωμαλίαν ἐξομαλίσωμεν, τὰς τῶν ἄλλων ἐλλείψεις ταῖς ἡμῶν αὐτῶν ἀναπληροῦντες ὑπερβολαῖς. Διὸ τυχὸν καὶ ἡ παροῦσα συνεχωρήθη πολιτεύεσθαι ἀνωμαλία, ἵνα δειχθῇ ἡ τοῦ ἐν ἡμῖν λόγου δύναμις προτιμώσα πάντων τὴν ἀρετήν. Πάντων γὰρ ἀνθρώπων' ἡ αὐτή ἐστι τοῦ τε σώματος καὶ τῶν ἐκτὸς τροπὴ καὶ ἀλ λοίωσις, φέρουσά τε καὶ φερομένη, καὶ μόνον τοῦτο κεκτημένη σταθερόν τε καὶ βάσιμον, τὸ ᾄστατον καὶ φερόμενον. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ εἰς τὸν ἅγιον ᾿Αθανάσιον λό γου, εἰς τὸ, «Οὐ γὰρ ἔχει τι ὑψηλότερον ἢ ὅπως ἕξει Δοκεῖ μοι διὰ τούτων ἀπολῦσαι πάσης συγκριτικῆς τε καὶ διακριτικῆς καὶ ἄλλως πως λεγομένης σχέσεως τὸν διδασκόμενον ὁ θεόφρων οὗτος διδάσκαλος. Ασχετον γὰρ τὸ τοιοῦτον εἶδος τοῦ λόγου φασίν οἱ περὶ ταῦτα δεινοί, καὶ ταὐτὴν δύνασθαι τῷ ἀσυγ κρίτως ὑπὲρ πάντα εἶναι λέγειν, ὡς δύναμιν ἔχον ὑπεροχικῆς ἀποφάσεως. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τὸ ἔρεινι μὲν οὖν ἐξεγένετοδιὰ λόγου καὶ θεωρίας διασχόντι τὴν ὕλην καὶ τὸ σαρκικὸν “τοῦτο, εἴτε νέφος χρὴ λέγειν, εἴτε προκάλυμμα, θεῷ συγγενέσθαι, καὶ τῷ ἀκραιφνεστάτῳ φωτὶ κραθῆναι, καθ' ὅσον ἐφικτὸν ἀνθρωπίνῃ φύσει, μακάριος οὗτος τῆς ἐντεῦθεν ἀναβάσεως καὶ τῆς ἐκεῖσε θεώσεως, ἦν τὸ γνησίως φιλοσος ῆσαι χαρίζεται, καὶ τὸ ὑπὲρ τὴν ὑλικὴν δυάδα γενέ σθαι διὰ τὴν ἐν Τριάδι " νεουμένην ἐνύ τητα» Ἐγὼ μὲν οὐκ οἶμαι ἐλλιπῶς “8 ἔχειν τὸν ἀποδόσε σαρκίον τῇ τριάδι 48 άλλα πως ΝΟΥΣ.
intelligere possunt, ne in sanitate corporis confi dant, et destillando mobili regum cursu per earum defectus exaltentur'(n), dum præsens steterit vita, et in talem corruptionem circum,volvantur, circa quam conversio est et mutabilitas; dum sit hoc incertum, quid ex corpore et exterius rerum dissi militudine ac perturbatione eis contingat. Hoc enim arbitror dicere éum per hoc, ‹ Dum a se ipsa ma teries fert inordinatum, pro eo quod est, dum sub corruptione et mutabilitate est hoc totum et. corpus humilitatis induimur, et æque ex ipso per insitam infirmitatem multis modis malis subjicimur, ne ab invicem separemur per cam quæ circa nos est inæqualitatem, sed magis prudenti cogitatione naturali collegio inequalitatem plane faciamus, aliorum defectus nostris ipsis adimplentes supera bundantiis. Propter hoc fortassis præsens concessa est conversari anomalia, ut ostenderetur rationis quæ in nobis est potentia, præhonorans omnibus virtutem. Omnium enim hominum eadem est cor poris et eorum quæ extra sunt conversio et muta bilitas, quæ fert et fertur, et solummodo hoc sta bile possidet ac firmum quod instabile est ac vo lubile. monet itaque eos qui nihil supra praesentem vitam Ejusdem ex sermone in Athanasium, in hoc: «Non enim habet quid altius quam omnino hubet. › Videtur mihi per hæc absolvisse ab omni com parativo et discretivo et quoquomodo aliter dicto habitu edoctum iste Deifer magister. Nam immen sam esse talem orationis speciem dicunt, qui in talibus sapientes sunt, et hanc posse (o) incompa rabiliter super omnia esse dicere, quippe virtutem habet supereminentis negationis. Eiusdem ex epitaphio in sanctum Athanasium, in hoc: Cui igitur licitum fuit per rationem et con templationem pertranseunti materiam et carnale hoc, sive nimbum oportet dicere, sive relamen, cum Deo fieri, et purissimo lumine teneri, quantum possibile est humanæ naturæ beatus iste ascensione hinc et illius deificatione, de qua sincere philoso phari donatur, et super materialem dualitatem fieri per intellectam in Trinitate unitatem. ↓ Ego quidem non possum deficiens habere (p) ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. (µ) Verte nec propter verum suarum cursum inof fensum contra eos qui istis carent exultentur. (o Verte et idem valere ac, etc. (Gale.) (p) Verte imperfectum existimare. (Gale.) Gregor. Naz. Orat. La laudem magri Athanasii, cap: 1, p. 583, tom. 1, ed. Bened. Idem. ibid. c. 2, p. 586.
col. 1107–1108page 34 of 177
PG 91:1107θέντα περὶ α) τῆς ἀρετῆς τῶν ἁγίων τοῦ (ε) διδασκάλου λόγον, κἄν τινες, ὡς γεγράψατε, τούτη νομίζωσι, διὰ τοῦ λόγῳ καὶ θεωρίᾳ μόνον πρακτικῆς δίχα τὴν κατὰ Θεὸν τῶν μετελθόντων αὐτὴν φιλοσοφίαν εἰπεῖν, τοὐναντίον δὲ διηρμένην και τη πράξει τὴν ἀληθῆ περὶ τὰ ὄντα κρίσιν αὐτῶν καὶ ἐνέργειαν, ἣν δὴ φιλοσοφίαν ὄντως πληρεστάτην ἔγωγε τολμήσας μόνην ὁρίζομαι, μάλα σαφώς είσα ηγεῖσθαι αὐτὸν ὑπολαμβάνω, λόγῳ καὶ θεωρίᾳ κατ ορθοῦσθαι αὐτὴν ἀποφηνάμενον, ὡς τῷ λόγῳ συνημμένης πάντως τῆς πράξεως, καὶ τῆς ἐπ' αὐτ τῇ κρίσεως τῇ θεωρία περιεχομένης, είπερ λόγου μὲν τὸ τάσσειν τὴν τοῦ σώματος κίνησιν, οἷον χαλινῷ τινι τῷ ὀρθῷ λογισμῷ τῆς πρὸς ἀτοπίαν φοράς Επιστημόνως ἀναχαιτίζοντος, θεωρίας δὲ τὸ τὰ " καλῶς νοηθέντα τε καὶ κριθέντα εμφρόνως αἱρεῖσθαι ψηφίζεσθαι, οἱονεὶ φῶς παμφαέστατον δι' άλη θοῦς γνώσεως τὴν ἀλήθειαν αὐτὴν δεικνυούσης· οἷς ἀμφοτέροις μάλιστα καὶ δημιουργείται πᾶσα φιλό σοφος ἀρετὴ καὶ φυλάττεται, ὑφ' ὧν καὶ ἐκφαίνεται διὰ σώματος. οὐχ ὅλη. Οὐ γὰρ χωρεῖται σώματι, χαρακτὴρ ὑπάρχουσα θείας δυνάμεως, ἀλλά τινα τῶν αὐτῆς σκιάσματα, καὶ τοῦτο οὐ δι' ἑαυτὴν, διά δὲ τὸ τοὺς γυμνοὺς τῆς κατ' αὐτὴν χάριτος εἰς μία μησιν ἐλθεῖν τῆς θεοειδούς τῶν φιλοθέων ἀνδρῶν ἀναστροφῆς, ἐφ᾽ ᾧ τῇ μετοχῇ τοῦ καλοῦ καὶ αὐτοὺς τὸ τῆς κακίας αἶσχος͵ ἀποθεμένους τῆς τῶν ἀξίων Θεοῦ γενέσθαι μοίρας, ἢ τοὺς δεομένους επικουρίας τινὸς ὑπὸ τῶν δυναμένων τυχεῖν, ἐφ᾽ ᾧ την κρυπτομένην τῷ βάθει τῆς ψυχῆς τῶν ἐναρέ. των διάθεσιν διὰ τοῦ σώματος κατὰ τὴν πράξιν φανείσαν αποδεξαμένους, τὴν πάσι πάντα γινομένην καὶ διὰ πάντων πᾶσι παροῦσαν τοῦ Θεοῦ πρόνοιαν, καὶ αὐτοὺς ἀνυμνήσαι. Ως είγε μηδεὶς ἦν ὁ εὖ πα θεῖν δεόμενος, ἢ ὁ πρὸς ἀρετὴν παραδείγματι τυπω θῆναι ὀφείλων, αὐτὸν ἕκαστον ἀρκεῖν ἑαυτῷ πάντως, ταῖς κατὰ ψυχὴν τῶν ἀρετῶν χάρισιν άδρυνόμενον. Καὶ δίχα τῆς τούτων διὰ τοῦ σώματος πρὸς τὸ ἐμ φανὲς ἀποδείξεως λέγειν οὐκ ἄτοπον. Ὁ τοίνυν εὐ σεβῶς διὰ θεωρίας κατανοήσας ὡς ἔχει τὰ ὄντα, καὶ διὰ βουλῆς λογικῆς ἐστοχασμένως τε καὶ ὀρθῶς τὸν περὶ αὐτῶν ὁρισάμενος λόγον, καὶ φυλάττων ἐπι τῷ τὴν κρίσιν; μᾶλλον δὲ ἑαυτὸν τῇ κρίσει ἀπαρέγκλιτον, πᾶσαν ὁμοῦ συλλαβὼν ἔχει τὴν ἀρετὴν, πρὸς οὐδὲν ἄλλο μετὰ τὴν ἐγνωσμένην ἀλήθειαν ἔτι κινούμενος, καὶ πάντα παρῆλθε διὰ σπουδῆς, οὐδενὸς τὸ παράπαν λόγον ποιούμενος τῶν ὅσα σαρκὸς καὶ κά σμου ἐστὶ καὶ λέγεται, ἐνδιαθέτως ἔχων ἤδη τῷ λόγῳ περιεχομένην ἀμάχως την πράξιν, οἷα τοῦ ἐφ' ἡμῖν πάντας ἑαυτῷ τοῦ διανοητικοῦ τοὺς κρατίστους ἀπαθεῖς ἐπικομιζομένου λόγους, καθ' σας πᾶσα᾿ ἀρετὴ καὶ γνῶσίς ἐστι καὶ ὑφέστηκεν, ὡς δυνάμεις ὄντας ψυχῆς λογικῆς, πρὸς μὲν τὸ εἶναι σώματος οὐδ᾽ ὅλως χρήζοντας, πρὸς δὲ τὸ φανῆνει το νομίζουσι " διηρημένην οι τά ΝΟΤΑ.
redditam de virtute sanctorum magistri rationem, (136 etsi quidam, ut scripsistis, hoc arbitrantur, per hoc, ratione et contemplatione solummodo, sine actione, post Deum transeuntium ipsam dicere philoso phiam; e contrario vero compactam actioni veram circa ea quæ: sunt, eorum et judicationem et ope rationem, quam philosophiam solam vere planissi mam ego saltem audax definio, magis aperte intro duxisse eam (q) suscipio, ratione et contemplatione corrigi eam manifestans (r). Quippe rationi con juncta omnino actione et judicatione, quæ in ipsa est, per contemplationem comprehensa; siquidem rationis est ordinare corporis motum veluti freno quodam recta ratiocinatione ab eo qui est ad Inconsequentiam meatu disciplinaliter retentum, contemplationis vero quæ bene intellecta atque discreta sunt prudenter extollere judicando, tan quam lucem clarissimam per veram scientiam ip sam veritatem ostendens (t); his ambobus maxime creatur omnis sapiens virtus et custoditur, ab his etiam manifestatur per corpus, non tota. Non enim capitur corpore dum sit character divinæ potentiæ, sed quædam eorum quæ ipsius sunt umbræ; et hoc non propter se ipsam, propter nádos vero ipsius gratia ut in imitationem veniant deiformis Deum diligentium virorum conversationis; ut per parti cipationem boni et ipsi malitiæ turpitudinem de ponentes, dignorum Deo partes fant, aut deprecan tes adjutorium quoddam a potentibus consequi ut occultum in profundo animæ eximiorum affectum per corpus actione manifesta accipientes, omnia in omnibus factam, et per omnia omnibus præsentem Dei providentiam et ipsos laudent; ut si nemo esset qui bene agere deprecaretur, seu qui ad virtutem exemplo formari debeat, ipsum solum sufficere sibi omnino, quæ secundum animam sunt, virtutum donis fruentem. Et sine earum per corpus ad ma nifestum approbatione non est incongruum dicere. Qui igitur pie per contemplationem intelligit, quo modo habent ea quæ sunt, et per rationabile con silium considerate ac recte de ipsis rationem dif nit, et custodit sibimet judicium, magis vero se ipsum judicio irreprehensibilem, omnem simul comprehendens habet virtutem; ad nihil aliud post cognitam veritatem adhuc motus, et omnia præter iit festinanter nullius omnino rationem faciens corum quæcunque carnis et mundi sunt et dicun tar; informatam habens jam ratione comprehen sam, sine pugna, actionem; quippe omnes sibimet intellectualis nostri potentissimas impassibiles in ferens rationes, per quas omnis virtus et scientia est et consistit jure, dum sint rationabilis animæ potentia; ut sint quidem omnino corpore non in digentes, ut vere manifestæ sint propter causas' ed. Gal. cd. Gal. om. eod. Gud. Lege eum. (Gale.) (*) Lege inanifestantem. (Gale.) (s) Rectius pravitatem. (Gale.). (t: Lege ostendentis. (Gale.)
col. 1109–1110page 35 of 177
PG 91:1109διὰ τὰς εἰρημένας αιτίας κατὰ καιρὸν αὐτῷ χρῆ σθαι οὐκ ἀναινομένους. (197 α) Φασὶ γὰρ τοῦ διανοητικοῦ εἶναι, ἰδικῶς μὲν τὰς νοήσεις τῶν νοη τῶν, τὰς ἀρετὰς, τὰς ἐπιστήμας τοὺς τῶν τεχνῶν λόγους, τὸ προαιρετικόν, τὸ βουλευτικόν, γενικῶς δὲ τὰς κρίσεις, τὰς συγκαταθέσεις, τὰς ἀποφυγὰς, τὰς ὁρμᾶς, καὶ τὰς μὲν εἶναι μόνης τῆς κατὰ νοῦν θεωρίας, τὰς δὲ τῆς κατὰ τὸν λόγον ἐπιστημονικῆς δυνάμεως. Εἰ δὲ τούτοις φρουρουμένην οἱ ἅγιοι τὴν οἰκείαν το ζωὴν συνετήρησαν, ἄρα περιληπτικῶς διὰ τοῦ λόγου καὶ τῆς θεωρίας ὁ μακάριος 88 οὗτοςἀνὴρ πάντας τοὺς κατ᾿ ἀρετὴν καὶ γνῶσιν εἰσηγήσατο λόγους τοῖς ἁγίοις συνειλημμένους, δι' ὧν τῇ κατανοήσει τοῦ Θεοῦ κατὰ θεωρίαν γνωστικώς προσανέχοντες ἐμφρόνως κατὰ λόγον διὰ τῶν ἀρετῶν τὴν θείαν ἑαυτοῖς μορφὴν ἐνετυπώσαντο, πάντως οὐκ εἶναι ἀναγκαῖον οἰηθεὶς τὴν διὰ τοῦ σώματος ὀνομάσαι πράξιν, γινώσκων μὴ ἀρετῆς αὐτὴν εἶναι ποιητικὴν, ἀλλ᾽ ἐκφαντικὴν, καὶ μόνων τῶν θείων νοημάτων τε καὶ λογισμῶν ὑπουργόν. ὡς ἂν δὲ καὶ δι' ἑτέρου τρόπου φανερόν γένηται τὸ λεγόμενον, φασὶν οἱ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς πραγμάτων δι᾿ ἀκριβείας μετελθόντες τοὺς λόγους τοῦ λογικοῦ τὸ μὲν εἶναι θεωρητικὸν, τὸ δὲ πρακτικόν· καὶ θεωρητικὸν μὲν τὸ κατὰ νοῦν, ὡς ἔχει τὰ ὄντα, πρακτικὸν δὲ τὸ βουλευτικὸν, τὸ ὁρίζον τοῖς πρακτικοῖς τὸν ὀρθὸν λόγον. Καὶ καλοῦσι τὸ μὲν θεωρητικὸν νοῦν, τὸ δὲ πρακτικὸν λόγον, καὶ τὸ μὲν σοφίαν, τὸ δὲ φρό νησιν. Εἰ δὲ τοῦτο ἀληθὲς, ἐκ τῆς αἰτίας ἄρα τὴν πρᾶξιν κατὰ τὸ εἰκὸς, ἀλλ᾽ οὐκ ἐκ τῆς ὕλης ὠνόμασεν (137 6) ὁ διδάσκαλος λόγον, τὴν μηδὲν ἔχου. σαν ἀντικείμενον ἕξιν προσαγορεύσας. Λογικῶς γὰρ καὶ γνωστικῶς, ἀλλ' οὐ πολεμικῶς καὶ ἀγωνιστικῶς ἐμμένει τοῖς ἀληθέσιν ὁ θεωρητικὸς, καὶ πλὴν αὐτ τῶν ἄλλο τι ὁρᾷν διὰ τὴν πρὸς αὐτὰ ἡδονὴν οὐκ ἀνέχεται. Εἰ δὲ χρὴ καὶ ἄλλως τι σαφέστερον τοῦτο ποιήσασθαι, πάλιν οἱ τῆς κατ᾽ ἀρετὴν τελειότητος τοὺς λόγους γυμνάσαντες φασι τοὺς μήπω τῆς πρὸς τὴν ὕλην κατὰ τὴν σχέσιν κοινωνίας καθα ρούς γεγονότας περὶ τὰ πρακτικὰ καταγίνεσθαι, μικτῆς οὔσης αὐτοῖς ἔτι τῆς περὶ τὰ ὄντα κρίσεως, καὶ εἰσὶ τρεπτοί, μήπω τὴν περὶ τὰ τρεπτὰ σχέσιν ἀποθέμενοι· τοὺς δὲ δι᾿ ἀκρότητα τῷ κ Θεῷ κατὰ σχέσιν πλησιάζοντας, καὶ τῇ τούτου κατανοήσει τὸ μακάριον καρπουμένους, πρὸς ἑαυτοὺς μόνον καὶ τὸν Θεὸν ἐστραμμένους τῷ ῥῆξαι γνησίως τῆς ὑλικῆς σχέσεως τὰ δεσμὰ τῶν μὲν πρακτικῶν καὶ τῆς ὕλης παντελῶς ἡλλοτριώσθαι, τῇ δὲ θεωρίᾳ καὶ τῷ Θεῷ προσῳκειώσθαι. Διό, φασί, καὶ μένουσιν ἄτρεπτοι, μὴ ἔχοντες ἔτι τὴν πρὸς τὴν ὕλην σχέσιν, καθ᾽ ἦν τῇ ὕλῃ φυσικῶς ἀλλοιουμένῃ παρὰ φύσιν συνεξαλλοιοῦσθαι τὰ ἐξ ἀνάγκης πέφυκεν ὁ τῇ ὕλῃ κατὰ τὴν σχέσιν κεκρατημένος, καὶ μεγίστης εἰδὼς δεῖσθαι δυνάμεως * ἰδίαν " ὁμοκάρδιος ει και άλλως * τῷ Η συνολ λοιοῦσθαι ΝΟΤΑ.
prædiclas, secundum tempus, eo uti non vitupe rantur. Dicunt enim intellectualis esse, specialiter notiones intelligibilium, virtutes, scientias, artium rationes, propositum, consilium, generaliter vero judicia, comparationes, fugas, appetitus, et quædam quidem esse solius secundum animum contempla tionis, quædam vero secundum rationem discipli nalis potentia. Si autem talibus custoditan pro priam vitam sancti conservaverunt, igitur com prehensim per rationem et contemplationem beatus iste vir omnes, quæ sunt secundum virtutem et scientiam, introduxit rationes a sanctis conpre bcnsas, per quas divinam notitiam per contemp! tionem scienter accipientes, prudenter secundum rationem per virtutes divinam sibimet coaptavere formam omnino, non esse necessarium judicans per corpus nominare actionem, cognoscens non cam virtutis esse factricem, sed manifestatricem, et so lummodo divinarum intelligentiarum et disputatio num (x) ministrum. Ut autem et per alium modum . manifestum fat quod dictum est, dicunt qui no strarum rerum diligenter rationes percurrunt, rationalis quidem esse contemplativum et activum; et contemplativum quidem secundum intellectum, quippe habet ea quæ sunt; activum vero secundum consilium, quod difnit actionibus rectam rationem. Εt vocant quidem contemplativum intellectum, ac tivum vero rationem, et illud quidem sapientiam, illud vero prudentiam. Si autem hoc verum, ex causa itaque actionem, secundum quid consequens est, at non ex materia, nominavit magister ratio nem nullam (♥) habentem oppositum habitudinem appellans, Rationabiliter enim et scienter, at non per inimicitiam et contentionem instat veris con templativus, et præter ipsa aliud quid videre pro pter eorum delectationem non recipit. Si vero opus est et aliter hoc apertius facere, iterum qui secun dum virtutem perfectionis rationem exercent, 'di cunt quosdam nondum ad materiam secundum ha bitum communione purgatos, circa actiones eflici, dum sit mista adhuc eis circa ea quæ sunt judicatio, et sunt conversibiles, nondum circa conversibilia habitum deponentes. Quosdam vero per virtutis summitatem Deo secundum habitum approximantes, et ipsius secundum intelligentiam beatitudine fruen tes, ad se ipsos solummodo et Deum conversus, rumpendo sincere materialis habitudinis vincula, actionibus quidem a materia perfecte alienantur, contemplatione vero et Deo familiares funt. Pro pterea, inquiunt, manent incouversibiles, non la bentes adhuc ad materiam habitudinem, per quam cum materia naturaliter mobili contra naturam commoveri ex necessitate consuevit qui materie ed. Gal. cod. Gud. om. ed. Gal. om. ed. Gal. ed. Gal. (*) Lege ministram. (Gale.) (*) Lege nullum.. (Gale.)
col. 1111–1112page 36 of 177
PG 91:1111ο πρὸς ἀπόθεσιν τῆς υλικῆς προσπαθείας τὸν αὐτῆς για ἐλευθερωθῆναι βουλόμενόν φησιν ὁ διδάσκαλος, επ τον μὲν οὖν ἐξεγένετο διὰ λόγου καὶ θεωρίας δια «σχίνει την ύλην καὶ τὸ συρκικὸν τοῦτο, εἴτε νέτος χρή λέγειν ενός προκάλυμμα, θεῷ συγγενέσθαι, από τα έξη εἰ η κα Πῶς ἐστι νέρος καὶ προκάλυμμα ή σάρξ Διὰ τί δὲ νέφος εἶναι καὶ προκάλυμμα τὴν σάρκα φησὶν ό διδάσκαλος; ὡς εἰδὼς ὅτι πᾶς ἀνθρώπινος νο πλανώμενος, καὶ τῆς κατὰ φύσιν ἀπονεύων κινή. σεως, περὶ πάθος καὶ αἴσθησιν καὶ αἰσθητὰ παρα ται τὴν κίνησιν, οὐκ ἔχων ἄλλοθί πα κινηθήναι τῆς πρὸς Θεὸν φυσικῶς φερούσης κινήσεως διαμαρτήσας, και διεῖλε τὴν σάρκα εἰς πάθος και 2 σθησιν, σαρκὸς γὰρ ἐμψύχου ἀμφότερα διὰ τοῦ νέφους καὶ τοῦ προκαλύμματος ταῦτα δηλώσας. Νέφος γάρ ἐστι τῷ ἡγεμονικῷ τῆς ψυχῆς ἐπιστ τοῦν τὸ σαρκικὸν πάθος, καὶ προκάλυμμά ἐστιν ἡ κατ' αἴσθησιν ἀπάτη, ταῖς ἐπιφανείαις τῶν αἰσθη τῶν αὐτὴν ἐπερείδουσα καὶ τῆς πρὸς τὰ νοητὰ δια βάσεως αποτειχίζουσα, δι' ὧν λήθην των φυσικών ἀγαθῶν λαμβάνουσα περὶ τὰ αἰσθητὰ τὴν ὅλην αὐτῆς ἐνέργειαν καταστρέφει, θυμούς καὶ ἐπιθυμίας καὶ ἡδονὰς διὰ τῶν εἰρημένων ἀπρεπεῖς ἐφευρίσκουσα Πῶς ἡδονὴ γίνεται. Πᾶσα γὰρ ἡδονὴ τῶν ἀπηγορευμένων ἐκ πάθους διὰ μέσης αἰσθήσεως πρός τι πάντως γίνεσθαι π φυκεν αἰσθητόν. Οὐδὲ γὰρ ἄλλο τί ἐστι ἡδονὴ ἢ εἶδος αἰσθήσεως ἐν τῷ αἰσθητικῷ διά τινος αἰσθητοῦ μορφουμένης, ἢ τρόπος αἰσθητικῆς ἐνεργείας κατ' ἐπιθυμίαν ἄλογον συνιστάμενος. Επιθυμία γάρ αἰσθήσει προστεθεῖσα εἰς ἡδονὴν μεταπίπτει, ενός αὐτῇ ἐπάγουσα, καὶ αἴσθησις κατ' ἐπιθυμίαν και νηθεῖσα ἡδονὴν ἀπεργάζεται τὸ αἰσθητόν προσα Gῦτα. Γνόντες οὖν οἱ ἅγιοι, (138 6) ὅτι διὰ μέσης σαρκὸς πρὸς τὴν ὕλην ἡ ψυχή παρά φύσιν κινουμένη τὴν χοϊκὴν μορφὴν ὑποδύεται, διὰ μέσης μᾶλλον ψυχῆς κατὰ φύσιν αὐτοὶ πρὸς τὸν Θεὸν κι νουμένης καὶ τὴν σάρκα τῷ Θεῷ πρεπόντως οἰκει σαι διενοήθησαν, δι' ἀσκήσεως ἀρετῶν ἐνδεχομένως αὐτὴν ταῖς θείαις ἐμφάσεσι καλλωπίσαντες. Πῶς καὶ πόσαι κινήσεις εἰσὶ ψυχῆς. Τρεῖς γὰρ καθολικές κινήσεις έχουσαν τὴν ψυχὴν εἰς μίαν συναγομένας, ὑπὸ τῆς χάριτος φωτισθέντες, τὴν κατὰ νοῦν, τὴν κατὰ λόγον, τὴν κατὰ αἴσθησιν, καὶ τὴν μὴν ἁπλὴν καὶ ἀνερμήνευτον, καθ' ην ἀγνώστως περὶ Θεὸν κινουμένη κατ' οὐδένα τρόπον 57 ποίηται ΝΟΤΑ.
per habitudincri corruius est, ci maxime videns indigere potentiae ad depositionem materialis sim bilitatis, ab ea liberari volentem, nit magister Cui igitur licitum fuit per rationem et eqatom piacioner pertranseunti materiam, et carnale hoc, sive nin, um oportet dicere, sive velamen, cum Teo fieri, etc.» Quomodo est nimbus et velamon caro. Cur autem nimbum esse et velamen carnem dicit magister? videns quippe quia omnis humanus animus errans et a naturali motu retro aspiciens, circa passionem et sensum et sensibila racium facit, non habens aliorsum moveri, ab eo motu qui ad Deum naturaliter fert deficiens, et divisit car nem in passionem et sensum; carnis enim animate utrumque est, per nimbum et velamen hæc decla ravit. Nimbus enim est principali animum super obumbrans carnalis passia, et velamen est error secundum sensum, superficiebus sensibilium ipsum vincens, et ad intelligibilia transitum maniens (y). Per hæc oblivionem naturalium bonorum accipiens anima, circa sensibilia totam suam operationem convertit, furores et concupiscentias et delectatio ues per ca quæ dicta sunt inhonestas invenit. Quomodo voluptas fit. et Omnis enim delectatio eorum quæ interdicuntur, ex passione, per medium sensum ad aliquid sensi bile, omnino fieri consuevit. Neque enim aliud ali quid est delectatio, quam species sensus in sensivo per quoddam sensibile formati, vel modus scrsive operationis per irrationabilem concupiscentiam constitutus. Concupiscentia cnim sensui apposita in delectationem vertitur, addens ei speciem, sensus per concupiscentiam motus delectationem operatur, quiddam sensibile accipiens. Cognoscen tes igitur sancti quia per mediam carnem ad mate riam anima contra naturam mota terrenam induitur formam, ipsi magis per mediam animam secundum naturam ad Deum notam etiam carnem Deo de center famulari intellexerunt per institutionem virtutum acceptabiliter ipsam divinis ornantes in tellections. Quomodo et quanti motus sunt animæ. Tres enim universales motus habere animam in unum collectos a charitate (a) docuerunt, unum endum animam, alterum secundum rationem, tortium secundum sensum: et unum quidem sim pium et interpretatione carentem, per quem inco ed. Gal. (z) lege principalem partem. (Ga!e) (y) Verte obstruens. (Gale () Verte meditati sunt. (Gale.) (a) Verte eruditi. Sententia pendet a verbo traï scenderunt. (Gate.)
col. 1113–1114page 37 of 177
PG 91:1113ἐξ οὐδενὸς τῶν ὄντων αὐ ἐν διὰ τὴν ὑπεροχὴν ἐπ γινώσκει, τὴν δὲ κατ' αἰτίαν οριστικὴν τοῦ ἀγνώστου, καθ' ἣν φυσικῶς κινουμένη τοὺς ἐπ' αὐτῇ φυσικούς πάντας λίγους τοῦ κατ' αἰτίαν μόνον εγνωσμένου μορφωτικούς όντας ἑαυτῇ δι' ἐνεργείας κατ' ἐπισ στήμην ἐπιτίθεται 58, τὴν δὲ σύνθετον, καθ' ην τῶν ἐκτὸς ἐφαπτομένη ὡς ἔκ των συμβόλων των ὁρατῶν τοὺς λόγους πρὸς ἑαυτὴν ἀνομάσσεται, μεγαλοφυῶς διὰ τούτων κατὰ τὸν ἀληθῆ καὶ ἄπταιστον τῆς κατὰ φύσιν κινήσεως τρόπον τὸν παρόντα τῶν σκαμμάτων αἰῶνα διέβησαν, τὴν μὲν αἴσθησιν, ἁπλοῦς διὰ μέσου τοῦ λόγου πρὸς τὸν νοῦν τοὺς τῶν αἰσθητῶν πνευματικούς λόγους ἔχουσαν μένους ἀναβιβάσαντες, τὸν δὲ λόγον ἑνοειδῶς κατὰ μίαν ἀπλην τε καὶ ἀδιαίρετον φρόνησιν πρὸς τὸν νοῦν τοὺς (129 α) τῶν ὄντων ἔχοντα λόγους ενώσαντες, τὸν δὲ νοῦν τῆς περὶ τὰ ὄντα πάντα κινήσεως και θαρῶς ἀπολυθέντα καὶ αὐτῆς τῆς καθ' αὐτὸν φυ σικῆς ἐνεργείας ἠρεμοῦντα τῷ Θεῷ προσκομίσαντος, καθ᾿ ἂν ὁλικῶς πρὸς θεὸν συναχθέντες, όλοι ό Θεῷ ἐγκραθῆναι διὰ τοῦ πνεύματος ἠξιώθησαν, ὅλην τοῦ ἐπουρανίου κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνθρώποις τὴν εἰκόνα φορέσαντες, καὶ τοσού το τῆς θείας ἐμφάσεως, εἰ θέμις τοῦτο εἰπεῖν, ὅταν ἐλχθέντες αὐτοὶ τῷ θεῷ συνετέθησαν. Μας γὰρ ἀλλήλων εἶναι παραδείγματα τὸν Θεὸν καὶ τὸν ἄνε θρωπον, καὶ τοσοῦτον τῷ ἀνθρώπῳ τὸν Θεὸν διὰ φιλανθρωπίαν ἀνθρωπίζεσθαι, ὅσον ὁ ἄνθρωπος ἑαυτὸν τῷ Θεῷ δι' ἀγάπης δυνηθείς υπεθέωσε, και τοσοῦτον ὑπὸ Θεοῦ τὸν ἄνθρωπον κατὰ νοῦν ἁρπά ζεσθαι πρὸς τὸ γνωστὸν, ὅσον ὁ ἄνθρωπος τὸν ἀδ ρατον φύσει Θεὸν διὰ τῶν ἀρετῶν ἐφανέρωσεν. Ὑπὸ ταύτης τοίνυν τῆς κατὰ λόγον καὶ θεωρίαν συν ισταμένης φιλοσοφίας, καθ᾽ ἦν καὶ ἡ τοῦ σώματος ἐξ ἀνάγκης εὐγενίζεται φύσις, ἀπλανῶς πρὸς τὸν τοῦ Θεοῦ πόθον τρωθέντες οἱ ἅγιοι διὰ τῶν ἐνουτῶν αὐτοῖς πρὸς τὰ θεῖα φυσικῶν ἐμφάσεων ἀξιοπρεπῶς πρὸς τὸν σὸ Θεὸν παρεγένοντο, σῶμα καὶ κόσμον αθλητικῶς διασχόντες, ἀλλήλοις ταῦτα περιεχόμενα θεώμενοι, τὸν μὲν φύσει, τὸ δὲ αἰσθήσει, καὶ 02 τέρῳ θάτερον ὑποπίπτον, τῇ κατ' ἐπαλλαγὴν θα τέρου πρὸς τὸ ἕτερον ποιᾷ ιδιότητε, καὶ μηδὲν το των τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν λόγῳ περιγραφῆς ὑπάρχον ἐλεύ θερον, καὶ αἰσχρὸν ἡγησάμενοι τοῖς θνητοῖς καὶ περιγραπτοῖς (139 6) ἐμφθείρεσθαί τε καὶ πε ριγράφεσθαι τῆς ψυχῆς ἐὰν τὸ ἀθάνατον καὶ ἀει κίνητον μόνῳ Θεῷ τῷ ἀθανάτῳ καὶ πάσης ἀπειρίας ἀνωτέρω ἀλύτως ἑαυτοὺς ἀνέβησαν, οὐδαμῶς ταῖς κόσμου και σαρκὸς ἀνθολκαῖς ἐνδίδοντες, ὅπερ ἐστὶ πάσης ἀρετῆς τε καὶ γνώσεως πλήρωσις, οἶμα δὲ ὅτι καὶ τέλος. ᾿Αλλὰ κἂν εἴποτε περὶ τὰ τῶν ὄντων θεάματα κεκίνηται οἱ ἅγιοι, οὐκ ἐπὶ τῷ αὐτὰ ἐκεῖνα προηγουμένως θεάσασθαί τε καὶ γνῶναι καθ᾿ ἡμᾶς ὑλικῶς κεκίνηνται, ἀλλ᾽ ἵνα τὸν οι διὰ 50 ἐντίθεται 30 τοσούτον και τον... "' αὐτόν. ΝΟΥΣ.
geite circa Deum nota, nullo modo ex ullo eoruna quæ sunt ipsum per excellentiam cognoscit. Alte p ram vero sccundum causam diffinitivam incogniti, per qucm naturaliter mota, omnes naturales ratio nes, per causam solummodo cogniti, dum sint in ea formatrices, sibi ipsi per operationem secundum scientiam imponit. Tertium autem compositum, per quera ea quæ extra sunt tangens, veluti ex qui hustam signis visibilium rationes apud se ipsam reformat, tangnanimiter per hos, secundum verum ct insertabilem naturalis motus modum, præsens Inbuena sæculum transcenderunt. Sensum quidem simpistier spirituales solas rationes sensibilium Halentem per mediam rationem ad animam refe rentes; rationem vero uniformiter per unam sim plamque atque inseparabilem prudentiam eorum que sunt habentem rationes animo adunantes, ipsum autem animum circa omnia quæ sunt motu pure absolutem, et ab ipsa secundum se naturali eperatione quictumi Deo offerentes, per enm uni versaliter ad Deum condescendentes, toti toto Deo contineri per Spiritum digni facti sunt, totam cœ lestis, quantum Lominibus possibile est, imaginem ferentes, et tantum attrahentes divina notitia, si fas est hoc dicere, quantumi ipsi attracti Deo in serti sunt. Dicunt enim inter se invicem esse paradigmata Deum et hominem, et tantum homini Deum per misericordiam humanari, quantum homo sc ipsum Deo per charitatem confortatus consecra vit; et tantum a Deo hominem secundum animum rapi ad incognitus, quantum homo invisibilem natura Deum per virtutes facit manifestum. Ab hac itaque per rationem et contemplationem constituta philosophia, per quam etiam corporis necessario nobilitatur natura, absque errore, divino sauciati sancti desiderio, per insitas eis naturales ad divina intelligentias digne ac pulchre ad Deum pervene runt; corpus et mandum militariter pertranseun tes, sibi invicem haec copulata contemplantes, mun dum quidem naturæ, corpus vero sensui, et alterum aiteri snecumbere per consequentiam alterius ad alterum qualicunque proprietate: et nihil horum per se ipsum ratione circumscriptionis exsistere liberum, et turpe ducentes mortalibus et circum scriptis corrumpi et circumscribi animæ immortale et semper mobile, soli Deo immortali et omni infi nitate superiori insolubiliter se ipsos alligaverunt, nullo modo mundi atque carnis refluxionibus in diti liae est omnis virtutis et scientiae plenitudo. Estimo vero quia et finis. Sed si aliquando circa corum quæ sunt speculamina, moti sunt sancti, non ia hoc illa ipsa principaliter contemplari et cogno scere, sicut nos, materialiter moti sunt, sed ut per omnia et in omnibus et exsistentem et apparentem el. Gal. εdl. Gal. ed. Gal. et ed. Gal. Refinadoniens inditi, catuis tean edits. Mate
col. 1115–1116page 38 of 177
PG 91:1115πολυτρόπως ὑμνήσωσι καὶ πολλὴν ἑαυτοῖς συναγείρωσι θαύματος δύναμιν καὶ δοξολογίας ὑπόθεσιν. Ψυχὴν γὰρ εἰληφότες παρὰ Θεοῦ νοῦν καὶ λόγον καὶ αἴσθησιν ἔχουσαν πρὸς τῇ νοητῇ καὶ ταύτην τὴν αισθητήν, ὥσπερ καὶ λόγον πρὸς τῷ ἐνδιαθέτῳ τὸν κατὰ προφορὰν καὶ νοῦν πρὸς τῷ νοητῷ τὸν παθη τικὸν (ὂν καὶ φαντασίαν καλοῦσι τοῦ ζώου, καθ᾽ ἂν καὶ τὰ λοιπὰ ζῶα καὶ ἄλληλα καὶ ἡμᾶς καὶ τοὺς τόπους οὓς διώδευσαν ἐπιγινώσκουσι, περί ήν συν ίστασθαι τὴν αἴσθησιν φασιν οἱ σοφοὶ τὰ τοιαῦτα, ὄργανον αὐτῆς οὖσαν ἀντιληπτικὸν τῶν αὐτῇ φαντασθέντων), δεῖν ᾠήθησαν τούτων τὰς ἐνεργείας, εἰκότως οὐχ ἑαυτοῖς, ἀλλὰ τῷ δεδωκότι Θεῷ, δι' δν καὶ ἐξ οὗ πάντα, προσενέγκαι. Τρεῖς γὰρ ὄντας καθολικούς τρόπους, ὡς ἀνθρώποις ἐστὶν ἐφικτόν, ἐκ τῆς περὶ τὰ ὄντα ἀκριβοῦς κατανοήσεως παιδευθέντες, ἐφ᾽ οἷς Ὁ Θεὸς τὰ πάντα πεποίηκεν ἐφ᾽ ᾧ τε γὰρ εἶναι, καὶ εὖ εἶναι, καὶ ἀεὶ εἶναι, οὐσιώσας ἡμᾶς ὑπεστήσατο), καὶ τοὺς μὲν δύο ἄκρους ὄντας, καὶ μόνου Θεοῦ ἐχομένους, ὡς αἰτίου, τὸν δὲ ἕτερον μέσον, καὶ τῆς ἡμετέρας ἠρτημένον γνώμης τε καὶ κινήσεως, καὶ δι᾿ ἑαυτοῦ τοῖς ἄκροις τὸ κυ ρίως λέγεσθαι παρέχοντα, καὶ οὗ μὴ παρόντος ἄχρα στὸς αὐτοῖς ἡ προσηγορία καθίσταται, τὸ εὖ συνημμένον οὐκ ἔχουσιν, οὐκ ἄλλως δύνασθαι καὶ προσγενέσθαι αὐτοῖς καὶ φυλαχθῆναι τὴν ἐν τοῖς ἄκροις ἀλήθειαν, ἣν ποιεῖν πέφυκε τὸ εὖ εἶναι κατὰ τὸ μέσον τοῖς ἄκροις ἐπικιρνώμενον, ἡ τῇ πρὸς Θεὸν πάντων καὶ ἐν πᾶσιν ὄντα τε καὶ φαινόμενον Θεόν αεικινησίᾳ διενοήθησαν· καὶ λοιπὸν τῷ κατὰ φύσιν ἐντεῦθεν τὸ ὀπτικὸν τῆς ψυχῆς συνεπιτείναντες λόγῳ, καὶ τρόπον τινὰ μὴ δεῖν ἀντιστρόφως χρῆσθαι ταῖς φυσικαῖς ἐνεργείαις, διὰ τὴν ἐξ ἀνάγκης ἐπισημαίνουσαν ταῖς φυσικαῖς δυνάμεσιν ἐκ τοῦ κατὰ παρά χρησιν τρόπου φθοράν, αὐτοῦ βοῶντος τοῦ λόγου διαῤῥήδην ἀκούσαντες, ὁμαλῶς κατὰ τὸν πρέποντα λόγον τῆς φύσεως πρὸς τὸν αὐτῆς αἴτιον φέρεσθαι ἐδιδάχθησαν, ἵν᾿ ὅθεν ἁπλῶς αὐτοῖς ἐστι τὸ εἶναι, καὶ τὸ ὄντως εἶναί ποτε προστεθὲν ὑποδέξωνται. Τί γὰρ ἂν καὶ ἔσται τῷ μὴ ἑαυτοῦ κατὰ τὸ εἶναι αἰτίῳ πρὸς ἑαυτοὺς ἴσως λογισάμενοι εἶπον, πρὸς ἑαυτὸν ἢ ἄλλο τι παρὰ τὸν Θεὸν κινουμένῳ τὸ κέρδος, οπότε εἰς τὸν τοῦ εἶναι λόγον οὐδὲν ἑαυτῷ ἀφ᾽ ἐαν τοῦ, ἢ ἄλλου τινὸς παρὰ τὸν Θεὸν περιποιήσαι δυνή σεται; Διὰ τοῦτο τὸν μὲν νοῦν περὶ μόνου Θεοῦ καὶ τῶν αὐτοῦ ἀρετῶν διανοεῖσθαι, καὶ τῇ ἀῤῥήτω δόξῃ τῆς αὐτοῦ μακαριότητος, (140 6) ἀγνώστως ἐπιβάλλειν, τὸν δὲ λόγον ἑρμηνευτὴν τῶν νοηθέντων γίνεσθαι καὶ ὑμνῳδὸν, καὶ τοὺς πρὸς αὐτὰ ἐνοποιούς ὀρθῶς διαλέγεσθαι τρόπους, τὴν δὲ αἴσθησιν κατὰ λόγον εὐγενισθεῖσαν τὰς ἐν τῷ παντί διαφόρους δυνάμεις τε καὶ ἐνεργείας φαντασιουμένην τοὺς ἐν τοῖς οὔσιν ὡς ἐφικτὸν τῇ ψυχῇ διαγγέλλειν λόγους διδάξαντες, καὶ διὰ τοῦ νοῦ καὶ τοῦ λόγου, ὥσπερ ναῦν, τὴν ψυχὴν σοφῶς οἱακίσαντες, τὴν ὑγράν ταύ την καὶ ἄστατον καὶ ἄλλοτε ἄλλως φερομένην καὶ τὴν αἴσθησιν ἐπικλύζουσαν τοῦ βίου κέλευθον ἀβρόχοις διώδευσαν ίχνεσιν.
Deum multiformiter laudarent, et multum sibimet admirationis colligerent virtutem et glorifcationis causam. Animam namque a Deo accipientes, intel lectum et rationem et sensum habentem, cum intel ligibili et hanc sensibilem, sicut et rationem, quæ est per enuntiationem cum ea quæ inseparabiliter est, et intellectum cum intellectuali passibilem (quem etiam phantasiam vocant animalis, per quem et reliqua animalia, et se invicem et nos et locos quos peragravere cognoscunt; circa quam phanta siam sensum constitui dicunt qui talia sapiunt, organum ipsius dum sit, per quod recipit quæ per eam imaginata sunt); opportunum esse arbitrati sunt horum operationes consequenter, non sibimët, sed donanti Deo, per quem et ex quo hæc sunt, re ferendo. Tres enim exsistentes universales modos, quantum hominibus est possibile, ex ipsa circa ea quæ sunt diligenti consideratione eruditi, in quibus Deus omnia fecit (in hoc namque esse et bene esse et semper esse Conditor nos substituit), et duos quidem extremos a solo Deo brabitos (c) ut a causa, alium vero medium et nostro pendentem arbitrio et motu, et per se ipsum extremis proprie dici praestantem, et eo absente abusive eis etiam appel latio constituitur, illud bene non habentibus con junctum, non aliterque posse adesse eis et custo diri quæ in extremis est veritatem, quam facere consuevit id quod est bene esse per medium extre mis admistum, quam ex ipso ad Deum semper motu intellexerunt; et deinceps naturali ratione c binc contemplativum animæ extendentes, et modo quodam non oportere conversibiliter uti naturali bus operationibus, propter superantem necessario corruptionem, eo modo qui est per abusionem na turalibus potentiis, ipsa non utente ratione, aperte audientes, ac plane per decentem naturæ rationem ad ipsius causam ferri didicerunt; ut unde simpli citer eis est esse, et vere-esse, quandoque adjectum accipiant. Quid enim fortassis lucri erit, ad se ipsos æque ratiocinantes dicebant, non a seipso exsistenti causali ad se ipsum, aut aliud quid, præter Deum, nioto, quando in rationem ipsius esse nibil sibimet a seipso aut ab alio quodam præter Deum acqui rere poterit? Per hoc animum quidem circa solum Deum et virtutes ejus intelligi, et ineffabili gloriæe beatitudinis ejus addici, rationem vero interpretem intelligibilium fieri et laudatricem, et ad ea unificos recte disputarę modos, sensum vero per rationem nobiļitatum ipsas in universo differentes virtutes et operationes imaginantem, in bis quæ sunt, qua tum possibile est, animæ annuntiare rationes do centes (d), et per animum et rationem veluti naviṁ sapienter animam gubernantes, lubricam hanc et instabilem et in aliud aliter ferentem, et sensum. agitantem vitæ viam, siccis pertransierunt vesti giis. (c) Verte pendentes. (Gale.) (d) Mallem docent. (Gale.)
col. 1117–1118page 39 of 177
PG 91:1117Θεωρία τῆς διὰ τῆς θαλάσσης διαβάσεως διὰ Μωσέως. Οὕτω τάχα καὶ Μωϋσῆς ἐκεῖνος ὁ μέγας τῇ πληγή τοῦ παντοδυνάμου λόγου, οὗ σύμβολον ἦν ἴσως ἡ ράβδος, θαλάσσης τρόπον τῶν αἰσθητῶν διελὼν τὴν ἀπάτην, ἢ περιελὼν εἰπεῖν οἰκειότερον, στερὰν καὶ ἀσάλευτον, τῷ πρὸς τὰς θείας ἐπαγγελίας ἐπειγομένῳ λαῷ τὴν ὑπίχνιον σε παρέσχετο γῆν, τὴν ὑπὸ αἴσθησιν, φημί, φύσιν ὀρθῷ λόγῳ εἶναι θεατὴν καὶ εὐπερίγραπτον καὶ βίῳ ἀρεταῖς ἡγλαϊσμένῳ βατὴν δείξας καὶ εὐπαράδευτον, καὶ μηδένα κίνδυνον ἐκ τῆς ἑκατέρωθεν παφλαζούσης τῶν διακριθέντων ὑδάτων, οἷς τέως κεκάλυπτο, ὁρμῆς τοῖς οὕτως αὐτὴν διαπερῶσιν ἐπάγουσαν· εἴπερ τῷ κατ᾿ ἀναγωγὴν λόγῳ διάκρισις ὑδάτων νοητῆς θαλάττης ἐστὶν ἡ τῶν κατ' ἔλλειψιν καὶ πλεονασμὸν ἀντικειμένων ταῖς ἀρε ταῖς κακιῶν τῆς (141 α) πρὸς ἀλλήλας συνεχείας διάστασις, ἣν πέφυκε λόγος ποιεῖν, καρδίως αὐτῶν καθαψάμενος, καὶ τοῖς ἐπὶ Θεὸν προτροπάδην ἐπειγομένοις οὐδαμῶς ἀλλήλαις αὐτὰς συναφθῆναι συγ χωρῶν. θεωρία τῆς εἰς τὸ ὄρος ἀναβάσεως τοῦ Μωσέως. Οὕτω πάλιν τῷ καλοῦντι ἑπόμενος Θεῷ, ὑπερ σχὼν πάντα τὰ τῇδε, εἰς τὸν γνόφον εἰσῆλθεν, οὗ ἦν ὁ Θεὸς, τουτέστιν, εἰς τὴν ἀειδῆ καὶ ἀόρατον καὶ ἀσώματον διατριβὴν, νῷ πάσης ἐλευθέρῳ τῆς πρὸς ὁτιοῦν πάρεξ Θεοῦ σχέσεως, ἐν ᾗ γενόμενος, ὡς ἐνῆν μάλιστα ἀνθρωπίνην ἀξιωθῆναι φύσιν, οἷον ἐπαθλον τῆς μακαρίας ἐκείνης ἀναβάσεως ἄξιον τὴν χρόνου καὶ φύσεως τὴν γένεσιν περιγράφουσαν κομίζεται γνῶσιν, καὶ τύπον καὶ παράδειγμα τῶν ἀρετῶν αὐτὸν ποιη σάμενος τὸν Θεὸν, πρὸς ὂν καθάπερ γραφὴν εὐφυώς τοῦ ἀρχετύπου την μίμησιν σώζουσαν ἑαυτὸν ἀποτυπώσας κάτεισι τοῦ ὄρους, ἧς μετείληφε δόξης κατά σε τὸ πρόσωπον ἐπισημαίνων τὴν χάριν καὶ τοῖς ἄλλοις ἀνθρώποις, ὥσπερ θεοειδούς τύπου τύπον ἑαυτὸν γενόμενον ἀφθόνως διδοὺς καὶ προτιθέμενος, καὶ δη λοῖ τοῦτο ποιῶν περὶ ὧν εἶδέ τε καὶ ἤκουσε τῷ λαῷ ἐξηγούμενος, καὶ γραφῇ τοῖς μετ' αὐτὸν οἷόν τινα κλῆρον θεόσδοτον παραδιδοὺς τοῦ Θεοῦ τὰ μυ στήρια. Θεωρία τῆς Ἰησοῦ ἡγεμονίας, καὶ τῆς διαβάσεως τοῦ Ἰορδάνου, καὶ τῆς δευτέρας δι' αὐτοῦ περιτομῆς τοῖς ἐκ πέτρας ξίφεσιν. Οὕτως Ἰησοῦς ὁ Μωσέως διάδοχος, ἵνα τὰ πολλὰ περὶ αὐτοῦ ἱστορουμένων παραδράμω διὰ τὸ πλῆθος, παραλαβών τὸν λαὸν πολλοῖς τερον πρὸς εὐσέβειαν παιδευθέντα κατὰ τὴν ἔρημον τρόποις, μετὰ τὴν ἐν τῷ ὄρει Μωϋσέως τελευτήν, καὶ ξένῳ περιτομής εἴδει καθαγνίσας αὐτὸν ταῖς ἐκ πέτρας μαχαίραις, καὶ τὸν Ἰορδάνην ξηρανθέντα τῇ προπομπῇ τῆς θείας κιβωτοῦ τοὺς τοῦ λαοῦ πάντας ὑπίσχνιον. άλληλα.
Contemplatio Moysis per mare transilus. Sic fortasse magnus quoque ille Moyses omni potentis ictu rationis, cujus symbolum, ni fallor, virga erat, ad maris instar sensiblium fraude di viṣa, aut magis proprie dicam disjecta, solidam et. stabilem populo ad divinas promissiones properanti praebuit terrain ab eorum vestigiis pressam, hoc est naturam sub sensum cadentem rectæ rationi contemplabilem et bene descriptam, vitæque virtu tibus ornatæ permeabilem esse monstrans transitu que facilem, nullumque periculum ex vi aquarum divisarum, quibus adhuc obscurata erat, utrinque æstuante transeuntibus immittentem: siquidem sublimiori et mysticæ rationi aquarum éjus quod oculis videtur maris discretio vitiorum, quæ per defectum et abundantiam virtutibus objecta sunt, muțui inter se nexus dissidium est, quod ratio elli cere idonea est, modo gnaviter ea invadat, neu in eorum qui studiose ad Deum properant incommo dum inter se conciliari ullo modo sinat. Contemplatio Moysis in montem ascensionis. Sic rursus Deo vocanti obtemperans, omnibus istic superatis, introivit in caliginem ubi Deus erat, hoc est in obscuram et invisibilem et incorporalem conversationem, mente ab omni ad quidquam re latione præter Deum libera, quam adeptus quæ summa poterat humanæ naturæ obtingere dignitas, velut præmium beatæ illius àscensionis dignum cognitionem reportat temporis atque natura ori ginis descriptivam, ipso Deo tanquam typo atque exemplo virtutum proposito, ad cujus imaginem, ad tabulæ instar archetypum pulchre referentis postquam se ipsum deformavit, de monte descen dit, gloriæ qua impertitus est, gratiam facie quo que reliquis etiam hominibus significans, tanquamı divini typi typum ipsum factumn largiter repr sentans sese atque, proponens. Et sic populo quæ vidit quæque audivit narrando aperit, etiam per litteras veluti hæreditatem quamdam a Deo dałam posteritati divina mysteria relicturus. Contemplutio ducatus Jesu, et per Jordanem trans ilus et alterius ab eo per lapideos cultellos in stitutæ circumcisionis, Sic Jesus, Moysis successor, ut multa quæ de eo narrantur propter magnum eorum numerumn trans (141 6) πρό-grediar, populo, qui multis antea modis in eremo © Deut. xxx11, 49. ª Josue v, 2. e Josue ull, ad pietatem eruditus erat, post Moysis in monte mortem suscepto, e, et insolita circumcisionis ra. tione per lapideos cultellos lustrato ª, postquam divina arca præmissa universum populam sicco Jordanem pede transmisit e, Salvatorem per ipsum o Apographam habet Apographum habet Manus prima lederat xal pro
col. 1119–1120page 40 of 177
PG 91:1119Α' Στεγγείς διαβιβάσας τὸν δι' αὐτοῦ τυπικῶς μη τού τον Σωτήρα Λόγου παρεδήλου, μετὰ τὴν τε λευτὴν τοῦ γράμματος τῶν νομικών διατάξεων την ἐν τῷ ὕψει τῶν νοημάτων γινομένην τοῦ ἀληθινοῦ Ἰσραὴλ καὶ ὁρῶντος Θεὸν ἡγεμονίαν παραλαβόντα, καὶ παντὸς μὲν ψυχῆς καὶ σώματος μολυσμοῦ τῷ τομωτάτῳ λόγῳ τῆς εἰς αὐτὸν πίστεως περιτέμνοντα, παντὸς δὲ ὀνειδισμοῦ τῶν πρὸς ἁμαρτίαν ἐρεθιζόν των ἐλευθεροῦντα, καὶ τὴν ῥέουσαν τοῦ χρόνου φύσιν καὶ τῶν κινουμένων διαβιβάζοντα πρὸς τὴν τῶν ἀσωμάτων κατάστασιν, τοῖς ὤμοις ἀρετῶν ἐπαιωρουμένην ἔχοντα 60 τὴν δεκτικὴν τῶν θείων μυστηρίων γνῶσιν. Θεωρία τῆς Ἰεριχοῖς καὶ τῶν ἑπτὰ περιόδων, καὶ τῆς κιβωτοῦ καὶ τῶν σαλπίγγων καὶ τοῦ ἀναθέματος. Οὕτω πάλιν περιόδοις ἑπτὰ καὶ σάλπιγξι τοσαύταις σὺν ἀλαλαγμῷ μυστικῷ τὴν δυσάλωτον ἢ καὶ ἀνάλω τον εἶναι δόξασαν πόλιν Ἰεριχώ κατασείσας τὸν αὐτὸν τοῦ Θεοῦ λόγου μυστικῶς ἐνέφαινεν ὡς νικητὴν τοῦ κόσμου και συντελεστὴν τοῦ αἰῶνος, νῷ καὶ λόγῳ, ἤτοι γνώσει καὶ ἀρετῇ. ἂν ἡ κιβωτὸς καὶ αἱ σάλ αγγες τύπος ὑπῆρχον, τοῖς ἐπομένοις αὐτῷ τὸν αἰσθητὸν αἰῶνα ευάλωτον (142 π) δεικνύοντα καὶ εὐκαθαίρετον, καὶ μηδὲν τῶν ἐν αὐτῷ πρὸς ἀπόλαυσιν ἐπιτήδειον τοῖς τῶν θείων ἐρασταῖς ἀγαθῶν, ὡς θανάτῳ καὶ φθορά συνημμένου καὶ θείας ἀγανακτήσεως αἴτιον. Καὶ δηλοῖ 'Αγαρ ὁ τοῦ Χαρμί, όπερ ἐστὶν ὁ ταραχώδης καὶ φιλοῦλος λογισμὸς ὑπὲρ τοῦ εἰσο:κίσασθαί τι τῶν αἰσθητῶν, τὴν οἴκτιστον ἐκεῖ κατὰ θείαν ψῆφον ἀπενεγκάμενος θάνατον, ὃν Εργάζεται λόγος τῷ βάθει τῆς πονηρᾶς συνειδήσεως ἐναποπνίγων τὴν οὕτω τιμωρηθῆναι ἄξιον. Θεωρία Τύρον καὶ τοῦ αὐτῆς βασιλέως, καὶ τῆς ἁλώσεως αὐτῆς. Οὕτω πάλιν καθώς γέγραπται, Ἐν τῷ καιρῷ ἐκεί νῳ καταλαβόμενος τὴν Ασσὼρ, καὶ τὸν βασιλέα αὐτῆς ἀποκτείνας ἐν ῥεμφαίᾳ, καὶ πᾶν ἐμπνέον ἐξολοθρεύσας ἐν αὐτῇ, ἥτις ἦν πρότερον ἄρχου τα πασῶν τῶν χωρῶν, ἐδιδάσκετο, ὧν μυστηρίων τύπος προβέβλητο τους λόγους, ὅτι ὁ ἀληθινὸς Σω τὴρ ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς, ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, ὁ τῶν πονηρῶν καθαιρέτης δυνάμεων, καὶ κληροδότης τῶν ὀξίων τῆς χάριτος, κατὰ τὸν καιρὸν τῆς αὐτοῦ ἐν θρωπήσεως διὰ σταυροῦ καταλαβόμενος τὴν ἁμαρ τίαν καὶ τὸν βασιλέα αὐτῆς τὸν διάβολον (ἦρχε γὰρ πάντων ποτὲ βασιλεύουσα ἡ ἁμαρτία) ἀπέκτεινε τῷ βήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, καὶ ἐξωλόθρευσεν αὐτ τῆς πᾶν ἐμπνέον, τουτέστι τὰ πάθη τὰ ἐν ἡμῖν, καὶ τὰ ἐπ' αὐτοῖς αἰσχρὰ καὶ πονηρὰ ἐνθυμήματα, ἵνα μηδὲ τὸ ἐπωςοῦν ἐν τοῖς τοῦ Χριστοῦ καὶ κατὰ Χριστὸν ζῶσιν ἐμπνέοντος δίκην καθ' ὁτιοῦν ἔχῃ λοιπὸν τὸ κινεῖτε αι καὶ ζῆν ἡ ἁμαρτία. ● Αγιο και τους εμους όρ. ἐπ' ἔχοντας
Logon typice significabat, eum qui abre ena lega- 68, lium constitutionum littera ducatum veri et Deum videntis Israel in sublimitate cogitationum obori turum suscipit, quique omne tam animi quam cor poris inquinamentum acutissimo fidei ipsi servatæ Verbo circumcidit, omnique eorum qui ad pecca tum instigant contumelia liberat, et labentema tem poris rerumque instabilium naturam ad incorpo ralium statum trajicit, humeris virtutum sublatam tenet cognitionem divinorum mysteriorum capa cem. Contemplatio fierichantis, et styrom cirellonm, et arca, et tubarum, et anathematis f. Sic rursus circuitionibus septem totidemque tu bis cum mystico clamore urbem difficilem expu gnabilem visam, Hierichuntem concutiens eumdem Dei Logon nystice aperuit ut victorem mundi et evi consummatorem, mente et ratione, sive cogni tione et virtute. Quarum arca et tube erant typi, eos qui illuin sequantur ævum sensibile facile esse ad expugnandum nullo negotio superabile docen tes, et nihil de ejus, quo fruantur, divinorum bo norum amatores indigere, quia cum morte atque interitu sit conjuretum et divine ireilles. Quod etiam Achar, filius Charmi 6, quæ est turbulenta atque materiæ amans de sensibilium aliquo intro mittendo cogitatio, miserandam illam de divina sententia mortem passus, demonstrat, cujus ope-C ratrix ratio est, profundo conscientiæ malæ di gaum tali supplicio suffocans. Contemplatio Tyri ejusque regis, et expugnationis ejus. Sic rursus secundum quod scriptum est: Tem pore illo cepta Assor, et rege cjus gladio interfecto, et omni in ca vivo dcleto, quæ antea universarum regionem dominatrix erat b, demonstrabantur my steria quorum typus illa sibi verba protulerat, ni mirum verum nostrum Salvatorem Jesum Chri stum, Dei Filium, malarum potestatum expugna torem, gratia dignitatum dispensatorem sue in carnationis tempore peccatum ejusque regem dia bolum (regnavit enim antea super omnes peccatum.) 1 per crucem invasisse et virtutis suae verbo inter fecisse, omneque vivum delevisse, hoc est passio nes que in nobis sunt, et quae cum iis conjuncta sunt turpia et mala cogitata, ne ullo omnino modo in eis qui Christi nomen profitentur et in eo vi vunt peceatum de cætero al instar vivi alicujus moveri ac vivere haberet. f Josue vi, I seqq. F Josue vil, Josue XI, vov Apographana 8:26ászgı cett.
col. 1121–1122page 41 of 177
PG 91:1121Θεωρία εἰς τὸ Οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ. Οὕτω Δαβὶδ ὁ μετ' ἐκείνους μὲν τῷ χρόνῳ, κατ' ἐκείνους δὲ τῷ πνεύματι, ἵνα τοὺς Κριτὰς παρα δράμω πολλὰ ἔχοντας ἐν τῷ βίῳ μυστήρια, τὴν δό ξαν τοῦ Θεοῦ διηγουμένων τῶν οὐρανῶν ἀκούων, καὶ τὴν ποίησιν τῶν χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλοντος τοῦ στερεώματος (τὸ θαυμάσιον, οἷς ψυχὴν ὁ Δημιουργός οὐκ ἐνέθηκε), τοὺς περὶ θεολογίας νοὸς ἀκοαῖς παρὰ τῶν ἀψύχων ὑπεδέχετο λόγους, καὶ τοὺς τῆς προ νοίας καὶ κρίσεως ἐξ ἀποτελέσματος, κατὰ τὸ ἀνθρώποις ἐφικτὸν, ἐδιδάσκετο τρόπους, τῶν, οἷς δηλονότι κατά μέρος ποικίλλεται ἡ τοῦ παντὸς διεξαγωγή, οὐκ ἐφικνούμενος λόγων. θεωρία εἰς τὸ, «Ο πατήρ μου καὶ ἡ μήτηρ μου εγκατέλιπόν με. Οὕτω πάλιν· Ο πατήρ μου καὶ ἡ μήτηρ μου ἐγκατέλιπόν με, ὁ δὲ Κύριος προσελάβετέ με, φάσκων τὴν τοῦ κατὰ φύσιν τῆς σαρκὸς περὶ γένε σιν καὶ φθορὰν νόμου, καθ᾽ ἂν πάντες διὰ τὴν πα ράβασιν καὶ γεννώμεθα καὶ συνιστάμεθα, καὶ τῆς τιθηνούσης ἡμᾶς μητρὸς δίκην αἰσθήσεως ἀπόλειψίν τε καὶ ἀποφυγὴν ἀναγκαίαν εἶναι τοῖς τῶν ἀφθάρ των ἐπιθυμηταῖς ἐπικεκρυμμένως, οἶμαι, διηγός ρεύε· δι' ὧν ὁ μὲν ὁρώμενος κόσμος ἀφίεται καὶ ἀφίησιν, ὁ δὲ Κύριος προσλαμβάνεται, καὶ τῷ πνευ ματικῷ υἱοθετῶν νόμῳ τοὺς ἀξίους, καὶ τοῖς ἀξίοις πατροθετούμενος, δι' ἀρετῆς καὶ γνώσεως, ὅλον ἑαυτὸν ὅλοις αὐτοῖς καθ᾽ ὁμοίωσιν, ὡς ἀγαθὸς, ἐνδίδωσιν. Η τάχα (143 α) διὰ τοῦ πατρὸς καὶ τῆς μητρὸς τὸν γραπτὸν νόμον καὶ τὴν κατ' αὐτὸν σω ματικὴν λατρείαν αινίττεται, ὧν τῇ ὑποχωρήσει τὸ φῶς τοῦ πνευματικοῦ νόμου ταῖς καρδίαις τῶν ἀξίων ἀνατέλλειν πέφυκε, καὶ τῆς κατὰ σάρκα δουλείας ἐλευθερίαν χαρίζεσθαι. θεωρία εἰς τὴν ὀπτασίαν Ἡλίου τὴν ἐν τῷ σπη λαίῳ Χωρήβ. Οὕτως Ἠλίας ὁ περινόητος μετὰ τὸ πῦρ ἐκείνη, μετὰ τὸν συσσεισμόν, μετὰ τὸ μέγα καὶ κραταιὸν πνεῦμα τὸ διαλύον ὄρη, ἃ δὴ ζῆλον καὶ διάκρισιν εἶ ναι καὶ τὴν ἐν πληροφορία πρόθυμον πίστιν ὑπολαμβάνω (ἡ μὲν γὰρ διάκρισις, ὥσπερ σεισμὸς τὰ συν εχή, τὴν μοχθηρίᾳ πυκνωθεῖσαν ἕξιν διὰ τῆς ἀρε τῆς ἐπισείουσα τῆς κακίας ἐξίστησιν, ὁ δὲ ζῆλος πυ μὰς δίκην ἀνάπτων τοὺς ἔχοντας τῇ ζέσει τοῦ πνεύ ματος παιδεύειν πείθει τοὺς ἀσεβεῖς, ἡ δὲ πίστις, πνεύματος βιαίου τρόπον, δόξης ἕνεκεν Θεοῦ πρὸς καθαίρεσιν ὀχυρωμάτων δι' ἐπιδείξεως θαυμάτων ὠθοῦσα τοὺς ἀπαθεῖς ὕδατος γνωστικοῦ καὶ πυρός θεοποιοῦ χορηγὸν τὸν ὄντως πιστὸν ἄνθρωπον καθ ἔστησι, καὶ τῷ μὲν τὸν δι᾿ ἀγνοίας λιμὸν θεραπεύ σαυτόν.
«Guatemplatio in illud: e Cali enarrant gloriam Dei.» Sie David, aetate illis minor, spiritu vero æqua lis, ut Judices, quanquam permulta in vita habeant mysteria praetermittam, audiens calos narrare gloriam Dei, et facturam manuum ipsius prædi care firmamentum (admirandum hoc de rebus quibus mundi artifex animam nullam injecit), in tellectus audita ab inanimatis theologicas rationes percipiebat, atque providentice et judicii ex operis perfectione, quantum quidem hominibus licet, docebatur modos, quamvis non assecutus ratio nes quibus per singulas videlicet partes universi tatis administratio variatur. Contemplatio in illud: ‹ Pater et mater me dercli querunt i. › Sic rursus: Pater et mater me dereliquerunt, sed Dominus me suscepit *, dicens legis quæ secundu carnis naturam ad generationem et interitum per tinet, qua nos omnes propter transgressionem et gcncramur et constamus, et sensus ad matris in star nos foventis derelictionem et effugium iis qui rerum non interiturarum studiosi sint, occulte, puto, indicavit; quibus mundus visibilis mittatur non minus quam missqs faciat, sed Dominus sus cipit, et spiritali qui digni sunt filios lege ad oplans, et ipse ab iis qui digni sunt Pater adopta tus, per virtutem et cognitionem, totum sese ip sum universis illis secundum similitudinem, ut pote bonus, indit atque concedit. Aut fortasse per patrem et matrem scriptam legem et corporalem quem imperat cultum adumbrat, quorum discessu spiritalis legis lux dignorum cordibus exoriri pe test, et carnalis servitutis libertatem, largiri Contemplatio in visionem Eliæ in specu Choreb¹. Sic Elias sapientissimus post ignem illum, post terræmotum, post magnum et vehementem qui montes disjecit flatumm, quæ quidem studium et judicium esse atque fidem plenam atque alacrem interpretor (nam, tanquam terræmotus montium continua, sic judicium habitum scelere induratuu virtute concutiens improbitate solvit, studium að instar ignis incendens spiritus ardore impios eru dire se præditos jubet, fides in modum flatus sævi propter divinam gloriam ad expugnanda presidia per miraculorum commendationem inertes pro pulsaus hominem vere creduium aquae cognitionis et ignis deificantis praebitorem reddit, dum bic famem ignorantia curat, iiiic per accommodatio m III Reg. XVI, 1 Psal. xviii, 1. i Psal. xxvi, 10. kibid. 1!!! Reg. xix, 9. Apographum habet
col. 1123–1124page 42 of 177
PG 91:1123ουσα, τῷ δὲ τοῖς θύουσι δι' οικειότητος τὸν Θεὸν εἰ Ο μενίζουσα, καὶ τοὺς τῆς κακίας διδασκάλους λογι σμούς τε καὶ δαίμονας λογοσοφίας κτιννῦτα τῆς τῶν παθῶν δουλείας τοὺς κεκρατημένους ελευθεροί) μετά ταῦτα πάντα φωνῆς τῆς ἐν ᾗ ὁ Θεὸς ὑπῆρχε λεπτῇ; αύρας αισθόμενος την προφορά λόγου καὶ τρόπους βίου καὶ ἤθεσι θείαν καὶ ἀτάραχον καὶ εἰρηνικὴν καὶ παντελῶς ἄϋλον καὶ ἁπλῆν καὶ παντὸς εἶδους έλευ θέραν καὶ σχήματος (143 6) κατάστασιν, λεχθῆναι ἢ δειχθῆναι μὴ δυναμένην, μυστικῶς ἐδιδάσκετο. Ης καταπλαγείς τε τὴν δόξαν καὶ τῷ κάλλει τρω θεὶς, τοῦ ζηλωτής εἶναι τὸ πρὸς αὐτὴν εἶναι μάλλον ποθήσας, τουτέστι τοῦ ὑπὲρ ἀληθείας μάχεσθαι τὸ μετὰ τῆς ἀληθείας δι᾿ ὅλου γενέσθαι, καὶ μηδὲν ἀντικείμενον ὁρᾶν ἢ γινώσκειν τῷ μόνον τὸν Θεὸν ὅλον δι' ὅλου ἐν πᾶσιν ὄντα ἐπίστασθαι πολλῷ τιμιώτερον κρίνας, ἔτι ὢν ἐν σαρκὶ πρὸς αὐτὴν ὑπάρχων φυλάττεται, θείῳ ἀρετῶν ἅρματι τὴν ὕλην διαπεράσας, ὡς προκάλυμμα τῆς καθαρᾶς τοῦ νοῦ πρὸς τὰ νοητὰ διαβάσεως, καὶ τῆς σαρκὸς τὸ νέφος τὸ ἐπι σκοτοῦν τῷ ἡγεμονικῷ τῆς ψυχῆς διὰ τῶν αὐτῆς παθημάτων, ἵνα καὶ αὐτὸς ὧν ἐπίθησεν ἀῤῥήτων ἀγαθῶν μέτοχος γένηται, ὡς ἐφικτὸν τῷ ἔτι μετά σαρκὸς τῆς ὑπὸ φθορὰν, καὶ ἡμῖν τάχα τῶν ἐπηγ γελμένων βεβαία γένηται πίστωσις. Τοῦτο γὰρ αὐτῷ καὶ ὁ Θεὸς ὑπετίθετο διὰ τῶν οὕτω μυστικῶς δεδραματουργημένων ἀλαλήτως βοῶν, ὅτι παντὸς ἄλλου ἀγαθοῦ τὸ μετὰ Θεοῦ μόνου διὰ τῆς εἰρήνης εἶναι λυσιτελέστερον. Ο θεωρία εἰς τὸν Ελισσαῖον, τὸν αὐτοῦ μαθητήν. Οὕτως ὁ τούτου μαθητὴς καὶ κληρονόμος τοῦ πνεύματος Ελισσαῖος μηκέτι ταῖς ὑλικαῖς φαντασίαις ἐχομένην ἔχων δι' ἐνεργείας τὴν αἴσθησιν, ἅτε διαβαθεῖσαν ἤδη ταῖς κατὰ νοῦν τοῦ πνεύματος χάρ ρισι, τὰς ταῖς πονηραῖς ἀντιθέτους θείας δυνάμει; περὶ αὐτὸν οὔσας δι' ἄλλης ὀμμάτων ενεργείας αὐτός τε ὁρῶν καὶ τῷ φοιτητῇ τὸ ὁρᾷν χαριζόμενος ἰσχυ ροτέραν τῆς ἀσθενείας τὴν δύναμιν, λέγω δὴ τῆς (144 α) σαρκός, περὶ ἣν τῆς πονηρίας τὰ πνεύ ματα τὸν διορατικὸν νοῦν ἐνεδρεύουσι, πλέον ἔχειν τὴν ψυχὴν, περὶ ἦν τῶν ἀγγέλων αἱ φάλαγγες παρ εμβάλλουσιν, οἷον βασιλικὴν εἰκόνα περιϊστάμενοι, καὶ ἐδιδάσκετο καὶ ἐδίδασκεν. θεωρία εἰς τὴν 'Ανναν καὶ τὸν Σαμουήλ. Οὕτω καὶ ἡ μακαρία "Αννα ἡ τοῦ μεγάλου μήτηρ Σαμουήλ, στεῖρα οὖσα καὶ ἄτεχνος, παρὰ τοῦ Θεοῦ καρπὸν αἰτησαμένη κοιλίας, καὶ ἀντιδώσειν καὶ ἀν τιχαρίζεσθαι τὸ δοθησόμενον τῷ διδόντι καὶ χαριζομένῳ Θεῷ διὰ τῆς ἐν τῷ ναῷ προσεδρείας θερμῶς ὑποσχομένη, ἐδίδασκε μυστικῶς τὸ δεῖν πᾶσαν ψυ χὴν ἡδονῶν σαρκικῶν στερεύουσαν, διὰ τῆς τοῦ Θεοῦ, τῶν ἀρετῶν τὰ σπέρματα, ἵνα τὸ βλέπειν τὰ ἔμπροσθεν γνωστικῶς δυνάμενον κατὰ διάνοια, συλο λαβοῦσα ὑπήκοον τοῦ Θεοῦ λόγον καὶ τεκοῦσα προσο
nem sacridcantibus Dei gratiam conciliat, et iu probitatis doctores ratiocinationes atque sapientiæ falsæ, quæ verbis agit, dæmones conficiens' a pas sionum servitute devictos liberat), post hæc omnia voce ejus in qua Deus inerat, miti aura, audita de statu tam in sermone proferendo quam vitae modis ac moribus divino et pacato et plane immateriali ac simplice omnisque formæ ac speciei experte, qui dici aut demonstrari nequit, mystice docebatur. Cujus gloriam admiratus simul et pulchritudine percitus, magis cupiens una esse quam sectari cam, hoc est cum veritate esse omnino quam pro ca pugnare, nihilque videre aut nosse quod obstet, ne Deum tot”m in universis plene norit, multo pretiosius æstimans, in carne esse perseverat, postquam divino virtutuın cursu materiam emen sus est, quæ tanquam præpedimentum est expediti intellectus ad intelligibilia transitus, ac nubem animæ principale de affectionibus suis obscurans, æt et ipse eorum quæ desideraverat bonorum sum morum compos fieret, in quantum qui adhuc in carne corruptibili versatur id assequi potest, et nobis, ni fallor, corum quæ prædicata sunt fides corroboraretur. Hoc enim etiam Deus ei impertit per voces adeo mystice et ineffabiliter editas, quod una esse cum Deo in pace quovis alio bono utilius sit. Contemplatio in Eliseum ejus discipulum». Sic hujus discipulus et spiritus hæres Elisæus, sensu non jam materialibus nugis occupato acri præditus, utpote spiritalibus jam gratiis mente per fusus, divinas matis adversarias potestates circum se per aliam oculorum aciem tam ipse videns quam puero videre largiens validiorem infirmitate vim, carne, inquam, circa quam malitiæ spiritus acrem intellectum in insidiis collocant, et potiorem ani inam esse, circa quam angelorum phalanges castra muniunt, velut regiam imaginem circumsistentes, el doctus est et docuit. Contemplatio in Annam et Samuelem i Sic etiam beata Anna magni Samuelis mater, sterilis liberisque carens cụm ventris fructum a Deo postulans reddituram se et rursus gratifica turam quod dedisset datori per assiduam in templo precationem cum fervore polliceretur, mystice do cuit omnem animam voluptatum carnalium sterilem, propter divinam, virtutum seminibus indigere, ut rationem Deo obedientem, quæqué ea quæ ante sunt prudenter cernere calleat, mente conceptam partu procreare possit, per assiduam cum con AV Reg. 1, 1. 4 Reg. 1, 20.
col. 1125–1126page 43 of 177
PG 91:1125ενέγκαι δυνηθῇ, διὰ τῆς κατὰ τὴν θεωρίαν εὐσε δοῦς προσεδρείας, ὡς μέγα χρέος καὶ τίμιον, μηδὲν ίδιον ἔχειν κρίνουσα, ώστε δεῖξαι τὸν Θεὸν μόνον διδόντα τε καὶ δεχόμενον· καθά πού φησιν ὁ νόμος, Τὰ δῶρά μου, δόματά μου, καρπώματά μου, δια τηρήσετε προσφέρειν μοι, ὡς ἐξ αὐτοῦ τε καὶ εἰς αὐτὸν παντὸς ἀγαθοῦ καὶ ἀρχομένου καὶ λήγοντος. Πέφυκε γὰρ ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος οἷς ἂν ἐγγένηται τῆς τε σαρκὸς ἀθετεῖν τὰ κινήματα καὶ τῆς πρὸς αὐτὰ τὴν ψυχὴν ἀναστέλλειν ῥοπῆς, καὶ πάσης πληροῦν ἀληθοῦς διαγνώσεως. θεωρία εἰς τὸν ἀφορίζοντα τὴν ἀκάθαρτον κίαν. Καὶ γὰρ τὸν ἱερέα κατὰ τὴν νομικήν διαταγὴν εἰσιόντα εἰς τὴν καθ' οντιναοῦν τρόπον β ἀκάθαρτον οἰκίαν, καὶ ἀφορίζοντα αὐτὴν, καὶ τὰ πρὸς κάθαρσιν διαστέλλοντα τοῖς κεκτημένοις ἀκούων τὸν ἀρχιερέα λόγον δι' αὐτοῦ παραδηλοῦσθαι νοῶ, φωτὸς δίκην καθαρωτάτου εἰσιόντα εἰς τὴν ψυ χὴν, καὶ τὰ ἀναγῇ βουλεύματα καὶ διανοήματα μετὰ τῶν ὑπαιτίων πράξεων ἐκκαλύπτοντα, καὶ τοὺς τῆς ἐπιστροφῆς καὶ καθάρσεως τρόπους σοφῶς ὑποτιθέμενον. Οπερ, οἶμαι, σαφέστερον σε ἡ τὸν μέγαν προφήτης Ηλίαν ὑποδεξαμένη παραδηλοῦσα ἔλεγεν, *Ανθρωπε τοῦ Θεοῦ, εἰσῆλθες πρὸς ἐμὲ τοῦ ἀνα μνῆσαι με τὰς ἀδικίας μου. Θεωρία εἰς τὸν ἅγιον Ἠλίαν, καὶ εἰς τὴν Σαρα φθίαν χήραν. Πᾶσα γάρ ψυχὴ χηρεύουσά τε καλῶν καὶ ἀρετῆς ἔρημος και γνώσεως Θεοῦ ἐπειδὰν τὸν θεῖον καὶ διαγνωστικὸν ὑποδέξηται λόγον, εἰς μνήμην έρχο μένη τῶν αὐτῆς ἁμαρτημάτων διδάσκεται πως άρε τῶν ἄρτοις τὸν διατρέφοντα τρέφειν λόγον, καὶ που τίζειν ἀληθείας δόγμασι τήν πηγήν τῆς ζωῆς, καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως τὴν εἰς αὐτὴν προκρίνειν θερα πείαν, δι' ἧς ἤ τε ὑδρία σάρξ τὴν ἐπὶ ταῖς ἀρεταῖς πρακτικὴν συντομίαν χορηγήσει, καὶ ὁ καμψάκης νοῦς τὴν τὸ φῶς συντηροῦσαν τῆς γνώσεως θεωρίαν διηνεκώς πηγάσεις, καὶ ὁ ἔμφυτος λογισμός, ὥσπερ ἐκεῖ τῆς χήρας ὁ υἱὸς, τὴν ἐμπαθῆ προτέραν ἀπο θέμενος ζωὴν τῆς παρὰ τοῦ λόγου διδομένης θείας καὶ ἀληθοῦς γενέσθαι μέτοχος ἀξιωθήσεται ζωῆς. Θεωρία εἰς τὴν μεταμόρφωσιν τοῦ Κυρίου. Οὕτω καὶ τῶν Χριστοῦ μαθητῶν πρὸς τοῖς εἰρημέν νοις τινές, (145 α) οἷς συναναβῆναι τε καὶ συνεπαρθῆναι αὐτῷ τὸ πρὸς τὸ ὄρος τῆς αὐτοῦ φανερώσεως δι' ἀρετῆς ἐπιμέλειαν ἐξεγένετο μεταμορφωθέντα θεασάμενοι, τῷ τε φωτὶ τοῦ προσώπου ἀπρόσιτον, καὶ τῇ τῶν ἐσθημάτων λαμπρότητι κατάπληκτοι, καὶ τῇ τῶν ἑκατέρωθεν συνόντων τιμῇ Μωσέως καὶ Ἠλίου γεγενημένον αἰδεσιμώτερον επεγνωκότες, ἀπὸ τῆς Χάνι, 18. • 9. σε διατηρήσεται ή αὐτό.
illo debito, non proprium habere censens, adeo ut unum Deum et datorem et acceptorem significet quemadmodum alicubi lex dicit: Dona mea, ma nera mea, sacrificia mea mihi offerre observate P; cum videlicet omne bonum ex eo nascatur et in eum desinat. Įdonea enim est Dei ratio quibus cunque innata est ad carnis motus reprimendos non minus quam ad animam, ne ad illos declinet, cohibendam, et quavis vera cognitione complen templatione precationem pro magno atque pretioso dam. οl- Contemplatio in eum qui domum impuram excom ℗ Deut. xxviii, 4. 9 Levit. xiv, 38. • 11] Reg. municat 9. Nam sacerdotem quoque secundum legis manda tum in domum qualitercunque pollutam ingredi, eamque excommunicare, et quæ ad lustrationem necessaria sint possidentibus definire audienti summum per id sacerdotem rationem significari puto, ad instar purissimae lucis animam ingredien tem, et inquinatas voluntates et cogitationes cum sontibus factis revelantem, atque animadversionis et expiationis modos sapienter suadentem. Quod, puto, apertius illa signifcans, quæ magnum pro phetam Eliam hospitio excepit: Homo Dei, inquit, ingressus es ad me ut delictorum meorum me com monefaceres *. Contemplatio in sanctum Eliam, et in viduam Sarepiensem ". Omnis enim anima bonis viduata et virtute et cognitione Dei deserta, postquam divinam et dia gnosticam excepit rationem, delictorum suorum recordata instruitur virtulum panibus rationem almam alere, et veritatis placitis vitæ fonti potum ministrare, ipsique naturæ cultum ipsius præferre, ` per quem caro urna compendium virtutibus efficax præstabit, et cadus mens contemplationem cogni tionis, conservatricem lucis, perpetui fontis instar alet, et cogitatio innata, ut illic viduæ filius, pas siva pristina vita deposita vitæ divinæ et veræ a ra tione datæ quæ particeps fiat digna censebitur. Contemplatio in Domini transfigurationem *. Sic præterea etiam Christi discipulorum quidam, quibus una ascendere et levari cum eo in montem glorificationis ejus ob virtutis curam evenit, cum mutatum viderent et luce faciei inaccessibilem, vestimentorumque claritate obstupefacti, atque de honore Moysis et Eliæ, qui ab utroque latere ad erant, illum etiam majore dignitate cumulatum conspicati, a carne in spiritum transierunt prius ibid. * Matth. XVII, cod. Gud. " cod. Fud. o Apographum i
col. 1127–1128page 44 of 177
PG 91:1127& σαρκὸς εἰς τὸ πνεῦμα μετέβησαν, πρὶν τὴν διὰ σαρ κὰς ἀποθέσθαι ζωὴν, τῇ ἐναλλαγῇ τῶν κατ' αίσθησιν ενεργειῶν ἦν αὐτοὺς τὸ πνεῦμα ἐνήργησε, περιελόν τῆς ἐν αὐτοῖς νοερᾶς δυνάμεως τῶν παθῶν τὰ καλύμε ματα, δι' οὗ καθαρθέντες τὰ τῆς ψυχῆς καὶ σώμα. τος αἰσθητήρια των παραδειχθέντων αὐτοῖς μυστηρίων τοὺς πνευματικούς εκπαιδεύονται λόγους. Την μὲν ἀκτινοφανῶς ἐκλάμπουσαν τοῦ προσώπου παν έλθιον αἴγλην, ὡς πᾶσαν ὀφθαλμῶν νικῶσαν ἐνέρ γειαν, τῆς ὑπὲρ νοῦν καὶ αἴσθησιν καὶ οὐσίαν καὶ γνῶσιν θεότητος αὐτοῦ σύμβολον εἶναι μυστικῶς ἐδ δάσκοντο, ἀπὸ τοῦ μὴ ἔχειν αὐτοῦ τι εἶδος μήτε κάλ λος καὶ τοῦ σάρκα τὸν λόγον γεγενημένον γινώσκειν ἐπὶ τὸν ὡραῖον κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώ των καὶ τὴν ἐν ἀρχῇ αὐτὸν εἶναι καὶ πρὸς τὸν Θεὸν εἶναι καὶ Θεὸν εἶναι, ἔννοιαν χειραγωγούμενοι, καὶ πρὸς τὴν ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρὸς πλήρη χάρι τος καὶ ἀληθείας δόξαν διὰ τῆς παντελῶς πᾶσιν ἀχώρητον αὐτὸν ἀνυμνούσης θεολογικῆς ἀποφάσεως γνωστικῶς ἀναγόμενοι· τὰ δὲ λευκανθέντα ἱμάτια τῶν ῥημάτων τῆς ἁγίας Γραφῆς φέρειν σύμβολον, ὡς τηνικαῦτα λαμπρῶν καὶ τρανῶν καὶ σαρῶν αὐτοῖς γενομένων, καὶ παντός γριφώδους αι νίγματος καὶ συμβολικού σκιάσματος χωρίς νοουμένων, καὶ τὸν ἐν αὐτοῖς ὄντα τε καὶ καλυπτόμενον παραδηλούντων λόγον, ἐπηνίκα τήν τε λείαν καὶ ὄρο θὴν περὶ Θεοῦ γνῶσιν ἔλαυνον, καὶ τῆς πρὸς τὸν κόσμον καὶ τὴν σάρκα προσπαθείας ἠλευθερώθησαν ἢ τῆς κτίσεως αὐτῆς κατὰ περιαίρεσιν τῆς δοκούσης τέως ἐμφαίνεσθαι αὐτῇ τῶν ἠπατημένων καὶ μόνη αἰσθήσει προσδεδεμένων ευπαρᾶς ὑπολήψεως, διὰ τῆς τῶν αὐτὴν συμπληρούντων διαφόρων εἰδῶν σου φῆς ποικιλίας, ἀναλόγως ἱματίου τρόπον τὴν ἀξίαν τοῦ φοροῦντος τὴν τοῦ γενεσιουργοῦ λόγου δύναμιν μηνυούσης. Αμφω γὰρ ἐπὶ τοῦ λόγου ἁρμόσει τὰ λεγόμενα, ἐπεὶ καὶ ἀμφοῖν δι' ἀσαφείας κεκάλυπται δι' ἡμᾶς εἰκότως, πρὸς τὸ μὴ τολμῶν τοῖς ἀχωρήτοις ἀναξίως προσβάλλειν, τῷ μὲν ῥητῷ τῆς ἁγίας Γρα φῆς, ὡς λόγος, τῇ δὲ κτίσει, ὡς κτίστης καὶ ποιη της καὶ τεχνίτης. "Οθεν ἀναγκαίως ἀμφοτέρων ἐπι δεῖσθαί φημι τὸν πρὸς Θεὸν ἀμέμπτως εὐθυπορεῖν βουλόμενον, τῆς τε γραφικῆς ἐν πνεύματι γνώσεως, καὶ τῆς τῶν ὄντων κατὰ πνεῦμα φυσικής θεω ρίας· ὥστε ισοτίμους καὶ τὰ αὐτὰ ἀλλήλοις παι δεύοντας τους δύο νόμους, τόν τε φυσικὸν καὶ τὸν γραπτὸν, καὶ μηδέτερον θατέρου ἔχοντα πλέον ή ἔλαττον, δύνασθαι δεῖξαι, ὡς εἰκὸς, τὸν τελείας. ἐραστὴν γενέσθαι τῆς σοφίας τέλειον ἐπιθυμοῦντα. (146 α) Θεωρία τοῦ τε φυσικοῦ καὶ τοῦ γρα πτοῦ νόμου, καὶ τῆς αὐτῶν κατ' ἐπαλλαγὴν εἰς ἀλλήλους συνδρομής. Νεῶ " τὸν μὲν ὁμαλῶς ὅτι μάλιστα κατὰ λόγον διευθυνόμενων διὰ τῶν ἐν αὐτῷ συμφυῶν θεαμάτων βίβλου τρόπον τὸ ἐναρμόνιον τοῦ παντὸς ὑφασμα τι αὐτὸν
quam carnalem vitam exuli erant, per actionum sensualium mutationem qua cos spiritus affecit, demplis intellectualis in cis facultatis passionum velaminibus, ex quo sensibus tam animæ quam corporis purgati spirituaies rationes mysteriorum eis monstratorum docentur. Atque radiantem ilum faciei omnibeantem splendorem, ut omnem ocuio rum aciem superantem, deitatis ejus quæ mentem et sensum et essentiam et cognitionem excedit symbolum esse mystice instituebantur, inde quod nec speciem cjus nec formami nec Sermonem carne vestitum cognoscere possent eo deducti ut eum tempestivum prae filiis hominum u, et in principio esse, et apud Deum esse et Deum esse v, intellige rent, et ad Filii gloriam de Patre plenam gratia et veritate *, utpote Unigeniti, per theologicam nega tionem, quæ eum omnibus omnino imperceptibilem prædicat, gnostice aucti: candidas autem vestes sacræ Scripturæ dictorum ferre symbolum, ut quæ tum eis sunt claræ et perspicuæ et dilucidæ factar, el omni ænigmate difficiliore et symbolica umbra (145 6) exutæ et intellectæ, rationem aperientes quæ ve lata ipsis inesset, cum proclivem et sinceram Dei cognitionem exercerent, et a studio sæculi et carnis liberati essent: vel etiam ipsius conditionis forre symbolum, post destructam sordidam, que inte rim repraesentari in ipsa videbatur, deceptorum solique sensui mancipatorum opinionem, per sa pientem diversarum specierum quæ implent cam varietatem, similiter ac vestis, dignitatem cjus qui c rationis procreatricis gestat virtutem indicantis. Utrumque enim rationi consentanee est dictum, siquidem etiam utrobique latet obscuritate, pro pter nos, ne eis quæ inperceptibilia sunt indigne impingere audeamus, in sacræ quidem Scriptura voce, ut Ratio, in creatura vero, ut creator et factor et artifex. Unde cum utroque necessario indigere dico qui sine vituperio ad Deum recta via pergere voluerit, et Scripturæ in spiritu cogariuione, et naturali secundumn spiritum rerum contempla tione: adeo ut duæ leges pari ornatæ dignitate et eamdem doctrinam tradentes, tam naturalis quam scripta, ac neutra superior altera aut infe rior, demonstrare, ut par est, possint perfect: sa pientiae amatorem Geri cur: qui sapientiæ perfecte concupierit. Contemplatio naturalis et scriptæ legis eaṛumque se cundum nexum inter se congruentiæ. Intelligo unam quidem legem æquabiliter sese ad rationem quam maxime potest dirigentem per spe ctacula in co unita, cum congruentem universi x ibid. 11. Psal XLIV, ♥ Joan. 1, cod. Gud. " Apographum tỷ.
col. 1129–1130page 45 of 177
PG 91:1129ἔχοντα, γράμματα μὲν καὶ συλλαβὰς ἐχούσης, τὰ ἡ πρὸς ἡμᾶς πρῶτα, προσεχῆ τε καὶ μερικά, καὶ πολλαῖς παχυνόμενα κατά σύνοδον ποιότησε σώματα, ῥήματα δὲ, τὰ τούτων καθολικώτερα, πέρξω τε ὄντα καὶ λεπτότερα, ἐξ ὧν σοφῶς ὁ διαχαράξας καὶ ἀῤῥήτως αὐτοῖς ἐγκεχαραγμένος λόγος ἀναγινωσκόμενος ἀπαρτίζεται, τὴν ὅτι μόνον ἐστὶν, οὐχ ὅτι. ποτὲ δέ ἐστιν οἰανοῦν παρεχόμενος ἔννοιαν, καὶ διὰ τῆς εὐσεβοῦς τῶν διαφόρων φαντασιών συλλογής εἰς μίαν τοῦ ἀληθοῦς εἰκασίαν ἐνάγων, ἀναλόγως ἑαυτὸν διὰ τῶν ὁρατῶν ὡς γενεσιουργὸς ἐνορῖσθαι διδούς· τὸν δὲ μαθήσει κατορθούμενον, διὰ τῶν απο τῷ σοφῶς ὑπηγορευμένων ὥσπερ κόσμον ἄλλον ἐξ οὐρανοῦ καὶ γῆς καὶ τῶν ἐν μέσῳ, τῆς ἠθικῆς φημι καὶ φυσικῆς καὶ θεολογικῆς φιλοσοφίας συνιστάμε ναν, τὴν ἄφατον καταμηνύειν τοῦ ὑπαγορεύσαντος δύναμιν, καὶ ταὐτὸν ἀλλήλοις κατ' ἐπαλλαγὴν ὄντας δεικνύοντα τὸν μὲν γραπτὸν τῷ φυσικῷ κατὰ τὴν δύναμιν, τὸν δὲ φυσικὸν ἔμπαλιν τῷ γραπτῷ κατά τὴν ἕξιν, καὶ τὸν αὐτὸν μηνύοντας και καλύπτοντας λόγον, τὸν μὲν τῇ λέξει καὶ τῷ φαινομένῳ, τὸ δὲ τῇ νοήσει καὶ τῷ κρυπτομένῳ. Ὁ γὰρ τῆς ἁγίας Γρα φῆς τὰ μὲν ῥήματα ἱμάτια λέγοντες, τὰ δὲ νοήματα σάρκας τοῦ λόγου νιοῦντες, τοῖς μὲν καλύπτομεν, τοῖς δὲ ἀποκαλύπτομεν, οὕτω καὶ τῶν γεγονότων τὰ πρὸς τὸ ὁρᾶσθαι προβεβλημένα είδη τε καὶ σχήματα μάτια λέγοντες, τοὺς δὲ καθ' οὓς ἔκτισται ταῦτα λόγους σάρχα; νοοῦντας, ὡσαύτως τοῖς μὲν καλύπτομεν, τοῖς δὲ ἀποκα ὑπτομεν. Κρύ πτεται γὰρ φαινόμενος ὁ τοῦ παντὸς δημιουργὸς καὶ νομοθέτης λόγος, κατὰ φύσιν ὑπάρχων ἀόρατος, καὶ ἐκφαίνεται κρυπτόμενος, μη λεπτὸς εἶναι φύσει τοῖς σοφοῖς πιστευόμενος. Εἴη δὲ ἡμῖν τοῦτο δι' ἀποφάσεως ἐκφαίνειν κρυπτόμενον, καὶ πᾶσαν σχημάτων τε καὶ αἰνιγμάτων τὸ ἀληθὲς εἰκονίζουσαν δύναμιν παρελθεῖν μᾶλλον καὶ πρὸς αὐτὸν τὸν λόγον ἀπὸ τοῦ γράμματος καὶ τῶν φαινομένων κατὰ τὴν τοῦ πνεύ ματος δύναμιν ἀββήτως ἀναῦ βάζεσθαι, ἢ τοῦτο και νόμενον κρύπτειν διὰ τῆς θέσεως γίνεσθαι, ἵνα μὴ καὶ ἡμεῖς φονευταὶ τοῦ λόγου γενόμενοι Ελληνικῶς τῇ κτίσει λατρεύσωμεν παρὰ τὸν κτίσαντα, με δὲν ἀνών τερον τῶν ὁρωμένων εἶναι πιστεύοντες καὶ τῶν αἱ σκητών μεγαλοπρεπέστερον, ἢ μέχρι μόνου τοῦ γράμ ματος διαβλέποντες τὸ σῶμα μόνον Ἰουδαϊκῶς περὶ πολλοῦ ποιησώμεθα, τὴν κοιλίαν θεοποιήσαντες, καὶ ἡ τὴν αἰσχύνην ἡγησάμενοι δόξαν, τὸν αὐτὸν τοῖς 030 κτίνοις κλῆρον ἀπενεγκώμεθα, ὡς τὸν καθ᾽ ἡμᾶς δι' ἡμᾶς πρὸς ἡμᾶς γενόμενον διὰ σώματος καὶ συλλα Επῖς καὶ γράμμασι παχυθέντα διὰ τὴν αἴσθησιν, α) ὅλην τοῦ ἐν ἡμῖν νος τοῦ τὴν δύναμιν πρὸς ἑαυτὴν ἐπικλίνασαν, οὐ διαγινώσκοντες λόγον. Φησὶ γὰρ ὁ θεῖος ἀπόστολος, Τὸ γράμμα ἀποκτείνει, τὸ δὲ πνεῦμα ζωοποιεῖ. Καὶ γὰρ καθ᾽ αὑτὸ μόνον το γράμμα στεργόμενον τὸν ἐν αὐτῷ ἀποκτείνειν λίγον τοῖς στέργουσιν είωθεν, ὥσπερ καὶ τὸ κάλλος των κτισμάτων μή προς δόξαν του πεποιηκότος ΔΙ.
texturam habeat ad libri instar, qui litteras pri Philipp. tur, 49. z j Cor. u, G. 18 milioi; cod. Gud. m. pr. PATROL GR. mum et syllabas habet, quae prima nobis elementa sunt, proxima atque particularia, et nullis qua!. tatibus per congregationem coagmentata corpora, verba deinde, his generaliora, que magis distant et subtiliora sunt, unde sapienter describens et ineffabiliter eis inscripta ratio vel sermo legend consummatur, quod solummodo est, non vero quid tandem sit utcunque significans, et per piam varia rum imaginum collectionem in unará veri delibe rationem introducens, convenienter sese per visi bilia tanquam procreatorem conspiciendum offe rens alteram contra quæ doctrina regitur, iis quæ per ipsam prudenter declarantur, veluti aite rum mundum ex cœcio et terra et eis quæ media sunt, ex morali, inquam, et naturali et theologica philosophia, compositumn ineffabilem patefacere eius qui declaravit virtutem, et docere pro metua inter, se nexu nec distare scriptam legem ab natu-. rali, quoad facultatemi, neque naturalem rursus a scripta, qucad habitum, sed ambas candem et pre dere et vclare rationem, unam quidem oratione et eo quod patefit, alteram intellectu et eo quod vc latur. Quemadmodum enim sacrae Scripture diela quidem vestimenta dicentes, sententias autem ra tionis carnes intelligentes, illis quidem velamus, his revelamus, ita etiam coruin quæ facta sunt con spectui objectas species et formas vestimenta di centes, rationes contra scenadum quas condita sunt carnes intelligentes, perinde iliis velumnus, his re velamus. Latet enim dum apparèt universi condi tor et legislator ratio, ex natura invisibilis, et ap. paret dum latet, quem haud tenuem esse natura sapientes pro certo Irabeant. Sed liceat nobis-hou per negationem manifestare oceultumi universam que figurarum et enigmatum facultatem veritatīs imitatricem prætergredi potius, et ad ipsam ratio nem a littera el apparentibus per spiritus potestas tem ineffabiliter sursum evehi, quam hoc quod ap paret per positionem fieri cccultare, ue nos quoque ne rationis interfectores facti gentiliter creaturam co lamus præ Creatore, nihil cis quæ oculis videntur quve sensibus percipiuntur magnificentius esse persuasi, aut ultra litteram non prospicientes cor μus solum ad Judeorum modum plurimi faciamus, et ventrem pro Deo habentes y turpitudinemque pro laude ducentes parem cum Dei interfectoribus mercedem feramus, utpote cam quæ secundum nos propter nos apud nos corpus assumpsit, atque sylia bis et litteris propter sensum concrevit, qui ser sus omnem in nobis intellectus vim in se convertit, Sermonem rationem non perspicientes. Ait enim di vinus Apostolus: Littera interficit, sed spiritus vi vificat z. Elcnim littera quoque per se solan lecta rationem sibi inhabitantem diligentibus in terficere consuevit, sicuti etiam corum quæ crezia
col. 1133–1134page 46 of 177
PG 91:1133Πάντες ὡς ἱμάτιον παλαιωθήσονται, διὰ τὴν ἐπι κρατοῦσαν νοῦ τῶν ὁρωμένων φθορὰν, καὶ ὡσεὶ περιβόλαιον ἐλίξεις αὐτοὺς, καὶ ἀλλαγήσονται, διὰ τὴν προσδοκωμένην τῆς ἀφθαρσίας χάριν. Περὶ τῶν πέντε τρόπων τῆς φυσικῆς θεωρίας σύντομος ἐξήγησις. Πρὸς τούτοις δὲ καὶ τοὺς λόγους εἰσόμεθα, τοὺς τελευταίους δηλαδὴ καὶ ἡμῖν ἐφικτούς, ὧν προσέ βλητα: ἡ κτίσις διδάσκαλος, καὶ τοὺς αὐτοῖς συν ημμένους πέντε τῆς θεωρίας τρόπους, οἷς διαιροῦντες τὴν κτίσιν οἱ ἅγιοι τοὺς ἐπ' αὐτῇ μυστικούς μετ' εὐσεβείας συνελέξαντο λόγους, εἰς οὐσίαν, καὶ κίνη ησιν, καὶ διαφοράν, κρασίν τε καὶ θέσιν, αὐτὴν ἐπιμερίσαντες. Ὧν τρεῖς μὲν ἔφασαν εἶναί τε πρὸς ἐπίγνωσιν τοῦ Θεοῦ προηγουμένως καὶ προβεβλήσθαι χειραγωγικούς, τὸν κατ' ουσίαν, τὸν κατὰ κίνησιν, τὸν κατὰ διαφοράν, δι' ὧν ὁ Θεὸς γνωστὸς τοῖς ἀν θρώποις γίνεται ἐκ τῶν ὄντων τὰς περὶ αὐτοῦ ἐμφάσεις συλλεγομένοις ὡς δημιουργοῦ καὶ προνοητοῦ καὶ κρι τοῦ· δύο δὲ παιδαγωγικοὺς πρὸς ἀρετὴν καὶ τὴν πρὸς Θεὸν οἰκείωσιν, τὸν κατὰ κρᾶσιν καὶ τὸν κατὰ θέσιν, δι' ὧν τυπούμενος ὁ ἄνθρωπος Θεός γίνηται, (148 6 ) τὸ Θεὸς εἶναι παθὼν ἐκ τῶν ὄντων, ὅλην τοῦ Θεοῦ τὴν κατ' ἀγαθότητα ἔμφασιν κατὰ νοῦν ὥσπερ ὁμῶν, καὶ ἑαυτῷ κατὰ λόγον ταύτην ειλικρινεστάτην μορφούμενος. Ο γὰρ δι᾽ εὐσεβοῦς γνώσεως, φασίν, ὁ καθαρὸς ὁρᾶν πέφυκε νοῦς, τοῦτο καὶ παθεῖν δύναται, αὐτὸ ἐκεῖνο κατὰ τὴν ἕξιν δι' ἀρετῆς γινό μενος. Οἷον, τὴν μὲν οὐσίαν θεολογίας εἶναι διδά σκαλον, δι' ἧς τῶν ὄντων τὸ αἴτιον ἐπιζητοῦντες δι' αὐτῶν ὅτι ἔστι διδασκόμεθα, τὸ τίποτε εἶναι τοῦτο κατ' οὐσίαν γνῶναι μὴ ἐπιχειροῦντες, ὅτι μηδὲ ἔστιν ἐμφάσεως ἐν τοῖς οὔτι τούτου προβολή, δι' ἧς καν ποσῶς ὡς δι' αἰτιστοῦ πρὸς τὸ αἴτιον ἀνακεύσωμεν τὴν δὲ κίνησιν τῆς τῶν ὄντων προνοίας εἶναι ἐμε φαντικήν, δι' ἧς τῶν γεγονότων τὴν κατ' ουσίαν ἑκάστου κατ' εἶδος ἀπαράλλακτον ταυτότητα καὶ ὡσαύτως ἀπαρεγχείρητον διεξαγωγὴν θεωροῦντες, τὸν συνέχοντα καὶ φυλάττοντα καθ' ἕνωσιν ἄῤῥητον ἀλλήλων εὐκρινῶς ἀφωρισμένα τὰ πάντα καθ᾽ οὓς ὑπέστησαν ἕκαστα λόγου; ἐννοοῦμεν· τὴν διαφορὰν δὲ τῆς κρίσεως εἶναι μηνυτικὴν, καθ᾽ ἣν διανομέα σοφὶν ἐκ τῆς ἐν ἑκάστῳ τῶν ὄντων συμμέτρου τῷ ὑποκειμένῳ τῆς οὐσίας φυσικῆς δυνάμεως τῶν καθ' ἕκαστα λόγων εἶναι τὸν Θεὸν παιδευόμεθα • πρό νοιαν δέ φημι τοῦ, οὐ τὴν ἐπιστρεπτικὴν, καὶ οἷον οἰκονομικὴν τῆς τῶν προνοουμένων ἀφ᾽ ὧν οὐ δεῖ ἐφ' ἃ δεῖ ἐπαναγωγῆς, ἀλλὰ τὴν συνεκτικὴν τοῦ παντὸς, καὶ καθ' ού; τὸ πᾶν προηγουμένως ὑπέστη λόγους συντηρητικήν 149 ) καὶ κρίσιν, οὐ τὴν παιδευτικὴν καὶ οἷον κολαστικὴν τῶν ἁμαρτανόν των, ἀλλὰ τὴν σωστικὴν καὶ ἀφοριστικὴν τῶν ὄντων διανομήν, καθ' ην τῶν γεγονότων ἕκαστα τοῖς καθ᾿ οὓς γεγένηται συνημμένα λόγοις ἀπαράβατον ἔχει το συνημμένοις τρόποις
Arum quæ videntur intellectu. superiorem, et ut anni & Hebr. 1, 12. cod. Gud. ctum vertes eos, et mutabuntur e; propter exspecta taun immortalitatis gratiam. De quinque modis contemplationis naturalis brevis expositio. Ad hæc vero etiam rationes cognoscemus, ex tremas videlicet nostroque captui apertas, quarum data est quasi magistra conditio, et quinque cum ¡is cohærentes contemplationis modos, quibus dis tinguentes conditionem sancti cum pietate mysti cas in ea sibi collegerunt rationes, in essentiam, et motum, et differentiam, mistionem atque positio nem dispartiti. Quorum modorum tres principa liter esse ad cognitioneni Dei aptos et quasi manu ductorios prolatos dixerunt, unum prinum es sentia, alterum motus, tertium differentia, per quod Deus hominum notioni se offert ex rebus que sunt indicia ejus colligentium, ut artificis et pro vigoris et judicis: duos vero prolatos esse quibus institueremur ad virtutem et familiaritatem cuni Deo, mistionis et positionis, per quos formatus homo Deus fiat, Deum fieri passus ex iis quæ'sunt, dum omne Dẹi de bonitate simulacrum mente quasi videt, et sincerissimum s:bi ipsi rationaliter id efingit. Quod enim pia cognitione, aiunt, pura mens percipit, hoc etiam pati potest, ipsuin illud secundum habitum per virtutem evadit. Veluti, essentiam esse theologiæ magistram, per quam re rum quæ sunt causam quærentes per ipsas quod sint docemur, quid tandem sint secundum essen tiam cognoscere haud tentantes, quia nec proditum est in rebus quæ sunt indicium, per quod vel ali quatenus tanquam per causatum ad causam emer gamus; moliouem vero significare rerum quæ sunt providentiam, qua eorum quæ facta sunt essen tialem cujusque ad speciem immutabilem identita tem pariterque intaminatam, exitum contemplan… tes, incffabilem illum qui arcano unitatis vinculo continet atque servat universa inter se bene discreta secundum rationes quibus singula quæque subsistunt cognoscimus: differentiam autem esso judicii indicem, qua ex naturali in quovis eorum quæ sunt ad id quod essentiæ subjacet temperata potestate rationum ad singula quæque pertinentium dispensatorem sapientem Deum esse edocemur; providentiam vero attribuo intellectui, non conver sivam illam et quasi economicam removendi eos quibus providetur ab eis quæ non opus sunt ad ea quæ sunt, sed eam quæ universum hoc continet et rationum quibus in principio productum est con servatricem: et judicium, non illud quod instruit alque coercet peccantes, sed quod salvat et definit rerum quæ sunt distributionem, quo eorum, qua
col. 1137–1138page 47 of 177
PG 91:1137ἐννοήσαντες λόγον τοὺς δύο εἰς ἕνα θεωρίας συν έκλεισαν τρόπον, καθ᾿ ὃν ἀπλῇ προσβολή διὰ τῶν ἐν τοῖς οὖσι λόγων πρὸς τὸ αἴτιον νοῦν διαπορθμεύσαντες, καὶ μόνῳ αὐτῷ ὡς συναγωγῷ τῶν ἐξ αὐτοῦ πάντων καὶ ἑλκτικῷ προσδήσαντες, τοῖς καθ' ἕκαστα τῶν ὅλων τῷ ὑπερβαθῆναι οὐκέτι διαχεόμενοι λόγοις, διὰ τοῦ πεπεῖσθαι σαφῶς μόνον τὸν Θεὸν κυρίως εἶναι λοιπὸν ἐκ τῆς πρὸς τὰ ὄντα ἀκρι δοῦς ἐνατενίσεως, καὶ οὐσίαν τῶν ὄντων καὶ κίνη σιν καὶ τῶν διαφερόντων ευκρίνειαν, καὶ συνοχὴν ἀδιάλυτον τῶν κεκραμένων, καὶ ἵδρυσιν ἀμετάθε τον τῶν τεθειμένων, καὶ πάσης ἁπλῶς τῆς ὁπωσούν νοουμένης οὐσίας, καὶ κινήσεως και διαφοράς, κρά σεώς τε καὶ θέσεως αἴτιον, σοφῶς δι' ἐμφερούς ὁμοιότητος τὴν κατὰ τὸν αἰσθητὸν αἰῶνα μυστική θεωρίαν ἐπὶ τὴν κατὰ διάνοιαν ἐν πνεύματι διὰ τῶν ἀρετῶν συμπληρούμενον κόσμον μετήνεγκαν· καθ' Αν τοὺς εἰρημένους τρόπους εἰς ἕνα συναγαγόντες τὸν διαφόροις ἀρετῶν εἴδεσι τὴν τοῦ κατὰ διάνοιαν γνωμικοῦ κόσμου οὐσίαν ἐκπλῃροῦντα δι' ὅλου γον ηονιώτατον ἑαυτοῖς, ὡς ἐφικτόν, ένα πωμόρξαντο, πάντας δηλαδή περάσαντες τοὺς τῶν ὄντων καὶ αὐ τοὺς τοὺς τῶν ἀρετῶν λόγους, μᾶλλον δὲ μετὰ τού των πρὸς τὸν ὑπὲρ τούτους, καὶ εἰς ὃν οὗτοι καὶ ἐξ εξ τὸ εἶναι τούτοις ἐστὶν ὑπερούσιον καὶ ὑπεράγαθον λόγον ἀγνώστως ἀναδραμόντες· καὶ ὅλοι ὅλῳ κατὰ τὸ ἐφικτόν τῆς ἐνούσης αὐτοῖς φυσικής δυνάμεως τα ενωθέντες τοσοῦτον ἐνδεχομένως ὑπ' αὐτοῦ ἐποιώθησαν, ὥστε καὶ ἀπὸ μόνον γνωρίζει σθαι, οἷον ἔσοπτρα διειδέστατα, ὅλου τοῦ ἐνορῶντος & Θεοῦ λόγου τὸ εἶδος ἀπαραλείπτως διὰ τῶν θείων αὐτοῦ γνωρισμάτων φαινόμενον ἔχοντες, τῷ ἐλλειφθῆναι μηδένα τῶν παλαιῶν χαρακτήρων, οἷς μηνύε στα: πέφυκε τὸ ἀνθρώπινον, πάντων εἰξάντων τοῖς ἀμείνοσιν, οἷον ἀὴρ ἀφεγγής φωτὶ δι' όλου μετεγκραθείς. στο Θεωρία εἰς τὴν Μελχισεδέκ. Οπερ, εἶμαι, γνοὺς καὶ παθὼν ὁ θαυμαστὸς ἐκεῖνος καὶ μέγας Μελχισεδέκ, περὶ ἂν τὰ μεγάλα καὶ θαυμαστά παρὰ τῇ Γραφη ὁ θεῖος διεξέρχεται λόγος, χρόνου καὶ φύσεως ὑπεράνω γενέσθαι, καὶ ὁμοιωθῆναι τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ κατηξιώθη, τοιοῦτος ἕξει δηλαδὴ κατὰ τὴν χάριν ὡς ἐφικτόν γενόμενος, εἶος αὐτὸς ὁ δοτήρ τῆς χάριτος κατὰ τὴν οὐσίαν ὑπάρχων πιστεύεται. Τὸ γὰρ ᾿Απάτωρ καὶ ἀμήτωρ καὶ ἀγενεαλόγητος περὶ αὐτοῦ λεγόμενον, οὐκ ξύλο μηνύειν ὑπονοῦ ἢ τὴν ἐγγενομένην αὐτῷ ἐκ τῆς κατ᾿ ἀρετὴν ἀκροτάτης χάριτος τελείαν τῶν φυτικών γνωρισμάτων ἀπόθεσιν· τὸ δὲ μήτε ἀρ τὴν ἡμερῶν, μήτε ζωῆς τέλος ἔχειν, τὴν χρόνου παντὸς καὶ αἰῶνος ιδιότητα περιγράφουσα γνώσιν, το ἐνωθέντος
nia, qua mutuo inter se vinculo in unius mult completionem ineffabili quodam modo cohærent, solum cum qui ca colligat, cumque universitate partes singulas hasque ipsas inter seipsas invicem constringit, Opidicem rationem cogitabundi, duos istos in unum contemplationis modum cluserunt, sccundum quem uno appulsu per rationes rerum quæ sunt mentem ad causam transmittentes, eique uni tanquam conciliatrici eorum que ex ea sunt omnium, ac secum tralati, adjungentes, uniser sorum rationibus per singula quæque superatorim non jam diffusi, cum eis plane persuasum essel selum Deum proprie relinqui ex accurata rerum quæ sunt intuitione, et essentiam carum et motio nem, et ordinem benc distinctum eorum quæ di stant, el corum quæ mista sunt insolubile vinculum, et immutabilem corum quæ posita sunt collocatio nem, et omnis simpliciter essentiæ quaqua ment perceptæ, et motionis et discretionis, mistionis alue positionis causam, hinc, inquam, per siuili tudinem congruentem sapienter mysticam hoc sen suali contemplationem in numdum intellectua lem in spiritu per virtutes completurn transtule runt, secundum quam contemplationen modes quας disi in unum condantes rationem variis virtutum specicbus voluntatis consiliique mundi essentiam omnino explentem, solum sibi quatenus poterant. ipsis impresserint, superatis vidclieet eorum qu sunt ipsisque virtutum rationibus, vel potius com bis ad eam quæ ultra las est, et in quam ure et unde quod sunt habent, superessentialem ratio nem, et quæ bonitatcm excedit, incomprelenallili ter evecti: et omnes onini quantum ex insita eis naturali potestate licuit, aduniti tantum quoad cjus fieri potuit ab ea qualificati sunt, ut etiam a solo insignirentur, velut specularia lucidissima: totius Dei inspectantis rationis speciem plene per divina ejus insignia apparentem habentes, eo quod nullum de pristinis signaculis, quibus humanum indicaretur, reliquum erat, iis quæ meliora sunt cedentibus omnibus, ad instar acris illumini luce plenissima transfusi. b flebr. vn, 3. 1 ibid. habet apographum.. Contemplatio in Melchisedec. Quod, puto, novit et passus est admirabilis Ille et magnus Melchisedec, de quo magna et admirabilia in Scripturis divinus sermo enarrat, quod tempus ac naturam superavit, Deique Filio similari dignus habitus est, talis videlicet babitu secunduni gratiam quoad potuit factus, qualis ipse gratiæ dator secun dum essentiam esse creditur. Quod enim sine patre et matre et sine genere censetur b, nihil aliud signi ficare puto quam quæ contigit ei ex summa propter virtutem gratia naturalium insignium perfectam depositionem: illud vero, quod neque dierum ini tium neque ritæ finem habeat i, cognitionem tempus omne et ævum circumscribentem, et contemplatio nem omnis materialis et immaterialis substantiæ
col. 1139–1140page 48 of 177
PG 91:1139καὶ πάσης υλικῆς καὶ ἀΰλου οὐσίας τὴν ὕπαρξιν ὑπερβαίνουσαν θεωρίαν μαρτυρεῖ· τὸ δὲ ἀφωμοιωμένος τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ μένει εἰς τὸ διετηκὲς ἱερεὺς, τάχα μέχρι τέλους καθ' ἕξιν άτρεπτον τῆς θεοειδεστάτης ἀρετῆς καὶ τῆς θείας καὶ πρὸς τὸν Θεόν. (151 α) ενατενίσεως τὸ νοερὸν ὄμμα ἀνεπί αυστον δυνηθῆναι φυλάξαι παραδηλοί. Τῇ φύσει γὰρ ἡ ἀρετὴ μάχεσθαι πέφυκε, καὶ χρόνῳ καὶ αἰῶνι ἡ ἀληθής θεωρία, ἵνα ἡ μὲν ἀδούλωτος μένοι τοῖς ἄλλοις ὅσα μετὰ Θεὸν εἶναι πιστεύεται, καὶ ἀκρά τητος, ὡς Θεὸν μένον εἰδυνα γεννήτορα, ἡ δὲ ἀπερίγραφος, οὐδενὶ τῶν ἀρχὴν ἢ τέλος ἐχόντων ένατο μένουσα, ὡς Θεὸν δι' ἑαυτῆς εἰκονίζουσα, τὸν πάσης ἀρχῆς καὶ τέλους ὁριστικὸν, καὶ πᾶσαν νόησιν τῶν νο σύντων κατ' ἔκστασιν ἄῤῥητον πρὸς ἑαυτὸν ἕλκοντα. Ἐξ ὧν ἡ θεία ὁμοίωσις δείκνυται, γνώσεώς τέ φημι καὶ ἀρετῆς, καὶ δι' ὧν ἡ εἰς μόνον τὸν Θεὸν ἀκλόνητος ἀγάπη τοῖς ἀξίοις φυλάττεται, καθ᾽ ἦν τὸ τῆς υἱοθεσίας ἀξίωμα θεοπρεπῶς διδόμενον διηνεκώς ἐντυγχάνειν Θεῷ καὶ παρεστάναι χαρίζεται, προς δυσώπησιν αὐτὴν τοῦ ἐντυγχάνοντας τὴν θείαν ὁμοίωσιν παρεχόμενον. "Οθεν εἰκότως ὑπολαμβάνω μὴ διὰ χρόνου καὶ φύσεως, ὑφ᾽ ἃ φυσικῶς ἐτέλει ἡ μέγας Μελχισεδέκ, βίμ καὶ λόγῳ ὑπερβαθέντων ἤδη καὶ παντελῶς καταλελειμμένων προσαγορευθῆναι δεῖν, ῾Ο θεῖος αὐτὸν ἐδικαίωσε λόγος, ἀλλ' ἐξ ὧν καὶ δι' ὧν ἑαυτὸν μετεποίησε γνωμικῶς, ἀρετῆς λέγω καὶ γνώσεως, ὀνομασθῆναι. Εφ᾽ ὧν γὰρ ἡ γνώμη γενναίως διὰ τῶν ἀρετῶν τὴν δυσμαχώτατον τῆς φύσεως κατηγωνίσατο νόμον, καὶ τὴν χρόνου καὶ αἰῶνος ιδιότητα διὰ γνώσεως ἀχράντως ἡ τοῦ νοῦ ὑπερίπταται κίνησις, τούτοις οὐκ ἔστιν ἐπιφημίσαι δίκαιον τῶν ἀπολειφθέντων ὡς γνώρισμα την ιδιότητα, (151 6) ἀλλὰ μᾶλλον τὴν τῶν προσληφθέντων μεγαλοπρέπειαν, ἐξ ὧν καὶ ἐν οἷς μόνον εἰσὶ λοιπὸν καὶ ἐπιγινώσκονται. Ἐπεὶ καὶ ἡμεῖς φυσικῶς τοῖς ὁρατοῖς ἐπιβάλλοντες ἐκ τῶν χρωμάτ των τὰ σώματα καὶ γνωρίζομεν καὶ ὀνομάζομεν, οἷον ὡς φῶς τὸν πεφωτισμένον ἀέρα, καὶ πῦρ τὴν οἰανοῦν πυρὸς ἐξημμένην ὕλην, καὶ λευκὸν τὸ λε λευκασμένον σῶμα, καὶ ὅσα ἄλλα τοιουτότροπα. Ε τοίνυν γνωμικῶς τὴν ἀρετὴν τῆς φύσεως καὶ τῶν κατ' αὐτὴν ἁπάντων προετίμησε, διὰ τὴν καλὴν τοῦ ἐφ' ἡμῖν ἀξιώματος αἵρεσιν, καὶ πάντα χρόνον καὶ αἰῶνα κατὰ τὴν γνῶσιν ὑπερηκόντισε, πάντα όσα μετὰ Θεὸν κατόπιν ἑαυτοῦ γνωστικῶς κατὰ τὴν θεωρίαν ποιησάμενος, οὐδενὶ τῶν ὄντων εμμείνας ᾧ ἐπιθεωρεῖται τὸ οἱο νοῦν πέρας, ὁ θεῖος Μελχισεδέκ, πρὸς δὲ τὰς θείας καὶ ἀνάρχους καὶ ἀθανάτους [οὐσίας "] τοῦ Θεοῦ διὰ τοῦ λόγου κατὰ χάριν ἐν πνεύματι γεγέννηται, καὶ σώαν καὶ ἀληθῆ ἐν ἑαυ τῷ φέρει τοῦ γεννήσαντος Θεοῦ τὴν ὁμοίωσιν (ἐπεὶ καὶ πᾶσα γέννησις ταὐτὸν τῷ γεννῶντι πέφυκεν ἀποτελεῖν τὸ γεννώμενον· Τὸ γὰρ γεγεννημένον. φησὶν, ἐκ τῆς σαρκὸς, σὰρξ ἐστι, τὸ δὲ γεγεννημένον ἐκ τοῦ πνεύματος πνεῦμά ἐστιν), εἰκότως
ersistentiam superantem testatur Dci assimilatus sacerdos manect in perpetuum i,id quod vero Filio ' fortasse manifestat cum ad usque finem habitu immutato posse virtutis Deo simillimæ ac divinæ et in Deum intuitionis intellectualem oculum servare apertum. Cum natura enim confligit virtus, cum tempore et ævo vera contemplatio, altera ut invicta a cæteris maneat quæcunque post Deum esse cre duntur, et insuperata, vt solum Deum sciens geni Lorem, altera vero incircumscripta, in nullo eorum. quæ initium aut finem habent immorans, utpote Dei për se imaginem referens, qui omne initium et finem definit omnemque intellectionem intelligen tium ineffabili ecstasi ad se trahit. Ex quibus divina apparet similitudo, cognitionis, inquam, et virtutis, et per quas inturbatus Dei solus amor dignis serva tur, sccundum quem adoptionis dignatio, ut Deum decet, data perpetuo adire Deum et adesse gratifi catur, quæ dignatio ad exorationem ipsam adeuntis divinam similitudinem exhibet. Unde probabiliter arbitror non per. tempus et naturam, sub quibus maturaliter finiit magnus Melchisedec, quæque vita et ratione jam súperavit et prorsus dereliquit, dici debere: Divina eum cum justificavit ratio; sed ex quibus et per quæ animum ac voluntatem suam regeneravit, id est virtute et cognitione, débere vocari. In quibus enim voluntas gnaviter per virtu tes cum lege naturæ, cum qua bellum perquam dif ficile, decertavit, atque temporis avique proprieta tem per cognitionem intemeratæ mentis transvolat notio, bis non fas est attribuere relictorum tan. quam insigne proprietatem, sed potius assumpto rum magnificentiam, ex quibus et in quibus solum »unt atque agnoscuntur. Si quidem etiam nos natu raliter eis quæ videntur incidentes ex coloribus corpora et signamus et appellamus, veluti lumen aerem luce perfusum, et ignem qualemcunque in censam materiam, et candidum corpus candidatum, quæque alia sunt hujus generis. Quod si secundum animį ac voluntatis virtutem pluris æstimavit quam naturam et quæcunque eam sequuntur, propter pulchram nostræ dignitatis electionem, et omne tempus atque erum cognitione superavit, quæcun que post Deum sunt a tergo sibi esse gnostices se candum contemplationem aestimans, et nulli eorum quæ exsistunt in que qualiscunque ille terminus observatur, immoratus, divinus Melchisedec, et si ad divinas Dei, quæ principio carent es immortales sunt, essentias per rationem secundum, gratiam in Spiritu generatus est, et salvam in se et veram fert Dei genitoris similitudinem (si quidem vel qualibet generatio generatoris simile repræsentat genera tum: Nam quod generatum est, inquit, de carne, caro est, quod vero de spiritu est generatum, spiritus cat k), sequitur ut non ex naturalibus et temporali bus proprietatibus, quibus pater et mater et genea i Hebr. vin, 5. k Joan. 1, 6. *? Yocabulum obs!a; supplevi de mco, p
col. 1141–1142page 49 of 177
PG 91:1141οὐκ ἐκ τῶν φυσικῶν καὶ χρονικών Ιδιωμάτων, οἷς πατήρ τε καὶ μήτηρ καὶ γενεαλογία, ἀρχή τε καὶ τέλος ἡμερῶν περιέχεται, ἅπερ φθάσα; ἑαυτοῦ παντελῶς ἐπελύσατο, ἀλλ' ἐκ τῶν θείων καὶ μακτ ρίων γνωρισμάτων, οἷς τὸ εἶδος ἑαυτῷ μετεποίησεν, ὠνομάσθη, (152 α) ὧν οὐκ ἐφικνεῖται οὐ χρόνος, οὐ φύσις, οὐ λόγος, οὐ νοῦς, οὐδ᾽ ἄλλο τι κατά περι γραφὴν φάναι τῶν ὄντων οὐδέν. Απάτωρ οὖν καὶ ἀμήτωρ καὶ ἀγενεαλόγητος, μήτε ἀρχὴν ἡμερῶν, μήτε τέλος ζωῆς ἔχων, ἀναγέγραπται ὁ μέγας Μελχισεδέκ, ὡς ὁ ἀληθὴς τῶν θεοφόρων ἀνδρῶν τὰ περὶ αὐτοῦ διεσάφησε λόγος, οὐ διὰ τὴν φύσιν τὴν κτιστὴν καὶ ἐξ οὐκ ὄντων, καθ᾿ ἣν τοῦ εἶναι ἤρξατό τι καὶ ἔληξεν, ἀλλὰ διὰ τὴν χάριν τὴν θείαν καὶ ἄκτιστον, καὶ ἀεὶ οὖσαν ὑπὲρ πᾶσαν φύσιν καὶ πάντα χρόνον, ἐκ τοῦ ἀεὶ ὄντος Θεοῦ, καθ' ήν δι' ὅλου μόνην ὅλος γνωμικῶς γεννηθεὶς ἐπιγινώσκεται. Μόνος δὲ τοῦτο ὢν τῇ Γραφῇ τετήρηται, ὡς πρῶτος ἴσως ὑπὲρ τὴν ὕλην καὶ τὸ εἶδος κατὰ τὴν ἀρετὴν γενόμενος, ἅπερ διὰ τοῦ ἀπάτωρ καὶ ἀρήτως καὶ ἀγενεαλόγητος δηλοῦσθαι δύναται, καὶ ὡς πάντα τὰ ὑπὸ χρόνον καὶ αἰῶνα κατὰ τὴν γνῶσιν παρελα θὼν, ὧν τὸ εἶναι χρονικῶς τῆς γενέσεως ἤρξατο τὸ ποτὲ εἶναι οὐκ ἠρνημένης, οὐδ᾽ ὁτιοῦν τῷ κατὰ διά νοιαν θείῳ δρόμῳ ἐνσκάσας ὅπερ σημαίνει τυχόν τὸ μήτε ἀρχὴν ἡμερῶν μήτε τέλος ζωῆς ἔχειν· καὶ ὡς ἐξῃρημένως, κρυφίως τε καὶ σεσιγημένως, καὶ συνελόντα εἰπεῖν, ἀγνώστως, μετὰ πᾶσαν τῶν ἕνα των πάντων ἀφαίρεσιν κατὰ νοῦν εἰς αὐτὸν εἰτοὺς τὸν Θεὸν, καὶ ὅλος ὅλῳ ποιωθείς τε καὶ μεταποι θεὶς, ὅπερ τὸν Ἀφωμοιωμένος δὲ τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ μένει ἱερεὺς εἰς τὸ διηνεκές ὑπεμφαίνειν δύνα ται. Πᾶς γάρ τις τῶν ἁγίων, οὗτινος κατ' ἐξαίρετον ὑπήρξατο καλοῦ, κατ' αὐτὸ καὶ τύπος εἶναι τοῦ (152 6) δοτήρος Θεοῦ ἀνηγόρευται. Καθ' ὅ σημαια νόμενον καὶ οὗτος ὁ μέγας Μελχισεδέκ διὰ τὴν ἐμ ποιηθεῖσαν αὐτῷ θείαν ἀρετὴν εἰκὼν εἶναι κατα ηξίωται Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ, καὶ τῶν ἀποῤῥήτων αὐτοῦ μυστηρίων, εἰς ὃν πάντες μὲν οἱ ἅγιοι συν άγονται ὡς ἀρχέτυπον καὶ τῆς ἐν ἑκάστῳ αὐτῶν τοῦ καλοῦ ἐμφάσεως αἴτιον, μάλιστα δὲ οὗτος, ὡς τῶν ἄλλων ἁπάντων πλείους ἐν ἑαυτῷ φέρων τοῦ Χρι στοῦ τὰς ὑποτυπώσεις. μου Εξήγησις εἰς τὸν Κύριον, περὶ τῶν λεγομένων εἰς τὸν Μελχισεδέκ. Μονώτατος γὰρ ὁ Κύριος ἡμῶν καὶ Θεὸς Ἰησοῦς Χριστὸς φύσει καὶ ἀληθείᾳ ἀπάτωρ ἐστὶ καὶ ἀμή τωρ καὶ ἀγενεαλόγητος, καὶ μήτε ἀρχὴν ἡμερῶν μήτε ζωῆς τέλος ἔχων· ἀμήτωρ μὲν διὰ τὸ ἄϋλον καὶ ἀσώματον καὶ παντελῶς ἄγνωστον τῆς ἄνω ἐκ τοῦ Πατρὸς προαιωνίου γεννήσεως· ἀπάτωρ δὲ κατὰ τὴν κάτω καὶ χρονικὴν ἐκ τῆς μητρὸς καὶ ἐνσώματον γέννησιν, ἧς κατὰ τὴν σύλληψιν τὸ διὰ σπορᾶς εἶδος οὐ κατεστήσατο· ἀγενεαλόγητος δὲ ὡς Ο κατεξαίρετον
logia, initium et finis comprehenduntur dierem, qua ille antevertens omnino exuit, sed ex disius ac beatis insignibus, quibus sibi speciem transfor-» mavit, sit appellatus, quae non altaminat temp nec natura, neque ratio. neque mers, nee aiied quidpiam, ut breviter dicam, quæcumque suit. Sie patre igitur et matre, et size genere, initio dierum et fine vitæ carens, perscriptus est magnus Melchi sedec, quemadmodum veras Deiferorum virorem sermo res ejus enarravit, non propteľnaturam quæ creata est, et de nihilo créata est, secundum quam ilie vivere et cupit et desiit, sed propter gratiam divinam, non creatam et sempiternam, quae omisem tam, naturam quam tempus superat, ex æterno Deo, seculum quam gratiam solam omnis amis voluntate et animo generates agnoscitur. Solus a tem ejus generis in Scriptura servatus est, quippe qui primus fortassis materiam et formam virtute superavit, id quod per illudl, Sine petra et matreat sine genere significari potest, quique omnia te pori et avo subjecta cerritione transgressus, Calm quorum exsistentia temporaliter de nativitate in cheata est quam in tempus aliquod incidere fierique voluerit, neque im divino unquam intellectus cur riculo claudicans, quod fortasse significat illud quod neque princi dierum neque finem habere narratur: et ut singulari plane et non communi modo, clam el tecite, et ut breviter dicam, modo incognito, rebus quae sunt amputatis plane atque relictis mente in ipsum Deum immergens sese, et totas toti qualificatus et transqualificatus, id quod iliud: Similatus autem Dei Filio manet sacerdo: in perpetuum m, subindicare potest. Sanctorum enim quilibet quo præcipue inchcavit pulchro, secundum id etiam simulacrum Dei datoris declaratus est. Qua sententia hic quoque magnus Melchisedec pro pter divinam virtutem ei insitam simulacrum Chri sti Dei esse dignus habitus est, ejusque ineffal Hi mysteriorum, in quem universi sancti congregantur tanquam in archetypum ac pulchri in quovis corum imaginis causam, præsertim vero hic, utpote gai plures quam reliqui in sese Christi deformationes fercbat. D) Enarratio in Dominum de iis quæ in Melchised:c 3. m ilid. ¦ flebr. vu, cod. Gud. dicta sunt. Unus enim Dominus noster et Deus Jesus Chri stus natura ac veritate sine patre est et sine matre et sine genere, et initio dierum et vitæ fine caret, Sine matre, propter immateriale et incorporale et plane incognitum nativitatis ejus ex Patre aterno; sine patre, propter ejus in hac terra temporalem au corporalem ex matre generationem, cujus secum dum conceptionem et semen instituendæ genus non secutus est; sine genere denique, ut utriusqua
col. 1143–1144page 50 of 177
PG 91:1143ἡ ἀμφοῖν αὐτοῦ τῶν γεννήσεων των τρόπων ἔχων και όλου τοῖς πᾶσιν ἄβατον καὶ ἀκατάληπτον. Τ μήτε ἀρχὴν ἡμερῶν μήτε ζωῆς τέλος ἔχων, ὡς ἄκρ χος καὶ ἀτελεύτητος καὶ παντελῶς ἄπειρος, απ φύσει Θεός· μένει δὲ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα, ὡς με δενὶ θανάτῳ κακίας ή φύσεως τοῦ εἶναι παυόμενος, ότι θεὸς καὶ πάσης τῆς κατὰ φύσιν καὶ ἀρετὴν ζωή; χορηγός. Μή νόμιζε δὲ ταύτης τινὰ ἀμοιρεῖν τῆς χάριτος, ἐπειδὴ περὶ μόνου του μεγάλου Μελχισ δὲν ὁ λόγος αὐτὴν εἶναι διωρίσατο (153 ) Πάσ γὰρ ἴσως ὁ Θεὸς τὴν πρὸς σωτηρίαν φυσικῶς ἐνέθηκε δύναμιν, ἵνα ἕκαστος βουλόμενος τῆς θείας μετα ποιείσθαι χάριτος δύνηται· καὶ θέλων Μελχισεδέκ γενέσθαι, καὶ ᾿Αβραάμ, καὶ Μωϋσῆς, καὶ ἁπλῶς πάντας μεταφέρειν εἰς ἑαυτὴν τοὺς ἁγίους, μὴ κα Βλύηται, οὐκ ὀνόματα καὶ τόπους ἀμείβων, ἀλλὰ τρόπους καὶ πολιτείαν μιμούμενος. Θεωρία ἄλλη εἰς τὸν Μελχισεδέκ. Πᾶς τσιγαροῦν τὰ μέλη νεκρώσας τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ ὅλον ἑαυτοῦ τῆς σαρκὸς ἀποσβέσας τὸ φρ νημα, καὶ τὴν πρὸς αὐτὴν δι' ὅλου σχέσιν - άποσε σάμενος, δι' ἧς ἡ τῷ Θεῷ μόνῳ χρεωστο μέ παρ' ἡμῶν ἀγάπη μερίζεται, καὶ ἀρνησάμενος πάντα τὰ τῆς σαρκὸς καὶ τοῦ κόσμου γνωρίσματα, τῆς θείας ἕνεκεν χάριτος, ὥστε καὶ λέγειν δύνασθαι μετά τοῦ μακαρίου Παύλου τοῦ ἀποστῶν, Τις ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης του Χριστο; καὶ τὰ ἑξῆς, ὁ τοιοῦτος ἀπάτωρ καὶ ἀμήτωρ κα ἀγενεαλόγητος κατὰ τὸν μέγαν Μελχισεδέκ γέγονεν, οὐκ ἔχων ὅπως ὑπὸ σαρκός κρατηθῇ καὶ φύσεως, διὰ τὴν γεγενημένην πρὸς τὸ πνεῦμα συν άρειαν. θεωρία εἰς τὸ μήτε ἀρχὴν ἡμερῶν ἔχειν, μήτε vπι, τέλος ζωής. Εἰ δὲ καὶ ἑαυτὸν πρὸς τούτοις ηρνήσατο, την ἰδίαν ἀπολέσας ψυχὴν αὐτοῦ ἕνεκεν ἐμοῦ, ειρή σει αὐτήν, τουτέστι τὴν παροῦσαν ζωὴν μετὰ τῶν αὐτῆς θελημάτων τῆς κρείττονος ένεκεν προϊέμενος ζῶντά τε οι ἐνεργοῦντα μονώτατον τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον κέκτηται, ειικνούμενον κατ᾿ ἀρετὴν καὶ γιὰ σιν ἄχρι μερισμοῦ ψυχῆς καὶ πνεύματος, καὶ μηδὲν τὸ παράπαν τῆς αὐτοῦ παρουσίας ἅμα ρον έχει, γέγονε καὶ ἄναρχος καὶ ἀτελεύτητος, την χρονικὴν μηκέτι φέρων ἐν ἑαυτῷ κινουμένην ζωήν, τὴν ἀρχὴν καὶ τέλος ἔχουσαν, καὶ πολλοῖς δονουμέν την παθήμασι, μόνην δὲ τὴν θείαν τοῦ ἐνοικήσαντος λόγου καὶ ἀΐδιον καὶ μηδενὶ θανάτῳ περατουμέν νην. Θεωρία εἰς τύ, ο Μένει ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα. Εἰ δὲ καὶ προσοχῇ πολλῇ τῷ ἰδίῳ ἐπαγρυπνί οἶδε χαρίσματι, διὰ πράξεως καὶ θεωρίας τῶν ὑπὲρ φύσιν καὶ χρόνον ἐπιμελόμενος ἀγαθῶν, γέγονες καὶ
gationis an modo omnibus plane invio et in © uppræbensibili usus. Quod autem principio dierum et vite fine caret, hac quia sine initio ac fine est, að prorsus infinitus, utpote natura Deus; manet vero sacerdos in æternum, quia nulla morte malitiæ naturæve exsistere desinit, utpote Deus omnisque de natura ac virtute vitæ largitor. Noli autem hujus quemquam gratiæ expertem esse pu tare co'quod de magno uno Melchisedec eam sermo definiit. Omnibus enim æqualiter Deus salutis adi piscende de natura inserit facultatem, ut quicnn que volucrit divina gratia impertiri possit, nec si Melchisedec fieri, et Abraam, ac Moysis et simpli citer cunctos în so transferre sanctos cupiverit pro .libeatur, non nomina et loca mutando, sed modos et conversationem imitando. Contemplatio alia in Melchisetec. Quicunque igitur membra mortificavit in terra, atque totum carnis suæ, prudentiam exstinxit, tn tamque ad eam relationem excussit per quam ea qua soli Deo a nobis debetur charitas dividitur, alque omnia carnis et mali ob divinam gratiam negavit signacula, adeo ut cum beato apostolo Paulo dicere quoque possit: Quis nes a charitate Christi separabit ^? et reliqua, talis sine patre ac matre et sic genere ad magni Melchisedec instar factus est, mavee sub+carne aut natura uilo modo potest toneri, cam spiritu copulationem adeptus. Contemplatio in il quod neque initium dierum neque finem vi³æ habuit. Si vero etiam sese ipsum insuper negavit et ani Bam snam mea gratia perdidit, inveniet eam º, o hoc est præsente vita cum suis studiis quo rem longe meliorem lucrifaceret abjecta vivum et efficacem slam Dei rationem possidet, quæ virtute et cogni fione ad anime usque et spiritus divisioncm pene tret, neque ullum omnino quod præsentiæ illius expers sit habet, factus est et sine principio ac sine fine, temporalem in se non amplius mobilem vitam forens, quæ initium habeat ac finem multisque af fectionibus turbetur, sed solam inhabitantis ratio nis divinam vitam atque perennem, nullique morti terminatam. Contemplatio in illud: ‹ Manet sacerdos in æternum P. › Si vero etiam summa cum intentione proprio gratiæ donativo invigilare novit, perque actionem contemplationem curam habuit bonorum quæ puRom. 35. Luc. ix, 24. ♪ Hebr. vit, 3. Ca cod. Gud.
col. 1145–1146page 51 of 177
PG 91:1145ἱερεὺς διηνεκής καὶ αἰώνιος, νοερῶς ἀεὶ τῆς θείας ἀπελαύων ὁμιλίας, καὶ διὰ τὸ μιμεῖσθαι τῇ περὶ τὸ καλών κατὰ τὴν γνώμην ἀτρεψία τὸ σὲ κατὰ φύσιν ἄτρεπτον μὴ κωλυόμενος Ἰουδαϊκῶς ἁμαρτίας θανά τῳ εἰς τὸ διηνεκές παραμένειν, καὶ θυσίαν προς φέρειν αινέσεως καὶ ἐξομολογήσεως, ἐνδόξως θεο λογῶν ὡς δημιουργὸν τῶν ἁπάντων, καὶ εὐγνωμόνως εὐχαριστῶν ὡς προνοητῇ καὶ κριτῇ τῶν ὅλων δικαίω, ἐν τῷ κατά διάνοιαν θείῳ θυσιαστηρίῳ, ἐξ οὗ φαγεῖν οὐκ ἔχουσα εξουσίαν οἱ τῇ σκηνῇ λατρεύοντες. Οὐ γὰρ οἷόν τε μυστικῶν θείας γνώσεως ἄρτων καὶ κρατῆρος ζωτικοῦ σοφίας μεταλαχεῖν τοὺς μονο στοιχούντας τῷ γράμματα, καὶ ἀλόγων θυσίας καθών προς σωτηρίαν ἀρκουμένους, καὶ τὸν μὲν θά νατον τοῦ Ἰησοῦ, διὰ τῆς καθ᾽ ἁμαρτίαν ἀργίας καταγγέλλοντας, τὴν δὲ ἀνάστασιν αὐτοῦ, ὑπὲρ ἧς καὶ δι᾽ ἦν ὁ θάνατος γέγονε, διὰ τῆς κατά νοῦν θεω ρίας, τῆς ἐν δικαιοσύνῃ ἔργων ἀγαθῶν πεφωτισμέ της. οὐχ ὁμολογοῦντας. καὶ τὴ μὲν θανατωθῆναι σαρκὶ εὖ μάλα προθύμως (154, α) ελομένους, τὸ δὲ ζωοποιηθῆναι καὶ πνεύματι οὐδ' όπωσοῦν ἀναρχομένους, ἔτι τῆς κατ' αὐτοὺς σκηνῆς ἐχούσης στάσιν διὰ τὸ μήπω πεφανερώσθαι αὐτοῖς τὴν διὰ λόγου καὶ γνώσεως τῶν ἁγίων ἐδων, ἥτις ἐστὶν ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ ὁ εἰπών, Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἀπὸ τοῦ σάρχα λόγον εἰδέναι διὰ πρακτικῆς τὸν Κύριον ἐπὶ τὴν ὡς μονογενούς παρὰ Πατρὸς δόξαν, τὴν πλήρη χάριτος καὶ ἀληθείας, διὰ θεωρίας ἐλθεῖν οὐκ ἔφιε μένους. θεωρία εἰς τὸν Μαραάγι. 'Αβραάμ πάλιν πνευματικὸς γίνεται τῆς γῆς καὶ της συγγενείας καὶ τοῦ οἴκου τοῦ πατρὸς ἐξερχόμενος καὶ εἰς τὴν ὑπὸ Θεοῦ δεικνυμένην ερχόμενο; γῆν, ὁ τῆς σαρκὸς κατὰ διάθεσιν ἀποδείξας, καὶ ἐκτὸς αὐτῆς γενόμενος τῷ χωρισμῷ τῶν παθῶν, καὶ τὰς αἰσθήσεις ἀπολιπών, καὶ μηδεμίαν δι' αὐτῶν ἁμαρτίας ἔτι παραδεχόμενος πλάνην, καὶ τὰ αἰσθητά πάντα παρελθών, ἐξ ὧν τῇ ψυχῇ διά τῶν αἰσθήσεων τὸ ἀπατᾶσθαι καὶ παίειν προσγίνεται, καὶ μένῳ τῷ νῷ παντὸς ὑλικοῦ ἐλευθέρῳ δεσμοῦ εἰς τὴν θείαν καὶ μακαρίαν τῆς γνώσεως ἐρχόμενος γῆν, καὶ εἰ μήκος και πλάτος αὐτὴν μυστικῶς διοδεύων, ἐν ᾗ τὸν Κύριον ἡμῶν εὑρήσει καὶ Θεὸν Ἰησοῦν Χριστὸν, τὴν ἀγαθὴν τῶν φοβουμένων αὐτὴν κληρονομίαν, η εἰς μῆκος μὲν ἀνείκαστον δι' ἑαυτὸν ὑπὸ τῶν ἀξίων – κατὰ τὸ ἐφικτὸν ἀνθρώποις θεολογούμενον, δι' ἡμᾶς δὲ εἰς πλάτος δοξολογούμενον, διὰ τῆς συνεκτικῆς τοῦ παντὸς σοφωτάτης αὐτοῦ προνοίας, καὶ τῆς ὑπὲρ ἡμῶν μάλιστα θαυμαστῆς καὶ ὑπεραρξή του οίκου νομίας, καὶ μέτοχος τῶν οἷς γεραίρειν τον Κύριον 154, 6) ἐξεπαιδεύθη τρόπων κατά πράξιν έως καὶ θεωρίαν νενόμενος, δι' ὧν ἡ πρὸς Θεὸν βεβαίως χωρούσθαι πέφυκε φιλία τε καὶ ἀφομοίωσις. Και συντόμως περὶ τούτων εἰπεῖν, ὁ σάρκα καὶ αἴσθησιν καὶ κόσμου, περὶ ἃ τοῦ νοῦ, ἡ πρὸς τὰ νοητά κατά στον
naturam atque tempus superant, factus est ctiam G. r Joan. 1, 11. • Gcn. sn, 1. q j. an. XIV, cod. Gud.. sacerdos perpetuus atque æternus, intellectualiter semper Dei consuetudine fruens, et sua circa pul chrum voluntatis constantia naturaleın constantiaın cum æmuletur, non prohibitus Judaice in morte peccati, perpetuo perseverare, sacrificiumque of. ferre laudis et confessionis, clare Deum predicans ut omnium conditorem, et pio animo gratias agens ei ut provido atque judici universorum æquo, in intellectuali ara divina, unde eis qui tabernaculum venerantur edere non licet. Fieri enim non potest ut mysticorum divinæ cognitionis panum ac pocu lorum vitalis sapientiæ ii participes fiant qui sola in littera incedunt, irrationa¡iumque ad suain salu tem sacrificiis passionum contenti. Jesuque mor tein per peccandi cessationem pronuntiantes, re surrectionem vero ejus, de qua et propter quam mors facta est, per intellectualemn contemplatio nem, quæ in bonarum actionum justitia collustra tur, diffitentes, et carnaliter mortificari paratissimi, at vivificari quoque in spiritu nequaquam denuo inchoantes, tabernaculo ipsorum adhuc stante, quando nondum eis per rationem et cognitionem sanctorum via est monstrata quæ Dei sermo est, dicens: Ego sum ræ 9, et postquam Dominum Sermonem carnem per philosophiam activam co gnorunt, ad gloriam, quæ Unigeniti est apud Pa trem, gratia: et veritatis plenam r, per contenipla tionem venisse non cupientes. Contemplatio in Abraham. Abraham rursus spiritualis fit de terra, de pro pinquitate deque patris domo discedens in terram quam Deus monstravit ", qui a carne sese sccun dum habitum abrumpens, et extra cam factus pas sionum divortio, sensibusque relictis nullum am plius per eos peccati errorem rccipiens, sensibilia que omnia pretergressus, ex quibus anime per sensus fraus fit atque illusio, solaque mente omni materiali vinculo libera in divinam atque beatam cognitionis terram profectus longe lateque eam mystice peragrat, ubi Dominum nostrum inveniet atque Deum Jesum Christum, Loram illam corum qui ipsum verentur haereditatem, Christum, in lon gitulinem quidem incomparabilem sui causa a dignis quoad fieri potest apud homines, prædica tum; nostri causa vero in latitudinem glorificatum da sapientissima ejus quæ omnia complectitur pre videntia deque admirabili ilia praesertim et plus quam ineſſabili pro nobis œconomia, eorum que que quibus honorare Dominum didicit modorum active interim et contemplative factus particeps, gnibus modis Grmiter sancitur Dei amor atque as similatio. Et, ut breviter de his dicam, is qui care nein et sensum et mundum, circa quos mentis ad intelligibilia fit relativa solutio, active debellavit,
col. 1147–1148page 52 of 177
PG 91:1147τὴν σχέσιν διάλυσις γίνεται, πρακτικῶς καταπαλαίσας, καὶ μόνῃ διανοία δι' ἀγάπης Θεῷ γνωστικώς προσχωρήσας, ὁ τοιοῦτος ἄλλος ᾽Αβραὰμ ὑπάρχει, διὰ τῆς ἴσης χάριτος τὸν αὐτὸν τῷ πατριάρχῃ τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς γνώσεως ἔχων χαρακτήρα δεικνύμενος. θεωρία εἰς τὸν Μωυσῆν. Καὶ Μωϋσῆς πάλιν ἄλλος ἐκφαίνεται, ὁ ἐν τῷ καιρῷ τῆς τῶν παθῶν δυναστείας, ὑπηνίκα τοῦ διαβόλου τοῦ νοητοῦ Φαραὼ τυραννοῦντος τὸ χεῖρον ἐπικρατεῖν τοῦ ἀμείνονος, καὶ τοῦ πνευματικοῦ τὸ σαρκικὸν ἐπανίστασθαι, καὶ πᾶς εὐσεβὴς ἀναιρεῖσθαι πέφυκε λογισμός, κατὰ Θεὸν γνωμικῶς γεννώμενος, καὶ θήκη ἀσκήσεως ἀληθοῦς ἐμβληθεὶς, ἠθικοῖς ἔξωθεν κατά σάρκα τρόποις καὶ ἔσωθεν κατὰ ψυχῆς θείοις ἠσφαλισμένος νοήματι, καὶ μέχρι νόμου τῆς ἀναλήψεως τῶν φυσικῶν θεωρημάτων ἀνεχόμενος εἶναι ὑπὸ τὴν αἴσθησιν, τὴν τοῦ νοητοῦ Φαραὼ θυγατέρα, ζήλῳ δὲ γνησίῳ τῶν θείων ἀγαθῶν τὸ Αἰγυπτιάζον τῆς σαρκὸς ἀποκτείνας φρόνημα, καὶ ὑπὸ τὴν ψάμμον, τὴν τῶν κακῶν ἄγονον ἕξιν φημί, καταθέμενος, ἐν ᾗ κἂν ὑπὸ τοῦ ἐχθροῦ σπαρῇ τὸ τῆς κακίας ζιζάνιον, οὐ πέφυκε φύεσθαι διὰ τὴν ἐνοῦσαν ἐνδιαθέτως πτωχείαν τοῦ πνεύματος, τὴν τὸ ἀπαθὲς γεννώσάν τε καὶ φυλάττουσαν καὶ θείῳ προστάγματι τὴν ἀγριουμένην τοῖς πνεύμασι τῆς πονηρίας καὶ τοῖς ἀλλεπαλλήλοις τῶν πειρασμῶν κύμασι δεν δρουμένην, τῆς πικρᾶς καὶ ὄντως ἁλμώδους κακίας ορίζουσαν θάλασσαν, καθώς γέγραπται. Ο τιθεὶς ἄμμον ὅριον τῇ θαλάσσῃ, καὶ λέγων αὐτῇ. Μέχρι τούτου διελεύσῃ, καὶ οὐχ ὑπερβήσῃ, καὶ ἐν σε συντριβήσαντα σου τὰ κύματα· τοὺς δὲ εἰς γῆν ἔτι κατανεύοντας λογισμοὺς καὶ τὴν ἐξ αὐτῆς ἐπιζητοῦν τῆς ἀπόλαυσιν, ὑπὲρ ἧς τὸ θυμικόν διαμάχεσθαι καὶ τὸν διαγνωστικὴν τυραννεῖν καὶ ἀπωθεῖσθα: πιο φυκε λόγον, προβάτων δίκην διὰ τῆς ἐρήμου παθῶν καὶ ὑλῶν ἑστερημένης καὶ ἡδονῶν καταστάσεω; ἄγων ὡς ἐπιστήμων ποιμὴν πρὸς τὸ ὄρος τῆς γνώ σεως τοῦ Θεοῦ τὸ ἐν τῷ ὕψει τῆς διανοίας δρώμενο. η φιλοπόνως ένδιατρίβων διὰ τῶν προσφυῶν κατά πνεύμα θεωρημάτων μετὰ τὴν ἀπόλειψιν τῆς κατά νοῦν πρὸς τὰ αἰσθητά σχέσεως (τοῦτο γὰρ εἶμαι δηλοῦν τὴν τοῦ τεσσαρακονταετούς χρόνου πάροδον), καὶ τοῦ ἀρξή του καὶ ὑπερφυοῦς ὥσπερ θάμνῳ τῇ οὐσίᾳ τῶν ὄντων ἐνυπάρχοντος θείου πυρὸς κατ' ἐν νοιαν θεατής γενέσθαι καὶ ἀκροατής· ἀξιωθήσεται, τοῦ ἐκ τῆς βάτου τῆς ἁγίας Παρθένου φημὶ ἐπ' ἐσχά των τῶν χρόνων ἐκλάμψαντος καὶ διὰ σαρκὸς ἡμῖν ὁμιλήσαντος Θεοῦ Λόγου, γυμνὸν τὸ τῆς διανοίας ἴχνος τῷ τοιούτῳ μυστηρίῳ προσάγων, καὶ λογισμών ἀνθρωπίνων ὡς νεκρῶν ὑποδημάτων παντελῶς ἐλεύ Cερον, καὶ πρὸς μὲν ζήτησιν, ὥσπερ πρόσωπον, τὸ τῆς διανοίας ὀπτικὴν ἀποστρέφων, πίστει δὲ μόν πρὸς ὑποδοχὴν τοῦ μυστηρίου, ἀκοῆς τρό τον, τὸ τῆς ψυχῆς εὐπειθὲς διανοίγων, παρ' οὗ τὴν ἰσχυρὰν καὶ αήττητον κατὰ τῶν πονηρῶν δυνάμεων
e toque intellectu per dilectionem ad Deum cogni tione accessit, ejusmodi alter est Abraham, et de pari gratia pari cum patriarcha virtutis et cognitio nis charactere instructus apparet. Contemplatio in Moysen. Etiam Moyses rursus alter apparet qui regni passionum tempore, cum diabolo inteiligibili Pha raone dominante melius in ditionem pejoris coge retur, et carnale exsurgeret contra spirituale, et omnis pia cogitatio tolleretur secundum Deum de voluntate atque animo natus, inque loculo veræ exercitationis impositus, moralibus extra carnali ter modis et intra animaliter stabilitus consiiiis, et usque ad legem receptionis naturalium contempla tionum sub sensu esse patiens, id est sub intelli gibili Pharaɔnis filia, studio autem bonorum divi norum sincero carmis, que Ægyptum refert, pru dentiam interficiens, et in arena, malorum steri fem dico habitum, expositus, in quo, etiamsi ab inimico malitiæ spargatur, lolium crescere nequit, ob intimam spiritus inopiam, quæ statum ab affe rtibus liberum gignit et alit, per quam divino im perio nequitiae spiritus grassantur, quæque tenta tonum fluctibus assiduis tanquam silva inborre seit, amaræ ac revera saisuginosæ nequitiæ mare limitans, ut scriptum est: Qui dispossit arenam mari, et dicit ei: lucusque penetrabis, et ultra von transgredieris, et in te conflistabantur tui ductus; cogitationes vero adhuc in terram inclinantes el frui hac terra cupientes, pro qua thymicon, sive concupiscentivum, decertat, et cognitionis, sive diagnosticam, rationem dominatur atque propulsat, ovium instar per desertam regionem passionibus et materiis voluptatumque concilio privatai agens, tanquam gnarus opilio, ad montem cognitionis Dei quod in sublimitate sensus videtur; in quo stu diose versatus per aptas spirituales contemplatio res, relicta mentis ad sensualia relatione (hoc cnim significari puto per transitum annorum qua draginta annorum), ineffabilis quoque et horrendi, qui velut in arbusto in rerum essentia inest, ignis divini spectator cogitatu et auditor fieri merelitur, Dei, inquam, Sermonis, qui de sanctae Virginis rubro in novissimis diebus eluxit et carnaliter nobis conversatus est; nudum intellectus vestigium tali mysterio propinquans, humanarumque cogitatio nam, ut mortuarum, calceamentis plane liberum, et ad investigandam velut faciem mentis aciem aver Lens, solaque fide ad recipiendam mysterii, ad at rium instar, aninæ obsequium patefaciens, es que, validam et invictam contra malas potestates ba bente potestatem, ab eis quæ contra naturam ca que secundum naturam, a carnalibus animalia, a materialibus sensibilibusque intelligibilia et imma × Jer, v, 22; Job. xxvm, 11 - Baruch m, 58.
col. 1149–1150page 53 of 177
PG 91:1149κομίσαντος δύναμιν τῶν παρὰ φύσιν τὰ κατὰ φύσιν, καὶ τῶν σαρκικῶν τὰ ψυχικά, καὶ τῶν ὑλικῶν τε καὶ αἰσθητῶν τὰ νοητὰ καὶ ἄϋλα κατὰ πολλὴν ἀφορίζει ἐξουσίαν, τῆς δοῦλον ποιεῖν τὸ ἐλεύθερον πει ρωμένης πολὺ ὑπερέχων δυνάμεως. Αλλη θεωρία εἰς τὸν αὐτὸν σύντομος. Καὶ ἵνα συνελών εἴπω, ὁ μὴ ὑπελθὼν τὸν τῆς ἁμαρτίας ζυγόν, μήτε τῷ θολερῷ τῶν παθῶν ῥεύ ματι διὰ τῆς κακῆς ἐπιθυμίας ἑαυτὸν ἐμπνίξας, καὶ αἰσθήσει τρέφεσθαι τῇ πηγῇ τῶν ἡδονῶν ἀνασχόμενος, ἀποκτείνας δὲ μᾶλλον τὸ φρόνημα τῆς σαρκός, τὸ τυραννοῦν τῆς ψυχῆς τὴν εὐγένειαν, καὶ πάντων τῶν φθειρομένων ὑπεράνω γενόμενος τὸν πλάνον τοῦτον κόσμον ὥσπερ Αίγυπτόν τινα φυγών, τὸν ἐκθλίβοντα ταῖς σωματικαῖς φροντίσι τὸν διορατικώτατον νοῦν, καὶ καθ᾽ ἡσυχίαν ἑαυτῷ συγγενόμενος καὶ φιλοπόνῳ σχολῇ τῆς διεπούσης θείως τὸ πᾶν θείας προνοίας τὴν σοφὴν οἰκονομίαν διὰ τῆς ἐπιστημονικής τῶν ὄντων θεωρίας ἀῤῥήτως διδαχθεὶς, κἀντεῦθεν διὰ μυστικῆς θεολογίας, ἣν κατ᾽ ἔκστασιν ἄῤῥητον νοῦς καθαρὸς διὰ προσευχῆς πιστεύεται μόνος, ὡς ἐν γλόφῳ τῇ ἀγνωσίᾳ ἀφθέγκτως Θεῷ συγγενόμενος, καὶ ἑαυτὸν ἔσωθεν κατὰ νοῦν εὐσεβείας δόγ μασι, καὶ ἔξωθεν, ὡς τὰς πλάκας ὁ Μωϋσῆς, ἀρετῶν χάρισι δακτύλῳ Θεοῦ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι ἐγχαράξας, ἢ γραφικῶς εἰπεῖν, ὁ ἑλύμενος συγκακουχεῖσθαι τῷ λαῷ τοῦ Θεοῦ μᾶλλον ἢ πρόσκαιρον ἔχειν ἁμαρτίας ἀπόλαυσιν, καὶ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ θησαυρῶν τὸν ὀνειδισμὸν τοῦ Χριστοῦ τιμιώτερον κρίνας, τουτέστι πλούτου καὶ δόξης, τῶν προσκαίρων καὶ φθειρομένων, τοὺς ὑπὲρ ἀρετῆς ἑκουσίως ἀνθαιρούμενος πόνους, οὗτος Μωϋσῆς πνευματικὸς γέγονεν, οὐχ ὁρατῷ διαλεγόμενος Φαραώ, ἀλλὰ ἀοράτῳ τύραννα καὶ ψυχῶν φονευτῇ καὶ κακίας ἀρχηγῷ τῷ διαβόλῳ καὶ ταῖς ἀμφ' αὐτὸν πονηραῖς δυνάμεσι μεθ᾿ ἧς δια χειρὸς ἐπιφέρεται ῥάβδου, τῆς κατὰ τὸ πρα κτικόν φημι τοῦ λόγου δυνάμεως, νοητῶς παρατασσόμενος. θεωρία περὶ τοῦ, Πῶς τοὺς πρὸ νόμου καὶ μετὰ νόσ μου ἁγίους τις μιμήσασθαι δύναται, καὶ τὶς ἡ τοῦ φυσικοῦ νόμου καὶ τοῦ γραπτοῦ κατὰ τὴν εἰς ἀλλήλους μεταχώρησιν ταυτότης. Ωσαύτως δὲ καὶ πάντας τοὺς ἁγίους ἕκαστος ἡμῶν θέλων εἰς ἑαυτὸν μεταθεῖναι δύναται, πρὸς ἕκαστον πνευματικῶς ἐκ τῶν περὶ αὐτοῦ καθ᾽ ἱστορίαν τυπικώς γεγραμμένων μορφούμενος (Συνέβαινε γὰρ ἐκείνοις τυπικώς, φησὶν ὁ θεῖος Απόστολος, ἐγάτη δὲ πρὸς νουθεσίαν ἡμῶν, εἰς οὓς τὰ τέλη των αιώνων κατήντησε), πρὸς μὲν τοὺς πάλαι πρὸ νόμου ἁγίους, ἀπὸ μὲν κτίσεως κόσμου τὴν περὶ Θεοῦ γνῶσιν εὐσεβῶς ποριζόμενος, ἀπὸ δὲ τῆς τὸ πᾶν σοφῶς διοικούσης Προνοίας τὰς ἀρετὰς κατα ορθοῦν διδασκόμενος, κατ' αὐτοὺς ἐκείνους τοὺς πρὸ τοῦ νόμου ἁγίους, οι διὰ πάντων φυσικῶς ἐν ἑαυτοῖς τὸν γραπτὸν ἐν πνεύματι προχαράξαντες νόμον εὐ
terialia, eam quæ libertatem fortiter segregat, fa mulare studet longe superans potestatem. Alia contemplatio brevis in eumdem. Atque ut paucis absolvam, is qui peccati jugum non subiit, neque cœnoso passionum flumine per malam cupidinem sese suffocavit ac sensu volupta tum fonte ali se passus est, imo potius prudentian carnis, quæ in nobilitatem animæ exercet domina tum, interfecit et eorum quæ intereunt superior factus hunc mundum erroris plenum veluti Ægyptum aliquam fugit, quæ perspicacissimam mentem cor poralibus curis vexat, qui quiete secum conversa p. tus otioque studiis ac laboribus dedito de sapiente divinæ providentiæ, quæ divine universum modera tur et curat, dispensatione per gnaram rerum con templationem ineffabili modo edoctus est, indeque per mysticam theologiam, quæ castæ solum menti per orationem creditur, ignorantia tanquam in nimbo, ineffabiliter congressus cum Deo intus sibi in mente pietatis præcepta et extrinsecus, quemad-´ modum tabulis Moyses, virtutum gratias Dei digito qui sanctus Spiritus est, inscripsit, vel, ut expresse dicam, qui cum populo Dei aflictari quam tempora lem fructum peccati percipere et thesauris Ægypti contumeliam Christi prætulit, hoc est divitiis atque gloriæ, quæ sunt temporalia atque interitui ob noxia, labores pro virtute sponte ac lubenter susci pere maluit, is Moyses spiritualis factus est, ron cum visibili colloquens Pharaoni, sed cum invisibili tyranno animarumque interfectori et nequitia prin cipi diabolo, quæque cum comitantur malis pote statibus virga, quam manu fert, actuali, inquam, rationis potestate intellectualiter congrediens. * Cor *, 11 Contemplatio in illud: Quomodo quis possit sanctos tam qui ante legem quam qui post legem exslite runt æmulari possit, et quænam sit naturalis legis. atque scriptæ secundum mutuam in se transitionen ac vicissitudinem identitas. Similiter vere item quicunque nostrum volet omnes sanctos in se transferre potest, dum ad quemque spiritualiter sese format ex iis quæ typice de eo memoriæ mandata sunt (Evenerunt enim illis in imaginem, divinus ait Apostolus, sunt vero ad nos commonendos conscripta, in quos fines ævorum decurrerunt *), ad veteres quæ legem antecesse runt, a condito mundo Dei cognitionem pie acqui rendo, a Providentia vero universum sapienter ad ministrante virtutes excrcere discendo, in modum ipsorum illorum qui ante legem vixerunt sancto rum, qui per omnia naturaliter in semetipsis scri plam.spiritu legem ante expresserunt et pietatis aç
col. 1151–1152page 54 of 177
PG 91:1151ε σεβείας καὶ ἀρετῆς τοῖς κατὰ νόμον εἰκότως πραξι θησαν ἐξεμπλάριον (Εμβλέψατε γάρ, φησὶ, πρ ᾿Αβραὰμ τὸν πατέρα ὑμῶν, καὶ Σάμ τὴν ὠδίνουσαν ὑμᾶς)· πρὸς δὲ τοὺς κατὰ ν διὰ τῶν ἐντολῶν εἰς ἐπίγνωσιν τοῦ ἐν αὐταῖς ὑπηγορευμένου Θεοῦ δι' εὐσεβοῦς ἐννοίας ἀναγόμενος, καὶ τοῖς καθήκουσι τῶν ἀρετῶν τρόποις δι' εὐγενούς πρέ ξεως καλλωπιζόμενος, καὶ ταὐτὸν τῷ γραπτῷ νόμο τὸν φυσικὸν ὄντα παιδευόμενος, ὅταν σοφῶς δια συμβόλων κατὰ τὴν πρᾶξιν ποικίλληται, καὶ ἔμπαλιν τῷ φυσικῷ τὸν γραπτόν, ὅταν ἐνοειδής καὶ ἁπλοῦς καὶ συμβόλων ἐν τοῖς ἀξίοις κατ' ἀρετήν τε καὶ γνῶσιν διὰ λόγου καὶ θεωρίας Ελεύθερος γένηται, κατ' αὐτοῦ; ἐκείνους τοὺς ἐν νόμῳ ἁγίους, οι τὸ γράμμα ώσπερ κάλυμμα περιελόντος τοῦ πνεύματος τὸν φυσικών νόμον ἔχοντος πνευματικώς διεδείχθησαν. Οτι καὶ οἱ κατὰ νόμον ἅγιοι πνευματικῶς τὸν νόμον ἐκδεχόμενοι τὴν δι' αὐτοῦ μηνυομένης χάριν προέβλεπον. Πάντες γὰρ διαρρήδην ἑτέραν παρὰ τὴν νομικὴν ἔσεσθαι λατρείαν προθεωρήσαντες τὸ κατ' αὐτὴν φαγησόμενον τῆς θεοπρεπεστάτης ζωής τέλειον προεκήρυξαν, καὶ τῇ φύσει πρόσφορόν τε οἰκειότατον, ὡς μηδενὸς τῶν ἐκτὸς πρὸς τελείωσιν ἐπιδεόμενοι, καθὼς πᾶσι δῆλον καθέστηκε τοῖς μή ἀγνοοῦσι τὰ διὰ τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν θες θεσπίσματα. Οπερ μάλιστα Δαβίδ καὶ Εζεκίας καὶ τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν πρὸς τοῖς ἄλλοις ἑκάτερος δράματι παρηνίττετο, ὁ μὲν ὑπὲρ τῆς ἁμαρτίας νομικῶς τὴν Θεὸν ἐξιλεούμενος, ὁ δὲ προσθήκη ζωής ἑτέρῳ παρὰ τὸν νόμον θεσμῷ παρὰ τοῦ Θεοῦ σεμνυνόμενος. *Οτι καὶ ὑπὲρ τὸν γραπτὸν καὶ ὑπ ρ τὸν φυσι κιν νέμον γίνεται ὁ τῷ Χριστῷ γνησίως διὰ τῶν ἀρετῶν κατὰ διάθεσιν ἀκολουθῶν. Οὐδὲν δὲ τὸ κωλύον, ὡς οἶμαι, ἐστὶ τὸν ἐν τού της προπαιδευθέντα τοῖς νόμοις, τῷ φυσικῷ τ φημι καὶ τῷ γραπτῷ, θεοφιλῶς ἤπερ τούτοι; γενέσθαι θεοπρεπῶς, καὶ τούτων χωρίς δι' εἰλικρινοῦς πίστεως μόνῳ τῷ ἐπὶ τὸ ἀκρότατον ἀγαθον ἄγοντι λόγῳ γνησίως ἀκολουθήσαντα, καὶ μηδενός κατ' ἔννοιαν τὸ παράπαν ἁπτόμενον πράγματος ή λογισμοῦ ἢ νοήματος οἷς ἡ ὁπωσοῦν οὖσα παντός τοῦ ὁπωσούν νοουμένου τε καὶ ὄντος φύσις τε κα! γνώσις ὑποπίπτει καὶ ἐμφαίνεται, ὥσπερ εἰκὸς το τὸν ἕπεσθαι γνησίως προθέμενον τῷ διεληλυθότι τοὺς οὐρανοὺς Ἰησοῦ, καὶ τῇ παραδείξει τοῦ θείου φωτός δυνηθῆναι τὴν ἀληθῆ τῶν ὄντων, ὡς ἔστιν ἀνθρώπῳ δυνατόν, συνεκδοχικώς ὑποδέξασθαι γνώσιν. Οι βασιλώς είπερ τούτους ώς παρ' εἰκὸς υποδεξασθα:.
virtutis veluti exemplarium legalibus merito sunt propositi (mam, fatuemini, inquit, in Abrahamum p::trem vestrum, et in Sáram, quæ peperit vos ³): ad eas vero qui secundum legem vixerunt, dum per præcepta in agnitionem Dei, prædicati in illis, pia mente promovetur, et convenientibus virtutnm modis per nobilem actionem ornatur, camdemque cmm scripta naturalem legem esse instruitur, quando sapienter per symbola actualiter variatur, et rursus nec differre a naturali scriptam, quando unius specici ac simplex inque dignis tan de vir tute quam de cognitione per rationem et contem plationem symbolis liber fit, ad ipsorum illorum imaginem sanctorum in Libris sacris recensitorum, qui, littera tanquam velamento a spiritu sublata naturali lege usi spiritualiter apparuerunt. Quod etiam legales sancti spiritualiter legem acci pientes gratiam per eam manifestatam provide bant. Omnes enim diserte alium præter legalem cuk tum prospicientes vitæ Deo convenientissimæ se cundum eum, consummationem apparituram præ dixerunt natur:eque commodam atque maxime propriam, cum externorum nihil ad perfectionem opus haberent; quemadmodumn universis liquido constat qui legis atque prophetarum divina oracula non ignorant. id quod præcipue David atque Eze cùias et sua uterque cum aliis conversandi agendi que ratione significarunt, alter dum pro peccato legaliter Deum placat et venian impetrat ", altcr dan alio preter legem precepto vite additamento a Deo augetur ³. Quod is qui sincero animi studio Christum per vi♣ tutes sectatur etiam superet legeṁ tam scriptam quam naturalem. zal Nihil autem impedit, ut arbitror, quominus is qui his legibus, naturali, inquam, ac scripta, Dei amorem mereri vel probationem institutus est, ", atque extra kas per sinceram fidem solam ratio nem ad summum bonum deducentem fideliter se cutus est, nullumque mente omnino facinus aut consilium ará cogitatum concepit, quibus natura ae cognitio qualitercunque exsistens omnis quali tercunque cogitati snecidit atque apparet, ut eum decet qui Jesum, calos transgressuin, sincere se ctandi consilium cœpit, divina luce ostensa veram quoque cadem rerum naturæ, quantum quidem id bomini licet, cognitione possit imbui. x isa. ut, 2. 5 1 Reg. xxiv, 10. sej. × IV Reg. xx, 2 seqq. (sic) ood. Gud. * habet apographum, & Apographum babes
col. 1153–1154page 55 of 177
PG 91:1153Θεωρία του τρόπου καθ' δν ὑπὲρ τὴν φυσικὸν καὶ τὸν γραπτὸν νόμον γίνεται ὁ διὰ πάντων τῷ Θεῷ γενόμενος ευπειθής. Εἰ γὰρ πᾶσα ἡ τῶν ὄντων φύσις εἰς τὰ νοητὰ καὶ τὰ αἰσθητὰ διήρηται, καὶ τὰ μὲν λέγεται καὶ ἔστιν αἰώνια, ὡς ἐν αἰῶνι τοῦ εἶναι λαβόντων ἀρχὴν, τὰ δὲ χρονικά, ὡς ἐν χρόνῳ πεποιημένα, καὶ τὰ μὲν ὑποπίπτει νοήσει, τὰ δὲ αἰσθήσει, διὰ τὴν ταῦτα ἀλλήλοις ἐπισφίγγουσαν τοῦ κατά φύσιν σχετικού ἰδιώματος ἄλυτον δύναμιν (πολλὴ γὰρ ἡ πρὸς τὰ νεούμενα τῶν νοούντων καὶ πρὸς τὰ αἰσθητὰ τῶν αισθανομένων ἡ σχέσις, ὁ δὲ ἄνθρωπος ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος τυγχάνων αἰσθητικοῦ διὰ τῆς κατ' ἐπαλλαγήν πρὸς ἑκάτερα τὰ τῆς κτίσεως τμήματα φυσικής σχέσεώς τε καὶ ἰδιότητος και περιγράφεται καὶ περιγράφει, τὸ μὲν τῇ οὐσίᾳ, τὸ δὲ τῇ δυνάμει, (157 6) ὡς τοῖς ἑαυτοῦ πρὸς ταῦτα διαιρούμενος μέρεσι, καὶ ταῦτα διὰ τῶν οἰκείων μερῶν ἑαυτῷ – καθ' ἔνωσιν ἐπισπώμενος· περιγράφεσθαι γὰρ τοῖς νοητοῖς καὶ αἰσθητοῖς, ὡς ψυχὴ τυγχάνων καὶ σῶμα, καὶ περιγράφειν ταῦτα κατὰ δύναμιν πέφυκεν, ὡς νοῶν καὶ αἰσθανόμενος· ὁ δὲ Θεὸς ἁπλῶς καὶ ἀορί στως ὑπὲρ πάντα τὰ ὄντα ἐστί, τὰ περιέχοντά τε καὶ περιεχόμενα καὶ τὴν, ὧν οὐκ ἄνευ ταῦτα, χρό νου φημὶ καὶ αἰῶνος καὶ τόπου φύσιν, οἷς τὸ πᾶν περικλείεται, ὡς πᾶσι παντελῶς ἄσχετος ὧν), άρα σωφρόνως ὁ διαγνοὺς πῶς ἐραν τοῦ Θεοῦ δεῖ, τοῦ ὑπὲρ λόγον καὶ γνῶσιν καὶ πάστα ἁπλῶς τῆς οιασδήποτε παντάπασι σχέσεως, ἐξηγημένου καὶ φύσεως, πάντα τὰ αἰσθητὰ καὶ νοητὰ καὶ πάντα χρόνον καὶ αἰῶνα καὶ τόπον εὐ ἀσχέτως παρελεύσεται, καὶ πάσης τελευταῖον ὅλης τῆς κατ' αίσθησιν καὶ λόγον καὶ νοῦν ἐνεργείας ἑαυτὸν ὑπερφυώς ἀπογυμνώσις ἀῤῥήτως τε καὶ ἀγνώστως τῆς ὑπὲρ λόγον καὶ νοῦν θείας τερπνότητος ἐπιτεύξεται, καθ' ἂν οἶδε τρόπον τε καὶ λόγον ὁ τὴν τοιαύτην δωρούμενος χάριν Θεὸς καὶ οἱ ταύτην παρὰ Θεοῦ λαβεῖν ἀξιωθέντες, οὐκέτι οὐδὲν φυσικὸν ἢ γραπτὸν ἑαυτῷ συνεπικομιζόμενος, πάντων αὐτῷ τῶν λεχθῆναι η γνωσθῆναι δυναμένων παντελῶς ὑπερβαλέντων καὶ κατασιγασθέντων. Θεωρία εἰς τὸ περὶ τοῦ ἐμπεσόντος εἰς τοὺς Λῃστὰς ῥητὸν τοῦ Εὐαγγελίου. Καὶ τάχα τοῦτό ἐστι τὸ τοῖς δοθεῖσιν ἐπὶ θερα πεία τοῦ λησταίς περιπεσόντος δυσὶ δηναρίοις ἐν τῷ πανδοχείῳ παρὰ τοῦ Κυρίου τῷ ἐπιμελεῖσθαι κελευομένῳ προσδαπανώμενον, ἵπερ καὶ (158 ς:λοτίμως επανερχόμενος ὁ Κύριος δώσειν υπέσχετο, ἡ διὰ πίστεως γινομένη παντελής τῶν ὄντων ἐν τῆς τελείοις ἀφαίρεσις (φησὶ γὰρ ὁ Κύριος" "Οστις εὐκ ἀποτάσσεται πᾶσι τοῖς ὑπάρχουσιν αὐτοῦ, οὐ δύναταί μου εἶναι μαθητής), καθ᾿ ἣν πάνθ ἑαυτοῦ ἢ ἑαυτὸν πάντων ἀφαιρούμενος εἰπεῖν οικειότερον, ὁ τῆς σοφίας ἑαυτὸν ἐραστήν και Χ εἰς τύπου
Contemplatio modi quo is qui Dco per omnia obtem peraverit tam naturalem quam scriptam legem superet.. Etenim si omnis rerum natura in inteliigibilia ac sensibilia dividitur, et altera et dicuntur et sunt æterna, ut qui in æternitate exsistentiæ initium ceperunt, altera vero temporalia, utpote in tem pore facta, si illa porro intellectui succidunt, hæc sensui, propter inseparabilem vim, hæc inter se sibi copulantem, proprietatis naturaliter relativæ (multa enim ad intellecta intelligentium est et ad sensibilia sentientium relatio, homo au tem ex anima et corpore sensibili constans naturali et mutua ad utramque conditionis partem relatione atque proprietate tam circumscribitur quam eir cumscribit, aiterum cssentia, alterum petestate, utpote sui ipsius partibus in have separatus, ct he per proprias partes coadurans et attraliens: cir cumscribitur enim intelligibilibus ac sensibilibus, quippe anima est et corpus, et circumscribit hæc de potestate, quippe intelligens et sentiens: Deus vero simpliciter et infinite super omnem rerum naturam est, tam super ea quæ circumdant quam quæ circumdantur superque naturam corum sine quibus hæc non sunt, temporis dico et æternitatis et loci, quibus universitas circumcluditur, utpote omni ad quidquam relatione carens); ergo qui pru denter cognovit quomodo Deum amare deberet, qui rationem et cognitionem superat et qualicun que omnino omni relatione et natura liber est, is omaia sensibilia atque intelligibilia et omne tem pus et vleritatem et locum sine relatione trans gredietur, et omni demum ac lola et ser:suali ct rationali et intellectuali actione piane denudatus ineffabiliter et incomprehensibiliter divinam, quæ verbum et intellectumn superat *, voluptatem co sequetur, ratione et modo quem norunt qui dat ejusmodi gratiam Deus et illi qui can a Deo reci pere meruerunt, nec naturale quid amplius nec scriptum secum ferens, postquam universa quæ dici ci aut cognosci potuerunt, superata sunt et ne silentio obsignata. Contemplatio in Evangelii dictum de eo qui in litro a) a Philipp. w, 7. b Inc. cud. Gud. nes incidit b. Ac fortasse hec quod datis in curationem ejus qui in latrones inciderat duobus denariis in diver sorio a Domino ei cui cura hominis injungebatur impensum est, quod etiam se daturum esse iu re ditu Dominus liberaliter pollicitus est, rerum que sunt absoluta per fidem in perfectis abdicatio est (ait enim Dominus: (i non renuntiat universa sum possessioni, non put:ut esse meus discipulus c), secundum quam omnia sese aui, quod dicere ma gis usitatum, sese omilius u. lento qui sapientiae amari se destitit cum solo Deo craversari merebi © Luc. xiv, 33,
col. 1155–1156page 56 of 177
PG 91:1155ταστήσας μόνῳ Θεῷ συνεῖναι καταξιοῦται, τὴν εὐαγγελικῶς ὑποδειχθεῖσαν υἱοθεσίαν δεξάμενοι, κατὰ τοὺς ἁγίους καὶ μακαρίους ἀποστόλους, οἳ τὸ πᾶν ἑαυτῶν ὁλοσχερώς περιελόμενοι καὶ μόνῳ δι' ὅλου τῷ Θεῷ καὶ λόγῳ προσφύντες, Ἰδοὺ πάντα, έφασαν, ἀφήκαμεν καὶ ἠκολουθήσαμέν σοι, τῷ καὶ τῆς φύσεως Ποιητῇ καὶ δοτῆρι τῆς κατὰ νόμου βοηθείας, καὶ δν, Κύριον δηλονότι, ὥσπερ ἀληθείας φῶς μονώτατον κτησάμενοι ἀντὶ νόμου καὶ φύσεως πάντων εἰκότως τῶν μετὰ Θεὸν ἄπταιστον τὴν γνῶσιν παρέλαβον. Αὐτῷ γὰρ πέφυκε συνεκφαίνεσθαι κυρίως ἡ τῶν ὑπ' αὐτοῦ γεγενημένων γνώσις. Ὡς γὰρ τῷ αἰσθητῷ ἡλίῳ ἀνατέλλοντι πάντα καθαρώς συνεκφαίνονται τὰ σώματα, οὕτω καὶ Θεὸς ὁ νοητός τῆς δικαιοσύνης ήλιος ανατέλλων τῷ νῷ, καθώς χωρεῖσθαι ὑπὸ τῆς κτίσεως οἶδεν αὐτὸς, πάντων ἑαυτῷ νοητῶν τε καὶ αἰσθητῶν τοὺς ἀληθεῖς βού λεται συνεκφανίζεσθαι λόγους. Καὶ δηλοῖ τοῦτο τῆς ἐπὶ τοῦ ὄρους μεταμορφώσεως τοῦ Κυρίου ἡ λαμπρὰ τῶν ἐσθημάτων τῷ φωτὶ τοῦ προσώπου αὐτοῦ γενομένη συνένδειξις, τῷ Θεῷ τὴν τῶν μετ' αὐτὸν, ὡς σἶμαι, καὶ περὶ αὐτὸν συνάγουσα γνῶσιν, Οὔτε γὰρ δίχα φωτὸς τῶν αἰσθητῶν ὀφθαλμὸς ἀντι λαμβάνεσθαι (158 6) δύναται, οὔτε νοῦς χωρίς γνώσεως Θεοῦ θεωρίαν δέξασθαι πνευματικήν. Ἐκεῖ τε γὰρ τῇ ὄψει τὸ φῶς τῶν ὁρατῶν τὴν ἀντίληψιν δίδωσι, καὶ ἐνταῦθα τῷ νῷ τὴν γνῶσιν τῶν νοητών ἡ τοῦ Θεοῦ ἐπιστήμη χαρίζεται. θεωρία του τρόπου καθ' δε γέγονε τοῦ Ἀδὰμ ἡ παράβασις. Αμέλει τούτῳ μὴ ἐπερείσας τῷ Θεῷ φωτὶ τὸν τῆς ψυχῆς ὀφθαλμὸν ὁ προπάτωρ Αδάμ τυφλού δίκην εἰκότως ἐν σκότει τῆς ἁγνωσίας ἄμφω τώ χεῖρε τὸν τῆς ὕλης φορυτὸν ἑκουσίως ἀφάσεων μόνη αἰσθήσει ἑαυτὸν ὅλον ἐπικλίνας ἐκδέδωκε, δι' ἧς τοῦ πικροτάτου θηρὸς τὸν φθαρτικὸν τὸν εἰσδεξάμενος οὐδ᾽ αὐτῆς, ὡς ἠβουλήθη, ἀπήλαυσε τῆς αἰσθήσεως, δίχα Θεοῦ, καὶ πρὸ Θεοῦ, καὶ οὐ κατὰ Θεόν, ὡς οὐκ ἔδει, ὅπερ ἀμήχανον ἦν, τὰ τοῦ Θεοῦ ἔχειν ἐπισ τηδεύσας. Τὴν γὰρ σύμβουλον παραδεξαμένην τὸν ὅριν Θεοῦ πλέον παραδεξάμενος αἴσθησιν καὶ τοῦ ἀπηγορευμένου ξύλου, ᾧ καὶ θάνατον συνεῖναι προεδιδάχθη τὸν καρπὸν ὀρέγουσαν, βρώσεως ἀπαρ χὴν ποιησάμενος πρόσφορον τῷ καρπῷ τὴν ζωὴν μετηλλάξατο, ζῶντα τὸν θάνατον ἑαυτῷ κατὰ πάντα τὸν χρόνον τοῦ παρόντος καιροῦ δημιουργήσας. Εἰ γὰρ φθορὰ γενέσεως ὑπάρχει ὁ θάνατος, ἀεὶ δὲ τὸ δι' ἐπιρροής οι τροφών γινόμενον φυσικῶς φθείρεται σῶμα τῇ ροῇ διαπνεόμενον, ἀεὶ ἄρα δι᾽ ὧν εἶναι τὴν ζωὴν ἐπίστευσεν ἀκμάζοντα ἑαυτῷ τε καὶ ἡμῖν τὸν θάνατον ὁ Ἀδὰμ συνετήρησεν. Ὡς εἶχε τῷ θεῷ μᾶλλον ἢ τῇ συνοίκῳ πεισθεὶς τῷ ξύλῳ τῆς ζωῆς διετράφη, οὐκ ἂν τὴν δοθεῖσαν ἀπέθετο ἀθανασίαν (159 α) ἀεὶ συντηρουμένην τῇ μετοχή της ζωής, δεπιρροής
tur et adoptivi alii dignitatem Evangelio prædica tam accipiet, ad exemplar sanctorum et beatorum apostolorum, qui que possidebant omnibus omnino sese spoljarunt solique plane Deo et Verbo adhæse runt, dicentes: Ecce omnia abjecimus teque sumus secuti a, naturae quoque Creatorem ac datorem lega lis auxilii, quemque, Dominum videlicet, tanquam veritatis lucem unicum consecuti loco legis atque naturæ omnium merito quæ post Deum censentur ` certam cognitionem acceperunt. Simul enim cum eo apparet proprie cognitio eorum quæ ab eo facta sunţ. Quemadmodum enim simul cum sole oriente universa clare corpora apparent, ita elium Deus intellectualis justitiæ Sol, ubi primum menti ortus est, prout capi a conditione ipse novit, omnium una secum et intellectualium et sensualium veras rationes vult apparere. Quod significat Domini in monte transfgurati vestium quæ facici ejus splen dore lucebant conjuncta ostensio, cum Dei eorum etiam quæ post eum sunt, ut puto, et circa eum, cognitionem concilians. Neque enim sine luce ocu lus sensualia, neque mens sine cognitione Dei, con templationem spiritualem capere potest. Illic enim visui lux visibilium perceptionem præbet, atque hic menti intellectualium cognitionem Dei scientia. donal. Contemplatio modi quo Adami transgressio facta sit. Nimirum in divinam hanc lucem oculum animæ Adam proavus non figens sane in modum ceci in ignorantiæ tenebris anbabus manibus materiæ purgamentum sponte contrectans soli sensui sese totum inclinavit et tradidit, per quem acerbissinæ bestiæ veneno letali recepto, nec ipsius, ut voluit, sensus fructum habuit, dum extra Deum, et præ Deo, et non secundum Deum, quod deri non potuit, Dei rebus illicite potiri studet. Nam cum sensum,` qui serpentem magis quam Deum in consilium vocavit, recepisset, ac de vetito ligno, cujus etiam fructum mortiſerum esse didicerat, degustavisset e, similem fructui vitam transmutavit, et vivam sibi mortem in omne præsentis vi tempus effecit. Nam si interitus genituræ mors est, semper autem cibo rum amuentia conflatum naturaliter corrumpitur corpus fluxu evaporans, semper igitur: per quæ vitam esse confidit vigentem sibi et nobis mortem Adamus conservavit. Quod si modo Deo magis quam coutubernali obtemperans ligno vitæ se aluisset, immortalitatem sibi largitam non depo suisset, vite communicatione semper nutriendam, siquidem omnis vita proprio et idoneo nutrimento . conservatur. Nutrimentum autem beatæ illius vitæ d Matth. xix, 27. e Gen. ut, 1, passim. cod. Gud., pro more.
col. 1157–1158page 57 of 177
PG 91:1157ἐπειδὴ πᾶσα ζωὴ οἰκεία τε καὶ καταλλήλω πέφυκε συντηρεῖσθαι τροφῇ. Τροφὴ δὲ τῆς μακαρίας ἐκείνης ζωῆς ἐστιν ὁ ἄρτος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς καὶ ζωὴν διδοὺς τῷ κόσμῳ, καθὼς αὐτὸς περὶ ἑαυτοῦ ἐν τοῖς εὐαγγελίοις ὁ ἀψευδῆς ἀπεφήνατο λόγος, ε διατραφῆναι μὴ βουληθεὶς ὁ πρῶτος ἄνθρωπος τῆς μὲν θείας εἰκότως ἀπεγένετο ζωῆς, ἄλλης δὲ θανά του γεννήτορος ἐπελάβετο, καθ᾿ ἣν τὴν μὲν ἄλογον ἑαυτῷ μορφὴν ἐπιθέμενος, τῆς θείας δὲ τὸ ἀμήχανον ἀμαυρώσας κάλλος, βορὰν τῷ θανάτῳ τὴν ἅπασαν φύσιν παρέδωκε. Δι' ἧς ὁ μὲν θάνατος ζῇ δι' ὅλου τοῦ χρονικοῦ τούτου διαστήματος, ἡμᾶς βρῶσιν ποιούμενος, ἡμεῖς δὲ ζῶμεν οὐδέποτε, ἀεὶ διὰ φθοράς ὑπ' αὐτοῦ κατεσθιόμενοι. Οτι ἐκ τῆς ἀστάτου περιφορᾶς τῆς παρούσης ζωῆς ἄλλην εἶναι τὴν ἀληθῆ καὶ θείαν καὶ ὡσαύτως ἔχουσαν ζωὴν ἐπαιδεύθησαν οἱ ἅγιοι. Ης τὸ ἀδρανὲς καὶ ἀλλεπάλληλον σοφῶς κατανοήσαντες οἱ ἅγιοι τὴν ἀνθρώποις προηγουμένως ἐκ Θεοῦ δεδωρημένην ταύτην μὴ εἶναι τὴν ζωήν, ὡς εἰκὸς, ἐπαιδεύθησαν, ἄλλην δὲ θείαν καὶ ὡσαύτως ἔχουσαν, ἣν μάλιστα δεῖν ὑπέλαβον ἑαυτῷ προπόν τως ἀγαθὸν ὄντα τὸν Θεὸν προηγουμένως δημιουργῆσαι, μυστικῶς ἐδιδάχθησαν, πρὸς ἦν διὰ σοφίας κατὰ τὴν χάριν τοῦ Πνεύματος, ὡς ἐφικτὸν ἀνθρώποις τοῖς ὑπὸ θάνατον, τὸ ὄμμα τῆς ψυχῆς ἀνανεύσαντες, καὶ ἐνδιαθέτως τὸν αὐτῆς θεον ὑποδεξάμε και πίθον, ἀποθέσθαι δεῖν ταύτην τὴν παροῦσαν ζωὴν εἰκότως ψήθησαν, εἰ μέλλοιεν καθαρῶς ἐκείνης κατὰ τὸν δέοντα λόγον ἐπιλήψεσθαι. (159 6) Καὶ ἐπειδὴ ζωῆς ἀπόθεσις θανάτου χωρὶς οὐ γίνεται, θάνατον αὐτῆς ἐπενόησαν τὴν ἀποβολὴν τῆς κατὰ σάρκα στοργής, δι' ἧς εἰς τὸν βίον ἡ τοῦ θανάτου γέγονεν εἴσοδος, ἵνα θανάτω θάνατον ἐπινοήσαντες τοῦ ζῆν τῷ θανάτῳ παύσωνται, τὸν τίμιον ἐναντ τίον Κυρίου θάνατον ἀποθανόντες, τὸν ὄντως θα νάτου θάνατον, τὸν τὴν φθορὰν μὲν φθείρειν δυνάμε. νον, τῇ δὲ μακαρίᾳ ζωῇ καὶ ἀφθαρσία παρεχόμενον ἐν τοῖς ἀξίοις εἴσοδον. Τὸ γὰρ πέρας τῆς παρούσης ταύτης ζωῆς οὐδὲ θάνατον οἶμαι δίκαιον ὀνομάζειν, ἀλλὰ θανάτου ἀπαλλαγὴν, καὶ φθορᾶς χωρισμόν, καὶ δουλείας ἐλευθερίαν, καὶ ταραχῆς παύλαν, καὶ πολέμων ἀναίρεσιν, καὶ συγχύσεως πάροδον, καὶ σκότους υποχώρησιν, καὶ πόνων ἄνεσιν, καὶ βομβήσεως ἀσήμου σιγήν, καὶ βράσματος ἠρεμίαν, καὶ αἰσχύνης συγκάλυμμα, καὶ παθῶν ἀποφυγὴν, καὶ ἁμαρτίας ἀφανισμόν, καὶ πάντων, ἵνα συνελὼν εἴπω, τῶν κακῶν περιγραφήν ἅπερ δι᾽ ἑκουσίου νεκρώσεως οἱ ἅγιοι κατορθώσαντες ξένους ἑαυτοὺς τοῦ βίου καὶ παρεπιδήμους παρέστησαν. Κόσμῳ τε γὰρ καὶ σώματι καὶ ταῖς ἐξ αὐτῶν ἐπαναστάσεσι γεν ναίως μαχόμενοι, καὶ τὴν ἐξ ἀμφοῖν κατὰ τὴν τῶν αἰσθήσεων πρὸς τὰ αἰσθητὰ συμπλοκὴν παραγενομένην ἀπάτην ἀποπνίξαντες, ἀδούλωτον ἑαυτοῖ; ἐφύλαξαν τῆς ψυχῆς τὸ ἀξίωμα· μάλα γε εἰκότως, Έννομον κρίναντες εἶναι καὶ δίκαιον τὸ ἧττον άγεσθαι
giens f, quemadmodumn ipse de se ipso in Erange liis verax significavit Sermo, quo ali primus homo cum nollet, divina merito vita excidit, alteram nactus genitoris mortis, secundum quam irrationa bilem sibi formam imponens, divinæ vero inenar rabilem pulchritudinem obscurans, morti escain tradidit totam naturam. Per quam mors vivit per totum hoc temporis spatium, et nos sibi, escam parat, nos vero nunquam vivimus, et semper per interitum ab eo devoramur. panis est de calo descelus vitamque mundo lar Quod ex instabili cursu prasentis vitæ alteram esse veram ac divinam et parem vitam sancti didi cerint. sa Cujus cum sancti futile atque turbatum cogno vissent, vitam hominibus principio datam non, hanc esse nimirum sunt edocti, sed alteram divi nam et parem, quam maxime oportere sibi con venienter Deum, qui bonus est, principio creasse suspicabantur, mystice didicerunt: quo per s picntiam pro gratia Spiritus, quantumn id licet hominibus semel morti subjectis, animæ oculum reflectentes, atque intime divinum ejus suscipien tes desiderium, deponendam hanc esse præsentem vitam merito existimaverunt, si pure illam vel lent, et ut ratio postulat, consequi. Atque cum vitæ depositio sine morte non fit, mortem ejus cen suern at esse abjectionem carnalis amoris, per quem morti factus est in vitam introitus ut morti mor tem machinando vitam morte finirent, honorabilem coram Domino mortem subeuntes, mortem veræ mortis veram, qui interitum quidem perdere posset, sed beatæ simul vitæ et immortalitatis aditum ape rire. Quod enim ultra hanc et præsentem vitam non jure mihi mortem videor appellare, sed potius mortis solutionem, interitus discessum, servitutis liberationem, perturbationis sedationem, bellorum sublationem, confusionis transitum, tenebrarum recessum, laborum remissionem, strepitus confusi silentium, fcrvoris quietem, pudoris velamentum, f Juan. vi, 33. passionum fugar, peccati abolitionem, omnium, ut uno verbo comprehendam, malorum circum scriptionem et exterminationem: quæ quidem per voluntariam mortificationein sancti impetrave runt, seque vitæ bospites atque peregrinos ex hibuerunt. Cum mundo enim et corpore et sedi tionibus inde natis gnariter colluctati, fraudem illam ex ambobus secundum sensuum cum sen sualibus complexum obortam suffocarunt, anima que sibi liberam servarunt auctoritatem ac digni Lalem, ut par erat omnino; quandoquidem con sentaneum essc et justum, potius ut pejus a meliori profligaretur censebant quam ut melius a pejuri
col. 1161–1162page 58 of 177
PG 91:1161Θεωρία εἰς τὸν Μωϋσῆν καὶ τὴν Ἠλίαν. Α΄. Καὶ πρῶτον μὲν τὴν περὶ τοῦ δεῖν πάντως συνεῖναι τῷ λόγῳ καὶ Θεῷ τόν τε πό νομικὴν καὶ τὸν προφητικὸν λόγον διὰ Μωϋσέως καὶ Ἠλίου εὐσεβεστάτην ἐλάμβανον ἔννοιαν, ὡς ἐξ αὐτοῦ καὶ περὶ αὐτοῦ καὶ ὄντας καὶ ἀπαγγέλλοντας, καὶ περὶ αὐτὸν ιδρυμένους. Β. Εἶτα σοφίαν καὶ χρηστότητα συνοῦσαν αὐτῷ διὰ τῶν αὐτῶν ἐπαιδεύοντο, τὴν μὲν ὅτι κατ' αὐτὴν. διαγορευτικός ἐστι τῶν ποιητέων ὁ λόγος, καὶ ἀπο αγορευτικὸς τῶν οὐ ποιητέων, ἧς τύπος ὑπῆρχε Μωϋσης (σοφίας γὰρ τὴν τῆς νομοθεσίας εἶναι πιο στεύομεν χάριν), τὴν δὲ ὅτι κατ' αὐτὴν προτρεπτικὸς ἐστι καὶ ἐπιστρεπτικὸς πρὸς τὴν θείαν ζωήν, τῶν αὐτῆς, ἀπολισθησάντων, ἧς τύπος ὑπῆρχεν Ἠλίας, δι' ἑαυτοῦ ὅλον τὸ προφητικὸν δηλῶν χάρι-, σμα. (161 α) Χρηστότητος γὰρ θείας ίδιον γνώ ρισμα, τῶν πεπλανημένων ή μετὰ φιλανθρωπίας ἐπι στροφή, ἧς κήρυκας τους προφήτας γινώσκομεν. Γ'. Η γνώσιν καὶ παιδείαν, τὴν μὲν ὅτι καλού τε καὶ κακοῦ τῆς εἰδήσεως τοῖς ἀνθρώποις υπάρχει παρ εκτικός. Δέδωκα γάρ, φησί, πρὸ προσώπου σου τὴν ζωὴν καὶ τὸν θάνατον, ἐφ' ᾧ τὴν μὲν ἑλεῖν αἱρεῖσθαι, τὸν δὲ φυγεῖν, καὶ μὴ ὡς καλῷ περιπεσεῖν ἐξ ἀγνοίας τῷ χείρονι, ὅπερ Μωϋσῆς πεπραχος ἀνηγόρευται, προτυπῶν ἐν ἑαυτῷ τῆς ἀληθείας τὰ σύμβολα· τὴν δὲ ὅτι τῶν τοῖς ἐναντίοις ἀνέδην χρω μένων κατὰ τὸν Ἰσραήλ, οὗ παιδευτής Ηλίας ὁ μέ γας ἐγένετο, καὶ μιγνύντων ἀδιακρίτως τὰ ἄμικτα, τῆς ἀδιαφορίας ἐστὶ κολαστικὸς, καὶ τῶν παντελῶς τῷ καλῷ προστεθειμένων τὴν ἄνοιαν καὶ τὴν πώρω σεν εἰς ἔννοιαν ἄγων, ὡς λόγος, καὶ αἴσθησιν Δ΄. Η πρᾶξιν καὶ θεωρίαν, τὴν μὲν ὡς κακίας ἀναιρετικὴν, καὶ κόσμου δι' ἐπιδείξεως ἀρετῶν τοὺς δι' αὐτῆς ἀγομένους παντελῶς κατὰ διάθεσιν τέμνον σαν, ὡς Μωυτῆς τῆς Αἰγύπτου τὸν Ἰσραὴλ, καὶ θείοις νόμοις τοῦ Πνεύματος εὐπειθῶς παιδεύουσαν ἄγεσθαι· τὴν δὲ ὡς ὕλης καὶ εἴδους ἁρπάζουσαν, ὡς τὸν Ἠλίαν τὸ ἐκ πυρὸς ἅρμα, καὶ Θεῷ διὰ γνώ σεως προσάγουσάν τε καὶ συνάπτουσαν ὑπὸ σαρκὸς μηδ' ὁτιοῦν βαρουμένους, διὰ τὴν τοῦ κατ' αὐτὴν νόμου ἀθέτησιν, ἢ ἐπάρσει καθ᾽ ὁτιοῦν ἐπὶ τοῖς κατὰ ορθώμασι φλεγομένους, διὰ τὴν συνημμένην ταῖς ὄντως ἀρεταῖς δρόσον τῆς πτωχείας τοῦ πνεύματος. Ε. Ἢ πάλιν τὰ (161 6) κατὰ τὸν γάμον καὶ τὴν ἀγαμίαν μυστήρια παρὰ τῷ λόγῳ εἶναι μανθάνοντες διὰ Μωϋσέως, τοῦ διὰ γάμον τῆς θείας ἐραστοῦ γε νέσθαι δόξης μὴ κωλυθέντος, καὶ διὰ Ἡλίου, τοῦ παντελῶς γαμικής συναφείας καθαρού διαμείναντος, οἷα τοῦ Λόγου καὶ Θεοῦ τοὺς λόγῳ ταῦτα ἰθύνοντας, κατὰ τοὺς θειωδῶς περὶ αὐτῶν κειμένους νόμους, ἑαυτῷ μυστικῶς εἰσποιεῖσθαι, κηρύττοντος. Ϛ'. Η ζωῆς καὶ θανάτου διὰ τῶν αὐτῶν κύριον πιστῶς ὄντα τὸν Λόγον πληροφορούμενοι. αἴσθησις
Contemplatio in Moysen et Eliam. I. “Atque primum quidem de eo quod Sermoni . ac Deo ratio tam legalis quam prophetica deberet adesso per Moysen atque Eliam piissimam ceperunt notionem, ut quæ, ex eo et de eo tam exsisterent quam denuntiarent, et circa eum collocata essent. II. Deinde sapientiam atque clementiam ei adesse per eosdem discebant, alteram quia per hanc eo rum quæ facienda imperativa est ratio, et prohi biliva eorum quæ non sunt facienda, cujus imago Moyses erat (nam sapientiæ esse legislationis gra tiam credimus), alteram vero invitare atque ad hortari ad divinam vitam eos qui ea exciderint, cujus imago erat Elias, propheticam omne per se G h Deut. xxx, 19. ¡ IV Reg. 11, 41. significans gratiam. Clementis enim divinæ pro prium insigne est adhortatio quæ ft cum huma nitate et indulgentia, cujus præcones prophetas πavimus. III. Vel cognitionem et eruditionem, alteram qui dem quod boni ac mali scientiam hominibus præ stat: Dedi enim, inquit, coram facie tua vitam et mortem h, alteram ad eligendum, alteram ad devi tandum, et ne ex ignorantia pro bono pejori se quis induat, id quod Moyses fecisse renuntiatus est, ve ritatis symbola in se præformans; alteram vero quod corum in Israel, cujus præceptor magnus Elias erat, qui palam et impudenter contrariorum usum seque bantur separandaque indifferenter confundebant. coercet indiferentiam, et quod eorum qui malo prorsus se addixerunt amentiam et duritiem ad sapientiam, ut ratio, et sensuun deducit. IV. Vel actionem et contemplationem, alterama quod malitiam tollit et virtutibus propositis eos qui illa agantur secundum affectum prorsus a mundo resecat, ut Moyses Israelem ab Ægypto, divinisque præceptis in Spiritus obsequio vivere instituit; alteram vero ut að materia atque forma abripientem, quemadmodum currus ignitus Eliam', perque cognitionem Deo adducentem et copulan tem carne hihil gravatos propter reprobatam is tius legem, aut ulla de recte factis superbia fla grantes, propter rorem spiritus indigentiæ, veris virtutibus conjunctum. V. Vel rursus matrimonii et cælibatus mysteria comitari Sermonem edocti per Moysen sunt, quem matrimonium non prohibuit quominus in amorem divinæ gloriæ veniret, et per Eliam, qui omni prorsus matrimoniali nexu semper abstinuit quippe Sermo ac Deus eos qui ratione hæc diri gunt secundum leges de eis rebus divinitus statutas, mystice sibi adoptari annuntiat. VI. Vel vitæ et mortis Dominum revera esse Sermonem per cadem persuasionem tulerunt. & habet apographum. • Manus antiqua correxit in cod. Gud.
col. 1163–1164page 59 of 177
PG 91:1163πιν, Ζ. Η καὶ τὸ πάντας τὴν τῷ Θεῷ καὶ μηδένα παντελῶς παρ' αὐτῷ νεκρὸν εἶναι διὰ τῶν αὐτῶν μανθάνοντες, πλὴν τοῦ ἑαυτὸν τῇ ἁμαρτία νεκρώσαντος, καὶ τῇ ἑκουσίῳ πρὸς τὰ πάθη ῥοπῇ τοῦ Δό γου ἑαυτὸν ἀποκόψαντος. Η΄. Η πάλιν πρὸς τὸν Λόγον ὡς ἀλήθειαν ὄντα κατ' ἀναφορὰν εἶναί τε καὶ ὑπάρχειν τοὺς τύπους τῶν μυστηρίων, καὶ εἰς αὐτὸν συνάγεσθαι, τῆς τε νομικής καὶ τῆς προφητικῆς πραγματείας ὡς ἀρχὴν καὶ τέ λος, ἐφωταγωγοῦντο, Θ'. Η τὰ μετὰ Θεὸν πάντα καὶ ἐκ Θεοῦ γεγονότα, τουτέστι τὴν φύσιν τῶν ὄντων καὶ τὸν χρόνον, παρὰ τῷ Θεῷ ὄντα συνεκφαίνεσθαι ἀληθῶς φαινομένῳ, κατὰ τὸ ἐφικτόν, ὡς αἰτίῳ καὶ ποιητῇ. ἂν τοῦ μὲν χρόνου τύπος ἂν εἴη Μωϋσῆς, οὐ μόνον ὡς χρόνου καὶ τοῦ κατ' αὐτὸν ἀριθμοῦ διδάσκαλος (οὗτος γὰρ πρῶτος τὸν κατὰ τὴν γένεσιν τοῦ κόσμου χρόνον ἠρίθμησε), καὶ ὡς χρονικῆς γενόμενος λατρείας καθώ ηγητής, ἀλλὰ καὶ ὡς μὴ συνεισερχόμενος οι εκεί νοις σωματικῶς εἰς τὴν κατάπαυσιν ὧν πρὸ τῆς θείας καθηγήσατο εύαγγελίας· τοιοῦτον γὰρ καὶ ὁ χρόνος; οὐ φθάνων ἢ συνερχόμενος κατὰ τὴν κίνησιν ἐκείνοις οὓς πρὸς τὴν θείαν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος ζωὴν πέφυκε παραπέμπειν. Ἰησοῦν γὰρ ἔχει τὸν παντὸς ὄντα καὶ χρόνου καὶ αἰῶνος διάδοχον καν εἰ ἄλλως οἱ λόγοι τοῦ χρόνου ἐν τῷ Θεῷ διαμένωσιν, ὡς δηλοῖ μυστικῶς ἡ τοῦ ἐν ἐρήμῳ δοθέντος νόμου διὰ Μωϋσέως τοῖς τὴν γῆν λαβοῦσι τῆς κατασχέσεω; συνείσοδος. Αἰὼν γὰρ ἐστιν ὁ χρόνος, όταν στῇ τῆς κινήσεως, καὶ χρόνος ἐστὶν ὁ αἰών, όταν μετρῆται κινήσει φερόμενος, ὡς εἶναι τὸν μὲν αἰῶνα, ἵνα ὡς ἐν ὄρῳ περιλαβὼν εἴπω, χρόνον εστερημένον κινή σεως, τὸν δὲ χρόνον αἰῶνα κινήσει μετρούμενον. Της δὲ φύσεως Ηλίας, οὐ μόνον ὡς τοὺς καθ᾿ ἑαυτὸν ἀλωσή τους φυλάξας λόγους, καὶ τὸ ἐπ' αὐτοῖς κατὰ γνώμην φρόνημα τροπῆς τῆς ἐκ πάθους ἐλεύθερον, ἀλλὰ καὶ ὡς ἐν κρίσει παιδεύων, οἷόν τις φυσικές νόμος, τους παρὰ φύσιν τῇ φύσει χρωμένους. Τοιοῦ τον γὰρ καὶ ἡ φύσις, τοὺς αὐτὴν παραφθείρειν ἐπιχειροῦντας τοσοῦτον κολάζουσα, ὅσον τοῦ παρὰ φύσιν ζῆν ἐπιτηδεύουσι, τῷ μὴ ὅλην αὐτῆς φυσικῶς ἔτι κεκτῆσθαι τῆς φύσεως τὴν δύναμιν, μειωθέντας ήδη τῆς κατ' αὐτὴν ἀρτιότητος καὶ διὰ τοῦτο κολαζομένους, ὡς ἑαυτοῖς ἀβούλως τε καὶ ἀφρόνως διὰ τῆς πρὸς τὸ μὴ ὂν νεύσεως τοῦ εἶναι παρεχομένους τὴν έλλειψιν. 1. Ἴσως δὲ καὶ τὴν νοητὴν καὶ τὴν αἰσθητὴν κτί σιν ἔχεσθαι τοῦ Δημιουργοῦ Λόγου τις εἰπὼν διὰ Μωϋσέως καὶ Ἠλίου, τῆς ἀληθείας οὐ διαμαρτάνει. τῶν τῆς μὲν αἰσθητῆς Μωϋσῆς λόγον ἐπ έχει, ὡς ὑπὸ γένεσιν καὶ φθορὰν γενόμενος, καθὼς ἡ περὶ αὐτοῦ ἱστορία δηλοί, τήν γένεσιν καὶ τὸν θά να τον αὐτοῦ καταγγέλλουσα. Τοιοῦτον γὰρ καὶ αἱ σθητὴ κτίσις, ἀρχὴν ἐγνωσμένην γενέσεως έχουσα συνερχόμενος
VII. Vel etiam omnes Deo vivere, nec quemquam. omnino apud eum mortuum esse per eadem di dicerunt, præter eum qui peccato se ipse morti auctorasset, seque voluntaria ad passiones et vitia proclivitate a Verbo abscidisset. VIII. Vel etiam ad Sermonem, ut qui veritas est i, referri et esse mysteriorum imagines, et in eum cogi et redire tam legalis quam prophetici operis tanquam in principium et Guem eruditi sunt. IX. Vel quæ post Deum sunt omnia et ex Deo procreata, hoc est rerum naturam et tempus, una cum Deo, ut causa et factore, apparere exsistentia, qui ipse, quoad fieri ejus potest, vere apparet. Quorum quidem temporis imago Moyses vidcatur esse, non solum ut temporis ac numerandi secun dum hoc doctor (hic enim primus tempora a con dito mundo numeravit), et temporalis cultus de ductor, sed etiam quod non una cum illis in carnalem requiem introivit de quibus ante ad ventum divini Evangelii narravit; ejusmodi enim etiam tempus est, neque antevertens neque con veniens motu illis quos ad divinam futuri ævi × vitam transmittit. Jesum enim qui universi tam temporis est quam æternitatis, habet successo rem; quanquam alias temporis rationes in Deo permanent, quemadmodum lex a Moyse in deserto data * una cum eis qui terram possessionis cepe runt ingressa mystice manifestat. Eternitas enim tempus est postquam motum stitit, et tempus est eternitas, quando mensura distinguitur motu agi Lata, adeo ut aeternitas, ut definite loquar, tempus motu privatum, tempus vero æternitas motu men surata. Naturæ autem Elias videatur imago esse, non solum quod inviolatas sibi custodivit rationes et voluntatis consiliique prudentiam in illis, ab omni passionis vicissitudine liberam, sed etiam quod in judicio, quemadmodum naturalis aliquα lex, castigat eos qui natura præter naturam utun tur. Tale enim etiam natura, quæ se ipsam cor rumpere conantes eatenus castigat, quatenus in naturali vivendi generi operam dant, eo quod non plenam ipsius naturæ facultatem naturaliter am plus exercere eos sinit, imminutos jam integritate et per hoc castigatos, quippe qui sibi ipsis incon sulto et imprudenter add quod non est inclinando exsistentiæ defectum præstant. X. Intellectualem vero quoque ac sensualem conditionem opificis Sermonis si quis per Moysen et Eliam contineri dixerit, is fortasse a vero non aberrabit. Ex quibus sensualis Moyses rationem te net, ut generationi ac interitui subjectus, quem admodum historia ejus narrat, generationem ac mortem ejus commemorans. Tale enim sensualis quoque conditio, cujus initium generationis no 1 Joan. 6. * Deut. 1, 5. a m. pr. habet cod. Gud.
col. 1165–1166page 60 of 177
PG 91:1165καὶ διαφθορᾶς ὡρισμένον τέλος ἐλπίζουσα. Τῆς δὲ ἡ νοητῆς Ἠλίας, ὡς οὔτε γένεσιν αὐτοῦ τῆς περὶ αὐτοῦ μηνυούσης Ιστορίας, κἂν εἰ γεγέννηται, οὔτε μὴν τὴν διὰ θανάτου φθορὰν ἐλπίζεσθαι ὁριζομένης, καν ε! τεθνήξεται. Τοιοῦτον γὰρ καὶ ἡ νοητὴ κτίσις, οὔτε ἀρχὴν γενέσεως ἀνθρώποις κατάδηλον ἔχουσα, κἂν εἰ γεγένηται καὶ ἦρκται καὶ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παρῆκται, οὔτε τέλος τοῦ εἶναι διὰ φθορᾶς ὡρισμένον ἐκδέχεται. Τὸ γὰρ ἀνώλεθρον φυσικῶς ἔχει λαβοῦσα παρὰ Θεοῦ, τοῦ οὕτως αὐτὴν δημιουργήσει θελήσαντος. Αλλη συνεκτικὴ θεωρία εἰς τὴν μεταμόρφωσιν. Εἰ δὲ τῷ μὴ περιεργότερος τοῦ δέοντος εἶναι δοκῶ, καὶ ἕτερον μέγα τε καὶ θεῖον, ὡς οἶμαι, ἐκ τῆς θείας μεταμορφώσεως μυστήριον ἡμῖν ἀναφαίνεται, καὶ τῶν εἰρημένων λαμπρότερον. Οίμαι γὰρ τοὺς καθόλου δύο τῆς θεολογίας τρόπους μυστικῶς ὑφηγεῖσθαι τὰ ἐπὶ τοῦ ὄρους κατὰ τὴν μεταμόρφωσιν θεοπρεπῆ δραματουργήματα, τόν τε προηγούμενόν φημι καὶ ἁπλοῦν καὶ ἀναίτιον, καὶ διὰ μόνης καὶ παντελοῦς ἀποφάσεως τὸ θεῖον ὡς ἀληθῶς καταφάσκοντα, καὶ τὴν ὑπεροχὴν αὐτοῦ δι' ἀφασίας δεόντως σεμνύνοντα, καὶ τὴν ἑπόμενον τούτῳ καὶ σύνθετον, διὰ καταρά σεως μεγαλοπρεπῶς ἐκ τῶν (163 «) αἰτιατῶν ὑπογράφοντα· οἷς, κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνθρώπους εἰδέ ναι, ἡ περὶ Θεοῦ τε καὶ τῶν θείων ἐπαιωρουμένη γνῶσις διὰ τῶν προσφυῶν ἡμῖν συμβόλων πρὸς ἀμ φωτέρους ἡμᾶς ἄγει τοὺς τρόπους, δι᾿ εὐσεβοῦς τῶν ὄντων κατανοήσεως ἀμφοτέρων ἡμῖν ἐφιστῶσα τοὺς λόγους, καὶ τοῦ μὲν προτέρου πᾶν τὸ ὑπὲρ αἴσθησιν σύμβολον εἶναι διδάσκουσα, τοῦ δὲ δευτέρου τὰ κατ' αἴσθησιν αθροιστικὰ εἶναι παιδεύουσα μεγα λουργήματα. Ἐκ γὰρ τῶν ὑπὲρ αἴσθησιν συμβόλων τὴν ὑπὲρ λόγον καὶ νοῦν ἀλήθειαν εἶναι μόνον πιστεύομεν, περὶ τοῦ τί καὶ πῶς καὶ ὁποίαν εἶναι καὶ ποῦ καὶ πότε μηδ' ὅλως τολμῶντες σκοπεῖν ἢ ἐννοεῖν ἀνεχόμενοι, τῆς ἐγχειρήσεως τὸ ἀσεβες παραιτούμενοι· ἐκ δὲ τῶν κατ' αἴσθησιν, ὡς ἡμῖν ἐστι δυνατόν, κατ' ἔννοιαν μόνον ἰσχνῶς τῆς περὶ Θεοῦ γνώσεως τὰς εἰκασίας λαμβάνοντες πάντα αὐτὸν εἶναί φαμεν ὅσα ἐκ τῶν αὐτοῦ ποιημάτων ὡς αἴτιον εγνωρίσαμεν. Οτι καὶ ἑαυτοῦ τύπος ὁ Κύριος γέγονε κατὰ τὴν ἑαυτοῦ διὰ σαρκὸς οἰκονομίαν. Σκοπήσωμεν δὲ εἰ μὴ καλῶς ἑκάστῳ τῶν εἰρη μένων τρόπων κατὰ τὴν θείαν ἐκείνην τοῦ Κυρίου μεταμόρφωσιν καὶ σοφῶς ἐνυπάρχει τὸ σύμβολον. Εἴδει γὰρ αὐτὸν καθ᾿ ἡμᾶς ἀτρέπτως κτισθῆναι δι' ἄμετρον φιλανθρωπίαν καταδεξάμενον ἑαυτοῦ γενέ σθαι τύπον καὶ σύμβολον, καὶ παραδεῖξαι ἐξ ἑαυτοῦ συμβολικῶς ἑαυτὸν, καὶ δι' ἑαυτοῦ φαινομένου πρὸς ἑαυτὸν ἀφανῶς πάντη κρυπτόμενον χειραγωγήσαι τὴν ἅπασαν κτίσιν καὶ τῆς ἀφανοῦς καὶ πάντων Επέκεινα κρυφομύστου καὶ ὑπ᾽ οὐδενὸς τῶν ὄντων οὐδενὶ τὸ σύνολον τρόπῳ νοηθῆναι ἡ λεχθῆναι δυνα
tum est, et quæ interitus definitam consommatio. nem sperat. Intellectualis contra Elias, cujus nee nativitatem prodithistoria, etiamsi generatus fuerit. nec utique mortis eum sibi sperare interitum de fnit, etiamsi mortem subierit. Tale enim intel lectualis quoque conditio, quæ non initium nativi tatis hominibus manifestum habet, etiamsi facta fuerit et initium cèperit, et de nihilo in exsistem tiam pervenerit, nec finem exsistentiæ per inter ¡¡um definitum exspectat. Dee enim, qui eam ita creasse volebat, hoc accepit, ut naturaliter exitio careret. Compendiaria alia in transformationem contemplatio. Si cui autem necessario non operosior videbor, etiam aliud magnum et divinum, ut puto, ex di vina transformatione mysterium nobis revelatur, iisque quæ jam dixi luculentius. Arbitror per transformationis spectacula illa Deo convenienter ac digne in monte edita divinæ Christi naturæ duos myslice enarrari generales modos, primum dico, et simplicem et causa carentem, solsque ac plena negatione divinum revera afirmantem, ac fasti gium ejus per stuporem, cui oratio non suppetit ut par est, celebrantem, et alterum, qui hanc sequitur, compositum atque per afirmationem magnifice ex causatis probantem: quibus, quatenus hominibus id nosse licebit suspensa de Deo deque divinis rebus cognitio per Symbola nobis idonea ad utrumque modum nos deducit, dum per religiosam rerum considerationem amborum rationes nobis sistit, prioris quidem symbolum quodcunque sensum ex cedat esse dorens, alteriøs collectiva esse quae ad sensum pertineant opera magnifica. Ex symbolis enim quæ sensum excedunt veritatem rationem et intellectum superantem solum modo censeri´ existi mamus, et quid et quomodo et qualis ea sit, et ubi et quando nequaquam inquirere conantes aut mente percipere sustinentes, quandoquidem periculi fa ciendi impietatem devitamus: ex sensualibus au tem, quantum id nobis licet, cogitata solummodc . subtiliter capientes res divinas cognoscendi conje cturas Deum esse statuimus quæcunque ex creatu Dris ipsius cognoverimus. Quod etiam ipsius imago Dominus fuerit secundum suam per carnem dispensationem. Consideremus autem annon suum quisque quos dixi modorum secundum divinam illam Domini transformationem bene atque sapienter suuin tuea tur symbolum. Specie enim eum humanæ simili, sed non mutata ipsius natura, conditum esse pro pter infinitam suam in genus humanum clementiam sui ipsius symbolum atque imaginem fieri non recusantem, atque ex se ipso se ipsum symbolice demonstrare, perque suam apparentiam ad sese, qui in obscuritate ubique latet, omnem condi tionem deducere, obscuræque et omnium longe
col. 1167–1168page 61 of 177
PG 91:1167μένης ἀπειρίας τὰς ἐκφανεῖς διὰ σαρκὸς θεουργίας ἀνθρώποις παρέχειν φιλανθρώπως μηνύ ματα. θεωρία τοῦ ἀστράψαντος, προσώπου του Κυρίου Τὸ τοίνυν φῶς τοῦ προσώπου τοῦ Κυρίου τὸ νική σαν τῆς ἀνθρωπίνης μακαρίας ἀποστόλοις τῆς κατ' ἀπόφασιν μυστικῆς θεολογίας, καθ' δ ἡ μακαρία καὶ ἁγία θεότης κατ᾽ οὐσίαν ἐστὶν ὑπεράῤῥητος καὶ υπεράγνωστος καὶ πάσης ἀπειρίας ἀπειράκις ἐξ. ᾑρημένη, οὐδ' ίχνος ὅλως καταλήψεως κἂν ψιλὸν τοῖς μετ' αὐτὴν καταλείψασα, οὐδὲ τὴν τας κἂν πόσες ἡ αὐτὴ καὶ μονάς ἐστι καὶ τριὰς ἔννοιαν ἐφιεῖσά τινι τῶν ὄντων, ἐπειδὴ μηδὲ χωρεῖσθαι κτίσει τὸ ἄκτι στον πέφυκε, μηδὲ περινοεῖσθαι τοῖς πεπερασμένες τὸ ἄπειρον. Θεωρία εἰς τὰ φανὰ τοῦ Κυρίου ἐνδύματα. Τὸν δὲ καταφατικόν τρόπον εἰς τε τὸν κατ' ἐνέρ γειαν πρόνοιάν τε καὶ κρίσιν διαιρούμενον· τὸν μὲν κατ' ἐνέργειαν, τὸν ἐκ καλλονῆς " καὶ μεγέθους τῶν κτισμάτων τὴν περὶ τοῦ δημιουργὸν εἶναι τῶν ὅλων τὸν Θεὸν εἰσηγούμενον δήλωσιν, διὰ τῶν λαμπρών ἐσθημάτων τοῦ Κυρίου δηλοῦσθαι, απερ εἰς τὰ φαινόμενα κτίσματα προεκλαβὼν ὁ λόγος ἀπέδειξεν. θεωρία άλλη εἰς τὸν Μωυσῆν. Τὸν δὲ κατὰ πρόνοιαν τρόπον διὰ τοῦ Μωϋσέως σημαίνεσθαι, ὡς πλάνης φιλανθρώπως εξαιρουμένην τοὺς κακές συνειλημμένους, καὶ τοὺς τρόπους σοφῶς τοῖς ἀνθρώποις διαποικίλλουσαν τῆς πρὸς τὰ θεῖα καὶ ἄὅλα καὶ ἀσώματα ἀπὸ τῶν ὑλικῶν καὶ φθαρ τῶν καὶ σωματικῶν ἐκδημίας, καὶ τοῖς θείοις νό μοις ἐπιστημόνως ερείδουσα. (164 α) θεωρία ἄλλη εἰς τὸν Ἡλίαν. Τὸν δὲ τῆς κρίσεως τρόπον διὰ τοῦ Ἠλίου 18 μηνύεσθαι, ὡς λόγῳ τε καὶ ἔργῳ τοὺς μὲν κατ' ἀξίαν τιμωρουμένης, τοὺς δὲ περιεπούσης διὰ τοῦ κατὰ τὴν ὑποκειμένην ύλην τε καὶ ποιότητα της ἀρετῆς ἢ τῆς κακίας ἑκάστῳ προσφόρως αὐτὴν ἁρμόζεσθαι. Ταῦτα γὰρ πάντα τὰ προθεωρηθέντα κατὰ τὸν παρόντα τῆς ἁγίας Γραφῆς τύπον Μωϋσῆς τε καὶ Ἠλίας, ὡς ἐνῆν μάλιστα τοὺς τὰ θεῖα τυπικῶς δι᾿ ἑαυτῶν ὑπογράφοντας πράγματα, ἐν τοῖς καθ' ἑαυτὸν ἑκάτερος χρόνοις καθ' ἱστορίαν εἰργάσαντο, ἐμφερῶς ἔχοντα πρὸς τὰ εἰρημένα κατὰ τὸν τῆς θεωρίας τρόπον. Θεωρία περὶ τῆς πρὸς τὸν Κύριον κατὰ τὴν μεταμόρφωσιν διαλέξεως Μωυσέως καὶ Ηλίου. Ἐκ δὲ τοῦ συλλαλεῖν αὐτοὺς τῷ Κυρίῳ, καὶ τὴν σε καλονῆς Ηλιού
difficillimo mysterio obvolute et quæ ab ullo, quotquot hac vita fruimur, haudquaquam intelligi et edici possit, infinitatis luculenta per incarna tionem hominibus præstare indicia. Contemplatio fulgentis Domini faciei. Splendor igitur faciei Domini 1 vincens huma namn beatitudinem apostolis negativæ est mysticæ Christi Dei naturæ, qua beata atque sancta di vinitas secundum essentiam plusquam inenarra bilis et plusquam incognita et omni infinitate infinite superior ne vestigium quidem ullum vel tenue comprehensionis iis quæ post se habet; re linquit, nec quomodo vel aliquatenus cadem unio sit et trinitas, intelligendum ulli eorum qui sunt concessit; quandoquidem a creatura id quod non creatum est capi nequit, neque cogitatione com prebendi a Gnitis infinitum. Contemplatio in luminosas Domini vestes. Affirmativum autem modum in activam provi dentiam et judicium distinctum suspicor: primum quidem, hoc est activum, qui ex pulchritudine et magnitudine creaturarum Deum universitatis esse artificem colligi jubet, per splendidas Domini vestes manifestari, quas Sermo in creaturas visui apparentes productas ostendit. Contemplatio alia in Moysen. Providentiæ antem modum per Moysen signifi cari, ut quæ cementer errore eximit pravitate correptos, atque modos profectionis ad divina et immaterialia et incorporalia a materialibus et cor ruptibilibus et corporalibus hominibus sapienter distinguit, divinisque legibus prudenter fulcit. qua Contemplatio alia in Eliam. Judicii vero modum per Eliam significari, n tam verbo quam facto alios secundum meritum punit, alios prosequitur, ita ut secundum subjectam ma seriam et qualitatem vel virtutis vel pravitatis pro merito uniuscujusque attribuatur. Hæc enim omnia que adhuc quærebamus de presente sacrae Scri pturæ loco Moyses atque Elias, id quod iis maxime licuit qui res divinas typice per suas ipsorum res adumbrabant, suis uterque quibus vixit tempori bus, ut narratur, egerunt, et cum illis conveniunt quæ pro contemplationis modo exposuimus. Contemplatio de Moysis et Eliæ in transfiguratione cum Domino colloquio. Ex colloquio autem eorum cum Domino et quod 1 Matth. xvi, 2. habet cod. Gud. cod. Gud. Nec semel ita.
col. 1169–1170page 62 of 177
PG 91:1169ἔξοδον λέγειν ἦν ἔμελλε πληροῦν ἐν Ἱερουσαλήμ, οὐ μόνον τὴν ἐπ' αὐτῷ διὰ νόμου καὶ προφητῶν προκεκηρυγμένην τῶν μυστηρίων ἔκβασιν ἐδιδάσκοντο, ἀλλ᾽ ἴσως καὶ τὸ μὴ ληπτὸν εἶναι μηδενὶ καθόλου τῶν ὄντων τὸ πέρας τῆς ἀῤῥήτου περὶ τὸ πᾶν βουλῆς τοῦ Θεοῦ καὶ τῶν ἐπ' αὐτῇ θείων οἰκονομιῶν, πλὴν τῆς μεγάλης αὐτοῦ προνοίας καὶ κρί σεως, δι' ὧν εἰς τὸ μόνῳ τῷ Θεῷ προεγνωσμένον τέλος τὸ πᾶν αὐτάκτως επείγεται, ὅπερ πάντες μὲν ὁμοίως ἡγνόησαν κατὰ τὸ τί ποτε εἶναι καὶ πῶς καὶ ποῖον καὶ πότε, μόνοι δὲ ἀληθῶς μόνον ἐπέγνωσαν ἔσεσθαι οἱ τὴν ψυχὴν ἀρεταῖς ἐκκαθάραντες ἅγιοι, καὶ πρὸς τὰ θεῖα τὴν ῥοπὴν αὐτῆς ὅλην τὴν νοεράν ὁλικῶς μετεγκλίναντες, αὐτῆς, ὡς εἰπεῖν, τῆς καθ όλου τῶν ὁρατῶν φύσεως, δι' ὧν συνίστασθαι πέφυκε τρόπων, τὸ τέλος τῆς παρούσης αὐτῆς ευκοσμίας, μονονουχί διαῤῥήδην βοώτης, ἀκού σαντες. θεωρία φυσικὴ περὶ τοῦ τέλος ἐξ ἀνάγκης ἔχειν τὸν κόσμον. Περιαθρήσαντες γὰρ, ὡς ἐνῆν μάλιστα, ἐπιστημόνως τὸν παρόντα κόσμον, καὶ τῶν ἐν αὐτῷ ποικίλως ἀλλήλοις συνηρμοσμένων σωμάτων, τὸν συνεπτυγμένον κατ᾽ ἔννοιαν σοφῶς ἐξαπλώσαντες λόγον εὗρον τὰ μὲν αὐτῶν αἰσθητὰ καὶ ἀντιληπτικὰ καὶ καθολικά, πάντα δὲ πᾶσι περιεχόμενά τε καὶ περιτρεπόμενα τῇ ἐπαλλαγῇ τῆς περὶ ἕκαστον ποιᾶς ιδιότητος. Τοῖς μὲν γὰρ αἰσθητοῖς περιέχεται κατὰ φύσιν τὰ αἰσθητικὰ, τὰ δὲ αἰσθητὰ τοῖς αἰσθητικοῖς κατ' αἴσθησιν, ὡς ἀντιληπτά. Καὶ πάλιν τὰ μὲν καθόλου τοῖς μερι κοῖς κατὰ ἀλλοίωσιν, τὰ δὲ μερικὰ τοῖς καθόλου κατὰ ἀνάλυσιν περιτρεπόμενα φθείρεται. Καὶ τῶν μὲν διὰ τῆς τῶν ἄλλων γενέσεως ή φθορὰ ἐπιγίνεται. Τῶν γὰρ καθόλου ἡ πρὸς ἄλληλα σύνοδος τῶν μερικών ποιουμένη την γένεσιν ἀλλήλων τῇ ἀλλοιώσει ἐστὶ φθορά, καὶ τῶν αὖ μερικῶν ἡ κατὰ διάλυσιν τῆς συνδέσεως πρὸς τὰ καθόλου ἀνάλυσις τὴν φθορὰν ἐπεισάγουσα τῶν καθόλου ἐστὶ διαμονὴ καὶ γένεσις. Καὶ ταύτην εἶναι μαθόντες τοῦ αἰσθητοῦ κόσμου τὴν σύστασιν, τὴν εἰς ἄλληλα τῶν ἐν αὐτῷ σωμάτων ἐξ ὧν καὶ ἐν οἷς ὑφίστηκε (165 α ) δι' ἀλλήλων φθο ρὰν καὶ ἀλλοίωσιν, ἀκολούθως διὰ τῆς κατὰ φύσιν ἀστάτου καὶ ἀλλοιωτῆς καὶ ἄλλοτε ἄλλως φερομένης τε καὶ περιτρεπομένης καθόλου τῶν ἐξ ὧν συνέστηκε σωμάτων ιδιότητος τὴν ἐξ ἀνάγκης καθ' εἱρμὸν γενη σομένην αὐτοῦ συντέλειαν ἐπαιδεύθησαν οὐκ εἶναι δυνατόν, οὔτε μὴν λογικῆς συνέσεως άΐδιον· φάναι τὸ μὴ ὡσαύτως ἔχον ἀεὶ, δίχα τροπῆς καὶ τῆς οἷασοῦν ἀλλοιώσεως, ἀλλὰ μυρίοις σκεδαννύμενον τρόποις καὶ περιτρεπόμενον, ὀρθῶς λογισάμενοι. θεωρία σύντομος περὶ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, καὶ τί τὸ χάσμα ἐστὶ τὸ μεταξὺ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, καὶ τί ο Λάζαρος καὶ ὁ κόλπος τοῦ πατριάρχου. Εντεῦθεν τῶν ἐρωμένων ὑπεράνω γενόμενοι
Ginem indixerunt quem Hierosolymis completurzg esset, non solum de mysteriorum in eo, quem lex ac prophetæ prædicaverant, exitu erudiebantur, sed fortasse etiam de eo quod nulli omnino in tota rerum natura divinæ arcanæ circa universum Dei voluntatis et divinorum ejus dispensationum Ginis comprehendere posset, præler magnam ejus providentiam et judicium, quibus in finem soli Deo præcognitum omnia ordinate procedunt, quem finem quid sit tandem et quomodo et qualis et quando æque iguoraverunt omnes, solique vere duntaxat hunc futurum esse cognoverunt sancti mentes virtutibus purgati, quique libramentum intellectuale mentis totum et plene ad divina de elinaverunt, ab ipsa, ut ita dicam, universali vi sibilium natura per eosdem, quibus constiterit, modos præsentis ejus ordinis finem, tantum non diserte et clara voce prædicante, accipientes. Contemplatio naturalis de necessitate finis mundi. Perlustrato eniin summa, quæ suppetebat peritia, hoc præsente mundo, corporibusque in eo varie sibi junctorum, complicatam mente scite expli carunt rationem, et iuvenerunt partem quidem eorum sensibilia esse et comprehensibilia et uni versalia, omnia vero omnibus coerceri atque con verti vicissitudine proprietatis qualiscunque singula circumdantis. Sensibilibus enim coercentur natu raliter quæ sentiunt, sensibilia vero sensu aliter iis quæ sentiunt, ut comprehensihilia. Atque rur sus universalia particularibus secundum immuta tionein, particularia contra universalibus secundum dissolutionem conversa corrumpuntur. Atque parti quidem per aliorum generationem interitus accidit. Universalium enim mutua inter se congregatio, dum particularium elicit generationen, singulo rum inter sese immutatione interitus est, et iterum particularium nexu sublato in universalia facta resolutio, dum interitum introducit, universalium est perennitas ac generatio. Auque hanc mundi sensibilis constitutionem, cum mutuum esse nos sent corporum, de quibus et in quibus consistat per se ipsa interitum immutationemque, conse quenter ex instabili secundum naturam et immu tata quæ huc illuc fertur convertiturque generali corporum quibus constat proprietate, de nexu ac serie ejus necessario consumnationem evenire posse nullam edocebantur, recte aestimantes nec rationaliter utique posse intelligi quomodo æter num ´dici queat quod et semper sibi non constet, nec vicissitudine et qualicunque immutatione carcat, sed infinito modorum numero dissipetur et convertatur. a Contemplatio brevis de futuro ævo, el quid interhict inter Deum atque hominem, et quis sit Lazarus et sinus patriarchæ. Hinc visibilia magnifice supergressi finem uni
col. 1171–1172page 63 of 177
PG 91:1171η μεγαλοφυῶς τοῦ πάντως ἐσομένου τῶν ὅλων και άνθρωπον περιγράφοντας, καὶ πλούτιρ καὶ ὑγεία εστοχάσαντο πέρατος, ἐν ᾧ τι τῶν ὄντων οὐκέτι φέρον ἐστὶ καὶ φερόμενον, οὐδέ τις οὐδενὸς τὸ σύν ολον κίνησις παγιότητος ἀῤῥήτου, τὴν τῶν φερομένων τα καὶ κινουμένων φοράν τε ορισμένης καὶ κίνησιν. Πρὸς 8 γενέσθαι κατὰ νοῦν ἐπιθυμήσαντες, ἔτι την ὑπὸ φθορὰν περικείμενοι σάρκα. ἐμφρόνως τὸ μεταξύ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων χάσμα διέβησαν, σαρκὸς καὶ κόσμου κατὰ τὴν σχέσιν εκουσίως ἀπογενόμενα. Χάσμα γὰρ ὡς ἀληθῶς φοβερόν τε καὶ μέγα μεταξύ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων ἐστὶν ἢ πρὸς τὸ σῶμα καὶ τὸν κόσμον τοῦτον στοργὴ καὶ διάθεσις. "Ον γενναίως την στέρησιν χαίρων στέρξας ὁ Λάζαρος (ὡς δηλοί ή τε νόσος καὶ ἡ πενία, ἡ μὲν τὴν πρὸς τὸν κόσμον, ἡ δὲ τὴν πρὸς τὸ σῶμα ποιουμένη αὐτῷ ἀλλοτρίωσιν) τὴν ἐν κόλποις ᾿Αβραάμ κατηξιώθη λαβείν ἀνάπαυσιν, τὸν τούτοις προστετηκότα πλούσιον έξω ἀφεὶς τῆς ἀνέσεως, μηδὲν ἄλλο τῆς διὰ σαρκὸς ώφε ληθέντα ζωής, πλὴν τοῦ ἐπ' αὐτῇ ἀπεράντως κολά ζεσθαι, ὡς οὔτε τὴν παροῦσαν ζωὴν ἔχοντα, ἣν που θήσας μόνην ἡσπάζετο, ἀκράτητον φύσει κατὰ τὴν βεῦσιν υπάρχουσαν, οὔτε τῆς μελλούσης μεταλαχείν δυνάμενον, πρὸς ἦν ἀργὸς παντάπασι διέμεινε καὶ ἀνέραστος, μόνοις ἐκείνοις συμφύεσθαι τοῖς αὐτὴν ὁλοσχερῶς ἀγαπήσασι πεφυκυίας, καὶ τοῦ πρὸς αὐτὴν εἶνεκα πόθου πάντα τὰ ἀλγεινὰ προθύμως μεθ᾿ ἡδονῆς ὑπομείνασι. Κόλπους & Αβραάμ ἀκούοντας τὸν ἐκ σπέρματος Αβραὰμ τὸν κατά σάρκα ἡμῖν ἐπιφανέντα νοήσομεν Θεὸν; τὸν ὄντως πάντων χορηγικὸν καὶ πᾶσι τοῖς ἀξίοις τῆς χάριτος ἀναλόγως τῇ κατ᾿ ἀρετὴν ἑκάστου ποιότητί τε καὶ ποσότητι, οἷόν τινας διαφόρους νομάς ἀμερώς ἑαυτὸν ἐπιμερίζοντα καὶ τοῖς μετέχουσιν οὐδ᾽ ὅπως οὖν συνδιατεμνόμενον, διὰ τὴν κατὰ φύσιν άτμητον οντότητα τῆς ἑνότητος, κἄμπαλιν διὰ τὴν διάφορον ἀξίαν τῶν μετεχόντων ταῖς μετοχαίς παραδόξως. καθ᾿ ἔνωσιν ἄῤῥητον ἀφοριστικῶς ἐπιφαινόμενον 1 (οἶδεν ὁ λόγος), πρὸς ἄν οὐδεὶς διαβήναι δυνήσεται θρύψει χαίρων σαρκὸς, καὶ τῆς αὐτοῦ μακαρίας δόξης τῇ τοῦ κόσμου ἀπάτη πλέον ἡδόμενος, οὐδὲ στήσεται μετὰ τοῦ τὸν κόσμον νικήσαντος ὁ τῷ κόσμῳ ήττηθεὶς καὶ ἐπ᾿ αὐτῷ κακῶς εἰδὼς ἀγαλλόμενος. Οὐκ εἶναι γὰρ ἄξιον ἔκριναν ἡ θείᾳ δικαιοσύνη τοὺς τῇ ζωῇ ταύτῃ τὰ κατὰ τὸν Η γόμες σώματος καὶ τοῖς ἄλλοις ἀξιώμασιν άδρυνομένους, καὶ τοῦτο μόνον μακάριον κρίνοντας, τὰ δὲ τῆς ψυχῆς ἀγαθὰ παρ' οὐδὲν τιθεμένους, τῶν θείων καὶ αἰωνίων μεταλαχεῖν ἀγαθῶν, ὧν οὐδ' όλως εφρόν. τισαν, διὰ τὴν πολλὴν περὶ τὰ ὑλικὰ σπουδήν, ἀγνοήσαντας. ὅσον πλούτου καὶ ὑγείας και ἄλλων προσκαίρων ἀγαθῶν αἱ ἀρεταὶ ὑπερέχουσα. θεωρία περὶ ἀρετῶν. Μόναι γὰρ καὶ σὺν τοῖς ἄλλοις αἱ ἀρεταὶ μακάρων ποιοῦσι τὸν ἄνθρωπον. Μετὰ μὲν τῶν ἄλλων, κατά
verse rerum nature, qui omnino futurus est, speculati sunt, in quo nihil rerum jam ferat aut feratur, nec rei ullius omnino motio stabilitatis ineffabilis ejus quæ rerum quæ feruntur quæque ferunt impetum et motum definit. Quo pervenisse mente dum hac adhuc interibili carne induti cu piunt, hiatum inter Deum atque hominem inter jectum vivi transierunt, carne et mundo secundum relationem sponte exuti. Hiatus enim revera terri bile et ingens inter Deum et hominem interbiat corporis ac mundi hujus amor atque affectus, quo rum privationem Lazarus fortiter et cum gaudio omplexus (quemadmodum significat morbus et pau pertas, altera eum a mundo, alter a corpore alie nans) in sinu Abrahami requiem accipere meruit, et divitem, qui totus in illis inhasisset, extra re frigerationem reliquit m, neque alium carnalis vile fructum habentem præter quod ejus ipsius causa æterna pœna afficitur, neque præsente vita fruentem, quam solam desiderabat et adamabat, cam tamen retineri ea naturaliter propter fluxum haud queat, neque futuræ compotem, cujus sem per studio et amore ex toto vacaverat, quæ solos ces complectatur qui penitus eam diligant et pro desiderio ejus quosvis dolores lubenter et cum voluptate perferant. Sinus autem Abrahami qui cuntur intelligimus Deum qui de Abrahami se mine carnaliter nobis apparuit, verum omnium præbitorem omnibus gratia dignis pro qualitate et quantitate cujusque virtutis, velut diversa quædam donativa, sed individuum sese distribuentem, et tamen ita ut cum eis qui participant nequaquam simul dissecetur, propter unitatis naturaliter inse parabilem exsistentialitatem, et, rursus, propter disparem eorum quibus communicatur dignitatem in communicando sese mirifice secundum ineſſa bilem quamdam adunationem separatim apparen⚫ tem (novit ratio): ad quem nemo penetrare po lerit qui carnis voluptate gaudet, ac mundi magis fraude quam beata ipsius gloria delectatur, nec stabit cum mundi victore a mundo devictus et male prudens eo exsulans. Neque enim fas esse statuit divina justitia, ut qui hac vita rem frumanam me duntur et opulentia ac valetudine corporis et aliis muneribus insolescunt, inque his solis beatitudi nem collocant, contra animæ bona nihili æstimant, divinis atque æternis potirentur bonis, quorum ram habuerint plane nullam, ob nimiam mater riakum studium, immemores quantum divitiæ et valetudo reliquaque temporalia bona virtutibus caperentur. Contemplatio de virtutibus, Boly enim, etiamsi alia comitantur, virtu ges beatum reddunt hominem: waa cum aliis, ℗ Ļuc. xvi, 23. cod. Gud.
col. 1173–1174page 64 of 177
PG 91:1173πλάτος, ὥς τις ἔφη τῶν τὰ θεῖα σοφῶν, μόναι δὲ καὶ καθ' ἑαυτὰς, κατὰ περιγραφήν. Τῶν γὰρ ὄντων τὰ μὲν κατὰ περιγραφὴν νοεῖται, ὡς δίπηχυ, τὰ δὲ κατὰ πλάτος, ως σωρός. Σωροῦ γὰρ κἂν δύο μεδίμνους ἀφέλῃς, τὸ λειπόμενον μένει σωρός· καὶ τῆς δὲ κατὰ πλάτος μακαριότητος ἂν ἀφέλῃς τὰ τοῦ σώματος καὶ τῶν ἐκτὸς ἀγαθά, καταλίπης δὲ μοναστάς ἀρετὰς, μένει καὶ οὕτως ἀνελλιπὲς τὸ μακά ριον. Αὐτάρκης γὰρ καὶ καθ' ἑαυτὴν τῷ ἔχοντι πρὸς εὐδαιμονίαν ἡ ἀρετή. Πᾶς οὖν κακὸς ἄθλιος, κἂν πάντα συλλήβδην ἔχῃ τὰ λεγόμενα τῆς γῆς ἀγαθὰ, τῶν ἀρετῶν ἐστερημένος· καὶ πᾶς ἀγαθὸς μακά ριος, κἂν πάντων εστέρηται τῶν ἐπὶ γῆς ἀγαθῶν, ἔχων τῆς ἀρετῆς τὴν λαμπρότητα, μεθ' ἧς Λάζαρος τὴν ἐν κόλποις ᾽Αβραὰμ ἀνάπαυσιν ἔχων ἀγάλο λεται. Αλλη θεωρία εἰς τὸ, «Ἐὰν σταυρωθῇς οι ὡς ληστής» Κἂν αὖθις λῃστής ἐστιν εὐγνώμων ὁ καταξιωθεὶς (106 4) συσταυρωθῆναι Χριστῷ διὰ τῆς παντελοῦς καὶ ὁλοκλήρου τῶν παθῶν ἐκκρούσεως 0, καὶ δεξιῶς αὐτῷ συσταυρούμενος, τουτέστι μετά λόγου καὶ γνώσεως πᾶσαν διεξιὼν ἀρετὴν, καὶ ἀπρόσκοπον πᾶσιν ἀνθρώποις τὸν βίον διατηρῶν, καὶ μηδεμίαν ἔχων τὸ παράπαν τῆς τοῦ λόγου πραότητος ἀπᾴδουσαν δι' αὐστηρότητα κίνησιν, ἀγνώμων δὲ λῃστής ἐστιν ὁ δόξης ἕνεκεν ἢ λημμά των αδροτέρων τοῖς φαινομένοις τρόποις υπούλως τὸν κατ' ἀρετὴν βίον ὑποκρινόμενος, καὶ ἕνα καὶ μόνον πρὸς τοὺς ἔξω τὸν κόλακα λόγον ἀντὶ πάσης ἀρετῆς τε καὶ γνώσεως μετερχόμενος, πρὸς δὲ τοὺς συνήθεις σχολιός τις τὴν γνώμην τῶν παντάπασιν ὢν καὶ δυσάντητος, ὃν δεῖ μάλα γε τὴν ὁδὸν τοῦ Θεοῦ βλασφημοῦντα μετὰ συνέσεως επιστομίζειν. Ἴσως γὰρ παύσεται τοῦ διαβάλλειν διὰ τῆς οἰκείας ἀναστροφῆς τὸν λόγον, τῇ παραινέσει σε τοῦ ἐπισ πλήσσοντος, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ σταυροῦ πέπονθεν ὁ τὴν βλασφημίαν ἀδεῶς προσενέγκας λῃστής. Τὸ γὰρ μὴ ἀντιφθέγξασθαι τῷ ἐπιπλήξαντι σημεῖον ἔχει τῆς τοῦ ῥηθέντος ἀποδοχῆς λόγου τὴν σιωπήν. Καθ' ἥντινα γοῦν τῶν εἰρημένων τῷ Χριστῷ συσταυρούμεθα, σπουδάσωμεν, ὡς ἐσμεν ἐνταῦθα, τὸν συσταυρούμενον ἡμῖν θἱλεώσασθαι Λόγον, καὶ τὴν ἀψευδῆ δέξασθαι τα κατά συνείδησιν καθαρθείσαν τῶν πλησ- " σόντων αὐτὴν νοημάτων τῆς ἀναπαύσεως ἐπαγγελίαν, εἴπερ ἡ σήμερον τὴν ἐνεστῶσαν τούτου τοῦ αἰῶνος ἡμέραν ἐνδείκνυται (Σήμερον γάρ, φησίν, ἔσῃ μετ' ἐμοῦ ἐν τῷ (167 α) παραδείσῳ), ἡ δὲ αὔριον τὴν τοῦ μέλλοντος, καθ᾽ ἣν οὐδεμίαν μὲν ἄφεσιν ἁμαρτημάτων εκδέχεσθαι χρή, μόνην δὲ τῆς ἑκάστῳ πρεπούσης κατ᾿ ἀξίαν ἀμοιβῆς τῶν βεβιωμένων ἀντίδοσιν. συσταυρωθῇς, τῇ γὰρ παραινέσει. γὰρ παραινέσει. ν δόξασθαι σεως
secundum latitudinem, ut aliquis in rebus divinis sapiens dicebat, solæ vero per semetipsas, secun dum circumscriptionem. Rerum enim pars secun dum circumscriptionem noscitur, ut bicubitale, pars vero secundum latitudinem, uti acervus. Acervi enim etiamsi duos modios demis, tamen relinqui tur acervus; et si illius secundum latitudinem beatitudinis demptis corporalibus atque externis bonis solas virtutes reliquas feceris, beatitudo ni hilominus illibata perseverat. Sufficit enim vel per semetipsam ad beatitudinem virtus. Omnis igitur malus miser, etiamsi cuncta terræ quæ dicuntur, bona habeat, cum virtutum sit expers: et omnis bonus beatus, etiamsi omnibus privetur terrenis bonis, cum sit virtutis splendore ornatus, quocum Lazarus in sinu Abrahami requie gaudet. Alia contemplatio in illud: «Si crucifigaris ut latro.» Atque si rursus latro, qui una cum Christo crucem pati meruit, æquus et probus est affectio nibus plene atque perfecte expulsis, et ad dexte ram ejus cruci affixus, hoc est cum ratione et cognitione omnem virtutem percurrens, et vitam cunctis hominibus inoffensam et innocuam servans, omnisque omnino ab rationis mansuetudine absont propter duritiem motus expers, iniquus contra latro est qui vitam virtutibus colere modis spe ciosis famæ aut spissiorum emolumentorum gratia subdole simulat, unum et solum apud externos adulatorem sermonem pro omni virtute atque co gnitione meditans, erga familiares contra versutus animo præ; cæteris atque occursu difficilis, qui cum Dei viam graviter blasphemet, perite reprimi debet ac refrenari. Fortasse enim desinet con versatione sua obtrectare Sermoni a castigatora admonitus, ut evenit in cruce latroni illi qui blas phemiam impudenter intulerat. Quod enim ea stiganti nihil respondit, hoc silentio sermonem 2 30 comprobatum signifcavit. Quacunque igitur hujus contemplationis ratione cum Christo cruci affi gimur, demus operam, ut sumus ibi, ut sermonema una cum nobis in crucem datum placemus nobis, ac fidam recipiamus pura conscientia castigantium cogitationum ipsam requiei et refrigerii amwn » Luc. xxшI, tiationem; siquidem hodierna dies presentem bujus sæculi diem significat (Hodie enim, inquit, mecum in paradiso eris»), crastina autem Tuturi sæculi, qua nullam peccatorum remissionem ex spectare debes, verum selam pro uniuscujusque vitæ merito retributionem condignam. Repone ut exstat etiam infra fol. 248 b. "Ita rescripsi. Cod. Gud. enim habet ixpw * Apographum liabet Delevi illud quod non dubito quin accreverit ex ve cabulo cod. Gud. Gregorii Naz. Or. in S. Pascha, cap. 24, tom. 1 p. 864, ed. Bened.
col. 1175–1176page 65 of 177
PG 91:1175"Αλλη θεωρία πρὸς τοὺς ἀποροῦντας περὶ τοῦ ῥητοῦ τοῦ ἐν τῷ λόγῳ τῶν Ἐγκαινίων του λέγοντος, «Υψηλής υψηλοτέρα, καὶ θαυμασίας θαυμασιωτέρα» Καὶ αὖθις τὴν μὲν πρώτην Κυριακὴν τῆς μελ λούσης φυσικῆς ἀναστάσεως καὶ ἀφθαρσίας εἶναι σύμβολον, τὴν δὲ δευτέραν τῆς κατὰ χάριν μελλούσης θεώσεως φέρειν εἰκόνα. Εἰ τοίνυν τῆς μὲν καθαρευούσης κακῶν ἔξεως ἡ τῶν ἀγαθῶν ἀπόλαυσίς ἐστι τιμιωτέρα, τῆς δὲ κατ' ἀρετὴν ὑγιοῦς προαιρέσεως ἡ ἕξις τῆς κατὰ τὴν ἀληθῆ γνώσιν τελειότητος, καὶ τῆς φυσικῆς ἀφθαρσίας ἡ ἐν χάριτι πρὸς τὸν Θεὸν κατὰ τὴν θέωσιν μεταποίησις, ὧν ἡ μὲν πρώτη Κυ ριακὴ φέρει τύπον, ἡ δὲ δευτέρα τυγχάνει σύμβολον, εἰκότως ὑψηλῆς ὑψηλοτέραν ἀγόμενος πνεύματι τὴν καινὴν ὁ διδάσκαλος ἔφη Κυριακήν. θεωρία φυσική, δι' ἧς τὸν Θεὸν ἐκ τῶν κτισμάτων οἱ ἅγιοι ἐδιδάσκοντο. Οὕτω μὲν οὖν τὴν κτίσιν κατανοήσαντες οἱ ἅγιοι, καὶ τὴν εὐκοσμίαν αὐτῆς καὶ τὴν ἀναλογίαν καὶ τὴν χρείαν, ἣν ἕκαστον παρέχεται τῷ παντί, καὶ ὡς τέλεια πάντα σοφῶς τε καὶ προνοητικῶς καθ' δν δεδημιούργηνται λόγον δεδημιουργημένα, καὶ ὡς οὐχ οἷόν τε ἄλλως γε καλῶς ἔχειν τὰ γενόμενα παρ' δ νῦν ἔχει, προσθήκης. ἡ ἀφαιρέσεως πρὸς τὸ καλῶς ἄλλως ἔχειν μὴ δεόμενα (167 6) τὸν Δημιουργόν ἐκ τῶν αὐτοῦ ποιημάτων ἐδιδάχθησαν· οὕτω δὲ τὴν διαμονήν, τήν τε τάξιν καὶ τὴν θέσιν τῶν γεγονότων, καὶ τὴν διεξαγωγήν, καθ᾿ ἣν πάντα κατὰ τὸ οἰκεῖον ἔχαστα εἶδος ἕστηκεν ἀσύγχυτα καὶ παντὸς ἐλεύθερα φυρμού, τήν τε τῶν ἄστρων φορὰν κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον γινομένην, μηδὲν μηδέποτε διαλλάττουσαν, καὶ τὸν κύκλον τοῦ ἐνιαυτοῦ κατὰ τὴν τῶν αὐτῶν ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ εἰς τὸν αὐτὸν τόπον ἀποκατάστασιν εὐτάκτως γινόμενον, τῶν τε νυχτῶν καὶ τῶν ἡμερῶν τὴν κατ' Ἔτος ισότητα, παρά μέρος εκατέρας αύξαν νομένης τε καὶ μειουμένης, οὔτε πλείονι οὔτε ἐλάτ τον μέτρῳ τῆς αὐξήσεως αὐταῖς ἢ τῆς μειώσεως ἐπιγινομένης, προνοητὴν ἠπίστασαν εἶναι τῶν ὄντων, ἦν καὶ Θεὸν καὶ Δημιουργό τῶν ὅλων ἐπ έγνωσαν, θεωρία φυσικὴ περὶ τοῦ ἀρχὴν ἔχειν τὸν κόσμον καὶ γένεσιν, καὶ πᾶν ἄλλο μετὰ Θεόν. Τίς γὰρ τὸ κάλλος καὶ τὸ μέγεθος τῶν τοῦ Θεοῦ κτισμάτων θεώμενος οὐκ εὐθὺς αὐτὸν γενεσιουργόν ἐννοήσει, ὡς ἀρχὴν καὶ αἰτίαν τῶν ὄντων καὶ Ποιητήν, καὶ πρὸς αὐτὸν μόνον ἀναδραμείται τῇ διανοίᾳ, ταῦτα ἀφεὶς κάτω, ὅτι μηδὲ πέφυκε της διανοίας χωρεῖν τὴν ὅλην διάβασιν, λαβεῖν ποθῶν ἀμέσως ὂν διὰ μέσων τῶν ἔργων ἐγνώρισε, καὶ τὴν περὶ τοῦ ἄναρχον εἶναι τὸν κόσμον ἑαυτοῦ πλάνην
Ala contemplatio ad eos qui ambigual de dicto in a sermone de dedicatione cjus qui dixit: «Sublimi sublimior, et admirabili admirabilior. Ac rursus primam Dominicam naturalis resur rectionis futurae et sempiternitatis esse symbolum, secundam vero imaginem ferre deificationis quæ de gratia nobis obtinget. Quod si babitu malorum puro ac libero benorum fruitio, et voluntate sana et virtute imperata praestat labitus perfectionis secundum veram cognitionem, si naturali etiam perpetuitate prastat in gratia ad Deum transferri et regenerari per deificationem, quorum prima Dominica fert imaginem, altera vero est symbo lum, merito sublimi sublimiorem spiritu actus magister novam dixit Dominicam. Contemplatio naturalis, per quam Deum ex rebus conditis sancti didicerunt. et Partim igitur sic conditionem intuentes sancti et ordinem ejus ac proportionem et operam quam singula quæque præstant universo, et quam per fecta secundum suam quæque sint rationem sa pienter ac providenter constituta, quodque non aliter bene se habere quæ sunt fucla possint quam quomodo jam sunt, quippe quæ neque additamento ullo aut subtractione quo meliore fruantur statu indigent, mundi artificem ex operibus ejus didi cerunt: partim vero perennitatem intuentes, et ordinem ac positionem rerum quæ facta sunt institutum, quo omnia secundum suam quodque speciem stant inconfusa omnique conturbatione libera, steilarumque motum semper modo proce.. dentem, neque unquam nihil non differentem, et orbem anni secundum eorumdem temporum ex codem loco in eundem locum restitutionem pulchro ordine sese complentem, et noctium atque dierum per annum æquabilitatem, dum utraque augetur vicissim et minuitur nullo aut majori aut minori modulo incrementi aut immi nutionis cis obtinente, prospectorem esse rerum omnium intellexerunt, eumdemque et Deum et .Conditorem universitatis agnoverunt, Contemplatio naturalis de eo quod mundus initium habeat ac finem, et reliquum quodcunque Deo po sterius est. Quis enim cum rerum a Deo conditarum puł chritudinem et magnitudinem intuetur, eum noo statim auctorem generationis esse videbit, qua principium et causam rerum atque Conditorem, ad eumque solum intellectu recurret, his omissis Inferioribus, cumque intellectu penitus transire ac penetrare nequeat et tamen immediate compre hendero eum desideret quem per opera media (!) Greg, Naz. Or, in novam Domin. cap. 5, tom. I, pag. 838, cd. Bened.
col. 1177–1178page 66 of 177
PG 91:1177ἑτοίμως ἀπώσεται, λογιζόμενος ἀληθῶς ὅτι πᾶν κινούμενον πάντως καὶ ἤρξατο τῆς κινήσεως. Πᾶσα δὲ κίνησις οὐκ ἄναρχος, ἐπειδὴ οὐδὲ ἀναίτιος. Αρχὴν γὰρ ἔχει τὸ κινοῦν, καὶ αἰτίαν ἔχει τὸ καλοῦν τε καὶ ἕλκον " πρὸς ὁ καὶ κινεῖται τέλος. Εἰ δὲ πάσης κινήσεως παντὸς κινουμένου τὸ κινοῦν ἐστιν ἀρχὴ, καὶ τέλος ἡ πρὸς ἦν φέρεται τὸ κινούμενον αἰτία (οὐδὲν γὰρ ἀναιτίως κινεῖται ), οὐδὲν δὲ τῶν ὄντων ἀκίνητον, εἰ μὴ τὸ πρώτως κινοῦν (τὸ γὰρ πρώτως κινοῦν πάντως ἀκίνητον, ὅτι καὶ ἄναρχον ), οὐδὲν ἄρα τῶν ὄντων ἐστὶν ἄναρ χον, ὅτι μὴ καὶ ἀκίνητον. Πάντα γὰρ κινεῖται τὰ οπωσοῦν ὄντα, δίχα τῆς μόνης καὶ ἀκινήτου καὶ ὑπὲρ πάντα αἰτίας, τὰ μὲν νοερά τε καὶ λογικά, γνωστικῶς τε καὶ ἐπιστημονικῶς, ὅτι μὴ αὐτογνώσις ἢ αὐτοεπιστήμη ἐστίν. Οὔτε γὰρ οὐσία αὐτῶν ἡ γνῶσις αὐτῶν ἐστι καὶ ἡ ἐπιστήμη, ἀλλ᾽ ἕξεις τῇ αὐτῶν οὐσίᾳ ἐπιθεωρούμεναι, ἐκ τῆς κατὰ νοῦν καὶ λόγον (τὰς συστατικὰς αὐτῶν λέγω δυνάμεις) ὀρθῆς, κρίσεως ἐπιγενόμεναι. θεωρία περὶ συστολῆς καὶ διαστολῆς οὐσίας, ποιότητός τε καὶ ποσότητος, καθ' ἣν ἄναρχοι εἶναι οὐ δύνανται. Ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ ἁπλῶς λεγομένη ουσία οὐ μόνον ἡ τῶν ἐν γενέσει καὶ φθορά κατά γένεσιν κινεῖται καὶ φθοράν, ἀλλὰ καὶ ἡ τῶν ὄντων ἁπάντων καὶ κεκίνηται καὶ κινεῖται τῷ κατὰ διαστολὴν καὶ συστολὴν λόγῳ τε καὶ τρόπῳ. Κινείται γὰρ ἀπὸ τοῦ γενι χωτάτου γένους διὰ τῶν γενικωτέρων γενῶν εἰς τὰ εἴδη δι᾽ ὧν καὶ εἰς ἃ διαιρεῖσθαι πέφυκε, προϊούσα μέχρι τῶν εἰδικωτάτων εἰδῶν οἷς περατούται ἡ κατ' αὐτὴν διαστολή, τὸ εἶναι αὐτῆς πρὸς τὰ κάτω περι γράφουσα, καὶ συνάγεται πάλιν ἀπὸ τῶν εἰδικωτάτων εἰδῶν διὰ τῶν γενικωτέρων ἀναποδίζουσα μέχρι τοῦ γενικωτάτου γένους, ᾧ περατοῦται ἡ κατ' αὐτὴν συστολή, πρὸς τὸ ἄνω τὸ εἶναι αὐτῆς ὁρίζουσα, καὶ λοιπὸν διχόθεν περιγραφομένη, ἄνωθέν τε λέγω καὶ κάτωθεν, ἀρχὴν καὶ τέλος ἔχουσα δείκνυται, τὴν τῆς ἀπειρίας οὐδ᾽ ὅλως ἐπιδέξασθαι δυναμένη λόγον. Ωσαύτως δὲ καὶ ἡ ποσότης, οὐ μόνον ἡ τῶν ἐν γενέσει καὶ φθορᾷ παντὶ τρόπῳ ᾧ πέφυκε θεωρεῖσθαι κατ' αὔξησιν κινεῖται καὶ μείωσιν, ἀλλὰ καὶ ἡ πᾶσα καὶ πάντων τῷ κατ' ἄνεσιν καὶ ἐπίτασιν λόγῳ κινουμένη καὶ ταῖς κατὰ μέρος διαφοραῖς κατὰ διαστολὴν εἰδοποιουμένη περιγράφεται, τὸ ἄπειρον 1.1 χεῖσθαι οὐκ ἔχουσα, καὶ συνάγεται πάλιν ἀναποδίζουσα, τὸ κατ᾿ αὐτὰς, ἀλλ' οὐ τὸ συμφυὲς εἶδος ἀπολύουσα. Ομοίως δὲ καὶ ἡ ποιότης, οὐ μόνον ἡ τῶν ἐν γενέσει καὶ φθορᾷ κινείται κατ' ἀλλοίωσιν, ἀλλὰ καὶ ἡ πάσα καὶ πάντων, τῷ τρεπτῷ τε καὶ σκεδαστῷ τῆς κατ' αὐτὴν διαφορᾶς κινουμένη, δια στολὴν καὶ συστολὴν ἐπιδέχεται. Οὐδεὶς δὲ τὸ πεφυ έλκει ἐπ' ἄρον άπειρον.
agnoverit, etiam errorem suum quo mundum prin cipio carere statuit lubenter abjiciet, quodcunque moveatur jure recogitans, omnino moveri etiam ccepisse. Nullus vero motus sine principio, siqui dem nec sine causa. Principium etenim habet id quod movet, atque causam id quod evocat et ad finem quo movetur attrahit. Jam si cujuscunque quod movetur motionis omnis principium illud est quod movet, et fuis causa ad quam fertur res mota (nihil enim sine causa movetur), nihil porro in rebus non movetur præter unum illud quod primitus movet (nam quod primitus movet ideo caret motu quod etiam principio caret), nihil ergo in rebus sine principio est, propterea quod etiam sine motu. Moventur enim quæcunque utcunque sunt, excepta una eaque immobili et omnia supe rante causa, tam intellectualia quam rationalia, tain cognitione quam scientia, quia nec sui ipsius cognitio nec sui ipsius scientia exstat. Elenim cognitio eorum et scientia non essentia est corum sed habitus qui in essentia eorum animadvertuntur, ex intellectuali et rationali (potestates dico quæ ut consistant ipsæ efficiunt) recto judicio accedentes., Contemplatio de contracione et dilatatione cssentia, qualitatis et quantitatis, secundum quam sine prin cipio esse non possunt. Verum et ipsa quæ simpliciter dicitur essentia non modo eorum quæ generationi sunt et interitui obnoxia secundum generationem movetur et inte ritum, sed etiam omnium quæ sunt et mota est et movetur, contractionis, et dilatationis ratione ac modo. Movetur enim ab generalissimo genere per generaliora genera in species per quas et in quas dividitur, progrediens usque ad spècialissimas species quibus terminatur dilatatio, naturam ejus ad inferiora definiens: item contrahitur rursus a specialissimis speciebus per generaliores reνο cata usque ad generalissimum genus, quo contra ctió terminatur, naturam ejus ad superius defl niens et deinceps utrinque circumscripta, de superiori, inquam, et de inferiori, sic principium atque finem habere demonstratur, infinitatis ra tionis haudquaquam capax. Pariter vero etiam quantitas non solum eorum quæ generationi sunt atque interitui objecta omni quo conspicitur modo secundum incrementum motatur et decrementum, sed etiam universa et universorum remissionis et intentionis ratione mota et vicissitudinis differen tiis secundum dilatationem 'specificata circum scribitur, inque infinitum efundi nequit, sed con trahitur rursus revocata, dum illarum quidem species, at non innatam speciem dimittit. Pariter vero etiam qualitas, non solum corum quæ na scuntur et intereunt motantur secundum immu tationein, sed etiam omnis et omniuni, suæ diffo » cod. Gud. 1.3 cod. Gud. Sed in marg. eadem manus correxit
col. 1179–1180page 67 of 177
PG 91:1179γείᾳ εἴποι ἂν εὐφρονῶν ἀκίνητον εἶναι παντάπασιν. Εἰ δὲ μὴ ἀκίνητον, οὐδὲ ἄναρχον· εἰ δὲ μὴ ἄναρχον, οὐδὲ ἀγένητον δηλονότι, ἀλλ᾿ ὥσπερ οἶδεν ηργμένον κινήσεως τὸ κινούμενον, οὕτως καὶ τῆς πρὸς τὸ εἶναι γενέσεως ἦρχθαι τὸ γεγενημένον ἐπίσταται, καὶ ἐκ τοῦ μόνου καὶ ἑνὸς ἀγενήτου τε καὶ ἀκινήτου τὸ εἶναί τε καὶ τὸ κινεῖσθαι λαβόν. Τὸ δὲ κατὰ τὴν τοῦ εἶναι γένεσιν ἠργμένον οὐδαμῶς ἄναρχον εἶναι δύναται. κὸς σκεδάννυσθαί τε καὶ συνάγεσθαι λόγῳ ἢ έντρο Απόδειξις τοῦ, Πᾶν ὁτιοῦν ἄνευ Θεοῦ πάντως ἐν τόπῳ, καὶ διὰ τοῦτο ἐξ ἀνάγκης καὶ ἐν χρόνῳ, καὶ ὅτι τὸ ἐν τόπῳ πάντως κατὰ χρόνον. καὶ ἦρκται τοῦ εἶναι. Ἵνα δὲ ἰάσω λέγειν ὅτι καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι τῶν ὄντων, τὸ πῶς εἶναι ἔχον, ἀλλ᾽ οὐχ ἁπλῶς, ὅπερ ἐστὶ πρῶτον εἶδος περιγραφῆς, ἰσχυρόν τε καὶ μέγα πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ ἦρχθαι κατ' οὐσίαν καὶ γένεσιν τὰ ὄντα, τίς ἀγνοεῖ ὅτι παντὸς τοῦ ὁπωσοῦν ὄντος, πλὴν τοῦ θείου καὶ μόνου, τοῦ καὶ ὑπὲρ αὐτὸ τὸ εἶναι κυρίως ὑπάρχοντος, προεπινοεῖται τὸ ποῦ, πάντη τε καὶ πάντως ἐξ ἀνάγκης συνεπινοεῖται τὸ πότε; Οὐ γὰρ τοῦ ποτὲ διωρισμένον κατὰ στέρησιν δυνατόν ἐστιν ἐπινοῆσαι τὸ ποὺ τῶν γὰρ ἅμα ταὐτά ἐστιν, ἐπειδὴ καὶ τῶν οὐκ ἄνευ τυγχάνουσιν) * δὲ ὁ τοῦ ποῦ τὸ ποτέ, ᾧ συνεπινοεῖσθαι πέφυκεν, οὐδαμῶς διώρισται κατὰ στέρησιν. Ὑπὸ τὸ ποῦ δὲ πάντα, ὡς ἐν τόπῳ ὄντα, δείκνυται. Οὐ γὰρ ὑπὲρ τὸ πᾶν αὐτὸ τὸ πᾶν τοῦ παντὸς γ τοῦτο γάρ πως καὶ ἄλογον καὶ ἀδύνατον αὐτὸ τὸ πᾶν ὑπὲρ τὸ ἑαυτοῦ πᾶν εἶναι θεσπίζειν), ἀλλ' ὑφ' ἑαυτοῦ ἐν ἑαυτῷ τὴν περιγραφὴν ἔχον, μετὰ τὴν πάντα περιγράφουσαν τοῦ παναιτίου ἄπειρον δύναμιν, αὐτὸ τὸ πέρας ἑαυ τοῦ τὸ ἐξώτερον. Ὅπερ καὶ τόπος ἐστὶ τοῦ παντός, καθὼς καὶ ὁρίζονταί τινες τὸν τόπον λέγοντες, Τόπος ἐστὶν ἡ ἔξω τοῦ παντὸς περιφέρεια, ἢ ἡ ἔξω τοῦ παντὸς θέσις, ἢ τὸ πέρας τοῦ περιέχοντος ἐν ᾧ περι έχεται τὸ περιεχόμενον. Καὶ ὑπὸ τὸ ποτέ, ὡς ἐν χρόνῳ πάντως ὄντα, συναποδειχθήσεται, ἐπειδὴ μὴ ἁπλῶς, ἀλλὰ πῶς τὸ εἶναι ἔχουσι, πάντα όσα μετὰ Θεὸν τὸ εἶναι ἔχει. Καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἄναρχα. Πάν γὰρ ὅπερ καθ᾽ ὁτιοῦν τὸν τοῦ πῶς ἐπιδέχεται λόγον, κἂν εἰ ἔστιν, ἀλλ᾽ οὐκ ἦν. Ὅθεν τὸ θεῖον εἶναι λέγοντες οὐ τὸ πῶς εἶναι λέγομεν (100 6 )· καὶ διὰ τοῦτο καὶ τὸ ο Ἔστι» καὶ τὸ ο 'Ην, ἁπλῶς καὶ ἀορίστως καὶ ἀπολελυμένως ἐπ᾿ αὐτοῦ λέγομεν. Ανεπίδεκτον γὰρ παντός λόγου καὶ νοήματος το θεῖόν ἐστι, καθ' δ οὔτε κατηγοροῦντες αὐτοῦ τὸ εἶναι λέγομεν αὐτὸ εἶναι. Ἐξ αὐτοῦ γὰρ τὸ εἶναι, ἀλλ' οὐκ αὐτὸ τὸ εἶναι. Ὑπὲρ γάρ ἐστι καὶ αὐτοῦ τοῦ εἶναι, τοῦ τε πῶς καὶ ἁπλῶς λεγομένου τε καὶ νοουμένου. Εἰ δὲ πῶς, ἀλλ' οὐχ ἁπλῶς, ἔχει τὰ ὄντα τὸ εἶναι ὥσπερ ὑπὸ τὸ ποῦ εἶναι διὰ τὴν θέσιν καὶ τὸ πέρας δὲ εἰ δὲ
rentis mutabilitate atque dissipabilitate mola, distractionem capit et contractionem. Nemo autem sana mente præditus illud quod dissipari et con trahi ratione aut vi possit immobile esse omnino dixerit. Id vero si motu non caret, nec caret prin cipio; si vero non principio, nec genituræ est, ut apparet, expers, sed uti id quod movetur moveri cœpisse novit, ita etiam generari ut esset cœpisse ´id quod factum est intelligit, atque de solo et uno non facto nec moto esse atque motari accepisse. Quod vero per exsistentiæ originem cœpit, id ne quaquam potest principio carere. Demonstratur quod præter Deum, quælibet omnia plane in loco sint, et propterea necessario etiam in tempore, et quod id quod in loco sit, id omnino secundum tempus esse inceperit. c Ut autem omittam ipsam quoque exsistentiam rerum, cum simul ut aliquo modo exsistatur com prehendat, at non simpliciter, quæ quidem prima circumscriptionis species sit, valde atque egregie probare illud, quod res secundum essentiam et generationem inceperint, quis ignorat qualibet re quoquomodo exsistente, præter illud quod divinum et singulare est ipsamque exsistentiam proprie superat, prius intelligi ubi exsistatur, cum quo una ac simul ut etiam quando exsistatur intelliga mus necessitas postulat. Non enim ab c aliquando esse» privative separatum esse alicubi, cogitari capit (nam hæc simul sunt, quandoquidem nec disjungi patiuntur); nec rursus ab ‹ esse alicubi,» nequaquam privative separatum est aliquando esse,» quocum illud una cogitatur. Sub loci no Lione autem omnia, cum in loco sint, apparent. Non enim universum superat universum ipsum universi (hoc enim et ineptum et impossibile, ipsum uni versum superare sui ipsius universum pronun tiare), sed a se ipso in se´ipso habet circumscri ptionem, post eam quæ universa circumscribit infinitam ejus qui universorum causa et fons est potestatem, ipsum sui exteriorem. Gnem. Quod locus etiam universi est; quemadmodum definiunt quidam locum, dicentes: Locus est exterior ani versum circumcurrens orbis, vel exterior universi positio, vel terminus circumplectentis in quo res comprehensa comprehenditur. Etiam sub temporis notione, quia in tempore omnino sunt, una demon strabuntur; quandoquidem non simpliciter, sed ali quo modo esse habent, quæcumque post Deum sunt, exsistentiam suam habent. Propterea, autem nec sine principio sunt. Quodcunque enim secundum quidpiam modi capit rationem, etiamsi est, tamen non erat. Unde Deum esse dicentes non aliquam exsistentiam dicimus; et propterea illud, «Est quoque et, ‹ Erat › simpliciter et indefinite et ab solute de co dicimus. Nullam enim nec rationem of restitui pro quod in apographo exstat.
col. 1181–1182page 68 of 177
PG 91:1181τῶν ἐπ' αὐτοῖς κατὰ φύσιν λόγων, καὶ ὑπὸ τὸ ποτέ πάντως εἶναι διὰ τὴν ἀρχὴν ἐπιδέξεται. Απόδειξις τοῦ μὴ δύνασθαι ἄπειρον εἶναι, καὶ διὰ τοῦτο οὔτε ἄναρχον πᾶν, εἴ τι κατὰ τὴν ἐν πλήθει ποσότητα ἔχει τὸ εἶναι. Καὶ πάλιν εἰ ἡ πάντων οὐσία πολλῶν ὄντων τῶν πάντων άπειρος εἶναι οὐ δύναται (πέρας γὰρ ἔχει αὐτῶν τῶν πολλῶν ὄντων τὴν ἐν πλήθει ποσότητα, περιγράφουσαν αὐτῆς τόν τε τοῦ εἶναι καὶ τοῦ πῶς εἶναι λόγον, οὐ γὰρ ἄφετος ἡ τῶν πάντων οὐσία), οὐδὲ ἡ τοῦ καθ᾿ ἕκαστον δῆλον ὑπόστασις ἔσται δίχα περιγραφῆς, ἀλλήλαις τῷ ἀριθμῷ καὶ τῇ οὐσίᾳ κατὰ λόγον περιγραμμέναι. Εἰ δὲ περιγραφῆς οὐδὲν τῶν ὄντων ἐλεύθερον, πάντα τὰ ὄντα δηλονότι ἀναλόγως ἑαυτοῖς καὶ τὸ ποτὲ εἶναι καὶ τὸ ποῦ εἶναι» εἴληφε. Τούτων γὰρ ἄνευ τὸ παράπαν οὐδὲν εἶναι δυνήσεται, οὐκ οὐσία, οὐ ποσότης, οὐ ποιότης, οὐ σχέσις, οὐ ποίησις, οὐ πάθος, οὐ κίνησις, οὐχ ἕξις, οὐχ ἕτερόν τι τῶν οἷς τὸ πᾶν περικλείουσιν οἱ περὶ ταῦτα δεινοί. Οὐδὲν οὖν τῶν ὄντων ἄναρχον, ᾧ τι ἕτερον προεπινοείσθαι (170 οὐδὲ ἀπερίγραφον ᾧ τι ἕτερον συνεπινοεῖσθαι δύναται. Εἰ δὲ τῶν ὄντων οὐδὲν ἄναρχον ἢ ἀπερίγραφον, ὡς ἔδειξε ἀκολούθως τῇ φύσει τῶν ὄντων ἑπόμενος ὁ λόγος, ἦν πάντως ποτὲ ὅτε τι τῶν ὄντων οὐκ ἦν· εἰ δὲ οὐκ ἦν, πάντως γέγονεν, εἴπερ οὐκ ἦν. Οὐ γὰρ ἄμφω ἐνδέχεται καὶ εἶναι καὶ γίνεσθαι χωρίς τροπῆς καὶ ἀλλοιώσεως. Εἰ γὰρ ἦν καὶ γέγονεν, ἐτράπη, εἰς ὅπερ οὐκ ἦν μεταχωρήσαν κατὰ τὴν γένεσιν, ἢ Αλλοιώθη, προσ θήκην οὗ ἐστέρητο κάλλους ἐπιδεξάμενον. Πᾶν δὲ τρεπόμενον, ἢ ἄλλοιούμενον, ἢ ἐλλιπές είδους, αὐτο τελὲς * εἶναι οὐ δύναται. Τὸ δὲ μὴ ὂν αὐτοτελές, ἑτέρου πάντως προσδεηθήσεται, τοῦ παρέχοντος αὐτῷ τὴν τελειότητα, καὶ ἔστι τέλειον μὲν τὸ τοιοῦ τον, ἀλλ᾽ οὐκ αὐτοτελές, διὰ τὸ μὴ φύσει, μεθέξει δὲ τὸ τέλειον ἔχειν. Τὸ δὲ ἑτέρου προσδεόμενον πρὸς τελείωσιν καὶ πρὸς αὐτὸ τὸ εἶναι πολλῷ μᾶλλον προσδεηθήσεται. Εἰ γὰρ εἴδους κρείττων, ώς φασιν, ἡ οὐσία καθέστηκε, ταὐτὴν δὲ ἑαυτῷ παρασχεῖν ἢ ἁπλῶς ἔχειν δεδύνηται ἐκεῖνο τὸ δν, ὅπερ αὐτοὶ φάναι βούλονται, πῶς πρὸς τὸ ἔχειν ἁπλῶς ἡ παρα σχεῖν ἑαυτῷ τὸ ἧττον, φημὶ δὲ τὸ εἶδος, οὐκ ἐπήρ κατε; Εἰ δὲ πρὸς τὸ παρασχεῖν ἑαυτῷ τὸ ἧττον, ἢ ἁπλῶς ἔχειν ἐκεῖνο τὸ ὄν, ὅπερ εἰ τε οὐσίαν, εἴ τε ὕλην καλεῖν βούλονται οἱ τὸ ἄναρχον τοῖς μετὰ Θεὸν καὶ ἐκ Θεοῦ προσάπτειν τολμῶντες (οὐ γὰρ περὶ τούτου διαφερόμεθα) οὐκ ἐπήρκεσε, πῶς τὸ κρεῖτα τον, αὐτὸ τὸ εἶναί φημι, ἢ ἁπλῶς ἡ παρ' ἑαυτοῦ ἔχειν δεδύνηται, τὸ πρὸς τὸ ἔχειν τὸ ἧττον ἀδυνατῆσαν; Εἰ δὲ παρ' ἑαυτῆς ἢ ἁπλῶς ἔχειν. τὸ ἧττον οὐδαμῶς ἡ ὕλη (170 6) δεδύνηται, πολλῷ μᾶλλον ἀνελλιπές αὐτοτελές.
nec intellectum capit divinum; quare nec præedi cantes ipsius exsistentiam dicimus ipsam esse ex sintentiam. Ipse euim exsistentiæ origo est, sed non ipsa exsistentia. Superior est enim vel ipsa exsistentia, quæ aliquomodo et simpliciter se habere et dicitur et intelligitur. Si vero aliquomodo, sed non simpliciter, res habent esse, sicut sub loci notione esse propter positionem et terminum naturalium in eis rationum, ita etiam sub temporis necessario esse propter principium capiet. e), Demonstratur nihil posse infinitum esse, et propier ea nec sine initio, si quid secundum numeri quan titatem habet exsistentiam. Atque rursus, si universorum essentia, cum mulla sint universa, iuanita esse non potest (terminus enim ipsorum multorum quæ exsistunt numeri quan titatem tenet, quæ illius tam exsistendi quam ali quomodo exsistendi rationem; neque enim abso lula est universorum essentia), nec singulorum, ut patet, substantia sine circumscriptione erit, nume ro et essentia mutuo secundum rationem circum. scripta, Si autem circumscriptione eorum quæ sunt quidquam non vacat, universa nimirum quæ sunt sibi ipsis convenienter et «aliquando esse» et «alicubi esse, ceperunt. His enim vacare nihil omnino po terit, non essentia, non quantitas, non qualitas, non relatio, non actio, non passio, non motio,non habitus, nec aliud ullum quo-universum circumcludunt qui his rebus sunt eruditi. Itaque eorum quæ sunt quo quid aliud prius cogitari potest, id principio non caret, uti nec circumscriptione quocum quid aliud simul cogitari potest. Jam si rerum quæ sunt nihil principio caret nec circumscriptione, ut demonstra vit consequenter naturam rerumn sequens ratio, fieri non potest quin aliquando rerum quidquam noa fuerit, et si non fuit, deri non potest quin factum sit, siquidem non fuit. Utrumque enim, tam esse quam fieri, non capit sine conversione et immuta tione. Namque si fuit et factum est, conversum est, postquam in id, quod non fuit per ortum trans iit, aut immutatum est, postquam additamentum ejus qua privata erat pulchritudine recepit. Quid quid autem convertitur aut immutatur, aut fur ma mancum est, id absolutum per se consumina tuinque esse nequit. Quod autem non per se ab solutum est, id altero omnino indigebit quod sibi absolutionem praestet, atque est absolutum quidem tale, sed non per se absolutum, quoniam non na tura, sed communicatione absolutumn habet. Quod autem altero indiget ad sese consummandum, id etiam multo magis indigebit ad hoc ipsum ut sit. Nam si forma, ut aiunt, essentia præstat, eamque sibi ipsi præstare vel simpliciter habere potest illud ens, quod ipsi dicere volunt, quomodo ad habendum simpliciter vel præstandum sibi pejus for mam dico, non sufficiebat? Si autein ad præstandum sibi pejus vel simpliciter babendum, illud eus, quor vel essentiam vel materiam vocare placet eis qui quod initio caret rebus quæ post Deum et ex Deo sunt cod. Gud. Quod in marg. ab eadem manu emendatum est in
col. 1183–1184page 69 of 177
PG 91:1183δυνηθήσεται. "Αρ' οὖν ἡ πρὸς τὸ ἔχειν, ὡς δέδεικται, τὸ ἧττον, λέγω δὲ τὸ εἶδος, ἀτονήσατα οὐδὲ τὸ κρείτ τον, αὐτὸ τὸ εἶναι φημι, κἂν όπωσοῦν ἔχειν δυνα θείη ποτέ. Εἰ δὲ τοῦτο, πάντως ἐκ Θεοῦ τὸ εἶναι τοῖς οὖσι καὶ τὸ εἶδος δεδώρηται, επείπερ εἰσίν· εἰ δὲ ἐκ Θεοῦ πᾶσα οὐσία, καὶ ὕλη καὶ εἶδος ἅπαν ἐστὶν, οὐδεὶς ἂν μὴ πάντη σώφρονος λογισμοῦ ἐστερημένος εἰπεῖν ἀνάσχοιτο ἄναρχον ἢ ἀγένητον τὴν ὕλην, Θεὸν εἰδὼς τῶν ὄντων ποιητὴν καὶ δημιουργόν. αὐτὸ τὸ εἶναι ἁπλῶς, ἡ πῶς παρ' ἑαυτῆς ἔχειν οὐ ᾿Απόδειξις ὅτι πᾶν κινούμενον, ἢ ἄλλῳ διαφέρῳ κατὰ τὴν οὐσίαν ἐξ ἀϊδίου συνθεωρούμενων, ἄπειρον εἶναι οὐ δύναται, καὶ ὅτι ἡ διὰς οὔτε ἀρχὴ ἐστιν, οὔτε ἄναρχος, καὶ ὅτι ἡ μονάς μόνη κυρίως ἀρχὴ καὶ ἄναρχος. Καὶ πάλιν, εἰ ἦν, ὥς τινές φασιν, ἡ ὕλη, οὐ γέ γονε δηλονότι, εἰ δὲ μὴ γέγονεν, οὐδὲ κινεῖται, εἰ δὲ μή κινεῖται, οὔτε τοῦ εἶναι ἤρξατο, εἰ δὲ τοῦ εἶναι μὴ ἤρξατο, πάντως ἄναρχον, εἰ δὲ ἄναρχον, καὶ άπειρον, εἰ δὲ ἄπειρον, πάντως καὶ ἀκίνητον (ἀκίνητον γὰρ πάντως τὸ ἄπειρον, οὐ γὰρ ἔχει που κινη θῆναι τὸ μὴ ὁριζόμενον), εἰ δὲ τοῦτο, δύο πάντως τὰ ἄπειρα καὶ ἄναρχα καὶ ἀκίνητα, Θεὸς καὶ ὕλη, όπερ εἶναι ἀμήχανον. Δυὰς γὰρ οὔτε ἄπειρος, οὔτε ἄναρ χος, οὔτε ἀκίνητος, οὔτε μὴν ἀρχὴ καθόλου τινός είναι δυνήσεται, καθ' ἕνωσίν τε καὶ διαίρεσιν περι γραφομένη, καθ' ἔνωσιν μὲν ὡς ὑπαρξιν ἔχουσα τῶν μονάδων τὴν σύνθεσιν, ὑφ' ὧν ὡς μερῶν περι έχεται καὶ εἰς ἃς ὡς μέρη τέμνεσθαι δύναται (οὐδὲν δὲ διαιρετὸν ἢ (171 α) διαιρούμενον, ἢ σύνθετον ἢ συντιθέμενον, κατὰ φύσιν ἢ θέσιν ἢ ἄλλον τινά ἐπινοηθῆναι δυνάμενον τρόπον, ἀλλ᾽ οὐδὲ αὐτὴ ἡ ἁπλῶς λεγομένη διαίρεσις ή σύνθεσις, ἄπειρον εἶναι δυνήσεται, ὅτι μὴ καὶ ἁπλοῦν καὶ μόνον, καὶ μὴ ἀριθμητὸν ἢ ἀριθμούμενον ἢ συναριθμούμενον, ἢ πάσης ἁπλῶς ἐλεύθερον τῆς οἰασδήποτε σχέσεως πάντα γὰρ ταῦτα ἐν σχέσει θεωρεῖται, τὸ δὲ ἄπει ρον ἄσχετον, οὐ γὰρ ἔχει τι κατά σχέσιν συνημμέν νου παντάπασι), κατὰ διαίρεσιν δὲ ὡς ἀριθμῷ κινουμένη, ἐξ οὗπερ ἤρξατό τε καὶ ὑφ᾽ οὗ περιέχεται, ἐπείπερ οὐ φύσει τὴ εἶναι καὶ ἄσχετον ἔχει. Αριθμῷ γὰρ πᾶσα δυὰς καὶ πᾶσα μονὰς εἰς μέρος αὐτῆς συντελοῦσα εἶναι καθέστηκε, καθ᾽ ὅν ἀλλήλων αἱ κατ' αὐτὴν μονάδες, ἀφαιροῦνται τὸ ἀπερίγραφον. Οὐδεὶς δὲ μεμοιραμένος καὶ ὁπωσοῦν τοῦ λογίζεσθαι εἴποι ἂν ἄπειρον εἶναι ᾧ ἐξ ἀϊδίου συνθεωρείται τι ἢ συνεπιθεωρεῖται κατ' ουσίαν διάφορον, εἰδὼς διαπεσεῖσθαι πάντως αὐτῷ τὸν περὶ τοῦ ἀπείρου λόγον οὕτω φρονοῦντι. Τὸ γὰρ ἄπειρον κατὰ πάντα καὶ λόγον καὶ τρόπον ἐστὶν ἄπειρον, κατ' οὐσίαν, κατὰ δύναμιν, κατ' ενέργειαν, κατ' ἄμφω τὰ πέρατα, τὸ ἄνω τε λέγω καὶ τὸ κάτω, τουτέστι κατὰ τὴν ἀρχὴν καὶ τὸ τέλος. Αχώρητον γὰρ κατὰ τὴν οὐσίαν, καὶ ἀπερινόητον κατὰ τὴν δύναμη, και κατὰ τὴν
spectere conantur (neque enim de hoc litigamus), haud sufficiebat, quomodo melius, ipsam exsisten tiam dico, vel simpliciter vel a se ipso habere po tuit, quod ad pejus habendum non valuit? Si autem a se ipsa vel simpliciter materia pejus habere ne quaquam potuit, multo magis ipsam exsistentiam simpliciter, vel aliquo modo a se habere non pote rit. Ergo que ad babendum, ut demonstratum est, pejus, formam, inquam, haud valuit, ea nec ad melius, ipsam exsistentiam inquam, habendam nul la ex parte valuerit. Si vero ita est, ex Deo omnino rebus datum est ut sint et formam habeant, cum sint: si vero ex Deo omnis cssentia, et materia, et forma omnis est, nemo profecto, si sana mente non est privatus, materiam infactam aut principio carentem dicere sustinebit, cum Deum meminerit rerum naturæ factorem et artificem. Demonstratur quod quidquid moveatur vel cum al tero secundum essentiam differente ex æterno simul cernatur, ¯ infinitum esse non posse, et quod dyas neque initium sit, neque sine initio, et quod monas sola proprie sit initium et sine initio.. Atque rursus, si erat, ut quidam dicunt, mate ria, non facta est igitur; si vero non facta est, nec metatur; si vero non motatur, esse nullo modo incepit; si vero esse non incepit, principio caret omnino; si vero caret principio, caret eliam fine; si fine˜caret, immobilis omnino est (immobile enim omne infinitum est; neque enim babet ubi movea tur quod non limitatum est), si vero hoc, duo omnino infinita et principio et motu carentia ex stant, Deus atque materia, id quod fieri non potest. Binarius enim numerus neque infinitus est, neque sine initio, neque sine motu, neque principium omnino ullius rei esse poterit, quæ secundum uni tionem et disjunctionem circumscriptus sit, se cundum unitionem quidem ut exstantiam babens monadum compositionem, a quibus tanquam par tibus continetur et in quas veluti partes secari po test (nibil autem quod disjunctum esse aut disjun gi, sive compositum esse aut componi, secundum naturam, vel positionem, vel aliun ullum modum cogitari queat, quinimo ue ipsa quidem quæ sim pliciter dicitur disjunctio vel compositio, infinitum esse poterit, quia neque simplex et solum, neque numerabile aut numeratum connumeratumve, aut omni simpliciter qualicunque habitu liberum est; hæc enim omnia in habitu conspiciuntur, infinitum autem est sine relatione, cum nihil relative sibi conjunctum omnino habeat): secundum disjun etionem autem, ut número motata, ex quo incepit et a quo continetur, quandoquidem non natura et præter relationem exsistentiam habet. Numero enim omnis binitas et omnis unitas, in partem ejus contribuens, constat, quo numero ejus unitates de incircumscriptione invicem singul: eximuntur, Nullus autem vel quomodocunque ratiocinandi pe ritus infinitum esse dixerit quocum ex æterno quid una vel additum conspiciatur essentia diversum, cam meminerit ei qui ita senserit infinitatis ratio femi prorsus eversum iri. Namque induitum se
col. 1185–1186page 70 of 177
PG 91:1185ἐνέργειαν ἀπερίγραφον, καὶ ἄναρχον ἄνωθεν, καὶ ἡ ἀτελεύτητον κάτωθέν ἐστι τὸ ἄπειρον, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν ἀληθέστερον, κατὰ πάντα αόριστον, ὡς οὐδε νό; τὸ παράπαν καθ᾿ ἕνα τῶν ἀπηριθμημένων τρό πων (1716.) συνεπινοηθῆναι αὐτῷ δυναμένου. Καθ' ὃν γὰρ ἂν εἴποιμεν λόγον ἢ τρόπον δύνασθαί τι ἕτερον αὐτῷ κατ' οὐσίαν διάφορον παραβάλλεσθαι, τὸν ὅλον τῆς ὅλης ἀπειρίας αὐτῷ συναφαιρούμεθα λόγον. Ει δὲ ἄπειρόν τι εἶναι οὐ δύναται ᾧ ἐξ ἀϊδίου συνυπάρχει ἕτερόν τι κατ' ουσίαν διάφορον, ἄπειρον εἶναι οὐδαμῶς ἐνδέχεται δυάδα. Α' γὰρ κατ' αὐτὴν μονά δες ἀλλήλαις κατά παράθεσιν συνυπάρχουσαι ἀλλή λας ὀρίζουσιν, οὐδετέρας τὴν ἑτέραν ἀορίστως ὁρᾶ σθαι συγχωρούσης, παρακειμένην, ἀλλ' οὐχ ὑπερβαίνουσαν ἐχούσης, καὶ τὸν τῆς ἀπειρίας εἰκότως ἀλλήλων συναφαιρούνται λόγον. Εἰ δὲ ἄπειρον, ὡς δέδειχται, μὴ ἐνδέχεται εἶναι δυάδα, οὔτε ἄναρχον δηλονότι, ἀρχὴ γὰρ πάσης δυάδος μονάς· εἰ δὲ μὴ ἄναρχον οὐδὲ ἀκίνητον, κινεῖται γὰρ τῷ ἀριθμῷ ἐκ μονάδων κατ' ἕνωσιν, καὶ εἰς αὐτὰ κατὰ διαίρεσιν τὸ εἶναι λαμβάνουσα εἰ δὲ μὴ ἀκίνητον, οὐδὲ ἄλλου τινὸς ἀρχήν εἶναι. Τὸ γὰρ κινούμενον οὐκ ἀρχὴ, ἀλλ' ἐξ ἀρχῆς, δηλαδὴ τοῦ κινοῦντος. Μονὰς δὲ μόνη κυρίως ἀκίνητος, ὅτι μήτε ἀριθμό; ἐστι, μήτε ἀριθμητὸν ἢ ἀριθ μούμενον (οὔτε γὰρ μέρος ἢ ὅλον ἢ σχέσις ἐστὶν ἡ μονάς), καὶ κυρίως άναρχος *, ὅτι μηδέτερον ἑαυτῆς ἔχει πρεσβύτερον, ἐξ οὗ κινουμένη δέχεται τὸ εἶναι μονας, καὶ ἄπειρον κυρίως, ότι μηδὲν ἔχει συνυπάρχον ἢ συναριθμούμενον, καὶ ἀρχὴ κυρίως, ὅτι παν τὸς καὶ ἀριθμοῦ καὶ ἀριθμουμένου καὶ ἀριθμητοῦ αἰτία τυγχάνει, ὡς πάσης σχέσεως καὶ παντὸς μέρους καὶ ὅλου ἐξῃρημένη, καὶ κυρίως καὶ ἀληθῶς, (172 α) πρώτως * τε καὶ μόνως καὶ ἁπλῶς, ἀλλ᾽ οὔπως, πρώτη τε μονὰς ὑπάρχουσα και μόνη. Καὶ τοῦτο λέγοντες οὐκ αὐτὴν ὡς ἔστι σημαίνομεν τὴν μακαρίαν θεότητα, ἀπείρως κατὰ πάντα καὶ λόγον καὶ τρόπον καὶ νῷ καὶ λόγῳ παντὶ καὶ ὀνόματι ἀπρόσι τον οὖσαν παντελῶς καὶ ἀπροσπέλαστον, ἀλλ' ἐαυ τοῖς ὅρον τῆς εἰς αὐτὴν πίστεως παρέχομεν βάσιμον καὶ ἡμῖν ἐφικτόν τε καὶ πρόσφορον. Οὐ γὰρ ὡς παραστατικόν πάντως τοῦτο, φημὶ δὲ τὸ τῆς μονάδος ὄνομα, τῆς θείας καὶ μακαρίας οὐσίας ὁ θεῖος διαγορεύει λόγος, ἀλλ' ὡς ἐνδεικτικὸν τῆς παντελοῦς αὐ τῆς ἁπλότητος τῆς ἐπέκεινα πάσης ποσότητός τε καὶ ποιότητος, καὶ τῆς οἰασδήποτε σχέσεως, ἵνα γνῶμεν ὅτι μὴ ὅλον τί ἐστιν ὡς ἐκ μερῶν τινων, μηδέ τι μέρος ἐστὶν ἐξ ὅλου τινός. Ὑπεράνω γὰρ πά σης διαιρέσεώς τε καὶ συνθέσεως καὶ μέρους καὶ ὅλου ἡ θεότης, ὅτι ἄποσον, καὶ πάσης τῆς κατὰ θέσιν ὑπάρ ξεως καὶ τῆς πῶς εἶναι αὐτὴν ὀριζομένης ἐννοίας ἀπῳ χισμένη, ὅτι ἄποιον, καὶ τῆς πρὸς ἄλλο πᾶν πάσης συν αφείας τε καὶ οἰκειότητος ἐλευθέρα καὶ ἄφετος, ἄσχε τον γὰρ, τὸ πρὸ αὐτῆς ἢ μετ' αὐτῆς ἢ μετ' αὐτὴν οὐκ ἔ χουσα, ὡς πάντων' ἐπέκεινα, καὶ μηδενὶ τῶν ὄντων Αναρχον πάντως
cundum omnem tam rationem quam modum i finitum est, secundum essentiam, secundum po testatem, secundum actionem, secundum utrumque terminum, superiorem, inquam, et inferiorem, hoc est secundum initium et finem. Imperceptibile enim secundum essentiam et cogitatione imcom prehensibile secundum potestatem et. secundum actionem incircumscriptum, et sine principio su pra, et sine dine infra est infinitum illud, et ut simpliciter verius dicam, ex omnibus partibus in terminatum, cum nihil omnino secundum unum eorum quos recensui modorum una cum eo cogi tari possit. Quacunque enim ratione vel modo al terum quid essentia sua diversum ei applicari. posse statuerimus, tota totius infinitatis ratione ipsum privabimus. Quod si ininitum aliquid esse non-potest cum quo ex æterno alterum quid simul exalet essentia diversum, binitatem esse infini tam baudquaquam capit. Cujus monades invicem sibi appositæ cum simul exstent, invicem sese determinant, et altera alteram interminate videri prohibet, appositam quidem sibi, sed nan supe rantem habens, adeoque videlicet infinitatis sese invicem ratione spoliant. Jam si, ut demonstravi, infinitam esse binitatem haud capit, nec initio ca rere capit, cum initium omnis binitatis sit monas; si vero initio non caret, nec motione caret, cum numero moveatur ex monadibus per adunationem, et in eas secundum disjunctionem exsistentiam transducat; si vero non motione caret, nec alte rius alicujus initium esse potest. Quod enim mo vetur initium non est, sed ex initio, videlicet ejus quod movet. Monas autem sola immobilis est pro prie, quia neque numerus est, neque numerabilis, neque numerata (neque enim pars ant totum aut relatio est monas), et proprie initio carens, quia alterum se antiquius non habet, unde monas esse accipiat, et infinita proprie, nihil habens quod se cum simul exstet vel simul censeatur, et initium proprie, quia omnis tam numeri quam numerabilis et numerati causa est, ut quæ omni relatione.et omni parte et toto privata est, et proprie ac vere, primarie atque solum et simpliciter, sed nullo modo affecta, prima et sola exstat et monas. Quod dicen tes non earn ut est significamus beatam deitatem, infinite secundam omnem et rationem et modum tam menti quam rationi omni et vocabulo plane difficilem atque inaccessibilem, sed nobismet ipsis limitem fidei in eam stabilem, nobisque aptum at que idoneum præstamus. Neque enim ut repræ sentativum hoc, monadis, inquam, nomen, divinæ et beatæ essentiæ divinus commemorat sermo, sed ad monstrandam perfectam ejus simplicitatem, quæ omnem quantitatem et qualitatem et relationem * cod. Gud. m. pr. • Inde ab hoc folio usque ad fol. 228, in cod. Gud. exstant scholia, al eadem, uti videtur, manu in margine ascripla. Doleo me eo quo libri copiam habebam tempore ocula rum valetudine prohibitum fuisse quominus ea quoque, minutissimo charactere exarata, mihi transcri herem. " habet apographun.
col. 1187–1188page 71 of 177
PG 91:1187κατ' οὐδένα λόγον ἢ τρόπον συντεταγμένη. Καὶ τοῦτ τυχὸν ἐννοήσας ὁ μέγας καὶ θεῖος Διονύσιος φησι Διὸ καὶ μονὰς ὑμνουμένη καὶ τριάς, ἡ ὑπὲρ πάντα θεότης, οὐκ ἔστιν οὔτε μονάς, οὔτε τριάς, ἢ πρὸς ἡμῶν ἢ ἄλλου τινὸς διεγνωσμένη, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τὸ ὑπερηνωμένον • αὐτῆς καὶ τὸ θεογόνον ἀληθῶς ὑμ νήσωμεν, τῇ τριαδικῇ καὶ ἐνιαίᾳ θεων μία τὴν ὑπερώνυμον ὠνομάσαμεν, καὶ τοῖς οὖσι την ὑπερούσιον. Οὐδαμῶς οὖν τις δυάδα ή πλῆθος ἄναρχον, ἢ ἀρχὴν τὸ σύνολόν τινος εἶναι λέγειν δυο νήσεται, ζῆν εὐσεβῶς δι' ἀληθείας βεβουλημένος. Εἷς γὰρ διὰ πάσης τῆς κατὰ λόγον καὶ νοῦν θεωρητικῆς δυνάμεως καὶ ἐπιστήμης αὐτῷ Θεὸς ἀναφανήσεται, πάσης ἀπειρίας ὑπάρχων ἐπέκεινα, καὶ μη δενὶ καθόλου τῶν ὄντων καθ᾽ ὁτιοῦν, πλὴν τοῦ δὲ πίστεως μόνον γινώσκεσθαι, καὶ τοῦτο ἐκ τῶν αὐτοῦ ποιημάτων ὅτι ἐστὶν, οὐχ ὅτι ποτέ έστι διεγνωσμένος, καὶ παντὸς αἰῶνος καὶ χρόνου καὶ πάντων τῶν ἐν αἰῶνι καὶ χρόνῳ ποιητής τε καὶ δημιουργός, οὐδὲν τὸ παράπαν ἐξ ἀϊδίου καθ᾿ ὄντιναούν τρόπον αὐτῷ » συνεπινοῶν, εἰδὼς ὅτι μηδέτερον τῶν ἅμα κατὰ τὴν ὕπαρξιν ἀλλήλοις ἐξ ἀἰδίου συνόντων εἶναι δύναται τοῦ ἑτέρου ποιητικόν. Ασυλλόγιστον γὰρ τοῦτο παν τάπασι καὶ ἀνένδεκτον, καὶ τοῖς νοῦν ἔχουσι καταγέλαστον ἐπὶ τῶν ἐχόντων ἅμα τὰ εἶναι ποιεῖσθαι άλλο ἄλλου ποιητικόν. Ἀλλ᾿ ἐκ Θεοῦ τοῦ ἀεὶ ὄντος τὰ πάντα ἐκ τοῦ μὴ ὄντος γενέσθαι παντελῶς τε καὶ ὁλικῶς, ἀλλ' οὐ μερικῶς τε καὶ ἀτελῶς, ὡς ἐξ αἰτίας ἀπειρογνώστου καὶ ἀπειροδυνάμου σαφώς παρηγμένα, δέξηται, καὶ ἐν αὐτῷ συνεστηκέναι τὰ πάντα, ὡς ἐν παντοκρατορικῷ πυθμένι φρουρούμενά τε καὶ διακρατούμενα, καὶ εἰς αὐτὸν τὰ πάντα ἐπιστρέψε σθαι, καθάπερ εἰς οἰκεῖον έκαστα πέρας, ὡς που φησιν ὁ μέγας Αρεοπαγίτης Διονύσιος (173 α) Θεωρία αποδεικτικὴ τοῦ εἶναι κατά φύσιν ἐπὶ πάντων τὴν τοῦ Θεοῦ πρόνοιαν. Καὶ προνοητὴν αὐτὸν εἶναι πεισθήσεται τῶν δι των, δι' ὧν ὅτι καὶ Θεός ἐστιν ἐδιδάχθη, δίκαιον εἶν ναι κρίνων καὶ εὔλογον, μὴ ἄλλον εἶναι φύλακα καὶ ἐπιμελητὴν τῶν ὄντων ἢ μόνον τὸν τῶν ὄντων δη μιουργόν. Αὐτὴ γὰρ ἡ τῶν ὄντων διαμονὴ καὶ ἡ τά ξις καὶ ἡ θέσις καὶ ἡ κίνησις, καὶ ἡ ἐν ἀλλήλοις τῶν ἄκρων διὰ τῶν μέσων συνοχή, μηδὲν κατὰ τὴν ἐναν τιότητα λυμαινομένων ἀλλήλοις, ή τε τῶν μερῶν πρὸς τὰ ὅλα σύννευσις, καὶ τῶν ὅλων πρὸς τὰ μέρη δι' ὅλου ἔνωσις, καὶ αὐτῶν πρὸς ἄλληλα τῶν μερῶν υπερηνομένον • συνεσταχέναι
excedit, ut neque totum aliquid velut ex partibus aliquibus neque partem aliquam ex toto aliquo esse eam animadvertamus. Est enim deitas superior omni disjunctione et conjunctione et parte et toto, utpote quæ extra quantitatem omnem est, et procul ab omni positiva exstantia et intellectu eam aliquo modo esse definiente, utpote quæ sine qualitate est, et omni (172 6) ad quodvis alterum annexu libera atque soluta, est enim sine relatione, quæ ante se quidquam, aut» cum se aut post se non habeat, ut omnium supe rior, neque cum ullo eorum quæ sunt ulla ratione aut modo composita. Quod animadvertens fortasse magnus et divinus Dionysius, Quocirca, inquit, monas quoque celebrata et trias, divinitas omnia superans, non monas est, neque trias, sive a nobis sive ‘ab alio quopiam agnita, sed ut quod in ipsa est supra quam in unum copulatum et Dei fecun dum vere prædicemus, trinum et unum Deum no minamus illum qui supra omne nomen est, et re bus vel vocabulis utimur in designando eo qui omni essentia est superior. Nemo igitur, qui re ligiose per veritatem vivendi studiosus dyadem aut numerum principio carentem aut principium om nino cujuspiam esse dicere conabitur. Unus enim per universam tam rationalem quam intellectualem contemplativam potestatem et scientiam illi Deus apparebit, omnis infiuitatis ulterior, nec cuiquam omnino eorum quæ sunt ex ulla parte, præter so lam per fdem cognitionem, et hoc ex operibus ejus, quod est, non quod aliquando est, perceptus atque * agnitus, et omnis ævi ac temporis et omnium quæ in ævo sunt ac tempore factor atque artifex, nihil prorsùs quocunque est modo ei alterum de æterno affigens cogitatione, memor quod neutrum eorum quæ exsistentialiter de æterno simul sunt neutrum efficere possit. Neque enim cogitariomnino id potest, ne que fieri, eisque qui mente utuntur ridiculum est, rerum duarum quæ simul exsistunt alteram alterius facore creatricem. Sed ex Deo æterno universitatem ex nihilo factam esse in totum ac plene, at non particula tim et imperfecte, ut ex causa infinitæ et cognitionis et potestatis sapienter deductam, approbationem habet, inque eo universa constare ut in omnipotente radice custodita atque conservata, et in eumdem uni versa redire velut in proprium suum quodque terminum, uti alicubi dicit magnus Dionysius Areopagita. Contemplatio qua demonstratur Dei providentiam secundum naturam suam omnia prosequi. Etiam provisorem rerum naturæ esse persuade bitur ei, per quas et Deum esse didicit, justum ac rationi consentaneum esse rerum custodem alque curatorem quam ipsum rerum conditorem. Ipsa enim rerum perennitas et ordo et positio et motio et mutua per medias partes connexio extremita tum, nihil sese invicem quanquam contrariæ sunt infestantium, et partium in totum conspiratio, et to-. torum æquabilis ac plena per partes coagmen tatio, et ipsarum partium inter se constans discre cod. Gud. cod. Gud. Dionys. Areopag. De divinis nom. cap. 13, tom. I, p. 533. Opp. ed. Ven. Cf. Dionys. Areopag. De divin. nom. cap. 4, 397, tom. 1, ed. Venet.
col. 1189–1190page 72 of 177
PG 91:1189ἡ ἄμικτος διάκρισις κατὰ τὴν ἰδιάζουσαν εκάστου διαφορὰν, καὶ ἀσύγχυτος ἔνωσις κατὰ τὴν ἀπαράλ λαπτον ἐν ὅλοις ταυτότητα, καὶ ἡ πάντων πρὸς πάντα, ἵνα μὴ τὰ καθ᾿ ἕκαστον λέγω, σύγκρισις τε καὶ διάκρισις, καὶ ἡ πάντων καὶ ἑκάστου κατ' εἶδος διαδοχὴ ἀεὶ φυλαττομένη, μηδενὸς τὸ παράπαν τοῦ οἰκείου τῆς φύσεως λόγου παραφθειρομένον καὶ πρὸς άλλο συγχεομένου τε καὶ συγχέοντος, δεί τι σαφῶς τὰ πάντα τῇ προνοίᾳ συνέχεσθαι τοῦ πεποιηκότος Θεοῦ. Οὐ γὰρ οἷόν τέ ἐστιν ἀγαθὸν ὄντα τὸν Θεὸν μὴ καὶ εὐεργετικὸν πάντως εἶναι, μηδὲ εὐεργετικὸν ὄντα μὴ καὶ προνοητικὸν πάντως εἶναι, καὶ διὰ τοῦτο τῶν ὄντων θεοπρεπῶς ἐπιμελούμενον σοφῶς 10 αὐτοῖς ὥσπερ τὸ εἶναι καὶ τὴν κηδεμονίαν χαρίζεσθαι. Πρόνοια γάρ ἐστι κατὰ τοὺς θεοφόρους Πατέρας ἡ ἐκ Θεοῦ εἰς τὰ ὄντα γινομένη ἐπιμέλεια. Ορίζονται δὲ αὐτὴν καὶ οὕτως, Πρόνοια ἐστι βούλησις Θεοῦ δι' ἣν πάντα τὰ ὄντα τὴν πρόσφορον διεξαγωγὴν λαμβάνει. Εἰ δὲ Θεοῦ βούλησίς ἐστιν, ἵνα αὐτοῖς τῶν διδασκάλων χρήσωμαι τοῖς λόγοις, πᾶσα ἀνάγκη κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον γίνεσθαι τὰ γινόμενα, τὴν κρείττω μὴ ἐπιδεχόμενα τάξιν, αὐτὸν οὖν εἶναι προνοητὴν ἐκ παντὸς τρόπου εἰπεῖν ἐναχθήσεται ὁ τὴν ἀλήθειαν ὁδηγὸν ἔχειν ἑλόμενος, δν καὶ ποιητὴν ἔγνω τῶν ὄντων ἀληθῶς, ἢ τοῦ πεποιηκότος τὰ ὄντα, εἴπερ κὰν τοῖς ζώοις, ὅταν ταῖς κατὰ λόγον ἐφόδοις τοῖς οὖσιν ἐμβαλόντες ἡμῶν τὸ νοερόν εὑρίσκωμεν ἔμφασιν, οὐκ ἀγενῶς τὰ ὑπὲρ λόγον εἰκάζουσαν. Ἐκεῖνά τε γὰρ ὁρῶντες κατά γένος τῶν ἐξ αὐτῶν φυσικῶς ἐπιμελούμενα, θαῤῥοῦντες καὶ ἡμεῖς τὸν περὶ τοῦ προνοητήν μονώτατον εἶναι τὸν Θεὸν πάντ των τῶν ὄντων μετ᾿ εὐσεβοῦς παῤῥησίας εὐσεβῶς ἑαυτοῖς λόγον διοριζόμεθα, καὶ οὐ τῶν μὲν, τῶν δὲ οῦ, καθάπερ τινὲς τῶν τὰ ἔξω φιλοσοφησάντων, ἀλλὰ πάντων ὁμοῦ, κατὰ μίαν τῆς ἀγαθότητος καὶ ἀπαράλλακτον βούλησιν, τῶν τε καθόλου καὶ τῶν καθ᾽ ἕκαστον, εἰδότες ὡς τῶν κατὰ μέρος πάντων τῷ μὴ προνοίας τυγχάνειν καὶ φυλακῆς τῆς πρεπού της διαφθειρομένων καὶ τὰ καθόλου συνδιαφθαρήσεται (ἐκ γὰρ τῶν κατὰ μέρος τὰ καθόλου συνίστασθαι πέφυχε), τὴν περὶ τούτου λογικὴν ἀπόδειξιν, Για την τυχόνου αντιστροφής του, την καταν έρ θῶς ποδηγοῦσαν, ἑαυτοῖς προβαλλόμενοι. Εἰ γὰρ τὰ καθόλου ἐν τοῖς κατὰ μέρος ὑφέστηκεν, οὐδαμῶς τὸ παράπαν τὸν τοῦ καθ᾽ αὐτὰ εἶναί τε καὶ ὑφεστάναι λόγον (174 α) ἐπιδεχόμενα τῶν κατὰ μέρος δια φθειρομένων, παντί που δῆλόν ἐστιν ὡς οὐδὲ τὰ καθ όπου στήσεται. Τὰ μέρη γὰρ ἐν ταῖς ὁλότησι, καὶ αἱ ὁλότητες ἐν τοῖς μέρεσι καὶ εἰσὶ καὶ ὑφεστήκασι. Καὶ οὐδεὶς ἀντερεί λόγος· πλὴν ὅτι ὑπὸ τῆς ἀληθείας ὥσπερ δεσμούμενοι ἄκοντες καὶ αὐτοὶ τῆς προνοίας τὴν δύναμιν ἐξαγγέλλουσι καὶ διὰ πάντων διήκειν και τασκευάζουσι δι᾽ ὧν αὐτοῖς κατεσπούδασαν. λέγοντες γὰρ ὑπὸ τῆς προνοίας ἄγεσθαι μόνα τὰ καθόλου, λελήθασιν ἑαυτοὺς καὶ τῶν κατὰ μέρος εἶναι προς νοιαν λέγοντες, ἐξ ἀνάγκης πρὸς τὴν ἀλήθειαν, ἣν φεύγειν σπουδάζουσιν, ὑπαγόμενοι. Εἰ γὰρ χάριν 10 σοφοίς
et mistione expers coadunatio, secundum immu tatam in totis identitatem, et universorum ad universa, ne singula recenseam, concretio atque discretio, universorumque et singuli cujusque se cundum speciem inviolata successio, qua nihil om nino de propria ac peculiari natura ratione perit, aut cum altero confunditur sive ipsum confundit, hæc luculenter manifestant omnia providentia contineri conditoris Dei. Fieri enim non potest, quin Deus, qui bonus est, non etiam beneficus sit, aut qui beneficus est, non item providens sit om nino, et quin propterea rerum, ut par ejus naturæ est, tutor sapienter eis quemadmodum exsistentiam, tio, secundum suam uniuscujusque diferentiam, ita etiam curam tribuat. Providentia enim secun dum Patres divino Spiritu afflatos divina rerum procuratio est. Definiunt vero eam etiam ita: Pro ridentia Dei voluntas est qua omnes res convenienter peraguntur. Quod si Dei est voluntas, ut ipsis do ctorum verbis utar, necesse est omnino ut ea quæ funt recta ratione fiant, adeo ut meliorem ordinem non exspectent, ut ipsum igitur provisorem dicere omni modo invitetur qui veritate viæ duce uti volet, quem et conditorem rerum, aut enjus esse condi toris Dei res recte cognovit; quandoquidem, vel in animalibus, cum rationalium instrumentorum men tis ope in res inquirentes inveniamus imaginem haud indigne ea quæ supra rationem sunt æmu lantem. Illa enim dum pro genere suæ prolis na turaliter curam habere videmus, securi et nos quod unus Deus rebus omnibus præstet providen tiam cum pia libertate pie nobis ipsis rationem definimus, idque non parti solum, cæteris norf item, quomodo quidam de ethnicis philosophis statuunt, sed secundum unicam bonitatis et immu tabilem voluntatem, cunctis æqualiter in univer sum et singulatim, bene gnari quod, si non parem singula quaque providentiam atque idoneam custo diam habuerint, necessario una etiam cuncta pe ritura sint (nam ex singolis universitas constat), et rationalem hujus rei demonstrationem, quæ per idoneam inversionem ad veritatem rite deducit, sibi proponentes. Nam si universa in singulis con stant, neque ullo modo per se ipsa esse atque con stare, postquam singula interierint, cogitari admit tant, nemo, puto, non videbit nec ipsa posse uni versa stare. Partes enim in totitate, et totitates in partibus tam sunt quam subsistunt. Neque ulla ratio obloquetur; nisi quod a veritate tanquam constricti inviti vel ipsi providentiæ vim prædicant per om nia currere atque astruunt per ea quibus sibi sata gunt. Dicentes enim a providentia solummodo uni versa duci, providentiæ in commemoratione se ipsos esse particulas obliviscuntur, necessitate ad veritatem, quam devitare student, deducti. Nam si perennitatis gratia universa censent providentiam mereri, eam multo citius mereri singula statuunt, does cod. Gud.
col. 1191–1192page 73 of 177
PG 91:1191διαμονῆς τὰ καθόλου προνοίας ἀξιοῦσθαί φασι, ταύ της πολλῷ πρότερον ἀξιοῦσθαι τὰ κατὰ μέρος εἰσο άγουσιν, ἐν οἷς ἡ τῶν καθόλου διαμονὴ καὶ ὑπόστασις. Συνεισάγεται γὰρ ἀλλήλοις ταῦτα διὰ τὴν κατὰ φύ σιν ἀδιάλυτον προς άλληλα σχέσιν, καὶ θατέρου πρὸς διαμονὴν συντηρουμένου, μηδὲ τὸ ἕτερον ταύτης εἶναι τῆς φυλακῆς ἀλλότριον, καὶ ἑνὸς πάλιν τῆς πρὸς διαμονὴν φυλακῆς διαπίπτοντες μηδὲ τὸ ἄλλο ταύτης τυγχάνειν λέγει ἀκόλουθον. "Αλλως τε δὲ κατὰ τρεῖς τρόπους τὸ μὴ πάντων τῶν ὄντων προνοεῖν τὸν Θεὸν λέγεται. Η γὰρ ἀγνοεῖν αὐτὸν λέγουσι τῆς προ νοίας τὴν μέθοδον, ἢ μὴ βούλεσθαι, ἢ μὴ δύνασθαι. ᾿Αλλὰ μὴν κατὰ τὰς κοινὰς πάντων ἐννοίας ἀγαθὸς ὢν καὶ ὑπεράγαθος ὁ Θεὸς ἀεὶ πάντως τὰ καλὰ βο λεται καὶ πᾶσι, καὶ σοφὸς ὑπάρχων καὶ ὑπέρσοφος, μᾶλλον δὲ πάσης σοφίας πηγή, γινώσκει πάντως τὰ συμφέροντα, (174 6) καὶ δυνατὸς ὤν, μᾶλλον δὲ ἀπειροδύναμος, ἐνεργεῖ πάντως θεοπρεπῶς ἐν πᾶσι τὰ ἐγνωσμένα αὐτῷ καὶ βεβουλημένα καλῶς 11 και συμφέροντα, ὡς ἀγαθὸς καὶ σοφὸς καὶ δυνατός, δια ιχνούμενος διὰ πάντων τῶν τε ὁρατῶν καὶ τῶν ἀορά των, καὶ τῶν καθόλου καὶ τῶν μερικῶν, καὶ τῶν μια κρῶν καὶ τῶν μεγάλων, καὶ πάντων τῶν κατὰ πᾶσαν τὴν οἰανοῦν οὐσίαν τὸ εἶναι ἐχόντων, μηδὲν ὑφιεὶς τῆς κατὰ τὴν ἀγαθότητα καὶ τὴν σοφίαν καὶ τὴν δύναμιν ἀπειρίας, καὶ πάντα κατὰ τὸν ἑκάστων τοῦ εἶναι λόγον πρός τε ἑαυτὰ καὶ ἄλληλα κατὰ τὴν ἀδιάλυτον πάντων σχετικὴν ἁρμονίαν τε καὶ διαμονὴν συντηρῶν. Τί δέ, αὐτὴν καθ' ἑαυτὴν οὐ κατα νοοῦμεν τὴν φύσιν περὶ τοῦ εἶναι τὴν ἐπὶ πάντα τοῦ Θεοῦ πρόνοιαν σαφῶς οὖσαν διδάσκαλον; Τεκμήρων γὰρ οὐ μικρὸν τοῦ φυσικῶς ἡμῖν ἐνεσπάρθαι τὴν τῆς προνοίας γνῶσιν ἡ φύσις αὐτὴ δίδωσιν, όπηνίκα ἂν ἡμᾶς ἀδιδάκτως ὥσπερ ὠθοῦσα πρὸς τὸν Θεὸν διὰ τῶν εὐχῶν ἐν ταῖς ἐξαίφνης περιστάσεσιν ἐκεῖ θεν ζητεῖν τὴν σωτηρίαν παρασκευάζει ". Υπ' ἀ νάγκης γὰρ ἄφνω συλληφθέντες ἀπροαιρέτως, πρίν τινα καὶ σκέψασθαι, τὸν Θεὸν ἐπιβοώμεθα, ὡς ἂν τῆς προνοίας αὐτῆς πρὸς ἑαυτὴν καὶ λογισμῶν χωρίς ἐλκούσης ἡμᾶς, καὶ τὸ τάχος τῆς ἐν ἡμῖν νοερᾶς κι χώσης δυνάμεως, καὶ πάντων ἰσχυροτέραν τὴν θείαν προδεικνυούσης βοήθειαν. Οὐκ ἂν δὲ ἡμᾶς ἦγεν ἀ προαιρέτως ἡ φύσις ἐπὶ τὸ μὴ φύσιν ἔχον γίνεσθαι. Πᾶν δὲ τὸ ὁτῳοῦν φυσικῶς ἑπόμενον, ὡς πᾶσιν άδη λον, ἰσχυρὰν ἔχει καὶ ἀκαταμάχητον κατὰ τὴν ἀπόδειξιν τῆς ἀληθείας (175 α) την δύναμιν. Ει δ ὅτι ἀκατάληπτος ἡμῖν τῆς τῶν κατὰ μέρος προνοίας ὁ λόγος, ὥσπερ οὖν καὶ ἔστι κατὰ τὸ, Ὡς ἀνεξερεύν νητα τὰ κρίματα αὐτοῦ καὶ ἀνεξιχνίαστοι αλ ἐδοὶ αὐτοῦ, διὰ τοῦτο φαῖεν μηδὲ πρόνοιαν εἶναι, οὐκ ὀρθῶς ἐροῦσι κατὰ τὸν ἐμὸν λόγον. Εἰ γὰρ πολλή τίς ἐστιν ἡ διαφορὰ καὶ ἀκατάληπτος τῶν ἀν θρώπων ἑκάστου πρὸς ἕκαστον καὶ ἡ πρὸς ἑαυτὸν ἑκάστου ἐναλλαγὴ, ἔν τε βίοις καὶ ἤθεσι καὶ γνώμαις καὶ προαιρέσεσι καὶ ἐπιθυμίαις, επιστήμαις τε καὶ χαλὰ παρασκευάζουσα
in quibus stat universorum perennitas et substan tia. Etenim simul afficiuntur perennitate, propter naturalem et indissolubilem inter sese relationem, ita ut altero in perenuitatem conservato, nec alte rum ab hac custodia aliena esse, et rursus cum alterum hac perennitatis custodia exciderit, nec alterum ça affici dicere par sit. Tribus vero potis– simum modis Deum omnibus providere negant. Aut enim ignorare eum providentiæ viam ac rationem dicunt, aut nolle, aut non posse. Sed profecto, se cundum communes omnium notiones bonus et plus quam bonus Deus bona et semper et omnibus om nino vðluntate sua destinat, et sapiens et plusquam sapiens, vel potius omnis sapientiæ fons, novit om nino quæ conducunt, et potens, vel potius infinitæ potentiæ, çondigne Deo et convenienter in omnibus placita et consilia sua conducibilia pulchre esse quitur, ut bonus et sapiens et potens, transiens per cuncta et visibilia et invisibilia, et universa et sin gula, et parva et magna, et cuncta quæ secundum quampiam cujuslibet generis exsistentiam habent, nihil de bonitatis, sapientiæ potentiæ suæ infinitate remittens, et omnia secundum singulorum exsisten tiæ rationem sibi ipsis et invicem in indissolubili cunctorum eodem et nexu et compagine, et peren nitate conservans. Quid autem, nonne ipsam per se naturam de divina, quæ omnia curet, providentia exsistentia, luculenter instrucre videmus? Quod enim naturaliter nobis providentiæ cognitio insita sit, ipsa natura haud exiguum præbet documen tum, quando nos nulla prævia institutione veluti propulsans ad Deum per preces in subitis casibus illu.c salutem quærere instruit. Quotiescunque énim subito necessitate aliqua comprehendimur, invo luntarie, sine ulla previa consideratione, Deum in vocare solemus, tanquam si ipsa providentia nos ad se, nullis consiliis intercedentibus, attrahat, et mentalis vis nostræ velocitatem antevertat, divi numque omnibus cæteris præsentius auxilium os tendat. Neque vero involuntarie natura nos ad illud quod natura expers est deduceret. Nimirum quod cunque alterum quodpiam naturaliter sequitur, ut omnnibus obscurum, validam habet invictamque de monstrandæ veritatis vim. Si vero quia impercep Abilis nobis ea quæ singula curet providentiæ est ratio, ut etiam est secundum illud: Quam recon dita ejus judicia, et quam investigabiles ejus viæ b, ideo providentiam negarint esse meo quidem judi cio haud recte įta statuunt. Nam si magṇa est et imperceptibilis inter singulos homines discrepantia, et cujusque ipsius commutatio et vicissitudo, dum in vitæ genere et moribus et voluntatibus et consi liis et cupiditatibus, in litteris, negotiis, studiis, et in ipsis mentis cogitationibus penc infinitis, omni; busque eis quæ quotidie et singulis pene horis alia Rom. x1, 33. 1. cod. Gud. m. pr. 1 habet apographum.
col. 1193–1194page 74 of 177
PG 91:1193χρείαις καὶ ἐπιτηδεύμασι καὶ αὐτοῖς τοῖς κατὰ ψυ χὴν λογισμοῖς ἀπείροις οὖσι σχεδόν, καὶ πᾶσι τοῖς καθ' ἑκάστην ἡμέραν καὶ ὥραν ἐπισυμβαίνουσι συμ μεταβαλλομένου (ἀγχίστροφον γὰρ τοῦτο τὸ ζῶον δ ἄνθρωπος, οξέως τοῖς καιροῖς καὶ ταῖς χρείαις συμ μεταβαλλόμενον), ἀνάγκη πᾶσα καὶ τὴν πρόνοιαν, προγνωστικῶς πάντα συνειληφυίαν κατὰ περιγραφὴν τὰ καθ᾿ ἕκαστα, διάφορόν τε καὶ ποικίλην φαίνεσθαι καὶ πολυσχιδή, καὶ τῇ τῶν πεπληθυσμένων ἀκαταληψίᾳ συνεκτεινομένην ἑκάστῳ προσφόρως καθ' έκα στον καὶ πράγμα καὶ νόημα, μέχρι καὶ τῶν ψιλῶν κινημάτων τῶν κατὰ ψυχὴν καὶ σῶμα συνισταμένων, ἁρμόζεσθαι. Εἰ οὖν τῶν κατὰ μέρος ἀκατάληπτος ἐστιν ἡ διαφορὰ, καὶ τῆς ἁρμοζούσης αὐτοῖς εἰκότως προνοίας ἄπειρο; ὁ λόγος, ἀλλ' οὐκ, ἐπειδὴ ἄπειρος τε καὶ ἄγνωστος ἡμῖν τῆς τῶν κατὰ μέρος προνοίας ὁ λόγος τυγχάνει, τὴν ἰδίαν ἄγνοιαν ἀναίρεσιν ποι εἶσθαι τῆς πανσόφου τῶν ὄντων κηδεμονίας οφείλοciter μεν, πάντα δὲ ἁπλῶς καὶ ἀνεξετάστως, θεοπρεπώς τε καὶ συμφερόντως, τὰ τῆς προνοίας έφ υμνεῖν ἔργα καὶ ἀποδέχεσθαι, καὶ καλῶς γίνεσθαι τὰ γινόμενα πιστεύειν, κἂν ἡμῖν ὁ λόγος ἐστὶν ἀνέφικτος. Πάντα δὲ λέγων τὰ τῆς προνοίας φημί, οὐ γὰρ τὰ κακῶς ὑφ᾽ ἡμῶν κατὰ τὸν τοῦ 18 ἐφ' ἡμῖν λόγον γινόμενα· ταῦτα γὰρ τοῦ κατὰ τὴν πρόνοιαν λόγου παντελῶς ἀλλότρια. Τὸν μὲν οὖν σημαινόμενον τρόπον περὶ τῆς τῶν ἁγίων κατὰ τὸν λόγον καὶ τὴν θεωρίαν δυνάμεώς τε καὶ χάριτος ὑπὸ τοῦ μεγάλου τούτου διδασκάλου κατὰ τὸ δυνατὸν στοχαστικῶς, ἀλλ' οὐκ ἀποφαντικῶς (πολλῷ γὰρ ἀπολείπεται τῷ μέτρῳ τῆς κατ᾿ αὐτὸν ἀληθείας ὁ ἡμέτερος νοῦς), διὰ τῶν εἰς ρημένων ὑποδραμὼν τῷ λόγῳ, καὶ ὥσπερ ἰχνηλατήσας, τοιόνδε καθ᾽ ὑπόνοιαν μόνον φημί. Θεωρία διάφορος τῆς διαβαθείσης ὑπὸ τῶν ἀ γίων υλικῆς δυάδος, καὶ εἰς ἡ ἐν τῇ Τριάδι νοουμένη ενότης (ο). Διὰ δὲ τοῦ ὑπὲρ τὴν ὑλικὴν δυάδα γενέσθαι, διὰ τὴν ἐν τῇ Τριάδι νοουμένην ἑνότητα, τὸ ὑπὲρ τὴν ὕλην γενέσθαι καὶ τὸ εἶδος, ἐξ ὧν τὰ σώματα, τοὺς ἁγίους λέγειν ὑπονοῶ αὐτὸν, ἢ τὴν σάρκα καὶ τὴν ύλην, ὥσπερ διασχόντας ἔφη Θεῷ συγγενέσθαι καὶ τῷ ἀκραιφνεστάτῳ κραθῆναι φωτὶ καταξιωθῆναι, τουτέστι τὴν πρὸς τὴν σάρκα τῆς ψυχῆς σχέσιν, καὶ διὰ τῆς σαρκὸς πρὸς τὴν ὕλην, ἢ. καθόλου είν πεῖν, πάσης τῆς αἰσθητικῆς οὐσίας πρὸς τὴν αἰσθητὴν ἀποθεμένους φυσικήν οικειότητα, τῆς δὲ θείας μου νης γνησίως ἐπιλαβομένους ἐφέσεως, διὰ τὴν, ὡς ἔφην, νοουμένην ἐν τῇ Τριάδι ἐνότητα. Μέσην γὰρ κειμένην Θεοῦ καὶ ὅλης τὴν ψυχὴν ἐγνωκότες, καὶ τὰς πρὸς ἄμφω ἐνοποιούς δυνάμεις ἔχουσαν, τὸν νοῦν λέγω πρὸς τὸν Θεὸν καὶ πρὸς τὴν ὕλην τὴν αἴσθησιν, τὴν μὲν αἴσθησιν μετὰ τῶν αἰσθητῶν παντελῶς (176 α) ἀπετινάξαντο, κατὰ τὴν ἐν διαθέσει σχετι τὴν ἐνέργειαν, κατὰ δὲ τὸν νοῦν μονώτατον ἀῤῥήτως του
et alia accidunt una commutatur (versatile enim hoc, cui homo nomen est, animal, cito tem poribus atque necessitatibus commutatum), necesse est oinnino providentiam quoque, præscie cuncta per singula ambitu suo complectentem, diversam et variam et multiplicem videri, atque, cum una cum rebus adeo multiplicatis ut numero compre hendi nequeant extendatur, secundum factum quodl que et cogitatum, vel usque in tenues quæ menti aut corpori oboriantur motus unicuique convenien ter accommodari. Quod si singulorum differentia notionem excedit, et infinita est ratio providentia illis se convenienter accommodantis, minime ta men, cum infinita et imperceptibilis nobis sit pro videntiæ singulas partes procurantis ratio, inde propria ignorantia sapientissimam rerum natur procurationem tollere debemus, sed omnia simpli et sine examine, Deo convenienter et utiliter, providentia laudare opera et accepta referre, et quæ fiunt bene fieri confidere, etiamsi rationem eorum non possumus assequi. Cuncta vero si dico, providentiæ res dico, videlicet non ea quæ a nobis secundum nostræ voluntatis et indolis rationem prave funt; haec enim a providentiæ ratione plane absona. Modum igitur rationalis et contemplative sanctorum potestatis et gratiæ ab magno hoc ma gistro significatum postquam conjectura, non certa interpretatione (multum enim abest ut mens nostra illius veritatem æquiparet), per hanc disputationem verbo assequi ejusque quasi vestigia indagare com natus sum, talem esse duntaxat suspicor. Contemplatio diversa superate a sanctis mate rialis dyadis, et quænam in Trinitate intelligatur unitas. Quod autem materialem dyadem superent sancti, propter unitatem in Trinitate intellectam, significari ab eo suspicor materiam atque formam, unde sunt corpora, superatas aut carnem et materiam, quibus disruptis cum Deo congressi purissima luce tempe rari atque perfundi mereri, hoc est animæ ad car nem, et per carnem ad materiæ relationem, vel, ut in universum loquar, omni sensuali essentia cum sensibili exuti naturalem necessitatem, divinum duntaxat recte appetitum secuti, propter unitaten quæ, ut dixi, in Trinitate intelligitur. Cum enim mediam inter Deum et materiam collocatam ani mam esse intellexerint, et habere in utrumque uniendi sese conflandique potestates, intellectum, inquam, in Deum et in materiam sensum, sensum quidem una cum sensibilibus plane abjecerunt, per relativam in affectione operationem, et per solum intellectum ineffabili modo cam ad Deum accom 18 Hic vocabulum, quod cum jungatur, excidisse suspicor. Cf. Greg. Naz. Orat. III, De pace, cap. 8, p. 430, tom. I, Opp. ed. Ben.
col. 1195–1196page 75 of 177
PG 91:1195αὐτὴν τῷ Θεῷ προσωπείωσαν, πρὸς ἐν ὅλον γ στως ἐνωθεῖσαν ὅλην ὡς ἀρχετύπου εἰκόνα κατά τον καὶ λόγον καὶ πνεῦμα, ὡς ἐφικτόν καθ' ομοίωσιν ἔχουσαν τὸ ἐμφορές θεασάμενοι, τὴν ἐν τῇ Τριάδι νοουμένην ενότητα μυστικῶς ἐδιδάχθησαν. Τυχὸν δὲ καὶ τὸν θυμὸν καὶ τὴν ἐπιθυμίαν ὑλικὴν δυάδα προς ηγόρευσεν ὁ διδάσκαλος, διὰ τὸ προσύλους καὶ τοῦ παθητικοῦ τῆς ψυχῆς μέρους αὐτὰς εἶναι δυνάμεις, καὶ πρὸς τὸν λόγον στασιαζούσας, καὶ εἰς πολλὰ σχε δάσαι τὸν νοῦν δυναμένας, εἰ μὴ ἐξ ἀρχῆς ἐπιστημόνως ἄγχων ἑαυτῷ ὑποζεύξειεν. ἂν εἴ τις κρατήσεις καὶ ἐφ᾽ ἃ δεῖ πρεπόντως φέρεσθαι πείσειε, δουλικώς υπεζευγμένας τῇ δυναστείᾳ τοῦ λόγου, ἢ καὶ παν τελῶς αὐτὰς ἀπολιπὼν ἀπολίποι, καὶ μόνος τῆς ἀ ρεποῦς κατ᾿ ἀγάπην γνωστικῆς διὰ λόγου καὶ θεω ρίας Έχεται θέλξεως, καὶ πρὸς μίαν καὶ μόνην ἐκ τῶν πολλῶν καθαράν τε καὶ ἁπλῆν καὶ ἀδιαίρετον της κατ᾽ ἔφεσιν ἀῤῥενωτάτης δυνάμεως κίνησιν συν εστάλη, καθ' ήν περὶ Θεὸν ἀκαταλήκτως ἐν ταυτότητι τῆς κατ' ἔφεσιν ἀεικινησίας ἑαυτῷ φιλοσόφως ἐπήξατο τὴν μονιμότητα, μακάριος ὄντως ἐστὶ τῆς ἀληθοῦς τε καὶ μακαρίας τυχών οὐ μόνον ἑνώσεως τῆς πρὸς τὴν ἁγίαν Τριάδα, ἀλλὰ καὶ ἐνότητος τῆς ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδ: νοουμένης, ὡς ἁπλοῦς καὶ ἀδιαίρετος καὶ μονοειδῆς κατὰ τὴν δύναμιν πρὸς τὴν ἁπλῆν καὶ ἀδιαίρετον κατὰ τὴν οὐσίαν γεγενημένος, καὶ κατὰ τὴν ἕξιν τῶν ἀρετῶν τὴν ὡσαύτως ἔχουσαν ἀγαθότητα κατὰ τὸ ἐφικτὸν ἐκμιμούμενος, καὶ τὴν Ιδιότητα τῶν κατὰ φύσιν μεριστῶν δυνάμεων διὰ τὴν Ο τοῦ ἑνωθέντος Θεοῦ 18 χάριν ἀποθέμενος. Εξήγησις περὶ τοῦ παθητικοῦ τῆς ψυχῆς, καὶ τῶν αὐτοῦ καθολικών διαιρέσεων τε καὶ ὑπο διαιρέσεων. Διαιρείται γὰρ, ὥς φασι, το παθητικών τῆς ψυχῆς εἰς τε τὸ ἐπιπειθὲς λόγῳ, καὶ τὸ μὴ πειθόμενον λόγῳ. Καὶ τὸ μὲν λόγῳ μὴ πειθόμενον διαι μοῦσιν εἰς τὸ θρεπτικόν, δ καλοῦσι φυσικὸν, καὶ εἰς τὸ φυσικὸν, δ καλοῦσι ζωτικὸν, ὧν οὐδέτερον λόγω πειθόμενον ἄγεται· οὐκ ἐπιπειθὲς δὲ λέγῳ καλεῖται, ἐπειδὴ μὴ πέφυκεν ἄγεσθαι λόγῳ. Τὸ γὰρ αὐξάνειν, ἢ ὑγιαίνειν, ἢ ζῇν, οὐκ ἔστιν ἐν ἡμῖν. Τὸ δὲ ἐπιπειθὲς λόγῳ διαιρεῖται εἰς δύο, τό τε ἐπι θυμητικὸν καὶ τὸ θυμικόν. Ἐπιπειθὲς δὲ λόγῳ καλοῦσιν αὐτὸ, διότι λόγῳ πέφυκεν ἐν τοῖς σπουδαίοις άγεσθαί τε καὶ ὑποτάσσεσθαι. Πάλιν δὲ τὸ ἐπιθυμητικὸν διαιροῦσιν εἰς ἡδονὴν καὶ λύπην. ἐπιτυγχάνουσα γὰρ ἐπιθυμία ἡδονὴν ἐργάζεται, ἀποτυγχάνουσα δὲ λύπην. Καὶ πάλιν καθ' ἕτερον τρόπον φασί τὴν ἐπιθυμίαν διαιρουμένην τέσσαρα σὺν ἑαυτῇ τὰ πάντα είδη ποιεῖν, ἐπιθυμίαν, ἡδονὴν, φόβον, καὶ λύπην. Καὶ ἐπειδὴ τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστιν ἀγαθά, τὰ δὲ φαῦλα, ταῦτα δὲ ἡ παρόντα ἢ μέλλοντά ἐστι, προσδοκώμενον μὲν ἀγαθὸν ἐπιθυμίαν εκάλεσε, παρὸν δὲ ἡδονὴν, καὶ πάλιν προσδοκώμενον κακόν φί βου, παρὶν δὲ λύπην· ὡς εἶναί τε καὶ θεωρεῖσθαι Χριστού 18 οι δεύτερον
Mioulaverunt, quocum totam, tanquam formae pri migeniæ imaginein tam mente quam ratione, ac spiritu, ir omprehensibili modo unitam, ut quá similitudi, em humano captui parem haberet, vi dentes, unitatem in Trinitate intellectam mystice didicerunt. Fortasse vero etiam animum et concu piacentiam materialem dyadem appellavit magister, propterea quod materim adbareant sintque passim væ animæ partis potestates, que cum ratione sedi tiose contendant mentemque in multa distrahere possint, nisi ab initio sibi coercuerit eas atque sub jugaverit. Quas si quis devicerit et currere quo de bent eis persuaserit, adeo ut rationis imperio sub jectæ appareant, aut etiam omnino reliquerit eas, et solus teneatur rationali et contemplativa quæ in neutram partem vergat secundum charitatem gno stice illecehra, ad unam et solam ex multis eamque param et simplicem et indivisam vis de appetitu fortissimæ motionem contractus, qua circa Deum perpetuo in identitate perennis appetitus motionis sibi stabilitatem philosophice firmavit, is revera beatus est, et attigit non veram solum et beatam unitionem cum sancta Trinitate, sed unitatem quoque in sancta Trinitate intellectæ, simplex vide licet et indivisus et uniformis secundum potesla Item cum simplici secandum essentiam et indivisa illa congressus, et secundum habitum virtutum bo uitatem sibi semper constantem pro viribus suis æmulatus, proprietate potestatum naturaliter divi sibilium per gratiam uniti Dei deposita. Enarratio de passibili animæ, deque universalibus ejus divisionibus et subdivisionibus. Dividitur enim, ut dicunt, animæ passibile in eam partem quæ rationi obedit et in eam quæ non obedit rationi. Atque eam qui non obedit rationi dividunt in eam qui alit et nutrit, quam physicam appellaut, et in physicam, quam appellant vitalem, quarum neutra rationi obediens agitur, non obe diens vero rationi ideo appellatur, quia non ratione agitur. Crescere enim, vel bona valetudine uti, vel vivere, non penes nos est. Illa autem quæ rationi obedit in duo dividitur, in concupiscentivum et iudi gnativum. Obediens vero rationi vocant quia rationi in bonis agatur et subjiciatur. Rursus concupiscen tivum dividunt in voluptatem et dolorem. Concupi 5 scontia enim voti sui compos voluptatem efficit, non compos, dolorem. Et rursus secundum alium modum concupiscentiam tradunt divisam quatuor una cum se ipsa formas efficere universas, concu piscentiam, voluptatem, metur, dolorem. Cumque verum pars bona sit, pars mals, hæc vero aut prz sentia sint aut futurs, bonum quod exspectatur concupiscentiam vocavit, quod prasens, volupta cx; et rursus malum quod exspectatur, metum, cal. Gud m. pr. cod. Gud.
col. 1197–1198page 76 of 177
PG 91:1197περὶ μὲν τὰ καλὰ, εἴτε τὰ ὄντως ὄντα, εἴτε τὰ νο λογιστικών, Θυμόν, είνα όργήν, χολήν εἰ χόλον μήνιν, κότον. Α' ὀργὴν χολήν χόλον μῆνιν μήνις μιζόμενο, τὴν ἡδονὴν καὶ τὴν ἐπιθυμίαν, περὶ δὲ τὰ φαῦλα τὴν λύπην καὶ τὸν φόβον. Πάλιν δὲ τὴν λύ την διαιροῦσιν εἰς τέσσαρα, εἰς ἄχος, εἰς ἄχθος, εἰς φθόνον, εἰς ἔλεον. Καὶ τὸ μὲν ἄχος εἶναί φασι λύπην ἀφωνίαν ἐμποιοῦσαν οἷς ἂν ἐγγένηται, διὰ τὴν εἰς βάθος πάροδον τοῦ λογιστικοῦ· τὸ δὲ ἄχθος λύπην βαροῦσαν τε· καὶ διοχλοῦσαν ἐπ' ἀβουλήτοις συμβάσεσι· τὸν δὲ φθόνον λύπην ἐπ' ἀλλοτρίοις ἀγαθοῖς τὸ δὲ ἔλεος λύπην ἐπ' ἀλλοτρίοις κακοῖς. Κακὸν δὲ πᾶσαν λύπην ἔφασαν τῇ ἑαυτῆς φύσει. Κἂν γὰρ ὁ σπουδαῖος ἐπ' ἀλλοτρίοις (177 ) λυπῆται κακοῖς, ὡς ἐλεήμων, ἀλλ᾽ οὐ προηγουμένως κατὰ πρόθεσιν, ἀλλ' ἐφεπομένως κατά περίστασιν. Ὁ δὲ θεωρητικὸς κἂν τούτοις ἀπαθὴς διαμένει, συνάψας ἑαυτὸν τῷ Θεῷ, καὶ τῶν τῇδε παρόντων ἀλλοτριώσας. Τὸν δὲ φόν ον πάλιν διαιρούσιν εἰς ἐξ, εἰς ὄχνον, εἰς αἰδῶ, εἰς αἰσχύνην, εἰς κατάπληξιν, εἰς ἔκπληξιν, εἰς ἀγωνίαν. Καὶ τὸν μὲν ἔκνον εἶναί φασι, φόβον μελλούσης ἐνεργείας, τὴν αἰδὼ δὲ φόβον ἐπὶ προσδοκία ψόγου, τὴν δὲ αἰσχύνην φόβον ἐπ᾿ αἰσχρῷ πεπραγμένῳ, τὴν δὲ κατάπληξιν φόβον ἐκ μεγάλης φαντασίας, τὴν δὲ ἔκπληξιν φόβον ἐκ μεγάλων ἀκουσμάτων τὴν αἴσθησιν ἀφαιρούμενον, τὴν ἀγωνίαν δὲ φόβον διαπτώσεως, τουτέστιν ἀποτυχία;. Φοβούμενοι γὰρ ἀποτυχεῖν ἀγωνιῶμεν. Καλοῦσι δέ τινες αὐτὴν καὶ δειλίαν. Τὸν δὲ θυμὸν πάλιν εἶναι λέγουσι ζέσιν τοῦ περικαρδίου αίματος δι᾿ ὄρεξιν ἀντιλυπήσεως. Διαιροῦσι δὲ καὶ τοῦτον εἰς τρία, εἰς ὀργήν, ήν τινες ἐκάλεσαν χολὴν καὶ χόλον, καὶ εἰς μῆνιν, καὶ εἰς κό τόν. Καὶ τὴν μὲν ὀργὴν εἶναί φασι θυμὸν πρὸς ἐνέρο γειαν ἀρχὴν καὶ κίνησιν ἔχοντα, ἡ θυμὸν ἐνεργούμενον· τὴν δὲ χολὴν τὴν δι᾿ ἄλλου ἄμυναν τοῦ λυπή Φαντός τὸν δὲ χόλον τὴν δι' ἑαυτοῦ τοῦ λυπηθέντος ἐπεξέλευσιν εἰς τὸν λυπήσαντα· τὴν δὲ μῆνιν θυμὸν εἰς παλαίωσιν (εἴρηται δὲ παρὰ τὸ μένειν καὶ τῇ μνήμη παρακατέχεσθαι), τὸν δὲ κότον θυμὸν ἐπι τηροῦντα καιρὸν εἰς τιμωρίαν· εἴρηται δὲ παρὰ τὰ κεῖσθαι καὶ οὗτος. Διαιροῦσι δὲ καὶ τούτων ἕκαστον εἰς ἄλλα πολλά. "Απερ εἰ βουληθείη τις δι' ἀκριβούς ἐξετάσεως παραδούναι γραφή, πολὺν ἀθροίσει λόγον καὶ χρόνον δαπανήσει, ὡς (177 6) μηδὲ ἀνεκτόν εἶναι τοῖς ἐντυγχάνουσι διὰ τὸ πλῆθος. Μέγα οὖν καὶ θαυμαστὸν ὄντως ἐστὶ καὶ πολλῆς δεόμενον προσ οχῆς τε καὶ σπουδῆς, καὶ πρὸ τούτων τῆς θείας ἐπὶ. κότον κουρίας, τὸ δυνηθῆναι πρῶτον μὲν τῆς ὑλικῆς δυάδος τῶν ἐμφύτων κρατῆσαι δυνάμεων, θυμοῦ λέγω καὶ ἐπιθυμίας, καὶ τοῦ κατ᾽ αὐτὰς μερισμοῦ, καὶ μακάριος ὃς ἄγειν ἑτοίμως ταύτας ὅποι τῷ λόγῳ δοκεῖ δεδύνηται, μέχρις ἂν τοῖς πρακτικοί; διὰ τῆς ἠθικῆς φιλοσοφίας τῶν προτέρων καθαίρηται λο γισμών.
praesens vero, dolorem: adeo ut voluptas et concu i piscentia ad bona pertineant et circa ea appareant, sive revera sunt, sive putantur, círca mala vero dolor et metus. Rursus dolorem dividunt in qua tuor, in moerorem, in molestiam, in invidiam, in misericordiam. Atque moerorem dicunt esse dolo rem obmutescere facientem eos qui sint ipso affecti, propterea quod ea anine pars quærationis ac con silii sedes est, hoc est in profundum transgrediatur; molestiam autem dolorem gravan tem et turbantem in casibus injucundis; invidiaın vero dolorem in lætis rebus alienis; misericordiam denique dolorem in rebus alienis adversis atque miseris. Malum vero omnem dolorem statuermal sua ipsius natura. Etiamsi euim vir bonus in alio ruin rebus adversis dolet, ut misericors, tamen m‹!} ex professo et secundum propositum, sed secunda rio per occasionem. Contemplativus contra vel in lis vacat affectu, Deo congregatus, et bis terrenis rebus alienatus. Metum vero rursus dividunt in sex partes, in tergiversationem, verecundiam, pudorem, stuporem, consternationem, torporem. Et tergiver sationem quidem definiunt metum actionis futuræ, verecundiam vero metum de exspectatione vitupe rii, pudorem dein metum de re turpi perpetrata; stuporem metum de grandi et vehementi imagina tione conceptum; consternationem metum ex im manibus romoribus qui sensum auferunt; agoniam denique, vel torporem, inetum lapsus, id est suc cessus infelicis atque spei frustratœ. Nam dum ne tuimus ne voti compotes flamus, torpemus. Qnam sunt etiam qui timiditatem vocant indignationem, vero rursus interpretantur fervo rem sanguinis circum præcordia propter deside rium doloris vicissim indigendi. Etiam hanc div dunt modo triplici, in quam sunt qui appellarunt, et in et in que quidem defniunt indignationem qu principium et motum habet ad agendum, sive indi gnationem agitatam; autem vindictam por alterum sumptam de eo qui injuriam intulit; contra si quis per seipsum, cui illata est injuria, eum qui intulit persequitur: porro indignis tionem inveterascentem (vocata est enim de eo quod memoria retinetur); denique ind vera est, et qued multa altentione et studio, ac divina præsertim ope indigeat, primum quidem posse materialem innatarum potestatem dyadem superare, indignationem, inquam, et concupiscen tiam, carumque in- quas patent divise species, atque beatus est qui expedite has ducere quocunque rationi placebit potuerit, usque dum practicis, id est activis. ab eis quas ante habuit purgetur per philosophiam moralem. gnationem tempus vindictae observans, qui dictus est item inde quod quasi reconditus jacet intus et manet. Dividunt vero horum unumquodque in alia multa; quæ si quid accurate perquirere et litteris tradere voluerit, sermonem nimium cumulabit et tempus insumet, quæ abundantia a lectoribus ferri non possit. Magnum itaque atque admirandum re
col. 1199–1200page 77 of 177
PG 91:1199θεωρία ἐκ τῆς Γραφῆς περὶ τοῦ μὴ δεῖν τὸν γν στικὸν τῷ τῆς φύσεως νόμῳ τὸν τῆς σοφίας λό τον συνάπτειν, καὶ τίς ἡ προσθήκη τοῦ ἄλλα στοιχείου εἰς τὸ ὄνομα τοῦ ᾿Αβραάμ. Επειτα δὲ καὶ ὑπὲρ αὐτὰς γενέσθαι καὶ παντελῶς απώσασθαι, ὡς τὴν ᾿Αγαρ καὶ τὸν Ἰσραὴλ, ὁ Ἀβραὰμ ἐκεῖνος ὁ μέγας, του λογιστικοῦ ἤδη περὶ τὰ θεῖα κατὰ τὸν Ἰσαὰκ ἐκεῖνον γυμνασθῆναι δυναμένου θεάματα, ὑπὸ τῆς κατὰ τὴν γνῶσιν φερομένης θείας φωνῆς διδασκόμενος, μὴ δύνασθαι τὸ κατὰ νοῦν θεῖον τῆς ἐλευθέρας κατὰ πνεῦμα γνώσεως γέννημα, τῷ δουλικῷ τῆς σαρκὸς ἐπισυνημμένον σπέρματι, τῆς μακαρίας τυχεῖν ἐπαγγελίας, ἥτις ἐστὶν ἡ κατ' ἐλπίδας προκειμένη τοῖς ἀγαπῶσι τὸν Κύριον τῆς η θεώσεως χάρις, ἣν ήδη τυπικῶς ὑπῆρχε προειληφὼς, τῷ περὶ μονάδος λόγῳ διὰ πίστεως μυστικῶ; συναφθεὶς, καθ᾽ ἂν ἐνοειδής γενόμενος, μᾶλλον δὲ ἐκ πολλῶν εἷς, μόνος πρὸς μόνον δι᾿ ὅλου τὸν Θεὸν μεγαλοπρεπώς συνήχθη, μηδένα τὸ παράπαν τῆς οἰασοῦν περί τι ἄλλο τῶν σκεδαστών γνώσεως τύπων ἑαυτῷ συνεπιφερόμενος, ὅπερ οἶμαι δηλοῦν τὴν τοῦ δοθέντος εἰς προσθήκην τοῦ ὀνόματος άλφα γραμ ματος δύναμιν. Διὸ καὶ πατὴρ τῶν διὰ πίστεως προσ αγομένων Θεῷ κατὰ στέρησιν πάντων τῶν μετὰ Θεὸν ἐχρημάτισεν, ὡς τοὺς αὐτοὺς κατὰ πίστιν ἐν πνεύματι τύπους τῷ πατρὶ τῶν τέκνων ἐμφερῶς ἔχειν δυναμένων. θεωρία εἰς τὸν Μωϋσῆν περὶ τῶν ἀφαιρουμένων ὑποδημάτων. Τοῦτο τυχὸν ἐν ἀρχῇ τῆς γνωστικῆς ἀγωγῆς καὶ ὁ μέγας Μωϋσῆς ἐκεῖνος διδασκόμενος ὑπὸ τῆς θείας φωνῆς ἐπαιδεύετο, ἡνίκα προσῆγεν ἰδεῖν τὸ ἐν τῇ βά τῳ μυστικῶς φανταζόμενον φῶς φασκούσης, λῦσον τὰ ὑποδήματα ἀπὸ τῶν ποδῶν σου, ὁ γὰρ τόπος ἐν ᾧ έστηκας γῇ ἁγία ἐστὶ, τὸ δεινῶς, οἶμαι, τῶν σωματικῶν ἁπάντων ἀπολελύσθαι κατά διάθεσιν τὴν ψυχήν, μέλλουσαν τὴν διὰ θεωρίας πρὸς τὴν τῶν ὑπερκοσμίων νόησιν γνωστικήν ποιεῖσθαι πορείαν, καὶ τελείαν τοῦ ἐν σχέσει σαρκός προτέρου βίου ἀλλοτρίωσιν διὰ τῆς τῶν ὑποδημάτων ἔχειν ἀποθέσεως. θεωρία εἰς μέρη τῶν θυσιῶν. Τοῦτο πάλιν ἴσως ὁ αὐτὸς θειότατος Μωϋσῆς ἐν ταῖς τῶν θυσιῶν διατάξεσι παρεδήλου τῶν ἱερείων ἀφαιρεῖν τὸ στέαρ, καὶ τοὺς νεφρούς, καὶ τὸ στηθύνιον, καὶ τὸν λοβὸν τοῦ ἤπατος, ἐπιτάσσων, τὸ δεῖν αὐτάς τε τὰς γενικὰς τῶν ἐν ἡμῖν παθῶν δυνάμεις, τὸν θυμὸν λέγω καὶ τὴν ἐπιθυμίαν, τὴν ὄντως ὑλικὴν δυάδα, καὶ τὰς ἐνεργείας αὐτῶν ἀφαιρεῖν, καὶ τῷ θείῳ πυρὶ τῆς κατὰ γνῶσιν μυστικῆς ἐκτῆξει δυνάμεως, τῆς μὲν ἐπιθυμίας διὰ τῶν νεφρών, τῆς δὲ ἐνεργεία; αὐτῆς, τουτέστι τῆς ἡδονῆς, διὰ τοῦ λέ πους, ἤτοι τοῦ στέατος δηλουμένης, καὶ τοῦ θυμοῦ
Contemplatio ex Scriptura de eo quod qui cogno scendi facultate præditus est cum lege naturæ non debeat conjungere legem sapientiæ, et quid sibi velit littera alpha Abrahami nomini addita. Deinde vero etiam superare eas potestates ác prorsus excutere, tanquam Agarem et Ismaelem, Abrahamus ille magnus, cum ejus mens jam ut in Isaaci illius sacrifcio circa divina spectacula exer ceri noris, a voce divina per cogitationem descen dentem eruditus divinam liberæ spiritualis cogni tionis in mente progeniem, quæ cum servili carnis semine conjuncta est, beatam annuntiationem im petrare non posse, quæ est deificationis gratia eorum quæ Dominum diligunt spei exposita, quam typice jam anticipaverat, monadis rationi per fidem mystice adjunctus, qua uniformis factus, vel potius de multis unus, solus ad solum plane Deum ma gnifice congregatus est, nulla omnino circa aliud quid eorum quæ dissipata sunt qualiscunque co gnitionis imagine simul illata, id quod alpha lit tere, quæ nomini ejus addita est, vi siguifcari puto. Quare etiam eorum qui, omnibus quæ post Deum sunt abdicatis, per fidem ad Deum adducti sunt, pater appellatus est r, utpote qui eisdem per fidem in spiritu imaginibus patri similes esse liberi possent. Contemplatio in Moysen de detractis calceis. Quod in principio gnosticæ vitæ fortasse etiam Moyses ille, cum accederet ad conspectum lucis in rubo mystice apparentis, a divina voce: Solve cal ceos de pedibus tuis, nam ubi stas terra sancia est 9, didicit animam ab omnibus corporalibus, secun dum affectionem perfecte solutam esse, eam quæ contemplationis via ad res celestes intelligendas gnosticam perfectionem sit instituta, ac perfectam pristinæ in carnis habitu vitæ alienationer tenere per calceos depositos. Contemplatio in partes sacrificiorum. Hoc rursus fortasse idem perdivinus Moyses in macrificiorum regulis significabat, adipem et re nes et pectus et jecinoris fibram de hostis jubens præcidi, ipsas nimirum generales nostrarum pas sionum potestates, indignationem dico et concupi scentiam, quæ vera est materialis dyas, earumque vires activas esse præcidendas et comburendas divino igni potestatis mystica per cognitionem, concupiscentia quidem per renes, activa vero ejus vi, hoc est voluptate, per pinguedinis partes, sive adipem, indignatione per pectus, et activa ejus vi P Gen. xml, 5. 4 Exod. 111, 5. r Levit. vn, 50.
col. 1201–1202page 78 of 177
PG 91:1201διὰ τοῦ στηθυνίου, τῆς δὲ κατ' αὐτὸν ἐνεργείας, διὰ τοῦ λαοῦ τοῦ ἤπατος, ἐν ᾧ ἡ πικρὰ καὶ δριμυτάτη πέπηγε χολή, σημαινομένων. θεωρία σύντομος εἰς τὴν κατὰ νόμον διάφορον λέπρας. Τοῦτο πάλιν κὰν τῷ περὶ λέπρας τόπῳ σοφῶς οἶμαι παρεμφαίνειν δι' αἰνιγμάτων συμβολικών, τὴν ἀφὴν τῆς· λέπρας εἰς τέσσαρα γένη μερίσαντα, εἰς λευκὸν καὶ χλωρὸν καὶ ξανθὸν καὶ ἀμαυρὸν, δι' ὧν τό τε θυμικὸν καὶ τὸ ἐπιθυμητικόν εἰς τὰ ὑπ' αὐτὰ εἴδη διαιρούμενα δείκνυται, τῆς μὲν ἐπιθυμίας διὰ τοῦ λευκοῦ καὶ χλωροῦ, εἰς ἡδονὴν καὶ λύπην μερίζεσθαι δηλουμένης, τοῦ δὲ θυμοῦ διὰ τοῦ ξανθοῦ καὶ τοῦ ἀμαυροῦ εἰς ὀργὴν καὶ μῆνιν καὶ τὴν κεκρυμμένην κακουργίαν τῆς ὑποκρίσεως τεμνομένου. Ταῦτα γὰρ πρῶτα γένη τῶν ὑπ' αὐτὰ πα θῶν, ὡς φασι, καὶ πάντων ἀρχηγικώτερα τῶν τοῦ θυμοῦ καὶ τῆς ἐπιθυμίας γεννήματα, οἷς τὴν νοση λευομένην ψυχὴν οὐχ οἷόν τε, ἕως ὑπὸ τούτων κατ ἐστικται, τοῖς τῆς θείας ἠξιωμένοις παρεμβολής ἐναρίθμιον εἶναι. θεωρία. εἰς τὸν Φινεὲς καὶ τοὺς ἀναιρεθέντας ὑπ' αὐτοῦ. Τοῦτο καὶ τὸν θαυμαστὸν οἶμαι Φινεὶς ἐκεῖνον τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν ζήλῳ παραινίττεσθαι. Τὴν γὰρ Μα διανίτιν τῷ Ἰσραηλίτη συγκαταιχμάσας, μυστικῶς διὰ τοῦ δόρατος τὴν ὅλην τῷ είδει, καὶ τῷ θυμῷ τὴν ἐπιθυμίαν, καὶ τὴν ἀλλόφυλον ἡδονὴν τῷ ἐμπαθεί λογι σμῷ διὰ τῆς τοῦ ἀρχιερέως λόγου δυνάμεως συν απωθεῖσθαι χρήν παντάπασι τῆς ψυχῆς ἐνέφαινεν. Είδος 1 γὰρ πρὸς ὅλην τρόπον ἐπέχει, δ τε θυμός πρὸς τὴν ἐπιθυμίαν, τῷ προσεγγισμῷ διδοὺς αὐτῇ κίνησιν, καθ' ἑαυτὴν οὖσαν ἀκίνητον, δ τε λογισμός πρὸς τὴν ἡδονὴν, εἰδοποιεῖν αὐτὴν πεφυκώς, ἀνεί δεον καὶ ἄμορφον κατὰ τὸν ἴδιον λόγον, ὑπάρχουσαν. Δηλοῖ δὲ τοῦτο καὶ αὐτὴ τῶν ὀνομάτων ἡ δύναμις. Χασδὴ γὰρ ἡ Μαδιανίτις ονομάζεται, ὅπερ ἐστὶ Γαρ γαλισμός μου, καὶ Ζαμβρὶ ὁ Ισραηλίτης, ὅπερ ἐστὶν Ασμά μου, τουτέστι μετεωρισμός μου. Επειδὰν οὖν τῆς θείας ἀπονεῦσαν μελέτης τε καὶ ενατενίσεως τὸ λογιστικὸν τῆς ψυχῆς καὶ μετεωρισθέν τῷ ὑλικῷ τῆς σαρκὸς γαργαλισμῷ (179 συμπλακῇ κατὰ. τὴν κάμινον τῆς ἁμαρτίας, τοῦ ζηλωτού πάντως δεῖται ἀρχιερέως λόγου, πρὸς ἀναί ρεσιν μὲν τῶν οὕτω κακῶς ἀλλήλοις συμπεπλεγμένων, ἀποστροφὴν δὲ τῆς φερομένης θείας ἀγανακτή σως.. θεωρία εἰς τὸ, «Μὴ δῶτε τὰ ἅγια τοῖς κυσί, και 18 εἰς τὸ, Μήτε ράβδον μήτε πήραν μήτε ὑποδήματα χρῆναι τοὺς ἀποστόλους βαστάζειν. Τοῦτο καὶ ὁ Κύριος αὐτός, ὡς ἔμοιγε δοκεί, τυ τὸν παρεδήλου, τοῦτο μὲν ἐν οἷς φησι, Μὴ δῶτε τὸ λογιστικόν, το είδους ἄσμα καὶ
per fibram jecinoris, cum qua amara el acris bi lis cohaeret, significatis. Contemplatio brevis in diversam secundum legem lepram *. Hoc rursus etiam in loco do lepra sapienter per symbolicas imagines significare arbitror, lepre affectionem in quatuor genera discernit, in album, et viride, et rubrum, et crcum, per quæ concupiscenti rum et indignativum in species suas divisa osten duntur, concupiscentia quidem per alburn et viride in voluptatem et dolorem indignatione vero per ra brum et cæcum in iram et succensionem,occultamque simulationis malitiam discreta. Hæc enim primaria sunt genera earum, ut dicunt, affectionum et om nium principaliores indignationis et concupiscen tiæ progenies, quibus quæ anima comprehensa atque infecta, quandiu ab eis compungitur in di vinæ phalangis numero censeri non potest. Contemplatio in Phinees, et qui ab eo interfecti a) aunt *. Hoc etiam admirabilem illum Phinees zelo sno significare arbitror. Madianitidem enim una cum Israelita mystice jaculo transâgens, materiam una cum forma, et concupiscentiam una cum indigna tione, et alienigenam voluptatem una cum cogita tione affectu irretita per pontificis rationis vim simul excutiendas omnino ex anima esse indicavit. For ma enim ad materiam applicat modum, et indi gnatio ad concupiscentiam, appropinquando com movens quæ per se immobilis est, et cogitatio ad voluptatem, cui formam praebet, cum alias forma ac specie secundum propriam rationem careat. Indicat hoc vel ipsa nominum vis et significatio. Chasbi enim Madianitis illa appellatur, quod est, Titillatio mei, et Zambri Israelita, quod est Can ticum mei, id est elevatio mei in sublime. Cum igitur divinam meditationem et intuitionem avei sata anima pars rationalis, sive atque in sublime erecta cum materiali titillatione coit in peccati ardore, acri omnino pontifice ratione opus est, tam ad tollendum quæ tam improbe coiverunt, quam ad avertendam divina ira invasionem. Contemplatio in illud: «Ne dule sacra canibus Item in illud: «Quod neque baculum, neque peram, neque calceos apostoli debeant ferre v.» Hoc etiam ipse Dominus, ut mihi videtur, for tasse significavit, partim ubi dicit: Ne date sacru Levit. xIII, passím. * Num. xxv, 7 seqq.» Matth. v, 6. ▼ Luc. ix, 3. cod. Gud. 17 cod. Gud. 10 desideratur in cod. Gud.
col. 1203–1204page 79 of 177
PG 91:1203ἅγιον τοῖς κυσί, μηδὲ βάλλετε τοὺς μαργαρίτας Ο 19 διεδείχθησαν ἔμπροσθεν τῶν χοίρων, ἅγιον ἴσως καλῶν τὸ ἐν ἡμῖν νοερόν, ὡς θείας απεικόνισμα δόξης, ὅπερ μὴ κακῶς ἐᾷν ὑπὸ τῶν θυμικῶν κινημάτων καθυλακτούμενον ἐκταράσσεσθαι παρηγγύησε, μαργαρίτας δὲ τὰ θεῖα καὶ λαμπρὰ τούτου νοήματα, οἷς τίμιον ἅπαν κοσμεῖσθαι πέφυκεν, ἅπερ διαφυλάττειν ἀμό λυντα καὶ τῶν ἀκαθάρτων τῆς ὁλικῆς ἐπιθυμίας παθῶν ἐλεύθερα δεῖν παρεκελεύσατο· τοῦτο δὲ ἐν οἷς πρὸς τοὺς ἁγίους αὐτοῦ μαθητὰς ἀποστελλομέν νους ἐπὶ τὸ κήρυγμα περὶ τοῦ πῶς εὐσταλεῖς αὐτοὺς εἶναι καὶ ἀπερίττους διατυπῶν καὶ τοῦτο πρὸς τοῖς ἄλλοις φησί, Μὴ δὲ πήραν αἱρετε εἰς τὴν ὁδὸν, μήτε ῥάβδον, μήτε ὑποδήματα εἰς τοὺς πόδας ὑμῶν, ὡς δέον τὸν τῆς ὑψηλῆς κατὰ τὴν γνῶσιν πορείας ἐπειλημμένον παντὸς μὲν ὑλικοῦ βάρους ελεύθερον εἶναι, πάσης δὲ τῆς κατ᾽ ἐπιθυμίαν καὶ θυμὸν ἐμπαθούς διαθέσεως καθαρόν, ὡς δηλοί ή τε πήρα καὶ ἡ ῥάβδος, ἡ μὲν τὴν ἐπιθυμίαν, ἡ δὲ τὸν θυμὸν ἐπισημαίνουσα, μάλιστα δὲ τῆς καθ᾽ ὑπόκρισιν γυμνὸν κακουργίας, τῆς οἷον υποδήματος δίκην τοῦ βίου τὸ ἴχνος ἐπικαλυπτούσης, καὶ τὸ ἐμπαθές τῆς ψυχῆς ἐπικρυπτούσης ἐπιεικείας πλέ σματι· ἣν ὑποδησάμενοι ἀφρόνως οι Φαρισαίος, μόρφωσιν εὐσεβείας, ἀλλ᾽ οὐκ εὐσέβειαν ἔχοντες, καὶ εἰ λαθεῖν ἐνόμιζον, ὑπὸ τοῦ λόγου ἐλεγχθέντες ἐδιδάχθησαν 10. Θεωρία περὶ τοῦ σεληνιαζομένου. Ταύτης τῆς ὑλικῆς δυάδος, τῆς κατὰ θυμὸν λέγω καὶ ἐπιθυμίαν, πάλιν ὁ Κύριος ἠλευθέρωσαν, ὡς οἶμαι, τὸν σεληνιαζόμενον, μᾶλλον δὲ τοῦ πυρὶ τῷ θυμῷ καὶ ὕδατι τῇ ἐπιθυμίᾳ αὐτὸν βουληθέντος ἀπολέσαι πονηροῦ δαίμονος, ἐπέσχε το καὶ κατήργησε την μανιώδη λύσσαν (σελήνης γὰρ οὐδὲν δε ενήνοχεν ἡ πρὸς τὰ γινόμενα καὶ ἀπογινόμενα σχέσις τῶν ἡττημένων τοῖς ὑλικοῖς ἀνθρώπων)· ἧς ἐπιλαβόμενος ὁ τὰ πάθη διεγείρων δαίμων ὥσπερ ὕδατι καὶ πυρὶ τῇ ἐπιθυμίᾳ καὶ τῷ θυμῷ ἐμβάλλων τὸν νοῦν καὶ ἐναποπνίγων οὐ παύεται, ἕως τοῦ Θεοῦ Λόγος παραγενόμενος τὸ μὲν ὑλικὸν καὶ πονηρόν ἀπελάσει πνεῦμα (δι' οὗ ὁ παλαιός τε καὶ χοἰκὸς χαρακτηρίζεται ἄνθρωπος), τὸν δὲ ἐνεργούμενον τῆς πονηρᾶς ἐλευθερώσει τυραννίδος, τὴν φυσικὴν αὐτῷ σωφροσύνην ἀποδοὺς καὶ χαρισάμενος, δι' ἧς ὁ νέος καὶ κατὰ Θεὸν κτιζόμενος ἄνθρωπος διαδείκνυται. Οὕτω μὲν οὖν πάντες οἱ ἅγιοι τοῦ θείου καὶ ἅπλα νους λόγου γνησίως ἐπειλημμένοι τὸν αἰῶνα τοῦτον διέβησαν, οὐδενὶ τῶν ἐν αὐτῷ τερπνῶν τὸ τῆς ψυχῆς ἴχνος ἐναπερείσαντες. Πρὸς γὰρ τοὺς ἄκρους τῶν ἀνθρώποις ἐφικτῶν περὶ Θεοῦ λόγους, τῆς ἀγαθότη της τέ φημι καὶ τῆς ἀγάπης, μάλα γε εἰκότως ένα ατενίσαντες, οἷς κινηθέντα τὸν Θεὸν τὸ εἶναί τε δοῦ και τοῖς οὖσι καὶ τὸ εὖ εἶναι χαρίσασθαι ἐπαιδεύθησαν (εἴπερ κίνησιν ἐπὶ Θεοῦ τοῦ μόνον ακινήτου
canibus, neve projicile margaritas porcis, sacrum, ni fallor, vocans intellectuale in nobis, ut divinæ gloriæ imaginem, quod ne improbe ab indignatio nis motibus allatrari ac perturbari sineremus ve tuit, margaritas vero divinas ejus et splendidas cogitationes, quibus omne dignum ornatur et no bile, quas cogitationes intaminatas et ab impuris materialis concupiscentiæ passionibus liberas ser vandas præcepit: partim ubi ad sanctos suos disci pulos ad prædicandum emissos, dum ut succincti omnique supervacaneo liberi essent informat inter alia hoc quoque dicit: Ne autem peram tollite in `riam, nut baculum, aut calceos in pedes vestros, cum nimirum sit necesse ut qui sese ad sublimeni cogni tionis iter accinxerit omni materiali pondere vacet, et omni patibili de concupiscentia et indignatione affectione liberetur, quemadmodum demonstrat pera et baculus, quorum altera concupiscentiam, alter-indignationem significat, in primis vero ut nudus sit hypocriseos improbitate, quæ calceamenti instar vitæ vestigium obtegit et animæ patibile quitatis figmento obscurat; quam hypocrisin Pharisei induti, speciem pietatis, non ipsam pie tatem habentes, etiamsi latere sibi videbantur, tamen a ratione confutati esse didicerunt. Contemplatio de lunatico. Qua materiali dyade, indignationis, inquam, et concupiscentiae, rursus Dominus, ni fallor, luna ticum liberavit *, vel potius, cum malus demon igni indignatione et aqua concupiscentia eum per dere vellet, coercuit, atque sustulit rabiem furio sam plunge enim increscendo decrescendoque ha bitus nihil differt ab hominibus materia superatis); qua abusus dæmon concitator passionum tanquam in aquam et ignem in concupiscentiam et indigna tionem injicere mentem et suffocare non desinit, ´usquedum Dei Verbum et ratio advenerit et ma terialem atque malum damonem expulerit (per quem vetus et terrenus home exprimitur), vexa Lum vero illum & mala dominatione asseruerit, dam naturalem ei moderationem gratia sua reddit, per quam novus et ad Dei imaginem creatus homo " designatur. Sic igitur omnes sancti hanc divinam et non fallacem rationem rite aggressi hoc sæculum transiverunt, in nulla earum quas habet volupta þum vestigium animæ imprimentes. In summas. enim earum quas homini assequi licet de Deo ra tiones, bonitatis, inquam, et charitatis, oculos rectissime agentes, quibus Deum commotum eis quæ sunt exsistentiam esmque bonam gratia sua largiri didicerunt (siquidem moveri Deum qui solus immobilis est dicere fas est, et non potius * Matth. xv, 14. Aη
col. 1205–1206page 80 of 177
PG 91:1205α) θέμις εἰπεῖν, ἀλλὰ μὴ μᾶλλον βούλησιν, τὴν πάντα κινοῦσάν τε καὶ εἰς τὸ εἶναι καὶ παρ άγουσαν καὶ συνέχουσαν, κινουμένην δὲ οὐδαμῶς οὐ δέποτε), τούτοις καὶ αὐτοὶ σοφῶς ἑαυτοὺς ἀπετύπωσαν, τοῦ ἀφανοῦς καὶ ἀοράτου κάλλους τῆς θείας μεγαλοπρεπείας εὐμιμήτως φέροντες φαινομένην διὰ τῶν ἀρετῶν τὴν ἰδιότητα. Διὰ τοῦτο ἀγαθοὶ καὶ φιλόθεοι καὶ φιλάνθρωποι, εὔσπλαγχνοί τε καὶ οἱ κτίρμονες γεγόνασι, καὶ μίαν πρὸς ἅπαν τὸ γένος διάθεσιν ἔχοντες ἀγάπης ἐδείχθησαν, ὑφ᾽ ἧς τὸ πάνω των ἐξαίρετον εἶδος τῶν ἀρετῶν, τὴν ταπείνωσιν λέγω, διὰ πάσης αὐτῶν τῆς ζωῆς βεβαίαν κατασχόντες τὴν φυλακτικὴν μὲν τῶν ἀγαθῶν, φθαρτικὴν δὲ τῶν ἐναντίων, οὐδενὶ τὸ παράπαν ἁλώσιμοι τῶν δια οχλούντων γεγόνασι πειρασμῶν, τῶν τε ἑκουσίων και τοῦ ἐφ' ἡμῖν λόγου, καὶ τῶν ἀκουσίων καὶ οὐκ ἐφ' ἡμῖν, τῷ τοῖς μὲν δι' εγκρατείας ἀπομαραίνειν τὰς ἐπαναστάσεις, τῶν δὲ δι᾽ ὑπομονῆς τὰς προσβολάς ἀποσείεσθαι. Διχόθεν γὰρ βαλλόμενοι, υπό τε δόξης καὶ ἀτιμίας, διέμενον άσειστοι, πρὸς ἄμφω ἀκινήτως ἔχοντες, μήτε ύβρεσι τιτρωσκόμενοι διὰ τὴν ἑκουσίαν ὕφεσιν, μήτε δόξαν προσιέμενοι, δι' ὑπερ. βάλλουσαν πτωχείας οἰκείωσιν, ὅθεν οὐ θυμός, οὐ φθόνος, οὐκ ἔρις, οὐχ ὑπόκρισις, οὐ δόλος, οὐκ εἰ φωνευτική τις καὶ ἐπίκλοπος τῷ φαινομένῳ πλά σματι δι' ἀπάτης ὑποσύρουσα πρὸς ἄλλο στοργή, το πάντων παθῶν ὀλεθριώτατον, οὐκ ἐπιθυμία τῶν κατὰ τὸν βίον δοκούντων εἶναι λαμπρών, ούτε τι ἕτερον τῆς πονηρᾶς τῶν παθῶν πληθύος, οὐκ ἀπει λαὶ παρ' ἐχθρῶν ἐπανατεινόμεναι, οὐδέ τις θανάτου τρόπος αὐτῶν ἐκυρίευσε. Διὸ καὶ μακάριοι δικαίως παρά τε Θεῷ καὶ ἀνθρώποις εκρίθησαν, ὅτι τῆς φανησομένης ἀρρήτου και περιφανούς δόξης κατὰ τὴν χάριν τοῦ μεγάλου δώρου Θεοῦ ἐμφανείς εἰκόνας ἑαυτοὺς κατέστησαν, ἵνα χαίροντες ως γνωρίμοις τοῖς λόγοις τῶν ἀρετῶν, μᾶλλον δὲ Θεῷ, ὑπὲρ οὗ καὶ καθ' ἑκάστην ἡμέραν ἀποθνήσκοντες διεκαρτέρησαν, ἑνωθῶσιν, ἐν ᾧ πάντων οἱ λόγοι τῶν ἀγα θῶν, ὥσπερ πηγῇ ἀειβλύστῳ, προϋφεστήκασί τε κατὰ μίαν, ἁπλῆν καὶ ἑνιαίαν τῶν πάντων περιοχήν, καὶ πρὸς ἐν ἕλκουσι πάντας τοὺς καλῶς καὶ κατὰ φύσιν ταῖς ἐπὶ τούτῳ δοθείσαις χρωμένους δυνά μεσ.. Ἐκ τοῦ μβ' λόγου τοῦ Θεολόγου περὶ ὧν ἐμνή σθη τοῦ μακαρίου Ἰὼβ, εἰς τὸ, ι Τὰ δὲ ἑξῆς μια κρά, καὶ μικρῶν ἕνεκεν οἰκονομηθέντα» . Τῇ γενομένη παρὰ τοῦ Θεοῦ τῷ Ἰὼβ ἀναῤῥήσει, ες οἶμαι, συγκρίνων τὰ μετὰ τοὺς ἀγῶνας τῶν πει ρασμῶν δοθέντα σωματικὰ μικρὰ προσηγόρευσεν, ὡς κατ' οὐδένα τρόπον τοῖς αἰωνίοις δυνάμενα και μαβάλλεσθαι. Μικρῶν δὲ ἔνεκεν οικονομηθέντα φησί, τῶν περὶ διάνοιαν γνωστικήν δηλονότι μικρῶν, τῶν εὐχερῶς ἐν τοῖς περὶ προνοίας και κρίσεως λόγοις σκανδαλιζομένων, καὶ περὶ αὐτὴν τὴν εὐσέ
(180 velle, cujus voluntate omnia et moventur et iu exsistentiam ducuntur, inque ca continentur, dum ipsa nimiruni non ullo unquam modo movetur 3), his etiam ipsi sapienter sese reformarunt, invisi bilis ac nos latentis pulchritudinis divinæ magniß centiæ proprietatem quæ per virtutes se manifestat feliciter æmulatam ferentes. Ideoque boni et Dei amantes et benevoli erga homines, et misericordes facti sunt, unamque ad universum genus affectio nem charitatis habere visi sunt; a qua omnium virtutum exquisitissimum genus, humilitatem dico, quæ bona servat, inimica perimit, per totam suam vitam firmiter tuentes, molestarum tentationum nulli omnino succubuerunt, tam voluntariarum quæque nosɩræ sunt rationis, quam involuntaria rum quæque non nostræ sunt, dum harum eruptio nes continentia reprimimus, illarum contra impe tus fortitudine excutimus. Utrinque enim petiti, a gloria et ab ignobilitate, inconcussi persevera verunt, et immobiles contra utramque steterunt, neque injuriis vulnerali, propter voluntariam suli missionem, neque gloriam admittentes, propter exsuperantem paupertatis familiaritatem, unde noé indignatio, nec livor, nec dissensio, nec hypocri sis, nec dolus, nec cavillatorius et subdolus qui specioso figmento fraudulenter ad aliud pelliciat amor, quæ omnium passionum exitiosissima est, nec concupiscentia earum rerum quæ lautissima videntur in vita esse, nec aliud quidquam de iniquo passionum grege, neque minæ ab inimicis intentatæ, neque ullum mortis genus eos devicit. Ideo etiam beati tam apud Deum quam apud ho mines merito sunt judicati, quod apparituræ inef fabilis et splendidissimæ gloriæ per gratiam magni Dei manifestas imagines sese effecerunt, ut gau dentes tanquam notis et familiaribus virtutum rationibus, vel potius Dee, pro quo etiam quotidie mori perseverassent, unirentur, in quo omnium bonorum rationes, tanquam in fonte perenni, præexstiterunt per unam, simplicem et singularem rerum universarum complexionem, et ad quem omnes attrahunt quicunque bene et secundum naturam facultatibus ad hoc datis utuntur. Ex quadragesimo secundo Theologi sermone de iis Job vill, quæ de beato Jobo commemoravil in illud: ‹ Quæ autem deinde secula sunt, parva, et parvorum gra tia constituta ². Dei in Jobum pronuntiato, ut puto, temporalia ea quæ post certamina tentationum concessa sunt comparans parva appellavit, quæ nimirum null modo`cum æternis conferri possent. Parvorum gra tia constituta autem dicit parvorum videlicet circa gnosticum mentis statum, qui facile in providentia et judicio considerandis offenduntur, et circa ipsam pietatem fluctuant. De quibus Dominumn in Erange ! Act. xvII, 28. Greg. Naz. Or. in laudean S. Athanasii cap. 18, p. 597, tom. 1, Opp. od. Beneu.
col. 1207–1208page 81 of 177
PG 91:1207βειαν σαλευομένων. Περὶ ὧν οἶμαι τὸν Κύριον ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις φάναι, Ὁ σκανδαλίζων ἕνα τῶν μικρῶ τούτων οι ὅταν ἴδωσι δίκαιον ἀσθενοῦντα, ἢ πτωχεύοντα, ἢ ἄλλως κακουχούμενον (καὶ σχεδόν οίγε ἀσθενέστεροι ἄδειαν τοῦ παντὸς κατακρίνουσι, πόσω μάλ λον ἐν τῇ ἀθρός μεταβολῇ τοῦ Ἰώβ, ώμολογημένως δίκαιον πᾶσιν ὑπειλημμένου; ) εἶχον τοῦτο παθεῖν, εἰ μὴ πρὸς τὸ ἀρχαῖον αὐτῷ σωματικῶς κατὰ τὸ διπλάσιον ἐπανῆλθε τὸ περιφανὲς καὶ ἐπίδοξον. (181 α) Περὶ τούτων οὖν εἴρηται τῷ διδασκάλων, Μικρῶν ἔνεκεν οἰκονομηθέντα. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τὸ, ο Καθαίρει μὲν τὸ ἱερὸν τῶν θεοκαπήλων καὶ χριστεμπόρων, πλὴν ὅσον οὐ φραγελλία πλεκτῷ λόγῳ δὲ πιθανῷ τοῦτο ἐργάζεται (7).» Ούτε στυπτικώτερον ἐν τούτοις, ώς τινες ὑπειλήφασι, τοῦ μακαρίου Πατρός Αθανασίου τὸν Κύριονἡμῶν καὶ Θεὸν ἀποδείκνυσιν ὁ ἀοίδιμος οὗτος διδά σκαλος, μὴ γένοιτο, οὔτε μὴν καταχαρίζεται τῷ ἁγίῳ ᾿Αθανασίῳ τῷ τὸν μὲν φραγελλίῳ, τὸν δὲ λόγῳ χρησάμενον, καθαίρειν τὸ ἱερὸν τῶν θεοκαπήλων εἰπεῖν. ὡς ἀνάγκην ἐκ τούτων εἶναι, κατὰ τοὺς λέγοντας, δυοῖν θάτερον ὑποληφθῆναι, ἢ τὸν Κύριονἡμῶν καὶ Θεὸν τὴν προσηνεστέραν ηγνοηκέναι μέθο οδον τῆς Ιατρείας, ἢ τὸν ἅγιον ᾿Αθανάσιον μή γινώ σκοντα τῆς πνευματικῆς ἐπιμελείας τοὺς τρόπους φιλανθρωπίαν έχαιρον μετιέναι. Ἀλλ᾽ ἐπειδὴ ὁ δια γνωστικός λόγος ὧν πεπράχαμεν ἐν ἡμῖν ἀνακινούμενος, οἷον ἱερῷ τινι ἐμψύχῳ τε καὶ ζῶντι, ἀναλογοῦσαν τοῖς πλημμεληθείσι μεταμέλειαν ἐργάζεται, δι' ἧς Χριστὸς ὁ Θεὸς καὶ Λόγος ἀεὶ τύπτει ἡμᾶς ἁμαρτάνοντας, πλεκτὸν ὥσπερ ἔχων φραγέλλιον, αὐτ τὴν ἡμῶν τὴν ἐξ ἀτόπων ἐννοιῶν συμπεπλεγμένην καὶ ἔργων συνείδησιν, ὁ δὲ ἅγιος Αθανάσιος ηπίως τοὺς πταίοντας ἐν γε προς διόρθωσιν, ὡς καὶ αὐτὸς ἀσθενείας σάρκα περικείμενος, τούτου χάριν τῷ τρό πῳ τούτῳ τῷ λόγῳ χρῆσθαι τὸν θεόφρονα τοῦτον οἶμαι διδάσκαλον. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ σχεδιασθέντος πρὸς Εὐνομια τοὺς λόγου, εἰς τὸ, ο Εἰσὶ γὰρ, εἰσί τινες οἱ τὴν ἀκοὴν κνηθόμενοι καὶ τὴν γλώτταν» Φασὶν οἱ περὶ λόγους εσχολακότες καὶ τὰς αὐτῶν ἀκριβεῖς σημασίας γινώσκειν, κλέος οὐ τὸ τυχόν ποιησάμενοι, καὶ ἑκάστῳ πράγματι φωνὴν πρόσφορον δεῖν ἀπονέμεσθαι, παραστατικὴν τῆς πρὸς ὁτιοῦν ἄλλου τοῦ σημαινομένου, καθ' δν τινα τρόπον τύχοι λεγόμενον, ἀμιγούς ιδιότητος, καλῶς ἔχειν ἀποφηνάμενοι, κνηθομένους δὲ τὴν ἀκοὴν καὶ τὴν γλῶσσαν εἶναι τοὺς καινότερόν τι μανθάνειν ἢ λέγειν ἐθέλοντας, καὶ ἀεὶ ταῖς καινοτομίαις χαίροντας, καὶ ὅρια μετατιθεμένους, γραφικῶς εἰπεῖν, ἃ ἔθεντο οι πατέρες αὐτῶν, καὶ τοῖς προσφάτοις, καὶ ξένοις ηδομένους, καὶ τῶν συνήθων
liis dixisse arbitror: Qui offendit unum ex parvulis his ª. Qui quotiescunque justum vident infirmum vel pauperem, vel alio modo laborantem (atque hi infirmiores plenam fere peccatorum omnium impu nitatem statuunt, quanto magis in multiplice Jobi vicissitudine, qui ex confesso ab omnibus est jusius sestimatus?), id pati possint, si non ad pristinum statum rediit ei conduplicatus splendor et fama. De his igitur magister dixit: Parvorum gratia con stituta. Ex eodem sermone in illud: ‹ Purgat templum sacri legis et Dei et Christi nundinatoribus ↳, nisi quod non flagello contorto, sed sermone ad persuaden dum accommodato hoc facit.» Neque acerbiorem in his, ut quidam existimave runt, beato Patre Athanasio Dominum nostrum et Leum clarissimus hic magister ostendit, absit! neque profecto sancto Athanasio gratificatur, dum illum flagello, hunc sermone usum esse in templo a sacrilegis nundinatoribus purgando dicit: ut hinc necesse sit, seeundum proverbium, ut ex duobus alterutrum statuamus, aut ut Dominus noster et Deus mitiorem medicinæ viam ignoraverit, aut ut sanctus Athanasius modorum spiritualis curæ igna rus, intempestivæ humanitati indulserit. Sed cum ratio eorum quæ egîmus judex in nobis commota, tanquam in vivo aliquo templo et animato, peni tentiam delictis parem exerceat, per quam Christus Deus et sermo semper nos credit peccantes, veluti torto flagello usns, ipsa videlicet conscientia ex prave ac perperam cogitatis et facinoribus contorta, sanctus vero Athanasius leniter ad emendationem deducebat peccantes, quippe qui ipse infirmitatis carne indutus esset, propterea divinum hunc docto rem tropice et per figuram hæc verba arbitror usur paese. Ejusdem ex sermone extemporali ad Eunomianos, in illud: «Sunt enim, sunt quibus auditus et lingua pruriunt c. s Qui circa vocabula exercuerunt studia, nec vul garem sibi inde gloriam pepererunt, et accuratos eorum significatus. pernoscendos et rei suum cui que et conveniens vocabulum attribuendum esse statuunt, quod proprietatem contra quodvis alienæ significationis, quoquo modo dictum sit, puram et intaminatam tueatur, hi bene illud se habere et prurientes auditu et lingua esse qui novi aliquid au dire vel dicere cupiant, quique semper novis rebus moliendis gaudeant, et terminos, ut expresse dicam, transponant quos patres sui collocaverunt, quique recentibus et inusitatis delectentur contraque ea Marc. 1x, 41. b Matth. xxι, 12. € ] Tim. 1, 7) Idem ibid. cap. 31, p. 406, tom. I, Opp. ed. Bened. Greg. Naz. Or. theologier L, adv. Euniuinianos cap. 1, p. 487, tom. I Oyp. edit. Bened.
col. 1209–1210page 82 of 177
PG 91:1209καὶ πάλαι γνωρίμων καὶ ὡσαύτω; ἐχόντων ὡς ἑώλων καὶ πεπατημένων καὶ μηδενὸς ἀξίων, κατεξανισταμένους, καὶ μᾶλλον τὰ νεαρώτερα προσδεχομένους ἀσπασίως, κἂν ψευδή τύχοιεν ὄντα, καὶ μηδεμίαν εἰς ψυχὴν διαβαίνουσαν ὠφέλειαν ἔχοντα. Ὑπὲρ ἧς μάλιστα πᾶς εὐσεβὴς λόγος καὶ πόνος σωτήριος ᾄδεταί τε καὶ γράφεται καὶ ἐπιτηδεύεται, ὁ μὲν κατὰ τῆς ἁγνωσίας, ὁ δὲ κατὰ τῆς ἡδονῆς ὁπλιζόμενος, ὁ μὲν ἵνα τῆς ἀγνοίας ἐκτεμὼν τὰ πηρώματα της ψυ χῆς οἰκειώσῃ θεῷ διὰ γνώσεως τὴν ἀλήθειαν ἔχον τας, τοὺς διὰ τοῦτο τοῖς μαθήμασι χαίροντας, καὶ τῶν ὁρωμένων τε καὶ νοουμένων ὑπεράνω τὸν νοῦν παραπέμψας θέλξῃ τῷ ἀῤῥήτῳ τῆς θείας καλλονῆς Ερωτι, καὶ προσηλώσῃ τῷ πόθῳ μηδαμοῦ φέρεσθαι δυνάμενον, μᾶλλον δὲ δυνηθῆναι μὴ ἀνεχόμενον· ὁ δὲ ἵνα τῆς καθ᾽ ἡδονὴν σχέσεως τοὺς ἤλους ἐκκρούσηται οἷς ὁ περὶ Θεὸν τῆς ψυχῆς πόθος τε καὶ τόνος ἐκ τῆς ἀρχαίας παρακοῆς πρὸς τὴν ὕλην ἐνεπάγη καὶ τὰ φθειρόμενα, καὶ ἀπαλλάξῃ κακίας τοὺς ἀνεσχημέν νους καὶ ἀρετῆς ποιήσεις φοιτητὰς γνησίους, καὶ ἄσει στον πρὸς πάντα τὰ κωλύειν δοκοῦντα τῆς ψυχῆς τὴν πρὸς τὸ καλὸν οἰκείωσιν ἀπεργάσηται, διδάξας πρὸς μὲν ἀποστροφήν ἡδονῆς, α) διὰ τῶν ἐφ' ἡμῖν ἀτόπων ἀπατηλῶς σαινούσης καὶ μαλαστ σούσης τὸ στεῤῥὸν τῆς γνώμης, καὶ πειθούσης προαιρεῖσθαι τὰ παρόντα τῶν μελλόντων, καὶ τὰ δρώμενα τῶν νοουμένων, εγκράτειαν, πρὸς δὲ φό σου καὶ δειλίας ἀπόθεσιν, δι' αὐτῶν εἰ οὐκ ἐφ' ἡμῖν τὰ ἀνήκεστα καὶ ἀνθρωπίνης εἶναι δοκούντα κρείττονα δυνάμεως ὑποτιθεμένων, καὶ βίᾳ κρατεῖν διὰ τῆς τῶν φοβερῶν ἐπαγωγῆς τοῦ σώφρονος λογισμού μηχανωμένων, ὑπομονὴν καὶ τὴν ἐκ τούτων συμ πληρουμένην· ἀνδρίαν, τὴν πρὸς πᾶσαν ἡδονὴν τῶν ἐφ' ἡμῖν καὶ ὀδύνην τῶν οὐκ ἐφ' ἡμῖν ἀνένδοτον καὶ αήττητον ἔξιν. Κνηθομένους δὲ τὴν ἀκοὴν καὶ τὴν γλῶσσαν εκάλεσεν ὁ διδάσκαλος τοὺς περὶ ὧν ὁ λόγος, ἐπειδὴ πᾶς λόγος διὰ γλώσσης καλεῖσθαί τε καὶ προφέρεσθαι καὶ δι᾿ ἀκοῆς ἀκούεσθαί τε καὶ μανθάνεσθαι πέφυκεν. Εἰ δὲ καὶ κατ' ἄλλην ἐπιβα λὴν ἐκδέχεσθαι θελήσομεν τὸ λεγόμενον, κνηθόμε ναι τὴν ἀκοὴν καὶ τὴν γλῶσσαν, τυχὸν οἱ μόνον πρὸς ψόγον καὶ τῆς κατ᾿ ἄλλων διαβολῆς ἢ λοιδορίας ἀκούειν τε καὶ καλεῖν προθυμούμενοι, καὶ τὸ κατὰ παντὸς ἀμαθῶς ἐπαίρεσθαι λόγου τε καὶ ἀν δρός σεμνολόγημα κρίνοντες, καὶ πρὸ τοῦ τι φάναι τὸν ὕποπτον αὐτοῖς καὶ φθονούμενον σφαδάζοντες τῷ πνεύματι καὶ οἷον τὴν ψυχὴν προωθοῦντες καὶ τὴν ἀκοὴν ἑτοιμάζοντες καὶ τὴν γλῶσσαν πρὸς θή ραν τινὸς συλλαβῆς ἢ λέξεως, οὐχ ἵνα εὐθυμῶσιν, ἀλλ᾽ ἵνα κακίσωσι καὶ ὕλην ἔχωσι τῆς κατ' αὐτοῦ γλωσσαλγίας. Ὅπερ ἐποιοῦντο τῷ ἁγίῳ τούτῳ ἀνδρὶ οἱ κατ' ἐκεῖνο καιροῦ τῆς ἀληθείας ἐχθροὶ, προπηδῶντες, καὶ προεξανιστάμενοι, καὶ πρὶν λεχθῆναι, τῶν λεγομένων· καθάπερ τῶν ἵππων τοὺς πολεμι στηρίως τε καὶ ἁμιλλητηρίους, οἳ καὶ πρὸ τῶν ἀγώνων καὶ τῆς σάλπιγγος ευθυτενῆ τὰ ὦτα το ενισχημένως " διὰ τῶν
quæ vulgaris usus sunt et pridem cognita et non novata velut contra obsoleta et trita et vilia insur gant, adeo ut recentiora, vel si mendacia sint, nem que ulla inde in animam utilitas redundet, tamen lubenter recipiant. Animæ præsertim commodo omnis pins et sermo et labor salutaris prædica tur, conscribitur, accuratur; quorum alter contra ignorantiam, alter contra voluptatem armatur, alter ut infirmis et mutilis animæ partibus excisis eos qui per cognitionem veritatem habent ideoque in disciplinis versari gaudent, Deo conciliet, men temque sursum supra ea quæ videntur et intelli guntur emissam ineffabili divinæ pulchritudinis amore demulceat, atque ita afligat ut nullo usquam desiderio stimulari possit, sive potius posse non sustineat: alter ut voluptatis habitus clavos excu tiat quibus animæ circa Deum desiderium et inten tio de vetere inobedientiæ delicto ad materiam et ea quæ interitui subjacent applicata sunt, et impro 2, bitate indutos liberet, et virtutis veros faciat culto res, et immobiles nos et inconcussos stare faciat contra omnia quæ animae cum honesto et pulchro (189 familiaritatem ineundam prohibere videantur, ad declinandam quidem voluptatem, quæ per absurdi tates nostras fraudulenter consilii duritatem adula tur et mollit, et præsentia futuris, quæque videntur eis quæ cogitatione percipiuntur præferre suadet, instruens continentia, ad deponendum vero timo rem atque metum, qui ipsi gravissima quæque non in nostra manu sed humanam potestatem videri superare persuadent violenterque per terrorum invasionem rationis consiliique sobrietatem oppri mere conantur, instruens constantia et fortitudine inde consummata, habitu ad quamlibet eorum quæ in nobis sunt voluptatem, et quemlibet eorum qua extra nos sunt dolorem imperterrito et invicto. Pru rientes autem auditu et lingua magister vocavit eos ad quos spectat sermo, siquidem omnis sermo per linguam et appellatur et profertur, atque per audi tum auscultatur et ediscitur. Jam si etiam ad alte rum quoque propositum excipere volumus illud, Prurientes auditu et lingus, fortasse erunt qui solum. ad vituperium aliorum et obtrectationem calum miamque audiendam et proferendam inclinant, et contra quemvis sive sermonem sive hominem im perite et rustice infolescere venustum et lepidum judicant, ac priusquam is qui sibi ipsis suspectus est, vel cui invident, aliquid dicat, spiritu exsultant eţ veluti animam propellunt auditumque præparant et linguam ad syllabam aliquam vel locutionein venandam, non quo lstitia et hilaritate animi all ciant, sed ut injuriam inferant materiamque suæ petulantiæ habeant. Id quod huic sancto viro acci dit illo tempore ab veritatis inimicis, ejusmodi qui prosiliunt, et vel priusquam dicta sint, in verbis ansain et occasionem se incitandi arripere solent; cod. Gud. cod. Gud.
col. 1211–1212page 83 of 177
PG 91:1211ποιοῦσι, καὶ τοὺς πόδας τῇ γῇ προσαράσσουσι, καὶ προσκνήθονται ταύτην ταῖς ὁπλαῖς, καὶ πρὸς δρόμου ἑαυτοὺς διεγείρουσι, καὶ τὴν ὠθοῦσαν πολλάκις προλαμβάνοντες μάστιγα· πλὴν ὅτι τῶν ἵππων οὐ δεὶς ἄπτεται ψόγο; ὑπὸ τῆς φυσικῆς ἀλογίας, μὴ ἀναμενόντων τοὺς εὐθέτους τῶν ἀγώνων καιρούς. οὓς διασημαίνει ή τε φωνὴ τῆς σάλπιγγος καὶ ἡ τῆς μάστιγος πληγή, τοῖς δὲ τοιούτοις ἀνδράσιν αὐτ δείς ἐστιν ὁ πρὸς ἀξίαν τῆς αὐτῶν κακίας ἐπινοηθῆναι δυνάμενος ψόγος. Εργον ἔχουσι καὶ σπούδασμα την μελέτην τοῦ ψεύδους, καὶ τὴν κατὰ τῆς ἀληθείας ἔνστασιν. Εἰκότως οἱ τοιοῦτοι κνηθόμενοι τὴν ἀκοὴν καὶ τὴν γλῶτταν λεγέσθωσαν, διότι καθάπερ τις χυμός δριμύτατός τε καὶ παχύτατος, τῷ βάθει τοῦ σώματος εμφωλεύων, πολλάκις διὰ τοῦ κνήθεσθαι πρὸς τὴν ἐπιφάνειαν ἐρεθιζόμενος ἐκδίδοται, οὕτως καὶ τοὺς ἐπηρεαστὰς τῶν καλῶς λεγομένων ερεθίζει λαβομένους ἀφορμῆς μάλιστα δημο σιεύειν τὴν κατὰ ψυχὴν, κακουργίαν ἡ κεκρυμμένη διάθεσις, ἥτις τοσοῦτον τὸ βάθος κατέχειν πέφυκε μᾶλλον, ὅσον κενοῦσθαι τῇ προόδῳ κατὰ τὸ εἰκὸς ἔδοξεν. Οὐ γὰρ ἐξίσταται τοῦ βάθους προφερομένη διὰ τῶν ἔργων ἡ τῶν μοχθηρῶν ἀνθρώπων διάθεσις, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐκτὸς πάντα μανικῶς ἐπινέμεται, καὶ τῆς κατὰ ψυχὴν οὐδαμῶς ἐξίσταται χώρας. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τὸ, ο Ὥσπερ ἄνθος ἐν χειμώνι παντελῶς ἄωρον, καὶ γυναιξί κόσμος ἀνδρεῖος ἢ ἀνδράσι γυναικείος, ἢ πένθει γε μετρία» Τὴν ἐπὶ παντὸς λόγου τε καὶ πράγματος ευταξίαν, καθ᾿ ἣν τῆς ἑκάστου καὶ πάντων εὐπρεπείας ὁ λό γος ἀναφαίνεσθαι πέφυκεν (183 α) ακραιφνής, διὰ τῆς τῶν ἀπεμφαινόντων ἀπαριθμήσεως εἰσ ηγούμενος, ταῦτά φησιν ὁ διδάσκαλος, ἵνα διὰ τοῦ των ευτάκτους εἶναι καὶ εὐλαβεῖς τοὺς θρασεῖς καὶ ἀτάκτους καὶ μηδεμίαν τάξιν εἰδότας, οὐδενὸς μὲν, μάλιστα δὲ τῆς περὶ Θεοῦ διαλέξεως, ἀλλὰ πάντα τολμηρῶς ἀλλήλοις παμμιγῶς τὰ διεστῶτα φύροντάς τε καὶ συγχέοντας διδάξειεν. Εἰ γὰρ τῶν οὐκ ἐχόντων φύσιν ἐστὶ, καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲ τάξιν, τό τε ἄνθος ἐν χειμῶνι ὁρώμενον, καὶ γυναιξί κόσμος ἀνδρεῖος ἐπιβεβλημένος, καὶ ἀνδράσι γυναικείος, καὶ πένθει συνημμένην γεωμετρίαν λέγειν (τὸ μὲν γὰρ καινοτομεῖ τὸν χρόνον καὶ τῆς ἰδίας ἐξίσταται θέσεως. ὁ δὲ παραχαράττει τὴν φύσιν ἐναλλάξ, ἀν δρί τε καὶ γυναικὶ ἐπιφαινόμενος, καὶ τὴν αὐτοῖς προσοῦσαν ἐκ φύσεως τάξιν ἐξίστησιν, ἡ δὲ τὰ μη δέπω συνυπάρχειν ἀλλήλοις δυνάμενα, χαράν τέ φημι καὶ πένθος, εἰς ἐν ἀγαγεῖν βιαζομένη φύρει πάντως καὶ ἀφανίζει), οὐ πολλῷ μᾶλλον ὁ περὶ Θεοῦ λόγος, ὡς ἔτυχε καὶ ὑπὸ τοῦ τυχόντος, καὶ ἡνίκα καὶ οὗ μὴ καθῆκον ἔτι προφερόμενος, ἀειδὴς ἔσται καὶ ἀπρε πῆς, καὶ οὐδ᾽ ὅλως ἀκουσθῆναι περὶ Θεοῦ ἄξιος, ἐφ' οὗ μᾶλλον τοσοῦτον τιθέναι δεῖν οἶμαι τὸ εὔκαιρον τοὺς νοῦν ἔχοντας, ὅσον πάντων ἀσυγκρίτως προ βεβλημένων, πένθει δὲ γεωμετρίαν ἀνάρμοστόν φη
in modum equorum bellatorum celetumque, qui vel ante certaraen et tubam aures arrigunt et pedi hus terram pulsant et ungulis fodiunt, et ad cursum se incitant et flagellum instigans haud raro ante vertunt; nisi quod nullum equos, quia rationis sunt expertes, vituperium tangit, si legitima certa minum tempora non exspectant quæ tube sonitu et flagelli ictu significantur, tales contra viri nullo vituperio possunt ad suam nequitiam æstimandam commoveri. Negotium eis et studium est mendacii meditatio et veritatis expugnatio. Quare merito ejusmodi, prurientes auditu et lingua, dicantur, pro pterea quod ut aliquis succus acerbissimus et crassissimus, qui in corporis profundo delitescit, haud raro per pruriginem irritatus in apertum provoca tur, ita etiam hos bonorum sermonum obtrectato res occulta quædam affectio, postquam ansam arri puerunt, ad animæ malignitatem in publicum evo, mendum præcipue irritat, quæ affectio tanto pro fundius sedet quanto processu suo videatur debili tari. Etenim non excedit de profundo per facinora edita improborum hominum affectio, sed etiam externa omnia furore suo depascitur, et suam in anima sedem baudquaquam relinquit. Ex eodem sermone, in illud: ‹ Quemadmodum flos in kieme plane intempestivus, et mulieribus virilis ornatus vel viris muliebris, aut mærori geometrie studium. Moderationis in omni sermone omnique negotio, qua uniuscujusque et universorum decoris ratio integra ac pura manifestatur, per dissimilium enu merationem exemplum proponens hæc dicit magi ster, quibus ut moderati esse et cauti velint pro tervi et immoderati nulliusque modi gnari, nullius quidem rei, sed in primis disputandi de Deo modi, verum audacter cuncta discrepantia inter se temere commiscentes atque confundentes instruat. Etenim si præter naturam est legitimumque rerum ordi nem flos in hieme spectatus, ac mulieribus ornatus virilis indutus aut viris muliebris, et mœrori aptam geometriam dicere (ille enim tempus novat suam que positionem et ordinem destituit, alter vero Invicem in viro et muliere apparens naturam adul terat et modum ex natura eis convenientem ac pro prium tollit, tertia dum quæ coexsistere nequeunt, gaudium, inquam, et mororem, in unum cogere teptat, inquinat ea prorsus et perimit), nonne multo potius sermo de Deo temere et a quolibet fusus et quo haud decet tempore et loce insuper prolatus, informis et inconveniens erit, et nequaquam dignus qui audiatur, cum, ut ego sentio, tanto potius ne cesse sit idoneum de Deo disserendi tempus deli gant prudentes, quanto in rebus plane discrepanti bus nullumque commercium inter se habentibus, quas commemoravit magister, geometriam a ma Adem ibid. cap. 4, p. 490. tom. I, Οpp. el. Bened.
col. 1213–1214page 84 of 177
PG 91:1213σιν ὁ διδάσκαλος. Ὁ δὲ μᾶλλον ἀπορεῖν ὑμᾶς πε ποίηκεν, ὡς οἶμαι, κατὰ τοιούσδε τρόπους, ἢ ὅτι περ οἱ χώρας τινὸς διὰ στρατιωτικῆς κρατήσαντες χειρός γεωμετρία ταύτην καταδιαιρούνται, ἡνίκα βασιλείας νόμῳ κρατεῖν (188 6 ) ἐθέλωσι, χαρᾶς δὲ καὶ χρῆμα μέγιστον, χαρᾶς, τοῖς μόνα τὰ παρόν τα μεταδιώκουσιν ἀγαθὰ, καὶ τὸ νικητὰς αὐτοὺς γε νέσθαι, καὶ πλοῦτον ἀθρόον κτήσασθαι, οἷς τὸ οἱον οῦν πένθος συνεῖνης ἀμήχανον· ἡ ἐπειδή φασιν οἱ περὶ ταῦτα δεινοὶ τοὺς ἀναγκαστικοὺς ἰδίως συλλογισμούς ἀνήφθαι τῇ γεωμετρία, φορτικός τις εἰκό τως ὀφθήσεται, καὶ τὸ καθῆκον μὴ συνορῶν, τὸν πενθοῦντα συλλογιζόμενο; καὶ ἀλόγω; αὐτὸν πει θοῦντα δεῖξαι πειρώμενος· ἡ τυχόν καὶ αὐτῷ τῷ πενθοῦντι φαίη τις ανάρμοστον εἶναι τὸ συλλογίζε-, σθαι, πιθανότητι λόγων ἑαυτὸν μηχανώμενος πεί θειν ὡς οὐ πέπονθε τὴν ἔργῳ καὶ πράγματι συμβᾶσαν αὐτῷ συμφοράν, ἢ καὶ αὐτῷ τῷ πένθει, ἤτοι τῇ τούτου φύσει, παντελῶς ἐναντίον. Εκκρούεται γὰρ ὥσπερ τὸ πένθος ὁ πενθῶν συλλογιζόμενος, οὕτω καὶ τὸ πένθος τοῦ εἶναι πένθος ἐκπίπτει, πρὸς συλ-. λογισμόν μετατιθέμενος. Αποβαλών γάρ τις τὸν εἰς ἂν τὰς ἐλπίδας εἶχε τῆς διαδοχής, περιττά λοι τὸν ἡγεῖται τὰ τῇδε πάντα. Καὶ κατὰ τοῦτον ἴσως τὸν τρόπον οὐκ ἔξω λόγου φαίη τις εἶναι τὰ θεωρηθέντα, γνοὺς μὴ δύνασθαι συμβαίνειν ἀλλήλοις κατὰ τὸ αὐτὸ τὴν χαρὰν καὶ τὸ πένθος, τῆς ἑκατέρου ποιητικῆς αἰτίας οὐκ ἐκ τῶν αὐτῶν ἀρχῶν ἐχούσης δηλονότι τὰς ἀφορμάς. Καὶ τούτων μάρτυς ἐχέγγυος ὁ ἅγιος καὶ θεόφρων Διονύσιος ὁ ᾿Αρεοπαγίτης, αυτωσι δι εξιών περὶ τῆς ἀγγελικῆς εἰκονογραφίας. Τὰ δὲ γεω μετρικὰ καὶ τεκτονικὰ σκεύη, τὸ θεμελιωτικὸν καὶ οικοδομικὸν καὶ τελειωτικὸν, καὶ ὅσα ἄλλα τῆς ἀναγω τοῦ καὶ ἐπιστρεπτικῆς ἐστι τῶν δευτέρων προνοίας» Ταῦτα δὲ πάντα φαιδρὰν ἐνδείκνυ και διαγωγήν, τινι πάντως τὸ πένθος ἐναντίον, καὶ διὰ τοῦτο ἀνάρμοστον. Εἰ δὲ καὶ ἄλλως ἔστιν ἐκλαβεῖν τὸν τόπον, οὐκ ἄκαιρον εἶναι νομίζω, καὶ τὸ τοῦ Σιράχ Ἰησοῦ προσθεῖναι τοῖς εἰρημένοις. Εστι δὲ τοῦτο· Μουσικὰ ἐν πένθει, ἄκαιρος διήγησις. ὺς οὖν τῆς μουσικῆς πάσας περιεχούσης τὰς παι δεύσεις, ὧν μίαν φασὶ τὴν γεωμετρίαν οἱ περὶ ταῦ τα τὴν σπουδὴν ἐσχηκότες, τούτου χάριν, ὡς οἶμαι, συμφερόμενος τῷ τὴν προῤῥηθεῖσαν ἐχθεμένῳ ῥῆσιν ὁ διδάσκαλος ανάρμοστον ἔφη τῷ πένθει τὴν γει μετρίαν. Εἰ δέ τις φαίη, Τί δήποτε τὰς λοιπὰς παρεὶς παιδεύσεις ταύτην μόνην ὡς ἀνάρμοστον τῷ πένθει παρείληφε; φαμὲν ὅτι ταύτην ἐσκόπησε κατο άλληλον εἶναι πάσαις ταῖς προλεχθείσαις ἐπιβολαῖς. Έπειτα δὲ καὶ διὰ ταύτης τῆς μιᾶς καὶ αἱ λοιπαὶ συνεκδοχικώς συμπαρελήφθησαν. Ταῦτα μὲν, κατ' ἐμὲ φάναι, λελέχθω. Εἰ δέ τις τὸ κρεῖττον ἐξεύροι, ὁμολογήσω χάριν τῶν ἡγνοημένων παρ' αὐτοῦ τὴν γνῶσιν λαβών. ΧΧΙΙ, σ'
rore dissidere ait. Hic autem magis hæsitare, ali 2 Beeli. videtur, vos fecit hisce modis: vel, quod qui mili tari manu regionem aliquam occupaverunt, geo metris ope dispertiunt, cum regni lege obtinere voluerint, summi gaudii vero negotium esse, certe gaudii eis qui sola praesentia sequantur bona, et superiores fieri, et divitias spissas comparare, tum quibus commodis qualiscunque moeror junctus esse non possit: vel, cum qui in hac re periți sunt syllo gismos proprie coacuivos tribui geometriæ dicant, fatuus merito videbitur, et quid deceat parum intel ligens, qui ad ipsum marentem applicato syllogisme inepte eum mærere probare conatus fuerit: vel fortasse etiam ab ipso moerore, id est a natura ejus, abhorrere aliquis dixerit, nec convenire ut qui mæret syllogismos colligat ac probabilibus rationibus sibi persuadere tentet casum qui revera acciderit sibi non accidisse. Quomodo enim mæror ex eo expellitur qui, dum mæret, ratiocinatur et syl logismis operam dat, ita etiam moeror mceror esse desinit, cum ad syllogismum se transfert. Nam si quis eum amisit in quo spem successionis colloca verat, superflua sibi et vana hæc terrena omnia habebit. Et hoc fortasse modo haud abhorrere a ratione aliquis dixerit ea quæ contemplati sumus, si meminerit non posse una contingere gaudium et mororem, cum utriusque efficiens causa non ex eisdem principiis profecta sit. Cujus rei sponsor et testis nobis est sanctus et divina sâpiens Dionysius Areopagita, qui de angelica descriptione ita edisse rit: Geometrica autem atque fabrilia instrumenta fundandi et ædificandi absolvendique facultatem, ef quæcunque alia subductricis et deductricis sunt inferiorum providentiæ.. Quæ omnia hilare mon strant institutum, cui plane adversatur mæror, et dissidet. Sed etiam si aliter locum accipere potes, baud tamen inopportunum esse reor etiam Sirach Jesu eis quæ disseruimus apponere dictum. Est autem hoc Musica in luctu est intempestivus, sermod. Cum igitur musica omnes disciplinas cir cumplectatur, quarum unam esse geometriam di cunt qui in iis rebus studium posuerunt, propterea, ut puto, magister supradictæ vocis interpretation assentiens geometriam a mcrore dissidere dixit. Sed si quis dicat: Quid tandem cæteris disciplinis omissis hanc solam tanquam incongruentem cum moerore composuit, respondemus hanc eum apte vidisse posse jungi cum supra propositis. Deinde vero etiam hac una reliquæ quoque eadem sunt comprehensæ atque conjunctæ. Atque hæc me ex posuisse sufficiat. Verum si quis melius investiga verit, si eorum quæ ignorabam ab eo interpretatio nem accepero, gratias habebo. Dionys. Areopag. De cœlesti hierarchia cap. 15, p. 151, tom. 1, Opp. ed. Venet.
col. 1215–1216page 85 of 177
PG 91:1215Τοῦ αὐτοῦ, ἐκ τοῦ μεγάλου θεολογικοῦ, εἰς τὸν Τοῦ μὲν γὰρ εἶναι Θεὸν καὶ τῶν πάντων ποιητικήν τε καὶ συνεκτικὴν αἰτίαν, καὶ ὄψις διδάσκαλος και ο φυσικός νόμος, ἡ μὲν τοῖς δρωμένοις προσβάλλουσα καὶ πεπηγόσι καλώς καὶ ὀδεύουσι, καὶ ἀκινήτως, ἵν' οὕτως είπω, κινουμένοις τε καὶ φερομένοις, δ δὲ διὰ τῶν ὁρωμένων καὶ τεταγμένων τὸν ἀρχηγὸν τοῦ των συλλογιζόμενος» Ὁ τὸ μέγεθος τῶν ὁρωμένων ὡς ἔχει κάλλους καὶ φύσεως, σὺν λόγῳ κατὰ τὴν αἴσθησιν ἐπελθών, μὴ συγχωρῶν αὐτῇ παντελῶς καθ᾿ ἑαυτὴν γενομένην ἐνεργεῖν τοῦ ἡνιοχοῦντος αὐτὴν λόγου κεχωρισμένην οὐδὲν, μηδὲ τὸν λόγον αὐτὸν τῆς τοῦ νοῦ ἁπλό τητος ἄφετον, καθ' δν τῆς μὲν αἰσθήσεως τά τε είδη καὶ τὰ σχήματα διὰ μέσης τῆς κατὰ τὸν λόγον δυ νάμεως εἰς λόγους παντοδαπούς ἄγεσθαι πέφυκε, τῆς δὲ τοῦ λόγου δυνάμεως ή κατὰ τὴν διαφοράν ποικιλία τῶν ἐν τοῖς οὖσι παντοδαπών λόγων εἰς ἐνοειδῆ καὶ ἁπλῆν καὶ ἀδιάφορον συνάγεσθαι νόη σιν, καθ᾽ ἣν ἢ ἀμερης λεγομένη καὶ ἄποσος καὶ ενιαία γνῶσις συνέστηκεν, οὗτος ἀληθῶς διὰ τῶν ὁρωμένων καὶ τῆς ἐν αὐτοῖς εὐταξίας τὸν ποιητὴν τούτων καὶ συνοχέα καὶ ἀρχηγὸν, ὡς ἀνθρώπῳ δυνα τὸν, ἀνετυπώσατο, καὶ ἔγνω Θεόν, οὐ κατὰ τὸ τί ποτε τὴν οὐσίαν εἶναι καὶ τὴν ὑπόστασιν (τοῦτο γὰρ ἀμή χανον καὶ ἀνεπιχείρητον), ἀλλὰ κατ' αὐτὸ τὸ μόνον εἶναι μαθών. Καὶ ταῦτα μετὰ πᾶσαν τὴν κατ' αίσθησιν ἐν σχήματι θέσεώς τε καὶ μορφῆς καὶ τι πώσεως καὶ φαντασίας διάβασιν, καὶ εἰ μή τῳ περιττός εἶναι δοκῶν, καὶ αὐτῆς ἔξω παντελῶς τῆς ἐν τοῖς λό γοις τῶν ὄντων διαφοράς γενόμενος, καὶ οἷον μεθ όριον ἑαυτὸν παρενθεὶς Θεοῦ τε καὶ πάντων των μετὰ Θεὸν, τὸν μὲν ὡς ὑπερέχοντος καὶ ἀψαύστου δι᾿ ὅλου μένοντος καὶ μηδεμίαν φθάνουσαν αὐτὸν ἔχοντος νόησιν, τῶν δὲ καταλελειμμένων καὶ τῇ περι ουσίᾳ τῆς κατὰ νοῦν γνώσεως διαβαθέντων καὶ και τωτέρων ἐννοίας φανέντων τῷ τί ποτε είναι βεβαίως ὑπὲρ αὐτὰ καὶ ἀληθῶς ἐννοῆσαι, ταῦτά μοι δοκεῖδιὰ τῆς ὄψεως καὶ τοῦ φυσικοῦ νόμου κατὰ τὴν ἀπο δοθεῖσαν αἰτίαν ὁ διδάσκαλος παραινίνεσθαι, ἀλλ᾿ οὐ ταὐτὸν τίθεσθαι, καθώς τινες ήθησαν, τὴν ὄψιν τε καὶ τὸν φυσικὸν νόμον. Αμφω γὰρ περὶ τὰ αὐτὰ τὴν ἐνέργειαν ἔχοντα τὴν ἀπ' ἀλλήλων δύναται κατ' ἐπίνοιαν δέχεσθαι διάκρισιν, τῷ τὴν μὲν (185 α) αλόγως τῇ προσψαύσει τῶν ὁρατῶν μόνον στηρίζεσθαι περαιτέρω βαίνειν οὐκ ἔχουσαν, τὸν δὲ τῷ τε συνημμένῳ λόγῳ ταῦτα πολυπραγμονεῖν καὶ τῷ νῷ καλῶς τε καὶ σοφῶς ὑπερβαίνειν, καθ' δ μάλιστα τὴν περὶ τοῦ εἶναι Θεὸν ἔννοιάν τε καὶ πίστιν ὁ φυσικὸς διὰ τῆς ὄψεως εἰσαγήρχε νόμος. Ὄψιν οὖν ἐκάλεσε τὴν ἁπλῶς, ἀλλ᾽ οὐ τὴν πῶς, πρὸς τὰ αἰσθητὰ τῆς αισθήσεως προσβολήν (οὐ γὰρ αἰσθήσεως ἁπλῶς τὸ ἔκ τινος ἕτερόν τι συλλογίζεσθαι καθέστηκεν ίδιον), νόμον δὲ φυσικὸν τὴν διὰ τῆς αἰσθήσεως γινομένην κατὰ νοῦν καὶ λόγον φυσικὴν ἐνέργειαν,
Ejusdem ex magno Theologico, in illud: «Etenim quod Deus sit, ac princeps quædam causa, quæ res omnes procrearit atque conservet, tum oculi. ipsi, tum lex naturalis docent, illi, dum rebus in aspectumcadentibus aciem affigunt, easque et pulchre fixas et stabiles esse et progredi, atque immote, ut ita dicam, moveri volvique perspiciunt, hæc autem dum per res oculis subjectas ac recto ordine collo catas auctorem earum certo quidem ratiocinando assequitur.» Qui eorum quæ videntur pulchritudinis, quæ ornata sunt, et naturæ amplitudinem cum ratione sensualiter aggreditur, haud eam per se creatam eficere quidquam concedet et a moderatrice sul ratione disjunctam, nec ipsam rationem intellectus simplicitate liberam, qua ratione tam sensus spe cies et formæ per mediam potestatem rationalem in omnifarias rationes diriguntur, quam rationalis potestatis diversitate varietas omnifariarum eorum quæ sunt rationum in uniformem et simplicem et indifferentem intellectionem cogitur, qua indivi dua, ut dicitur, et quantitatis expers et simplex coguitio constat, is revera quantum id homini licet, per visibilia eorumque ordinem factorem ipsorum et conservatorem et principein animo sibi informa vit, atque Deum agnovit, non quo quid essentia et substantia sint (nam hoc fieri non potest), at de singularitate exsistentiæ ejus doctus. Atque hæc post omnem sensualis in specie positionis et Agure et formationis et imaginis transitum, et, si cui non c nimius esse videbor, extra ipsam quoque plane rerum quæ sunt rationum differentiam constitutos, et quasi conterminum sese interponens inter Deum et universorum quæ post Deum sunt, quorum alter supereminet et intactus æterne manet, neque ullum qui se assequatur aut attingat intellectum habet, altera relicta sunt et mentalis cognitionis exsupe rantia superata, et mente inferiora visa, cum quid superius eis sit firmiter esset ac vere intellectum, haec mihi magister per visum et naturalem legem secundum rationem redditam significare, non vero ut quidam existimaverunt, pro uno et codem po nere visum et legem naturalem. Uterque enim circa eadem vím suam exercens quomodo ab altero differat cogitando potest percipi, cum alter irra tionaliter visibilium tactu solum nisus ulterius progredi non possit, altera et ratione socia adjun cta de eis diligenter inquirit et mènte bene atque prudenter transcendit, quo maxime cogitationem et fidem de Dei exsistentia naturališ per, visum lex insinuavit. Visum igitur appellavit sensum simpli citer, non aliquo modo, sensibilia petentem (neque enim sensus peculiare est simpliciter aliquid ex aliquo aliud colligere), et legem naturalem vim naturalem quæ intellectualiter ac rationaliter per sensum fiat, secundum quam a pejore ſit idonea explorationis ope ad melius ascensus. Immobiliter Greg. Naz. Or. theol. II, cap. 6, p. 499, tom. I, Opp. edit. Beneď.
col. 1217–1218page 86 of 177
PG 91:1217καθ' ἣν ἡ πρὸς τὸ κρεῖττον μετ' ἐμμελοῦς ἐξετάσεως εἶναι καθ' ὁδὸν ἀπὸ τῶν ἡττόνων ἀνάβασις γίνεται. ἀκινήτως δὲ κινεῖσθαί τε καὶ φέρεσθαι τὰ δρώμενα είν ρηται τῷ διδασκάλῳ τῷ μὲν λόγῳ, ᾧ γέγονε ταῦτα, κατά τε φύσιν καὶ δύναμιν καὶ ἐνέργειαν, τάξιν τε καὶ διαμονὴν ἀμεταστάτως ἔχειν, καὶ μὴ ἐξίστασθαι καθ᾽ ὁτιοῦν τῆς φυσικῆς ἰδιότητος καὶ μεταβάλλειν εἰς ἄλλο καὶ φύρεσθαι, κινεῖσθαι δὲ πάλιν τῷ κατὰ Τοὴν καὶ ἀπορροήν λόγῳ, αὐξήσει τε τῇ περὶ τὸ ποσὸν καὶ μειώσει καὶ τῇ περὶ τὸ ποιὸν ἀλλοιώσει, καὶ κυρίως εἰπεῖν, τῇ ἐξ ἀλλήλων διαδοχῇ, ὑπεξ ισταμένων ἀεὶ τοῖς ἐπιγνομένοις τῶν προειληφότων. Καὶ ἁπλῶς ἵνα συνελών είπω, πάντα τὰ ὄντα καθ' δν μὲν ὑπέστησάν τε καὶ εἰσὶ λόγον, στάσιμά τε παν τελῶς εἰσι καὶ ἀκίνητα, τῷ δὲ τῶν περὶ αὐτὰ θεω ρουμένων λόγῳ, καθ᾽ ἂν ἡ τοῦ παντὸς τούτου σαφῶς οικονομία συνέστηκέ τε καὶ διεξάγεται, πάντα κινεῖται δηλονότι καὶ ἀστατεῖ. Οὐ ταὐτὸν δέ φασιν. τῇ φορὰ τὴν κίνησιν. Τὴν μὲν γὰρ κίνησιν μᾶλλον εἶναί (185 6) φασι τῶν ὑπὸ γένεσιν καὶ φθοράν, ὡς ἐπιδεχομένων τοῖς περὶ αὐτὰ θεωρουμένοις τὸ μάλ λον καὶ τὸ ἧττον (κἂν ἐπὶ πάντων ὁμοῦ τῶν γενητῶν κυρίως λέγεσθαι δυνατόν), τὴν δὲ φορὰν τῆς κατὰ κύ κλον κινουμένης ουσίας καὶ ἀκαμάτως τὴν περιδίνησιν. Οὐκ οἶδα πότερον θαῤῥήσαντι περὶ τὸ πᾶν. φυσικῶς ἐνεργούσης λέγειν ἐστὶν ἀσφαλὲς ἢ ἐνερ γουμένης, πλὴν ὅτι κυρίως εἰπεῖν ἐστιν ἐνεργουμε της τὸ φέρεσθαι. Οὐδὲν γὰρ τῶν ὄντων παντελῶς ἐστιν αὐτενέργητον, ὅτι μηδὲ ἀναίτιον, τὸ δὲ μὴ ἀναί τιον, κινείται πάντως δι' αἰτίαν, ενεργούμενον δη λονότι τὸ κινεῖσθαι φυσικῶς ὑπὸ τῆς αἰτίας, δι᾿ ἣν καὶ πρὸς ἐν ποιεῖται τὴν κίνησιν. Αναιτίως γὰρ οὐδαμῶς κινείται καθ' οιονδήτινα τρόπον τῶν κι νουμένων οὐδέν. Ἀρχὴ δὲ πάσης κινήσεως φυσικής ἐστιν ἡ τῶν κινουμένων γένεσις, ἀρχὴ δὲ τῆς τῶν κινουμένων γενέσεως ὁ Θεὸς, ὡς γενεσιουργός. Τῆς δὲ τῶν γεγενημένων φυσικῆς γενέσεως τέλος ή στάσις ἐστὶν, ἣν ποιεῖ πάντως μετὰ τὴν διάβασιν τῶν πετ ρασμένων ἡ ἀπειρία, ἐν ᾗ διὰ τὸ μὴ εἶναι διάστημα πᾶσα ποιεῖται κίνησις τῶν φυσικῶν 88 κινουμένων, οὐκ ἔχουσα λοιπὸν ὅποι τε καὶ πῶς καὶ πρὸς τί κι νηθῆναι, ὡς τὸν ὁρίζοντα καὶ αὐτὴν τὴν πάσης όρι στικὴν κινήσεως ἀπειρίαν Θεὸν τέλος ὡς αἴτιον ἔχουσά. Πάσης οὖν γενέσεώς τε καὶ κινήσεως τῶν ὄντων, ἀρχὴ καὶ τέλος ἐστὶν ὁ Θεὸς, ὡς ἐξ αὐτοῦ γεγενημένων καὶ δι' αὐτοῦ κινουμένων, καὶ εἰς αὐτὸν τὴν στάσιν ποιησομένων. Πάσης δὲ φυσικῆς τῶν ὄν των κινήσεως προεπινοεῖται ἡ γένεσις, πάσης δὲ στά σεως προεπινοείται (106 α) κατὰ φύσιν ή κίνησις. Εἰ οὖν κινήσεως προεπινοείται κατά φύσιν ἡ γένεσις, κινήσεως δὲ μετεπινοείται κατὰ φύσιν ἡ στάσις, γένεσις δηλονότι καὶ στάσις εἶναι τῶν ἅμα κατὰ τὴν ὕπαρξιν ἀμήχανον, ἀλλήλων αὐτὰς φυσικῶς διείργουσαν τ ἔχουσαι κατὰ τὸ μέσον τὴν κίνησιν. Οὐ γὰρ φυσική ενέργεια τῆς γενέσεως τῶν κινουμέν νων ἡ στάσις ἐστὶν, ἀλλὰ τέλος τῆς κατ' αὐτὴν δυνά μέως ἢ ἐνεργείας, ἢ ὅπως ἄν τις ἐθέλοι τοῦτο λέγειν. φυσικῶς. 18 διέργουσαν
vero moveri ferrique ea quæ videntur magister c dicit ea qua facta sunt ratione, secundum naturam et potestatem et actionem, ordinem atque perseve rantiam, immutabilia esse, et non ullo modo de naturali proprietate cedere mutarique in alteruin et commisceri, ac moveri rursus fluxus et defluxus ratione, incremento et decremento, quo quantitas, ∙et immutatione, qua qualitas afficitur, et ut pro prie dicam, alterius ex altero successione ac vicis situdine, dum anticipata semper cedunt eis qu subsequuntur. Atque ut paucis absolvam, universa quæ sunt, secundum rationem qua exstiterunt ac sunt, firma omnino sunt et immota, sed ratione eorum quæ circa ipsa contemplamur, qua universi tatis hujus manifesto constat œconomia et absolvi tur, universa, ut apparet, motantur et inquietantur. Nec tamen impetum et motionem idem significare statuunt. Motionem enim magis tribuunt eis quæ generationi subjacent et interitui, ut quæ eis quæ circa ipsa observantur augendi minuendique notio nem admittunt (etiamsi de cunctis creatis propria dici id potest), impetum vero substantiæ esse volunt circulo sese et indefesse commoventis rota tionem. Nescio utrum de universo dicere conanti naturaliter operari id tutum sit, an incitari, nisi quod ejus qui incitatur peculiare dicendum est ferri. Nulla enim res, quæcunque exsistunt, ipsa per se operatur omnino, quia nec causa caret; quod vero causa non caret, id omnino per causain movetur, unde apparet quod causa Incitatur ad se commovendum naturaliter ad quam et quo niotio nem dirigit. Sine causa enim eorum quæ moventur nihil usquam ullo modo movetur. Initium vero omnis naturalis motionis est eorum quæ moventur gene ratio, cujus rursus ipsius initium Deus est, ut ge nerationis auctor. Eorum quæ facta sunt naturalis generationis finis est status, quem plane post con summatorum transgressum infinitas efficit, in qua propter exsistentiae cessationem omnis motio eorum naturalium quæ moventur intervallum facit, non reliquum habens quo aut quomodo et ad quid mo veatur, cum Deum, qui vel ipsam omnis motionis terminatricem infiuitatem definit, finem ut causam habeat. Itaque omnis generationis et motionis re rum exsistentium initium et finis Deus est, cum ex eo generatæ sint et molentur, statum quoque in eum facturæ. Omni vero naturali rerum quæ sunt motione prior intelligitur generatio, omnique statu prior secundum naturam intelligitur motio. Jam si motionem secundum naturam anticipat generatio, motionem vero secundum naturam subsequitur sta tus, apparet generationem et statum simul subsi stere non posse, dum mediam, quæ alteram ab altera naturaliter dirimat, habeant motionem. Non enim naturalis actio generationis motorum status est, sed finis potestatis vel actionis ad statum per-. tinentis, ve! quoquo id aliquis modo dicere volet. es Fortasse cod. Gud.
col. 1219–1220page 87 of 177
PG 91:1219& Επ' ἐνεργείς γὰρ τὰ γενόμενα γέγονε, πᾶσα δὲ ἐνέρ γεια πρός τι τέλος ἐστὶν, ἵνα μὴ ἀτελῆς. Τὸ γὰρ τέλος μὴ ἔχον τῶν κατὰ φύσιν ἐνεργειῶν οὐδὲ τέ λειόν ἐστι, τέλος δὲ τῶν κατὰ φύσιν ἐνεργειῶν, ἡ τῆς πρὸς τὸ αἴτιον τῶν γεγενημένων κινήσεως στάσις. Οἷον ἵνα ἐξ ἑνὸς τὸν ἐπὶ πάντων τῶν ὄντων κατανοήσωμεν τῆς κινήσεως τρόπον, ή ψυχή, ουσία νοερά τε καὶ λογικὴ ὑπάρχουσα, καὶ νοεῖ καὶ λογίζεται, δύο να μιν ἔχουσα τὸν νοῦν, κίνησιν δὲ τὴν νόησιν. ἐνέρο γειαν δὲ τὸ νόημα. Πέρας γὰρ τοῦτο τῆς τε τοῦ νοοῦντος καὶ τοῦ νοουμένου νοήσεως ἐστιν, ὡς περι οριστικὸν τῆς πρὸς ἄλληλα τῶν ἄκρων ὑπάρχον σχέσ σεως. Νοοῦσα γὰρ ἡ ψυχὴ ἴσταται τοῦ νοεῖν ἐκεῖνο τὸ νοηθέν μετὰ τὴν αὐτοῦ νόησιν. Τὸ γὰρ νοηθέν κυρίως ἅπαξ, οὐκ ἔτι τὴν πρὸς τὸ νοηθῆναι πάλι, ἐκκαλεῖται τῆς ψυχῆς δύναμιν, καὶ καθ᾿ ἕκαστον νό ημα οὕτω στάσιν δέχεται τῆς ποιᾶς ἐπὶ τῷ νοήματι τοῦ νοηθέντος νοήσεως. Ηνίκα οὖν πάντα τὰ νοή ματα τῶν νοουμένων πάντων αἰσθητῶν τε καὶ ναι ἡτῶν κατὰ τὴν νόησιν παρέλθῃ, παύεται, ὥσπερ τῶν νοουμένων ἁπάντων, οὕτω καὶ τῆς ὅλης νοήσεώς τε καὶ σχέσεως πρὸς τὰ σχετὰ πάντα καὶ νοητά, οὐκ ἔχουσα λοιπὸν τί νοῆσαι τὸ παράπαν, μετὰ τὴν τῶν νοηθῆναι φυσικῶς δυναμένων νόησιν, μεθ' ήν ὑπὲρ νοῦν καὶ λόγων καὶ γνῶσιν ἀνοήτως, ἀγνώ στως τε καὶ ἀφράστως κατὰ ἁπλῆν προσ βολὴν ἐνωθήσεται τῷ Θεῷ, οὐ νοοῦσα παντάπασιν, οὔτε μὴν τὸν Θεὸν λογιζομένη. Οὐ γὰρ ἐστί τε των νοουμένων, ἵνα κατά τινα σχέσιν ἡ ψυχὴ τὴν αὐτοῦ δύνηται νόησιν ἔχειν, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἁπλῆν, ὡς ἄσχε τον, καὶ ὑπὲρ νόησιν ἔνωσιν, και τινα λόγον ἄρο ῥητόν τε καὶ ἀνερμήνευτον, δν μόνος οἶδεν ὁ τὴν ἄφατον ταύτην χάριν τοῖς ἀξίοις δωρούμενος Θεός, καὶ οἱ ταύτην ὕστερον πείσεσθαι μέλλοντες, ηνίκα πάντα τροπῆς ἐλεύθερα καὶ ἀλλοιώσεως ἔσται πά σης, τῆς καθ' ὁτιοῦν περί τι κινήσεως τῶν ὄντων παντελῶς πέρας λαβούσης τὴν περὶ Θεὸν ἀπειρίαν, ἐν ᾗ τὰ κινούμενα πάντα δέχεται στάσιν. Περὶ Θεὸν γὰρ, ἀλλ' οὐ Θεός, ἡ ἀπειρία, ἔστις καὶ ταύτης ἀσυγκρίτως ὑπέρκειται. Δικαίως γοῦν, οἶμαι, μέμ ψεως ἄξιος πλείστης ὁ τὴν προϋπαρξιν τῶν ψυχῶν δογματίζων ἐστὶ, καὶ τὴν ἀκίνητον καθόλου τῶν λογικῶν ἐνάδα θεσπίζων, φύρων Ἑλληνικῶς τὰ μὴ φυρόμενα, καὶ λέγων ἅμα κατὰ τὴν ὕπαρξιν εἶναι ή τη γενέσει τῶν λογικῶν τὴν στάσιν. Οὐ γὰρ συμβεί νει τῷ ἀληθεῖ λόγῳ τὴν γένεσιν προεπινοείσθαι τῆς στάσεως, ἀκίνητον φύσει κατ' αὐτὸν ὑπάρχουσαν. οὔτε μετεπινοείσθαι στάσιν ἀκινήτου γενέσεως, ούτε μὴν συνεπινοεῖσθαι τῇ γενέσει την στάσιν. Οὐ γὰρ δύ ναμις τῆς γενέσεως ἡ στάσις ἐστὶν, ἵνα συνεπινοηθῇ τῇ γενέσει τῶν γεγενημένων, ἀλλὰ τῆς κατὰ δύο καμιν ενεργείας τῆς τῶν γεγενημένων γενέσεως τέλος ὑπάρχει, καὶ ἁπλῶς, ἵνα συνελών είπω, τῶν πρός τι οὖσα ἡ στάσις, οὐ πρὸς γένεσιν, ἀλλὰ πρὸς κίνησιν λέγεται, πρὸς ἦν καὶ ἀντιδιαστολὴν ἐπιδέχεται, οὐδαμῶς τὴν πρὸς γένεσιν ἀναφορὰν ἔχουσα, πρὸς ἣν διαστολὴν οὐκ ἐπιδέχεται. Εως δ' ἂν οὖν στάσιν ἀκούω, (10% α) παύλαν μόνον μανθάνω κινήσεως. Εἰ δὲ τῶν ἅμα βατὰ τὴν ὕπαρξιν οὐκ ἔστι
Sub actione enim quæ facta sunt facta sunt, omnis vero actio ad finem aliquem pertinet, ne fine careat. Quodcunque enim naturalium actionum finem non habet, id nec perfectum est, finis autem naturalium actionum eorum quæ facta sunt ad causam motio nis est status. Quemadmodum, ut ex uno quæcun que sunt omnium metionis modum perspiciamus, anima, cum intellectualis et rationalis essentia sit, et cogitat et ratiocinatur, facultate utens mente, motione, cogitatione, actione denique cogitato. Hoc enim cogitantis et ejus quod cogitatur cogitationis Anis est, ut quod extremitatuın mutuam inter se relationein circumscribit. Cogitare enim anima desinit illud cogitatum postquam cogitavit. Nam cogitatum proprie semel, neque iterum, animæ facultatem provocat, et per singulas quasque cogi tationes sic statum capit qualiscunque cogitationis in cogitando eo quod cogitatur. Quando igitur omnia cogitata omnium quæ cogitari possunt sen sibilium et cogitabilium cogitatione transiverit, desinet anima, uti ab omnibus quæ cogitantur, ita etiam a tota cogitatione atque relatione ad omnia tam relativa quam cogitabilia, nec habet reliquum omnino quid cogitet, post cogitationem corum quæ naturaliter cogitari possunt, post quam supra mentem et rationem et cognitionem modo nec intelligibili nec perceptibili nec effabili cum Deo unietur, non cogitans omnino, imo neque considerans Deum aut æstimans. Nihil enim exstat eorum quæ cogitantur, quo per relationem aliquam anima cogitationem suam dirigere possit, sed per simplicem (quippe habitu ac relatione vacantem) unitionem, quæ cogitari non capit, et ineffabilem quamdam et haud vestigabilem rationem, quam solus novit Deus qui inenarrabilem hanc gratiam dignis largitur, et qui eam aliquando accepturi sunt, quando conversione et immutatione omıni omnia vacabunt, postquam rerum quæ exsistunt quælibet circa quidquam motio prorsus terminum invenerit infinitatem Deum comitantem, in qua quæcunque motantur statum sumunt. Jure quidem, arbitror, gravissimam meretur reprehensionem qui præ:exsistentiam animarum statuit, gentilem in mo dum commiscens quæ a commistione abhorrent et secundum substantiam contemporare cum genera tione rationalium statum asserens. Neque enim ge nerationem ante statum, quæ immobilis natura sit, aut statum post immobilem generationem, aut denique una cum generatione statum cogitare ra tionis veritati competit. Non enim facultas gene rationis est status, adeo ut cum generatione eo rum quæ facta sunt una cogitetur, sed facultativæ corum quæ fæçta sunt generationis actionis finis exstat; ac simpliciter, ut paucis absolvam, si co rum est status quæ ad quid sunt, non ad genera tionem, sed ad motionem esse dicitur, ad quam etiam differentiam capit, dum ad generationem quidem minime refertur, ad quam differre haud capit. Donec igitur statum audio, solum cessatio
col. 1223–1224page 88 of 177
PG 91:1223περὶ ὁ λέγονται εἶναι ταῦτα δειχθήσεται, ὅπερ η ἄτοπον καὶ ἀδύνατον. Οὐ γὰρ ἐκ τῶν ὧν οὐκ ἔστι τῶν πραγμάτων οἱ ὅροι συνάγονται, ἀλλ' ἐκ τῶν & ἔστιν, ἐξαπλοῦντα τὴν σύντομον τῶν πραγμάτων περίληψιν, ἥτις ονομασία τούτων ὑπάρχει. Οὐδὲν οὖν τὸ σύνολον τῶν περὶ Θεοῦ ἢ περὶ Θεὸν εἶναι λεγομένων οὐσία εἶναι Θεοῦ πώποτε δύναται, ὅτι μηδὲ θέσιν, μόνην καὶ μόνῳ Θεῷ ἁρμόζουσαν, ἄσχετον, καὶ τῆς περί τι παντάπασιν ενεργείας ἄφετον αὐτὸ ἐκεῖνο κατὰ τὸ τί ποτε εἶναι ἐμφῆναι δύναται. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τὸς «Ὡς γὰρ οὐκ ἀρκεῖ τὸ σῶμα εἰπεῖν, ἢ τὸ γεγεννήσθαι, πρὸς τὸ καὶ περὶ δ ταῦτα παραστῆσαί τε καὶ δηλώ σαι, ἀλλὰ δεῖ καὶ τὸ ὑποκείμενον τούτοις εἰπεῖν, εἰ μέλλοι τελείως καὶ ἀποχρώντως τὸ νοούμενον παραστήσασθαι· ἡ γὰρ ἄνθρωπος ἢ βοῦς ἢ ἵππος τοῦτο τὸ ἐν σώματι καὶ φθει ρόμενον.» Επειδήπερ εώρα τοὺς αἱρετικοὺς ὁ ἅγιος ένα μόνον ἔχοντας (188 α) ἀγῶνα, τὴν ὑπερούσιον ἑαυτοῖς ἀνοήτως συγκαταβάλλειν φύσιν, καὶ τεχνικαῖς μεθόδοις περιλήψει τῆς κατ᾿ αὐτοὺς γνώσεως κρατεῖν ἐπιχειροῦντας, ὡς ᾤοντο, τὴν ἀκράτητον δύναμιν, καὶ πάσῃ τῇ κτίσει κατὰ τὸ ἴσον ἀχώρη τον, δι' ὅλου τοῦ λόγου τὰς στερήσεις τε καὶ τὰς ἀποφάσεις προκτίμησεν ἐπὶ Θεοῦ λέγειν, μηδεμιᾶς παντελῶς ἀνασχόμενος θέσεως ή καταφάσεως, ίνα μὴ ταύτης λαβόμενοι ὡς ἀναιδεῖς κύνες δήγματι τοὺς ἰοβόλους οδόντας μανικῶς τῷ λόγῳ τῆς ἀλη θείας ἐμβάλλωσιν, ἀφορμὴν τοῦ ἐπωσοῦν προτείνειν καὶ παραλογίζεσθαι, καὶ τὸ οἰκεῖον εἰς πέρας ἀγαγεῖν δυνηθῆναι σπούδασμα, τὴν ὁποιανοῦν περί Θεοῦ δοθεῖσαν αὐτοῖς τοῦ λόγου θέσιν ποιούμενοι. Διὰ τοῦτο οὔτε σῶμα, οὔτε ἄϋλον σῶμα, οὔτε ἀσώ μα τον παντελῶς, οὔτε ἐν τῷ παντί, οὔτε ἔν τινι τοῦ παντὸς, οὔτε ὑπὲρ τὸ πᾶν, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, οὐδὲν τὸ παράπαν καὶ ἐν οὐδενὶ καθ' οιονδήποτε τρόπον, ὡς ἔστιν ἀληθὲς, τῶν ὁρωμένων ἢ χωρουμένων ἢ λεγομένων ἢ νοουμένων ή γνωσθῆναι καθ᾽ ὁτιοῦν δυναμένων, εἶναι τὸν Θεὸν ἀποφαίνεται, πάσης αὐτοὺς τῆς περὶ Θεοῦ καταληπτικῆς κατὰ τὸ τί ποτε εἶναι τὴν οὐσίαν ἐννοίας ἀποῤῥαπίζων. Έπειτα δυσωπητικώτερον αὐτοὺς ἐνάγων πρὸς εὐσέβειαν, καὶ ἐκ τῆς περὶ τὰ δεύτερα καὶ μακρὰν ἀσυγκρίτως ἀπὸ Θεοῦ ἐρεύνης τὸ καθόλου περὶ Θεοῦ τολμηρῶς μηδὲ ἐννοεῖν, μήτιγε λέγειν, εἶναι τινι θεμιτόν δεῖξαι βουλόμενος, ταῦτά φησι. Καὶ μὴν καὶ πρὸς σύστασιν τῶν ἤδη πρὸς αὐτοὺς κατὰ στέρησίν τε καὶ ἀπόφασιν εἰρημένων, ὥστε αὐτοὺς συνειδότας ἐντεῦθεν, ὡς καὶ ἡ τῶν ἐσχάτων ἐν τοῖς ποιήμασιν ἀκριβὴς κατάληψις τῆς καθ' ἡμᾶς λογικῆς ἐνεργείας (188 6) ὑπερβαίνει τὴν δύναμιν, τῆς περὶ τὰ πολλῷ μείζω θρασύτητος τὴν ἀλόγιστον δυνηθῆναι φορὰν ἐπισχεῖν, ἐν τοῖς μικροῖς τὸ ἀσθενὲς μαθόν
denotantia; quod si verum esset, înis illius circa quod dicuntur esse hæc demonstrarentur, id quod ineptum est et fieri nequit. Non enim ex iis quæ non sunt rerum fines colliguntur, sed ex iis quæ sunt, quæ exiguum rerum expandunt atque am plificant ambitum, qui nomen earum est. Nihil ilaque omnino ex iis quæ de Deo aut circa Deum esse dicuntur, Dei essentia unquam esse potest, quia nec positionem, quæ sola et soli Deo competit, et relatione vacat, nec ipsum illud quod vi circa aliquid activa prorsus solutum est secundum es sentiam ac substantiam indicare potest. Ex eodem sermone in illud: ‹ Quemadmodum enim non sufficit corpus dicere, aut generatum esse ad demonstrandum atque,manifestandum hoc vel illud circa quod hæc versentur, sed illud quoque quod his subjectum est dicere oportet, si'quis perfecte et plene quid cogitemus monstrare voluerit; nam vel homo vel bos vel equus hoc corporeum esse potest et interitui obnoxium. Cum sanctus hæreticos videret id unum certare, ut superessentialem naturam amentes secum ipsis destruerent, artificiosisque rationibus potestatem insuperabilem omnique conditioni ex pari imper ceptibilem suæ cognitionis comprehensione capere conari, per totum sermonem privative et negative de Deo dicere maluit, nulli omnino positioni aut. afirmationi indulsit, ne tanquam impudentes canes hanc mordicus captarent et venenatis den tibus in veritatis sermonem furiose irruerent oc casionem prætendendi utcunque et fallendi et pro prii studii artificium conficiendi qualemcunque de Deo sibi concessam sermonis positionem facientes. Quare neque corpus, neque immateriale corpus, ne que incorporale omnino, neque in universo, neque in ulla universi parte, neque supra universum, et ut simpliciter dicam, nihil omnino et in nihilo eorum quæ qualicunque modo, ut verum est, videntur vel comprehenduntur vel dicuntur vel cogitantur vel nosci utcunque possunt, Deum esse docet, de omni cos opinione, Dei essentia quid sit comprehendi pos se, propulsans. Deinde instantius eos ad pietatem instigans, et ex inferiorum et incomparabile quan tum a Deo distantium investigatione universale de Deo temerarie neque cogitare, nedum edicere ulli (as esse conans persuadere, hæc dicit. Et profecto ad stabilienda quoque ea quæ contra eos jam privative et negative disputaverat, ut inde commo nefacti, quod etiam ultimorum in creatis accurata comprehensio rationalis nostræ vis facultatem superet, multo majoris temeritatis et audaciæ im petum coercere possent, postquam in parvis naturą infirmitatem nossent. Etenim si de figura aliqua inquirimus tinge homine, vel cquo, vel bove, ad plene comprehendendum figuram corpus dixisse haud sufficit, vel generabile modo aut interibile, (C) Idem ibid. cap. 9, p. 502, tom. I. Opp. ed. Bened.
col. 1225–1226page 89 of 177
PG 91:1225τας τῆς φύσεως. Εἰ γὰρ ἐξετάζουσιν ἡμῖν στοιχεῖον ὑπάρχειν, σῶμα λέγω καὶ γέννησιν καὶ φθοράν. τι, φέρε εἰπεῖν ἢ ἄνθρωπον ἢ ἵππον ἢ βοῦν, οὐκ ἀρκεῖ πρὸς τελείαν κατάληψιν τὸ σῶμα λέγειν τὸ στοιχεῖον, ἢ γεννητὸν μόνον ἢ φθαρτὸν τὸν ἄνθρωπον ἢ τὸν βοῦν ἢ τὸν ἵππον, ἀλλὰ δεῖ παραστῆσαι καὶ τὸ τούτοις υποκείμενον, ὅπερ γεννᾶται καὶ φθείρεται καὶ πεποίωται. Σῶμα δὲ ἢ γέννησις ἢ φθορά, οὐδαμῶς ὑπάρχον, ἐπεὶ ἔσται κατὰ τοῦτο ἀνάγκης ἀκολουθία, εἴ τι σῶμα, καὶ στοιχεῖον εἶναι, καὶ εἴ τι γεννητὸν ἡ φθαρτόν, ἢ ἄνθρωπος εἶναι ἢ βοῦς ἡ ἵππος. Οὐ γὰρ εἴ τι σῶμα, πάντως ἐξ ἀνάγ κης καὶ στοιχεῖον ἢ ἄνθρωπος ἢ βοῦς ἡ ἵππος. Εἴ τι μὲν γὰρ στοιχεῖον, πάντως ἐξ ἀνάγκης καὶ σῶμα, οὐκ εἴ τι δὲ σῶμα, πάντως ἐξ ἀνάγκης καὶ στοιχεῖον. Οὔτε εἴ τι σῶμα ή γεννητὸν ἢ φθαρτόν, πάντως ἐξ ἀνάγκης καὶ ἄνθρωπος, ἐπεὶ οὕτω γε καὶ ἄνθρωπος ἔσται πάντως ἐξ ἀνάγκης πᾶν εἴ τι σῶμα, καὶ πᾶν εἴ τι γεννώμενόν ἐστιν ἡ φθειρόμενον. Εἴ τι μὲν γὰρ ἄνθρωπος, πάντως ἐξ ἀνάγκης καὶ σῶμα καὶ γεννώμενον καὶ φθειρόμενον, οὐκ εἴ τι δὲ σῶμα ἢ γεννητόν ἢ φθαρτόν, πάν τως ἐξ ἀνάγκης καὶ ἄνθρωπος. Οὔτε γὰρ ἔπεται πάντως, ἐπεὶ ἔσται ὁ ἄνθρωπος, ἐξ ἀνάγκης καὶ στοιχεῖον καὶ βοῦς καὶ ἵππος, καὶ πᾶν εἴ τι ἄλλο ἐνσώματον καὶ γεννώμενον καὶ φθειρόμενον. Οὐ γὰρ κατηγορείται ποτε τὰ μερικὰ κατὰ τῶν καθόλου, οὔτε τὰ εἴδη τῶν γενῶν, οὔτε τῶν περιεχόντων τὰ περιεχόμενα, καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲ ἀντιστρέφει τὰ καθόλου τοῖς ἐπὶ μέρους, οὐδὲ τὰ γένη τοῖς είδεσιν, οὐδὲ τὰ κοινὰ τοῖς ἰδιάζουσιν, οὐδὲ (189 π), συν ελόντα φάναι, τοῖς περιεχομένοις τὰ περιέχοντα. Οὕτως οὖν κατὰ τὸν ἀποδοθέντα λόγον καὶ ἐπὶ βοὺς καὶ ἵππου καὶ παντὸς τοῦ 18 ὁτιοῦν ἑτέρου ληπτέον. Εἰ τοίνυν οὐκ ἀρκεῖ πρὸς τελείαν γνῶσιν τῶν πρα γμάτων τὸ πλῆθος τῶν περὶ αὐτὰ θεωρουμένων εἰπεῖν, λέγω δὴ τὸ σῶμα καὶ τὸ γεννᾶσθαι καὶ φθείρεσθαι, καὶ ὅσα τοιαῦτα περὶ τὸ ὑποκείμενον ἐστιν, ἀλλὰ δεῖ πάντως καὶ τὸ ὑποκείμενον τούτοις, θεμελίου τρόπον ἐφ᾽ ᾧ ταῦτα βέβηκε, τί ἐστιν ἐνδε! ξασθαι, εἰ μέλλοιμεν τελείως καὶ ἀπαραλείπτως τὸ νοούμενον παριστάναι. "Η γὰρ ἄνθρωπον ἔχομεν εἰπεῖν ἢ βοῦν ἢ ἵππον, ταῦτα δὴ τὰ μὴν ὄντα αὐτὸ τοῦτο σῶμα, ἀλλ' ἐνσώματα, καὶ μὴ ὄντα αὐτὸ τοῦ ο γεννήσεις καὶ φθοράς, ἀλλὰ γεννώμενα καὶ φθειρόμενα, ὡς εἶναι ταῦτα, σῶμά φημι καὶ γέννησιν καὶ φθοράν, δηλαδή περὶ τὰ ζῶα, ἀλλ' οὐ τὰ ζῶα ταῦτα Εἰ τοίνυν οὐδὲν τὸ σύνολον τῶν ἔντων ἐστὶ κατ' Ο αὐτὸ τὸ εἶναι ὅπερ ἐστὶ καὶ λέγεται τὸ ἄθροισμα τῶν ἡμῖν περὶ αὐτὸ νοουμένων τε καὶ λεγομένων, ἀλλ' ἵτερόν τι παρὰ ταῦτα, τὸ περὶ δ ταῦτά ἐστι, συν εκτικὸν μὲν τούτων, αὐτὴ δὲ τούτοις οὐδαμῶς συνεχό. μενον (οὐδὲ γὰρ ἐστιν ἐκ τούτων, ἢ ταῦτα, ή τι τούτων, ἢ ἔκ τινων, ἤ τινος αὐτῶν, ἢ ἐν τούτοις, ή τισιν, ή τινι τούτων, τὸ περὶ 8 ταῦτα καὶ ἔστι καὶ λέγεται), παυσάσθω πᾶσα ψυχή παντὶ λόγῳ τῶν περί Θεοῦ θρασέως ἐπιπηδᾷν εἰθισμένη του διακενής ἐπεδεῖν, καὶ ἐν τοῖς μικροῖς μαθοῦσα τὴν οἰκείαν του.
hominem vel Lorem veioquum, sed quod his suir jectum sit, id est quod generetur et intercat, cl qualitate affectum sit repræsentare, oportet. Cor pus vero haudquaquam generatio est, aut inter itus; siquidem inde necessario sequeretur, si quil corpus sit, et figuram esse, et, si quid generabile sit vel interibile, et hominem esse, vel bovem vel equum. Neque enim, si quid corpus est, omnino ne cessarium ut figura sit vel homo vel bos vel equus. Nam si quid figura, necessario prorsus ctiam cor pus est, non vero si quid corpus, necessario etiam figura. Neque si quid corpus, vel generabile, vel interibile, necessario prorsus etiam homio est, quando ila quidem etiam homo omnino necess rio esset quodcunque corpus, vel quodcunque generabile est vel interibile. Nam si quid homo, necessario prorsus etiam corpus, et generabile, et interibile, non vero si quid corpus, vel generabile, vel interibile, necessario prorsus etiam homo Neque enim omnino quando homo est, neces sario sequitur ut et figura et bos et equus sit, et si quod aliud corporeum et generatum et interiens. Nunquam enim particularia prædicantur de uni versalibus, neque species de generibus, neque de continentibus contenta, idcoque neque recipro cantur inter se universalia et particularia, neque genera et species, neque communia et peculia ria, neque denique continentia et contenta. Sic igitur secundum hanc explicationem et de bove de cquo et de quolibet alio statuendum. Itaque non sufficit ad plenain rerum cognitionem eorum quæ circa eas spectantur plura enumerare, cor pus, inquam, et quod generetur et intereal, et – quæcunque id genus subjectum comitantur, sed quod his subjectum est, ut fundamentum in quo illa stant, omnino etiam quid sit demonstrari opus est, si perfecte et plene quid cogitetur repræsen tare voluerimus. Aut enim hominem habemus di cere aut bovem aut equum hæc jam quæ non sunt ipsum hoc corpus, sed corporalia, et quæ non sunt hoc ipsum generationes et interitus, sed generala et intereuntia, adeo ut hæc, corpus, inquam, et ge neratio et interitus, manifesto animalia comitentur, sed non animalia ipsa exsistant hæc, corpus, in quam, et generatio et interitus. c et Itaque si nihil de rebus omnino secundum ipsam exsistentiam,id est quod eorum quæ a nobis de co cogitantur et dicuntur congregatio et est et dici tur, sed aliud quid ab his diversum, id videlicet quod illa comitantur, ea conservans ac continens quidem, ipsum vero his nequaquam contentum aut conservatum (id enim circa quod hæc et sunt et dicuntur non est ex his, neque hæc, neque aliquet horum, neque ex aliquibus, neque alicujus eorum, neque in his, aut aliquibus, aut aliquo horum, desinat vane et impie agere omnis anima cuilibet Fortasse
col. 1227–1228page 90 of 177
PG 91:1227ἀσθένειαν, καὶ σιγῇ σεβέσθω μόνον τὴν ἄῤῥητόν τε καὶ ὑπὲρ νόησιν καὶ πάσης ἐπέκεινα γνώσεως τῆς θείας ουσίας οντότητα, ο Οὐδὲ αὐτὴ γὰρ κατὰ μι κρὸν, ὡς προλαβὼν ἐδίδαξεν ὁ ἅγιος, ἡ τῆς κτίσεως ἀκριβής κατανόησις ο κατὰ τὸν ἀληθῆ λόγον ὑπὸ τῆς ἡμῶν περιέχεται γνώσεως, ἵνα κἀγὼ › μικρόν τι προσδιατρίψω τῷ λόγῳ, καὶ τῆς ὑπὲρ πάντα σοφίας θαυμάσω τὸ ἀνεξιχνίαστον. Τίς γάρ τῶν ἄγαν σοφῶν ταῖς λογικαῖς πιστεύων εφόδοις καὶ ταῖς οὐκ οἴσαις θαῤῥῶν ἀποδείξεσι μετὰ λόγου την τῶν ὄντων ἐπελθὼν μεγαλειότητα δυνήσεται γνώναι, εἰπεῖν τε καὶ παραστῆσαι Τίνες οἱ ἑκάστῳ τῶν ὄντων τῇ ὑπάρξει πρώτως ἐγκαταβληθέντες λόγος, καθ' ούς καὶ ἔστι καὶ πέφυκε τῶν ὄντων ἕκαστον, καὶ εἰδοπεποίηται, καὶ ἐσχημάτισται, καὶ συντέθειται, καὶ δύναται, καὶ ἐνεργεῖ, καὶ πάσχει, ἕνα με λέγω τὴν ἐν τῷ ποσῷ τε καὶ τῷ ποιῷ, καὶ τῇ σχέσ σει, καὶ τῷ τόπῳ, καὶ τῷ χρόνῳ, καὶ τῇ θέσει, τη τε κινήσει καὶ ἕξει, διαφορὰν καὶ ἰδιότητα, πρὸς δ καὶ ἡ καθ᾿ ἡμᾶς μεγαλοφυώς λογική πέφυκεν αρίθμως πλατύνεσθαι δύναμις εἰς νοῦν, καὶ νόησιν, καὶ ἔννοιαν, καὶ διάνοιαν, καὶ σύννοιαν, καὶ τὴν ἐνδιάθετον λόγον, τόν τε κατὰ προφοράν καὶ τὸν γεγωνότα, τουτέστι φωνὴν καὶ κραυγὴν, καὶ αὖθις συνάγεσθαι, χωρὶς τῆς κατ' ἐπιστήμην καὶ τέχνην, ὥσπερ ἐν ποσῷ τε καὶ ποιῷ καὶ τοῖς λοιποῖς, καθώ; ἀπηρίθμηται, τούτου διαφορᾶς τε καὶ ἰδιότητος; Τι; ὁ γινώσκων τοὺς λόγους τῶν ὄντων καθὼς καὶ εἰσὶν, ὡς εἶπον, καὶ διαφέρουσι, καὶ στάσιν ἔχουσιν ἀκίνητον τὴν κατὰ φύσιν καὶ πρὸς ἄλληλα μηδαμώς μεταπίπτουσαν κίνησιν, ἐν τῇ κινήσει την στάσιν, καὶ ἐν τῇ στάσει τὸ παραδοξότατον τήν κίνησιν ἔχοντα; τίς πρὸς ἄλληλα τῶν ἐναντίων εἰς ἑνὸς κόσμου σύστασιν ὁ δεσμὸς, καὶ τῆς εὐτάκτου τε καὶ ἀφύρτου κινήσεώς τε καὶ διοικήσεως ὁ τρόπος; είς πάλιν τῶν καθ' ἡμᾶς σωμάτων ἡ τῶν ἐναντίων κατά τὴν κρᾶσιν διὰ συνθέσεως συμπλοκή, τὰ διεστώτα κατὰ τὴν φύσιν εἰς φιλικήν συνοικίαν ενάγουσα (190 α) καὶ τῇ μεσότητι τὸ ἐν τοῖς ἄκροις αὐστηρὸν τιθασσεύουσα, καὶ χωρεῖν δι' ἀλλήλων ἀλυμάντως παρασκευάζουσα καὶ ταύτην ποιουμένη τῶν συνθέτων συντήρησιν, τὴν τῶν ἄκρων κατὰ τὴν κρᾶσιν εἰς ἄλληλα περιχώρησιν, καὶ πῶς ἔκαστον τούτων ἐστὶ, καὶ τί ἐστι, καὶ που φέρον ἢ φερόμεν νον καὶ ἐπὶ τίνι γεγένηται ἢ φέρει ἢ φέρεται, οὐ μόνον, ὡς εἴρηται, οἷς προηγουμένως ὑπάρχουσι ταῦτα λόγοις, ἀλλὰ καὶ οἷς πρὸς ἑαυτά τε καὶ πρὸς άλληλα μυρίοις κατ᾽ ἐπίνοιάν τε καὶ ἐνέργειαν διαι ροῦνταί τε καὶ ἐνοῦνται τρόποις; καὶ αὖθις εἰς ὁ λόγος τῆς τοῦ καθ᾽ ἕκαστον οὐσίας, φύσεως, είδους, σχήματος, συνθέσεως, δυνάμεως, ενεργείας, πάθους; τίς δὲ πάλιν ὁ καθόλου τοῖς ἄκροις κατὰ τὸ ἑκάστην πέρας διὰ τοῦ μέσου τὴν πρὸς ἄλληλα συνάφειαν ἐνεργῶν λόγος, ἵνα τόν τε νοῦν καὶ τὸ νοούμενον διὰ τῆς μέσης νοήσεως, σχέσεως οὔσης ἐνωτικῆς τῶν διῃρημένων περὶ τὸ ἐξ ἀμφοῖν νόημα, συναφθῇ καὶ περιληφθῇ ἀλλήλοις ἑκάτερα, καὶ μηδὲν τὸ παράπαν
Dei rerum rationi insultare petulanter solita, ac vel in parvis propriam animadvertat infirmitatem, et tacite revercatur ineffabilem solum omnique et cogitatione et cognitione superiorem divinæ essen Liae veritatem. Nec ipsa enim, ut antea docuit sanctus, «Accurata vel paululum conditionis per- (189 ) reptio secundum veram rationem a nostra CO gnitione comprehenditur, ut ego quoque paulu lum sermone immorarer, atque summam et non vestigabilem sapientiam admirarer. Quis enim ho minum quantumvis eruditorum rationalibus fretus instrumentis et documentis quæ non sunt confisus; eorum quæ sunt majestatem ratione aggressus cognoscere, enarrare atque probare poterit? Quæ nam sunt de exsistentia cuique corum quæ exsistunt ab initio insertæ rationes atque implicatæ, secun dum quas unumquodque et est et naturam habet, et formam et speciem nactum est, et compositum est, et valet, et agit, et patitur, ne commemorem quantitatis, et¨ qualitatis et affectionis et loci et 15 temporis et positionis et motionis et habitus dif ferentiam ac proprietatem, ad quæ et nostra laute atque magnifice rationalis facultas ex pari numero diffunditur in menten, et cogitationem, et intel lectum, et sententiam, et reputationem, et ser monem in mente conceptum, inque prolatum et sonantem sermonem, hoc est vocem et clamorem, et rursus recolligitur, ut in quanto et quali et re liquis, quemadmodum recensuimus, hujus absque ea quain doctrina et ars novit hujus differentia et proprietate? Quis est qui norit eorum quæ exsistunt & rationes ut etiam exsistunt, quemadmodum: dixi, et distant, et immobilem de natura statum habent et motionem invicem sese non turbantes, dum in motione statum, et in statu, quod maxime mireris, motionem habent? quodnami contrariorum inter se in unius mundi constitutionem sit vinculum, et ordinati et inconfusi motus et administrationis modus? qui rursum in corporibus nostris contra riorum secundum permistionem compositio sit ac nexus, quo quæ naturaliter distant in familiare contubernium coguntur, quique medietate extre mitatum austeritatem mitigat, perque se invicem meare sine noxa instruit, et hanc compositorum stabilitatem instituit, extremitatum secundum mistionem in se invicem congressionem ac reditum, et quomodo horum unumquodque sit, et quid sit, et quo ferens aut latum et ad quid perveniat, vel ferat vel feratur, non solum,ut dictum est, quibus a principio hæc exsistunt rationibus, sed etiam quibus ad se ipsa et invicem infinitis et cogita tione et actione et dividantur et uniantur modis? atque rursus quænam singulorum quorumque essentia, natura, speciei, forms, compositionis, facultatis, actionis, passionis, sit ratio? quænam dein rursus generalis, qua extremitatibus pro singulorum fine per medietatem mutuus nexus ldem ibid. cap. 5.
col. 1231–1232page 91 of 177
PG 91:1231ἔτι δὲ καὶ διαστήμασι τρισί, μήκει καὶ κλάπη βάθει, καὶ αὐτοῖς ἐξ διειλημμένο:; πέρασιν, ἀπ δηλονότι δυσὶ περιγραφομένου, οἷον τὸ μὲν μ τῷ ἄνω τε καὶ τῷ κάτω, τὸ δὲ πλάτες τῷ καὶ τῷ ἀριστερῶν, τὸ δὲ βάθος τῷ ἐμπρὸς τέμπε τῷ ἐπίσω. Καὶ πάλιν, τῶν αὐτῶν κανῶν ἐνα αόριστον τὸν Θεὸν εἰσαγωρῶν, τα τέστι μὲ ἐπ χόμενον διεξοδεύουσαν ἀνάπτυξιν, ἐκ τίνων έστηκε τὸ ὑποκείμενον, μήτε μὴν τὴν ἐν τόπῳ ἢ τὴν ἐν χρόνῳ ἀρχὴν ἢ τέλος, προσέτι καὶ μάτιστον, οἷον ὅτι οὐ σφαιροειδὲς ἢ τετράγων όρθιοι, ἢ κάτω νενευκώς, καὶ μὴν καὶ ἀνεφές ἀόρατον, ὡς αἰσθήσει με υποπίπτων (ταύτα σωμάτων ίδια), παράλογον ἐκ τῶν ἀνασκευες των ὑπειληφέναι τὸ θεῖον εἶναι σῶμα καὶ ἀπέρι ἔχειν εἰς τοσαῦτα μερίζεσθαι εἰς ὅσα πάλιν ὡς ε συνάγεται. Αμερές γὰρ πάντη τὸ θεῖόν ἐστιν, καὶ παντελῶς ἄποσον, ἄποσον δὲ παντελῶς, ότι 1 παντελῶς ἄποιον, ἄποιιν δὲ παντελῶς, ὅτι καὶ τὰ ἁπλοῦν, ἁπλοῦν δὲ πάντη, ὅτι καὶ ἀδιάστατον τέν ἀδιάστατον δὲ πάντη ὅτι καὶ πάντη άπειρον, ἐκ ρον δὲ πάντη, ὅτι καὶ πάντη ἐκίνητον (εν ενε γὰρ πάντη πώποτε τὸ μὴ ἔχον τοῦ κινηθῆναι), κ νητον δὲ πάντη, ὅτι καὶ παντελῶς (191 6) ένας (σὺ γὰρ ἔχει τι πρὸ αὐτοῦ καὶ μείζον, ούτε τις αὐτῷ καὶ ἴσον, ούτε τι μετ' αὐτό, καὶ παραμετρ σθαι καὶ χωρεῖν αὐτὸ δυνάμενον), ἄναρχον δὲ πάν ὅτι καὶ ἀγέννητον πάντη, ἀγέννητον δὲ πάντη, ότα παντελῶς ἐν καὶ μονώτατον, ἐν δὲ πάντη καὶ μη τατον, ὅτι καὶ παντελῶς ἄσχετον, καὶ διὰ τοῦτο τι τάπασιν ἄῤῥητόν τε καὶ ἄγνωστον, καὶ τάση τ τῶν ἐπ' αὐτὸ καλῶς τε καὶ θεοπρεπώς κινουμέν γνώσεως τέρας μονώτατον, καὶ μονωτάτην γνώ ἔχον ἀληθῆ τὸ μὴ γινώσκεσθαι. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τὸ, «Εἰ γὰρ τὸ κ οὐδαμοῦ, τὸ μηδαμοῦ τυχὸν οὐδὲ ἐν, ἔστι που, πάντως, ἐπείπερ ἔστιν, ἢ ἐπι παντί, ἢ ὑπὲρ τὸ πῶν Δι' ἐν αἰτίαν, ἴσως ὁ ἀκούων ἐρεῖ, Τὴν ἐπιση τὴν ἀμφίβολον ὁ διδάσκαλος έθετο, προσθείς τυχόν ο ἐπίῤῥημα, πᾶσι δήλου όντος, και λογικὰς ὑποθέσεις, τοῦ, τὸ μηδαμοῦ ἐν μας είν δικαίως παντάπασιν ὁμολογεῖσθαι. Πρὸς ἐν τ τῆς πτωχῆς ἡμῶν διανοίας ἐπιδεὶς ἐροῦμεν, Ευνόμιον καὶ τοὺς ἀμφ' αὐτὸν, λέγοντες εἰδένα Θεὸν ὡς αὐτὸς ἑαυτὸν, τῆς πολλῆς ἐπισχείν μεν βουλόμενος εἰς ἄτοπον δόξαν διὰ τῶν απ ἀπήγαγε λόγων. Η γὰρ λέγοντας εἰδέναι τὸν δὲ ὡς αὐτὸς ἑαυτὸν, καὶ τὸ τοῦ χρὴ τὸν γνωστός εἶναι προσεπάγειν αὐτοὺς πάντως ἀνάγκη, το τελείαν τοῦ γινωσκομένου 2 κατάληψιν, καὶ οὐδενὸς τῶν ἔντων τὸ παράπαν οὕτω γε διετής σημαινομένου.
Lal distantiis, longitudine et latitudine ei alliiudinc, quæ ipsæ iterumi sex terminis discernuntar, quo rum unusquisque videlicet duobus definitur, ut longitudo superiore et inferiore, latitudo dextero et lævo, altitudo anteriori termino et posteriori. Atque iterum, cum eædem communes notiones in definitum Deum esse insinuent, hoc est non capere plenam ex quibusnam constet subjectum explica tiouem, nec magis admittere in loco collocationem, aut intra tempus initium vel finem, insuper etiam infiguratur, ut qui non globosus est aut quadras gulus aut erectus aut deorsum vergens, quin cum etiam tactum et visum fagere, eum sensui´non subjaceat (hæc enim corporum sunt propria), ab surdum est ex eis quæ evertimus divinum corpus esse, atque in tot necesse habere dividi in quod rursum, ut corpus, contrahatur, collegisse. Indi viduus enim plane est Deus, quia et planc quan titatis expers; quantitatis autem plane expers, quia et qualitatis plane expers; qualitatis autem plane expers, quia et omnino simplex; simplex autem plane, quod omnino non distat; distat autem om nino quod prorsus infinitus est; infinitus autem est prorsus, quod et prorsus immobilis (nequaquam enim movetur quod non habet ubi moveatur); immobilis autem plane, quod et initio omnino ca ret (nihil enim ante se habet seu majus, nihil cum se ipso seu æquale, nihil post se, quodre conferri aut capere ipsum possit); initio autem omnino caret, quod et ingenitus est plane, ingenitus autem plane, quod et omnimo unus et solus; unus auteni omnino et solus, quod et omnino caret affectione et relatione, et ob hoc penitus ineffabilis et in cognitus, omnisque corum) qui probe et Deo con venienter ad eum promoventur cognitionis finis quod non possit cognosci. Ex codem sermone in illud: × Nam si id quod zon est nusquam est, ne est quidem fortasse. Quod si alicubi esse dixeris, procul dubio, quandoquidem est, vel in universo est, vel supra universum. › Qua de causa, audiens fortasse inquiet, inver sionem ancipitem magister posuit, addito «for tasse» adverbio? cum de rationalibus suppositioni bus nemo non dubitet quin jure omnino concedatur id sea esse quod sesquam sit. Cui pro exilis nostra intelligentic indigentia respondebimus, quod Eunomii ejusque discipulorum, qui Deum ut ipse se ipsum nesse jactarent, insaniam coercere sta dens propter tales sermones in placitum absurdun redegit. Ant enim, cum Deum tanquam ipse se ipsum nosse dicunt necessarium plane habent, ut etiam ubi sit quem norint ipsi adjiciant, in ple nam cogniti comprehensionem, et ita nihil omnino ab exsistentium allo sccundum ipsos Deus difert, unicus, et unicam cognitionem veram habens e * Eadem mauus in cod. Gud. marg. rubro adscripsit Idem ibid. cap. 10, p. 502. Opp. edit. Bened. tom. I.
col. 1233–1234page 92 of 177
PG 91:1233εἰκείας μονιμότητος οὐδαμῶς ἐξιστάμενον διὰ τὴν σταθηρὰν καὶ ἀμετακίνητον ἵδρυσιν Θεὸν ὁ σταυρός δηλοί, διὰ δὲ τῆς ἐγκαρσίας τὴν ἅπασαν κτίσιν Θεού παντελῶς ἠρτημένην ὑποφαίνη, ἄλλας ἀρχὰς τοῦ εἶναι Θεοῦ χωρί; ἢ βάσιν οὐκ ἔχουσαν· κατ' ενέρ γειαν δέ, όταν τῶν ὑπ' αὐτῷ πηγνυμένων τὴν ἀπραξίαν δηλοῖ καὶ τὴν νέκρωσιν, καθ' ὅντινα τρ που θεωρίας νῦν, ὡς οἶκαι, τὸν προφητικὸν ὁ δεξιά σκαλος ἐξείληφε λόγον. Ωσπερ οὖν ἑκάστης ἀρχῆς (καλὸν γὰρ τοῖς καθ' ἡμᾶς παραδείγμασι τῶν ὑπὲρ ἡμᾶς πραγμάτων ἐνδείξασθαι τὴν ἀλήθειαν) εἰπὶ σήμαντρά τινα δι᾽ ὧν οἱ λαμβάνοντες ἐκδηλοι πίπ γίνονται ὅτι ὁ μὲν τήνδε ἀρχὴν παρὰ τοῦ βασιλέως εἴληφεν, οἷον ὁ ἄρχων τοὺς λεγομένους (213 α) πω δικέλλους, ὁ δὲ διὰ τοῦ ξίφους την λεγομένην ἔρχια νὴν 40, καὶ ἄλλος ἄλλην διά τινος ἑτέρου συνθήματος. καὶ παρὰ μὲν τοῦ βασιλέως αὐτοὶ δέχονται καὶ φέ ρουσι τοῦτο ταῖς ἰδίαις χερσίν, ἐξελθόντες δὲ τοῖς οἰκείοις διδόασι τοῦτο κομίζειν, τοῦτον τὸν τρόπον καὶ ὁ Δεσπότης ἡμῶν Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς κατὰ τὴν ἐπίσ νοιαν τῆς ἀνθρωπότητος τὰ σύμβολα τῆς ἰδίας ἀρχῆς τὸν αὐτοῦ σταυρὸν δεξάμενος ἐπὶ τῶν ὤμων ἐξῆλθεν ἔχων, πρῶτος αὐτὸς βαστάσας, ἔπειτα τοῦτον ἑτέρῳ τοὺς, διὰ τούτων ἐμφαίνων ὅτι δεῖ τὸν ἀρχὴν ἐγχειριζόμενον πρῶτον καθηγεῖσθαι τῶν δι' αὐτῆς ἀγομέν νων καὶ ἀντέχεσθαι τῶν ὑπ' αὐτῆς ὑπαγορευομένων (οὕτω γὰρ ἂν εὐπαράδεκτος ἐν ταῖς ὑποθήκαις γε νήσηται), καὶ τότε προστάσσειν τοῖς ἐγχειρισθεῖσιν αὐτῷ τὴν ταυτότητα δρᾷν. Εἰ δὲ τὸ σήμαντρον τῆς τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἀρχῆς ἐστιν ὁ σταυρός, ὃν ἐπὶ τῶν ὤμων φέρων ἐκόμισε, γνώναι προσῆκε τί διὰ τούτων ἐμφῆναι βουλόμενος μυστικῶς οὕτω ταῦτα διέθηκέ τε καὶ ὑπέμεινεν. Φασὶν οἱ τῶν συμβόλων ἐπιστήμονες τὸν μὲν ὦμεν πράξεως εἶναι τεκμήριον, τὸν δὲ σταυρὸν ἀπαθείας, οἷα νέκρωσιν ἐμποιοῦντα. Διὰ τούτων οὖν τῶν αἰνιγμάτων ὁ Κύ ριος ἡμῶν καὶ Θεὸς, ἀμφότερα διεξελθὼν τῶν ὧν εἰσι τὰ αἰνίγματα (πράξεως τέ φημι· καὶ τελείας ἀπαθείας), ὥστε μὴ παραφθείρεσθαι διὰ κενοδοξίας τὴν πράξιν, ἔδειξε δι' ὧν αὐτὸς κατεπράξατο, τοῖς ὑπηκόοις, μονονουχί διαπρυσίως βοῶν ὅτι, «Τοῦτο σύμβολον ὑπάρχει τῆς ἀρχῆς μου·, πᾶς οὖν ὅστις ἐξ ὑμῶν ἐπιθυμητικῶς ἔχει πρὸς ταύτην τὴν ἀρχὴν, ἀπαρνησάσθω ἑαυτὸν, καὶ ἀράτω τὸν σταυρίν αὐτοῦ, καὶ ἀκολουθείτω μοι, τουτέστιν τὴν νεκρών τικὴν τῶν παθῶν πρᾶξιν, τὴν ἀγαθότητα καὶ οι τέ τῆς ἀφθονίας καλὸν, διὰ τούτων ἐμφαίνων ότι γλίχεται πάντας ὁμοίως ἑαυτῷ ταύτην μεταχειρίζεσθαι τὴν ἀρχήν. Τὸ γὰρ εἰπεῖν τὸν θεοφόρον διδάσκαλον ὅτι «Τῷ σταυρῷ συνεπαίρεται, ο οἶμαι διὰ τούτων ἔμφασιν ἡμῖν τοιάνδε παρέχειν, ὅτι τῆς λογικῆς φύσ σεως τῶν ἀνθρώπων διὰ πράξεως καὶ τῆς αὐτῇ συν εξευγμένης ἀπαθείας ὑψουμένης (213 6) αὐτὸς ὁ ύψιτενούς γραμμῆς τὸν ἀπὶ ὡσαύτως ἔχοντα καὶ τῆς πνι, υπαγομένων. κατά
servata sunt ad ipsorum principium atque causam astringat, per totum; secundum partiunt propric tatem, cum per erectarr quile:n lineam Deura, qui semper sibi constat propriaque soliditate nunquam exci¿ň, propter stabilem et immutabilem colloca tionem, per obliquitatem vero totam Dei condi tionem ubique suspensam crux significat, quae alia exsistentiæ principia aut fundamentum extra Deum non habet; secundum actionem denique, cum corum qui cruci suffixi sunt inactivitatem et mor tificationem denotat; quo contemplationis modo, uli nihi videtur, prophete nunc dictum magister excepit. Quemadmodum igitur uniuscujusque prin cipatus (convenit enim de nostris rebus petere exempla quibus veritatem rerum supernarum pro Imus) quædam sunt insignia quibus qui accipiunt – omnibus noscantur quod alter quidem nunc ab rege teneat magistratum, uti præsidi sunt quos dici mus codicilli, aiter vero illum, uti duciano, quem dicimus, gladius insigne est, atque aliis alia sunt insignia, quæ ipsi ab rege accipiunt propriisque manibus præferunt, cum autem domo egrediuntur, domesticis tradunt portanda servitiis, in hunc mo dum etiam Dominus noster Jesus Christus huma nitatis respectu proprii regni symbola crucem suam accepit et egressus in humeris portavit, primum que ipsc bajulavit, deinde alteri dedit, hac re significans eum cui imperium mandetur debere primum præire eis qui eo imperio ducantur atque tueri cos qui illi addicuntur (ita enim jussis cjus et adhortationibus lubenter parelunt), ac deinceps eos qui sibi mandati sunt idem facere jubere. Quod si Domini nostri Jesu Christi insighe imperii crus est, quam in humneris bajulavit, scire oportet quid per eos significasse cupiens tam mystice hæc disposuerit atque sustinuerit. Symbolorum gnari humerum dicunt actionis esse documentum, crucem vero impassibilitatis, utpote mortificatione afficien tem. Ilis igitur ænigmatis Dominus noster atque Deus, utraque exsecutus quorum sunt ænigmata (actionis, inquam, et impassibilitatis), ne actio vana gloria perimeretur eas indicavit virtutes per quas munere suo perfunctus sit pro eis qui in obsequio sibi ac fide haberet, fere clara vociferans voce Hoc symbolum mei imperii est: quicunque igitur de vobis diligit học imperium, is se ipsum abneget, et tollat crucem suam et me sequatur ▾, hoc est actionem passionum interfectricem, probitatem et animum honestum et ab omni invidia liberum ↑ quibus verbis significat se omnes sibi similiter cupere hoc imperio impertire. Quod enim, Cum cruce contollitur, › dicit magister, eo hoc nobis docere videtur, quod cum rationali hominum na tura per actionem et quæ ei conjuncta est im * Matth, 24. c se 40 Cf. Cod. Theod. VII, 4, 30, de erog. mil. annon. XV, 11, 2, de venat Xi, 25, 1, de quadrim. brev. • Fortasse • Eadem manus superscrine in cod. Gud.
col. 1235–1236page 93 of 177
PG 91:1235φαντασίας, ἀλλὰ παραδόξως τε καὶ ὑπερφυῶς καὶ μὴ παρόντος προσώπου καὶ φωνῶν αἰσθητῶν μὴ χτυπουμένων δι' αέρος τὴν φαντασίαν ἐνεργεῖν, ὥστε ἀληθῶς ἀκούειν καὶ ὁρᾷν τὸν τὰ θεῖα μυσταγωγούμενον. Ἐπειδὴ γὰρ πᾶσα φαντασία ἢ τῶν παρόντων, ἢ τῶν παρελθόντων· τῶν δὲ μήπω γενο μένων παντάπασιν ἐστιν οὐδαμῶς. Σχέσις γάρ ἐστι τοῖς ἄκροις δι' ἑαυτῆς μεσιτεύουσα. "Ακρα δέ φημι τό τε φανταστικὸν, καὶ τὸ φανταστὸν, ἐξ ὧν διὰ μέσης τῆς φαντασίας, σχέσεως οὔσης τῶν ἄκρων, τὸ φάντασμα γίνεται, πέρας υπάρχον ἐνεργείας καὶ πάθους, ενεργείας μὲν τοῦ φανταστικού, πάθους δ τοῦ φανταστοῦ, τῶν διὰ μέσης τῆς φαντασίας, σχέ σεως αὐτῶν ὑπαρχούσης περὶ αὐτό, ἀλλήλοις (193 α) συναπτομένων άκρων. Πάντα γὰρ τὰ κατὰ τί τινων ἀντιλαμβανόμενα ἐνεργεῖν λέγεται, πάντα η δὲ κατά τι ἄλλοις ὑποπίπτοντα πάσχειν. Τὰ οὖν και ταλαμβάνοντα φυσικῶς ἐνεργοῦσι, τὰ δὲ καταλαμβανόμενα φυτικῶς πάσχουσι, πέρας ἔχοντα πάθους καὶ ἐνεργείας τὴν πρὸς ἄλληλα κατὰ τὸ μέσον συν άφειαν. Διὰ τοῦτο δεῖν ἐπὶ τῶν θείων τὸ φανταστὸν οἴεσθαι μὴ παρείναι νομίζω πρόσφορον, ἐπεὶ οὐκ ἔτι μέλλει παρεῖναι· τὸ καθ᾽ ὑπόστασιν ἰδίαν πραγματειωδῶς ἤδη παρὸν, καὶ ἅμα μηδὲ θεῖον εἶναι πιστεύεται, τῆς κατὰ φύσιν ἀκολουθίας πλέον ἔχον οὐδέν. Εἰ γὰρ ἡμεῖς καθ᾽ ὕπνον νύκτωρ φανταζόμενοι καὶ ὁρῶμεν καὶ ἀκούομεν, πολλάκις μηδενὸς ὄντος τοῦ λαλοῦντος ἢ ὁρωμένου, πολλῷ μᾶλλον γρηγοροῦντες ἀληθῶς οἱ ἅγιοι πείσονται τοῦτο, τοῦ Θεοῦ ἐνεργοῦντος αὐτοῖς γρηγοροῦσι κατὰ παράδοξον χάριν, ὅπερ ἡμεῖς πάσχειν νόμῳ φύσεως κατὰ τὸν ὕπνον ειώθαμεν. «'Αψευδῆ δὲ νυκτὸς ὄψιν ο αὐτὸν ὑπολαμβάνω λέγειν ἢ τὴν ἐν τοῖς ὕπνος κατά ψυχήν ἀκριβῆ γινομένην τῶν μελλόντων πραγμάτων κατά ληψιν, ὡς ἐπ᾽ Ἰωσὴφ καὶ Δανιήλ, ή οπτασίαν τινά θείων πραγμάτων διὰ τὴν ἐκ πολλῆς καθαρότητος ἄκραν ἀπάθειαν καὶ σαρκὸς ὀφθαλμοῖς ἁγίων υπο πίπτουσαν. «Τὴν δὲ τοῦ ἡγεμονικοῦ τύπωσιν οἶμαι κατ' ἔμφασιν αὐτὸν λέγειν τοὺς μονοτρόπως, ὡς ἐν εἰκόνι, κατὰ τὴν ἁπλῆν καὶ ἀδιάστατον τοῦ νοεροῦ προσβολὴν τοῖς ἁγίοις προσφαινομένους τῶν μελλόντων τύπους. Κἀγὼ μὲν ταῦτα στοχαστικῶς περὶ τούτων θαῤῥήσας εἶπον, τῆς κατ' αὐτὰ πείρας τὴν χάριν οὐκ ειληφώς, (183 6) διὰ τὴν τοῦ ἐπι τάξαντος κέλευσιν. Εἰ δέ τις τῶν εἰληφότων τὴν χάριν τούτοις εντύχοι, μή με τῆς προπετείας μέμψαιτο, ἀλλὰ μᾶλλον τῆς εὐπειθείας ἀποδείξαιτο, κἂν οὐδεμίαν ἐμφαντικήν δύναμιν τοῦ σκοποῦ τῶν προτεθέντων ὁ παρὼν ἔχῃ λόγος Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τὸ, ο Παύλῳ δὲ εἰ μὲν ἐκφορὰ ἦν ὁ παρέσχεν ὁ τρίτος οὐρανὸς, καὶ ἡ μέχρις ἐκείνου πρόοδος, ἢ ἀνάβασις, ἢ ἀπέ Σηψίες» Φασὶν οἱ τοῖς θείοις σοφῶς ἐμμελετήσαντες λόγους
pectro allo presente, nec vocibus sensibilibus per 4 Auram sonantibus, imaginem efficere, quam rebus divinis initiatus revera et audiat et videat. Siqui dem omnis imaginatio aut præscutium est, aut præteritorum; futurorum autem nunquam est. Est enim affectio extremitatum in medio collocata. Ex tremitates autem dico id quod imaginatur et quod imagine apparet, ex quibus per mediam imagina tionem, quæ extremitatumn affectio et relatio est, imago nascitur, actionis et passionis terminus, actionis quidem ejus quod imaginatur, et passionis ejus quod imagine apparet, extremitatibus per me diam imaginationem, id est relationem et affe clionem circa ipsam imaginem, cohærentibus. Quæ cunque enim secundum quidpiam altera petunt, agere dicuntur, quæcunque autem secundum quid piam alteris succidunt, pati. Itaque quæ petunt, naturaliter agunt, quæ petuntur naturaliter patiun tur, cum passionis et actionis terminum babcant mutuain inter se per medium cohærentiam. Quare de divinis quod imagine apparet non adesse sta tuere consentaneum videtur, quando id non jam adfuturum est quod secundum propriam substan tiam ad rei instar jam adest, ncque divinum simul esse creditur, cum naturalem consequentiam nihil superet. Nam si nos noctu per somnum imaginando et videmus et audimus, nemine sæpenumero præ sente qui loquatur aut videatur, multo magis vigi lantes réverà sancti hoc patientur, Deo in eis agi tante mira quadam gratia vigilantibus, quod nos naturæ lege per somnum pati consuevimus. ‹ Non fallacem › au'em ‹ noctis visionem eum suspicor dicere aut rerum futurarum in somnis certam alque accuratam comprehensionem, ut Josepho et Danieli accidit e, aut rerum divinarum visionem quamdam, cujusmodi de perfecta, quæ ex summa puritatis et innocentiæ plenitudine nascitur impassibilitate, vel carneis sanctorum oculis obveniat. «Principalis › autem, id est mentis, «præriam impressionem, dicentem suspicor eum significare futurorum si mulacra, sanctis singulari quodam modo per sim plicem quandam nulloque intervallo distantem intellectus applicationem apparentia. Atque ego quidem hæc de istis conjecturaliter dicere audebam, qui experinndi ejusmodi gratiam nactus non sim, ejus quidem jusso qui id mihi negotii injunxit. Sed si quis eorum qui gratiam naéli suut hanc qualem cunque méam scriptionem legerit, rogo, ne me petulantiz criminari, sed magis obedientiam pro bare velit, ctiamsi ista disputatio eorum quæ proposita erant summam et cardinem demonstrandi vim habeat nullam. Ex eodem sermone, in illud: «Quod si Paulo ea quæ tertium cœlum, atque ad illud usque pro gressió, vel ascensio, vel assumptio, exhibuit, eval gare licuisset. › Qui in divinis sapienter sermonibus versati sunt Gen. xxxvii, 7 seq.; Dan. 11, 19. (I Cor. xiv, 2. (5)‘Idem ibid, c. 20, p. 510, tom. 1 Opp. edit. Bened
col. 1239–1240page 94 of 177
PG 91:1239(ὗ δὲ μᾶλλον ἀπείρως ἀπέδει θείου ὀνόματος, τούτω κατά χάριν μετέσχε της κλήσεως, Θεὸς ἀντὶ παντὸς ἄλλου προσόντος ονόματος φυσικοῦ τε καὶ σχετικού τῇ ἀναλήψει καὶ γενόμενος καὶ καλούμενος. Η καὶ πάλιν οὕτω· ο Πρόοδος • μέν ἐστιν ἡ παντελής και ἀρετὴν τῆς φύσεως άρνησις, ι ἀνάβασις ο δὲ ἡ τῶν ἐν οἷς ἐστιν ἡ φύσις ὑπέρβασις, λέγω δὲ τόπον και χρόνον, ἐν οἷς ἡ τῶν ὄντων ἐστὶν ὑπόστασις, ο ἀνα λήψις ο δὲ ἡ πρὸς τὸν ἐξ οὗ τὰ πάντα καὶ δι' οὗ καὶ εἰς ὅν, ὡς πρὸς πέρας τῶν ὅλων κατά χάριν αποκ τάστασις. Καὶ ἄλλως δὲ φάναι, η πρόοδος ο έστιν ἡ διὰ τῆς πρακτικής φιλοσοφίας ὡς διδασκάλου το ᾿Αποστόλου τῶν αὐτοῦ μαθητῶν εἰς ἀρετὴν προκαθήγησις· δεῖ γὰρ ἐν παντὶ προπορεύεσθαι τῶν μο θητῶν τὸν διδάσκαλον, πρὸς τὴν τῶν καθηκόντων ἐνέργειαν· ἀνάβασις, δὲ ἡ διὰ τῆς φυσικῆς θε μίας επιστημονικὴ τῶν ἐν τοῖς οὔτι λόγων περί ψις, ο ἀνάληψις» δὲ ἡ εὐσεβὴς τῆς ἀληθοῦς καὶ θε λογικῆς σοφίας ἄῤῥητος μύησις. Τρίτον δὲ οὐρανὸν κατά στοχασμὸν εἶναι νομίζω τους περιγράφοντας ὅμους τῆς σε πρακτικής φιλοσοφίας καὶ τῆς φυσ.. κῆς θεωρίας, καὶ τῆς θεολογικῆς μυσταγωγίας τους ὑψηλοτάτους λόγους, ήτοι τὰ τούτων πέρατα, ἐπειδὴ μέτρον ἐστί τι καταλήψεως ἀρετῆς καὶ φύσεως και τῆς ἐπ' ἀμφοῖν θεολογίας, ἀναλόγως κατὰ φύσιν ἐκ στην (195 α) τῶν ὄντων παρὰ Θεοῦ προσηρμοσμέν νον, ἐν οἷς ὅροις καὶ πέρασιν ὁ μακάριος Απόστολος τοὺς τῶν εἰρημένων κατὰ τὸ ἐφικτὸν παρελθὼν λό γους ἐγένετο. Εἰ γὰρ περιγραφὴ τῶν ἐντὸς διειλημμένων κατὰ φύσιν ἐστὶν ὁ οὐρανὸς, καὶ ὄρος πάντων τῶν ὑπὸ αἴσθησιν, δηλονότι κατὰ τὸν τῆς ἀναγ γῆς λόγων καὶ πᾶσα περιγράφουσα τοὺς περί τι ἀρετῆς ἢ γνώσεως λόγους λῆξις, ὡς ὄρος τῶν ὀρίζε μένων, καὶ πέρας τῶν περιγεγραμμένων, τροπικώς οὐρανὸς ὀνομάζεται. Η πάλιν ο τρίτον οὐρανὸν ο εἶναι τυχόν φησιν ἡ Γραφὴ τὰς ὑπὲρ ἡμᾶς πρὸς τὸ ἄνω καθ' εἱρμὸν τρεῖς τῶν ἁγίων ἀγγέλων τάξεις, ὥσπερ ἔφθασεν ἴσως ὁ ἅγιος Παῦλος, ταῖς τῶν κατ' αὐτων γνώσεων ἀποφάσεσι τῶν κατ' ἐκείνους τὰς καταφέ σεις μυούμενος, καὶ ταῖς καθ᾽ ὑπεροχὴν τῶν οἰκείων στερήσεσι τὰς ἐκείνων ἕξεις μιμούμενος. Πᾶσα για φύσις τῶν λογικῶν κατὰ τὴν ἑαυτῆς τάξιν καὶ δύ ναμιν τῆς ὑπὲρ αὐτὴν οὐσίας καὶ τάξεως τάς για στικές ἕξεις τε καὶ θέσεις καταφάσεις στερητικές ταῖς κατ' αὐτὴν ἀφαιρετικαῖς ἀποφάσεσι μνεῖται τι καὶ μιμεῖται, καὶ ἔστιν ἡ κατὰ τὴν γνῶσιν τῶν ὑπερ κειμένων κατάφασις τῶν ὑποβεβληκότων ἀπόφασις, καὶ ἔμπαλιν τῶν ὑποβεβληκυιῶν ἡ κατὰ τὴν γνῶσιν ἀπόφασις τῶν ὑπερεχουσῶν κατάφασις, μέχρι τῆς πατῶν καθ᾽ ὑπεροχὴν ἀνωτάτης φύσεώς τε καὶ τά ξεως ἀποφατικῶς προοδεύουσα, ἣν μετὰ πάσας τά ξεις τε καὶ δυνάμεις ἡ ἄμεσις περὶ Θεὸν διαδέχεται κατὰ τὴν γνῶσιν ἀπόφασις, ὑπ᾽ οὐδενὸς παντελ καταφασκομένη τῶν ἔντων, μὴ ὄντος λοιπὸν ἔχει τινὸς ἢ πέρατος τοῦ ταύτην περιλαμβάνοντας την ἀπόφασιν "Ωσπερ γὰρ τῶν αἰσθητῶν κατά φύσιν ἀπόφασίς ἐστι τὰ νοητά, οὕτω καὶ ἐν τι; συμπληρούσαις τὸν ἄνω κόσμον οὐσίαις τε καὶ δυ νάμεσιν αἱ τῶν πρώτων κατὰ τὴν περὶ θεὸν γνωσιν
dominus erat Apostolus, secundum naturam et affectionem transgressus est appellationem, cum. naturam et virtutem et cognitionem humanam su perasset. Quo autem magis carebat infinite divino nomine, hujus per gratiam participavit vocationem, cum Deus præ omni cætero, quol adhærebat, nomine et turali et relativo factus esset assum ptione et ve aretur. Aut etiam rursus ita: • Pro gressi quidem est plena secundum virtutem na tre renuntiatio, ascensio, vero est eorum in quibus natura est transgressio, locum inquam, et tempus, in quibus rerum quæ sunt substantia constat; • assumptio» vero ad eum est, ex quo cuncta et per quem et in quem, tanquam ad finem rerum omnium per gratiam restitutio. Et aliter dieam:: Progressio» per practicam, quae dicitur, philosophiam est in virtutem deductio, ut qua magister Apostolus promovet discipulos; nam in omnibus magister antecedere debet discipulis ad agenda ea quæ decent: ascensio, vero perita rationum rebus inhabitantium per naturalem con templationem comprehensio: assumptio› deni que pia veræ et theologicae sapientiæ initiatio, quæ qualis sit verbo exprimi non potest. Tertium autein cœlum suspicor esse fines circumscriptivos practice philosophiæ et naturalis contemplationis ac theologicæ initiationis summas rationes, sive harum terminos, quandoquidem molus aliquis com prebendendæ et virtutis et naturæ et quæ in utra que sita est theologia, convenienter et secundum naturam unicuique eorum quæ sunt a Deo ad aplatus est, quibus in terminis et finibus beatus Apostolus eorum quæ dixi rationes, quantum sibi liceret superavit. Nam si eorum quæ naturaliter intus continet cœlum descriptio est, ac finis cun etorum quæcunque sensui obnoxia sunt, secundum sublimiorem nimirum et mysticam rationem omnis quoque virtutis vel cognitionis rationes circum scribens, quæ sunimopere reverenda, cessatio, ut finis corum quæ videntur, et terminus eorum quæ circumscribuntur, figurate coelum appellatur. Aut rursus tertium > Scriptura calum fortasse appellat sanctorum angelorum tria, quæ supra nos ordine sursum ascendunt castra, ad que sanctus Paulus fortasse pertransiit, cognitionum suarum negationibus in ibrum, affirmationes initiatus, et præcipuis propriorum privationibus illorum ha bitus imitatus. Omnis enim rationalium natura scendum ordinem suum et facultatem in supe rioris ipsa essentia et. ordinis gnosticos habitus et positiones et affirmationes: privative ablativis suis negationibus initiatur atque eas imitatur, est que secundum cognitionein affirmatio corum que superjacent eorum quæ subjecta sunt negatio, at que rursus earum quæ subjectæ sunt secundum cognitionem negatio carum quæ supereminent est affirmatio, usque ad cunctorum unice summam, naturam et ordinem negative progrediens, quos past omnes ordines et potestates immediata circa
col. 1241–1242page 95 of 177
PG 91:1241ὑπεροχαὶ διὰ τὴν ὕφεσιν ταῖς μετ' αὐτὰς ἀποφάσκονται. 2; γὰρ ἅπερ ἡμεῖς νοεῖν οὐ δυνάμεθα, τοῖς ὑπὲρ ἡμᾶς ἁγίοις ἀγγέλοις εἰσὶ νοητά, οὕτω καὶ τοῖς ὑπὲρ ἡμᾶς ἁγίοις ἀγγέλοις τὰ μὴ νοούμενχ τοῖς ὑπὲρ αὐτοὺς ἁγίοις ἀγγέλοις εἰσὶ νοητά, καὶ οὕτω καθ' ἑξῆς ἀπὸ δυνάμεως εἰς δύναμιν ἀναβαίνων ὁ λόγος καὶ ὑψούμενος, καὶ πάσας τάξεις τε καὶ δυνάμεις διαβαίνων, εἰς τὸ ἄῤῥητόν τε καὶ ἀνόητον λήγει και παντελῶς ἄγνωστον. Εἰ τοίνυν κατὰ τὸν Αρεοπαγίτην Διονύσιον αἱ μὲν ἀποφάσεις ἐπὶ τῶν θείων ἀληθεῖς α! δὲ καταφάσεις ανάρμοστοι τῇ κρυφιότητι τῶν ἀποῤῥήτων, εἰκότως ὁ θεσπέσιος Απόστολος πασῶν τῶν κατ' αὐτὸν γνώσεων ἀποφήσας τὴν νόησιν, καὶ πάσης ὑπεράνω γενόμενος τῶν ὄντων σχέσεως, οὔτε ἐν σώματι, καθὼς εἶπεν, εἰκό τως ἦν, ἐνεργοῦσαν οὐκ ἔχων τὴν αἴσθησιν, οὔτε ἐκτὸς αὖθις τοῦ σώματος, ἀργοῦσαν ἔχων τὴν νόησιν κατὰ τὸν καιρὸν τῆς αὐτῷ γενομένης ἁρπαγής, καθ' ἣν ἀφράστως τε καὶ ἀγνώστως τινα δεξάμενος κατά μύησιν ὑπερκόσμιον ῥήματα σιγῇ ταῦτα τιμήσας ἐφύλαξε παντελῶς ἀνέκφορα, ὡς μήτε νοῦ νοῦσαι, μήτε γλώσσης λαλῆσαι, μήτε ἀκοῆς αὐτὰ δέξασθαι δυναμένων. Ποιεῖ δὲ, καθὼς οἱ πεπειραμένοι φασί, τὴν μὲν ἐν τῇ λεχθείσῃ ο προόδῳ τῆς ἀρετῆς τε λείαν πράξιν πίστις ὀρθὴ καὶ φόβος εἰς Θεὸν ἀνόθευτος, τὴν δὲ κατὰ τὴν ἀνάβασιν άπταιστον φυσι κὴν θεωρίαν ἐλπὶς (196 α) βεβαία καὶ ἀλώβητος σύνεσις, τὴν δὲ κατὰ τὴν ἀνάληψιν ν θέωσιν ἀγάπη τελεία, καὶ νοῦς τοῖς οὖσι καθ' ὑπεροχὴν πάμπαν ἑκουσίως πεπηρωμένος. Καὶ τῆς μὲν πρακτικῆς φ λοσοφίας πάλιν ἔργον εἶναι φασι πάσης τὸν νοῦν ἐμπαθῆ φαντασίας καθαρὸν καταστῆσαι, τῆς δὲ φυ σικῆς θεωρίας πάσης τῆς ἐν τοῖς οὖσι καθ᾽ ἣν αἰ τίαν ὑπάρχουσιν ἀληθοῦς γνώσεως αὐτὸν ἐπιστήμονα δεῖται, τῆς δὲ θεολογικῆς μυσταγωγίας ὅμοιον Θεῷ καὶ ἴσον, ὡς ἐφικτόν, τῇ χάριτι κατὰ τὴν ἕξιν ποιῆ σαι, μηδενὸς τὸ σύνολον ἔτι τῶν μετὰ Θεὸν διὰ τὴν ὑπεροχὴν ὄντα νοήμονα. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τὸ, Οὐδ' ἂν αὐτὸν συνηθῆναι χωρῆσαι τὸν κάτω κόσμον, Ιωάν της ὁ τοῦ Λόγου πρόδρομος, ἡ μεγάλη τῆς ἀληθείας φωνή, διωρίζετο 1. Εὔκαιρον ἦν κἀμὲ πρὸς τὸν ἅγιον τοῦτον καὶ μέσ γαν τῆς ἀληθείας διδάσκαλον, τὸ μέγεθος ὁρῶντα τῆς αὐτῷ παρὰ Θεοῦ δοθείσης σοφίας, εἰπεῖν ὅπερ Δαβίδ, ὁ τῶν προφητῶν καὶ βασιλέων ἐπισημότατος, πρὸς τὸν Θεὸν, τὸ ἄπειρον τῆς ἐν πᾶσιν αὐτοῦ μετ γαλειότητος καταπλαγείς, ἐνθεαστικῶς ἀπεφθέγξα το, λέγων· Εθαυμαστώθη ἡ γνωσίς σου ἐξ ἐμοῦ,
Deum excipit secundum cognitionem negatio, quæ a nullo omnino eorum quæ sunt affirmatur, neque ullus de cætero omnino finis exstat aut terminus qui hanc negationem comprehendat. Quemadmo dum enim sensibilium secundum naturam negatio sunt intelligibilia, ita etiam in eis qui superiorem mundum complent essentiis ac potestatibus prima riorum secundum Dei cognitionem quæ excelluni propter submissionem eis quæ post se sunt ne gantur. Ut enim quænos intelligere non possumus, sanctis, qui nos superant, angelis intellecta sunt, ita quæ angelis nos superantibus, non sunt intel lecta eis sunt angelis sanctis intellecta quæ hos superant, atque ita deinceps a potestate in pote statem ascendens ratio, et exaltata, et omnes ordi nes atque potestates transgressa, in ineffabile de sinit ac plane incognitum. Itaque si secundum Dionysium Areopagitam negationes in rebus divinis veritatem habent, contra affirmationes rerum inef fabilium obscuritati non conveniunt, divinus Apo stolus omnium suarum cognitionum intellectu ne gato, omnique rerum quæ sunt affectione supe rata, neque in corpore, ut dixit, fuisse prola biliter videatur, cum activum non babere: sen sum, neque rursus extra corpus, cum intellectum habere cessantem eo quo raptus est tempore, quo in raptu inenarrabili quodam et incognito modo se cundum cœlestem initiationem quædam verba acce pit, quæ tacite coleret et nunquam divulganda cus todiret, utpote, quæ neque mens imtelligere, neque lingua effari, neque aures percipere possent h. Efficit antem, ut ii qui experţi sunt tradunt, tutis in e progressione, quam disi, quam dixi, perfectan actionem fides recta et mętus in Deum incorru ptus, naturalem vero in ‹ ascensione › inoffensam contemplationem spes firma et immaculata con scientia, deificationem denique in c assumptione perfecta charitas ac mens rebus quæ sunt penitus vir. et plane ultro abdicata. Atque activæ quidem philosophiæ rursus esse dicunt mentem passioni obnoxiam omni imaginatione ac sæculari pompa liberare, naturalis autem contemplationis omni eam rerum qua causa exsistant vera cognitione imbuere, theologicæ denique initiationis et in structionis eam Deo æqualem et parem, quatenus licet, gratia secundum habitum reddere, ut jam quæcunque post Deum sunt propter eminentiam plane ignoret. «Ex eodem sermone, in illud: • Nec ab mundo in * 1 Cor. 11, 9. Dionys. Areopag. De mystica theol. cap. 1, p. 54, tom. 1. Opp. ed. Ven. feriori posse capi Joannes Verbi præcursor et magna veritatis vox pronuntiavit. › Opportunum erai ut et ego sanctum hunc atque magnum veritatis magistrum, cum magnitudinem sapientiæ viderem a Dco ci datæ, ita alloquerer at David prophetarum regumque insignissimus, Deum, infinitam ejus in omnibus rebus majesta tem admiratus, divino numine plenus dicens: Mi rabilior facta est tui cognitio, et invaluit, quam ui Greg. Naz, or. theol. II, cap. 20, p. 511, tom. 1. Opp. elit. Bened.
col. 1243–1244page 96 of 177
PG 91:1243κατ' ἐπιθυμίαν δυνάμεως πρὸς τὴν γευστικήν απ. ή σθησιν περὶ τὸ οἰκεῖον αἰσθητόν μεμετρημένης χρήσεως, τὴν δὲ δικαιοσύνην ἐκ τῆς ἐν ὅλεις δια τῆς ἁπτικῆς καὶ περὶ ὅλα σχεδόν τὰ αἰσθητὰ τῆς ζωτικῆς δυνάμεως κατὰ τὴν ἐνέργειαν ἴσης καὶ εὐτάκτου καὶ ἁρμονικῆς διανεμήσεως. Ἐκ δὲ τού των αὖθις τῶν γενικών τεσσάρων ἀρετῶν δύο γενι κωτέρας κατὰ σύνθεσιν ἀρετὰς πατεῖν ἐκδιδάσκεται, την σοφίαν φημὶ καὶ τὴν πραότητα, τὴν μὲν σοφίαν, ὡς πέρας οὖσαν τῶν γνωστῶν, τῶν δὲ πρακτῶν, τὴν πραότητα· οἷον ἐκ μὲν τῆς φρονήσεως καὶ τῆς δικαιοσύνης ποιεῖ τὴν σοφίαν, ὡς γνώσεως τῆς κατὰ τὴν φρόνησιν καὶ τῆς κατὰ τὴν δικαιοσύνην ἐπιστήμης υπάρχουσαν συνεκτικὴν αἰτίαν, καὶ διὰ τοῦτο πέρας των γνωστῶν, ὡς εἶπον, τυγχάνουσαν· ἐκ δὲ τῆς ἀνδρείας καὶ τῆς σωφροσύνης την πραύτητα, μηδὲν άλλο τυγχάνουσαν ἢ θυμοῦ καὶ ἐπιθυμίας παντελῆ πρὸς τὰ παρὰ φύσιν ἀκινησίαν, ήν τινες ἐκάλεσαν ἀπάθειαν, καὶ διὰ τοῦτο τῶν πρακτών τέλος υπάρχουσαν. Ταύτας δὲ πάλιν εἰς τὴν τῶν τασῶν γενικωτάτην ἀρετὴν, φημὶ δὲ τὴν ἀγάπην, συνάγει, εκστατικὴν οὖσαν τῶν ἐξ αὐτῆς καὶ προσαγωγικήν τῶν δι' αὐτῆς καὶ ἐνοποιητικὴν τῶν εἰς αὐτὴν ἀρξαμένων τε καὶ κινηθέντων καὶ ληξάντων, καὶ διαφερόντως ἐπὶ πᾶσι θεοποιητικήν. Οὕτω μὲν οὖν ἡ ψυχὴ κινουμένη τε σοφῶς καὶ ἐνεργοῦσα καθ' ἂν καὶ ἔστι καὶ γεγένηται θεοτελῆ λόγον τῶν μεν αἰσθητῶν χρησίμως διὰ τῶν αἰσθήσεων ἀντιλαμβάνεται, τοὺς ἐν αὐτοῖς πνευματικὴ λόγους οἰκειουμένη, τὰς δὲ αἰσθήσεις αὐτὰς, λογισθείσας τῇ τοῦ λόγου περιουσία, ὥσπερ οχήματα λογικά προσίεται τῶν αὐτῆς δυνάμεων, αὐτὰς δὲ τὰς δυνάμεις ταῖς ἀρεταῖς συνάπτει, καὶ ἑαυτὴν διὰ τῶν ἀρετῶν τοῖς ἐν αὐταῖς θειοτέροις λόγοις, οἱ δὲ θειό τεροι τῶν ἀρετῶν λόγοι τῷ ἐν αὐτοῖς ἀφανῶς κει κρυμμένῳ πνευματικῷ νῷ, ὁ δὲ πνευματικὸς νοῦς τῶν ἐν ταῖς ἀρεταῖς θειοτέρων λόγων, πᾶσαν τῆς ψυχῆς ἦν ἔχει πρὸς τὰ παρόντα φυσικήν τε καὶ προαιρετικὴν σχέσιν διωθούμενος, ἁπλὴν ὅλην ὅλῳ δίδωσι τῷ Θεῷ, ὁ δὲ θεὸς ταύτην δι' όλου περιλαβὼν μετὰ τοῦ συμπεφυκότος αὐτῇ σώματος αναλόγως αὐτὰ ἐξομοῖ ἑαυτῷ, ὥστε δι' αὐτῆς ὅλη; ἀπεριγράφως όλον φαίνεσθαι δύνασθαι, τὸν 30 μηδαμώς τινι τῶν ὄντων καθ᾽ ὁτιοῦν ἐξ ἑαυτοῦ φαίνεσθαι φύσιν ἔχοντα. Καὶ τούτο τυχόν ἐστιν ὅπερ νοήσας ὁ μακά ριος οὗτος καὶ μέγας διδάσκαλος ἐν τῷ εἰς Καισάριο τὸν ἀδελφὸν Ἐπιταφίω ἀναστάσεως έξη, ο Μικρόν δὲ ὕστερον καὶ τὸ συγγενὲς σαρκίον ἀπολαβοῦτα (περὶ τῆς ψυχῆς δηλονότι φάσκων, ᾧ τὰ ἐκεῖθεν συνεφιλοσόφησε, παρὰ τῆς καὶ δούσης καὶ πιστευθείσης γῆς, τρόπον ἐν οἶδεν ὁ ταῦτα συνδήσας και διαλύσας Θεός, τούτῳ συγκληρονομεί τῆς ἐκεῖθεν δόξη;, καὶ καθάπερ τῶν μοχθηρῶν αὐτοῦ μετέσχε διὰ τὴν συμφυΐαν, οὕτω καὶ τῶν τερπνῶν ἑαυτῆς μεταδίδωσιν, ὅλον εἰς ἑαυτὴν ἀναλώσασα, καὶ γενη μένη σὺν τούτῳ ἔν, καὶ πνεῦμα, καὶ νοῦς, καὶ Θεός, καταταθέντος ὑπὸ τῆς ζωῆς τοῦ θνητοῦ τε καὶ τῶν δη
quatuor virtutibus duas generaliores de composi tiene virtutes efficere discit, sapientiam, inquam, et mansuetudinem, sapientiam quidem, quæ rerum perceptibilium, mansuetudinem, quæ rerum agen darum finis est; nam ex prudentia et justitia efficit sapientiam, quæ cognitionis a prudentia et artis ab justitia moderata causa est conservatrix, ideoque, ut dixi, perceptibilium finis est: ex fortitudine vero et temperantia mansuetudinem, quæ nihil aliud est quam animui et concupiscentiæ perfecta a‹i ca quæ naturæ contraria sunt immobilitas, quami quidam indolentiam vocarunt, ideoque eorum quæ sub actionem cadunt finis est. Has vero rursus in virtutem omnium generalissimam, charitatem dico, contrahit, quæ dimovet ea quæ ex ipsa, et conciliat ea que per ipsam, et in unum conflat ea quæ in ipsam occeperunt et mota sunt et finem habuerunt, quaque in omnibus denique maxime.dcificat. Sic igitur anima motata sapienter et agens secundumi divinæ perfectionis rationem qua et exsistit et facta est, sensibilia quidem utiliter per sensus per cipit, earumque rationes spiritualis sibi adjungit, ipsos vero sensus, rationis facultate jam æstimatos, tanquam vehicula rationalia suarum ipsius faculta tum admittit, ipsasque facultates virtutibus seque ipsam per virtutes divinioribus earum rationibus adjungit, et diviniores virtutum rationes spirituali qui in eis occulto latet intellectui; spiritualis autem intellectus diviuiorum in virtutibus rationum om nem animæ, quam habet ad præsentia naturalem voluntatisque affectum et relationem removens simplicem totam toti tradit Deo, atque Deus eam ex toto una cum corpore quocum cognata est air plexus, convenienter utrumque sibi ipsi assimilat, adeo ut per ipsam totam plane incircumscriptus apparere et totus possit, qui ca natura est ut co rum qui sunt ulli allo modo de se ipso non appa reat. Atque hoc est fortasse quod beatus hic et magnus doctor in animo Labens in Epitaphio in Caesarium fratrem dicebat: «Postetiam aliquanto, id est post resurrectionem, cum cognatam car nem (de anima videlicet loquens), quam cum hic philosopharetur, sociam habuit, a terra, quæ et de derat et in fidem acceperat, recepit (quod quoniod › fiet Deus novit, qui ea inter se conjunxit atque dissolvit), tum demum eam quoque ad gloriæ cv lestis hæreditatem secum admissuram, cl quemad modum ob naturæ conjunctionem ærumnarum ip sius particeps fuerat, sic etiam jucunditates suas cum ipsa communicaturam, totum videlicet corpus in se ipsam absumentem, et enam co unum effe habet apographun ctam, et spiritum, finentem, et Deum, absorpto nimirum a vita co quod mortale et caducum erat. › Quomodo enim per peccatum caro ab interitu ab sorpta erat, a carne vero anima de actionibus agnita, ab anima vero per plenam ignorantiam agni ∙tio Dei, adeo ut vel an Deus esset ignoraret, ita jamų
col. 1251–1252page 97 of 177
PG 91:1251ρέοντος Ως γὰρ κατεπόθη διὰ τὴν ἁμαρτίαν ἡ σὰρξ ὑπὸ τῆς φθορᾶς, ὑπὸ δὲ τῆς σαρκὸς ἡ ψυχή γνωσθεῖσα ταῖς ἐνεργείαις, ὑπὸ δὲ τῆς ψυχῆς διὰ τῆς παντελοῦς ἀγνωσίας ἡ ἐπίγνωσις τοῦ Θεοῦ, ὡς μηδέ (200 α) εἰ ἔστι Θεός γινώσκεσθαι, οὕτω δὴ πάν τως τῷ καιρῷ τῆς ἀναστάσεως κατὰ τὴν καλῶς γε νησομένην ἀντιστροφὴν ἐν Πνεύματι ἁγίῳ διὰ τὴν χάριν τοῦ σαρκωθέντος Θεοῦ καταποθήσεται ἡ σὰρξ ὑπὸ τῆς ψυχῆς ἐν πνεύματι, ἡ δὲ ψυχὴ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, τῆς ὄντως οὔσης ζωῆς, ὡς αὐτὸν μονώτατον διά πάντων ὅλον ὅλη προφαινόμενον ἔχουσα, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, ἀντιστρόφως τοῖς παροῦσι, περὶ ἃ νῦν ἐσμέν τε καὶ διεξαγόμεθα, πάντα κατὰ τὸ μέλλον δείξει τὰ ἡμέτερα ή θεοπρεπής τῆς ἀναστάσεως χάρις, ἵνα ὥσπερ διὰ τὴν ἁμαρτίαν ἐνταῦθα κατέπιεν ὁ θάνα τος ἰσχύσας, οὕτω καταποθήσεται δικαίως ἀσθενήσας ἐκεῖ διὰ τὴν χάριν. Ταῦτα μὲν εἰ καλῶς, ὡς εἴρηται, χρήσαιτο ταῖς αὐτῆς δυνάμεσι, καὶ κατὰ τὸν σκοπὸν τοῦ Θεοῦ, τὸν αἰσθητὸν κόσμον διὰ τῶν ἐν αὐτῷ πνευματικῶν λόγων ἡ ψυχὴ σοφῶς διοδεύσασα πρὸς Θεὸν ἔλθῃ μετὰ συνέσεως· εἰ δὲ κακῶς χρήσαιτο, παρὰ τὸν δέοντα λόγον τὸν παρόντα διαθρήσασα κόσμον, οὐκ ἄδηλόν πως εἰς πάθη ἀτιμίας ἐκπίπτουσα, καὶ τῆς θείας δόξης εικότως κατὰ τὸ μέλλον ἀποῤῥιφήσεται, φοβερὰν ἐπ᾽ αἰῶσιν ἀπείρας λαβοῦσα κατάκρισιν τὴν πρὸς τὸν Θεὸν σχετικὴν δικαίως, τὴν ὑποστήσασαν τὸ μὴ ὂν διάθεσιν κατ ἀλλοτρίωσιν, ἐφ' ᾗ τρεχομένη οὐκ ἔχει λέγειν ὡς οὐ ήγορον ἔχουσα, ἣν ἀγνοῆσαι οὐδέποτε δύναται. Ἀλλ᾽ ἐπὶ τὸ προκείμενον ἡμῖν ἐπανακτέον τὸν λόγον. Εἰπὼν γὰρ ὁ εὐαγγελιστής. "Εστι δὲ καὶ ἄλλα πολλὰ ὅσα ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς, ἅτινα ἐὰν γρά ζηται καθ᾿ ἕν, οὐδὲ αὐτὸν οἶμαι τὸν κόσμον χωρῆσαι τὰ γραφόμενα βιβλία, ενέφηνεν ἡμῖν διὰ τούτων, ὅτι τὰ γραφέντα πρὸς αὐτοῦ προομαλισμός τίς ἐστι τοῦ τελεωτέρου καὶ τέως ἀχωρή του λόγου. Κατὰ ταύτην οὖν τὴν ἔννοιαν εἰπών τις τὸν ἅγιον εὐαγγελιστὴν Ἰωάννην πρόδρομον, ἐν ᾧ συνέταξεν Εὐαγγελίῳ προοδοποιοῦντι τὴν διάνοια, πρὸς παραδοχὴν τοῦ τελεωτέρου λόγου, τῆς ἀληθείας οὐχ ἁμαρτήσεται. Ταύτῃτοι καὶ μεγάλην τῆς ἀλη θείας ἀποκαλεῖ φωνὴν ὁ διδάσκαλος τὰ πνευματικά βροντήσαντα. Βροντή δέ έστι φωνή μόνον κατάπληξιν τοῖς ἀκούουσιν ἐμποιοῦσα, μηδὲν μέντοι τρα νοῦσα, οἷόσπερ ἐστὶν ὁ στοιχειώδης λόγος. Πᾶς γὰρ λόγος θεόθεν τοῖς ἀνθρώποις κατὰ τὸν αἰῶνα τοῦτον " γραφεὶς πρόδρομός ἐστι τοῦ δι' αὐτοῦ ἀγράφως ἐν πνεύματι κατὰ νοῦν μηνυομένου καὶ ἐς ὕστερον φανη σομένου τελεωτέρου λόγου, ὡς ἀλήθειαν μὲν ἔχων ἐν ἑαυτῷ μηνυομένην, οὐ μὴν δὲ αὐτὴν εὐπερικαλύπτως οι γυμνὴν δεικνὺς τὴν ἀλήθειαν. Οὕτω μὲν οὖν, ὡς οἶμαι, τῆς θείας ὅλης Γραφῆς ὁ νοῦς εὐσε ῶς ὁμαλιζόμενος οὐδὲν δυσχερὲς ἢ ἀνώμαλον διὰ τῶν καθ᾽ ἱστορίαν δοκουσῶν ἐναντιώσεων ἔχων δειχθήσεται. Πᾶ; γὰρ τῶν ἀνέκαθεν ἁγίων κατὰ οι απερικαλύπτως. (δ)
tempore resurrectionis secundum pulchram inver-» sionem in sancto Spiritu eventuram de Dei qui care fsius est gratia caro ab anima plane in Spiritu absorbetur, anima autem a Deo, qui vera vita est, et quem illa solum omnium et unicum totà totuni in conspecta apparentem habet, et, ut simpliciter dicam, cuncta nostra aliter atque in his presenti bus rebus, circa quas nunc sumus et degimus, se habent, in futuro divine manifestabit gratia resur rectionis, ut quomodo per peccatum hic mors cor roborata absorbuit, sic jure infirmata illic per gra tiam absorbeatur. Quare si anima bene, uti dixi, suis facultatibus utetur, et secundum Dei propo situm, sensibili hoc mundo per spirituales in eo rationes sapienter peragrato ad Deum perveniet cum intelligentia; at si male utetur, præter con venientem rationem præsenti mundo perlustrato, non occulto forte in infamiæ affectus illapsa, di vina quoque in futuro gloria merito excidet, hor rendaque judicii in infinitas æternitates sententia damnabitur ut omne cum Deo vinculum et nexum amittat, in quam sententiam si se induet, se inju riam pati dicere non habebit, cum affectum Non existens repræsentántem habeat accusatorem, quem ignorare non possit. Sed ad propositum sermo re vocandus est. Etenim evangelista dicens: Sunt vero etiam alia quam multa quæ Jesus fecit, quæ si in unum conscri- G berentur, ne ipsum quidem mundum capturum esse arbitror libros scriptos ', per hæc nobis revelavit, ea quæ ab se scripta essent complanationem quamdam praviam esse perfectioris et adhuc imperceptibilis rationis. Hac igitur sententia Joannem sanctum evangelistani si quis præcursorem appellarit, in suo nimirum Evangelio quod ad præparandam viam intellectui ad perfectiorem rationem recipiendam composuit, is a veritate non aberrabit. Sic igitur magnam veritatis vocem doctor vocat eum qui spi ritualia tonuerat. Tonitru autem est vox nil nisi terrorem audientibus creans, nihil utique clari reddens, qualis est elementarius sermo. Omnis enim serino divinitus in hoc sæculo hominibus per scriptus præcursor est perfectioris sermonis qui nullarum litterarum ope per se in spiritu menti reveletur, quique in futuro apparebit, veritatem quidem in se ipso revelatam habens, sed involucro suo nudatam non ostendens. Sic igitur, uti videtur, totius sacra Scripture intellectus pie complanatus nihil difficile aut inæquale in eis quæ secundum historiam sibi contraria esse videntur habere mon strabitur. Antiquiorum enim unusquisque sancto 1 Joan. XXI, Rescribe Greg. Naz. Or. funcbr. in laudem Cas. fratris hab. cap. 21, p. 215, tom. i. Opp. ed. Bened.
col. 1255–1256page 98 of 177
PG 91:1255τε τὴν Παλαιάν κατά τε τὴν Νέαν Διαθήκην ἐκφαί. νων, δι' αἰνιγμάτων τε καὶ φωνῶν καὶ τύπων προτρέχων αὐτὸς ἑαυτοῦ, καὶ διὰ τούτων πρὸς τὴν χωρίς τούτων ἄγων ἀλήθειαν, τοῖς αὐτοῦ Κυρίου λόγοις τοῦτο τεκμαιρομένου, δι' ὧν ἔλεγεν, Ετι πολλὰ ἔχω λέγειν ὑμῖν, ἀλλ' οὐ δύνασθε βαστάζειν ἄρτι· σημαίνων τὴν ὑψηλοτέραν μὲν τῆς προ λαβούσης, χθαμαλωτέραν δὲ καὶ αὐτὴν τῆς μετ' αὐτὴν διὰ τοῦ θείου Πνεύματος περὶ αὐτοῦ μέλλουσαν ἔσεσθαι, πρὸς αὐτοὺς διδασκαλίαν. Ὅθεν εἰκότως ἐπήγαγεν· "Οταν δὲ ἔλθῃ ἐκεῖνος, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, οδηγήσει ὑμᾶς ἐν τῇ ἀληθείᾳ πάσῃ ἢ καὶ δι' ὧν ἑτέρωθι φησιν· Ιδού, εγώ μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος· οὐχ ὡς μετὰ τοῦτο παντε Βλῶς α) οὐκ ἐσομένου μετ᾿ αὐτῶν, ἀλλ' ὡς υψηλοτέρου δηλονότι παρ' εν τέως ἠπίσταντο χθαμαλώτερον, ὡς πρὸς τὴν ἑαυτῶν δύναμιν γινώ σκεσθαι μέλλοντος. Ὡσαύτως γὰρ ὑπάρχων ἀεὶ δ' ἑαυτὸν, καὶ μηδεμίαν παραδεχόμενος ἐξ ἀλλοιώσεως μεταβολὴν, οὔτε τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον, πᾶσι πάντα γίνεται δι' ὑπερβολὴν ἀγαθότητος, ταπεινὸς τοῖς ταπεινοῖς, ὑψηλὸς τοῖς ὑψηλοῖς, καὶ τοῖς δι' αὐτὸν θεουμένοις ὁ φύσει Θεός, ὡς εἶναι τὰ τοῦ παρόντος αἰῶνος πάντα τῆς περὶ τὸν ἄνθρωπον προνοίας είδη τε καὶ μυστήρια, κἂν μεγάλα ἦν προοδοποίησίν τινα καὶ προδιατύπωσιν τῶν μελλόντων. Συγκρινόμενος οὖν καὶ αὐτὸς ὁ τέως τοῦ Κυρίου χωρητός λόγος πρὸς τὸν μέλλοντα τοῖς μαθηταῖς μυστικώτερον ἐπιχορηγεῖσθαι, ή τε προτέρα πάλιν αὐτοῦ παρουσία τῇ δευτέρᾳ, πρόδρομός ἐστιν ἑαυτοῦ, παραδείξας μὲν ἀμυδρῶς ἐν ἑαυτῷ πρὸς τὴν τῶν ὑποδεχομένων δύναμιν, οὐ φανερώσας δὲ νῦν ἅπερ ἔχει σεσιγν μένως παρ' ἑαυτῷ ἐν ἀποκρύφῳ μυστήρια, διὰ τὸ τῇ κτίσει τέως εἶναι παντελῶς ἀχώρητα. Πᾶν γὰρ γράμμασιν υποπίπτει, καθώς είρηται, καὶ φωναίς πάντως ὅτι καὶ τὸν νοούμενον ἐξ αὐτοῦ, κἂν πνευ ματικὸν ᾖ, ὅσον πρὸς τὸ μηδόλως γράμμασι καὶ ἐκφωνήσει προσπίπτον, φωνῆς λόγον ὡς πρὸς τρανὸν λόγον ἐπέχει, καὶ διὰ τοῦτο πάντα τὰ διὰ Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ τοῖς μαθηταῖς λαληθέντα πρὸς τὸν ἀλάλητον νοῦν ἤτοι νόησιν Ἰωάννην ἴσως δ θεσπέσιος οὗτος διδάσκαλος προσηγόρευσε, την πρόδρομον χάριν ἐκ τοῦ δεκτικοῦ καλῶς τε καὶ σοφῶς ὀνομάτας. (202 6) Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τὸ, ε δὲ περὶ Θεοῦ λόγος, ὅσῳ τελεώτερος, του ούτῳ δυσεφικτότερος, καὶ πλείους τὰς ἀντι λήψεις ἔχων, καὶ τὰς λύσεις ἐργωδεστέρας.» Εἰ πολλὰ τὰ γεγονότα ἐστὶ, καὶ διάφορα πάντως τὰ γεγονότα ἐστὶν, εἴπερ πολλά. Οὐ γὰρ δυνατὸν τὰ πολλὰ μὴ καὶ διάφορα εἶναι. Καὶ εἰ διάφορά ἐστι τὰ πολλὰ, διαφόρους καὶ τοὺς οἷς κατ' οὐσίαν ὑπάρ χουσι λόγους νοητέον, οἷς μᾶλλον καὶ δι᾿ οὓς διαφέρουσι τὰ διαφέροντα· οὐ γὰρ ἂν διέφερον ἀλλήλων τὰ διαφέροντα, μὴ τῶν λόγων οἷς γεγόνασιν ἐχόντων διαφοράν. Εἰ τοίνυν ὥσπερ αἱ αἰσθήσεις φυσικών
bajulare P, sublimiorem quidem ea quæ pregressa erat, sed ca quæ post se per divinum Spiritum circa ipsum futura esset humiliorem et ipsam discipli nam discipulis significans. Unde, ni fallor, adjecit illud: Cum autem veneris ille veritatis Spiritus, deducet vos in omni veritate 9; vel eis quæ alibi ait Ecce ego una cum vobis ero omnes dies usque ad ævi consummationem г. Non quod postea plane non fu turus sit una cum eis, sed quod sublimior videli cet sit futurus quam quem eo usque humiliorem növissent, ut quem ad suam facultatem augendam essent agnituri. Idem enim per se semper exsistens, nullamque ex immutatione conversionem, nec in magis aut minus augmentum aut imminutionem admittens, omnibus omnia per bonitatis fit exsu perantiam, humilis humilibus, sublimis sublimi- (202 bus, et eis qui se per se ipsum deificentur proprie Deus, adeo ut presentis avi omnia providentiæ circa hominem formæ atque mysteria, quantacun que sunt, vix preparatio et futurorum pravia de scriptio sit. Comparatus igitur et ipse Domini per ceptibilis interim sermo cum eo qui magis mysti cus discipulis olim dabitur, et pristinus ejus rursus cum secundo adventus, sui ipsius præcursor est, obscure quidem in se ostendeus ad audientium fa cultatem, non patefaciens, nunc quæ in occulto pe nes se tacite habet mysteria, propterea quod inte rim conditioni plane sint imperceptibilia. Quidquid enim, ut dixi, litteris subjacet et vocibus, id fieri non potest quin et suum ex semet intellectum, vel si spirituale quid sit, quatenus haudquaquam in litteras atque elocutionem cadit, tanquam ad mani festum et perspicuum dirigat verbum; ideoque quæcunque a Christo Deo discipulis in inenarrabi lem intellectum et interpretationem dicta sunt Joannern fortasse divinus hic doctor appellavit, 8 præcursorem gratiam ex eo quo ad recipiendum aptus erat pulchre atque sapienter nominans. Ex codem sermone, in illud: Disputatio vero ea quæ de Deo suscipitur, quo perfectior, eo quoque difficilior est, pluribusque objectationibus patet, in iisque diluendis ac dissolvendis plus negolii facessit. › Si quæ facta sunt multa sunt, differunt quoque omnino quæ facta sunt, siquidem multa sunt. Fieri enim non potest quin quæ multa, eadem non et diversa sint. Atque si diversa sunt multa, diversæ sunt etiam intelligendæ rationes quibus secundum essentiam exsistunt, quibus et propter quas magis differunt quæ differunt; non enim in ter sese different quæ differunt nisi rationes P Joan. xvi, 12. q Ibid. 13. • Matth. xxviii, 20. Idem ibid. cap. 21, p. 511, tom. I. Opp. ed. Bened.
col. 1257–1258page 99 of 177
PG 91:1257ὀντιλαμβανόμεναι τῶν αἰσθητῶν ἐξ ἀνάγκης κατά παραδοχὴν πολλὰς ποιοῦνται καὶ διαφόρους τῶν ὑποκειμένων καὶ ὑποπιπτόντων αὐταῖς τὰς ἀντιλήψεις, οὕτω καὶ ὁ νοῦς πάντων φυσικῶς ἀντιλαμβανόμενος τῶν ἐν τοῖς οὔτι λόγων, οἷς ἀπείροις ἐνθρω ρῶν ἐνεργείας Θεοῦ πολλὰς ποιεῖται καὶ ἀπείρους, εἰπεῖν ἀληθὲς, τῶν ὧν ἀντιλαμβάνεται θείων ενερ γειῶν διαφοράς, άτονον εἰκότως ἕξει τὴν δύναμιν καὶ τὴν μέθοδον ἄπορον τῆς ἐπιστημονικῆς ἐρεύνης τοῦ ὄντως ὄντος ἀληθοῦς, οὐκ ἔχων νοῆσαι πῶς ἐν ἑκάστῳ τῶν καθ' ἑαυτὸ ἑκάττων 3 λόγῳ καὶ ἐν πᾶσιν ἐμοῦ καθ' οὓς ὑπάρχουσι τὰ πάντα λόγοις ὁ μηδὲν ῶν τῶν ὄντων ἀληθῶς καὶ πάντα κυρίως ὢν καὶ ὑπὲρ πάντα Θεός. Εἰ γοῦν πᾶσα θεία κατὰ τὸν ἀληθῆ λόγον ἐνέργεια τὸν Θεὸν ἀμερῶς ὅλον δι' ἑαυτῆς ἐν ἑκάστῳ καθ' ὅνπερ τινὰ λόγον ἐστὶν ἰδικῶς υποσημαίνει, τίς ἀκριβῶς ἐστιν ἡ νοῆσαί τε καὶ εἰπεῖν δυνάμενος, πῶς ἐν πᾶσι τε κοινῶς ὅλος και ἐν ἑκάστῳ τῶν ὄντων ἰδιαζόντως, ἀμερῶς τε, καὶ ἀμερίστως ἐστὶν ὁ Θεὸς, μήτε ποικίλως συνδιαστελλόμενος ταῖς τῶν ὄντων οἷς ἔνεστιν ὡς ὢν (203 ) ἀπείροις διαφοραῖς, μήτε οὖν συστελλόμενος κατά τὴν τοῦ ἑνὸς ἰδιάζουσαν ὕπαρξιν, μήτε συστέλλων κατὰ τὴν μίαν πάντων ἑνικὴν ὁλότητα τάς τῶν όντων διαφοράς, ἀλλὰ πάντα ἐν πᾶσιν ἐστιν ἀληθῶς, ὁ μηδέποτε τῆς οἰκείας ἀμερος ἁπλότητος ἐξιστάμενος; Καλῶς οὖν ὁ διδάσκαλος ἔφη τὰς ἀντιλήψεις τοῦ περὶ θεότητος λόγου πολλὰς εἶναι, ἐξ ὧν ὅτι ἐστι μόνων Θεὸς διδασκόμεθα, καὶ τὰς λύσεις έργω δευτέρας, ἐξ ὧν πάλιν τί οὐκ ἔστι μανθάνομεν πρὸς τὸ παῦσαι περιεργίας ἀνωφελούς καὶ βλαβεράς τοὺς ληπτὸν οἰομένους τὸ θεῖον τοῖς διακένοις ἀναπλασμοῖς τῆς αὐτων διανείας, ᾗ οὐδὲ τὸ ἔσχατον τῶν ἐν τοῖς οὖσι καθ᾽ ὅν ἐστι καὶ ὑπάρχει λόγον ἀληθῶς ἐστι ληπτών. Ἐκ τοῦ περὶ Υἱοῦ πρώτου λόγου, εἰς τὸ, «Διά τοῦτο μονὰς ἀπ' ἀρχῆς εἰς δυάδα κινηθεῖσα μέχρι Τριάδος ἔστη» Παν κατὰ φύσιν κινούμενον δι' αἰτίαν πάντως κινεῖται, καὶ πᾶν τὸ δι' αἰτίαν κινουμένον δι' αἰτίαν πάντως καὶ ἔστι, πᾶν δὲ τὸ δι' αἰτίαν ἂν καὶ δι' εἰτίαν κινούμενον ἀρχὴν μὲν εἶχε πάντως τοῦ εἶναι τὴν δ᾽ ἦν ἔστι καὶ ἐξ ἧς πρὸς τὸ εἶναι ἤχθη αἰτίαν, τέλος δὲ τοῦ κινεῖσθαι τὴν αὐτὴν δι' ἣν κινεῖται καὶ πρὸς ἦν ἐπείγεται αἰτίαν. Πᾶν δὲ τὸ δι᾽ αἰτίαν καὶ δν καὶ κινούμενον καὶ γενητὸν πάντως. Εἰ δὲ τοῦ κινουμένου τέλος ἐστὶν ἢ δι᾽ ἣν κινεῖται αἰτία, αὐτὴ πάντως ἐστὶ τῇ δι᾿ ἣν γεγένηται καὶ ἔστιν αἰτία. Μία οὖν ἄρα πάντως τοῦ ὁπωσοῦν ὄντος καὶ κινουμένου κατὰ φύσιν ὡς ἀρχὴ καὶ τέλος αἰτία δι' ἦν καὶ ἔστι καὶ κινεῖται πᾶν τὸ δν καὶ κινούμενον. Δραστήριος γὰρ ὑπάρχουσα δύναμις καὶ ποιεῖ τὰ » εχάστου
quibus facta suit diuerentiam haberent. Si igit ut sensus naturaliter sensibilia percipientes ne cessario multas pro receptione faciunt el diverses corum quæ subjacent sensibus et succidunt pèr ceptiones, sic etiam mens, cum omnes naturaliter in rebus rationes percipiat, in quibus infinitis Dei actiones intuendo multas efficit et infinitas, ut ve rum dicam, divinarum a se perceptarum actionum virtutumque diferentias, infirma utetur nimirum facultate irritamque habebit veræ veritatis inda gandæ artis suæ viam atque rationem, cum in telligere haud queat quomodo in unaquaque sin gulorum quorumque ratione, et in cunctis siue quibus cuncta exsistunt rationibus, is qui revera inter ea quæ sunt non censetur, et omnia propriè sit, et supra omnia Deus. Certe si omnis divina. nt verum est, actio et virtus Deum individue to tum per semetipsam in unaquaque re, quajua ratione inest proprie significat, quis accurate êt intelligere et enarrare poterit, quomodo in cunetik communiter totus et in unoquoque eorum quæ sunt privatim partium expers et individuus exsistat Deus, neque varie ac multipliciter diductus um cum rerum quibus, ut exsistens, inest infinitia differentiis, neque contractus secundum singuli cujusque peculiarem exsistentiam, neque contra hens secundum unam cunctorum et singularem to titatem corum quæ sunt differentias, sed omnia ja omnibus revera exsistat is qui nunquam peculiari sua et individua simplicitate excidat? Bene igitur magister deitatis rationis multas esse perceptiones dixit, de quibus solum quod Deus sit doceamur, solutionesque operosiores et difficiliores, de quibu: < rursus quid non sit discamus; quo ab inutili atque nociva curiositate revocaret eos qui divinum va nis ingeniorum suorum figmentis comprehendere posse sibi videntur, quibus ne ultimum quidem eorum quæ sunt qua sit ratione et exsistat vere comprehendi potest. cod. Gud. Ex primo de Filio sermone, in illud: • Quocircu unitas principio in binarium mota in Trinitate constitit. Quodcunque secundum naturam movetur, ne cesse est ut de causa moveatur, et quodcunque de causa movetur, necesse est ut de causa etiam cxsistat; quodcunque vero de causa cxsistit at que de causa movetur, initium quoque exsisten tiæ ut habcal necesse est cam per quam ex sistit et ex qua ad exsistentiam ducta est cau sam, finem vero motionis camdem qua movetur, į ad quam properat causam. Quodcunque autem per causam et est et movetur factum ut sit item ne cesse est. Quod si ejus quad movetur finis est causa per quam movetur, necesse est cadem sit causa per quam factum est et exsistit. Ergo una omnino est ejus quod utcunque exsistit et movetur Greg. Νaz. Or. Theol. 111. de Filio, cap. 2, p. 524, tom. I opp. edit. Bened
col. 1259–1260page 100 of 177
PG 91:1259γινόμενα θεοπρεπῶς ὡς ἀρχὴ καὶ προβάλλεται, καὶ Έλκει τὰ κινούμενα προνοητικῶς ὡς τέλος καὶ ἐρί ζει Εἰ δὲ τῶν κινούμενον καὶ γενη τὴν δι' αἰτίαν ἔστι τε καὶ κινεῖται καὶ γεγένηται, πᾶν ὁ μὴ δι' αἰτίαν ἐστὶν οὐδὲ ποιητόν ἐστιν, οὐδὲ κινητ δηλονότι. Οὐ γὰρ κινεῖται τὸ πατάτες: μὴ ἔχον τοῦ εἶναι αἰτίαν Εἰ δὲ τὸ ἀναίτιον πάντως καὶ ἀκίνητον, ἀκίνητον ἄρα τὸ θεῖον, ὡς τοῦ εἶναι τὰς μίαν ἔχον αἰτίαν, καὶ πάντων τῶν ἔντων ὑπάρχον αἰτία. Πῶς οὖν, ἴσως ἐρεῖ τις, ὁ ἱαυμαστὸς οὗτος διδάσκαλος κινούμενον εἰσάγει τὸ θεῖον ἐν τοῖς προ τεθεῖσι; Πρὸς ἐν ἐροῦμεν ὅτι παντὸς μᾶλλον ἐδει, τώ· Ἑκάστης τέχνης συνεκτικός λόγος, ἐκίνητος μένων παντάπασιν ἐφ' ἑαυτὸν, ἵνα παραδείγματι χρήσωμαι, καθ᾿ ἕκαστον εἶδος τῶν ὑπὸ τὴν αὐτὴν τέχνην μορφούμενος, κινεῖσθαι λέγεται τῷ κινεῖν μᾶλλον καθ᾿ ἑαυτὸν τὸ τεχνούμενον ἢ τῷ κινεῖσθαι προφαινόμενος· ἦ, ὡς φῶς πρὸς τὸ ὑμῖν τὴν ὄξεν κινῶν λέγεται κινεῖσθαι, κινητικὸν ὑπάρχον πάσης ὄψεως κυρίως ήπερ κινητόν, οὕτω καὶ τὸ θεῖον ἀκίν νήτου πάντη κατ᾽ οὐσίαν καὶ φύσιν ὑπάρχον, ὡς ἄπειρον καὶ ἄσχετον καὶ ἀόριστον, οιονεί τις ἐπιστη μενικός λόγος ενυπάρχων ταῖς τῶν ὄντων αὐσία; λέγεται κινεῖσθαι, τῷ κινεῖν προνοητικώς έκαστον τῶν ὄντων καθ᾽ ἂν κινεῖσθαι πέφυκε λόγον, καὶ ὡς αἰτίον πάντα τὰ κατηγορούμενα κατὰ τῶν ὧν ἐστιν αἴτιον ἀπαθῶς ἀναδεχόμενον. Ανελείται τοῦτο ζητή σας ὁ θεοφάντωρ καὶ μέγας Αρεοπαγίτης άγω; Διονύσιος ἐν οἷς φησι· «Τί δήποτε τὸ θεῖον οἱ θες λόγοι ποτὲ μὲν ἔρωτα, ποτὲ δὲ ἀγάπην, ποτὲ δ ἐραστὸν καὶ ἀγαπητὸν ἀποκαλοῦσε;» Συμπεραίνει τὸν λόγον ούτωσὶ φάσκων· "Οτιπερ τῷ μὲν κινεῖται, τῷ δὲ κινεῖ· ν καὶ σαφέστερον εἰπεῖν, ὡς μὲν ἔρως ὑπάρχον (204 α ) τὸ θεῖον καὶ ἀγάπη κινεῖται, ὡς δὲ ἐραστὸν καὶ ἀγαπητὸν κινεῖ πρὸς ἑαυτὸ πάντα τὰ ἔρωτος καὶ ἀγάπης δεκτικά· καὶ τρανότερον αὖθις φάναι· Κινεῖται μὲν ὡς σχέσιν ἐμποιοῦν ἐνδιάθετον ἔρωτος καὶ ἀγάπης τοῖς τούτων δεκτικοῖς, κινεί δ ὡς ἐλκτικὸν φύσει τῆς τῶν ἐπ' αὐτῷ κινουμένων ἐφέσεως· καὶ πάλιν· Κινεῖ καὶ κινεῖται, ὡς διψῶν τὸ διψᾶσθαι, καὶ ἐρῶν τὸ ἐρᾶσθαι, καὶ ἀγαπῶν τὸ ἀγαπᾶσθαι. Κατὰ τοῦτον τρόπον καὶ ὁ θεόφρων Γρη γόριος φησι· «Μονὰς ἀπ᾿ ἀρχῆς εἰς δυάδα κινηθεῖσα μέχρι Τριάδος ἔστη. ο Κινεῖται γὰρ ἐν τῷ ταύτης δεκτικῷ νῷ, εἴτε ἀγγελικῷ, εἴτε ἀνθρωπίνῳ, δι' αὐτῆς καὶ ἐν αὐτῇ τὰς περὶ αὐτῆς ἐξετάσεις ποιουμένῳ, καὶ σαφέστερον εἰπεῖν, διδάσκει αὐτὸν ἀμερίστως ἐν τῇ πρώτῃ προσβολῇ τὸν περὶ μονάδος λόγον, ἵνα μὴ διαίρεσις τῷ πρώτῳ αἰτίῳ ἐπεισαχθῇ, προδι βάζει δὲ αὐτὸν καὶ τὴν θείαν καὶ ἀποῤῥητον τούτου γονιμότητα δέξασθαι, λέγουσα μυστικῶς τε καὶ κρυ φίως αὐτῷ μὴ δεῖν ἄγονον εἶναι πώποτε φρονεῖν τοῦτο τὸ ἀγαθὸν λόγου καὶ σοφίας, ἢ ἁγιαστικής δυνάμεως, ὁμοουσίων τε καὶ ἐνυποστάτων, ἵνα μὴ σύνθετον ἐκ τούτων ὑποληφθῇ τὸ θεῖον ὡς συμβαση κότων, καὶ οὐχὶ ταῦτα ὑπάρχον ἀεὶ πιστευθῇ κινεῖσθαι οὖν ἡ Θεότης λέγεται ώς αἰτία τῆς καθ᾽ ἂν ὑπάρχει τρόπον ἐξετάσεως. "Ανευ γὰρ ἐλλάμψεως
secundum naturam ut initium et fuis causa per quam et est et movetar quodcunque est et move tur. Strenua enim et efficax cum vis sit, Deo con venienter tam eficit ca quæ fiunt, ut initium, et producit, quam trabit providenter ea quæ mo ventnr, ut inis, atque term.at. Jam si quodcun que movetur et factum est per causam exsistit et movetur et factum est, sequitur nt nec effectum sit quodcunque exsistentiæ causam habet nullam, nec mobile sit. Non enim movetur omnino quod exsistentiæ causa caret. Si autem quod causa caret idem caret motione, sequitur ut divinum sit imino bile, quod exsistentiæ suæ causam non habet rerum que quæ sunt omniuni causa est. Quomodo igitur, fortasse aliquis interrogabit, admirabilis hic do ctor tanquam mobile introducit Deum in præpo sitis? Cui respondebimus quod noverat procul du bio: Ratio cujusque. artis conservans, immobilis omnino ad se manens, ut exemplo utar, cum per singulas formas eorum quæ ad eamdem artem pertinent formatur, moveri dicitur potiùs, quod secundum se movet id quod arte eficitur, quam quod movendo appareat, vel, ut lux quæ ad viden dum movet visum dicitur moveri, cum movens omnis visus proprie causa sit magis quam quod movetur, ita et divinum plane immobile exsistens pro essentia sua atque natura, utpote infinitum et non affectum et interminatum, tanquam aliquis conscia ratio rerum quæ sunt essentias inhabitans moveri dicitur, providenter corum quæ sunt se cundum suam unumquodque qua moveatur ratio. sem movendo, et, ut causa, quæcunque de iis quo rum est causa prædicantur, sine affectu recipiendo. Quod commendandum suscipiet qui in his quæren dis studium posuit divinus et magnus vales san clus Dionysius Areopagita, ubi ait: Quid tandem theologi significare volunt, cum divinum Numen, nunc amorem, nunc charitatem, nunc amabile et charum vocant?, Quaestionem absolvit bis verbis Quod hic movetur, illic movet; › atque ut lu culentius dicam: Nunc amor divinum est atque charitas et movetur, nunc amabile est et charum, et movet ad se quæcunque amorem atque charitatem capiunt; et ut rursus apertius dicam: Movetur dum affectum amoris ct - charitatis inserit eis quæ horun capacia sunt, movel contra dum natura attrahit corum quæ ad se moveantur appeti tum; et rursus: Movet et movetur quasi si tiens sitiri, et amans amari, et diligens diligi. Qua sententia etiam divinus Gregorius dixit Unitas principio in binarium mola in Trini tate constitit. Movetur enim in mente ipsius capace, sive angelica, sive humana, per ipsam et in ipsa de ipsa inquirente, et, ut manifestius di cam, instruit cam indivise in primo impetu de unitatis ratione, ne separatio primæ causac in feratur: impellit vero cam ad recipiendam etiam diviuam atque inenarrabilem fecunditatem, my Dionys. Areopag. De divinis nominibus, cap. 4, p. 365, tom. 1 Opp. ed.Ne..
col. 1263–1264page 101 of 177
PG 91:1263φημὶ δὲ τὴν θέλησιν καὶ τὴν γέννησιν, ἀλλήλοις συνόνια. Ὡς γὰρ τοῦ ὁρῶντος καὶ τοῦ ἐρωμένου χωρὶς οὐκ ἔστιν ὅρασις, οὔτε τοῦ νοοῦντος καὶ τοῦ νοουμένου νόησις, οὕτως οὐδὲ τοῦ γεννώντος καὶ τοῦ γεννωμένου γέννησις, οὐδὲ τοῦ θέλοντος καὶ τοῦ θελομένου θέλησις, ὅτι μηδὲ ἔπεται θελήσει τὸ θελη θὲν, ὡς ἐδείχθη, χωρὶς τῆς τοῦ θέλοντος συνεισφορᾶς. Εἰ δὲ τῶν ἅμα ταῦτά ἐστι κατὰ τὴν σχέσιν, ἀκίνητος γὰρ ἡ ἐπ' ἀμφοῖν σχέσις, ἅμα ἦν ἄρα τῷ γεννῶντι Πατρί, ἀεὶ ὄντι Πατρὶ, διὰ γεννήσεως, καὶ καθ᾽ ὑμᾶς ὁ γεννώμενος Υιός, μὴ παραδεχόμενος καθ' οιονδήποτε τρόπον μεταξύ αὐτοῦ καὶ τοῦ γεν νῶντος Πατρὸς παρενθήκην χρόνου, καὶ οὐκ ἔτι θελήσεως ἐστιν Υἱὸς ὁ Υἱός, ἀλλὰ τοῦ γεννώντας Πατρός. Καὶ ταῦτα, φησίν, ἐκ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς παρα δειγμάτων εἰρήσθω, τὰ δὲ τοῦ Θεοῦ καὶ ὑπὲρ πάντα ταῦτα, ᾧ γέννησις ἴσως ἐστὶν ἡ τοῦ γεννᾶν θέλησις. Αμφέβαλε δὲ τοῦτο διὰ τοῦ «Ἴσως ο ἐπιῤῥήματος διὰ τὸ καὶ ὑπὲρ θέλησιν εἶναι τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ γέννησιν. Οὐ γὰρ μεσάζεται θελήσει ἐχ τοῦ (205 6) Πατρὸς ὁ Υἱὸς, οὐδὲ προεπινοείται τοῦ Υἱοῦ καθ᾽ ὁτιοῦν ἡ τοῦ Πατρὸς θέλησις, ὅτι μηδ προϋπἦν ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ, ὥσπερ οὐδὲ νοῦς λόγου τοῦ ἐξ αὐτοῦ, οὔτε φῶς τοῦ ἀπαυγάσματος. Αμα γὰρ τὸ εἶναι ἔχοντες καὶ θέλησιν μίαν ἔχουσιν ὁ τε Πατὴρ καὶ ὁ ἐξ αὐτοῦ ἀνάρχως γεννηθεὶς Υἱός, ἀπλην τε καὶ ἀδιαίρετον, ὥσπερ οὖν καὶ οὐσίαν μίαν καὶ φύσιν. Έκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό 4 Επεὶ τί κωλύει καμὲ ταύτην πρότασιν ποιησάμενον τὴν ὅτι, Ο Πατήρ μείζων τῇ φύσει, ἔπειτα προσλα βύντα τὸ, Φύσει δὲ οὐ πάντως μεῖζον, οὐδὲ Πατήρ, συναγαγεῖν, Τὸ μεῖζον οὐ πάντως μείζον, ή, ῾Ο Πατὴρ οὐ πάντως Πατήρ;» Επειδήπερ μείζονα τῷ αἰτίῳ τοῦ Υἱοῦ τὸν Πα τέρα σοφῶς ὁ διδάσκαλος, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὄντος τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ' οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Πατρὸς ὑπάρχοντας, διωρίζετο, προσλαβόντες οἱ ᾿Αρειανοὶ τὴν τὸ αἴτιον φύσει πρότασιν συνῆγον αὐτῷ κακούργως τὸ φύσει μείζον. Πρῶτον μὲν ἐπιλύεται γενναίως τὸ παραλελογισμένως ὑπ' αὐτῶν συναχθὲν εἰπών· «Οὐκ οἶδα πότερον ἑαυτοὺς παραλογίζονται, ἢ τοὺς πρὸς οὓς ὁ λόγος.» Οὐ γὰρ ἁπλῶς ὅσα, κατά τινος λέγεται, ταῦτα καὶ κατὰ τοῦ ἀποκειμένου τούτῳ ρηθήσεται ἀλλὰ δῆλον κατὰ τίνος καὶ τίνα τοῦτ' ἐστίν. Οὐ γὰρ ὅσα κατὰ τοῦ αἰτίου ὡς αἰτίου, φησί, λέγεται, ταῦτα καὶ κατὰ τοῦ φύσει βηθήσεται. Οὐκ ἔστι γὰρ λόγου. τὰ κατά τινος φέρε εἰπεῖν σοφοῦ ἡ βασιλέως ὡς σοφοῦ ἢ ὡς βασιλέως λεγόμενα καὶ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου τούτοις ῥηθῆναι, ὡς ἀνθρώπων, καὶ συμπαραλαμβάνειν ἀθέσμως τῷ τῆς οὐσίας δρῳ τῶν ὑποκειμένων τὰ κατὰ τῆς σοφίας ὡς σοφίας, καὶ τὰ κατὰ τῆς βασιλείας ὡς βασιλείας λεγόμενα, τὰ μηδὲν καθ όλου τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας ἐπικοινωνοῦντε ὡς συστατικὰς διαφοράς αὐτῆς καὶ συμπληρωτικές
con id est voluntatem et generationem, se invicem co mitantur. Quemadmodum enim extra videntem et visum non est visus, neque cogitatio extra cogi tantem et cogitatum, ita nec extra generantem et generatum generatio, nec extra volentem et voli tumn voluntas, quia, ut demonstratum est, nec vo Jitum sequitur voluntatem sine ejus qui vult col latione. Quod si simul sunt hæc secundum aſſe ctum, immobilis enim amborum affectus, temporabat ergo generanti Patri, Patri qui semper erat, per generationem etiam secundum vos gene ratus Filius, cum inter semetipsum et Patrem generantem nullo modo admittat intervallum temporis,neque est amplius voluntatis Filius Filius, sed Patris generantis. Atque hac, inquit, ex bu manis nostris dicta sint exemplis; at quæ in Deo considerantur, supra hæc quoque omnia sunt, cui generatio fortasse est gignendi voluntas. In dubium vero id adduxit per fortasse adverbium, pro pterea quod Filii ex Patre generatio etiam volun tatem superat. Neque enim separatur voluntate a Patre Filius, neque ullo modo Patris voluntas cogitantibus nobis anticipat Filium, quia nec Pa ter antecedebat Filium, non magis quam intellectus ante sermonem ex ipso, aut lux ante splendorem. Nam simul habentes exsistentiam unam Pater et qui ex eo sine initio generatus est Filius, et volnn tatem habent simplicem atque individuam, ut etiam essentiam unam et naturam. Ex eodem sermone, in illud: «Alioqui quid prohi bet quominus ipse quoque allata hac propositione Pater major natura est, ac deinde assumpta altera, Natura autem non omnino major, nec Pater, ita postremo concludam: Majus igitur omnino non majus, vel, Pater omnino non Pater? › Cum de causa majorem Filio Fatrem, quia ex Patre sit Filius, at non ex Filio Pater exsistat, do ctor sapienter definiret, Ariani quod de natura causa sit propositione assumpta ei maligne quod de natura majus sit collegerunt. Atque primum strenue quod isti privata ratiocinatione collegerunt diluit dicens: Haud scio se ipsosne potius an eos ad quos dirigant sermonem captiosa hac argu mentatione circumveniant. › Neque enim simplici ter quæcunque de aliquo dicuntur, etiam de isto dicentur quod ipsi subjacet; sed patet de quo, et qua-nam dicantur. Nimirum quæcunque de cansa tanquami causa, inquit, dicuntur, ea eliam de co quod de natura est dicentur. Neque enim rationis est ea quæ ut exemplo hoc utar, de sapiente vel rege ut sapiente vel ut rege dicuntur etiam de eo quod his subjacet dicere, ut hominibus, et præter ' legem cssentiæ delnitione eorum quæ subjacent una comprehendere quæ de sapientia ut sapientia, quæque de regno ut regno dicuntur, id est quæ nihil omnino communicant cum ratione essentiæ, Idem ibid. cap. 15, p. 534, tom. I Opp. edit. Bened.
col. 1265–1266page 102 of 177
PG 91:1265τοῦ κατ' αὐτὴν ὅρου παραλαμβάνειν. Έπειτα σοφώ τερον συμπλέξας αὐτοῖς ἐκ τῆς αὐτῶν προτάσεως συλλογισμόν περιτρέπει αὐτοὺς ἑαυτοῖς. Εχει δὲ οὕτως· Ἐπεὶ τί κωλύει καμὲ ταύτην πρότασιν ποιησάμενον τὴν ὅτι, Ὁ Πατὴρ μείζων τῇ φύσει, Έπειτα προσλαβόντα τὸ, Φύσει δὲ οὐ πάντως μεῖζον οὐδὲ Πατήρ, ἐντεῦθεν συναγαγεῖν, Τὸ μεῖζον οὐ πάντως μείζον, ἢ, Ὁ Πατὴρ οὐ πάντως Πατήρ; Πρὸς δὲ τὸ σαφέστερον ἡμῖν γενέσθαι καὶ συνεκτικώτερον διαγράψωμεν, εἰ δοκεῖ, σχήματι τὸ λεγό μενον, ἐκ μὲν τῆς τῶν ἐναντίων επιχειρήσεως ἀρχό μενοι, εἰς δὲ τὴν τοῦ Πατρὸς καταπαύοντες διδασκαλίαν. Πρότασις 'Αρειανών, ήγουν Ευνομιανών «Ε φύσει αἴτιος ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ, μείζων δὲ ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ, μείζων ἄρα τῇ φύσει ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ. Ἐπίλυσις τοῦ ἁγίου Πατρὸς ἡμῶν Γρηγορίου διὰ τῆς εἰς ἄτοπον ἀπαγωγῆς περιτρέποντος τοὺς ἐναν τίους· «Εἰ φύσει μείζων καθ᾽ ὑμᾶς ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ, τὸ δὲ φύσει οὐ πάντως μείζων ἢ Πατήρ, τὸ μεῖζον ἄρα οὐ πάντως μείζον, ἢ ὁ Πατήρ οὐ πάντως Πατήρ. Οὕτω περιτρέπονται τοῖς οἰκείοις εαλωκότες μηχανήμασιν οἱ τὴν ἀλήθειαν ἀπαναινόμενοι, κενοί κενῶς τῆς εὐσεβείας εκτιναχθέντες. Ἐπὶ γὰρ τῶν τοιούτων λόγων τὰ συμπεράσματα τῶν προτάσεων εἰσι συστατικά, τῶν δὲ συμπερασμάτων αἱ προτάσεις ὑπάρχουσιν ὁριστικαί, οἷς περιπεπτώκασιν ἐκ πολύ λῆς ἀμαθίας οἱ ἑαυτοὺς οἰόμενοι σοφούς. Εστω δὲ καὶ ἐνεργείας, εἰ δοκεῖ, οὐδὲ οὕτως ἡμᾶς αἱρήσετε. Αὐτὸ δὲ τοῦτο ἐνηργηκώς ἂν εἴη τὸ ὁμοούσιον, εἰ καὶ ἄτοπος ἄλλως ἡ τῆς περὶ τοῦτο ἐνεργείας υπόληψις ο Ἐπειδὴ οἱ τὴν γλῶσσαν ὡσεὶ ξυρόν κατὰ τῆς ἀλη θείας ήκονημένην ἔχοντες ἔλεγον δῆθεν ἐρωτῶντες Ο Πατὴρ οὐσίας ἐστὶν, ἢ ἐνεργείας όνομα (206 6); ἵνα εἰ μὲν εἴπωμεν οὐσίας όνομα εἶναι τὸ, Πατήρ, ἐντεῦθεν συναγάγωσι τὸ ἑτεροούσιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν, ὡς τῆς αὐτῆς οὐσίας δύο μὴ ἐπιδεχομένης καὶ διάφορα κυρίως ονόματα (εἰ γὰρ τὸ Πατήρ οὐσίας ἐστὶν ὄνομα, οὐκ ἄν ποτε τῆς αὐτῆς ὄνομα εἴη τὸ Υἱός)· εἰ δὲ ἐνεργείας, σαφῶς τοῦ Πατρὸς ποίημα τὸν Υἱὸν ὁμολογοῦντας δείξωσιν, ὡς ἐνέρ γημα, μετὰ τὸ τὴν κυριολεξίαν ἀντιθετικῶς διεξελθεῖν εὐθέως πρὸς αὐτοὺς τὸν διδάσκαλον εἰρηκότα οὔτε οὐσίας εἶναι τὸ πατὴρ ὄνομα, οὔτε ἐνεργείας, ἀλλὰ σχέσεως, καὶ τοῦ πῶς ἔχει πρὸς τὸν Υἱὸν ὁ Πατὴρ, ἢ ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα, συμπεριφορικώς ἐνήγαγεν εἰπών· • Εστω καὶ ἐνεργείας, εἰ τοῦτο δοκεῖ,» καὶ ἐπιφέρει·. Αὐτὸ δὲ τοῦτο ενηργηκώς ἂν εἴη τὸ ὁμοούσιον.» Πῶς οὖν ἐνεργεῖ τὸ ὁμοού στον; ζητήσαι τις ἂν τυχὸν τῶν ἄγαν ἐξεταστικών καὶ μηδὲν τῶν συμφερόντων ἀγνοεῖν ἀνεχομένων. Τοῦτο δὲ κατὰ τοιόνδε τρόπον ὁμαλισθήσεται. Δύο καθόλου τὰς ἐνεργείας εἶναί φασιν ἐν τοῖς οὔτι,
ut differentias ipsam constituentes et complentes ejus defnitionem admittere. Deinde sapientius ad juncto eis ex propositione ipsorum syllogismo suo ipsorum eos gladio jugulat. Quæ ita se habent «Alioqui quid prohibet quominus ipse quoque al lata hac propositione: Pater major natura est, ae deinde assumpta altera, Natura autem omnino non major, nec Pater; ita postremo concludan: Majus igitur omnino non majus, vel, Pater omnino non Pacer. › Verum quo magis nobis flat perspicuum et consummatum, age, in formulam, si placet, redi gamus quod dicitur, ab adversariorum conamine incipientes, et in Patris doctrinam desinentes. Propositio Arianorum, sive Eunomianorum: ‹ Si Pater natura Filii causa est, et major Pater Filio ´est, sequitur ut Pater natura Filio major sit. › So lutio sancti nostri patris Gregorii ad absurdum deducentis et confutantis adversarios ita: ‹ Ši na tura secundum vos Pater major est Filio, id vero quod natura est nequaquam majus est Patre, se quitur ut majus omnino non sit majus, aut ut Pas ter omnino non Pater sit. › G. Ita confutantur suis ipsorum artificiis capti ve ritatis renegatores, et leves pietate leviter exeu tiuntur. De talibus enim dictis conclusiones con stituunt propositiones, conclusiones autem ded niunt propositiones, quibus se induerunt pro magna sua ignorantia illi qui sibi sapientes ipsis videntur esse. Sit etiam actionis, si ita videtur, nec sic quidem cause in obtinebitis. Eodem enim modo dicemus hoc ipsum egisse Patrem, ut consubstantialis ipei Filius esset; etsi alioquin absurditate non caret hujusmodi actionis opinio.'» Qui linguam tanquam novaculam contra verita tem acutam habent cum dicerent, interrogantes nimirum: Pater essentiæne est, an actionis nomen? ul, si essentia quidem nomen esse: Pater» statuerimus, inde alienæ a Patre substantie Filium esse colligant, quod eadem substan tia duo et diversa proprie baud capiat nomina (nam si Pater essentiæ est nomen, nequaquam ejus dem sit • Filius, nomen ), sin actionis, ut clare atque aperte Filium Patris conditionem statuere nos, velut actione conflatum, ostendere habeant, postquam de propriis nominibus contra disputavit magister statimque dixit neque essentis Patris nomen esse, neque actionis, sed relationis, et quomodo ad Filium se Pater, aut Filius ad fa trem se habeat, comiter infert dicens: «Sit etiamn actionis, si ita videtur, et addit, Eodem enim mo do dicemus hocipsum egisse Patrem ut consubstan tialis ipsi Filius esset. Quomodɔ igitur, quæret fortasse aliquis curiosior et nihil quod utile sit ignorare sustinens, quomodo agit ut consubstantia lis Filius` sit? Quod hoc fere modo explanabitur. Idem ibid. cap. 16, p. 555, tom. 1. Opp. cd. Bened.
col. 1267–1268page 103 of 177
PG 91:1267ομογενῆ καὶ ὁμοούσια καὶ ἑαυτοῖς πάντη ταὐτά. Καθ' ήν συμπεριενεχθεὶς τοῖς λογολέσχαις ἐπιεικώς πρὸς τὸ μικρὸν γοῦν ἐπισχεῖν αὐτοὺς τοῦ βλασφημεῖν φησιν ὁ διδάσκαλος, «Εστω δὲ καθ' ὑμᾶς, ο κατὰ τὸν ἀποδοθέντα σκοπὸν τοῦ λόγου, «καὶ ἐνερ γείας ὄνομα ὁ Πατήρ. Οἷς ἐπάγει «Αὐτὸ δὲ τοῦτο ἐνηργηκώς ἂν εἴη ὁ Πατήρ, δηλονότι τὸ ὁμοούσιον, ὡς ἐνέργειαν οὐσιωδῶς ὑφεστῶσαν καὶ ζῶσαν, ὥσπερ οὖν ἀμέλει καὶ λόγον ζῶντα καὶ δύναμιν καὶ σοφίαν αὐθυπόστατον τὸν μονογενῆ Θεοῦ Λόγου καὶ Υἱὸν τοῦ Πατρὸς εἰρήκασιν οἱ θεόφρονες τῆς ἀληθείας διδάσκαλοι. Τὴν δὲ ἑτέραν ενέργειάν φασιν εἶναι τῶν ἐκτὸς ἀπεργαστικήν, καθ' ήν περί τι τῶν ἔξω θεν (207 α) καὶ ἑτερουσίων ἐνεργῶν τις ἕτερόν τι τῆς ἰδίας οὐσίας ἀλλότριον ἐκ προϋποκειμένης ύλης. τινός κατασκευάζει. Ταύτην δὲ τὴν ἐνέργειαν ταῖς τέχναις ἐπιστημονικῶς συγκεῖσθα! φασι. Περὶ ἧς ὁ θεόφρων διδάσκαλός φησι, «Εἰ καὶ ἄτοπος ἄλλως, ο παρ' ὃν ἐλήφθη δηλονότι τρόπον, «Ἡ τῆς περὶ τοῦτο ἐνεργείας ὑπόληψις, και μάλιστα ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λαμβανομένης, ἐφ᾽ ὧν οὐδὲ τήν πρώτην κυρίως δέξασθαι ὁ εὐσεβὴς ἀνέχεται νοῦς, διὰ τὸ καὶ ὑπὲρ ταύτην εἶναι τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἅμα τῷ Πατρί καὶ ἐν τῷ Πατρὶ ἄφραστον καὶ ἀπερινόητον ύπαρξιν τοῦ Μονογενοῦς. μίαν μὲν τὴν προάγουσαν ἐκ τῶν ὄντων φυσικῶς τὰ λέγοιτο ἂν οὐ τοῦ Λόγου, τοῦ ὁρωμένου δέ. Πῶς γὰρ εἴη τοῦ κυρίως Θεοῦ Θεός; ὥσπερ καὶ Πατὴρ οὐ τοῦ ὁρωμένου, τοῦ Λόγου δέ. Καὶ γὰρ ἦν διπλούς, ὥστε τὸ μὲν κυρίως ἐπ' ἀμφοῖν, τὸ δὲ οὐ κυρίως· ἐναντίως δὲ ἐφ' ἡμῶν ἔχει. Ημῶν γὰρ κυρίως. Θεός ὁ Θεός, οὐ κυ ρίως δὲ Πατήρ Ἐκ τοῦ β' περὶ Υἱοῦ λόγου, εἰς τό Θεὸς δὲ Τὸ μὲν κυρίως ἐπ' ἀμφοῖν θετέον, του, Πατήρ, και τοῦ, Θεός, ὡς ἀμφοῖν ἐπὶ Χριστοῦ κυρίως λέγεσθαι δυναμένων διὰ τὴν μίαν ὑπόστασιν. Χριστοῦ γὰρ Πατὴρ κυρίως ἐστὶν ὁ Θεὸς, ὡς Υἱοῦ καὶ Θεοῦ Λόγου καὶ ἑνὸς τῆς ἁγίας Τριάδος ὑπάρχοντος καὶ μετὰ τὴν σάρκωσιν, καὶ Θεοῦ τοῦ αὐτοῦ Χριστοῦ πάλιν κυρίως ἐστὶν, ὡς ἀνθρώπου κατὰ ἀλήθειαν δντὸς διὰ τὴν σάρκα, καὶ ἑνὸς τῶν ἀνθρώπων χρηματίζοντας τὰ γὰρ τῶν μερῶν τοῦ ἐξ αὐτῶν ὅλου κυρίως κατ ηγορεῖται, ὡς ἐπιδεχομένου πάντα κυρίως τὰ φυσικώς προσόντα τοῖς μέρεσιν, ἐξ ὧν καὶ ὑφέστηκε. «Τὸ δὲ κυρίως ὡσαύτως ἐπ' ἀμφοῖν ο ληπτέον, του, Θεὸς, καὶ τοῦ, Πατήρ, ὡς ἀμφοῖν ἐπὶ Χριστοῦ κυρίως δεχθῆναι μὴ δυναμένων, διὰ τὴν φυσικήν διαφοράν τῶν ἐξ ὧν καὶ εν αἷς συνέστηκε φύσεων. Τὰ γὰρ τῷ κατὰ σύνθεσιν ὅλῳ προσόντα θατέρου τῶν ἑαυτοῦ μερῶν οὐδέποτε κυρίως κατηγορηθήσεται. «Έναν τίως ο δὲ τὴ ἐφ' ἡμῶν ἔχει, ο τουτέστιν ἔμπαλιν καθὼς ἐφ' ἡμῶν ἔχει. Ηνίκα γὰρ τὴν
Duas in universum actiones in rebus statuant, quarum una est quæ ex iis quæ sunt naturaliter procreal quæ sint ejusdem et generis et essentiæ, sibique ipsis cadem ubique et constantia. De qua veluti morigerans argutulis illis recte magister, quo paulisper saltem a blasphemando eos prohibeat, dicit: ‹ Esto vero secundum vos, › secundum dis putationis suppositum, ‹ esto etiam actionis nomen Pater; et bis subjungit: «Eodem enim modo dice mus hoc ipsum egisse Patrem; › id est ut consub stantialis ipsi Filius esset, tanquam efficeret actio nem essentialiter substantem et viventem, quem admodum et Sermonem profecto vivum et potesia tem et sapientiam per sc ipsam substantem unigeni tum Dei Sermonem et Filium Patris divini veritatis «loctores dixerunt. Alteram autem actionem ad ex terna eficienda pertinere statuunt, qua quis circa externum aliquid el alienæ essentiæ agens alienum quid a propria essentia atque diversum ex materia jam prius exsistente instituit. Hanc autem aclio nem cum artibus secundum scientiam communicari et compositam esse aiunt. De qua divinus doctor Elsi, inquit, alioquin absurditate non caret, o juxta quam videlicet rationem accepta est, hujusmodi actionis opinio,» præsertim si de Patre et Filio accipitur, de quibus ne priorem quidem proprie actionem statuere nos pius sensus patitur, propterea quod etiam hanc superat ineffabilis et incom prehensibilis Unigeniti substantia, qua ex Patre et cum Patre et in Patre est. Ex secundo de Filio sermone, in illud: «Deus vero G dicatur non ratione Verbi, sed partis quæ in ocu lɔrum sensum cadit. Quo enim modo illius, qui proprie Deus est Deus dici queat? Quemadmodum Pater non humanitatis, sed Verbi respectu. Du plici quippe natura constabat; quo fit ut alterumn de utroque proprie dicatur, alterum impropric, contra quam in nobis se res habet. Deus enim proprie noster Deus est, non autem proprie Pater.» ‹ Alterum proprie de utroque est ponendum, et de Patre ei de Deo, ut quorum utrumque pro prie potest de Christo dici propter substantiæ uni tatem. Christi enim Pater proprie eat Deus, quia Filius et Deus Sermo et unus sanctæ Trinitatis exsistit vel post carnificationem, ut etiamı Dei ejusdem Christi rursus est proprie, quia homo revera est propter carnem, et unus hominura ap pellabatur; quæ enim partium sunt, ca de toto. quod inde consistit, proprie predicantur, quia pro prie recipit quæcunque naturaliter inhærent par tibus, unde ctiam constant. • Alterum improprie, de utroque› æque capiendum est et de Deo et de Patre, quia utrumque vocabulum de Christo proprie dici nequit, propter naturalem earum es cuibus et in quibus consistit naturarum differen T'am. Quæ enim ei quod de compositione totum est adhærent de una alterave partium suarum, ea aquam proprie prelicabuntur. • Contra» autem Greg. Nazianz. Orat. Theol. IV, de Filim, cap. 3, p. 543, tou. I Opp. edit. Bened.
col. 1269–1270page 104 of 177
PG 91:1269διαφορὰν θεωρῶ τῶν φύσεων, καὶ τὴν αὐτῶν κατ' ' επίνοιαν ποιοῦμαι διάκρισιν, οὐ δύναμαι τὸ ἐπ' ἀ φοῖν κυρίως τιθέναι, τοῦ, Πατὴρ, φημὶ, καὶ τοῦ, Θεός. Οὐ γὰρ κυρίως τοῦ Λόγου Θεός ἐστιν ὁ Πατήρ, οὐ δὲ κυρίως Πατὴρ τῆς σαρκός ἐστιν ὁ Θεός. «Έναν τίως δὲ,» τουτέστιν ἔμπαλιν δέ, ἢ ἀντιστρόφως δὲ, τοῦ τε κυρίως ο δηλονότι καὶ οὐ κυρίως, ν ἐπί τε τῆς ἑνώσεως καὶ τῆς μιᾶς ὑποστάσεως, ἐπὶ τε τῆς διαφορᾶς τῶν φύσεων καὶ τῆς κατ' ἐπίνοιαν αὐτῶν. διακρίσεως λαμβανομένων, ὡς τῆς μὲν μίαν ὑπο στάσεως κυρίως θεὸν καὶ Πατέρα λεγόμενον, ὡς ἑνὸς Χριστοῦ, τὸν Θεὸν ἐπιδεχομένης κατὰ τὴν ἀποδοθεῖσαν αἰτίαν, τῆς δὲ κατ᾽ οὐσίαν· διαφορᾶς τῶν φύσεων ἔμπαλιν τὸ μὴ κυρίως ἐπιδεχομένης, καθώς . ἐφ' ἡμῶν ἔχει. Ημῶν γὰρ κυρίως μὲν Θεὸς ὁ Θεός, ὥσπερ καὶ τῆς τοῦ Λόγου σαρκός, οὐ κυρίως δὲ Πατήρ, ὥσπερ οὐδὲ τῆς τοῦ λόγου σαρκός. ἐνηλλαγμένως οὖν τὰ τοῦ ὅλου τοῖς μέρεσι, καὶ τῷ ὅλῳ τὰ τῶν οἰκείων μερῶν ἐκφωνητέον, καὶ ἔσται ῥᾳδία καὶ σαφὴς ἡ τοῦ προκειμένου κατάληψις. Καὶ ἵνα σαφέστερον γένηται τὸ λεγόμενον, ηνίκα μεν ὡς ὑπόστασις ὁ Χριστὸς θεωρεῖται, τὸ κυρίως ἐπ' ἀμφοῖν, › τοῦ; Θεός, λέγω καὶ τοῦ, Πατήρ, θετέον, ἡνἶκα δὲ διὰ τὴν ἀσύγχυτον ὕπαρξιν τῶν ἐν οἷς καὶ ἐξ ὧν ἐστιν αἱ τοῦ Χριστοῦ φύσεις θεωροῦνται, τὸ < ἔμπαλιν ο θετέον, ὅπερ ἐστὶ τὸ μὴ κυρίως, καθώς ἐφ' ἡμῶν ἔχει. Καὶ δηλοῖ τοῦτο σαφῶς λέγων δ διδάσκαλος διὰ τοῦ ἐπαγαγεῖν, «Καὶ τοῦ.ο ποιεῖ τοῖς εἱρετικοῖς τὴν πλάνην, ἡ τῶν ὀνομάτων ἐπίζευξις, ἐπαλλαττομένων τῶν ὀνομάτων διὰ τὴν σύγκρασιν.» Σημεῖον δὲ, ἡνίκα αἱ (203 α) φύσεις διίστανται ταῖς ἐπινοίαις, συνδιῄρηνται καὶ τὰ ὀνόματα. Τουτ ἐστιν, ἕως ὑπόστασιν μίαν σκοπεῖς τὸν Χριστόν, ἡ κατ' ἐπαλλαγὴν τῶν ὀνομάτων ἐπίζευξις ἐστιν ἀδιαίρετος, ἐπειδὰν δὲ ταῖς ἐπινοίαις διαστήσῃς τὰς συμπληρούσας τὴν μίαν ὑπόστασιν τοῦ Χριστοῦ φύσεις, συνδιείλες ταῖς φύσεσι καὶ τὰ ὀνόματα η πάλιν, ἐπείπερ τὴν φύσιν διπλοῦς ὁ Χριστός, ἄμφω κατηγορεῖται αὐτοῦ, τὸ Θεὸς καὶ Πατήρ, κυρίως μὲν Ανίκα συνεκφωνείται καταλλήλως ταῖς φύσεσι τὰ ὀνόματα, οὐ κυρίως δὲ ὅταν ἡ κατὰ φύσιν ἑκατέρου τῶν ἐξ ὧν ἐν οἷς τε καὶ ἅπερ ἐστὶ θατέρῳ διὰ τὴν μίαν ὑπόστασιν ἐπηλλαγμένως ἀντιδίδεται κτήσις. Ὅπερ ποιεῖν μὴ γινώσκοντες, ἢ κυριώτερον εἰπεῖν μὴ ἀνεχόμενοι, οἱ τότε καὶ οἱ νῦν αἱρετικοὶ τὸν μονο γενή Θεόν Λόγον βλασφημεῖν οὐ παραιτούνται, οἱ μὲν εἰς κτίσμα κατάγοντες διὰ τὰ ἀνθρώπινα, οἱ δὲ τὴν οἰκονομίαν συγχέοντες διὰ τὴν ἄρνησιν τῶν ἐξ ὧν ἐστι φύσεων. "Αλλος δὲ πάνω τὰ θεῖα σοφές του τον ερωτηθείς παρ' ἐμοῦ τὸν τόπον ἔφη· Τὸ μὲν ο κυρίως, τὸ δὲ τοῦ κυρίως ἐπ' ἀμφοίν, ο τῆς αὐ τῆς ἐστι κατηγορίας της σχετικῆς, εἴτε τῆς Πατήρ, εἶτε τῆς Θεός, ἢ καὶ ἑκατέρας, ὡς ἐφ' ἑνὸς Χριστοῦ τιθεμένης, τοῦ συνεστῶτος ἐκ δυοῖν τῶν ἐναντίων, «κυρίως» καὶ «οὐ κυρίως.» Εἰ μὲν Θεὸς ὁ Πατήρ τοῦ Χριστοῦ λεχθείη κατὰ τὴν ἐπίνοιαν τῶν δύο φύσεων, κυρίως ο μὲν τοῦ κτίσματος ἂν λέγοιτο, οὐ κυρίως ο δὲ τοῦ θεοῦ Λόγου. Ομοίως δὲ καὶ ἐκ τῶν ἐναντίων Πατήρ ε κυρίως ο τοῦ Λόγου, τοῦ δὲ ο qμα asηρετε, μείον
quam in nobis se res habet, hoc est rursus ut c de nobis se habet res. Quando enim naturarum specto differentiam, easque cogitatione discerno, de utroque proprie ponere non possum, de Patre, inquam, et de Deo. Haud enim proprie Sermonis Deus est Pater, neque proprie Paler carnis est Deus. Contra quam, hoc est rursus vero, vel contrario modo, quod nimirum pertinet ad illud cp:oprie, et improprie, o ad unitionem et sub stantiæ unitatem, ad differentiam naturarum et ad discrimen quo mente percipimus, cum substantia unitas proprie dici Deum et Patrem, ut unius Christi, de causa prædicta Deum admittat, cum que rursus essentialis naturarum differentia im proprie dici recipiat, quemadmodum in nobis sa res habet. Noster enim proprie Deus est Deus, ut etiam Sermonis carnis, sed non proprie, Pater, ut nec Sermonis carnis. Invicem enim atque mutuo quæ totius sunt debeanus partibus, quæque pro priarum est partium toti debemus tribuere, atque facilis erit et perspicua corum quæ tractantur com prehensio. Et quo magis perspicuum fiat quod dico, quando ut substantiam contemplamur Christum illud «proprie de utroque, de Deo, inquam, et Patre, ponendum; quando autem per exsistentiam inconfusam corum in quibus et ex quibus constant Christi patur, illud e rursus, ponendum, quod est non proprie, quemadmodum in nobis se res habet. Et hoc significat manifesta magistri ora tio, cum subjiciat,. Atque hoc est quod hare ticos in errorem inducit nempe nominum horum conjunctio, permutatis vielicet inter se nominibus propter naturae utriusque connexionem.» Arga mento est quod cum naturæ animo et cogitatione distinguuntur, simul quoque nomina dividuntur. Hoc est, quandiu Christum unam contemplaris substantiam, nominum secundum permutationera conjunctio individua est, ubi autem intellectu dis criminaveris naturas quæ Christi substantiæ unita tem consummant, una cuni naturis nomina quoque discriminabis; aut rursus, cum Christus duplex natura sit, utrumque de eo prædicatur, et Deus et Pater, propric quidem quando naturis convenien ter nomina simul pronuntiantur, improprie auteri quando naturalis utriusque possessio eorun. u et in quibus exsistit quod exsistit alterutri propter substantiæ unitatem invicem attribuitur. Quod cum facere uiesciant, aut, ut magis proprie dicam, nen sustineat et reragentur, veteres et hodie qui exstant haeretici mnigenitum Deum Sermonem blasphemare non detrectant, nunc ad creaturam eum deprimiendo propter humana, nunc dispensa tionem confundendo per earum unde constat natu rarum renegationem. Alius vero divinarum rerum peritissimus a me consultus in hunc fere modum interpretatus est: lloe e proprie, et illud, e im proprie» de vtroque,» ejusdem est pradicationis relative, sive Patris, sive Dei, sive ctiam et:it nominis, ut de uno Christe duobis
col. 1271–1272page 105 of 177
PG 91:1271ταῦτα λεγόμενα. Ημῶν γὰρ ο κυρίως» μὲν θείς, του κυρίως ο δὲ Πατήρ. Ταύτην ἀποδεξάμενος ἐγὼ τοῦ σοφοῦ τὴν ἐπιβολὴν ὡς καλῶς ἔχουσαν συνεῖδον ἐνταγῆναι τῷ γράμματα. κτίσματος του κυρίως, ο καθὰ καὶ ἐφ' ἡμῶν ἔχει ο Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τὸ, «λαμβάνειν αὐτὸν, δηλαδὴ τὸν Χριστὸν, ζωὴν, ἡ κρί σιν, ἢ κληρονομίαν ἐθνῶν, ἢ ἐξουσίαν πάσης σαρκὸς, ἢ δόξαν, ἢ μαθητάς, ἢ ὅσα λέγεται, καὶ τούτοις επαγαγεῖν τὸν διδάσκαλον ότι, Καὶ τοῦτο τῆς ἀνθρωπότητος, εἶτα προσεχ αγαγείν,» «Εἰ δὲ καὶ τῷ Θεῷ δοίης, οὐκ ἄτοπον. Οὐ γὰρ ὡς ἐπίκτητα δώσεις, ἀλλ' ὡς ἐξαρχής συνυπάρχοντα, καὶ λόγῳ φύσεως, ἀλλ' οὐ χά μετος» Πρὸς ἐμαυτὸν περὶ τούτου πολλάκις διαπορήσας, πῶς καὶ τίνι λόγῳ, καθώς φησιν ὁ διδάσκαλος, δ κατά φύσιν έχει λαμβάνειν ὁ Θεὸς λέγεται, καὶ μὴ δυ νηθεὶς ἐμαυτὸν πληροφορῆσαι, τέλος καλῶς ἔχειν έρεσθαι γέροντα σοφὸν διέγνων, ὅστις τὸν περὶ τού του λόγον ἐπιστημόνως μάλα διίθυνεν ούτωσὶ λέγων, ὅτιπερ καθ᾽ ὑπόθεσιν εἰδῶμέν τινα σαφηνίζοντά τι τὰς τῶν ὄντων φύσεις, ἐρεῖν πρὸς αὐτούς· Δῶμεν τῷ θεῷ τὸ παντοδύναμον, τὸ σοφὸν, τὸ ἀγαθὸν, τὸ δέ καιον· ὡσαύτως τῇ κτίσει τὸ δοῦλον, τὸ ὑπήκον, τὸ περιγραπτόν, τὸ ἐκ μὴ ὄντων ὑποστῆναι, καὶ τὰ τούτοις ἀκόλουθα, ὡς τῆς φύσεως ἑκάστου ἐν ταῖς κοιναῖς ἐννοίαις ἀπαιτούσης τὰ ἴδια: Φάσκων εν ὁ τυχών της «Δῶμεν τῷ Θεῷ, ν οὐχὶ τὸ μὴ προσέ αὐτῷ παρεῖχεν, ἀλλ᾽ ἵπερ ἡ φύσις ἔχει. Τούτο γάρ τὸ «Δῶμεν, σημαίνει οἷον τὸ διορίζειν τὴν φύσιν διὰ τῶν αὐτῇ προσόντων ἀπὸ τῶν μή τοιούτων. Τὸν αὐτὸν τρόπον κἀνταῦθα λέγοντα τὸν διδάσκαλον εὐσεβῶς ἐκδέχου, ο Ε! δὲ καὶ τῷ Θεῷ δῶμεν, τουτο ἐστι τῆς φύσεως τὸ προσὸν αὐτῇ πρὸς τῶν διευκρινούντων τὰ πράγματα λαμβανούσης. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό «Ὡς γὰρ ἀδύ Οι νατον εἶναι λέγομεν πονηρὸν εἶναι θείν, ἡ μὴ εἶναι Καὶ τοῦτο τὸν προλεχθέντα σοφὸν ἐρωτήσας γέροντα ἔφη μὴ ἠρτῆσθαι τὸ ' μὴ εἶναι ἡ τῷ προλεχθέντι, ἵνα μὴ συναχθῇ τὸ εἶναι τὸν Θεὸν πονηρόν· ι Ὡς γὰρ ἀδύνατον εἶναι λέγομεν πονηρὸν εἶναι Θεόν, ἢ μὴ (209 α) εἶναι ἡ πονηρὸν, ἀλλ᾽ εἶναι πονηρόν. κατὰ κοινοῦ τοῦ ι πονηρόν ο κειμένου. Δύο γάρ αρνήσεις μίαν συγκατάθεσιν ἐπάγουσιν. Εστιν οὖν ἀρνητικὸν τὸ «ἀδύνατον, ο συμπλεκόμενον δὲ τῷ μὴ εἶναι πονηρόν, ο συνάγει τὸ πονηρὸν εἶναι. Ὅπερ οὐχ οὕτως ἔχει. Μὴ γένοιτο! 'Αλλ' ἕκαστον
cusarariis constat, id est es eo quod e propic» el ex eo quo, «son proprie, Itaque si Deus Christi Pater duarum naturarum respectu dicetur, ⠀ proprie sane ad creatoram pertinebit; ‹im proprios autem ad Deum S:rmonem. Item ex verso Pater pertinebit, proprie ad Sermonem; aud nos haec uti dicuntur se habent. Noster enim, Pater. Quam observationem a sapiente illo acceptam, cum elegans sit, libro inserendam esse putavi. Ex codem sermone, in illud: «Accipere eum, id est Christum, vitam aut judicium.aut gentium ha reditatem qut omnis curnis potestatem aut gloriam aut discipulos, aut cætera ejus generis quæ di cantur, › quodque magister hisce subjungat: ‹ Học quoque ad humanitatem spectat, et deinceps Quanquam ut hæve etiam Deo tribuumus, nulla inde absurditas, consequetur. Non enim velut as cititia ei tribues, sed quæ velut a principio una cum ipso exstiterint, et ratione naturæ, non gratiæ. › De hoc mecum sæpenumero cum hæsitassem, quomodo et qua ratione, ut ait magister, Deus quod natura habet accipere dicatur, cumque mihi satisfacere non potuissen, denique senen sapien t: adire satius visum est, qui eam quaestionem quam perite expedivit ita locutus: Si quem reruin naturæ aliquibus interpreten se praestare velle tagamus, ille suis auditoribus dicet: Demus Deo omnipotentiam, sapientiam, bonitatem, justitiam, que conditioni servitium, obedientiam, circum scriptionem, de nihilo exsistentiam, et quæ' ex his consequuntur, prout natura utriusque in conmi ibus notionibus sua propria sibi quæque vindi rat. His igitur ille verbis, Demus Deo, ei quod non adhærebat non tribuit, sed quod naturæ pe culiare est. Hoc enim demus, signidicat veluti definire natúrant per ea quæ ipsi adhærent ab eis quæ non sunt ejusmodi. Pari modo hic quoque doctorem nostrum pie accipe dicentem: Quan quam ut haec etiam Deo tribuamus, hoc est dum marora quay sibi adhærent ab rerum guaris exami natoribus, attributa accipit. ad creaturam contra cimproprię, › prout etiam proprie, quidem Deus est, improprie, autem fr colem sermone, in illud: «Ut enim impossibile esse dicimus Deum malum esse, aut omnino non esse. › Etiam hoc quæsivi a sapiente senc supra memo rato qui respondit non pertinere illud non esse › ad ea quæ precesserunt, ne scilicet illud • esse súspikemur significare esse Deum malum enim impossibile esse dicimus Deum malum essc, it non esse a malum, sed esse malum, illo e ma lum ex cominus posito. Due enim negationes muam efficiunt affirmationem. Quo fit ut illud nega tivum cimpossibile cum illo non esse malum › vɔnjunctum efliciat ut malus sit. Quod ita non est, fdcm ibid. cap. 9, p. 15 tomi 1 Οpp. ed. Fened Idem ibić, cap. 11, p. 546, tom. 1 Opp. ed. Bened.
col. 1273–1274page 106 of 177
PG 91:1273ἀπὸ ἰδίας ἀρχῆς ἔχει τὸν εἱρμὸν. ἵνα ᾗ τὸ κώλον οὔ τως ὁμαλιζόμενον, «Ὡς γὰρ ἀδύνατον εἶναι λέγομεν πονηρὸν εἶναι Θεόν, ο καὶ στίξαι καὶ πάλιν ἄρξασθαι νοήματος ἑτέρου καὶ προσεπαγαγείν, «Η μὴ εἶναι, ο ἀντὶ τοῦ ἀνύπαρκτον εἶναι. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τὸν «Εχεις τὰς τοῦ υἱοῦ προσηγορίας, βάδιζε δι' αὐτῶν, ὅσαι ὑψηλα, θεϊκῶς, καὶ ὅσαι σωματικαί, συμ παθῶς, μᾶλλον δὲ ὅλον θεϊκώς, ίνα γένη Θεός κάτωθεν ἀνελθὼν διὰ τὸν κατελθόντα δι' ἡμᾶς άνωθεν Ο τὸν νοῦν διὰ τῆς ὑψηλῆς θεωρίας κατὰ τὴν ἑκάστου τῶν θείων ὀνομάτων ἐπίνοιαν καταφωτίσας καὶ πρὸς τὸν ἀρχικὴν ἑκάστου καὶ πνευματικὸν λό τον ἀναγαγών τε καὶ μεταποιήσας, καὶ τοῖς ὑπὲρ ἀρετῆς πόνοις τὴ φρόνημα τῆς σαρκὸς καθυποτάξας τῷ πνεύματι, ὑπήκοο; τε μέχρι θανάτου γενόμενος, οὗτος ἀληθῶς βάδιζε ο διὰ τῶν θείων προσηγοριών ἀμέμπτως κατά τε πνεῦμα καὶ σάρκα, τὴν θείαν καὶ πρὸς Θεὸν ἄγουσαν πορείαν ποιούμενος, υψηλῶς» μὲν κατὰ τὴν μυστικήν θεωρίαν διὰ τῶν ὑψηλών ονομάτων, ο συμπαθῶς ο δὲ κατὰ τὴν πρακτικήν φιλοσοφίαν, διὰ τῶν σωματικῶν πρὸς τὴν ἄνω λῆξιν επειγόμενος, ο μᾶλλον δὲ τὸ ὅλον θεϊκῶς, ὡς θεωρητικῆς οὔσης καὶ τῆς πράξεως καὶ λο· κῆς χάριτος μὴ ἀμοιρούσης· ἀλλ' ὅτου χάριν τὴν πρὸς τὴν σάρκα γνωμικὴν ἀλλοτρίωσιν διὰ τῆς τελείας περιτομής τῶν αὐτῆς φυσικών κινημάτων είλετο σαφῶς ὑπο αγορεύων ὅτιπερ, ἵνα γένηται καὶ αὐτὸς χάριτι Θεός, ὑπὲρ τὴν ὕλην κατὰ σάρκα διὰ τῆς πράξεως, καὶ κατὰ νοῦν διὰ θεωρίας ὑπὲρ τὸ εἶδος, (209 6) ἐξ ὧν ἡ τῶν ὄντων ὕπαρξις υφέστηκεν, ἑαυτὸν καταστήσας, καὶ τὸ ὅλον εἰπεῖν, κατὰ τὴν ἕξιν τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς γνώσεως αῦλος καὶ ἀνείδεος πάντη γενό μενος, διὰ τὸν δι' ἡμᾶς ἐν ὕλῃ καὶ εἴδει καθ᾿ ἡμᾶς ἀληθῶς ἐξ ἡμῶν γενόμενον Θεόν Λόγον, τὸν κατά φύ σιν κυρίως αϋλον καὶ ἀνείδεον. Η καὶ πάλιν τό Μάλλον δὲ ὅλον θεϊκῶς, διὰ τὴν ἐγγενομένην αὐτῷ κατορθώσαντι τὴν ἐφικτὴν ἀνθρώποις ἀρετὴν καὶ γνῶσιν, ἐκ τῆς πρὸς τὸν Θεὸν καὶ τὸν πλησίον συμ παθείας, ἀπάθειαν, ὑπὲρ τῆς τῶν ἄλλων ὀφειλῆς πά σχειν καὶ τὴν ψυχὴν ἑτοίμως προΐεσθαι, ὡς κηλίδων παντάπασιν ὑπάρχων ἐλεύθερος. Τοῦ αὐτοῦ, ἐκ τοῦ εἰς τὰ Γενέθλια λόγου, εἰς τὸ, Νόμοι φύσεως καταλύονται πληρωθῆναι δεῖ τὸν ἄνω κόσμον. Χριστὸς κελεύει· μὴ ἀντι τείνωμεν.» Κατὰ ἀλήθειαν οἱ νόμοι τῆς φύσεως καταλυθέντες τὴν τοῦ ἄνω κόσμου πλήρωσιν εἰργάσαντο. Δηλον ὑπὲρ τὴν ὑλικὴν κατὰ σάρκα της πράξεως.
Absit. Sed suum unumquodque a suo proprio prin cipio nexum habet, ut membrum orationis illud ita complanetur:. Quemadmodum enim impossibile esse dicimus malum esse Deum, › post que inciden dum est, ut rursus alterum enuntiatum inde addi tum incipiat: ‹ Aut non esse, id est exsistentia carere. Ex eodem sermone, in illud:: Habes filii appella tiones, per eas incede, per eas, inquam, omnes quæ sublimes sunt, divine, per corporeas autem humane, imo vero prorsus divine, ut ex imis hisce ascendens fias Deus propter eum qui propter nos de supernis descendit. › Qui mentem sublimi contemplatione per unius cujusque divinarum appellationum interpretatio nem illustravit et ad principalem cujusque et spiri tualem rationem subduxit atque transformavit, ac laboribus pro virtute susceptis prudentiam carnis spiritui subjecit, ad mortem usque obediens fa clus s, is vere incede 4 per divinas appellationes et spiritu irreprehensibiliter et carne, divinunt iter et quod ad Deum ducit ingrediens, ‹ sublimis ▸ quidem secundum mysticam contemplationem per sublimes appellationes, «eademque patiens a sc cundum practicam philosophiam, dum per corpe ralia ad supernam properas quictem, ‹ imo vero prorsus divine, cam contemplativa tua etiam sit actio et rationali gratia non indigeat; sed cujus Philipp. 11, 8. gratia voluntatis a carne alienationem perfecta ejus naturalium motionum circunfcisione ceperit aperte indicat, nimirum ut etiam ipse gratia Dcus fieret, super materiam in carne per actionem, inqute mente per contemplationem super formam, ex qui bus rerum natura constat, sese constituens, et ut totum cdicam, secundum habitum virtutis et cogni tionis immaterialis et formæ expers plane factus per Deum Sermonem qui propter nos in materia et forma revera ad nos de nobis pervenit, qui natura sua proprie est immaterialis formæque expers. Vel etiam rursus, illud: «Imo vero prorsus diviuc, dixit propter cjus, qui virtutem ac cognitionem quantas bominibus liceret excrcuit, ex Dei et proximi amore, liberum ab affectu statum, quo de aliorum debito patiatur animamque lilenter proji ciat, utpote ab omnibus omnino nævis et maculis liber. Ejusdem ex sermone in Nativitatem, in illud ‹ Leges naturæ s·ılvuntur; impleri oportet et con summars mundu: srpernum. Christus jubct: ne obsistamus. › Leges naturæ revera solutæ superni mundi con summationcm cfecerunt. Nimirum non solutis eis 20 In apographo exstat quae suppiesi et emendavi. Idem cap 21, pag. 556, tom. 1 Opp. ed. Bened. Greg. Naz. Or. in Theophan. cap. 2, p. 663. kom. 1 Opp, ed. Bened.
col. 1275–1276page 107 of 177
PG 91:1275ότι μὴ καταλυθέντων ο ελλιπής ἂν ὁ ἄνω κόσμος διέμεινε καὶ ἐπλήρωτος. Τίνες δὲ οἱ καταλυόμενε νόμοι τῆς φύσεώς εἰσιν; Ἡ διὰ σπορᾶς σύλληψης καὶ ἡ διὰ φθορᾶς ἐστιν, ὡς εἶμαι, γέννησις, ὧν οὐδέτερον τὴν ἀληθινὴν τοῦ Θεοῦ σάρκωσιν καὶ τε λείαν ενανθρώπησιν παντελῶς ἐχαρακτήρισε. Στο ρᾶς γὰρ ἀληθῶς ἡ σύλληψις, καὶ φθορᾶς γέγονε πάμπαν ἡ γέννησις, καθαρὰ καὶ ἀνέπαφος, καὶ διὰ τοῦτο Παρθένος καὶ μετὰ τὸν τόκον τοῦ γεννηθέντος ή Μήτηρ, διὰ τοῦ τοκετοῦ μᾶλλον ἀπαθὴς διαμείν νασα, δ καὶ παράδοξον καὶ πάντα φύσεως νόμον τε καὶ λόγον ἐκβεβηκός, καὶ Θεὸς ὁ ἐξ αὐτῆς σαρκὶ γεν νηθῆναι καταξιώσας, διασφίγξας αὐτῷ μᾶλλον ἐς μητρὶ τὰ τῆς παρθενίας δεσμὰ διὰ τῆς γεν νήσεως. Τὸ θαυμαστὸν ὄντως καὶ πράγμα καὶ ἄκου σμα, γέννησιν γενέσθαι βρέφους καὶ πρόοδον, των γεννητικών κλείθρων τῆς τεκούσης μὴ ἀνοιγέντων. Έδει γὰρ ὄντως, ἔδει τὸν ποιητὴν τῆς φύσεως δ' ἑαυτοῦ τὴν φύσιν ἐπανορθούμενον πρώτους καταλῦσαι τοὺς νόμους τῆς φύσεως, οἷς ἡ ἁμαρτία διὰ τῆς παρακοῆς τὴν αὐτὴν τοῖς ἀλόγοις ζώοις τοὺς ἀνθρώπους ἔχειν τῆς ἐξ ἀλλήλων διαδοχής ιδιότητα κατ εδίκασε, καὶ οὕτω τῆς πρώτης καὶ ὄντως θείας δη μιουργίας τους νόμους ἀνανεώσασθαι, ἵνα ὑπερ ε ἄνθρωπος ἐξ ἀπροσεξίας ὡς ἀσθενὴς ἠφάνισε, τοῦτ διὰ φιλανθρωπίαν ὁ Θεὸς ὡς δυνατὸς ἐπανορθ: σηται Εἰ τοίνυν οἱ διὰ τὴν ἁμαρτίαν νόμοι τῆς φύσεως ἐν Χριστῷ κατελύθησαν, καὶ πᾶσα δουλοπρεπὴς τῶν παθῶν ἐπανάστασις διὰ τῆς παρουσίας τοῦ λόγω παντελῶς ἀπεγένετο, πληρωθήναι δεῖ πάντως τὸν ἄνω κόσμον, ὥς φησιν ὁ διδάσκαλος. Καὶ πρὸς τοῦτο μὴ ἀντιτείνωμεν. Εἰ γὰρ ὁ παλαιὸς ὑπὸ τὴν ἁμαρ τίαν * Αδάμ ψιλός ἄνθρωπος ὢν τους πρώτους ἐν πνεύματι νόμους τῆς φύσεως διὰ τῆς παραχτής και ταλύσας τὸν κάτω κόσμον ἐπλήρωσε τῶν κατ' αὐτὸν σαρκὶ γεννηθέντων εἰς φθορὰν, τῷ ὁμοιώματι της αὐτοῦ παραβάσεως γενόμενος ἀρχηγὸς, καὶ οὐδεὶς ἀντερεῖ, πολλῷ μᾶλλον ὁ ἀναμάρτητος νέος, ὁ Ἀδὰμ Χριστὸς ὁ Θεὸς τοὺς διὰ τὴν ἁμαρτίαν ἐπεισαχθέντας τῇ φύσει νόμους τῆς ἀλογίας καταλύτης, ὡς λόγος, τὸν ἄνω κόσμον πληρώσειεν ἂν δικαίως τῶν κατ' αὐτὸν εἰς ἀφθαρσίαν πνεύματι γεννωμένων, τῷ ὁμοιώματι τῆς αὐτοῦ ὑπακοῆς γενόμενος ἀρχηγός. Καὶ ἀπιστείτω μηδεὶς τῶν κἂν μικρὸς ἐπῃσθημένων τῆς τοῦ Θεοῦ δυναστείας καὶ τὸ μέγεθος αὐτῆς μὴ ἀγνοούντων. Οὕτω μὲν οὖν ὁ ἄνω κόσμος πληρούται τῶν κατὰ Χριστὸν ἐν πνεύματι γεννωμέν νων, καὶ οὕτω πέρας δέχεται πρόσφορον ὁ κατά σάρκα νόμος καὶ τῆς κάτω γεννήσεως, καὶ πως τὸν ἄνω κόσμον πάντα ἀναῤῥυθμίζεται. "Αλλη ἐπιβολὴ εἰς τὸ αὐτό. Ἐπειδὴ δὲ καὶ ἄλλον νοῦν πρὸς τούτοις ὁ τοῦ δι δασκάλου λόγος ἔχων μοι φαίνεται, λεκτέον καὶ τοῦ τον ὡς καθ' ἡμᾶς ἐστι δυνατόν, Θεοῦ τὸν λόγον ἰδι νοντος ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις. Ἡ μόνη τῶν ὅλων αἰτία Λίγκας καταλυθέντες. τῆς ἁμαρτίας
supermus mundus imperfectus mansisset atque in consummatus. Quænam sunt autemi istæ quæ sol vuntur leges natura? Est conceptio per sationcm, et per interitum, ut puto, generatio, quarum neu tra veram Dei incarnationem perfectamque humani corporis assumptionem plene designavit. Sationis enim vere ſuit conceptio, et interitus omnino gene radio, pura atque immaculata, proptereaque vel post generali partum virgo mater, cum per id quod peperit potius sine passione pernaneret, id quod etiam mirum et præter omnem naturæ legem atque rationem factum est, uti Deus qui ex illa in carne nosci dignatus est, qui virginitatis vincula illi, ut matri, potius astrinxit per generationem. Id quod factu non minus quam auditu vere admirandum est, generari nimirum infantem et partu edi, geni talibus claustris matris non apertis. Necesse crat enim revera, necesse erat ut naturæ conditor per semetipsum naturam emendans primas naturæ leges dissolveret, quibus peccatum propter inobe dientia: parein cum irrationalibus animialibus homines damnaverat habere ex semetipsis succes sionem continuandæ stirpis, et primæ adeo ac revera divinæ creationis leges innovaret, ut quod hono ex negligentia, ut infirmus, perdidisset, hoc Deus de clementia sua, ut potens, restauraret. Si igitur leges naturæ de peccato impositæ in Christo solutae sunt, et omnis affectuum servilis insurrectio de' Sermonis adventu penitus remota est, necesse est omnino ut supernus mundus consummetur, ut c ait magister. Et contra hoc ne obstrepamus. Nam si vetus, qui peccato subjacebat, Adam simplex et exilis homo, primas in spiritu leges naturæ inobe dientia dissolvit, inferioremque mundum prole re plevit de suo semine et in carne sata in interitum, transgressionis suæ similitudine princeps factus, et nemo obloquetur, muito magis qui sine peccato est novus Adam Christus Deus leges irrationalitatis naturae de peccato ilatas dissolverit, ut ratio, supe rioremque mundum recte iis repleverit quos ex se ius spirit generat interitus experies, obedientiæ in suæ similitudine princeps factus. Et nemo fidem deneget eorum qui vel paululum senserunt Dei im porium ejusque magnitudinem agnoverunt. Sic igi ter superior mundus repletur iis qui de Christo in spiritu generantur, et sic finem sortitur convenien tem carnalis et inferioris hujus generationis lex, et ad superiorem mundum æquabili omnia ordint dispurguntur. Alia in iden obseṛratio. Cum vero aliam quoque magistri scrmo interpre tationem admittere mihi videatur, hæc quoque pro viribus meis erit proponenda, Deo in Evangeliis ipso sermonem dirigente. Sola et unica rerum uni raphum» prima mammut scriptum est in cod. Gud. Apographam
col. 1277–1278page 108 of 177
PG 91:1277καὶ Θεὸς Ἰησοῦς ὁ ἐμὸς ἐν παραβολαῖς κρυφίως διδάσκων πρόβατον θείας ἑκατοντάδες ἀποφοιτῆσαν, καὶ δραχμὴν θείας δεκάδος παραπολομένην, καὶ υἱὸν ἄσωτον ἀφραδῶς τοῦ πατρὸς ἀποπηδήσαντα καὶ ἀδελφικῆς θείας δυάδος τὴν ἐμόνοιαν λύσαντα τον ἄνθρωπον ἐκάλεσε πρόβατον μὲν ὡς προνοητόν, οἶμαι, καὶ ἀγόμενον, καὶ ταττόμενον, καὶ τριών χρειωδῶν τῷ κεκτημένω παρεκτικὸν, μαλλοῦ καὶ ἀμ νοῦ καὶ γάλακτος, ὡς τρεφόμενόν τε καὶ τρέφοντα, τῷ λόγῳ τε καὶ τῷ τρόπῳ τῆς φυσικῆς θεωρίας, καὶ ἐνδυόμενον καὶ ἐνδύοντα τῷ τρόπῳ τῆς ἠθικῆς φιλοσοφίας, καὶ πλουτοῦντα καὶ πλουτίζοντα κατά τὴν τοῦ ὁμοίου γέννησιν τῷ μυστηρίῳ τῆς ἀληθοῦς ἐποψίας· δραχμὴν δὲ, ὡς λαμπρὸν καὶ βασιλικὸν, καὶ τῷ τῆς εἰκόνος λόγω χαρακτηριστικὸν τῆς θείας ἀρχετυπίας, καὶ ὅλης ὑπάρχοντα τῆς θεϊκῆς ὡραιότητος ὡς ἐφικτὸν δεκτικών· υἱὸν δὲ, ὡς κληρονόμον τῶν πατρικῶν ἀγαθῶν καὶ ἰσότιμον τῷ πατρὶ κατά τὴν ἐκ χάριτος δωρεάν. Τοῦτον δὲ τὸν ἄνθρωπον ὡς μὲν πρόβατον πλανηθέντα ὁ προνοητής Θεός ζητή σας ὡς ποιμὴν εὗρε, καὶ τοῖς οἰκείοις ὤνοις ἐπιθεὶς πρὸς τὴν τῶν συννύμων επανήγαγε μάνδραν ὡς δὲ εἰκόνα συγχωσθεῖσαν (211 α) τοῖς πάθεσι καὶ τὸ ἀρχικὸν κάλλος ἀγρειώσαντα ὡς σοφία τὴν ἑαυτοῦ σάρκα λύχνον τρόπον ἐξάψας τῷ φωτὶ τῆς ἑαυτοῦ Θεότητος ὁ Λόγος εὗρε, καὶ χαρᾶς ὑπόθεσιν μεγάλης ποιεῖται τὴν εὔρεσιν, δι' ἧς τῆς θείας δεκάδος τὴν Έλλειψιν ἀνεπλήρωσεν. ὡς δὲ υἱὸν νεκρωθέντα τῇ ἁμαρτία καὶ ἀπολόμενον τῇ περὶ τὸν Θεὸν ἀγνωσία ὡς πατὴρ ἀγαθὸς ἐπιστρέφοντα προσήκατο, καὶ τῆς προτέρας ἀξίας ἐπιτίθησι πάλιν ἀνελλιπῶς τὰ γνω ρίσματα, καὶ τὸ δὴ μέγιστον πάντων καὶ μυστικώτατον, τὸν μόσχον θύει τὸν σιτευτόν, ὅστις ποτὲ ἦν ὁ μόσχος οὗτος καὶ ἡ τούτου παράδοξος θυσία (οἶμαι δὲ ὅτι ὁ ἀκρότατός ἐστι τοῦ κατὰ τὴν θείαν καὶ ἄῤῥη τον πρόνοιαν ἀπερινοήτου καὶ ἀγνώστου τρόπου κρυφιώτατός τε καὶ ἀγνωστότατος Λόγος, καὶ ἡ τούτου θεοπρεπής τοῖ; οὖσι μετάδοσις), καὶ χαρᾶς ἀῤῥήτου ποιείται κεφάλαιον τοῦ υἱοῦ τὴν ἐπάνοδον, πληρώσασαν μεγαλοφυῶς τῶν υἱῶν τὴν δυάδα, ἥτις ποτέ ἐστιν αὕτη, καὶ ἡ πρὸ αὐτῆς δεκὰς τῶν δραχμῶν, καὶ ἡ πρὸ ἐκείνης τῶν προβάτων ἑκατοντάς. Περι ὧν νῦν λέγειν, εἰ δοκεῖ, παραλείψωμεν, εὐχαιρέτε ρον ἐν ἄλλοις μετ' ἐμμελοῦς ἐξεργασίας τὸν ἐφ' ἑκάστῳ ἀριθμῷ μυστικῶς Θεοῦ διδόντος συνομό μενοι λόγον. Εἰ τοίνυν· ὡς μὲν πρόβατον ὁ καλός ποιμὴν τοῖς ὤμοις ἐπιθεὶς πρὸς τὰ σύννομα τὸν ἄν θρωπον ἐπανήγαγε, καὶ ὡς δραχμὴν διὰ τῆς εἰκόνος τὴν βασιλικὴν ἐκτύπωσιν ἔχοντα τὸν ἄνθρωπον ὡς σοφία τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς καὶ δύναμις διὰ τῆς σαρ τώσεως εὗρεν ὁ Κύριος καὶ Σωτήρ, καὶ ὡς υἱὸν ἐπι στρέφοντα προσήκατο ὁ ἀγαθὸς καὶ πανοικτίρμων Πατήρ, καὶ ταῖς κατ' οὐρανὸν δυνάμεσι συναριθμήσας εγκατέταξεν, ἑκάστου τῶν ἐν τοῖς οὐρανοῖς ἀριθμοῦ πληρώσας τὴν ἔλλειψιν διὰ τοῦ σωθέντος αυθαδώς. 37 μυστικὸν ὡς Θεοῦ διδόντος,
versarum causa auque Deus meus Jesus in para * Luc. xv, 4. u ibid: 8 v ibid. 12. bolis occalte docens de ore quæ de divino centum numero aberravit, et de drachma quæ de divina decade amissa est ", et de filio prodigo qui et patrem inconsiderate dereliquit et fraternæ divinæ dyadis concordiam solvit, hominem appellavit ovem quidem, ut cujus cura habetur, puto, quique agitur et in ordinem redigitur possessorique suo tria necessaria pracstat, lanam et agnum et lac, ut qui alitur et alit, ratione et modo naturalis contempla tionis, et qui restitur et vestit modo moralis philom sophiæ, et qui ditatur et ditat secundum paris gene rationem mysterio veræ intuitionis. Item drachman, utpote nitidam et regalem imaginisque verbo divi nam originem exprimentem, et omnis divinæ pul chritudinis quam potest fieri capacen. Item filium, ut paternorum bonorum hæredem et pari cum patre honore fruentem de gratiæ munere. Hunc vero hominem tanquam ovem erranten: Deus providen tia sua vestigatam ut pastor invenit, suisque hume ris injectam ad consortium ovile reduxit. Ut ima- 、 ginem vero affectibus conspurcatam et regali forma orbatam Sermo, ut sapientia sui ipsius carnem in lucernæ modum incensam luce divinitatis suæ inve nit, et magni gaudii occasionem hanc inventionem facit, qua divina decadis defectum supplevit. Ut Glium vero peccato mortifcatum et Dei ignorantia perditum ut pater bonus reducem recepit, eique pristinæ dignitatis insignia plcne rursus indit, et quod maximum omnium sane est cuique sumnum inest mysterium, vitulum mactat saginatum, quis quis erat vitulus iste et mirificum ejus sacrificium (erat vero, ut mihi videtur, summus de divina atque ineffabili providentia imperceptibilis et incogniti modi Sermo occultissimus atque plane incognitus, ejusque cum eis qui exsistunt divina communica tio), et pro gaudii ineffabilis summa filii reditum babct, qua fiiorum dras magnifice expleta et con sumimata est, quisquis est reditus iste, et drachma rum quæ eum prægressa est decas, et ovium cen tum numerus ante hanc commemoratus. De qui bus, si lubet, nunc dicere omittamus, opportunius in aliis cum accurato studio mystice in unoquoque quæ insit numero, si Deus dederit, observaturi rationem. Si igitur ut ovem bonus pastor humeris injectam ad consortes hominem reportavit, et ut drachmam regalem in imagine effigiem habentem hominem ut sapientia Dei ac Patris et virtus per carnificationem Dominus et Salvator invenit, et ut filium reducem bonus et semper misericors Pater receptum cœlestibus potestatibus annumeravit, uniuscujusque cœlestis numeri defectu per homi nem salvatum suppleto, manifestum est quod Chri stu's Deus superiorem mundum complevit, divine in semetipso ipse cunctorum saluten operatus. * Apographum Laient manus correxit etc.
col. 1279–1280page 109 of 177
PG 91:1279ἀνθρώπου, δῆλον ὡς τὸν ἄνω κόσμον ἐπλήρωσε Χριστὸς ὁ Θεὸς, τὴν πάντων ἐν ἑαυτῷ θεοπρεπώς απ τουργήσεις σωτηρίαν. ο "Αλλη θεωρία εἰς τὸ αὐτό. Καὶ ἄλλως δὲ, εἰ δοκεῖ, θεωρήσωμεν τὸ προκείμενον ἄπορον. Φασὶν οἱ τῶν (211 6) όντων τὴν φύσιν ἀκριβῶς διαθρήσαντες νόμον είναι φύσεως ἑκάστης τὴν τοῦ καθ᾽ ὅν ἐστι καὶ γεγένηται λόγου ἀῤῥεπῆ καὶ ἀναλλοίωτον μονιμότητα, καὶ καλῶς ἂν ἔχειν οὕτω τὸν ὅρον τοῦ νόμου τῆς φύσεως, ὡς οἷμα, πᾶς λόγου μετειληφώς ἀκούων συνθήσεται. Εἰ δὲ τοῦτό ἐστιν ἀληθὲς, δηλονότι ὁ νόμος τῆς φύσεως ἐξ ανάγκης ὥσπερ τὸν λόγον ἀπαράβατον φυλάττει τῆς φύσεως, οὕτω καὶ τὸν αὐτῆς κατὰ τὴν θέσιν πάν. τως διατηρεῖ τόπον ἀμετάθετον. Αλλ' ὁ νόμῳ καὶ λόγῳ καὶ φύσει σοφῶς διορίσας καθ᾿ ἕκαστον εἶδος τὴν τῶν ὄντων ὑπόστασιν, ὑπὲρ φύσιν καὶ νόμον καὶ νοῦν καὶ λόγον καὶ τόπον καὶ κίνησιν ὑπάρχων, κατ' οὐδὲν τῶν κατὰ φύσιν ἐνεργεῖ τοῖς ὑπὸ φύσιν, ἀλλ' ἑαυτῷ προσφυῶς ὑπὲρ φύσιν τὰ κατὰ φύσιν τῶν ὑπὸ φύσιν μετερχόμενος δρᾷ τε καὶ πάσχει, άμε φοῖν φυλάττων ἑαυτῷ τε πάσχοντι καὶ τοῖς δρα μένοις παραδόξως κατὰ φύσιν ἀκραιφνὲς τὸ ἀμετάβολον. Οὕτω τε κάτω πρὸς ἡμᾶς αὐτὸς κινηθείς ἀληθῶς τῇ καθ᾿ ἡμᾶς ἐκφάνσει ἄνθρωπος γέγονε τέλειος, μὴ κινηθεὶς ἑαυτοῦ τὸ παράπαν καὶ τῆς ἐν τόπῳ περιγραφής μηδαμώς πεῖραν λαβὼν, καὶ ἡμᾶς ἐθέωσε τελείως, μηδὲν ἡμῶν τῆς φύσεως παν τάπασι κατ' ἀλλοίωσιν ὑφελόμενος, ὅλον τε εις ἀνελλιπῶς ἑαυτὸν καὶ ὅλον κατὰ τὴν ἄφραστον καὶ ἀλώβητον ἔνωσιν πλήρη τὸν ἄνθρωπον ειληφώς οὐδὲν τῆς κατ' ἕτερον ἐμείωσε τελειότητος, καὶ ἔστιν ἀλη θῶς ὅλος Θεὸς ὁ αὐτὸς, καὶ ὅλος ἄνθρωπος ὁ αὐτὸς, τῇ κατ' ἄμφω τῶν ἐν οἷς ἀληθῶς ἐστι τελειότητι μαρτυρῶν ἑαυτῷ τὸ κατ᾽ ἄμφω ατρεπτήν τε καὶ ἀναλλοίωττον. Οὕτω λύει τους νόμους της φύσεως, ὑπὲρ φύσιν ἐν τοῖς κατὰ φύσιν τῇ φύσει χρώμενος, ὁ θεός, "Αλλη θεωρία, εἰς τό «Πληρωθήναι δεῖ τὸν είνα κόσμον.» Εἰ τοίνυν ἀπαρχὴ τῆς καθ' ἡμᾶς φύσεως, ὡς ἄν θρωπος, ἐστὶν ὁ Χριστὸς πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα, καὶ οἷον ζύμη τοῦ ὅλου φυράματος, ἔστι δὲ πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα κατὰ τὴν ἐπίνοιαν τῆς ἀνθρωπότητος ὁ μηδέποτε τῆς ἐν τῷ Πατρὶ ἐκστὰς μονιμό η τητος, ὡς λόγος, α) μὴ ἀπιστήσωμεν ἔσε σθαι, κατὰ τὴν αὐτοῦ πρὸς τὸν Πατέρα αίτησιν, ἔνθα αὐτός ἐστιν ἡ ἀπαρχὴ τοῦ ἡμετέρου γένους. Ως γὰρ γέγονε κάτω δι' ἡμᾶς ἀναλλοιώτως καὶ ἄνθρωπος καθ' ἡμᾶς χωρὶς μόνης ἁμαρτίας, λύσας ὑπερφυῶς τοὺς νόμους τῆς φύσεως, οὕτω καὶ ἡμεῖς κατὰ τὸ ἀκόλουθον ἄνω δι᾽ αὐτὸν γενησόμεθα, και θεοὶ κατ' αὐτὸν τῷ τῆς χάριτος μυστηρίῳ, μηδὲν τὸ παράπαν ἀλλοιοῦντες τῆς φύσεως. Καὶ οὕτω πλη ροῦται πάλιν κατὰ τὸν σοφὸν διδάσκαλον ὁ ἄνω κόσμος, πρὸς τὴν κεφαλὴν τῶν μελῶν τοῦ σώματος κατ' ἀξίαν συναγομένων, ἑκάστου δηλονότι μέλος
Alia in idem contemplatio. Sed aliter quoque, si placet, hanc quæstionem pertractemus. Qui rerum accurate dispexerunɩ naturam, uniuscujusque naturæ legem rationis secun dum quam sit et exstiterit constantem et immutabi lem soliditatem esse statuunt, et legis naturæ del. itionem sic bene se habere, ut mihi videtur, némo rationis particeps ubi audierit non concedet. Quod si verum est, apparet lege naturæ necessario tam rationem naturæ custodiri inviolatam, quam ejus secundum positionem omnino locum perservari immutatum. Verum qui dege et ratione et natura sapienter per singulas species rerum substantiam definiit, is natura et lege et intellectu et ratione et loco et motione superior secundum nullum natura lium agit eis quæ naturæ subjecta sunt, sed sibi metipsi congruenter in iis quæ subjacent naturæ sectans supernaturaliter ea quæ secundum naturam sunt et facit et patitur, utrisque, tam sibi patienti quam eis quæ fiunt mirifice custodiens naturaliter illibatam constantiam. Ita et ad nos ipse revera motus sua apud nos apparentia perfectus homo factus est, nullo tamen modo de semetipso motus, nollumque plane localis circumscriptionis pericu Jum expertus, atque nos perfecte deificavit,`nihil omnino nostræ naturæ de immutatione interci piens, totumque ac plene se tradens et totum de ineffabili inviolataque unione plenum hominem sunens nihil de altera perfectione diminuit, et revera est totus Deus idem, et totus homo idem, dum utriusque eorum in quibus revera est con fummatione sibimet testificatur utriusque immuta bilitatem atque constantiam. Sic Deus solvit leges naturæ, dum supernaturaliter in naturalibus utitur natura. Alia contemplatio, in illud: «Consummari oportet mundum superiorem. › Si igitur Christus, ut homo, delibatio nostræ natu ræ et quasi fermentum totius massæ apud Deum ac Patrem est, est vero apud Deum ac Patrem secun dum humanitatis opinionem is qui nunquam de sua in Patre soliditate excessit, ut Sermo, ne anbigamus quin, secundum ipsius apud Patrem (212 petitionem, ros futuri simus ubi ipse est nostri generis delibatio. Quemadmodum enim propter nos descendit immutatus, et homo ad nostri instar factus est præter ullum peccatum, postquam ad mirabiliter solvit leges naturæ, ita nos quoque consequenter per cum ascendemus, Dei futuri, ut ille, gratiæ mysterio, nihilque naturam nostram ommino immutabimur. Atque, ita, secundum sa pientem magistrum, superior rursus repletur mun dus, membris corporis ex dignitate atque merito ad caput congregatis, nimirum cum suum unum
col. 1281–1282page 110 of 177
PG 91:1281τῇ κατ' ἀρετὴν ἐγγύτητι τὴν πρέπουσαν αὐτῷ θέ σιν διὰ τῆς ἀρχιτεκτονίας τοῦ πνεύματος ἐναρμονίως λαμβάνοντος καὶ συμπληροῦντος τοῦ τὰ πάντα ἐν πᾶσι πληρουμένου τὸ σῶμα τὸ πάντα πληροῦν καὶ ἐκ πάντων πληρούμενον. Είτε οὖν, ὡς εἴρηται, κατὰ τὴν πνευματικὴν ἀναγέννησιν τῶν κατὰ Χριστὸν γεννωμένων, εἴτε κατὰ τὴν ἐν Χριστῷ καὶ διὰ Χρι στοῦ γεγενημένην τῶν τοῖς οὐρανοῖς μυστικῶν ἀριθμῶν ἀναπλήρωσιν, τῆς τε θείας φημὶ τῶν λογικῶν προβάτων εκατοντάδος, καὶ τῆς τῶν νοερῶν δραχμῶν μυστικῆς δεκάδος, καὶ τῆς τῶν υἱῶν τιμίας δυάδος, εἴτε κατὰ τὴν τῶν μελῶν τοῦ σώματος πρὸς τὴν οἰκείαν κεφαλὴν καὶ πρὸς τὴν ἰδίαν ἀπαρχὴν τοῦ φυράματος ἐπισυναγωγὴν, ὁ ἄνω κόσμος πληρωθήσεται πάντως κατὰ τὸν διδάσκαλον, πληρωθεὶς μὲν ἤδη ἐν Χριστῷ, πληρωθησόμενος δὲ ἐν τοῖς κατὰ Χριστὸν αὖθις ὕστερον, ἡνίκα σύμφυτοι γενήσονται καὶ τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ τε οίγε τῷ ὁμοιώματι τοῦ θανάτου αὐτοῦ διὰ τῶν αὐτῶν παθημάτων ἤδη γεγονότες. 'Εκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό Παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν Υἱὸς καὶ ἐδόθη ἡμῖν, οὗ ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ὤμου αὐτοῦ· τῷ γὰρ σταυρῷ συνεπαίρεται (20).» Ολος διὰ τοῦ λόγου τῷ πρώτῳ λόγῳ προσθέμενος κατὰ λόγον τὸν περὶ τοῦ Λόγου λόγον ἐν μέγας προφήτης Ησαΐας ποιεῖται περὶ τοῦ σαρκωθέντος Λόγου, μυστικῶς φήσας, Οὗ ἡ εἰ ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ὤμου αὐτοῦ, συνοπτικῶς, ὡς ἔθος αὐτῷ ἐστι, τίνα τὴν ἀρχὴν ταύτην δεῖν οἴεσθαι θέμις διετράνωσε (212 6) ὁ μέγας οὗτος διδάσκαλος, εἰπών· «Τῷ γὰρ σταυρῷ συνεπαίρεται.» Αλλ' ἐπειδὴ πολλὰς ὁ σταυρὸς ταῖς περὶ αὐτὸν ἐπινοίαις ἐπιδέχεται θεω ρίας, ἄξιόν ἐστι ζητῆσαι κατὰ ποίαν ἐπίνοιαν τὸν σταυρὸν ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀρχὴν ὁ διδάσκαλος εἶπε. θεωρεῖται γὰρ ὁ σταυρὸς κατὰ σχῆμα, κατὰ σύνθεσιν, κατὰ τὴν τῶν μερῶν ἰδιότητα, καὶ κατ' ἐνέρ γειαν καὶ κατ᾿ ἄλλας πολλὰς ἐπινοίας, αἱ τοῖς τῶν θείων φιλοθεάμοσίν εἰσιν ὁραταί. Κατὰ σχῆμα μὲν, ὡς ὅταν τὴν τὰ ὅλα, τά τε ἄνω καὶ τὰ κάτω ἐφ' ἑκά τερα, τοῖς καθ' αὐτὰ πέρασι διαλαμβάνουσαν ὁ σταυ ρὸς θεωρούμενος, υποσημαίνῃ δύναμιν· κατὰ σύν θεσιν δὲ, ὡς ὅταν ουσίαν καὶ πρόνοιαν καὶ κρίσιν, ἤγουν τὰς τούτων ἐκφάνσεις, σοφίαν φημὶ καὶ γνῶ σιν καὶ ἀρετὴν τῆς τὸ πᾶν διεπούσης ἐμφαίνῃ δυ νάμεως, τὴν μὲν οὐσίαν καὶ τὴν σοφίαν ὡς ποιητικὴν διὰ τῆς ὑψιτενοῦς γραμμής, τὴν δὲ πρόνοιαν καὶ τὴν γνῶσιν ὡς περιποιητικὴν διὰ τῆς ἐγκαρσίας, τὴν δὲ κρίσιν καὶ τὴν ἀρετὴν ὡς κακίας ἀναιρετικὴν, καὶ τῆς τῶν πεποιημένων καὶ περιπεποιημένων προς τὴν ἰδίαν ἀρχὴν καὶ αἰτίαν συνδετικὴν διὰ τοῦ ὅλου κατὰ δὲ τὴν τῶν μερῶν ἰδιότητα, όταν διὰ μὲν τῆς αὐτῶν αὐτοῦ.
quodque membrum pro virtutis sum propinquita!. convenientem sibi locum per spiritus architecto niam congruenter obtineat, atque ejus qui per universa in universis completus et consummatus est corpus, quod universa explet et ex universis expletur compleat. Itaque sive, ut dictum est, sc cundum spiritualem eorum qui per Christum ge nerantur regenerationem, sive secundum mysticam quæ in Christo et per Christum facta est in cœlo numerorum repletionem, id est divini rationalium ovium centuriam, et intellectualium drachmarun mysticæ decadis, et filiorum honorifica dyadis, sive secundum membrorum corporis ad proprium caput et ad propriam delibationem massæ con gregationem, superior mundus complebitur plane secundum magistrum, completus jam quidem in Christo, complendus vero rursus postea in cis qui secundum Christum sunt, ubi coalescent cum co et, qui mortis ejus similitudine easdem pas siones jam sunt experti, etiam resurrectionis ejus fient participes. Ex eodem sermone, in illud: «Puer nobis natus est, et filius datus est nobis, cujus principatus super humerum ejus; cum cruce enim extollitur. › Plane per sermonem sententia priori adjungens secundum ordinem illad de Sermone dictum quod magnus propheta Isaias de Sermone qui caro factus est profert, mystice dicens: Cujus princi palus super humerum ejus ×, perspicue, ut solch bic magnus magister, quinam principatus intelli gendus esset explicuit, dicens: «Cum cruce enim extollitur. Sed cum multas crux nobis cogitantibus contemplationes admittat, dignum operæ pretium erit quærere qua significatione magister in præ senti crucem principatum dixerit. Contemplamur enim crucem secundum formam, secundum com positionem, secundum partium proprietatem, se cundum actionem, secundum alias multas cogita tionum rationes, quas qui, res divinas spectare amant percipere possunt. Atque primum quidem secundum formam, vél ut cum crux potestatem quæ universa, tam quæ supra quam quæ infra et quæ ad utraque latera suis quæque terminis compre hendit significat; secundum compositionem vero, velut cum essentiam et providentiam et judicium, id est manifestationes earum, sapientiam, inquam, et cognitionem et virtutem potestatis universitatem moderantis denotat, essentiam quidem et sapicn tiam ut factricem per erectam lineam, providentiam et cognitionem ut conservatricem per obliquitatem, judicium denique et virtutem ut pravitatis et ne quitiæe expugnatricem, quæ ca quæ facta et con * Si schedæ non fallunt, cod. Gud. habet pro "Articulus debetur secundis librarit. caris. Idem ibid. cap. 2, p. 664, tom. I Opp. ed. Bened.
col. 1283–1284page 111 of 177
PG 91:1283των τούτων ἡμᾶς ἑπομένους αὐτῷ κατά βραχύ προς ἑαυτὸν συναγάγῃ, ἐνοποιηθέντας τῷ πνεύματι, και εἰς τὴν ἁπλῆν περὶ αὐτοῦ καὶ ἄσχετον ἔννοιαν ἀναγα. γει, τοσοῦτον ἡμᾶς δι' ἑαυτὸν πρὸς ἔνωσιν ἑαυτοῦ συστείλας, ὅταν αὐτὸς δι' ἡμᾶς ἑαυτὸν συγκαταβάσεως λόγῳ διέστειλεν. λαβαῖς καὶ φωνας τυπωθήναι κατεδέξατο, ἵνα ἐκ πάν ο Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό «Οὐκ ἐκ τῶν κατ' αὐτὸν, ἀλλ' ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν, ἄλλης ἐξ ἄλλου φαντασίας συλλεγομένης, εἰς ἕν τι τῆς ἀλη Θείας ίνδαλμα. Ἐκ τῶν κατὰ τὴν οὐσίαν, τουτέστι ἐκ τῆς οὐσίας αὐτῆς, ὁ Θεὸς οὐδέποτέ τι ὑπάρχων γινώσκεται. 'Αμήχανος γὰρ καὶ παντελῶς ἄβατος πάσῃ τῇ κτίσει, ὁρατῇ τε καὶ ἀοράτῳ κατὰ τὸ ἴσον, ἡ περὶ τοῦ τί καθέστηκεν ἔννοια, ἀλλ' ἐκ τῶν περὶ τὴν εὐσίαν μόνον ὅτι ἔστι, καὶ ταῦτα καλῶς τε καὶ εὐσεβῶ; θεωρουμένων, τοῖς ὁρῶσιν ὁ Θεὸς ἑαυτὸν ὑπενδίδωσι. Πάντα δὲ τὰ περὶ τὴν οὐσίαν οὐ τὸ τί ἐστιν, αλλά τί οὐκ ἔστιν ὑποδηλοί, οἷον τὸ ἀγένητον, τὸ ἄναρχον, τὸ ἄπειρον, τὸ ἀσώματον, καὶ ὅσα τοιαῦτα περὶ τὴν οὐσίαν εἰσὶ, καὶ τό τι μὴ εἶναι, οὐχ ὅτι δὲ τό τι εἶναι αὐτὴν παριστῶσιν· ἀλλὰ καὶ οἱ τῆς προνοίας καὶ τῆς κρίσεως λόγοι, καθ᾽ οἷς τὸ πᾶν σοφῶς διεξάγεται, μεθ' ὧν καὶ ἡ ἐναρμόνιος τῆς φύσεως θεωρία περὶ Θεοῦ εἶναι λέγετα:, τὴν δημιουργὸν ἑαυτῆς ὅτι ἔστι μόνον ἀναλόγως δεικνύο ουσα. Εναντίως οὖν ταῖς καταφάσεσι κειμένων τῶν ἀποφάσεων, ἐναλλαξ ἀλλήλαις περὶ Θεὸν φιλικῶς συμπλέκονται καὶ ἀλλήλων ἀντιπαραλαμβάνονται οἷον αἱ μὲν ἀποφάσεις τὸ μή τι εἶναι, ἀλλά τι με εἶναι σημαίνουσαι τὸ θεῖον, περὶ τό τι εἶναι τὸ τοῦτο μὴ ἦν, ἐνοῦνται ταῖς καταφάσεσιν, αἱ δὲ καταφάσεις τὸ μόνον ὅτι ἔστι, τίποτε δὲ τοῦτό ἐστι μὴ δηλοῦσαι, περὶ τό τι μὴ εἶναι τὸ τοῦτο ἐν ἑκῦνται ταῖς ἀποφάσεσι, πρὸς μὲν ἀλλήλας δεικνύουσαι τὴν ἐξ ἀντιθέσεως εναντιότητα, περὶ δὲ τὸν Θεὸν τῷ εἰς ἄλληλα τῶν ἄκρων κατὰ περίπτωσιν τρόπω, τὴν οἰκειότητα. 'Εκ τοῦ αὐτοῦ λόγου·· Ἐπεὶ δὲ οὐκ ἤρχει τῇ ἀγαθότητι τοῦτο τὸ κινεῖσθαι μόνον τῇ ἑαυτῆς θεωρίᾳ, ἀλλ' ἔδει χυθῆναι τὸ ἀγαθὸν καὶ ὁδεῖ σαι ὡς πλέονα εἶναι τὰ εὐεργετούμενα Τὸν πολλάκις εἰρημένον ἐρωτήσας περὶ τούτου μέγαν καὶ σοφὸν γέροντα δηλοῦν ἔφη διὰ τούτων τὸν μέγαν καὶ θεοφόρον Γρηγόριον τὰ τὸν αὐτὸν Θεὸν ἐν ἑαυτῷ μόνον, οἷα δὴ ἕνα κυρίως όντα, μηδέν ἑαυτῷ τὸ παράπαν συνεπινοούμενον ἔχοντα κατὰ τὴν φύσιν διάφορον, ἐν ἑαυτῷ τε μόνον ἔχοντα τὴν ἀπερινόητον αναρχόν τε καὶ ἄπειρον καὶ ἀκατάληπτον μονιμότητα, ἐξ ἧς κατὰ ἀπειρόδωρον χύσιν ἀγαθότητος τὰ ὄντα ἐκ τοῦ μὴ ὄντος παραγαγεῖν τε καὶ
visibilibus, et in cis quae tangi possunt ipse qui taetui non obnoxius: vel quod proper nos, qui crassi et pingues sumus intellectu, corpus fieri ae nostra gratia litteris et syllabis et vocibus, exprimi passus est, ut ex omnibus his nos eumi sequentes post paulo ad sese ipsum colligeret, unitos in spiritu, et in simplicem circa eum om nique affectu liberam cogitationem reduceret, in in quantum ipse propter nos clementiæ ratione sese remiovit. Ex eodem sermone, in illud: «Non cx iis quæ in ipso sunt, sed ex iis quæ sunt circa ipsum, alia ex alio collecta specie, in unum quoddam veri tatis simulacrum.» tantum nos propter se sibi coadunandos attrahens, Ex essentialibus, id est, ex ipsa essentia, quod Deus exsistat nequaquam cognoscitur. Est enim plane intractabilis et invia universæ conditioni, ex pari tam visibili quam invisibili, cogitatio si quæramus quid sit, sed ex iis quæ circa essen tiam sunt, si bene atque pie observantur, sese Deus solummodo quod sit intelligendum viden tibus largitur. Quæcunque vero circa essentiam sunt non quid sit, sed quid non sit significant, veluti quod non factus est, quod principio caret, quod fine, quod corpore caret, quæque alia ejusmo
    • col. 1291–1292page 112 of 177
    PG 91:1291κατὰ τὴν πρακτικὴν φιλοσοφίαν ἀπαθείας και γνω στικῆς θεωρίας ἐστὶν εἰκῶν, τῆς μὲν ὡς κῆρυξ καὶ βαπτιστής, τῆς δὲ ὡς ἐρημίτης καὶ τοῦ κόσμου πάντη κεχωρισμένος, τῆς δὲ ὡς Λευίτης καὶ ἱερεὺς καὶ Θεοῦ Λόγου πρόδρομος, ἀλλὰ καὶ τῆς ἐν τούτοιςκατὰ τὴν ἕξιν ἀτρεψίας σύμβολον, ὡς ἀπὸ γαστρ καὶ μέχρι θανάτου τὸν ἐν τούτοις τῆς ψυχῆς τόνον ἀμείλικτον διατηρήσας. Ο δὲ Δαβὶδ ἐξομολογήσεως πράξεώς τε καὶ θεωρίας καὶ αὐτός ἐστιν εἰκών, ὡς τῆς Ἰουδαϊκῆς φυλῆς καὶ ποιμήν πρότερον καὶ ὕστερον βασιλεὺς, καὶ τῶν ἀλλοφύλων ἀναιρέτης, οὐ μὴν δὲ καὶ τῆς τούτων κατὰ τὴν ἕξιν ἀτρεψία; σύμβολον. Παρέπετε γὰρ μετὰ τὴν ἐπίγνωσιν, ἀνθρώπινον τι παθῶν, καὶ τὴν ἕξιν τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς γνώσεως οὐκ ἐφύλαξεν άτρεπτον. Διὸ τυχὸν οὐδὲ ἀπὸ γαστρὸς τοῦ λόγου προσκιρτήσει γέγραπται κατὰ τὸν μέγαν Ἰωάννην, ἀλλὰ μετὰ τὴν τῶν ἀλ λοφύλων τελείαν ἀναίρεσιν καὶ τὴν τῆς κιβωτοῦ ἀπο κατάστασιν, τουτέστι μετὰ τὴν τῶν παθῶν ὑποχώρησιν καὶ τὴν τῆς γνώσεως αὖθις ἐπάνοδον. Τύπος οὖν ἐστιν ὁ μὲν Ιωάννης πάντων τῶν κατ' ἀρετὴν καὶ γνῶσιν διὰ μετανοίας ἐν πνεύματι γεννωμένων, καὶ μέχρι τέλους διὰ προκοπῆς τὴν ἐν τούτοις ἕξιν άτρεπτον διατηρούντων, ὁ δὲ Δαβὶδ πάντων τῶν μετὰ τὴν ἐπίγνωσιν παραπιπτόντων, καὶ πάλιν διὰ μετανοίας τὸ κατ' ἀρετὴν καὶ γνῶσιν ἐπαναγόν των τῆς ψυχῆς τῆς θείας χαρᾶς ἀγαλλίαμα. Σύντομος (216 α) οὖν ὑπάρχων, καὶ τῷ πνεύματι τὴν εἰς πλά τος τοῦ λόγου, δύναμιν νοερῶς συστείλας ὁ μέγας Β. ο διδάσκαλος, Ἰωάννῃ καὶ Δαβιδ τοῖς μεγάλοις παρείκασε διὰ τῆς καθ' ἑκάτερον ἕξεως τοὺς τῶν θείων λογίων ἀκροατὰς, ὡς ἑνὶ πάντως τούτων, καθάπερ οἶμαι, κατὰ τὸν ἐφ' ἑκάστῳ καλῶς ἀποδοθέντα τρό που, ἑκάστου τῶν κατ' εὐσέβειαν ζώντων ἐνισχημένου, οἱονεὶ διαρρήδην βοῶν σε ότιπερ Πάντες ὅσοι τὸν θεῖον τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς γνώσεως ἐν ἑαυτοῖς διὰ μετανοίας κυϊσκόμενον ἐδέξασθε λόγον, ἢ κατὰ τὸν μέγαν Ἰωάννην ἐξ ἀρχῆς μέχρι τέλους διὰ προκοπῆς τὸ ἐπ' αὐτῷ τῆς ψυχῆς κατὰ τὴν ἕξιν ἀτρέπτως θεῖον διετηρήσατε σκίρτημα, μηδενὶ τὸ παράκαν ὑπαγόμενοι κακίας εἴδει καὶ ἀγνωσίᾳ, ἢ κατὰ τὸν μακάριον Δαβίδ, κἂν εἰ συμβέβηκε τι κατὰ τὸν θεῖον δρόμον ὑμῖν ἀβούλητον, φιλοπόνως διὰ μετανοίας σπουδάζετε πρὸς ἑαυτοὺς τὴν ἀρετὴν ἐπαναγαγεῖν καὶ τὴν γνῶσιν ὑπομονῆς τόνοις καὶ λόγων θείων ἀσκή μασι, καὶ μὴ τῇ ῥᾳθυμίᾳ τοῖς πάθεσιν ἔκδοτον ταύ τὴν τὴν ἐν ὑμῖν θείαν, τῆς ἀρετῆς λέγω καὶ τῆς γνώσεως, ἐάσαντες κιβωτὸν τὸ τοῦ ἱερέως Πλει ὑπομένητε πάθος, καὶ ὀπισθίως πεσόντες περὶ τὰς πύλας τοῦ ναοῦ τοῦ ἐν Σηλὼμ ἀποθάνητε, τὸν ὦμον τῆς πράξεως συντριβέντες. Οπερ, ὡς οἶμαι, σαφέστερον διδάσκων ὁ μακά ριος οὗτος Πατὴρ ἐν τῷ εἰς τὴν Καινὴν Κυριακὴν λόγῳ φησίν· «"Αδειν δὲ τῷ Κυρίῳ ᾆσμα καινόν κελευόμεθα, εἴτε οἱ εἰς Βαβυλῶνα καὶ τὴν πονηρὰν νοῶν.
    cita etic philosophiæ impassibilitatis et gnostice con templationis imago est, hujus ut praco et baptista, alterius ut eremita et a mundo penitus segregatus, Miis vero ut Levita et sacerdos et divini verbi præcursor, sed etiam ejus quæ in his deprehendi túr habitualis constantiæ ac stabilitatis symbolum utpote qui ex utero vel usque ad mortem anim in his tenorem infractum conservavit. Dávid autem confessionis, actionis atque contemplationis et ipse imago est, ut Judaicæ tribus et pastor prinium et postea rex, et Allophylorum confector, at non item habitualis illarum stabilitatis symbolum. Ex cidit enim post agnitionem, humanum aliquid passus, et virtutis atque cognitionis habitum non servavit immutatum. Quamobrem fortasse nec de Verbi utero, quomodo magnus Joannes, exsultasse narratur, sed post perfectam Allophylorum inter necionem arcæque restitutionem, hoc est post re pressas passiones reversamque rursus cognitionem. Imago igitur Joannis quidem est omnium virtute et cognitione per poenitentiam in spiritu generatorum babitumque in his immutatum ad finem usque per progressum perservantium. David vero omnium post agnitionem delinqucntium, rursusque gaudii divini exsultationem de virtute etcognitione animæ per pœnitentiam reducentium. Itaque brevis esse studens magnus magister, et sermonis vim in lati tadinem pronam spiritu restringere cupiens, cum Joanne et Davide, magnis duumviris, per utriusque habitum comparavit divini cloquii auscultatores, tanquam alterutri horum omnino, uti videtur, eo qui luculenter de utroque demonstratus est modo, amusquisque eorum qui pie vivunt respondeat, quasi diserte clamans: Quicunque divinum virtutis el cognitionis in vobis per poenitentiam ingenera tum recepistis sermonem, sive in magni Joannis modum ex principio usque ad finem per progres sum fruniter conservastis habitualem anima de Ipso exsultationem divinam, nulla omnino mali gnitatis specie et ignorantia subactivi, sive in mo dum beati Davidis, etiam si secundum divinum carsum vobis quid grave acciderit, gnaviter per penitentiam operam date ut virtutem et cognitio nem constantiæ nervis et divinorum sermonum exercitationibus ad vos reducalis, atque ne ignavia aut socordia divinam hanc in vobis, virtutis, in quam, et cognitionis, arcam destituentes ac deden tes lleli sacerdotis malo succumbatis, et humero actionis percussi retrorsus cadentes circa templi in Selom portas interficiamini z. Id quod, ut´mihi videtur, apertius demonstrans beatus hic Pater in oratione in Novam Dominicam habita: Canere vero, inquit, Domino novum ju bemur cantum, sive qut in Babylonem malamque × 1 Reg. 1, 17. 4 Cod. Gud., si schedæ non fallunt, habet Greg. Naz. in Nov. Domin., cap. 1, p. 835, tom. I. Opp. cd. Bened.
    col. 1293–1294page 113 of 177
    PG 91:1293σύγχυσιν κατασυρέντες ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας, ἔπειτα πρὸς Ἱερουσαλὴμ ἀνασωθέντες, κἀκεῖ μὲν οὐ δυνά μενοι τὴν θείαν ᾄδειν ᾠδὴν ὡς ἐπὶ γῆς ἀλλοτρίας, ἐνταῦθα δὲ νέαν ᾠδὴν καὶ πολιτείαν ἱστάμενοι, εἶτε οἱ μείναντες ἐν τῷ καλῷ καὶ προκόπτοντες, καὶ τὸ μὲν κατωρθωκότες ἤδη, τὸ δὲ κατορθοῦντες παρὰ τοῦ καινοποιοῦ Πνεύματος.» Ταῦτα στοχαστικῶς κατὰ τὴν ἐμὴν ἀφροσύνην νενοηκότα τὸν διδάσκαλον φάναι νομίζω «Νυνί δέ μοι δέξαι την κύησιν καὶ προσκίρτησον, εἰ καὶ μὴ ὡς Ἰωάννης ἀπὸ γαστρός, ἀλλ' ὡς Δαδιδ ἐπὶ τῇ καταπαύσει τῆς κιβωτοῦ, τῷ κατ' ἀξίαν καὶ γένος τῆς θεωρίας τρό που συνῃρηκότα τὴν τῶν εἰρημένων θεωρίαν. Φασὶ γὰρ οἱ τῶν τοιούτων ἀκριβεῖς ἐπιμεληταὶ μυστηρίων καὶ τῶν ἐπ' αὐτοῖς πνευματικῶν λόγων ἐρασταὶ καὶ φιλοθεάμονες, τὸν καθόλου τῆς Γραφικῆς θεωρίας λόγον, ένα τυγχάνοντα, δεναχῶς πλατυνόμενον θεω ρεῖσθαι, τόπῳ, χρόνῳ, γένει, προσώπῳ, ἀξίς, ήγουν ἐπιτηδεύματι, πρακτική, φυσικῇ, θεολογική φιλοσοφία, ἐνεστῶτι, καὶ μέλλοντι, ἤγουν τύπῳ καὶ ἀλη θείᾳ, καὶ αὖθις συναγόμενον τοὺς πέντε τρισὶ περι γράφειν τρόποις, καὶ πάλιν δυσὶ τοὺς τρεῖς, καὶ τοὺς δύο ἑνὶ συγκλείειν παντελῶς μὴ ἀριθμουμένῳ λόγῳ οἷον τοὺς κατὰ χρόνον καὶ τόπον καὶ γένος καὶ πρόσ απον καὶ ἀξίαν, τέντε τυγχάνοντας, εἰς τρεῖς συνάγειν τοὺς τῆς πρακτικῆς καὶ φυσικῆς καὶ θεολογικῆς, τού τους δὲ πάλιν τρεῖς ὄντας, εἰς δύο, τοὺς τὸ παρόν τε καὶ τὸ μέλλον σημαίνοντας, καὶ τούτους εἰς τὸν τελε στικὸν καὶ ἁπλοῦν, ὡς φασι, καὶ πάντων περιεκτι τὸν ἄῤῥητον λόγον, ἐξ οὗ κατὰ πρόοδον γέγονεν ἡ καθολικὴ τῶν ὑπὸ θεωρίαν τῆς Γραφῆς τρόπων δε κὰς, καὶ εἰς ὃν ὡς ἀρχὴν κατὰ περιγραφὴν ἡ αὐτὴ δεκὰς ἀνατατικῶς εἰς μονάδα πάλιν συνάγεται. Καὶ κατὰ μὲν χρόνον ὁ τῆς Γραφῆς θεωρείται λόγος, ἡνίκα τὸ Ποτέ, τὸ Ην, τὸ Ἔστι, τὸ Εσται, τὸ Πρό τοῦδε, τὸ Παρὸν, τὸ Μετὰ τόδε, καὶ Ἐπὶ τοῦδε, καὶ Ἀπ᾿ ἀρχῆς, τὸ Παρελθόν, το Μέλλον, ένιαυτούς τε καὶ καιροὺς καὶ μῆνας καὶ ἑβδομάδας καὶ ἡμέρας καὶ νύχτας καὶ τὰ τούτων μέρη, καὶ ἁπλῶς ὅσα ἐμφαντικά (217 ) χρόνου, δηλοί· κατὰ δὲ τόπον, ὅταν οὐ ρανὸν καὶ γῆν καὶ ἀέρα καὶ θάλασσαν, οἰκουμένην, πέρατα, χώρας, νήσους, πόλεις, ναούς, χώμας, ἀγροὺς, ὄρη, φάραγγας, ὁδούς, ποταμούς, ερήμους, ληνούς, ἄλωνας, ἀμπελῶνας, καὶ ἁπλῶς ὅσα τόπον χαρακτηρίζειν δύναται, σημαίνῃ· κατὰ γένος δὲ, καθολικῶς μὲν ὁπόταν ἀγγέλους, ἢ ὅσα τῆς ἐν οὐ ρανοῖς ἔστι τῶν νοερῶν οὐσιῶν διακοσμήσεως, πρὸς δὲ καὶ ἥλιον καὶ σελήνην, ἀστέρας, πῦρ, καὶ ὅσα ἐν ἀέρι, ἐν γῇ, ἐν θαλάσσῃ τυγχάνει ὄντα, ἡ ζῶς, η ζωύφυτα, ἡ φυτά, καὶ ὅσα ἐκ γῆς μεταλλεύεται καὶ τέχναις ἀνθρώπων ὑποπίπτει, καὶ ὅσα ἕτερα τοιαῦτα, δηλοῖ, ἰδιοτρόπως δὲ πάλιν, ὅταν ἀνθρώ τους, ἔθνη, λαούς, γλώσσας, φυλὰς, πατριάς, καὶ ὅσα τοιαῦτα, σὺν ἀριθμῷ ἡ ἀριθμοῦ χωρὶς ὀνομάζῃ κατὰ πρόσωπον δὲ, ὅταν τόνδε τὸν ἄγγελον, ἢ τόνδε τὴν ἀρχάγγελον, ἢ Σεραφίμ, ἢ ὅσα τῶν ἐν οὐρανοῖς διαιτωμένων νοερῶν οὐσιῶν, ἐξ ὀνόματος καλῇ, Αβραάμ, ἡ Ἰσαάκ, ἡ Ἰακώβ, ἡ ἕτερόν τινα τῶν ἐν ἐπαίνῳ ἢ ψόγῳ τῇ Γραφῇ κειμένων, δι᾿ ὀνόματος cόσο ν'
    confusionem peccato sumus detracti, deinde i J.rusalem rursus salvali (atque illic quidem ne potuinus divinum carmen, ut in terra aliena, nère, hic autem novum carmen novamque vitæ ra tionem inchoamus), sive qui mansimus in hơ nesto atque progressi sumus, partim jam re bene gesta, partim gerentes adhuc Spiritus instauratoris ope. Hæc secundum meam ignorantiam suspicor magistrum in animo habuisse cum diceret: Nunc autem conceptum accipe et præsulta, et si non ut Joannes de utero, tamen ut David ob repositionem arcæ, et contemplationis secundum dignitatem atque genus mɔdo dictorum contemplationem una comprehendisse. Qui enim cum studio et cura in hujusmodi mysteriis versantur, spiritualiumque in eis rationum amatores et spectatores, generalem tradunt Scripturæ contemplanda, rationem, cum una sit, decemplici modo diffusam spéctari, loco, temporc, genere, persona, dignitate, sive studio, activa, naturali, theologica philosophia, praesentia ac futura, sive figura et veritate, et rursus colle ctam quinque tribus comprehendere modis, rur susque duabus tres et duas una includere omnino ratione, quæ non numeretur: sic temporis, loci, generis, persone dignitatis, cum quinque sint, in tres colligere activæ et naturalis et théologica, has vero rursus, cum'tres sint, in duas quæ ad præsen tiam atque futurum spectant, et has demum in consummatoriam et simplicem, ut aiunt, omniaque . comprehendentem ineffabilem rationem, unde per progressionem generalis modorum sub-contempla tione Scriptura decas facta erat, et in quam, ut principium, circumscriptione eadein decas reversa.` in unionem rursus colligitur. Atque secundum tempus Scripturæ ratio spectatur, cum Aliquando, Erat, Est, Erit, Ante hoc, Præesens, Post hoc, et Sub hoc, et Ab initio, Præteritum, Futurum, an nos et tempestates et menses et hebdomades et dies et noctes horumque partes, et quodcunque simpliciter tempus denotat, significat; secundum locum, cum coelum et tellurem et aerem et marc, terram, terminos, regiones, insulas, urbes, fana, vicos, agros, montes, valles, vias, fluvios, deserta, lacus, áreas, vineta et simpliciter quodcunque locum exprimat, significat: secundum genus vero, generaliter primum cum angelos vel quidquid cœ lestis est intellectualium essentiarum ordinis deinde vero ctiam solem et lunam, stellas, ignem, et quodcunque in aere, in terra, in mari cxstal, sive animalia, sive zoophyta, sive plante, et quodcun que ex terra cffoditur artibusque hominum subjici tur, et quæcunque alia ejusmodi, ostendit, specia liter vero rursus, cum homines, nationes, populos, linguas, tribus, gentes, et quæ sunt generis hu jusmnodi, cum numero aut sine numero appellat; secundum personam vero, cum hunc angelum, vel hunc archangelum, vel Seraphim, vel quaecunque intellectualium in cœlo essentiarum, nominė ap pellat, vel Abraham, vel Isaac, vel Jacob,
    col. 1295–1296page 114 of 177
    PG 91:1295λέα, ἡ ποιμένα, η ποίμνην, ἢ ἱερέα, ἢ ἱερωσύνη, ἢ γεωργόν, ἢ στρατηγὸν, ἢ ἀρχιτέκτονα, καὶ ἀπως εἴ τι ἄλλο τῶν οἷς διήρητα: τὸ ἀνθρώπινον γέν; ἐπιτηδεύμασι. Ταῦτα γὰρ πάντα ὅσα τοῖς πέντε το ριεχόμενα τρόποις ἔδειξεν ὁ λόγος, οὐσίᾳ καὶ ευχ μει καὶ ἐνεργεία, ταῖς περὶ αὐτὰ πρώταις διαιρέσεις, συνιστάμενα, ή κινεῖ πάντως ἢ κινεῖται, ἢ ἐνεργεῖται ἢ ἐνεργεῖ, ή θεωρεί ἢ θεωρεῖται, ἢ λαλεῖ ἡ λαλεῖται, ἢ διδάσκει ή διδάσκεται, ἢ ἐπιτροπὴν ἢ ἀπω τροπὴν δέχεται, καὶ ἁπλῶς ἵνα συνελών είπα, ξ ποιοῦντα ἢ πάσχοντα τὴν πρακτικήν καὶ τὴν φυσικὴν καὶ τὴν θεολογικὴν κατὰ συμπλοκήν δι' ἀλλήλων ποικίλως ἡμῖν εἰσηγοῦνται φιλοσοφίαν, ἑκάστου δηλαδὴ τῶν ὠνομασμένων πολυτρόπως τες περὶ αὐτὸ κατὰ τὴν θεωρίαν ἐπινοίαις ἐπαινετώ; ψεκτῶς λαμβανομένου, καὶ τοὺς ἐπ' αὐτῷ ποιητέων; ἢ οὐ ποιητέους, ἢ φυσικοὺς ἢ ἀφυσίκους, ἢ νοητού; ἢ ἀνοήτους λόγους ἐκφαίνοντος. Διττὸς γὰρ, ὡς ἔφην, ὁ ἐφ' ἑκάστῳ λόγῳ τρόπος ἐστὶ κατὰ τὸ δ νατὸν τῷ ποιουμένῳ τὴν ἐπ' αὐτοῖς συνετῶς τή; θεωρίας ἐξέτασιν, ἵνα ἔκ τε τῆς τῶν ποιητέων και φυσικῶν καὶ νοητῶν λόγων θέσεως, καὶ ἐκ τῆς εὐν οὐ ποιητέων καὶ ἀφυσίκων καὶ ἀνοήτων φαντασιών ἀφαιρέσεως, ἡ πρακτικὴ καὶ ἡ φυσικὴ καὶ ἡ θεοίς γική περιποιηθῇ τοῖς εὐσεβέσι φιλοσοφία, ταὐτὸν ἐ ἐστιν εἰπεῖν, φιλοθεῖα. Καὶ αὗται δὲ πάλιν τῷ σε παρόντι καὶ τῷ μέλλοντι διαιροῦνται, ὡς σκιὰν ἔχουν σαι καὶ ἀλήθειαν, καὶ τύπον καὶ ἀρχετυπίαν. Ὡς δ' ἂν ὑπερφυῶς τε καὶ ὑψηλῶς δυνατόν ἐστι από τὸν αἰῶνα τοῦτον τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ἀκρότατον φθά σαντες μέτρον τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς γνώσεως καὶ τῇ; σοφίας περιγενέσθαι τὴν τῶν θείων ἐπιστήμην, ἐν τύπῳ καὶ εἰκόνι τῶν ἀρχετύπων ἐστί. Τύπος γάρ ἐστιν ὡς ἀληθῶς πᾶσα παρ' ἡμῶν νῦν εἶναι νομ ζομένη ἀλήθεια, καὶ σκιὰ τοῦ μείζονος λόγου καὶ εἰκών. Ὁ ἐν ὅλοις κατὰ τὸ παρὸν πρὸς τὸ μέλλων καὶ τῶν ὅλων ποιητικός λόγος κατανοούμενος ἐστι ὡς ἐν τύπῳ καὶ ἀληθείᾳ, καὶ ὧν καὶ φαινόμενος, ώ; ὑπὲρ τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον ὤν, καὶ ὑπὲρ τύπο καὶ ἀλήθειαν, τῷ μηδὲν ἔχειν ἀντικείμενον συνθε ρούμενον. 'Αντίκειται δὲ τῇ ἀληθείᾳ τὸ ψεῦδος. (218 α) Υπέρ ἀλήθειαν ἄρα ὁ πρὸς ἦν τὰ πάντα συνάγεται λόγος, καὶ αὖθις, ὡς ἄνθρωπος καὶ θεὸς υπάρχων, καὶ ὑπὲρ πᾶσαν ὢν ἀληθῶς ἀνθρωπότητα τε καὶ θεότητα. παραδηλοί· κατ' ἀξίαν δὲ, ἡνίκα βασιλείαν, ή κατ Συνάγονται τοίνυν οἱ μὲν πρότεροι πέντε τρόπο κατὰ τὴν ἐπ' αὐτοῖς πολύτροπον θεωρίαν εἰς προ κτικὴν καὶ φυσικὴν καὶ θεολογικὴν φιλοσοφίαν, είται δὲ πάλιν εἰς τὸ παρὸν καὶ εἰς τὸ μέλλον, ἤτοι τύποι καὶ ἀλήθειαν, τὸ παρὸν δὲ καὶ τὸ μέλλον εἰς τὸ ἀρχικόν, ἤγουν τὸν ἐν ἀρχῇ Λόγων, τον ποιοῦν παθεῖν αὐτὸν καὶ ἰδεῖν τοὺς ἀξίους αὐτοῦ γενομέν νους, καὶ διὰ τῶν εἰρημένων φιλοπόνως την προς αὐτὸν ποιησαμένους πορείαν, καὶ τὴν δι' αὐτοὺς γεν. μένην δεκάδα δι' αὐτὸν ποιησαμένους μονάδα εν αὐτοὺς ἐκτινάξασαν παντὸς ἐμπανους τε καὶ φυσικ
    alium quempiam corum qui in Scriptura aut lau dantur aut vituperantur, nomine denotat; secundum dignitatem autem, quando regnum, aut regem, aut pastorem, aut gregem, aut sacerdotem, aut sacerdo tium, aut agricolam, aut prætorem, aut architectum, et simpliciter si quid aliud eorum quibus humanum genus dividitur studiorum et professionum. Quæ cumque enim quinque illis modis comprehensa ratio estendit, essentia et potestate et actione, primariis circa ea distinctionibus, consistentia, ea movent omniuo aut moventur, agunt aut aguntur, spectant sut spectantur, dicunt aut dicuntur, docent aut docentur, advertunt aut avertunt, et simpliciter, ut paucis dicam, dum faciunt aut patiuntur, acti vam et naturalem et theologicam de mutuo earum anter se nexu varie nobis introducunt philosophiam, “um unumquodque corum nimirum quæ dicta sunt multifariamn contemplationis circa se ipsum cogitationibus cum laude aut vituperio accipiatur, suasque rationes faciendas aut non faciendas, natu rales aut innaturales, intelligibiles aut non intelli Bibiles ostendat. Duplex enim, uti dixi, uniuscujus que rationis modus est, ad facultatem ejus qui contemplationis in eis explorationem prudenter instituit, ut ex faciendorum et naturalium et intel ligibilium rationum positione, et ex phantasiarum non faciendarum et innatura!ium et non intelligi Lilium ademptione activa et naturalis et theologica pariatur piis philosophia, vel quod idem est, Dei amor. Quæ rursus dividuntur præsenti ac futuro, com umbram et veritatem habeant, et typum et archetypiam. Quod si egregiam homo atque subli mem hoc sæculo habet facultatem summum adipi scendi virtutis et cognitionis et sapientiæ modum excellendique scientia rerum divinarum, habet in typo et imagine archetyporum. Typus enim revera cmis nostra nunc quæ censetur veritas est, et umbra majoris rationis atque imago est. Ratio ea quæ in universis in præsentia ad usque futurum incst, universorum conditrix, cum tam in typo quam in veritate insit, tam exsistere intelligitur quam videri, cui 4am præsentiam quam futurum, tam typum quam veritatem superet, eo quod nihil oppositum, quod secuin una spectetur, habet. Op peritum autem veritati est mendacium. Itaque ve ritatem superat ea ad quam universa colliguntur ratio, pariterque rursus, ut homo et Deus, etiam perat. Colliguntur igitur priores quidem quinque ra tiones de multifaria ipsarum contemplatione in activam et naturalem et theologicam philosophiam, hæ vero rursus in præsentiam atque futurum, id est typum atque veritatem, præsentia vero el fu turum in principale, sive in rationem, id est Ser monem, quis erat in principio, quæ semet pati et videre facit eos qui sui digni facti fuerint, et per ca que dicta sunt summo cum studio ad sese iter, et decadem per ipsos factam per ipsum effecerint monadem, de omni cos motione passioni cbnoxią omnem revera humanitatem et divinitatem su
    col. 1297–1298page 115 of 177
    PG 91:1297καὶ νοητου κινήματος, καὶ τὴν ἐν χάριτι θείαν αύ τοῖς κατὰ τὴν ὁλόκληρον ἕξιν εμμορφώσασαν τῆς κατὰ φύσιν θείας ἁπλότητος ιδιότητα. Ιστέον δὲ καὶ τοῦτο, ὅτι τῆς μὲν προνοίας ὁ λόγος τῇ φυσικῇ, καὶ ὁ τῆς κρίσεως λόγος τῇ πρακτικῇ κατέσπαρται φιλο σοφία, κατὰ τοὺς αὐτοῖς πρέποντας τρόπους, οι; διὰ τῆς θεωρίας τῶν ὄντων τε καὶ γινομένων ἐμφαίνον. ται. Ταῦτα, καθὼς εἴρηται, νενοηκότα τὴν θεόφρονα τοῦτον διδάσκαλον οἶμαι σε προσφόρως τοὺς ὀνομασθέντας ἁγίους ἐκ τοῦ κατὰ γένος καὶ ἀξίαν τρόπου τῆς ἐπ' αὐτοῖς θεωρίας καλέσαι, τὸν δὲ μέγαν Ἰωάν νην καὶ ἐκ τοῦ τόπου. Διόπερ ὁ μὲν ἅγιος Ἰωάν νης, ὡς μὲν κῆρυξ μετανοίας, πράξεως ἐστιν εἰκών, ὡς δὲ ἐρημίτης, ἀπαθείας, ὡς Λευίτης δὲ καὶ ἱερεὺς, γνωστικής θεωρίας, ὡς δὲ τοῦ λόγου προσαρτήσας ἀπὸ γαστρός, ἀτρεψίας καὶ τῆς κατ' ἀρετὴν καὶ γνῶσιν ἐξεως ἐστι σύμβολον· ὁ δὲ ἅγιος Δαβίδ, ὡς μὲν Ἰουδαῖος (218 6) καὶ ποιμὴν, τὴν δι' ἐξομολογήσεως πρακτικὴν φιλοσοφίαν εἰκονίζεται, ὡς δὲ βασιλεὺς Ἰσραήλ, την θεωρητικὴν εἰσηγείται μυστ αγωγίαν. Γένος οὖν τοῦ μὲν ἁγίου Ἰωάννου τὸ Εθνος καὶ ἡ φυλὴ ἐξ ὧν ὑπῆρχε, ἀξία δὲ τὸ κήρυγμα καὶ ἱερωσύνη, καὶ τόπος ἡ ἔρημος ἐν ᾗ διῆγε· τοῦ δὲ ἁγίου Δαβὶδ ὡσαύτως, τὸ μὲν γένος τὸ ξύνος ἐστὶ καὶ ἡ φυλή, τὸ δὲ ἐπιτήδευμα, ήγουν ἡ ἀξία, ἡ ποι μαντικὴ καὶ ἡ βασιλεία. Αἷς ἐκάτερος, ἀναλόγως ἑαυτῷ κατὰ τὸν πρέποντα λόγον τῶν ἐπ' αὐτῷ λεγο μένων τρόπων θεωρούμενος, τὸ δι' αὐτοῦ δηλούμε ναν «ἀπταίστω;» μυστήριον δείκνυσιν. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τὸ ι "Αν εἰς Αἴγυπτον φεύγῃ, προθύμως συμφυγαδεύθητι· καλὺν τῷ Χριστῷ συμφεύγειν διωκομένῳ. "Αν ἐν Αἰγύ πτῳ βραδύνῃ, κάλεσον αὐτὸν ἐξ Αἰγύπτου, καλῶς ἐκεῖ προσκυνούμενον» Δεῖ, καθάπερ οἷμαι, πρὸς τῷ γινώσκειν εἰς Αἴγυ στον φυγόντα τὸν Κύριον καὶ ὑπὸ τίνος διωκόμενον κατὰ τὸ ἀκόλουθον εἰδέναι. Φεύγει τοίνυν ὁ Κύριος οὐ μόνον ἁπλῶς εἰς Αἴγυπτον, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ Ηρώ δου διωκόμενος, τοῦ τηνικαῦτα τῆς Ἰουδαίας γῆς βασιλεύοντος. Ἑρμηνεύεται δὲ ὁ Ἡρώδης, ως φασι, πάθος, καὶ δερμάτινος, καὶ φύσις, ἡ δὲ Αἴγυπτος καὶ αὐτὴ πολλαχῶς λαμβάνεται, κατὰ τὰς ἐπ' αὐτῇ τῶν θεωρητικῶν τρόπων ἐπινοίας, ποτὲ μὲν εἰς τὸν ἐνεστῶτα κόσμον, ποτὲ δὲ εἰς τὴν σάρκα, ποτὲ δὲ εἰς τὴν ἁμαρτίαν, ποτὲ δὲ εἰς τὴν ἄγνοιαν, ποτὲ δὲ εἰς τὴν κάκωσιν, καθ᾿ ἣν μάλιστα νῦν ἐπιβολὴν πρέ τον ἐστὶν ἐκδέξασθαι τὴν εἰς Αἴγυπτον τοῦ Κυρίου φυγήν. Καλόν οὖν ἐστι συμφεύγειν εἰς Αἴγυπτον τῷ Χριστῷ, τουτέστι τῷ ἐν ἡμῖν διαγνωστικῷ θείω λόγῳ, διὰ νηπιότητα τέως διωκομένῳ, δι' ἡμᾶς τοὺς κατ' αὐτὸν νηπιάζοντας, ὑπὸ τοῦ κρατοῦντος ἡμῶν ἔτι καὶ βασιλεύοντος διὰ τῶν ἐμπαθῶν τῆς σαρκὸς κινημάτων (219 α) χοϊκού φρονήματος, εἰς τὴν ώς οίμαι
    et naturali et intellect:aii dccassuram divinamque in gratia eis secundum integrum habitum infor matura: divinæ naturaliter simplicitatis proprieta tein. Sciendum autem hoc quoque est, providentia rationem naturali, judicii rationem activa esse phi losophia satam, secundum modos convenientes, in quibus per corum quæ exsistunt et funt contempla tionem manifestantur. Hoc, uti dixi, intellectu al Gae consilio divinum hune arbitror magistrum sanctos, quos appellavit, congruenter ex modo con templationis eorum vocasse secundum genus et dignitatem, magnum vero Joannem etiam de loci modo. Quare sariclus Joannes, ut penitentiæ præ co, actionis est imago, ut cremita, impassibilitatis, ut Levita et sacerdos, gnosticæ contemplationis, ut vero rationis ex utero exsultans, constantiæ et ba bitus virtutis et cognitionis symbolum est: sanctus contra David, ut Judæus et pastor, activam per confessionem philosophiam figurat, ut rex Israel, contemplativam introducit mystagogiam. Genus igi tur sancti Joannis gens est et tribus unde originem ducebat, dignitas vero præconium et sacerdotium, et locus desertum ubi versari solebat; sancti con tra Davidis pari modo genus est gens et tribus, munus, id est dignitas, pastorale officium et regnum. Quibus, philosophia, inquam, activa et contem plativa mystagogia, si uterque sibi convenienter secundum congruentem modorum in eis indicato rum rationem spectatur, mysterium per semet ma nifestatum sine ullius offensione demonstrat. G. Ex eodem sermone, in illud • Si in Ægyptum pro * habet liber scriptus. fugiat, alacri animo te ipsi fugæ comitem adjunge, præclarum est cum Christo persecutionem patiente fugere. Si diuturniorem in Eyypto moram faciat, ex Ægypto eum voca, qui rite illic adoratur et colitur. Debemus, ut opinor, cum Dominum in Ægyptum fugisse sciamus, nosse etiain consequenter quem nam persecutorem fugerit. Fugit igitur Dominus non solum simpliciter in Ægyptum, sed etiam ab Herode, Juḍææ terræ tunc temporis rege petitus.、 Herodis vero, uti tradunt, interpretatio est passio, et pelliceus, et natura, Ægyptus autem ipsa mul tifariam refertur secundum contemplativorum in ea modorum rationes, modo ad præsentem mun dum, modo ad carnem, modo ad peccatum, modo ad ignorantiam, modo ad vexationem, qua potis simum interpretatione Domini in Ægytum fugam nunc accipere debemus. Præclarum est igitur cum Christo in Ægyptum fugere, id est cum dijudica tore in nobis sermone divino, propter infantianı tandiu persecutionem patiente, propter nos qui co infantes sumus, persecutionem patiente a terrena quæ in nobis adhuc per motus carnis affectibus οὐπoxios dominatur voluntate, in vexationem per Greg. Naz. Or. in Theophan., cap. 18, tom. 1 Opp., p. 675, edi:. Bened.
    col. 1299–1300page 116 of 177
    PG 91:1299κατὰ τοῦτο δειχθῇ τῶν μετὰ Θεὸν περιγραφῆς ὑπάρ χον ἐλεύθερον; ὥσπερ καὶ τὰ αἰσθητὰ πάντα καὶ τὰ αἰσθανόμενα, ήγουν αισθητικά, διὰ τῆς μέσης αἰσθήσεως, σχέσεως οὔσης κοινῆς τῶν διῃρημένων ἄκρων, τῶν μὲν ὡς δι' αὐτῆς ἀντιλαμβανομένων τῶν αἰσθητῶν, τῶν δὲ δι' αὐτῆς ὑποπιπτόντων, τοῖς αἰσθανομένοις, περὶ τὸ αἰσθητήριον, ἐν ᾧ τὸ πέρας τῆς ἑκάστου κατὰ τὴν σχέσιν δυνάμεως ὑπάρχον καθέστηκε, καὶ περὶ ὁ ἀλλήλοις τὰ ἄκρα διὰ τῆς μέσης σχέσεως ένοῦσθαι πέφυκε. Τούτων, ή τινος τούτων ἐρευνῶν ἐπιχειροῦντε; τοὺς λόγους, ἄτονοι παντελῶς καὶ ἄφωνοι περὶ τὸν λόγον μένομεν, οὐκ ἔχοντες ᾧ τινι τὸν νοῦν ἀκριβῶς (190 6) επερεισάμεθα, πλὴν τῆς θείας δυνάμεως. Καὶ τοῦτό ἐστι τὸ εἰρημένον, ὡς οἶμαι, τῷ ἁγίῳ, γυμνάζοντι τὸν ἡμέτερον νοῦν πρὸς εὐσέβειαν, «Κατά μικρὸν γοῦν, οὐδὲ ἡ τῆς κτίσεως ἀκριβής κατανόησις.» Τὸ δὲ, ο ᾿Αλλὰ πολὺ πρὸ τούτων ἡ ὑπὲρ ταῦτα καὶ ἐξ ἧς ταῦτα φύσις, ἄληπτός τε καὶ ἀπερίληπτος, ο κατὰ κοινοῦ θετέον τῆς κτίσεως καὶ τῆς ὑπὲρ ταῦτα καὶ ἀφ' ἧστινο; ταῦτα, δηλαδὴ τὰ κτίσ σματα, φύσεως τὸ ο Αληπτός τε καὶ ἀπερίληπτος. Τὸ δὲ, «Οὐχ ὅτι ἔστιν, ἀλλ' ἥτις ο ἐστὶν, ἐπενεχθέν προκατάληψις ἐστιν ἀνθυποφοράς. Ἵνα γὰρ μὴ καταδράμῃ αὐτοῦ πρὸς δὲ ὁ λόγος, φάσκων, Οὐκοῦν εἰ ἄληπτον πάντη τὸ σέβας ἡμῶν, κενὸν ἄρα τὸ Χρι στιανῶν κήρυγμα, κενὴ δὲ καὶ ἡ πίστις, κατ' οὐδε νός στηριζομένη, ταῦτά φησι προλαμβάνων τὸν ἐπηρεαστὴν λόγον ἢ ἄνθρωπον. Οὐκ ἔφη ἄληπτον εἶναι ταύτην τὴν φύσιν, περὶ ἧς ὁ λόγος, ὅτιπερ ὑπάρχει, ἀλλὰ τί ὑπάρχει, καὶ προσεπάγει προς τὴν τοῦ λόγου βεβαίωσιν τὸ, ο Πολὺ γὰρ διαφέρει τοῦ εἶναί τι πεπεῖσθαι τὸ τί ποτέ ἐστι τοῦτο εἰδέναι, ο τουτέστι, πολλή πρόσεστιν ἡ διαφορὰ τοῦ πεπεῖσθαι περί τινος ὅτιπερ ὑπάρχει πρὸς τὸ εἰδέναι τὴν ἀκριβῆ τῆς οὐσίας τούτου κατάληψιν. Μὴ οὖν, φησίν, εὐγνωμόνως ἡμῶν εἰπόντων ἄληπτον εἶναι τὴν θείαν οὐσίαν, κακούργως τὸν λόγον μεταβιβάσῃς, εἰς τὸ δῆθεν εἰσάγειν ἡμᾶς ἄληπτον αὐτήν, εἰς αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν, κἀκ τούτου συνάξῃς ἀθεῖαν ἡμᾶς πάντη πρεσβεύειν. Καὶ μετά τινά φησιν, Τί γὰρ ὑπολήψῃ 5 τὸ θεῖον, εἴπερ ὅλως ταῖς λογικαῖς πιστεύσεις ἐφόδοις (τουτέστιν, εἰ οἴει τῷ λόγῳ περιτρέχων έναποκλείειν γνώσει τινί δύνασθαι τὸ ζητούμενον); Πότερον σῶμα α) (τουτέστιν, "Αρα σώμα); Καὶ πῶς τὸ ἄπειρον καὶ ἀόριστον καὶ ἀσχημάτιστον καὶ ἀναφὲς καὶ ἀόρατον;» ἵνα σαφηνιζόμενον νοηθῇ, οὕτως τῶν κοινῶν ἐννοιῶν κεκρατηκυιῶν, Σπειρον εἶναι τὸ θεῖον, ὅπερ ἐστὶ πέρας μὴ ἔχειν. Τοῦτο γὰρ τοῦ τέτρασι διειλημμένου πέρασιν ίδιον, κέντρῳ καὶ γραμμῇ, ἐπιφανείᾳ καὶ στερεῷ, προσ
    efcitur, ratio sit, ut quod cogitat et quod cogi tatur per mediam cogitationem, quæ distantiunı circa cogitatum, amborum prolem, unitiva est affectio, ut utraque invicem jungantur et compre hendantur, neve quidquam omnino eorum qua post Deum sint circumscriptione vacans ostenda. tur? Quemadmodum sensibilia quoque omnia et quæ sentiunt, sive sensu prædita, per medium sensum, quæ distantium 'extremitatum communis affectio est, alteris per eam sensibilia percipienti bus, alteris per eam iis quæ sentiunt succidentibus, circa sentiendi instrumentum, ubi singuli cujusque secundum affectionem facultatis terminus collocatus est, et circa quod per mediam af fectionem sive relationem uniuutur extremitates. Horum, vel unius alteriusve horum rationes cum investigare conamur, imbecilli plane et muti in explicatione hæsitabimus, nec præter divinam po testatem quo mentem accurate infigamus habebimus. sanctus, mentem nostram ad pietatem exercens, Λίque hoc, ut arbitror, illud est quod dixit Idem ibid. cap. 5, p. 499. ‹ Nec plena et accurata vel paululum conditionis perceptio. Quod vero ad illud attinet:. Sed multo magis natura illa his sublimior, èt ex qua hæc originem traxerunt imperceptibilis atque in comprehensibilis, illud, «imperceptibilis et in comprehensibilis, in commune est de conditione et natura his sublimidre, et ex qua hæc originem traxerunt, est condita, sumendum. Illud vero quod addit, «Non quod est, sed quæ, est anticipatio subjectionis. Ne enim offendat ad quem ejus est sermo, dicens: Itaque si imperceptibile est quod colimus ac veneramur, vana igitur Christianorum prædicatio, vana etiam fides ac nusquam stabilita, hæc profert ut prævertat obtrectatorem sive ser inonem sive hominem. Non statuit imperceptibile esse quod sit hæc de qua sernio natura, sed quid sit, et ad stabiliendam suam sententiam addit in super Multum enim differt persuasum habere quod aliquid est et nosse quidnam hoc sit, id est multum differt de re aliqua quod sit persuasum habere et certam et accuratam essentiæ ejus no tionem tenere. Noli igitur, inquit, cum nos ex bona fide percipi divinam essentiam posse nege mus, sermonem maligne in ipsam substantiam tor quere, tanquam eam videlicet imperceptibilem esse statuamus, neu inde nos Deum negandum præ dicare concludas. Et paulo post subjicit: Quid enim esse censes Deum, si quidem rationalibus plane instrumentis fdem habebis (hoc est si ser mone circumveniens quod quæritur posse in aliqua cognitione includi putas)? «Corpusne (hoc est, Num corpus)? Et quonam ergo modo qui infinitus et interminatus et infiguratus, qui denique nec tangi nec oculis cerni potest?, ut hoc modo de monstratum intelligatur, quod communes adeo notiones evincunt, infinitum esse Deum, quod est terminum non habere. Hoc enim peculiare est ejus quod quatuor distinctum est terminis, puncto et linea, superficie et solido, præterea tribus quoque Idem ibid. cap. 7, p. 500, ed. Bened. Opp. tom. I.
    col. 1301–1302page 117 of 177
    PG 91:1301ὑποχωρεῖ τελείως νεκρούμενος, οὐδὲ ἴχνος τῆς ποτε τυραννίδος εἰκότως ἀφεὶς, ὥστε βοᾷν διὰ Χριστοῦ δύνασθαι τοὺς τῆς ἐλευθερίας τετυχηκότας, καὶ πρὸ τῆς (220 α) γενικῆς ἀναστάσεως διὰ τὴν ἤδη γε γενημένην αὐτοῖς τῆς προαιρέσεως ἐθελούσιον ἀνά στασιν, Ποῦ σου, θάνατε, τὸ κέντρον; ποῦ σου, ᾅδη, τὸ νῖκος; τὴν ἡδονὴν λέγοντες τῆς σαρκὸς καὶ τὴν συνημμένην αὐτῇ τῆς ψυχῆς ἐκ τῆς ἀγνοίας ἀπάτην, δι' ὧν ποτε πρὸ τοῦ Χριστοῦ κρατῶν τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ὁ παμμίαρος διάβολος ἀφειδώς διετίτρα τῷ κέντρῳ τῆς ἡδονῆς τὴν τῶν ἀνθρώπων φύσιν, καὶ φιλονείκως τῷ ξίφει τῆς ἀπάτης προς ἀπώλειαν αὐτὴν ὑπεσύρετο. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ εἰς τὰ Φῶτα λόγου, εἰς τό Είπερ ἀσεβεῖν αὐτοὺς ἔδει πάντως, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ δόξης ἀποπεσεῖν, εἰς εἴδωλα κατά ενεχθέντας καὶ τέχνης ἔργα καὶ χειρῶν πλά σματα, μὴ ἄλλο τι κατ' αὐτῶν εὔξασθαι τοὺς νοῦν ἔχοντας, ἢ τοιαῦτα σεβασθῆναι καὶ οὕτω τιμῆσαι» Τούτων ἀναγνωσθέντων είπατε, τινὲς τῶν ἀκροωμένων ἐπέσκηψαν τῷ διδασκάλων, φάσκοντες μή δίκαιον εἶναι τοὺς νοῦν ἔχοντας καὶ εὐαγγελικώς την προθεμένους κατά τινος εύξασίει τοιαῦτα σεβασθῆναι καὶ οὕτω τιμῆσαι. Πρὸς οὓς ἐμὸν μὲν οὐδὲν, δ δὲ παρά τινος γέροντος τὰ θεῖα σοφοῦ καὶ τὴν τῶν Πατέρων περὶ πολλοῦ ποιουμένου διδασκαλίαν ἐδιδάχθην περί τούτου, φημί. Ὁ ἅγιος καὶ μακάριος Πατὴρ ἡμῶν καὶ διδάσκαλος Γρηγόριος, ὦ οὗτοι, (ὡς γὰρ παροῦσιν αὐτοῖς διαλεχθήσομαι), θεασάμενος τους Έλληνας προηγουμένως οὕτως αλόγως πλανηθέντας, καὶ τῆς περὶ τοῦ κυρίως ὄντος Θεοῦ πάμπαν ἐννοίας ἀπαχθέντας, συμπαθείας νόμῳ ταῦτα διέξεισιν, ἵνα ἐκ τῆς τῶν σεβασμάτων ἀλογίας τε καὶ εὐτελείας, μᾶλλον δὲ κυριώτερον εἰπεῖν βδελυρίας, πολλῇ τῶν ἐπιχειρηματικῶν λόγων αὐτοῖς γενομένῃ τῶν σεβασμάτων ἀνασκευῇ βάση γένηται αὐτοῖς πρὸς ὀρθοτομίαν ἡ ἄνοδος, προσέτι γε μὴν (220 6) καὶ μηδέ τινα τούτων και κοδοξία κατασυρῆναι, διὰ τὸ τὴν ἀπάτην ἐκ τοῦ προ χείρου πᾶσιν εὔδηλον εἶναι καὶ εὐφρατον, μηδενι τιμίῳ δοκοῦντι συγκαλύπτουσαν τὸ λανθάνον κακόν. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τὸ, «Οὗ δὲ κάθαρσις, Ελλαμψις, Ελλαμψις δὲ πόθου πλήρωσις, τοῖς τῶν μεγίστων, ἢ τοῦ μεγίστου, ἢ ὑπὲρ τὸ μέγα ἐφιεμένοις. Φασὶν οἱ τῶν θείων ἐπιστήμονες μυστηρίων ὅτι Ενθα κάθαρσις ψυχῆς ἡ διὰ τῶν ἀρετῶν, ἐκεῖ καὶ ἔλλαμψις γνώσεως μετὰ τὴν εὐσεβὴ τῶν ὄντα διάσκεψιν ἀναφαίνεται, πρὸς τὴν τοῦ θείου κατανόη γ.
    sauciabat, qui eo quod carnis partim insolentia de activa mala tractatione exstinguitur, plane mortificatus recedit, adeo ut ne vestigiam quidem pristinæ dominationis, ut par est, reliquat, ut liberati per Christum possint vel ante generalem résurrectionem propter ultroneam voluntatis quæ ipsis jam contingit, resurrectionem exclamare Ubi est tuus, o mors, stimulus? ubi tua, o orce, victoria? carnis voluptatem et quæ cum ea jun cta est animæ de ignorantia fraudem diccntes, quibus olim ante Christum in humanam naturam dominatus nequissimus diabolus voluptatis stimulo hominum naturam nimium quantum convulnerabat, et contentiose gladio fraudis ad perniciem tra hebat. Ejusdem ex sermone in Lumina, in illud: • Si qui dem omnino eos impietate constringi atque ad simulacra et artis opera manuumque figmenta prolapsos a Dei gloria dejici oportebat, nihil aliud ipsis cordati homines imprecari possent, quam ut talia venerarentur, talibusque honoribus affice rent. ▸ His perlectis, quidam, inquitis, auditorum ma gistrum improbarunt, homines cordatos atque evangelice vivere cupientes talia alicui imprecari ut veneretur talibusque honoribus ut afficiat jus tum esse negantes. Adversus quos ego quidem ni hil; quod vero a sene quodam divinarum rerum sapiente Patrumque doctrinam plurimi faciente de hoc doctus sum, dicam. Sanctus et beatus noster Pater atque magister Gregorius, o isti, (colloquar enim cum eis tanquam si adsint Gracos videns pra cipue versari in tanta erroris stultitia, et a notione cjus qui proprie est Dei prorsus abductcs commisc rationis lege talia persequitur, ut inde quod ca quæ coluntur ratione carent, ct cx vilitate, aut quod magis proprie est dicere, scurrilitate eorum, post crebram sermonum quibus is cultus expugnatus est refutationem, facillimus eis ad rectam viam flat reditus, insuper vero etiam ne quis horum prava opinione trabatur, propterea quod fraus omnibus sit in promptu et facile ad deprehendendum, cum neminem honestum malum quod delitescat celct. Ex eodem sermone, in illud:. Porro ubi purgatio, + ] Cor. IV, Greg. Naz. Or. in Sancta Lumina, cap. 6, 680, toun. 1. Opp. ed. Bened. illic illuminatio, illuminatio autem desiderii sum ma est, šis utique qui maximarum rerum, vel potius maximæ rci, atque adeo magnitudinem omnem superantis, cupiditate flagrant. › Divinorum mysteriorum periti affirmant ubi pur Galio animæ sit per virtutes facta, ibi ctiam illu minationem cognitionis post institutam piam rerum quæ sunt considerationem apparere, quæ mentem Idem. ibid. cap. 8, p. 682, tom. I. Opp. ed. Bened.
    col. 1303–1304page 118 of 177
    PG 91:1303προσηλοῦσα τῷ ἐσχάτῳ τῶν ὀρεκτῶν, ὅπερ ἐστὶν ὁ Θεός, ὁ ἐν τοῖς μεγίστοις καὶ ἐν τῷ μεγίστῳ καὶ ὑπὲρ τὸ μέγα κυρίως ὑπάρχων καὶ γινωσκόμενος ἐν τοῖς μεγίστοις ο μὲν, ὡς ἐν τρισὶν ὑποστάσεσιν ὁμοουσίοις καὶ ὁμοδυνάμοις, ἀσυγχύτοις τε τῇ ἀκριβεῖ καὶ ἀμεταβόλῳ περὶ ἑκάστην ιδιότητε, ἀγεν νησί, λόγω καὶ γεννήσει καὶ ἐκπορεύσει· ε ἐν τῷ μεγίστῳ ο δὲ, διὰ τὸ κατ' οὐσίαν ἓν καὶ ταὐτὸν καὶ μοναδικὸν τῆς θεότητος· ὑπὲρ τὸ μέγα δὲ, διὰ τὸ 4 μὴ ποσῷ τινι ή μεγέθει ή πηλικότητα περιγράφεσθαι» καὶ πέρασ! τισι διαλαμβάνεσθαι τὸ θεῖον. Πᾶν γὰρ μέγεθος πεπερασμένον ἐστὶ, τὸ δὲ θεῖον μόνον ἀπέραντον, ᾗ φησιν ὁ μέγας Δαβίδ, Μέγας Κύριες καὶ αἰνετες σφόδρα, καὶ τῆς μεγαίω Λ σιν τὴν ψυχὴν ἀναβιβάζουσα, καὶ τὸν πόθον αὐτῆς σύνης αὐτοῦ οὐκ ἔστι πέρες, ὡς οὐδενὶ περιορισμῷ περατούμενον, διὸ καὶ ἄπειρον, μὴ ἔχον φθάνουσαν αὐτὸ τὴν οἰανοῦν χρόνου καὶ φύσεως ἔννοιαν, καθ᾿ ἢν ἡ τεχνικὴ τῶν λογικῶν ἐπιχειρημάτων μέθοδος τοῖς τὰ τοιαῦτα σπουδασταῖς ἐπενοήθη δι' ην μάλιστα καὶ μεθ᾿ ἧς ἀδόκιμοι περὶ τὴν τῆς ἀληθείας εὑρετιν ἀπεδείχθησαν, πᾶν ὅ τοῖς σφῶν αὐτῶν λογισμοί μὴ γέγονεν ἀλωτόν, μήτε εἶναι τὸ (221 α) παράπαν πιστεύσαντες Δηλοῖ δὲ τὰ προειρημένα λέγων ὁ διδάσκαλος ἐκ τοῦ καὶ ἐν ἄλλοις τοῖς αὐτοῖς χρή σασθαι λόγοις. Λέγει οὖν ἐν τῷ εἰς τὸν Κατάπλουν τῶν ἀπὸ Αἰγύπτου λόγῳ, θεολογικῶς οὕτω:ὶ διεξιών περὶ τῆς ἀκτίστου καὶ θείου οὐσίας, καὶ τῆς κτιστῆς καὶ ἀρχὴν τοῦ εἶναι λαβούσης φύσεως· «Καλείται δὲ ἡ μὲν Θεὸς, καὶ ἐν τρισὶ ἐς τοῖς μεγίστοις ἵστα ται, αἰτίῳ καὶ δημιουργῷ καὶ τελειοποιῷ τῷ Πατρὶ λέγω καὶ τῷ Υἱῷ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι Καὶ αὖθις ἐν τῷ περὶ Βαπτίσματος λόγῳ περὶ τῆς ἐν τρισὶν ἁγίαις ὑποστάσεσι μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ἁγίας θεότητος διαλαμβάνων φησί, «Πάντοθεν ίσην, την αὐτὴν πάντοθεν, ὡς ἐν οὐρανοῦ κάλλος καὶ μέγεθος, τριῶν ἀπείρων ἄπειρον συμφυΐαν.. Αὐτὸς εἶν ἑαυτοῦ καθέστηκεν ἑρμηνευτής ὁ διδάσκαλος τοῖς μὲ παρέργως εντυγχάνουσι τοῖς αὐτοῦ θεοφράστοις λόγοις. Εκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τὸ, Καινοτομούνται εύσεις, καὶ Θεὸς ἄνθρωπος γίνεται. Οἱ τὰ πολλὰ τῶν θείων μυστηρίων ἐκ τῶν ὀπαδῶν καὶ ὑπηρετῶν γενομένων τοῦ Λόγου, καὶ αὐτόθεν ἀμέσως τὴν τῶν ὄντων μυηθέντων γνῶσιν, κατά διαδοχὴν διὰ τῶν πρὸ αὐτῶν εἰς αὐτοὺς διαοθέντα λαβόντες ἅγιρί φασι πέντε διαιρέσεσι διειλῆσθαι τὴν πάντων τῶν γεγονότων ὑπόστασιν· ὧν πρώτην μέν φασιν εἶναι τὴν διαιροῦσαν τῆς ἀκτίστου φύσεως τὴν κτιστὴν καθόλου φύσιν, καὶ διὰ γενέσεως τὸ εἶναι λαβοῦσαν. Φασὶ γὰρ τὸν Θεὸν ἀγαθότητα το καὶ εἰ ἐν τρισὶ,
    hi vel perceptionen aligat atque desiderium ejus Fxtremo eorum quae appetuntur alligat, quod est Deus, qui in summis, vel in summo vel in eo quod magnitudinem omnem superat proprie exsistit at que agnoscitur: atque in summts, › at in tribus substantiis coessentialibus et aque potentibus, iis demque non commiscendis de accurata et immutabili circa una quanque proprietate, ingeneratione in quam,et: neratione et processione: c in summo vero propter Dei secundum substantiam, unitatem et identitatem et singularitatem: in eo denique è quod omnem magnitudinem superat, própterea quod quantitate nulla aut magnitudine vel multitudine circumscribatur Deus, aut aliquibus finibus discer natur. Omnis enim magnitudo definita est, deitas sola indefinita sccundum magni Davidis verba Magus cst Dominus et valde laudabilis b, et magni túdinis ejus nullus est finis c, utpote quæ nulla circumscriptione limitata est, ideoque etiam inde finita, cum temporis qualeincunque et naturæ no tionem antevertentem sese habeat nullam, secun cum quam artificiosa rationalium argumentorum n:ethodus studiosis talium excogitata est ca ob quam præsertim et cum qua circa veritatis inda gationem reprobari ipsos videmus, cum quodcun que suis ratiocinationibus expugnari non potuisset, ¡d nec verum omnino esse putarent. Quæ probat magister etiam in aliis locis iisdem verbis usus. Quemadmodum in sermone in Adventum Ægyptio rum habita, theologice de essentia incondita atque divina deque condita natura suæque exsistentie principium sortita hoc modo enarrans: Vocatur autcm, inquit, illa quidem Deus, et in tribus maxi nes consistit, in causa, in opifice, in perfectore, nás học est in Patre, Filio, et Spiritu sancto.» Et ite rum in sermone de Baptismate de uno eodemque sancto in tribus sanctis substantiis Deo disputans sit: • Undequaque equalem, undequaque camden, na secus ac una coeli pulchritudo et magnitudo, trium infinitorum infinitam conjunctionem. Ipse igitur suimetipsius interpres magister stat eis qui non cbiter divinos suas sermones perlegunt. non Er codem sermone, in illud: «Innovantur natura, et Deus homo eficitur.» Qui magnam divinorum mysteriorum partem ext. eis qui assecla et ministri Sermonis facti, inde que immediate erant rerum cognitione initiati, per successionem ab antiquioribus tradita acceperunt saneti quinque statuunt distinctionibus univerṣo rum quae facta sunt substantiam, discerni, barum que mua volunt esse quæ dividat ab incondita natura conditam universam natuṛam, et exsis tentiam generatione sortitam. Etenim Deum, b Psal. XLVII, 2. c Psal. CSLIV, 3. 65 Cod. Gud., ni fallor, habet cclt. Greg. Naz. Or. in Egypt. Adv., cap. 8, (5, tomn. 1. Opp. ed. Bened. 455) Idem Orat. in sanct. Baptism., cop. 11, p. 724, tom. I, Opp. edid. Bened. Lalem Orat. in Sancta Lumina, cap. 15, p. 633, tom. §. Opp. ed. Bened.
    col. 1305–1306page 119 of 177
    PG 91:1305ποιηκότα τῶν ὄντων ἁπάντων λαμπράν διακόσμησιν, μὴ αὐτόθεν αὐτῇ καταφανή γενέσθαι τινὰ καὶ ὁποῖον εἶναι, τὴν περὶ τοῦτο τὴν κτίσιν τοῦ Θεοῦ διακρίνουσαν ἄγνοιαν διαίρεσιν λέγοντες. Τὴν γὰρ φυσικώς ἀλλήλων ταῦτα διαιροῦσαν, μηδέποτε δεχομένην εἰς μίαν οὐσίαν ἔνωσιν, ὡς τὸν ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν μὴ δυναμένην ἐπιδέξασθαι λόγον εἴασαν ἄρρητον. Δευτέραν δε, καθ᾿ ἣν ἡ διὰ κτίσεως τὸ εἶναι λαβοῦσα σύμπασα φύσις ὑπὸ Θεοῦ διαιρεῖται εἰς νοητὰ καὶ αἰσθητά. Τρίτην, καθ᾽ ἣν ἡ αἰσθητή φύσις διαιρεῖται εἰς οὐρανὸν καὶ γῆν Τετάρτην δὲ, καθ' ἣν ἡ γῆ διαιρεῖται εἰς παράδεισον καὶ οἰκουμένην, καὶ. πέμπτην, καθ᾿ ἣν ὁ ἐπὶ πᾶσιν, ὥσπερ τι τῶν ὅλων συνεκτικώτατον ἐργαστήριον, καὶ πᾶσι τοῖς κατὰ πᾶσαν διαίρεσιν ἄκροις δι' αὐτοῦ φυσικῶς μεσιτεύων ἀγαθοπρεπῶς κατὰ γένεσιν τοῖς οὖσιν ἐπεισαχθεὶς ἄνθρωπος διαιρεῖται εἰς ἄρσεν καὶ θῆλυ, πᾶσαν Έχων δηλαδή φυσικῶς ταῖς τῶν ἄκρων πάντων μετ σότησι διὰ τῆς πρὸς τὰ ἄκρα πάντα τῶν ἰδίων μερών σχετικῆς ἰδιότητος τὴν πρὸς ἕνωσιν δύναμιν, δι' ἧς ὁ κατὰ τὴν αἰτίαν τῆς τῶν διῃρημένων γενέ σεως συμπληρούμενος τρόπος ἔμελλες τοῦ θείου σκοποῦ τὸ μέγα μυστήριον ἔκδηλον δι᾿ ἑαυτοῦ καταστῆσαι, τὴν πρὸς ἄλληλα τῶν ἐν τοῖς οὖσιν ἄκρων εναρμονίως ἀπὸ τῶν προσεχῶν ἐπὶ τὰ πόρρω, καὶ τῶν ἡττόνων ἐπὶ τὰ κρείττονα καθεξῆς ἀνατατικῶς προϊοῦσαν, εἰς Θεὸν ἀποπερατώσας ἔνωσιν. Τούτου δὴ χάριν ἔσχατος ἐπεισάγεται τοῖς οὖσιν ὁ ἄνθρωπος, αἱονε: σύνδεσμός τις φυσικὸς τοῖς καθόλου διὰ τῶν οἰκείων μερῶν μεσιτεύων ἄκροις, καὶ εἰς ἐν ἄγων ἐν ἑαυτῷ τὰ πολλῷ κατὰ τὴν φύσιν ἀλλήλων διεστηκότα τῷ διαστήματι, ἵνα τῆς πρὸς Θεὸν, ὡς αἴτιον, τὰ πάντα συναγούσης (222 α) ενώσεως ἐκ τῆς ἰδίας πρότερον ἀρξάμενος διαιρέσεως, καθώ εξῆς διὰ τῶν μέσων εἱρμῷ καὶ τάξει προβαίνων εἰς τὸν Θεὸν λάξῃ τὸ πέρας τῆς διὰ πάντων κατὰ τὴν ἔνωσιν γινομένης ὑψηλῆς ἀναβάσεως, ἐν ᾧ οὐκ ἔστι διαίρεσις, τὴν μηδαμῶς ἡρτημένην δηλαδὴκατὰ τὸν προηγούμενον λόγον τῆς περὶ τὴν γένεσιν τοῦ ἀνθρώπου θείας προθέσεως κατὰ τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρσεν ἰδιότητα τῇ περὶ τὴν θείαν ἀρετὴν ἀπα θεστάτῃ σχέσει πάντη τῆς φύσεως ἐκτιναξάμενος, ὥστε δειχθῆναι τε καὶ γενέσθαι κατὰ τὴν θείαν πρόθεσιν ἄνθρωπον 4 μόνον, τῇ κατὰ τὸ ἄρσεν καὶ τὸ θῆλυ προσηγορία μή διαιρούμενον, καθ᾽ ἂν καὶ προηγουμένως γεγένηται λόγον τοῖς νῦν περὶ αὐτὸν οὖσι τμήμασι μὴ μεριζόμενον, διὰ τὴν τελείαν πρὸς τὸν ἴδιον, ὡς ἔφην, λόγον καθ᾽ ὅν ἐστιν γνῶσιν· εἶτα τὴν παράδεισον καὶ τὴν οἰκουμένην διὰ τῆς οἰκείας ἁγιοπρεποῦς ἀγωγῆς ἑνώσας μίαν ποιήσειε γῆν, μὴ διαιρουμένην αὐτῷ κατὰ τὴν τῶν μερῶν αὐτῆς δια φοράν, ἀλλὰ μᾶλλον συναγομένην, ὡς μηδεμίαν πρὸς μηδὲν τῶν αὐτῆς ὑπαγωγὴν παθόντι μερῶν εἶτα οὐρανὸν καὶ γῆν ἑνώσας διὰ τὴν πρὸς ἀγγέλους τῆς ζωῆς παντί τρόπῳ κατ' ἀρετὴν, ὡς ἐφικτὸν ἀνθρώποις, ταυτότητα μίαν ποιήσειεν ἀδιαίρετον ἀνθρώπου.
    bonitate fabricatum clarum rerum universarum or * In apographo meo inveni dinem atque ornatum, inde quod aliquis et qualis esset ipsi manifestatum esse, negant, et ignoran tiam eam qua hic conditio a Deo discernitur di stinctionem appellant. Quæ enim naturaliter ea inter se secernit, ac nunquam in essentiam unam coire sinit, cum unam eamdemque rationem recipere ne queal, eam indictam liquerunt. Alteram, qua uni versa quæ per conditionem a Deo exsistentiam accepit natura secernitur in intelligibilia et sensi bilia. Tertiam, qua sensibilis natura secernitur in coelum ac terram. Quartam denique, qua terra secernitur in paradisum et orbem terrarum habi tabilem, et quintam, qua homo in omnibus tan quam officina aliqua arctissimo sui vinculo, uni versa continens, et omnibus, secundum omnem distinctionem extremitatibus per se naturaliter interjectus convenienter secundum generationem rebus exsistentibus illatus secernitur in ma sculinum et femininum, omni profecto extremi tatum omnium medietatibus naturaliter de pro priarum ad omnes extremitates partium suaṛum relativa facultate præditus uniendi coeundique potestate, qua modus secundum causam genera tionis eorum quæ distincta sunt completus divini magnum consilii mysterium per sese patefacturus erat, qui mutuain in rebus quæ exsistunt extremi tatum congruenter a proximis ad ulteriora, pe. jorumque ad meliora deinceps et per ascensionem progredientem in Deum unitionem determinat. Idcirco videlicet homo in creaturas ultimus infer tur, tanquam naturalis quædam generalibas per partes suas extremitatibus copula, atque in semet ipso coadunans ea quæ naturaliter multum inter se distant, ut unitionis cum Deo, tanquam causa, universa cogentis, de propria distinctione capto initio, deinceps serie et ordine per media pro gressus finem ascensionis in sublimitatem, quæ. unitionis gratia fit per universa, inveniat in Deo, in quo nulla est distinctio, dum sexualem feminini et masculini proprietatem, quæ ex principali ac primitiva ratione nequaquam suspensa est a Dei circa generationem hominis proposito, habitu circa divinam virtutem plane,impatibili ubique et natura excutit, adeo ut secundum divinum propo situm homo solus ostendatur ac flat, feminini et masculini appellatione non distinctus, non magis præsentibus circa eum sectionibus in partes divi sus quam qua est antea ratione, propter perfectam ad propriam, uti dixi, rationem secundum quam est cognitionem; deinde paradisum cum terræ ha bimabilis orbe per castain conversationem unitum unam terram efficiat, quæ secundum partium ejus diversitatem sibi non sit distincta, sed potius con gregata, ut qui ad nullam ejus partium patiatur aliquam subductionem: deinde caelum et terran
    col. 1307–1308page 120 of 177
    PG 91:1307πάντη πρὸς ἑαυτὴν τὴν αἰσθητήν κτίσιν, μὴ διαιρουμένην αὐτῷ τοπικῶς τὸ παράπαν τοῖς διαστήμασι, κούφω γενομένῳ τῷ πνεύματι καὶ μηδεν βάρει σωματικῷ κατεχομένῳ πρὸς γῆν, καὶ τῆς πρὸς οὐρανοὺς ἀναβάσεως εἰργομένῳ διὰ τὴν προς ταῦτα τοῦ νοῦ τελείαν ἀορασίαν γνησίως πρὸς τὸν Θεὸν ἐπειγομένου, καὶ σοφῶς ποιουμένου τῆς πρὸς αὐτὸν ἀνατάσεως ἐφεξῆς, ὡς ἐν ὁδῷ κοινῇ, φυσικώς του 19 πρὸ αὐτοῦ τὸ φθάσαν ἐπίβασιν· εἶτα τὰ νοητά καὶ τὰ αἰσθητὰ πρὸς τούτοις ἑνώσας διὰ τὴν πρὸς ἀγγέλους κατὰ τὴν γνῶσιν ἰσότητα μίαν ποιήσῃ κτίσιν τὴν ἅπασαν κτίσιν, μὴ διαιρουμένην αὐτῷ κατὰ τὴν γνῶσιν καὶ τὴν ἁγνωσίαν, ἴσης αὐτῷ πρὸς τοὺς ἀγγέλους ἀνελλιπῶς γενομένης τῶν ἐν τοῖς οὖσι λόγων γνωστικῆς ἐπιστήμης, καθ' " ἣν ἡ τῆς ἀληθοῦς σοφίας ἀπειρίδωρος χύσις ἐπιγενομένη κατὰ τὸ θεμιτὸν ἀκραιφνῶς λοιπὸν τὴν περὶ Θεοῦ καὶ ἀμεσιτεύτως παρέχεται τοῖς ἀξίοις ἀδιά γνωστον καὶ ἀνερμήνευτον ἔννοιαν· καὶ τέλος ἐπὶ πᾶσι τούτοις, καὶ κτιστὴν φύσιν τῇ ἀκτίστῳ δι' ἀγάπης ἐνώσας (ὦ τοῦ θαύματος τῆς περὶ ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπία) ἐν καὶ ταὐτὸν δείξεις κατὰ τὴν ἕξιν τῆς χάριτος, ὅλος ὅλῳ περιχωρήσας ὁλικῶς τῷ Θεῷ, καὶ γενόμενος πᾶν εἴ τί πέρ ἐστιν ὁ Θεὸς, χωρὶς τῆς κατ' οὐσίαν ταυτότητος, καὶ ὅλον αὐτὸν ἀντιλαβὼν ἑαυτοῦ τὸν Θεὸν, καὶ τῆς ἐπ' αὐτὸν τὸν Θεὸν ἀναβάσεως οἷον ἔπαθλον αὐτὸν μονώτατον κτησάμενος τὸν Θεὸν, ὡς τέλος τῆς τῶν κινουμένων κινήσεως, καὶ στάσιν βάσιμόν τε καὶ ἀκίνητον τῶν ἐπ' αὐτὸν φερομένων, καὶ παντὸς ὅρου καὶ θεσμοῦ καὶ νόμου, λόγου τε καὶ νοῦ, καὶ φύσεως ὅρον καὶ πέρας ἀάριστόν τε καὶ ἄπειρον ὄντα. Ἐπειδὴ τοίνυν φυσικῶς, ὡς δεδημιούργητο, περ μὲν τὸ ἀκίνητον, ὡς ἀρχὴν ἰδίαν (φημὶ δὲ τὸν Θεὸν) ὁ ἄνθρωπος οὐ κεκίνητο, περὶ δὲ τὰ ὑπ' αὐτὸν, ὧν αὐτὸς θεόθεν ἄρχειν ἐπετάγη, παρὰ φύσιν ἐκὼν ἀνοήτως κεκίνηται, τῇ πρὸς ἔνωσιν τῶν διηρημένων δοθείσῃ αὐτῷ φυσικῇ δυνάμει κατὰ τὴν γένεσιν εἰς τὴν τῶν ἡνωμένων μᾶλλον διαίρεσιν παραχρησάμενος, καὶ ταύτῃ μικροῦ δεῖν ἐλεεινῶς εἰς τὸ μὴ δν πάλιν κινδυνεύσας μεταχωρῆσαι, διὰ τοῦτο καινοτομοῦνται φύσεις, καὶ παραδόξως ὑπὲρ φύσιν περὶ τὸ φύσει κινούμενον ἀκινήτως, ἵν' οὕτως είπω, κινείται τὸ πάντη κατὰ φύσιν ἀκίνητον, καὶ Θεὸς ἄνθρωπος γίνεται, ἵνα σώσῃ τὸν ἀπολόμενον 10 άνθρωπον, καὶ τῆς κατὰ τὸ πᾶν (29 α) καθόλου φύσεως δι' εαυτοῦ τὰ κατὰ φύσιν ενώσας βήγματα, καὶ τοὺς καθόλου τῶν ἐπὶ μέρους προφερομένους λόγους, οἷς ἡ τῶν διῃρημένων γίνεσθαι πέφυκεν ἑνώσις, δείξα; την μεγάλην βουλὴν πληρώσῃ τοῦ Θεοῦ καὶ δια τρός, εἰς ἑαυτὸν ανακεφαλαιώσας τὰ πάντα. ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, ἐν ᾧ καὶ ἐκτίσθησαν. Αμέλει τοι τῆς καθόλου τῶν πάντων πρὸς ἑαυτὸν ἑνώσεως ἐκ τῆς ἡμῶν ἀράξ ἀπολλύμενον
    coadunans per vile cum angelis similitudinem omni modo de virtute, pro hominum viribus, partam sen sibilem conditionem unam et a semetipsa nullibi secernendam efficiat, quæ localiter plane ab illo non distet, qui spiritu levis factus est, nullaque cor porali gravitate ad terram detrahitur, aut ab as censione in coelos prohibetur ob perfectam ad hæc mentis gnaviter ad Deum properantis invisibilita tem, et extensionis ad eum deinceps sapienter iter instituentis ita ut, quemadmodum in communi via, naturaliter de eo quod ante est ad id quod post est procedat: deinde intelligibilia et sensibilia ad hæc coadunans per similitudinem de cognitione cum angelis unam efficiat totam conditionem, quam indistinctam sibi habeat secundum cognitionem et ignorantiam, cum pari cum angelis et plene imbutus sit rerum quæ sunt radionum gnostica doctrina, qua veræ sapientiæ largissima effusio subsecuta, ut par est, de reliquo sincere eis qui digni sunt et immediate Dei præbeat notionem ad pernoscendum dificilem atque ineffabilem: et de nique ad hæc omnia, conditam quoque naturam cum incondita per charitatem coadunans (o rem no vam et admirandam divinæ circa nos clementiæ!) unum atque idem per gratiæ habitum ostendat, dum totum in totum sese Beum ac plene trans fundit, et quidquid est Deus jam ipse fit, præter unám essentiæ identitatem, et totum ipsum pro se ipso Deum accipit, ascensionisque ad Deum instituta tanquam præmium ipsum consequitur ac solum Deum, ut rerum motarum motionis finem, ac fi mam et stabilem eorum quæ ad eum feruntur stationem, omnisque finis et regulæ et legis, sermonis atque mentis et naturæ finem, et infinitam interminatamque metam. c Cum igitur naturaliter homo, postquam fabricatus est, circa immobile ut sui initium (Deum, inquam), non motus esset contra circa subjecta sibi, quorum imperium a Deo ei mandatum erat, innaturaliter sponte sua et insipienter motus sit, cum naturali facultate, quæ ei secundum nativitatem data erat ad discretorum unitionem in unitorum potius dis cretionem abuteretur, et in hoc negotio pene mi sere esset in non-exsistentiam relapsus, idcirco in novantur naturæ, et incredibili modo ac supra na tram circa id quod natura movetur immobiliter, ut p ita dicam, movetur id quod secundum naturam suam plane immobile est, et Deus homo fit, ut ho minem perditum salvum faciat, et generalis in uni verslate naturæ per semetipsum naturales jungens rupturas, et generales particularium prolatas ra tiones, quibus discretorum unitio instituenda erat, manifestans magnum Dei ac Patris consilium im pleret, in sese omnia recolligens, tam coelestia quam terrena, in quo etiam condita erant. Pro fecto igitur generalis qua cuncta in semetipsum congreget unitionis ex nostra 'discretione facto * Hic mcudum aliquod latet. cod. Gud., nec seniel ita.
    col. 1309–1310page 121 of 177
    PG 91:1309μενος διαιρέσεως γίνεται τέλειος άνθρωπος, ἐξ ἡμῶν δι' ἡμᾶς καθ' ἡμᾶς, πάντα τὰ ἡμῶν ἀνελ λιπῶς ἔχων, ἁμαρτίας χωρίς, τῆς κατὰ φύσιν ἀκο λουθίας γαμικῆς οὐδόλως εἰς τοῦτο προσδεηθείς ὁμοῦ τε καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ δεικνύς, ὡς οἶμαι, τυχόν ὡς ἦν καὶ ἄλλος τρόπος τῆς εἰς πλῆθος τῶν ἀνθρώ των αὐξήσεως προεγνωσμένος Θεῷ, εἰ τὴν ἐντολὴν ὁ πρῶτος ἐφύλαξεν ἄνθρωπος καὶ πρὸς κτηνωδίαν ἑαυτὸν τῷ κατὰ παραχρησιν τρόπῳ τῶν οἰκείων δυ νάμεων μὴ κατέβαλε, καὶ τὴν κατὰ τὸ ἄῤῥεν καὶ θήλυ διαφοράν τε καὶ διαίρεσιν τῆς φύσεως ἐξωθούμενος, ἧς πρὸς τὸ γενέσθαι, καθάπερ ἔφην, ἄνθρωπος, οὐδόλως προς η, ὧν δὲ ἄνευ εἶναι τυχόν ἐστι δυνατόν, ταῦτα εἰς τὸ διηνεκές παραμείναι οὐκ αναγκη. Εν γαρ Χριστῷ Ἰησοῦ, φησὶν ὁ θεῖος Από στολος, οὔτε ἄῤῥεν οὔτε θῆλυ. Εἶτα τὴν καθ᾿ ἡμᾶς ἁγιάσας οἰκουμένην διὰ τῆς οἰκείας ἀνθρωποπρε τοὺς ἀναστροφῆς μετὰ θάνατον εἰς τὸν παράδεισον ἀπαραποδίστως χωρεί, καθώς τῷ λῃστῇ ἀψευδῶς ἐπηγγείλατο, Σήμερον, φήσας, ἔσῃ μετ' ἐμοῦ ἐν τῷ παραδείσῳ. Ἐντεῦθεν ὡς κατ' αὐτὸν λοιπὸν μὴ ἐχούσης πρὸς τὸν παράδεισον διαφορὰν τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης πάλιν ἐπ' αὐτῆς ἐφάνη τοῖς μαθητ ταῖς συνδιαιτώμενος μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν, δεικνὺς ὡς ἡ γῆ μία οὖσα τυγχάνει πρὸς ἑαυτὴν ἀδιαίρετος, τὸν καθ᾽ ὅν ἐστι λόγον τῆς κατὰ τὴν διαφορὰν διαιρέσεως ελεύθερον διασώζουσα. Εἶτα διὰ τῆς εἰς οὐρανὸν ἀναλήψεως τὸν οὐρανὸν Ένωσε δηλονότι καὶ τὴν γῆν, καὶ μετὰ τούτου “τοῦ γηίνου σώματος τοῦ ἡμῖν ὁμοφυοῦς τε καὶ ὁμοφυσίου χωρήσας εἰς οὐρανὸν μίαν οὖσαν τῷ κατ' αὐτὴν καθολικωτέρῳ λόγῳ πᾶσαν τὴν αἰσθητὴν φύσιν ἀπὸ ἔδειξε, τῆς τεμνούσης αὐτὴν ἐν ἑαυτῷ διαιρέσεως ἀμαυρώσας τὴν ἰδιότητα. Επειτα πρὸς τούτοις, τὰ αἰσθητὰ καὶ τὰ νοητὰ καθεξῆς διὰ πάντων τῶν κατ' οὐρανὸν θείων καὶ νοητῶν ταγμάτων διελθὼν μετὰ τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος, τουτέστι τελείας τῆς ἡμετέρας φύσεως, ἤνωσε, τὴν πρὸς τὸ ἐν τῆς ὅλης κτίσεως κατὰ τὸν ἑαυτῆς ἀρχικώτατόν τε καὶ καθολικώτατον λόγου σύννευσιν δείξας ἐν ἑαυτῷ παντε πῶς ἀδιαίρετόν τε καὶ ἀστασίαστον. Καὶ τέλος ἐπὶ πάσι τούτοις κατὰ τὴν ἐπίνοιαν τῆς ἀνθρωπότητος πρὸς αὐτὴν γίνεται τὸν Θεὸν, ἐμφανισθεὶς ὑπὲρ ἡμῶν δηλονότι, καθώς γέγραπται, τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ὡς ἄνθρωπος, ὁ καθ' οιονδήποτε τρόπον μηδέποτε τοῦ Πατρὸς ὡς λόγος χωρισθήναι δυναμένας, πληρώσας ὡς ἄνθρωπος ἔργῳ καὶ ἀληθείᾳ καθ' ὑπακοὴν ἀπαράβατον ὅσα προώρισεν αὐτὸς ὡς θεὸς γενέσθαι, καὶ τελειώσας πᾶσαν βουλὴν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ὑπὲρ ἡμῶν τῶν ἀχρειωσάντων τῇ παρα χρήσει τὴν ἐξ ἀρχῆς ἡμῖν φυσικῶς πρὸς τοῦτο δο θεῖσαν δύναμιν, καὶ πρῶτον ἐνώσας ἡμῖν ἑαυτοὺς το ἐν ἑαυτῷ διὰ τῆς ἀφαιρέσεως τῆς κατὰ τὸ ἄῤῥεν καὶ τὸ θήλυ διαφορᾶς, καὶ ἀντὶ ἀνδρῶν καὶ γυναι τῶν, οἷς ὁ τῆς διαιρέσεως ἐνθεωρείται μάλιστα τρ μετά τοῦτο. ἑαυτοῖς.
    ad nos, qui omnia nostra plene habeat, peccati ex pers, naturalis conjugii convenientiam nequaquam in hoc necessariam habens pariter et eodem modo ostendens fortasse, uti mihi videtur, alium quoque Deo fuisse modum in multitudinem inere menti hominum antea constitutum, si primus homo præceptum custodivisset neque ad brutorum ani malium stoliditatem secundum abusionis faculta tum suarum modum descendisset, et differentiam masculini ac feminini et distinctione naturæ sus tulisset, quam, uti dixi, homo ad generationem nequaquam necessariam habuisset quibusque egere fortasse possumus. Ea in perpetuum servari non necesse est. Nam in Christo Jesu, inquit divinus Apostolus, neque masculinum neque femininum 4. Deinde nostro terrarum orbe sanctifcato per sunm post mortem, ut fert humana conditio, reditum in paradisum expedite ingreditur, quomodo latroni veraciter annuntiavit, Hodie, dicens, mecum eris in paradiso •! Inde cum de reliquo noster terrarum orbis a paradiso nihil illi distaret, rursus in bac terra apparuit et cum discipulis conversatus est?, postquam de mortuis resuscitatus est, et terram unam esse eamque a se ipsa non discretam mon stravit, quæ eam secundum quam est rationem differentiali distinctioni liberam servet. Deinde in coelum receptus adeo calum, uti apparet, cum terra univit, cumque terreno, cujus et essentia et natura eadem est quæ nostra, corpore in cœlum ingressus sensibilem omnem naturam cum genera liori sua ratione unam et eamdem esse demonstra vit, distinctionis quæ in semetipso eam dividebat proprietatem obtundens. Deinde ad hæc, sensibilia et intelligibilia, per omnes deinceps cœli divinos atque intelligibiles ordines transgressus cum anima et corpore, hoc est perfecta nostra natura univit, et universæ conditionis secundum potentissimam suam et generalissimam rationem cum unitate con spirationem in semetipso plane indistinctam atque stabilem esse monstravit. Atque postremo ad hæc omnia, secundum humanitatis cogitationem, ad ipsum Deum accedit, Dei et Patris oculis nostri ni mirum, ut scriptum est, gratia repræsentatus ut principio, perfectus homo fit, ex nobis propter nos homo, qui nullo unquam modo, ut Sermo, de Patre 4 Galat. 111, 28. © Luc. xxm, 43. secerni potest, postquam ut homo opere et veri tate, nunquam læso obsequio quæcunque fieri ut Deus prædestinaverat implevit, omnemque Dei ac Patris voluntatem nostri gratia exsecutus est, qui potestatem naturaliter nobis a principio in 1:oc da tam abusione irritam reddideramus, atque primum nos. cum nobis in semctipso univit, differentia fe minini et masculini subiata, proque viris et ſemi nis, in quibus maxime differentiæ cernitur modus, bomines solummodo proprie ac vere repræsentavil, f Baruch. 11, * Apographum meum præbet Apographum habet
    col. 1311–1312page 122 of 177
    PG 91:1311πος, ἀνθρώπους μόνον κυρίως τε καὶ ἀληθῶς ἀπο δείξας δι, κατ' αὐτὸν δι᾿ ὅλου μεμορφωμένους και σώαν αὐτοῦ καὶ παντελῶς ἀκίβδηλον την (225 €) εἰκόνα φέροντας, ἧς κατ' οὐδένα τρόπον οὐδὲν τῶν φθοράς γνωρισμάτων ἅπτεται, καὶ σὺν ἡμῖν καὶ δι' ἡμᾶς τὴν ἅπασαν κτίσιν διὰ τῶν μέσων ὡς μερῶν ἰδίων τὰ ἄκρα περιλαβὼν καὶ περὶ ἑαυτὸν ἀλύτως ἀλλήλοις διασφίγξας παράδεισον καὶ οἰκουμένην, εν ρανὸν καὶ γῆν, αἰσθητὰ καὶ νοητά, ὡς σῶμα καὶ αἴσθησιν καὶ ψυχὴν καθ᾿ ἡμᾶς ἔχων καὶ νοῦν, οἷς ὡς μέρεσι καθ᾽ ἕκαστον· τὸ ἑκάστῳ καθόλου συγγενές οἰκειωσάμενος ἄκρον κατὰ τὸν προαποδοθέντα τρό που θεοπρεπῶς τὰ πάντα εἰς ἑαυτὸν ἀνεκεφαλαιώσατο, μίαν ὑπάρχουσαν τὴν ἅπασαν κτίσιν δείξας, καθάπερ ἄνθρωπον ἄλλον, τῇ τῶν μερῶν ἑαυτῆς πρὸς ἄλληλα συνόδῳ συμπληρουμένην καὶ πρὸς ἐπι τὴν νεύουσαν τῇ ὁλότητι τῆς ὑπάρξεως, κατὰ τὴν μίαν καὶ ἁπλῆν καὶ ἀπροσδιόριστον, τῆς ἐκ τοῦ μὴ ὄντος παραγωγῆς καὶ ἀδιάφορον ἔννοιαν, καθ᾽ ἦν ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν πᾶσα ἡ κτίσις ἐπιδέξασθαι δύνα ται λόγον παντελῶς ἀδιάκριτον, τὰ ε Οὐκ ἦν» τοῦ είναι ο πρεσβύτερον ἔχουσα. Πάντα γὰρ κατὰ τὸν ἀληθῆ λόγον ἀλλήλοις συνεμπίπτει καθ᾽ ὁτιοῦν πάντως, εἰ καὶ μὴ πάντη, μετὰ Θεὸν ὄντα καὶ ἐκ Θεοῦ τὸ εἶναι διὰ γενέσεως ἔχοντα, μηδενὸς καθόλου τῶν ἔντων, μηδὲ τῶν ἄγαν τιμίων καὶ ὑπερβεβηκότων τῆς πρὸς τὸ ἄγαν ἄσχετον γενικής σχέσεως, παντάπασι φυσικῶς ἀπο λελυμένου, μήτε μὴν τοῦ ἐν τοῖς οὖσιν ἀτιμοτάτου τῆς πρὸς τὰ ἀτιμιώτατα κατὰ φύσιν γενικῆς παντελῶς ἀπολιμπανομένου καὶ ἀμοιροῦντας σχέσεως. Πάντα γὰρ τὰ ταῖς οἰκείαις ἰδίως διαφοραῖς ἀλλή λων διακεκριμμένα ταῖς καθόλου καὶ κοιναῖς γεν κῶς ταυτότησιν ἤνωνται, καὶ πρὸς τὸ ἓν καὶ ταὐτὸν ἀλλήλοις γενικῷ τινι λόγῳ φύσεως συνωθοῦνται, οἷον τὰ μὲν γένη κατὰ τὴν οὐσίαν ἀλλήλοις ἐνούμενα τὸ (224 6) ἓν ἔχει καὶ ταὐτὸν καὶ ἀδιαίρετον. Ού δὲν γὰρ τῶν καθόλου καὶ περιεχόντων και γενικών τοῖς ἐπὶ μέρους καὶ περιεχομένοις καὶ ἰδικοῖς πα τελῶς συνδιαιρεῖται. Οὐ γὰρ ἔτι γενικὸν εἶναι δύνα ται τὸ μὴ συνάγον τὰ διηρημένα φυσικῶς, ἀλλὰ συνδιαιρούμενον αὐτοῖς, καὶ τῆς οἰκείας μοναδικής ἑνότητος ἐξιστάμενον. Πᾶν γὰρ γενικὴν κατὰ τὸν οἰκεῖον λόγον ὅλον ὅλοις αδιαιρέτως τοῖς ὑπ᾽ αὐτὸ Ο ἑνικῶς ἐνυπάρχει, καὶ τὸ δε καθ᾽ ἕκαστον ὅλον εν θεωρεῖται γενικῶς. Τὰ δὲ εἴδη κατὰ τὸ γένος ὡσαύ τως τῆς ἐν τῇ διαφορᾷ ποικιλίας ἀπολυθέντα την πρὸς ἄλληλα ταὐτότητα δέχεται. Τὰ ἄτομα δὲ κατά τὸ εἶδος τὴν πρὸς ἄλληλα δεχόμενα σύμβασιν ἐν καὶ ταὐτὸν ἀλλήλοις πάντη καθέστηκε, τῇ ὁμοφυΐα το ἀπαράλλακτον ἔχοντα καὶ διαφορᾶς πάσης ἐλεύθερον. Τὰ δὲ συμβεβηκότα κατὰ τὸ ὑποκείμενον ἀλλή λοις συγκριθέντα τὸ ἑνιαῖον ἔχει, τῷ ὑποκειμέν παντελῶς μὴ σκεδαννύμενον. Καὶ μάρτυς τούτων ἀψευδῆς ὁ ἀληθῆς θεηγόρος, ὁ μέγας καὶ ἅγιος Διο * ἀπέδειξε. * ενυπάρχει πραγματειωδῶς, καὶ τὴ, Γελανί νου, πραγματειωδώς,
    ad sui instar ab omni parte figuratos salvamque ejus ac prorsus sinceram imaginem ferentes, cui nullatenus ulla interitus nota adhæret, cumque no bis propterque nos omnem conditionem per medias partes ut propriarum partium extremitates coin plexus circum sese indissolubiliter inter se inne ´etens paradisum et orbem terrarum, cœlum ac ter ram, sensibilia et intelligibilia, ut corpus et sensum el animam et mentem non aliter quam nos ipsi habens, quibus ut partibus extremitates singulis quibusque suas generaliter cognatas accommodans modo supra indicato cuncta Deo convenienter in semetipsum recollegit, unam esse omnem osten dens conditionem, quemadmodum alium hominem, partium singularum mutuo inter se nexu consum matam, ac subsistentiæ integritate atque plenitu dine in se ipsam vergentem atque inclinantem, se cundum unam atque simplicem atque indefinitam et indiferentem de non-exsistentia productionis cogitationem, qua unam eamdemque potest omnis conditio recipere rationem plane indistinctam, quod e Non fuisse» prius quam «Esse» habens. Revera etenim sibi invicem secundum quidquid omnino, etiam si non ubique, coincidunt quæcun que post Deum sunt exsistentiasque suas per gene rationem à Deo habent, cum rerum quæ exsistunt nulla omnino, ne iis quidem exceptis quæ plurimi æstimandæ sunt, quæque superant, a generali ad summum gradum qui habitu caret relatione natu raliter libera sit, nec rerum utique exsistentium c ne vilissima quidem ab generali et naturæ consen tanea ad ea quæ vilissima sunt relatione destitua tur omnino aut expers diat. Quacunque enim pro priis peculiariter sunt discriminibus inter se di stincta, ea generalibus atque communibus genera liter identitatibus sunt unita, adque unitatem et mutuam inter semet identitatem generali quadam ratione naturæ compelluntur; sic genera essentia liter sibi invicem unita unitatem habent et identi tatem et individuitatem. Nihil enim eorum quæ universalia sunt et comprehendentia et generalia ullo simul cum eis modo discernitur quæ particu laria sunt et comprehensa et specialia. Non enim amplius id potest generale esse quod ea quæ secer cuntur naturaliter cogere nequeat, sed una cum ipsis secernitur, et de singularitate sua et unitate decedat. Omne enim generale secundum suam ra tionem totum indivisibiliter in totis sibi ipsi sub jectis singulariter inest, et quod singulis privum est totum spectatur generaliter. Species autem se cundum genus pariter differentiæ varietate solutæ mutuam capiunt identitatem. Individua vero se cundum speciem mutuam secum ipsis congregatio nem capientia unum idemque cum ipsis inter sese ubique constant, nature communitate immutabiit Cod. Gud. a m. pr.habet In cod. Gud. exstat cell quod glossema videtur esse.
    col. 1313–1314page 123 of 177
    PG 91:1313νύσιος ὁ ᾿Αρεοπαγίτης, ἐν τῷ περὶ τελείου καὶ ἑνὸς κεφαλαίων της Περὶ θείων ὀνομάτων πραγματείας οὕτωσὶ φάσκων·· Οὐδὲ γάρ ἐστι πλῆθος ἀμέτοχόν πη τοῦ ἑνὸς, ἀλλὰ τὸ μὲν πολλὰ τοῖς μέρεσιν ἐν τῷ ὅλῳ, καὶ τὸ πολλὰ τοῖς συμβεβηκόσιν ἐν τῷ ὑποκειμένῳ, καὶ τὸ πολλὰ τῷ ἀριθμῷ ἢ ταῖς δυνάμεσιν ἐν τῷ εἴδει, καὶ τὰ πολλὰ τοῖς εἴδεσιν ἐν τῷ γένει,καὶ τὸ πολλά ταῖς προόδοις ἐν τῇ ἀρχῇ, καὶ οὐδέν ἐστι τῶν ὄντων 8 μὴ μετέχει πη τοῦ ἑνό;.» Καὶ ἁπλῶς, ἵνα συν ελών εἴπω, πάντων τῶν διηρημένων καὶ μερικῶν οἱ λόγοι τοῖς τῶν καθόλου καὶ γενικῶν, ὡς φασί, περιέχονται λόγοις, καὶ τοὺς μὲν τῶν γενικωτέρων καὶ καθολικωτέρων λόγους ὑπὸ τῆς σοφίας συνέχεσθαι, τοὺς δὲ τῶν μερικών (225 α) ποικίλως τοῖς τῶν γενι κῶν ἐνισχημένους ὑπὸ τῆς φρονήσεως περιέχεσθαι, καθ᾽ ἣν ἀπλούμενοι πρότερον, καὶ τὴν ἐν τοῖς πράγ μασι τοῖς ὑποκειμένοις ἀπολύοντες συμβολικήν ποικιλίαν, ὑπὸ τῆς σοφίας ἐνίζονται, τὴν εἰς ταυτότητα τοῖς γενικωτέροις συμφυΐαν δεξάμενοι. Σοφία δὲ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς καὶ φρόνησίς ἐστιν ὁ Κύριος Ἰησοῦς Χρισ στὸς, δ' καὶ τὰ καθόλου τῶν ὄντων συνέχων τῇ δυο νάμει τῆς σοφίας, καὶ τὰ συμπληρωτικὰ τούτων μέρη περιέχων τῇ φρονήσει τῆς συνέσεως ὡς πάντων φύσει δημιουργὸς καὶ προνοητὴς, καὶ εἰς ἐν ἄγων τὰ διεστῶτα δι' ἑαυτοῦ, καὶ τὸν ἐν τοῖς οὖσι καταλύων πόλεμον, καὶ πρὸς εἰρηνικήν φιλίαν τὰ πάντα καὶ ἀδιαίρετον συνδέων ὁμόνοιαν, τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ ὰ ἐπὶ τῆς γῆς, καθώς φησιν ὁ θεῖος Απόστολος. "Αλλη εἰς τὸ αὐτὸ ἄπορον θεωρία. Καινοτομούνται πάλιν αἱ φύσεις, τῆς μὲν θείας δι' ἀγαθότητα καὶ φιλανθρωπίαν ἄμετρον τῆς καθ' ἡμᾶς κατὰ θέλησιν ἐκούσιον σαρκικῆς ὑπερφυῶς ἀνεχομένης τ γεννήσεως, τῆς ἡμετέρας δὲ παραδόξως ἄστο ρον τῷ σαρκωθέντι Θεῷ ξένῳ παρὰ τὴν φύσιν θεσμῷ τὴν λογικῶς ἐψυχωμένην γεωργούσης σάρκα, κατὰ πάντα τὴν αὐτὴν ἡμῖν οὖσαν καὶ ἀπαράλλακτον χωρίς ἁμαρτίας, καὶ τὸ δὴ παραδοξότερον, μηδὲν τοῦ νόμου. τῆς παρθενίας τῆς γενομένης μητρὸς διὰ τῆς γεννήσεως τὸ σύνολον μειωθέντος. Καινοτομία δὲ κυρίως οὐ μόνον τὸ γεννηθῆναι χρονικῶς κατὰ σάρκα τὴν ἀνάρ χως ήδη γεγεννημένον ἀφράστως ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ α τρὸς Θεὸν Λόγον, ἀλλὰ καὶ τὸ δοῦναι σάρκα τὴν ἡμε τέραν φύσιν ἄνευ σπορᾶς, καὶ τὸ τεκεῖ, παρθένον ἄνευ φθοράς. Τούτων γὰρ ἕκαστον φανερὰν ἔχον τήν " καινοτομίαν τὸν καθ' όν γέγονεν (225 6) ἄῤῥητόν τε καὶ ἄγνωστον λόγον παντελῶς ἀποκρύπτεται κατὰ ταὐτὸν καὶ ἀποδείκνυσι, τὸ μὲν τῷ ὑπὲρ φύσιν καὶ γνῶσιν τρόπῳ, τὸ δὲ τῷ λόγῳ τῆς πίστεως, ᾧ πάντα τὰ ὑπὲρ φύσιν καὶ γνῶσιν ἁλίσκεσθαι πέφυκεν. ἀνεχόμενος.
    cidentia vero secundum subjectum invicem sibi concreta singulare quoddam habent quod subjecto minime dissipetur. Atque testis horum locuples verax ac divinus vates magnus ille et sanctus Dio nysius adest Areopagita, in capite de perfecto et uno operis De divinis nominībus conscripti sic dis pulans: «Neque enim multitudo unitatis quiden expers est, imo quod multa est partibus unum est in toto, quodque multa est accidentibus, unum est in subjecto, quodque multa numero sive potesta tibus, unum est in specie, quodque multa est se ciebus unum est in genere, quodque multa est in crementis, unum est in principio, nullum:que en rum quæ exsistunt usquam aut unquam unitatis est expers.» Atque simpliciter, ut breviter dicam, omnium distinctarum et particularium rationes universalium ct generalium, ut dicunt, rationilus comprehenduntur, ita quidem ut generaliorum magisque universalium rationes a sapientia, parti cularium contra rationibus generalium varie inliæ rentium rationes a prudentia comprehendantur, qua explicitæ prius symbolicaque in actionibus subjectis varietate soluta a sapientia in uuum com guntur, in identitatem cum generalioribus cogna tionem adeptæ. Sapientia autem Dei ac Patris et prudentia est Dominus Jesus Christus, qui etiam universalia corum quæ sunt sapientiæ potestate tatem sortita et omni a diversitate libertatem. Ac continet, et completivas horum partes intelligentiæ prudentia comprehendit, ut cunctorum naturaliter artifex atque provisor, inque unum congregans per semetipsum ea quæ distant, ac bellum in cis quæ exsistunt profligans, et ad pacificum amorem inseparabilemque concordiam cuncta connectens, tam quæ in cœlis quam quæ in terra 5, ut ait divinus Apostolus. Coloss. 1, 20. ss In apographo exstat Altera in eamdem quæstionem contemplatio. Innovantur rursus natura, divina, cum de boni tate et charitate immensa legibus naturæ solu tis sponte per carnem humanam generari voluit, nostra, cum admirandum in modum carnem non satam, quæ prorsus cum nostra convenit nec nisi hoc uno ab ea differt quod peccatum non capiat, rationaliter animatam alieno præter naturam vin culo Deo qui caro lactus est conciliet, quodque ma gis admirandum est, ita conciliet, ut virginitatis ejus quæ mater per generationem facta est nequa quam violaretur. Innovatio autem proprie est non solum quod is qui sine principio ineſſabili modo ex Deo ac Patre Deus Sermo jam generatus erat tem poraliter in carne generatus est, sed hoc quoqué quod nostra natura carnem sine semine firebuit, et quod virgo inviolata peperit. Horum enim quodque man:festam præferens innovationem qua natus sit rationem arcanam atque incognitam omnino celat pariter atque demonstrat, alterum modo naturam atque cognitionem superante, alterum fidei ratione Dionys. Areop. De divin. nomin., cap. 13, § 2, p. 531, tom. J.Opp. ed. Vcn.
    col. 1315–1316page 124 of 177
    PG 91:1315δυνατὸν ἐπιλέλυται, καὶ οὐκ οἶδ' ὅπως ἑτέρως αὐτὸ χρὴ διεξελθεῖν. Τῆς σῆς δ' ἂν εἴη φιλοσοφίας ἢ ἐγκρι και τὰ εἰρημένα, ἢ τὰ κρείττω παρ' ἑαυτῆς σοφώ τερον ἐξευρεῖν τε καὶ φράσαι, καὶ μεταδοῦναι μας καρπὸν γνώσεως ὑψηλῆς καὶ μηδὲν ἐχούσης ἐπίγειον. Οὕτω μὲν οὖν, κατ' ἐμὲ φάναι, τὸ ἄπορον ὡς Τοῦ αὐτοῦ, ἐκ τοῦ εἰς τὸ βάπτισμα β' λόγου, εἰς τὸ, ο Τρισσὴν γέννησιν ἡμῖν οἶδεν ὁ λό γος, τὴν ἐκ σωμάτων, τὴν ἐκ βαπτίσματος, τὴν ἐξ ἀναστάσεως· ν εἶτα ἐπειπόντος τούτοις τινὰ, καὶ τὰς γεννήσεις ερμηνεύοντος, φῆσαι, Ταύτας δὲ τὰς γεννήσεις απάσας παρ' ἑαυ τοῦ τιμήσας ὁ ἐμὸς Χριστὸς φαίνεται, τὴν μὲν τῷ ἐμφυσήματι τῷ πρώτῳ καὶ ζωτικῷ, τὴν δὲ τῇ σαρκώσει καὶ τῷ βαπτίσματι ὅπερ αὐτὸς ἐβαπτίσατο, τὴν δὲ τῇ ἀναστάσει ἧς αὐτὸς ἀπήρξατο, ὡς ἐγένετο πρωτότοκος ἐν πολλοῖς ἀδελφοῖς, οὕτω καὶ πρωτότοκος ἐκ νεκρῶν γενέσθαι καταξιώσας» Πῶς ἐν τούτοις ὁ θεόφρων οὗτος διδάσκαλος δο κεῖ περιττοτέραν τὴν ἐπανάληψιν τῶν προρρηθέν των πεποιηκέναι; Τρισσὴν γὰρ εἰπὼν γέννησιν, τὴν ἐκ σωμάτων, τὴν ἐκ βαπτίσματος, τὴν ἐξ ἀναστάσεως, ἐπήγαγεν ὥσπερ ἐπιλαθόμενος διὰ τῆς δοκού της περιττής είναι φράσεως καὶ τετάρτην, διὰ τοῦ φάναι, «Τὴν μὲν τῷ ἐμφυσήματι τῷ πρώτῳ καὶ ζωτικῷ.» "Ης γὰρ μετὰ τῶν τριῶν οὐκ ἐμνημόνευσε γεννήσεων ὡς περὶ προλεχθείσης. ἐπήγαγεν εἰπών, Τὴν μὲν τῷ ἐμφυσήματι τῷ πρώτῳ καὶ (226 €) ζωτικῷ.» Πῶς οὖν τοῦτο κατ᾽ ἀλήθειαν εἴρηκεν ὁ διδάσκαλος, οἶδε πάντως ὁ κατ' ἀρετὴν αὐτῷ γεγο νὼς παραπλήσιος, καὶ μὴ πόρρω τῆς αὐτοῦ περὶ τὰ θεῖα σοφῆς ἐπιστήμης διεστηκώς. Ὅσον δ' οὖν ἐμὲ γινώσκειν κατὰ τὸ τῆς ἐμῆς ἀσθενοῦς διανοίας ἀβληχρόν, οὐκ οἶμαι περιττήν εἶναι τὴν ἐπαχθεῖσαν το τάρτην γέννησιν, ἀλλὰ μᾶλλον συμπληρωτικὴν τῆς ἐκ σωμάτων προτεθείσης γεννήσεως, καὶ ἑρμηνευτικὴν τῶν ἐπ᾿ αὐτῇ θείων λόγων τε καὶ τρόπων. Ο γὰρ τῆς γενέσεως ἕνεκεν τοῦ πρώτου Αδάμ ἂν Ορωπος γενέσθαι καταδεξάμενος, καὶ γεννηθῆναι τῆς αὐτοῦ παραβάσεως χάριν οὐκ ἀπαξιώσας, διὰ μὲν τῆς γενέσεως τὴν πρὸς τὸν πεσόντα συγκατάβασιν, διὰ δὲ τῆς γεννήσεως τὴν πρὸς τὸν καταδεδικασμέν νον ἑκούσιον κένωσιν ἐπεδείξατο· τῇ μὲν γενέσει φυ σικῶς εἰς ταὐτὸν τῷ ἀνθρώπῳ κατὰ τὴν ζωτικὴν ἀγόμενος ἔμπνεύσιν, ἐξ ἧς τὸ κατ' εἰκόνα λαβὼν ὡ; ἄνθρωπος άπρατον διέμεινεν ἔχων τῆς ἐλευθερίας, τῆς ἀναμαρτησίας καὶ ἄχραντον· τῇ δὲ γεννήσει κατὰ τὴν σάρκωσιν τὴν πρὸς τὸν ἄνθρωπον τῆς φθορᾶς ὁμοίωσιν εκουσίως διὰ τῆς δουλικῆς μορφῆς ὑποδὺς τοῖς αὐτοῖς παραπλησίως ἡμῖν κατὰ θέλησιν ὑποκεῖσθαι φυσικοῖς παθήμασι χωρὶς ἁμαρτίας, ὡς ὑπεύθυνος ὁ ἀναμάρτητος, ήνέσχετο. Κατ᾿ ἄμφω γὰρ ταῦτα μέρη τεμὼν ἐκ μερῶν συνετέθη, καὶ γέγον
    qua quæcunque naturam atque cognitionem supe rant evincuntur. Sic igitur quæstionem quoad fieri potuit solvisse mihi videor, et qua alia ratione eam enarrem ignoro. At tuæ fortasse philosophiæ erit aut censuram agere eorum quæ disputavi, aut meliora de tuo ipsius penu sapientius invenire et exponere, et cognitionis sublimis omnis que terreni puræ fructum mecum communicare. Ejusdem, ex secundo in baptismum sermone, in illud: • Triplex nativitatis genus agnoscit Scri plura, primam ex corporibus, alteram ex bapli smo, tertiam ex resurrectione. Quibus deinceps addens nonnulla, et nativitates interpretans pergit ‹ Has porro cunclds nativitates honore a Christo meo affectas fuisse constat primam quidem per primam illam et vitalem insufflationem, secundam vero per incarnationem et baptismum, tertiam de nique per resurrectionem quam ipse auspicatus est; nimirum, sical primogenitus in multis fratribus exstitit, ita primogenitus quoque ex mortuis fieri non dedignatus. Quomodo in istis divinus hic magister uberio rem videtur eorum quæ antea dixerat repetitionem iustituisse? Triplice etenim nativitate indicata, prima quidem ex corporibus, altera ex baptismate, tertia ex resurrectione, tanquam oblitus, per´verba quæ superabundare videantur et quartam addidit, c dicens: ‹ Primam quidem per primam illam ac vitalem insulationem. › Cujus enim cum tribus reliquis non memineral nativitatibus, de ca, quasi supra significasset, addidit dicens: Primam qui dem per primam illam ac vitalem insufflationem. › Quo igitur modo magister id revera dixerit sciet plane qui virtute illum æquaverit, nec procul a sapiente ejus rerum “divinarum peritia abstiterit. Sed quatenus ego intelligo pro infirmi intellectus mei debilitate, non otiosa videtur esse quarta illa quae superaddita est nativitas, imo potius complere supra dictam illam ex corporibus nativitatem, in terpretarique divinas in ea rationes ac modus. Qui enim propter factum primum Adam homo fieri dignatus, ejusque peccati gratia generari non de dignatus est, per factitationem is suam ad cum qui cecidit condescensionem, per generationem vero voluntariam suam exinanitionem in ejus qui con demnatus est gratiam designavit: factitatione qui dem naturaliter in idem cum homine secundum vitalem insulationem deductus, unde Dei imagi nem nactus, ut homo, invenalem servavit semper libertatem et impeccantiam inviolatam; gencratione autem secundum incarnationem hominis interitui obnoxii similitudinem sponte in servili suscepit forma eisdemque cum nobis affectibus naturalibus subjacere præter peccatum tanquam obnoxius, qui sine peccato erat, ultro passus est. Bipartito enim secundum utrumque ex partibus est compositus, Greg., Naz. Or.A in sanctum Baptisma, cap. 2, p. 692, tom. I. Opp. edit. Rened
    col. 1317–1318page 125 of 177
    PG 91:1317τελείως νέος 'Αδαμ, τὸν πρῶτον τοῖς κατ' άμφω μέ ρεσιν Ἀδὰμ ἐν ἑαυτῷ φέρων ἀμείωτον. Τῆς γὰρ πρὸ τῆς παραβάσεως τοῦ Ἀδὰμ γενέσεως νόμῳ συγκαταβάσεως ἀνασχόμενος κατὰ τὴν πλάσιν τὸ αναμάρτητον φυσικῶς λαβὼν διὰ τῆς ἐμπνεύσεως, τὸ ἄφθαρτον οὐ προσέλαβε, (226 6) Τῆς δὲ μετὰ τὴν παράβασιν ἐκ καταδίκης γεννήσεως κατὰ τὴν ἐκούσιον κένωσιν τὸ παθητὸν φυσικῶς εἰληφώς τὸ ἁμαρτητικὸν οὐ προσείληφε, καὶ γίνεται νέος Αδάμ, γένεσιν λαμβάνων τὴν αὐτὴν ἀναμάρτητον καὶ γεν νήσεως τῆς αὐτῆς παθητῆς ἀνεχόμενος. "Αμφω γὰρ ἀλλήλαις τελείως περὶ ἑαυτὸν ἐναλλάξ τοῖς κατ' ἄμφω μέρεσιν συμπλέξας ἄμφω δι' ἀλλήλων τῇ ἐλλείψει τοῦ περὶ ἑκατέραν ἄκρου δυνατῶς ἐξιάσατο, τῆς μὲν πρώτης καὶ τιμίας τὴν δευτέραν καὶ ἄτιμον ποιούμενος σωστικήν τε καὶ ἀνανεωτικήν, τῆς δὲ δευτέρας τὴν πρώτην συστατικήν τε καὶ περιποιητικήν καταστήσας. Ακρα δέ φημι τῆς μὲν γενέσεως πρώτης καὶ τιμίας ὑπαρχούσης τὸ ἄφθαρτον, ὡς αναμαρτησίας ἀρχή, τῆς δὲ γεννήσεως ὡς δευτέρας οὔσης καὶ ἀτίμου τὸ ἁμαρτητικόν, ὡς παντὸς πάθους αἴτιον καὶ φθοράς. Απερ εἰς ἑαυτὸν κατὰ τὴν σάρ χωσιν μηδαμῶς εἰληφὼς ὁ Σωτὴρ καὶ τὰ δι᾿ αὐτὰ κατ ταδεξάμενος τῆς μὲν γενέσεως τὴν γέννησιν σωστικὴν ἐποιήσατο, τῷ κατ' αὐτὴν πάθει παραδόξως τὴν τῆς γενέσεως ἀφθαρσίαν ἀνανεούμενος, τῆς δ' αὖ πάλιν γεννήσεως την γένεσιν περιποιητικὴν κατά εστήσατο, τῇ κατ' αὐτὴν ἀναμαρτησία τὴν τῆς γεν νήσεως καθαγιάζων ἐμπάθειαν, ἵνα τὴν μὲν γένεσιν παντελῶς ἀνασώσηται, τῷ κατ' αὐτὴν θεοτελεῖ λόγῳ τὴν φύσιν διακρατοῦσαν, τῆς δὲ γεννήσεως τὴν ὑπο πεσοῦσαν αὐτῇ φύσιν διὰ τὴν ἁμαρτίαν παντελῶς Ελευθερώσῃ, τῷ κατ' αὐτὴν ἴσως τοῖς λοιποῖς ἐπὶ γῆς ζώοις ἐπιῤῥύτῳ τῆς σπορᾶς τρόπῳ μὴ κρατουμένην, Συνάψας οὖν γένεσιν καὶ πλάσιν καὶ ἔμπνευσιν φυσικῶς τῇ (227 α) σαρκώσει καὶ τῇ γεννήσει, κατὰ μόνην ἐπίνοιαν ἀλλήλων δίελε, καὶ εὑρή σεις κατὰ τὸν μέγαν διδάσκαλον τὴν τετάρτην γένε νησιν, συμπληρούσαν τὴν ἐκ σωμάτων, καὶ μόνῃ ἐπινοίς τὴν ἀπ' αὐτῆς δεχομένην διάκρισιν κατὰ τὸν ἀποδοθέντα τρόπον. Λέγω δὲ ταὐτὸν εἶναι τὴν γένε σιν προεπινοουμένην φυσικῶς τῆς ἐπεισάκτου γεν νήσεως, ἧς ἰδιόν ἐστι τὸ ἐμφύσημα τὸ πρῶτον καὶ ζωτικόν. θεωρία εἰς τὸ, ο Τρισσήν γέννησιν ἡμῖν· οἶδεν ὁ Λόγος. ο Και συλλήβδην εἰπεῖν, εἰ βούλοιο γνῶναι τῶν τοῦ διδασκάλου λόγων τὴν ἀκρίβειαν, ζήτει τίς ὁ κατ' αἰτίαν προηγούμενος τῆς ἀνθρώπου γενέσεως λόγος ἐστίν, ὁ τῆς ἰδίας ἐντὸς μένων ἀεὶ μονιμότητος ἀνεκφοιτήτως, καὶ τίς ὁ κατὰ τὴν παιδευτικὴν οἰκο νομίαν τῆς γεννήσεως αὐτοῦ διὰ τὴν ἁμαρτίαν τρό πος, ὁ τέλος ἔχων τὴν τοῦ παιδαγωγουμένου διόρ θωσιν καὶ πρὸς τὸν λόγον τῆς αὐτοῦ γενέσεως τὴν τελείαν ἐπάνοδον, καὶ μαθήσῃ σαφῶς πῶς ὁ Θεὸς γενόμενος ἄνθρωπος κατ' ἄμφω τελείως γέγονε,
    estque perfecte factus novus Adam, primum Ada mum istis secundum utrumque partibus in semet ipso circumferens imminutum. Faclitationis enim quæ ante Adami lapsum contigit lege figurationis sustinens condescensionem id quidem naturaliter per insulationem recepit ut sine peccato esset, sed incorruptibilitatem haud pariter. Generationis autem post lapsum de damnatione institutæ volun taria sua exinanitione affectus naturaliter cum re cepisset, peccandi facultatem non simul recepit, et fit novus Adamus, eamdem videlicet factitatio nem sortitas peccato liberam, simulque genera tionem eamdem cum illo passus affectui obnoxiam. Utramque etenim circa semet atque vicissim parti bus utriusque perfecte connectens ambabus per se ipsas utriusque extremitatis defectu mutuam et fortissimam attulit medelam, unius et honorabilis alteram et inhonoratam faciens conservatricem et renovatricem, alterius vero priorem constitutricem et vindicem collocans. Extremitates autem voco primæ conditionis et honorabilis incorruptibilita tem, ut quæ impeccantiæ principium est, genera tionis vero, ut secundæ et inhonorabilis, indolem peccandi, quippe quæ omnis passionis atque inte ritus causa est. Quibus a Salvatore cum caro fieret nequaquam receptis, et eis quæ per ea sunt ad missis, conditionis quidem generationem fecit con servatricem, affectu ejus nimirum quemdam in modum factitationis renovans incorruptibilitatem; item generationis rursus conditionem constituit vindicem, impeccantia ejus statum generationis affectui obnoxium sanctificans, ut conditionem plene salvam faceret, divinæ sua perfectionis ra tione conservantem naturam, a generatione vero naturam buic propter delictum subjectam plane liberaret, sationis modo, inde fortasse reliquis in terra animalibus adventitio, non domitam. Quod si conditionem et figurationem et insulationem na turaliter cum incarnatione et cum generatione conjunxeris, distingue has inter se sola cogitatione, el invenies, secundum magnum magistrum, quar tam generationem, complere eam quæ ex corpori bus fit, solaque cogitatione capientem istam ab se ipsa distinctionem eo quem enarravi modo. Status autem nihil differre conditionem quæ naturaliter ante superaddititiam illam generationem, cujus peculiare est insufflatio prima atque vitalis, animo concipitur. Contemplatio in illud: «Triplex nativitatis genus nobis agnoscit Scriptura.> Utque paucis absolvam, si magistri accuratam in disputando diligentiam cognoscere vis, quære quæ nam sit illa hominis generationem causaliter præ I cedens ratio, quæ in sua stabilitate perseverat nun quam egressura, et quis sit generationis ejus ex delicto secundum institutorium vel castigatorium Dei consilium modus, cujus finis est ejus qui in stituitur emendatio adque rationem conditionis suæ perfectus reditus, et luculenter disces quo modo Deus cum homo fieret ex utroque perfectus
    col. 1319–1320page 126 of 177
    PG 91:1319προς ἂν εἶχεν ἀληθῶς τῆς γενέσεως λόγον τὸν κατ' ἀληθῶς καὶ ἀνθρωπίνως γεννώμενος, ἵνα ἡμᾶς τῶν οἰκονομίαν σοφῶς ἐπανάγων τρόπον, καὶ τότε δ καίως θαυμάσεις τῆς συνέσεως τὸν διδάσκαλον, πῶς τὰ κατὰ τὴν φύσιν συνημμένα κατ' ἐπίνοιαν διελών τὸν ὅλον τοῦ ἐφ' ἡμῖν θειοτάτου μυστηρίου κρυφίως διετράνωσε λόγον. Τὴν γὰρ ἐκ σωμάτων γέννησιν τῷ ζωτικῷ ἐμφυσήματι καὶ τῇ σαρκώσει κατ' ἐπίσ νοιαν ἐπιμερίσας τὴν πρὸς τὸν κατὰ τὴν γένεσιν λύ γον τοῦ κατὰ τὴν γέννησιν τρόπου διαφοράν παρ ηνίξατο. ἂν ἐπιλαβόμενος δι' ἡμᾶς ὁ τὴν φύσιν ἀνακαινίσας Θεός, μᾶλλον δὲ καινίσας εἰπεῖν ἀληθέστερον, καὶ πρὸς τὸ ἀρχαῖον κάλλος αὐτὴν τῆς ἀρ θαρσίας έπαγαγὼν διὰ τῆς (227 δ) ἐξ ἡμῶν ἁγία; αὐτοῦ καὶ λογικῶς ἐψυχωμένης σαρκὸς, καὶ πλέον παρασχόμενο; αὐτῇ φιλοδώρως την θέωσιν, ἧς μεταπεσεῖν παντελῶς ἀμήχανον αὐτῷ τῷ σαρκωθέντι Θεῷ ψυχῆς τρόπον ἐνούσης σώματι, δι' όλου περι χωρήσασαν ἀσυγχύτως κατὰ τὴν ἕνωσιν, καὶ τῆς αὐτοῦ κατ' αὐτὴν ἐκφάνσεως τοσοῦτον ἀντιλαβοῦσαν τὸ κρύπτεσθαι ὅσον αὐτὸς δι' αὐτὴν γέγονε φανερές καὶ τῆς οἰκείας φυσικῆς κρυφιότητας εκβεβηκώς ἐνομίσθη· καὶ τί τούτου παραδοξότερον, ὅτι φύσει Θεὸς ὑπάρχων, καὶ ἄνθρωπος φύσει γενέσθαι κατά αξιώτας, οὐδετέρας φύσεως τοὺς φυσικούς όρους δικ τῆς ἑτέρας παντελῶς παρέμειψεν, ἀλλ' ὅλος Θεὸς ἄν ὅλος γενόμενος διέμεινεν ἄνθρωπος; οὐ τῷ εἶναι Θεὸς ἄνθρωπος γενέσθαι κωλυόμενος, οὔτε μὴν τῷ γενέσθαι ἄνθρωπος τοῦ εἶναι Θεὸς ἐλαττούμενος, εἷς καὶ ὁ αὐτὸς ὅλος δι' ἀμφοῖν συντηρούμενος, άμφω φυσικῶς κατὰ ἀλήθειαν ὑπάρχων, μήτε τῷ ἀκραιφνεῖ τῆς κατ' οὐσίαν τῶν μερῶν φυσικής διαφοράς διαιρούμενος, μήτε μὴν τῷ ἄκρως μοναδικῷ τῆς ὑποστάσεως συγχεόμενος, οὐ τραπεὶς εἰς τὴν κάτω φύσιν αι καὶ εἰς ὅπερ οὐκ ἦν μεταπεσών. Οὐ φαντάσας σαρκός είδει καὶ σχήματι τὴν οἰκονομίαν, καὶ όσα έτερα καθ' υποκειμένου λέγεται είναι χωρὶς τοῦ ὑποκειμένου λαβών, ταύτην ἐπλήρωσεν, ἀλλ' αὐτὴν κυρίως πράγματι καὶ ἀληθείᾳ τὴν ἀνθρωπίνην προσλαβὼν φύσιν ήνωσεν ἑαυτῷ καθ᾿ ὑπόστασιν ἀτρέπτως καὶ ἀναλλοιώτως καὶ ἀμειώτως καὶ ἀδιας ρέτως, τῷ κατ' οὐσίαν αὐτῆς λόγῳ καὶ δρῳ συνέχων ἀνέκπτωτον. Καθ' ἦν καὶ τὴν ἐκ σωμάτων κατὰ τὸν ἅγιον τοῦτον καὶ μέγαν (228 α) διδάσκαλον ήμε τέραν ἐτίμησε γέννησιν, καὶ γενόμενος ἄνθρωπος δεσμῶν τῆς γεννήσεως ελευθερώσῃ, καὶ τοῦ παρα πλησίως χόρτου σπειρομένους ἐκ καταδίκης διὰ τὴν ἁμαρτίαν φύεσθαι νόμου, καὶ τοῦ τὴν αὐτὴν ἔχειν φυτοῖς τε καὶ ἀλόγοις ζώοις τῆς πρὸς τὸ εἶναι γενέ σεως τὴν συγγένειαν· “ως πού φησιν ὁ μέγας καὶ τῶν μεγάλων θεατὴς Ἰεζεκιήλ τὰ θεία μυσταγωγεί μενος καὶ τὴν αἰτίαν τῆς νῦν περὶ τὸν ἄνθρωπον ὑπαρχούσης οικονομίας εκπαιδευόμενος, ὡς πρὸς Ἱερουσαλὴμ φάσκων· Τάδε λέγει Κύριος τῇ Ιε ρουσαλήμ, Η ρίζα σου καὶ ἡ γέννησίς του επ γῆς Χαναάν, ὁ πατήρ σου Αμοιῤῥαῖος, καὶ ἡ τραπεὶς τὴν κατὰ φύσιν,
    factus sit, ad eum quem habebat revera conditio nis rationem divini consilii modum sapienter redu cens et tumjure admiraberis de magistri acumine, quod ea quæ naturaliter cohærent cogitatione se gregans totam mysterii si quod aliud divini in no bis oculte manifestavit rationem. Corporalem enim generationem vitali insufflatione et incarnatione in mente distinguens generatorii modi a conditionis ratione differentiam obseure significavit. Quas no stra causa Deus naturæ renovator, verius dixerim novator,assumpsit,adque pristinum honorem incor ruptibilitatis illam adduxit per sanctam suam quæ de nobis sumpta et rationabiliter animnata erat. carnem, eamque liberaliter insuper deificatione ornavit, de qua ad animæ instar in corpore inha bitante ipsi qui incaruatus est Deo excidere band liceret, quæ totum inconfuse secundum unitionem circumiret, proque ipsius per cam manifestatione In tantum occultari reciperet in quantum ipse per eam manifestatus et occultationem suam egressus esse putatus est: et quid quodadmirabilius? quod naturaliter Deus exsistens, et homo tamen natura. liter fieri dignatus, neutrius naturæ naturales om nino fines per alteram migravit, sed totus Deus exsistens totus homo factus perseveravit? eo quod Deus est quominus homo fieret non prohibitus, neque profecto eo quod homo factus est deitate de minutus, unus et idem totus per utrumque sem per consistens, et tainen revera utrumque et homo et Deus, naturaliter exsistens, neque essentiali-par tium naturalis differentiæ integritate divisus, ne que singularitate substantiæ confusus, non mutatus in inferiorem naturam aut in id quod non esset delapsus. Carnis specie et forma divinum, baud pre se ferens consilian, et quæ alia ad subjectam. recipiens, consummavit illud, sed ipsam proprio et revera assumptam humanam secum ipso natu ram substantialiter coadunavit stabiliter et con stanter et integre et inseparabiliter, atque essen tiali ejus ratione ac fine ne dilaberetur continuit. Qua etiam corporalem, secundum sanctum hunc et magnum magistrum, nostram generationem hono ravit, et homo vere factus et humanum in modum generatus, ut nos de generationis vinculis solveret, ac de lege qua nos ad feni instar ob peccatum seri et nasci consuevimus, quaque in parem cognatam que cum plantis atque brutis animalibus exsisten diam procreamur. Ut alicubi magnus magnorumque spectator Ezechiel divina mysteria initiatus cau samque præsentis circa hominem Dei consilii edo ctus, veluti ad Hierusalem verba faciens: Hæcce, ait, Dominus dicit Hierusalem: Radis tua el gene-. ratio tua de terra Chananæa, pater tuus Amor rhæus et mater tua Hetthæa: in die de qua nala es, non ligatus est umbilicus tuus, et in aqua nón es dota, nec sale salita, nec involuta pannis: et proje st in apographo cod. Gud. meo exstal cett.
    col. 1321–1322page 127 of 177
    PG 91:1321μήτηρ σου Χετταία· ἐν ἡμέρᾳ ᾗ ἐτέχθης οὐκ ἔδη σαν τὴν ὀμφαλόν σου 88, καὶ ἐν ὕδατι οὐκ ἐλού θης, οὐδὲ ἀλὶ ἡλίσθης, καὶ σπαργάνοις οὐκ ἐσπαργανώθης, καὶ ἀπεῤῥίφης ἐπὶ πρόσωπον τοῦ πεδίο τῇ σκολιότητι τῆς ψυχῆς σου ἐν ᾗ ἡμέρᾳ ἐτέχθης· καὶ διῆλθον ἐπὶ σὲ, καὶ εἶδόν σε πεσυρμένην ἐν τῷ αἵματί σου, καὶ εἶπά σοι, Ἐκ τοῦ αἵματός σου ἡ ζωή σου, πληθύνου, καθὼς ἡ ἀνατολὴ τοῦ ἀγροῦ δέδωκά σε. Τῆς οὖν τοῦ φύεσθαι διὰ τῆς σπορᾶς ἴσα χόρτῳ καὶ δι' αἵματος κατά τὰ λοιπὰ ζῶα τὴν ζωὴν ἔχειν καταδίκης ὁ τὴν φύσιν ἐξιώμενος καὶ πρὸς τὴν ἀρχαίαν τῆς ἀφθαρσίας χάριν ἐπανάγων Κύριος, ἦλθεν αὐτὴν ἐλευθερῶσαι, καὶ ἐμφανῶς μὲν αὐτῇ δεῖξαι πρὸς ὅπερ γενομένη κατ᾿ ἀρχὰς οὐδόλως ἐκινήθη καλὸν, καὶ πατῆσαι τὸ πονηρὸν πρὸς ὅπερ ἅμα τῷ γενέσθαι διὰ τῆς ἀπά της τὴν ὅλην αὐτῆς κινηθεῖσα παρὰ φύσιν κατεκένωσε δύναμιν, καὶ καταδῆσαι πρὸς ἑαυτὸν τὴν τῆς ἐπιθυμίας δύναμιν (ἧς ὑπάρχει ὁ ὄμφαλος σύμβολον), τὴν ἐν τῷ ἀγαθῷ γόνιμον ἕξιν λαβοῦσαν παγίαν καὶ ἀμετάπτωτον, καὶ λοῦσαι ἐν ὕδατι, καθ Είναι λέγω τῶν μολυσμῶν τῆς ἀγνοίας τῷ πελάγει τῆς περιχυθείσης αὐτῇ κατὰ τὴν χάριν γνώσεως, καὶ ἁλίσαι ἁλὶ, καὶ σπαργανώσαι σπαργάνοις, τουτ ἐστι τὴν πρὸς ὅπερ γέγονεν ἀγαθὸν φυσικὴν ἐνέρ γειαν ἀπρίξ στερεώσας τῷ πνεύματι, σήψεως παθῶν καθαρὰν καταστῆσαι καὶ ἀνεπίδεκτον, καὶ τῇ περιβολῇ τῶν ἐν τοῖς οὖσιν ἀληθῶν λόγων δίκην σπαργάνων περισφίγξας ἀδιάχυτον παντελῶς ἀπεργάσασθαι. Αλλη εἰς τὸ αὐτὸ θεωρία. Τυχὸν δὲ διὰ τῶν εἰρημένων ὁ διδάσκαλος διττόν εἶναι τὸν κατὰ τὴν γένεσιν τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως λόγον τε καὶ τρόπον εἰσηγούμενος, τὸν μὲν ψυχῆς, τὸν δὲ σώματος, τὴν ἐκ σωμάτων γέννησιν εἰς δύο κατ' ἐπίνοιαν διεῖλε γεννήσεις, τὴν μὲν ψυχὴν ἐμ φαίνων ἀῤῥήτως ἐκ τοῦ θείου καὶ ζωτικοῦ ἐμφυσήματος συνισταμένην, τὸ δὲ σῶμα ἐκ τῆς ὑποκειμέν νης ὕλης τοῦ ἐξ οὗπέρ ἐστιν ἅμα τῇ ψυχῇ κατὰ τὴν σύλληψιν γινόμενον σώματος. Οὐ γὰρ τὸν αὐτὸν ἀπαραλλάκτως φάναι θέμις ἐπ' ἀμφοῖν τῆς γενέ σεως εἶναι τὸν λόγον καὶ τὸν τρόπον, ὅτι μηδὲ ταυ τὸν ἀλλήλοις κατὰ τὴν οὐσίαν ἄμφω ταῦτα τυγχάνουσιν. Τὴν γὰρ ἀλλήλοις μὴ ταυτόν ἐστι τὸ εἶναι, τούτων δηλονότι καὶ ὁ πρὸς ἄλληλα τῆς γενέσεως παρήλλακται λόγος καὶ τρόπος. ᾿Αλλὰ ψυχῆς μὲν ἄλλον εἶναι δίκαιον οἴεσθαι καὶ λόγον καὶ τρόπον, καθ' δν γίνεται τε καὶ ἔστι καὶ ἀμεταβόλως μένει σῶμα καὶ ψυχῇ συναπτόμενον. (229 α) θεωρία σύντομος πρὸς τοὺς λέγοντας προϋπάρχειν ἢ μεθυπάρχειν τῶν σωμάτων τὰς ψυχάς. Εἰ καὶ ἅμα κατὰ τὴν ὕπαρξιν ἀμφοτέρων, ψυχῆςλέγω καὶ σώματος, ὁ αὐτός ἐστι τῆς γενέσεως χρό νος, οὐδενὸς τοῦ ἑτέρου προϋπάρχοντος, ὡς ἔφην, κατὰ τὴν γενεσιν ἢ μεθυπάρχοντος, ἵνα μὴ τοῦ ἐξ ὀφθαλμόν σου.
    die qua nata es: ct transivi ad te, et vidi te concul cari in sanguine tuo, et dixi tibi: Ex sanguine tuo vita tua. Multiplicare, ut ortum agri dedi te b. Dam natoria igitur lege, qua per sationem parem cum gramine, et per sanguinem eamdem cum reliquis animalibus vitam habemus, liberaturus naturam venit Dominus, naturæ persanator et ad pristinam incorruptibilitatis grafiam deductor, simulque lu culenter ei monstraturus pulchrum ad quod con dita principio haudquaquam pronota est, et ma lum conculcaturus, ad quod simul atque facta coat fraudulenter omne suum innaturaliter promota robur exinanivit, et colligaturus concupiscentian vim (cujus umbilicus est imago), quæ genitabilem in bono habitum firmam atque stabilem sortita est, et loturus in aqua, purgaturus,` inquam, de ignorantia inquinamentis in unda cognitionis sc cundum gratiam ipsi circumfusæ, et saliturus sale, et involuturus pannis, hoc est naturalem ad quod bonum procreata est actionem spiritu firmiter so lidando, putrefactionis affectuum puram redditurus et incapacem, et verarum in rebus quæ sunt ra tionum amictu pannorum modo circumstringendo ab omni effusione cohibiturus. cta es super faciem terra in abjectione aninuæ tuæ in b Ezech. xvi, 3 seqq. * Apographum præbet Alia in idem contemplatio. Fortasse vero istis verbis magister duplicem es se humana secundum conditionem natura rationem ac modum statuens, alterum animæ, alterum cor poris, corporalem generationem in duas cogitatione divisit generationes, auimam quidem occulte signi ficans ex divino atque vitali 'insufflatione constare, corpus vero ex subjecta materia ejus unde sit cor poris simul cum anima conceptionis via fieri. Ne que enim fas est absque ulla differentia in utroque eamdem conditionis dicere rationem et modum, quoniam nec idem de essentia ambo exsistunt. Quorum enim exsistentia non eadem est, horum et conditionis rationem ac modum discrepare patet. Imo, animæ quidem par est credere alium esse et rationem et modum, quo flat et sit et per severet, et alium similiter corporis, quo fiat et sit et sine ulla immutatione maneat, et cum anima co pulatum, corpus. Contemplatio brevis ad eos qui dicunt· animas ante vel post corpora exsistere. Quamvis simul juxta substantiam utriusque, animæ, inquam, et corporis, idern est generationis tempus, cum neutrum alteri præexsistat, quemad modum dixi, secundum generationem, vel post
    col. 1323–1324page 128 of 177
    PG 91:1323άμφυῖν εἴδους ὡς ὅλον λυθῇ, δικαίως τι ἂν ὁ τοῦ πρός ἐκστῆναι μὴ δυναμένης, καὶ τούτῳ τῷ λόγῳ οὔτε σώμα τι λόγος πρεσβυτέραν ἔχων καθ' ἑαυτὴν οὖσαν τὴν τοῦ ἑνὸς ὡς μέρου; ὑπόστασιν, καὶ πρὸς ἄλλο κατὰ τὴν φύσιν παντάπασιν ἐν ἄσχετον ἔχουσαν την ένα σιν εκ, καὶ διὰ τοῦτο μηδέποτε τὴν σὺν ἄλλῳ κατά σύνθεσιν ἄλλου τινὸς φυτικῶς συμπληρούσαν ὑπό στασιν χωρίς φθορᾶς καὶ τῆς πρὸς ὅπερ οὐκ ἦν ἀλ λοιώσεως. Τὸ γὰρ καθ' ἑαυτὸ ἰδικῶς προϋφιστάμενον εἰς ἄλλου τινός εἴδους ὑπόστασιν οὐ πέφυκεν ἄγεσθαι. Εἰ δὲ εἰς τὴν ἑτέρου εἴδους συμπλήρωσιν τὴν πρὸς ἄλλο δέχεται σύνθεσιν τὸ προϋφιστάμενον, ἢ κατὰ φύσιν τοῦτο ποιεῖ πάντως, ἡ παρὰ φύσιν. Καὶ εἰ μὲν κατὰ φύσιν, οὐδέποτε τῆς πρὸς ἄλλο δε πρὸς ἐκπλήρωσιν εἴδους ἑτέρου συνθέσεως " πανό. μενον ὁραθήσεται, διὰ τὴν βίαν τῆς φύσεως ἑαυτῆς τος χωρὶς ἡ ψυχή, οὔτε ψυχῆς σῶμά ποτε νοηθήσεται, καὶ περιετράπη τοῖς περιττοῖς τὴν σύνεσιν εἰς ἐλιθι τητα τὸ σοφὸν, ἐναχθεῖσι βίᾳ πρὸς ὅπερ φεύγειν ἐσπούδασαν. Εἰ δὲ παρὰ φύσιν τὴν πρὸς ἄλλου συμ πλήρωσιν είδους θάτερον τούτων τὴν πρὸς τὸ ἕτερον δέχεται σύνθεσιν, φθείρεται πάντως, τοῦ κατὰ φύσιν ἐξιστάμενον ὅρου, καὶ γινόμενον ὅπερ μὴ πέτυχε ", καὶ εἰς ὅπερ οὐκ ἦν μεταπίπτον. Οὗ τί γένοιτ' ἂν ἀσυνετώτερον; Αλλ' ἐπὶ τὸ προκείμενον ἐπανέλθω Ὁ μεν. Ψυχῆς μὲν οὖν γένεσις, ὥς φησιν ἐμφαντικῶς ὁ διδάσκαλος, ἐξ ὑποκειμένης ὕλης οὐ για νεται, καθάπερ τὰ σώματα, ἀλλὰ τῷ βουλήματι τοῦ Θεοῦ διὰ τῆς ζωτικῆς ἐμπνεύσεως ἀῤῥήτως τε καὶ ἀγνώστως, ὡς οἶδε μένος ὁ ταύτης δημιουργός. Η ψυχὴ τὸ εἶναι λαμβάνουσα κατὰ τὴν σύλληψιν ἅμα τῷ σώματι πρὸς ἑνὸς ἀνθρώπου συμπλήρωσιν ἄγε ται, τὸ δὲ σῶμα ἐκ τῆς ὑποκειμένης ύλης τοῦ ἑτέρου δηλαδή γίνεται σώματος κατὰ τὴν σύλληψιν, ἅμα τῇ ψυχῇ τὴν δὲ τοῦ ἂν εἶδος εἶναι σὺν αὐτῇ δεχόμε την σύνθεσιν. Ὅπερ ἀλλαχοῦ τρανότερον εμφαίνων φησὶν ἡ διδάσκαλος, ο Κατὰ τὴν διπλὴν τοῦ ἐμφυ σήματος δύναμιν, καὶ πνοὴν ἐμφυσώμενοι πάντες καὶ Πνεῦμα ἅγιον Μεριστέον σε οὖν τῇ ἐπινοί κατὰ τὴν σύλληψιν τὸ μὲν ζωτικὸν ἐμφύσημα καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῇ νοερᾷ τῆς ψυχῆς οὐσία, την δὲ σάρκωσιν καὶ τὴν πνοὴν τῇ φύσει τοῦ σώματος. καθὼς οἱ Πατέρες φασί. Καὶ ἡ τοῦ προπάτορος Αδάμ μυστικῶς παρήχθη γένεσις, ἕτερον τῆς ψυ χῆς ἔχουσα τόν τε τοῦ εἶναι λόγον καὶ τὸν τοῦ γενέ σθαι τρόπον, καὶ ἕτερον δηλαδὴ τοῦ σώματος, ὡς κα τὸ θεῖον ἡμᾶς μεγαλοφυῶς ἐμυσταγώγησε γράμμα, μὴ συγχωροῦν τὴν ψυχὴν καὶ τὸ σῶμα καθ᾿ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν τρόπον τῆς γενέσεως ἀλλήλοις συμπα σόντα φυρῆναι κατὰ τὴν φύσιν καὶ τὸν ἑκάστου τῆς οὐσίας λόγον ἀγνεηθῆναι, καὶ τὸν τῆς γενέσεως τρόπον. μεριτών δίκαιο: δε παντάπασιν γνώσιν προς άλλο το συνθέτως οι πέφυκεν πρὸς τὴν οι φασίν σώματος τὴν τοῦ εἶναι λόγον καὶ τοῦ γενέσθαι τρόπον, ὡς, καὶ τῆς.
    exastal. ne: ex forma de utroque confate integri tate solvatur, justa videri queat ratio relativa, qua præcedere substantiam unius tanquam partis se cundum se exsistentem putes, quæ ad aliud se cundum naturam irrelativam omnino habeat unitio went, ac propterea nunquam cum alio de composi tione alter us cujusdam naturaliter compleat sub stantíam, quin id fiat eum corruptione et mutatione in id quod non erat. Quod enim per se singulatim praeexsistebat, in alterius cujusdam speciei sub stantiam transferri per naturam non potest. Si vero in alterius speciei complementum quod praexsistebat ad aliud compositionem suscipit, aut secundum naturam istud omnino facit, aut contra naturam. Ac si quidem secundum naturam, nun quam videbitur cessare a compositione ad aliud quæ in alterius speciei complementum flat, propter vim natura, quæ se ipsam deserere nequit, atque hac ratione nec sine corpore anima, nec sine ani ma corpus unquam concipietur animo, atque in telligentissimis istis sapientia in stultitiam conversa est, suntque eo delati necessario quod vitare studebant. At si contra naturam suscipit composi tionem ad aliud pro alterius speciei complemento alterutrum horum,corrumpitur omnino,quippe quod fines naturæ egrediatur, fiatque id quod natura com paratum non est, ut sit et evadat quod non erat. Quo quid stolidius esse possit? Sed ad propositum revertamur. Anime igitur generatio, ut ait scite magister, ex subjecta materia hon fit, quemadmodum cor pora, sed voluntate Dei per inspirationem vitalem ineffabiliter et modo quem scire non possumus, ut novit solus ejus Conditor. Anima exsistentiam suam accipiens in conceptione una cum corpore ad unius hominis complementum agitur, corpus ex subjecta materia, altero nempe corpore, fit per conceptionem, simul cum anima compositionem, qua una cum illa species prodeat, accipiens. Quod alibi manifestius ostendens dicit magister: Per du plicem insuflationis virtutem, et spiramen inspi rati omnes, et Spiritum sanctum. Dividenda est igitur cogitatione in conceptione inspiratio vivifica, atque Spiritus sanctus intellectuali animal essen tiæ, et incarnatio atque insufatio corporis nature, quemadmodum Patres aiunt. Et progenitoris Adæ mystice producta est generatio, aliam anima ha bens exsistendique rationem et nativitatis modum, et aliam nimirum corporis, sicut divinæ nos ma gnifice docuerunt Litteræ, non sinentes ut anima et corpus uno eodemque modo generationis invicem concurrentia commiscerentur secundum naturam, et ignoraretur cujusque ratio essentiæ et modus gene rationis. 86 suspicabantur editores Galland. om. ed. Galland. * ed. Gall. non habet ed. Gall. ed. Gall. ed. Gall. ed. Gall. ed. Gall. ed. Gall. etc., ed. Gall. es Cod. Gud. apographum habet pro Greg. Naz. Or. thcol. de Filio, cap. 20, p. 554, tom. 1 Opp. elit. Eined.
    col. 1325–1326page 129 of 177
    PG 91:1325Εἰ δὲ τῷ Ἀδὰμ ἐνηκολούθησεν ο ἡ διπλῆ τοῦ ἐμφυσήματος δύναμις κατὰ τὴν εἰς τὸ εἶναι γένεσιν σύνδρομος, τί ἄν τις εἴποι περὶ τοῦ κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα συναμφοτέρου τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ψυχῆς λέγω καὶ σώματος; ὅπερ κράμα κατὰ τὸ δυνατὸν ἐμφέρειαν σώζει πολλήν πρὸς τὸν πρῶτον Αδάμ. "Ωσπερ γάρ, ὡς αὐτ τός φησιν ὁ διδάσκαλος, παρὰ τῆς ὕλης τὸ σῶμα (230 «) λαβὼν ὁ Θεὸς, νεοτελοῦς σε δηλονότι προ ὑποστάσης, παρ' ἑαυτοῦ δὲ ζωὴν ἐνθεὶς, δ δὴ νοερὰν ψυχὴν καὶ εἰκόνα Θεοῦ οἶδεν ὁ λόγος, δημιουργεῖ τὸν ἄνθρωπον, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐξ ἀχράντου Παρθέ. του σἱονεὶ γῆς ἀμιάντου τὸ σῶμα λαβών, παρ' ἑαυ τοῦ δὲ ζωὴν ἐνθείς, δ δὴ ψυχὴν τε νοερὰν καὶ εἰκόνα Θεοῦ οἶδεν ὁ λόγος, τὸ ἑαυτοῦ ἀνθρώπινον το ἐδημιούργησεν, ἢ ἑαυτὸν ἀτρέπτως κατὰ πρόσληψιν σαρκός, νοερώς τε καὶ λογικῶς ἐψυχωμένης, δι' ἡμᾶς ἐκου σίως ὡς παντοδύναμος δημιουργήσας ἐποίησεν ἄν θρωπον. Ταύτῃ γοῦν καὶ τετιμηκέναι, καθάπερ οἶμαι, φη σὶν ὁ διδάσκαλος τὸν Κύριον ἡμῶν καὶ Θεὸν τὴν καθ' ἡμᾶς τρισσὴν γέννησιν, τουτέστι τοὺς καθόλου τρόπους τῆς ἡμῶν εἰς τὸ εἶναι καὶ τῇ τι εὖ εἶναι καὶ ἀεὶ εἶναι γενέσεως, τὴν μὲν ἐκ σωμάτων, μίαν οὖσαν τοῦ συναμφοτέρου κατὰ τὴν ἅμα τῶν μερῶν ἀλλήλοις συνύπαρξιν, ψυχῆς λέγω καὶ σώματος, εἰς δύο διαιρουμένην, διὰ τὸν ἑτεροῖον τῆς ἑκατέρου γενέσεως τρόπον, δι' ἧς τὸ εἶναι λαμβάνομεν, τὴν δὲ ἐκ βαπτίσματος, καθ᾽ ἦν τὸ εὖ εἶναι πλουσίως ὑποδεχόμεθα, τὴν δὲ ἐξ ἀναστάσεως, καθ᾽ ἦν πρὸς τὸ ἀεὶ εἶναι διὰ χάριτος, μεταποιούμεθα. ᾿Ακριβῶς τοίνυν δεῖ τοῖς τοῦ διδασκάλου λόγοις ἐπισκήπτειν διὰ τοὺς ἐπηρεαστὰς τῶν καλῶς κειμένων. Τῇ γὰρ ἐπινοίᾳ μόνῃ διελὼν τὴν ἐκ σωμάτων γέννησιν διὰ τὴν ἀποδοθεῖσαν αἰτίαν, ἅμα τῇ συλλήψει κατὰ ταυ τὸν χρονικῆς οὐδ᾽ ὅλως ροπῆς προεπινοουμένης, εἰληφέναι τὸν Κύριον τὸ ζωτικὸν πνεῦμα, ἤτοι ἐμφύσημα κατὰ τὸ ἀνθρώπινον αὐτοῦ, λέγω δὲ τὴν νοερὰν ψυχὴν μετὰ τοῦ σώματος τοῦ ἐκ τῆς ἀχράν του Παρθένου τε, καὶ οὐ μετὰ τὴν σύλληψιν, ὁ διδά σκαλος διορίζεται. Πρὸς τοὺς λέγοντας προϋπάρχειν των σωμάτων τὰς ψυχάς. Τινὲς μὲν γάρ φασιν, ὡς ἤδη προλαβών ἔφην, προϋπάρχει» (250 6) τῶν σωμάτων τὰς ψυχὰς, τινὰς τε δὲ τὸ ἐναντίον, τῶν ψυχῶν προϋπάρχειν τὰ σώματα. Ἡμεῖς δὲ τὴν μέσην ὁδὸν ὡς βασιλικὴν κατὰ τοὺς πατέρας ἡμῶν ἐδεύοντες οὔτε προΰπαρξιν οὔτε μεθύπαρξιν το ψυχῆς ἢ σώματος, συνύπαρξιν δὲ μᾶλ λόν τα μεν, τὰς ἐφ' ἑκάτερα φυλαττόμενοι ἐγκλίσεις 10, καὶ μήτε ἀριστερὰ μήτε δεξιά, καθώς φησιν ή Αγία Γραφή, παντάπασι ρέποντες, φόβον φοβούμενοι νεράν ψυχὴν 75 Έτεροι ἐπηκολούθησεν σε νεοτελοῦ τὸ παρθένου χειν 18 μετεγκλίσεις " ἀριστερα μήτε δεξια το τὸ ἀνθρώπινον ἑαυτοῦ γι. τον προϋπάρχειν ούτε μεθυπάρ
    Quod si Adanio consequenter contigit duplex insur flationis virtus concurrens ad exsistentiæ procrea tionem, quid dicere quis valeat de Deo et Salvatore nostro Jesu Christo, qui secundum humanitatem utrumque habet, animam videlicet et corpus? quæ complexio quantum fieri potest magnam similitudi nem servat cum primo Adam. Quemadmodum enim, sicut idem ait doctor, a materia capiens corpus Deus, quæ recens videlicet subsistebat antea, a se vero vitam indens, quod nimirum intellectua lem animam et imaginem Dei Scriptura intelligit, hominem efformavit, haul aliter etiam ex intaminata Virgine tanquam intemerata terra corpus assumens, ´ex se autem vitam indens, quod nimirum animamı intellectualem et Dei imaginem Scriptura novit, humanitatem suam operatus est, vel seipsum imma tabiliter secundum assumptionem carnis, intelle ctualiter rationaliterque animatæ, propter nos spon te, utpote omnipotens Conditor, hominem fecit. Hoc quidem pacto et honorasse dicit, sicut exi stimo, magister Dominum et Deum nostrum tripli cem nostram nativitatem, id est generales modos generationis nostra in exsistentiam, in bonam ex sistentiam, in æternam exsistentiam: generationem, inquam, ex corporibus, quæ una est utriusque secundum mutuam partium inter se coexsistentiam, animæ videlicet et corporis, sed bifariam divisa, propter diversum utriusque generationis modum, per quam exsistentiäm accipimus; alteram ex ba ptismale, per quam bene esse abunde consequimur; tertiam ex resurrectione, qua ad æternam exsi stentiam per gratiam commutamur. Diligenter igi tur attendendum est verbis magistri propter ca lumniatores eorum quæ probe stant. Sola enim cogitatione distinguens nativitatem ex corporibus, propter allatam rationem, simul cum conceptione, ne temporis momento quidem præintellecto, ac cepisse Dominum vitalem spiritum, sive inspira tionem, pro humanitate sua, hoc est animam in tellectualem una cum corpore ex immaculata Vir gine, et non post conceptionem, delinit doctor. Contra eos qui dicunt animas ante corpora exsistere. Quidam enim dicunt, uti jam præfatus sum, ante corpora animas exsistere; alii vero contra ante animas exsistere corpora. Nos autem media via, ut regia, secundum patres nostros incedentes, ne que anteriorem neque posteriorem animæ corpo risve exsistentiam affirmamus, sed coexsistentiam potius, inclinationes in utramque partem caventes, ac neque sinistrorsum neque dextrorsum, ut sancta Scriptura loquitur, omnino propendentes, metuen ed. Gall. ed. Gall. ed. Gal. ed. Gal. es Gall. * on. ed. Gall. " om. ed. Gall. ed. Gall. ed. Gall. ed. Gall.
    col. 1327–1328page 130 of 177
    PG 91:1327οὗ πλέον φοβεῖσθαι οὐδέν ἐστι φοβερώτερον, μήπως προϋπάρχειν λέγοντες τῶν σωμάτων τὰς ψυχὰς, καὶ τιμωρίας ένεκεν τῶν ψυχῶν ἐφευρέσθαι τὰ σώ ματα, διὰ τὴν προγεγενημένην τῶν ἀσωμάτων κακίαν, τῆς τῶν ὁρωμένων ἐκπρεποῦς μεγαλουργίας, δι' ἧς ὁ Θεὸς γινώσκεται σιωπῇ κηρυττόμενος, αἰτίαν εἰκότως " είναι μόνην ὑποτιθέμεθα τὴν κακίαν, ἀνάγκην ἐπάγουσαν τῷ Θεῷ παρὰ πρόθεσιν ἣν οὐκ εὐδόκησεν τὸ οὐσίαν δημιουργῆσαι, ἧς τυχὸν ἀπ' ἀρχῆς οὐδὲ τὸν λόγον ἔχει πρὸ τῶν αἰώνων μετά τῶν ἄλλων ἀπόκρυφον. Τῶν γὰρ παρὰ πρόθεσιν για νομένων λέγειν τὸν Θεὸν ἔχειν τοὺς τῆς οὐσιώσεως λόγους, οὗ μοι δοκεῖ συνετῆς διανοίας εἶναι, καὶ όπωσοῦν εὖ συνησθημένης Θεοῦ μεγαλειότητος, τοῦ ἀπαθοῦς καὶ μόνου ἀληθοῦς, καὶ μηδὲν ἔχοντος καθόλου κατὰ τοὺς ἐν αὐτῷ προόντας τῶν ὄντων λόγους πρόσφατον, και μάλιστα παρὰ πρόθεσιν. Πάντα γὰρ αὐτῷ τὰ ὁπωσοῦν ὄντα " ή γενησόμενα κατὰ τὴν οὐσίαν προτεθέληταί τε καὶ προεννενόηται, καὶ προέγνωσται· ἕκαστον δὲ τῶν ὄντων κατὰ τὸν εὔθετον καὶ ἐπιτήδειον καιρόν οὐσιοῖ καὶ ὑφίστησι. Μηδὲ γὰρ ὅτε τι κατασκευάζοντα τὸν Θεὸν ὁρῶμεν, τότε καὶ τῆς περὶ αὐτὸ θελήσεως ἦρχθαι ἐννοίας τε καὶ γνώσεως αὐτὸν νομίσωμεν ". "Απαγε. Πολλής γὰρ ὄντως ἐστὶ τοῦτο μεστὸν ἀτοπίας, εἰ ὅπερ ε Θεός (231 4 ) ἐξ ἀρχῆς πρὸ τῶν αἰώνων μήτε ἐν ενόησεν ἢ ἔγνω ἢ ἐθέλησεν εἶναι, νῦν νοήσας τε καὶ θελήσας καὶ γνοὺς, ἡ μεταγνοὺς εἰπεῖν οἰκειότερον, ὡς καλὸν ἐξετέλεσεν· ἵνα μὴ λέγω ὅτι οὐδὲ αὐτὴν ὧν τοὺς λόγους προηγουμένως οὐκ ἔχει, γινώσχει τὴν ποίησιν. Ἀλλὰ πάντα τῇ βουλήσει τοῦ Θεοῦ προγνωστικῶς κατὰ τὴν ἄπειρον αὐτοῦ δύναμιν ἀεὶ περιέχεσθαι πιστεύομεν, μηδενὸς αὐτῷ καθ᾿ οἷον δήποτε τρόπον προσφάτως επινοουμένου, καὶ τὸ εἶναι κατὰ τὴν οὐσίαν λαμβάνοντος. Μηδὲ γὰρ οἷς σθαι δεῖν ἐς εὐσεβῶς φρονοῦντας ὑπολαμβάνω τὸν Θεὸν τὰ κατὰ πρόγνωσιν ἀπειροδυνάμως ἐν ἑαυτῷ κατὰ τοὺς ἑαυτῶν λόγους προπεριεχόμενα 88 έκαστα μανθάνειν διὰ τῆς εἰς τὸ εἶναι παραγωγής. Αλλ ἡμῖν οἱ αἰῶνες τε καὶ οἱ χρόνοι κατὰ τὸν προωρισμένον εἰ καὶ τὸν εὔθετον ἑκάστου καιρὸν σοφῶς κα ἕκαστα δημιουργούμενα δεικνύουσι 80, καὶ εἰς τὸ εἶναι προβάλλονται "'· καθὰ καὶ περὶ τοῦ Λευί φησιν ὁ θεῖος Απόστολος ούτωσὶ διεξιών, "Ετι γὰρ ἐν τῇ ὀσφύζ τοῦ πατρὸς ἦν, πρὶν εἰς τὸ εἶναι παρελθεῖν. Οστις δυνάμει μὲν 50 ἐν τῷ πατριάρχη Αβραὰμ ὑπάρχων, κατὰ δὲ τὸν τετελεσμένον καιρὸν τὴν πρὸς τὸ εἶναι διὰ κυήσεως κατ' ενέργειαν γένεσιν λαβὼν, εἱρμῷ καὶ τάξει κατὰ τὴν ἀποῤῥητον σοφίαν τοῦ Θεοῦ τὰ πάντα τὴν πρὸς τὸ εἶναι γένεσιν εξ χεσθαι νοεῖν ἡμᾶς καὶ πιστεύειν κατὰ τὸν προγνωσθέντα καιρὸν ὑπηγάγετο. ηὐδόκησεν * ή όντα προπερισχόμενα τι ορισμέν Οι προβάλλεται μεν ἐφευρῆσθαι το ένθετον οι νομίζομεν 83 δεῖ σαφῶς δείκνυσι
    tes meta, quo nihil magis metuendum est, ne forte, si præexsistere dicamus corporibus animas, ac supplicii causa animarum fuisse inventa cor pora, propter flagitia quæ ab iis ante corpora commissa fuerint, præstantissimi horum quæ ocu lis subjecta sunt et nobilissimi opificii, per quod agnoscitur Deus tacito præconio manifestatus, sola flagitia causam fuisse jure suspicemur, necessi talem Deo inducentia præter voluntatis propositum ut substantiam conderet, cujus fortasse ab initio ne rationem quidem habuerit ante sæcula cum reliquis occultam. Eorum enim quæ contra pro positum fiunt Deum dicere essentiæ habere pro ducendæ rationes, non mihi videtur prudentis esse judicii aut opinionis, et utcunque recte de Dei majestate sentientis, qui solus sine affectioni bus est et verax, nec quidquam in universum habet juxta præexsistentes in ipso rerum quæ sunt rationes quod recens sit, ac præsertim contra vo lantatis propositum. Cuncta enim ei utcunque exsistentia aut exstitura secundum essentiam jam antea volita, intellecta, statuta fuerunt; cuique vero eorum quæ sunt juxta idoneum et oppor tunum tempus essentiam tribuit et substantiam. Neque enim quando efficientem quidpiam Deum videmus, tunc quoque voluntatis circa eam rem initium fecisse aut intellectus aut cognitionis ipsum arbitremur. Absit! Hoc enim multa pro fecto absurditate scateret, si quod Deus ab initio ante sæcula neque cogitavit, aut statuit ut esset, aut voluit, nunc cogitans et statuens et volens, vel resipiscens, ut magis proprie loquar, ut bo num perficeret: ne dicam quod ne ipsam quidem eorum factitationem quorum rationes anteceden tèr non habeat, novit. Imo cuncta Dei voluntate per præscientiam secundum infinitam ejus virtu tem semper contineri credimus, nulla re ab eo quoquo id modo fieret recens excogitata et exsisten tiam essentialem accipiente. Neque enim existimo eos qui pie ac religiose sentiunt debere Deum pu tare quæ per præcognitionem infinita virtute in seipso secundum eorum rationes præcontinentur, ea singula cognoscere per productionem in exsi stentiam. At nobis sæcula et tempora secundum præfinitum opportunumque cujusque rei tempus sapienter quælibet fieri ostendunt, et ad exsisten tiam provehi: sicut etiam de Levi dicit divinus Apostolus, hoc modo loquens: Adhuc enim in lumbo patris erat i antequam exsisteret. Qui potentia qui dem in patriarcha Abrahamo exsistens, juxta præ. finitum vero tempus per conceptionem de effectu nactus generationem in exsistentiam, serie et or dine omnia, præintellecto atque præcognito tempore, secundum ineffabilem Del sapientiam accipere exsistentiæ conditionem ut nos inteligeremus et crederemus persuasit. i Hebr. vn, 10. TB ed. Gall. ed. Gall. apogr. cod. Gud. ed. Gall. 88 non habet ed. Gall. 17 ed. Gall. 17. Sic cod. Gud. et ed. Gall. ed. Gall. ed. Gall. cd. Gall. ed. Call. 88 ed. Gall... 8 ed. Gall.
    col. 1329–1330page 131 of 177
    PG 91:1329Πάντων οὖν τῶν κατ' ουσίαν ὑπαρκτικῶς ὄντων τε καὶ ἐσομένων, ἢ γενομένων 4, ἢ γενησομένων ἢ φαι νομένων, ἢ φανησομένων, ἐν τῷ Θεῷ προϋπάρχουσι παγίως ὄντες οἱ λόγοι, καθ᾽ οἷς καὶ εἰσὶ τὰ πάντα καὶ γεγόνασι καὶ διαμένουσιν, ἀεὶ τοῖς ἑαυτῶν κατὰ πρόθεσιν λόγοις, διὰ κινήσεως φυσικῆς ἐγγίζοντα (231 6) καὶ πρὸς τὸ εἶναι μᾶλλον συνεχόμενα, κατὰ τὴν ποιάν τε καὶ ποσὴν τῆς προαιρέσεως κί νησίν τε καὶ ῥοπήν, τὸ εὖ δι' ἀρετὴν καὶ τὴν πρὸς τὸν λόγον καθ᾽ ὅν ἐστιν εὐθυπορίαν, ἢ τὸ φεῦ εἶναι διὰ κακίαν καὶ τὴν παρὰ τὸν λόγον καθ᾽ ὅν ἐστι κίνησιν λαμβάνοντα, καὶ συντόμως εἰπεῖν κατὰ τὴν ἕξιν ἢ τὴν στέρησιν τῆς αὐτῶν κατὰ φύσιν μεθεκτικῆς δυνάμεως τοῦ παντελῶς ἀμεθέκτου κατά φύσιν ὑπάρ χοντος, καὶ πᾶσιν ἁπλῶς ἑαυτὸν ἀξίοις τε καὶ ἀνα ξίοις ὅλον κατὰ χάριν δι᾽ ἄπειρον ἀγαθότητα παρ ἔχοντος ", καὶ τὴν τοῦ ἀεὶ εἶναι καθὼς ἔκαστος ὑφ' ἑαυτοῦ διατέθειται τε καὶ ἔστι διαμονὴν ἐμποιήσοντος. Οἷς ἡ τοῦ κυρίως ὄντος καὶ εὖ ὄντος καὶ ἀεὶ ὄντος ἀνάλογος μέθεξις ἢ ἀμεθεξία, τιμωρίας τῶν μετασχεῖν μὴ δυναμένων, καὶ ἀπολαύσεως τῶν μετα σχεῖν δυναμένων, ἐπίτασίς ἐστι καὶ ἐπαύξησις. Οὐδὲν γὰρ τὸ παράπαν ἔστι τῶν ὄντων οὗ μὴ παρὰ τῷ Θεῷ πάντως ὁ λόγος προένεστιν. ἂν δὲ παρὰ τῷ Θεῷ προ υπάρχουσιν ὄντες τῆς οὐσίας οἱ λόγοι, τούτων δηλαδὴκατὰ πρόθεσιν θείαν πάντως ἐστὶν ἡ γένεσις. Τῶν δὲ κατὰ πρόθεσιν θείαν ἐστὶν ἡ γένεσις, τούτων ή κατ' οὐσίαν ὕπαρξις μένει πρὸς τὸ μὴ ὂν ἀπὸ τοῦ ὄντος ἀμεταχώρητος. ἂν δὲ πρὸς τὸ μὴ ὂν ἀμεταχώρητος. μετὰ τὴν γένεσιν ἀπὸ τοῦ ὄντος ἡ κατ᾽ οὐσίαν ὑφ έστηκεν ὕπαρξις, τούτων οἱ λόγοι τυγχάνουσι μόνιμοι τε καὶ βάσιμοι, μόνην ἔχοντες ἀρχὴν τοῦ εἶναι τὴν σοφίαν, ἐξ ἧς καὶ δι᾽ ἣν ὑπάρχουσι, καὶ ὑφ᾽ ἧς τὴν πρὸς τὸ εἶναι δύνασθαι παγίως δύναμιν ἔχουσιν. "Ων δὲ οἱ λόγοι μονίμως υπάρχουσι παρὰ τῷ Θεῷ, καὶ ἡ περὶ αὐτοὺς τοῦ πεποιηκότος (232 α) τὰ πάντα Θεοῦ· πρόθεσίς ἐστιν ἀδιάπτωτος· χρονικοῖς γὰρ ἡ τοῦ Θεοῦ πρόθεσις παντάπασιν οὐ περιείληπται πέρασιν, οὔτε μὴν τὴν ἐκ μεταβολῆς ἀλλοίωσιν ἐπιδέχεται τοῖς ὑποκειμένοις συμμεταπίπτουσα, τούτων ἀναμφηρίστως " αἱ ὑπάρξεις σαφῶς " εἰσιν ἀδιάφθοροι”. Η γὰρ οὖν κατὰ πρόθεσιν θέλων πε ποίηκεν ὁ Θεὸς τὰ ἀνθρώπινα σώματα, καὶ μένει δι' αὐτὸν πρὸς τὸ μὴ ὂν ἀμετάπτωτα παντελῶς, ἀεὶ θέλοντα εἶναι τὸ σὺν λόγῳ καὶ σοφίᾳ κατὰ πρόθεσιν θεληθὲν, καὶ οὐκ ἔσται κατ᾿ αὐτοὺς ἡ παντελὴς τῶν σωμάτων πρὸς ει τὸ μὴ ἐν ἀπογένεσις, ἢ κατὰ πρό θεσιν οὐ πεποίηκε, καὶ μὴ θέλων ετυραννήθη, κατὰ βίαν ἀγόμενος πρὸς γένεσιν, ὧν τοὺς λόγους ἔχων οὐ πέφανται. Καὶ εἰ μὲν τυραννηθεὶς παρὰ πρόθεσιν ἦλθε ο ποιῆσαι μὴ θέλων τὰ σώματα, λό γος δηλονότι καὶ σοφία τῆς τούτων γενέσεως οὐδα μῶς καθηγήσατο. Τὸ γὰρ παρὰ πρόθεσιν θείαν γινόμενον, λόγου καὶ σοφίας παντελῶς ἐστέρηταί τε νο 8 ἢ γενομένων το καὶ διαμένουσιν οι παρέξοντος 3 διατέθηται • μη δυναμένων, καὶ ἀπολαύσεως τῶν ἀναμφιῤῥήστως σαφῶς * αδιάφοροι " εἰς πεποίηκεν ο ήλθεν
    Omnium igitur rerum secundum essentiam sub stantialiter exsistentium et exstiturarum, sive na tarum sive nasciturarum, sive apparentium sive appariturarum, in Deo præexsistunt stabiliter ra tiones, secundum, quas et sunt- omnia et fuerunt et manent semper suis secundum voluntatis pro positam rationibus, per naturalem motum appro pinquantia et ad exsistentiam magis coarclata, secundum qualemcunque et quantumcunque luntatis motum atque momentum, accipientia bene esse per virtutem rectumque ad rationem qua utuntur iter, vel male esse propter vitium et motum ei qua utuntur ratione contrarium, et, ut paucis dicam, secundum babitum vel priva tionem suæ juxta naturam participativæ virtutis ejus qui plane imparticipabilis est secundum na turam, et nihilominus cunctis ex æquo seipsum tam dignis quam indignis integrum secundum gratiam ex infinita bonitate exhibet, perpetuita temque exsistentiæ inoperatur, prout quisque a se ipso aficitur et est. Quibus sane vere exsistentis, et bene exsistentis, et semper exsistentis con sentanea participatio vel non-participatio, eorum qui participare non possunt, est pana, et eorum qui possunt, fruitionis intensio est et incrementum. Omnino enim eorum quæ exsistunt nullum exstat cujus apud Deum prorsus ratio non præexsistat. Quorum vero apud Deum præexsistunt essentia exstantes rationes, horum profecto secundum divi nam voluntatem fit creatio. Quorum vero secundum divinam voluntatem ft creatio, horum essentialis exsistentia manet, et ad non-exsistentiam ab exsi stentia non transit. Quorum vero ad non-exsisten tiam post creationem ab exsistentia non transit essentialis exstantia, eorum rationes stabiles sunt atque firmæ, unicum habentes exsistenţiæ prin cipium sapientiam, ex qua et per quam exsistunt, et a qua virtutem habent constanter ut esse pos sint. Quorum vero rationes stabiles sunt apud Deum, et Dei rerum cunctarum conditoris in mutabilis est ac firma circa eas voluntas, cụm temporaneis Dei voluntas haudquaquam compre hensa est limitibus, neque mutationem ex vicis situdine admittit, una cum subjectis variata, horum manifeste et sine controversia exstantia interitu carent. Vel igitur secundum propositum volens efecit Deus bumana corpora, et manent per eum ad non-exsistentiam prorsus non decli nantia, cum semper velit esse quod cum ratione et sapientia volitum est secundum propositum, et ita non continget secundum eos plena corpo rum ad non-exsistentiam degeneratio: vel secun dum propositum non effecit, et non volens domi nationem passus est, quippe vi coactus ad facienda non habet ed. Gall. non habet ed. Gall. habet apo graphum cod. Gud. ed. Gall. Verba non compa ed. Gall. abest ab ed. Gall. ed. Gall. ed. Gall. ed. Gall. ed. Gall. Tent in ed. Gall.
    col. 1331–1332page 132 of 177
    PG 91:1331εστερημένον μόνον ἐστὶ τὸ κακὸν, οὗ τὸ εἶναι χα ρακτηρίζει ἡ ἀνυπαρξία, ούτινος ποιητὴν τὸν Θεὸν μήτε ἐννοεῖν ἡμῖν γένοιτο πώποτε, μήτιγε δὴ ' λέγειν ἀναφανδόν, καὶ πιστεύειν ὀλεθρίως τολμαν. Τίς δὲ ὁ τυραννήσας τὸν Θεὸν, εἴπερ τετυράννηται, καὶ θέμις ὅλως εἰπεῖν ποιῆσαι παρὰ πρόθεσιν 8 μὴ βεβούληται; Καὶ πῶς ὁ τυραννηθείς ἐστι Θεός, πρὸς ἀνάγκης ὑφιστῶν παρὰ πρόθεσιν ἐπ' ἀπωλείς για νεσιν πραγμάτων; Οἱ ταύτην περιέποντες τὴν δόξαν λέγειν τολμάτωσαν. Η γὰρ ἂν τὸν Θεὸν ταῦτα περ ποιηκέναι φαίεν, καὶ τὰ μέγιστα βλασφημήσεις», ἀνάγκην ἐπάγοντες τῷ Θεῷ ποιῆσαί τι παρά πρόθεσιν· ἢ μὴ (232 6) πεποιηκέναι, καὶ ἐξ ἀνάγ της ἄλλην ἀρχὴν Μανιχαϊκῶς τὴν ταῦτα ποιοῦσαν εἰσάγοντες φωραθήσονται. Πάντως" γὰρ ἰδιόν ἐστι τῶν δύο ἀρχὰς ἀλλήλαις ἀντιπαρεξαγόντων τὸ τῆς προϋπάρξεως δόγμα. Ούς χάριτι Θεοῦ τοῦ παντο ελεήμονος ὁ βαθὺς τῆς ἀφανείας ζόφος περιλαβών εἰς τελείαν απήλασε λήθην, τὸ φέγγος τῆς κηρυτο τομένης ὑπὸ τῶν ἁγίων Πατέρων ἡμῶν ἀληθείας οὐ φέροντας. καὶ ἡλλοτρίωται. Τὸ δὲ λόγου καὶ σοφίας παντελό; Θαυμάζω δὲ πῶς αὐτοὺς, ἵνα παραλείψω " νῦν ὅσε ῥηθῆναι δυνατόν ἐστι, διὰ τὴν συμμετρίαν τοῦ λόγου, τὸ κατὰ Χριστὸν τὸν ἀληθινὸν Θεὸν ἡμῶν 10 μυστή. ριον, οὐ δυσωπεῖ ταύτην προθύμως ἑαυτῶν ἐκτινάξασθαι τὴν δόξαν. Εἰ γὰρ πάντων τῶν θείων μυστηρίων μυστηριωδέστερον τὸ κατὰ Χριστὸν ὑπάρχει μυστήριον, καὶ πάσης τῆς κατὰ πᾶσαν ἔννοιαν ἐν πᾶσιν ἢ οὔσης ἢ γενησομένης τελειότητας οριστικόν, καὶ παντὸς ὅρου καὶ πέρατος ὑπεράνω καθέστηκε, τοῦτο δὲ τὸ μυστήριον μετὰ τοῦ " σαρκωθέντος καὶ τελείως ἐνανθρωπήσαντος Θεοῦ Λόγου εἶναί τε καὶ ὑπάρχει» διδάσκει τὸ σῶμα τὸ ἐξ ἡμῶν ληφθὲν καὶ ἡμῖν ὁμοούσιον, ἡνωμένον αὐτῷ καθ᾿ ὑπόστασιν, μεθ' οὗ καὶ ἀνελήφθη εἰς οὐρανοὺς, ὑπεράνω πάσης ἀρχῆς καὶ ἐξουσίας καὶ δυνάμεως καὶ κυριότητος καὶ παντὸς ὀνόματος ὀνομαζομένου, οὐ μόνον ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, καὶ τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ νῦν τε καὶ εἰς τοὺς ἀπείρους αἰῶνας συγκαθέζεται, πάντας διεληλυθὼς τοὺς οὐ ρανούς, καὶ ὑπεράνω πάντων γενόμενος, καὶ πάλιν ἐλεύσεται ἐπὶ μεταποιήσει τε 10 καὶ μεταστοιχειώσει τοῦ παντὸς καὶ σωτηρίᾳ τῶν ἡμετέρων ψυχῶν τε καὶ σωμάτων, καθὼς ἐπιστεύσαμέν τε καὶ πιστεύομεν καὶ εἰς ἀεὶ πιστεύοντες διαμένοιμεν, - είς οὕτως " τολμηρός ἐστι καὶ αὐθάδης, καὶ πρὸς τὰ δῆλά τε καὶ προφανῆ μάχεσθαι μόνον εἰδώς τι πρ πετῶς, ὥστε κἂν ψιλῶς ἐνθυμηθῆναι πάρουν την ἐν δεῖ Μανιχαϊκῆς * πάντων ὑμῶν ἡμῶν Θεόν του τε μόνον εἰδὼς ἀνάγκειν πάντα παραλείψω 18 οὕτω προπετώς
    ea quorum rationes habere non visus est. Ac si t quidem dominationem passus contra voluntatis propositum et invitus devenit ad facienda corpora, jam ratio et sapientia productioni plane eorum facem non prætulit. Quod enim fit contra divinum propositum, ratione et sapientia omnino caret, ab iisque alienum est: at quod caret prorsus ratione et sapientia hoc solum est malum, cujus exsistentiam denotat inexstantia, cujus auctorem Deum ne cogitare quidem nobis unquam in mentem veniat, nedum palam dicere, et perniciose audere credere. At quis contra, Deum tyrannidem usur paverit, siquidem passus est eam, et fas est omnino ut eum contra propositum quod noluit fecisse di camus? Et quomodo qui tyrannidem passus est Deus erit, ex necessitate et contra propositum constituens in interitum rerum conditionem? Qui hujusmodi opinionem tuentur, dicere audento. Aut enim Deum hac fecisse dicerent, et gravissimam blasphemiam admitterent, necessitatem Deo indu centes tanquam aliquid fecisset contra voluntatis propositum: aut non fecisse dicerent, et necessario .aliud principium in modum Manichæorum, quod fecerit hoc, introducere deprehendentur. Nam po culiaris est omnino eorum qui duo contraria principia inter se committunt præexsistentiæ opinio. Quos Dei gratia misericordissimi profunda exterminii caligo obruens in plenam oblivionem de trusit, cum splendorem prædicate a patribus nostris veritatis ferre non possent. c Miror autem quomodo illos, ut cætera interea omittam multa quæ dici possent, ne orationem meam diutius protraham, verum Christi Dei nostri mysterium provocet ad excutiendam prompte ex animo svo hujusmodi sententiam. Si omnium enim mysteriorum divinorum mysteriosissimum est Chri sti, quod utique omni secundum omnem intellectum vel exsistenti vel exstituræ perfectioni limites im ponit, quodque omnium limitum ac finium repa gula supergreditur, hoc vero mysterium cum in carnato ac perfecte homine Dei Verbo et esse et exsistere corpus docet de nostra carne desumptum atque nobis coessentiale, unitum ipsi secundum substantiam, cum quo et assumptus est in cœlos i, supra omnem principatum et potestatem et virtutem nomenque quodcunque nominatur, non modo in hoc sæculo, sed etiam in futuro *, alque cum Deo atque Patre nunc et per interminata sæcula sedet, omnes transgressus cœlos et superior omnibus factus, et rursus veniet, ut reformet atque instauret univer sum, nostrasque animas salvas reddat et corpora, sicut credidimus et credimus semperque utinam credere perseveremus, quis tam est temerarius atque audax, solumque petulanter adversus con spicna et manifesta litigandi gnarus, ut vel leviter͵ cogitet corpora ad non-exsistentiam unquam trans itura, juxta profectum in id quod perfectum. est i Marc. xvi, 19. 1. Ephes. 1, 21. el cd. Gall. ' ed. Gall. * ed. Gall. seul. emendat. in annot. ed. Gall.. ed. Gall. ed. Gall. ed. Gall. 30 ed. Gall. 1 om. ed. Gall. non habet ed. Gall. ed. Gall ed. Gall. Hv ed Gal ed. Gall.
    col. 1333–1334page 133 of 177
    PG 91:1333εἰς τὸ μὴ ὂν ἕξειν τ ποτὲ τὰ σώματα, κατὰ τὴν εἰς τὸ τέλειον, ὡς ἐκεῖνοί φασι, τῶν λογικῶν προκοπήν, τὸν Κύριον αὐτὸν καὶ Θεὸν τῶν ὅλων πιστεύων μετά σώματος εἶναι νῦν τε καὶ εἰς ἀεὶ, τὸν καὶ τοῖς ἄλλοις τὴν τοῦ προκόπτειν δύνασθαι παρεχόμενον δύναμιν, καὶ πάντας πρὸς τὴν οἰκείαν δόξαν, ὡς ἐφικτὸν τῇ δυνάμει τῆς ἐνανθρωπήσεως, ἐνάγοντά τε καὶ προσκαλούμενον ὡς ἀρχηγὸν τῆς πάντων σωτηρίας, καὶ τὰς ἐν ὅλοις ἀνακαθαίροντα 14 κηλίδας; Αλλ' οὐχ ὑπ' ἐκείνων ὡς τύπων τῆς αὐτοῦ τε λειότητος, εἴπερ ὅλως τοῦτο κἂν ἐννοῆσαι τολμή σπιεν, ἀγόμενον πρὸς ἀπόθεσιν τοῦ σώματος. Οὐ γὰρ ἕπεται πρὸς τελείωσιν ἄλλοις, οὔτε διὰ προκοπῆς ἐνθεωρούμενον ἔχει τὸ τέλειον, ὁ μόνος κατὰ φύσιν τελειότατος καὶ πάσης ποιητής τελειότητος, οὔτε σὺν ἄλλοις ἀναμένει τὸ τέλειον δέξασθαι. κατ' οὐδὲν οὐδενὶ τῶν ὄντων τὸ σύνολον εἰς τὸ δεῖσθαι προκοπῆς ὑπάρχων ὅμοιος, ἵνα καὶ αὐτὸς τότε τοῦ σώματος τὴν φύσιν ἀπόθηται, ἔτε τοῖς λοιποῖς ἡ ἐπ' ἄκρον προκοπὴ τὴν τοῦ σώματος ἀπόθεσιν γενέσθαι παρα σκευάζει. Ἐπεὶ οὐκ ἔτι ἀρχηγὸς τῶν σωζομένων ἐστὶ καὶ Σωτὴρ, ὡς τὸ καθ' ἡμᾶς τέλος τῆς τελειότητος μυστικῶς ἐφ᾽ ἅπαξ ἐν ἑαυτῷ μὴ παραδείξας, ἀλλ᾽ εἷς τῶν σωζομένων καὶ ἀρχομένων καὶ δεομένων ἄλλων τοῦ δεικνύοντος 18 ἐν ἑαυτῷ τὴν ἐφ᾿ ἣν πάντες οἱ λόγου φυσικῶς μετειληφότες ἐπείγονται τελειότητα καὶ αὐτὸς ὑπάρχων ἀναφανήσεται. Ούχ οὕτω δὲ τοῦτ' ἔχει. Πόθεν; Οὐδὲ τῆς (233 6) ἀλη Θείας ὁ λόγος τῶν ταῦτα 18 λεγόντων ἀνέχεται. Αρχηγὸν γὰρ καὶ τελειωτὴν τῆς ἡμῶν σωτηρίας αὐτήν φησιν ὁ θεῖος Απόστολος, ὡς σαρκωθέντα δι' ἡμᾶς ἵνα τὴν ἡμῶν ἁμαρτίαν ἐν ἑαυτῷ δαπανήσῃ, καὶ τῆς κατ' ἀρετὴν ἀγωγῆς ἑαυτὸν πᾶσι δῷ τύπον καὶ πρόγραμμα τοῖς πιστεύουσιν εἰς αὐτὸν, ὡς δι. δάσκαλος ἀγαθός τε καὶ 20 σοφός, τὰ ῥητέα καὶ τὰ πρακτέα πρὸς ὑποτύπωσιν ἡμῶν δι᾿ ἑαυτοῦ πρότερον ἐκτελοῦντα, ἀποθανόντα καὶει ἀναστάντα καὶ ἀναληφθέντα εἰς οὐρανοὺς, καὶ καθεσθέντα μετὰ τοῦ σώματος ἐκ δεξιῶν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ἵνα καὶ ἡμεῖς ἀποθνήσκοντες βεβαίως ἐλπίζωμεν ἀνα στῆναι, καὶ ζωὴν ζῆσαι παντὸς θανάτου καὶ πάσης φθορᾶς παντελῶς κεχωρισμένην, καὶ ἀναληφθῆναι εἰς οὐρανοὺς, καὶ τὴν ἐν τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ μεσιτεύοντος τιμήν τε καὶ δόξαν λήψε σθαι, καὶ τὴν σὺν αὐτῷ μακαρίαν καὶ αἰώνιον μονὴν, σώματος δὲ καθ᾽ ὁτιοῦν 33 ἀπόθεσιν μὴ ἐκδέχεσθαι, ὅτι μηδὲ τῆς ἁγίας Γραφῆς ὁ λόγος ἡμᾶς τοῦτο δι δάσκει. Μήτε μὴν ἐν τῷ ἀρχηγῷ τῆς σωτηρίας ἡμῶν τεθεάμεθα τοῦτο προγεγενημένον. Εἰ γὰρ φίλον ἦν αὐτῷ καὶ τοῦτο γενέσθαι δε, πρῶτος ἂν αὐτὸς ἐν ἑαυτῷ προενήργει καὶ τοῦτο μετὰ τῶν λοιπῶν, οἷς ἑαυτὸν δι' ἡμᾶς ὡς φιλάνθρωπος ὑποθεὶς καθ᾿ ἡμᾶς ἐτε λείωσεν, εἰς τὸ ἡμᾶς μετὰ τῶν ἄλλων εἰς τοῦτο πιστεύοντας ἐλπίζειν. Πῶς δὲ, εἴπερ ἀνασχοίμεθα, Νοn αι πήξιν τολμήσαις. το δεικνύντος τε καὶ τολμήσαι ταῦτα τι καθοτιοῦν * λέγεσθαι * και
    credat Dominum ac Deum universorum cum cor pore esse et nunc et in perpetuum, qui etiam aliis proficiendi facultatem potentiamque largitur, quique omnes ad propriam gloriam, quantum Geri potest, virtute incarnationis adducit et provocat, ut auctorem salutis omnium, et qui omnium ema culet sordes? – entium rationalium, ut ipsi loquuntur, si modu fiamus in Deo et Patre, mediatore Filio ipsius, honoris et gloriæ, mansionisque beatæ et æternæ cum illo, corporis vero depositionem nullo om mino modo patiamur, quandoquidem neque di vinæ Scripturæ sermo istud nos docet. Neque enim in auspice salutis nostræ vidimus hoc antea factum fuisse. Si enim ipsi placuisset ut etiam hoc fieret, primus utique ipse in se operatus fuisset, et id ” cum reliquis quibus seipsum ntpote benignus. propter nos subjecit, quæeque secundum nos per Sed neque ab illis ut exemplaribus suæ per fectionis, si quidem prorsus hoc vel cogitare au deant, inducitur ad corporis depositionem. enim aliis obsequitur perfectionis gratis, neque per profectum quid sit perfectum agnoscit, ipse qui solus natura est perfectissimus omnisque per fectionis auctor, neque cum aliis præstolatus út quod perfectum est recipiat, nullatenus nulli, quot quot exsistunt, similis exsistens in eo quod indi geat profectu, ut et ipse tum corporis naturam deponat, quando reliquis summus profectus cor poris depositionem conciliet. Siquidem haud ar plius dux et Salvator eorum qui salvantur esset, quippe qui finem perfectionis nostrum mystice. in semetipso semel non ostenderit, sed eorum. LEGS etiam ipse cernetur qui salvantur et ab alio rẻ… guntur, quique indigent altero qui ostendat in seipso perfectionem istam ad quam omnes qui ma tionis natura sunt participes contendunt. Non ita hæc res se habet. Qui enim? Nec veritatis sermo talia dicentes tolerat.. Auctorem enim et consum matorem salutis nostræ ipsum appellat divinus Apostolus 1, utpote incarnatum propter nos peccatum nostrum in seipso conficeret, seque imaginem præberet omnibus atque exemplar casti tatis vitæ et integritatis iis qui credant in eum, ut magister bonus et sapiens, ea quæ dicenda quæque facienda sint ad informationem institutio nemque nostram per seipsum prius perfcienten, morientem atque resurgentem atque assumptum in cœlos, et sedentem cum corpore ad dextram Dei ac Patris m, ut nos quoque morientes firmiter speremus fore ut resurgamur, vitamque vivanus omnis mortis omnisque corruptionis prorsus ex pertem, assumamurque in coelos, ac compotes 1 Hebr. Marc. xv³, 19. ed. Gall. sed etnendat. in annot. fecerunt ed. Gall. renda. (Editores Galland.) ed. Gall. ávaxàlápavta ed. Gall. 17 cdl. Gall. Editores con 18 ed. Gall. 30 Videntur hree per quartum casum effe ed. Gall. cal. Gall. ed. Gal.
    col. 1335–1336page 134 of 177
    PG 91:1335τοῦτο λεγόντων αὐτῶν, κατὰ τὸν ἅγιον τούτου δε δάσκαλον, πιστεύσομεν ὅτι τὸ ἑνωθὲν τῷ Θεῷ καὶ σώζεται "; «Ο γὰρ, φησὶ πρὸς Κληδόνιον γρά φων, ἥνωται τῷ Θεῷ, τοῦτο καὶ σώζεται ο Ενώθη δὲ τῷ Θεῷ λόγῳ μετὰ τῆς ψυχῆς καὶ τὸ σώμα. Άρα μετὰ τῆς ψυχῆς καὶ τὸ σῶμα σωθήσεται. Καὶ πάλιν, εἰ διὰ τοῦτο σαρκοῦται, κατὰ τὸν θεί φρονα τοῦτον διδάσκαλον, ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, ἵνα καὶ τὴν εἰκόνα σώσῃ καὶ τὴν σάρκα ἀθανατίσῃ, πῶς τὸ σωζόμενον ἀπολεῖται, καὶ (234 α) θνήξεται πάλιν τὸ ἀθανατιζόμενον, μᾶλλον δὲ κυριώτερον εἰπεῖν, θεωθὲν ὅλον διὰ μέσης τῆς νοερᾶς ψυχῆς θεότητι μεσιτευούσης καὶ σώματι, παροῦσαν ὅλην ἀῤῥήτως οὐσιωδῶς 10 τὴν τοῦ σαρκωθέντος ὑπόστασιν Θε Λόγου δεξάμενον, καὶ ἴδιον αὐτὸ σῶμα ποιησαμένου τε καὶ ἀποφήναντος, οὐκ ἔχω συνιδείν. Τίνα; δὲ χάριν, εἴπερ τῷ μυστηρίῳ τῆς ἐκκλησιαστικῆς πίσ στεως καὶ τοῦτο περιέχεται τὸ δόγμα, μὴ τοῖς ἄλλας συμπεριελήφθη ἐν τῷ συμβόλῳ τῆς κατὰ τὴν ἀμώ μητον πίστιν τῶν Χριστιανῶν ἐκθέσεως ὑπὸ τῶν ἁγίων καὶ μακαρίων 3 Πατέρων ἡμῶν, τῶν αθροισθέντων κατὰ καιροὺς ἐπὶ βεβαιώσει τῶν θείων τῆς ἁγίας τοῦ Θεοῦ καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας δογμάτων, λέγειν τοῖς σοφοῖς καταλείψωμεν; 'Αλλο ἀρκεῖν οἶμαι πρὸς τὸ παρὸν παρεκβατικῶς ταῦτα ῥηθῆναι πρὸς τούτους. Πρὸς δὲ τοὺς ἄλλους τρεψώμεθα. συν Ο Πρὸς τοὺς λέγοντας τῶν ψυχῶν προϋπάρχειν τὰ σώματα. Τὸ μεθυπάρχειν τῶν σωμάτων τὰς ψυχὰς, ὦ οὗ τοι, λέγειν εὔκολον καὶ τοῦ βουλομένου παντός, δὲ λόγῳ συστήσασθαι τὸ λεγόμενον πάνυ δύσκολον καὶ ἐργῶδες, καὶ οὔποτε άστην ἔχον της σπουδής τὴν ἀπόδειξιν. Εἰ γὰρ τὸ καταβαλλόμενον καθ' ὑμᾶς εἰς πρόφασιν τῆς ἀνθρωπίνης γενέσεως παντάπασίν ἐστιν ἄψυχον, καὶ ζωτικῆς δηλονότι δυνάμεως πάντη καθέστηκεν ἄμοιρον. Τὸ γὰρ ψυχῆς παντελῶς τῆς οἰατοῦν ἐστερημένον καὶ πάσης ζωτικῆς ἐνεργείας ἐστὶν ἔρημον. Εἰ δὲ ψυχῆς καὶ τῆς κατ' αὐτὴν ζωτικῆς δυνάμεώς τε καὶ ἐνεργείας παντελῶς καθέστηκεν άμοιρον, δηλονότι νεκρὸν τυγχάνει· εἰ δὲ νεκρὸν αὐτὸ ὑποτιθέμεθα είναι, οὔτε τρέφεται ούτε αύξεται, αὐδ' ὅλως ὑποστῆσαι δυνήσεται, καὶ μεἶναι παντελῶς ἀσκέδαστόν τε καὶ ἀδιάχυτον. Τεκμηριοί δὲ τὸ (234 6) λεχθὲν ὁ ἐν τοῖς σώμασι τῶν ἑλκῶν ἀπε σμός. Ηνίκα γὰρ ἐφάπτονται τούτων ἰατρῶν παῖδες, εἰ εὕροιεν ἐπιπολάζον σῶμα νεκρὸν, τοῖς κατεσθίουσι τοῦτο φαρμάκοις προαναλώσαντες, οὕτω τὰ πρὸς ἀνάδοσιν τοῦ κοιλανθέντος ἐκ τῆς ὠτειλῆς σώματος ἐπιβάλλουσιν εἰς ἀναπλήρωσιν, ὡς τοῦ ζῶντος τη το ζώσεται ζώσεται Θεῷ οὐσιωδῶς δεξαμένους και μακαρίων τῶν καταλείψομεν
    fecit, ut nos cum caeteris hoc quoque credentes f speraremus. Quomodo enim, si hoc eos dicentes feramus, secundum sanctum hunc magistrum, cre lemus id quod unitur Deo, etiam salvari? • Quod enim, ait ad Clędonium scribens, ‹ unitum est Deo, hoc ctiam salvatur. Porro unitum est Deo Verbo simul cum anima etiam corpus, ergo simul cum anima corpus quoque salvatur. Et rursus, si propterea incarnatur, juxta divinum hunc docto rem, Dei Verbum, ut et imaginem salvet et carnem immortalem reddat, quanam ratione id quod sal vetur interitarum sit, moriturum sit item quod immortale effectum sit, vel, ut magis proprie di cam, divinum effectum sit totum, mediante anima intellectuali divinitatem inter et corpus, præsen tique omni ineffabili quodam modo essentialiter suscepta Dei Sermonis incarnati substantia, qui etiam proprium sibi corpus effecerat et præ se tulerat, hoc equidem intelligere non habeo. Cujus vero rei gratia, siquidem mysterio fidei eccle siasticæ et hoc continetur dogma, non sit cum cæteris comprehensum in symbolo quo sincera et inculpata Christianorum fides a sanctis et beatis Patribus nostris exposita fuit, identidem congre gatis ad stabilienda divina sancta Dei et aposio licæ Ecclesiæ dogmata, id sapientibus dicere re Jinquamus. Sed satis esse existimo nunc contra istos hæc per digressionem dicta fuisse. Jam. igitur ad alios convertamur. Contra eos qui corpora ante animas exsiștere affirmant. Post corpora exsistere animas, o isti, dicere fa cile et cujusvis volentis est, at ratione probare quod dicitur perquam difficile est atque operosuni, studiique et diligentiæ in hac quæstione collocată facile nunquam habebit fructum et probationem. Si enim id quod secundum vos in generationis humanæ materia ponitur inanimatum omnino est, sequitur necessario ut etiam vitalis nimirum po testatis plane sit expers. Nam quod anima, quoquo modo comparata fuerit, caret, id omni vitali priva tum est virtute. Quod si anima ejusque vitalis po testatis et virtutis plane expers est, mortuum esse manifestum est; verum si mortuum esse statuitur, neque alitur neque crescit, neque ullo modo subsi stere poterit, aut indissipatum et indiffusum ina nere. Quod probat vulnerum in corpore sanatio. Quæ quando medicorum filii attingunt tentantes si corpus mortuum emergens reperiant, inedicamen tis que id devorent ante insumptis, ita quæ refi ciendo corpori de vulnere læso idones sint adhibent ad suppletionem, quatenus vivum videlicet corpus ed. Gall. 3 ed. Gall. 37 on. ed. Gall. 88 in codicis Gudiani mar giae ab eadem manu ascriptum legitur. " suspicabantur editores Galland. * non comparet in ed. Gall. 2 non habet ed. Gal. 88 ed. Gall. Greg. Naz. Εpist. ad Cledon.,. 87, 10m. 11 cdit. Bencil,
    col. 1337–1338page 135 of 177
    PG 91:1337λαδή σώματος φύσιν ἔχοντος ἀναπεμπάζουσαν καὶ δύναμιν τῆς οἰκείας έξεως συστατικήν τε καὶ ἐπανακλητικήν, τοῦ δὲ νεκροῦ τοῦτο μηδαμῶς ἐνερ γοῦντος, ἅπαξ νενεκρωμένου καὶ παντελῶς ζωτικῆς ἑστερημένου δυνάμεως, καὶ διὰ τοῦτο ἀνενεργήτου τυγχάνοντος. Πῶς δὲ καὶ στήσεται τὸ φύσει σχετ δαστόν τε καὶ εὐδιάλυτον, μὴ οἱονεὶ θεμελίου τρό πον κατ' ἐπίνοιαν προϋποκειμένης τινός ζωτικής δυνάμεως, περὶ ἑαυτὴν φυσικῶς συγκρινούσης τε καὶ διασφιγγούσης τὸ σκεδαννύμενον, ἐν ᾗ τὸ εἶναί τε καὶ εἰδοποιεῖσθαι παρὰ τῆς τὰ ὅλα σοφῶς τεχνιτευούσης δυνάμεως ἔχειν έλαχεν; Ἐν ᾧ γὰρ ἂν πράγματι μετὰ τὸ τεχθῆναι περίεστιν ἀληθῶς τὸ 18 εἶναι τῷ σώματι, ἐν ἐκείνῳ πάντως δικαίως ἂν λέ γοιτο ἔχειν καὶ τὴν ἀρχὴν τῆς ὑπάρξεως. Οὗτινος γὰρ τῷ χωρισμῷ διαλύεσθαι πέφυκε τὸ σῶμα, τού του δηλαδὴ τῇ ὑπάρξει κατὰ τὴν γένεσιν εὐλόγως ἂν πάντως καὶ συνυφέστηκεν. Εἰ δὲ τούτοις στενοχωρούμενοι τοῖς λογισμοῖς, ὦ οὗτοι, φατὲ μὴ νεκρὸν εἶναι παντάπασι τὸ κατα βαλλόμενον εἰς πρόφασιν τῆς ἀνθρωπίνης συστάσεως, ζωτικῆς δέ τινος κἂν ποσῶς μετέχειν δυνάμεως, ὡς ψυχὴν ἔχον δηλονότι τῆς τοιαύτης μεθέξει δυνά μεως (χωρὶς γὰρ ψυχῆς εἶδος ζωῆς οὐκ ἂν εἴη πώ ποτε καθάπαξ ἐν τοῖς ὑπὸ φύσιν ἀναγομένοις καὶ τῆς οὐρανίου δῆλον ἀεικινήτου περιφορᾶς ἐντὸς διειλημμένοις, ἀεὶ δὲ ζωῆς εἶδος ἄνευ ψυχῆς τὸ πα ράπαν οὐκ ἔστι κατὰ τὴν λογικὴν ἀκολουθίαν), οἷον δ' ἂν ὑποτίθησθε ζωῆς εἶδος τὸ καταβαλλόμενον ἔχειν. κατὰ τὴν σύλληψιν, ψυχῆς τινος μόνον ιδιότητα. ἐνεφήνατε, συστατικὴν μὲν τῆς ἐν ᾗπέρ ἐστιν ο σίας ἀφοριστικὴν δὲ τῶν μὴ τοιούτων διαφοράν. Εἰ δὲ (235 α) καὶ ψυχὴν ἔχειν τὸ ἔμβρυον βίας πρὸς τὸ δέον ὑπὸ τῆς ἀληθείας ὠθούμενοι λέγετε, τίνα τε καὶ ὁποίαν ταύτην, καὶ πῶς θεωρουμένην ή λεγομέν νην, ὑμᾶς λέγειν ἐστὶν ἀκόλουθόν τε καὶ πρόσφορον; Καὶ εἰ μὲν μόνην τὴν θρεπτικήν τε καὶ αὐξητικὴν ἔχειν αὐτὸ διαβεβαιοῦσθε ψυχήν, φυτοῦ τινος δηλον. ότι καὶ οὐκ ἀνθρώπου τῷ λόγῳ τούτῳ καθ᾽ ὑμᾶς τὸ τρεφόμενον καὶ αὐξόμενον ἔσται σῶμα. Καὶ πῶς τοῦ φυτοῦ πατὴρ ὁ ἄνθρωπος ἔσται συνιδεῖν οὐκ ἔχω, πολλὰ σκοπῶν, ἐξ ἀνθρώπου παντελῶς τὸ εἶναι κατὰ φύσιν οὐκ ἔχοντος. Εἰ δὲ τὴν αἰσθητικὴν μόνην τῷ ἐμβρύῳ προσνέμετε ψυχὴν, ἵππου πάντως ἢ βοὸς ἢ ἑτέρου τινὸς τῶν χερσαίων ἢ ἐναερίων ζώων ψυχήν Έχων δειχθήσεται κατὰ τὴν σύλληψιν τὸ ἔμβρυον, καὶ πατὴρ οὐκ ἔσται κατὰ φύσιν ἀνθρώπου καθ' ὑμᾶς ὁ ἄνθρωπος, κατὰ τὴν πρώτην σύστασιν ἀλλὰ φυτοῦ τινος, καθὼς ἔφην, ἢ ζώου τῶν ἐπὶ γῆς. Οἱ τί γένοιτ' ἂν ἀτοπώτερον ἢ φρενοβλαβέστερον; Το γὰρ μὴ συνυπάρχειν διαβεβαιούσθαι τῇ πρώτη συν στάσει τῶν ὄντων κατὰ τὴν ἑκάστου φυσικήν διαφορὰν ἀπαραλείπτως τοὺς οἰκείους τῆς ὑπάρξεως όρι σμούς, φύρειν ἐστὶν εἰς ἄλληλα τὰ πάντα, καὶ μη δὲν εἶναι κυρίως τῶν ὄντων ὅπερ ἐστί τε καὶ λέγεται διισχυρίζεσθαι. Καὶ τὸ δὴ μεῖζον κακόν, διαβολήν τῷ
    natura præditum est resarciente et virtute quadam w habet apographum cod. Gudiani. habitum proprium compingendi revocandique, cum mortuum contra corpus id nullo modo efficiat, se mel mortificatum, vitalique potestate prorsus de titulum, et idcirco inefficax. Quomodo vero et sta bit quod natura dissipatum est atque nullo negotio dissolvitur, cum tanquam fundamenti in modum cogitatione nulla ante subjecta sit virtus vivifca, quæ circa sese naturaliter coagmentet diffusum atque constringat, in qua el exsistentia et formatio ab ea virtute quærest universa sapienter fabricata inesse sortitæ sunt? In quacunque enim`re post quam facta est generatio vere superstes est exsi stentia corpori, in ea recte omnino principium quoque exsistentiæ inesse dicatur. Nam a quo sepa ratum corpus dissolvitur, hujus, uti apparet, cum exsistentia in generatione etiam coexstitisse plane est consentaneum. Si autem, o isti, his argumentationibus coar ctati quod hominis procreandi gratia seminator mortuum esse negatis, vitalem vel quantulam cunque virtutem participare affirmantes, quod animam videlicet hujus virtutis communione ha beat (sine anima enim nulla semel vitæ species tam in eis unquam quæ in naturam prolata quam quæ in orbe cœli semper mobile intus com prehensa sunt, reperiatur, ac semper vitæ spe cies secundum rationis consequentiam exstat pror sus nulla nisi cum anima), qualemcunque vil speciem supponitis inesse in conceptionis propa gine, anime alicujus solum proprietatem signif castis, qua quidem ea in qua inest essentia struatur et eorum quæ non ejusmodi sunt differentia defi niatur. Jam vero etiam si embryon anima præditum esse a veritate coacti (nam acriter vos urgere opus est) statuitis, qua et quali ista, et quomodo obser vata aut appellata convenienter sequitur ut docea tis. Atque si solam illud nutriendi et augendi animam babere aflirmatis, plantæ alicujus profecto. non hominis, hac ratione secundum vos corpus illud quod nutritur et augetur erit. Et quomodo planta pater homo sit intelligere, quoquo conside ratione vertor, equidem non habeo, cum de homine plane exsistentiam secundum naturam non habeat. Si contra sensualem solam in embryo inesse ani mam asseveratis, equi plane vel bovis 'vel alterius alicujus animalium terrestrium aut volatilium anim mam babere embryon de conceptione manifestabi tur, ac secundum naturam hominis per vos homo pater non erit, in prima coagmentatione, sed plantæ alicujus, uli diceban, vel animalium ter restrium alicujus. Et quid hoc esset absurdius aut amentius? Non enim coexsistere plene cum prima eorum quæ sunt compositione pro uniuscujusque naturali differentia proprios exstantiae fines asseve rare, hoc omnia inter se confundere est, alque
    col. 1339–1340page 136 of 177
    PG 91:1339μεγίστην πάντως δειχθήσεται. Εἰ γὰρ πάντα τὰ όπωςοῦν ὄντα πρὸ γενέσεως αὐτῶν κατὰ τὴν πρό γνωσιν τοῦ Θεοῦ τῷ οἰκείῳ λόγῳ τὸ τέλειον ἔχει, δηλονότι καὶ ἅμα τῷ εἶναι κατὰ τὸν ἴδιον λόγον προς γένεσιν παραγόμενα ἀπαραλείπτως αὐτῇ τῇ ἐνεργείᾳ τὸ τέλειον ἕξει. Εἰ δὲ τὸ μὲν τέλειον κατά τὴν πρόγνωσιν ἔχει τὰ ὄντα, κατὰ δὲ τὴν εἰς τὸ εἶναι παραγωγήν τε καὶ γένεσιν τὸ ἀτελές, ἢ οὐκ αὐτὰ ἐκεῖνα ἔσται τὰ προγνωσθέντα, ἀλλ᾽ καθ' ἑτέρων ἕτερα, ἢ τοῦ δημιουργοῦ πρόδηλος ἀσθένεια τοῦτο ἂν εἴη καὶ σαφής, μὴ δυνηθέντος κατὰ τὴν πρό γνωσιν τὸ προγνωσθὲν ἀθρόως.ἅμα τῇ γενέσει κατά τὴν ἐνέργειαν (235 6) ὡς εἶναι πέφυκε κατὰ τὴν οὐσίαν, παραστῆσαι πληρέστατον. τῆς θείας σοφίας τε καὶ δυνάμεως ἀρίδηλον ἔχον Εἰ δὲ τούτους ὑφορώμενοι τοὺς ἐλέγχους ἐπ' ἐκεῖνο καταφύγοιτε τελευταίον, φάσκοντες μὴ δι και ον εἶναι τὸ κατ' εἰκόνα Θεοῦ καὶ θεῖον (ούτω την υπεράν καλοῦντες ψυχὴν) ῥεύσει καὶ ἡδονῇ ῥυπαρξ συνυπάρχειν, μετὰ δὲ τὰς τεσσαράκοντα τῆς συλλήψεως ἡμέρας ἐπισκρίνεσθαι λέγειν εὐσχημονέστερον οἴεσθαι δεῖν, τὸν τῆς φύσεως δημιουργόν σαφῶς αιτιώμενοι φανήσεσθε, καὶ τὸν ἐντεῦθεν τῆς βλασ φημίας ἀναφαινόμενον εἰκότως υπέχοντες φοβερόν δειχθήσεσθε κίνδυνον. Εἰ γὰρ κακὸς ὁ γάμος, δηλον ότι καὶ ὁ κατὰ φύσιν τῆς γενέσεως νόμος· εἰ δὲ κακὸς ὁ τοιοῦτος τῆς κατὰ φύσιν γενέσεως νόμος, ὁ τὴν φύσιν δηλονότι πεποιηκώς, καὶ τοὺς αὐτῇ νόμον γενέσεως, δικαίως ἂν καθ᾿ ἡμᾶς αἰτιαθήσεται. Καὶ τί τοὺς ἀπὸ Μάνεντος καὶ τοὺς πρὸ αὐτοῦ αἱρετικούς, ταύτης ἕνεκα τρόπον τινὰ καὶ μόνης τῆς αἰτίας, δύο ἀρχὰς ὑποστησαμένους, καὶ τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν ἀρνησαμένους, ἀποστρεφόμεθα, τὸ αὐτὸ λέγοντας, εἰ καὶ μὴ διὰ τῶν αὐτῶν, καὶ ὑμᾶς εὑρηκότες; Εἰ δὲ ταύτης ἕνεκα τῆς αἰτίας συνυπάρχειν τῷ σώματι κατὰ τὴν σύλληψιν την λογικήν τε καὶ νοερὰν ψυχὴν λέγειν δι' αἰσχύνης εὐλάβειαν περ αιτεῖσθε μηδὲ μετὰ τεσσαράκοντα ημέρας, μήτε μετὰ τὸν ἐννεαμηνιαῖον τῆς κυοφορίας χρόνον, μήτε μὴν μετὰ τὸν τόκον, πρὸ τῶν μ' ἡμερῶν τοῦ καθα ρισμοῦ φάναι τολμήσετε τὸ γεννηθὲν ἔχειν την 20 γικήν τε καὶ νοεράν ψυχήν. Οὐ γὰρ προσιτὺν τῷ ναῷ τοῦ Θεοῦ τέως ἐστὶ τὸ τεχθέν, ὡς ἀκάθαρτον τη νόμῳ διοριζόμενον. Ως λοιπόν μέχρι τῆς τῶν ἡμε ρῶν τοῦ καθαρισμοῦ συμπληρώσεως μὴ ἔχειν τὸ τικτόμενον τὴν λογικήν τε καὶ νοεράν ψυχὴν κατὰ τὸν εἰκότα λόγον ὑπονοεῖν, ἀλλὰ τινος, ὡς ἔφην με κρῷ πρόσθεν, φυτοῦ ἢ ζώου ἀλόγου τῶν ἐν τοῖς οὖσι διειλημμένων. Εἰ· δὲ πρόφασις (236 α) ὑμῖν τοῦ τοιούτου λόγου καθέστηκε τὸ γεγραφέναι τὸν μέγαν Μωϋσῆν, δίκας μὴ ἀπαιτεῖσθαι τὸν πλήξαντα την κυοφορούσαν γυναῖκα, πρὸ τεσσαράκοντα ἡμερῶν εἰ συμβαίη διὰ τῆς πληγῆς αὐτὴν παρὰ τὸν καιρὸν ἀποθέσθαι τὸ ἔμβρυον, Ιστέον ὡς οὐ τὴν εἰς τὸ σῶμα τότε τῆς λογικῆς ψυχῆς γινομένην εἴσοδον ἐμ φαίνων ὁ σοφὸς Μωϋσῆς, ἀλλὰ τὸν τέλειον τοῦ κατ ταβληθέντος ἐξεικονισμὸν ἀπαρτίζεσθαι τότε δηλών,
    eorum quæ exstant nullum id proprie esse quod est asirmare. Et gravius malum, divinæ sapientiæ atque potestatis calumniam maximam manifesto id continere probabitur. Nam si omnibus quoquomodo exsistentibus antequam procreentur secundum Dei precognitionem propria inest ratione perfectio, apparet quod etiam simul cum exsistentia secun dum propriam rationem in originem producta plene ipsa virtute et actione habebunt perfectionem. Jam si perfectio inest secundum Dei præcognitionem in rebus exsistentibus, sed imperfectio secundum pro ductionem in exsistentiam et originem, fit aut ut non ipsa illa sint quæ præcognita sunt, sed alia pro aliis, aut ut opificis hoc sit manifesta imbecil litas atque aperta, cum quod secundum præcogni tionem præcognosset statim una cum generatione secundum virtutem et actionem, ita ut essentialiter comparatum est, plenissime repræsentare non posset. Quæ quidem argumenta reformidantes si ad illud extremum confugitis, iniquum esse dicentes quod imago atque pars divina (intellectualem ita appella tis animam) cum fusione atque sordida voluptate coexsistat, et honestius esse statuendum post qua draginta conceptionis dies insinuari illam, naturæ opificem aperte calumniari videbimini, arguemini que quod horrendum blasphemiae hujus, quæ pa lam est, periculum non temere subitis. Nam si matrimonium malum est, mala est, ut apparet, na turalis quoque procreationis lex: et si mala est ea naturalis procreationis lex, etiam is videlicet qui naturam effecit, ac legem procreandi ei dedit, in analitiæ apud vos crimen jure incurret. Et quid Manichæos et antiquiores, si ita est, aversamini haereticos, propter hanc quodam modo, et unicam causam duo principia substituentes Deumque uni versarum rerum abnegantes, postquam vos ipsos idem quod illi, etsi non per eadem, statuere depre hendistis? Quod si hacpropter coexsistere per con ceptionem cum corpore animam rationalem et intellectualem pudoris metu dicere refugitis, ne post quadraginta quidem dies, nec post novem graviditatis menses, nec post ipsam partus editio nem, ante quadraginta purgationis dies partum bavere rationalem atque intellectualem animam dicere audebitis. Intra hoc enim tempus ad Dei templum accedere infanti non licet, quippe impuro secundum legis sanctionem. Ita reliquum est ut ante dies purgationis completos partus nec ratio alem nec intellectualem animam habere secun dum argumentationis probabilitatem putetis, sed, ult paulo antea dixi, habere animam plants, aut irrationalis animalis alicujus de numero eorum quæ rerum natura comprehendit. Cujusmodi opi nionis si forte inde occasionem sumpsistis quod magnus Moyses scripsit ab eo pœnas non esse re petendas qui gravidam mulierem cecidisset, ante quadraginta dies si propter plagam embryon in lucem ederet, sciendum est quod sapiens Moyses non rationalis ibi animæ in corpus ingressum, sed perfectam satisfigurationem absolvi intra id tempus G
    col. 1341–1342page 137 of 177
    PG 91:1341τέως κατὰ τὸν πρόχειρον νοῦν τοῦτο γέγραφε. Προς- ", επιτούτοις δὲ πᾶσι, δέδοικα τὸν τοιοῦτον προσδέξι σθαι λόγον, μήπως ἡ τοῦ λόγου καθ' εἱρμὸν προβαίνουσα τάξις φιβερῶν ποιήσῃ με δικαίως ἐγκλημά των ὑπεύθυνον, ὅπερ μὴ θέμις εἰπεῖν ὅσον ἐκ τῆς ἀκολουθίας τοῦ λόγου με βιαζομένη τὸν Κύριον ἡμῶν καὶ Θεὸν λέγειν, εἴπερ ἀληθῶς καθ' ἡμᾶς γενέσθαι κατηξίωσεν ἄνθρωπος χωρὶς ἁμαρτίας, κατὰ τὴν σύλληψιν άψυχον καὶ ἄνουν ἄνθρωπον γεγονέναι, καὶ τὰς τεσσαράχοντα ἡμέρας οὕτως ἔχοντα μεμενηκέναι, τῶν ἁγίων Πατέρων ἡμῶν καὶ διδασκάλων διαρρήδην βοώντων, μᾶλλον δὲ τῆς δι' αὐτῶν λαλού στις τε καὶ λαλουμένης ἀληθείας, ἅμα τῇ καθόδω τοῦ Θεοῦ Λόγου κατὰ τὴν σύλληψιν ἀχρόνως διὰ μέσσης ψυχῆς λογικῆς ἐνωθῆναι σαρκὶ τὸν Κύριον αὐτ τὸν καὶ Θεὸν Λόγον, ἀλλ' οὐ διὰ μέσης σαρκὸς ἀψύ του λογικὴν ψυχὴν προσδέξασθαι προσγινομένην, καὶ οὐκ ἄψυχον σῶμα παντελῶς ἢ ἄνουν ψυχὴν καὶ ἄλογον ἀνειληφέναι, ἀλλὰ τελείαν ἀνελλιπῶς τὴν φύσ σιν τὴν ἐκ ψυχῆς λογικῆς ἅμα καὶ σώματος συνισταμένην ἑαυτῷ καθ᾿ ὑπόστασιν ἀῤῥήτως ἐνῶσαι. Διδ μάλιστα περιέχομαι τοῦ τῆς συνυπάρξεως λόγου. τοὺς ἐφ' ἑκάτερα δι' ἐναντίας όντας ἀλλήλοις τε καὶ τῇ μεσότητι προσφυῶς ἀποπεμπόμενος, αὐτὸν τὸν τῆς φύσεως ποιητὴν ἔχων τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν μυστηρίῳ τῆς ἐνσωματώσεως τοῦ τοιούτου λόγου (236 6) συν ἡγορόν τε καὶ διδάσκαλον ἀπαραλόγιστον, τὸν γενό μενον ἀληθῶς ἄνθρωπον, καὶ τὴν φύσιν τελείως ἔχουσαν ἅμα τῷ εἶναι κατὰ τὴν γένεσιν ὑφίστασθαι δι᾿ ἑαυτοῦ βεβαιωσάμενον, καὶ μόνην, καινοτομήσαντα τὴν καινοτομίαν τῆς φύσεως, λέγω δὴ τὴν διὰ σποράς σύλληψιν καὶ τὴν διὰ φθορᾶς γέννησιν, ἄσπερ ἡ φύσις μετὰ τὴν παράβασιν ἐπεσπάσατο, τῆς θείας ἀποπεσοῦσα καὶ πνευματικῆς εἰς πλῆθος αὐξήσεως, ἀλλ᾽ οὐ τὸν λόγον τῆς φύσεως καθ᾽ ἂν ἔστι τε καὶ γίνεσθαι πέφυκεν ἅμα τῷ εἶναι ἐκ ψυ χῆς λογικῆς ὑφισταμένη καὶ σώματος. Περὶ τοῦ πῶς καινοτομία γίνεται των καινοτομουμένων πραγμάτων μενόντων ἀτρέπτων κατὰ τὴν φύσιν. Πάσα γὰρ καθόλου φάναι καινοτομία περὶ τὸν 1 τρόπον τοῦ καινοτομουμένου πράγματος πέφυκεν, ἀλλ᾽ οὐ περὶ τὸν λόγον τῆς φύσεως γίνεσθαι, διόπερ ὁ μὲν λόγος καινοτομούμενος φθείρει τὴν φύσιν, οὐκ ἔχουσαν τὸν καθ᾽ ὅν ἐστι λόγον ἀρᾳδιούργητον, ὁ δὲ τρόπος καινοτομούμενος φυλαττομένου δηλαδὴ τοῦ κατὰ φύσιν λόγου θαύματος ἐνδείκνυται δύναμιν, ὡς τὴν φύσιν ἐνεργουμένην τε καὶ ἐνεργοῦσαν ὑπὲρ τὸν ἑαυτῆς ἀποδεικνύς δηλονότι θεσμών. Λόγος δὲ φύσεως ἀνθρωπίνης ἐστὶ τὸ ψυχὴν καὶ σῶμα καὶ ἐκ, ψυχῆς λογικῆς εἶναι τὴν φύσιν καὶ σώματος, τρό πως δὲ ἡ ἐν τῷ ἐνεργεῖν καὶ ἐνεργεῖσθαι φυσικῶς τάξις ἐστὶν, ἀμειβομένη τε πολλάκις καὶ ἀλλοιουμένη, τὴν δὲ φύσιν ἑαυτῇ παντελῶς οὐ συναμείβουσα,
    signdcans interim in hunc sensum hæc scripse rit. Ad hæc véro omnia talem admittere sententiam reformido, ne qua sermonis serie procedens ordo horrendorum me criminum jure obnoxium faciat, quoad ex disputationis consequentia me dicere cogens Dominum nostrum ac Deum, quod dixisse nefas est, siquidem vere ad nos homo fleri digna tus est, peccati tamen expers, hoc est dixisse eum de conceptione inanimatum et mente non præditum hominem effectum fuisse, et per quadraginta dies. hoc statu perseverasse, cum sancti Patres nostri atque doctores diserte conclament, imo ipsa per eos Veritas affirmet et affirmetur, simul cum Dei Verbi per conceptionem descensione statim et nullo tempore interjecto per mediaṁ animam ra tionalem Dominum ipsum et Deum Verbum cum carne coisse, non vero per mediam carnem inani matam animam rationalem accedentem recepisse, et non inanimatum prorsus corpus aut mentis ex pertem irrationalemque animam adoptasse, sed perfectam plene naturam ex anima rationali simul et corpore consistentem sibimet secundum substan tiam ineffabili quodam modo coadunasse. Quam obrem maxime amplexor coexsistentiæ opinionem, cæterasque in utramque partem divergentes, quæ tam sibi invicem quam medio contraria sunt, ut consentaneum est, missas facio, et ipsum naturæ Conditorem suo quod sibi habet incarnationis mysterio patronum hujus opinionis atque doctorem infallibilem habeo, qui vere est homo factus, qui que naturam, simul atque esse incepit, secundum generationem subsistere perfecte habentem per semetipsum confirmavit et solum naturæ innova tionem inchoavit, conceptionen per sationem, in quam, atque generationem per interitum, quas natura post trausgressionem sibi contraxerat, cum de divino et spirituali in multitudinem incremento quam et est et fieri potest, simul cum exsistentia delapsa esset, sed non naturæ rationem, secundum ex rationali anima atque corpore suscepisset. * Exod. xxi, 22. Quomodo innovatio fiat dum res innovandæ firmæ natura ac stabiles maneant. Omnis etenim, ut universe dicam, innovatio circa modum rei innovandæ, non. circa rationem nature, fieri comparata est, quia ratio innovata naturam lædit, quæ eam secundum quam exsistit rationem non teneat intemeratam, modus vero innovandus, ita nimirum ut naturalis ratio servetur, miraculi osten dit virtutem, cum naturam nempe et actam et 'agentem ultra suam ipsius legem ac normaṁ pro moveat. Ratio autem humanae nature est animan et corpus et ex anima rationali et corpore naturam csse, contra modus est ordo quo agitur naturaliter et agit, qui saepenumero vertitur et immutatur, sed na turam una cum semetipso omnino non inutat. Quem admodum etiam in quacunque re alia fieri solet,
    col. 1343–1344page 138 of 177
    PG 91:1343Καθάπερ καὶ ἐπ᾿ ἄλλου παντός έχει πράγματος, ν", ἡνίκα καινίσαι τι περὶ τὴν ἑαυτοῦ κτίσιν ὁ θεός βουληθή προνοίας ἕνεκεν τῶν προνοουμένων, καὶ ἐνδείξεως τῆς ἐπὶ πάντα καὶ διὰ πάντων διηκούσης δυνάμεως. "Ωσπερ αμέλει παραδοξοποιών ταῖς ἀνέ καθεν τῶν θαυμάτων τε καὶ σημείων μεγαλειότης καινοτομίας λόγω πεποίηκε, πρὸς ἕτερον εἶδος ζωής παρὰ τὸ ἐν σαρκὶ τῇ ὑπὸ φθοράν μεταβιβάσας τὸν Ενώχ τε καὶ τὸν Ἠλίαν τοὺς μακαρίους, οὐ κατ᾿ ἀλλοίωσιν φύσεως, ἀλλὰ κατὰ (237 α) παραλία γὴν τῆς κατ' αὐτὴν ἀγωγῆς καὶ διοικήσεως, ὕδωρ εἰ; ἐπίκλυσιν τῶν ἐπὶ γῆς μοχθηρῶν ἀνθρώπων καθ ιστῶν τῷ ποσῷ πολλαπλάσιον, ἐν τῇ κιβωτῷ μετά θηρίων ἀγρίων ἀποφαίνων τὸν πρῶτον πλωτήρε Νῶς δίαιταν ἔχειν ἀλύμαντον, ᾿Αβραὰμ καὶ Σάββεν τοὺς μεγάλους αὐτοῦ θεράποντας παιδί τιμῶν παρ' ἡλικίαν καὶ τὸν νενομισμένον πρὸς παιδοπνίε ὅρον τε καὶ χρόνον τῆς φύσεως, πῦρ τὴν ἐπὶ τὰ κάτω ποιεῖσθαι φορὰν εἰς ἐπίκλυσιν ἀσεβῶν παρα σκευάζων, οὐδ' ὅλως τοῦ κατὰ φύσιν λόγου διὰ τοῦτο μειούμενον, τῆς βάτου πῦρ ἀκαύστως εξάπτων εἰς τὴν τοῦ θεράποντος πρόσκλησιν, ὕδωρ ἐν Αἰγύπτ προς αίματος μεταβάλλων ποιότητα, τὴν φύσιν είν τοῦ παντελῶς μὲ ἠρνημένον, ὕδωρ μείναν κατά φύσιν καὶ μετὰ τὴν φοίνιξιν, καὶ τὰ λοιπὰ τῶν ἐκεῖσε θαυμάτων τε καὶ σημείων ἐπιτελῶν, πρὸς τ δοῦναι τοῖς μὲν πιστοῖς τῶν κατεχόντων δεινών ἐλευθερίας ἐλπίδα, τοῖς ἀπίστοις δὲ συναίσθησιν τῆς κολαζούσης δυνάμεως, πρὸς ἀπόθεσιν τῆς κατ εχούσης αὐτοὺς περὶ τὸ θεῖον πωρώσεως, θάλασσαν τέμνων ῥάβδῳ καὶ τὸ συνεχὲς διαλύων τοῦ ὕδατος, τῆς οἰκείας μὴ ἐξισταμένου φύσεως, εἰς δίοδον μὲν τῶν δι' αὐτὸν διωκομένων, ἐποχὴν δὲ τῶν ἀναιτίως διωκόντων τὸ εὐγενὲς καὶ ἐλεύθερον, ύδωρ ξ γλυκαίνων, καὶ ἄρτον ἀνήροτον οὐρανόθεν των ξένων. καὶ ἄγνωστον, καὶ πλῆθος ὀρνέων ἐδωδίμων ἐξαίφνης τῆς θαλάττης ἐκβράζων, χωρὶς τῆς κατὰ φύσιν ἐξ ἀλλήλων διαδοχῆς, πρὸς παραμυθίαν τῶν ἐν τ ἐρήμῳ κακοπαθούντων, ὕδατος μητέρα τὴν πέτραν ἀποδεικνύς, εἰς βεβαίωσιν πίστεως τῶν ἐν ταῖς ἀγῶσι λειποτακτούντων, ποταμὸν ἀνακόπτων τρὸς διάβασιν ἄβροχον λαοῦ θεοσεβοῦς, ηλίου σε πεί σελήνης δρόμον ἐπέχων ακώλυτον παραδόξως, την ἀεικίνητον τοῦ περιέχοντος (237 ) φύσιν στήσεις ἀκίνητον, πρὸς ὄλεθρον ἀσεβοῦς δυναστείας ἀμαθῶς ἀντιπαραταττομένης Θεῷ, καὶ πρὶν λάβῃ πέρας των όρωμένων ἡ δύναμις, καὶ εἰς κατάσχεσιν τῆς πόλ έωθεν ἀψευδῶς ἐπηγγελμένης κληρονομίας. Καὶ τὰ λοιπὰ ὅτα δὴ πεποιηκέναι λέγεται, κατά τε τὴν γῆν τῆς κατασχέσεως καὶ τὰς λοιπὰς εἰς ὅσας ἦλθ παρανομήσας ὁ παλαιὸς Ἰσραήλ, περὶ τὸν τρόπου τῆς ἐνεργείας, ἀλλ' οὐ περὶ τὸν λόγον τῆς ὑπάρξεις, τὴν φύσιν κοινοτομήσας τῶν καινοτομηθέντων π ποίηκεν ὁ Θεός. Μεθ᾽ ὧν ἁπάντων καὶ μεθ' & τὸ δι' δ πάντα καὶ δι᾿ οὗ καινότατον όντως μυστήριον τῆς αὐτοῦ δι' ἡμᾶς ἐνανθρωπήσεως ἐπιτελέσας περὶ τὸν τρόπον, ἀλλ᾽ οὐ περὶ τὸν λόγον, τὴν φύσι
    quando Deus circa suam aliquid conditionem volue rit innovare Providentiæ gratia eorum quibus pro videtur, et ad demonstrandam suam quæ cuncta corn prehendit ac permeat virtutem. Ita profecto virtutem exhibens miraculorum antiquitus atque ostentorum magnificentiis ratione innovationis est usus, cum ad alteram vitæ speciem juxta istam in carne et interi tui obnoxiam llenoch et Eliam beatos viros transfer retº, non immutata eorum natura, sed vicissitudine instituendi ejus administrandique; cum aquam ad submergendos inprobus in terra homines quanti tate multiplicari juberet P; cum in arca simul cum feris agrestibus primum navitam Noe vitam degere haud infestatam ostenderet q; cum Abraham et Sa ram magnos sui cultores partu honoraret præter ætatem ac legitimum prolis serendæ terminum¸ na turæ ac tempus; cum ignem'desuper cadere in hominum impiorum submersionem juberet”, ne quaquam tamen per hoc imminutum ratione sua naturali, cùin rubi ignem non urentem servi sui advocandi gratia accenderet '; cum aquain in gy plo in sanguinis mutaret qualitatem", naturam suam omnino non abnegantem, quippe que aqua maneret secundum naturam quamvis rubefacta, cumque cætera miracula illa atque ostenta perfice ret, ut fidelibus spem e calamitatibus quibus obsi debantur evadendi, infidelibus vero sensum casti gantis virtutis suæ præberet, ad dissolvendam eo rum circa Deum qua tenebantur indurationem, mare virga dissecans atque aquæ cohærentiam se paraus, ita ut de peculiari sua natura haud degene. raret, cum in transgressum eorum qui propter sese ab instante hoste premebantur, tum in repressio nem eorum qui nobilitatem ac libertatem impu denter persequebantur, aquam ligno dulcein red dens, et panem nullo aratro partum cœlitus pluens novum atque incognitum, et avium multitudinem esculentarum subito de mari ebulliens, extra natu ralem singuloruin ex se quo cohærent ordinem ac seriem in solatium eorum qui in deserto amicta Gantur, aqua matrem saxum ostendens, in obfirma tionem fidei corum qui in acie ordines deserebant, flumen retundens in siccum transgressum pii po puli, solis atque lunæ cursum inhibens mirifice rullo obstaculo impeditum, et sistens coli naturam semper immobilem adeo ut immota staret, in per niciem impiæ dominationis, Deo per ignorantiam acien opponentis, idque ne prius ostenti omnium poculis objecti virtus cessaret quam perfecta foret clades, atque ut in posterum obtinerent haeredita tem verociter annuntiatam. Εt reliqua quotquot Deus tam in terra possessionis quam in caeteris in quas Israel vetus ob peccata veniebat, effecisse marratur, circa modum virtutis, sed non circa ra tionem exstantiæ innovando naturam eorum quæ in::ovabantur, Deus effecit. In quibus omnibus et post quæ illud, propter quod hæc sunt omnia et IV Reg. 1, 41; Gen. v, 24. P Gen. v, passim. 21 Exod. sir, 2. - Exod. 17. q Gcn. vi, passim. r Gen. Ivil, 17. Gen. xrs,
    col. 1345–1346page 139 of 177
    PG 91:1345ἐκαινοτόμησε, προσλήψει σαρκὸς διὰ μέσης ψυχῆς νοερᾶς, ἀῤῥήτως κυηθεὶς ἄνευ σπορᾶς, καὶ γεννηθεὶς ἀληθῶς ἄνευ φθορᾶς ἄνθρωπος τέλειος, ψυχήν νοεράν μετὰ σώματος ἐξ αὐτῆς τῆς ἀφράστου συλ λήψεως ἐσχηκώς. "Οτι πᾶσα φύσις τῷ οἰκείῳ λόγῳ διαπαντὸς ἔχει τὸ τέλος. Πᾶσα γὰρ, καθολικῶς εἰπεῖν, φύσις, νοητή τε καὶ αἰσθητή, ήγουν ἁπλῆ καὶ σύνθετος, καθ' οιονδήποτε τρόπον ἐκ μέρους τὴν πρὸς τὸ εἶναι τῆς γενέσεως ἀρχὴν, οὐδέποτε δέχεται, οὔτε μὴν ἐξ ἡμισείας μοί ρας ὑφίστασθαι δύναται. 'Αλλ' εἰ μὲν σύνθετος φύσις ἐστὶν, ὅλη τελεία τελείοις τοῖς οἰκείοις μέρε- " σιν αθρόως συνυφίσταται, μὴ ἔχουσα πρὸς ἑαυτὴν ἢ πρὸς ἄλληλα τῶν ἐξ ὧν ἐστι μερῶν τὴν οἰανοῦν κατὰ τὸν χρόνον διάστασιν. Εἰ δὲ ἁπλῆ φύσις ἐστὶν, ήγουν νοητή, ὡσαύτως ἅμα τοῖς ἑαυτῆς ἀπαραλείπτως λόγοις τελεία τελείοις αθρόως συνυφίστασθαι πέφυκε, χρόνου τινὸς τὸ σύνολον αὐτὴν τῶν οἰκείων λόγων, οὐδαμῶς διακρίνοντος. Οὔτε γὰρ ἦν ποτε καθόλου τις φύσις ἐν τοῖς οὖσιν, οὔτε ἔστιν, οὔτε ἔσται κατὰ τὸν ἑαυτῆς λόγον ὑπάρχουσα ὅπερ νῦν οὐκ ἔστιν, οὔτε μὴν (238 α) νῦν ἐστιν ἢ ἐς ὕστερον ἔσται ὅπερ οὐκ ἦν πρότερον. Τῶν γὰρ οἱ λόγοι παρὰ τῷ Θεῷ ἅμα τῷ εἶναι τὸ τέλειον ἔσχον, τούτων ἡ κατὰ τοὺς οἰκείους λόγους παραγωγὴ καὶ οὐσίωσις προσθήκης πάσης καὶ ἐλλείψεως τῆς πρὸς τὸ εἶναι ὅπερ ὄντα τυγχάνει παντελῶς ἐστιν ἀνεπίδεκτος. Αλλ' ἀρκεῖν οἶμαι κατὰ τὴν τοῦ λόγου παρέκβασιν καὶ πρὸς τούτους τὰ νῦν ῥηθέντα, πρὸς τὸ μὴ παρασύρεσθαι ῥᾳδίως εἰς ἀτύπους δόξας παρά τῶν πίστιν ποιουμένων τὴν ἐν ταῖς κομψείαις τῶν λόγων τεχνικὴν πιθανότητα. Δια τί συνήψε τῇ σαρκώσει τὴν ἐκ βαπτίσματος γέννησιν ὁ διδάσκαλος. Πρὸς τί δὲ βλέπων καὶ τίνος ἕνεκεν τῇ σαρκώσει συνήψε τὴν ἐκ βαπτίσματος γέννησιν ὁ διδάσκαλος (τοῦτο γὰρ εἰς τὴν ἐξέτασιν ἔτι τοῦ προκειμένου λείπεται λόγου), συντόμως ὡς ἔμαθον ἐρῶ κατά δύναμιν. Φασὶν οἱ τὰ θεῖα μυστικῶς περιέποντες λόγια, καὶ τοῖς ὑψηλοτέροις, ὡς εἰκὸς, αὐτὰ σεμνύνοντες θεωρήμασι, κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ κατ᾿ ἀρχὰς γεγενῆσθαι τὸν ἄνθρωπον, ἐπὶ τῷ πάντως γεννηθῆναι κατὰ προαίρεσιν πνεύματι, καὶ προσλαβεῖν τὸ καθ' ομοίωσιν διὰ τῆς τηρήσεως τῆς θείας ἐντολῆς αὐτῷ προσγενόμενον, ἵνα ἡ ὁ αὐτὸς ἄνθρωπος πλάσμα μὲν τοῦ Θεοῦ κατὰ φύσιν, Υἱὸς δὲ Θεοῦ καὶ Θεὸς διὰ Πνεύματος κατὰ χάριν. Οὐ γὰρ ἦν δυνατὸν ἄλλως Υἱὸν ἀποδειχθῆναι Θεοῦ καὶ Θεὸν κατὰ τὴν ἐκ χάριτος θέωσιν τὸν γενόμενον ἄνθρωπον, μὴ πρότερον κατὰ προαίρεσιν γεννηθέντα τῷ Πνεύματι, διὰ τὴν ἐνοῦσαν αὐτῷ φυσικῶς αὐτοκίνητον καὶ ἀδέσποτον δύναμιν.
    per quod, novissimum revera mysterium suum, quo carnem propter nos ingressus est, circa mo dum perficiens, at non circa rationem, naturam innovavit, carne per mediam animam intellectua lem assumpta, ineffabili quodam modo sine satione homo perfectus, animam intellectualem cum conceptus, et generatus vere sine corruptione corpore ex ipsa quam interpretari non capit conceptione nactus. Quod omnis natura propria semper ratione habcat finem. Ounis enim, ut generatim loquar, natura, intel ligibilis et sensibilis, vel simplex et composita, quocunque modo id est, ex parte nurquam capit initium generationis in exsistentiam, neque profe cto ex dimidia parte subsistere potest. Sed si com posita est natura, tola subsistit perfecta simul cum perfectis suis ipsius particulis, nec sui habet aut particularum ex quibus constat inter se ullam secundum tempus distantiam. Verum si simplex natura cst, sive intelligibilis, pari modo una cum suis plene rationibus perfectis ipsa perfecta sum matim subsistit, tempore prorsus nullo a suis ratio nibus uicunque separata. Neque enim erat unquam omnino aliqua natura in eis quæ exsistunt, neque est, neque erit secundum suam ipsius rationem tale quid exstans quod nunc non est, neque profecto nunc est aut in futuro erit. quod antea non fuit. Quorum enim rationes apud Deum simul cum exsi stentia perfectionem habuerunt, horum secundum suas rationes productio atque in essentiam prolatio additamenti omnis et defectus ad exsistentiam eam quam sortita sunt expertes et non capaces. Sed satis esse opinor quæ nunc secundum sermonis digressionem etiam adversum hos disputavi, ne facile in absurdas opiniones abstraherentur ab eis qui artificiosam probabilitatem in sermonum ele gantiis pro fide habent atque commendant. Quare magister cum incarnatione conjunxerit gene rationem per baptismum. Quo respectu et qua causa magister cum incar natione conjunxerit generationem per baptismum (hoc enim restat adhuc quærendum in hac disputa tione), id breviter ut didici pro viribus mcis expo nam. Qui divina mystice tractant oracula, ac sulli mioribus, ut par est, contemplationibus honorant, hominem ad Dei imaginem in principio factum esse tṛadunt, cum plane secundum voluntatem genera Lus esset Spiritu, et similitudinem hanc accepisse attributam propter servatum Dei mandatum, ut idem homo figmentum quidem sit Dei secundum naturam, sed Filius Dei et Deus per Spiritum secundum gratiam. Non enim aliter Dei Filius ac Deus secundum gratiæ deificationem potuit desi gnari homo factus, nisi antea secundum voluntatem esset Spiritu generatus, ob eam quam naturaliter in se habet potestatem liberi arbitrii. Hanc igitur
    col. 1347–1348page 140 of 177
    PG 91:1347"Εντινα θεοποιὸν καὶ θείαν καὶ ἄϋλον γέννησιν, διὰ τὸ προτιμήσαι τῶν νοουμένων καὶ ἀδήλων τέως ἀγαθῶν τὸ κατ' αἴσθησιν τερπνὸν καὶ ἐπίδηλον. παραλιπὼν ὁ πρῶτος ἄνθρωπος, τὴν ἐν σωμάτων εἰκότως ἀπροαίρετον καὶ ὑλικὴν καὶ ἐπίκηρον (238 6) ἔχειν καταδικάζεται γέννησιν, ἀξίως κρί ναντος τοῦ Θεοῦ τὸν ἑκουσίως τῶν κρειττόνων τὰ χείρονα προελόμενον, τὴν ἐμπαθῆ καὶ δούλην καὶ κατηναγκασμένην, καθ' ομοιότητα τῶν ἐπὶ γῆς ἁλό γων τε καὶ ἀνοήτων κτηνῶν γέννησιν τῆς ἐλευθερίας καὶ ἀπαθοῦς καὶ αὐθαιρέτου καὶ ἁγνῆς ἀνταλλάξει γεννήσεως, καὶ τῆς σὺν Θεῷ καὶ θείας καὶ ἀνεκλας λήτου τιμῆς τὴν μετὰ τῶν ἀνοήτων κτηνῶν ἄτιμον ἀντιλαβεῖν συμπαρενύλησιν. Ήστινος τὸν ἄνθρωπον ελευθερῶσαι καὶ πρὸς τὴν θείαν εὐκληρίαν ἐπαν αγαγείν βουλόμενος ὁ τὴν φύσιν τῶν ἀνθρώπων δη μιουργήσας Λόγος, ἄνθρωπος ἐξ ἀνθρώπων ἀληθῶς γίνεταί τε καὶ γεννᾶται σωματικῶς χωρὶς ἁμαρτίας διὰ τὸν ἄνθρωπον, καὶ βαπτίζεται, τὴν εἰς υἱοθεσίαν πνευματικὴν ὑπὲρ ἡμῶν ἑκουσίως ὑπερχόμενος γέννησιν, ὁ κατ' ουσίαν Θεὸς καὶ Θεοῦ κατὰ φύσιν Υἱός, εἰς ἀθέτησιν τῆς ἐκ σωμάτων γεννήσεως. Ἐπειδὴ τοίνυν δι' ἡμᾶς ὁ ποιήσας ἡμᾶς καὶ μόνος τῷ Πατρὶ μετὰ τοῦ Πνεύματος ὁμόθεος καὶ ὁμόδοξος Υιός και Λόγος καθ᾿ ἡμᾶς ἐξ ἡμῶν ἀληθῶς ἄνθρωπος γίνεται, καὶ σωματικῶς γεννᾶται χωρὶς ἁμαρτ τίας, καὶ τὴν ἐκ βαπτίσματος εἰς υἱοθεσίαν πνευματικὴν ὑπὲρ ἡμῶν ὑπελθεῖν καταδέχεται γέννησιν ὁ φύσει Θεός, διὰ τοῦτο συνῆψε τῇ σαρκώσει, καθώς οἶμαι, τὴν ἐκ βαπτίσματος γέννησιν ὁ διδάσκαλος, ὡς εἰς ἀθέτησιν καὶ λύσιν τῆς ἐκ σωμάτων ἐπινση θῆναι γεννήσεως. Οπερ γὰρ ὁ Ἀδὰμ (λέγω δὲ τὴν εἰς θέωσιν ἐκ πνεύματος γέννησιν) ἑκουσίως παρα λιπών γεννᾶσθαι σωματικῶς εἰς φθορὰν κατεκρίθη, τοῦτο κατὰ θέλησιν ὡς ἀγαθὸς καὶ φιλάνθρωπος ἐν τῷ ἡμῶν παραπτώματι γενόμενος ἄνθρωπος, καὶ συγκατακρίνας ἡμῖν ἑαυτὸν ἑκουσίως, ὁ μόνος ἐλεύ θερος καὶ ἀναμάρτητος, καὶ τὴν ἐκ σωμάτων γεν (239 α) νηθῆναι καταδεξάμενος γέννησιν, ἐν ᾗ τὸ κράτος ὑπῆρχε τῆς ἡμῶν κατακρίσεως, τὴν ἐν πνεύματι μυστικῶς διωρθώσατο γέννησιν, καὶ τῆς σωματικῆς γεννήσεως λύσας ὑπὲρ ἡμῶν ἐν ἑαυτῷ τὰ δεσμὰ δέδωκεν ἡμῖν ἐξουσίαν διὰ τῆς κατὰ πνευμα γεννήσεως κατὰ θέλησιν, τέκνα Θεοῦ ἀντὶ σαρρος καὶ αἵματος γενέσθαι τοῖς πιστεύουσιν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Σάρκωσις οὖν καὶ σωματική πρότερον της ἐμῆς ἕνεκα κατακρίσεως ἐπὶ τοῦ Κυρίου παρηκολούθησε γέννησις, καὶ οὕτως ἡ διὰ τοῦ βαπτίσματος ἐν πνεύματι παραλειφθεῖσα ἐπηκολούθησε γέννησις, ὑπὲρ τῆς ἐμῆς κατὰ χάριν σωτηρίας καὶ ἀναπλή σεως, ἢ σαφέστερον εἰπεῖν ἀναπλάσεως· οἷα συν άπτοντος περὶ ἐμὲ τοῦ Θεοῦ τόν τε τοῦ εἶναι μου λόγον καὶ τὸν τοῦ εὖ εἶναι, καὶ τὴν γενομένην παρ' ἐμοῦ τούτων ενοποιοῦντος τιμὴν καὶ διάστασιν, καὶ διὰ τούτων πρὸς τὸν τοῦ ἀεὶ, εἶναι λόγον σοφῶς συνελαύνοντος, καθ᾿ ὃν οὐκέτι τὸ φέρειν ἔστι καὶ φέρεσθαι περὶ τὸν ἄνθρωπον, λαβούσης τέλος περὶ τὸ φέρεσθαι τῆς τῶν φαινομένων οικονομίας διὰ τῆς μεγάλης καὶ κοινῆς ἀναστάσεις, εἰς ἀθανασίαν
    deificam atque divinam et immaterialem genera tionem cum primus homo deseruisset, quia eis quæ intellectus sunt et ob oculorum obtutu remotą interim bonis prætulit sensibilem voluptatem et manifestam, corporali, quæ non nostri nempe sit arbitrii, ac materiali et fato concedenda genera tione damnatur, justo Dei judicio, qui sponte pejora. prætulerit melioribus, id est generationem pas sioni subjectam et servilem et coactam, in modum bestiarum terræ brutarum et pecudis niente caren tis, prætulerit libertati ac generationi a passione liberæ et sui arbitrii et sanctæ,'atque pro honore cum Deo et divino et ineffabili mercari voluerit parem cum insensatis bestiis et inhonoratam in materiam relegationem. Qua hominem liberare et ad beatitudinem divinam reducere volens Sermo, naturæ humanæ artifex, homo ex hominibus vere 6: atque generatur corporaliter sine peccato pro pter hominen, et baptizatur, sponte subiens gene rationem pro nobis in adoptionem spiritualem, essentialiter Deus et Dei secundum naturam Filius, ut infirmaret corporalem generationem. Cum igitur qui nos fecit, quiquè solus. Patri cum Spiritu par est et deitate et gloria Filius et Sermo, propter nos apud nos ex nobis vere homo fit, et corporaliter nascitur sine peccato, et generationem de baptismo in adoptionem spiritualem pro nobis subeundam suscepit naturaliter Deus, idcirco cum incarna tione, ut mihi videtur, magister conjunxit genera Lionem ex baptismo, ut hoc infirmandæ expiandæ que corporalis generationis gratia factum esse in terpreteris. Nam quod Adani (generationem spiri tualem in deificationem, inquam) sponte deseruit, ut corporali in interitum generatione damnaretur, hoc sponte sua, ut bonus et hominum amans, in nostro lapsu homo factus, seque ipsum cum nobis pariter condemnans, qui solas liber et sine peccato, _ et corporalem generationem subeundam suscipiens, in qua condemnationis nostre adhuc vis inessel, spiritualem mystice generationem reparavit, atque solutis generationis corporalis pro nobis in semet ipso vinculis per spiritualem voluntatis gencratio _neta nobis, qui credimus in ejus nomen, potesta tem dedit ut Dei filii pro carnis ac sanguinis fere mus. Incarnatio igitur atque corporalis prius pro pier macam damnationem in Domino sccuta est generatio, et sic quæ reliqua erat per baptismum spiritualis insecuta est generatio, pro salute mea secundum gratiam et revocatione, aut, ut magis 'perspicue dicam, refictione, qua Deus circa me copulat exsistentiæ meæ et bonæ exsistentiæ ratio nes, et eam quæ a nie facta crat harum divisionem alque distantiam contrahit, perque hæc ad exsi stentiæ æternæ rationem sapienter compellit, sc cundum quam neque parient amplius homines 1:eque parientur, cum eorum quæ videntur ordo pariendt finem attigerit per màgnam et commuhem resurrectionem, quæ in immortalitatem generet hominem secundum subsistentiam immutabilem,
    col. 1349–1350page 141 of 177
    PG 91:1349γεννώσης τὸν ἄνθρωπον καθ' ύπαρξιν ἀναλλοίωτον, δι' ἐν τῶν φαινομένων ἡ φύσις τὸ εἶναι κατὰ γένεσιν εἴληφε, καὶ μεθ' οὗ λήψεται χάριτι τὸ κατ' οὐσίαν μὴ φθείρεσθαι. Ἀλλ᾽ εἰ δοκεῖ τῶν εἰρημένων κατ' ἐπιτομὴν ἐπιμνησθέντες τὴν δύναμιν, κεφαλαιώσω μεν. Εχομεν τὴν ἐκ σωμάτων γέννησιν τοῦ Σωτῆς ρος ἡμῶν κατ' ἐπίνοιαν διαιρεθεῖσαν εἰς τὸν προ ηγούμενον τῆς φύσεως λόγον καὶ εἰς τὸν νῦν αὖθις ὑπάρχοντα καθ' ἡμᾶς, εἰς ὃν ἐτελεύτησε, καὶ πάλιν εἰς τὸν κατὰ φύσιν τῆς γενέσεως λόγον καὶ εἰς τὴν τῆς γεννήσεως τρόπον, προσέτι γε μὴν καὶ εἰς τοὺς διαφόρους τρόπους τῆς κατ᾽ οὐσίαν γενέσεως τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος καὶ προσεπιτούτοις εἰς τὴν ἄνευ σπορᾶς σύλληψιν καὶ τὴν ἄνευ φθορᾶς γέννησιν. Ἐφ' ὑμῖν οὖν ἐστιν ὡς κριταῖς δικαίοις τῶν λελεγμένων ἐπιβολῶν ἐγκρῖναι τὴν κρείττονα. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τὸ, «Τί φάρμακα ἐπιζητεῖς, τὰ μηδὲν διήσοντα; τι κριτικὸν ἱδρῶτα, ἴσως παρεστῶτος τοῦ ἐξ οδίου;» Τοῦτο, καθὼς ἔφασκεν ὁ μακάριος γέρων, πρὸς τοὺς ὑπερτιθεμένους τὸ βάπτισμα, τὸ ῥητὸν τέθεικεν ὁ διδάσκαλος, ἐλπίδι του ζήσεσθαι τὸ βάπτισμα φιληδονίας ἕνεκεν ὑπερτιθεμένους, και φησι, «Τί πάρ᾽ ἄλλου δέῃ μαθεῖν τὴν ἔξοδον, τοῦ βίου δηλονότι, ἀλλ᾽ οὐχ ὡς ἤδη παρούσης διανοήσῃ; Τί φάρμακα ἐπιζητεῖς, τὰ μηδὲν ὀνήσοντα; τί κριτικὸν ἱδρῶτα, ίσως παρεστῶτος τοῦ ἐξοδίου;» Ἐπειδὴ γὰρ τέσ σαρας ἡμέρας κρισίμους εἶναί φασιν ἰατρῶν παῖδες ἐν τοῖς πυρεκτιῶσι, τὴν δ', καὶ τὴν ζ', καὶ τὴν 0, καὶ τὴν ια, τυχὸν δὲ καὶ τὴν ιγ' (ἐν ταύταις γὰρ ἂν εὕρωσιν ἐν τῷ νοσοῦντι, καθώς φασι, νενοτισμένον ἐξ ἱδρῶτος τὸ σῶμα τεκμηριοῦσι ζήσειν τὸν κείμενον), ἵνα οὖν μὴ τοῦτον ἐκδεχόμενος ὁ νοσῶν τὴν ἱδρῶτα κακοβούλως ὑπερτίθεται τὸ βάπτισμα, περίοδον οιόμενος ἔχειν ἐτῶν, συμβουλεύει πάνυ σαφῶς ὁ διδάσκαλος τῷ κάμνοντι, μὴ τούτῳ τῷ Ιδρώτι θαῤῥεῖν καὶ μάτην ερείδεσθαι, δυνατοῦ ὄντος ἀντὶ τούτου τὸν ἐξόδιον ἱδρῶτα συμβῆναι, τὸν βῶντα τῆς παρούσης ζωῆς τὸ τέλος, ἵνα μὴ, ὡς εἶπον, διὰ τοῦτον ἀπατώμενος ὁ νοσῶν τὸν ἱδρῶτα τῆς μὲν προδήλου καὶ θείας ζωῆς καὶ ἀεὶ διαμενού στις ἀλλοτριούμενος λάθῃ, τὴν δὲ ἀνθρωπίνην καὶ ἐπίκηρον καὶ πάντως λυθησομένην εὑρεθῇ περι έπων, ἀκράτητον κατά φύσιν ὑπάρχουσαν καὶ ἀεὶ διὰ φθορᾶς καὶ ἀλλοιώσεως ρέουσαν, καὶ θᾶττον τάς τῶν ἔχειν νομιζόντων χείρας (240 α) διαφεύγουσαν ἢ ὄναρ ἀνυπόστατον βλέποντα. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό, «Οὐ γὰρ πολλάκις Χριστὸς φιλεῖ κλεπτόμενος, καὶ εἰ λίαν ἐστὶ φιλάνθρωπος.» Τί δήποτε, φασὶν ἐνταῦθα τοῦ λόγου γενόμενοι, τινες, εἰ λίαν ἐστὶ φιλάνθρωπος ὁ Θεὸς, καὶ πηγὴ φιλανθρωπίας ἀνέκλειπτος, ὥστε μηδ' ὁτιοῦν ὑπὸ τῶν ἀρυομένων ἐλαττοῦσθαι, μὴ φιλεῖ κλεπτόμενος; Οὕτω γὰρ ἂν μᾶλλον τὸ φιλάνθρωπον ἐπεδείκνυτο,
    qua rerum visibilium natura exsistentiam cepit Greg. Naz. Or. in sanctum Baptisma, cap. 12, tom. I. Opp., edit. Bened. originalem, et cum qua per gratiam impetrabi illud ut essentialiter non intereat. Sed si placet, eorum quæ disputavimus brevi facta commemora tione capita recolamus. Habemus corporalem nostri Salvatoris generationem cogitatione divisam in principalem naturæ rationem et in eam quæ nunc rursus penes nos exsistit, in quam est mortuus, et rursus divisam in naturalem generationis rationem et in generationis modum, præterea etiam in diver sos modos essentialis originis mentis atque corpo ris, et in conceptionem denique sine satione et generationem sine interitu. Pènes vos est igitur, ut penes quos judices, expositarum opinionum qu melior sit vestra censura probare. Ejusdem ex eodem sermone, in illud: «Quid medi camenta quæris, nihil profutura? quid criticum sudorem, cum fortasse letalis adsit? › Hoc, nt dixit beatus ille senex, adversus eos posuit dictum magister qui baptismum differrent, et spe vitæ voluptatis cnociniis se dedentes bapti smum differrent, et: 1 Quid opus est, inquit, ut de exitu tuo ab alio certior fias, id est de ‹ exitu vitæ, ac non ipse petius de eo tanquam jam præ scnte cogitas: Quid medicamenta quæris, nihil pro futura? Quid criticum sudorem, cum fortasse lets lis adsit? Cum enim quatuor dies medicorum filii in febricitantibus criticos esse dicant, quartam et septinam et nonam et undecimam, fortasse deci mam tertiam quoque (in his enim si, ut dicunt, corpus sudore madefactum reperiunt, convaliturum esse agrotum conjectant), ne igitur hunc exspe ctans sudorem infirmus malo consilio usus bapti sma differat, annorum opinatus habere conimea Lun, sapienter doctor agrotanti consiiium dat, ne huic sudori confidat et frustra innitatur, cum fieri possit ut mortis sudor cjus loco eveniat, præsentis vitæ finem prædicaturus; ne, ut dicebam, falsus.co ægrotans sudore a certa et divina et sempiterna vita imprudenter abalienatus humanan ac sorti obnoxiam et prorsus interituram curans iuveniatur, impotentem naturaliter ac semper per interitum et immutationem fluentem, et celerius eorum qui cam tenere´sibi videntur manus effugientem quam vana somniantem noctis imago. Ex eodem sermone in illud: «Non enim sape Chri stus sibi aliquid subripi amat, tametsi mire beni grus et facilis.» Quid. tandem, aiunt quidam, cum in hunc oratio nis locuin pervenerunt, si valde benignus est Deus, et benignitatis fons perennis, adeo ut nullo modo possit exhauriri, sibi aliquid subripi non amat? Ita enim magis eluceret benignitas, non exhausta inde Idem ibid., cap. 33, p. 717, tom: 1 Opp. ed. Bened.
    col. 1351–1352page 142 of 177
    PG 91:1351μὴ ἐλαττούμενον διὰ τοῦ διδόναι χώραν τοῖς ἐθέλουσι κλέπτειν, και μάλιστα κλοπὴν σωτήριον, καὶ ἐσάκι; ἂν θέλοιεν. Πρὸς οὐ; Θεοῦ λόγον χαριζομένου φαμέν, ὅτιπερ αὐτὸ τοῦτο φιλανθρωπίας πληρές ἐστι, μάλ λον δὲ αὐτὸ φιλανθρωπία ", καὶ τοὺς περί τι κλέπτειν 35 εθέλοντας, ἀγαθῆς προμηθείας ένδειξις σαφεστάτη, τὸ μὴ συγχωρεῖν τοῖς ἐθέλουσι πολλάκις αὐτὸν κλέπτειν, ὡς ἂν μὴ προχείρου τυγχάνοντος τοῦ σφετερισμοῦ τῆς σωτηρίας ῥάστη γένηται κατὰ τὸ εἰκὸς καὶ ἡ τοῦ δωρηθέντος ἀποβολή, ὡς εὐμαρῶς πάλιν ληφθῆναι δυναμένου, καὶ τῆς ἐν τῷ καλῷ ἀμεταθέτου καὶ παγίας ἕξεως ἀμαθεῖς ἀποφανθῶσιν οἱ τυγχάνοντες τῆς δωρεάς, εὐέμπτωτον εἰς κακίαν τὴν γνώμην ἔχοντες διὰ τὴν εὐμάρειαν τῆς τοῦ καλοῦ κτήσεως, τῷ εὐώνῳ καταφρονουμένης. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ εἰς τὸ Πάσχα λόγον, εἰς τὸ «Γυμνὸν τῇ ἁπλότητι καὶ ζωὴν ἀτέχνῳ, καὶ δίχα παντὸς ἐπικαλύμματος καὶ προβλήμα της. Τοιοῦτον γὰρ ἔπρεπεν εἶναι τὸν ἀπ' ἀρχῆς.. Τί μὲν διὰ τούτων ὁ μέγας οὗτος διδάσκαλος κρυφίως ἀποκαλύπτει, μόνους. ἐκείνους εἰδέναι φημ τοὺς τὸ ἴσον αὐτῷ τῆς σοφίας ειληφότας καὶ τῆς γνώσεως χάρισμα, οἱ διὰ τὸ πᾶσαν τὴν ἐκ παθῶν καὶ πάσης ὑλικῆς προσπαθείας λήμην ἀποθέσθαι τῶν νοερῶν ὀμμάτων τὴν ἀκτῖνα τῆς ἐν ὅλοις ἀλη θοῦς γνώσεως χωρεῖν ἐδυνήθησαν, καθ᾿ ἣν τῷ ἁπλῷ κατὰ τὸ ἐφικτὸν καὶ ἐνοειδεῖ λόγῳ τὸν νοῦν ἀπὸ τῶν πολλῶν περιστείλαντες πᾶσαν τὴν ἐπιστημονικὴν τῶν (240 α) ὄντων ἁπλῇ συνέσει περιέλαβον εἴδησιν. Ημῖν δὲ οἷς ὁ ζόφος ἔτι τῆς ἀγνοίας ἐπι προσθεῖ πρὸς τὴν τοῦ ἀληθοῦς κατανόησιν, διὰ τὴν περὶ μόνα τὰ σαλευόμενα τοῦ νοῦ συστροφή», ὥσπερ τυφλὸς ἄμφω τώ χεῖρε φορυτὸν ὕλης ἀφάσσαν εὑρίσκει πολλάκις τι τῶν τιμίων, οὕτως ἐπιχειροῦ μεν καὶ ἡμεῖς μετὰ τῆς ἑαυτῶν ἀσθενείας εἰπεῖν τι περὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος. Καὶ δὴ λέγο μεν άλλο τό παράπαν οὐδὲν ἡ ὅπερ ὁ Θεὸς ἐν χερσὶν ἡμῶν παραδῷ κατὰ τὸ γεγραμμένον, πρὸς τὸ θρέψαι κατὰ δύναμιν ἡμῶν τοὺς καλοὺς πατέρα; ὑμᾶς, λέγω δὲ τῷ ψηλαφητικῷ λόγῳ τῆς ἐν ἡμῖν νοερᾶς δυνάμεως ἁπλοῦν καὶ ἀπέριττον θεώρημα καὶ ἡμῖν σύμμετρον, καὶ πατρικὴν εὐλογίαν προς καλούμενον, μήπως ἀφυῶς τὸν ἀγρὸν τῶν αἰσθητῶν Α. αἰσθητῶς κατὰ τὸν Ἡσαῦ περιοδεύοντες στερηθώ μεν διὰ βραδυτητα τῆς ἑτοίμης του τρεφομένου πατρὸς εὐλογίας, ἢ πάλιν δι' υψηλοφροσύνην τ μείζον τῆς δυνάμεως ἡμῶν ἐπιζητοῦντες ἐκ τῶν οἰκούντων ἔτι τὸ ὄρος ἡμῶν τῆς θεωρίας, τρωθώμεν κατὰ τὸν Ἰσραὴλ, περὶ ὧν ὁ νόμος φησὶν ὅτι παρα βιασάμενοί τινες ἀνέβησαν εἰς τὸ ὄρος, καὶ ἐξῆλθεν ὁ ᾿Αμοιραῖος ὁ οἰκῶν ἐν τῷ ὄρει ἐκείνῳ καὶ ἐτίτρων σκεν αὐτούς. Ὑπονοῶ τοίνυν ὅτι τὴν διαφορὰν τῆς * αὐτο φιλανθρωπία... 35 περὶ τό τι κλέπτειν
    qual volentibus subripiendi aliquid daret locum, praesertim cum salutare esset furtun, et quoties cunque voluissent. Quibus, Deo sermonem gratifi cante, respondemus quod hoc ipsum est benignita tis plenum, vel potius ipsa benignitas, et quoad cos qui aliquid subripere volunt salutaris providentiæ Juculentissimum argumentuin, non sinere volentes sæpius ut ei aliquid subripiant, ne forte, facili salutis alienatione, facillima fiat consequenter doni abjectio, quod videlicet nullo negotio recuperari queat, neve firmi ac stabilis in pulchro status ignari efficiantur qui donum acceperint, dum facile in nequitiam labantur eorum animi propter facili tatem possessionis pulchri de vilitate contemptæ. Ejusdem ex sermone in Pascha, in illud: • Nudum per simplicitatem et vitam artificio carentcm, at que omnis integumenti et munimenti expertem. Tulem enim esse conveniebat eum qui primum es sel creatus. > Quid magnus iste doctor his verbis occulte re velet solos illos nosse aio qui pari cum co gratia et sapientiae et cognitionis sunt impertiti, qui, postquam intellectuales oculos de omni passionum et materia lis affectus sorde purgaverunt, cognitionis in uni versis veræ radium percipere potuerint, per quam simplice, quoad ejus fieri possit, et uniformi ra tione mentem a multitudine retrahentes universam rerum quæ exstant scientiam simplice intelligentia complecterentur. Nos vero, quos ignorantiæ adhuc tenebræ veritatis perceptione prohibet, propter mentis circa sola fluctuantia agitationem, quemad modum cæcus ambabus manibus quisquilias per tentans haud raro aliquid pretiosi invenire solet, sic nos quoque cum nostra infirmitate de præsenti quæstione aliquid dicere aggredimur. Atque nihil aliud omnino dicimus quam quod Deus nobis in manus dederit, sccundum quod scriptum est, adl alendos pro virili parte ac facultate vos, patres bonos nostros, id est simplicem et modicam no bisque convenientem contemplationem, intelligen tiæ nostræ contrectabili magis quam firmo certoque pede progrediente oratione institutam, quæque paternam invitet benedictionen, ne qua nature minime convenienter sensibilium agrum sensibi liter in modum Esau perlustrantes; ob tarditatem parata privemur patris satiati benedictione ♥, aut rursus animo superbia clato majorem potestatem quærentes ab eis damnum accipiamus qui nostrum adhuc contemplationis montem colunt, in modum Israel, de quibus les narrat, quod irruperunt qui dam et in montem ascenderunt,et exivit Amorrhæus illius montis incola atque vulneravit eos x. Suspi Gen. xxva, 51 seqq. × Deut. 1, 45, Cod. Gud. cod. Gud. Idem Orat. in sanct. Pascha, cap. 8, p. 830, tom. 1 Opp. edit. Bened.
    col. 1353–1354page 143 of 177
    PG 91:1353πρὸ τοῦ παραπτώματος κράσεως τοῦ ἀνθρωπίνου Δ. σώματος ἐν τῷ προπάτορι Αδάμ πρὸς τὴν νῦν θεωρουμένην ἐν ἡμῖν καὶ κρατοῦσαν ἐνδείξασθαι βουλόμενος ταυτά φησιν ὁ διδάσκαλος, ὡς τότε δηλαδὴ τοῦ ἀνθρώπου ἐναντίαις και φθαρτικαῖς ἀλλήλων κατὰ τὴν κρᾶσιν τοῦ σώματος μὴ διελκομένου ποιότησιν, ἀλλ' ὡσαύτως ἔχοντος δίχα βοῆς καὶ ἀποῤῥῆς, καὶ τῆς ἐφ' ἑκάτερα τούτων κατὰ τὴν τῶν ποιοτήτων ἐπικράτειαν συνεχούς αλλοιώσεως ἐλευθέρου τυγχάνοντος, οἷα δὴ τῆς κατὰ χάριν (241 4.) ἀθανασίας οὐκ ἀμοιροῦντος, καὶ τὴν νῦν μαστιγοῦσαν αὐτὸν τοῖς ἑαυτῆς κέντροις φθορὰν οὐκ ἔχοντος, ἀλλ᾽ ἑτέραν δηλονότι πρέπουσαν αὐτῷ κράτ σιν τοῦ σώματος, ἀμάχοις καὶ ἁπλαῖς ποιότησι συνεχομένην. Καθ' ἣν γυμνὸς ἦν ὁ πρῶτος ἄνθρωπος, οὐχ ὡς ἄσαρκος καὶ ἀσώματος, ἀλλ' ὡς τὴν παχυτέραν τὴν σάρκα ποιοῦσαν καὶ θνητὴν καὶ ἀντίτυπον κρᾶσιν οὐκ ἔχων. Κατὰ τοῦτον τὸν μέγαν διδάσκαλον ἀτέχνως τε ἔζη μὴ διαπνεόμενος την ἅπαξ οὐσιωδῶς δοθεῖσαν αὐτῷ φυσικὴν εὐεξίαν, καὶ περιβολῆς ὑπῆρχεν ἀπροσδεής, διά τε τὴν ἐνοῦσαν ἀπάθειαν αἰσχύνην μὴ ὑφορώμενος καὶ τὸ μὴ κρυμν; καὶ θάλπεσιν αὐτὸν ὑποκεῖσθαι, δι' & μάλιστα τῆς τε τῶν οἴκων καὶ τῶν ἐσθημάτων περιβολῆς ὁ τρόπος τοῖς ἀνθρώποις ἐπινενόηται. *Αλλη περὶ αὐτοῦ θεωρία. Η μήποτε καὶ ἐκ τῶν νῦν περὶ τὸν ἄνθρωπον θεωρουμένων τὰ τότε περὶ αὐτὸν ὄντα τῇ περιαιρέσει τῶν νῦν περὶ αὐτὸν ὄντων παραδείκνυσιν ὁ διδάσκαλος. Κινείται γὰρ νῦν ὁ ἄνθρωπος, ἢ περὶ φαντασίας ἀλόγους παθῶν ἐξ ἀπάτης διὰ φιληδονίαν, ἢ περὶ λόγους τεχνῶν ἐκ περιστάσεως διὰ τὴν χρείαν, ἢ περὶ φυσικούς λόγους ἐκ τοῦ νόμου τῆς φύσεως διὰ μάθησιν, ὧν οὐδὲν κατ᾽ ἀρχὴν εἰκότως ἐξ ἀνάγ της εἶχε τὸν ἄνθρωπον, ὑπεράνω πάντων γενόμενον. Οὕτω γὰρ ἔπρεπεν εἶναι τὸν ἀπ' ἀρχῆς, μηδενὶ το σύνολον περισπώμενον τῶν ὑπ' αὐτὸν, ἢ περὶ αὐτὸν, ἢ κατ' αὐτὸν, καὶ πρὸς τελείωσιν ἑνὸς μό του προσδεόμενον, τῆς πρὸς τὸν ὑπὲρ αὐτὸν, φημὶ δὲ τὸν Θεὸν, καθ᾽ ὅλην τὴν ἀγαπητικήν δύναμιν ἀσχέτου κινήσεως. Απαθής γὰρ χάριτι ὢν ἀπάτην παθῶν φαντασίας δι' ἡδονῆς οὐ προσίετο καὶ ἀπροσδεῆς ὑπάρχων τῆς περὶ τέχνας περιστατικής ἀνάγκης διὰ τὴν χρείαν ελεύθερος ἦν· καὶ σοφὸς ῶν τῆς περὶ τὴν φύσιν θεωρίας ὑπεράνω καθειστή και διὰ τὴν γνῶσιν. Οὐδὲν οὖν εἶχεν ὁ πρῶτος άνθρωπος μεταξὺ Θεοῦ καὶ αὐτοῦ προβεβλημένον πρὸς εἴδησιν, (241 6 ) καὶ κωλύον αὐτοῦ τὴν δι' ἀγάπης αυθαίρετον κατὰ τὴν πρὸς Θεὸν κίνησιν γενησομένην συγγένειαν, καὶ διὰ τοῦτο «γυμνές τῇ ἁπλότητι ο προσηγορεύθη τῷ διδασκάλῳ, ὡς ὑπεράνω πάσης τῆς κατὰ φύσιν ὑπάρχων ζητήσεως, καὶ ο ζωῇ τῇ ἀτέχνω,» ὡς πάσης τεχνῶν ἐνδεοῦς καθαρεύων ζωῆς, καὶ ι δίχα παντὸς ἐπικαλύμματος καὶ προβλήματος, ο οἷα τῆς πρὸς τὰ αἰσθητὰ τῶν αισθήσεων ἐμπαθούς συμπλοκής τυγχάνων ελεύθερος, οἷς ὑπήχθη δικαίως ὕστερον, έλλείψας τὴν ἔλλειψιν,
    cor igitur quod temperamenti corporis humani PATROL. Ga. XCI. Adæ propatoris quale fuerit ante transgressionem differentiam ab eo quod in nobis hodie spectatur et obtinet significare volens magister hæc dicit, cum illo videlicet tempore homo qualitatibus con trariis et sibi invicem exitialibus secundum tempe ramentum corporis non distraheretur, sed quietus maneret, ab omni fluxu et defluxu intactus, et ab perpetua in hunc illumve pro principato qualita tum immutationé liber, utpote qui secundum gra¬ tiam pec immortalitatis esset expers, nec beret interitum qui nunc eum stimulis exagital, verum aliud nimirum idoneum ipsi corporis tem peramentin, concordibus simplicibusque qualita tibus constrictum. Secundum quod nudus crat primus homo, non quasi sine carne ac corpore, sed ut crassius quod carnem eficit, mortalem et du ram, temperamentum non habens. Secundum wa. gnum hunc doctorem certe vivebat ita ut boua corporis ejus habitudo naturalis, qua semel cssell tialiter esset impertitus, non evanesceret, utque; ipse integumento non egeret, cum nullis passioni. bus obnoxius pudorem haud nietueret, neque fri goribus et æstubus subjectus esset, quorum in. primis causa domuum,et vestimentorum integu menti consuetudo ab hominibus excogitata est. Altera de eodem loco contemplatio. Vel fortasse etiam ex eis quæ hodie in homino spectantur comprehensione eorum quæ nunc in co sunt instituta, magister significat ea quæ tum in eo fuerint. Movétur enim nunc homo, vel circa figmenta irrationalia passionum per fraudem vo luptatis cupidine inductus, vel circa rationes ar tium ex circumstantia utilitate invitatus, vel circa naturales rationes ex lege naturæ cognitionis gra tia, quorum nihil. videlicet in principio hominem, rebus omnibus superiorem factum, necessitatis vinculo trabebat. Ejusmodi etenim conveniebat esse principem hominem, ut prorsus ab nullo co rum quæ aut subjecta sibi aut circum sese juxtɔve haberet distraheretur, et ad perfectionem no solum indigeret, id est motione ad eum qui homi nem superat, Deum, inquam, secundum omnem charitatis vim irrevocata atque victrice. Cum enim per gratiam passionibus obnoxius nullis esset, fraudem passionum rerum inanium studio non ad misit; et cum nihilo indigeret, artium quoque ab infesta propter indigentiam necessitate liber fuit; et cura sapiens esset, naturæ contemplatione erat superior factus per cognitionem. Nihil ergo primus homo inter Deum et semeptipsum habebat ad scientiain objectum, quodque suam per chari talem voluntariam secundum motionem ad Deum futuram impediret cognationem, et idcirco ‹ nudus simplicitate, a magistro est appellatus, utpote superior naturali desiderio factus omni, et vita artificio carente, utpote omni vita artibus indi gente purus, et omnis integumenti et munincuti
    col. 1355–1356page 144 of 177
    PG 91:1355καὶ τοῦ πλήρης εἶναι τὸ κενὸς πάντων γενεσθαι αὐθαιρέτως ἑλόμενος, κάτω γενόμενος ὧν ὑπεράνω φυσικῶς ὑπῆρχε γεγενημένος. Αλλη περὶ αὐτοῦ θεωρία. "Η μήποτε ο γυμνός, ο ὥς φησιν ὁ διδάσκαλος, τῆς περὶ φύσιν ποικίλης θεωρίας καὶ γνώσεως, καὶ ἡ ζωῇ τῇ ἀτέχνῳ,» τῆς περὶ πρᾶξιν καὶ ἀρετὴν πολυτρόπου μεθοδείας ὑπάρχων ἐκτὸς, κατὰ τὴν ἔξιν ἔχων τοὺς τῶν ἀρετῶν ἀμολύντους λόγους, καὶ δίχα παντὸς ἐπικαλύμματος καὶ προβλήματος, ο τῆς ἐπ᾿ αἰσθήσεσι τῶν φαινομένων διανοίας προς κατανόησιν τῶν θείων, προηγουμένως οὐ χρήζων, μόνην τὴν ἁπλῆν τῆς ἐνοειδοῦς καὶ ἁπλῆς καὶ συνεχ τικῆς τῶν μετὰ Θεὸν ἀρετῆς τε καὶ γνώσεως ἔχων προβολὴν, τῆς ἐπ' ἐνεργείᾳ μόνης κινήσεως πρὸς ἔχ φανσιν αὐθαίρετον χρήζουσαν. Αμέλει γοῦν ὅσοι φιλοσόφῳ λόγῳ τῆς τοῦ προπάτορος ἐγείρειν ἑαυτούς βούλονται παραπτώσεως, πρῶτον ἀπάρχονται τῆς τῶν παθῶν παντελοῦς ἀφαιρέσεως, εἶθ' οὕτως της περὶ τοὺς λόγους τῶν τεχνῶν ἀσχολίας, καὶ τέλος τὴν φυσικὴν ὑπερκύψαντες θεωρίαν εἰς τὴν ἄϋλον, παρακύπτουσι γνῶσιν, τὴν μὴ ἔχουσαν παντελῶς αἰσθήσει τυπουμένην μορφήν, ἢ νόημα προφορά λό του χωρούμενον; καθὼς ἐξ ἀρχῆς τὸν πρῶτον ἄν θρωπον ἐποίησεν (242 α) ὁ Θεὸς, γυμνοὶ τῇ ἁπλό τητι τῆς γνώσεως καὶ τῇ ἀπερισπάστῳ ζωῇ, καὶ τῇ νεκρώσει τοῦ νόμου τῆς σαρκὸς γενόμενοι. Ην μέντοι καὶ κατ' ἄλλον τρόπον ὑψηλοτέρως θεωρήσει τὸ προκείμενον ἄπορον, ἀλλὰ παρείσθω τὰ νῦν δι' ἣν ἀρχόμενος τοῦ λόγου προείπον αἰτίαν. Τοῦ αὐτοῦ λόγου εἰς τό· «Ενιαύσιον δὲ, ὡς ἥλιον δικαιοσύνης, ἢ ἐκεῖθεν ορμώμενον, ἢ τῷ ὁρωμένῳ περιγραπτόν (42).ο Πολλαὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν εἰσιν αἱ προσηγορίας, καὶ πολύτροπος ὁ ἐφ᾽ ἑκάστῃ κατὰ τὴν αὐτῆς ἐπίσ νοιιν τῆς κατὰ θεωρίαν ἀναγωγῆς καθέστηκε τρόπος, διὰ τὸ πολλὰς κατὰ τὴν φυσικὴν θεωρίαν τοῦ παραδειγματικῶς εἰς προσηγορίαν τοῦ Κυρίου λαμβανομένου πράγματος ἐπιδέχεσθαι δύνασθαι θεωρημέ των ἐπιβολάς· ὥσπερ ἀμέλει καὶ τὸ νῦν προκείμενο ἡμῖν ἄπορον ἔχει. Πολλοὺς γὰρ ὅσους οὐδέπω δυο νατού τυγχάνοντος τοῦ λόγου θεωρημάτων περὶ τοῦ τανύν. ἡλίου τρόπους ἐκθέσθαι διὰ τὸ σύντομον, καθ' ἣν ὁ διδάσκαλος αὐτὸ ἐπίνοιαν ἐθεώρησε, καὶ ἡμεῖς θεωρήσωμεν, τὰ συνεπτυγμένως αὐτῷ δηλονότι ῥηθέντα κατὰ δύναμιν ἐξαπλοῦντες. Ἐνιαυτὸς τοί νυν ἐστὶ κατὰ τοὺς ἁγίους καὶ σοφοὺς ἡμῶν διδασκάλους ἡ τοῦ ἡλίου ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ σημείου εἰς τὸ αὐτὸ σημεῖον ἀποκατάστασις, τῆς κατὰ χρόνον πενταπλή ιδιότητος περιεκτική. Ο γάρ χρόνος εἰς ἡμέραν
    expers,» quippe qui liber erat a connexione afect bus plena sensuum cum sensibilibus, quibus postea estjure subactus, cum defectum passus esset, ac lo co plenitudinis omniuni vacuitatem sponte maluisset, inferior redditus quibus naturaliter ante superior erat. Alia de eodem leco contemplativ. Vel fortasse nudus, ut magister, varia circa naturam contemplatione et cognitione, et q vita artificio carente, › extra multiplicem circa actio nem et virtutem collocatus fraudem secundum ha bitum possidens virtutum rationes impollutas, ‹ommisque integumenti et munimenti expers, › intelligentia eorumn quæ videntur sensuali ad co gnoscenda divina principaliter non egens; solo sim plice uniformis et simplicis, quæque secundum Deum sunt conservatricis, virtutis atque cognitionis munimento ornatus, quod activam et strenuam duntaxat motionem ad patefactionem voluntariam desiderat. Certe quicunque a gêneris nostri aucto ris lapsu philosopha ratione resurgere cupiunt, primum passionibus prorsus, deinde occupatione circa artium rationes exui incipiunt, ac denique, postquam naturalem supra contemplationem se. sustulerint, in immaterialem cognitionem introspi ciunt, forinae sensu expressa, vel cogitati prola tionc sermonis comprehensi plane expertem, quem admodum Deus principio primum effecerat homi nem, cognitionis simplicitate vitaque indistracta, et lege carnis mortifcata nudi facti. Haberem uti que alio quoque modo, et sublimiore, de præsenti quæstione contemplandum, sed nunc quidem omit tam ea de causa quam initio hujus sermonis sum praefatus. Ejusdem sermonis in illud: «Anniculus porro, ut sol justitiæ, vel e cœlo progrediens, vel quantum ad partem eam quæ oculis cernitur, circumscriptus ac definitus.» Multa Salvatoris nostri sunt nomina, ac multi plex secundum suam cujusque interpretationem mysticæ contemplationis stat modus, quia multas secundum naturalem contemplationem rei per exemplum in nomen Domini sumpta contempla mientorum licet admittere vias et interpretationes. Quemadmodum profecto in præsenti nostra quæ stione se res habet. Cum enim propter brevitatem nondum possit sermo enarrare innumerabiles con templamentorum circa solem modos, quo id magi ster sensu contemplatus sit nes quoque contemple mur, ea nimirum quæ complicate sunt dicta ab eo pro virili parte explicantes. Annus igitur, sccun dum sanctos et sapientes nostros doctores, solis est ab signo ipsius in signum circuitus, quintuplam secundum tempus proprietatem comprehendens. Tempus enim in diem et hebdomadam et mensem et 36 Cod. Gud. he itid., cap. 47, p. 853, tom. 1 Opp. edit. Bened.
    col. 1357–1358page 145 of 177
    PG 91:1357καὶ ἑβδομάδα καὶ μῆνα καὶ καιρὸν καὶ ἐνιαυτὸν μερίζεταί τε καὶ συνάγεται· καὶ ὁ ἐνιαυτὸς ὡσαύτως, εἰς ὥραν καὶ ἡμέραν καὶ ἑβδομάδα καὶ μῆνα καὶ καιρόν, συνεχούς καὶ ἀδιαστάτου τῆς κατ᾿ αὐτὸν μενούσης κινήσεως, περὶ ἦν αἱ κατὰ τὴν ἀλλοίωσιν διαιρέσεις θεωρούμεναι τὴν συνεχῆ καὶ ἀδιάστατον ἠρίθμησαν τοῦ χρόνου κίνησιν. Εἰ δὴ τούτῳ τῷ τρό πως παρ' ἡμῖν κατὰ τὴν τοῦ ἡλίου φορὰν ἐνιαυτός γίνεται, ἐνιαυτὸς δηλαδὴ Κυρίου δεκτός ἐστι πάντως, ὡς γέγραπται, κατὰ τὸν τῆς ἀλληγορίας τρόπον, ἡ πᾶσα τῶν αἰώνων παράτασις, ἀπ' ἀρχῆς ἧς εὐδόκησεν ὁ Θεὸς οὐσιῶσαι τὰ ὄντα, καὶ τοῖς μὴ οὖσιν ὕπαρξιν δοῦναι, καὶ διὰ τῆς προνοίας, ὥσπερ τις νοητός ἥλιος τῆς πρὸς διαμονὴν συνεχούσης τὸ πᾶν δυνάμεως, συγκαταβατικῶς ἐφεῖναι τὴν ἀκτῖνα ἀνεχόμενος, ποικίλαι τοὺς τρόπους ἀξιώσας πρὸς τελεσφόρησιν ὧν τοῖς οὖσιν οἰκείων κατέσπειρεν ἀγαθῶν μέχρι τῆς πάντων ἀποπερατώσεως τῶν αἰών νων, καθ' ἣν συλλέξει τῆς οἰκείας σπορᾶς τους καρποὺς ζιζανίων ἀμιγεῖς καὶ πάσης ἀχυρώδους, ἄχνης καὶ συμφορήσεως καθαρούς, καὶ ὁ σύμπας τῆς τῶν κινουμένων κινήσεως περαιωθήσεται λόγος, λαβόντων τῶν ἀξίων τὴν ἐπηγγελμένην τῆς θεώσεως ἐσχάτην μακαριότητα. «Ηλιος» οὖν ο δικαιοσύνης κ ὁ Κύριος προσηγόρευται, ὡς ποιητὴς καὶ συντελεστής τῶν αἰώνων, καὶ ὡς ἀρχὴ πάντων καὶ τέλος, καὶ τῆς πενταπλῆς κατὰ τὴν πρόνοιαν τῶν προνοουμένων σοφῆς εὐταξίας δημιουργὸς, καὶ ὡς πληρῶν τὰ πάντα φωτὸς ἀϊδίου ταῖς ἀνεκλείπτοις επιβολαῖς τῆς ἀγαθότητος, καὶ τοὺς εὐρύνοντας πρὸς ὑποδοχὴν τῆς αὐτοῦ μακαρίας ἀκτῖνος τοὺς ἑαυτῶν νοητούς πόρους πεπείρους καὶ ἐδωδίμους τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ ποιούμενος. ῾Ο αὐτὸς δὲ καὶ ἐνιαυτός ἐστι Κυρίου δεκτός, ὡς διὰ πάντων τῶν σωζομένων πληρούμενος κατὰ τὴν ὑπ' αὐτοῦ νοητῶς γινομένην πεντάτροπον κίνησιν, ὡς Πλίου δικαιοσύνης, ήντινα νοήσει πάνω τως ὁ διὰ τῆς τῶν φαινομένων ἀκριβοῦς κατὰ λόγου φυσικής θεωρίας τὴν τῶν νοουμένων πνευματικὴν ἐπιστήμην συλλεγόμενος. Ἐκεῖθεν δὲ ὁρμώμενος εἴρηται τῷ διδασκάλῳ (243 α), τἢ τῷ ὁρωμένῳ περι γραπτός, ο ἢ ὡς φῶς ἐκ φωτός, καὶ Θεὸς ἀληθινός ἐκ Θεοῦ κατ' οὐσίαν ἀληθινοῦ τοῦ Πατρὸς γεννητῶς ὁρμώμενος, ἢ ὡς ἄνθρωπος ὁ αὐτὸς τῷ καθ᾿ ἡμᾶς ὁρωμένῳ τῆς φύσεως εἴδει περιγραπτός, καθάπερ ἥλιος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ὁρμώμενος τῷ φαινομένῳ Εισκοειδεῖ σώματι περιγέγραπται. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου εἰς τό «Θαυμαστὸν οὐδὲν εἰ μάλιστα κατ' οἶκον ἕκαστον ἐπιζητεῖται τὸ πρόβατον (43)., Εἶποι δ' ἄν τις, καὶ εὐλόγως, ὡς οἶμαι, τυχόν, Εἴπερ εἷς ἐστιν ὁ Χριστὸς ὁ διὰ νόμου καὶ προφητῶν καὶ τῆς κατὰ τὴν κτίσιν μεγαλειότητος μυστικῶς ερώμενος.
    annum dividitur atque consociatur; itemque annus in horam et diem et hebdomadam et mensem et v cissitudinem, dum continua et nullis discreta inter vallis per eum manet motio, circa quam quæ per immutationem spectantur discrimina, continuam nuilisque intervaliis disjunctam temporis notionem numeris distinguunt. Quod si in kune modum apad nos secundum soiis cursum Gt annus, annus non e Domini acceptabilis omnino est y, ut sefiptum le gitur secundum allegoria modum waiversa secti lofum extensio ac series, a cujus principio Deo placuit essentia ornare ea que erant, et exstantiam dare cis que non erant, et per providentiam, quam intellectualis aliqui sol virtutis ad perscr vandum universitatem continentis, cnm condescen sione ralium immittere sustinens, quo variaret re dos ad mataranda ca bona quæ rebus exsistentibus propria inserit usque dum omnia seena consum mala fuerint, quo tempore proprii sensitis fructus colliget a loliis discretos, omnniquo paleari gluna atque congerie puros, dumque universa curum que moventur 'motionis ratio fuerit terminata, et ii qui meruerunt deificationis summam quæ præ dicata erat beatitudinem percipiunt. Soi s igitur cjustitia, Dominus a pellatur, ut factor et c suminator sæculorum, c. ut principium rerur: uni versarum ac finis, quintuplique secundum Provi dentiam boni ac sapientis in rebus quibus provisum est orditis constitutor et artifex, et ut aterna lu universa replens plenis bonitatis missilibus, et eos qui beati ejus radii recipiendi gratia intellectunics canales suos amplient naturos et esculentos Deo et Patri reddens. Idem, vero et annus Domini ac ceptabilis est, ut per omnes qui servantur consum matus secundum quintupiam quæ intellectualiter £it ab co, tanquam justitiæ Sole, motionem, quam noverit plane quicunque per diligentem ratione rerum quæ visui nostro objectæ sunt naturalem contemplationem collegerit spiritualem eorum quæ noscuntur scientiam. Illinc vero e progrediens, vcl ad partem cam quæ oculis cernitur circuaseriptus et definitus, a magistro appellatus est, vel ut lux de luce, et Deus verus de Deo essentialiter vero veris, estatis, autumni, hiemis viissitudinem et Patre generationis via progrediens, vel ut homo idem qui in nobis videtur naturæ specic circum scriptus, quemadmodum sol, qui de cœlo progrediens corpore disco simili apparente circumscri bitur. 7 Luc. iv, 19. Ex eodem sermone in illud: «Illud minime miran dum, quod maxime per singulas demos oris re quiritur.» Dicat vero a¡iquis fortasse, nec sine ratione, uf mihi videtur: Si quidem unus est Christus, per legem et prophetas, perque conditionis magnifice * Apographum pracbet h. 1. Idem ibid., cap. 14, p. 855, tom. 1 opp. edit. Bened.
    col. 1361–1362page 146 of 177
    PG 91:1361ροχος, καὶ ἰδιοτρόπως ἴδιος ἑκάστου τῶν ἁγίων κατὰ τὸ μέτρον τῆς ἐν ἑκάστῳ πίστεως, καὶ τὴν ἐπιχορηγουμέν την χάριν τοῦ Πνεύματος, ᾧ μὲν οὕτως, ᾧ δὲ οὕτως, εὑρισκόμενος όλος καὶ ὅλῳ, πάσι δὲ πάντα γινόμενος. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου εἰς τό· η Ὅσον μὲν σαρ κῶδες τοῦ λόγου καὶ τρόφιμον, μετὰ τῶν ἐγὼ δοσθίων καὶ τῶν κρυφίων τοῦ νοῦ βρωθήσεται καὶ εἰς πέψιν πνευματικὴν ἀναδοθήσεται» Ο πᾶσαν μετὰ σοφίας φύσιν ὑπιστήσας θεὸς, καὶ πρώτην εκάστῃ τῶν λογικῶν οὐσιῶν δύναμιν τὴν αὐτοῦ γνῶσιν κρυφίως ἐνθέμενος, δέδωκε καὶ ἡμῖν τοῖς ταπεινοῖς ἀνθρώποις, ὡς μεγαλόδωρος Δεσπότης,. κατὰ φύσιν τὸν εἰς αὐτὸν πόθον καὶ ἔρωτα, συνεπιπλέξας αὐτῷ φυσικῶς τοῦ λόγου την δύναμιν, ἐφ' ᾧ δυνηθῆναι μετὰ βαστώνης γνῶνας τους τρόπους τῆς τοῦ πόθου πληρώσεως, καὶ μὴ παρασφαλέντας διαμαρτεῖν οὗ τυχεῖν ἀγωνιζόμεθα. Κατὰ τοῦτον οὖν κινούμενοι τὸν πόθον περί τε τῆς ἀληθείας αὐτῆς καὶ τῆς εὐτάκτως τοῖς ὅλους εμφαινομένης σοφίας τε καὶ διοικήσεως ζητεῖν ἐναγόμεθα ἐκείνου τυχεῖν, διὰ τούτων γλιχόμενοι, οὗ χάριν τὸν πόθον ἐλάβομεν. Καὶ τοῦτο μυστικῶς ἐγνωκότες οἱ φιλομαθεῖς καὶ φιλότιμοι τῆς ἀληθείας ἐραστεί μίαν ἐστήσαντο σχο λὴν καὶ προσεδρείαν ἑαυτοῖς τὴν περὶ τούτου φιλό πονον ἄσκησιν, ἀκριβῶς ὑπ' αὐτῆς τῶν πραγμάτων τῆς ἀληθοῦς κατανοήσεώς τε καὶ ἀκολουθίας μα θόντες ὡς, (245 6) εἴπερ κατὰ τὴν αἰῶνα τοῦτον ποσῶς δι᾽ εὐσεβῶν θεωρημάτων τὴν μέλλουσαν ἀλή θειαν εἰκονίσαιντο, καὶ τὸν πόθον πληροφορήσουσιν, ετοιμοτέραν ὡς τοῖς ἐνταῦθα καλῶς γυμνασθείσαν τὴν ψυχὴν ἐσχηκότες, ἀκμητὶ μετὰ τὸν βίον τοῦτον ἐπὶ τὴν μέλλουσαν ἀλήθειαν μεταβήσονται, σκιαγραφηθεῖσαν αὐτοῖς ἤδη καλῶς διὰ τῶν θειοτέρων νοημάτων, ἄγοντος αὐτοὺς ἐπ' αὐτὴν δηλαδὴ τὴν ἀλή. θειαν τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ἁπλῆν καὶ ἀρίδηλον καὶ δίχα πάσης ἀπορίας, συμβολικής τε ποικιλίας καὶ πάσης αἰνιγματώδους ἀσαφείας, αὐτοῖς παραδεικνύντος, ἀποδρασάτης αὐτ τοῖς ὥσπερ ἐπὶ τῆς πρακτικῆς ἀρετῆς ὀδύνης καὶ λύπης καὶ στεναγμοῦ διὰ τὴν τελείαν ἀπάθειαν, ού τω καὶ ἐπὶ τῆς θεωρητικῆς γνώσεως, ασαφείας κα σης καὶ ἀπορίας, διὰ τὴν σοφίαν, προστεθείσης αυτ τοῖς, ἐντεῦθεν λαβοῦσι τὰς ὑποτυπώσεις αὐτῆς, την καῦτα γυμνῆς τῆς ἀληθείας. Παντὶ γὰρ, φησί, τῷ ἔχοντι, δηλονότι τὸν περὶ τῶν μελλόντων πόθον, δο θήσεται, καὶ προτεθήσεται πάντως ἡ τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν ἀπόλαυσις. Πλούσιος γὰρ ὑπάρχων ὁ θεὸς ἡμῶν οὐδέποτε λήγει τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτὸν τὰ θεῖα διανέμων δῶρα τῆς γνώσεως, ἅπερ οὐδ᾽ ὀνομάζειν κατὰ τὸν αἰῶνα τοῦτον δυνάμεθα, διὰ τὸ αὐτῶν ὕψος καὶ μέγεθος, εἴπερ ἀληθεύει φάσκων περὶ τῆς ἐσχά της μακαριότητος ὁ μέγας ᾿Απόστολος ὑπεράνω παν τὸς ὀνόματος ὀνομαζομένου αὐτὴν εἶναι, οὐ μόνον ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι τὴν μετά πᾶσαν πάντων τῶν χαρισμάτων διανομήν τε καὶ στήκεις με
    βdei in singulis module, progee gratia quae sub Luc. vIII, 18. • Hebr. n, 9; 1 Cor. 1, 9. ministrata est alteri hoc, alteri illo modo, omnes omni inventus, cunctis vero cuncta effectus. Ex codem sermone in illud: «Quidquid porro caracuj et esculentum habet doctrina, cum intestinis ditisque mentis partibus comedetur, atque ed spiritualem concoctionem digeretur.) Omnem cum sapientia naturam qui produxit Dens, et rationalium unicuique essentiarum pr man bacultatem occulte inserit sui cognitioner is nobis humilibus hominibus quoque, ut libe lissimus Dominus, naturale quoddam sui desă dedit atque amorem, una connexa cum es natura liter doctrinæ facultate,que facilius possent cogne scere modos desiderii explendi, ac ne aberranice co exciderent quod consequi certamus. Hoc igitur desiderio commoti tam circa ipsam veritatem quan circa sapientiam administrationemque quas pulcher in rebus universis manifestat ordo id studere pellimur, his incensi, ut illius compotes fainεις gratia desiderium cepimus. Qued cam mystice in tellexerint studiosi et ambitiosi veritatis amatores, unam sibi collocaverunt scholam et studii asșidni tatem gnavam circa hoc exercitationem, accurate ab ipsa rerum vera cognitione et legitima ratione edo cti, quod, si hoc in speculo futuram veritatem pias contemplationes aliqualenes expressissent, desiderium quoque satiarent, postquam paratiorem, ut terrenis his rebus probe exercitatam, mentem nacti sint, sine ullo labore post haec vitam in fe turam perrecturi veritatem, quæ jam pulchre ipsi per divinas cogitationes adumbrala est. Tum ad ipsam nempe veritatem deducet Deus et Sal valor noster Jesus Christus simplicemque et cla ram omnique difficultate symbolicaque varietate et omni obscuritate solutam eis representabil, post quam aufugerint eos, ut activa pulsa virtute, æru maa et dolor et gemitus, ob perfectam irapassibi litatem, ita contemplativa ejectæ cognitione, obs curitas quoque omnis et angustia, ob sapientiam, nuda quidem veritate, cujus inde sint informatio nes capturi, iis apposita. Omni enim, inquit qui habet, desiderium videlicet corum quz futura sunt, dabitur*, et apponetur omnino æternorum bonorum fruitio. Dives enim cum noster sit Deus, nunquam desinet eis qui dilexerint ipsum divina distribuere munera cognitionis, quæ sane ne nomi nare quidem hoc seculo licet, propter sublimitatem eorum et magnitudinem, si quidem vero pronun tiat magnus Apostolus, extremam beatitudinem di cens omni quo nominetur nomine superiorem esse, non solum in hoc ævo, sed etiam in futuro signi ficans summum post universa dona gratiæ pleno distributa, post factam ascensionem, manifestatum Idera ibid. cap. 16, p. 857 sq. tom. 1 Opp. edit. Bened.
    col. 1363–1364page 147 of 177
    PG 91:1363Ὅλον ἐν ἑαυτῷ ἐμὲ φέρων μετὰ τῶν ἐμῶν, τους τὸ ἐστι τὴν ἀνθρωπείαν * φύσιν ὁλόκληρον, ενώσει τῇ καθ᾽ ὑπόστασιν μετὰ τῶν αὐτῆς ἀδιαβλήτων παθῶν. Οἷς ἡμῶν δαπανήσας τὸ χεῖρον, διὰ τῇ φύσει τὸ πα θητὸν ἐπεισεκρίθη, λέγω δὲ τὸν ἐκ τῆς παρακοῆς νόμον τῆς ἁμαρτίας, οὗ κράτος ἐστὶν ἡ παρὰ φύσιν τῆς ἡμετέρας γνώμης διάθεσις, ἐμπάθειαν τῷ πα θητῷ τῆς φύσεως ἐπεισάγουσα κατ' ἄνεσιν καὶ ἐπίσ τασίν, οὐ μόνον σέσωκεν ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας κατεχομένους, ἀλλὰ καὶ θείας δυνάμεως μεταδέδωκεν ἐν ἑαυτῷ λύσας ἡμῶν τὸ ἐπιτίμιον, ψυχῆς ἀτρεψίαν καὶ σώματος ἀφθαρσίαν ἐργαζομένης ἐν τῇ περὶ τὸ φύσει καλὸν τῆς γνώμης ταυτότητι, τοῖς ἔργῳ τιμήν τὴν χάριν σπουδάζουσιν. ύπερ οἶμαι διδάσκων ὁ ἁγιός φησιν· «Ἵνα ἐν ἑαυτῷ δαπανήσῃ " τὸ χεῖρον, ὡς κηρὸν πῦρ, ἢ ὡς ἀτμίδα γῆς ἥλιος, κἀγὼ μεταλάβω τῶν ἐκείνου διὰ τὴν σύγκρασιν καθαρός δηλαδὴ τῇ χάριτι πάθους ἴσως τὰ ἐκείνῳ γενόμενος. Οίδα δὲ καὶ λόγον ἕτερον περὶ τοῦ, «Μορ φονται τὸ ἀλλότριον,» παρά τινος ἁγίου σοφοῦ καὶ λόγον καὶ βίον μαθών. Ἔλεγε γὰρ ἐρωτηθεὶς ἐκεῖνος ἀλλότριον εἶναι τοῦ Λόγου φύσει τὴν ὑπακοὴν, ὡς περ καὶ τὴν ὑποταγήν, ἣν ὑπὲρ ἡμῶν παραβάντων τὴν ἐντολὴν ἐκτίσας ὅλην εἰργάσατο τοῦ γένους τὴν σωτηρίαν, ἑαυτοῦ ποιούμενος τὸ ἡμέτερον. Διὰ τοῦτο ἔργῳ τιμᾷ τὴν ὑπακοὴν, νέος Ἀδὰμ ὑπὲρ τοῦ παλαιοῦ φύσει γενόμενος, καὶ πειρᾶται ταύτης ἐκ τοῦ παθεῖν, διὰ τῶν αὐτῶν ἑκουσίως ἡμῖν ἐνεχθεὶς παθημάτων. Είπερ κατὰ τοῦτον ἀληθῶς τὸν μέγαν διδάσκαλον, «Εκοπίασε, καὶ ἐπείνασε, καὶ ἐδίψησε, καὶ ἡγωνίασε, καὶ ἐδάκρυσε ο νόμῳ σώματος, δ δε σαφὴς ἐνεργοῦς ἐστιν ἀπόδειξις διαθέσεως, καὶ τῆς πρὸς τοὺς ὁμοδούλους τε καὶ δούλους τεκμήριον συγ καταβάσεως. Δεσπότης γὰρ φύσει μεμένηκε, καὶ δοῦλος δι' ἐμὲ τὸν φύσει δοῦλον γενόμενος, ἵνα ποιή σῃ σ' δεσπότην τοῦ δι' ἀπάτης τυραννικῶς κυριού σαντος, διὰ τοῦτο τὰ μὲν δουλικὰ δεσποτικῶς ἐνερ γῶν, τουτέστι τὰ σαρκικὰ θεϊκῶς, τὴν ἀπαθῆ καὶ φύσει δεσπόζουσαν ἐν τοῖς σαρχικοῖς ἐπεδείκνυτο δύναμιν, (109 α) διὰ πάθους, τὴν φθορὰν ἀφανίζουσαν, καὶ διὰ θανάτου ζωὴν δημιουργοῦσαν ἀν ώλεθρον δε, τὰ δεσποτικὰ δὲ πράττων δουλικώς, τους ἐστι τὰ θεῖα τα σαρκικῶς, τὴν ἄφατον ἐνεδείκνυτο κένωσιν, διὰ σαρκὸς παθητῆς τὸ γένος ἅπαν τῇ φθορᾷ γεωθέν θεουργοῦσαν. Τῇ γὰρ τούτων ἐπαλ λαγῇ σαφῶς ἐπιστοῦτο τάς τε φύσεις ὧν αὐτὸς ὑπό στασις ἦν, καὶ τὰς αὐτῶν οὐσιώδεις ενεργείας, ήγουν κινήσεις, ὧν αὐτὸς ἔνωσις ἦν ἀσύγχυτος, μὴ δεχομένη διαίρεσιν κατ' ἄμφω τὰς φύσεις ὧν αὐτὸς ὑπόστασις ἦν, εἴπερ ἑαυτῷ προσφυώς μοναδικώς, τουτέστιν ἐνοειδῶς ἐνεργῶν ", καὶ δι᾽ ἑκάστου τῶν ὑπ' αὐτοῦ γινομένων τῇ δυνάμει τῆς ἑαυτοῦ θεότητος ἀχωρίστως συνεκφαίνων τῆς οἰκείας σαρκὸς τὴν ενέργειαν. Αὐτοῦ γὰρ ἑνὸς ὄντος οὐδὲν ἐνικώτερον, ἀνθρωπίνην τα θεϊκά ενεργών. τα δαπανήσει 86 ίσως επ' ποιήσει 3 ἀνάλεθρον ενήργει,
    simul cum infrmitatibus meis in seipso ferens,».» hoc est totam humanam naturam per hypostati cam unionem, una cum ejus affectibus insepara bilibus. His ita gestis, et eo absumpto quod erat in nobis deterius, per quod etiam nostræ naturæ in sinuavit sese passibile (hoc autem, ut planius dicam, erat peccati lex et transgressionis, quæ vires sumit a prava nostræ voluntatis inclinatione, quæ naturæ sponte sua passibili affectus superinfundit nunc remissos, nunc vehementes), sub peccato de tentos non tantum servavit, verum etiam divinæ virtutis participes effecit, pretium pro nobis ipse deponens. Nam per voluntatis constantiam circa id quod reipsa bonum est, et animæ firmitas et corporis immortalitas innascitur omnibus iis qui tantum gratiam non ficte excoluisse allaborant. Hoc enim est quod sanctissimus magister voluit, cum dicerét: • Ut quod deterius est, in se ipse ab ‹sumal et conficiat, non secus ac ceram ignis, aut terre vaporem solis radius, atque ipse ob bujus modi conjunctionem bonorum illius particeps fiam, › id est a passionibus per gratiam mundatus ei similis efficiar. Est porro et alia expositio ho rum verborum. Alienam formam suscepit, quam ego didici a quodaın sancto viro, dictisque et fa ctis sapientissimo. Is igitur a me interrogatus respondit, Verbo Dei per naturam obedientiam, tum subjectionem alienam esse, hanc ille pro nobis, qui præceptum eramus transgressi, præstitit, to tumque genus nostrum salvavit, nostrum quidquid erat in seipsum transferendo. Propter hoc re ipem obedientiam honore afficit, horus utique factus Adamus pro illo Adamo veteri, per naturam, eamque dolores patiendo degustat, dum se e nobis unum facit per passiones easdem. Quid enim aliud docet magnus revera magister, dicens: • Fatigatus est, fame affectus est, siti laboravit, mortem expa vit, lacrymas emisit?, corporis nimirum hæc erant omnia, simulque clara demonstratio tum affectus minime inertis, necnon indicium conde scensionis erga conservos et servos. Dominus qui dem et natura fuit et permansit, sed propter me, qui natura servus eram, factus est servus, ut me ejus faceret dominum, qui per fraudem tyrannice mihi dominabatur. Propter hoc servilem conditio dem administravit, nt Dominus, hoc est carnem exaltavit Deus; itaque potentiam impassibilem et plane dominam etiam in carne demonstravit, quæ per passionem omnem aboleret corruptionem, per que mortem pareret immortalem. Rursus tanquam servus Domini partes administrávit, Deum se in carnem demittens, ineffabilem humiliationem de claravit, per quam deificavit genus nostrum uni versum, in carne passibili, quod per corruptionem Joan. 1, 6; Matth. 1, 2; Joan. xix, 28; Luc, sxi1, 46; Joan. xl, 55. ed. Gal. eil. Gal. ed. Gal. scripsit ed. Gal. cod. Gud. ed. Gal. In cod. Gud. scriptum sed eadem manus litteris superpositis
    col. 1365–1366page 148 of 177
    PG 91:1365τι μεῖζον ὁ λόγος. Τῶν κάτω τοῦ λόγου μερῶν μεταλαμβανέτω σωφρόνως, ὁ λογικῶς κατὰ τῆς ὕλης ἱστάμενος, καὶ παντάπασιν ἀμόλυντον μετὰ τῆς ψυ χῆς τὴν σάρκα διατηρῶν, καὶ ὅλον ἀπαραλείπτως αὐτῇ τὸν Λόγον ταῖς ἀρεταῖς διαμορφών σάρκα γενό μενον. Μηρῶν δὲ μεταλήψεται ὁ τὸν λόγον ἐπικείμενον ἔχων τῷ τῆς ψυχῆς παθητικῷ μέρει, καὶ παν τελῶς ἐκτέμνων αὐτῆς τὴν πρόσυλον κίνησιν· γονά των δὲ, ὁ πρὸς τοὺς κειμένους καὶ ἀσθενοῦντας (246 α) τῇ πίστει συμπαθῶς κατὰ πρόνοιαν ἐπι κλινόμενος, καὶ τὴν πρὸς ἡμᾶς τοῦ Λόγου μιμούμενος συγκατάβασιν. Κνημῶν δὲ καὶ ποδῶν μεταλαμβανέτω πρὸς τούτοις, ὁ ἐπὶ τῆς πίστεως καὶ τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς γνώσεως ἀσαλεύτους ἔχων τῆς ψυ χῆς τὰς βάσεις καὶ ἀκλονήτους, καὶ κατὰ σκοπὸν πρὸς τὸ βραβεῖον τῆς ἄνω κλήσεως ἐπειγόμενος, καὶ τῆς ἁγνείας τὰ ὄρη καὶ τοὺς βουνοὺς τῆς κακίας ὑπερπηδῶν μετὰ τοῦ Λόγου καὶ διαλλόμενος. ᾿Αλλὰ τις δυνήσεται πάσας τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Θεοῦ τὰς? δι' ἡμᾶς ἐπινοίας ἐξαριθμῆσαι καθ᾽ ἂς ἐδώδιμον ἑαυτὸν καὶ μεταληπτὸν ἀναλόγως ἑκάστῳ πεποίηκεν. Ετι γὰρ ἔχει πρὸς τούτοις πάσιν ὁ Κύριος βοστρύχους, καὶ ῥίνας, καὶ χείλη, τράχηλόν τε, καὶ ὤμους, καὶ δακτύλους, καὶ ὅσα τῆς ἡμετέρας κατα σκευῆς ἐπ' αὐτοῦ λέγεται τροπολογικῶς. Αν προσ φυῶς τε καὶ εὐχρήστως μεταλαμβάνουσιν οἱ πρὸς ἕκαστον καὶ δι᾿ ἑκάστου μέλους σημαινόμενον πνευ ματικὸν μεταποιούμενοι λόγον. Οὕτως ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ βιβρώσκεται, κατὰ τὸν ἅγιον τοῦτον καὶ μέγαν διδάσκαλον, καὶ εἰς πέψιν πνευματικὴν ἀναδίδοται, μεταποιῶν πρὸς ἑαυτὸν τῷ πνεύματι τοὺς μεταλαμβάνοντας, ἕκαστον αὐτῶν εἰς τὸν τοῦ βρωθέντος ὑπ' αὐτοῦ πνευματικῶς μέλους τόπον κατὰ τὴν θέσ σιν τῆς σωματικῆς ἁρμονίας ενάγων τε καὶ μετατιθέμενος, ὥστε φιλανθρώπως τὸν ἐν τοῖς ὅλοις λό γον τοῖς πράγμασιν. οὐσίαν γίνεσθαι τὸν μόνον ὑπὲρ φύσιν καὶ λόγον. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό «Νεκρώσας τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ τὴν ζώνην Ιωάννου μιμούμενος, τοῦ ἐρημικοῦ καὶ προδρόμου καὶ μεγά που τῆς ἀληθείας κήρυκος Ὁ τὴν Ἰωάννου ζώνην μιμούμενός ἐστιν ὁ τῇ δυσ νάμει τοῦ λόγου τὸ γόνιμον τῆς ψυχῆς διὰ γνώσεως πρακτικῶς ἐπισφίγγων, καὶ ἀδιάχυτον αὐτὸ πρὸς τὴν ὕλην διαφυλάττων. Ερημικός δέ ἐστιν ὁ παθῶν καθαρεύουσαν τὴν ἕξιν κτησάμενος. Πρό δρομος δὲ ὁ διὰ τῆς γνησίας μετανοίας τὴν ἐπακολουθοῦσαν αὐτῇ δικαιοσύνην, καὶ διὰ τῆς φαινομένης ἀρετῆς τὴν ἐπιδημεῖν αὐτῶν μέλλουσαν γνῶσιν προμηνύων. Μέγας δὲ τῆς ἀληθείας κηρύξ· ἐστιν ὁ τῷ οἰκείῳ βίῳ τὸν ὑπ' αὐτοῦ “λαλούμενον τῆς δια δασκαλίας λόγον πιστούμενος. τί λόγος τῶν καὶ τῶν τοῦ λόγου. μετὰ τῆς κατὰ τῆς ψυχῆς. • τὸν ὑπ' αὐτοῦ; ὑπ' αὐτοῦ
    rationaliter contra materiam stat, et impollutamı omnino cum anima carnem conservat, et totum ac sine defectu ea Sermonem, qui caro est factus vir tutibus effingit. Femora autem participabit qui Sermonem, in passibili animæ parte habet imposi tum, ac motionem ejus in materiam pronam pror sus exstirpat; genua contra, quid ad jacentes et fi de labantes misericorditer de Providentia inclinat, atque Sermonis ad nos condescensionem imitatur. Tibias denique et pedes participato ad haec, qui in trepidos et inconcussos in file et virtute et cogni tione habet animæ gressus, et juxta propositum approperat ad præmium vocationis in coelum, quique ignorantiæ montes nequitiæque colles trans ilit cum ratione. Sed quis omnia Salvatoris nostri res Sermonis partes participabit sapienter is qui Dei propter nos cogitata enumerare poterit qui bus esculentum sese atque fruendum convenienter unicuique effecerit Habet enim Dominus ad om nia hæc cincinnos et nares et labra, cervicem hu merosque ac digitos, et quæcunque nostræ consti tutionis de eo figurate prædicari solent Ea conve nienter atque utiliter participant qui in quamque et per quodque membrum siguificatam rationem instaurantur. Ita Agnus Dei comiedetur, secundumı hunc sanctum et magnum doctorem, et in conce ctionem spiritualem digeretur, dum participantes se Spiritu in seipsum immutat atque regenerat, unumquemque eorum in membri ab eo vorali lo cum pro corporalis ordinis et coagmentationis posi tione attrabens atque transponens, ita ut humaniter ea quæ universis inest ratio in rebus essentia flat, quæ ratio sola superat naturam itemque sermonem. Ex eodem sermone, in illud: ‹ Mortificatus membra quæ sunt super terram ª, et solitarii illius Joannis et præcursoris magnique veritatis præconis, præ cinctionem imitans. › Joannis zonam imitatur qui rationis virtute ge nitale anima per cognitionem active constringit, et inconfusum contra materiam servat. Solitarius autem est qui purum affectibus habitum sibi quæ sivit. Præcursor vero est qui sinceræ pœnitentiæ ope justitiam, quæ illam subsequitur, conspicuaque virtute futuram ad quam sit accessurus cogni tionem prænuntiat. Magnus denique veritatis praeco est qui doctrinæ sermonem a semetipso prædi catum sua propria vita confirmat. a Coloss. 111, 5. * habet cod. Gud. * Ita rescripsi. Apographim habet Apogia plum habet Cod. Gud. habet quidem sed vocum pars prior punctis subterpositis sunt notata. Aliena manus aliquid rescriptura fuisse videtur. Iden) ibid. cap. 18, p. 859, tom. 1 Opp. ed. Bened.
    col. 1367–1368page 149 of 177
    PG 91:1367Εκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό· «Καὶ εἴ τις μαθη τὴς ἐπὶ τὸ Εὐαγγέλιον πέμπεται, φιλοσόφως καὶ ἀπερίττως· ὃν δεῖ πρὸς τῷ ἀχάλκῳ καὶ ἀράβδῳ καὶ μονοχίτωνι, ἔτι καὶ γυμνοποδεῖν, ἵνα φανώσιν οἱ πόδες ὡραῖοι τῶν εὐαγγελιζομένων εἰρήνην (44).. Λ Εὐαγγέλιόν ἐστιν ὁ περὶ τῆς τοῦ Θεοῦ βασιλείας υψηλότερος λόγος· βασιλεία δέ ἐστι Θεοῦ ἡ πάσης ὕλης καὶ πασῶν τῶν κατ᾿ αὐτὴν φαντασιών καθα ρεύουσα λῆξις. Μαθητής οὖν ἐπὶ τὸ Εὐαγγέλιον πεμπόμενος εἰκότως ἐστὶν ὁ τοῖς τρόποις παντελώς τὴν πρὸς τὸν κόσμον τοῦτον ἐπιδεικνύμενος ἀλλο τρίωσιν τῷ τε ἀχάλκῳ καὶ ἀράβδω, καὶ μοναχίτωνι τήν τε φιλαργυρίαν καὶ τὸν θυμὸν ἢ τὴν ἐπὶ δυνα στείς τινὶ πεποίθησιν ἑαυτοῦ περικόψας, ἀτέχναστόν τε καὶ ἄπλαστον καὶ μονότροπον καὶ πάσης ἐλευθέραν διπλόης τὴν ἠθικὴν, ὥσπερ ἐν χιτώνιον, μετιών φιλοσοφίαν, μηδὲν τὸ σύνολον νεκρότητος τῷ ἴχνει τῆς ψυχῆς, ὥσπερ ὑπόδημα, σύμβολον έναφεὶς, οἷα της μεγάλης εἰρήνης υπάρχων ἄγγελος, καὶ τῆς μηκέτι φοβουμένης τὸν ἐκ τῶν παθῶν πόλεμον, μηδὲ θάνατον σώματος υποστελλομένης καταστάσεως κῆρυξ, ὥστε δύνασθαι τοὺς εἰς αὐτὸν συνετῶς ὁρῶν τὰς ἐκ τῆς κατ' ἀρετὴν περὶ τὸν βίον ἀναλλοιώτου ταυτότητος τὴν ἐν ἀγγέλοις περὶ Θεὸν 48 εὐπρεπεστάτην εἰκονίζεσθαι πολιτείαν τε καὶ εὐστάθειαν. Αλλο εἰς τὸ αὐτὸ θεώρημα. Η μήποτε διὰ τὸ ἁπλῶς εἰπεῖν, καὶ κατὰ μίμησιν τῆς Ἰωάννου ζώνης, καὶ πάλιν εὐαγγελικῶς δύνα σθαι τὸ πάσχα ἐσθίεσθαι, τάς τε διαφορὰς τῶν μεταλαμβανόντων καὶ τοὺς (247 α) τρόπους αυτ τοῦ τοῦ Πάσχα διδασκαλικῶς ὁ Πατήρ παρηνίξατο. Τρία γὰρ Πάσχα παραδίδωσιν ὁ Παλαιᾶς Γραφῆς λόγος 48, ἓν κατὰ τὴν Αἴγυπτον ἐπιτελούμενον, καὶ ἕτερον κατὰ τὴν ἔρημον, καὶ τὸ ἄλλο κατὰ τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας. Ἡ μὲν οὖν Αίγυπτος κατὰ μίαν τῶν περὶ αὐτὴν ἐπινοιῶν ἀλληγορουμένη τοῦτον δηλοῖ τὸν κόσμον, ἡ δὲ ἔρημος ὡσαύτως κατὰ μίαν τῶν ἐπ' αὐτῆς θεωριῶν τὴν μετά θάνατον κατάστασιν τῶν ψυχῶν ἀλληγορικῶς ὑποφαίνει, ἡ δὲ γῆ τῆς ἐπαγγελίας τὸν μέλλοντα προτυπεί. Τρεῖς γὰρ τόποι καὶ καταστάσεις εἰσὶν ἐν οἷς οἱ ἄνθρωποι γινόμεθα η οὗτος ὁ ἐν ᾧ τὸ εἶναι λαμβάνοντες γεννώμεθα κόσμος, καὶ ὁ μετὰ θάνατον ἐν ᾧ ἐντεῦθεν ἀπιόντες γινόμεθα τόπος, καὶ ὁ μέλλων αἰῶν, ἐν ᾧ μετά ψυχῶν συγκλειόμεθα καὶ σωμάτων. Ἐφ᾽ ὅσον οὖν χρόνον ἐσμὲν ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ, ἐν Αἰγύπτῳ ἄγομεν τὸ ` πάσχα, τῶν καθ᾽ ἁμαρτίαν κηλίδων ἐκκαθαιρόμεν νοι· ἐπὰν δὲ ταύτην διὰ θανάτου περάσωμεν τὴν ζωὴν, ὡς ἐν ἐρήμῳ πάλιν ἄγομεν ἕτερον πάσχα, τρανοτέρους τοὺς τῶν ὄντων λόγους, χωρίς συμβά χιν, ἀγγέλοις περὶ Θεόν. ὁ πατὴρ γραφής λόγος. ὁ Πα λαιᾶς Γραφής λόγος.
    Ex eodem sermone, in illud: «Et si quis discipulus ad prædicandum Evangelium mittitur, frugalitati Lac simplicitati studeat: quem præter quod nec «s, nec baculum, nec duplicem tunicam habeat, etiam nudis pedibus iter facere oporteat *, ut pul chri pedes cvangelizantium pacem appareant.» Evango ium est sublimior de Dei regno sermo; regnum: item Dei est omnis materie omniumque vanitatum de ea conceptarum pura conditio. Disci pulus igitur ad Evangelium prædicandum missus, uti videtur, is est´qui moribus suis prorsus sese ab hoc mundo abalienatum demonstrat, eo quod æris sit expers et baculi, quodque unam tantum tunicam habeat, pecuniæ cupidinem et iracundiam vel imperii alicujus confidentiam suam circumci dens, moralem, philosophiam neque dolosam neque eflictam, simplicem eam omnique versutia liberam, veluti unam tuniculam, profitens, nullum omnino mortalitatis signum anima vestigio veluti calceum indutus, utpote qui magnæ pacis exsistat nuntius, atque status præco qui non timeat amplius bellum passionum aut corporis mortem reformidet, adeo ut qui prudenter in eum oculos figunt ex immu tabili vitæ per virtutem identitate angelorum in Dei comitatu conversationem dignissimam atque stabilitatem. exprimant. Alia in idem contemplatio. Aut fortasse per simplicitatem orationis et zonam Joannis imitando, et rursus ad facultatem & faciendam evangelice pascha edendi, et partici pantium differentias et ipsius paschatis modos Pater per ænigma præcipiendo significavit. Tria enim pascha antiquior tradit səcra Scriptura, unum quidem esse perfectum in Ægypto ", et alterum in deserto b, et tertium in terra annuntiationis '. Agyptus igitur secundum unam cogitationem figu rata hunc mundum significat, desertum vero pa riter secundum alteram illarum contemplationum animarum post mortem statum allegorice denotat, terra autem annuntiationis futurum ævum designat. Tres enim loci et status sunt in quibus versamur homines, id est hic mundus, in quo exsistentia impertiti generamur, et ille locus quo post mor tem pergimus abeuntes, et futurum ævum, cum animabus atque corporibus coercemur. Quan diu igitur in hoc mundo versamur, in Ægypto agimus pascha, de peccati maculis dum purgamur; verum quando morte hanc vitam finivimus, tanquam in deserto rursus agimus alterum pascha, dum clarius corum quæ sunt rationes, symbolis et ænigmatis et sensuali varietate exutas intellectualiter et cor 6 Exod. s!!, passim. h Exod. passim. 1 Exod. xxiv, pas Matth. x, 9, 10. f Rom. x, 15. sim. in quo * Cor. Gud. Punctis ab aliena et recentiore manu positis subscripta est emer datio quam extricasse mihi non contigit. 6 Apographum habet Correxi Idem ibid. cap. 19, p. 860, tom. J Opp. ed. Bened.
    col. 1371–1372page 150 of 177
    PG 91:1371φίαν γαμικῶς εἰσοἰκίζεται. Ισραηλίτης δὲ αυτές ἐστι νοῦς θεωρητικὸς τὰ τοῦ αἰῶνος τούτου νοήματα πρὸς τὴν χώραν τῆς γνώσεως μεταβιβάζων κατά τὴν μέγαν ἐκεῖνον Ἰακώβ, τὸν πάντα τὰ τοῦ Λάβδαν πρὸς τὴν γῆν τῶν Πατέρων μετακομίσαντα. Καθά περ γὰρ ἐκεῖνος ὁ θαυμαστὸς Ἰακὼς ἱστορικῶς τὰς ράβδους λεπίσας καὶ ὑποθεὶς ταῖς ληνοῖς τῶν ὑδάτων πρὸς αὐτὰς ἐγκισσᾷν ἐποίει τὰ πίνοντα πρόβατα, οὕτω καὶ πᾶς ἐν πνεύματι σοφώτατος νοῦς τῆς περι κειμένης ὕλης τοὺς τῶν ὄντων θειοτέρους λόγους ἀπογυμνώσας, καὶ τοῖς κατὰ τὴν θεωρίαν τρόποις τῆς γνώσεως ὑποθέμενος, τὴν τῶν ἀσωμάτων κατά στασιν μορφοῦσθαι, τούς τε μανθάνοντας πάντας καὶ τὰ τῆς ἑαυτοῦ ψυχῆς ἐκδιδάσκει κινήματα. Πατριάρχης οὖν τῶν μὲν διὰ πρακτικῆς κοπώσεως τὴν ἀρετὴν κατορθούντων ἐστὶν ἡ Λεία, τῶν δὲ διὰ τῆς φυσικῆς θεωρίας τὴν ἀρετὴν λογικῶς μετιόντων ἐστὶν ἡ Ῥαχήλ, ὡς εὐπειθῶς ἀγομένη τῷ νόμῳ τοῦ Θεοῦ καὶ πράως κατ' αὐτὸν ἄγουσα. Τῶν δὲ κατὰ θεωρίαν πνευματικὴν τὸ ὕψος μεταδιωκόντων τῆς γνώσεως, Ἰακὼβ ὁ πανεύφημος, τῶν μὴ τὰ φαινόμενα καθώς φαίνονται παντελῶς, ἀλλὰ καθώς νοοῦνται, θεωμένων τε καὶ γινωσκόντων, καὶ μετά τῶν ἐν τούτοις νοημάτων πλουσίως πρὸς τὴν ἄθλον καὶ ἀσώματον μεταβιβαζομένων γνῶσιν. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό· «Αν Σίμων της Κυρηναῖος, τὸν σταυρὸν ἄρον καὶ ἀκολούθησον» Σίμων μὲν ὑπακοὴ, Κυρηναῖος δὲ ἑτοιμότης, ως φασιν, ἑρμηνεύεται. Πᾶς οὖν ἔτοιμος πρὸς ὑπακοὴν τοῦ Εὐαγγελίου, καὶ προθύμως διὰ νεκρώσεως τῶν ἐπὶ γῆς μελῶν τὴν ὑπὲρ ἀρετῆς κατὰ τὴν πρακτικὴν φιλοσοφίαν ὑπερχόμενος κάκωσιν, Σίμων γέγονε Κυρηναίος, ἑκούσιον μετερχόμενος ἀρετὴν, ἐπ᾽ ὤμων τε τὸν σταυρὸν ἔχων καὶ ἀκολουθῶν τῷ Χριστῷ ἀνεσταλμένην παντελῶς τῆς γῆς τοῦ κατὰ Θεὸν βίου τὴν ἀγωγὴν ἐπιδεικνύμενος. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό· Ἐὰν συσταν ρωθῇς ὡς λῃστὴς, ὡς εὐγνώμων τὸν Θεὸν γνώρισον» Λῃστής ἐστιν εὐγνώμων συσταυρούμενος τῷ Χρι στῷ πᾶς ἄνθρωπος ὑπὲρ ἁμαρτιῶν πάσχων κακώς ὡς ὑπεύθυνος, τῷ ἀνευθύνως δι' αὐτὸν κακοπαθοῦντι λόγῳ συγκακοπαθῶν καὶ φέρων μετ' εὐχα ριστίας, καὶ τὸν κατὰ πρόνοιαν τῆς δικαίας κρίσεως Λόγον συνόντα γνωρίζων, καὶ ὁμολογῶν τὴν ὑπὲρ ὧν; πάσχει κακῶς αἰτίαν, καὶ αἰτῶν ὥσπερ αὐτῷ του πάθους ἐκοινώνησεν ἀνεύθυνος ὧν ὁ λόγος, οὕτω δι' ἑαυτὸν τὸν λόγον τῆς οἰκείας ευπαθείας ἀναξίω τυγχάνοντι μεταδοῦναι, καὶ τὴν ἐκ περιστάσεως νέκρωσιν εἰς ἑκούσιον αὐτοῦ ἀρετὴν διὰ τὴν εὐγνωμοσύνην λογίσασθαι, ἡνίκα τῆς προνοίας τὰ σοφὰ τοῦ Λόγου προκαλύμματα πέρας λαβόντα τῆς αὐτοῦ
    autem sapiens est mens contemplativa avi hujus cogitationes in terram cognitionis transferens ad exemplum magni illius Jacobi, qui totam Labani substantiam ad terram patrum transportavit j. Quemadmodum enim admirandus ille Jacobus, ut traditum est, virgas decorticatas aquarum cana libus injecit et concipere ad eas fecit oves bi bentes k, sic omnis mens in spiritu sapientissima quoque rationes rerum quæ sunt diviniores a inateria circumvestiente denudatas modis cognitio nis contemplativis subjicit, et incorporalium statum formare quemque discentem et aninæ suæ ipsius motiones edocet. Patriarcha itaque eorum quidem qui per activum laborem virtuti operam navant, Lia est, contra eorum qui per naturalem con templationem rationaliter virtutem colunt, Rachel est, utpote Dei lege obedienter gubernata, ac leniter secundum cam gubernans. Eorum vero qui juxta contemplationem spiritualem petunt subli nitatem cognitionis Jacobus est ille eximia laude prædicandus, hoc est eorum qui ea quæ videntur non ita ut videntur, sed ut intellectui repræsen tantur inspiciunt atque cognoscunt, et cum co gitationibus inde repetitis divites ad immaterialem et incorporalem cognitionem transeunt. Ex eodem sermone, in illud: Si Simon Cyrenæus sis, crucem tolle, ac sequere 1., Simon quidem est obedientia, Eyrenæus autem, ut tradunt, explicatur paratus animus. Quicunque igitur ad obediendum Evangelio paratus, terrenis mortificatis membris per practicam philosophiam pro virtute lubenter subit vexationem, Simon factus est Cyrenæus, voluntariam sectans virtutem, in hammeris dum fert crucem et Christum sequitur, conversationem vitæ Deo convenientis terrena prorsus aversatam ostendens. Fx codem sermone, in illud: • Si ut latro cruci simu! affiaus fueris, ut vir probus, Deum agnosce.» Latro probus cum Christo simul cruci affixus o:nnis est homo qui pro peccatis male patitur ut obnoxius, simul male patiens cum Sermone ipsius gratia innoxie malc patiente, et cum grata bene ficii recordatione ferens, justique judicii secundum providentiam recum esse Sermonem agnoscens, et culpam quam male patiendo luit confitens, ac precans ut Sermò quemadmodum quamvis innoxius passionem suam communicarit, ita sibi quamvis indigno per semetipsum velit gaudium suum et oblectationem communicare, et mortificationem ex circumstantia in voluntariam ipsius virtuten benigne annumerare, quando Sermonis velaminibus, quæ i Gen. xxx, passim. k ibid. 1 Matth. xxvu, Idem ibid., cap. 24, p. 864, tom. I Opp. ed. Bened. Idem ibid., cap. 24, p. 864, tom. I. Opp. ed. Bened.
    col. 1375–1376page 151 of 177
    PG 91:1375θρώποις τὸν βίον διατηρῶν, καὶ μηδεμίαν ἔχων το παράπαν τῆς τοῦ λόγου πραότητος ἀπύδουσαν αὐστηρότητα κίνησιν. Αγνώμων & ληστής ἐστιν ὁ δόξης ἕνεκεν ἢ λημμάτων ἀδροτέρων τοῖς φαινομέν νοις τρόποις ὑπούλως τὸν κατ' ἀρετὴν βίον ὑπατρι νόμενος, καὶ ἕνα καὶ μόνον πρὸς τοὺς ἔξω τὸν κό λάκα λόγον ἀντὶ πάσης ἀρετῆς τε καὶ γνώσεως μετ ερχόμενος, πρὸς δὲ τοὺς συνήθεις σχολιάς εις την γνώμην παντάπασιν ὧν καὶ δυσάντητος, ὃν δεῖ μέλε γε τὴν ὁδὸν τοῦ Θεοῦ βλασφημοῦντα μετά συνέσεως Επιστομίζειν. Ίσως γὰρ παύσεται τοῦ διαβάλλειν διὰ τῆς οἰκείας ἀναστροφῆς τὸν λόγον τῇ παραινέσει τοῦ ἐπιπλήσσοντος, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ σταυροῦ πέπον θενὰ τὴν βλασφημίαν ἀδεῶς προσενέγκας ληστής. Τὸ γὰρ μὴ ἀντιφθέγξασθαι τῷ ἐπιπλήξαντι σημείον ἔχει τῆς τοῦ ῥηθέντος ἀποδοχῆς λόγου την σιωπήν. Καθ' ήντινα γοῦν τῶν εἰρημένων θεωρίαν τῷ Χρι στῷ συσταυρούμεθα, σπουδάσωμεν, ὡς ἐσμεν ἐν ταῦθα, τὸν συσταυρούμενον ἡμῖν Ελεύσασθαι λόγων, καὶ τὴν ἀψευδῆ δέξασθαι κατὰ συνείδησιν καθαρθεῖσαν τῶν πλησσόντων αὐτὴν νοημάτων τῆς ἀνα παύσεως ἐπαγγελίαν, εἴπερ ἡ σήμερον τὴν ἐνεστῶσιν τούτου τοῦ αἰῶνος ἡμέραν ἐνδείκνυται (σήμερον γάρ φησίν, ἔσῃ μετ᾿ ἐμοῦ ἐν τῷ παραδείσῳ), ἡ δὲ εἰ τῶν τὴν τοῦ μέλλοντος, καθ᾿ ἣν οὐδεμίαν μὲν ἄφεσιν ἁμαρτημάτων ἐκδέχεσθαι χρή, μόνην δὲ τῆς ἑκάστῳ πρεπούσης κατ᾿ ἀξίαν ἀμοιβής των βεβιωμένων ἀντίδοσιν. α) Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό «Ελ εὐξημένος. Ἰωσὴφ ᾖς ὁ ἀπὸ Ἀριμαθαίας, αἴτησαι τὸ σῶμα παρὰ τοῦ σταυροῦντος» Τὸ σῶμα τοῦ Χριστοῦ ἐστιν ἡ ψυχὴ, ἢ οἱ ταύτης δυνάμεις, ἢ αἱ αἰσθήσεις, ἢ τὸ σῶμα τοῦ καθ᾽ ἔκ στον, ἢ τὰ μέλη τοῦ σώματος, ἢ αἱ ἐντολαί, ἀρεται, ἢ οἱ λόγοι τῶν γεγονότων, ἢ ἁπλῶς εἰπεῖν ἀληθέστερον, ἰδίᾳ τε καὶ κοινῇ, ταῦτα πάντα καὶ τούτων ἕκαστόν ἐστι τὸ σῶμα τοῦ Χριστοῦ. Σταυροί δὲ τοῦτο, ἤγουν ταῦτα πάντα ὁ διάβολος, ἐν τῷ παραδεξαμένῳ τούτων τὴν σταύρωσιν, οὐκ ἐῶν αὐτὰ, κατά φύσιν ἐνεργεῖσθαι. Ἰωσὴφ δὲ ἑρμηνεύεται κατὰ Ἑβραίων φωνὴν, Πρόσθεσις· Αριμαθία δὲ, Αρον ἐκεῖνο, Πῶς οὖν; "Ανθρωπος προσθήκας πίστεως ἔχων καὶ τοῖς κατ' ἀρετὴν ηυξημένος τρόποις, καὶ πᾶσαν ἀπάτην τῶν ὑλικῶν ἑαυτοῦ περιελόμενος, οὗτος των σήφ ἐστι πνευματικός, δυνάμενος τὸ σῶμα λαβεῖν τοῦ Χριστοῦ καὶ καλῶς ἐνταφιάσαι καὶ ἐνθεῖναι τ ἐκ πίστεως λελατομημένη καρδία, τό τε σῶμα το ἑαυτοῦ ὡς Χριστοῦ σῶμα διὰ τὴν χάριν, καὶ τὰ σώματος μέλη ὅπλα δικαιοσύνης τῷ Θεῷ εἰς ἅγια σμὸν ποιούμενος, τὰς δὲ αἰσθήσεις του σώματος υπουργοὺς εἶναι τῇ ψυχῇ κατὰ τὸν ἔμφυτον λόγον πρὸς τὴν ἐν πνεύματι φυτικήν θεωρίαν παρασκευάζων, αὐτὴν δὲ τὴν ψυχὴν ἰσονομεῖν ταῖς δυνάμεσι
    cunctisque hominibus inoffensam serval vitam, qui que nullam prorsus quæ austeritate a sermonis le `nitate discrepet habet motionem. Improbus contra latro est qui gloriæ lautiorumve emolumentorum gratia speciosis modis subdole simulat vitam se cundum virtutem institutam, unicoque ac soli pro omni virtute et cognitione in conversatione cum alienis sermoni adulatori dat operam, erga neces “arios contra pravum se gerit voluntate ac moribus et illiberalem prorsus, cui præsertim viæ Dei ca Jumniatori prudenter est os obturandum. Fortasse enim desinet quod in sua revertatur calumniari Sermonem ab increpante admonitus, quemadmo dum in cruce contigit illi qui sine verecundia blas phemiam protulerat latro ". Quod enim non oblo cutus est increpanti, id sermonem qui prolatus erat tacite probatum significat. Quacunque utique con templationis ratione cum Christo simul cruci affi gimur, dum ibi sumus, Sermonem una cum nobis cruci afixum placare studeamus, ac veracem con scientia a cogitationibus eam increpantibus purgata accipere quietis annuntiationem, siquidem hodierna dies praesentem hujus avi diem denotat (nam, Hodie, inquit, mecum eris in paradiso n), crastina vero futu ram, qua non peccatorum remissio exspectanda est ulla, sed sola vitæ ex merito conveniens retri butio. Ex eodem sermone, in illud: «St Josephus Arima- (250 thæus sis, ab eo qui cruci affixit corpus pete P. › Corpus Christi est anima, vel facultates ejus, vel sensus, vel singulorum corpus, vel corporis mem bra, vel maudata, vel virtutes, vel rationes eorum quæ facta sunt, vel, ut verius simpliciter dicam, privatim et in commune, hæc omnia et horum sin gula quæque sunt corpus Christi. Quod cruci alli git, nempe hac omnia, diabolus, in eo qui talem horum crucifixionem admittit, secundum naturam ea operari prohibens. Josephus autem explicatur secundum Hebraicam linguam Additio: Arimathia vero, Tolle illud. Quid igitur? Homo fidei addita menta habens et cognitionis, et virtutis modis au ctus, omnemque materialium fraudem in se profli gans, Josephus hic est spiritualis, qui Christi cor pus desumptum laute pollingere potest inque corde condere ex fidei tanquam lapide structo, ipsius corpus ad instar Christi corpus per gratiam, et cor poris membra justitiæ arma Deo in sanctificationem efficiens, sensus vero corporis secundum innatam rationem ad naturalem in spiritu contemplationem animæ ministerio sistens, ipsique animæ ad virtu Les perficiendas parem atqué facultatibus attri » Luc. xxni, 39. o ibid. 43. P ibid. 52. Apogressum habet i y el Idem ibid. cap. 24, p. 864, tom. I Opp. ed. Bened.
    col. 1377–1378page 152 of 177
    PG 91:1377πανῶν πρὸς τὴν τῶν ἀρετῶν ἐκπλήρωσιν, καὶ ἔτι τὴν ψυχήν τε καὶ τὰς αὐτῆς δυνάμεις δουλώσας ταῖς ἐντολαῖς· τοῦ Θεοῦ, αὐτὰς δὲ τὰς ἐντολὰς φυσικὰς τῆς ψυχῆς ἀποδεικνὺς ἐνεργείας, καὶ διὰ τῆς κατ' ἀρετὴν ἀμεταθέτου καὶ παγίας ἕξεως εἰς κατανόησιν εν καὶ ὑποδοχὴν τῶν ἐγκεκρυμμένων ταῖς ἐντολαῖς Θειοτέρων λόγων διεγειρόμενος, καὶ ὥσπερ σινδόνι τινὶ τοῖς περὶ τὸν αἰῶνα τοῦτον πνευματικοῖς λόγοις περιβάλλειν τὸν πρῶτον, ἐξ οὗ καὶ δι᾽ οὗ καὶ εἰς ὄν τὰ πάντα, Λόγον. Ὁ ταύτην οὕτω τηρήσας τὴν εἴ κοσμον εὐταξίαν, Ἰωσήφ ἐστι, τὸ μυστικὸν σῶμα τοῦ Χριστοῦ μυστικῶς ἐνταφιάζων. Αλλο εἰς τὸ αὐτὸ θεώρημα. Καὶ ἔτι συντόμως εἰπεῖν, ὁ πράξει καὶ θεωρία τοὺς περὶ τοῦ σταυροῦ τοῖς κακούουσι θαυμαστώς λόγους ἀποδιδούς, οὗτος Ἰωσὴφ μὲν γέ γονεν ἄλλος διὰ τῆς προσθήκης τῶν κατὰ τὴν θεω μίαν ἀγαθῶν εἰς γνῶσιν ἐπαυξήσας πνευματικήν, Αριμαθαῖος δὲ διὰ τῆς γνησίας τῶν ἀρετῶν οἰκειότητος κατὰ τὴν πρᾶξιν πᾶσαν τῶν ὑλικῶν ἑαυτοῦ περιτέμνων τὴν προσπάθειαν. Αλλο θεώρημα εἰς τὸ αὐτό. Σταυροῦσι δὲ πάλιν τὸν Χριστὸν οἱ βλασφήμως τοὺς περὶ τῆς ἐνσωματώσεως τοῦ Θεοῦ διδάσκοντες λόγους, ενταφιάζει δὲ πάλιν ὁ τοὺς περὶ τῆς σαρκών σεως τοῦ Θεοῦ λόγους μετά παρρησίας πᾶσιν εὐσε Εῶς ἀνακηρύττων. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό· Κἂν Νικόδημος ᾖς ὁ νυκτερινὸς θεοσεβής, μύροις αὐτὸν ἐντα γίασον» Νικόδημος ἐστιν, νυχτερινός θεοσεβής και μύροις τὸ σῶμα τοῦ Χριστοῦ ἐνταφιάζων, ὁ κατὰ διάνοιαν μὲν ἐρρωμένος εἰς τὴν ἐπίγνωσιν τοῦ Χριστοῦ, τὴν δὲ τῆς πράξεως τῶν ἐντολῶν φιλοτιμίαν ὡς δειλός διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων (λέγω δὲ τῶν παθῶν ἢ τῶν δαιμόνων τὰς προσβολὰς) φειδοῖ τῆς σαρκὸς παραιτούμενος, ᾧ μέγα πρὸς ἀποδοχὴν κἂν τὸ καλὰ φρονεῖν περὶ Χριστοῦ καὶ μὴ βλασφήμους προς σθαι λόγους. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό Καν Μαρία τις ᾖς, κἂν ἡ ἄλλη Μαρία, κἂν Σαλώμη, κἂν Ιωάννα; δάκρυσον ὀρθρία. Ιδε πρώτη τον Π λίθον ἡρμένον, τυχὸν δὲ καὶ τοὺς ἀγγέλους, καὶ Ἰησοῦν αὐτόν» Μαρία ἡ πρώτη, ἐξ ἧς ἐκβέβληκεν ὁ Λόγος ἑπτὰ δαιμόνια, ἐστὶ πᾶσα πρακτική ψυχή, διὰ τοῦ λόγου τῶν εὐαγγελικῶν ἐντολῶν τῆς περὶ τὸν αἰῶνα τοῦ τον καθαρθείσα πτοήσεως. Εβδομαδικὸς γὰρ οὗτος αιών, τῇ “εἰς ἑαυτὸν τοῦ χρόνου περιελίξει πλη τῶν.
    buens conditionem, ac præterea animam atque fa cultates ejus Dei mandatis subjiciens, ipsa vero mandata naturales animæ virtutes probans, ac per immutabilem secundum virtutem et stabilem habi tum ad percipiendas rursus et recipiendas divi niores quæ in Dei mandatis latent rationes exsti mulatus, ut tanquam sindone quodam spiritualibus circa hoc ævum sermonibus circumvestiat primum, ex quo et per quem et in quem universa decurrunt, Sermonem. Qui tam decoram servat disciplinam, is Josephus est, mysticum Christi corpus sepe liens. Alia in idem contemplatio. Praeterea, ut breviter dicam, qui actione et con templatione de cruce sermones egregie tradit au dientibus, is Josephus alter factus est contempla tionis bonis sibi additis auctus in spiritualem co gnitionem; Arimathaeus vero qui sincera cum vir tutibus junctus necessitudine secundum actionem in se omnem qua materialibus est addictus et ob noxius tollit affectionem. Alia in idem contemplatio. Cruci rursus aſſigunt Christum qui contumeliose de Dei incorporatione tradunt, sepulcro autem rur sus præparat qui doctrinam de Deo incorporato aperte et palam omnibus pie prædicat. «Ex eodem sermone, in illud: 4 Si Nicodemus sis, ¶ Joann. xix, 39. ▪ Marc. xvi, 1, 9. Apographum nocturnus ille Dei cultor, funebribus unguentis ip sum unge 9. › Nicodemus, nocturnus Dei cultor, et unguentis Christi corpus præparans ad sepulturam, est qui mente quidem ad cognoscendum Christum fortis (:1 impiger est, at mandatorum exsequendorum sta dium ut ignavus de Judæorum (passionum, inquam, vel daemonum incursationes) metu, carnis curare cusat, cui magnum est ad commendationem vel bene de Christo sentire nec contumelioso de co loqui. Ex eodem sermone, in illud: Si Maria quadam sis, si alia Maria, sí Salome, si Joanna, diluculo lacrymas profunde. 'Fac ut prima sublatum lapi dem, angelos etiam fortasse, atque adeo Jesum ip sum videas r., Prima Maria, ex qua Sermo septem ejecit dæmo nia, est omnis activa anima, per sermonem evan gelicorum mandatorum a consternatione circa hoc ævum purgata. Hebdomaticum enim hoc est ævum, quod temporis in seipsum circumvolutione con ldem. ibid. cap. 24, p. 864, tom. 1 Opp. edit. Ideın ibid., cap. 24, p. 861, tom. 1 Opp. ed. Bened.
    col. 1379–1380page 153 of 177
    PG 91:1379ρούμενος, οὗτινος ἐλευθεροὶ τοὺς ἑαυτοῦ θιασώτας δ Λόγος, πάντως αὐτοὺς ὑπεράνω τιθεὶς τῶν ὑπὸ χρόνον. Ἡ δὲ ἄλλη Μαρία ἐστὶ πᾶσα ψυχή θεωρητικὴ, διὰ γνώσεως ἀληθοῦς τὴν πρὸς τὸν λόγον κατὰ χάριν κτησαμένη συγγένειαν Σαλώμη δέ ἐστιν, ἥτις ἑρμηνεύεται Ειρήνη ἢ Πληρεστάτη, πᾶσι ψυχή διὰ μὲν (251.α) τῆς ἀποβολῆς τῶν παθῶν εἰρη νεύουσα, καὶ τῇ περιουσία τῶν πρακτικῶν ἀρετῶν τὸ φρόνημα τῆς σαρκὸς καθυποτάξασα τῷ νόμῳ τοῦ πνεύματος, διὰ δὲ τῆς πληρώσεως τῶν κατὰ θεω ρίαν πνευματικῶν νοημάτων τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν κατὰ τὸ δυνατὸν σοφῶς περιλαβοῦσα. Ἰωάννα δέ ἐστιν, ἥτις ἑρμηνεύεται περιστερά, τὸ πρᾶον ζώον καὶ ἄχολον καὶ πολύγονον, πᾶσα ψυχὴ διὰ πραότητος τὸ ἐμπαθὲς ἀποθεμένη, καὶ τὴν ἐν γνώσει πολυ γονίαν τοῦ πνεύματος διάπυρον ἔχουσα. Αὗται δὲ δακρύουσιν ὄρθριας, τουτέστι δάκρυα προχέουσι γνωστικά, ζητοῦσαι τὸν πάσης ἀρετῆς τε καὶ γνώ σεως ἀρχικώτατον Λόγον. Καὶ πρῶτον ὁρῶσι τὸν λίθον ἐκ τῆς θύρας Αρμένον τοῦ μνημείου, τουτέστι τὴν ἐπικειμένην τῇ καρδίᾳ τῆς ἀσαφείας τοῦ Λόγου πώρωσιν· εἶτα τοὺς ἀγγέλους, τουτέστι τοὺς ἐν πνεύματι τῶν ὄντων φυσικούς λόγους, σιωπῇ κηρύττοντας τὸν παναίτιον Λόγον. Αλλο θεώρημα εἰς τοὺς ἀγγέλους. Η τοὺς λόγους τῆς ἁγίας Γραφῆς, τὴν περὶ τοῦ Χριστοῦ ὡς Θεοῦ καὶ ἀνθρώπου, ήγουν την περί θεολογίας καὶ οἰκονομίας, τρανοτέραν αὐταῖς παρε χομένους ἔννοιαν. Ενα γάρ φησιν ὁ λόγος αὐτὰς ἑωρακέναι πρὸς τῇ κεφαλῇ, καὶ ἕνα πρὸς τοῖς ποσί. Πρὸς τῇ κεφαλῇ γὰρ εἶναι τὸν τῆς θεολογίας λό γον διὰ τὴν θεότητα τοῦ Χριστοῦ, πρὸς δὲ τοῖς ποσὶ τὸν τῆς οἰκονομίας διὰ τὴν σάρκωσιν, καὶ Χρι στοῦ μὲν κεφαλὴν τὴν θεότητα αὐτοῦ, πόδας δὲ τὴν ἀνθρωπότητα αὐτοῦ λέγων τις τοῦ εἰκότος οὐχ ὑμᾶς τήσεται. * Αλλο θεώρημα εἰς τοὺς αὐτούς. Η τυχὸν τὰς κατὰ συνείδησιν περὶ τὸν λόγον τῆς εὐσεβείας κινήσεις εἶναι τοὺς ἀγγέλους, διὰ τὴν παντελῆ τῆς κακίας τε καὶ ἀγνωσίας ἀποβολήν κηρυττούσας αὐταῖς νοητῶς τοῦ ποτὲ διὰ κακίαν ἐν αὐταῖς νεκρωθέντος Λόγου τὴν ἀνάστασιν. Καὶ τέλος αὐτὸν ὁρῶσι τὸν Λόγον διαῤῥήδην αὐταῖς ἐμ " φανιζόμενον, συμβόλων δίχα καὶ τύπων, καὶ πλη ροῦντα χαρᾶς νοητῆς τὰς νοεράς αὐτῶν χωρήσει;. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό· «Γενοῦ Πέτρος ἢ Ιωάννης· ἐπὶ τὸν τάφον ἐπείχθητι, ἀντιτε έχων, συντρέχων, τὴν καλὴν ἅμιλλαν ἁμιλλώμες νος» Πέτρος μὲν ἔστι πᾶς ἄνθρωπος τὸ στερέωμα της εἰς Χριστὸν πίστεως κατὰ τὴν ἀναστροφὴν τοῦ βίου κτησάμενος· Ἰωάννης δὲ ὁ διά πραότητα πολλήν
    summatur, a quo Sermo suimetipsius cultores libe rat, supra omnia temporalia eos omnino collocans. Allera vero Maria est omnis anima contemplativa quæ veræ cognitionis ope cognitionein- cum Ser mone per gratiam sibi quaesivit. Salome autem, quam interpretantur Pacem, vcl Plenissimum, est omnis anima passionibus abjectis pacata, et pra clicarum virtutum copia carnis cogitata spiritus legi subjiciens, per expletionen vero contemplati varum spiritualium cogitationum rerum quæ exsi stunt cognitionem pro virili sapienter comprehen dens parte. Joanna autem, quæ explicatur Columba, animal mite, bilis expers et fecundum, omnis ani ma est quæ per mansuetudinem exuit affectus, atque spiritus in cognitione fecunditatem ferventem habet. Hæ autcmn maue flent, hoc est lacrymnas gnosticas profundunt, dum Sermonem querunt omuis virtutis et cognitionis summum principem. Et primæ vident lapidem de janua sepulcri subla tum, hoc est obscuritatis Sermonis quæ cordi incu bat indurationem; deinde angelos, hoc est natu rales rerum quæ exsistunt in spiritu rationes, Ser mnonem rerum universarum causam tacite prædi cantes. Alia in angelos contemplatio. Vel sacræ Scripturæ sermones qui apertiorem eis de Christo ut Deo et homine, id est de theolo gia atque divino incarnationis consilio præbet in terpretationem. Unum enim narrat Scriptura eas vidisse capiti astantem, et alterum ad pedes. Et enim qui capiti astare theologiæ sermonem propter Christi deitatem, pedibus astare dispensationis propter incarnationem, ét quí Christi quidem caput divinitatem ejus, pedes humanitatem ejus dixerit, is a vero nor aberrabit. , Alia in eosdem contemplatio. Vel fortasse, circa pietatis sermonem motioncs in conscientia angelos esse, propter perfectam ne quitiæ et ignorantiæ depositionem, intellectualiter eis prædicantes Sermonis ob nequitiam olim in ip sis mortificati resurrectionem. Atque postremo ipsum vident Sermonem clare eis manifestatum, sine symbolis et imaginibus, atque intelligibili gaudio replentem intellectuales carum sensus. Ex eodem sermone, in illud: ‹ Petrum vel Joannem imilare s, ad sepulcrum propera, simul ac cer tatim currens, atque honesta æmulatione conten dens.» Petrus quidem est ómnis homo qui fidei in Chri stum firmamentum per vitæ rationem sibi acquirit; Joannes vero qui propter nultam mansuetúdinem Joan. xx, Idem ibid., cap. 24, p. 864, tom. I Opp. ed. Bened.
    col. 1381–1382page 154 of 177
    PG 91:1381καὶ τὴν ἐκ ταύτης ἀκραιφνῆ καθαρότητα τῆς καρ δίας ἀγαπώμενος τῷ λόγῳ, καὶ διὰ τοῦτο τοὺς τῆς σοφίας καὶ τῆς γνώσεως θησαυρούς πιστευόμενος, καὶ τῇ ἐπὶ τὸ στῆθος ἀναπτώσει ἐξ αὐτῆς τοῦ Λόγου τῆς κρυφίας θεότητος τὴν τῆς θεολογίας κομισάμενος δύναμιν. 'Αντιτρέχουσι δὲ ἀλλήλοις οὗτοι, ὁ μὲν κατὰ τὴν ἐνάρετον πρᾶξιν τὴν τοῦ ἑτέρου θεωρίαν νικῆσαι φιλονεικῶν, ὁ δὲ κατὰ τὴν γνωστικὴν θεω ρίαν τὴν πρᾶξιν τοῦ ἄλλου παραδραμεῖν ἐπειγόμενος. Συντρέχουσι δὲ κατὰ τὴν πρόθεσιν ἀλλήλοις, ἑκάτερος κατὰ τὸ ἴσον περὶ τὸ οἰκεῖον ἀγαθὸν εὐοδούμενος. Αλλο θεώρημα εἰς τοὺς αὐτούς. Πέτρος δέ ἐστι πάλιν, καὶ Ἰωάννης, ἕκαστος ἄν. θρωπος Θεῷ πλησιάζειν ἠξιωμένο;, καὶ τὸ μὲν πρακτικὸν τῆς ψυχῆς οἷόν τινα Πέτρον, τὸ δὲ θεωρητικόν οἷόν τινα Ἰωάννην, ἀλλήλοις κατὰ τὸν λόγον ἔχων συντρέχοντα, δίχα τῆς θατέρου πρὸς τὸ ἕτερον ὑπερβολῆς καὶ ἐλλείψεως· καὶ πάλιν ἀλλήλοις κατὰ τὴν πρόθεσιν ἀντιτρέχοντα τῷ περὶ ἑκάτερον ἄκρῳ παραδραμεῖσθαι θάτερον ὑπὸ θατέρου νομίζεται. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ, εἰς τό Κἂν ὡς Θωμᾶς ἀπο λειφθῇς τῶν μαθητῶν οἷς Χριστὸς ἐμφανίζεται, ὅταν ἴδῃς, μὴ ἀπιστήσῃς. Καν ἀπιστήσῃς, τοῖς λέγουσι πίστευσον. Εἰ δὲ μὴ τούτοις, τοῖς τύποις τῶν ἤλων πιστώθητι» Θωμᾶς ἑρμηνεύεται δίδυμος, ὅ ἐστι δισταγμός ἢ διστάζων τοῖς λογισμοῖς, καὶ διὰ τοῦτο χωρὶς τῆς τῶν τύπων τῶν ἤλων ψηλαφήσεως μηδὲ πιστεύων γεγονέναι τοῦ Λόγου τὴν ἀνάστασιν. Θωμᾶς οὖν ἐστι πᾶς διστακτικὸς ἄνθρωπος τὴν τοῦ ἐν αὐτῷ Λόγου τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς γνώσεως α) γίνεσθαι δυσκόλως πιστεύων ἀνάστασιν, ὅντινα μόνον· αἱ μνῆμαι τῶν προγεγονότων ἁμαρτημάτων, ἀπαθῶς. τυπούμεναι κατὰ διάνοιαν, πείθουσι τοῦ ἐν αὐτῷ Θείου Λόγου δέξασθαι τὴν ἀνάστασιν, καὶ ὁμολογῆσαι αὐτὸν Κύριον καὶ Θεόν· Κύριον μὲν ὡς τῆς; κατὰ πρᾶξιν τελειότητος νομοθέτην, Θεὸν δὲ ὡς τῆς κατὰ τὴν θεωρίαν παντελούς μυσταγωγίας υφηγητήν. Απαθὴς δὲ μνήμη ἐστὶ τῶν προγεγενημένων τύ πωσις ἡ χωρὶς ἡδονῆς καὶ λύπης περὶ πρᾶξιν καὶ Λόγον ἐγγινομένη τῇ ψυχῇ περὶ τῶν ἰδίων ἔργων ἢ νοημάτων διάγνωσις, τύπους, ἀλλ᾽ οὐ τρήσεις ἔχουσα τῶν τραυμάτων διὰ τὴν ἐγγενομένην ἀπάθειαν συνουλωθέντων. Αλλο θεώρημα εἰς τὸ αὐτό. Η πάλιν ἦλοι τυγχάνουσιν οἱ κατὰ τὴν πρακτικὴν φιλοσοφίαν τρόπο: τῶν ἀρετῶν, προσηλωμένην μετὰ πόνο, τῷ θείῳ φόβῳ κρατοῦντες τῆς ψυχῆς
    atque puram cordis inde sinceritatem a Domino diligitur, cuique propterea thesauri sapicntiæ ct cognitionis sunt crediti, et qui ad pectus reclinando ex ipsa Sermonis occulta divinitate theologia vir Lutem refert. Occurrunt autem hi sibi invicem, dum bic secundum actionem virtute institutam alterius contemplationem vincere studet, ille secundum gnosticam contemplationem alterius actionem an tevertere properat. Concurrunt vero sibi invicem secundum propositionem, dum uterque ex æquo circa proprium bonum felici rerum successu uti tur. Altera in eosdem contemplatio. Petrus vero rursus est, et Joannes, omnis homo qui Deo appropinquare meruit, quique practicum animæ studium ad Petri instar, contemplativum vero ad Joannis instar, invicem sibi secundum ser monem concurrentia habet, nullo alterius præ altero excessu aut defectu: Alque rursus eadem sibi invicem secundum propositionem occurrentia creduntur, cum uterque utrumque sua antevertal excellentia. Ex eodem, in illud: Quod si Thomæ instar a cœlu discipulorum, quibus apparuit Christus, abfueris, posteaquam videris, ne rei fidem abroges. Quod si id tibi fidem non facit, narrantibus saltem crede. Si ne his quidem, at certe clavorum impressioni bus fidem habe'.; Thomas explicatur geminus, quod est dubitatio vel dubitans mente, et propterea clavorum impres sionibus non contrectatis nec resurrexisse Sermo nem credens. Thomas igitur est omnis homo in dubitationem proclivis qui Sermonis virtutis atque (252 cognitionis quem in semetipso habet haud facie credit futuram esse resurrectionem, cui peccato rum solum antea factorum monumenta, sine affectu in mente impressa, divini in semetipso Sermonis resuscitationem futurami esse persuadent ut credat, atque ut cum Dominum ac Deum esse accipiat Dominum quidem ut practica, quarn dicimus, per fectionis legislatorem, Deum vero ut contempla tivæ ac plenæ initiationis deductorem. Monumen tum vero affectu carens est ante factorum impressio * Joan. xx, sq. quod menti sine voluptate ac dolore circa actio nem et Sermonem insidet propriorum factorum aut cogitatorum judicium, impressiones, at non perfo rationes vulnerum habens, quæ propter affectuum absentiam in cicatrices coiverunt. Alia in idem contemplatio. Vel rursus clavi sunt virtutum secundum pra cticam philosophiam modi, animæ affectum ti moris Dei clavis affixum cum lahore tenentes, Idem ibid., cap. 25, p. 864, tom. 1 Opp. ed. Bened.
    col. 1383–1384page 155 of 177
    PG 91:1383τῆς γνώσεως διαδεξάμενοι λόγοι διαπρύσιον βοῶσι τὴν κατὰ τὴν θέωσιν τῆς ψυχῆς γενομένην αὐτῇ τοῦ Θείου Λόγου ἀνάστασιν, πιστῶς μαρτυρούσαν προ δεικνύντες τῆς θεοειδοῦς ἔξεως τὴν ἀπάθειαν· ἦν ὁ μὴ παθὼν οὐδ᾽ ἄλλῳ ποτὲ ἀφηγουμένῳ περὶ αὐτῆς πιστεύσειεν, ὥσπερ οὐδὲ Θωμᾶς ταύτην παθοῦσι τὴν ἀνάστασιν τοῖς ἀποστόλοι, πρὸ τῆς διὰ τοῦ παθεῖν πείρας ἐπίστευσε λέγουσιν. τὴν διάθεσιν, οὓς οἱ ἀπαθεῖς καὶ ἁπλοῖ καὶ ἄῤῥητοι Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό ι Αν εἰς ᾅδου κατίῃ, συγκατελθε. Γνώθι καὶ τὰ ἐκεῖ τοῦ Θεοῦ μυστήρια τῆς ὁ λόγος τῆς διπλῆς κατα βάσεως» Ο πνευματικός άνθρωπος πανταχού γινώσκων ἀχράντως ὑπάρχειν τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον έπεται διὰ θεωρίας αὐτῷ, τῆς ἐπὶ πάντα προνοίας μετά συν ἔσεως τὴν ἐπιστήμην δρεπόμενος. Οὕτω καὶ εἰς είδου κατερχομένῳ τῷ λόγῳ συγκάτεισιν, οὐκ ἐπὶ κακῷ δῆλον, ἀλλ' ἐπὶ τῷ ἐρευνῆσαι καὶ μαθεῖν τὸ μυστήριον τῆς εἰς τὸν ᾄδην τοῦ Θεοῦ καταβάσεως, καὶ τῶν ἐκεῖσε γινομένων τε καὶ ἐπιτελουμένων τὸν ὑπερφυά διδαχθῆναι λόγον. Αλλο θεώρημα εἰς τὸ αὐτό. Η πάλιν, ἐπειδὴ ᾅδης ἐστὶ πᾶσα ἁμαρτία, ζοφερὰν καὶ ἀειδῆ καὶ διεφθαρμένην τὴν ὑπ' αὐτῆς κρατουμένην ἀπεργαζομένη ψυχὴν, ὁ περὶ παθῶν διαλεγόμενος εἰς ᾅδην κατιόντι τῷ λόγῳ τῆς διδας σκαλίας συγκάτεισι, τὴν ὑφ᾽ ἑκάστης κακίας νεκρο θεῖσαν ἀρετὴν διὰ τοῦ Λόγου ζωοποιῶν καὶ εἰς ἀνάστασιν ἄγων, καὶ τὰ δεσμὰ τῆς υλικῆς προσπαθείας τῶν ψυχῶν, ἀνδρικῶς τῷ λόγῳ συνδιαῤῥήσε σων. Λόγος δὲ τῆς διπλῇς καταβάσεως κατὰ τὸν πρόχειρον νοῦν ἐστι, πρὸς μὲν τὴν πρώτην ἐπεδο λὴν, τὸ καὶ μετὰ σωμάτων ψυχὰς σώζειν διὰ πίστεως καὶ ἀγωγῆς βίου καθαρᾶς, ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ χωρὶς σωμάτων εἰς τὸν ᾅδην κατελθόντα τὸν Λόγον τὰς ἐκεῖσε τῶν προτετελευτηκότων ψυχάς διὰ μόνης περιποιεῖσθαι τῆς πίστεως δύνασθαι· πρὸς δὲ τὴν δευτέραν ἐπιβολὴν, τὸ καὶ τὴν ἕξιν τῆς κακίας καὶ τὴν ἐνέργειαν ὑπὸ τοῦ Λόγου δέχεσθαι τὴν πρὸς Ο ἀρετὴν καὶ γνῶσιν ἐπάνοδον. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό Κἂν εἰς οὐρανούς ἀνίῃ, συνἀνελθε. Γενοῦ μετὰ τῶν παραπεμπόντων ἀγγέλων ἢ τῶν δεχομένων· ἀρθῆναι ταῖς πύλαις διακελευσαι. Ο διὰ πολλὴν περιουσίαν γνώσεως καὶ τὴν τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου πλουσίαν μετοχὴν τὸν περὶ προνοίας ἀρκούντως κατὰ τὸ δυνατὸν περαιώσας λόγον, καὶ τὴν κατ' αὐτὸν ἐπιστήμην περιλαβὼν εἰς οὐρανοὺς ἀπὸ γῆς ἀνιόντι τῷ λόγῳ συνάνεισι, τὴν πάντων τῶν προνοουμένων φύσιν, ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων, μετὰ τῶν κατ' αὐτὴν λόγων γνωστικών
    quos cognitionis rationes nulli passioni obnoxia et simplices et ineffabiles excipiunt atque divini Ser monis secundum animæ deificationem quæ buic contigit resurrectionem 'propalant, et fide testifi catum denuntiant divini quasi habitus statum illum passionis expertem: quam qui non passus est, nec alii unquam de ea narranti crediderit, uti nec Tho mas apostolis hanc resurrectionem passis cum narrarent serius credidit quaur palicudo cam ipse esset expertus. Ex eodem sermone, in illud: ‹ Si in infernum de scendat, simul descende. Ea quoque mysteria cognoscere quæ Deus illic designavit, quæ duplicis descensus sit ratio,» Spiritualis homo ubique inviolatum exsistere Dei Sermonein videns per contemplationem eum seguitur, providentia universalis cum intelligentia. percipiens artem. Sic etiam in infernum descen denti Sermoni comes est, non mali causa. videlicet, sed ad investigandum et discendum Dei ad inferos desconsus mysterium, et ad cognoscendain corum quæ illic fiant atque perficiantur admirandam ra Lionem. Alia in idem contemplatio. Vel rursus, cum infernum omne peccatum sit, quod tenebrosam et deformem et perditam reddat animam ab ipso obsessam, is qui de affectibus dis putat Sermonem doctring in infernum descenden tem comitatur, dum virtutem ab singulis nequitiis mortificatam Sermone vivificat et in resurrectionem deducit, et vincula status materiæ obnoxii anima rum fortiter Sermone rumpit. Ratio autem dupli cis descensus secundum promptam interpretatio nem est, ad primum quidem propositum, ut cum corporibus animas ide et costa conversatione in " terra salvas facere, et posiquam Sermo in infer num descenderit, sine corporibus animas eorum qui ante sint mortui per solam fidem conservare possit: ad secundum vero propositum, quod ne quitia habitus et aelio ab Sermone accipiat ad vir tutem et cognitionem redeundi facultatem. Εx eodem sermone, in illud: «Si in carlos ascendat, simul ascende. Comitantibus vel excipientibus an gelis te adjunge: portis ut leventur impera.» Qui propter abundantiam cognitionis ac Spiritus sancti uberiorem participationem satis, quoad ejus fieri potuit, penetravit rationem providentiæ, et artem ejus comprehendit, is cum Sermone in cœclos ascendenti de terra una ascendit, omnium eoruin quibus providetur, tam visibilium quaın invisibi liam, natura cum rationibus suis gnostice pener Idem ibid., cap. 24, p. 864, tom. 1. Opp. ed. Berod. Idem ibid., cap. 25, p. 865. *ɔm²‍† Opp. ed. Bened.
    col. 1385–1386page 156 of 177
    PG 91:1385διαπεράσας, καὶ εἰς τὴν οὐδ᾽ ὅλως τὴν οἰανοῦν φοράν εκάτη ἢ κίνησιν ἔχουσαν, πρὸς ἣν ἠπείγετο μάλιστα, διά παντὸς λόγου τε καὶ τρόπου λῆξιν ἀναληφθεὶς, ἀπὸ τῶν παραπεμπόντων ὥσπερ ἀγγέλων τινῶν τῶν ἐν τοῖς οὖσι τῆς προνοίας λόγων ἐπὶ τὴν τῶν ὑποδεχομένων ἀῤῥήτων τῆς θεολογίας λόγων τε καὶ μυτη ρίων χώραν ἀναγόμενος, (253 α) καὶ ταῖς κατὰ μέρος ἀναβάσεσιν ὑψηλοτέρας ποιῶν πρὸς ὑποδοχήν τοῦ θεαρχικωτάτου Λόγου, τὰς νοεράς τῆς ψυχῆς πύλας. Αλλο θεώρημ.: εἰς τὸ αὐτό. Καὶ ἑτέρως δὲ πάλιν ἀνιόντι τῷ λόγῳ συνάνεισιν ὁ ἀπὸ τῶν κατ' ἀρετὴν τρόπων τῆς πρακτικῆς φιλοσοφίας ὥσπερ ἀπό τινος γῆς εἰς τινας οὐρανοὺς τοὺς κατὰ θεωρίαν πνευματικοὺς τῆς η γνώσεως τῷ ἀνατατικῶς ἔλκοντι θείῳ συνυψούμενος Λόγῳ. *Αλλο θεώρημα εἰς τὸ αὐτό. Καὶ μυστικώτερον ἔτι περὶ τούτων εἰπεῖν, ὁ δ νάμενος ἀπὸ τῆς κατὰ τὴν οἰκονομίαν γνώσεως, ἀφ' ῆς ὁ τῆς σαρκὸς τοῦ Λόγου κόσμος γέγονε παρὰ τῷ Πατρί, εἰς τὴν τῆς πρὸ τοῦ τὸν κόσμον τῆς τοῦ Λόγου σαρκώσεως εἶναι παρὰ τῷ Πατρὶ δόξης ἔννοιαν ἀναχθῆναι, κατὰ ἀλήθειαν οὗτος συνανῆλθεν εἰς οὐρανοὺς τῷ δι' αὐτὸν ἐπὶ γῆς κατελθόντ' Θεῷ καὶ Λόγῳ, πληρώσας τῆς ἀνθρώποις χωρητῆς κατὰ τὸν αἰῶνα τοῦτον γνώσεως τὸ μέτρον, καὶ γενόμενος τοσοῦτον Θεὸς ὅσον ἐκεῖνος ἄνθρωπος, τῷ ὑψωθῆναι τοσοῦτον ταῖς θείαις ἀναβάσεσι διὰ τὸν Θεὸν, ὅσον ( διὰ τὸν ἄνθρωπον ὁ Θεὸς πρὸς τὸ ἔσχατον τῆς ἡμετέρας φύσεως ἑαυτὸν ἀτρέπτως κενώσας κατελήλυθεν. Τοῦ αὐτοῦ, ἐκ τοῦ εἰς τὴν Καινὴν Κυριακὴν λύ γου, εἰς τόν Εγκαινίζεται δὲ ἡ σκηνὴ τοῦ μαρτυρίου, καὶ λίαν πολυτελῶς, ἣν θεὺς παρ έδειξε, καὶ Βεσελεὴλ ἐτελείωσε καὶ Μωϋσῆς ἐπήξατο Πολύτροπον όντα τὴν κατὰ τὴν σκηνὴν ἀναγωγ και της θεωρίας λόγον ἐπὶ τοῦ παρόντος ὡς ἔλαβεν αὐτὸν ὁ διδάσκαλος καὶ ἡμεῖς θεωρήσωμεν αὐτόν. Σκηνὴ τοιγαροῦν τοῦ μαρτυρίου ἡ μυστηριώδης ἐστὶν οἰκονομία τῆς τοῦ Θεοῦ Λόγου σαρκώσεως, ἣν ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ εὐδοκήσας παρέδειξε, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τοῦ σοφοῦ Βεσελεήλ προτυπούμενον συνεργῆσαν ἐτελείωσε, καὶ ὁ νοητός Μωϋσῆς ὁ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς μονογενής Υἱὸς αὐτούργησε, τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν ἐν ἑαυτῷ πηξάμενος ἑνώσει τῇ καθ' ὑπόστασιν. Αλλο εἰς τὸ αὐτὸ θεώρημα. Πλὴν ὅτι καὶ τῆς ὅλης κτίσεως νοητῆς τε καὶ αἰ σθητῆς ἐστιν εἰκὼν ἡ σκηνή, ἣν ὁ Θεὸς καὶ Πα
    A' trata, atque in statum cessationis omnino que impetu et motu carentem, quo maxime pra ■ Exod. xxxvi, 1 ct passim. perabat, per omnem rationem ac modum assum. plus, a comitantibus veluti angelis quibusdamų providentie in rebus exsistentibus rationibus al excipientium ineffabilium theologi rationum ac mysteriorum regionem subductus, et singulis. qui busque gradatim ascensionibus magis in sublime levans intellectuales animæ portas ad Sermonem recipiendum divinum. Alia in idem contemplatio. Atque aliter rursus Sermonem comitatur ascen dentem qui a practicæ philosophiæ secundum vir tutem modis quasi a terra quadam in cœlos quos dam secundum contemplationem spirituales cogni tionis una cum Sermone divino in sublime eve hitur. Alia in idem contemplatio. Atque at etiam magis mystice de his dicam, qui a cognitione secundum dispensationem, unde car nis Sermonis mundės apud Patrem factus est, in cogitationem gloriæ, antequam mundus Sermonis incarnati apud Patrem fuerit evehi potest, is re vera una in cœclos ascendit cum Deo ac Sermone. qui ipsius causa in terram descenderat, cognitionis qui hoc ævo hominibus concessus est modulo^im pleto, in tantum factus Deus, in quantum ille homo, co quod in tantum divinis ascensionibus Dei causą est exaltatus, in quantum hominis causa Deus ad nostræ naturæ usque extremitatem exinanitus, sed nullam immutationem passus, devenerat. Ejusdem ex scrmone in Noram Dominicum, in illud ‹ Innovatur vero tabernaculum testimonii, et qui dem magnificis sumptibus, quod Deus ostendit, et Beseleel confecit, et Moyses fixit.» Mysticam de tabernaculo contemplationis ra tionis varietatem impræsentiarum quomodo inter pretatus sit doctor, nos quoque contempiemur. Tabernaculum igitur testimonii mysticum est Dei Sermonis incarnationis consilium, quod Deus pro hans ostendit atque sanctus Spiritus per sapientem Beseleel præformatum adjuvans perfecit, et intel lectualis Moyses Dei ac Patris unigenitus Filius per sese operatus est, cum humanam naturam substan tiali unitione in se finxit. Alia in idem contemplatio. Sed etiam universe conditionis et intellectuclis et sensibilis imago est tabernaculum, quod Deus Idem. Or. in Novam Dominicam, cap. 2, p. 836, tom. I Opp eşit. Bened.
    col. 1387–1388page 157 of 177
    PG 91:1387τήρ οἷα νοῦς ἐνενόησε, καὶ ὁ Υἱός οἷς λόγος εξη μιούργησε, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐτελείωσε. (253 6) Καὶ αὖθις τῆς αἰσθητής μόνης φύσεως, καὶ μένου τοῦ ἀνθρώπου τοῦ ἐκ ψυχῆς ὄντος καὶ σώματος, καὶ μόνης αὖ τῆς ψυχῆς καθ' εαν τὴν τῷ λόγῳ θεωρουμένης, ἐστὶν εἰκὼν ἡ σκηνή, κατὰ τὸν ἑκάστῳ πρέποντα δηλαδή θεωρουμένη λόγου... Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό «Ἐγκαινίζεται δὲ ἡ βασιλεία Δαβίδ, καὶ οὐχ ἅπαξ, ἀλλὰ χρισμέ του τὸ πρότερον, καὶ ἀναγορευομένου τὸ δεύ τερον» Ομοίως καὶ τὸν μέγαν Δαβίδ τὸν προφήτην καὶ βασιλέα, πολύσεμνον ἔχοντα τὸν ἐπ' αὐτῷ τῆς ἀν αγωγής λόγον, καθ᾽ ἂν ἐπὶ τοῦ παρόντος αὐτὸν ὁ διδάσκαλος ἐθεώρησε, καὶ ἡμεῖς ἐκδεξώμεθα. Δαβὶδ τοίνυν ἐστὶ νοητὸς ὁ ἀληθινὸς βασιλεὺς τοῦ Ἰσραήλ καὶ ὁρῶντος Θεὸν Ἰησοῦς Χριστός, κατὰ μὲν τὴν πρώτην αὐτοῦ παρουσίαν, τῇ ἐπινοίᾳ τῆς ἀνθρωπότητος χριόμενος, ὥσπερ ἀλλαχοῦ φησιν ὁ διδάσκει λος, χρίσας τὴν ἀνθρωπότητα τῇ θεότητι, καὶ ποιήσας ὅπερ τὸ χρίσαν· κατὰ δὲ τὴν δευτέραν αὐτοῦ καὶ ἔνδοξον ἐπιφάνειαν, ὡς Θεὸς καὶ Κύριος καὶ πάτης κτίσεως βασιλεὺς, καὶ ὑπάρχων καὶ ἀναγορευόμενος Εἰς τὸν παρόντα λόγον τινὲς ἀποροῦσι φάσκον. τες, «Τί δήποτε φήσας ὁ διδάσκαλος ὑπερβαίνειν τὴν ἀναστάσιμον ἡμέραν πάσας τὰς ἐπὶ γῆς ἑορτὰς, οὐ τὰς ἀνθρωπικὰς μόνον καὶ χαμαί ἐρχομένας, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ τὰς αὐτοῦ τοῦ Χρι στοῦ καὶ ἐπ' αὐτῷ τελουμένας, ὥσπερ ἐπιλαθόμενος, τῆς ἰδίας αποφάσεως, τὴν τῶν ἐν καινίων ἡμέραν ταύτης υπερτίθησιν ειπών. Υψηλής υψηλοτέρα, καὶ θαυμασίας θαυμασιωτέρα, ὡς ἐκ τούτου νομισθῆναι ἑαυτῷ κ ριπίπτειν τὸν διδάσκαλον. Πρὸς ταῦτα λεκτέον, ὡς αὐτὸς ὁ διδάσκαλος ἐν τῷ αὐτῷ λόγῳ (254 α) μετά τινά φησιν· Οὐ βούλεται σε ὁ λόγος ποτὲ ἐν τῷ αὐτῷ μένειν, ἀλλ' ἀεὶ κινητὸν εἶναι, ευκίνητον, πάντως νεόκτιστον ο Ὥσπερ οὖν τὸν ἐγκαινιζόμενον ὑψηλότερον ἑαυτοῦ γίνεσθαι καὶ θεοειδέστερον ταῖς εἰς ἀρετὴν προχε παῖς φαιδρυνόμενον γινώσκομεν, οὕτω δὴ καὶ πάν σαν δι' ἡμᾶς ἐπινοηθεῖσαν ἑορτῆς ἡμέραν ἐν ἡμῖν καὶ δι᾿ ἡμῶν ἑαυτῆς ὑψηλοτέραν γίνεσθαι πιστεύειν ἡμᾶς χρὴ, τοῦ δι᾿ αὐτῆς σημαινομένου μυστηρίου τὴν οἰκείαν δύναμιν ἐν ἡμῖν πρὸς τελείωσιν ἄγοντος. Εἰκότως οὖν ὑψηλῆς ὑψηλοτέραν τὴν καινὴν ὁ διδά σκαλος ἔφη Κυριακήν, ὡς ἀεὶ τῆς αὐτῆς ἡμῖν συν υψουμένης, καὶ ἑαυτὴν ὑπερβαινούσης - οἷα τῆς ἀναστάσεως, λέγω δὲ τῆς πρώτης Κυριακής, κρι φίως διὰ τοῦ κατ' αὐτὴν μυστηρίου πάσης προσύλου
    el Pater tanquam mens cogitavit, et Filius tan quam sermo operatus est, et Spiritus sanctus per fecit. Atque rursus visibilis soļius naturæ ac´soļins liominis ex corpore et anima constantis, et solius rursus animæ quam per seipsam contemplatur sermo, imago tabernaculum es', spectatum vide licet secu dum rationem unicuique convenientem. Er eodem sermone, in illud: ‹Innovatur autem re gnum David, neque id semel, sed prius cum ungere tur, ac postea cum rex salutaretur r.» Pari modo magnum Davidem quoque prophetam atque regem, augusto spiritualis sensus ac mystici nomine ornatum, quo cum in præsenti loco ma gister contemplatus est, nos quoque accipiamus. David igitur intellectualis est verus rex Israelis et Deum videntis Jesus Christus, pro priore quidem suo adventu humanitatis opinione unctus, ut do etor alibi ait, humanitatem ungens deltate, et fa ciens quod unguentam pro altero vero et præ claro adventu, ut Deus et Dominus atque omnis conditionis rex et exsistens et appellatus. In præsentem sermonem sunt qui quærunt dicentes ‹ Quid tandem dicens magister resurrectionis diem superare omnes super terram festivitates, non so lum humanas et in terra futuras, sed jam vel quæ ipsius Christi sint et in Christo consummentur, veluti suæ ipsius oblitus sententiæ, encœniorum diem huic praponit, dicens: Sublimi sublimior, et admirabili admirabilior, › adeo ut hinc sibi ipsi adversarii magister videri possit. Ad hæc dicendum est, quod ipse magister in codem sermone interjectis quibusdam dicit: «Non ruit sermo ut in eodem semper statu mancas, sed ut perpetuo ac laudabili motu agiteris, ac nova prorsus creatura sis. Ut igitur innovatum se ipso sublimiorem atque Dei magis similem profe ctibus ad virtutem expurgatum fieri animadverti mus, sic jam omnem quoque quamcunque cogita mus festi diem in nobis ac per nos semetipsa sublimiorem Beri credere debemus, cum mysterium quod per eam signifcatur propriam suam in nobis virtutem ad perfectionem agat. Recte igitur subli mi sublimiorem novam magister dixit Dominicam, quoniam eadem semper nobiscum una exaltetur seque ipsam transgrediatur. Quippe resurrectio mis, id est prima, Dominica occulte per suum my ▾ II Reg. 11, 4. Idem ibid., cap. 2, p. 833, tom. T' Opp. edit. Bened. Greg. Naz. Or. Theol. IV, de Filio, cap. 3, p. 311, tom. 1 Opp. edit. Bened. Greg. Naz. Or. in Nov. Dominicam, cap. 5, p. 838, toun. I opp. edit. Bened. ldem ibid., cp. 8, p. 810, tom. 1 Οpp. Bened.
    col. 1389–1390page 158 of 177
    PG 91:1389μόνον φαντασίας παντάπασι καθαρεύουσαν ζωήν & δωρουμένης τοῖς οὕτων τὸ κατ᾽ αὐτήν πνευματικῶς ἐπιτελοῦσι μυστήριον, τῆς δὲ νέας Κυριακῆς πρὸς τούτοις καὶ πάσης αὐτοὺς ἐν μετουσία ποιούσης τῆς ὧν ἡ πρὸ αὐτῆς ἀπήρξατο θείων ἀγαθῶν ἀπολαύσεως. Αλλο θεώρημα εἰς τὸ αὐτό. Εἰ δέ τῷ ἐ πιστὸν εἶναι δοκεῖ τὸ λεγόμενον, φασί τὴν μὲν πρώτην Κυριακὴν τύπον εἶναι τῆς κατὰ τὴν π, οαίρεσιν εἰς ἀρετὴν ἀναστάσεως, τὴν δὲ δευτέραν τῆς κατὰ προαίρεσιν ἕξεως εἰς γνῶσιν τελειότητος. Αλλο θεώρημα εἰς τὸ αὐτό. Καὶ αὖθις τὴν μὲν πρώτην Κυριακὴν τῆς μελλούσης φυσικῆς ἀναστάσεως καὶ ἀφθαρσίας είναι σύμ βολον, τὴν δὲ δευτέραν τῆς κατὰ χάριν μελλούσης θεώσεως φέρειν εἰκόνα. Εἰ τοίνυν τῆς μὲν καθαρευούσης κακῶν ἐξεως ἡ τῶν ἀγαθῶν ἀπόλαυσίς ἐστι τιμιωτέρα, τῆς δὲ κατ' ἀρετὴν ὑγιούς προαιρέσεως ἕξις τῆς κατὰ τὴν ἀληθῆ γνῶσιν τελειότητος, καὶ τῆς φυσικῆς ἀφθαρσίας ἡ ἐν χάριτι πρὸς τὸν Θεὸν κατὰ τὴν θέωσιν μεταποίησις, ὧν ἡ μὲν πρώτη Κυριακή φέρει τύπον, ἡ δὲ δευτέρα τυγχάνει σύμ βολον, εἰκότως ὑψηλῆς ὑψηλοτέραν ἀγόμενος πνεύ ματι, τὴν καινὴν ὁ διδάσκαλος ἔφη Κυριακήν. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τόν Μισῶ καὶ τὴν δι' ἀέρος συνήθειαν» Πρὸς γυναῖκας, καὶ μάλιστα τὸν μονήρη βίον ἐπ ανηρημένας, πολὺν περὶ κατορθώσεως ἠθῶν ἀπο τείνας λόγον δι' ἐμφάσεως ὁ διδάσκαλος ηπίως, οἶμαι, παραινεῖ, μὴ δεῖν τὰς ἀσκουμένας οἴκοθεν θυρίσι κατοπτεύειν τινὰ παντελῶς, καὶ μάλιστα τοὺς παρ ιόντας, ὡς ἂν μὴ λάβοιεν κέντρα θανάτου διὰ τῆς ἀκαίρου θεωρίας. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ εἰς τὴν ἁγίαν Πεντηκοστήν λόγου, εἰς τό «Μιᾶς δεούσης ἡμέρας, ἣν ἐκ του μέλλοντος αιώνος προσελήφαμεν, ογδόην τε οὖσαν τὴν αὐτὴν καὶ πρώτην, μᾶλλον δὲ μίαν καὶ ἀκατάλυτον. Δεῖ γὰρ ἐκεῖσε καταλῆξαι τὸν ἐνταῦθα σαββατισμὸν τῶν ψυχῶν» Ο ἑπτὰ κατὰ τὴν ἁγίαν Γραφήν, ὡς μὲν ἀριθμὸς μόνον λαμβανόμενος, πολλήν έχει φυσικῶς τὴν ἐπ' αὐτ τῷ κειμένην τῶν φιλοπονούντων τὰ θεῖα μυστικὴν θεωρίαν. Σημαίνει γὰρ καὶ χρόνον, καὶ αἰῶνα, καὶ αἰῶνας, κίνησίν τε καὶ περιοχὴν καὶ μέτρον, καὶ δρον, καὶ πρόνοιαν, καὶ ἕτερα πολλὰ, κατὰ τὸν ἑκά στου λόγον καλῶς θεωρούμενος. Ὡς ἀνάπαυσις δὲ μόνον σκοπούμενος, καὶ οὕτω πολλὴν ἔχει τὴν ἐπ'
    sterium eis qui hoc spiritualiter celebrant vitami solum ab omui quod materiæ adhæret ludibrio et vanitate liberam donat, nova vero Dominica in super divinorum bonorum plene fruendorum ens in consortium deducit, quorum bonorum primi tias illa prior obtulerat. Alia in idem contemplatio. Sed si cui fida videtur interpretatio, primam Dominicam dicunt imaginem esse voluntariæ in virtutem resurrectionis, alteram vero voluntarii habitus in cognitionem consummati. Alia in idem contemplatio. Atque rursus primam Dominicam naturalis quæ futura est resurrectionis et incorruptibilitatis esse symbolum volunt, alteram vero ferre imaginem deificationis quæ secundum gratiam futura est. Quod si habitu a malis purgato praestat bonorum fruitio, sana autem per virtutem voluntaie prestat babitus perfecta per veritatem cognitionis, ac Ra turali incorruptibilitate praestat regeneratio in gratia ad Deura quae fit per deificationem, quarum prior Dominica fert i waginem, altera vero est symbolum, recte sublimi sublimiorem spiritu agi tatus doctor novam dixit Dominicam. «Ex eodem sermone in illud: • Eam quoque fami ** Apographum habet El & tw. liaritatem qua per aerem contrahitur, odi ac de testor.» Ad mulieres, ac præsertim eas quæ solitariæ vitæ sese addixerunt, multa de corrigendis moribus se convertens oratione ac tacite quid significans doctor, uti videtur, leniter admonet, haudquaquam licere eis quæ severiori vitæ regulæ astrinxerint ex domibus per fenestras speculari quemquam, præsertim prætereuntes, ne forte per interapesti vum conspectum mortis aculeos capiant. Εjusdem ex sermone in sanctam Pentecosten, in t tut: ‹ Uno die excepto, quem ex futuro sæculo assumpsimus, octavum eumdem et primum, vel. ut rectius loquar, èt sempiternum. Illic enim præ sens animarum nostrarum sabbatismus desivat necesse est. › Septenarius secundum sacram Scripturam, ut numerus solummodo si spectatur, multam natura liter in se collocatam habet corum qui res divinas gnaviter tractant mysticam contemplationem. Si gnifcat enim et tempus, et szculum, et sæcuis, motioném atque comprehensionem, et modulum, et finem, et providentiam, et alia multa, quando secundum uniuscujusque rationem bene spectatur. Greg. Naz. ibid, cap. 8. tom. I Opp ed Bened. Idem Orat. in Pentecosten., cap. 2, p. 752. tom. 1 Opp. edit. Bened.
    col. 1391–1392page 159 of 177
    PG 91:1391αὐτῷ μυσταγωγουμένην γνῶσιν. Αλλ᾿ ἵνα μὴ καθ' ἢ ἕκαστον διεξιών φορτικὸν τὸν λόγον ποιήσωμαι, τὸ δοκοῦν ὑψηλότερον τῶν ἄλλων εἶναι γυμνάσωμεν. Τρεῖς γάρ φασι τρόπους οἱ τῶν θείων ἐπιστήμονες. Ο σύμπας τῆς ὅλης τῶν λογικῶν οὐσιῶν γενέσεως ἔχων θεωρεῖται λόγος τὸν τοῦ εἶναι, τὸν τοῦ εὖ εξ ναι, καὶ τὸν τοῦ ἀεὶ εἶναι, καὶ τὸν μὲν τοῦ εἶναι πρῶτον κατ' οὐσίαν δεδωρῆσθαι τοῖς οὖσι, τὴν δὲ τοῦ εἶναι δεύτερον δεδόσθαι κατά προαίρεσιν αὐτοῖς ὡς αὐτοκινήτοις, τὸν δὲ τοῦ ἀεὶ εἶναι τρίτον αὐτοῖς κατά χάριν πεφιλοτιμῆσθαι. Καὶ τὸν μὲν πρῶτον δυνά μεως, (255 α) τὸν δὲ δεύτερον ἐνεργείας, τὸν δὲ τρίτον ἀργίας εἶναι περιεκτικών. Οἷον ὁ μὲν τοῦ εἶ ναι λόγος μόνην φυσικῶς ἔχων τὴν πρὸς ἐνέργειαν δύναμιν, αὐτὴν πληρεστάτην δίχα τῆς προαιρέσεως τὴν ἐνέργειαν ἔχειν οὐ δύναται παντελῶς· ὁ δὲ τοῦ εξ εἶναι αὐτὴν μόνην γνωμικῶς ἔχων τῆς φυσικῆς δυνάμεως τὴν ἐνέργειαν, αὐτὴν ὁλόκληρον τὴν εὐα να μιν τὸ σύνολον χωρὶς οὐκ ἔχει τῆς φύσεως· ὁ δὲ τοῦ ἀεὶ εἶναι τῶν πρὸ αὐτοῦ καθ᾿ ὅλου περιγράφων, τοῦ μὲν τὴν δύναμιν, τοῦ δὲ τὴν ἐνέργειαν, ούτε φυσικῶς κατὰ δύναμιν τοῖς οὖσιν ἐνυπάρχει παντελῶς, οὔτε μὴν ἐξ ἀνάγκης τὸ παράπαν θελήσει προ αιρέσεως ἔπεται· πῶς γὰρ τοῖς ἀρχὴν κατὰ φύπν καὶ τέλος κατὰ κίνησιν ἔχουσιν οἷόν τε ἐνεῖναι τὸ ἀεὶ ὃν καὶ ἀρχὴν καὶ τέλος οὐκ ἔχον; ἀλλ᾽ ὅρος ἐστὶ, στάσιμον ποιῶν τὴν μὲν φύσιν κατὰ τὴν δύναμιν, τὴν δὲ προαίρεσιν κατὰ τὴν ἐνέργειαν, οὐδ᾽ ἑτέρας ἀμείβων παντάπασι τὸν καθ' ὅν ἐστι λόγον, καὶ πᾶιι πάντας αἰῶνας τε καὶ χρόνους ορίζων. Καὶ τοῦτ ἐστιν, ὡς οἶμαι, τυχὸν τὸ μυστικῶς εὐλογημένον Σάββατον, καὶ ἡ μεγάλη τῆς τῶν θείων ἔργων κατα παύσεως ἡμέρα, ἥτις, κατὰ τὴν γραφὴν τῆς κοσμογενείας, οὔτε ἀρχὴν, οὔτε τέλος, οὔτε γένεσιν ἔχουσα φαίνεται, ή μετὰ τὴν τῶν ἐν μέτρω διωρισμένων κίνησιν τῶν ὑπὲρ ὅρον καὶ μέτρησιν ἔκφανσις, καὶ ή μετὰ τὴν τῶν κεχωρημένων καὶ περιγεγραμμέν νων ποσότητα τῶν ἀχωρήτων καὶ ἀπεριγράφων απει ρος ταυτότης. Ως ἂν οὖν ἡ κατά προαίρεσιν ἐν έργεια χρήσαντο τῇ δυνάμει τῆς φύσεως, εἴτε κατ φύσιν, εἴτε παρὰ φύσιν, τὸ εὖ ἢ τὸ φεῦ εἶναι τὸ πέρας αὐτὴν ἔχουσαν ὑποδέξεται, ὅπερ ἐστὶ τὸ ἀξ εἶναι, ἐν ᾧ σαββατίζουσιν αἱ ψυχαί, πάσης λαβοῦσαι παῦλαν κινήσεως. Ογδόη και πρώτη, μᾶλλον δὲ μία καὶ ἀκατάλυτος ἡμέρα ἡ ἀκραιφνής ἐστι τοῦ Θεοῦ καὶ παμφαής παρουσία, μετὰ τὴν τῶν κινουμένων στάσιν γινομένη, καὶ τοῖς μὲν τῷ τοῦ εἶναι λόγῳ κατά φύσιν προαιρετικῶς χρησαμένοις, του προσηκόντως ἔλοις ἐπιδημοῦντος, καὶ τὸ ἀεὶ εὖ εἶναι παρέχοντος διὰ τῆς οἰκείας μετοχῆς, ὡς μόνου κα ρίως καὶ ὄντος καὶ ἀεὶ ὄντος καὶ εὖ ὄντος, τοῖς δὲ παρὰ φύσιν τῷ τοῦ εἶναι λόγῳ γνωμικώς χρησαμέν νοις, ἀντὶ τοῦ εὖ τὸ ἀεὶ φεῦ εἶναι κατὰ τὰ εἰκὸς ἀπονέμοντος, ὡς οὐκ ὄντος αὐτοῖς λοιπόν χωρητοῦ τοῦ εἶ εἶναι, ἐναντίως πρὸς αὐτὸ διακειμένοις, καὶ κίνησιν παντελώ οὐκ ἔχουσι μετὰ τὴν τοῦ ζητουμένου φανέρωσιν, καθ' ἦν τοῖς ζητοῦσι πέφυκε φανεροῦσθαι τὸ ζητητόν,
    Sed quarulo ut requies solum spectatur, vel sic mitam continet in se cognitionem mystice expli catam. Sed ne singula persequendo molestum red dam et operosum sermonem, quod cæteris præstare videtur illustremus. Tres enim qui rerum divina rum periti sunt statuunt modos. Universa totins rationabilium essentiarum generationis ratione continere videmus rationem exsistendi, bene exsi-. stendi, et semper exsistendi, atque primam quidem, id est exsistendi, primum esse eis qui sunt essen dialiter doratam, alteram cis de voluntate, utpote que propriae motionis compotes sunt, esse datam, tertiam denique, id est semper cxsistendi, eis se cundam gatiam esse concessam. Atque primam quidem voiunt esse facultatis, alteram actionis, tertiam virtutis conservatricem. Sic exsistendi ra tio, que solam naturaliter habet actionis faculta tem, ipsam plenissimam sine voluntatis proposito actionem nequaquam potest habere: ratio autem bene exsistendi, solam hanc de voluntate habens naturalis facultatis actionem. plenam facultatem sine natura prorsus non habet: semper exsistendi denique ratio earum quæ prægrediuntur gencrali ter circumcludens, unius quidem facuitatem, alte rius rationem, neque naturaliter omnino secundum facultatem inest in cis quæ exsistunt, neque pro fecto de necessitate prorsus voluntatis propositum sequitur (quomodo enim in eis quæ initium secun dum naturam ct finem et motionem habent potest inesse id quod semper exsistit atque initium et fi arcm non habet?), sed terminus est, stabilcm red dens naturam quidem secundum facultatem, vo luntatem vero secundum actionem, neutrius prorsus secundum quam est commutans rationem, et omnibus omnia sæcula et tempora definiens. Atque hoc est fortasse, uti videtur, illud Sabbatum mystice celebratum, et magnus de divinis operibus requiescendi dies *, quæ secundum Genesis scri pturam neque initium neque finem neque genera tionem habere videtur, corum quæ definitionis ac mensionis expertia sunt post motionem corum quæ in mensura definita sunt manifestatio, et infi nita eorum quæ comprehendi ac circumscribi non possunt post qualitatem corum quæ compre lensa et circumscripta sunt identitas. Utut igitur voluntatis actio facultate natura utitur, sive sc cundum naturam, sive contra naturam, bonæ aut miscræ exsistentive finem suscipiet cam habentem, quam est sempiterna exsistentia, in qua Sabbatum celebrant animæ ab omni motione requiescentes. Octava el prima, vel potius una et non dissolvenda dies purus est, omniaque luce sua collustrans Dei alventus, qui post rerum motarum stationem eve nit, et eis quidem qui exsistendi ratione secundum naturam voluntate fuerint usi, totus convenienter totis advenit, atque bonam exsistentiam sempiter nam sui participatione et communione præbet ut * Gen. 11, 2.
    col. 1393–1394page 160 of 177
    PG 91:1393Αλλο εἰς τὸ αὐτὸ θεώρημα. Καὶ πάλιν ἑβδόμη καὶ Σάββατόν ἐστιν ἡ τῶν κατ' ἀρετὴν ἁπάντων τρόπων καὶ τῶν κατὰ θεωρίαν γνωσ στικῶν λόγων διάβασις. Ογδόη δέ ἐστιν ἡ πρὸς τὴν ἀρχὴν καὶ αἰτίαν τῶν πρακτικῶς πεποιημένων καὶ τῶν θεωρητικῶς ἐγνωσμένων κατὰ τὴν χάριν ἀλη της μεταποίησις. "Αλλη εἰς τὸ αὐτὸ θεωρία. Ἔστι μὲν οὖν καὶ αὖθις ἐξούμη καὶ Σάββατον ἡ τὴν κατ' ἀρετὴν διαδεχομένη πρακτικὴν φιλοσοφίαν ἀπάθεια. Ογδόη δὲ καὶ πρώτη ἐστὶν, ὡς μία καὶ ἀκατάλυτος, ἡ μετὰ τὴν γνωστικὴν θεωρίαν ἐπιγινομένη σοφία. Καὶ κατ' ἄλλους δὲ τρόπους παντοδα τοὺς ἐστι δυνατὸν τοῖς τῶν θείων φιλοθεάμοσι τὴν περὶ τῶν τοιούτων ἐκδέχεσθαι λόγον, καὶ πολλὰς καλάς τε καὶ ἀληθεῖς ἐφευρεῖν θεωρίας. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, πῶς τύ· «Διετώσατε καὶ τρισσώσατε,» λαβὼν ὁ διδάσκαλος εἰς τὸ περὶ τῆς ἑβδόμης μυστήριόν φησιν·. Ως δὲ καὶ τὴν ἑβδόμην ἀναστροφὴν Πλίου τοῦ προφή του, τῷ τῆς Σαραφθίας υἱῷ, τὸ ζ· ἐμπνεύσασαν, (256 α) καὶ τοῦ αὐτοῦ τὴν ἰσάριθμον κατὰ τῶν σχιδάκων ἐπίκλυσιν. Ο μακάριος γέρων παρ' ἐμοῦ τοῦτο ἐρωτηθείς ἔφη, Κατὰ τοῦτο τυχόν περὶ τοῦ ἑπτὰ διεξιόντα τὸν διδάσκαλον ἀριθμοῦ τεκμήρασθαι δυνατόν. Πρῶτον μὲν κατὰ τοὺς λεγομένους ἀριθμητικούς. Φασὶ γὰρ ἐκεῖνοι συνίστασθαί τινας ἀριθμοὺς ἐκ δισσουμένων καὶ τρισσουμένων ετέρων, τῆς μονάδος τελευταίον προστιθεμένης. Οἷον ἐκ δισσουμένων μὲν ὁ ξω στ συνίσταται, τῆς μονάδας δισσουμένης μετὰ τῶν ἐξ ἀριθμῶν, προστιθεμένης καὶ τῆς μονάδος, καὶ οὕτως ἡ ἑβδομὰς πληροῦται, οἷον δις α' β', δις β' δ', δις ὅ' τ', εις η' ις', δις ις' λβ' δὶς 29',ξδ'. Τούτων οὕτω δια πλασθέντων δι' ἐξ ἀριθμῶν δοκοῦσι συντεθεῖσθαι, ἀλλὰ παραλαμβανομένη τελευταῖον καὶ ἡ μονας πλη μεῖ τὸν ἑπτὰ, ἐξ ἧς τὴν ἀρχὴν ὁ διπλασιασμός είν ληφεν. Οὕτως οὖν κανταῦθα τὸν αὐτὴν κανόνα και τασχόντες ἀπαρτίδομεν τὴν ἑπτὰ ἀριθμόν. Φησί γάρ, Ἐκχέατε, δισσώσατε καὶ τρισσώσατε. ο Δὶς οὖν μία β', τρὶς β' ἐξ, καὶ ἡ πρώτη μονάς προστιθεμένη τοῖς ἑξάσιν ἀπαρτίζει τὸν ἑπτὰ ἀριθμόν. Φατί δὲ καὶ συγγένειάν τινα πνευματικὴν κατὰ μυστικὴν θεωρίαν πρὸς τὸν 5' ἀριθμὸν ἔχειν τὸν γ' κατὰ τοιών δε τρόπον, τῷ τὴν πάνσεπτον καὶ προσκυνητὴν Τριά θα διὰ τοῦ γ' σημαίνεσθαι, καὶ πάλιν τὴν αὐτὴν διά τοῦ ζ'. τῷ τὸν ζ' ἀριθμὸν παρθένον εἶναι. Τῶν γὰρ τῆς ἑβδομάδος.
    qui solus proprie et exsistit et semper exsistit et bene exsistit, eis autem qui contra naturam exsisten di ratione suopte consilio fuerint usi, miseram pro beata exsistentia merito retribuit, ut quibus bea tain exsistentiam, cui jam adversi stant, capere non liceat, quique quominus id quod quæritur mani festetur motione prorsus carent, qua quærentibus id quod quæritur manifestari potest. ▼ Ill Reg. xvii, 25,21. Alia in idem contemplatio. Atque rursus septima et Sabbatum est modo. rum omnium secundum virtutem et gnosticarum rationum secundum contemplationem transgressus. Octava autem est vera al principium et causal corum quæ active sunt facta et contemplative sunt cognita per gratiam regeneratio. Alia in idem contemplatio. Est igitur rursus etiam septima et Sabbatum in passibilitas quæ activam philosophiam secundum virtutem excipit. Octava vero et prima est, ut una atque indissolubilis, sapientia quæ post gnostica contemplationem subsequitur. Sed aliis quoque ct perquam variis modis rerum divinarum studios i sermonem de talibus accipere possunt, multas et pu!curas et veras adinventuri contemplationes. Ex codem sermone, quomodo illud: • Duplicate c! triplicate, capiens magister in mysterium dź hebdomade dicat: Consimili modo et septenan Eliæ prophetæ conversionem, quæ Sarephtana viduæ filio vita inspirata esty, cjusdemque nu mero parem super assulas proluvionem y. Beatus senex ille a me de hoc interrogatus re spondit, boc loco videri fortasse posse quod doctor de septenario persecutus numero conjecturam feçe rit. Primum quidem secundum arithmetic artis peritos. Ilhi enim quosdam numeros ex duplicatis et triplicatis aliis, unitate in extremo superaddita, constare docent. Sic ex duplicatis constat numerus 64, unitate videlicet duplicata cum sex numeris et unitate in extremo adjecta, qua ratione septenarius completur numerus; nam f bis sumptus eficit S. 2 bis 4, 4 bis 8, 8 bis 16, 16 bis 52, 52 bis G. Mi ita duplicati per sex numeros videntur compositi, sed unitas in extremo assumpta, ex qua duplicandi initium factum crat, complet scplenarium. Pari igitur hic quoque modo camdej normam secuti septenarium absolvemus numerun. «Εffundite, enim inquit, duplicate ct triplicate. Itaque ani tale duplicata fit 2, triplicata 2 ft 6, et prima uni tas addita senariis numeris absolvit septenariana numerum. Tradunt vero etiam spiritualem quam dam secundum mysticam contemplationein interer dere cognationem inter ternarium ac septenarium.s mumerum hoc fere modo, quod summe venerant's et adoramada Trinitas per ternarium numer2018, ci * Antiqua manus in marg. libri Gud. ascribit Greg. Naz. ibid., cap. 4, p. 724, tom. I Opp. ed. Bened.
    col. 1395–1396page 161 of 177
    PG 91:1395γεννᾶται. Τοῦτο δὲ σαφῶς ἐνδείκνυται διεξιών ἐν τῇ βίβλω τῶν ἐπῶν Περὶ παρθενίας, ούτωσὶ λέγων, Πρώτη παρθένος ἐστὶν ἁγνὴ Τριάς.» ἐντὸς δεκάδος ἀριθμῶν μόνος οὗτος οὔτε γεννά, ούτε Αλλο θεώρημα εἰς τὸ αὐτό. Η καὶ οὕτως. Τῇ ἁγία Τριάδι μυστικῶς τῷ λόγῳ τὴν αὐτῆς ἐπιθεωρήσης ενέργειαν, φημὶ δὲ τὸ ἀγα θὸν ὅπερ τὰς τέσσαρας. ἐμφαίνει γενικὰς ἀρετές, τὸν ἑπτὰ πληρώσεις ἀριθμόν. Τῇ γὰρ ἁγίᾳ καὶ πανυμνήτῳ Τριάδι (256 4) μυστικῶς τὴν αὐτῆς ἐπ θεωροῦντες ἐνέργειαν τὸν ἑπτὰ παρθένον ἀπαρτίζο μεν ἀριθμόν. 'Εκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό Ἰησοῦς δὲ αὐτὸς, ἡ καθαρὰ τελειότης, οἶδε μεν τρέφειν ἐν ἐρη μία καὶ πέντε άρτοις πεντακισχιλίους, ούτε δὲ πάλιν καὶ ἑπτὰ τετρακισχιλίους· καὶ τὰ τοῦ κόρου λείψανα ἐκεῖ μὲν δώδεκα κότσοι ἐνταῦθα δὲ σπυρίδες ζ. Ουδέτερον αλόγως οἶμαι, οὐδὲ ἀναξίως τοῦ Πνεύματος. Γυμνασθεῖσαν ἤδη πρὸς θεωρητικὴν ἕξιν ἐν ταῖς προλαβοῦσι διὰ πλάτους, ὡς οἷόν τε ἦν, εἰρημένοις τὴν διάνοιαν, πλήθει λόγων αὐτὴν, εἰ δοκεῖ, μὴ βασ ρήσωμεν, δυναμένην λοιπὸν καὶ κατ' ἐπιτομὴν τὴν τῶν θείων ἐπιστημόνως δέχεσθαι θεωρίαν. Οι κρίσ θίνοι τοιγαροῦν πέντε ἄρτοι τοὺς προχείρους τῆς φυσικής θεωρίας παραδηλοῦσι λόγους. Οἱ δὲ τούτοις τρεφόμενοι πεντακισχίλιοι άνδρες τοὺς περὶ φύσιν μὲν κινουμένους, οὔπω δὲ πάντη τῆς περὶ τὸ καθη τικὸν καὶ ἄλογον τῆς ψυχῆς μέρος εκκαθαρθέντας σχετικής διαθέσεως ἐμφαίνουσι. Ὡς νοεῖν δίδωσι τοῖς τῶν τοιούτων λόγων θεάμασι ἐκ κριθῆς εἶναι τοὺς ἄρτους, κοινὸν δὲ τοῦτο κτηνῶν τε καὶ ἀνθρώπων εἶδος ὑπάρχει τροφῆς, καὶ τὸ σὺν γυναιξὶν εἶ ναι καὶ παισὶν, ὅπερ δηλεί σαφῶς μὴ τῶν καθ' έξε νὴν παντελῶς ἐπιθυμιῶν καὶ τῆς ἀτελοῦς τῶν λογι σμῶν νηπιότητος αὐτοὺς ἡλλοτριῶσθαι. Ἡ δὲ ἔργ μός ἐστιν ὁ κόσμος οὗτος, ἐν ᾧ τοῖς διὰ τῆς φυσι τῆς θεωρίας περὶ τὸ θεῖον κινουμένοις τοὺς τῆς φύ σεως πνευματικῶς διαθρύπτων λόγους ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος πᾶσαν ἀγαθῶν χαρίζεται πλησμονήν, ὡς ἐξ λοῦσιν οἱ τῶν περισσευμάτων κ!φινοι, δώδεκα αντι; τὸν ἀριθμόν. Θεωρία εἰς τὸν ιβ' ἀριθμόν. Εμφαίνει δὲ ὁ δώδεκα ἀριθμὸς, ἢ τοὺς κατά χρό νον καὶ φύσιν λόγους, ὡς ἐκ. πέντε καὶ ἑπτὰ κατὰ σύν θεσιν συμπληρούμενος. Ἑβδομαδικὸς γὰρ ὁ χρόνος, ὡς κυκλικῶς κινούμενος, καὶ τὴν πρὸς τὸ κινεῖσθαι προσφυῶς ἔχων ἐπιτηδειότητα, τὴν τῶν ἄκρων ἀπὸ τοῦ μέσου κατὰ τὸν ἀριθμὸν τοῦτον ἴσ.
    iterum per septenarium significetur, eo quod septe, 1:arius numerus virgo sit. Omnium enim intra deca dem numerum is solus non generat, neque genera tur. Quod clare demonstrat pertractans in libro carmine scripto De virginitate, ubi dicit: ‹ Prima virgo est sancta Trinitas.» Alia in idem contemplatio.. Vel etiam in hunc modum. Cum sancta Trinitate mystice ejus simul intuens animo virtutem, bonum, inquam, quod gemerales quatuor virtutes repræ sentat, septenarium complebis numerum. Cum san cla elenim et concelebranda laudibus Trinitate dụm mystic simul intuemur virtutem ipsius, septe narium virginem numeram consummanos. Fx eodem sermone, in illud: «Jesus vero ipse, qui para perfectio est, quinque panibus in deserto quinque hominum millia nutrire novit, ac rursus septem panibus quatuor millia. Atque salurilatis reliquiæ illic quidem duodecim cophini, kic autem \septem_sportæ ³. Neutrum, opinor, temere, nec aliter quam Spiritu dignum erat. › Exercitatam jam ad contemplativum habitum in cis que copiose, ut feri potuit, disputata sunt, quæque jam anticiparunt ipsam, mentem sermo num copia, si videtur, ne gravemus, cum divina rum rerum de reliquo, vel in compendium contra clarum, contemplationem perite capere queat. Hordeacei igitur quinque panes naturalis denotant contemplationis notas rationes. Quinque autem millia· hominum qui eis in deserto aluntur eos significant qui circa naturam quidem moventur, red nondum penitus sunt ab relativa in passibili et irrationali animæ parte purgati affectione. Sic enim docemur in his rationibus contemplandis eo quod de hordeo sunt illi panes, quod genus fru menti cibus bestiis est cum hominibus communis, et quod cum mulieribus erant atque liberis. Hoc cnim clare ostendit eos non alienatos plane fuisse a voluptuariis cupiditatibus et ab infantili ac vana cogitationum stoliditate. Desertum vero est hic n:undus, in quo eis qui per naturalem contem plationem circa Deum commoventur Dci Sermo, naturæ rationes spiritualiter, confringens, omnem Lonorum plenitudinem gratificatur, ut docent reli quiarum cophini, duodecim numero. Contemplatio in duodenarium numẹrum. Duodenarius numerus vero significat rationes temporales et naturales, ut qui ex quinque est et septem per compositionem completus. Septenarium enim tempus est, utpote per orbem sese circum volvens, et ad motionem congruenter aptum per extremitatum a medio secundum numerum eum × Matth. xiv, 20; xv, 37, 38. i. Greg. Naz. ibid, cap. 4, p. 754, tom. 1 Opp. ed. Bened.
    col. 1397–1398page 162 of 177
    PG 91:1397ἀπόστασιν. Πενταδικὴ ἡ φύσις, ὑπὸ τὸν ἀριθμὸν τὸν Α΄ τέντε πεφυκυία τάττεσθαι, διά τε τὴν αἴσθησιν ὑφ' ἦν τελεῖ πενταχώς διαιρουμένην, διά τε τὸ πλέον τῆς ἁπλῶς λεγομένης ύλης τῆς τετραχώς διαιρουμέ της ἔχειν τὸ εἶδος. Η φύσις γὰρ οὐδὲν ἄλλο καθέ στηκεν οὖσα ή ύλη μετ' είδους, η ύλη εἰδοπεποιημένη. Τὸ γὰρ εἶδος τῇ ὕλῃ προστεθέν φύσιν ἀπεργάζεται, Αλλο θεώρημα εἰς τὸ αὐτό. Η τὰς τῶν ὄντων γενητῶν καὶ αἰωνίων νοήσεις, ὡς κινουμένων καὶ περιγεγραμμένων, καὶ τὸν τοῦ εἰ καὶ ποῖον καὶ πῶς εἶναι λόγον ἐπιδεχομένων. Πάν γὰρ κινητόν τε καὶ γενητὸν ὑπάρχει, καὶ διὰ τοῦτο πάντως καὶ ὑπὸ χρόνον ἐστὶ, κἂν εἰ μὴ τὸν κινήσει μετρούμενον. ᾿Αρχὴν γὰρ ἔχει τοῦ εἶναι πᾶν γενητὸν ὡς ἠργμένον τοῦ εἶναι, καὶ διάστημα, ἀφ' οὗ τοῦ εἶναι ἤρξατο. Εἰ δὲ καὶ ἔστι καὶ κινεῖται πᾶν γενη τὸν, καὶ ὑπὸ φύσιν πάντως ἐστὶ καὶ χρόνον, την μὲν διὰ τὸ εἶναι, τὸν ἐν δὲ διὰ τὸ κινεῖσθαι, δι᾿ ὧν κατὰ συμπλοκὴν ὁ τοῦ δώδεκα κατὰ τὸν ἀποδοθέντα τρόπον συμπληρούται λόγος. Αλλη θεωρία. Η τὴν ἠθικὴν καὶ φυσικὴν καὶ θεολογικὴν φιλο σοφίαν ὁ ἀριθμὸς οὗτος δηλοί, ὡς ἐκ τεσσάρων καὶ δ πέντε καὶ τριῶν συναγόμενος. Τετραδικὴ γὰρ διὰ τὰς δ' γενικὰς ἀρετὰς ἐστιν ἡ ἐν τοῖς πράγματι κατ' ἦθος ἀκριβὴς φιλοσοφία. Πενταδικὴ δὲ ἡ φυσική θεωρία διὰ τὴν εἰρημένην αιτίαν, φημὶ δὲ τὴν πεν ταχῶς κατὰ φύσιν διαιρουμένην αίσθησιν. Τριαδική δὲ ἡ μυστικὴ θεολογία, διὰ τὰς ὁμοουσίους ἁγίας τρεῖς ὑποστάσεις τῆς παναγίου μονάδος, ἢ ἐν αἷς ἡ Αγία μονάς, ή, κυριώτερον εἰπεῖν, ἅπερ ἡ ἁγία μου νάς. "Αλλη θεωρία. Η τὴν καθόλου καὶ γενικωτάτην (257 6) ἀρετὴν καὶ γνῶσιν, τὴν μὲν ὡς ἐνταῦθα διὰ τῶν δ' ἀρετῶν κατορθουμένην, τὴν δὲ ὡς διὰ τῶν ὀκτὼ τὴν θειοτέ-. ραν τῶν μελλόντων μυστικῶς παραδηλουτών 0 και τάστασιν σημαινομένην, ἐξ ὧν ὁ δώδεκα κατά σύν θεσιν ἀριθμὸς ἀπαρτίζεται. "Αλλη θεωρία. Η τὰ παρόντα τε καὶ τὰ μέλλοντα, ὡς τῶν μὲν παρόντων τὸν δ' στοιχειώδη τε καὶ ὑλικὸν ἀριθμὸν όντα φυσικῶς παραδεχομένων, τῶν δὲ μελλόντων μυστικῶς ἐπιθεωρούμενον αὐτοῖς ἐπιδεχομένων τὸν ὀκτὼ ἀριθμὸν, ὡς τῆς κατὰ χρόνον ἑβδομαδικῆς υπερθετικῆς τα ιδιότητος. τὴν δηλούσαν. υπερθετικό»!
    æquam distantiam. Quinaria vero est natura et ita comparata ut sub hunc numerum cadat, et propter sensum quo. pertinet quinquetariam divisum, et quod materia, quæ simpliciter appellatur, quæque quadrifariam divisa est, formain habet superiorem. Natura enim nihil aliud est quam materia cum fornia, sive materia formata. Nam forma materie adjecta naturam efficit. Alia in idem contemplatio. Vel significat eorum quæ facta et quæ æterna sunt cogitationes, utpote înæ moventur et circum-. scripta sunt, et essentiæ et qualitatis et modi ratio nem capiunt. Omne enim mobile et factum exsistit, et idcirco feri non potest quim tempori subjectum sit, etiamsi non ei quod motione mensuratur. Initium enim habet exsistentiæ quodcunque factuni est, quippe quod in exsistentiam intravit, itemque distantiam vel spatium ex quo exsistere incepit. Quod si et exsistit et movetur omne factum, necesse est etiam ut sub naturam et tempus cadat, sub alteram ob exsistentiam, sub alterum ob motionein, quibus complicatis ratio duodénarii eo quo indi cavi modo consummatdr. Alia contemplatio. Vel moralem et naturalem et theologicam philo sophiam hic numerus monstrat, ut ex quatuor et quinque et tribus conflatus. Quaternaria ob gene rales quatuor virtutes in rebus est accurata mori-” bus philosophia. Quinaria vero naturalis est con templatio, de ea causa quam indicávi, sensu scilicet quinquerariam diviso. Ternaria denipue mystic est theologia, ob sanctas tres coessentiales substan tias sanctissimæ uuitatis, vel in quibus est sancta unitas, vel, ut magis proprie dicam, quæ est saneta unitas. Alia contemplatio. Vel universalem atque generalissimam significat virtutem et cognitionem, ut quarum altera hic pe quatuor virtutes perficiatur, altera per oeto qu diviniorem rerum futurarum statum mystice osten dunt, significata sit, ex quibus duodenarius num:e rus compositus perficitur. Alia contemplatio. Vel præsentia atque futura significat, quia res præsentes quaternarium numerum elementarem et materialem naturaliter suscipiunt, res futuræ autem. octonarium sibi vindicant numerum mystice in seso spectatum, quippe qui eam habeat proprietatem ut hebdomaticam temporis superet. * habet Apographum. " Apographum habet nendum * Sic Apographum. An forte repe
    col. 1399–1400page 163 of 177
    PG 91:1399διὰ τῆς πρακτικῆς κάκωσιν, ἕως οὗ θάνατος ἡμῖν μηνυθῇ διὰ τῆς ἀπαθείας τῶν ζητούντων τὴν ψυχήν τοῦ ἐν ἡμῖν νηπιάζοντος θειοτάτου λόγου, τουτέστι τῶν τὴν ἡμῶν κατὰ τὸν λόγον θεοτελῆ ζωὴν νεκρῶσαι θελόντων, καὶ τὴν Χριστοειδῆ κατάστασιν, ήγουν ἕξιν, ἀφανίσαι μαινομένων, τοῦ διὰ τῆς ἡμῶν ἀξιστά κτου κατά προαίρεσιν προθυμίας ὥσπερ διὰ νεφέλης κούφης ἐπιβαίνοντος ἡμῶν τῇ Αἰγύπτῳ, λέγω δὲ τῇ σαρκί, καὶ τὰ ταύτης κινήματά τε καὶ παθήματα ὥσπερ τινὰ χειροποίητα είδωλα κατασείοντος καὶ τῆς ἕδρας μετακινοῦντός τε καὶ παντελῶς τῆς ψυχῆς ἀπωθουμένου, καὶ εἰς ἑαυτὸν μετὰ τὴν εἰκόνων ἀποβολὴν δεόντως μετάγοντος τὴν προσκύνησιν. Οὕτω μὲν οὖν συμφεύγομεν καλῶς τῷ Χριστῷ διωκομένῳ, τῆς σὺν αὐτῷ φυγῆς διὰ τῆς ἑκουσίᾳ κακώσεως καλόν λαμβάνοντες μισθὸν τὴν ἀπάθειαν. Καλούμεν δὲ πάλιν τὸν Χριστὸν ἐξ Αἰγύπτου μὴ ἐῶντες τὸν ἐν ἡμῖν θεῖον τῆς διαγνώσεως λόγον μετὰ τὴν τῶν πατ θῶν ὑποχώρησιν καὶ τελείαν νέκρωσιν ταῖς κατά τῶν μὴ ὄντων μηχαναῖς ἀνοήτως προσανέχειν, μη δὲ σάρκα λόγον ἐν ἑαυτοῖς μόνον ἢ ἐν ἑτέροις ἡμῖν προσομιλοῦσιν αὐτὸν συγχωροῦντες γινώσκεσθαι. 'Αλλὰ καλῶς τε καὶ πιστῶς ἐν τοῖς κατὰ τὴν κάκω σιν τῆς πρακτικής φιλοσοφίας τύποις διὰ τῶν ἀρετῶν προπαιδευθέντες ἀναβαίνωμεν ἐκ τούτων διά θεω ρίας ἐπὶ τὴν ὧν εἰσι τύποι καὶ προχαράγματα για σιν, ὥσπερ ἀπό τινος Αἰγύπτου εἰς τὴν Ἰούδα καλῶς ἀναβαίνοντες καὶ τοὺς σὺν ἡμῖν ἀναβαίνειν διδά σκοντες, καὶ ἀπὸ τοῦ σάρκα Λόγον εἰδέναι τὸν Χρι στὸν διὰ τῆς πρακτικής μεταβαίνωμεν ἐπὶ τὴν δύο ξαν τὴν ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρός αὐτοῦ γνῶσιν. Οὕτω τις καλῶς τε καὶ εὐσεβῶς συμφεύγει Χριστῷ διωκομένῳ, καὶ οὕτω πάλιν αὐτὸν καλεῖ πρὸς θεωρίαν καὶ γνῶσιν ἀπὸ τῆς πρακτικής μετα βαίνων, πάντα ποιῶν σὺν τῷ λόγῳ κατὰ τὸν λόγον ὑπὲρ τοῦ λόγου. Μὴ φανήτω δέ σοι παράδοξον εἰς τὴν κατ' ἀρετὴν ληφθεῖσα νῦν ἡ Αἰγυπτος κάκωσιν, ἀλλ' ἐπίσκεψον ἀκριβῶς τοῖς κατὰ τὴν Παλαιὰν ἱστορηθεῖσι, πῶς οὐ μόνον τὸν Ἰσραὴλ ἐπίεζε πλιν βουργοῦντα, ἀλλὰ καὶ αὐτοὺς Αιγυπτίους διὰ τῆς Μωσέως ἐπιδημίας εἰς φθορὰν ἐβασάνιζε. Κάκωση γὰρ ὥσπερ καὶ σκότος, ὡς ἔφην, ή Αίγυπτος ἑρμη νεύεται. Πᾶσα δὲ κατὰ τὸν εἰκότα λόγον ἑρμηνεία τὴν ἐπαινετὴν ἐπιδέχεται καὶ τὴν ψεκτὴν τοῦ ὑπ' εκείνου διὰ τῆς θεωρίας ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἔννοιαν. Εἰ τοίνυν σαρκὸς εὐεκτούσης καὶ πιαινομένης τοῖς πάθεσιν ἡ ψυχὴ βασανίζεται καὶ σκοτίζεται τῆς τῶν ἀρετῶν ἕξεως καὶ τοῦ φωτισμοῦ τῆς γνώσεως υπου χωρούντων, τὴν αὐτὸν τρόπον πάντως κατὰ τὸ εἰκός, καὶ τῆς ψυχῆς τῷ θείῳ κάλλει τῶν ἀρετῶν καὶ τῷ φωτισμῷ τῆς γνώσεως φρουρουμένης τε καὶ λαμπρυνομένης, ὁ ἔξω ἄνθρωπος διαφθείρεται, τῆς σαρ κὸς διὰ τὴν ἐπιδημίαν τοῦ λόγου τὴν φυσικὴν εὐ εξίαν ἀποβαλλομένης, ἐν ᾗ κρυπτόμενος, μάλλον δὲ βασιλεύων, ὁ τὴν ἐπὶ τοῦ ὀμφαλού δύναμιν ἔχων δράκων, οἷόν τις τῶν καλῶν σκεδαστής Φαραὼ ἀόρα της, διεῖρπε, τὴν ψυχὴν τοῖς καθ' ἁμαρτίαν δήγμα σε βάλλων, ὃς διὰ τοῦ κατὰ μέρος το φρόνημα της σαρκός απέννυσθαι κατὰ τὴν πρακτικής κακουχία
    aativam, doncc per impassibilitatem mors nobis indicata fuerit eorum qui divini in nobis infantis Sermonis animæ insidiantur, hoc est eorum qui nostram secundum Sermonem in Deo consumma tum vitam mortificare student, constitutionemque Christo consentaneam, sive habitum exstinguere furiose conantur, qui sermo divinus per acrem de voluntate animi nostri Grmitatem tanquam per nubem levem ad nostram Ægyptum accedit, car nem, inquam, et motus ejus et affectus veluti simulacra quædam manufacta concutit atque de sede sua dejicit et ab anima plane repellit, remo lisque imaginibus in se ipsum, ut decet, adora tionem transducit. Hoc igitur modo nos cum Chri sto persecutionem patiente bene fugimus, de fuge cum eo consortii vexatione sponte suscepta prae- 1 claram accipientes mercedem impassibilitatem. Rursus vero Christum ex Ægypto revocamus dum divinum in nobis dijudicationis sermonem affec tibus expulsis et enecalis non patimur impruden ter operam dare artibus adversus ea quæ non sunt molientibus, neque carnem' sermonem in nobis metipsis solum potius quam in cæteris qui cum nobis conversantur agnosci sinimus. Imo pulchre et religiose in active secundum vexationen pli losophiæ formis per virtutes præinstituti ascen damus ex iis per contemplationem ad corum quo rum formæ istæ ct imagines sunt cognitionem, veluti de Ægypto aliqua in Judæam pulchre ascen dentes comitesque nostros ascendere instruentes, et de carnis Sermonis quod Christus sit cognitione per actīvam transgrediamur að gloriam, hoc est ad Unigeniti apud Patrem suum cognitionem. Ita præ clare aliquis atque pie cum Christo persecutionem patiente fugit, et ita rursus eum revocat de activa ad contemplationem et cognitionem transgrediens, omnia cum sermone secundum sermonem faciens pro sermone. Ne autem mireris quod Ægyptus in vexationem sccundum virtutem institutam hic tracta est, sed diligenter ea considera quæ in Ve. teri Testamento narrantur, quomodo non solum Israelem illa lateribus conficiendis vexaverit, sed ipsos Egyptios quoque per Moysis profectionem in interitum cruciaverit: Vexationem enim et tene Iras, uti dixi, Egyptum interpretantur. Omnis au tem probabilis interpretatio ejus quod sub se cadit tam laudabilem plerumque quam vituperabilem per contemplationem admittit cogitationem. Quod si carnis bene valentis et pinguescentis passionibus aminta cruciatur et obscuratur, virtutum statu et cognitionis illuminatione recedentibus; pari om nino modo, uti consequitur, cum anima divina virtutum pulchritudine et illuminatione cognitic liis servetur atque illustretur, externus homo perit, dum caro propter Sermonis præsentiam bonam habitudinem naturalem abjicit, in qua delitescens, vel potius regnans, serpens in umbilico potens, velut aliqui rerum pulchrarum dissipator invisi lis Pharao, reptabat et animam delicti morsibus
    col. 1401–1402page 164 of 177
    PG 91:1401ὡ; ἐν τελείαις οὖσα τελεία ταῖς ὑποστάσεσιν, ήγουν τῷ τῆς ὑπάρξεως τρόπῳ, καὶ μονάς ἐστιν ἡ τριάς ἀληθῶς τῷ τῆς οὐσίας, ήγουν τῷ τοῦ εἶναι λόγῳ. Τὴν δὲ δραστικὴν ἐνέργειαν διὰ τοῦ ἐξ ἀριθμοῦ μηνυομένην, ὡς μόνου τῶν ἐντὸς δεκάδος ἀριθμοῦ τε λείου καὶ πλήρους, καὶ ἐκ τῶν οἰκείων συνισταμένου μερῶν, καὶ τῶν αὖ καθόλου καὶ ἀντων ἀριθμῶν περιεκτικοῦ, τοῦ ἀρτίου φημὶ καὶ τοῦ περιττού, ὡς καὶ μόνην τελείαν καὶ τελείων, καθ᾿ ὄν είτε λόγον, ἀπεργαστικήν τε καὶ φρουρητικήν. *Ανισα γὰρ τὰ μετὰ τοῖς ἄκροις κινούμενα πρὸς τὴν τῶν ἄκρων ἀεικίνητον στάσιν. Οἷον τι' ἐξ ἑνὸς καὶ τῶν λοιπῶν ποιήσωμαι τοῖς φιλοπόνοις τὴν ἔνα στασιν, ἄκρον μέν ἐστι τό Καὶ εἶπεν ὁ Θεὸς, Πει σωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ημετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν· μέσον δὲ τό· Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς καὶ ἄκρον πάλιν· Ἐν γὰρ Χριστῷ Ἰησοῦ οὐκ ἔστιν οὔτε ἄρσεν οὔτε Οηιν. Τῶν ἄκρων οὖν καὶ τῶν μέσσων ἀνίσων ὄντων, ὡς τῶν μὲν τὸ ἄῤῥεν ἐχόντων καὶ τὸ θῆλυ, τῶν δὲ μὴ ἐχόντων, ἐστὶ ποιητική τε καὶ περιεκτικὴ ἡ θεία ενέργεια, ἥντινα μυστικῶς, καθάπερ οίμαι, μυηθεὶς ὁ σοφώτατος Μωϋσῆς, καὶ τοῖς λοιποῖς τῶν ἀνθρώπων ἀγαθοπρεπῶς ὑπεμφαίνων, ἐν ἐξ ἡμέραις γέγραφε τὸν Θεὸν πεποιηκέναι τὸν σύμπαντα κόσμον· ἦτινι καθ' εἱρμὸν καὶ τάξιν μετὰ τῆς προνοίας καὶ τῆς κρίσεως τῶν ὄντων πρεπόντως συνεπιθεωροῦντες την γένεσιν (περιέχεται γὰρ αὐτῇ ταῦτα) τον ιβ' πληρέστατον ἀπαρτίζομεν ἀριθμόν. Θεωρία εἰς τοὺς κοφίνους. Κομίνους δέ φησιν ὁ λόγος, ἐν οἷς ἀπετέθη τὰ περισσεύσαντα, τὴν παιδευτικὴν οἰκονομίαν, τῶν πνευματικῶς τραφέντων τοὺς νοητοὺς τῶν εἰρημένων λόγους, διὰ τὸ μήπω τῆς παιδαγωγικῆς αὐτούς ὑπεράνω γενέσθαι διδασκαλίας, τῆς καὶ τὰ χρήσιμα δεόντως ὑποτιθεμένης, καὶ τὴν ἀλγεινὴν τοῖς οὕτω παιδευομένοις ἀγωγὴν προτεινούσης, ὡς νοεῖν δίσ Ζωσιν ἡ ἐξ ἧς οἰκοδομοῦνται οἱ κόφινοι ύλη, πληκτική κατὰ φύσιν ὑπάρχουσα. θεωρία τῶν ζ' ἄρτων. Οἱ δὲ ἑπτὰ τῶν τετρακισχιλίων ἄρτοι τὴν νομικὴν, ὡς οἶμαι, μυσταγωγίαν ὑποτυποῦσιν, στοι τοὺς κατ' αὐτὴν θειοτέρους λόγους, οὔστινας τοῖς προσμένουσι τρεῖς ἡμέρας τῷ λόγῳ, τουτέστι μεθ᾽ ὑπομονῆς τὸν περὶ τὴν ἠθικήν τε καὶ φυσικὴν καὶ θεολογικήν φιλοσοφίαν περιποιητικὸν τοῦ φωτ τισμοῦ τῆς γνώσεως πόνον μακροθύμως φέρουσιν, ὁ λόγος μυστικῶς δίδωσιν. "Αλλη θεωρία περὶ τῶν τριῶν ἡμερῶν. Η τὸν φυσικὸν τυχὸν καὶ γραπτὸν καὶ πνευματικὸν νόμον αἱ τρεῖς ἡμέραι παραδηλοῦσιν, ὡς ἑκά
    est unitas ut in perfectis substantiis ipsa perfecta, id est exstantiæ modo, et unitas trinitas vere est essentiæ, id´est exsistendi ratione. Alacrem vero agendi virtutem significat per ses numerum in dicatam, ut qui solus intra denarium numerum perfectus ac plenus est, et ex propriis partibus constat, quique rursus tam generales quam in equales comprehendit numeros, parem, inquam, et imparem, ut ipsam quoque solam perfectam et perfectoruun, secundum quam sunt rationem, et operatricem ct conservatricem. Inæqualia enim sunt quæ inter extremitates motantur ad stationem extremitatum quæ semper motatur. Quemadmodum ut ex uno reliqua quoque studiosis auspicer, ex tremitas est illud: Et dixit Deus: Faciamus lo minem ad imaginem nostram et ad similitudinem *; medium vero: Et fecit Deus hominem, marem alqus feminam fecit eos b; atque iterum extremitas: In Jesu Christo non est neque mas neque femina º. Cum igitur extremitates et medium sint inæqualia, cum altera masculum ac feminam habeant, altera non babeant, effectiva est atque comprebensiva Dei virtus, quam mystice, uti mihi videtur, initiatus sapientissimus Moyses, et ceteris hominibus be nigne significans, intra sex Deum scripsit dies universum mundum condidisse d: qua virtute per seriem et ordinem cum providentia et indicio re rum quæ sunt creationem convenienter contem plantes (ista enim hæc comprehenduntur) duode narium plenissimum consummamus numerum. Contemplatio in.cophinos. Cophinos autem, in quibus reposite sunt re liquiæ, sermo appellat dispensationem instituto riam, eorum qui spiritualiter sunt intellectualibus dictorum rationibus nutriti, propterea quod prada gogicam nondum superaverunt doctrinam, quae tam quæ utilia sint recte suppeditat, quam gravem eis qui ita instituuntur conversationem proponit; quomodo intelligere nos jubet materia ex qua c. phini construuntur, quæ natura sua ad feriendum et percutiendum comparata est. Contemplatio sepicm panum Septem autem quatuor millium panes fegalem, ut opinor, mystagogiam exprimunt, sive diviniores secundum eam rationes, quas eis qui tres dies apud sermonem maneant, id est qui laborem circa moralem et naturalem et theologicam philosophizm quo cognitionis lux comparetur cum patientia et æquo animo ferant, Sermo mystice tradit. Alia contemplatio de tribus diebus. Vel naturale fortasse et scriptam et spiritualem legem tres dies significant, cum singulæ videlicet ■ Gen. 1, 26. Þibid., 27. Galat. 1, 28. ₫ Gen. 1, 7 passim.
    col. 1403–1404page 165 of 177
    PG 91:1403στον τοῦ κατ' αὐτὸν πνευματικωτέρου λόγου είν φωτισμὸν τοῖς φιλοπονοῦσι παρέχοντος, καθ' άς ἀμέμπτως οἱ καλῶς τε καὶ ἀληθῶς πεινῶντες τα θεία, τῷ Θεῷ καὶ Λόγω προσμένοντες, δέχονται τροφήν μυστικὴν κατὰ ταὐτὸν νίκης τε καὶ βασιλείας έχουσαν σύμβολα τοῦ κόρου τὰ λείψανα. Δἱ γὰρ ἑπτὰ σπυρίδες· ἐκ φοινίκων τὴν ὕλην ἔχουσαι (νία της δὲ σύμβολον καὶ βασιλείας ὁ φοίνιξ), πρὸς δὲ καὶ τῆς ἀκλονήτου πρὸς τὰς τῶν β:αίων πνευμάτων ἐμβολὰς ὑπὲρ ἀληθείας ἐνστάσεως δι᾿ ἑαυτῶν τοὺς τραφέντας πάσης κακίας καὶ ἀγνωσίας νικητές ἀποφαίνουσιν, ὡς τὴν κατὰ παθῶν τε καὶ δαιμόνων παρὰ τοῦ Θεοῦ Λόγου αήττητον λαβόντας δυναστείαν. θεωρία τοῦ ἀριθμοῦ τῶν τετρακισχιλίων ἀνδρῶν. Καὶ ὁ αὐτῶν δὲ ἐκείνων τῶν τούτους τραφέντων τοὺς πνευματικούς λόγους ἀριθμὸς τῆς ἀληθοῦς αὐτῶν ἀρίδηλος μάρτυς ἐστὶ τελειότητος, ὡς τὰς τέσο σαρας γενικὰς περιέχων μονάδας, ὧν πρώτη μέν ἐστιν ἡ πρώτη μονάς, δευτέρα δὲ μονάς ἐστιν ἡ δεκάς, τρίτη δὲ μανάς ἐστιν ἡ ἑκατοντὰς, καὶ τετάρτη μονάς ἐστιν ἡ χιλιάς. Εκάστη γὰρ τούτων, χωρίς τῆς πρώτης μονάδος, καὶ μονάς ἐστι καὶ δεκάς μονὰς μὲν τῶν μετ᾿ αὐτὴν, ὡς εἰς ἑαυτὴν συντιθεμένη, καὶ τῷ δεκαπλασιασμῷ τὴν αὐτῆς ἀπαρτίζουσα δεκάδα· δεκὰς δὲ, ὡς τῶν πρὸ αὐτῆς μονάδων τὴν σύνθεσιν εἰς ἑαυτὴν περιγράφουσα χιλιὰς δὲ τετραπλουμένη τετρακισχιλίους ὑφίστησιν. Εστιν οὖν ἡ πρώτη μονάς μυστικής θεολογίας σύμ βολον, ἡ δὲ δευτέρα μονάς θείας οἰκονομίας καὶ ἀγαθότητος τύπος, ἡ δὲ τρίτη μονὰς ἀρετῆς καὶ γνώσεώς εστιν εἰκὼν, καὶ ἡ τετάρτη μονὰς τῆς καθ ὅλου τῶν ὄντων θειοτέρας μεταποιήσεως δήλωσις. Αλλη θεωρία εἰς τὸν ζ' ἀριθμόν. Ὁ δὲ ἑπτὰ ἀριθμὸς τῶν σπυρίδων κατ' άλλον πρὸς τῷ προτέρῳ θεωρούμενος τρόπῳ, ὡς φασιν, έμφαίνει σοφίαν καὶ φρόνησιν, τὴν μὲν ὡς περὶ τὴν αἰτίαν τρισσῶς κατὰ νοῦν κινουμένην, τὴν δὲ περὶ τὰ μετὰ τὴν αἰτίαν καὶ περὶ τὴν αἰτίαν ὄντα κατά λέ γον διὰ τὴν αἰτίαν τετραχώς κινουμένην. Ουδέτερον οὖν ἀλόγως παρὰ τοῦ Κυρίου γεγένηται κατὰ τὸν μέσ γαν τοῦτον διδάσκαλον, οὐδὲ ἀναξίως τοῦ Πνεύματος. «Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου, εἰς τό· ι Καὶ ἔστι διαφορά χαρισμάτων, ἄλλου δεομένη χαρίσματος πρὸς διάκρισιν του βελτίονος» Η διαφορὰ τῶν χαρισμάτων ἢ ἄλλου δεομένη χαρίσματος πρὸς διάκρισιν κατὰ τὴν μέγαν τοῦτον διδάσκαλόν ἐστιν, ἡ προφητεία, καθώς οἶμαι, καὶ τὸ λαλεῖν γλώσσαις. Ἡ μὲν γὰρ προφητεία δεῖται του χαρίσματος τῆς διακρίσεως τῶν πνευμάτων, πρὸς τὸ γνωσθῆναι τίς καὶ πόθεν καὶ που φέρουσα
    spiritualioris secundum ipsas rationis lucem cis & qui gnaviter student præstent, quibus qui bene ac vere divina esuriunt Deo ct Sermoni sine re prehensione adhærentes mysticum accipiunt nu trimentum, quod eodem tempore et victoriæ et regni fert symbolum; saturationis reliquias. Septem enîm sportæ e palmæ ramis consertæ (victoriæ au tem symbolum et regni palma est), inconcuss præterea ac fortis cum violentis spiritibus inçur rentibus contentionis eos qui per se nutriti sunt omnis pravitatis et ignorantia victores signiâcant, ut qui a Deo Sermone invictam acceperint affe ctuum ac spirituum dominationem. Contemplatio virorum quatuor millium numeri. Atque ipsorum illorum numerus qui his spiri tualibus rationibus sunt enutriui vere ipsorum perfectionis manifestus e locuples testis cst, quippe qui quatuor generales optinet unitates, quarum prima quidem est prima epites. secunda vero est denarius numerus, tertia comenarius, quarta ino nas est millenarius numerus. Harum enim una quæque, prima monade excepta, et monas est et decas: monas quidem earum quæ post se sequun tar, ut in se ipsa composita, atque decuplando ¡psius decadem conficiens; decas vero, sive dena rius numerus ut earum quæ ante se sint compo sitonem in seipsam circumcludens; millenarius vero numerus quadruplicatus efficit quatuor millia. Est igitur prima monas mysticæ symbolum theolo Fig, aitera diving dispensationis et bonitatis imago, tertia monas virtutis et cognitionis est simulacrum, & quarta denique monas generalis rerum quæ exsi stunt regenerationis divinioris manifestatio. Alia contemplatio in septenarium numerum. Septenarius autem sportarum numerus alio se cundam superiorem modo inspectus, ut dicunt, significat sapientiam et prudentiam, hauc quidem ut circa causam trifariam sese mente, illam circa ea quæ post causam et circa causam sunt ra tione per causam quadruplici modo se moventem. Neutrum igitur irrationaliter a Dorvino factum est secundum magnum hunc magistrum, nec Spiritu indigne. [x eodem sermone, in illud Atque gratiarum diversitas est, alia gratia opus habens ad discer nondum quænam sit præstantior, Diversitas gratiarum quæ alia gratia habet opus ad discernendum, secundum magnum hunc docto rem prophetia est, quemadmodum arbitror, et linguis loqui f. Prophetia enim opus habet gratia. spirituum discernendorum, ad cognoscendum quæ uam et unde et quo frens et cujusmodi spiritus 1 Cor. xi, 4, 9. f Act. 11, 4. Greg. Νaz. Orat. in Pentecost. cap. 16, p. 715, tom. 1 Opp. edit Bened.
    col. 1405–1406page 166 of 177
    PG 91:1405καὶ ποίου πνεύματός ἐστι, καὶ δι᾿ ἣν αἰτίαν, μή πως φλήναφος ἐστι, μόνον εἰκῇ προφερομένην ἐκ τῆς κατὰ τὸ ἡγεμονικόν βλάβης τοῦ λέγοντος, ἢ αὐτοκί. νητές τις ὁρμὴ τοῦ δῆθεν προφητεύοντος, ἐξ ἀγχινοίας περί τινων φυσικῶς κατὰ λόγον διὰ πολυ πειρίαν τεκμαιρομένου πραγμάτων, ἢ τοῦ πονηροῦ καὶ δαιμονιώδους πνεύματος, (260 ὥσπερ ἐν Μοντανῷ καὶ τοῖς ἐκείνῳ παραπλησίοις ἐστὶ τε ρατολογία ἐν προφητείας εἴδει τὸ λεγόμενον, ἢ δόξης ἕνεκεν κενῆς τοῖς ἄλλων ἄλλος τυχὸν ἀδρύνεται, λέ γων τε καὶ πομπεύων ἅπερ αὐτὸς οὐκ ἐγέννησεν, ὑπὲρ τοῦ θαυμασθήναι ψευδόμενος, καὶ πατέρα νόθον ὀρφανῶν λόγων καὶ νοημάτων ἑαυτὸν ὑπὲρ τοῦ δό. Επι σοφός τις είναι προβάλλεσθαι οὐκ αἰσχυνόμενος. Προφῆται γὰρ β. φησὶν ὁ θεῖος ᾿Απόστολος, ἢ τρεῖς λαλείτωσαν, καὶ οἱ ἄλλοι διακρινέτωσαν. Τίνες δὲ τυγχάνουσιν οἱ ἄλλοι; δηλονότι οἱ τὸ χάρισμα τῆς διακρίσεως ἔχοντες τῶν πνευμάτων. Δεῖται τοίνυν ἡ μὲν προφητεία, καθὼς ἔφην, τῆς διακρίσεως τῶν πνευμάτων, ἵνα γνωσθῇ καὶ πιστευθῇ καὶ ἐγκριθῇ, τὸ δὲ χάρισμα τῶν γλωσσῶν δεῖται τοῦ χαρίσματος τῆς ἑρμηνείας, ἵνα μὴ δόξῃ τοῖς παροῦσιν ὁ το:οῦ τος μαίνεσθαι, μὴ δυναμένου τινὸς τῶν ἀκουόντων παρακολουθῆσαι τοῖς λαλουμένοις. Ἐὰν γὰρ, φησὶν ὁ μέγας Απόστολος, λαλεῖτε γλώσσαις, εἰσέλθῃ δέ τις άπιστος ἢ ἰδιώτης, οὐκ ἐροῦσιν ὅτι μαίνεσθε; Καὶ κελεύει μᾶλλον σιωπὴν τὸν λαλοῦντα γλώσσαις, ἐὰν μὴ ᾖ ὁ διερμηνεύων. Τὸ δὲ «Πρὸς διάκρισιν ο φάναι τὴν διδάσκαλον· τοῦ βελτίονος,» φασὶν οἱ τοῖς θείοις τὸν νοῦν καταφωτίσαντες λόγοις ύπερ ἔχειν τὸ τῆς προφητείας καὶ τὸ τῶν γλωσσῶν χά ρισμα τῶν ὧν προς διάκρισίν τε καὶ διασάφησιν χρή ζουσι χαρισμάτων, τουτέστι τῆς διακρίσεως τῶν πνευμάτων καὶ τῆς ἑρμηνείας. Οπερ εἰδὼς ὁ διδά σκαλος ἔφη, «Πρὸς διάκρισιν τοῦ βελτίονος.» Τοῦ αὐτοῦ, ἐκ τοῦ εἰς Ἥρωνα· τὸν φιλόσοφον λόγου, εἰς τόν • Συμβάματα καὶ παρασυμβάματα» Συμβαμά ἐστι κατά γραμματικούς πρότασις ἐξ ὀνόματος καὶ δήματος αὐτοτελή διάνοιαν απαρτί. ζουσα, (260 6) οἷον, ο Ιωάννης περιπατεί.» Παρα σύμβαμα δέ ἐστι πρότασις ἐξ ὀνόματος καὶ βήματος οὐκ αὐτοτελῆ διάνοιαν απαρτίζουσα, οἷον Ἰωάννη μέλει. ο Φήσας οὖν τις, ο Ιωάννης περιπατεί, ο ο ξενὸς ἑτέρου χρήζειν ἔδειξεν· εἰπὼν δὲ, • Ιωάννῃ ": « μέλει,» περὶ τίνος αὐτῷ μέλει παρέλειψεν εἰπεῖν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ εἰς τὸν ἅγιον Βασίλειον ἐπιο ταρίου, εἰς τόν «Ἐπὶ οὐδενὸς οὖν τῶν ἀπάν των οὐκ ἔστιν ἐ;' ὅτῳ οὐχὶ τῶν ἁπάντων (68).. Ότι ποτέ τις ἀποδέχεται τῶν καλῶν, κατ' ἐκεῖνο Σιν, προφερόμενος.
    sit, et quam habent causam, ne forte nugax sit, a) c temere solum pròlata ex vitio principatus animi ejus qui loquitur, aut motus spontaneus ejus videlicet qui prophetat, ex ingenii sagacitate de multarum rerum experientia docti naturaliter de quibusdam rebus secundum rationem conje clantis, aut nequam et demoniaci spiritus, sicut in Montano et ejus similibns quod' prædicatur pro digiosa oratio est prophetia forma vestita, aut ue gloriole vanæ alienis alius, prout casus fert, se exornct, Ìoquens magnifice atque jactans quæ ipse non peperit, admirationis commovendæ gratia men das, quem non pudeat patrem sese nothum et adulterinum orbarum orationum ac cogitationum, ut sapiens aliquis esse videatur, repræsentasse. Prophetæ enim duo, ait divinus Apostolus, vel tres loquantur, et cæteri dijudicent 5. Quinam vero sunt cæteri? nimirum illi qui dijudicandorum spirituum gratiam habent. Itaque prophetia, uti dicebam, opus habet ut spiritus judicare possit, ut cognosca tur et credatur et approbetur, linguarum autem gratia opus habet interpretationis gratia, ne eis qui adsunt ejusmodi insanire videatur, cum au dientium nemo assequi dicta possit. Nam si, magnus inquit Apostolus, linguis loquamini, intret autem quis infidelis, vel idiota, nonne dicent quod insanitis k? Atque imperat potius ut taceat linguis loquens, nisi fuerit qui interpretetur. Quod autem cad discernendum,» dixit magister, ‹quænam sit praestantior, quorum mens divina doctrina illumi nala est, ii praestare dicunt prophetim atque lingua rum gratiam iis gratiis quibus ad discernendum et explicandum opus habent, hoc est discernendi spi ritus et interpretandi. Quod intelligens doctor ait Ad discernendum quænam præstantior sit. > Ejusdem, ex sermone in Heronem philosophum, in illud: ‹ Symbamata et parasymbamata.» Symbaina secundum grammaticos est propositio ex nomine et verbo absolutam sententiam con fciens, ut exemplum afferam, «Joannes deam bulat. Parasymbama autem bulat. Parasymbama autem est propositio ex nomine et verbo non absolutam conficiens sen tentiam, ut, Joanni curæ est. Itaque cum quis dicit Joannes deambulat, o nullo alio cum opus 51 Cor. 99. & ibid. 21. * Apographum habet habere monstrat, cum autem, «Joanni curæ est, quid ei curæ sit dicere omisit. Ejusdem ex funebri in sanctum Basilium oratione, in illud: ‹ in nulla igitur re ex omnibus aliter. accidit quin incrementum ex eo quod laudetur accipiat. Quod quis honestum recipit, pro eo omnino et Greg. Nazianz. Orat. in Heronem Philos. cap. 6,p. 458. tom. 1 Opp. cd. Bened. (260 B.) 68) Jem. Or. funehr, in Magnum Busilium cap. 1., p. 770. tom. 1 opp. ed. Benied.
    col. 1409–1410page 167 of 177
    PG 91:1409πεπηγώς παντάπασι καὶ ἀκίνητος, διὰ τὴν πάντων διάβασιν, τηνικαῦτα τὴν θείαν δεόντως ἐπικαλεῖται σοφίαν, τὴν ὄντως τε καὶ ἀληθῶς (261 6) κατὰ τὴν γνώσιν ἀδιεξίτητον ἄβυσσον, φωνὴν αὐτῷ δοῦναι τῶν θείων καταρακτῶν, ἀλλ' οὐκ αὐτοὺς τοὺς κατα μύκτας, ὅπερ ἐστὶν ἔμφασίν τινα πίστεως γνωστ κὴν τῶν περὶ τὸ πᾶν τῆς θείας προνοίας τρόπων τε καὶ λόγων αἰτῶν ὑποδέξασθαι, δι' ἧς μνησθῆναι Συνήσεται τοῦ Θεοῦ ἐκ γῆς Ἰορδάνου καὶ Ἑρμονιες, ἐν ᾗ τῆς θείας πρὸς ἀνθρώπους τοῦ Θεοῦ Λόγου συγ καταβάσεως τὸ μέγα καὶ φρικτὸν διὰ σαρκὸς ἐτελέσθη μυστήριον, ἐν ᾧ τῆς εἰς θεὸν εὐσεβείας ἐδωρήθη τοῖς ἀνθρώποις τὸ ἀληθὲς, ἵπερ διὰ τὸ πᾶσαν ἐκᾶε βηκένα: φύσεως τάξιν καὶ δύναμιν· τῷ μὲν θείῳ καὶ τῆς θείας μύστῃ τε καὶ μυσταγωγή κρυφιογνώστου σοφίας Παύλῳ τῷ μεγάλῳ ἀποστόλῳ μωρία ὠνομάσθη Θεοῦ καὶ ἀσθένεια, διὰ τὴν ὑπερβάλλουσαν οἶμαι σοφίαν καὶ δύναμιν· τῷ δὲ θεόφρονι μεγάλη Γρηγορίῳ παίγνιον προσηγορεύθη, διὰ τὴν ὑπερβάλλουσαν φρόνησιν. Ὁ μὲν γάρ φησι· τὸ μερὸν τοῦ Θεοῦ σοφώτερον τῶν ἀνθρώπων ἐστὶ, καὶ τὸ ἀσθενὲς τοῦ Θεοῦ ἰσχυρότερον τῶν ἀνθρώπων ἐστί· ὁ δέ Παίζει γὰρ λόγος αἰπὺς ἐν εἴδεσι παντοδαποίσι, Κρίνας ὡς ἐθέλοι κόσμον ἐὺν ἔνθα καὶ ἔνθα ἑκάτερος τῇ στερήσει τῶν παρ' ἡμῖν κρατίστων θέσεων τὴν θείαν ἐνδεικνύμενος ἕξιν, καὶ ταῖς ἀποφάσεσι τῶν ἡ μετέρων ποιούμενος τὴν τῶν θείων κατάτα σ:ν. Μωρία γὰρ παρ' ἡμῖν καὶ ἀσθένεια καὶ παίγνιον στερήσεις εἰσὶν, ἡ μὲν σοφίας, ἡ δὲ δυνάμεως, ἡ δὲ φρονήσεως, ἐπὶ Θεοῦ δὲ λεγόμεναι σοφίας καὶ δυνάα μεως καὶ φρονήσεως ὑπερβολὴν σαφῶς ὑποδηλοῦσιν. Εἴ τι οὖν παρ' ἡμῖν κατὰ στέρησιν λέγοιτο, ἐπὶ Θεοῦ λεγόμενον ἕξιν ὑποδηλοῦν πάντως ἐκδέχεσθαι δίκαιον, καὶ τὸ ἔμπαλιν, εἴ τι κατὰ ἕξιν ἐφ' ἡμῶν λέγοιτο, (262 α) ἐπὶ Θεοῦ στέρησιν διὰ τὴν ὑπερ οχὴν ἐκδέχεσθαι δηλοῦν πρεπωδέστατον. Αἱ γὰρ τῶν θείων ὑπερβολαὶ καὶ κατὰ στέρησιν δι' ἀντιφάσεως λεγόμεναι παρ' ἡμῶν ἀποδέουσι πολὺ τῆς ἀληθοῦς καθ᾿ ὄν εἰσι λόγον ἐμφάσεως. Εἰ δὲ τοῦτο κατὰ τὸν εἰκότα λόγον ἐστὶν ἀληθὲς (οὐ γὰρ συμβαίνει πώς ποτε τὰ θεῖα τοῖς ἀνθρωπίνοις), ἄρα μωρία Θεοῦ καὶ ἀσθένεια κατὰ τὸν ἅγιον ἀπόστολον Παῦλον, καὶ παίγνιον Θεοῦ κατὰ Γρηγόριον τὸν θαυμαστὸν καὶ μέγαν διδάσκαλον, τὸ μυστήριόν ἐστι τῆς θείας ἐν ανθρωπήσεως, ὡς πάσης φύσεως δυνάμεώς τε καὶ ἐνεργείας πᾶσαν ὑπερουσίως ἐκβεβηκός τάξιν και ἁρμονίαν, ὅπερ Πνεύματι θείῳ πόρρωθεν κατὰ νοῦν θεασάμενος καὶ μυηθεὶς ὁ θειότατος Δαβίδ, καὶ οἷον τὴν τοῦ Ἀποστόλου λεγομένην διὰ στερήσεως υπερ βάλλουσαν ἕξιν τοῦ Θεοῦ προερμηνεύων, Ἰουδαίων, σαφῶς οἶμαι, καταβοῶν· Ἐν τῷ πλήθει τῆς δυνά μεώς σου ψεύσονται σε οἱ ἐχθροί σου. Πᾶς γὰρ ἄνθρωπος ἐχθρὸς πάντως τοῦ Θεοῦ καὶ ψεύστης προς δήλως καθίσταται ὁ τὸν Θεὸν τῷ νόμῳ τῆς φύσεως ἀμαθῶς τε καὶ ἀσεβῶς περικλείων, καὶ ἀπαθῶς ὑπὲρ φύσιν ἐν τοῖς ὑπὸ φύσιν οὐσιωδῶς γενόμενον τὰ κατά φύσιν ὡς πάντα δυνάμενον ἐνεργήσει πιστεύειν μὴ
    atque immobilis, ob cuncta trajecta, tuin divinam necessario invocare sapientiam, abyssum quæ re vera non possit cognitione transcurri, ut sibi di vinarum cataractarum vocem dare velit, non vero ipsas cataractas, quod est significationem quam dam fidei qua divinæ circa universum Providentia moros et rationes noscamus precibus impetrare, qua Dei meminisse queamus ex terra Jordanis et Hermoniim ), in qua divinæ Dei Sermonis ad ho mines condescensionis magnum et horrendum per carnem est consummatum mysterium, in quo vera hominibus erga Deum pietas donata est, qui cuin omnem naturæ ordinem ac potestatem exsuperarit, a divino atque divinæ sapientiæ sacerdote et do core occultorum interprete Paulo, magno apo stolo, stultitia Dei et infirmitas, ob superabun dantem, puto, sapicntiam ac virtutem, a magn contra ac divino Gregorio lusus appellata es', ob superabundantem prudentiam. tile enim, Li stultum, inquit, sapientius kominibus, et infir mum Dei fortius est kominibus; hic contra ait Ludit enim summa ratio in omnimodis figuris. discernens qualibet mundum suum hinc et illine uterque fortissimas quibus nos utimur, positiones negando divinum habitum demonstrans, nostro rumque negationibus divina affirmans. Stultitia enim et infirmitas et lusus apud nos privationes sunt, una quidem sapientia, altera fortitudinis, tertia prudentire, sed de Deo usurpat:e ceden sapientiae et fortitudinis et prudenti superabun dantiam clare significant. Quod si quid apud nos privative dicitur, de Deo usurpatum idem habitus significationem habere jure interpretabimur, ac rursus, si quid secundum habitum de nobis drei tur, id de Deo usurpatum ob eminentiam admit tere privationem docere maxime consentaneum crit. Divinorum enim exsuperanti, et privative per contradictionem apud nos dictae, a vero se cundum quam sint rationem significatu multum absunt. Quod si, uti videtur, verum est (nusquam enim divina congruunt cum humanis), ergo stu! titia Dei et infirmitas secundum sanctum aposto Jun Paulum, et lusus Dei secundum admirandum superaverit, jamque in se ipsa stet, fixa prorsus i Psal. xLI, 7 k 1 Cor. 1, 25. 1 Peal. LXV, 5. et magnum doctorem Gregorium, divina incar nationis mysterium est, ut quod omnis naturæ et potestatis et virtutis omnem ordinem congruen tiamque supernaturaliter egressum est, quod qui dem divino Spiritu procul contemplatus mente et initiatus David, ac veluti prævius interpres Dei habitus superabundantis ab Apostolo per priva tionem indicati, de Judaeis, clare puto, vociferans I. multitudine, inquit, fortitudinis tua multicutur tibi inimici tai 1. Nullus enim homo non Dei aperte hostis et inficiator evadit qui lege naturæ inscienter et impie Deum includit, et eum qui sine ullo affecțu in rebus natura subjectis essentialiter naturam su
    col. 1411–1412page 168 of 177
    PG 91:1411θεωρῆσαι τὸ μωρὸν τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ ἀσθενὲς καὶ παίγνιον, στοχαστικῶς ὁ λόγος ἐτόλμησε, μεθ' ὧν παρεκβατικῶς, ὡς προθεωρίαν παραδειγματικὴν τοῦ προτεθέντος ἀπόρου, καὶ τὴν ἄβυσσον τὴν ἐπικαλουμένην τὴν ἄβυσσον εἰς φωνὴν τῶν θείων καταβά κτῶν λαβὼν ὁ λόγος νοῦν γνωστικών είναι σοφίαν ἐπικαλούμενον δέξασθαι, μικράν τινα τῶν ἐπὶ τῇ θείᾳ καὶ ἀφράστω συγκαταβάσει μυστηρίων έμφα σιν παρεδήλωσεν. "Αβυσσος γὰρ καὶ ὁ τῆς ἀβύσσου τόπος ὁμωνύμως ὀνομάζεται, τόπος δὲ τῆς θείας στ φίας, ὁ καθαρὸς καθέστηκε νοῦς. Δρα θέσει διὰ τὰ δεκτικὸν άλυσσος καὶ ὁ νοῦς προσαγορεύεται, καὶ ἡ (262 6) σοφία πάλιν τὸ αὐτὸ διὰ τὴν φύσιν κατα ονομάζεται. ἡ ἀρχόμενος. Οὕτω μὲν οὖν κατὰ μίαν ἐπιβολὴν τέως *Αλλη θεωρία εἰς τὸ αὐτό. Καθ' ἕτερον δὲ τὸ προκείμενον ἄπορον διασκοποῦντες τρόπον τῇ βοηθείᾳ τῆς θείας χάριτος στοχαστικῶς, ἀλλ' οὐκ ἀποφαντικώς (τὸ μὲν γὰρ μέσ τριον, τὸ δὲ προπετές), ἐγχειρεῖν τῷ προκειμένο ῥητῷ τολμῶμεν, φάσκοντες τὴν τῶν μέσων τυχὴν προβολή, κατὰ τὸ ἴσον ἀπὸ τῶν ἄκρων ἔχουσαν ἀπό στασιν, παίγνιον εἰρῆσθαι Θεοῦ τῷ μεγάλῳ κα σκάλῳ, διὰ τὴν ἐπίρρυτον αὐτῶν καὶ εὐαλλοίωτον στάσιν, μᾶλλον δὲ, στάσιμον ῥεῦσιν εἰπεῖν οἰκειότι ρον. Ο καὶ παράδοξον, στάσιν ἀεὶ ῥέουσαν καὶ φε ρομένην θεάσθαι, καὶ ῥεῦσιν ἀεικίνητον προνοητικῶς τῆς τῶν οἰκονομουμένων ἕνεκεν βελτιώσεως θεόθεν ἐπινενοημένην, τοὺς δι' αὐτῆς παιδαγωγουμένους σοφίσαι δυναμένην, ἀλλαχοῦ μεταστήσεσθαι πάντως ἐλπίζειν, καὶ πέρας τοῦ κατ' αὐτὴν ἐπ' αὐτ τοῖς μυστηρίου τῇ πρὸς Θεὸν νεύσει βεβαίως διὰ τῆς χάριτος θεωθήσεσθαι πιστεύειν. Μέσα δὲ λέγω τὴν τῶν δρωμένων καὶ νῦν περὶ τὸν ἄνθρωπον ὄντων ή ἐν οἷς ὁ ἄνθρωπος συμπλήρωσιν, ἄκρα δὲ τὴν τῶν μὴ φαινομένων καὶ περὶ τὸν ἄνθρωπον ἀψευδῶ; ἔσεσθαι μελλόντων ὑπόστασιν, τῶν κυρίως τε καὶ ἀληθῶς κατὰ τὸν ἄῤῥητον καὶ προηγούμενον σκοπό τε καὶ λόγον τῆς θείας ἀγαθότητος πεποιημένων το καὶ γεγενημένων. Καθὼς ὁ σοφὸς Ἐκκλησιαστής μεγάλῳ τε καὶ τρανῷ ψυχῆς ὄμματι τῶν ὑμν μένων τε καὶ ρεόντων ὑπερύψας την γένεσιν, καὶ οἷον ἐν φαντασίᾳ τῶν ἀληθῶς πεποιημέν νων τε καὶ γεγενημένων γενόμενος· Τί τὸ γεγε νημένον; αὐτὸ τὸ γενησόμενον· καὶ τί το πεποιημένον; Αὐτό, φησί, τὸ ποιηθησόμενον τῶν πρώτων δηλαδὴ καὶ τῶν τελευταίων ἐπιμνησθεὶς, ὡς τῶν αὐτῶν ὄντων καὶ ἀληθῶς ἔντων, τῶν δὲ μέσων καὶ παρερχομένων οὐδόλως κατὰ τὸν τόπον μνησθείς. Μετὰ γὰρ τὸ ἐξελθεῖν, ὡς οἷόν τε ἦν μεγα λοφυώς (263 α) μάλιστα τὸν διδάσκαλον, περί το νας φύσεως ζώων καὶ λίθων, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν ἀσφα στως περὶ πολλῶν τῶν ἐν τοῖς οἶτι θεωρουμένων, ἐπιφέρει τούτοις· ο Παίζει γαρ λόγος αἰπὺς ἐν εἴδ
    pergressus est, naturalia, cum omnia posset, egisse credendi non initium facit. Sic igitur secun dum unum interpretandi modum Dei stultitiam et infirmitatem et lusum spectasse de conjectura Ser mno ausus est, cum quibus per digressionem, tan quam præeviam contemplationem propositae quaestio nis exemplarem, abyssum quoque abyssum invo cantem in vocem divinarum cataractarung ™ Sermo banc-mentem gnosticam esse sapientiam invocantem, interpretatus exilem quamdam mysteriorum quæ insint in divina et inedabili condescensione signi ficationem edidit. Abyssus enim et abyssi locus communi nomine appellatur, locus vero divinæ sapientire pura mens est. Itaque cum ad recipien dum apta est abyssus' positive et mens, et sapien tia rursus cadem propter suam naturam appella tur. Altera in idem contemplatio. Alio autem propositam quæstionem examinare modo cum Dei gratia, conjecturaliter, non affirmate (hoc enim modestum, illud protervum est), præ senti scrmone aggredi audemus, statuentes me diorum fortasse prominentiam æquabilem haben tem ab extremitatibus distantiam, lusum Dei a magno doctore esse dictam, ob fluctuantem eorum et mutabilem stationem, vel potius, quod magis ´proprie est, dicendum, ob stabilem fluctuationem. Id quod etiam miruin est, stationem videre semper fluctuantem et labentem, et luctuationem semper c mobilen, provide eorum emendandorum gratia divinitus excogitatam quæ administrantur, quæ erudire, eruditosque ad sapientiam deducere pos set, ut spem suam alibi collocandam transferrent, atque in fine ejus in ipsis mysterii ad Deum incli .nando firmiter se per gratiam deificatum iri crederent. Media autem dico eorum qua vel nunc hominem comitari videntur, vel in quibus homo est, consummationem, extremitates contra corum quæ non videntur nec apparent quæque cer tissime olim comitatura sunt hominem substan tiam, quæ proprie ac vere secundum ineffabilenı et principalem finem et rationem divinæ bonitatis insti tuta atque facta sunt. Quemadmodum sapiens Eccle. siastes magnum et clarum animæ oculum in eorum quæ videntur et fluctuant generationem convertens, et quasi in visione eorum quæ vere sunt condita atque facta constitutus ait: Quid est quod fuit ¤? et Quid est quod factum est? Ipsum quod fet; eorum videlicet memor quæ in principio quæque in fine sunt, ut quæ eadem sint et reverasint, cum eorum contra quæ in medio sunt et prætereunt nullo ibi módo Aleminerit. Postquam enim magister quod ipse presertim egregie poterat, de peculiari quadam animalium et lapidum natura, ac simpliciter de multis infinite quæ in rebus exsistentibus obseṛ vantur disputavit, his addit: Ludit enim summa Psal. XLI, 8. " Eccle. 1, 9. • ibid.
    col. 1413–1414page 169 of 177
    PG 91:1413δεπ· παντοδαποίσι, κρίνας ὡς τὰ ἐθέλει κόσμον ἐν Ενθα καὶ ἔνθα» Μήποτε οὖν καθὼς αὐτὸς ἐν τῷ τῆς ἁγίας Πεντηκοστῆς λόγω φησί, περὶ θεότητος διεξιὼν καὶ κτιστῆς φύσεως, ο ἕως ἐκάτερον ἐπὶ τῆς Ιδίας μένει, τὸ μὲν περιωπῆς, τὸ δὲ ταπεινώσεως, ἄμικτος ἡ ἀγαθότης καὶ τὸ φιλάνθρωπον ἀκοινώνητον, καὶ χάσμα μέγα ἐν μέσῳ καὶ ἀδιάβατον, οὐ τὸν πλούσιον τοῦ Λαζάρου καὶ τῶν ὀρεκτῶν τοῦ Ἀβραὰμ κόλπων διείργον, πᾶσαν δὲ τὴν γενητὴν φύσιν καὶ ῥέουσαν τῆς ἀγενήτου και έστηκίας;» η παρεμφερή τε καὶ ὅμοια καὶ ὁ θεηγόρος μέγας διεξέρχεται Διονύ στης ὁ Ἀρεοπαγίτης φάσκων. Τολμητέον δὲ καὶ τοῦτο ὑπὲρ ἀληθείας εἰπεῖν, ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ πάντων αἴτιος τῷ καλῷ καὶ ἀγαθῷ τῶν πάντων ἔρωτι δι ὑπερβολὴν τῆς ἐρωτικῆς ἀγαθότητος ἔξω ἑαυτοῦ γίνεται, ταῖς εἰς τὰ ὄντα πάντα προνοίαις, καὶ οἷον ἀγαθότητι καὶ ἀγαπήσει καὶ ἔρωτι θέλγεται, καὶ ἐκ τοῦ ὑπὲρ πάντα καὶ πάντα καὶ πάντων ἐξῃρημένου πρὸς τὸ ἐν πᾶσι κατάγεται, κατ' εκστατικὴν ὑπερ ούσιον δύναμιν ἀνεκτοίτη τον ἑαυτοῦ» Μήπως οὖν, καθὼς ἔφην, κακ τούτων τὴν περὶ τοῦ, «Παίζει γὰρ: Λόγος αἰπὺς, ο ἐπιτόμως ἀποδοθέντα τρόπον ἐξαπλώσαι κατά διάνοιαν τοιαύτην ἡμῖν ἐστι δυνατὸν φάσκουσιν, Ὥσπερ οἱ γονεῖς ἵνα τοῖς καθ' ἡμᾶς παραδείγμασι χρήσωμαι εἰς τὴν τῶν ὑπὲρ ἡμᾶς πραγμάτων υπογραφήν, ἀφορμάς τοῖς τέκνοις παρ ἔχοντες τὴν νωθεῖαν δ' ἀποτείσασθαι συγκαταβάσεως τρόπῳ, δοκοῦσι κατὰ συμπεριφορὰν παιδικά παίγνια μετιέναι, ὡς φέρε εἰπεῖν καρυατίζειν, καὶ αστραγάλοις μετ' αὐτῶν συμπεριφέρεσθαι, ἢ καὶ άνθη πολύχροα τούτοις παρατιθέντες, καὶ (263 6) πολυβαγεῖς ἐσθῆτας τῶν αἰσθήσεων. θελκτηρίους, ἀπῆγον ἢ κατέπληττον, ὡς τῶν παίδων ἑτέραν τέως εργασίαν οὐκ ἐχόντων, μετὰ βραχὺ δὲ καὶ παιδευτη ρίας αὐτοὺς τῶν γονέων παραδιδόντων, εἶτα καὶ λόγου τελεωτέρου καὶ πραγμάτων ἰδίων μεταδιδόν των, οὕτω τυχὸν καὶ τὸν ἐπὶ πάντων θεόν φησι διὰ τῶν εἰρημένων ὁ διδάσκαλος διὰ τῆς τέως ἱστοριάς τους τῶν φαινομένων κτισμάτων φύσεως εἰς ἔκπλη ξεν ἢ καὶ ἀπαγωγὴν διὰ τῆς αὐτῶν θέας καὶ γνώ σεως νῦν ἡμᾶς οἷα κομιδή παῖδας ἐμβάλλοντα, Επειτα καὶ τὴν τῶν ἐν αὐτοῖς πνευματικωτέρων λόγων θεωρίαν ἐνιέντα, καὶ τελευταῖον ἐπὶ τὴν ἑαυτοῦ καθώς ἐστιν ἐφιχτὸν διὰ θεολογίας μυστικωτέραν γνῶσιν ἐνάγοντα, τὴν πάσης τῆς ἐν εἴδει καὶ ποιῷ καὶ σχήματι καὶ ποσῷ, τῷ ἐν πλήθει τε καὶ Εγκ παντάπασι καθαρεύουσαν, ποικιλίας τε καὶ συνθέσεως ἐν τοῖς προπαιδεύμασιν, ὡς πρὸς τὸ τέρμα τῆς θεωρίας, ο παίξειν, είρηται τῷ θεοφόρῳ Γρη γορίῳ, καὶ τῷ θεοφόρῳ Διονυσίῳ θέλγεσθαι, τε καὶ «ἐξίστασθαι ἑαυτοῦ.» Τῷ ὄντι γὰρ ἐκ παραλλήλου κατά παράθεσιν θεωρούμενα πρὸς τὰ κυρίως καὶ ἀληθῶς δντα, καὶ
    mundum suum binc et illinc.» Nonne igitur simi liter atque ipse in sermone sacra Pentecostes, de Deo et condila natura disserens, ait: Quandiu uterque in propriis manserit, Deus scilicet in sua specula, et homo in humilitate sua, nec bonitas miscebitur, nec benignitas communicabitur, sed erit magnus et non permeabilis hiatus interjectus, non divitem a Lazaro et expetito Abrahæ sinu di rimens P, verum procreatam et fluxam naturam ab increata et stabili?, His consentanea atque similia magnus Dei præco persequitur Dionysius Arcopagita dicens: Nam audendum est hoc etiam de veritate dicere, quod ipsemet omnium rerum fons et causa pulchro et bono cunetorum amore, propter exces sum bonitatis amantissime extra se exsistit per rerum omnium providentias, et quasi delectatur ejusmodi bonitate et charitate et amore, et, cum sit supra omnia et omnia et ex omnibus exemptus, ad universale deducitur, secundum exstaticam su pernaturalem, quæ seipsum haud deserat, virtu tem.» Fortasse igitur, ut dixi, meam illius, c. Lu dit enim Ratio summa, quam paucis exposui ra tionem ex his quoque et in hanc sententiam inter pretari nobis liceat, uti dicamus: Sicut paren tes (ut nostræ vitæ exemplis utar ad res quæ su perant nos delineandas), pucris pigritiam excutere Ratio in formis omnimodis, discernens qualibet ℗ Luc. xvi, 24. i studentes condescensionis modo sese accommodant et puerilia ludicra sequi videntur, veluti fac nu cibus et talis ludere cum eis morigerantes, cel etiam flores colorum varietate distinctos et vestes variis coloribus tinctas, quæ sensus mulceant, pro ponentes, primum avocant aut obstupefaciunt pueros, alio opere nondum occupatos, paulo post vero ludo litterario ipsisque disciplinam graviorem tradunt, et propriis negotiis imbuunt: sic fortasse etiam rerum universarum Deum verbis istis ma gister per rerum creatarum quæ apparent nobis veluti historialem interim naturam nos, nunc veluti maxime pueros, in obstupefactionem vel etiam avocationem conspectu nimirum earum et cognitione injicientem, deinde etiam spiritualiorum in eis rationum contemplationem immittentem, postremo ad sui cognitionem magis mysticam, quan tam attingere nobis liceat, quæ ab omni in forma et qualitate et specie et quantitate tam multitudinis quam molis plane pura est per theologiam deducen tem, in varietatis atque compositionis tanquam pri mis disciplinæ elementis in finem contemplationis,. cludere, ut ab divino Gregorio dictum est, et ab di vino Dionysio ‹ delectari › et, ‹ extra se exsistere.▸ Revera enim res præsentes et visui objectæ. juxta ea quæ proprie ac vere sunt, quæque in futuro * Sic cod. Gud. h. 1. * Sic cod. Gud. Greg. Naz. Οr. in Pentecost. cap. 12., p. 741. son. ). Opp. ed. Bened. Dionys. Areopag. De div. non. cap. 6. § 13., p. 405. tom. I, Opp. ed. Ven.
    col. 1415–1416page 170 of 177
    PG 91:1415καὶ πᾶσα συγχώρησις, διὰ τὴν και πάθειαν, καὶ ἡ λύπην. σε. Ακουσίοις πόνοις κατά πρόνοιαν περιπίπτει, ὁ δι' εκουσίων πόνων μετανοεῖν μὴ ἀνεχόμενες. στ'. Σωτήρ ἐστιν ὁ Χριστὸς τοῦ σύμπαντος και σμου· καὶ τὴν μετάνοιαν εἰς σωτηρίαν τοῖς ἀνθρώ τοῖς ἐχαρίσατο. «. Τήρησιν ἐντολῶν τίκτει μετάνοια· ἡ δὲ τῶν ἐντολῶν τήρησις, ψυχῆς ποιεῖ τὴν κάθαρσιν. στ'. Π τῆς ψυχῆς καθαρτις, παθῶν ἔστιν ἀπαλ λαγή· ἡ δὲ τῶν παθῶν ἀπαλλαγή, ἀγάπην τίκτει Θεοῦ. οθ'. Ψυχή καθαρὰ ἡ τὸν Θεὸν ἀγαπῶσι, καὶ νοῦς ἐστιν καθαρὸς ὁ ἀγνοίας χωρισθείς. π. Ὑπὲρ τῶν ἐντολῶν τοῦ Θεοῦ μέχρι θανάτου ἀγώνισαι, ὅτι δι' αὐτῶν καθαρθεὶς εἰς τὴν ζωὴν εἰσελεύσῃ. πα'. Χρῆσαι τῷ σώματι ὡς ὑπηρέτῃ τῶν ἐντολῶν, ἀνώδυνον αὐτὸ τηρῶν καὶ ἄνοσον ὅση δύναμις. πρ. Η τῆς σαρκὸς ἐπανάστασις, ἐξ ἀμελείας για νεται τῆς προσευχῆς τε καὶ διαίτης, καὶ καλῆς ἡσυχίας. πω. Καλό ἔγγονα τίκτει ἡ καλὴ ἡσυχία εγκρά ΤΞΙαν καὶ ἀγάπην καὶ τὴν προσευχὴν καθα μάν. πω. Ανάγνωσι; καὶ προσευχή νοῦν καθαιροῦσιν· ἀγάπη δὲ καὶ ἐγκράτεια τὸ παθητικὸν τῆς ψυχής. πε. Ἴσην διαπαντός τήρει τὴν ἐγκράτειαν, ἵνα μὴ τῇ ἀνομαλίᾳ εἰς τὰ ἐναντία πέσης. πϛ΄. ῾Ο νομοθετῶν ἑαυτῷ μὴ παραβῇ ἑαυτόν· ὁ γὰρ ἑαυτὸν παραλογιζόμενος, ἑαυτὸν ἀπατᾷ. πή. Δυσμαί εἰσι νοηταί, ψυχαὶ ἐμπαθεῖς· ταῖς γὰρ τοιαύταις ἔδυ τῆς δικαιοσύνης ὁ ἥλιος. πηʹ. Υἱός ἐστιν Θεοῦ ὁ ὁμοιωθεὶς τῷ Θεῷ δι' ἀγαθότητος, καὶ τῆς σοφίας, καὶ δυνάμεως, καὶ δι καιοσύνης. πθ'. Νόσος ἐστὶ ψυχῆς, ἡ τῆς κακίας ἕξις, θά να τος δὲ ἡ κατ' ἐνέργειαν ἁμαρτία. Γ΄. Ἀκτημοσύνη ἐστὶν νοητή, ἡ παντελής ἀπά θεια, καθ' ἣν γενόμενος ὁ νοῦς ἀναχωρεῖ τῶν ἐν ταῦθα. κα'. Συμφώνους τήρει τὰς τῆς ψυχῆς ἀρετάς ἐκ τούτου γὰρ τίκτεται ὁ τῆς δικαιοσύνης καρ πός. Αβ'. Τὴν τῶν νοητῶν θεωρίαν, ἀσώματον εἶναίφασιν, ὡς ὕλης καὶ εἴδους πάντη ἀπηλλαγμένην. Αγ'. Ὥσπερ τὰ τέσσαρα στοιχεῖα ἐκ τῆς ὕλης καὶ τοῦ εἴδους· οὕτως καὶ τὰ ἐξ αὐτῶν σώματα ἐκ τῶν αὐτῶν συνέστηκεν. κα. Σὰρξ γενόμενος διὰ τὴν φιλανθρωπίαν ὁ Λόγος, οὔτε κ ἦν μετέβαλεν, οὐδ' 8 γέγονεν, Αλλοίω
    remittitur autem per nalurum sustinentiam et 3latth. 1V, Juctum. 73. Quisquis pœnitentiam agere per labores ultro susceptos renititur, is coactus in labores qui jam prædefiniti sunt, incidet, quos et invitus feret. 76. Christus totius mundi Salvator, est et peni tentiam iis qui cam acturi sunt, in salutem con erscit " 77. Praeceptorum observantiam parit penitentia; præceptorum vero observantia animæ præstat pu rificationem. 78. Animam purificare, est cam ab afectionibus liberare; ca autem libertas charitatem Dei nobis parit. 79. Anima pura est, quæ Deum diligit; mens ve ro pura, quae ab ignorantia secessit. 80. Pro mandatis Christi usque ad mortem cer ta: per ca enim purificatus ad vitam ingre dieris. 81. Corpore ad ministerium mandatorum ulere, servans ipsum, quantum fieri potest,sine doloribus et sine morbo. 82. Carnis seditiones, ex negligentia precum, diætæ honestæque quietis oriuntur. 83. Formosos liberos formosa parit quies: nem pe continentiam, claritatem, purasque preces. 84. Lectio et precum puritas mentem purificant; animæ autem affectivam partem charitas et conti nentia. 85. Æqualem continentiam semper observa, ne per inæqualitatem in contraria incidas. 86. Ne prævariceris teipsum, cum tibi ipsi le gem statueris; scipsum enim falsis rationibus pal paus, scipsin seducit. 87. Occasus spiritales sunt, animae perturbatio nibus inquiete; sol enim justitiæ iliis cecidit. 88. Filius Dei quis est, ob bonitatem et sapien tiam, et potentiam, et justitiam º, similis ei fa clus. 89. Malilire habitus morbus est anime; mors aut tem per operationem peccati introducitur P. 90. Paupertas spiritalis, est consummata impassi bilitas; quæ si menti conceditur, ab his quæ hic sunt, secedit. 91. Consonas animæ virtutes custodi: ex ipsis enim nascitur fructus justitiæ. 92. Contemplationem corum quae mens concipit, aiunt omnino incorpoream esse, utpote quæ sit a materia formaque abalienata. 45. Sicut quatuor elementa ex materia et forma, sic et corpora quæ ex ipsis sunt, ex ipsis etiam sunt constituta. 94. Verbum propter misericordiam caro factumn 9, neque quod erat transmutavit, neque quod factura, alteravit. 17. b Psal. Lxx, 18, 19. ℗ Rom. vi, 23. a Joan. 1, 14.
    col. 1417–1418page 171 of 177
    PG 91:1417Ταῦτα περὶ ὧν τοῖς θειοτάτοις τοῦ μεγάλου Πα τρὸς ἡμῶν καὶ διδασκάλου Γρηγορίου λόγοις Απορήσατε καὶ εἰπεῖν ἐκελεύσατέ μοι, μακαριώτατοι, κατὰ τὴν ἐμὴν δύναμιν. Τῷ ὑμετέρῳ νεύματι δικαίως ὑπείκων ἔφην ἐγὼ στοχαζόμενος, ἀλλ' οὐκ ἀποφαινόμενος. Οὐ γὰρ ἐφικνείται τῆς μεγάλης καὶ ὑψη λῆς τοῦ θεοφόρου διδασκάλου· διανοίας ὁ ἡμέτερος νοῦς, πολλαῖς ἔτι κατὰ θέλησιν ἀκίσι παθῶν βαλλόμενος, ὧν τοῖς μώλωνι μᾶλλον χαίρει στιζόμενος ή χάρισιν ἀρετῶν καθαιρόμενος, διὰ τὴν μακρὰν τοῦ κακοῦ συνήθειαν ἕξιν λαβὼν φιλαμαρτήμονα. Καὶ εἰ μὲν φανῶσιν ὑμῖν τινα λόγον ἔχειν τῆς ὑποθέσεως ἄξιον, καὶ μὴ πάντη τῆς ἀληθείας ἀπολειπόμενον, τῷ Θεῷ χάρις, τῷ τὴν χαμαίζηλον (ἵνα καὶ τοῦτο θαυματουργήσῃ) καὶ χαμαιπετῆ διάνοιαν φωτίσαντι, καὶ λόγον σύμμετρον χαρισαμένῳ, πρὸς τὸ χαράξαι τὴν συμμετρίαν τῶν νοηθέντων καὶ ὑμῖν τοῖς ὑποτάξασι καὶ τῇ τῶν εὐχῶν βοηθείᾳ τὸ πᾶν κατορθών σασιν. «Εἰ δὲ οὐκ ὀρθῶς ἢ ἀτελῶς καὶ τῆς ἀληθείας ἢ ὁλικῶς ἡ μερικῶς ἀποπεπλάνημαι» (τὸν γὰρ μέγαν καὶ θεοφάντορα καν τούτῳ σοι προσφέρω Διονύσιον παρακλήτορα), τῆς σῆς ἂν εἴη φιλανθρωπίας επανορθώσασθαι τὸν ἀκουσίως ἀγνοοῦντα, καὶ μετ ταδοῦναι λόγου τῷ μαθεῖν δεομένῳ, καὶ ἐπαμῦναι τῷ μὴ αὐτάρκη δύναμιν ἔχοντι, καὶ ἰάσασθαι τὸν οὐκ ἐθέλοντα ἀῤῥωστεῖν, ἵνα καὶ τοῦτο μετά τῶν ἄλλων σου καλῶν, μᾶλλον δὲ πρὸ τῶν ἄλλων, ἀνάθημα τίμιον καὶ πάσης θυσίας αἰδεσιμώτερον ἱερουργήσῃς τῷ Θεῷ τὴν φιλανθρωπίαν, τῷ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς παρὰ πάσης δοξαζομένῳ τῆς κτίσεως, καὶ μόνην ἀπαιτοῦντι παρ' ἡμῶν θυσίαν τὴν εἰς ἀλλήλους φιλανθρωπίαν. "Ύμνος εὐχαριστήριος καὶ ἱκετήριος πρὸς Θεόν. Λειμών με τλήμον ἔσχε Πάλαι φυτῶν ἀρίστων, Πμος Θεοῦ μεγίστου Ὑπ᾿ ἀφράστῳ προνοί Ἔρωτί τ' ισομοίρι Φῶς τοῦτ' ἐγὼ κατείδον, Πλασθείς χος γεγροῦ Καὶ πνεῦμα προσλαβών [τε,
    Hi sunt loci in magni nostri Patris et doctoris Gregorii sermonibus de quibus quæsiristis, mcrue, beatissimi, pro virili parte exponere voluistis. Vo luntati vestræ, ut par est, obediens, disserui ego de conjectura magis commendando quam affirman do. Neque enim assequitur, neque attingit magnam et sublimem divini doctoris mentēm noster intel lectus, qui voluntariis adhuc affectuum aculeis pungimur, quorum vulneribus qui sauciatur magis gaudet quam qui virtutum gratiis purgatur, post quam ob multam mali consuetudiném, habitum assumpsit in peccatum proclivem. Atque si argu mento suo aliquid dignum habere bæ quæstiones vobis videbuntur, et quod non prorsus a veritate alienum sit, Deo sit gratia, qui humilem (ut etiam hoc ederet miraculum) et abjectamʻmentem illu minavit et aptum orationis modufum per gratiam suam suppeditavit, ut quod cogitatis congrueret et consentaneum esset litteris mandaremus in ve strum quoque commodum qui mandatum dedistis et precationum vestrarum auxilio totum opus auspi castis. «At etiam si prave et sine fructu a veritate, sive omnino sive ex parte, aberraverim › (magnum enim et divinum in hac quoque causa tibi Diony sium profero consolatorem), «tuæ sit, precor, hu manitatis corrigere eum qui invitus nec sponte sua in ignorantia versatur, et de vestro instruere eum qui instrui et optat et precatur, atque praesidio esse ei cui non sat virium est, et medicinam af ferre ei qui ægrotare non vult, ut etiam hoc cum reliquis, vel potius præ reliquis, denarium bonora bile, omnique sacrificio venerabilius, Deo humani. tatem sacrificaveris, qui in cœlo et in terra ab omni creatura prædicatur, quique solum, a nobis postulat sacrificium humanitatem erga alios. Dionys. Areopag. De divin. nominib. cap. 13, p. 534, tom. I. Opp. ed Venet. S. Maximi Scholia in B. Dionysium Areopagitam exstant inter opera ipsius Areopagitæ, hujusce Patrologiæ tom. IV; ejus vero Computum ecclesiasticum dedimus inter supple menta ad Eusebii Chronicon, tom. XIX, col. 1217. (DANIEL, Thesaur. hymnolog., 111, 97 seqq.) Hymnus gratiarum actio nis et supplicationis ad Deum. Olim me beatum elicie. [bat Paradisus jucundarum [plantarum, Quin Dei summi Inenarrabili providentia Amoreque pari Lumen istud ego side [bam, Factus ex limo terræ Habcnsque praeterea spi [ritum,
    col. 1045–1046page 172 of 177

    in terrenas sordes plane degeneraverat. Hac cnim communicatione proprictatum constat cum et pos sedisse naturas, quarum hypostasis erat ipse, ei earumdem essentiales operationes motusque, qua rum ipse, sine confusione, erat unitio, et quidem talis quæ secundum naturas in eo hypostatico exsistentes nullam caperet divisionem. Certe ope ratus est congruenter sibi ipsi, una et uniformis erat omnis ejus actio; in unoquoque per eum opero «edito una cum deitatis potentia simul declarabat propriae carnis operationem; unus quippe erat, et eo upo nihil potuit magis esse unum, nec corum quæ ad cum pertinebant magis unitivum et conser vativum, ideoque et qui patiebatur Deus erat re vera, et qui miracula patrabat non minus vere (109 6) idem homo fuit, quoniam in eo naturæ vera per unionem ineffabilem hypostaticam vere uniehan tur. His, inquam, apposite et congruenter opera tus ipsas vere conservabit, ipse interim sine con fusione permanens. Erat enim et natura impassi bilis et passibilis, immortalis et mortalis, visibilis " et intelligibilis, natura Deus et idem natura homo. “. Hoc modo, ut quod ego sentio loquar, obedientiam in honore afficit Dominus, et ejus experientiam perpetiendis malis capit, non tantum ut salvet nos, totam a vitio purgando naturam, verum etiam ut . exploret nostram obedientiam, et nostra omnia in telligat experiendo, qui alias omnem cognitionen sua natura complectitur; ita nimirum dispiceret quantum et a nobis exigi æquum foret, et quantum condonari, ad perfectam obedientiam per hane "; enim eos suo Patri adducere solet qui salute digni videbantur. Quam magnum, quam vere tremion dum est nostræ salutis mysterium Tantum a no bis exigitur quantum ab ipso in nostra natura constituto. Nisi forte nbi voluntatis ad peccatum pronæ inclinatio naturæ imbecillitate ad mali occasionem abutatur. Hujus opinionis manifesto est magnus hic magister, eamque in sequentibus confirmat. Nam cum lucem illam propter corporis tegumentum in tenebris, hoc est in hac vita, lucens, tenebræ aliæ, hoc est pravus ille et tentator insectatus sit, quanto magis tenebras ipsas, utpote infirmiores? Et quid mirum, si cum ille hostiles laqueos omnino effugerit, nos quadamtenus comprehendamur? Majus quippe illi est, quod hostis cum persecutus sit, quam nobis, quod nos assequatur atque comprehendat, apud eos utique qui hæc recta ratione perpendunt. › epistolam S. Dionysii Areopagita Alhenarum episcopi ad Caium monachum, i Quemodo, inquis, Jesus, qui est omnibus superior, in cumdem cum cæteris hominibus essentiæ ordinem redactus est? Neque enim hoc in loco tanquam causa hominum06 consideratur, sed ut per essentiam totam re ipsa homo. › Quandoquidem secundum simplicem sacræ Scri pturæ intellectum, Deus etiam denominatus ab on ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. om. cd. Gal. " ed. Gal. Verba quæ desiderantur in ed. Gal., repa sui ex cod. Gud. ed. Gal. ed. Gal. cd. Gal. addit ed. Gal. 78 ed. Gal. Dionys. Arcop. Epist. ad Gaium, tom. 1, p. 395, Opp ed. Venet.

    col. 1135–1136page 173 of 177

    intelligere possunt, ne in sanitate corporis confi dant, et destillando mobili regum cursu per earum defectus exaltentur'(n), dum præsens steterit vita, et in talem corruptionem circum,volvantur, circa quam conversio est et mutabilitas; dum sit hoc incertum, quid ex corpore et exterius rerum dissi militudine ac perturbatione eis contingat. Hoc enim arbitror dicere éum per hoc, ‹ Dum a se ipsa ma teries fert inordinatum, pro eo quod est, dum sub corruptione et mutabilitate est hoc totum et. corpus humilitatis induimur, et æque ex ipso per insitam infirmitatem multis modis malis subjicimur, ne ab invicem separemur per cam quæ circa nos est inæqualitatem, sed magis prudenti cogitatione naturali collegio inequalitatem plane faciamus, aliorum defectus nostris ipsis adimplentes supera bundantiis. Propter hoc fortassis præsens concessa est conversari anomalia, ut ostenderetur rationis quæ in nobis est potentia, præhonorans omnibus virtutem. Omnium enim hominum eadem est cor poris et eorum quæ extra sunt conversio et muta bilitas, quæ fert et fertur, et solummodo hoc sta bile possidet ac firmum quod instabile est ac vo lubile. monet itaque eos qui nihil supra praesentem vitam Ejusdem ex sermone in Athanasium, in hoc: «Non enim habet quid altius quam omnino hubet. › Videtur mihi per hæc absolvisse ab omni com parativo et discretivo et quoquomodo aliter dicto habitu edoctum iste Deifer magister. Nam immen sam esse talem orationis speciem dicunt, qui in talibus sapientes sunt, et hanc posse (o) incompa rabiliter super omnia esse dicere, quippe virtutem habet supereminentis negationis. Eiusdem ex epitaphio in sanctum Athanasium, in hoc: Cui igitur licitum fuit per rationem et con templationem pertranseunti materiam et carnale hoc, sive nimbum oportet dicere, sive relamen, cum Deo fieri, et purissimo lumine teneri, quantum possibile est humanæ naturæ beatus iste ascensione hinc et illius deificatione, de qua sincere philoso phari donatur, et super materialem dualitatem fieri per intellectam in Trinitate unitatem. ↓ Ego quidem non possum deficiens habere (p) ed. Gal. ed. Gal. ed. Gal. (µ) Verte nec propter verum suarum cursum inof fensum contra eos qui istis carent exultentur. (o Verte et idem valere ac, etc. (Gale.) (p) Verte imperfectum existimare. (Gale.) Gregor. Naz. Orat. La laudem magri Athanasii, cap: 1, p. 583, tom. 1, ed. Bened. Idem. ibid. c. 2, p. 586.

    col. 1221–1222page 174 of 177

    mem motionis intelligo. Si vero secundum exsisten * cod. Gud. tiam generatio et status non contemporant, ma nifesto veritatis rationem adulterat is qui hoc prædicat atque unitatem immobilem una cum generatione ante rationalia præexsistere statuit. si quis dicat: Et quomodo Deo attribuitur status, cum motionem ante se ipsum cogitari non admittit? Primum quidem respondeo: Non idem Conditor est atque conditio, ut quod uni inesse potest, ne cessario etiam in altero una observari queat, quando ita quidem naturalis horum differentia nullomodo manifesta erit: deinde, ut proprie dicam, Deus neque movetur omnino neque stat (hoc enim eorum est peculiare quæ naturaliter terminata sunt atque imitium exsistentiæ habent), neque quidquam omnino facit aut patitur quæcun que per nos cogitantur de eo et dicuntur, propterea quod naturaliter omnem et motionem et statum superat, neque ulla ratione nostræ naturæ modis subjacet. Hæc per digressionem dicta sint de eo quod nihil in rebus naturaliter absolute agere de beamus dicere, ne quid causa vacans eorum quæ post Deum sunt inepte inducamus, sed agi natn raliter esse agere id quod actum agere valeat. Ejusdem sermonis in illud: Sed si incorporeum, non 'dum tamen hoc essentiæ patrocinatur, non magis quam quod ingenitum, et sine initio, et immuta bile, et sine interitu, et quæcunque de Deo aut circa Deum esse dicuntur.». Ad eos in primis qui Filium Patri dissimilem nefarie introducunt, eo quod, ut arbitror, Patris essentiam in eo collocant quod ingenitus sit, ser monem dirigens, et ex similibus quid agnoscere debeant instruens, hæc dicit magister, ut veritate ad pietatem coacti libenter eum nobis eo quod Pater generatione caret nihil nisi quod ingenitus sit probari concedant, memores quod, si essentiamn Dei plane hoc esse contenderent, quod ingenitus est, etiam incorporalitatem ejus, et quod sine initio, et immortalis est, et immutabilis, et interitu caret, et quæcunque privative propter exsuper . rantiam Deus esse dicitur (erte si sibi constantes esse voluerint necessario ulique statuere cogen tur, adeoque non unàm statuere, sed multas Dei essentias, imo, ut magis proprie ac verius dicam, quod gentilis multorum deorum religionis morbo laborent sic traducentur; quod, ut impium, con fiteri si reverentur, amentia sna plane vel inviti decedent. Privativa enim sive negativa quæ circa rem aliquam observantur haud ipsum illud sunt circa quod observantur, quia quidem omnino sie eorum essent quæ quid sit denotant, ut ipsum illud exsistentia, sed non quid non sit illud ipsum 10; L:lem ibid. cap. 9, p. 501, tom. 1, Opp. ed. Bened.

    col. 1249–1250page 175 of 177

    quatuor virtutibus duas generaliores de composi tiene virtutes efficere discit, sapientiam, inquam, et mansuetudinem, sapientiam quidem, quæ rerum perceptibilium, mansuetudinem, quæ rerum agen darum finis est; nam ex prudentia et justitia efficit sapientiam, quæ cognitionis a prudentia et artis ab justitia moderata causa est conservatrix, ideoque, ut dixi, perceptibilium finis est: ex fortitudine vero et temperantia mansuetudinem, quæ nihil aliud est quam animui et concupiscentiæ perfecta a‹i ca quæ naturæ contraria sunt immobilitas, quami quidam indolentiam vocarunt, ideoque eorum quæ sub actionem cadunt finis est. Has vero rursus in virtutem omnium generalissimam, charitatem dico, contrahit, quæ dimovet ea quæ ex ipsa, et conciliat ea que per ipsam, et in unum conflat ea quæ in ipsam occeperunt et mota sunt et finem habuerunt, quaque in omnibus denique maxime.dcificat. Sic igitur anima motata sapienter et agens secundumi divinæ perfectionis rationem qua et exsistit et facta est, sensibilia quidem utiliter per sensus per cipit, earumque rationes spiritualis sibi adjungit, ipsos vero sensus, rationis facultate jam æstimatos, tanquam vehicula rationalia suarum ipsius faculta tum admittit, ipsasque facultates virtutibus seque ipsam per virtutes divinioribus earum rationibus adjungit, et diviniores virtutum rationes spirituali qui in eis occulto latet intellectui; spiritualis autem intellectus diviuiorum in virtutibus rationum om nem animæ, quam habet ad præsentia naturalem voluntatisque affectum et relationem removens simplicem totam toti tradit Deo, atque Deus eam ex toto una cum corpore quocum cognata est air plexus, convenienter utrumque sibi ipsi assimilat, adeo ut per ipsam totam plane incircumscriptus apparere et totus possit, qui ca natura est ut co rum qui sunt ulli allo modo de se ipso non appa reat. Atque hoc est fortasse quod beatus hic et magnus doctor in animo Labens in Epitaphio in Caesarium fratrem dicebat: «Postetiam aliquanto, id est post resurrectionem, cum cognatam car nem (de anima videlicet loquens), quam cum hic philosopharetur, sociam habuit, a terra, quæ et de derat et in fidem acceperat, recepit (quod quoniod › fiet Deus novit, qui ea inter se conjunxit atque dissolvit), tum demum eam quoque ad gloriæ cv lestis hæreditatem secum admissuram, cl quemad modum ob naturæ conjunctionem ærumnarum ip sius particeps fuerat, sic etiam jucunditates suas cum ipsa communicaturam, totum videlicet corpus in se ipsam absumentem, et enam co unum effe habet apographun ctam, et spiritum, finentem, et Deum, absorpto nimirum a vita co quod mortale et caducum erat. › Quomodo enim per peccatum caro ab interitu ab sorpta erat, a carne vero anima de actionibus agnita, ab anima vero per plenam ignorantiam agni ∙tio Dei, adeo ut vel an Deus esset ignoraret, ita jamų

    col. 1253–1254page 176 of 177

    rum revera cjus quod ipse revelaret et preforma m Matth. xi, 14 * Luc. xvi, 20. • Hebr. x, 1. ret mysterii præcursor erat, imagines per ea quæ patiebatur et agebat et dicebat horum excmplaria primigenia prænuntians. Quare etiam bene et pre ter reprehensionem pro se invicem accipiuntur, et pro omnibus omnes et quisque pro quoque, etiam pro libris ab ipsis conscriptis, et pro ipsis libri in Scripturæ usu appellantur. Quod aperte manifestat Dominus Joannem baptistam Eliam et facieus et dicens, sive propter parem virtutis habitum, ut discipuli dicunt, ac mentis per omnia purita tem, propterque conversationis et vitæ æqua litatem, sive ob identitatem utriusque in gratia po testatis, sive de alia occulta ratione, ipse qui ut Deus locutus est sciverit, et qui talia ab eo mysteria edocti sunt. Atque iterum Moysen legem, et pro phetas libros eorum propheticos appellans, ubi Abrahamum patriarcham ad divitem in gehenna afflictatum et vexatum introducit dicentem: Haben! Moysen et prophetas, audiant eos ", pro libris ab eis couscriptis ipsos illos ponens, Moysen, inquam, et prophetas. Neque mirum hoc. Nanı si unus est per eos prædicatus, universi tanquam unus quem præ dicant intelligere, et pro universis singuli quique, et omnes pro omnibus, pie accipi possunt, qui Ve teris Testamenti mysterio inservierunt et quibus Evangelii gratiae prædicatio credita erat. Itaque ut magnus Joannes Baptista in totam Novi Testamenti ejusque cultus gratiam pie intelligi potest, ita jure in totum Novum Testamentum ejusque cultum, qui futuri vi mystice inedabilium Donorum oc cultationis præcursor est, etiam Joannes magnus revera evangelista potest accipi, ut vox præcursor divinioris Sermonis aperte olim pronuntiandi, et simulacrum veritatis demonstrandæ. Umbra enim et simulacro et veritate totum salutis apud nos mysterium sapienter dispensatum est. Umbram enim habebat lex, ut dicit divinus Apostolus, fulu rorum bonorum, non ipsum rerum simulacrumº¸qua suo sibi sermo modo per obscuram quamdam veri tatum significationem ad Evangelium accipiendum legis cultores instrueret. Evangelium autem sinu lacrum possidet veritatum, et totos aperte tenet hinc jam qui sibi futurorum bonorum similitudi nen quasiverunt. Praeparat sermo per spen veri tatum forma primigenia recepta animatum iri nos et vivas Christi fore\imagines, imo idem quod ille potius per gratiam fore quam sinuiacrum, quin fortasse vel ipsum Dominum fore, nisi durius hoc dictum aliquibus videatur. Quemadmodum nunc præcursor sui ipsius a divino doctore appellatus est qui sese eis quæ et de Vetere et de Novo Testa mento acceperat convenienter ostendisset, per æni gmata et voces et imagines sui ipsius præcursor, perque hæc ad veritatem his nudatam deducens; id quod ipsius Domini verbis testatur, quibus dixit Adhuc multa vobis dicere habeo, sed non potestis nune

    col. 1369–1370page 177 of 177

    narum annuntiationum ævo pascha celebramus, dum extremam edimus immediate sapientiæ ser monem, ad quem regenerati per gratiam deifi camur; nec ullum ad alterum pascha transitum alium habentes, præter quod nobis etiam in hac vita ad uniuscujusque statum locorum, quæ dixi, proprietas per imaginem representari potest. Nam uniuscujusque nostrum vita ejus in qua versatur loci quasi inmaginem præbet. Velut, si practicam, quæ dicitur, philosophiam fortiter traciamus, in Ægypto pascha probe obimus, inter Ægyptios quidem versantes, nec tamen Ægyptii ipsi, ut in carne quidem versantes, nec tamen carnaliter.mi litantes. Si vero naturalem in spiritu contempla tionem pie exercemus, arma Deo fortia reddentes animæ facultates, ad expugnanda præsidia omnem que summitatem contra Dei cognitionem erectam, et ad contemplandas spirituales in eis quæ exsistunt rationes, veluti corpore nudi ac sensuali imagi nationis fraude liberi, ad divinas annuntiationes poris expertes ediscimus; et rursus in futuro divi 1 Gen. xxxi, gnostice iter facientes, tum in deserto sumus, in statu, inquam, ab affectibus et omni materiali vanitate puro. Si denique.theologicam initiationem ineffabilibus mentis motionibus imitamur, quænam sit latitudo et longitudo et altitudo et redundans in nos magnitudo sapientiæ Dei, quoad possint homines, haud ignorantes, in terra sumus annun tiationis. Practicam igitur et naturalem et theolo gicam philosophiam per trium personarum diffe rentiam a magistro significari mihi videtur, quibus convenienter pro sua quisque facultate intellectua le comedat pascha. Ex codem sermone, in illud: ‹ Si Rachel quædam es, aut Lia, hcc est patriarchica et magna anima, patris quoque tui idola, quæcunque inveneris, subri pe i', non ut serves, sed ut deleas; si autem sa piens Israelita, ad terram promissionis trans(er.» Rachel quidem, ut tradunt, agna vel pascens oves explicatur, Liam vero fatigatam vel fatiga tionem interpretantur. Pascitur igitur et pascit, et agitur et agit, Rachel, secundum vocis signi ficationem. Rachel igitur est omnis anima con templativa, quæ lege Dei tanquam agna pasta et acta, et juxta legem Dei præceptis eis quæ ad actionem pertinent et pascit et agit motiones suas cogitationesque, atque carnis affectus fecunditati vktutis interim subjicit, adeoque postquam in gressa in cognitionem est, prorsus exstinguit. Lia autem est omnis anima strenua pro virtute la borans, quam omnis maxime divinæ philosophiæ sectator in matrimonium apud se excipit. Israclita Idem. ibid. cap. 21, p. 861, tom. 1 Opp. ed. Bened.

    Continue reading PG 91: Maximus Confessor, Hymni Varii →≣ entire volume
    Index
    Page scan enlarged

    Notebook

    Full View