Commentaria in Evangelium Joannis

Origen

Diplomatic text · scholarios OCR (cleaned, language-split) — OCR floor from page-view (coverage fill) — PG column chips mark the printed columns.

col. 593–594page 1 of 102

Tomus primus CommentariorumPræfatioIncipit explanatioTomus IIEx eodem tomo IIE quarto tomo in Evangelium secundum JoannemE quinto tomo in Joannis EvangeliumEx eodem tomo quintoEx eodem tomo quintoTomus VIPræfatioIncipit explanatioTomus XTomus XIII

PG 14:593τες τὴν ἡμετέραν γῆν, ἐφ᾽ ἣν δείξει ἡμῖν γῆν ὁ Θεὸς τὴν ἀληθῶς ἀγαθὴν, καὶ ὄντως πολλὴν, ἣν ἀπὸ Κυρίου τοῦ Θεοῦ πρέπει δίδοσθαι τοῖς ποιή σασι τὸ προστεταγμένον ἐν τῷ Ἔξελθε ἐκ τῆς τῆς σου· καὶ ὡς καταλιπόντες συγγένειαν οὐ καλὴν εἰς ἔθνος ἐσόμεθα μέγα, καὶ μεῖζον ἢ κατὰ ἀνθρώπους· καὶ ὡς καταφρονήσαντες οίκου πατρὸς οὐκ ἐπαινετοῦ, εὐλογηθησόμεθα, μεγαλυ νομένου τοῦ ὀνόματος ἡμῶν, γινόμενοι εὐλογητοὶ ἐπὶ τοσοῦτον, ὡς τοὺς μὲν εὐλογοῦντας ἡμᾶς εὐλογεῖσθαι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, τοὺς δὲ καταρωμένους ὑπὸ κατάραν ἔσεσθαι, πᾶσάν τε γῆς φυλὴν ἐν ἡμῖν εὐλογεῖσθαι· ὅτε καὶ περὶ ἡμῶν εἴποι ἂν ὁ λόγος Ἐπορεύθη, ὡς εἴρηται περὶ ᾿Αβραάμ Καὶ ἐπο ρεύθη Αβραάμ, καθάπερ ἐλάλησεν αὐτῷ Κύριος. Οἶμαι δὲ, ὅτι ἐν ταῖς ἀρχαῖς, καὶ ἐπὶ ποσὸν ὁ Λὼτ ἔψεται ἡμῖν, οὗ σύμβολον ἦν τό· Καὶ ᾤχετο μετ' αὐτοῦ Λὼτ, καὶ ἐπανελθόντες εἰς τὴν Χαναάν διοδεύσομεν τὴν γῆν ἕως τοῦ τόπου Συχέμ, οὕτω τῇ ἀναβάσει τῆς διανοίας προκόπτοντες, έως έλθωμεν ἐπὶ τὴν δρῦν τὴν ὑψηλὴν, καὶ ὀφθήσεται ἡμῖν Κύ ριος ὁ Θεὸς, ὁ ὀφθεὶς τῷ ᾿Αβραάμ, καὶ ἐπαγγελεῖται περὶ τὴν ὑψηλὴν δρῦν, γῆν δοῦναι τῷ νοητῷ τῆς ψυχῆς ἡμῶν σπέρματι. Τοῦ δὲ νοήσαντός ἐστι τό Εργα τοῦ Ἀβραὰμ ποιεῖτε, καὶ τὸ οἰκοδομῆσαι θυσιαστήριον Κυρίῳ, τῷ ὅπου ἡ ὑψηλὴ δρῦς ἐπι φαινομένῳ καὶ ἡμῖν, καὶ μετὰ ταῦτα ἀποστῆναι ἀπὸ τοῦ τόπου τῆς ὑψηλῆς δρυός ὡς ἐπὶ τὸ ὄρος, καὶ τοῦ ὄρους κατὰ τὰς ἀνατολὰς τῆς Βαιθήλ (8 έρμη νεύεται οἶκος Θεοῦ), ἔνθα στήσει ἑαυτοῦ τὴν σκη τήν, τῆς μὲν Βαιθήλ ὡς ἐπὶ κατὰ θάλασσαν, τῆς δὲ Αγγαί ὡς ἐπὶ κατ' ἀνατολὰς ἑρμηνεύεται δὲ Αγγαὶ ἑορταὶ), καὶ ὡς προκόπτων γε ὁ τοιοῦτος μετὰ ταῦτα δεύτερον οἰκοδομήσει τῷ Κυρίῳ θυσιαστήριον ἤδη καὶ ἐπικαλεῖσθαι δυνάμενος ἐπὶ τῷ ὀνόματι τοῦ Κυρίου, καὶ ἑξῆς ἀπαίρων κἀκεῖθεν, ὁ ἐσόμενος τέκνον τοῦ ᾿Αβραάμ, γενόμενος πως στρατηγικώτερος, καὶ συνιεὶς πρὸς ὅσους πολεμίους απο τὸν παρασκευάσασθαι δεῖ, στρατοπεδεύσει ἐν τῇ ἐρήμῳ μετὰ ταῦτα πεῖραν λιμοῦ λήψεται τοῦ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ εἰς τὴν Αἴγυπτον καταβήσεται τοῦ παροικῆσαι ἐκεῖ, ἵνα μὴ καὶ αὐτοῦ κατισχύσῃ 5 λιμὸς ὁ ἐνισχύσας ἐπὶ τῆς γῆς· καὶ καταβήσεται εἰς Αἴγυπτον μετὰ τῆς εὐπροσώπου ἑαυτοῦ γυναικὸς, συνθήκας τινὰς τιθέμενος πρὸς αὐτὴν, ἵνα ἑαυτῷ δι' αὐτὴν οἱ Αἰγύπτιοι ἡμέρως χρήσωνται, καὶ γένωνται ἐν Αἰγύπτῳ αὐτῷ πρόβατα, καὶ μόσχοι, καὶ ὄνοι, καὶ παῖδες, καὶ παιδίσκαι, καὶ ἡμίονοι, καὶ κάμηλοι, περὶ ὧν ἐκάστου σοφοῦ Αγγαί, Αγγάει. τῶν. Ο Αγγεί 'Αγγαί, 'Αγγέ, κι Σιι, Γαί, οι δυσ.νιι, Δί, Γαί, κι ναι, Τοῦ παροικήσαι. τοῦ. τιθέμενος συν θέμενος. Ἵνα ἑαυτῷ, ἵνα ἑαυτῷ δι᾿ αὐτὴν οἱ Αἰγύπτιοι χρήσονται. ἑκάστου· ἑκατέρων.

estis, opera Abrahæ facite; sic enim perveniemus, * Gen. x11,2, 3. 6s * ibid. 4. 47 ibid. 4 seq. Arral, etc. In codice Regio bis legitur Ιn codicibus legitur aliquando seu quemadmodum exstat in codice Bodleiano, seu Genes. 8, aliquamdlo 2, et sæpe hoc libro; aliquando Αld, ut | Esdr. 11, 28; aliquando ut II Esdr. vu, 52, et aliquando ut Jerem. ILIx, 3. ld derivat Origenes a 2, fer alus est, quod non patitur He braica scriptura 777, cui consentiunt Onkelos et Jonathan, Tavasius et Syrus interpres, codex Sa maritanus et Samaritarum interpretatio, quæ ha quia reliquerimus terram nostram, ad eam terran quam nobis ostendet Dominus: nempe ad terram vere bonam vereque multam, quam a Domino Deo dari par est his qui quod jubet in illo dicto, Egredere de terra tua, peregerint. Quin etiam tan quam qui reliquerimus cognationem non bonam, erimus in gentem magnam ", eamque majorem quam hominum: tanquamque qui despexerimus domum patris illaudabilem, benedicemur, 319 magnificato nomine nostro, et ad tantam Le nedictionem pervenientes, ut vel nobis quoque be nedicentes a Domino benedicantur, uobisque male dicentes, diris devoveantur, atque etiam omnes fa miliæ terræ in nobis benedicantur: quando etiam de nobis sermo ille dicetur: Egressus est, di ctum est de Abraham“: Et egressus est Abraham, quemadmodum locutus ei fuerat Dominus. Existimo autein futurum ut in principio, et aliquandiu Lot nos sequatur, cujus nota illud fuit: Et ambulavit cum eo Lot ", et redeuntes in Chanaan pertransibi nius regionem, usque ad locum Sichem; sic ascen sione cogitationis proficientes, donec perveniamus ad quercum altam. Videbitur etiam nobis Dominus Deus, qui visus est Abraha, ac promittet circa quercuin altam semini intelligibili animæ nostræ dare terram. Porro ad eum qui hæc verba consi deraverit: Opera Abrahæ facite ", pertinet quoque aram ædificare Domino *; Domino, inquam, qui nobis quoque apparet, ubi est quercus alta; postea que recedere a loco alia quercus, quasi ad mon tem, el a monte ad orientein Bethel (quod si inter preteris, est domus Dei), ubi aget tentorium suum; Bethel quidem tanquam ad mare, Angæ vero lan quam ad orientem (si interpreteris enim Angæ, so nat festivitates), atque is profecto ceu proficiens post hæc rursum Domino ædificabit aram; jam etiam invocare valens in nomine Domini, per ordi nemque inde solvens, qui futurus est filius Abraha, factus aliquo modo ducendi exercitus peritior, in telligensque ad quot bella seipsum preparare opor teat, castrametabitur in solitudine; postea cum fameın ortam in terra sentiet, in Ægyptum descen det, illic habitaturus, ne adversum quoque se præ valeat fames, quæ super terram prævaluerit; de scendetque in Egyptum cum conjuge sua eleganti forma, pactis quibusdam cum ipsa constitutis, quo se mansuete Ægyptii illius causa utantur, sintque illi in Ægypto oves, et vituli, et asini, et servi, et Joan. 39. * Gen. xil, 7 seq. bet Haina, et Arabum, quæ Alay. HUETIUS. Huetius. Sic habet codex Bodleia nus; in Regio deest Codex Bodleianus pro habet etc. Sic habet codex Bodleia mus; Regius vero, perperam, Codex Bodleianus, Regius,

τες τὴν ἡμετέραν γῆν, ἐφ᾽ ἣν δείξει ἡμῖν γῆν ὁ Θεὸς τὴν ἀληθῶς ἀγαθὴν, καὶ ὄντως πολλὴν, ἣν ἀπὸ Κυρίου τοῦ Θεοῦ πρέπει δίδοσθαι τοῖς ποιή σασι τὸ προστεταγμένον ἐν τῷ Ἔξελθε ἐκ τῆς τῆς σου· καὶ ὡς καταλιπόντες συγγένειαν οὐ καλὴν εἰς ἔθνος ἐσόμεθα μέγα, καὶ μεῖζον ἢ κατὰ ἀνθρώπους· καὶ ὡς καταφρονήσαντες οίκου πατρὸς οὐκ ἐπαινετοῦ, εὐλογηθησόμεθα, μεγαλυ νομένου τοῦ ὀνόματος ἡμῶν, γινόμενοι εύλογη τοὶ ἐπὶ τοσοῦτον, ὡς τοὺς μὲν εὐλογοῦντας ἡμᾶς εὐλογεῖσθαι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, τοὺς δὲ καταρωμένους ὑπὸ κατάραν ἔσεσθαι, πᾶσάν τε γῆς φυλὴν ἐν ἡμῖν εὐλογεῖσθαι· ὅτε καὶ περὶ ἡμῶν εἴποι ἂν ὁ λόγος Ἐπορεύθη, ὡς εἴρηται περὶ ᾿Αβραάμ Καὶ ἐπο ρεύθη Αβραάμ, καθάπερ ἐλάλησεν αὐτῷ Κύριος. Οἶμαι δὲ, ὅτι ἐν ταῖς ἀρχαῖς, καὶ ἐπὶ ποσὸν ὁ Λὼτ ἔψεται ἡμῖν, οὗ σύμβολον ἦν τό· Καὶ ᾤχετο μετ' αὐτοῦ Λὼτ, καὶ ἐπανελθόντες εἰς τὴν Χαναάν διο δεύσομεν τὴν γῆν ἕως τοῦ τόπου Συχέμ, οὕτω τῇ ἀναβάσει τῆς διανοίας προκόπτοντες, έως έλθωμεν ἐπὶ τὴν δρῦν τὴν ὑψηλὴν, καὶ ὀφθήσεται ἡμῖν Κύ ριος ὁ Θεὸς, ὁ ὀφθεὶς τῷ ᾿Αβραάμ, καὶ ἐπαγγελεῖται περὶ τὴν ὑψηλὴν δρῦν, γῆν δοῦναι τῷ νοητῷ τῆς ψυχῆς ἡμῶν σπέρματι. Τοῦ δὲ νοήσαντός ἐστι τό Εργα τοῦ Ἀβραὰμ ποιεῖτε, καὶ τὸ οἰκοδομῆσαι θυσιαστήριον Κυρίῳ, τῷ ὅπου ἡ ὑψηλὴ δρῦς ἐπι φαινομένῳ καὶ ἡμῖν, καὶ μετὰ ταῦτα ἀποστῆναι ἀπὸ τοῦ τόπου τῆς ὑψηλῆς δρυός ὡς ἐπὶ τὸ ὄρος, καὶ τοῦ ὄρους κατὰ τὰς ἀνατολὰς τῆς Βαιθήλ (8 έρμη νεύεται οἶκος Θεοῦ), ἔνθα στήσει ἑαυτοῦ τὴν σκη τήν, τῆς μὲν Βαιθήλ ὡς ἐπὶ κατὰ θάλασσαν, τῆς δὲ Αγγαί ὡς ἐπὶ κατ' ἀνατολὰς ἑρμηνεύεται δὲ Αγγαὶ ἑορταὶ), καὶ ὡς προκόπτων γε ὁ τοιοῦτος μετὰ ταῦτα δεύτερον οἰκοδομήσει τῷ Κυρίῳ θυσια στήριον ἤδη καὶ ἐπικαλεῖσθαι δυνάμενος ἐπὶ τῷ ὀνόματι τοῦ Κυρίου, καὶ ἑξῆς ἀπαίρων κἀκεῖθεν, ὁ ἐσόμενος τέκνον τοῦ ᾿Αβραάμ, γενόμενος πως στρα τηγικώτερος, καὶ συνιεὶς πρὸς ὅσους πολεμίους απο τὸν παρασκευάσασθαι δεῖ, στρατοπεδεύσει ἐν τῇ ἐρήμῳ μετὰ ταῦτα πεῖραν λιμοῦ λήψεται τοῦ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ εἰς τὴν Αἴγυπτον καταβήσεται τοῦ παροικῆσαι ἐκεῖ, ἵνα μὴ καὶ αὐτοῦ κατισχύσῃ 5 λιμὸς ὁ ἐνισχύσας ἐπὶ τῆς γῆς· καὶ καταβήσεται εἰς Αἴγυπτον μετὰ τῆς εὐπροσώπου ἑαυτοῦ γυναι κός, συνθήκας τινὰς τιθέμενος πρὸς αὐτὴν, ἵνα ἑαυτῷ δι' αὐτὴν οἱ Αἰγύπτιοι ἡμέρως χρήσων ται, καὶ γένωνται ἐν Αἰγύπτῳ αὐτῷ πρόβατα, καὶ μόσχοι, καὶ ὄνοι, καὶ παῖδες, καὶ παιδίσκαι, καὶ ἡμίονοι, καὶ κάμηλοι, περὶ ὧν ἐκάστου σοφοῦ Αγγαί, Αγγάει. τῶν. Ο Αγγεί 'Αγγαί, 'Αγγέ, κι Σιι, Γαί, οι δυσ.νιι, Δί, Γαί, κι ναι, Τοῦ παροικήσαι. τοῦ. τιθέμενος συν θέμενος. Ἵνα ἑαυτῷ, ἵνα ἑαυτῷ δι᾿ αὐτὴν οἱ Αἰγύπτιοι χρήσονται. ἑκάστου· ἑκατέ ρων.

col. 595–596page 2 of 102

PG 14:595φθάνειν δυναμένου ἔργον ἂν εἴη λέγειν· καὶ ἀπαξ απλώς γε πᾶσαν τὴν κατὰ τὸν ᾿Αβραὰμ ἱστορίαν βασανίζοντες, καὶ ὅλα τὰ περὶ αὐτοῦ γεγραμμένα ἅτινά ἐστιν ἀλληγορούμενα, ως πνευματικοί πνευματικῶς ποιεῖν πειρασόμεθα. Ορα δὲ εἰ μὴ σαφῶς ἀπὸ τῆς ἐξετάσεως τῶν κατὰ τὸν τόπον παρίσταται ἡμῖν ὅτι σοφοῦ τινος, καὶ πάσῃ ἀρετῇ κεκοσμημένου τὸ γενέσθαι τοῦ ᾿Αβραὰμ τέκνον. Τί γὰρ δεῖ λέγειν ὅσης σοφίας χρήζομεν εἰς τὸ νοῆσαι τὰ ἔργα τοῦ ᾽Αβραὰμ, καὶ ὅσης δυνάμεως εἰς τὸ ποιῆσαι αὐτά; Ποίας δὲ σοφίας, ἢ ποίας δυνάμεως δεόμεθα, ἡ Χριστοῦ, ὅς ἐστι Θεοῦ δύναμις καὶ Θεοῦ σου φία; Τὸ μὲν οὖν γεγραμμένον ἐστίν· Εἰ τέκνα τοῦ Αβραάμ έστε, τὰ ἔργα τοῦ Ἀβραὰμ ποιεῖτε· ἀκο λούθως δ᾽ ἂν παρὰ τοῦτο εἶποις· Εἰ τέκνα του Ἰσαάκ έστε, τὰ ἔργα τοῦ Ἰσαὰκ ποιεῖτε· τὰ δὲ ὅμοια καὶ περὶ τοῦ Ἰακώβ, καὶ ἑνὸς ἑκάστου τῶν ἁγίων πατέρων. Καὶ ἐκ τῶν ἐναντίων δὲ ἕκαστος τῶν ἁμαρτανόντων γενικῶς μὲν τέκνον ἐστὶ τοῦ δια βόλου· ἐπεὶ Πᾶς ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου γεγέννηται· ἤδη δὲ καὶ ἰδικώτερον, ήτοι τοῦ Κάϊν, ἢ τοῦ Χάμ, ἢ τοῦ Χαναάν, ἢ τοῦ Φαραώ, ἢ τοῦ Ναβουχοδονόσορ, ή τινος τῶν ἀσεβῶν. Τού τοις δὲ ἀκολούθως ἐρεῖς, ὅτι ἕκαστος ἀπαλλαττόμενος τοῦ βίου τούτου ἀπελεύσεται πρὸς τοὺς ἰδίους πατέρας· νομιστέον γὰρ οὐ μόνῳ τῷ Ἀβραὰμ, ἀλλὰ καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις λέγεσθαι πρὸς τῇ ἐξόδῳ τό Σὺ δὲ ἀπελεύσῃ πρὸς τοὺς πατέρας σου· οὐκέτι δὲ πᾶσιν ἀνθρώποις, ἀλλὰ μόνοις τοῖς ἁγίοις τό μετὰ εἰρήνης· τοῖς δὲ τετελειωμένοις, καὶ πνευ ματικῶς μακροημέροις γενομένοις καὶ τό· Τραφείς ἐν γήρα καλῷ· ἐπείπερ Πολιά ἐστι φρόνησις ἀν τινος, καὶ ἐπὶ τὰ βάθη τῆς Γραφῆς ἐπισταμένως δε θρώποις, καὶ στέφανος καυχήσεως γῆρας· καὶ δόξα τοῖς ἀληθινοῖς καὶ θείοις πρεσβυτέροις αἱ κοσμοῦσαι αὐτοὺς νοηταὶ πολιαί. σε Ημῖν. Θεοῦ δύναμις. Θεοῦ Ζητεῖτέ με. με. Ἔστι δέ πως αεί, πως, 11. Νῦν δὲ ζητεῖτέ με ἀποκτεῖναι ἄνθρωπον, ὃς τὴν ἀλήθειαν ὑμῖν λελάληκα, ἣν ἤκουσα παρὰ τοῦ Θεοῦ. Οἱ ζητοῦντες ἀποκτεῖναι, ἐπεὶ Θεὸς οὐκ ἀποκτίννυται, κἂν ἀποκτιννύωσιν, ἄνθρωπον ἀποκτιννύουσι. Κἂν ζητῶσιν ἀποκτεῖναι, μήπω ἀποκτιννύντες, οὐχὶ Θεὸν νομίζοντες εἶναι, ε ἐπιβουλεύουσιν, ὡς ἀνθρώπῳ ἐπιβουλεύουσιν· οὐδεὶς γὰρ πειθόμενος εἶναι Θεὸν τοῦτον, ᾧ ἐπιβουλεύει, ἐπιβουλεύσαι ἂν αὐτῷ. Ἔστι δέ πως ἀεὶ θεω μῆσαι τοὺς τῷ λόγῳ τοῦ Θεοῦ ἐπιβουλεύοντας, ὅτι ἀποκτεῖναι ζητοῦσι, καὶ ἐξαφανίσαι αὐτὸν, ἄνθρωπον αὐτὸν, τουτέστιν ἀνθρώπινον καὶ θνητὸν εἶναι ὑπολαμβάνοντες, ἢ καὶ τῷ ἀνθρωπινωτέρῳ αὐτοῦ, καὶ βλεπομένῳ ἐπιτίθενται· ἵνα δὲ καὶ ἀποκτείνωσι τὸ σῶμα τοῦ Λόγου σαφῶς ὅτι μετὰ ταῦτα οὐδὲν δύνανται ποιῆσαι περισσότερον. Διόπερ οὐ σε αὐτόν, ὡς ἀνθρώπινον. καὶ τῷ, Σαφώς. σαφές,

ancillæ, et muli, et cameli, de quibus singulis, ali cujus sapientis, et qui profunda Scripturæ docte pe netrare possit, officium erit dicere: et 320 certe generatim omnem Abrahæ historiam explorantes, et quæcunque de ipso sunt scripta, quæ unum di cunt, et aliud innuunt, spirituales spiritualiter omnia facere conabimur. Vide vero an non aperte ex his quæ in hoc loco indagavimnus, constel sapien tis cujusdam esse, et omni virtute ornati, fieri Abrahæ filius. Quid enim opus est dicere quanta opus sit sapientia, ut Abrahæ opera consideremus, quantaque opus sit potentia, ut ea faciamus? Sed quali sapientia qualique potentia egemus, nisi Chri sti, qui est Dei potentia et Dei sapientia *? Cum ergo scriptum sit: Si filii Abrahæ estis, opera Abra hae facile, consequenter huic dixeris: Si Glii Isaac estis, facite opera Isaac; similiterque de Jacob, et de singulis sanctis patribus. Contra singuli peccan les generatim quidem filii sunt diaboli, quoniam Qui facit peccatum, ex diubolo natus est *; private vero vel Cain, vel Cham, vel Chanaan, vel Pharao nis, vel Nabuchodonosor, vel alicujus impiorum. Consequenter etiam his dices, unumquemque ex hac vita migrantem proficisci ad suos patres; omni bus enim hominibus' decedentibus e vita, non soli Abrahamo dici censendum est: Tu autem ad patres tuos ibis ", etiamsi non omnibus hominibus addatur illud, cum pace. Αt vero perfectis, hisque qui spi ritualiter longaevi fuerint, illud etiam additur: In senectute bona; quandoquidem canities homini bus est prudentia, et corona gloriationis est sene ctus; et gloria veris ac divinis senibus canities illæ sunt quæ mente cernuntur, ipsos ornantes. 11. Nunc autem quæritis me interficere, hominem, qui veritatem locutus sum vobis, quam audivi a Deo”. Jesum qui quærunt interficere, quoniam Deus non interficitur, etiamsi interficient, hominem interfi cient. Quod si quærunt interficere, et nondum in terficiant, insidias illi veluti homini struunt, non Deum esse existimantes, cui struuntur insidiæ. Nam nullus existimans Deum esse cui struuntur insidiæ, insidias illi strueret. Cernere vero licet quosdam aliquo modo semper Sermoni struentes insidias, quoniam interficere quærunt eum et delere: tan quam hominem ipsum (hoc est humanum et mor talem esse existimantes: qui vel humaniorem ipsius partem, et, quod videtur, invadunt: 321 sed ut corpus etiam Sermonis interficiant, perspicuum est eos post hæc amplius aliquid facere non posse. 50 1 Cor. 1, 24. Joan. viii, 59. 3º | Joan. 111, 8. số loan, vui, 40. Non comparet in codice Bodleiano. deest in codice Re gio. Sic recte habet codex Bodleia us in Regio deest etc. In codice Regio deest quod exstat in Bodleiano. ss Gen. xv, 15. Sap..1v, 9. 66 Prov. xvi, 31. Codex Bodleianus, Paulo post, pro of xal tw, etc., ad marginem codi cis Bodleiani legitur of etc., quod Ferrarius secutus est. Legendum videtur et ita le git Ferrarius.

φθάνειν δυναμένου ἔργον ἂν εἴη λέγειν· καὶ ἀπαξ απλώς γε πᾶσαν τὴν κατὰ τὸν ᾿Αβραὰμ ἱστορίαν βασανίζοντες, καὶ ὅλα τὰ περὶ αὐτοῦ γεγραμμένα ἅτινά ἐστιν ἀλληγορούμενα, ως πνευματικοί πνευμα τικῶς ποιεῖν πειρασόμεθα. Ορα δὲ εἰ μὴ σαφῶς ἀπὸ τῆς ἐξετάσεως τῶν κατὰ τὸν τόπον παρίσταται ἡμῖν ὅτι σοφοῦ τινος, καὶ πάσῃ ἀρετῇ κεκοσμη μένου τὸ γενέσθαι τοῦ ᾿Αβραὰμ τέκνον. Τί γὰρ δεῖ λέγειν ὅσης σοφίας χρήζομεν εἰς τὸ νοῆσαι τὰ ἔργα τοῦ ᾽Αβραὰμ, καὶ ὅσης δυνάμεως εἰς τὸ ποιῆσαι αὐτά; Ποίας δὲ σοφίας, ἢ ποίας δυνάμεως δεόμεθα, ἡ Χριστοῦ, ὅς ἐστι Θεοῦ δύναμις καὶ Θεοῦ σου φία; Τὸ μὲν οὖν γεγραμμένον ἐστίν· Εἰ τέκνα τοῦ Αβραάμ έστε, τὰ ἔργα τοῦ Ἀβραὰμ ποιεῖτε· ἀκο λούθως δ᾽ ἂν παρὰ τοῦτο εἶποις· Εἰ τέκνα του Ἰσαάκ έστε, τὰ ἔργα τοῦ Ἰσαὰκ ποιεῖτε· τὰ δὲ ὅμοια καὶ περὶ τοῦ Ἰακώβ, καὶ ἑνὸς ἑκάστου τῶν ἁγίων πατέρων. Καὶ ἐκ τῶν ἐναντίων δὲ ἕκαστος τῶν ἁμαρτανόντων γενικῶς μὲν τέκνον ἐστὶ τοῦ δια βόλου· ἐπεὶ Πᾶς ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου γεγέννηται· ἤδη δὲ καὶ ἰδικώτερον, ήτοι τοῦ Κάϊν, ἢ τοῦ Χάμ, ἢ τοῦ Χαναάν, ἢ τοῦ Φαραώ, ἢ τοῦ Ναβουχοδονόσορ, ή τινος τῶν ἀσεβῶν. Τού τοις δὲ ἀκολούθως ἐρεῖς, ὅτι ἕκαστος ἀπαλλαττό μενος τοῦ βίου τούτου ἀπελεύσεται πρὸς τοὺς ἰδίους πατέρας· νομιστέον γὰρ οὐ μόνῳ τῷ Ἀβραὰμ, ἀλλὰ καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις λέγεσθαι πρὸς τῇ ἐξόδῳ τό Σὺ δὲ ἀπελεύσῃ πρὸς τοὺς πατέρας σου· οὐκέτι δὲ πᾶσιν ἀνθρώποις, ἀλλὰ μόνοις τοῖς ἁγίοις τό μετὰ εἰρήνης· τοῖς δὲ τετελειωμένοις, καὶ πνευ ματικῶς μακροημέροις γενομένοις καὶ τό· Τραφείς ἐν γήρα καλῷ· ἐπείπερ Πολιά ἐστι φρόνησις ἀν τινος, καὶ ἐπὶ τὰ βάθη τῆς Γραφῆς ἐπισταμένως δε θρώποις, καὶ στέφανος καυχήσεως γῆρας· καὶ δόξα τοῖς ἀληθινοῖς καὶ θείοις πρεσβυτέροις αἱ κοσμού σαι αὐτοὺς νοηταὶ πολιαί. σε Ημῖν. Θεοῦ δύναμις. Θεοῦ Ζητεῖτέ με. με. Ἔστι δέ πως αεί, πως, 11. Νῦν δὲ ζητεῖτέ με ἀποκτεῖναι ἄνθρω πον, ὃς τὴν ἀλήθειαν ὑμῖν λελάληκα, ἣν ἤκουσα παρὰ τοῦ Θεοῦ. Οἱ ζητοῦντες ἀποκτεῖναι, ἐπεὶ Θεὸς οὐκ ἀποκτίννυται, κἂν ἀποκτιννύωσιν, ἄνθρωπον ἀποκτιννύουσι. Κἂν ζητῶσιν ἀποκτεῖναι, μήπω ἀποκτιννύντες, οὐχὶ Θεὸν νομίζοντες εἶναι, ε ἐπιβουλεύουσιν, ὡς ἀνθρώπῳ ἐπιβουλεύουσιν· οὐδεὶς γὰρ πειθόμενος εἶναι Θεὸν τοῦτον, ᾧ ἐπιβουλεύει, ἐπιβουλεύσαι ἂν αὐτῷ. Ἔστι δέ πως ἀεὶ θεω μῆσαι τοὺς τῷ λόγῳ τοῦ Θεοῦ ἐπιβουλεύοντας, ὅτι ἀποκτεῖναι ζητοῦσι, καὶ ἐξαφανίσαι αὐτὸν, ἄνθρωπον αὐτὸν, τουτέστιν ἀνθρώπινον καὶ θνητὸν εἶναι ὑπολαμβάνοντες, ἢ καὶ τῷ ἀνθρωπινωτέρῳ αὐτοῦ, καὶ βλεπομένῳ ἐπιτίθενται· ἵνα δὲ καὶ ἀποκτείνωσι τὸ σῶμα τοῦ Λόγου σαφῶς ὅτι μετὰ ταῦτα οὐδὲν δύνανται ποιῆσαι περισσότερον. Διόπερ οὐ σε αὐτόν, ὡς ἀνθρώπινον. καὶ τῷ, Σαφώς. σαφές,

col. 599–600page 3 of 102

PG 14:599μέτοχόν τε γενηθέντα Πνεύματος ἁγίου, καὶ και σε παραπεσόντας πάλιν ἀνακαινισμὸν ποιεῖν ἑαυτῶν εἰς μετά γοιαν. Ἐν ταῖς Παύλου Πράξεσι. Πέτρου, λον γευσάμενον Θεοῦ ῥῆμα, δυνάμεις τε μέλ λοντος αιώνος, καὶ παραπεσόντα, πάλιν ἀνα καινίζειν ἑαυτὸν εἰς μετάνοιαν ήτοι προσταυροῦντα, ἢ ἀνασταυροῦντα τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ παραδειγματίζοντα, εἴτε πρὸ τῆς ἱστο ρουμένης σωματικῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐπιδημίας, εἴτε καὶ ὕστερον. Οὐ γὰρ ὁ μὲν νῦν μετὰ τὸν φω τισμὸν καὶ τὰς λοιπὰς εἰς αὐτὸν τοῦ Θεοῦ εὐεργεσίας ἁμαρτάνων ἀνασταυροῖ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ διὰ τῶν ἰδίων ἁμαρτημάτων, ἐφ᾽ ἃ ἐπαλινδρόμησεν, οὐ δὲν τῆς κοινότερον λεγομένης σωματικῆς πρὸς τὸ σταυρῶσαι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἐνεργείας ἐπιτελῶν οὐχὶ δὲ καὶ πρότερον τοῦτο ἐγίνετο, καὶ ὁ ἁμαρτάνων μετὰ τὸ ἀκοῦσαι θείων λόγων προεσταύρου τὸν γιὸν τοῦ Θεοῦ. Εἰ τῳ δὲ φίλον παραδέξασθαι τὸ ἐν ταῖς Παύλου Πράξεσιν αναγεγραμμένον, ὡς ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος εἰρημένον· Ανωθεν μέλλω σταυ ροῦσθαι, οὗτος ὡς μετὰ τὴν ἐπιδημίαν παραδέχεται τό· Ανωθεν μέλλω σταυροῦσθαι γινόμενον, οὕτω καὶ πρὸ τῆς ἐπιδημίας, ὅταν τὰ αὐτὰ αἴτια γίνεται τοῦ λέγεσθαι ἄν· Ἤδη μέλλω σταυροῦσθαι, διὰ τί γὰρ οὐχὶ, ὡς ἄνωθεν μέλλει σταυροῦσθαι, καὶ πρότερον ἐσταύρωτο; "Ορα δὲ εἰ μὴ μόνων τῶν μετὰ τὴν παρουσίαν ἐστὶν ἁγίων ἡ φωνή· Τῷ Χριστῷ συνεσταύρωμαι, ἀλλὰ καὶ τῶν προτέρων, ἵνα μὴ διαφέρειν λέγωμεν τοὺς μετὰ τὴν παρουσίαν ἁγίους, Μωϋσέως, καὶ τῶν προφητῶν καὶ πατριαρχῶν. Καὶ τό· Ζῷ οὐκέτι εγώ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός, λεγέσθω μὴ μόνον ὑπὸ τῶν μετὰ τὴν παρουσίαν, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τῶν προτέρων. Εφίστημι δὲ καὶ τῷ· Θεὸς Ἀβραὰμ, καὶ Θεὸς Ἰσαάκ, καὶ Θεὸς Ἰακώβ· Θεὸς δὲ οὐκ ἔστι νεκρῶν, ἀλλὰ ζών των, εἰρημένῳ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος, μήποτε διὰ τοῦτο ζῶντες εἰσιν Αβραὰμ, Ἰσαὰκ, καὶ Ἰακώβ, ἐπει καὶ αὐτοὶ συνταφέντες τῷ Χριστῷ συνανέστησαν αὐτῷ, οὐ πάντως κατὰ τὴν σωματικήν τοῦ Ἰησοῦ ταφὴν, ἢ σωματικὴν ἀνάστασιν αὐτοῦ, Ταῦτα πρὸς τή· Τοῦτο Ἀβραὰμ οὐκ ἐποίησε. Τί δὲ τοῦτο ἢ τὸ ζητεῖν ἀποκτεῖναι ἄνθρωπον ἐς τὴν ἀλήθειαν λελάληκεν, ἣν ἤκουσε παρὰ τοῦ Θεοῦ; Απο δίδομεν γὰρ, ὡς ἄρα κατὰ τὸν Ἰησοῦν πνευματικὴ οικονομία οὐκ ἔστιν ὅτε τοῖς ἁγίοις οὐκ ἦν. Ἐὰν δὲ ἀναγάγης ταῦτα (ὥσπερ ὑπονενοήκαμεν ἐν ἄλλοις), ἕτερος παρὰ τὸ κοινότερον ἐπὶ μυστικώτερον ᾿Αβραάμ ὁμοίως πάντα τὰ κατὰ τὸν τόπον ἐξομαλίσαι πειράσεται ζητῶν τὴν ἑκάστου τούτων ἀκολουθίαν. 13. Ὑμεῖς ποιεῖτε τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς ὑμῶν. Ὅσον ἐπὶ τῷ ῥητῷ τούτῳ οὐκ ἔστι σαφὲς τίνα θέλει εἰπεῖν πατέρα τῶν πεπιστευκότων αὐτῷ Ἰουδαίων, καὶ μηδέπω ἐγνωκότων τὴν ἀλήθειαν· πρὸς αὐτοὺς σε Περὶ ἀρχῶν, Αλλά. &μα. Καὶ τῶν προφητών. συναρέστησαν. πειράσεται· πι ράσοι.

Dei verbum, ac virtutes futuri sæculi, et exciderit, 4 denuo reponatur per penitentiam, ab integro crucift gens sibimet ipsi Filium Dei, et infamans, vel, ante crucifigens, vel, denuo crucifigens Filium Dei, infa mansque", sive antequam corporalis Servatoris no stri adventus historiis mandaretur, sive post. Non enim qui nunc post illuminationem, cæteraque Dei in se beneficia peccat, Filium Dei denuo crucifigit propter peccata ad quæ recurrit,nihil perficiens illius actionis quæ communius dicitur corporalis, ad cru cifigendum Filium Dei: non idem autem etiam an Lea fleret; et qui peccat, postquam audierit divina verba, antea crucifixerat Filium Dei. Quod si cui placet admittere quod in Actis Pauli scriptum est, tanquam a Servatore dictum: Denuo debeo crucifigi, is quemadmodum post adventum admittit illud, De. nuo debeo crucifigi, sic et ante adventum admittet locum habuisse, quando eadem causa est dicendi Jam debeo crucifigi. Cur enim non etiam antea cru cifixus est, ut crucifigendus est denuo? Vide vero an non tantum sanctorumi, qui post Christi adven tum fuere, sit vox illa: Cum Christo crucifixus sum ", sed æque ad priores etiam pertineat, ne differre dicamus sanctos, qui post Christi adventuin fuere, a Moyse, et prophetis, et patriarchis. Vox illa quoque: Viro ego, non amplius ego, sed virit in me Christus ", æque etiam dicatur non solum de san ctis qui post Christi adventum fuere, verum etiam de his qui antea. Observo etiam et hoc dictum Ser valoris: Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Ja cob; Deus autem non est mortuorum, sed viventium “ª¸ num forte Abraham, Isaac et Jacob, propter hoc sint viventes, quoniam et ipsi cum Christo consepulti re surrəxerunt; non omnino tamen corporalis sepultu ræ Jesu, vei corporalis resurrectionis ejus instar. Hæc hactenus de eo quod est: Hoc Abraham non ſe cit. 323 Quid autem hoc est aliud, nisi quærere interficere homineın qui veritatem locutus fuerit quam a Deo audierit? Tradimus enim et docemus nunquam defuisse sanctis spiritualem Jesu adven tum atque dispensationem. Quod si hæc, perinde atque in aliis consideravimus, ad sensum anagogi cum reduxeris, alius hæc omnia hujus loci simi liter explanare tentabit, ad mysticum Abraham ea referens, omissa vulgari explanandi consuetu dine, quæreus horum singulorum consequentiam. 13. Vos facitis opera patris vestri “. Quod ad dictum hoc attinet, clarum non est quem patrem Judæorum, qui sibi crediderant, quique nondum agnoverant veritatem, velit dicere: ad hos enim «s Hebr. vi, seq. 68 Galat. ut, 19. ibid. 20. Perperam in codice Regio legitur Existimat Pe rionius legendum, et hæc verba Petro tri bui ab Hegesippo asserit. Certe Petri Acta ab Hie ronymo comniemorantur lib. De script. eccles. Sed tamen nihil muto; nam Actorum Pauli mentio fit Matth. XXII, 32. Joan. viii. 41. apud nostrum Origenem lib. 1 cap. 2. Codex Regius perperam habet Hæc verba nec iu coui ce Bodleiano nec apud Ferrarium legantur. Codex Regius, male, Codex Bodleianus, Regius,

μέτοχόν τε γενηθέντα Πνεύματος ἁγίου, καὶ και σε παραπε σόντας πάλιν ἀνακαινισμὸν ποιεῖν ἑαυτῶν εἰς μετά γοιαν. Ἐν ταῖς Παύλου Πράξεσι. Πέτρου, λον γευσάμενον Θεοῦ ῥῆμα, δυνάμεις τε μέλ λοντος αιώνος, καὶ παραπεσόντα, πάλιν ἀνα καινίζειν ἑαυτὸν εἰς μετάνοιαν ήτοι προ σταυροῦντα, ἢ ἀνασταυροῦντα τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ παραδειγματίζοντα, εἴτε πρὸ τῆς ἱστο ρουμένης σωματικῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐπιδημίας, εἴτε καὶ ὕστερον. Οὐ γὰρ ὁ μὲν νῦν μετὰ τὸν φω τισμὸν καὶ τὰς λοιπὰς εἰς αὐτὸν τοῦ Θεοῦ εὐεργε σίας ἁμαρτάνων ἀνασταυροῖ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ διὰ τῶν ἰδίων ἁμαρτημάτων, ἐφ᾽ ἃ ἐπαλινδρόμησεν, οὐ δὲν τῆς κοινότερον λεγομένης σωματικῆς πρὸς τὸ σταυρῶσαι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἐνεργείας ἐπιτελῶν οὐχὶ δὲ καὶ πρότερον τοῦτο ἐγίνετο, καὶ ὁ ἁμαρτά νων μετὰ τὸ ἀκοῦσαι θείων λόγων προεσταύρου τὸν γιὸν τοῦ Θεοῦ. Εἰ τῳ δὲ φίλον παραδέξασθαι τὸ ἐν ταῖς Παύλου Πράξεσιν αναγεγραμμένον, ὡς ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος εἰρημένον· Ανωθεν μέλλω σταυ ροῦσθαι, οὗτος ὡς μετὰ τὴν ἐπιδημίαν παραδέχεται τό· Ανωθεν μέλλω σταυροῦσθαι γινόμενον, οὕτω καὶ πρὸ τῆς ἐπιδημίας, ὅταν τὰ αὐτὰ αἴτια γίνεται τοῦ λέγεσθαι ἄν· Ἤδη μέλλω σταυροῦσθαι, διὰ τί γὰρ οὐχὶ, ὡς ἄνωθεν μέλλει σταυροῦσθαι, καὶ πρότερον ἐσταύρωτο; "Ορα δὲ εἰ μὴ μόνων τῶν μετὰ τὴν παρουσίαν ἐστὶν ἁγίων ἡ φωνή· Τῷ Χριστῷ συνεσταύρωμαι, ἀλλὰ καὶ τῶν προτέρων, ἵνα μὴ διαφέρειν λέγωμεν τοὺς μετὰ τὴν παρουσίαν ἁγίους, Μωϋσέως, καὶ τῶν προφητῶν καὶ πα τριαρχῶν. Καὶ τό· Ζῷ οὐκέτι εγώ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός, λεγέσθω μὴ μόνον ὑπὸ τῶν μετὰ τὴν παρου σίαν, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τῶν προτέρων. Εφίστημι δὲ καὶ τῷ· Θεὸς Ἀβραὰμ, καὶ Θεὸς Ἰσαάκ, καὶ Θεὸς Ἰακώβ· Θεὸς δὲ οὐκ ἔστι νεκρῶν, ἀλλὰ ζών των, εἰρημένῳ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος, μήποτε διὰ τοῦτο ζῶντες εἰσιν Αβραὰμ, Ἰσαὰκ, καὶ Ἰακώβ, ἐπει καὶ αὐτοὶ συνταφέντες τῷ Χριστῷ συνανέστη σαν αὐτῷ, οὐ πάντως κατὰ τὴν σωματικήν τοῦ Ἰησοῦ ταφὴν, ἢ σωματικὴν ἀνάστασιν αὐτοῦ, Ταῦτα πρὸς τή· Τοῦτο Ἀβραὰμ οὐκ ἐποίησε. Τί δὲ τοῦτο ἢ τὸ ζητεῖν ἀποκτεῖναι ἄνθρωπον ἐς τὴν ἀλήθειαν λελάληκεν, ἣν ἤκουσε παρὰ τοῦ Θεοῦ; Απο δίδομεν γὰρ, ὡς ἄρα κατὰ τὸν Ἰησοῦν πνευματικὴ οικονομία οὐκ ἔστιν ὅτε τοῖς ἁγίοις οὐκ ἦν. Ἐὰν δὲ ἀναγάγης ταῦτα (ὥσπερ ὑπονενοήκαμεν ἐν ἄλλοις), ἕτερος παρὰ τὸ κοινότερον ἐπὶ μυστικώτερον ᾿Αβραάμ ὁμοίως πάντα τὰ κατὰ τὸν τόπον ἐξομαλίσαι πειρά σεται ζητῶν τὴν ἑκάστου τούτων ἀκολουθίαν. 13. Ὑμεῖς ποιεῖτε τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς ὑμῶν. Ὅσον ἐπὶ τῷ ῥητῷ τούτῳ οὐκ ἔστι σαφὲς τίνα θέλει εἰπεῖν πατέρα τῶν πεπιστευκότων αὐτῷ Ἰουδαίων, καὶ μηδέπω ἐγνωκότων τὴν ἀλήθειαν· πρὸς αὐτοὺς σε Περὶ ἀρχῶν, Αλλά. &μα. Καὶ τῶν προφητών. συναρέστησαν. πειράσεται· πι ράσοι.

col. 601–602page 4 of 102

PG 14:601γὰρ ταῦτα πάντα φησί, καὶ εἰ μὴ ἐπεφέρετο μετ' ὀλίγα τό· Ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ, καὶ τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς ὑμῶν θέλετε ποιεῖν, κἂν σαφῶς οὐκ ἐγνώκει μεν τὸ βούλημα τοῦ εἰρημένου. Οὐ θαυμαστὸν δὲ εἰ τοῖς πεπιστευκόσιν αὐτῷ Ἰουδαίοις, μηδέπω μείνασιν αὐτοῦ ἐν τῷ λόγῳ, ἵνα ἀληθῶς αὐτοῦ γένωνται μαθηταί, καὶ γνῶσιν τὴν ἀλήθειαν, ἐπὶ τῷ ἐλευθερωθῆναι ὑπ' αὐτῆς, ἔλε γε τό Ὑμεῖς ποιεῖτε τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς ὑμῶν, καὶ, ὡς ἐν τοῖς ἑξῆς ἐπιφέρεται, τό· Ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ. Κἂν γὰρ ἀπηνὲς εἶναι δοκῇ τὸ τοιοῦτο λεγόμενον περὶ πεπιστευκότων μὲν αὐτῷ, καὶ μαθητευθέντων πως, οὐ μὴν ἤδη ἀληθῶς χρηματισάντων μαθητῶν τοῦ Ἰησοῦ, ὅμως κατανοητέον καὶ τὸ ἐν τῇ Καθολικῇ Ἐπιστολῇ ὑπὸ Ἰωάννου εἰρημένον περὶ υἱῶν Θεοῦ, καὶ υἱῶν διαβόλου. Ο ποιῶν γὰρ, φησὶ, τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου ἐστὶν, ὅτι ἀπ' ἀρχῆς ὁ διάβολος ἁμαρτάνει. Εἰς τοῦτο ἐνεφανερώθη ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ἵνα λύσῃ τὰ ἔργα τοῦ διαβόλου. Πᾶς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Θεοῦ ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖ, ὅτι σπέρμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ μένει, καὶ οὐ δύναται ἁμαρτάνειν, ὅτι ἐκ τοῦ Θεοῦ γεγέννηται. Ἐν τούτῳ φανερά ἐστι τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ τέκνα τοῦ διαβόλου· πᾶς ὁ μὴ ὢν δίκαιος οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ ὁ μὴ ἀγαπῶν τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ. Τῶν ῥητῶν τοίνυν τούτων οὕτως ἐχόντων, κατανόησον εἰ μὴ σαφῶς εἰ ρηται, ὅτι πᾶς ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ δια βόλου ἐστίν· ὅσον ποιοῦμεν ἁμαρτίας, οὐδέπω τὴν ἐκ τοῦ διαβόλου γένεσιν ἀπεδυσάμεθα, κἂν πιστεύειν εἰς τὸν Ἰησοῦν νομιζώμεθα καὶ τοῦτο ἀκόλουθόν ἐστι τῷ λέγεσθαι τοῖς πεπιστευκόσιν Ιουδαίοις ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ· Ὑμεῖς ποιεῖτε τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς ὑμῶν, ἀναφερομένου τοῦ πατρός ἐπὶ τὸν διάβολον, διὰ τό Τμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ. Εἰ δὲ τῆς ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου ἐστὶ, πᾶς ὁ μὴ ὧν ἐκ τοῦ διαβόλου οὐ ποιεῖ τὴν ἁμαρτίαν. Ἀλλὰ καὶ εἴπερ εἰς τοῦτο ἐφανερώθη ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ἵνα λύσῃ τὰ ἔργα τοῦ διαβόλου, ὅσον οὐδέπω τὰ ἐν ἡμῖν ἔλυσεν ἔργα τοῦ διαβόλου, τῷ μὴ παρεστηκέναι ἡμᾶς ἑαυτοὺς τῷ λύοντι τὰ ἔργα τοῦ διαβόλου, οὐδέπω ἀπεθέμεθα τὸ εἶναι τέκνα τοῦ διαβόλου, ἀπὸ τῶν καρπῶν ἐπιγινωσκόμενοι τίνος ἐσμεν υἱοί· καὶ ἐκ τούτων μέντοιγε δήλόν ἐστιν, ὅτι οὐ διὰ κατα σκευὴν υἱός τίς ἐστι διαβόλου, οὐδὲ διὰ τὸ οὔ τως δεδημιουργῆσθαι, υἱός τις ἀνθρώποις λέγεται τοῦ Θεοῦ· καὶ δῆλον, ὅτι δύναται ὁπότε υἱὸς τοῦ διαβόλου γενέσθαι υἱὸς τοῦ Θεοῦ· ὅπερ σαφὲς καὶ ὁ Ματθαῖος ποιεῖ ἀναγράφων τὸν Σωτῆρα οὕτως εἰρηκέναι Ἠκούσατε, ὅτι ἐῤῥέθη· Ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου, καὶ μισήσεις τὸν ἐχθρόν σου. Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν· 'Αγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, καὶ προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν διωκόντων ὑμᾶς, ὅπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν, τοῦ ἐν τοῖς οὐ ρανοῖς. Προσεύχεσθε γάρ, ὅτι ἐκ τοῦ, ᾿Αγαπᾶτε σε σε σε Οὐ διὰ κατασκευήν, το Αγαπᾶτε. ἀγαπήσατε.

hæc omnia loquitur, et nisi post pauca intulisset Joan. viii, 44. ibid. 41. [ Joan. III, etc. Jactum huc con tra Valentinianos. Vos ex patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere 67 ne nunc quidem agnosceremus, saltem aperte, consilium loquentis. Nec mirum profecto si ad eos Judaeus, qui ei crediderant, nec tamen tantum temporis in sermone ejus perman serant ut vere ipsius facti discipuli agnoscerent veritatem, ut ab ea liberarentur, dixerit: Vos (a citis opere patris vestri; et illud etiam, quod in sequentibus subjungitur: Vos ex patre diabolo estis. Quamvis enim inhumanum hoc dictum videatur ad eos qui ei crediderant, quique aliquo modo ab eo edocti fuerant, non tamen eo usque ut vere disci puli Christi dicerentur, attamen necesse est con sideremus illud a Joanne in Catholica Epistola di❤ ctum de filis Dei, deque fliis diaboli. Qui comm mittit enim, inquit, peccatum, ex diabolo est, quo niam ab initio diabolus peccat. Ad hoc apparuit Fi lius Dei, ut dissolvat opera diaboli. Omnis qui na tus est ex Deo, peccatum non committit, quoniam semen ipsius in eo manet, et non potest peccare, eo quod ex Deo natus est. In hoc manifesti sunt filii Dei, et filii diaboli: omnis qui non facit justitiam, non est ex Deo, et qui non diligit fratrem suum Quibus verbis sic habentibus, considera an non aperte dictum sit: Omnis qui committit peccatum, ex diabolo est. Proinde in quantum peccatum com mittimus, nondum exuimus ortum ex diabolo, etiamsi credere in Jesum existimemur; et consequens est hoc dici a Jesu Judaeis, qui ei crediderant: Vos fa citis opera patris vestri, relationem habente voce patris ad diabolum, propter illud: Vos ex patre diabolo estis. Quod si omnis qui committit pecca tum, 324 est ex diabolo; omnis qui non est ex diabolo, non committit peccatum. Quin etiam si ad hoc apparuit Filius Dei, ut solvat opera diaboli, quia huic non exhibuerimus nos ipsos solventi opera diaboli, nondum deposuimus esse filii dia boli; quia ab operibus agnoscimur cujus filii si mus; ex quibus etiam perspicuum est, non propter opificium aliquem diaboli filium esse, neque quia sic creatus fuerit, filius quispiam in hominibus dici Dei imo manifestum est quod qui aliquando fuerit diaboli filius, effici possit filius Dei. Id quod etiam Matthæus hunc in modum manifestat, Servatorem dixisse scribens: Audistis dictum esse: Diliges proximum tuum, et odio habebis inimicum tuum. At ego dico vobis; Diligite inimicos vestros, et orate pro persequentibus vos, ut sitis filii Patris vestri qui in cœlis est 70. Orate enim, quia orantes pro perse quentibus vos, et inimicos vestros amore prose quentes, filii efficiemini Patris cœlestis, si quis an tea ex vobis non fuerit illius filius. Quoniam autem manifesti sunt filii Dei, et filii diaboli, propter id quod superius dictum est de diaboli aliis, nempe Matth. v, 43 seq. r lta codex Bodleianus, Regius vero,

γὰρ ταῦτα πάντα φησί, καὶ εἰ μὴ ἐπεφέρετο μετ' ὀλίγα τό· Ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ, καὶ τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς ὑμῶν θέλετε ποιεῖν, κἂν σαφῶς οὐκ ἐγνώκει μεν τὸ βούλημα τοῦ εἰρημένου. Οὐ θαυμαστὸν δὲ εἰ τοῖς πεπιστευκόσιν αὐτῷ Ἰουδαίοις, μηδέπω μείνασιν αὐτοῦ ἐν τῷ λόγῳ, ἵνα ἀληθῶς αὐτοῦ γένωνται μαθηταί, καὶ γνῶσιν τὴν ἀλήθειαν, ἐπὶ τῷ ἐλευθερωθῆναι ὑπ' αὐτῆς, ἔλε γε τό Ὑμεῖς ποιεῖτε τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς ὑμῶν, καὶ, ὡς ἐν τοῖς ἑξῆς ἐπιφέρεται, τό· Ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ. Κἂν γὰρ ἀπηνὲς εἶναι δοκῇ τὸ τοιοῦτο λεγόμενον περὶ πεπιστευκότων μὲν αὐτῷ, καὶ μαθητευθέντων πως, οὐ μὴν ἤδη ἀληθῶς χρηματισάντων μαθητῶν τοῦ Ἰησοῦ, ὅμως κατανοή τέον καὶ τὸ ἐν τῇ Καθολικῇ Ἐπιστολῇ ὑπὸ Ἰωάννου εἰρημένον περὶ υἱῶν Θεοῦ, καὶ υἱῶν διαβόλου. Ο ποιῶν γὰρ, φησὶ, τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου ἐστὶν, ὅτι ἀπ' ἀρχῆς ὁ διάβολος ἁμαρτάνει. Εἰς τοῦτο ἐνεφανερώθη ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ἵνα λύσῃ τὰ ἔργα τοῦ διαβόλου. Πᾶς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Θεοῦ ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖ, ὅτι σπέρμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ μένει, καὶ οὐ δύναται ἁμαρτάνειν, ὅτι ἐκ τοῦ Θεοῦ γεγέννηται. Ἐν τούτῳ φανερά ἐστι τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ τέκνα τοῦ διαβόλου· πᾶς ὁ μὴ ὢν δίκαιος οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ ὁ μὴ ἀγαπῶν τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ. Τῶν ῥητῶν τοίνυν τούτων οὕτως ἐχόντων, κατανόησον εἰ μὴ σαφῶς εἰ ρηται, ὅτι πᾶς ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ δια βόλου ἐστίν· ὅσον ποιοῦμεν ἁμαρτίας, οὐδέπω τὴν ἐκ τοῦ διαβόλου γένεσιν ἀπεδυσάμεθα, κἂν πιστεύειν εἰς τὸν Ἰησοῦν νομιζώμεθα καὶ τοῦτο ἀκόλουθόν ἐστι τῷ λέγεσθαι τοῖς πεπιστευκόσιν Ιουδαίοις ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ· Ὑμεῖς ποιεῖτε τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς ὑμῶν, ἀναφερομένου τοῦ πατρός ἐπὶ τὸν διάβολον, διὰ τό Τμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ. Εἰ δὲ τῆς ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου ἐστὶ, πᾶς ὁ μὴ ὧν ἐκ τοῦ διαβόλου οὐ ποιεῖ τὴν ἁμαρτίαν. Ἀλλὰ καὶ εἴπερ εἰς τοῦτο ἐφανερώθη ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ἵνα λύσῃ τὰ ἔργα τοῦ διαβόλου, ὅσον οὐδέπω τὰ ἐν ἡμῖν ἔλυσεν ἔργα τοῦ διαβόλου, τῷ μὴ παρεστη κέναι ἡμᾶς ἑαυτοὺς τῷ λύοντι τὰ ἔργα τοῦ διαβόλου, οὐδέπω ἀπεθέμεθα τὸ εἶναι τέκνα τοῦ διαβόλου, ἀπὸ τῶν καρπῶν ἐπιγινωσκόμενοι τίνος ἐσμεν υἱοί· καὶ ἐκ τούτων μέντοιγε δήλόν ἐστιν, ὅτι οὐ διὰ κατα σκευὴν υἱός τίς ἐστι διαβόλου, οὐδὲ διὰ τὸ οὔ τως δεδημιουργῆσθαι, υἱός τις ἀνθρώποις λέγεται τοῦ Θεοῦ· καὶ δῆλον, ὅτι δύναται ὁπότε υἱὸς τοῦ διαβόλου γενέσθαι υἱὸς τοῦ Θεοῦ· ὅπερ σαφὲς καὶ ὁ Ματθαῖος ποιεῖ ἀναγράφων τὸν Σωτῆρα οὕτως εἰρηκέναι Ἠκούσατε, ὅτι ἐῤῥέθη· Ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου, καὶ μισήσεις τὸν ἐχθρόν σου. Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν· 'Αγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, καὶ προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν διωκόντων ὑμᾶς, ὅπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν, τοῦ ἐν τοῖς οὐ ρανοῖς. Προσεύχεσθε γάρ, ὅτι ἐκ τοῦ, ᾿Αγαπᾶτε σε σε σε Οὐ διὰ κατασκευήν, το Αγαπᾶτε. ἀγαπήσατε.

col. 603–604page 5 of 102

PG 14:603ὁ μὴ ὢν πρότερον τοῦ ἐν οὐρανοῖς Πατρὸς ὕστερον αὐτοῦ γίνεται υἱός. Ὅτι δὲ διὰ τό Ἐν τούτῳ φανερά ἐστι τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ ἔργα τοῦ δια βόλου, προειρημένον περὶ μὲν τῶν τοῦ διαβόλου τέκνων, ὅτι ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου ἐστί· περὶ δὲ τῶν τοῦ Θεοῦ, ὅτι πᾶς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Θεοῦ ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖ, ὅτι σπέρμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ μένει, καὶ οὐ δύναται ἁμαρτάνειν, ὅτι ἐκ τοῦ Θεοῦ γεγέννηται, σαφές, ὅτι πᾶς ἄνθρωπος, συμπεπληρωκὼς τὸν λόγον, ήτοι τέκνον τοῦ Θεοῦ ἐστιν, ἢ τέκνον τοῦ διαβόλου· ήτοι γὰρ ποιεῖ ἁμαρτίαν, ἢ ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖ, οὐδενὸς ὄντος μεταξὺ τοῦ ποιεῖν ἁμαρτίαν καὶ τοῦ ἁμαρτίαν μὴ ποιεῖν· καὶ εἰ μὲν ποιεῖ ἁμαρτίαν, ἐκ τοῦ διαβόλου ἐστίν· εἰ δὲ ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖ, ἐκ τοῦ Θεοῦ γε γέννηται. Έχεται δὲ τῆς ἐν τούτοις περὶ τέκνων Θεοῦ καὶ τέκνων διαβόλου ἀποφάσεως τὰ ἐν τῇ αὐτῇ Ἐπι στολῇ λεγόμενα περὶ τῶν ὄντων ἐν τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, καὶ τῶν μὴ ἑωρακότων αὐτόν· Πᾶς γάρ, φησίν, δ ἐν αὐτῷ μένων οὐχ ἁμαρτάνει· καὶ πᾶς 6 ἁμαρτάνων οὐχ ἑώρακεν αὐτόν. Οὐκοῦν εἰ πᾶς ὁ ἐν αὐτῷ μένων οὐχ ἁμαρτάνει ὁ ἁμαρτάνων οὐ μένει ἐν τῷ Υἱῷ· καὶ εἰ πᾶς ὁ ἁμαρτάνων οὐχ ἑώρακεν αὐτὸν, ὁ ἑωρακὼς αὐτὸν οὐχ ἁμαρτάνει. Αμα δὲ καὶ σημειώσεις τί νοῶν ὁ Ἰωάννης εἶπε τό Πᾶς ὁ ἁμαρτάνων οὐχ ἑώρακεν αὐτὸν, διὰ τό· Εώ ρακεν αὐτὸν, ὡς ἀεὶ δυναμένων εἶναι τῶν ὁρώντων τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐκ τοῦ ἑωρακέναι αὐτὸν μετ ; τοὺς ἐχθροὺς, καὶ προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν διωκόντων, ταλαμβανόντων δυνάμεως πρὸς τὸ μηδαμῶς ἁμαρ τάνειν. Ἔτι φήσεις, ὅτι, Ὑμεῖς ποιεῖτε τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς ὑμῶν, ὁτὲ μὲν λέγοιτ' ἂν πρὸς τοὺς υἱοὺς τοῦ διαβόλου, ὁτὲ πρὸς τοὺς υἱοὺς τοῦ Θεοῦ. Οἱ μὲν γὰρ ἁμαρτάνοντες ποιοῦσι τὰ ἔργα τοῦ πα τρὸς αὐτῶν διαβόλου· οἱ δὲ κατορθοῦντες ποιοῦσι τὰ ἔργα τοῦ Πατρὸς αὐτῶν Θεοῦ. Εἰκὸς δὲ ἐκ τού των τινὰ κινηθήσεσθαι, μὴ ἄρα δύνηται ὁ αὐτὸς, τῷ ποιεῖν ἀγαθὰ καὶ πονηρὰ ἔργα ἀνὰ μέρος, διὰ μὲν τὰ ἀγαθὰ τέκνον εἶναι Θεοῦ, διὰ δὲ τὰ ἐναντία τέκνον τοῦ διαβόλου. ᾿Αλλὰ τοῦτο πρὸς τῷ ἀλογώτατον εἶναι οὐ δηλοῦται ἀπὸ τῶν ῥητῶν. ἀποφαίνεται γὰρ ὁ Ἰωάννης, ὅτι πᾶς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Θεοῦ ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖ, ὅτι σπέρμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ μένει, καὶ οὐ δύναται ἁμαρτάνειν, ὅτι ἐκ τοῦ Θεοῦ γεγέννηται. Πᾶς τοίνυν ὁ γεννώμενος ἐκ τοῦ Θεοῦ ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖ· οὐ μὴν γέγραπται, ὅτι πᾶς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ διαβόλου δικαιοσύνην οὐ ποιεῖ ἀλλ' Ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου ἐστί. Πάλιν οὐχὶ ὥσπερ είρηται· 'Ο ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου ἐστὶν, οὕτως ἀναγέγραπται· Ο ποιῶν τὴν δικαιοσύνην ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστι. Καὶ πρόσχες ταῖς διαφοραῖς τῶν προτάσεων, τίνα τρόπον μετά το Οτι δὲ διὰ τό, δέ. έργα, τέκνα, προειρημένων. Καὶ πᾶς. καί. ὁ ἐν αὐτῷ μένων οὐχ ἁμαρτάνει· ὁ ἐν αὐτῶν οὐχ ἁμαρτάνει. Σημειώσεις. σημειώσῃ. Δύνηται. δύναται.

Qui committit peccatum ex diabolo est de filiis vero Dei: Omnis qui natus est ex Deo, peccatum non committit, quoniam semen ipsius in eo manet, el non potest peccare, eo quod ex Deo natus est ", perspicuum est hominem omnem qui compleverit rationem, vel filium Dei, vel filium diaboli esse 73 Aut enim committit peccatum, ut non committit cum nihil sit inter committere peccatum et non committere peccatum; et si quidem peccatum committit, diabəli est; sin vero peccatum non committit, ex Deo natus est. Conjuncta sunt autem enuntiationi borum de filiis Dei et filiis diaboli, quæ in Epistola ipsa dicuntur de his qui sunt in Filio Dei, deque his qui non viderunt eum: Omnis euim, inquit, qui in eo manet, non peccal; et om nis qui peccat, non vidit ipsum 7: Igitur si omnis qui in illo manet, non peccat; qui peccat, non ma net in Filio: et si omnis qui peccat, non vidit ip sum; qui vidit ipsum, non peccat. Pariter hoc etiam notabis quid sibi velit Joannes dicens: Omnis qui peccal, non vidit ipsum, quasi bis verbis, vidit ip sumv, innuens semper aliquos esse posse qui videant 325 Filium Dei, quique ex ipsius visione partici pent potentiam nunquam peccandi. Praeterea dices hæc verba: Vos facilis opera patris vestri ", ali quando quidem dici ad filios diaboli, aliquando vero ad filios Dei: qui peccata nainque commit tunt, opera patris sui diaboli committunt; at vero qui præclare se gerunt, opera faciunt Patris sui Dei. Sed probabile est futurum ut aliquis ex his moveatur, cogitans an faciendo bona et mala seor sum, idem propter bona filius Dei, et propter mala filius diaboli esse possit. Sed hoc præterquam'quod absurdissimum est, non innuitur ex dictis. Enuntiat namque Joannes quod unusquisque qui ex Deo natus est, peccatum non faciat, quod semen illius in seipso habeat, nec posse hunc peccare, eo quod ex Deo natus sit: Omnis igitur, qui ex Deo natus est, pec calum non committit 76; nec tamen scriptum est quod omnis natus ex diabolo, justitiam non com mittit; sed: Qui committit peccatum, ex diabolo est. Rursus non quemadmodum dictum est: Qui com mittit peccatum, ex diabolo est ", ita scriptum est Qui committit justitiam, ex Deo est. Et adhibe animnum ad differentias propositionum, quonam pacto eum omni diligentia a Joanne dictæ fuerint adeo ut miretur aliquis quoinodo irreprehensibiliter et ut quidam dicerent, dialectice, illis usus fuerit, similia non afferens de his qui sunt ex diabolo deque his qui sunt ex Deo: similiter vero extu lisset, si scripsisset, quemadmodum, Qui peccatum committit, ex diabolo est; ita, Qui justitiam commit 71 1 Joan. 11, 8 et 10. rs ibid. 9. 73 ibid. 10. ibid. 6. etc. In codice Regio deest Ibidem non legit Ferrarius sed juxta 1 Joan. III, 10, quod rectum videtur. Codex Regius, inale, In colice Regio deest Codex Bodleianus, recte, 75 ibid. 41.”I Joan. 111, 9. " ibid. 8. Regius perperam habet Sic codex Bodleianus; Regius vero, Sic codex Bodleianus; Regius vero,

ὁ μὴ ὢν πρότερον τοῦ ἐν οὐρανοῖς Πατρὸς ὕστερον αὐτοῦ γίνεται υἱός. Ὅτι δὲ διὰ τό Ἐν τούτῳ φανερά ἐστι τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ ἔργα τοῦ δια βόλου, προειρημένον περὶ μὲν τῶν τοῦ διαβόλου τέκνων, ὅτι ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβό λου ἐστί· περὶ δὲ τῶν τοῦ Θεοῦ, ὅτι πᾶς ὁ γεγεν νημένος ἐκ τοῦ Θεοῦ ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖ, ὅτι σπέρμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ μένει, καὶ οὐ δύναται ἁμαρτάνειν, ὅτι ἐκ τοῦ Θεοῦ γεγέννηται, σαφές, ὅτι πᾶς ἄνθρωπος, συμπεπληρωκὼς τὸν λόγον, ήτοι τέκνον τοῦ Θεοῦ ἐστιν, ἢ τέκνον τοῦ διαβόλου· ήτοι γὰρ ποιεῖ ἁμαρτίαν, ἢ ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖ, οὐδενὸς ὄντος μεταξὺ τοῦ ποιεῖν ἁμαρτίαν καὶ τοῦ ἁμαρτίαν μὴ ποιεῖν· καὶ εἰ μὲν ποιεῖ ἁμαρτίαν, ἐκ τοῦ διαβό λου ἐστίν· εἰ δὲ ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖ, ἐκ τοῦ Θεοῦ γε γέννηται. Έχεται δὲ τῆς ἐν τούτοις περὶ τέκνων Θεοῦ καὶ τέκνων διαβόλου ἀποφάσεως τὰ ἐν τῇ αὐτῇ Ἐπι στολῇ λεγόμενα περὶ τῶν ὄντων ἐν τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, καὶ τῶν μὴ ἑωρακότων αὐτόν· Πᾶς γάρ, φησίν, δ ἐν αὐτῷ μένων οὐχ ἁμαρτάνει· καὶ πᾶς 6 ἁμαρτάνων οὐχ ἑώρακεν αὐτόν. Οὐκοῦν εἰ πᾶς ὁ ἐν αὐτῷ μένων οὐχ ἁμαρτάνει ὁ ἁμαρτάνων οὐ μένει ἐν τῷ Υἱῷ· καὶ εἰ πᾶς ὁ ἁμαρτάνων οὐχ ἑώρακεν αὐτὸν, ὁ ἑωρακὼς αὐτὸν οὐχ ἁμαρτάνει. Αμα δὲ καὶ σημειώσεις τί νοῶν ὁ Ἰωάννης εἶπε τό Πᾶς ὁ ἁμαρτάνων οὐχ ἑώρακεν αὐτὸν, διὰ τό· Εώ ρακεν αὐτὸν, ὡς ἀεὶ δυναμένων εἶναι τῶν ὁρώντων τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐκ τοῦ ἑωρακέναι αὐτὸν μετ ; τοὺς ἐχθροὺς, καὶ προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν διωκόντων, ταλαμβανόντων δυνάμεως πρὸς τὸ μηδαμῶς ἁμαρ τάνειν. Ἔτι φήσεις, ὅτι, Ὑμεῖς ποιεῖτε τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς ὑμῶν, ὁτὲ μὲν λέγοιτ' ἂν πρὸς τοὺς υἱοὺς τοῦ διαβόλου, ὁτὲ πρὸς τοὺς υἱοὺς τοῦ Θεοῦ. Οἱ μὲν γὰρ ἁμαρτάνοντες ποιοῦσι τὰ ἔργα τοῦ πα τρὸς αὐτῶν διαβόλου· οἱ δὲ κατορθοῦντες ποιοῦσι τὰ ἔργα τοῦ Πατρὸς αὐτῶν Θεοῦ. Εἰκὸς δὲ ἐκ τού των τινὰ κινηθήσεσθαι, μὴ ἄρα δύνηται ὁ αὐτὸς, τῷ ποιεῖν ἀγαθὰ καὶ πονηρὰ ἔργα ἀνὰ μέρος, διὰ μὲν τὰ ἀγαθὰ τέκνον εἶναι Θεοῦ, διὰ δὲ τὰ ἐναντία τέκνον τοῦ διαβόλου. ᾿Αλλὰ τοῦτο πρὸς τῷ ἀλογώ τατον εἶναι οὐ δηλοῦται ἀπὸ τῶν ῥητῶν. Ἀποφαί νεται γὰρ ὁ Ἰωάννης, ὅτι πᾶς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Θεοῦ ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖ, ὅτι σπέρμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ μένει, καὶ οὐ δύναται ἁμαρτάνειν, ὅτι ἐκ τοῦ Θεοῦ γεγέννηται. Πᾶς τοίνυν ὁ γεννώμενος ἐκ τοῦ Θεοῦ ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖ· οὐ μὴν γέγραπται, ὅτι πᾶς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ διαβόλου δικαιοσύνην οὐ ποιεῖ ἀλλ' Ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου ἐστί. Πάλιν οὐχὶ ὥσπερ είρηται· 'Ο ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου ἐστὶν, οὕτως ἀναγέγραπται· Ο ποιῶν τὴν δικαιοσύνην ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστι. Καὶ πρόσχες ταῖς διαφοραῖς τῶν προτάσεων, τίνα τρόπον μετά το Οτι δὲ διὰ τό, δέ. έργα, τέκνα, προειρημένων. Καὶ πᾶς. καί. ὁ ἐν αὐτῷ μένων οὐχ ἁμαρτάνει· ὁ ἐν αὐτῶν οὐχ ἁμαρτάνει. Σημειώσεις. σημειώσῃ. Δύνηται. δύναται.

col. 605–606page 6 of 102

PG 14:605πάσης ἀκριβείας τῷ Ἰωάννῃ εἴρηνται· ὥστ᾽ ἂν θαυ-; μάσαι τινὰ πῶς ἀλήπτως, και, ὡς ἂν εἴποιέν τινες, διαλεκτικῶς ἐξήνεγκεν αὐτὰς, μὴ τὰ ὅμοια προσενεγκάμενος περὶ τῶν ἐκ τοῦ διαβόλου, καὶ τῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ· ὁμοίως δ᾽ ἂν ἐξήνεγκεν, εἰ ἐπεποιήκει, ὥσπερ τό· Ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου ἐστὶν, οὕτως· Ὁ ποιῶν τὴν δικαιοσύνην ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστιν· ἡ εἰ ὥσπερ ἀνέγραφεν, ὅτι Πᾶς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Θεοῦ ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖ, ἐπεποιήκει τό· Πᾶς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ διαβόλου δικαιοσύνην οὐ ποιεῖ. Μήποτε δὲ καὶ τῷ, ἐστὶν, εἰρημένῳ ἐπὶ τοῦ ἐκ τοῦ διαβόλου, μὴ χρησ σάμενος ἐπὶ τῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἢ τῷ, γεγεννημένος, ἀναγεγραμμένῳ ἐπὶ τῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ, μὴ συγχρησάμενος ἐπὶ τῶν ἐκ τοῦ διαβόλου, πάνυ σοφώτατα ἐξέδωκεν; Ἐπῆρε γὰρ τὸν ἐκ τοῦ Θεοῦ γεγεννημένον τά ξας ἐπ' αὐτοῦ· ὅπερ, εἰ καὶ ἐπὶ τοῦ ἐκ τοῦ διαβόλου εἴρητο, χεῖρον ἄν τι ἐνέφαινε παρὰ τὸ, Ἐκ τοῦ διαβόλου ἐστίν· ἀλλὰ καὶ εἴπερ ὡς ἐπὶ τοῦ ἐκ τοῦ διαβόλου ἔταξε τὸ, ἐστὶ, ἐπεποιήκει ἐπὶ τοῦ ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἔλαττον ἂν περὶ τὸν ἐκ τοῦ Θεοῦ παρίστη, πολλῷ κρείττονος τυγχάνοντος τοῦ γεγεννῆσθαι ἐκ τοῦ Θεοῦ παρὰ τὸ εἶναι ἐκ τοῦ Θεοῦ. Φήσει δέ τις, ὅτι τινὰ τῶν κτισμάτων ἐστὶ μὲν ἐκ τοῦ Θεοῦ, οὐ μὴν γεγέννηται ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ πάντως ταῦτα ἐλάτ τονα έχει τάξιν ἐν τῷ παντὶ τῶν γεγεννῆσθαι λεγο μένων ἐκ τοῦ Θεοῦ. Καὶ γενόμενός γε κατὰ τὴν δια φορὰν, τουτέστιν ἐκ τοῦ διαβόλου, ἢ γεγεννῆσθαι ἐκ τοῦ Θεοῦ, ζητήσεις μήποτ' ἐστί τις ὁ καὶ γεγεννημένος ἐκ τοῦ διαβόλου, ὅστις πάντως καὶ ἔστιν ἐκ τοῦ διαβόλου, οὐ πάντως τοῦ ὄντος, ἐκ τοῦ διαβόλου γεγεννημένου· καὶ πάλιν ἐστί τις ἐκ τοῦ Θεοῦ, οὐ πάντως καὶ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Θεοῦ· οὐκέτι δὲ παντὸς τοῦ ὄντος ἐκ τοῦ Θεοῦ, γεγεννημένου ἐκ τοῦ Θεοῦ. Χαρακτηρίζεται μέντοι ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Θεοῦ τῷ ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖν, διὰ τὸ σπέρμα τοῦ Θεοῦ ἐν αὐτῷ μένειν, καὶ ἀπὸ τῆς ἐκείνου δυ νάμεως ἐνυπαρχούσης αὐτῷ ἐγγινομένου τοῦ μη κέτι δύνασθαι ἁμαρτάνειν. Καὶ ἐν τοῖς τελευταίοις δὲ λέγεται τῆς Ἐπιστολῆς, ὅτι πᾶς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Θεοῦ οὐχ ἁμαρτάνει, ἀλλὰ ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Θεοῦ τηρεῖ ἑαυτὸν, καὶ ὁ πονηρὸς οὐχ άπτεται αὐτοῦ. Εἰ δὲ ὁ γεννηθεὶς ἐκ τοῦ Θεοῦ τηρεῖ ἑαυτὸν, καὶ ὁ πονηρὸς οὐχ ἄπτεται αὐτοῦ, ὁ μὴ τηρῶν ἑαυτόν, ἵν᾿ ὁ πονηρὸς αὐτοῦ μὴ ἄπτηται, οὐ γεγέννηται ἐκ τοῦ Θεοῦ· καὶ πᾶς οὗ ἅπτεται ὁ πονηρός, οὗτος οὐ γεγέννηται ἐκ τοῦ Θεοῦ· ἄπτεται δὲ ὁ πονηρὸς τῶν μὴ τηρούντων ἑαυτούς. Ἐπεὶ δὲ τοῖς περὶ τοῦ Ἀβραάμ, οὐδενὸς γενομένου μετ ταξὺ διαλείμματος, ἐπιφέρεται τό· Ὑμεῖς ποιεῖτε τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς ὑμῶν, ἐζητοῦμεν μήποτε διὰ τὴν τῷ Ἀβραὰμ πρώτην δεδομένην ἐντολὴν τοῦτο αναγέγραπται. Ὁ πρῶτος δὲ χρηματισμὸς πρὸς αὐτ τὸν οὕτως ἔχει· Εξελθε ἐκ τῆς γῆς σου, καὶ ἐκ καὶ τὰ ὅμοια, ὅτι. είρητο, χεῖρον ἄν τι ἐνέ φαινε· εἴρητο ἂν, τί ἐνέφαινε. Ἐπεὶ δὲ τοῖς περί ἐπεὶ δὲ τοὺς περί.

lit, ex Deo est vel si, quemadmodum scripserat 18.” Joan. vili, 41. 73 | Joan. V, 8. Gen. XII, 1. Codex Bodleianus, etc. Idem codex Bodleianus et Regius, Codex Bodleianus, Regius, Omnis qui natus est ex Deo, peccatum non committit, scripsisset: Omnis qui natus est ex diabolo, justi tiam non committit. Annon etiam sapientissime admodum posuit verbum est, et vocabulum genitus; verbum est dictum de eo qui ex diabolo est, non ponens de his qui ex Deo sunt; et vocabulum genitus scriptum de his qui sunt ex Deo, non ponens de his qui sunt ex diabolo? Extulit enim eum qui ex Deo est, vocabulum genitus ponens de eo; quod si etiam de diabolo posuisset, pejus quiddam osten surus erat quam si dixisset, est ex diabolo: alque etiam si posuisset verbum est de eo qui est ex Deo, quemadmodum posuit de eo qui ex diabolo est, minus ostensurus fuerat de eo qui ex Deo natus ' est, cum longe melius sit genitum fuisse ex Deo quam ex Deo esse. 326 Sed dicet aliquis quasdam creaturas esse ex Deo, quæ omnino genitæ non sint ex Deo, hasque omnino inferiores esse omnibus quæ a Deo dicantur genita esse. Ac certe cum per veneris ad differentiam illam quæ est inter esse ex diabolo, et inter genitum esse ex Deo, quæres num forte aliquis sit qui etiam ex diabolo sit natus, cum omnino qui sit ex diabolo, non continuo etiam natus sit ex diabolo: et rursum num sit aliquis ex Deo, qui non etiam omnino ex Deo sit natus; cum si sit aliquis ex Deo, non omnino sit etiam natus ex Deo. Proinde formatur delineaturque qui natus est ex Deo, si peccatum non committat, eo quod semen Dei in ipso maneat, et a potentia Dei in se exsistente ingenita vim habeat in posterum non peccandi. Di citur etiam in extremo hujus Epistolæ: Omnis qui natus est ex Deo, non peccat; sed qui genitus est or Deo, serval seipsum, et malus non tangit eum 18. [(98) Quod si is qui ex Deo natus est, seipsum tuetur et servat, nec improbus, id est diabolus, ipsum attingit, ] qui seipsum non servat, ne malo illo tangatur, non genitus est ex Deo; et omnis quem tangit malus, ille non genitus est ex Deo; tangit autem malus ille eos qui seipsos non servant. Quoniam vero iis quæ de Abraham dicta sunt, nullo facto intervallo, hoc infertur: Vos facitis opera patris vestri ", quærebamus num forte propter primum Abrahæ datum mandatum boc scriptum sit. Primum namque divinum mandatum ad eum sic habet: Egredere de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui, et vade ad terram quam osten dam tibi **. Exivit ergo Abraham de domo patris sui, quod non fecisse convincuntur hi qui repreben duntur eo quod non bene dixerint: Pater noster Abraham est 81; nam si filii Abrahæ faciunt opera Abrahæ, et si primum opus est exire de terra sua, et de domo patris sui, et proficisci ad eam terrain quam illi ostendit Deas, et hanc ob causam hi ad ss Joan. viii, Codex Bodleianus, Re gius et Barberinus, male, Hæc, a Ferrario prætermassa, e Perionio sup plevimus.

πάσης ἀκριβείας τῷ Ἰωάννῃ εἴρηνται· ὥστ᾽ ἂν θαυ-; μάσαι τινὰ πῶς ἀλήπτως, και, ὡς ἂν εἴποιέν τινες, διαλεκτικῶς ἐξήνεγκεν αὐτὰς, μὴ τὰ ὅμοια προσενεγκάμενος περὶ τῶν ἐκ τοῦ διαβόλου, καὶ τῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ· ὁμοίως δ᾽ ἂν ἐξήνεγκεν, εἰ ἐπεποιή κει, ὥσπερ τό· Ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου ἐστὶν, οὕτως· Ὁ ποιῶν τὴν δικαιοσύνην ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστιν· ἡ εἰ ὥσπερ ἀνέγραφεν, ὅτι Πᾶς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Θεοῦ ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖ, ἐπεποιήκει τό· Πᾶς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ διαβόλου δικαιοσύνην οὐ ποιεῖ. Μήποτε δὲ καὶ τῷ, ἐστὶν, εἰρημένῳ ἐπὶ τοῦ ἐκ τοῦ διαβόλου, μὴ χρησ σάμενος ἐπὶ τῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἢ τῷ, γεγεννημένος, ἀναγεγραμμένῳ ἐπὶ τῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ, μὴ συγχρησά μενος ἐπὶ τῶν ἐκ τοῦ διαβόλου, πάνυ σοφώτατα εξέδω κεν; Ἐπῆρε γὰρ τὸν ἐκ τοῦ Θεοῦ γεγεννημένον τά ξας ἐπ' αὐτοῦ· ὅπερ, εἰ καὶ ἐπὶ τοῦ ἐκ τοῦ διαβόλου εἴρητο, χεῖρον ἄν τι ἐνέφαινε παρὰ τὸ, Ἐκ τοῦ διαβόλου ἐστίν· ἀλλὰ καὶ εἴπερ ὡς ἐπὶ τοῦ ἐκ τοῦ διαβόλου ἔταξε τὸ, ἐστὶ, ἐπεποιήκει ἐπὶ τοῦ ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἔλαττον ἂν περὶ τὸν ἐκ τοῦ Θεοῦ παρίστη, πολλῷ κρείττονος τυγχάνοντος τοῦ γεγεννῆσθαι ἐκ τοῦ Θεοῦ παρὰ τὸ εἶναι ἐκ τοῦ Θεοῦ. Φήσει δέ τις, ὅτι τινὰ τῶν κτισμάτων ἐστὶ μὲν ἐκ τοῦ Θεοῦ, οὐ μὴν γεγέννηται ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ πάντως ταῦτα ἐλάτ τονα έχει τάξιν ἐν τῷ παντὶ τῶν γεγεννῆσθαι λεγο μένων ἐκ τοῦ Θεοῦ. Καὶ γενόμενός γε κατὰ τὴν δια φορὰν, τουτέστιν ἐκ τοῦ διαβόλου, ἢ γεγεννῆσθαι ἐκ τοῦ Θεοῦ, ζητήσεις μήποτ' ἐστί τις ὁ καὶ γεγεννη μένος ἐκ τοῦ διαβόλου, ὅστις πάντως καὶ ἔστιν ἐκ τοῦ διαβόλου, οὐ πάντως τοῦ ὄντος, ἐκ τοῦ διαβόλου γεγεννημένου· καὶ πάλιν ἐστί τις ἐκ τοῦ Θεοῦ, οὐ πάντως καὶ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Θεοῦ· οὐκέτι δὲ παντὸς τοῦ ὄντος ἐκ τοῦ Θεοῦ, γεγεννημένου ἐκ τοῦ Θεοῦ. Χαρακτηρίζεται μέντοι ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Θεοῦ τῷ ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖν, διὰ τὸ σπέρμα τοῦ Θεοῦ ἐν αὐτῷ μένειν, καὶ ἀπὸ τῆς ἐκείνου δυ νάμεως ἐνυπαρχούσης αὐτῷ ἐγγινομένου τοῦ μη κέτι δύνασθαι ἁμαρτάνειν. Καὶ ἐν τοῖς τελευταίοις δὲ λέγεται τῆς Ἐπιστολῆς, ὅτι πᾶς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Θεοῦ οὐχ ἁμαρτάνει, ἀλλὰ ὁ γεγεννη μένος ἐκ τοῦ Θεοῦ τηρεῖ ἑαυτὸν, καὶ ὁ πονηρὸς οὐχ άπτεται αὐτοῦ. Εἰ δὲ ὁ γεννηθεὶς ἐκ τοῦ Θεοῦ τηρεῖ ἑαυτὸν, καὶ ὁ πονηρὸς οὐχ ἄπτεται αὐτοῦ, ὁ μὴ τηρῶν ἑαυτόν, ἵν᾿ ὁ πονηρὸς αὐτοῦ μὴ ἄπτηται, οὐ γεγέννηται ἐκ τοῦ Θεοῦ· καὶ πᾶς οὗ ἅπτεται ὁ πονηρός, οὗτος οὐ γεγέννηται ἐκ τοῦ Θεοῦ· ἄπτεται δὲ ὁ πονηρὸς τῶν μὴ τηρούντων ἑαυτούς. Ἐπεὶ δὲ τοῖς περὶ τοῦ Ἀβραάμ, οὐδενὸς γενομένου μετ ταξὺ διαλείμματος, ἐπιφέρεται τό· Ὑμεῖς ποιεῖτε τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς ὑμῶν, ἐζητοῦμεν μήποτε διὰ τὴν τῷ Ἀβραὰμ πρώτην δεδομένην ἐντολὴν τοῦτο αναγέγραπται. Ὁ πρῶτος δὲ χρηματισμὸς πρὸς αὐτ τὸν οὕτως ἔχει· Εξελθε ἐκ τῆς γῆς σου, καὶ ἐκ καὶ τὰ ὅμοια, ὅτι. είρητο, χεῖρον ἄν τι ἐνέ φαινε· εἴρητο ἂν, τί ἐνέφαινε. Ἐπεὶ δὲ τοῖς περί ἐπεὶ δὲ τοὺς περί.

col. 607–608page 7 of 102

PG 14:607τῆς συγγενείας σου, καὶ ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ τρός σου, καὶ ἄπελθε εἰς τὴν γῆν ἣν ἂν σοι δεί ξω. Ἐξῆλθεν οὖν 'Αβραὰμ ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ πατρὸς αὐτοῦ, ὅπερ οὐ πεποιήκασιν οἱ ἐλεγχόμενοι, ἐπὶ τῷ μὴ ὑγιῶς εἰρηκέναι· Ο πατὴρ ἡμῶν Ἀβραάμ ἐστιν. Εἰ γὰρ τὰ τέκνα τοῦ ᾽Αβραὰμ ποιεῖ τὰ ἔργα τοῦ ᾿Αβραάμ, πρῶτον δὲ τῶν ἔργων ἐστὶ τὸ ἐξελ θεῖν ἐκ τῆς γῆς ἑαυτοῦ, καὶ ἐκ τῆς συγγενείας ἑαυτοῦ, καὶ ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ πατρὸς ἑαυτοῦ, καὶ ἀπελθεῖν εἰς τὴν γῆν ἣν δείκνυσιν αὐτῷ ὁ Θεὸς, καὶ διὰ τοῦτο οὗτοι πρὸς οὓς ὁ λόγος ἐλέγχονται ὡς οὐκ ὄντες τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ, δῆλον, ὅτι οὐκ ἐξεληλυθότες ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ πατρὸς ἑαυτῶν ὀνειδίζονται, ὡς ἔτι τοῦ πονηροῦ πατρὸς ὄντες, καὶ ἔτι ποιοῦντες τὰ ἐκείνου τοῦ πατρὸς ἔργα. Τούτων ἡμῖν εἰς τὸ ῥητὸν εἰρημένων, σαφῶς οἶμαι ἐλέγχεσθαι τοὺς να μίζοντας ἐντεῦθεν παρίστασθαι ὅτι εἰσί τινες ἐκ κατασκευῆς υἱοὶ τοῦ διαβόλου. 14. Εἶπον οὖν αὐτῷ· Ἡμεῖς ἐκ πορνείας οὐ γεγενήμεθα, ἕνα πατέρα ἔχομεν τὸν Θεόν. Ζητώ μήποτε, ἐλεγχθέντες ὡς οὐ τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ, πικρότερον ἀποκρίνονται οἱ λεγόμενοι πεπιστευκέναι αὐτῷ Ἰουδαῖοι, παρακεκαλυμμένως αινισσόμενοι ἐκ πορνείας γεγεννῆσθαι τὸν Σωτῆρα, ὡς εἰκὸς τοῦ το ὑπονοοῦντες τῷ μὴ παραδέχεσθαι τὴν διαβόητον καὶ τεθρυλλημένην αὐτοῦ γέννησιν ἐκ τῆς Παρ θένου. Καὶ γὰρ πάνυ μοι φαίνεται ἄλογον ταῦτα αὐτοὺς ἀπορρίψαι τὰ ῥήματα πρὸς ἔπος· οὔτε γὰρ πρὸς τὰ πρότερα, οὔτε ἀκολούθως τοῖς ἑξῆς εἰρῆσθαι δύναται, ἢ ἁπλούστερον νοηθῆναι τό Ἡμεῖς ἐκ πορνείας οὐ γεγεννήμεθα, τὸ εἰρημένον ὑπ' αὐτῶν. ᾿Αλλὰ καὶ ἐπεὶ πατέρα ἴδιον ἔλεγε τὸν Θεὸν ὁ Σω τὴρ, οὐδένα ἄνθρωπον πατέρα εἶναι ἑαυτοῦ ὁμολογῶν διὰ τό· Ἡμεῖς ἐκ πορνείας οὐ γεγενήμεθα, Τούς νομίζοντας ἐντεῦθεν παρίστασθαι, τους υλικούς Ηυετιας. εἰκὸς αὐτοὺς ἐπιφέρειν πάλιν προσκρούοντας τό Ένα πατέρα ἔχομεν τὸν Θεόν· ὡσεὶ ἔλεγον Ἡμεῖς μάλλον ένα πατέρα ἔχομεν τὸν Θεὸν ὑπερ σὺ, ὁ φάσκων μὲν ἐκ παρθένου γεγεννῆσθαι, ἐκ πορνείας δὲ γεγεννημένος, καὶ διὰ τὸ αὐχεῖν τὸ ἐκ παρθένου γεγεννῆσθαι λέγων ἕνα πατέρα ἔχειν, με νον τὸν Θεὸν, τῶν ὁμολογούντων τὸν πατέρα Θεόν, οὐκ ἀρνουμένων καὶ ἄνθρωπον πατέρα. Αλλ' ἐρεῖ τις, ὅτι αὐτὰ οὕτω νοούμενα οὐ δύναται εἶναι ῥή ματα τῶν πεπιστευκότων αὐτῷ Ἰουδαίων. Καὶ πρὸς τοῦτο δὲ λεκτέον, ὅτι, εἰρημένου ἐν τῇ ἀρχῇ τοῦ πρὸς αὐτοὺς λόγου, τοῦ· Ἐὰν ὑμεῖς μείνητε ἐν τῷ λό γῳ τῷ ἐμῷ, ἀληθῶς μαθηταί μου ἐστὲ, καὶ γνώ σεσθε τὴν ἀλήθειαν, ὡς καὶ δυναμένων αὐτῶν μένειν ἐν τῷ Ἰησοῦ λόγῳ, καὶ μὴ μένειν, οὐκ ἀδύ νατον ἦν τινας ἐκ τῶν ἐλεγχομένων μὴ μεμεντ κέναι αὐτοῦ ἐν τῷ λόγῳ, καὶ μὴ μείναντας πικρότερον καὶ προσκρουστικῶς εἰρηκέναι τό· Ἡμεῖς ἐκ πορνείας οὐ γεγενήμεθα ἕνα πατέρα ἔχομεν τὸν Θεόν. Δοκεῖ δέ μοι, ὅτι καὶ φιλονεικότερον ἀπε Ὡς οὐ τέκνα. οὐ, γέννησιν γένεσιν. νοηθῆναι. νοηθείη. Τῶν ὁμολογούντων. ἡμῶν ὁμολογούντων. ἐκ τῶν ἐλεγχομένων ἐκ τῶν ἐλέγχων. (β) γεγεννήμεθα γε γενήμεθα.

quos est sermo, reprehenduntur tanquam qui non πu sint filii Abralia, liquet eos idcirco reprehendi quia non exierint e domo patris sui, tanquam adhuc ad malum patrem (diabolum) pertinentes, atque adbuc patris illius opera facientes. 327 His a nobis hunc in contextum dictis, palanı opinor eos convictos, À qui hinc ostendi existimant filios diaboli ex crea tione esse. 14. Dixerunt ergo illi: Nos ex stupro non sumus 'nati; unum patrem habemus Deum s. Quæro num forte Judaei illi qui dicuntur Domino credidisse, redarguti quod non sint filii Abraham, acerbius non respondeant illi, tecte innuentes Servatorem ex stupro natum fuisse: hoc suspicantes, ut proba bilo est, quod admissus non fuerit celebris atque divulgatus illius ortus ex Virgine. Admodum enim præter rationem atque præter rem de qua agitur, videntur mihi hæc verba ipsi effutisse, cum neque ad superiora, neque consequenter posterioribus dictum fuisse possit, ac ne simpliciter quidenι intelligi illud, nos ex stupro non sumus nati, quod ipsi dixerunt. Quin etiam quoniam patrem suum dicebat Deum Servator, neminem hominem patrem sui ipsius confitens, probabile est ipsos illi dicto, G nos ez stupro non sumus nati, subjungere rursuin inſensos illud, unum patrem habemus Deum, tan quam si dicerent: Nos potius quam tu, habemus unum patrem Deum, qui te ortum dicis ex virgine, cum natus sis ex fornicatione; qui etiam dicis le unum solum Patrem habere Deum, quia jactes te natum ex virgine; fatentibus alioqui nobis Deum patrem, non tamen negantibus hominem etiam nos habere patrem. Sed dicet aliquis hæc sic intellecta non posse esse verba eorum Judæorum, qui illi crediderant. Ad quod dicendumn est quod cum prin cipio dictum fuisset illis illud: Si vos manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eritis, et agnosce tis veritatem **, perinde ac possent manere in ser mone Jesu, et non inanere, non difficillimum factu esse quosdam redargutos non mansisse in sermone ipsius; cumque non mansissent, acerbius et repu gnanter illud dixisse: Nos et stupro non sumus nati; unum patrem habemus Deum. Videntur autemi mihi contentiosius quoque respondisse: cum enim 81 Joan. vii, 41. 88 ibid. 31, 32. i elc. li erant Valentiniani, qui diabolo prognatos fingebant, ad omne bonum ineptos, ad malum propensos, ad peccata natos et ad interitum; cui doctrinæ par illa fuit Gallorum quorumdam, qui ex male intellectis aliquibus Augustini in libro De prædestinatione sanctorum locis, liberi arbitrii ita infringebant vires, et gratiæ subsidium tam paucis largiebantur, ut quos Deus perditum iri præscive rit, eos etiam ad perditionem prædestinasse; quos que ad suppliciuin, eos etiam ad peccatum præde stinasse vellent. In editione Huelii deest quod legitur in codice Bodleiano. Codex Bodleianus, editio Huetii, Codex Bodleianus, Regius, Ferrarius legebat e Codex Bodleianus, gius et Barberinus, Codex Bodleianus,· Regius,

τῆς συγγενείας σου, καὶ ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ τρός σου, καὶ ἄπελθε εἰς τὴν γῆν ἣν ἂν σοι δεί ξω. Ἐξῆλθεν οὖν 'Αβραὰμ ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ πατρὸς αὐτοῦ, ὅπερ οὐ πεποιήκασιν οἱ ἐλεγχόμενοι, ἐπὶ τῷ μὴ ὑγιῶς εἰρηκέναι· Ο πατὴρ ἡμῶν Ἀβραάμ ἐστιν. Εἰ γὰρ τὰ τέκνα τοῦ ᾽Αβραὰμ ποιεῖ τὰ ἔργα τοῦ ᾿Αβραάμ, πρῶτον δὲ τῶν ἔργων ἐστὶ τὸ ἐξελ θεῖν ἐκ τῆς γῆς ἑαυτοῦ, καὶ ἐκ τῆς συγγενείας ἑαυτοῦ, καὶ ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ πατρὸς ἑαυτοῦ, καὶ ἀπελθεῖν εἰς τὴν γῆν ἣν δείκνυσιν αὐτῷ ὁ Θεὸς, καὶ διὰ τοῦτο οὗτοι πρὸς οὓς ὁ λόγος ἐλέγχονται ὡς οὐκ ὄντες τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ, δῆλον, ὅτι οὐκ ἐξεληλυ θότες ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ πατρὸς ἑαυτῶν ὀνειδίζονται, ὡς ἔτι τοῦ πονηροῦ πατρὸς ὄντες, καὶ ἔτι ποιοῦν τες τὰ ἐκείνου τοῦ πατρὸς ἔργα. Τούτων ἡμῖν εἰς τὸ ῥητὸν εἰρημένων, σαφῶς οἶμαι ἐλέγχεσθαι τοὺς να μίζοντας ἐντεῦθεν παρίστασθαι ὅτι εἰσί τινες ἐκ κατασκευῆς υἱοὶ τοῦ διαβόλου. 14. Εἶπον οὖν αὐτῷ· Ἡμεῖς ἐκ πορνείας οὐ γεγενήμεθα, ἕνα πατέρα ἔχομεν τὸν Θεόν. Ζητώ μήποτε, ἐλεγχθέντες ὡς οὐ τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ, πικρότερον ἀποκρίνονται οἱ λεγόμενοι πεπιστευκέ ναι αὐτῷ Ἰουδαῖοι, παρακεκαλυμμένως αινισσόμενοι ἐκ πορνείας γεγεννῆσθαι τὸν Σωτῆρα, ὡς εἰκὸς τοῦ το ὑπονοοῦντες τῷ μὴ παραδέχεσθαι τὴν διαβόητον καὶ τεθρυλλημένην αὐτοῦ γέννησιν ἐκ τῆς Παρ θένου. Καὶ γὰρ πάνυ μοι φαίνεται ἄλογον ταῦτα αὐτοὺς ἀπορρίψαι τὰ ῥήματα πρὸς ἔπος· οὔτε γὰρ πρὸς τὰ πρότερα, οὔτε ἀκολούθως τοῖς ἑξῆς εἰρῆσθαι δύναται, ἢ ἁπλούστερον νοηθῆναι τό Ἡμεῖς ἐκ πορνείας οὐ γεγεννήμεθα, τὸ εἰρημένον ὑπ' αὐτῶν. ᾿Αλλὰ καὶ ἐπεὶ πατέρα ἴδιον ἔλεγε τὸν Θεὸν ὁ Σω τὴρ, οὐδένα ἄνθρωπον πατέρα εἶναι ἑαυτοῦ ὁμολο γῶν διὰ τό· Ἡμεῖς ἐκ πορνείας οὐ γεγενήμεθα, Τούς νομίζοντας ἐντεῦθεν παρίστασθαι, τους υλικούς Ηυετιας. εἰκὸς αὐτοὺς ἐπιφέρειν πάλιν προσκρούοντας τό Ένα πατέρα ἔχομεν τὸν Θεόν· ὡσεὶ ἔλεγον Ἡμεῖς μάλλον ένα πατέρα ἔχομεν τὸν Θεὸν ὑπερ σὺ, ὁ φάσκων μὲν ἐκ παρθένου γεγεννῆσθαι, ἐκ πορνείας δὲ γεγεννημένος, καὶ διὰ τὸ αὐχεῖν τὸ ἐκ παρθένου γεγεννῆσθαι λέγων ἕνα πατέρα ἔχειν, με νον τὸν Θεὸν, τῶν ὁμολογούντων τὸν πατέρα Θεόν, οὐκ ἀρνουμένων καὶ ἄνθρωπον πατέρα. Αλλ' ἐρεῖ τις, ὅτι αὐτὰ οὕτω νοούμενα οὐ δύναται εἶναι ῥή ματα τῶν πεπιστευκότων αὐτῷ Ἰουδαίων. Καὶ πρὸς τοῦτο δὲ λεκτέον, ὅτι, εἰρημένου ἐν τῇ ἀρχῇ τοῦ πρὸς αὐτοὺς λόγου, τοῦ· Ἐὰν ὑμεῖς μείνητε ἐν τῷ λό γῳ τῷ ἐμῷ, ἀληθῶς μαθηταί μου ἐστὲ, καὶ γνώ σεσθε τὴν ἀλήθειαν, ὡς καὶ δυναμένων αὐτῶν μένειν ἐν τῷ Ἰησοῦ λόγῳ, καὶ μὴ μένειν, οὐκ ἀδύ νατον ἦν τινας ἐκ τῶν ἐλεγχομένων μὴ μεμεντ κέναι αὐτοῦ ἐν τῷ λόγῳ, καὶ μὴ μείναντας πικρό τερον καὶ προσκρουστικῶς εἰρηκέναι τό· Ἡμεῖς ἐκ πορνείας οὐ γεγενήμεθα ἕνα πατέρα ἔχομεν τὸν Θεόν. Δοκεῖ δέ μοι, ὅτι καὶ φιλονεικότερον ἀπε Ὡς οὐ τέκνα. οὐ, γέννησιν γένεσιν. νοηθῆναι. νοηθείη. Τῶν ὁμολογούντων. ἡμῶν ὁμολογούντων. ἐκ τῶν ἐλεγχομένων ἐκ τῶν ἐλέγχων. (β) γεγεννήμεθα γε γενήμεθα.

col. 609–610page 8 of 102

PG 14:609κρίναντο· εἰπόντες γὰρ πρότερον· Σπέρμα Αβραάμ: ", ἐσμεν, καὶ οἷον τοῦτο τρανότερον ὁμολογήσαντες διὰ τοῦ· Ο πατὴρ ἡμῶν ᾿Αβραάμ ἐστιν, ἀκούσαντες πρὸς τοῦτο τό· Εἰ τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ έστε, τὰ ἔργα τοῦ ᾽Αβραὰμ ποιεῖτε, μείζονα τοῦ Ἀβραὰμ ὁμολογοῦσιν ἑαυτῶν εἶναι τὸν πατέρα λέγοντες. Ενα πατέρα έχομεν τὸν Θεόν. Τάχα δὲ διὰ τὸ τῶν ἀν θρώπων τινὰς μὲν εἶναι ἐκ τοῦ διαβόλου, ἑτέρους δὲ γεγεννῆσθαι ἐκ τοῦ Θεοῦ, πάντας ἂν ὑγιῶς λέγοι μὲν τοὺς μὴ γεγεννημένους ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἐκ πορ νείας γεγεννήσθαι. Οὐ γὰρ ἐκ νύμφης, ἀλλ' ἐκ πόρνης τῆς ὕλης οὓς γεννά ὁ διάβολος ἢ ποιεῖ τοὺς ἐξ αὐτοῦ, οἵτινες καὶ τοῖς σωματικοῖς προσπεπονθότες, καὶ προσηλωμένοι κολλῶνται τῇ πόρνῃ ὕλῃ, γενόμενοι πρὸς αὐτὴν ἐν σῶμα, τῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ γεγεννημένων ἀφισταμένων τῆς πόρνης ύλης, καὶ κολλωμένων τῷ Κυρίῳ, καὶ ἐνουμένων τῷ ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν λόγῳ, καὶ τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ, ἦν ἔκτισεν ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, ἵνα γένωνται πρὸς αὐτὴν ἐν πνεῦμα· Ο μὲν γὰρ κολλώμενος τῇ πόρνῃ ἐν σῶμά ἐστιν· ὁ δὲ κολλώμενος τῷ Κυρίῳ ἐν πνεῦμά ἐστιν. 15. Εἶπεν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Εἰ ὁ Θεὸς πατὴρ ὑμῶν ἦν, ἠγαπᾶτε ἂν ἐμέ· ἐγὼ γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐξῆλθον. καὶ ἦκω. Ἐπείπερ οἱ τὰς φύσεις εἰσά γοντες χρῶνται τῷ ῥήματι τούτῳ διηγούμενοι αὐτὸ, ὅτι ὡς οἰκεῖον ἂν ὑμῶν καὶ ἀδελφὸν ἐπέγνωτέ με, ἀλλὰ καὶ ὡς ἴδιον ἠγαπήσατε ἂν ἐμὲ, εἰ ὁ Θεὸς πατὴρ ὑμῶν ἦν· ἐπαπορητέον οὕτως πρὸς αὐτούς *Ην ὅτε Παῦλος ἐμίσει τὸν Ἰησοῦν· ἐμίσει δὲ αὐτὸν ὅτε ἐπάρθει, καὶ ἐδίωκε τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ, καὶ ἀληθεύων γε ἔλεγεν αὐτῷ ὁ πρῶτος χρηματισμὸς· Σαούλ, Σαούλ, τί με διώκεις; Εἶπεν οὖν ἀληθὲς τό· Εἰ ὁ Θεὸς πατὴρ ὑμῶν ἦν, ήγα πᾶτε ἂν ἐμέ· δῆλον, ὅτι καὶ τὸ τούτῳ ἀντιστρέφον ἐστὶν ὑγιές· Εἰ μὴ ἡγαπᾶτέ με, οὐχὶ ὁ Θεὸς πατὴρ ὑμῶν ἦν. Οὐκοῦν τῶν μὴ ἀγαπώντων τὸν Ἰησοῦν οὐκ ἔστιν ὁ Θεὸς πατήρ· Παῦλος δὲ ἦν ὅτε οὐκ ἠγάπα τὸν Ἰησοῦν· ἦν ἄρα καιρὸς ὅτε ὁ Θεὸς Παύλου πατὴρ οὐκ ἦν· οὐ φύσει ἄρα Παῦλος Θεοῦ υἱὸς ἦν, ἀλλ᾽ ὕστερον γέγονε Θεοῦ υἱός· ὅτε καὶ ὑγιῶς ἂν προσελάβομεν τὸ ἀκόλουθον τῷ ἡγουμένῳ τοῦ συνημμένου λέγοντος, ὅτι, Ἀλλὰ μὴν ὁ Θεὸς, ὦ Παῦλε, πατήρ σου ἐστίν· ἀγαπᾷς ἄρα τὸν Ἰησοῦν. ᾿Αλλὰ καὶ πρὸ τῶν χρόνων τῆς πίστεως Παύλου ἀληθοῦς ὄντος τοῦ· Εἰ ὁ Θεὸς πατὴρ ὑμῶν ἦν, ἀγαπᾶτε ἂν ἐμὲ, ὑγιῶς ἦν προσλαβεῖν οἱονεὶ λέγοντα τὸν Ἰησοῦν. ᾿Αλλὰ μὴν ἐμὲ οὐκ ἀγα τῆς· οὐκ ἄρα ὁ Θεὸς πατήρ σου ἐστὶν, ὦ Παῦλε. Πότε δὲ ὁ Θεὸς πατὴρ γίνεταί τινος, ἢ ὅταν τηρήσῃ τις τὰς ἐντολάς; δι᾽ ἂς οὐ πρότερον ὧν τις υἱὸς τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς Πατρὸς γίνεται αὐτοῦ υἱός· ὅτε καὶ ὁ πατὴρ εἰς ἀναγέννησιν ἄγων τοῦτον, ὡς υἱὸς αὐτοῦ Υλης οὓς γεννᾷ. ύλης γεννά οὓς γεννά. ο ο ο Οἱ τὰς φύσεις εισάγοντες. πνευματικούς, ψυχικούς, υλικούς Είπεν οὖν. είπερ οὖν. προσλάβωμεν.

antea dixissent Semen Abrahæ sumus et quasi hoc manifestius confessi fuissent per illud: 328 Pater noster Abraham est 85, cum ad illud respon deri audivissent: Si filii Abrahæ estis, opera Abra hæ facile, majorem Abrahamo suum ipsorum pa trem fatentur dicentes: Unum patrem habemus Deum. Ac fortassis eo quod aliqui homines sint ex diabolo, alii vero orti ex Deo, omnes recte dice remus qui geniti ex Deo non essent, ex stupro orlos fuisse. Non enim ex sponsa, sed ex merelrice ma teria gignit, vel creat diabolus eos qui ab ipso sunt qui etiam immodice affecti, et alixi rebus corpora libus agglutinantur meretrici materiæ, facti cum ipsa unum corpus: cum hi qui ex Deo fuerint geniti, a meretrice materia recedant, atque etian agglutinentur Domino, uniti Sermoni illi qui in principio erat apud Deum ", et sapientia ipsius, quam creavit principium viarum suarum ad opera sua; ut sint cum ipsa unus spiritus: Qui enim agglutinatur meretrici, unum est corpus; qui vero agglutinatur Domino, unus spiritus est· **¸ 15. Dixit illis Jesus: Si Deus pater vester esset, diligerelis utique me; ego enim ex Deo exivi, et venio”. Quoniam qui naturas introducunt, utun tur hoc textu, enarrantes ipsum, [ac si dixisset Jesus: ] Tanquam agnatum vobis ac fratrem agno vissetis me, atque veluti proprium dilexissetis me, si Deus pater vester esset; movenda sunt contra c ipsos dubia hunc in modum erat quando Paulus * Joan. viii, 33. es ibid. 39. 66 ibid. 41. » Joan. vIII, 42. 91 Act. ix, 4. Ferrarius legebat, oderat Jesum; eumque oderat, cum depopularetur et persequeretur Ecclesiam Dei, veraque narrans dicebat illi primum Dei oraculum: Saule, Saule, quid me persequeris? Si ergo verum est illud Si Deus paler vester esset, diligeretis utique me s', perspicuum est quoque illud, quod cum hoc con vertitur, rectum esse: Si me non diligeretis, nequa quam Deus pater vester esset. Ergo Deus pater non est eorum qui non diligunt Jesum: cumque tempus fuerit quo Paulus non diligebat Jesum, sequitur quoque tempus fuisse quo Deus pater Pauli non erat; non ergo natura Paulus erat Dei filius, sed postea factus est Dei filius: quando etiain recte assumeremus id quod sequitur, illud quod præce dit conjunctum dicens: Atqui, Paule, Deus pater est tuus, diligis ergo Jesuın. Quin etiam ante tempora fidei Pauli, cum verum esset illud: Si Deus pater 329 vesler esset, diligeretis utique me, recle assu mere posset Jesus dicens: Atqui, Paule, me non diligis, non ergo pater tuus Deus est. Quando autem Deus efficitur alicujus pater, nisi quando aliquis ser vaverit mandata? quibus, cum antea non esset ali quis filius Patris cœlestis, efficitur ipsius filias; sr Joan. 1, 2. 88 Prov. VIII, 22. 50 1 Cor. vi, 16, 17. Valentiniani, quos tam sæpe vexat, quique aliquos Dei filios ita nasci sciscebant, ut filii diaboli fieri non possent, et e contrario: quique homines quosdam ab ortu esse alios alios doce bant, ut jam sæpe diximus. Huetius. Lego Legebat Ferrarius

κρίναντο· εἰπόντες γὰρ πρότερον· Σπέρμα Αβραάμ: ", ἐσμεν, καὶ οἷον τοῦτο τρανότερον ὁμολογήσαντες διὰ τοῦ· Ο πατὴρ ἡμῶν ᾿Αβραάμ ἐστιν, ἀκούσαντες πρὸς τοῦτο τό· Εἰ τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ έστε, τὰ ἔργα τοῦ ᾽Αβραὰμ ποιεῖτε, μείζονα τοῦ Ἀβραὰμ ὁμολογοῦσιν ἑαυτῶν εἶναι τὸν πατέρα λέγοντες. Ενα πατέρα έχομεν τὸν Θεόν. Τάχα δὲ διὰ τὸ τῶν ἀν θρώπων τινὰς μὲν εἶναι ἐκ τοῦ διαβόλου, ἑτέρους δὲ γεγεννῆσθαι ἐκ τοῦ Θεοῦ, πάντας ἂν ὑγιῶς λέγοι μὲν τοὺς μὴ γεγεννημένους ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἐκ πορ νείας γεγεννήσθαι. Οὐ γὰρ ἐκ νύμφης, ἀλλ' ἐκ πόρνης τῆς ὕλης οὓς γεννά ὁ διάβολος ἢ ποιεῖ τοὺς ἐξ αὐτοῦ, οἵτινες καὶ τοῖς σωματικοῖς προσπε πονθότες, καὶ προσηλωμένοι κολλῶνται τῇ πόρνῃ ὕλῃ, γενόμενοι πρὸς αὐτὴν ἐν σῶμα, τῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ γεγεννημένων ἀφισταμένων τῆς πόρνης ύλης, καὶ κολλωμένων τῷ Κυρίῳ, καὶ ἐνουμένων τῷ ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν λόγῳ, καὶ τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ, ἦν ἔκτισεν ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, ἵνα γένωνται πρὸς αὐτὴν ἐν πνεῦμα· Ο μὲν γὰρ κολλώμενος τῇ πόρνῃ ἐν σῶμά ἐστιν· ὁ δὲ κολλώμενος τῷ Κυρίῳ ἐν πνεῦμά ἐστιν. 15. Εἶπεν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Εἰ ὁ Θεὸς πατὴρ ὑμῶν ἦν, ἠγαπᾶτε ἂν ἐμέ· ἐγὼ γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐξῆλθον. καὶ ἦκω. Ἐπείπερ οἱ τὰς φύσεις εἰσά γοντες χρῶνται τῷ ῥήματι τούτῳ διηγούμενοι αὐτὸ, ὅτι ὡς οἰκεῖον ἂν ὑμῶν καὶ ἀδελφὸν ἐπέγνωτέ με, ἀλλὰ καὶ ὡς ἴδιον ἠγαπήσατε ἂν ἐμὲ, εἰ ὁ Θεὸς πατὴρ ὑμῶν ἦν· ἐπαπορητέον οὕτως πρὸς αὐτούς *Ην ὅτε Παῦλος ἐμίσει τὸν Ἰησοῦν· ἐμίσει δὲ αὐτὸν ὅτε ἐπάρθει, καὶ ἐδίωκε τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ, καὶ ἀληθεύων γε ἔλεγεν αὐτῷ ὁ πρῶτος χρημα τισμός· Σαούλ, Σαούλ, τί με διώκεις; Εἶπεν οὖν ἀληθὲς τό· Εἰ ὁ Θεὸς πατὴρ ὑμῶν ἦν, ήγα πᾶτε ἂν ἐμέ· δῆλον, ὅτι καὶ τὸ τούτῳ ἀντιστρέφον ἐστὶν ὑγιές· Εἰ μὴ ἡγαπᾶτέ με, οὐχὶ ὁ Θεὸς πατὴρ ὑμῶν ἦν. Οὐκοῦν τῶν μὴ ἀγαπώντων τὸν Ἰησοῦν οὐκ ἔστιν ὁ Θεὸς πατήρ· Παῦλος δὲ ἦν ὅτε οὐκ ἠγάπα τὸν Ἰησοῦν· ἦν ἄρα καιρὸς ὅτε ὁ Θεὸς Παύλου πατὴρ οὐκ ἦν· οὐ φύσει ἄρα Παῦλος Θεοῦ υἱὸς ἦν, ἀλλ᾽ ὕστερον γέγονε Θεοῦ υἱός· ὅτε καὶ ὑγιῶς ἂν προσελάβομεν τὸ ἀκόλουθον τῷ ἡγουμένῳ τοῦ συνημμένου λέγοντος, ὅτι, Ἀλλὰ μὴν ὁ Θεὸς, ὦ Παῦλε, πατήρ σου ἐστίν· ἀγαπᾷς ἄρα τὸν Ἰησοῦν. ᾿Αλλὰ καὶ πρὸ τῶν χρόνων τῆς πίστεως Παύλου ἀληθοῦς ὄντος τοῦ· Εἰ ὁ Θεὸς πατὴρ ὑμῶν ἦν, ἀγαπᾶτε ἂν ἐμὲ, ὑγιῶς ἦν προσλαβεῖν οἱονεὶ λέγοντα τὸν Ἰησοῦν. ᾿Αλλὰ μὴν ἐμὲ οὐκ ἀγα τῆς· οὐκ ἄρα ὁ Θεὸς πατήρ σου ἐστὶν, ὦ Παῦλε. Πότε δὲ ὁ Θεὸς πατὴρ γίνεταί τινος, ἢ ὅταν τηρήσῃ τις τὰς ἐντολάς; δι᾽ ἂς οὐ πρότερον ὧν τις υἱὸς τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς Πατρὸς γίνεται αὐτοῦ υἱός· ὅτε καὶ ὁ πατὴρ εἰς ἀναγέννησιν ἄγων τοῦτον, ὡς υἱὸς αὐτοῦ Υλης οὓς γεννᾷ. ύλης γεννά οὓς γεννά. ο ο ο Οἱ τὰς φύσεις εισάγοντες. πνευματικούς, ψυχικούς, υλικούς Είπεν οὖν. είπερ οὖν. προσλάβωμεν.

col. 611–612page 9 of 102

PG 14:611γίνεται, και χρηματίζει τοιούτου πατήρ. Εστι δὲ προσαχθῆναι εἰς ταῦτα ἀπὸ τῶν οὕτως ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγελίῳ γεγραμμένων· Ἠκούσατε, ὅτι ἐῤῥέθη· 'Αγαπήσεις τὸν πλησίον σου, καὶ μισή σεις τὸν ἐχθρόν σου. Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν· Αγαπάτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, καὶ προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν διωκόντων ὑμᾶς, όπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν οὐρανοῖς. Πρόσχες γὰρ τῷ· Οπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν οὐρανοῖς, εμφαίνοντι, ὅτι οὐ πρότερόν τις ὢν υἱὸς τοῦ ἐν οὐρα νοῖς Πατρὸς γίνεται αὐτοῦ υἱός. Ἐπιμελῶς δὲ τηρή σας καὶ περὶ τοῦ προσκειμένου τῷ, τοῦ Πατρός, ὅπερ ἐστὶν, ὑμῶν (γέγραπται γάρ· Όπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν)· ζητήσεις πότερον ἁπλούστερον εἴρηται, ἢ τῶν ἀντιγράφων ἡμαρτημένων πρόσ κειται τὸ, ὑμῶν· οὐδὲν γὰρ ἐζητήσαμεν ἂν, εἰ ἐγέ γραπτο· Όπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς τοῦ ἐν οὐρανοῖς· καὶ μάλιστα ἐπεὶ δοκεῖ μάχην περιέχειν τὸ γίνεσθαι υἱόν τινα οὐχ ἁπλῶς τοῦ ἐν οὐρανοῖς Πα τρὸς, ἀλλὰ τοῦ ἰδίου Πατρός. Εἰ μὲν γὰρ αὐτοῦ πατήρ ἐστιν, οὐχ ὕστερον γίνεται αὐτοῦ υἱός· εἰ δὲ γίνεται αὐτοῦ υἱὸς, οὐκ ἦν αὐτοῦ πατήρ. "Αμα δὲ ἐπιστήσεις διὰ τό τινας μὲν τῶν πεπιστευκέναι νομιζομένων λέ γεσθαι δούλους τοῦ Θεοῦ, ἑτέρους δὲ χρηματίζειν απ τοῦ υἱοὺς, μήποτε οὐχ ἡ τυχοῦσα ἐντολὴ, ἀλλά τινα κατ' ἐξαίρετον κατορθούμενα ποιοῦσι γενέσθαι υἱὸν Θεοῦ τὸν κατορθώσαντα. Πολλῶν γοῦν ἐν τῷ κατά Ματθαῖον εἰρημένων, παρατήρει τό· "Οπως γένησθε υἱοὶ τοῦ πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν οὐρανοῖς, ὁ ἐπιφέρεται τῷ· Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν· ᾿Αγαπήσατε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, καὶ προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν διωκόντων ὑμᾶς. Καὶ γὰρ ἐμφαίνεται ἡ πρὸς Θεὸν ὁμοιότης καὶ μίμησις αὐτοῦ ἀγαπῶντος τὰ ὄντα πάντα, καὶ μηδὲν βδελυσσομένου ὧν ἐποίησε, καὶ φει δομένου πάντων (ἐπείπερ αὐτοῦ τοῦ φιλοψύχου δεσπό του ἐστὶ τὰ πάντα), ἐν τῷ ἀγαπῶντι τοὺς ἐχθρούς ἑαυτοῦ, καὶ προσευχομένῳ ὑπὲρ τῶν διωκόντων αὐ τόν. Πῶς δ᾽ ἂν ἁρμοστὸν ἦν ἐπιφερόμενον τό· Όπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν οὐρανοῖς, τῷ· Ἐῤῥέθη, Οὐ μοιχεύσεις· ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν, ὅτι πᾶς ὁ βλέπων γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμήσαι, ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ, καὶ τοῖς περὶ τῆς ἀπωλείας ἑνὸς τῶν μελῶν, ὑπὲρ τοῦ μὴ ὅλον εἰς γέενναν ἀπελθεῖν τὸ σῶμα; ᾿Αλλὰ καὶ εἰ επεφέρετο τῷ· Ἐῤῥέθη τοῖς ἀρχαίοις· Οὐκ ἐπιορκήσεις, ἀποδώσεις δὲ τῷ Κυρίῳ τοὺς ὅρκους σου· ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν, μὴ ὀμόσαι όλως· όπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν τοῖς οὐρα νοῖς, πολλὴν ἂν αὐτόθεν ἐνεποίησε προσκοπήν· νυνὶ ὃς ὥσπερ ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς Πατὴρ ἀνατέλλει τὸν ἥλιον ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθούς, οὕτως ἕκαστος τῶν υἱῶν ν, Καὶ χρηματίζει. ὃ ἐπιφέρεται ὅ. Ἀλλὰ καὶ εἰ ἐπεφέρετο, τὸν υἱόν

quando eliam pater ducens hunc ad regeneratio so ibid. 98 ibid. 45. nem, quasi pater ipsius efficitur, et habetur ipsius pater. His adjungere possumus quæ in Evangelio secundum Matthæum scripta sunt hunc in modum” Audistis dictum esse: Diliges proximum tuum, et odio habebis inimicum tuum. At ego dico vobis: Diligite inimicos vestros, et orate pro his qui vos persequuntur, ut sitis filii Patris vestri qui in cœlis est. Adhibe au tem animum ad illud: Ut sitis filii Patris vestri qui in calis est, ostendens quod qui antea non est filius illius Patris qui est in cœlis, deinde illius efficiatur fi lius. Cumque diligenter observaveris illud vestri, quod additur vocabulo Patris (sic enim scriptum est, ut sitis filii Patris vestri), quæres utrum simplicius il lud dictum sit, an peccantibus exemplaribus addi tum sit illud vestri. Nihil enim quasissemus, si scri plum fuisset: Ut sitis filii Patris illius qui in cœlis est et præsertim quoniam videntur hæc repugnare, ut aliquis sit Glius non simpliciter Patris illius qui est in calis, sed sui patris: nam si est pater ipsius, non efficitur postea filius ipsius; sin vero ipsius filius efficitur, non erat antea ipsius pater. lllud si mul observabis, eo quod ex his qui censentur cre dere, quidam servi Dei, rursum alii dicantur filii Dei, an forte non qualecunque mandatum, sed quæ dam per excellentiam præclare acta faciant aliquem, qui ea obierit, effici filium Dei. Quamobrem cum in Matthæo multa sint dicta, illud observa: Ut sitis filii Patris vestri, qui in calis est, quod subjungitur illis verbis: Ego autem dico vobis: Diligite inimi cos vestros, el orate pro his qui vos persequuntur. Elucet enim similitudo erga Deum, atque imitatio ipsius diligentis omnia entia, et nihil abominantis eorum quæ fecit, et omnibus parcentis (quandoqui dem ipsius Domini animarum amantis sunt omnia), in eo qui diligit inimicos suos, et precatur pro his qui persequuntur eum. Verum quomodo convenien ter subjungeretur illud: Ut silis filii 330 Patris vesiri qui in cœlis est, illis verbis: Dictum est: Ne committas adulterium: at ego dico vobis: Quicunque aspexerit mulierem ad concupiscendam eam, jam adulterium commisit in corde suo cum ea ", atque illis de perditione unius membrorum,ne totum corpus conjiciatur in gehennam? Quin etiam si post illud Dictum est antiquis: Non pejerabis, sed persolves Domino juramenta tua; at ego dico vobis: Ne juretis omnino”, subjungeretur: Ut sitis filii Patris vestri qui in cœlis est, multum profecto offendiculi ex se fecisset; nunc autem, ut ille Pater coelestis exoriri solem facit super malos et bonos ", sic unusquis que filiorum Dei dilectionem in semetipso veluti so Matth. 43-45. ss ibid. 27-20. * ibid. 33, 34. Sic codex Bodleianus; in codice autem Regio deest xal. Codex Bodleianus, in codice Regio deest etc. Hoc est, non parum apud auditores offendisset Christus, si verba illa: Ut'sitis filii Patris vestri qui in cœlis est, illis subiunxisset: Dictum est antiquis: Non pejerabis, sed persolves, etc. Ratio est, quia ea verba similitudi nem continent Patris et filiorum, Dei et hominum; at ea ex parte similes esse non possunt, quia Deus pejerare non potest, bomines autem possunt, et sæpe faciunt. HuETIUS. Codex Regius, perperam, Bodleia nus vero ut in nostro textu, et sic legit Ferrarius in suo codice.

γίνεται, και χρηματίζει τοιούτου πατήρ. Εστι δὲ προσαχθῆναι εἰς ταῦτα ἀπὸ τῶν οὕτως ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγελίῳ γεγραμμένων· Ἠκούσατε, ὅτι ἐῤῥέθη· 'Αγαπήσεις τὸν πλησίον σου, καὶ μισή σεις τὸν ἐχθρόν σου. Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν· Αγαπάτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, καὶ προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν διωκόντων ὑμᾶς, όπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν οὐρανοῖς. Πρόσχες γὰρ τῷ· Οπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν οὐρανοῖς, εμφαίνοντι, ὅτι οὐ πρότερόν τις ὢν υἱὸς τοῦ ἐν οὐρα νοῖς Πατρὸς γίνεται αὐτοῦ υἱός. Ἐπιμελῶς δὲ τηρή σας καὶ περὶ τοῦ προσκειμένου τῷ, τοῦ Πατρός, ὅπερ ἐστὶν, ὑμῶν (γέγραπται γάρ· Όπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν)· ζητήσεις πότερον ἁπλούστε ρον εἴρηται, ἢ τῶν ἀντιγράφων ἡμαρτημένων πρόσ κειται τὸ, ὑμῶν· οὐδὲν γὰρ ἐζητήσαμεν ἂν, εἰ ἐγέ γραπτο· Όπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς τοῦ ἐν οὐρανοῖς· καὶ μάλιστα ἐπεὶ δοκεῖ μάχην περιέχειν τὸ γίνεσθαι υἱόν τινα οὐχ ἁπλῶς τοῦ ἐν οὐρανοῖς Πα τρὸς, ἀλλὰ τοῦ ἰδίου Πατρός. Εἰ μὲν γὰρ αὐτοῦ πατήρ ἐστιν, οὐχ ὕστερον γίνεται αὐτοῦ υἱός· εἰ δὲ γίνεται αὐτοῦ υἱὸς, οὐκ ἦν αὐτοῦ πατήρ. "Αμα δὲ ἐπιστήσεις διὰ τό τινας μὲν τῶν πεπιστευκέναι νομιζομένων λέ γεσθαι δούλους τοῦ Θεοῦ, ἑτέρους δὲ χρηματίζειν απ τοῦ υἱοὺς, μήποτε οὐχ ἡ τυχοῦσα ἐντολὴ, ἀλλά τινα κατ' ἐξαίρετον κατορθούμενα ποιοῦσι γενέσθαι υἱὸν Θεοῦ τὸν κατορθώσαντα. Πολλῶν γοῦν ἐν τῷ κατά Ματθαῖον εἰρημένων, παρατήρει τό· "Οπως γένησθε υἱοὶ τοῦ πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν οὐρανοῖς, ὁ ἐπιφέ ρεται τῷ· Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν· ᾿Αγαπήσατε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, καὶ προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν διωκόντων ὑμᾶς. Καὶ γὰρ ἐμφαίνεται ἡ πρὸς Θεὸν ὁμοιότης καὶ μίμησις αὐτοῦ ἀγαπῶντος τὰ ὄντα πάντα, καὶ μηδὲν βδελυσσομένου ὧν ἐποίησε, καὶ φει δομένου πάντων (ἐπείπερ αὐτοῦ τοῦ φιλοψύχου δεσπό του ἐστὶ τὰ πάντα), ἐν τῷ ἀγαπῶντι τοὺς ἐχθρούς ἑαυτοῦ, καὶ προσευχομένῳ ὑπὲρ τῶν διωκόντων αὐ τόν. Πῶς δ᾽ ἂν ἁρμοστὸν ἦν ἐπιφερόμενον τό· Όπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν οὐρανοῖς, τῷ· Ἐῤῥέθη, Οὐ μοιχεύσεις· ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν, ὅτι πᾶς ὁ βλέπων γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμήσαι, ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ, καὶ τοῖς περὶ τῆς ἀπωλείας ἑνὸς τῶν μελῶν, ὑπὲρ τοῦ μὴ ὅλον εἰς γέενναν ἀπελθεῖν τὸ σῶμα; ᾿Αλλὰ καὶ εἰ επεφέρετο τῷ· Ἐῤῥέθη τοῖς ἀρχαίοις· Οὐκ ἐπιορκήσεις, ἀποδώσεις δὲ τῷ Κυρίῳ τοὺς ὅρκους σου· ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν, μὴ ὀμόσαι όλως· όπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν τοῖς οὐρα νοῖς, πολλὴν ἂν αὐτόθεν ἐνεποίησε προσκοπήν· νυνὶ ὃς ὥσπερ ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς Πατὴρ ἀνατέλλει τὸν ἥλιον ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθούς, οὕτως ἕκαστος τῶν υἱῶν ν, Καὶ χρηματίζει. ὃ ἐπιφέρεται ὅ. Ἀλλὰ καὶ εἰ ἐπεφέρετο, τὸν υἱόν

col. 613–614page 10 of 102

PG 14:613τοῦ Θεοῦ, οἱονεὶ ἥλιον ἐν ἑαυτῷ τὴν ἀγάπην ἔχων, ταύτην ἀνατέλλει καὶ ἐπὶ πονηρούς, ἐπάν ἀγαπήσῃ τοὺς ἑαυτοῦ ἐχθρούς. Καὶ πάλιν ὥσπερ βρέχει ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους, οὕτως οἱονεὶ ὑετόν τινὰ τὴν προσευχὴν ὁ ἅγιος καταπέμπει ἐπὶ τοὺς κάτω που τυγχάνοντας, διὰ τὸ διώκειν αὐτὸν, καὶ περὶ τῶν τοιούτων προσευχόμενος. Ταῦτα μὲν εἰς τὸ ὑποπεσὸν ἡμῖν τρανωθῆναι, τό· Εἰ ὁ Θεὸς πατὴρ ὑμῶν, ἡγαπᾶτε ἂν ἐμέ. 16. Ιδωμεν δὲ καὶ τό· Ἐγὼ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐξῆλ θον, καὶ ἥκω· εἰς & χρήσιμόν μοι φαίνεται παραθέσθαι τὸ ἐκ Μιχαίου οὕτως ἔχον· 'Ακούσατε, λαοί, λόγους, καὶ προσεχέτω ἡ γῆ, καὶ πάντες οἱ ἐν αὐτῇ, καὶ ἔσται Κύριος ἐν ὑμῖν εἰς μαρτύριον, Κύριος ἐξ οἴκου ἁγίου αὐτοῦ· διότι ιδού Κύριος ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ τόπου ἑαυτοῦ, καὶ καταβήσεται, καὶ ἐπιβήσεται ἐπὶ τὰ ὕψη τῆς γῆς, καὶ σα λευθήσεται τὰ ὄρη ὑποκάτωθεν αὐτοῦ, καὶ αἱ κοιλάδες τακήσονται ὡς κηρὸς ἀπὸ προσώπου πυ ρές, καὶ ὡς ὕδωρ καταφερόμενον ἐν καταβάσει καὶ ὅρα μήποτε ἰσοδυναμεί τό· Ἐξῆλθον παρὰ τοῦ Θεοῦ, τῷ· Κύριος ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ τόπου αὐτοῦ· ἐπεὶ ὅτε ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πατρὶ ἐστιν, ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, πρὶν ἑαυτὸν κενῶσαι, οἱονεὶ τόπος αὐτοῦ ἐστιν ὁ Θεός· καὶ εἴ τίς γε νοήσαι τὸν πρὸ τοῦ κενῶσαι ἑαυτὸν ἐν τῇ προηγουμένῃ ὑπάρχοντα Θεοῦ μορφή, ὄψεται τὸν μηδέπω ἐξεληλυθότα ὑπὸ τοῦ Θεοῦ Υἱὸν αὐτοῦ, καὶ Κύριον τὸν μηδέπω ἐκπορευόμενον ἐκ τοῦ τόπου ἑαυτοῦ· ἐπὰν δὲ ἐκείνῃ τῇ καταστάσει τοῦ Υἱοῦ συγκρίνῃ τὴν ἐκ τοῦ ἀνειληφέναι τὴν τοῦ δούλου μορφὴν ἑαυτὸν κενώσαντα, συνήσει πῶς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐξῆλθε, καὶ ἧκε πρὸς ἡμᾶς, καὶ οἱονεὶ ἔξω γεγένηται τοῦ πέμψαντος αὐτόν· εἰ καὶ κατ᾿ ἄλο λον τρόπον οὐκ ἀφῆκεν αὐτὸν μόνον ὁ Πατήρ, ἀλλὰ μετ' αὐτοῦ ἐστι, καὶ ἔστιν ἐν τῷ Υἱῷ, ὥσπερ καὶ αὐ τὰς ἐν τῷ Πατρί. Καὶ εἰ μὴ κατ᾽ ἄλλον γε τρόπον νοήσαις εἶναι τὸν Υἱὸν ἐν τῷ Πατρὶ, ὡς ἦν πρὶν ἐξέλθῃ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, δόξει περιέχειν μάχην τὸ καὶ ἐξεληλυθέναι ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ εἶναι τὸν ἐξεληλυ θέσα ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἔτι ἐν τῷ Θεῷ. Αλλοι δὲ τό Ἐξῆλθον ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, διηγήσαντο ἀντὶ τοῦ, Γε γέννημαι ἀπὸ τοῦ Θεοῦ· οἷς ἀκολουθεῖ ἐκ τῆς οὐσίας φάσκειν τοῦ Πατρὸς γεγεννῆσθαι τὸν Υἱὸν, οἱονεὶ μειουμένου, καὶ λείποντος τῇ οὐσίᾳ, ᾗ πρότερον εἶχε, τοῦ Υἱοῦ, ἐπὰν ἐγέννησε τὸν Υἱόν· ὡσεὶ νοήσαι τις τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἐγκυμόνων. Ἀκολουθεῖ δὲ αὐτοῖς καὶ σῶμα λέγειν τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ διῃ ρῆσθαι τὸν Πατέρα, ἅπερ ἐστὶ δόγματα ἀνθρώπων, μηδ' ὄναρ φύσιν ἀόρατον καὶ ἀσώματον πεφαντασμένων, οὖσαν κυρίως οὐσίαν· οὗτοι δὲ δῆλον ὅτι ἐν σω ματικῷ τόπῳ δώσουσι τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν τό τὴν ἐκ τόπου ἀμείψαντα σωματικῶς ἐπιδεδημηκέναι τῷ βίῳ, καὶ οὐχὶ κατάστασιν ἐκ καταστάσεως, ὥσπερ ἡμεῖς ἐξειλήφαμεν. 17. Οὐδὲ γὰρ ἀπ' ἐμαυτοῦ ἐλήλυθα, ἀλλ' ἐκεῖ τές με ἀπέστειλε. Ταῦτα νομίζω λέγεσθαι, ὥς τι των ἀφ' ἑαυτῶν ἐρχομένων, καὶ μὴ ἀπεσταλμένων

lem habens, banc exoriri facit etiam super malos, cum suos ipsius dilexerit inimicos. Ac rursum quen) admodum pluit Deus super justos et injustos ", ita sanctus, veluti pluviam quamdam demittit precatio nem super eos qui deorsum degunt, eo quod illum persequebantur, pro talibus etiam orans. Hæc qui dem in illud, quod mihi explanandum incidit: S Deus pater vesler esset, diligeretis utique me 30. 16. Videamus vero et illud: Ego ex Deo exivi, et venio se cum quo conferre illud Michææ utile vide tur sic habens: Audile, populi, sermones, et atten dat terra, et omnes qui in ea sunt, et erit Dominus testis contra vos, Dominus, inquam, de domo sancta sua. Ecce egreditur Dominus de loco suo, et descen del, et calcabit super excelsa terra, et commovebun tur montes sub illo, et valles liquescent sicut cera a facie ignis, et sicut aqua quæ descendens per præceps defertur 1; et vide an forte æquipolleat illud Exivi a Deo, cum illo: Dominus egreditur de loco suo, quoniam quando Filius in Patre est, in forma Dei exsistens, antequam seipsum inaniat, veluti locus ipsius est Deus; et si quis consideret ipsum exsistentem in principali illa Dei forma, videbit nondum egressum a Deo Filium ipsius, et Dominum nondum egredientem de loco suo; cum vero cum hoc statu contulerit statum illius qui seipsum inani vit, ex eo quod formam servi assumpserit, intelliget quomodo Filius Dei exierit, et venerit ad nos, ac 331 veluti extra eum qui misit illum, factos fue rit; eliamsi alio modo non dimiserit illum solumn Pater, sed est cum ipso qui etiam est in Filio, quem admodum Filius est in Patre. Sin vero non consi deraveris alio modo esse Filium in Patre quam erat antequam exiret a Deo, videbitur repugnare egressum esse a Deo, et egressum a Deo esse ad huc in Deo. Cæterum alii illud: Exivi a Deo, ex posuerunt pro eo quod est, Genitus sum ex Deo quos sequitur Filium dicere ex substantia genitum fuisse Patris, veluti diminuti, et carentis substantia Filii quam ante habebat, quando generavit Filium tanquam si consideraret aliquis hoc etiam in præ gnantibus. Consequitur autem illos dicere Patrem et Filium corpus esse, ac Patrem dividi: quæ do gmata hominum sunt eorum qui ne per somnium quidem rerum quæ animo cernuntur, et incorpo ream naturam (quæ proprie est substantia) imagi nati sunt: unde etiam perspicuum est hos in corpo rali loco Patrem esse daturos, et Filium immutato loco, ex loco ad hanc vitam devenisse, nec mutasse statum ex statu, ut nos interpretati sumus. 17. Neque enim a mcmalipso veni, sed ille me ma sit. Hæc arbitror dici perinde quasi a semetipsis veniant quidam, non missi a Patre, doctrinam, vel * Matth. v, 45. " Joan. vult, 42. " ibid. ' Mich. 1, 2-4. 2 Joan. vul, 42.

τοῦ Θεοῦ, οἱονεὶ ἥλιον ἐν ἑαυτῷ τὴν ἀγάπην ἔχων, ταύτην ἀνατέλλει καὶ ἐπὶ πονηρούς, ἐπάν ἀγαπήσῃ τοὺς ἑαυτοῦ ἐχθρούς. Καὶ πάλιν ὥσπερ βρέχει ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους, οὕτως οἱονεὶ ὑετόν τινὰ τὴν προσευχὴν ὁ ἅγιος καταπέμπει ἐπὶ τοὺς κάτω που τυγχάνοντας, διὰ τὸ διώκειν αὐτὸν, καὶ περὶ τῶν τοιούτων προσευχόμενος. Ταῦτα μὲν εἰς τὸ ὑποπεσὸν ἡμῖν τρανωθῆναι, τό· Εἰ ὁ Θεὸς πατὴρ ὑμῶν, ἡγαπᾶτε ἂν ἐμέ. 16. Ιδωμεν δὲ καὶ τό· Ἐγὼ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐξῆλ θον, καὶ ἥκω· εἰς & χρήσιμόν μοι φαίνεται παραθέ σθαι τὸ ἐκ Μιχαίου οὕτως ἔχον· 'Ακούσατε, λαοί, λόγους, καὶ προσεχέτω ἡ γῆ, καὶ πάντες οἱ ἐν αὐτῇ, καὶ ἔσται Κύριος ἐν ὑμῖν εἰς μαρτύριον, Κύριος ἐξ οἴκου ἁγίου αὐτοῦ· διότι ιδού Κύριος ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ τόπου ἑαυτοῦ, καὶ καταβήσε ται, καὶ ἐπιβήσεται ἐπὶ τὰ ὕψη τῆς γῆς, καὶ σα λευθήσεται τὰ ὄρη ὑποκάτωθεν αὐτοῦ, καὶ αἱ κοι λάδες τακήσονται ὡς κηρὸς ἀπὸ προσώπου πυ ρές, καὶ ὡς ὕδωρ καταφερόμενον ἐν καταβάσει καὶ ὅρα μήποτε ἰσοδυναμεί τό· Ἐξῆλθον παρὰ τοῦ Θεοῦ, τῷ· Κύριος ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ τόπου αὐτοῦ· ἐπεὶ ὅτε ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πατρὶ ἐστιν, ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, πρὶν ἑαυτὸν κενῶσαι, οἱονεὶ τόπος αὐτοῦ ἐστιν ὁ Θεός· καὶ εἴ τίς γε νοήσαι τὸν πρὸ τοῦ κενῶσαι ἑαυτὸν ἐν τῇ προηγουμένῃ ὑπάρχοντα Θεοῦ μορφή, ὄψεται τὸν μηδέπω ἐξεληλυθότα ὑπὸ τοῦ Θεοῦ Υἱὸν αὐτοῦ, καὶ Κύριον τὸν μηδέπω ἐκπορευόμενον ἐκ τοῦ τόπου ἑαυτοῦ· ἐπὰν δὲ ἐκείνῃ τῇ καταστάσει τοῦ Υἱοῦ συγκρίνῃ τὴν ἐκ τοῦ ἀνειληφέναι τὴν τοῦ δούλου μορφὴν ἑαυτὸν κενώσαντα, συνήσει πῶς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐξῆλθε, καὶ ἧκε πρὸς ἡμᾶς, καὶ οἱονεὶ ἔξω γεγένηται τοῦ πέμψαντος αὐτόν· εἰ καὶ κατ᾿ ἄλο λον τρόπον οὐκ ἀφῆκεν αὐτὸν μόνον ὁ Πατήρ, ἀλλὰ μετ' αὐτοῦ ἐστι, καὶ ἔστιν ἐν τῷ Υἱῷ, ὥσπερ καὶ αὐ τὰς ἐν τῷ Πατρί. Καὶ εἰ μὴ κατ᾽ ἄλλον γε τρόπον νοήσαις εἶναι τὸν Υἱὸν ἐν τῷ Πατρὶ, ὡς ἦν πρὶν ἐξέλθῃ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, δόξει περιέχειν μάχην τὸ καὶ ἐξεληλυθέναι ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ εἶναι τὸν ἐξεληλυ θέσα ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἔτι ἐν τῷ Θεῷ. Αλλοι δὲ τό Ἐξῆλθον ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, διηγήσαντο ἀντὶ τοῦ, Γε γέννημαι ἀπὸ τοῦ Θεοῦ· οἷς ἀκολουθεῖ ἐκ τῆς οὐσίας φάσκειν τοῦ Πατρὸς γεγεννῆσθαι τὸν Υἱὸν, οἱονεὶ μειουμένου, καὶ λείποντος τῇ οὐσίᾳ, ᾗ πρότερον εἶχε, τοῦ Υἱοῦ, ἐπὰν ἐγέννησε τὸν Υἱόν· ὡσεὶ νοήσαι τις τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἐγκυμόνων. Ἀκολουθεῖ δὲ αὐτοῖς καὶ σῶμα λέγειν τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ διῃ ρῆσθαι τὸν Πατέρα, ἅπερ ἐστὶ δόγματα ἀνθρώπων, μηδ' ὄναρ φύσιν ἀόρατον καὶ ἀσώματον πεφαντασμέ νων, οὖσαν κυρίως οὐσίαν· οὗτοι δὲ δῆλον ὅτι ἐν σω ματικῷ τόπῳ δώσουσι τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν τό τὴν ἐκ τόπου ἀμείψαντα σωματικῶς ἐπιδεδημηκέναι τῷ βίῳ, καὶ οὐχὶ κατάστασιν ἐκ καταστάσεως, ὥσπερ ἡμεῖς ἐξειλήφαμεν. 17. Οὐδὲ γὰρ ἀπ' ἐμαυτοῦ ἐλήλυθα, ἀλλ' ἐκεῖ τές με ἀπέστειλε. Ταῦτα νομίζω λέγεσθαι, ὥς τι των ἀφ' ἑαυτῶν ἐρχομένων, καὶ μὴ ἀπεσταλμένων

col. 615–616page 11 of 102

PG 14:615ἀπὸ τοῦ Πατρός. Περὶ μὲν οὖν ἀνθρώπων τοιούτων, διδασκαλίαν ἢ προφητείαν ὑπισχνουμένων, διδασκόμεθα καὶ ἀπὸ τοῦ Ἱερεμίου ἔνθα γέγραπται Οὐκ ἀπέστελλον τοὺς προφήτας, καὶ αὐτοὶ ἔτρε χον. Εἰ δὲ καὶ δυνάμεις τινὲς μὴ ἀποστελλόμεναι ἀπὸ τοῦ Πατρὸς ἔρχονται πρὸς ἀνθρώπους ἐπιστήσεις, καὶ εἴ τινες ἐν αὐταῖς εἰσιν ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐξεληλυθυῖαι, καὶ τούτῳ ἡμαρτηκυῖαι, τῷ μὴ ἀπεστάλθαι ἀπ' αὐ τοῦ. Οὐκ ἀζήτητον δὲ ἑατέον τὸν τόπον καὶ εἰς τὸν περὶ ψυχῆς λόγον· τάχα γὰρ ἡ μὲν τοῦ Ἰησοῦ ψυχὴ ἐν τῇ ἑαυτῆς τυγχάνουσα τελειότητι, ἐν Θεῷ καὶ τῷ πληρώματι ἦν· καὶ ἐκεῖθεν ἐξεληλυθυῖα τῷ ἀπεστάλθαι ἀπὸ τοῦ Πατρὸς ἀνέλαβε τὸ ἐκ τῆς Μα ρίας σῶμα· ἄλλαι δὲ οὐχ οὕτως ἐξῆλθον ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, τουτέστιν οὐκ ἀπεσταλμέναι, οὐδὲ ὑπὸ τοῦ θείου βοι λήματος προπεμφθεῖσαι. 18. Διὰ τί τὴν λαλιὰν τὴν ἐμὴν οὐ γινώσκετε; ὅτι οὐ δύνασθε ἀκούειν τὸν λόγον τὸν ἐμόν. Δί. τιον, φησίν, ἐστὶ τοῦ ὑμῖν μὴ γινώσκεσθαι τὴν ἐμὴν λαλιὰν, τὸ μὴ δύνασθαι ὑμᾶς ἀκούειν τοῦ λόγου μου. Πρότερον οὖν δύναμιν περιποιητέον ἀκουστικὴν τοῦ θείου λόγου, ἵνα μετὰ τοῦτο οἷοί τε γενώμεθα καὶ γινώσκειν πᾶσαν τὴν Ἰησοῦ λαλιάν· ἔξεστι γάρ, πρότερον οὐ δυνάμενον ἀκούειν τῶν λόγων Ἰησοῦ, ὕστερον φθάνειν ἐπὶ τὸ ἀκούειν δύνασθαι αὐτῶν· ἐπεὶ καὶ ὅσον μὲν οὐδέπω ἰάθη τις τὰς ἀκοὰς ἀπὸ τοῦ Λύ γου τοῦ λέγοντος τῷ κωφῷ· Διανοίχθητι, οὐ δύνα ται ἀκούειν· ἐπὰν δὲ λυθῇ ὁ αἴτιος τῆς κωφότητας σύνδεσμος, τότε ἀκούειν τις οἷος ἔσται τοῦ Ἰησοῦ ὅτε καὶ γινώσκειν δύναται αὐτοῦ τὴν λαλιάν. Η λει γέτωσαν ἡμῖν οἱ νομίζοντες καὶ διὰ τοῦτο συνίστασθαι τὸν περὶ φύσεως λόγον πότερον ἐδύναντο ἔτι κωφοὶ ὄντες ἀκούειν, οὓς ὕστερον ιάσατο, ἢ οὐκ ἐδύ ναντο; Σαφοῦς δὲ ὄντος τοῦ οὐκ ἐδύναντο, δῆλον, ὅτι ἔξεστι μεταβαλεῖν ἀπὸ τοῦ μὴ δύνασθαι ἀκούειν τῶν Ἰησοῦ λόγων ἐπὶ τὸ ἀκούειν αὐτῶν, καὶ οὐ διὰ φύσιν ἀνιάτως ἔχουσαν, ὅτε οὐ δύναταί τις ἀκούειν· καὶ μάλιστα ταῦτα προσακτέον τοῖς ἑτεροδόξοις, χαίρουσι ταῖς ἀλληγορίαις, καὶ ἀνάγουσι τὴν περὶ τῶν ἰάσεων ίστορίαν ἐπὶ τὰς τῆς ψυχῆς θεραπείας, ἀπολυομένης ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ πάσης νόσου, καὶ πάσης μαλακίας. Νομίζω δὲ τὸ μὲν ἀκούειν, νῦν ἐπὶ τοῦ συνιέναι τάσ σεσθαι τῶν λεγομένων· τὸ δὲ γινώσκειν ἐπὶ τοῦ καταλαμβάνονται συγκατατίθεσθαι τῷ φωτὶ τῆς περὶ τῶν λεγομένων γνώσεως πεφωτισμένων Ο μένο τοιγε Ηρακλέων ὑπολαμβάνει αἰτίαν ἀποδίδοσθαι τοῦ μὴ δύνασθαι αὐτοὺς ἀκούειν τὸν Ἰησοῦ λόγον, μηδὲ γινώσκειν αὐτοῦ τὴν λαλιὰν ἐν τῷ· Ὑμεῖς ἐκ Ιερεμία. τοῦ Υἱοῦ. πρὸ τῆς ἑνώσεως Τὸν περὶ φύσεως λόγον. φύσεων. οἱ τὰς φύσεις εἰσάγοντες, Κἂν πιθα νώτατα ἐκράτουν οἱ παρεισάγοντες τὸν περὶ φύσεως ἄτοπον λόγον. Πεφωτισμένων. πεφωτισμένον.

prophetiam promittentes. Atque de talibus quidem hominibus docemur a Jeremia, apud quem scriptum est: Non mittebam prophetas, et ipsi currebant 2. An vero potentiæ etiam aliquæ non missæ a Patre venerint ad homines, notabis, et an aliquæ inter ipsas egressæ sint a Deo, et idcirco peccarint, quia missæ non fuerint ab ipso. Nec prætereundus est lo cus absque indagine de sermone animæ; nam for Lassis Jesu anima in sua ipsius perfectione exsistens, in Deo et in plenitudine erat; et inde egressa, quia missa fuerat a Patre, assumpsit corpus ex Maria; aliæ vero non sic exierunt a Deo, hoc est non a Deo missæ, neque a divina voluntate præ missæ. Marc. VII, 332 18. Quare dicta mea non agnoscitis? quia non potestis audire sermonem meum ". Vos, inquit, non posse sermonem meum audire in causa est, cur dicta mea non agnoscatis. Unde primum com paranda nobis est vis audiendi divinum sermonem, ut deinde omnia Jesu dicta agnoscere possimus; licet enim illi qui antea non valebat audire sermo nes Jesu, postea eo pervenire, ut possit audire illos; quoniam quandiu non medicaverit alicujus auditum Sermo ac Filius Dei dicens surdo ", Adaperire, non potest ille audire. Simul atque autem solutum fuerit vinculum, quod occasionem præbebat surditatis, tunc audire quis poterit Jesum; quando etiam co gnoscere potest ipsius dicta. Alioquin dicant nobis illi qui existimant hisce verbis constitui dogma de naturis, utrum poterant illi quibus medicatus est postea, surdi adhuc exsistentes audire, an non? Sed cum liqueat eos non potuisse, perspicuum est licere immutari ab impotentia audiendi sermones Jesu, ad audiendum illos, et propter naturam incurabiliter habentem, quando non potest aliquis audire; sunt que hac potissimum dicenda his qui ab Ecclesiæ decretis dissident, gaudentes allegoriis, et sanatio Mum:historiam reducentibus ad curationem animæ, quam Jesus liberat ab omni morbo et ab omni molli tie. Arbitror vero ego vocabulum audire positum nunc esse pro intelligere quæ dicantur; vocabulum vero agnoscere, pro eo qui percipiens assentitur, illustratus lace cognoscendi ea. Sane Heracleon su spicatur causam reddi cur ipsi audire non possint Jesu sermones, neque illius dicta cognoscere, per illud: Vos ex patre diabolo estis, istisque verbis in Jerem. xxIII, 21. • Joan. viii, 43. Codex Regius, ldemn cod. Regius, Sæpe animad vertimus Origenem animas ante corpora conditas credidisse. Huic doctrinæ consectarium est animam Christi ante corpus illius conditam quoque fuisse. Hoc dogmate inductum fuisse Eutychem suspicari se dicit Leo papa epist. 2 ad Julianum Coensem, ut duas in Christo naturas statueret, quasi animam Christi exstitisse, priusquam carni illigaretur, persuasum habuerit. Animam autem Christi tunc in sua perfectione fuisse dicit Origenes, idcirco quod arctissimo amoris viuculo ita Deo tunc adhærebat, ut unus cum eo spiritus efficeretur, quemadmodum fusius ipse declarat lib. 11 De prin cipiis, cap. 6, et nos in Origenianis, lib. 11, quæst. 3, num. 6 et seq. HUETIUS. Legendum fur tasse Supra initio nuneri 15, et ita Ferrarius. At Origenes tamen i Epist. ad Rom., cap. xxιν Philocalia ID. In margine codicis Bodleia ni legitur ex conjectura

ἀπὸ τοῦ Πατρός. Περὶ μὲν οὖν ἀνθρώπων τοιούτων, διδασκαλίαν ἢ προφητείαν ὑπισχνουμένων, διδασκό μεθα καὶ ἀπὸ τοῦ Ἱερεμίου ἔνθα γέγραπται Οὐκ ἀπέστελλον τοὺς προφήτας, καὶ αὐτοὶ ἔτρε χον. Εἰ δὲ καὶ δυνάμεις τινὲς μὴ ἀποστελλόμεναι ἀπὸ τοῦ Πατρὸς ἔρχονται πρὸς ἀνθρώπους ἐπιστήσεις, καὶ εἴ τινες ἐν αὐταῖς εἰσιν ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐξεληλυθυῖαι, καὶ τούτῳ ἡμαρτηκυῖαι, τῷ μὴ ἀπεστάλθαι ἀπ' αὐ τοῦ. Οὐκ ἀζήτητον δὲ ἑατέον τὸν τόπον καὶ εἰς τὸν περὶ ψυχῆς λόγον· τάχα γὰρ ἡ μὲν τοῦ Ἰησοῦ ψυχὴ ἐν τῇ ἑαυτῆς τυγχάνουσα τελειότητι, ἐν Θεῷ καὶ τῷ πληρώματι ἦν· καὶ ἐκεῖθεν ἐξεληλυθυῖα τῷ ἀπεστάλθαι ἀπὸ τοῦ Πατρὸς ἀνέλαβε τὸ ἐκ τῆς Μα ρίας σῶμα· ἄλλαι δὲ οὐχ οὕτως ἐξῆλθον ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, τουτέστιν οὐκ ἀπεσταλμέναι, οὐδὲ ὑπὸ τοῦ θείου βοι λήματος προπεμφθεῖσαι. 18. Διὰ τί τὴν λαλιὰν τὴν ἐμὴν οὐ γινώσκετε; ὅτι οὐ δύνασθε ἀκούειν τὸν λόγον τὸν ἐμόν. Δί. τιον, φησίν, ἐστὶ τοῦ ὑμῖν μὴ γινώσκεσθαι τὴν ἐμὴν λαλιὰν, τὸ μὴ δύνασθαι ὑμᾶς ἀκούειν τοῦ λόγου μου. Πρότερον οὖν δύναμιν περιποιητέον ἀκουστικὴν τοῦ θείου λόγου, ἵνα μετὰ τοῦτο οἷοί τε γενώμεθα καὶ γινώσκειν πᾶσαν τὴν Ἰησοῦ λαλιάν· ἔξεστι γάρ, πρότερον οὐ δυνάμενον ἀκούειν τῶν λόγων Ἰησοῦ, ὕστερον φθάνειν ἐπὶ τὸ ἀκούειν δύνασθαι αὐτῶν· ἐπεὶ καὶ ὅσον μὲν οὐδέπω ἰάθη τις τὰς ἀκοὰς ἀπὸ τοῦ Λύ γου τοῦ λέγοντος τῷ κωφῷ· Διανοίχθητι, οὐ δύνα ται ἀκούειν· ἐπὰν δὲ λυθῇ ὁ αἴτιος τῆς κωφότητας σύνδεσμος, τότε ἀκούειν τις οἷος ἔσται τοῦ Ἰησοῦ ὅτε καὶ γινώσκειν δύναται αὐτοῦ τὴν λαλιάν. Η λει γέτωσαν ἡμῖν οἱ νομίζοντες καὶ διὰ τοῦτο συνίστασθαι τὸν περὶ φύσεως λόγον πότερον ἐδύναντο ἔτι κωφοὶ ὄντες ἀκούειν, οὓς ὕστερον ιάσατο, ἢ οὐκ ἐδύ ναντο; Σαφοῦς δὲ ὄντος τοῦ οὐκ ἐδύναντο, δῆλον, ὅτι ἔξεστι μεταβαλεῖν ἀπὸ τοῦ μὴ δύνασθαι ἀκούειν τῶν Ἰησοῦ λόγων ἐπὶ τὸ ἀκούειν αὐτῶν, καὶ οὐ διὰ φύσιν ἀνιάτως ἔχουσαν, ὅτε οὐ δύναταί τις ἀκούειν· καὶ μάλιστα ταῦτα προσακτέον τοῖς ἑτεροδόξοις, χαίρουσι ταῖς ἀλληγορίαις, καὶ ἀνάγουσι τὴν περὶ τῶν ἰάσεων ίστορίαν ἐπὶ τὰς τῆς ψυχῆς θεραπείας, ἀπολυομένης ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ πάσης νόσου, καὶ πάσης μαλακίας. Νομίζω δὲ τὸ μὲν ἀκούειν, νῦν ἐπὶ τοῦ συνιέναι τάσ σεσθαι τῶν λεγομένων· τὸ δὲ γινώσκειν ἐπὶ τοῦ καταλαμβάνονται συγκατατίθεσθαι τῷ φωτὶ τῆς περὶ τῶν λεγομένων γνώσεως πεφωτισμένων Ο μένο τοιγε Ηρακλέων ὑπολαμβάνει αἰτίαν ἀποδίδοσθαι τοῦ μὴ δύνασθαι αὐτοὺς ἀκούειν τὸν Ἰησοῦ λόγον, μηδὲ γινώσκειν αὐτοῦ τὴν λαλιὰν ἐν τῷ· Ὑμεῖς ἐκ Ιερεμία. τοῦ Υἱοῦ. πρὸ τῆς ἑνώσεως Τὸν περὶ φύσεως λόγον. φύσεων. οἱ τὰς φύσεις εἰσάγοντες, Κἂν πιθα νώτατα ἐκράτουν οἱ παρεισάγοντες τὸν περὶ φύσεως ἄτοπον λόγον. Πεφωτισμένων. πεφωτισμένον.

col. 617–618page 12 of 102

PG 14:617τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ. Αὐταῖς γοῦν λέξεσί φησι· «Διὰ τί οὐ δύνασθε ἀκούειν τὸν λόγον τὸν ἐμόν; ἢ ὅτι ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ·, (ἀντὶ τοῦ, ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ διαβόλου,) φανερῶν αὐτ τοῖς λοιπὸν τὴν φύσιν αὐτῶν, καὶ προελέγξας αὐτ τους, ὅτι οὔτε τοῦ ᾿Αβραάμ εἰσι τέκνα, οὐ γὰρ ἂν ἐμίσουν αὐτόν· οὐδὲ τοῦ Θεοῦ, διὸ οὐκ ἠγάπων αὐ τόν. Καὶ εἰ μὲν τό· Ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ δια βόλου ἐστέ, ἐξεδέχετο, ὡς ἐν τοῖς ἀνωτέρω διη γησάμεθα, καὶ ἔλεγε· Διὰ τὸ ἔτι ὑμᾶς εἶναι ἐκ τοῦ διαβόλου, οὐ δύνασθε ἀκούειν τὸν λόγον τὸν ἐμὸν, κἂν παραδεξάμεθα αὐτοῦ τὴν διήγησιν· νυν δὲ δῆλός ἐστιν ὁμοουσίους τινὰς τῷ διαβόλω λέγων ἀνθρώπους, ἑτέρας, ὡς οἴονται οἱ ἀπ' αὐτοῦ, οὐσίας τυγχάνοντι παρ' οὓς καλοῦσι ψυχικούς, η πνευματικοὺς. ή [όμο. ουσίους, 19. Ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστὲ, καὶ τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς ὑμῶν θέλετε ποιεῖν. ᾿Αμφίβολος ἡ λέξις ἐστί· δηλοῦται γὰρ ἀπ' αὐτῆς ἐν μὲν, ὡς ἄρα ἔχει ὁ διάβολος πατέρα, ἐξ οὗ πατρὸς, ὅσον ἐπὶ τῷ ῥητῷ, ἐμφαίνονται εἶναι οὗτοι πρὸς οὓς ὁ λόγος· ἕτερον δὲ, δ βέλτιόν ἐστιν, ὅτι ὑμεῖς ἐκ τοῦδε τοῦ πατρός ἐστε, καθ' δν κατηγορεῖται τὸν διάβολος. Αμφίβολον μὲν οὖν ἂν τὸ λε γόμενον, καὶ εἴπερ εἴρητο τὸ πρότερον ἄρθρον τὸν τοῦ πλὴν μᾶλλον ἀνεφαίνετο σαφέστερον τὸ βούλημα τοῦ ῥητοῦ. Μέντοιγε ὁ συναγορεύων τὸ εἶναί τινα τοῦ διαβόλου πατέρα, οὗ υἱοὺς δόξει λέγειν τοὺς πρὸς οἷς ὁ λόγος ἐστὶ, χρήσεται τῷ ἐπιφερομένω οὕτως ἔχοντι· “Οταν λαλῇ τὸ ψεῦδος, ἐκ τῶν ἰδίων λαλεῖ, ὅτι ψεύστης ἐστὶ, καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ· καὶ φησὶ ψεῦδος μὲν εἶναι τὸν διάβολον, ἄλλον δὲ παρὰ τοῦτον εἶναι τὸν τοῦ ψεύδους πατέρα· ἀλλ' οὐχ ὑγιῶς τοῦτο λεχθήσεται· μᾶλλον γὰρ τὸ ψεῦδος ἐφαρ μόσει τῷ ἐναντίῳ τοῦ εἰπόντος· Ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια λέγω δὲ τῷ ἐναντίω Χριστοῦ, ᾧ ψεύστης ἐστὶν ὁ πατὴρ, ὁ διάβολος ὤν. Αλλ' εἰκός τινα προσκόψειν τῷ ψεῦδος εἶναι τὸν ἀντίχριστον, οὐκ ἔτι ψεκτὸν ἐσόμενον, ἐὰν τῇ ὑποστάσει ἕτερον μηδὲν ψεῦδος ᾖ πρὸς ἐν παραθέμενος τό· Απώλεια ἐγένου, καὶ οὐχ ὑπάρξεις εἰς τὸν αἰῶνα, (εἰρημένον ἐν τῷ Ἰεζεκιήλ περί τινος διὰ τὴν κακίαν μεταβεβληκότος εἰς τὸ γενέσθαι αὐτὸν ἀπώλειαν,) καθ᾽ ὁμοιότητα παραμι θήση καὶ τὸ περὶ τοῦ ψεύδους οὐκ εἶναί τινα τῇ ὑποστάσει ἐκ κατασκευῆς, ἀλλὰ ἐκ μεταβολῆς, καὶ ιδίας προαιρέσεως, τοιοῦτον δὲ γεγεννημένον, καὶ οὕτως, ἵνα καινῶς ὀνομάσω, πεφυσιωμένον. Οὐ φεύ των γοῦν τις ὡς ἄτοπον τὸ φάσκειν εἶναι ψεῦδος τὸν ἀντίχριστον, ἐρεῖ καὶ πᾶσιν ἐφαρμόζειν τοῖς ψευδομένοις τό· "Οταν λαλῇ τὸ ψεῦδος, ἐκ τῶν φανερῶν φανερόν. Αμφίβολος ἡ λέξις ἐστί, ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ, Οὕτως. Αι φησί. φήσει. Ἐναντίῳ Χριστοῦ, ᾧ. ἀντιχρ! στῳ, ού. παραμυθήσει. Οὐκ εἶναι τινα. οὐκ. Οὐ φεύγων.

quit Quare autem non potestis audire sermonen meum, au quoniam vos ex patre diabolo estis? (pro eo quod est, ex essentia diaboli) manifestans de cætero naturain ipsorum, cum prædixisset ipsos neque Abrahain esse filios, baud enim odio per sequerentur illum; neque Dei, ex quo non dilige bant illum. Cæterum si illud, vos ex patre diabolo estis, exposuisset, ut in superioribus exposuimus nos, et dixisset: Quia adhuc ex diabolo estis, non potestis audire sermonem meun, admisis semus etiam illius enarrationem; nunc 333 autem aperte dicit quosdam homines esse hoc est] ejusdem substantiæ cum dia bolo, qui alterius est substantiæ, ut existimant illius etiam sectatores, ab his quos vocant animales, vel spirituales. c 6.45 Joan. viii, 44. . ibid. 67 Joan. XIV, 6. Codex Bodleianus, Regius, male etc. Ambigua sunt Grecs, hoc est, a patre diabolo estis, vel, a patre diaboli estis. Latina autem nullam habent ambiguitatem. HUETIUS. Deest in codice Regio, sed legitur in Bodleiano. 19. Vos ex patre diabolo estis, el desideria patris vestri vulțis facere 6.4. Ambiguus est contextus [proinde quoque duplex ex eo elici potest sensus; } alter, quasi diabolus habeat patrem, ex quo patre, quantum ad contextum attinet, ostendantur hi esse, ad quos est serino; alter, qui etiam melior est, Vos ex hoc patre estis, de quo prædicatnr diabolus. que ambiguus quidem futurus erat hic contextus, si etiam, omisso primo articulo toū,dictum fuisset ex puire, el non ex illo patre; attamen apertius ap paruisset voluntas contextus. Et quidem qui fave ret credenti esse aliquem diaboll patrem, cujus fi lios videatur dicere hos ad quos est sermo, verbis quæ subjunguntur usurus est sic se habentibus Cum loquitur mendacium, ex propriis loquitur, quo niam mendax est, et pater ejus; dicetque menda cium esse diabolum, diversum vero ab hoc esse mendacii patrem: sed non recte hoc diceretur; naui magis conveniet mendacium contrario dicentis Ego sum veritas "; dico autern contrario Christi, cui mendax est pater, qui diabolus est. Sed con sentaneum est aliquem offensum iri, eo quod dixe rimus Antichristum esse mendacium, vituperabilen, non amplius ſuturum, si hypostasi et essentia nil aliud sit mendacium; contra quem cum attuleris in medium illud: Perditio factus es, et non eris in sæculum ** (quod in Ezechiele dictum est de quodam qui propter vitium immutatus fuerat, ut esset ipsa perditio), tu similiter etiamn proferes aliquemn nou esse natura mendacium, ex creatione, sed ex mu tatione, et proprio proposito talem factum fuisse, et sic, ut nove dicam, naturatum. Quamobrem non fugiens quis ceu absurdum dicere Antichristam mendacium esse, dicet omnibus etiam congruere 48 Ezech. xxvIII, 19. Ferrarius legebat Ita codex Bodleianus, et sic legit Ferrarius; codex vero Regius, Codex Regius, lu codice Regio deest In eodem codice Regio deest cu

τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ. Αὐταῖς γοῦν λέξεσί φησι· «Διὰ τί οὐ δύνασθε ἀκούειν τὸν λόγον τὸν ἐμόν; ἢ ὅτι ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ·, (ἀντὶ τοῦ, ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ διαβόλου,) φανερῶν αὐτ τοῖς λοιπὸν τὴν φύσιν αὐτῶν, καὶ προελέγξας αὐτ τους, ὅτι οὔτε τοῦ ᾿Αβραάμ εἰσι τέκνα, οὐ γὰρ ἂν ἐμίσουν αὐτόν· οὐδὲ τοῦ Θεοῦ, διὸ οὐκ ἠγάπων αὐ τόν. Καὶ εἰ μὲν τό· Ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ δια βόλου ἐστέ, ἐξεδέχετο, ὡς ἐν τοῖς ἀνωτέρω διη γησάμεθα, καὶ ἔλεγε· Διὰ τὸ ἔτι ὑμᾶς εἶναι ἐκ τοῦ διαβόλου, οὐ δύνασθε ἀκούειν τὸν λόγον τὸν ἐμὸν, κἂν παραδεξάμεθα αὐτοῦ τὴν διήγησιν· νυν δὲ δῆλός ἐστιν ὁμοουσίους τινὰς τῷ διαβόλω λέγων ἀνθρώπους, ἑτέρας, ὡς οἴονται οἱ ἀπ' αὐτοῦ, οὐσίας τυγχάνοντι παρ' οὓς καλοῦσι ψυχικούς, η πνευμα τικούς. ή [όμο. ουσίους, 19. Ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστὲ, καὶ τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς ὑμῶν θέλετε ποιεῖν. ᾿Αμφίβολος ἡ λέξις ἐστί· δηλοῦται γὰρ ἀπ' αὐτῆς ἐν μὲν, ὡς ἄρα ἔχει ὁ διάβολος πατέρα, ἐξ οὗ πατρὸς, ὅσον ἐπὶ τῷ ῥητῷ, ἐμφαίνονται εἶναι οὗτοι πρὸς οὓς ὁ λόγος· ἕτερον δὲ, δ βέλτιόν ἐστιν, ὅτι ὑμεῖς ἐκ τοῦδε τοῦ πατρός ἐστε, καθ' δν κατη γορείται τὸν διάβολος. Αμφίβολον μὲν οὖν ἂν τὸ λε γόμενον, καὶ εἴπερ εἴρητο τὸ πρότερον ἄρθρον τὸν τοῦ πλὴν μᾶλλον ἀνεφαίνετο σαφέστερον τὸ βούλημα τοῦ ῥητοῦ. Μέντοιγε ὁ συναγορεύων τὸ εἶναί τινα τοῦ διαβόλου πατέρα, οὗ υἱοὺς δόξει λέγειν τοὺς πρὸς οἷς ὁ λόγος ἐστὶ, χρήσεται τῷ ἐπιφερομένω οὕτως ἔχοντι· “Οταν λαλῇ τὸ ψεῦδος, ἐκ τῶν ἰδίων λαλεῖ, ὅτι ψεύστης ἐστὶ, καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ· καὶ φησὶ ψεῦδος μὲν εἶναι τὸν διάβολον, ἄλλον δὲ παρὰ τοῦτον εἶναι τὸν τοῦ ψεύδους πατέρα· ἀλλ' οὐχ ὑγιῶς τοῦτο λεχθήσεται· μᾶλλον γὰρ τὸ ψεῦδος ἐφαρ μόσει τῷ ἐναντίῳ τοῦ εἰπόντος· Ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια λέγω δὲ τῷ ἐναντίω Χριστοῦ, ᾧ ψεύστης ἐστὶν ὁ πατὴρ, ὁ διάβολος ὤν. Αλλ' εἰκός τινα προσκόψειν τῷ ψεῦδος εἶναι τὸν ἀντίχριστον, οὐκ ἔτι ψεκτὸν ἐσόμενον, ἐὰν τῇ ὑποστάσει ἕτερον μηδὲν ψεῦδος ᾖ πρὸς ἐν παραθέμενος τό· Απώλεια ἐγένου, καὶ οὐχ ὑπάρξεις εἰς τὸν αἰῶνα, (εἰρημένον ἐν τῷ Ἰεζεκιήλ περί τινος διὰ τὴν κακίαν μεταβεβληκότος εἰς τὸ γενέσθαι αὐτὸν ἀπώλειαν,) καθ᾽ ὁμοιότητα παραμι θήση καὶ τὸ περὶ τοῦ ψεύδους οὐκ εἶναί τινα τῇ ὑποστάσει ἐκ κατασκευῆς, ἀλλὰ ἐκ μεταβολῆς, καὶ ιδίας προαιρέσεως, τοιοῦτον δὲ γεγεννημένον, καὶ οὕτως, ἵνα καινῶς ὀνομάσω, πεφυσιωμένον. Οὐ φεύ των γοῦν τις ὡς ἄτοπον τὸ φάσκειν εἶναι ψεῦδος τὸν ἀντίχριστον, ἐρεῖ καὶ πᾶσιν ἐφαρμόζειν τοῖς ψευδομένοις τό· "Οταν λαλῇ τὸ ψεῦδος, ἐκ τῶν φανερῶν φανερόν. Αμφίβολος ἡ λέξις ἐστί, ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ, Οὕτως. Αι φησί. φήσει. Ἐναντίῳ Χριστοῦ, ᾧ. ἀντιχρ! στῳ, ού. παραμυθήσει. Οὐκ εἶναι τινα. οὐκ. Οὐ φεύγων.

col. 619–620page 13 of 102

PG 14:619ιδίων λαλεῖ· τὸ γὰρ ἐν ἑκάστῳ τῶν ψευδομένων Α. το κι ἂν ἐνέγχῃ ἀνενέγχει. ῥητοῦ. ἐκ τοῦ. φάσκειν. φάσκῃ. ψεῦδος ἐπὰν λαλῇ, ἐκ τῶν ἰδίων τοῦ ψεύδους λαλεί. Ἀλλὰ καὶ τό· Γεύστης ἐστὶν ὁ πατὴρ αὐτοῦ, ἂν ἐνέγκῃ ἐπὶ τὸ ἕκαστον τὸν προφερόμενον ψεύδος ἐκ στόματος ἑαυτοῦ πατέρα εἶναι οὗ λαλεῖ ψεύδους, καὶ οὐκ ἀπίθανός τε ἔσται ἡ τοιαύτη ἀπόδοσις. Καὶ ταῦτα μὲν ὡς παρακείμενα τῇ ἀμφιβολίᾳ τοῦ ἐκχει μένου ἡμῖν ῥητού ειρήσθω. 20. Ἐπεὶ δὲ διηγούμενοι τό Ὑμεῖς ποιεῖτε τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς ὑμῶν, προλαβόντες καὶ εἰς τοῦτο εἰρήκαμεν, πολλαχόθεν τὰ φανέντα ἡμῖν εἰς τὴν διήγησιν χρήσιμα συναγαγόντες, οὐκ εὐλόγως νῦν προσδιατρίψομεν τῷ τόπῳ. Πλὴν εἴ τις τῷ ποιεῖν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου γεγέννηται, καὶ μὴ κατήργησε τὴν ἀπ' ἐκείνου γένεσιν ἐξ ἑαυτοῦ, οὗτος οὐ μίαν, ἀλλὰ πλείονας ἐπιθυμίας τοῦ τοιούτου πατρός ποιεῖν ἐθέλει, καὶ τῶν ἐν παντὶ υἱῷ διαβόλου ἐπιθυμιῶν ἀπὸ τῶν ἐν τῷ διαβόλῳ ἐπιθυμιών γεννωμένων, σαφὲς, ὅτι αἱ ἐκείνου ἐπιθυμίαι φρόνημα ὕλης εἰσὶ καὶ φθορᾶς, ὡς κυρίως έχθρας είποι τις ἂν εἶναι πρὸς Θεόν. Φόνους μὲν οὖν καὶ ἀδικίας, καὶ πλεονεξίας φάσκειν εἶναι τὰς ἐκείνου ἐπιθυμίας, γεννώσας ἐν υἱοῖς αὐτοῦ παραπλησίας ταύταις ἐπιθυμίας, οὐκ ἀπεμφαίνει, ἀλλὰ καὶ γενικῶς ἀκαθαρσίας τῇ φύσει εναντίας τυγχανούσας τῇ καθαρότητι λέγειν εἶναι τὰς ἐκείνου ἐπιθυμίας, ἀφ᾽ ὧν αἱ πρὸς τὰ ἀκάθαρτα ἐπι θυμίαι γίνονται τέκνοις τοῦ διαβόλου, οὐ δυσπαράδεκτον ἐστι τόδε· καὶ πορνείαν λέγειν εἶναι τὴν ἐκεί νου ἐπιθυμίαν, ἢ μοιχείαν, ἢ παιδοφθορίαν, ή μαλα κίαν οὐκ εὐχερῶς ἄν τις παραδέξοιτο. Κἂν ἀπορῇ πῶς αἱ ἐπιθυμίαι αὗται ἐν ἀνθρώποις ἀπὸ τῶν ἐν ἐκείνῳ γίνονται ἐπιθυμιῶν, ὅσον ἐπὶ τῇ λέξει, οἱονεὶ καθολικοῦ τινος παρισταμένου περὶ τῶν ἐν ἀνθρώποις ἐπιθυμιῶν, ὡς ἄρα θέλουσιν οἱ ἄνθρωποι τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς αὐτῶν ποιεῖν, ὥστε πάντα δ ἐπιθυμοῦσι παρανόμως, πρότερον ἐπιθυμίας εἶναι τοῦ πατρὸς αὐτῶν· τοιοῦτον γάρ ἐστι τό· Καὶ τὰς ἐπι θυμίας τοῦ πατρὸς ὑμῶν θέλετε ποιεῖν· λεκτέον δὲ πρὸς ταῦτα, ὅτι ὁ διάβολος ἐπιθυμεῖ φθαρήναι τόνδε, φέρε εἰπεῖν, τὸν παῖδα, καὶ μοιχευθῆναι τήνδε, καὶ πορνεῦσαι τούσδε, καὶ τούτων ἐπιθυμῶν ἐμποιεί τοῖς δυναμένοις αὐτῷ ὑπηρετήσασθαι ἐπιθυμίαν τοῦ ποιῆσαι, ἅπερ ἐκεῖνος ἐνεργῆσαι βούλεται· ὥστ᾽ ἂν κατὰ τοῦτο τὸν ἐνεργοῦντα τὴν πορνείαν, ἢ τὴν μοι χείαν πρότερον λέγειν τοῦ ἀνθρώπου πορνεύειν καὶ μοιχεύειν. Τὸ δ' αὐτὸ καὶ περὶ πάσης ἁμαρτίας ἐρεῖς οἷον διάβολος ἀργυρίων μὲν οὐκ ἐπιθυμεῖ, ἐπιθυμεῖ δὲ φιλαργύρους ποιῆσαι· καὶ προσπαθεῖς τοῖς ὑλικοῖς πράγμασι· ταύτην δὲ τὴν ἐπιθυμίαν αὐτοῦ θέλουσι ποιεῖν οἱ οὐκ ἄλλως ἢ τῷ θέλειν φιλοῦντες τὸ ἀργύ μαλακίαν. μαλα κότητα. Μοχ μεν οὐκ εὐχερῶς οὐ δυσχερῶς, οὐκ. Οἱονεὶ καθολικοῦ τινος παρισταμένου.

mentientibus hoc dictum: Cum loquitur mendacium, & ex propriis loquitur. Cum enim mendacium, quod in singulis mentientibus inest, loquitur, ex propriis mendaciis loquitur. Quin etiam si hæc verba: Hen dax est, et pater ejus *, eo referas, ut unumquem que proferentem mendacium ex suo ipsius ore, di cas esse patrem ejus mendacii quod loquitur, hu jusmodi sane assignatio absurda non erit.” Sed dicta bæc 334 sunto veluti adjacentia amphiboliæ con textus nobis expositi. 20. [Sequitur (26*): Et desideria patris vestri vultis facere ".] Enarrantes illa verba: Vos facilis opera patris vestri ", antevertimus etiam in hos disserere, frequenter alioqui colligentes quæ nobis utilia visa fuerant ad enarrationem; proinde sine causa nune hoc in loco non immorabimur. Quod si quis ortus fuerit ex diabolo, eo quod committat peccatum, et hunc ab illo ortum non aboleverit, hic non unum, sed plura desideria salis patris vult facere; cumque desideria quæ sunt in omnibus filiis diaboli, nascan tur a desideriis quæ sunt in diabolo, perspicuum est desideria illius esse prudentiam materiæ et cor ruptionis, quas proprie inimicas dixerit aliquis esse adversus Deum. Atque cades quidem, et injustitias, et avaritiam, si quis dicat illius esse desideria, quæ generent desideria his similia in filiis ejus, non dis sentanea loquitur; atque etiam generaliter dicere immunditias, naturæ illi purissimæ contrarias ex sistentes, esse illius desideria, a quibus desideria ingenerentur diaboli filiis ad res immundas, non gravate admittendum est; dicere etiam fornicatio nem, vel adulteriuni, vel amorem obscenum in pue ros, vel mollitiem, esse illius desiderium, facile quis etiam admiserit. Quod si dubitet quis quonam pacto hæc desideria in hominibus oriantur a desideriis quæ sunt in illo, quantum ad verba attinet, veluti quiddam universale doceatur de desideriis quæ sunt in hominibus, quod velint homines desideria patris sui facere, quia omnia quæ præter legem desiderant, amea fuerint desiderium patris sui (tale enim est quod dicitur: Et desideria patris vestri vultis facere), ad hæc dicendum est diabolum desiderare ut cor rumpatur, verbi gratia, hic puer, illa adulterium committat, hi fornicentur; et hac desiderando in generare his qui valent illi obsequi, desiderium fa ciendi quæ ille cupiat effici: ut hac ratione dicat aliquis diabolum committentem fornicationem, aut adulterium, prius fornicari et prius adulterium committere quam hominem. Idem etiam dices de omni peccato: verbi gratia, diabolus argentum non desiderat, at amat argenti cupidos facere, facereque homines rerum materialium affectibus obnoxios Joan. viii, ibid. ibid. ss ibid. 41. Uncinis inclusa in Græco non leguntur. EDIT. Codex Bodleianus, recte, Regius, Codex Bodleianus, optime, Regius, insulse, Codex Bodleianus, Regius, Codex Bodleianus, Regius, legendum vel delenda particula negativa Pe rionius hæc verba sic reddit, Ut si catholicus ali quis doceret de, etc.

ιδίων λαλεῖ· τὸ γὰρ ἐν ἑκάστῳ τῶν ψευδομένων Α. το κι ἂν ἐνέγχῃ ἀνενέγχει. ῥητοῦ. ἐκ τοῦ. φάσκειν. φάσκῃ. ψεῦδος ἐπὰν λαλῇ, ἐκ τῶν ἰδίων τοῦ ψεύδους λαλεί. Ἀλλὰ καὶ τό· Γεύστης ἐστὶν ὁ πατὴρ αὐτοῦ, ἂν ἐνέγκῃ ἐπὶ τὸ ἕκαστον τὸν προφερόμενον ψεύδος ἐκ στόματος ἑαυτοῦ πατέρα εἶναι οὗ λαλεῖ ψεύδους, καὶ οὐκ ἀπίθανός τε ἔσται ἡ τοιαύτη ἀπόδοσις. Καὶ ταῦτα μὲν ὡς παρακείμενα τῇ ἀμφιβολίᾳ τοῦ ἐκχει μένου ἡμῖν ῥητού ειρήσθω. 20. Ἐπεὶ δὲ διηγούμενοι τό Ὑμεῖς ποιεῖτε τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς ὑμῶν, προλαβόντες καὶ εἰς τοῦτο εἰρήκαμεν, πολλαχόθεν τὰ φανέντα ἡμῖν εἰς τὴν διήγησιν χρήσιμα συναγαγόντες, οὐκ εὐλόγως νῦν προσδιατρίψομεν τῷ τόπῳ. Πλὴν εἴ τις τῷ ποιεῖν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου γεγέννηται, καὶ μὴ κατήρ γησε τὴν ἀπ' ἐκείνου γένεσιν ἐξ ἑαυτοῦ, οὗτος οὐ μίαν, ἀλλὰ πλείονας ἐπιθυμίας τοῦ τοιούτου πατρός ποιεῖν ἐθέλει, καὶ τῶν ἐν παντὶ υἱῷ διαβόλου ἐπιθυ μιῶν ἀπὸ τῶν ἐν τῷ διαβόλῳ ἐπιθυμιών γεννωμένων, σαφὲς, ὅτι αἱ ἐκείνου ἐπιθυμίαι φρόνημα ὕλης εἰσὶ καὶ φθορᾶς, ὡς κυρίως έχθρας είποι τις ἂν εἶναι πρὸς Θεόν. Φόνους μὲν οὖν καὶ ἀδικίας, καὶ πλεονεξίας φάσκειν εἶναι τὰς ἐκείνου ἐπιθυμίας, γεννώσας ἐν υἱοῖς αὐτοῦ παραπλησίας ταύταις ἐπιθυμίας, οὐκ ἀπεμφαίνει, ἀλλὰ καὶ γενικῶς ἀκαθαρσίας τῇ φύσει εναντίας τυγχανούσας τῇ καθαρότητι λέγειν εἶναι τὰς ἐκείνου ἐπιθυμίας, ἀφ᾽ ὧν αἱ πρὸς τὰ ἀκάθαρτα ἐπι θυμίαι γίνονται τέκνοις τοῦ διαβόλου, οὐ δυσπαρά δεκτόν ἐστι τόδε· καὶ πορνείαν λέγειν εἶναι τὴν ἐκεί νου ἐπιθυμίαν, ἢ μοιχείαν, ἢ παιδοφθορίαν, ή μαλα κίαν οὐκ εὐχερῶς ἄν τις παραδέξοιτο. Κἂν ἀπορῇ πῶς αἱ ἐπιθυμίαι αὗται ἐν ἀνθρώποις ἀπὸ τῶν ἐν ἐκείνῳ γίνονται ἐπιθυμιῶν, ὅσον ἐπὶ τῇ λέξει, οἱονεὶ καθολικοῦ τινος παρισταμένου περὶ τῶν ἐν ἀνθρώ ποις ἐπιθυμιῶν, ὡς ἄρα θέλουσιν οἱ ἄνθρωποι τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς αὐτῶν ποιεῖν, ὥστε πάντα δ ἐπιθυμοῦσι παρανόμως, πρότερον ἐπιθυμίας εἶναι τοῦ πατρὸς αὐτῶν· τοιοῦτον γάρ ἐστι τό· Καὶ τὰς ἐπι θυμίας τοῦ πατρὸς ὑμῶν θέλετε ποιεῖν· λεκτέον δὲ πρὸς ταῦτα, ὅτι ὁ διάβολος ἐπιθυμεῖ φθαρήναι τόνδε, φέρε εἰπεῖν, τὸν παῖδα, καὶ μοιχευθῆναι τήνδε, καὶ πορνεῦσαι τούσδε, καὶ τούτων ἐπιθυμῶν ἐμποιεί τοῖς δυναμένοις αὐτῷ ὑπηρετήσασθαι ἐπιθυμίαν τοῦ ποιῆσαι, ἅπερ ἐκεῖνος ἐνεργῆσαι βούλεται· ὥστ᾽ ἂν κατὰ τοῦτο τὸν ἐνεργοῦντα τὴν πορνείαν, ἢ τὴν μοι χείαν πρότερον λέγειν τοῦ ἀνθρώπου πορνεύειν καὶ μοιχεύειν. Τὸ δ' αὐτὸ καὶ περὶ πάσης ἁμαρτίας ἐρεῖς οἷον διάβολος ἀργυρίων μὲν οὐκ ἐπιθυμεῖ, ἐπιθυμεῖ δὲ φιλαργύρους ποιῆσαι· καὶ προσπαθεῖς τοῖς ὑλικοῖς πράγμασι· ταύτην δὲ τὴν ἐπιθυμίαν αὐτοῦ θέλουσι ποιεῖν οἱ οὐκ ἄλλως ἢ τῷ θέλειν φιλοῦντες τὸ ἀργύ μαλακίαν. μαλα κότητα. Μοχ μεν οὐκ εὐχερῶς οὐ δυσχε ρῶς, οὐκ. Οἱονεὶ καθολικοῦ τινος παρισταμένου.

col. 621–622page 14 of 102

PG 14:621ριον. Διόπερ ἀναγκαῖόν ἐστιν ἐφιστάνειν ἡμᾶς πᾶσιν οἷς θέλομεν ποιεῖν, καὶ ἐξετάζειν, μήποτε ὁ θέλομεν ποιεῖν ἐκ τῶν τοῦ διαβόλου ἐπιθυμιῶν ἐστιν· ἵνα ἐκ τοῦ τεθεωρηκέναι τὰ ἐκ τῶν τοῦ διαβόλου ἐπιθυμιών παυσώμεθα θέλειν ποιεῖν ἐκεῖνα, εἰδότες πάντα τὸν θέλοντα ποιεῖν τὰς τοῦ διαβόλου ἐπιθυμίας ἐκ πατρὸς μὲν οὐδαμῶς εἶναι Θεοῦ, διαβόλου δὲ γεγονέναι τέ χνον, καὶ ἀπὸ τοῦ θέλειν ποιεῖν τὰς ἐπιθυμίας τοῦ χείρονος μορφούμενον, καὶ κατ' εἰκόνα γινόμενον τοῦ πονηροῦ πατρὸς, ἀφ᾽ οὗ ἔρχονται, καὶ τυποῦνται μὲν ἐκείνου τοῦ χοἰκοῦ εἰκόνες· πρῶτος γὰρ χοϊκὸς ἐκεῖνος τῷ πρῶτος ἀποπεπτωκὼς τῶν κρειττόνων, καὶ ἐπιτεθυμηκώς ἑτέρας παρὰ τὴν κρείττονα ζωῆς ζωήν, ἄξιος γεγονέναι τοῦ ἀρχὴν αὐτὸν εἶναι οὔτε κτίσματος, οὔτε ποιήματος, ἀλλὰ πλάσματος – Κυρίου, πεποιημένον ἐγκαταπαίζεσθαι ὑπὸ τῶν ἀγγέ λων αὐτοῦ. Καὶ ἡμῶν δὲ ἡ προηγουμένη ὑπόστασίς ἐστιν ἐν τῷ κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος· ἡ δὲ ἐξ αἰ τίας ἐν τῷ ληφθέντι ἀπὸ τοῦ χοῦ τῆς γῆς πλασματι καὶ εἰ μὲν, ὥσπερ ἐπιλαθόμενοι τῆς ἐν ἡμῖν κρείττονος οὐσίας, ὑποτάξωμεν ἑαυτοὺς τῷ ἀπὸ τοῦ χοῦ πλάσματι, καὶ τὸ κρεῖττον τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ λήψεται· εἰ δὲ, συνέντες τὸ ποιηθὲν κατ' εἰκόνα καὶ τὸ ληφθὲν ἀπὸ τοῦ χοῦ τῆς γῆς, ὅλοι προσνεύω μεν πρὸς τοῦτον οὗ κατ' εἰκόνα γεγόναμεν, ἐσό μεθα καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν Θεοῦ, πᾶσαν τὴν πρὸς ὕλην καὶ σώματα προσπάθειαν, καὶ τὴν πρός τινα τῶν καθ᾽ ὁμοίωσιν ἀπολείψαντες. Ἐπεὶ δὲ κατὰ θείας Γραφὰς ἡ ἐπιθυμία τῶν μέσων ἐστὶν, οὐκ εἰδυίας τὴν Ἑλληνικὴν τῶν σημαινομένων παρὰ τοῖς τὰ ταῦτα διαρθροῦσιν ἀκρίβειαν, ὡς τ᾿ ἂν τὸ μὲν ἀστεῖον βούλησιν όνομάσαι ἣν ὁρίζονται εύλογον βρεξιν· τὸ δὲ φαῦλον ἐπιθυμίαν, ήν φασιν είναι ἄλογον ὄρεξιν, ἢ σφοδρὰν ὄρεξιν, λεκτέον, ὅτι πᾶσα γεννητὴ φύσις τὰς ἐπιθυμίας τοῦ ἰδίου πατρὸς θέλει ποιεῖν· ὥσπερ καὶ πᾶσα ποιεῖ τὰ ἔργα τοῦ ἰδίου πα τρὸς, τοῦ μὲν πρώτως ἁγίου Πατρὸς ἀγεννήτου τυγχάνοντος· οὗτος δέ ἐστιν ὁ Θεός· τοῦ δὲ πρώτως πονηροῦ πατρὸς, ἐξ οὐδενὸς ὄντος πατρός· οὐδὲ γὰρ ὑπέστησε τις ἐν αὐτῷ πατὴρ τὴν πονηρίαν, ἀλλ' ἡ ἀπὸ Θεοῦ ἐκτροπὴ γεγέννηκεν αυτήν. Τὸ μὲν οὖν νῦν ἐξεταζόμενον κατὰ τό· Καὶ τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πα τρὸς ὑμῶν θέλετε ποιεῖν, σαφῶς, ὅτι ἀναφέρεται πρὸς τὸν διάβολον, προειρημένου τοῦ· Ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστὲ, καὶ ἐπιφερομένου τοῦ Ἐκεῖνος ἀνθρωποκτόνος ἦν ἀπ' ἀρχῆς. Καὶ πρὸς ἕκαστον οὐδ' ἂν οὐ μόνον τῶν ἐκ τοῦ διαβόλου, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ, ὑγιῶς λεχθείη το Τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς ὑμῶν θέλετε ποιεῖν. Λέγονται τυποῦνται οἱ ἐκείνου, αὐτοῦ εἶναι. Τοῦ χοϊκοῦ λήψεται· εἰ δὲ, συνέντες τὸ ποιηθὲν κατ' εἰκόνα. προσνεύωμεν ἐπὶ τοῦτον. ἦν ἐπιθυμία, Βούλησιν ὀνομάσαι, ἢν, Τῇ δὲ ἐπιθυμίᾳ έναν τίαν φασὶν εἶναι τὴν βούλησιν, οὖσαν εύλογον ὄρεξιν ἐπιθυμία τὸ ἀστεῖον βούλημα ἐπιθυμία Επιθυμίαν ἦν φασιν, Επιθυμία δέ ἐστιν ἄλογος ὄρεξις Πρώτως. πρῶτος, αγεννήτου ἀγενή του.

tum non aliter quam 335 voluntate amant. Quamn obrem omnia quæ acturi sumus, inspiciamus opor tel et examinemus, ne forte quod facere volumus, sit ex desideriis diaboli: ut cum viderimus diaboli desideria, desiuamus velle ea facere, scientes om nem qui diaboli desideria facere voluerit, ex Deo Patre haudquaquam esse posse, sed factum fuisse diaboli filium, atque etiam formatum et factum ad imaginem mali patris, eo quod velit pejoris deside ria facere, a quo proficiscuntur formanturque ter restris illius imagines: primus enim terrenus ille, eo quod primus delapsus fuerit a rebus melioribus, et desideraverit alteram vitam præter vitam præ stantiorem, dignus factus fuit ut esset principium st non creaturæ, non operis, sed figmenti Domini, fac tus ut illuderetur ab angelis ejus. Nostra vero prin cipalis substantia in ea parte est, quæ ad similitu dinem est Creatoris; altera vero ex culpa in fig mento, quod e pulvere terræ est sumptum. Atque equidem si obliti veluti substantiae melioris, quæ in nobis est, ei figmento quod est e pulvere, subdide rimus nos ipsos, pars etiani præstantior imaginem terreni sumet; sin vero intelligentes quod factum est ad imaginem, et quod sumptum est e pulvere terræ, inclinaverimus ad bunc ad cujus imaginem facti sumus, erimus etiam ad similitudinem Dei; omni affectione erga materiam et erga corpora, atque etiam erga aliquem eorum qui sunt ad simi quod ipsius desiderium facere volunt hi qui argen ss Job XL, 14.» Joan. v:11, 44. Codles Regius, Bodleia nus ut in textu. Idem codex Regius, Hæc desiderantur in codici bus Regio et Barberino. Codex Regius, Codex Regius, male. etc. Laertius in Zenone de Stoicis loquens litudinem, abolita. Quoniam autem [hoc est desiderium] indifferens est in Scripturis divi nis, non agnoscentibus accuratam vocabulorum si gnificationem a gentibus, qui diligenter disseruere, traditam, qui [ hoc est, quod indu strium, studiosumque est] nominent (hoc est voluntatem], eam definientes appetitum rationi consentaneum; quod vero malum est, [hoc est desiderium,] quod dicunt esse appetitumn a ratione alienum, vel vehementem appetitum; di cendum est omnem naturam genitam desideria pa tris sui velle facere: quemadmodum etiam omnis natura facit opera patris sui, in primis quidem il lius Patris sancti, ingeniti exsistentis, qui est Deus; illins vero in prímis mali patris, 336 qui ex nul lo est patre, quippe in quo nullus pater effecerit, ut subsisteret pravitas, sed aversio a Deo genuerit eam. Quod igitur nunc examinatum a nobis est, nempe: Et desideria patris vestri vultis facere 64, perspicuum est ad diabolum referri, cum superius Cupiditati autem contrarium esse dicunt voluntatem, quæ est appetitio rationi consentanea. Huetius. elc. Cicero Tuscul. lib. Altera cupiditas, quæ recte vel libido dici potest, quæ est inimoderata appetitio opinați magni boni, rationi non obtemperans. Laertius in Zenone Cupiditas autem est appetitio rationi non corsentiens. ID. Ιn codice Regio hic et infra scri pum est male. Ibidem pro legitur

ριον. Διόπερ ἀναγκαῖόν ἐστιν ἐφιστάνειν ἡμᾶς πᾶσιν οἷς θέλομεν ποιεῖν, καὶ ἐξετάζειν, μήποτε ὁ θέλομεν ποιεῖν ἐκ τῶν τοῦ διαβόλου ἐπιθυμιῶν ἐστιν· ἵνα ἐκ τοῦ τεθεωρηκέναι τὰ ἐκ τῶν τοῦ διαβόλου ἐπιθυμιών παυσώμεθα θέλειν ποιεῖν ἐκεῖνα, εἰδότες πάντα τὸν θέλοντα ποιεῖν τὰς τοῦ διαβόλου ἐπιθυμίας ἐκ πατρὸς μὲν οὐδαμῶς εἶναι Θεοῦ, διαβόλου δὲ γεγονέναι τέ χνον, καὶ ἀπὸ τοῦ θέλειν ποιεῖν τὰς ἐπιθυμίας τοῦ χείρονος μορφούμενον, καὶ κατ' εἰκόνα γινόμενον τοῦ πονηροῦ πατρὸς, ἀφ᾽ οὗ ἔρχονται, καὶ τυποῦνται μὲν ἐκείνου τοῦ χοἰκοῦ εἰκόνες· πρῶτος γὰρ χοϊκὸς ἐκεῖνος τῷ πρῶτος ἀποπεπτωκὼς τῶν κρειττόνων, καὶ ἐπιτεθυμηκώς ἑτέρας παρὰ τὴν κρείττονα ζωῆς ζωήν, ἄξιος γεγονέναι τοῦ ἀρχὴν αὐτὸν εἶναι οὔτε κτίσματος, οὔτε ποιήματος, ἀλλὰ πλάσματος – Κυρίου, πεποιημένον ἐγκαταπαίζεσθαι ὑπὸ τῶν ἀγγέ λων αὐτοῦ. Καὶ ἡμῶν δὲ ἡ προηγουμένη ὑπόστασίς ἐστιν ἐν τῷ κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος· ἡ δὲ ἐξ αἰ τίας ἐν τῷ ληφθέντι ἀπὸ τοῦ χοῦ τῆς γῆς πλασματι καὶ εἰ μὲν, ὥσπερ ἐπιλαθόμενοι τῆς ἐν ἡμῖν κρείτ τονος οὐσίας, ὑποτάξωμεν ἑαυτοὺς τῷ ἀπὸ τοῦ χοῦ πλάσματι, καὶ τὸ κρεῖττον τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ λήψεται· εἰ δὲ, συνέντες τὸ ποιηθὲν κατ' εἰκόνα καὶ τὸ ληφθὲν ἀπὸ τοῦ χοῦ τῆς γῆς, ὅλοι προσνεύω μεν πρὸς τοῦτον οὗ κατ' εἰκόνα γεγόναμεν, ἐσό μεθα καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν Θεοῦ, πᾶσαν τὴν πρὸς ὕλην καὶ σώματα προσπάθειαν, καὶ τὴν πρός τινα τῶν καθ᾽ ὁμοίωσιν ἀπολείψαντες. Ἐπεὶ δὲ κατὰ θείας Γραφὰς ἡ ἐπιθυμία τῶν μέσων ἐστὶν, οὐκ εἰδυίας τὴν Ἑλληνικὴν τῶν σημαινομένων παρὰ τοῖς τὰ ταῦτα διαρθροῦσιν ἀκρίβειαν, ὡς τ᾿ ἂν τὸ μὲν ἀστεῖον βούλησιν όνομάσαι ἣν ὁρίζονται εύλογον βρεξιν· τὸ δὲ φαῦλον ἐπιθυμίαν, ήν φασιν είναι ἄλογον ὄρεξιν, ἢ σφοδρὰν ὄρεξιν, λεκτέον, ὅτι πᾶσα γεννητὴ φύσις τὰς ἐπιθυμίας τοῦ ἰδίου πατρὸς θέλει ποιεῖν· ὥσπερ καὶ πᾶσα ποιεῖ τὰ ἔργα τοῦ ἰδίου πα τρὸς, τοῦ μὲν πρώτως ἁγίου Πατρὸς ἀγεννήτου τυγχάνοντος· οὗτος δέ ἐστιν ὁ Θεός· τοῦ δὲ πρώτως πονηροῦ πατρὸς, ἐξ οὐδενὸς ὄντος πατρός· οὐδὲ γὰρ ὑπέστησε τις ἐν αὐτῷ πατὴρ τὴν πονηρίαν, ἀλλ' ἡ ἀπὸ Θεοῦ ἐκτροπὴ γεγέννηκεν αυτήν. Τὸ μὲν οὖν νῦν ἐξεταζόμενον κατὰ τό· Καὶ τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πα τρὸς ὑμῶν θέλετε ποιεῖν, σαφῶς, ὅτι ἀναφέρεται πρὸς τὸν διάβολον, προειρημένου τοῦ· Ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστὲ, καὶ ἐπιφερομένου τοῦ Ἐκεῖνος ἀνθρωποκτόνος ἦν ἀπ' ἀρχῆς. Καὶ πρὸς ἕκαστον οὐδ' ἂν οὐ μόνον τῶν ἐκ τοῦ διαβόλου, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ, ὑγιῶς λεχθείη το Τὰς ἐπιθυ μίας τοῦ πατρὸς ὑμῶν θέλετε ποιεῖν. Λέγονται τυποῦνται οἱ ἐκείνου, αὐτοῦ εἶναι. Τοῦ χοϊκοῦ λήψεται· εἰ δὲ, συνέντες τὸ ποιηθὲν κατ' εἰκόνα. προσνεύωμεν ἐπὶ τοῦτον. ἦν ἐπιθυμία, Βούλησιν ὀνομάσαι, ἢν, Τῇ δὲ ἐπιθυμίᾳ έναν τίαν φασὶν εἶναι τὴν βούλησιν, οὖσαν εύλογον ὄρεξιν ἐπιθυμία τὸ ἀστεῖον βούλημα ἐπιθυμία Επιθυμίαν ἦν φασιν, Επιθυμία δέ ἐστιν ἄλογος ὄρεξις Πρώτως. πρῶτος, αγεννήτου ἀγενή του.

col. 623–624page 15 of 102

PG 14:623γάρ τινες εἶναι καὶ Θεοῦ ἐπιθυμία:, ονομαζομένων επιθυμίαν Κυρίου τοῦ Θεοῦ. Ως τινα δὲ τῶν ἀντιγράφων ἔχει, τῶν Ο' επιθυμητά, ει αὐτοῦ τῶν βουλήσεων. Ἐν γοῦν την ψαλμῷ εἴρηται Τα κρίματα Κυρίου ἀληθινὰ, δεδικαιωμένα ἐπὶ τὸ αὐτό· ἐπιθυμητὰ ὑπέρ χρυσίον καὶ λίθον τίμιον πολύν· κἂν, ὥς τινα δὲ τῶν ἀντιγράφων ἔχει ᾗ· Τὰ ἐπιθυμήματα ὑπὲρ χρυσίον καὶ λίθον τίμιον πολύν, φήσεις, ὅτι τὰ ἐπιθυμητά τοῦ ἐπιθυμῆσαί τινα αὐτῶν ἄξιά ἐστιν, ὡς τὰ εὐλο γητὰ τοῦ εὐλογῆσθαι, καὶ τὰ ἀγαπητὰ τοῦ ἀγαπᾶσθαι. Ὥσπερ οὖν τὰ εὐλογητὰ μᾶλλον ὑπὸ Θεοῦ εὐλο γεῖται, καὶ τὰ ἀγαπητὰ μᾶλλον ὑπὸ Θεοῦ ἀγαπᾶται, οὕτω καὶ τὰ ἐπιθυμητὰ μᾶλλον ἂν ὑπὸ Θεοῦ εὐλογώτερον ἐπιθυμηθείη εὐγνωμονέστερον ἡμῶν ἀκουόν των, ὡς προειρήκαμεν, τῆς ἐπιθυμίας· καὶ ὁ Σωτὴρ δέ φησιν· Ἐπιθυμίᾳ ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ Πάσχα φαγεῖν μεθ' ὑμῶν, πρὸ τοῦ με παθεῖν. Περὶ δὲ τοῦ καὶ φαύλην εἶναι ἐπιθυμίαν ἀρκεῖ μὲν καὶ τὸ ἐν χερσὶ ῥητόν· οὐδὲν δὲ ἧττον παραθετέον καὶ τό· "Ος ἂν ἐπιβλέψῃ γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτὴν, ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ. Οὐ πάντως δὲ ὁ ἐπιθυμῶν ἀπόντος ἐπιθυμεῖ· ὡς οὐδὲ ὁ βουλόμενος πάντως τὰ ἀπόντα βούλεται. Τοῦτο δὲ προεθεραπεύσαμεν διὰ τὰ ἐπιθυμητά τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰς τῶν τελείων ἐπιθυμίας. Πᾶς οὖν υἱός τινες τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς ἑαυτοῦ θέλει ποιεῖν, καὶ πᾶς υἱός τινος ποιεῖ τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς αὑτοῦ. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ Σωτὴρ τὰς ἐπιθυμίας τοῦ Πατρὸς ἑαυτοῦ θέλει ποιεῖν, καὶ ποιεῖ τὰ ἔργα τοῦ Πατρὸς ἑαυτοῦ. Καὶ ὁ ἄνθρωπος τῆς ἁμαρτίας, ὁ υἱὸς τῆς ἀπωλείας τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς ἑαυτοῦ θέλει ποιεῖν, καὶ ποιεῖ τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς ἑαυτοῦ· καὶ ἐφ' ἡμῶν δὲ τῶν ἀνθρώπων πάντως τὰ ἔργα ἤτοι Θεοῦ ἐστιν, ἢ διαβόλου, καὶ ἃ θέλομεν ποιεῖν, ἤτοι ἐπιθυμία ἐστὶ τοῦ ἀγαθοῦ ἐν οὐρανοῖς Πατρὸς ἡμῶν, ἡ τοῦ ἐχθροῦ αὐτῷ διαβόλου· καὶ εἰ μὲν ποιοῦμεν τά ἔργα τοῦ Θεοῦ, καὶ θέλομεν τὰς ἐπιθυμίας αὐτοῦ ποιεῖν, υἱοὶ ἐσμεν τοῦ Θεοῦ· εἰ δὲ τὰ τοῦ διαβόλου πράττομεν, θέλοντες ἃ ἐκεῖνος ἐπιθυμεῖ ποιεῖν, ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐσμέν. Επιστήσωμεν οὖν μὴ μόνον οἷς ποιοῦμεν, ἀλλὰ καὶ οἷς θέλομεν. 15 ταρκες γὰρ εἰς τὸ εἶναι τοῦ διαβόλου υἱὸν τὸ καν θέλειν αὐτοῦ ποιεῖν τὰς ἐπιθυμίας· καὶ τάχα διὰ τοῦτο μετὰ τό· Ὑμεῖς ποιεῖτε τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς ὑμῶν, εἴρηται τό· Τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς ὑμῶν θέλετε ποιεῖν· ἵνα μάθωμεν, ὅτι, εἰ καὶ μόν νον θέλομεν ποιεῖν ἅπερ ἐπιθυμεῖ ὁ διάβολος, χρη ματιοῦμεν διαβόλου υἱοί. Πιθανώτατα δ᾽ ἄν τις πρὸς ταῦτα λέγοι, ὡς ἄρα ἀρκεῖ πρὸς τὸ εἶναι υἱὸν Θεοῦ τὸ θέλειν αὐτοῦ ποιεῖν τὰς ἐπιθυμίας, κἂν μὴ προσῇ τούτῳ ποιεῖν τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ· ἀλλὰ λε κτέον, ὅτι ἀνάγκη τον θέλοντα ποιεῖν τὰς ἐπιθυμίας ἐπιθυμήματα, ἐπιθυμητά. ευλογήματα. επιθυμήματα. ἐπιμήματα. υἱόν, υἱοί.

dictum sit: Vos ex patre diabolo estis, et subjunga har: Ille homicida erat ab initio. Quin etiam ad unum quemque, sive is fuerit ex diabolo, sive ex Deo, recte dicetur: Desideria patris vestri vultis facere. Dicuntur enim etiam Dei quædam esse desideria, isto modo sic dictis voluntatibus ipsius; unde in decimo octavo psalmo " dictum est: Judicia Do mini vera, justificata in idipsum; desideria super aurum et lapidem pretiosum multum. Quod si legas, desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum mul lum, ut quaedam habent exemplaria, dices deside rabilia digna esse ut aliquis desideret ea; sicut lau dabilia, ut laudentur; et diligibilia, ut diligantur. Ut igitur benedicta magis a Deo benedicuntur, et diligibilia magis a Deo diliguntur, sic etiam desi derabilia rationabilius multo a Deo desiderantur, candidius, et in bonam, ut diximus superius, partem accipientes [hoc est desiderium, di cente etiam Servatore: Desiderio desideravi hoc Pascha manducare vobiscum, antequam patiar ". Quod vero etiam in malam partem sumatur deside rium, etiainsi sufficere potest præsens contextus, quem nunc tractamus, nihilominus tamen ille etiam addendus est: Qui inspexerit mulierem ad deside randum eam, jam adulterium in corde suo cum ea commisit. Porro qui desiderat, non omnino id quod abest desiderat, quemadmodum neque qui vult, is omnino absentia vult. Hoc autem præmunivimus, propter desideria Dei et perfectorum desideria. Quisquis ergo alicujus filius fuerit, is etiam patris sui desideria vult facere; suique patris opera fa cit. [(40) Sic enim etiam Servator, et Patris sui desideria vult perficere, et ejusdem opera perdi cit. Itemque peccati filius, et perditionis filius patris sui cupiditatibus obedire vult, patrisque sui opera efficit:] omninoque in potestate nostra est, qui sumus homines, vel Dei, vel diaboli opera, et ea quæ volumus, facere, sive desi derium sit Patris nostri boni cœlestis, sive 337 diaboli, qui est inimicus illi; et si quidem facimus opera Dei, volumnusque ejus desideria fa cere, filii sumus Dei; sin vero quæ diaboli sunt agi mus volentes quæ ille desiderat facere, ex patre diabolo sumus. Quamobrem inspiciamus non solum quæ agimus, verum etiam quæ volumus. Ut enim aliquis sit diaboli filius, sufficit vel solum velle il lius desideria facere; et fortassis etiam hac de causa post illud: Vos facilis opera patris vestri 58, dictum est: Desideriu patris vestri vultis facere "; ut hinc discamus nos esse diaboli filios, si vel solum veli mus 'facere quæ diabolus desiderat. At aptissime . Vers. 10, 11. 56 Luc. xxi, 15. * Matth. v, 28. Hac a Ferrario prætermissa, e Perionio sup plevimus. Pro codex Regius habet etc. Ho die universi codices habent interpretationes omnes, una excepta Arabica, que cum altera hac lectione consentit. HUETIUS. vs Joan. viii, 41.. ibid. 44. Codex Regius, Bodlei us vero, Idem codex Regius, Idem codex Regius, Idem codex Regius, perperam, Codex Bodleianus Regius,

γάρ τινες εἶναι καὶ Θεοῦ ἐπιθυμία:, ονομαζομένων επιθυμίαν Κυρίου τοῦ Θεοῦ. Ως τινα δὲ τῶν ἀντιγράφων ἔχει, τῶν Ο' επιθυμητά, ει αὐτοῦ τῶν βουλήσεων. Ἐν γοῦν την ψαλμῷ εἴρηται Τα κρίματα Κυρίου ἀληθινὰ, δεδικαιωμένα ἐπὶ τὸ αὐτό· ἐπιθυμητὰ ὑπέρ χρυσίον καὶ λίθον τίμιον πολύν· κἂν, ὥς τινα δὲ τῶν ἀντιγράφων ἔχει ᾗ· Τὰ ἐπιθυμήματα ὑπὲρ χρυσίον καὶ λίθον τίμιον πολύν, φήσεις, ὅτι τὰ ἐπιθυμητά τοῦ ἐπιθυμῆσαί τινα αὐτῶν ἄξιά ἐστιν, ὡς τὰ εὐλο γητὰ τοῦ εὐλογῆσθαι, καὶ τὰ ἀγαπητὰ τοῦ ἀγαπᾶσθαι. Ὥσπερ οὖν τὰ εὐλογητὰ μᾶλλον ὑπὸ Θεοῦ εὐλο γεῖται, καὶ τὰ ἀγαπητὰ μᾶλλον ὑπὸ Θεοῦ ἀγαπᾶται, οὕτω καὶ τὰ ἐπιθυμητὰ μᾶλλον ἂν ὑπὸ Θεοῦ εὐλογώ τερον ἐπιθυμηθείη εὐγνωμονέστερον ἡμῶν ἀκουόν των, ὡς προειρήκαμεν, τῆς ἐπιθυμίας· καὶ ὁ Σωτὴρ δέ φησιν· Ἐπιθυμίᾳ ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ Πάσχα φαγεῖν μεθ' ὑμῶν, πρὸ τοῦ με παθεῖν. Περὶ δὲ τοῦ καὶ φαύλην εἶναι ἐπιθυμίαν ἀρκεῖ μὲν καὶ τὸ ἐν χερσὶ ῥητόν· οὐδὲν δὲ ἧττον παραθετέον καὶ τό· "Ος ἂν ἐπιβλέψῃ γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτὴν, ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ. Οὐ πάντως δὲ ὁ ἐπιθυμῶν ἀπόντος ἐπιθυμεῖ· ὡς οὐδὲ ὁ βουλόμενος πάντως τὰ ἀπόντα βούλεται. Τοῦτο δὲ προεθεραπεύσαμεν διὰ τὰ ἐπιθυμητά τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰς τῶν τελείων ἐπιθυμίας. Πᾶς οὖν υἱός τινες τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς ἑαυτοῦ θέλει ποιεῖν, καὶ πᾶς υἱός τινος ποιεῖ τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς αὑτοῦ. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ Σωτὴρ τὰς ἐπιθυμίας τοῦ Πατρὸς ἑαυτοῦ θέλει ποιεῖν, καὶ ποιεῖ τὰ ἔργα τοῦ Πατρὸς ἑαυτοῦ. Καὶ ὁ ἄνθρωπος τῆς ἁμαρτίας, ὁ υἱὸς τῆς ἀπωλείας τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς ἑαυτοῦ θέλει ποιεῖν, καὶ ποιεῖ τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς ἑαυτοῦ· καὶ ἐφ' ἡμῶν δὲ τῶν ἀνθρώπων πάντως τὰ ἔργα ἤτοι Θεοῦ ἐστιν, ἢ διαβόλου, καὶ ἃ θέλομεν ποιεῖν, ἤτοι ἐπιθυ μία ἐστὶ τοῦ ἀγαθοῦ ἐν οὐρανοῖς Πατρὸς ἡμῶν, ἡ τοῦ ἐχθροῦ αὐτῷ διαβόλου· καὶ εἰ μὲν ποιοῦμεν τά ἔργα τοῦ Θεοῦ, καὶ θέλομεν τὰς ἐπιθυμίας αὐτοῦ ποιεῖν, υἱοὶ ἐσμεν τοῦ Θεοῦ· εἰ δὲ τὰ τοῦ διαβόλου πράττομεν, θέλοντες ἃ ἐκεῖνος ἐπιθυμεῖ ποιεῖν, ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐσμέν. Επιστήσωμεν οὖν μὴ μόνον οἷς ποιοῦμεν, ἀλλὰ καὶ οἷς θέλομεν. 15 ταρκες γὰρ εἰς τὸ εἶναι τοῦ διαβόλου υἱὸν τὸ καν θέλειν αὐτοῦ ποιεῖν τὰς ἐπιθυμίας· καὶ τάχα διὰ τοῦτο μετὰ τό· Ὑμεῖς ποιεῖτε τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς ὑμῶν, εἴρηται τό· Τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς ὑμῶν θέλετε ποιεῖν· ἵνα μάθωμεν, ὅτι, εἰ καὶ μόν νον θέλομεν ποιεῖν ἅπερ ἐπιθυμεῖ ὁ διάβολος, χρη ματιοῦμεν διαβόλου υἱοί. Πιθανώτατα δ᾽ ἄν τις πρὸς ταῦτα λέγοι, ὡς ἄρα ἀρκεῖ πρὸς τὸ εἶναι υἱὸν Θεοῦ τὸ θέλειν αὐτοῦ ποιεῖν τὰς ἐπιθυμίας, κἂν μὴ προσῇ τούτῳ ποιεῖν τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ· ἀλλὰ λε κτέον, ὅτι ἀνάγκη τον θέλοντα ποιεῖν τὰς ἐπιθυμίας ἐπιθυμήματα, ἐπιθυμητά. ευλογήματα. επιθυμήματα. ἐπιμήματα. υἱόν, υἱοί.

col. 629–630page 16 of 102

PG 14:629ματίσαι. Καί φησί γε, ὅτι παρὰ τῷ ἡγαπηκέναι τὰς ἐπιθυμίας τοῦ διαβόλου, καὶ ποιεῖν, τέκνα οὗτοι τοῦ διαβόλου γίνονται, οὐ φύσει τοιοῦτοι ὄντες· καὶ δια στέλλεται ὡς ἄρα τριχῶς δεῖ ἀκούειν τῆς κατὰ τέκνα ὀνομασίας, πρῶτον φύσει, δεύτερον γνώμῃ, τρίτον ἀξία. • Καὶ φύσει μεν, φησὶ, ἐστὶ τὸ γεννηθὲν ὑπὸ τινος γεννητοῦ, ὁ καὶ κυρίως τέκνον καλεῖται γνώμῃ δὲ, ὅτε τὸ θέλημά τις ποιῶν τινος διὰ τὴν ἑαυτοῦ γνώμην, τέκνον ἐκείνου οὗ ποιεῖ τὸ θέλημα καλεῖται· ἀξίᾳ δὲ, καθ᾽ ὁ λέγεται τινες γεέννης τέχνη, καὶ σκότους, καὶ ἀνομίας, καὶ όφεων, καὶ ἐχιδιῶν γεννήματα. Οὐ γὰρ γεννα, φησί, τοιαῦτάτινα τῇ ἑαυτῶν φύσει· φθοροποιά γάρ, καὶ ἀναλίσκοντα τοὺς ἐμβληθέντας εἰς αὐτά· ἀλλ᾽ ἐπεὶ ἔπραξαν τὰ ἐκείνων ἔργα, τέκνα αὐτῶν εἴρηται.» Τοιαύτην δὲ διαστολήν δεδωκώς, οὐδὲ καθ᾽ ὁπό σον ἀπὸ τῶν Γραφῶν παρεμυθήσατο την Ιδίαν διήγησιν. Εἴποιμεν δ᾽ ἂν πρὸς αὐτὸν, ὅτι, εἰ μὴ φύσει, ἀλλὰ ἀξίᾳ γεέννης τέκνα ονομάζεται, καὶ σκήτους, καὶ ἀνομίας, (φθοροποιὰ γὰρ ταῦτα, καὶ ἀναλίσκοντα μᾶλλον ἤπερ συνιστάντα·) πῶς ὁ Παῦλος φησί που τό· Ημεθα φύσει τέκνα ὀργῆς, ὡς καὶ οἱ λοιποί; Η λεγέτωσαν ἡμῖν, ὡς οὐκ ἔστιν ἀνα λωτικὸν, καὶ μάλιστα κατ' αὐτὸν φθοροποιὸν ἡ ὀργὴ, ἧς ὀργῆς τέκνα ήμεθα. Πάλιν φησίν, ὅτι τέχνα τοῦ διαβόλου λέγει νῦν τούτους, οὐχ ὅτι γεννα τινας ὁ διάβολος, ἀλλ᾽ ὅτι τὰ ἔργα τοῦ διαβόλου ποιοῦντες ώμοιώθησαν αὐτῷ. Πόσῳ δὲ βέλτιον περὶ πάντων τῶν τοῦ διαβόλου τέκνων τοῦτο ἀποφαίνεσθαι, ὡς ὁμοιουμένων αὐτῷ τῷ ποιεῖν τὰ ἔργα αὐτοῦ, καὶ οὐ διὰ τὴν οὐσίαν, καὶ τὴν κατασκευήν, τὴν χωρὶς ἔργων, τέκνων διαβόλου χρηματιζόν των; 21. Ἐκεῖνος ἀνθρωποκτόνος ἦν ἀπ' ἀρχῆς, καὶ ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ ἔστηκεν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀλή θεια ἐν αὐτῷ. Επεί ἐστί τις κοινότερον ἀνθρωποκτόνος, ὁπώσποτε ἀπεκτονὺς ἄνθρωπον, ὅστις ἐστὶ καὶ μέσος, καθ᾽ ὁ καὶ ζήλῳ Θεοῦ πεποίηκεν ὁ Φι νεὲς ἀποκτείνας τὸν Ἰσραηλίτην πορνεύοντα, καὶ τὴν Μαδιανίτιν, ἀνθρωποκτόνος οὐ ψεκτώς ῥη θήσεται καὶ ὁ Δαυὶὸ ἐν ὀνόματι Κυρίου τῶν δυνά μεων Θεοῦ ἐπὶ τῆς παρατάξεως Ἰσραὴλ τὸν Γολιάθ, ζητητέον τὴν ἀληθινὴν ἀνθρώπου ζωὴν, καὶ τὸν ἐναντίον ταύτῃ θάνατον αὐτοῦ· ἵνα νοηθῇ ὁ ψεκτὸς Ανθρωποκτόνος. Καὶ ὅσον μὲν ἐπὶ τῆς ἱστορίας φής σεις τὸν ᾿Αδάμ, καὶ τὴν Εὔαν ὅσον οὐχ ἡμαρτήκεισαν μὴ ἀνῃρῆσθαι· ἡ δὲ ἡμέρᾳ ἔφαγον ἀπὸ τοῦ ἀπηγορευμένου ξύλου, ευθέως καὶ τεθνηκέναι, οὐκ ἄλλου τινὸς ἀποκτείναντος αὐτοὺς ἢ τοῦ άνθρωπο κτίνου διαβόλου, ὅτε τὴν Εὔαν διὰ τοῦ ἔφεως ἠπά ταῦτά τινα κατὰ τὸ πόσον. φθοροποιόν ἡ ὀργή, ἧς ὀργῆς. ή οργή, ἧς Ψεκτώς. ψεκτός, ἐπὶ τῆς παρατάξεως παρὰ τάξεως.

omnibus in confesso est illum mala velle, Coliges etiam tu ipse, etiamsi in præsentia non sit nobis ad manus quod in medium adducamus, an alicubi in Scriptura positum sit vocabulum, velle, de dialolo. Inquit etiam post hæc Heracleon hæc dicta fuisse, non ad terrenos natura exsistentes diaboli filios, sed ad eos qui sunt animales, factos diaboli filios positione; ex quibus possunt quidam natura et po sitione filii Dei esse. Inquit præterea hos fieri dia boli, eo quod dilexerint faciantque diaboli deside ria, cum natura hujusmodi non sint. Lisputat etiaın vocabulum filiorum trifariam intelligi debere; pri mum natura, alterum voluntate, tertium dignitate. Natura, inquit, illud est quod genitum est a quo dam genito, quod etiam proprie fìlius vocatur; vo Juntate vero, cum quis voluntatem faciens alicujus, animi sui judicio, illius filius, cujus facit volunta lem, vocatur; postremo dignitate, juxta quod di cuntur quidam gehennæ filii, et tenebrarum, et iniquitatis, et serpentium, et viperarum progenies. Non enim generant hæc, inquit, talia quædam sua ipsorum natura; 340 cum potius corrumpant, con sumantque eos qui in se conjecti fuerint; sed quo niam effecerint illorum opera, eorum filii vocantur.» Hanc autem differentiam cum dederit, cumque ne tantulum quidem suam narrationem ex Scripturis confirmarit, respondebimnus illi: Si non natura, sed dignitate vocantur gehennæ filii et tenebraruin, et iniquitatis (nam hæc corrumpunt, et consumunt magis quam confirmant), quomodo Paulus quodam loco “hoc inquit: Natura eramus filii iræ, sicut et cæteri? Alioquin dicant nobis iram illam, cujus nos natura filii eramus, non consumere, et ex se maxime non corrumpere. Rursum inquit diaboli filios a Jesu hoc loco hos dici, non quod diabolus aliquos generet, sed quod diaboli opera facientes assimilati fuerint ipsi. At vero quanto melius de omnibus diaboli filiis hoc censuisset, idcirco eos diaboli filios haberi, quia illi assimiles sint faciendo cpera ejus, non per essentiam, neque per creationem, in qua nulla sunt opera? Ephes. ", 3. “Joan. viii, 44. ** Num. xxv, 6, Codex Regius, Bodleianus vero ut in textu. Codex Bodleianus, In codice 21. Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit, quia non est veritas in eo ". Quonian gene ratim homicida est ille qui quomodocunque homi nem interfecerit; qui homicida aliquando etiam est indifferens, juxta id quod etiam fecit Phinees, qui zelo Dei accensus, Israelitam interfecit fornicantem, et Madianitam w; juxta quod et David etiam abs que vituperatione dicetar homicida, qui in nomine Domini Dei virtutum coram acie Israelis interfecit Goliath “, quærendum est quænam sit hominis vera vita; et rursum quæ sit hujus mors, veræ vitæ contraria; ut intelligamus quisnam sit vitupe rabilis homicida. Et quantum quidem ad historiam pertinet, dices Adam et Evam tandiu interfectos nou fuisse, quandiu non peccaverunt; mox vero per isse in ea die qua de ligno velito comederunt nullo alio interficiente eos, quam homicida illo dia❤ 8. "I Reg. xvi, 45, 51. Regio deest et pro legitur. Codex Regius, et mox pro habet

ματίσαι. Καί φησί γε, ὅτι παρὰ τῷ ἡγαπηκέναι τὰς ἐπιθυμίας τοῦ διαβόλου, καὶ ποιεῖν, τέκνα οὗτοι τοῦ διαβόλου γίνονται, οὐ φύσει τοιοῦτοι ὄντες· καὶ δια στέλλεται ὡς ἄρα τριχῶς δεῖ ἀκούειν τῆς κατὰ τέκνα ὀνομασίας, πρῶτον φύσει, δεύτερον γνώμῃ, τρίτον ἀξία. • Καὶ φύσει μεν, φησὶ, ἐστὶ τὸ γεννηθὲν ὑπὸ τινος γεννητοῦ, ὁ καὶ κυρίως τέκνον καλεῖται γνώμῃ δὲ, ὅτε τὸ θέλημά τις ποιῶν τινος διὰ τὴν ἑαυτοῦ γνώμην, τέκνον ἐκείνου οὗ ποιεῖ τὸ θέλημα καλεῖται· ἀξίᾳ δὲ, καθ᾽ ὁ λέγεται τινες γεέννης τέχνη, καὶ σκότους, καὶ ἀνομίας, καὶ όφεων, καὶ ἐχιδιῶν γεννήματα. Οὐ γὰρ γεννα, φησί, τοιαῦτά τινα τῇ ἑαυτῶν φύσει· φθοροποιά γάρ, καὶ ἀναλίσκοντα τοὺς ἐμβληθέντας εἰς αὐτά· ἀλλ᾽ ἐπεὶ ἔπραξαν τὰ ἐκείνων ἔργα, τέκνα αὐτῶν εἴρηται.» Τοιαύτην δὲ διαστολήν δεδωκώς, οὐδὲ καθ᾽ ὁπό σον ἀπὸ τῶν Γραφῶν παρεμυθήσατο την Ιδίαν διήγησιν. Εἴποιμεν δ᾽ ἂν πρὸς αὐτὸν, ὅτι, εἰ μὴ φύσει, ἀλλὰ ἀξίᾳ γεέννης τέκνα ονομάζεται, καὶ σκήτους, καὶ ἀνομίας, (φθοροποιὰ γὰρ ταῦτα, καὶ ἀναλίσκοντα μᾶλλον ἤπερ συνιστάντα·) πῶς ὁ Παῦλος φησί που τό· Ημεθα φύσει τέκνα ὀργῆς, ὡς καὶ οἱ λοιποί; Η λεγέτωσαν ἡμῖν, ὡς οὐκ ἔστιν ἀνα λωτικὸν, καὶ μάλιστα κατ' αὐτὸν φθοροποιὸν ἡ ὀργὴ, ἧς ὀργῆς τέκνα ήμεθα. Πάλιν φησίν, ὅτι τέχνα τοῦ διαβόλου λέγει νῦν τούτους, οὐχ ὅτι γεννα τινας ὁ διάβολος, ἀλλ᾽ ὅτι τὰ ἔργα τοῦ διαβόλου ποιοῦντες ώμοιώθησαν αὐτῷ. Πόσῳ δὲ βέλτιον περὶ πάντων τῶν τοῦ διαβόλου τέκνων τοῦτο ἀποφαί νεσθαι, ὡς ὁμοιουμένων αὐτῷ τῷ ποιεῖν τὰ ἔργα αὐτοῦ, καὶ οὐ διὰ τὴν οὐσίαν, καὶ τὴν κατασκευήν, τὴν χωρὶς ἔργων, τέκνων διαβόλου χρηματιζόν των; 21. Ἐκεῖνος ἀνθρωποκτόνος ἦν ἀπ' ἀρχῆς, καὶ ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ ἔστηκεν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀλή θεια ἐν αὐτῷ. Επεί ἐστί τις κοινότερον άνθρωπο κτόνος, ὁπώσποτε ἀπεκτονὺς ἄνθρωπον, ὅστις ἐστὶ καὶ μέσος, καθ᾽ ὁ καὶ ζήλῳ Θεοῦ πεποίηκεν ὁ Φι νεὲς ἀποκτείνας τὸν Ἰσραηλίτην πορνεύοντα, καὶ τὴν Μαδιανίτιν, ἀνθρωποκτόνος οὐ ψεκτώς ῥη θήσεται καὶ ὁ Δαυὶὸ ἐν ὀνόματι Κυρίου τῶν δυνά μεων Θεοῦ ἐπὶ τῆς παρατάξεως Ἰσραὴλ τὸν Γολιάθ, ζητητέον τὴν ἀληθινὴν ἀνθρώπου ζωὴν, καὶ τὸν ἐναντίον ταύτῃ θάνατον αὐτοῦ· ἵνα νοηθῇ ὁ ψεκτὸς Ανθρωποκτόνος. Καὶ ὅσον μὲν ἐπὶ τῆς ἱστορίας φής σεις τὸν ᾿Αδάμ, καὶ τὴν Εὔαν ὅσον οὐχ ἡμαρτήκει σαν μὴ ἀνῃρῆσθαι· ἡ δὲ ἡμέρᾳ ἔφαγον ἀπὸ τοῦ ἀπηγορευμένου ξύλου, ευθέως καὶ τεθνηκέναι, οὐκ ἄλλου τινὸς ἀποκτείναντος αὐτοὺς ἢ τοῦ άνθρωπο κτίνου διαβόλου, ὅτε τὴν Εὔαν διὰ τοῦ ἔφεως ἠπά ταῦτά τινα κατὰ τὸ πόσον. φθοροποιόν ἡ ὀργή, ἧς ὀργῆς. ή οργή, ἧς Ψεκτώς. ψεκτός, ἐπὶ τῆς παρατάξεως παρὰ τάξεως. omnibus in confesso est illum mala velle, Coliges etiam tu ipse, etiamsi in præsentia non sit nobis ad manus quod in medium adducamus, an alicubi in Scriptura positum sit vocabulum, velle, de dialolo. Inquit etiam post hæc Heracleon hæc dicta fuisse, non ad terrenos natura exsistentes diaboli filios, sed ad eos qui sunt animales, factos diaboli filios positione; ex quibus possunt quidam natura et po sitione filii Dei esse. Inquit præterea hos fieri dia boli, eo quod dilexerint faciantque diaboli deside ria, cum natura hujusmodi non sint. Lisputat etiaın vocabulum filiorum trifariam intelligi debere; pri mum natura, alterum voluntate, tertium dignitate. Natura, inquit, illud est quod genitum est a quo dam genito, quod etiam proprie fìlius vocatur; vo Juntate vero, cum quis voluntatem faciens alicujus, animi sui judicio, illius filius, cujus facit volunta lem, vocatur; postremo dignitate, juxta quod di cuntur quidam gehennæ filii, et tenebrarum, et iniquitatis, et serpentium, et viperarum progenies. Non enim generant hæc, inquit, talia quædam sua ipsorum natura; 340 cum potius corrumpant, con sumantque eos qui in se conjecti fuerint; sed quo niam effecerint illorum opera, eorum filii vocantur.» Hanc autem differentiam cum dederit, cumque ne tantulum quidem suam narrationem ex Scripturis confirmarit, respondebimnus illi: Si non natura, sed dignitate vocantur gehennæ filii et tenebraruin, et iniquitatis (nam hæc corrumpunt, et consumunt magis quam confirmant), quomodo Paulus quodam loco “hoc inquit: Natura eramus filii iræ, sicut et cæteri? Alioquin dicant nobis iram illam, cujus nos natura filii eramus, non consumere, et ex se maxime non corrumpere. Rursum inquit diaboli filios a Jesu hoc loco hos dici, non quod diabolus aliquos generet, sed quod diaboli opera facientes assimilati fuerint ipsi. At vero quanto melius de omnibus diaboli filiis hoc censuisset, idcirco eos diaboli filios haberi, quia illi assimiles sint faciendo cpera ejus, non per essentiam, neque per creationem, in qua nulla sunt opera? Ephes. ", 3. “Joan. viii, 44. ** Num. xxv, 6, Codex Regius, Bodleianus vero ut in textu. Codex Bodleianus, In codice 21. Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit, quia non est veritas in eo ". Quonian gene ratim homicida est ille qui quomodocunque homi nem interfecerit; qui homicida aliquando etiam est indifferens, juxta id quod etiam fecit Phinees, qui zelo Dei accensus, Israelitam interfecit fornicantem, et Madianitam w; juxta quod et David etiam abs que vituperatione dicetar homicida, qui in nomine Domini Dei virtutum coram acie Israelis interfecit Goliath “, quærendum est quænam sit hominis vera vita; et rursum quæ sit hujus mors, veræ vitæ contraria; ut intelligamus quisnam sit vitupe rabilis homicida. Et quantum quidem ad historiam pertinet, dices Adam et Evam tandiu interfectos nou fuisse, quandiu non peccaverunt; mox vero per isse in ea die qua de ligno velito comederunt nullo alio interficiente eos, quam homicida illo dia❤ 8. "I Reg. xvi, 45, 51. Regio deest et pro legitur. Codex Regius, et mox pro habet

col. 633–634page 17 of 102

PG 14:633γὰρ οὐκ ἀκούει ὁ μὴ ἀκούων βημάτων Θεοῦ, ἐπεί περ ἐκ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔστι, καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔστι παρ' ἑαυτόν· καίτοιγε ἔσθ' ὅτε λαβὼν ἤδη ἐξου σίαν τέκνον Θεοῦ γενέσθαι, καὶ δυνάμενος ἐκ τοῦ ἀγαπᾶν τοὺς ἐχθρούς, καὶ προσεύχεσθαι ὑπὲρ τῶν Επηρεαζόντων, γενέσθαι υἱὸς τοῦ ἐν οὐρανοῖς Πατρός. 28. Απεκρίθησαν οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ εἶπαν αὐτῷ Οὐ καλῶς λέγομεν ἡμεῖς, ὅτι Σαμαρείτης εἶ σύ, καὶ δαιμόνιον ἔχεις; Εἰκὸς, ὅτι ταῦτα πολλάκις, κατὰ τὴ σιωπώμενον, πρὸς ἀλλήλους ἔλεγον περὶ τοῦ Σωτῆρός τινες, Σαμαρείτην μὲν αὐτὸν ὀνομάζοντες, ὡς παραχαράσσοντα Ἰουδαϊκά, παραπλησίως τοῖς Σαμαρείταις· Οὐ γὰρ συγχρῶνται Ἰουδαῖοι Σαμαρείταις, ἐν πολλοῖς διαφωνούντες δόγμασι παρ' ἐκείνους· ἄξιον δέ ἐστι ζητῆσαι πῶς Σαμαρει τῶν τὸν μέλλοντα αἰῶνα ἀρνουμένων, καὶ μηδὲ τὴν τῆς ψυχῆς ἐπιδιαμονήν προσεμένων, τον Σω τῆρα ἐτόλμησαν εἰπεῖν, περὶ ἀναστάσεως καὶ κρί σεως πλεῖστα ὅσα διδάξαντα, Σαμαρείτην εἶναι Ἀλλὰ μήποτε ὡς λοιδοροῦντες αὐτὸν τοῦτο λέγουσι, καὶ οὐ πάντως τὰ αὐτὰ ἐκείνοις δογματίζοντα. Εἰ κὸς δὲ καὶ ὅτι τινὲς ᾤοντο αὐτὸν μὴ ἀπὸ διαθέσεως τὰ περὶ μέλλοντος αἰῶνος, καὶ τὰ περὶ κρίσεως, καὶ ἀναστάσεως διδάσκειν, διακείμενον μὲν Σαμαρειτικῶς, ὡς μηδενὸς μετὰ τὸν βίον ἀποκειμένου τοῖς ἀνθρώποις, προσποιήσεως δὲ ἕνεκεν, κατὰ τὸ ἔνδοξον καὶ ἀρέσκον τοῖς Ἰουδαίοις, τὰ περὶ ἀναστάσεως καὶ τῆς αἰωνίου ζωῆς προφερόμενον. Καὶ δαιμόνιον δὲ ἔχειν ἔλεγον αὐτὸν διὰ τοὺς ὑπὲρ ἄνθρωπον αὐτοῦ λόγους, δι' ὧν Πατέρα ίδιον ἔλεγε τὸν Θεὸν, καὶ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβεβηκέναι, καὶ αὐτὸς εἶναι ὁ τῆς ζωῆς ἄρτος πολλῷ κρείττων τοῦ μάννα, ὡς τὸν φαγόντα τοῦτον τὸν ἄρτον ζήσεσθαι εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ ἄλλα μυρία ὧν πεπλήρωται τὰ Εὐαγγέλια. Δύναται δὲ καὶ διὰ τὴν περὶ τὸν Βεελζεβούλ ὑπόνοιαν αὐτῶν εἰ ρῆσθαι· Σὺ δαιμόνιον ἔχεις, επείπερ τινὲς ἐν Βεελζεβούλ τῷ ἄρχοντι τῶν δαιμονίων ἐνόμιζον αυτ τὸν ἐκβάλλειν τὰ δαιμόνια, οἱονεὶ ἔχοντα ἐν ἑαυτῷ τὸν Βεελζεβούλ. Οἱ μὲν οὖν ἐχθροὶ εἴσονται λέγοντες αὐτὸν δαιμόνιον ἔχειν· ἡμεῖς δὲ αὐτῷ πειθόμεθα φάσκοντι· Εγώ δαιμόνιον οὐκ ἔχω· οὐδὲ γὰρ δύναται τυφλῶν ὀφθαλμοὺς ἀνοίξαι, ἢ ταῦτα τὰ σημεία ποιεῖν, & καὶ ἀναγέγραπται, ὧν καὶ ἴχνη καὶ λείμματα ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις ὀνόματι Ἰησοῦ μέχρι νῦν γίνεται. Μετὰ ταῦτα ζητήσαι τις ἂν τί δήποτε, δύο δυσφημίας αὐτῷ προσαψάντων, τήν τε Σαμαρείτης εἴ σύ, καὶ τήν· Δαιμόνιον ἔχεις, τῶν ἀποκριθέντων αὐτῷ Ἰουδαίων, οὐκ ἐκείνων τῶν πε πιστευκότων αὐτῷ, οὐχὶ πρὸς τὰς δύο ἀπεκρίνετο, ἀλλὰ πρὸς μόνην τήν· Δαιμόνιον ἔχεις, εἰπών· Ἐγὼ δαιμόνιον οὐκ ἔχω. Καὶ ὅρα εἰ δύναται πρὸς τοῦτο Πως. Καὶ μηδὲ τὴν τῆς ψυχῆς ἐπιδιαμονὴν, Οἱ Σαδ δουκαίοι μέντοι, λέγοντες μὴ εἶναι ἀνάστασιν, οὐ τὴν ἐν τῇ συνηθείᾳ τῶν ἁπλουστέρων ὀνομαζομένην ἀνάστασιν σαρκὸς ἠθέτουν, ἀλλὰ καὶ παντελῶς ἀντ ρουν τὴν τῆς ψυχῆς οὐ μόνον ἀθανασίαν, ἀλλὰ καὶ ἐπιδιαμονὴν, οιόμενοι μηδαμοῦ ἐν τοῖς Μωϋσέως γράμμασι σημαίνεσθαι τὴν τῆς ψυχῆς μετὰ ταῦτα ζωήν. Τὸ δὲ αὐτὸ τοῖς Σαδδουκαίοις δόγμα περὶ τῆς τῶν ἀνθρώπων ψυχῆς φρονοῦσι μέχρι τοῦ δεῦρο Σαμαρεῖς. Σαμαρείτην εἶναι.

perinde quasi non simus ex Deo; nam propter hoc p * Joan. viii. 48. non audit, qui non audit verba Dei, quoniam ex Deo non est, el ex Deo non est propter seipsum; etiamsi aliquando acceperit potestatem fieri filius Dei, possitque diligendo inimicos, et orando pro his a quibus læditur, fieri filius Patris caelestis. 28. Responderunt ergo Judæi, et dixerunt ei Nonne bene dicimus nos, quod Samaritanus es lu, et damonium habes 3? Consentaneum est, propter id quod tacetur, frequenter hæc inter se quosdaın de Servatore dixisse, Samaritanam illum appellau tes, tanquam qui res Judaicas adulteraret, non se cis atque Samaritani: Non enim cou:untur Judæi Samaritanis”, in multis dogmatibus ab illis dissi dentes. Sed profecto quæsitu dignum cst quomodo, Samaritanis futurumn sæculum negantibus, et ue animæ quidem permanentiam admittentibus, ansi fuerint Servatorem dicere Samaritanum, qui quan plurima docuerat et de resurrectione et de judicio. At fortassis hoc dicunt illum mordentes, perinde quasi non omnino eadem quæ illi decreta poneret. Verisimile est etiam aliquos existimasse eum non ex affectu de futuro sæculo, de resurrectione et de judicio docere, sed Samaritice afectum, perinde ac nibil reliquum foret post hanc vitam, simulationis causa propter opinionem quam habebant Judæi, et ut illis placeret, de resurrectione deque æterna vita verba facere. Quin dæmonium quoque cum habere dicebant, propter 354 ipsius sermones, qui hominum captum transcendebant, quibus Pa trem proprium dicebat Deum, seque e cœlo descen disse, quodque esset panis vitæ longe melior man na, adeo ut qui ex hoc pane comederet, victurus esset in æternum, aliaque innumera quibus Evan gelia repleta sunt ". Potest etiam propter suspicio nem eorum circa Beelzebul dictum fuisse: Tu dæmo nium habes, quandoquidem quidam in Beelzebul principe demoniorum existimabant eum ejicere diæ m'onia ª, tanquam qui in se haberet Beelzebul. Atque inimici quidem dicentes ipsum habere dæmonium, illi viderint: nos vero illi credamus dicenti: Ego dæmonium non habeo": neque enim potest dæmo nium cæcorum oculos aperire, vel hæc signa facere quæ scripta sunt, quorum etiam vestigia et reli quiæ vel usque in præsens funt in Ecclesiis, in no mine Domini. Præterea quærat aliquis cur respon dentibus Judais, non illis qui crediderant ei, duo que crimina ei impingentibus, nempe: Samaritanus es tu, et: Damonium habes, non ad duo, sed ad unum, nempe: Damonium habes, respondet dicens: Ego dæmonium non habeo. Et vide an ad hoc applicati ss Joan. 1, 9. st Joan.v, 31-35 seq. 38 Luc. x1, 15. 86 Joan. v1:1, 49. Deest in codice Regio, sed legitur in Bolleiano. etc. Origenes in Malth. tom. xvii, num. 29 Consule observationes in hunc locum. live desunt in editione Hue:ii, sed leguntur in codice Bodleiano.

γὰρ οὐκ ἀκούει ὁ μὴ ἀκούων βημάτων Θεοῦ, ἐπεί περ ἐκ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔστι, καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔστι παρ' ἑαυτόν· καίτοιγε ἔσθ' ὅτε λαβὼν ἤδη ἐξου σίαν τέκνον Θεοῦ γενέσθαι, καὶ δυνάμενος ἐκ τοῦ ἀγαπᾶν τοὺς ἐχθρούς, καὶ προσεύχεσθαι ὑπὲρ τῶν Επηρεαζόντων, γενέσθαι υἱὸς τοῦ ἐν οὐρανοῖς Πατρός. 28. Απεκρίθησαν οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ εἶπαν αὐτῷ Οὐ καλῶς λέγομεν ἡμεῖς, ὅτι Σαμαρείτης εἶ σύ, καὶ δαιμόνιον ἔχεις; Εἰκὸς, ὅτι ταῦτα πολλάκις, κατὰ τὴ σιωπώμενον, πρὸς ἀλλήλους ἔλεγον περὶ τοῦ Σωτῆρός τινες, Σαμαρείτην μὲν αὐτὸν ὀνομά ζοντες, ὡς παραχαράσσοντα Ἰουδαϊκά, παραπλησίως τοῖς Σαμαρείταις· Οὐ γὰρ συγχρῶνται Ἰουδαῖοι Σαμαρείταις, ἐν πολλοῖς διαφωνούντες δόγμασι παρ' ἐκείνους· ἄξιον δέ ἐστι ζητῆσαι πῶς Σαμαρει τῶν τὸν μέλλοντα αἰῶνα ἀρνουμένων, καὶ μηδὲ τὴν τῆς ψυχῆς ἐπιδιαμονήν προσεμένων, τον Σω τῆρα ἐτόλμησαν εἰπεῖν, περὶ ἀναστάσεως καὶ κρί σεως πλεῖστα ὅσα διδάξαντα, Σαμαρείτην εἶναι Ἀλλὰ μήποτε ὡς λοιδοροῦντες αὐτὸν τοῦτο λέγουσι, καὶ οὐ πάντως τὰ αὐτὰ ἐκείνοις δογματίζοντα. Εἰ κὸς δὲ καὶ ὅτι τινὲς ᾤοντο αὐτὸν μὴ ἀπὸ διαθέσεως τὰ περὶ μέλλοντος αἰῶνος, καὶ τὰ περὶ κρίσεως, καὶ ἀναστάσεως διδάσκειν, διακείμενον μὲν Σαμαρειτι κῶς, ὡς μηδενὸς μετὰ τὸν βίον ἀποκειμένου τοῖς ἀνθρώποις, προσποιήσεως δὲ ἕνεκεν, κατὰ τὸ ἔνδοξον καὶ ἀρέσκον τοῖς Ἰουδαίοις, τὰ περὶ ἀναστάσεως καὶ τῆς αἰωνίου ζωῆς προφερόμενον. Καὶ δαιμόνιον δὲ ἔχειν ἔλεγον αὐτὸν διὰ τοὺς ὑπὲρ ἄνθρωπον αὐτοῦ λόγους, δι' ὧν Πατέρα ίδιον ἔλεγε τὸν Θεὸν, καὶ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβεβηκέναι, καὶ αὐτὸς εἶναι ὁ τῆς ζωῆς ἄρτος πολλῷ κρείττων τοῦ μάννα, ὡς τὸν φαγόντα τοῦτον τὸν ἄρτον ζήσεσθαι εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ ἄλλα μυρία ὧν πεπλήρωται τὰ Εὐαγγέλια. Δύναται δὲ καὶ διὰ τὴν περὶ τὸν Βεελζεβούλ ὑπόνοιαν αὐτῶν εἰ ρῆσθαι· Σὺ δαιμόνιον ἔχεις, επείπερ τινὲς ἐν Βεελζεβούλ τῷ ἄρχοντι τῶν δαιμονίων ἐνόμιζον αυτ τὸν ἐκβάλλειν τὰ δαιμόνια, οἱονεὶ ἔχοντα ἐν ἑαυτῷ τὸν Βεελζεβούλ. Οἱ μὲν οὖν ἐχθροὶ εἴσονται λέγοντες αὐτὸν δαιμόνιον ἔχειν· ἡμεῖς δὲ αὐτῷ πειθόμεθα φάσκοντι· Εγώ δαιμόνιον οὐκ ἔχω· οὐδὲ γὰρ δύναται τυφλῶν ὀφθαλμοὺς ἀνοίξαι, ἢ ταῦτα τὰ σημεία ποιεῖν, & καὶ ἀναγέγραπται, ὧν καὶ ἴχνη καὶ λείμματα ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις ὀνόματι Ἰησοῦ μέχρι νῦν γίνεται. Μετὰ ταῦτα ζητήσαι τις ἂν τί δήποτε, δύο δυσφημίας αὐτῷ προσαψάντων, τήν τε Σαμαρείτης εἴ σύ, καὶ τήν· Δαιμόνιον ἔχεις, τῶν ἀποκριθέντων αὐτῷ Ἰουδαίων, οὐκ ἐκείνων τῶν πε πιστευκότων αὐτῷ, οὐχὶ πρὸς τὰς δύο ἀπεκρίνετο, ἀλλὰ πρὸς μόνην τήν· Δαιμόνιον ἔχεις, εἰπών· Ἐγὼ δαιμόνιον οὐκ ἔχω. Καὶ ὅρα εἰ δύναται πρὸς τοῦτο Πως. Καὶ μηδὲ τὴν τῆς ψυχῆς ἐπιδιαμονὴν, Οἱ Σαδ δουκαίοι μέντοι, λέγοντες μὴ εἶναι ἀνάστασιν, οὐ τὴν ἐν τῇ συνηθείᾳ τῶν ἁπλουστέρων ὀνομαζομένην ἀνάστασιν σαρκὸς ἠθέτουν, ἀλλὰ καὶ παντελῶς ἀντ ρουν τὴν τῆς ψυχῆς οὐ μόνον ἀθανασίαν, ἀλλὰ καὶ ἐπιδιαμονὴν, οιόμενοι μηδαμοῦ ἐν τοῖς Μωϋσέως γράμμασι σημαίνεσθαι τὴν τῆς ψυχῆς μετὰ ταῦτα ζωήν. Τὸ δὲ αὐτὸ τοῖς Σαδδουκαίοις δόγμα περὶ τῆς τῶν ἀνθρώπων ψυχῆς φρονοῦσι μέχρι τοῦ δεῦρο Σα μαρεῖς. Σαμαρείτην εἶναι. perinde quasi non simus ex Deo; nam propter hoc p * Joan. viii. 48. non audit, qui non audit verba Dei, quoniam ex Deo non est, el ex Deo non est propter seipsum; etiamsi aliquando acceperit potestatem fieri filius Dei, possitque diligendo inimicos, et orando pro his a quibus læditur, fieri filius Patris caelestis. 28. Responderunt ergo Judæi, et dixerunt ei Nonne bene dicimus nos, quod Samaritanus es lu, et damonium habes 3? Consentaneum est, propter id quod tacetur, frequenter hæc inter se quosdaın de Servatore dixisse, Samaritanam illum appellau tes, tanquam qui res Judaicas adulteraret, non se cis atque Samaritani: Non enim cou:untur Judæi Samaritanis”, in multis dogmatibus ab illis dissi dentes. Sed profecto quæsitu dignum cst quomodo, Samaritanis futurumn sæculum negantibus, et ue animæ quidem permanentiam admittentibus, ansi fuerint Servatorem dicere Samaritanum, qui quan plurima docuerat et de resurrectione et de judicio. At fortassis hoc dicunt illum mordentes, perinde quasi non omnino eadem quæ illi decreta poneret. Verisimile est etiam aliquos existimasse eum non ex affectu de futuro sæculo, de resurrectione et de judicio docere, sed Samaritice afectum, perinde ac nibil reliquum foret post hanc vitam, simulationis causa propter opinionem quam habebant Judæi, et ut illis placeret, de resurrectione deque æterna vita verba facere. Quin dæmonium quoque cum habere dicebant, propter 354 ipsius sermones, qui hominum captum transcendebant, quibus Pa trem proprium dicebat Deum, seque e cœlo descen disse, quodque esset panis vitæ longe melior man na, adeo ut qui ex hoc pane comederet, victurus esset in æternum, aliaque innumera quibus Evan gelia repleta sunt ". Potest etiam propter suspicio nem eorum circa Beelzebul dictum fuisse: Tu dæmo nium habes, quandoquidem quidam in Beelzebul principe demoniorum existimabant eum ejicere diæ m'onia ª, tanquam qui in se haberet Beelzebul. Atque inimici quidem dicentes ipsum habere dæmonium, illi viderint: nos vero illi credamus dicenti: Ego dæmonium non habeo": neque enim potest dæmo nium cæcorum oculos aperire, vel hæc signa facere quæ scripta sunt, quorum etiam vestigia et reli quiæ vel usque in præsens funt in Ecclesiis, in no mine Domini. Præterea quærat aliquis cur respon dentibus Judais, non illis qui crediderant ei, duo que crimina ei impingentibus, nempe: Samaritanus es tu, et: Damonium habes, non ad duo, sed ad unum, nempe: Damonium habes, respondet dicens: Ego dæmonium non habeo. Et vide an ad hoc applicati ss Joan. 1, 9. st Joan.v, 31-35 seq. 38 Luc. x1, 15. 86 Joan. v1:1, 49. Deest in codice Regio, sed legitur in Bolleiano. etc. Origenes in Malth. tom. xvii, num. 29 Consule observationes in hunc locum. live desunt in editione Hue:ii, sed leguntur in codice Bodleiano.

col. 635–636page 18 of 102

5. Bentus qui non judicat semetipsum in eo quod à sive locutus fueris, sive etiam cogitaveris, peccas. probat. Qui autem discernit, si manducaverit, da mnatus est, quia non ex fide. Omņe autem quod non est ex fide, peccatum est" Beatus quis dicitur non solum si faciat ea qua: competit, sed et si non faciat ea quæ non competit: ut ille beatus dicitur qui non abiit in consilio impiorum ", et ille nihilo minus beatus qui ambulat in lege Domini “. 670 Ille ergo, quia non ambulat in via peccatorum; hic, quia ambulat in lege Domini, beatus est Ita et in præsenti loco Apostolus: Beatus, inquit, qui non judicat semetipsum in eo quod probat. Sed cujus operis sit ista beatitudo videamus Multi enim sunt qui probant aliquid boni ſacere, verbi gratia, qui audientes de præmiis castitatis probant el sta tunt caste vivere; sed processu temporis, vel sub ripiente negligentia, vel superante libidine, id quod observandum probaverant maculatur et corrumpi tur et est infelix iste, qui in eo quod observare decreverat victus, semetipsum judicat et condemnat. Beatus vero ille est, qui in eo quod probat et sta unit, ita permanet fixus et stabilis, ut in nullo se metipsum judicet, nullo reprehendat. Hoc autem et in observantia ciborum, secundum eam re gulam quam superius texuit, habendum dicit, ut si quis est qui per scientiam spiritalis legis probat omnia manducanda, et omnia esse munda, non rursum judicet semetipsum, et dubitationem capiat utrum sumere debeat, necne: quia qui hoc modo discernit, hoc est qui dubitat utrum vere mun dum sit an immundum quod sumit, iste ex ipsa animi sui dubitatione conscientia arguente damna tur. Causam quoque hujus damnationis exponit, di cens: Quia non ex fide sumitur sed utique ex dubitatione. Et post hæc generalem super omnibus sententiam proponit dicens: Omne autem quod non est ex fide, peccatum est. In hoc sermone cre dentium quorumque negligentes et desides animas vinculo arctiore constringit ut nihil sine tide agant, nihil absque fide dicant, nec absque fide aliquid cogitent: quia sive quid gesseris sine fide, Hoc idem est quod et in aliis dicit: Sive mandu cutis, sive bibilis, sive aliud quid facitis, omnia ed gloriam Dei facite “. Sed requirat aliquis si et bæ retici quæ faciunt, quia secundum hoc quod cre dunt faciunt, ex fide facere credantur: an quia fi des apud illos mala est omne quod faciunt peccatum pronuntiandum sit, quia non fit ex fide. Ego puto illorum credulitatem appellari magis quam esse fidem. Sicut enim pseudoprophetæ falso no mine interdum prophetæ appellantur; et falsa scien tia, scientia dicitur; et falsa sapientia, sapientia abusive nominatur: ita et hæreticorum credulitas falso nomine fides appellatur. Unde videndomi est ne forterețiam si quid boni operis apud illos geri videtur, quia non fit ex fide, convertatur in pec catum, sicut et de quodam dictum est: Fiat oratio ejus in peccatum "7. Est interdum et castitas quæ non est ex fide, eorum duntaxat qui attendunt spi ritibus seductoribus et doctrinis dæmoniorum in ky pocrisi falsa loquentium, cauteriatam habentium conscientiam, prohibentium nubere, et abstinentium se a cibis quos Deus creavit **. Est ergo et falsa fides eorum qui circa fidem naufragaverunt”; est et falsa sapientia, hujus scilicet mundi, et principum hujus mundi, quæ destruetur. Sicut enim piratæ solent in mari in locis vadosis occultisque scopulis, per obscurum noctis lumen accendere, quo navi gantes sub spe confugiendi ad portum salutis, ad naufragia perditionis invitent; ita et istud lumeu falsæ sapientiæ vel falsæ fidei a principibus mundi et spiritibus aeris hujus accenditur, non per quod evadant, sed per quod pereant homines mundi bu jus fluctus et vitæ pelagus navigantes. De his, opi nor, piratis dicebat et Job: Sagittæ piratarum ejus super me venerunt "1. Et ob hoc nimirum etiam ipse Paulus apostolus dicit, quia et ipse Satanas transfigurat se in angelum lucis * Propterea ergo navigantes vitæ hujus undas, non omni lumini, id est non omni sapientiæ credere debemus; sed sicut monet Apostolus, probare spiritus, qui es ** Rom. xiv, 22, 25. “Psal. 1, 4. 48 Psal. cxviii, 4. * 1 Cor. x,51. " Psal. CVIII, 7. "I Tim. 1v, 2, 3. Tim. 1, 19. 1 Cor. 11, 6. 81 Job vi, 4. "I Cor. Omne autem quod non est ex fide, peccatum ms. Regius num. 1639 et Rabanus. rectius ut in est. Hæc desiderantur in editis, et restituuntur ex miss. Ille ergo, quia non ambulat in via peccatorum hic, quia ambulat in lege Domini, beatus est. Hæc prætermittuntur in editis. Rabanus perperam habet, inutile beatus est qui non stat in via peccatorum, sic ut ille qui meditatur quotidie in lege Domini beatus est. Ms. Regius num. 1639, hic quia ambulut in via Dei. Sed cæteri miss. recte ut in nostro textu. Ms. Regius num. 1639, Rabanus et editi ha bent, Multi sunt qui probant, omisso enim, quod ferunt mss. plures. Deest et in editis. Hoc est. Omittitur in libris antea editis. Deinde iidem editi, iste ex animi sui dubitatione conscientia urgente damnatur. Causam vero, etc. Mss. quidam habent etiam, conscientia urgente, sed nostro texto. Editi et mss. plerique, quoniam non ex fide dicitur. Ms. vero Regius num. 1659 rectius ut in textu. Deinde Rabanus restituit utique, quod omit titur in editis et in omnibus mss. Editi alii, super omnia sententiam exponit; alii, super omnium scientiam exponit. Mss. vero alii, super omnes (alii, super omnium) sententiam ponit. Sed rectius is. Regius num. 1639 ut in nostro textu. Editi, quorumdam… animos vinculo acriore constringit. Ms. Regius num. 1639, nulla est. Paulo post editi, Et puto….. quam fidem. Merlinus et Genebrardus, et illa fides, male. Editi, sicut angelum lucis. Paulo post omit tunt ergo. i

col. 637–638page 19 of 102

PG 14:637δ᾽ οὐκ ἔστιν ἀλήθεια ἐν αὐτῷ, ἐπείπερ ἠπάτηται, καὶ ". ψευδὴ ὑπολαμβάνει, καὶ ἡπάτηται αὐτὸς ὑφ᾽ ἑαυτοῦ, τούτων χείρων εἶναι λογισθεὶς τῶν λοιπῶν ἀπατωμένων, ὅτι ἐκεῖνοι μὲν ὑπὸ τούτου ἀπατῶνται, αὐτὸς δὲ ἑαυτῷ δημιουργός ἐστι τῆς ἀπάτης. "Αξιον δὲ ζητή σαι πῶς λέγεται τό· 'Αλήθεια οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ οἷον πότερον οὐδὲν ἀληθὲς ἔχει δόγμα, ἀλλὰ πάντα ὅσα ποτὲ δοξάζῃ ψεύδη ἐστίν· ἢ ὅτι οὐ μετέχει Χριστοῦ, ὡς οἱ Χριστοῦ μέτοχοι μετα έχουσι τοῦ εἰπόντος· Ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια. Οἱ γὰρ μετέχοντες αὐτοῦ μετέχουσιν αὐτοῦ, καὶ καθ᾽ ὅ ἐστιν ἀλήθεια καὶ διὰ τοῦτο ἀλήθειά ἐστιν ἐν αὐτοῖς. Καὶ τρίτον δ' ἂν ἐν τῷ τύπῳ τοιοῦτον προσαπορηθείη, ἐπιστησόντων τινῶν εἰ χρὴ λέγειν μὴ εἶναι ἀλή θειαν ἐν τῷ ὁτιποτοῦν ψεῦδος ὑπολαμβάνοντι, καν μετὰ πολλῶν ἀληθῶν τοῦτο νομίζῃ. Ὡς γὰρ ψεῦδος τὸ ἐκ μυρίων ὅσων ἀληθῶν, καὶ ἑνὸς ψεύδους συμπεπλεγμένον, οὕτως ἐν τῷ δοξάζοντι μετὰ πολλῶν ἀλη θῶν ἐν ψεῦδος, οἱονεὶ τὸ τοιοῦτόν ἐστι συμπεπλεγμένον, ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν, ὅτι ἐν τῷδε οὐκ ἔστιν ἀλήθεια. Δείκνυμι δὲ τὸν μετὰ πολλῶν ἀληθῶν ἐν ψεῦδος ὑπου λαμβάνοντα· καὶ τὰ τρία γε δόξει ἔχειν λόγον, τινὸς μὲν φήσοντος κατὰ τοῦτο εἰρῆσθαι τό· Οὐκ ἔστιν ἀλήθεια ἐν αὐτῷ, ἐπεὶ οὐ μετέχει Χριστοῦ, ᾧ γε καὶ προσπολεμεῖ· ἑτέρου δὲ, ἐπείπερ οὐδὲν ἀληθὲς φρο νεῖ, ἀλλ' ἐν πᾶσι διέψευσται καὶ διὰ τοῦτό ἐστι διαβολὰς, καὶ πονηρὸς, καὶ χείρων παντὸς οὐτινοσοῦν πταίοντας, ὅτι τάχα ἓν μὲν τοῖς πολλοῖς ἐστί τι καὶ ἀληθὲς μετὰ πολλῶν ὧν σφάλλονται· ἐν δὲ τούτῳ οὐδὲν ἀληθές. Καὶ τρίτος δέ τις συναγορεύσει τῷ λοιπῷ λέγων ἀμήχανον εἶναι λογικόν τι τυγχάνον ζῶον περὶ πάντων ψευδοδοξεῖν, καὶ περὶ μηδενός, κἂν ἀσθε νῶς, τὸ ἀληθὲς ὑπολαμβάνειν. Πάντως γοῦν κἂν τοῦτο ἔχει ὁ διάβολος δόγμα ἀληθὲς, περὶ αὐτοῦ ἐννοῶν, ὅτι λογικός ἐστι, καὶ ὅτι τὸ τοιόνδε μὲν ἄνθρωπος ἐστι, τὸ τοιόνδε ἄγγελος, καὶ τὸ τοιὸν μὲν σῶμα, καὶ ποιὸν σῶμα, ἄλλο δέ τι ἕτερον σώματος Αλλ᾿ ἵνα καὶ τὸ τελευταῖον μὴ λέγῃ, καὶ μὴ ἐννοῇ, ἀλλά γε αὐτάρκη τὰ πρῶτα πρὸς τὸ μὴ ἂν δύνασθαι εἶναι ἀληθὲς περὶ αὐτοῦ τό· Οτι οὐδὲν ἀληθὲς φρονεῖ. Ἡμεῖς μὲν οὖν τοῦ Ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ ἕστηκεν, ἀκούο μεν οὐχ ὡς φύσιν τοιαύτην ἐμφαίνοντες, οὔτε τὸ ἀδύ να τον περὶ τοῦ ἑστηκέναι αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ παριστάντες· ὁ δὲ Ἡρακλέων εἰς ταῦτά φησι τό· Οὐ γὰρ ἐκ τῆς ἀληθείας ἡ φύσις ἐστὶν αὐτοῦ, ἀλλ' ἐκ τοῦ ἐναν τίου τῇ ἀληθείᾳ, ἐκ πλάνης καὶ ἀγνοίας· διό φησιν οὔτε στῆναι ἐν ἀληθείᾳ, οὔτε σχεῖν ἐν αὐτῷ ἀλήθειαν δύναται, ἐκ τῆς αὐτοῦ φύσεως ἴδιον ἔχων τὸ ψεῦδος, φυσικῶς μὴ δυνάμενός ποτε ἀλήθειαν εἰπεῖν· λέγω δ' ὅτι οὐ μόνος αὐτὸς ψεύστης ἐστὶν, ἀλλὰ καὶ ὁ πα τὴρ αὐτῷ ἰδίως (πατὴρ αὐτοῦ ἐκλαμβάνων τὴν φύσιν πότερόν ποτε οὐδέν. ὅσα δοξάζῃ. Οὐ μετέχει. ού. καὶ οὐ καθ᾽ ὅ ἐστιν αλήθεια. Τοιοῦτον. Καὶ ποιὸν σῶμα, ἄλλο δέ τι ἕτερον σώμα. τος. λέγω· λέγει.

eo non est Hanc autem ob causam non est in eo * Joan. viii, 44. ss Joan. siv, 6. Co lex Regius, llem codex Regius, In codice Regio deest Codex Regius male habet Deest in codice Bodleiano. Dixinus in Origenianis corpus angelis aliquando detrahere visum esse Origenem, quod tam tepui ac veritas, quoniam deceptus est falsaque opinatur; ipseque a seipso deceptus est, pejor is cæteris de ceptis habitus, quod illi quidem decipiuntur ab hoc, ipse autem sibi fabricator et auctor est deceptio nis. Sed dignum quæsitu est quomodo dicatur, de ritas in eo non est: utrumne tandem quia nullum dogma verum habet, sed omnia quæcunque opina tur falsa sint; an potius quia particeps Christi non est, ii qui sunt participes Christi dicentis: Ego sum veritas”. Qui enim participes sunt illius, illius sunt participes in quantum est veritas, et ideirco veritas in eis est. Rursum tertio addubitabitur học în loco, quibusdam adnotaturis num dicere oporteat non esse veritatem in eo qui qualecunque menda cium opinatur, etiamsi cum multis veris ipsum opi netur. Ut enim falsa est complexio ex innumeris quæ valde vera sint, et uno mendacio constans, sic in eo qui cum multis veris unum mendacium opi natur, talis ferme est complexio et copulatio, ut in illo dicamus veritatem non esse. Ostendo autem cum multis veris unum mendacium suspicantem; ac tria sane videbuntur habere rationem: aliquo quidem dicturo propter hoc dictum fuisse: Veritas in eo non est, quoniam particeps non sit Christi, quippe cui etiam inferat bellum; altero autem, quo niam nil vere cogitet, sed in omnibus mentitus sit; propter quod etiam diabolus sit, et malus, et pejor quocunque cadente, quoniam fortassis in multis sit etiam aliquid veri admistum illis multis, quibus fal luntur, in hoc vero nihil sit verum. Atque etiam ter tius aliquis patrocinabitur reliquo, dicens fieri non posse ut aliquod animal rationis compos ita de om nibus falsa opinetur, ut de re nulla, saltem imbe cilliter, cogitet verum. Nam omnino saltem hoc 345 diabolus dogma verum habet, quod seipsum rationis compotem esse intelligit; quodque talis etiam homo est, itidemque angelus; quodque corpus est tale et quale corpus; et aliud quiddam a corpore diversum. Sed ut postremum non dicat, nec consideret; at saltem satis sunt prima, ut verum esse non possit de eo, quod nihil veri cogitat. Atque nos quidem hoc dictum, in veritate non stetit, intelligimus non tanquain ostendentes naturam talem, neque docentes fieri non posse ut ipse stet in veritate. Heracleon vero in hæc inquit hoc: ‹ Natura enim ipsius ex veritate non est, sed ex eo quod contrarium est veritati, nimirum ex errore et ignorantia. Quocirca, inquit, neque stare in veritate, neque veritatem in seipso habere potest; ex natura sua proprium habens mendacium; naturaliter aliquando non valens die subtili constare ipsos censuerit substantia, ut cras. siorum ratione corporum penitus esse videantur incorporei. Cum ait ergo ejusmodi præditos esse ipsos corpore, quod sit diversum quid a corpore, id sibi vult, corpus ipsorum tantæ esse tenuitatis, ut pra terrenis corporibus spiritus meri corpore ca rentes dici possint. Huetius. Codex Bodleianus, Regius,

δ᾽ οὐκ ἔστιν ἀλήθεια ἐν αὐτῷ, ἐπείπερ ἠπάτηται, καὶ ". ψευδὴ ὑπολαμβάνει, καὶ ἡπάτηται αὐτὸς ὑφ᾽ ἑαυτοῦ, τούτων χείρων εἶναι λογισθεὶς τῶν λοιπῶν ἀπατωμέ νων, ὅτι ἐκεῖνοι μὲν ὑπὸ τούτου ἀπατῶνται, αὐτὸς δὲ ἑαυτῷ δημιουργός ἐστι τῆς ἀπάτης. "Αξιον δὲ ζητή σαι πῶς λέγεται τό· 'Αλήθεια οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ οἷον πότερον οὐδὲν ἀληθὲς ἔχει δόγμα, ἀλλὰ πάντα ὅσα ποτὲ δοξάζῃ ψεύδη ἐστίν· ἢ ὅτι οὐ μετέχει Χριστοῦ, ὡς οἱ Χριστοῦ μέτοχοι μετα έχουσι τοῦ εἰπόντος· Ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια. Οἱ γὰρ μετέχοντες αὐτοῦ μετέχουσιν αὐτοῦ, καὶ καθ᾽ ὅ ἐστιν ἀλήθεια καὶ διὰ τοῦτο ἀλήθειά ἐστιν ἐν αὐτοῖς. Καὶ τρίτον δ' ἂν ἐν τῷ τύπῳ τοιοῦτον προσαπορη θείη, ἐπιστησόντων τινῶν εἰ χρὴ λέγειν μὴ εἶναι ἀλή θειαν ἐν τῷ ὁτιποτοῦν ψεῦδος ὑπολαμβάνοντι, καν μετὰ πολλῶν ἀληθῶν τοῦτο νομίζῃ. Ὡς γὰρ ψεῦδος τὸ ἐκ μυρίων ὅσων ἀληθῶν, καὶ ἑνὸς ψεύδους συμπε πλεγμένον, οὕτως ἐν τῷ δοξάζοντι μετὰ πολλῶν ἀλη θῶν ἐν ψεῦδος, οἱονεὶ τὸ τοιοῦτόν ἐστι συμπεπλεγμέ νον, ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν, ὅτι ἐν τῷδε οὐκ ἔστιν ἀλήθεια. Δείκνυμι δὲ τὸν μετὰ πολλῶν ἀληθῶν ἐν ψεῦδος ὑπου λαμβάνοντα· καὶ τὰ τρία γε δόξει ἔχειν λόγον, τινὸς μὲν φήσοντος κατὰ τοῦτο εἰρῆσθαι τό· Οὐκ ἔστιν ἀλήθεια ἐν αὐτῷ, ἐπεὶ οὐ μετέχει Χριστοῦ, ᾧ γε καὶ προσπολεμεῖ· ἑτέρου δὲ, ἐπείπερ οὐδὲν ἀληθὲς φρο νεῖ, ἀλλ' ἐν πᾶσι διέψευσται καὶ διὰ τοῦτό ἐστι διάβο λας, καὶ πονηρὸς, καὶ χείρων παντὸς οὐτινοσοῦν πταίοντας, ὅτι τάχα ἓν μὲν τοῖς πολλοῖς ἐστί τι καὶ ἀληθὲς μετὰ πολλῶν ὧν σφάλλονται· ἐν δὲ τούτῳ οὐδὲν ἀληθές. Καὶ τρίτος δέ τις συναγορεύσει τῷ λοιπῷ λέγων ἀμήχανον εἶναι λογικόν τι τυγχάνον ζῶον περὶ πάντων ψευδοδοξεῖν, καὶ περὶ μηδενός, κἂν ἀσθε νῶς, τὸ ἀληθὲς ὑπολαμβάνειν. Πάντως γοῦν κἂν τοῦτο ἔχει ὁ διάβολος δόγμα ἀληθὲς, περὶ αὐτοῦ ἐννοῶν, ὅτι λογικός ἐστι, καὶ ὅτι τὸ τοιόνδε μὲν ἄνθρωπος ἐστι, τὸ τοιόνδε ἄγγελος, καὶ τὸ τοιὸν μὲν σῶμα, καὶ ποιὸν σῶμα, ἄλλο δέ τι ἕτερον σώματος Αλλ᾿ ἵνα καὶ τὸ τελευταῖον μὴ λέγῃ, καὶ μὴ ἐννοῇ, ἀλλά γε αὐταρ κῇ τὰ πρῶτα πρὸς τὸ μὴ ἂν δύνασθαι εἶναι ἀληθὲς περὶ αὐτοῦ τό· Οτι οὐδὲν ἀληθὲς φρονεῖ. Ἡμεῖς μὲν οὖν τοῦ Ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ ἕστηκεν, ἀκούο μεν οὐχ ὡς φύσιν τοιαύτην ἐμφαίνοντες, οὔτε τὸ ἀδύ να τον περὶ τοῦ ἑστηκέναι αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ παριστάν τες· ὁ δὲ Ἡρακλέων εἰς ταῦτά φησι τό· Οὐ γὰρ ἐκ τῆς ἀληθείας ἡ φύσις ἐστὶν αὐτοῦ, ἀλλ' ἐκ τοῦ ἐναν τίου τῇ ἀληθείᾳ, ἐκ πλάνης καὶ ἀγνοίας· διό φησιν οὔτε στῆναι ἐν ἀληθείᾳ, οὔτε σχεῖν ἐν αὐτῷ ἀλήθειαν δύναται, ἐκ τῆς αὐτοῦ φύσεως ἴδιον ἔχων τὸ ψεῦδος, φυσικῶς μὴ δυνάμενός ποτε ἀλήθειαν εἰπεῖν· λέγω δ' ὅτι οὐ μόνος αὐτὸς ψεύστης ἐστὶν, ἀλλὰ καὶ ὁ πα τὴρ αὐτῷ ἰδίως (πατὴρ αὐτοῦ ἐκλαμβάνων τὴν φύσιν πότερόν ποτε οὐδέν. ὅσα δοξάζῃ. Οὐ μετέχει. ού. καὶ οὐ καθ᾽ ὅ ἐστιν αλήθεια. Τοιοῦτον. Καὶ ποιὸν σῶμα, ἄλλο δέ τι ἕτερον σώμα. τος. λέγω· λέγει. eo non est Hanc autem ob causam non est in eo * Joan. viii, 44. ss Joan. siv, 6. Co lex Regius, llem codex Regius, In codice Regio deest Codex Regius male habet Deest in codice Bodleiano. Dixinus in Origenianis corpus angelis aliquando detrahere visum esse Origenem, quod tam tepui ac veritas, quoniam deceptus est falsaque opinatur; ipseque a seipso deceptus est, pejor is cæteris de ceptis habitus, quod illi quidem decipiuntur ab hoc, ipse autem sibi fabricator et auctor est deceptio nis. Sed dignum quæsitu est quomodo dicatur, de ritas in eo non est: utrumne tandem quia nullum dogma verum habet, sed omnia quæcunque opina tur falsa sint; an potius quia particeps Christi non est, ii qui sunt participes Christi dicentis: Ego sum veritas”. Qui enim participes sunt illius, illius sunt participes in quantum est veritas, et ideirco veritas in eis est. Rursum tertio addubitabitur học în loco, quibusdam adnotaturis num dicere oporteat non esse veritatem in eo qui qualecunque menda cium opinatur, etiamsi cum multis veris ipsum opi netur. Ut enim falsa est complexio ex innumeris quæ valde vera sint, et uno mendacio constans, sic in eo qui cum multis veris unum mendacium opi natur, talis ferme est complexio et copulatio, ut in illo dicamus veritatem non esse. Ostendo autem cum multis veris unum mendacium suspicantem; ac tria sane videbuntur habere rationem: aliquo quidem dicturo propter hoc dictum fuisse: Veritas in eo non est, quoniam particeps non sit Christi, quippe cui etiam inferat bellum; altero autem, quo niam nil vere cogitet, sed in omnibus mentitus sit; propter quod etiam diabolus sit, et malus, et pejor quocunque cadente, quoniam fortassis in multis sit etiam aliquid veri admistum illis multis, quibus fal luntur, in hoc vero nihil sit verum. Atque etiam ter tius aliquis patrocinabitur reliquo, dicens fieri non posse ut aliquod animal rationis compos ita de om nibus falsa opinetur, ut de re nulla, saltem imbe cilliter, cogitet verum. Nam omnino saltem hoc 345 diabolus dogma verum habet, quod seipsum rationis compotem esse intelligit; quodque talis etiam homo est, itidemque angelus; quodque corpus est tale et quale corpus; et aliud quiddam a corpore diversum. Sed ut postremum non dicat, nec consideret; at saltem satis sunt prima, ut verum esse non possit de eo, quod nihil veri cogitat. Atque nos quidem hoc dictum, in veritate non stetit, intelligimus non tanquain ostendentes naturam talem, neque docentes fieri non posse ut ipse stet in veritate. Heracleon vero in hæc inquit hoc: ‹ Natura enim ipsius ex veritate non est, sed ex eo quod contrarium est veritati, nimirum ex errore et ignorantia. Quocirca, inquit, neque stare in veritate, neque veritatem in seipso habere potest; ex natura sua proprium habens mendacium; naturaliter aliquando non valens die subtili constare ipsos censuerit substantia, ut cras. siorum ratione corporum penitus esse videantur incorporei. Cum ait ergo ejusmodi præditos esse ipsos corpore, quod sit diversum quid a corpore, id sibi vult, corpus ipsorum tantæ esse tenuitatis, ut pra terrenis corporibus spiritus meri corpore ca rentes dici possint. Huetius. Codex Bodleianus, Regius,

col. 639–640page 20 of 102

PG 14:639αὐτοῦ)· ἐπείπερ ἐκ πλάνης καὶ ψεύσματος συνέστη. Ταῦτα δὲ ὅλα ῥύεται τὸν διάβολον παντὸς ψόγου, καὶ ἐγκλήματος, καὶ μέμψεως· οὐδεὶς γὰρ εὐλόγως ἂν ψέξαι, ἢ ἐγκαλέσαι, ἢ μέμψαιτο τῷ μὴ πεφυκότι πρὸς τὰ κρείττονα. Ατυχής οὖν μᾶλλον ἢ ψεκτὸς ὁ διάδο λος κατὰ τὸν Ἡρακλέωνά ἐστιν. Ιστέον μέντοιγε, ὅτι, ὥσπερ ὁ διάβολος ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ έστηκεν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀλήθεια ἐν αὐτῷ, οὕτως καὶ οἱ ἐκ πατρὸς τοῦ διαβόλου ὄντες ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ ἑστήκασιν, ὅτι ἀλήθεια οὐκ ἔστιν ἐν αὐτοῖς· πάντες δὲ τοιοῦτοι οἱ ἔτι ποιοῦντες ἁμαρτίας, κἂν λέγωσιν εἶναι Χριστοῦ πᾶς γὰρ ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου το γέννηται. 23. "Οταν λαλῇ τὸ ψεῦδος, ἐκ τῶν ἰδίων λαλεί, ὅτι ψεύστης ἐστὶ, καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ. Προλαβόντες μὲν εἰς τό Ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ, ἐμνημονεύσαμεν τοῦ ῥητοῦ, καὶ τὰ ὑποπεσόντα ἡμῖν εἰς αὐτὸ εἰρήκαμεν, ζητοῦντες τί τὸ ψεῦδος, καὶ τὸν πατέρα αὐτοῦ, συνεξετάζεσθαι δεῖ καὶ τὰ λεχθησόμενα νῦν ἐκείνοις. Πᾶν πνεῦμα πονηρὸν καὶ ἀπατηλὸν νομίζω εἶναι ψεῦδος, καὶ ἕκαστον τούτων ὅταν λαλῇ, ἐκ τῶν ἰδίων, καὶ μηδαμῶς ἐκ τῶν τοῦ Θεοῦ· λαλεῖν· τούτων δὲ ὁ ψεύστης πατὴρ ὁ διάβολός ἐστι. Πόθεν δὲ ἐκινήθημεν εἰς τὸ πᾶν χεῖρον πνεῦμα ψευδὲς εἰπεῖν, νῦν παραθησόμεθα. Γέγραπται ἐν τῇ γ' τῶν Βασιλειῶν, ὡς ἄρα Μιχαίας κληθείς ὑπὸ τοῦ ᾿Αχαὰ εἰς τὸ προφητεῦσαι περι τοῦ, πότερον αὐτῷ καθήκει πορευθῆναι εἰς Ῥαμμὼθ Γαλαάδ εἰς πόλεμον, ἢ ἐπισχεῖν, τό Εἶδον Θεὸν Ἰσραὴλ καθήμενον ἐπὶ θρόνου αὑτοῦ, καὶ πᾶσα ἡ στρατεία τοῦ οὐρανοῦ εἱστήκει περὶ αὐτὸν ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ, καὶ ἐξ ευωνύμων αὐτοῦ· καὶ εἶπε· Τίς ἀπατήσει τὸν Αχαάβ βασι λέα Ισραὴλ, καὶ ἀναβήσεται, καὶ πεσεῖται ἐν Ραμμώθ Γαλαάδ; Καὶ εἶπεν οὕτως ἐν σοί καὶ ἐξῆλθε πνεῦμα, καὶ ἔστη ἐνώπιον Κυρίου, καὶ εἶπεν· Ἐγὼ ἀπατήσω αὐτόν· καὶ εἶπε πρὸς αὐτο Κύριος· Ἐν τίνι; καὶ εἶπεν· Ἐξελεύσομαι, καὶ ἔσομαι πνεῦμα ψεύδους εἰς τὸ στόμα πάντων τῶν προφητῶν αὐτοῦ Καὶ ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν Πα ραλειπομένων ὁ αὐτὸς Μιχαίας πρὸς τὸν ᾿Αχαάβ φη σι, καὶ τὸν Ἰωσαφάτ· Ἀκούσατε λόγον Κυρίου. Εἶδον τὸν Κύριον καθήμενον ἐπὶ θρόνου αὐτοῦ, καὶ πᾶσα ἡ δύναμις τοῦ οὐρανοῦ εἱστήκει ἐκ δε ξιῶν αὐτοῦ, καὶ ἐξ ἀριστερῶν αὐτοῦ· καὶ εἶπε Κύ ριος· Τίς ἀπατήσει τὸν ᾿Αχαάβ βασιλέα Ισραήλ, καὶ ἀναβήσεται, καὶ πεσεῖται ἐν Ῥαμμώθ Γαλαάδ; Καὶ εἶπεν οὗτος· καὶ ἐξῆλθε πνεῦμα, καὶ ἔστη ἐνώπιον Κυρίου, καὶ εἶπεν· Ἐγὼ ἀπατήσω αὐτόν· καὶ εἶπε Κύριος· Ἐν τίνι; καὶ εἶπεν· Ἑξε λεύσομαι, καὶ ἔσομαι πνεῦμα ψευδὲς ἐν στόματι πάντων τῶν προφητῶν αὐτοῦ. Σαφῶς οὖν διὰ τού δέ, Αχαάμ, Γαλαάθ. καὶ εἶπεν οὗτος οὕτως ἐν σοί. ψευδὲς εἰς τὸ στόμα πάντων τῶν προφητῶν τούτων. οὗτος οὕτως, ἐξῆλθε.

cere veritatem dico autem quod non solum ipse mendax est, verum etiam pater ipsius privatim (pater ipsius, exponens, naturam ipsius), quando quidem ex errore et falsitate constat. › Quæ oinnia diabolum liberant omni vituperatione, et culpa, et accusatione nullus enim jure vel vituperaret, vel inculparet, vel accusaret non natum aptum natura ad præstantiora. Quamobrem infelix potius quam vituperabilis est diabolus, judicio Heracleonis. Sciendum vero est, quemadmodum diabolus in ve ritate non stetit, quoniam non est veritas in co, sic etiam qui sunt ex patre diabolo, in veritate non stare, quoniam veritas non sit in ipsis: cujusmodi sunt omnes etiamnum peccantes, etiamsi Christi se ex diabolo est 94. 23. Cum loquitur mendacium, ex propriis loquitur, quoniam mendax est, et pater ejus *. Quoniam ex ponentes illud, vos ex patre diabolo estis”, memo res hujus dicti anticipavimus dicere quæ nobis tum in bunc textum succurrerunt, quærentes quid sit mendacium, et quid sit pater ejus; expendenda quo que nunc sunt cum illis quæ a nobis dicentur. Eι arbitror ego omnem spiritum malum et fallacem, mendacium esse, et unumquemque horum, cum loquitur, ex propriis loqui, non ex his quæ Dei sunt: horum autem mendax pater diabolus est. Unde vero moti fuerimus ut diceremus omnem ma lum spiritum mendacium esse, nunc in medium adducenus. Scriptum est 346 in libro tertio Re gum”: Sic dixit Michæas vocatus ab Achab pro phetandi causa, utrum sibi conduceret ire in Ram moth Galaad ad bellum an Don: Vidi Deum Israelis sedentem in solio suo, et omnis exercitus cœli stabul juxta eum ad dexteram ejus, et ad sinistram ejus dixitque Dominus: Quis decipiet Achab reyem Israel, el ascendet, el cadet in Rammoth Galaad? Cumque alius aliud diceret, egrediebatur spiritus, et stetit coram Domino, et ait: Ego decipiam aum; dixitque ad eum Dominus: Qua in re? et dixit: Egrediar, et ero spiritus mendacii in ore omnium prophetarum ejus. Et in secundo Paralipomenon " ipse Michæas ad Achab et Josaphat inquit: Audite verbum Do mini. Vidi Dominum sedentem in solio suo, et omnis potentia cœli stabat ad dextram ejus, et ad sinistram ejus; et dixit Dominus: Quis decipiet Achab regem Israel, et ascendel, et corruet in Rammoth Galand? Cumque alius aliud dixisset, egressus est spiritus, et stelit coram Domino, et dixit: Ego decipiam eum; et dixit Dominus: Qua in re? et dixit: Egrediar, et ero spiritus mendax in ore omnium prophetarum ejus. Aperte igitur ex his declaratur quod si est aliquis spiritus mendax, spiritus etiam similes, spi ritus sunt mendaces: quippe qui a patre suo men dace acceperint esse spiritus mendaces propter dicant esse; omnis enim qui committit peccatum, 9 1 Joan. 111, 8. * Joan. viii, 44.” ibid. " III Reg. xxι 20 seq. 98 Il Par. xvult, 18 et seq. Codex Regius, male. Codex Regius, et sic ubique. Idemn codex Regius, Libri antea cditi, Codex Regius, Idein codex Regius,

αὐτοῦ)· ἐπείπερ ἐκ πλάνης καὶ ψεύσματος συνέστη. Ταῦτα δὲ ὅλα ῥύεται τὸν διάβολον παντὸς ψόγου, καὶ ἐγκλήματος, καὶ μέμψεως· οὐδεὶς γὰρ εὐλόγως ἂν ψέξαι, ἢ ἐγκαλέσαι, ἢ μέμψαιτο τῷ μὴ πεφυκότι πρὸς τὰ κρείττονα. Ατυχής οὖν μᾶλλον ἢ ψεκτὸς ὁ διάδο λος κατὰ τὸν Ἡρακλέωνά ἐστιν. Ιστέον μέντοιγε, ὅτι, ὥσπερ ὁ διάβολος ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ έστηκεν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀλήθεια ἐν αὐτῷ, οὕτως καὶ οἱ ἐκ πατρὸς τοῦ διαβόλου ὄντες ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ ἑστήκασιν, ὅτι ἀλήθεια οὐκ ἔστιν ἐν αὐτοῖς· πάντες δὲ τοιοῦτοι οἱ ἔτι ποιοῦντες ἁμαρτίας, κἂν λέγωσιν εἶναι Χριστοῦ πᾶς γὰρ ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου το γέννηται. 23. "Οταν λαλῇ τὸ ψεῦδος, ἐκ τῶν ἰδίων λαλεί, ὅτι ψεύστης ἐστὶ, καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ. Προλαβόντες μὲν εἰς τό Ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ, ἐμνημονεύσαμεν τοῦ ῥητοῦ, καὶ τὰ ὑποπεσόντα ἡμῖν εἰς αὐτὸ εἰρήκαμεν, ζητοῦντες τί τὸ ψεῦδος, καὶ τὸν πατέρα αὐτοῦ, συνεξετάζεσθαι δεῖ καὶ τὰ λεχθησόμενα νῦν ἐκείνοις. Πᾶν πνεῦμα πονηρὸν καὶ ἀπατηλὸν νομίζω εἶναι ψεῦδος, καὶ ἕκαστον τούτων ὅταν λαλῇ, ἐκ τῶν ἰδίων, καὶ μηδαμῶς ἐκ τῶν τοῦ Θεοῦ· λαλεῖν· τούτων δὲ ὁ ψεύστης πατὴρ ὁ διάβολός ἐστι. Πόθεν δὲ ἐκινήθημεν εἰς τὸ πᾶν χεῖρον πνεῦμα ψευδὲς εἰπεῖν, νῦν παραθησόμεθα. Γέγραπται ἐν τῇ γ' τῶν Βασιλειῶν, ὡς ἄρα Μιχαίας κληθείς ὑπὸ τοῦ ᾿Αχαὰ6 εἰς τὸ προφητεῦσαι περι τοῦ, πότερον αὐτῷ καθήκει πορευθῆναι εἰς Ῥαμ μώθ Γαλαάδ εἰς πόλεμον, ἢ ἐπισχεῖν, τό Εἶδον Θεὸν Ἰσραὴλ καθήμενον ἐπὶ θρόνου αὑτοῦ, καὶ πᾶσα ἡ στρατεία τοῦ οὐρανοῦ εἰστή κει περὶ αὐτὸν ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ, καὶ ἐξ ευωνύμων αὐτοῦ· καὶ εἶπε· Τίς ἀπατήσει τὸν Αχαάβ βασι λέα Ισραὴλ, καὶ ἀναβήσεται, καὶ πεσεῖται ἐν Ραμμώθ Γαλαάδ; Καὶ εἶπεν οὕτως ἐν σοί καὶ ἐξῆλθε πνεῦμα, καὶ ἔστη ἐνώπιον Κυρίου, καὶ εἶπεν· Ἐγὼ ἀπατήσω αὐτόν· καὶ εἶπε πρὸς αὐτο Κύριος· Ἐν τίνι; καὶ εἶπεν· Ἐξελεύσομαι, καὶ ἔσομαι πνεῦμα ψεύδους εἰς τὸ στόμα πάντων τῶν προφητῶν αὐτοῦ Καὶ ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν Πα ραλειπομένων ὁ αὐτὸς Μιχαίας πρὸς τὸν ᾿Αχαάβ φη σι, καὶ τὸν Ἰωσαφάτ· Ἀκούσατε λόγον Κυρίου. Εἶδον τὸν Κύριον καθήμενον ἐπὶ θρόνου αὐτοῦ, καὶ πᾶσα ἡ δύναμις τοῦ οὐρανοῦ εἱστήκει ἐκ δε ξιῶν αὐτοῦ, καὶ ἐξ ἀριστερῶν αὐτοῦ· καὶ εἶπε Κύ ριος· Τίς ἀπατήσει τὸν ᾿Αχαάβ βασιλέα Ισραήλ, καὶ ἀναβήσεται, καὶ πεσεῖται ἐν Ῥαμμώθ Γαλαάδ; Καὶ εἶπεν οὗτος· καὶ ἐξῆλθε πνεῦμα, καὶ ἔστη ἐνώπιον Κυρίου, καὶ εἶπεν· Ἐγὼ ἀπατήσω αὐτόν· καὶ εἶπε Κύριος· Ἐν τίνι; καὶ εἶπεν· Ἑξε λεύσομαι, καὶ ἔσομαι πνεῦμα ψευδὲς ἐν στόματι πάντων τῶν προφητῶν αὐτοῦ. Σαφῶς οὖν διὰ τού δέ, Αχαάμ, Γαλαάθ. καὶ εἶπεν οὗτος οὕτως ἐν σοί. ψευδὲς εἰς τὸ στόμα πάντων τῶν προφητῶν τούτων. οὗτος οὕτως, ἐξῆλθε. cere veritatem dico autem quod non solum ipse mendax est, verum etiam pater ipsius privatim (pater ipsius, exponens, naturam ipsius), quando quidem ex errore et falsitate constat. › Quæ oinnia diabolum liberant omni vituperatione, et culpa, et accusatione nullus enim jure vel vituperaret, vel inculparet, vel accusaret non natum aptum natura ad præstantiora. Quamobrem infelix potius quam vituperabilis est diabolus, judicio Heracleonis. Sciendum vero est, quemadmodum diabolus in ve ritate non stetit, quoniam non est veritas in co, sic etiam qui sunt ex patre diabolo, in veritate non stare, quoniam veritas non sit in ipsis: cujusmodi sunt omnes etiamnum peccantes, etiamsi Christi se ex diabolo est 94. 23. Cum loquitur mendacium, ex propriis loquitur, quoniam mendax est, et pater ejus *. Quoniam ex ponentes illud, vos ex patre diabolo estis”, memo res hujus dicti anticipavimus dicere quæ nobis tum in bunc textum succurrerunt, quærentes quid sit mendacium, et quid sit pater ejus; expendenda quo que nunc sunt cum illis quæ a nobis dicentur. Eι arbitror ego omnem spiritum malum et fallacem, mendacium esse, et unumquemque horum, cum loquitur, ex propriis loqui, non ex his quæ Dei sunt: horum autem mendax pater diabolus est. Unde vero moti fuerimus ut diceremus omnem ma lum spiritum mendacium esse, nunc in medium adducenus. Scriptum est 346 in libro tertio Re gum”: Sic dixit Michæas vocatus ab Achab pro phetandi causa, utrum sibi conduceret ire in Ram moth Galaad ad bellum an Don: Vidi Deum Israelis sedentem in solio suo, et omnis exercitus cœli stabul juxta eum ad dexteram ejus, et ad sinistram ejus dixitque Dominus: Quis decipiet Achab reyem Israel, el ascendet, el cadet in Rammoth Galaad? Cumque alius aliud diceret, egrediebatur spiritus, et stetit coram Domino, et ait: Ego decipiam aum; dixitque ad eum Dominus: Qua in re? et dixit: Egrediar, et ero spiritus mendacii in ore omnium prophetarum ejus. Et in secundo Paralipomenon " ipse Michæas ad Achab et Josaphat inquit: Audite verbum Do mini. Vidi Dominum sedentem in solio suo, et omnis potentia cœli stabat ad dextram ejus, et ad sinistram ejus; et dixit Dominus: Quis decipiet Achab regem Israel, et ascendel, et corruet in Rammoth Galand? Cumque alius aliud dixisset, egressus est spiritus, et stelit coram Domino, et dixit: Ego decipiam eum; et dixit Dominus: Qua in re? et dixit: Egrediar, et ero spiritus mendax in ore omnium prophetarum ejus. Aperte igitur ex his declaratur quod si est aliquis spiritus mendax, spiritus etiam similes, spi ritus sunt mendaces: quippe qui a patre suo men dace acceperint esse spiritus mendaces propter dicant esse; omnis enim qui committit peccatum, 9 1 Joan. 111, 8. * Joan. viii, 44.” ibid. " III Reg. xxι 20 seq. 98 Il Par. xvult, 18 et seq. Codex Regius, male. Codex Regius, et sic ubique. Idemn codex Regius, Libri antea cditi, Codex Regius, Idein codex Regius,

col. 641–642page 21 of 102

PG 14:641των δηλοῦται, ότι πνεῦμά τι ἐστὶ ψευδές, καὶ πνεύματα τὰ ὅμοια εἴη ἂν ψευδῆ πνεύματα, ἀπὸ τοῦ ψεύστου πατρὸς εἰληφότα τὸ εἶναι ψευδῆ πνεύματα, κατὰ τὸ ψεῦδος καὶ τὴν κακίαν, καὶ οὐχ ὅτι κατ' οὐ σίαν. Τὸ μὲν οὖν ἅγιον Πνεῦμα, ἡ ἀγγελικὸν πνεῦ μα, ὅταν λαλῇ, οὐκ ἐκ τῶν ἰδίων λαλεῖ, ἀλλ᾽ ἀπὸ τοῦ Λόγου τῆς ἀληθείας καὶ τῆς σοφίας· ὅπερ δηλοῦται καὶ ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην, ἔνθα περὶ τοῦ Παρα κλήτου διδάσκων ὁ Κύριός φησιν Εκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν. Το μέντοι ψεῦδος ὅταν λαλῇ, ἐκ τῶν ἰδίων λαλεῖ· ἐκ τῶν ἰδίων γὰρ ἐλά λησε καὶ τὸ ἐν τῇ γ' τῶν Βασιλειῶν ψευδὲς πνεῦμα ἀπατῶν τὸν ᾿Αχαάδ. Πλὴν παρατήρει, ὅτι, ψεύστης, όνομα ὁμοίως τέτακται ἐπί τε τοῦ γεννήσαντος τὸ ψεῦδος διαβόλου καὶ ἐπὶ τοῦ ἀνθρώπου· ἐνθάδε μὲν γὰρ περὶ τοῦ ἀνθρώπου λέγεται τό· “Οτι ψεύστης ἐστὶ, καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ· περὶ τοῦ διαβόλου λέγων ἐκ δὲ Ψαλμοῖς ἐπὶ ἀνθρώπου μόνου, ὡς τό· Ἐγὼ δὲ εἶπον ἐν τῇ ἐκστάσει μου· Πᾶς ἄνθρωπος ψεύ στης. Ταῦτα δὲ παρεθέμεθα, ἵνα πάσῃ δυνάμει τὸ εἶναι ἄνθρωποι καὶ σπεύδωμεν γενέσθαι θεοί ἐπείπερ ὅσον ἐσμὲν ἄνθρωποι, ψεῦσταί ἐσμεν, ὡς καὶ ὁ πατὴρ τοῦ ψεύδους ψεύστης ἐστίν. Ὅμοιον δέ ἐστι τὸ μετέχειν ἡμᾶς ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ ὀνόματος, καὶ τοῦ σημαινομένου ὑπὸ τοῦ ὀνόματος πράγματος· ἡμᾶς &ς ψεύστης εἴρηται 21. Ἐγὼ δὲ ὅτι τὴν ἀλήθειαν λέγω, οὐ πιστεύε τέ μοι. Εἰ μεμνήμεθα πρὸς τίνας ἐστὶν ὁ λόγος, ὅτι πρὸς τοὺς πεπιστευκότας αὐτῷ Ἰουδαίους, ἐπαγγελίαν λαμβάνοντας, ὅτι, ἐὰν μένωσιν ἐν τῷ λόγῳ τοῦ Ἰησοῦ, τότε ἀληθῶς αὐτοῦ εἰσι μαθηταί, καὶ γνώσονται τὴν ἀλήθειαν ἐλευθεροῦσαν αὐτούς· ἐπαπορήσο μεν πῶς τοῖς τοιούτοις φησίν· Ἐγὼ δὲ ὅτι τὴν ἀλή θειαν λέγω, οὐ πιστεύετέ μοι. Καὶ ἐπίστησον εἰ δύ καταί τις τῷ αὐτῷ κατά τινα μὲν ἐπίνοιαν πιστεύειν, κατὰ δὲ ἑτέραν μὴ πιστεύειν οἷον, παραδείγματος ένε οἱ πιστεύοντες μὲν εἰς τὸν ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου χεν, Ὅτι πνεῦμά τι ἐστί, ὅτι εἰ πνεῦμά τι ἐστί. ὅτι πνεῦμά τι ἐστὶ τὸ ψευδὲς πνεῦμα πάντα όμοια εἴη. διδάσκων καί φησιν, δ Κύριος. Ἵνα πάση δυνάμει τὸ εἶναι ἄνθρωποι. φεύγωμεν, ὁ ψεύστης είρηται. Οι πιστεύοντες μὲν εἰς τὸν ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου, Η πάλιν εἴ τις πιστεύων, ὅτι ἐπὶ Ποντίου Πι λάτου σταυρωθείς, ἱερόν τι χρῆμα καὶ σωτήριον τῷ κόσμῳ ἐπιδεδήμηκεν· ἀλλ' οὐκ ἐκ παρθένου τῆς Μαρίας, καὶ ἁγίου Πνεύματος την γένεσιν ἀνείληφεν, ἀλλ' ἐξ Ἰωσὴφ και Μαρίας, λέγω, ἐὰν ἔτι μένωμεν ἄνθρωποι, καὶ τὸν διάβολον, Ὁ δὲ Κήρινθος τὸν μὲν Ἰησοῦν ἐξ Ἰωσὴφ και Μαρίας ἔφησε γεννηθῆναι κατὰ τὸν κοινὸν τῶν ἀνθρώπων νόμον, ἄνωθεν δὲ τὸν Χριστὸν κατεληλυθότα ἐπὶ τὸν Ἰησοῦν Εβιωναῖοι δὲ, καὶ Θεοδοτιανοὶ, καὶ ᾿Αρτεμωνιανοί, καὶ Φωτεινιανοί, ψιλὸν ἄνθρωπον εἰρήκασιν ἐκ τῆς Παρθένου τὸν Χριστὸν γεγενῆσθαι.

essentiam et naturam sint tales. Atque Spiritus qui demi sanctus, vel angelicus spiritus cum loquitur, non ex propriis loquitur, sed loquitur a Sermone veritatis et sapientiæ": id quod etiam manifestat Joannis Evangelium, in quo de Paracleto docens inquit ': De meo accipiet, et annuntiabit vobis. Qui vero ex propriis loquitur, mendacium loquitur; ex propriis enim locutus est etiam ille in libro tertio Regum spiritus mendax decipiens Achab. Verumta men observa vocabulum mendax, similiter positum fuisse de diabolo, qui mendacium genuit, et de ho mine. Atque hoc quidem in loco dicitur de homine et de diabolo, quoniam mendax est, et pater ejus " in Psalmis vero de homine solum, ut illud: Ego dixi in excessu meo: Omnis homo mendax'. 347 Verum hæc omnia in medium adduximus, ut quoad fieri potest, fugiamus esse homines festinantes filii Dei effici quoniam quandiu homines sumus, men daces sumus, sicut et pater mendacii mendax est. Simile est autem nos unius et ejusdem nominis fieri participes, et participare rem ab ipso nomine signi ficatam: nos dico, si adhuc nauserimus homines, et diabolum, qui mendax est dictus. mendacium et propter vitium, non quia propter » Joan. xvi, 13. 4 ibid. 15. Joan. vult, 44. etc. Forte scribendum, Perperam in antea editis tolus hic locus ita legitur, Codex Regius, omisso Ade vel quid simile: nam et id desi derat loci sensus, et label Ferrarius, ut, quoad feri potest, fugiamus esse homines. Codex Regius, etc. Eam perstringit sectam, quam infra tom. XXXII in Joannem, nuin. 9, his verbis suggil lal eic. Ab ipsis autem eligionis Christianæ primordiis deducta est hæc naresis, eanque sape Ignatius 2 ad Trall. et 3 ad Philadelph. carpit. Hujus artifices memorantur multi, in quibus præcipuum est Carpocratis nomen, Ebionis, Cerinthi, Pauli Saniosateni, Sabellii, alia rumque Christianisıni vibicum. Vide Theodoretum Here:. Fabul. lib. n. At ibidem cap. 1 et 3, et lib. 24. Ego autem quia veritatem dico, non creditis mihi*. Si memores sumus ad quos loquitur*, nempe ad eos qui crediderant ei Judæos, qui promissio nem acceperant, si permansissent in sermone Jesu, tum vere discipulos ejus futuros, et agnituros ve ritatem liberantem eos, dubitabimus quomodo tali bus dicat Ego autem quia veritatem dico, non creditis mihi. Proinde vide ne forte juxta unani considerationem fieri possit, ut quis uni eidemque credat, et juxta aliam considerationem eidem non credat: verbi gratia, qui credunt iu Jesum cruci Psal. cxv, 11. Joan. vill, 45. * ibid. 51. v, cap. 11, discrimen aliquod Cerinthi inter et Ebio nis haeresim inesse docet luis verbis Cerinthus vero Jesum quidem ex Joseph et Maria communi hominum lege genitum dixit, Christum autem e superis in Je sum descendisse. Ebionæi rursus, et Theodotiani, et Arlemoniani, et Photiniani, nudum hominem dixe runt ex Virgine natum esse. Eamdem hanc Cerinthi de Christo sententiam Ophitæ postmodum, qui et Serbiani, amplexi sunt. Vide Theodoretum lib. 1 Hæret. Fab., cap. 14. Quid quod Ebionitis Valenti nianos consensisse prodit Pamphilus in Apologia Sive secundum eos, inquit, qui dicunt eum ex Joseph et Maria natum, sicut sunt Ebionita et Valentinia ni. Id si verum est, ad Valentinianos, si forte, non nullos, non ad ipsum Valentinum pertineat, quem demonstramus in Origenianis, corpus spiritale Christo, de cœlo delapsum, per Virginem tanquam per fistulam in terras digressum tribuisse. Hug

των δηλοῦται, ότι πνεῦμά τι ἐστὶ ψευδές, καὶ πνεύματα τὰ ὅμοια εἴη ἂν ψευδῆ πνεύματα, ἀπὸ τοῦ ψεύστου πατρὸς εἰληφότα τὸ εἶναι ψευδῆ πνεύματα, κατὰ τὸ ψεῦδος καὶ τὴν κακίαν, καὶ οὐχ ὅτι κατ' οὐ σίαν. Τὸ μὲν οὖν ἅγιον Πνεῦμα, ἡ ἀγγελικὸν πνεῦ μα, ὅταν λαλῇ, οὐκ ἐκ τῶν ἰδίων λαλεῖ, ἀλλ᾽ ἀπὸ τοῦ Λόγου τῆς ἀληθείας καὶ τῆς σοφίας· ὅπερ δηλοῦ ται καὶ ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην, ἔνθα περὶ τοῦ Παρα κλήτου διδάσκων ὁ Κύριός φησιν Εκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν. Το μέντοι ψεῦδος ὅταν λαλῇ, ἐκ τῶν ἰδίων λαλεῖ· ἐκ τῶν ἰδίων γὰρ ἐλά λησε καὶ τὸ ἐν τῇ γ' τῶν Βασιλειῶν ψευδὲς πνεῦμα ἀπατῶν τὸν ᾿Αχαάδ. Πλὴν παρατήρει, ὅτι, ψεύστης, όνομα ὁμοίως τέτακται ἐπί τε τοῦ γεννήσαντος τὸ ψεῦδος διαβόλου καὶ ἐπὶ τοῦ ἀνθρώπου· ἐνθάδε μὲν γὰρ περὶ τοῦ ἀνθρώπου λέγεται τό· “Οτι ψεύστης ἐστὶ, καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ· περὶ τοῦ διαβόλου λέγων ἐκ δὲ Ψαλμοῖς ἐπὶ ἀνθρώπου μόνου, ὡς τό· Ἐγὼ δὲ εἶπον ἐν τῇ ἐκστάσει μου· Πᾶς ἄνθρωπος ψεύ στης. Ταῦτα δὲ παρεθέμεθα, ἵνα πάσῃ δυνάμει τὸ εἶναι ἄνθρωποι καὶ σπεύδωμεν γενέσθαι θεοί ἐπείπερ ὅσον ἐσμὲν ἄνθρωποι, ψεῦσταί ἐσμεν, ὡς καὶ ὁ πατὴρ τοῦ ψεύδους ψεύστης ἐστίν. Ὅμοιον δέ ἐστι τὸ μετέχειν ἡμᾶς ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ ὀνόματος, καὶ τοῦ σημαινομένου ὑπὸ τοῦ ὀνόματος πράγματος· ἡμᾶς &ς ψεύστης εἴρηται 21. Ἐγὼ δὲ ὅτι τὴν ἀλήθειαν λέγω, οὐ πιστεύε τέ μοι. Εἰ μεμνήμεθα πρὸς τίνας ἐστὶν ὁ λόγος, ὅτι πρὸς τοὺς πεπιστευκότας αὐτῷ Ἰουδαίους, επαγγε λίαν λαμβάνοντας, ὅτι, ἐὰν μένωσιν ἐν τῷ λόγῳ τοῦ Ἰησοῦ, τότε ἀληθῶς αὐτοῦ εἰσι μαθηταί, καὶ γνώσον ται τὴν ἀλήθειαν ἐλευθεροῦσαν αὐτούς· ἐπαπορήσο μεν πῶς τοῖς τοιούτοις φησίν· Ἐγὼ δὲ ὅτι τὴν ἀλή θειαν λέγω, οὐ πιστεύετέ μοι. Καὶ ἐπίστησον εἰ δύ καταί τις τῷ αὐτῷ κατά τινα μὲν ἐπίνοιαν πιστεύειν, κατὰ δὲ ἑτέραν μὴ πιστεύειν οἷον, παραδείγματος ένε οἱ πιστεύοντες μὲν εἰς τὸν ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου χεν, Ὅτι πνεῦμά τι ἐστί, ὅτι εἰ πνεῦμά τι ἐστί. ὅτι πνεῦμά τι ἐστὶ τὸ ψευδὲς πνεῦμα πάντα όμοια εἴη. διδάσκων καί φησιν, δ Κύριος. Ἵνα πάση δυνάμει τὸ εἶναι ἄνθρωποι. φεύγωμεν, ὁ ψεύστης είρηται. Οι πιστεύοντες μὲν εἰς τὸν ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου, Η πάλιν εἴ τις πιστεύων, ὅτι ἐπὶ Ποντίου Πι λάτου σταυρωθείς, ἱερόν τι χρῆμα καὶ σωτήριον τῷ κόσμῳ ἐπιδεδήμηκεν· ἀλλ' οὐκ ἐκ παρθένου τῆς Μαρίας, καὶ ἁγίου Πνεύματος την γένεσιν ἀνείληφεν, ἀλλ' ἐξ Ἰωσὴφ και Μαρίας, λέγω, ἐὰν ἔτι μένωμεν ἄνθρωποι, καὶ τὸν διάβολον, Ὁ δὲ Κήριν θος τὸν μὲν Ἰησοῦν ἐξ Ἰωσὴφ και Μαρίας ἔφησε γεννηθῆναι κατὰ τὸν κοινὸν τῶν ἀνθρώπων νόμον, ἄνωθεν δὲ τὸν Χριστὸν κατεληλυθότα ἐπὶ τὸν Ἰησοῦν Εβιωναῖοι δὲ, καὶ Θεοδοτιανοὶ, καὶ ᾿Αρτεμωνιανοί, καὶ Φωτεινιανοί, ψιλὸν ἄνθρωπον εἰρήκασιν ἐκ τῆς Παρθένου τὸν Χριστὸν γεγενῆσθαι. essentiam et naturam sint tales. Atque Spiritus qui demi sanctus, vel angelicus spiritus cum loquitur, non ex propriis loquitur, sed loquitur a Sermone veritatis et sapientiæ": id quod etiam manifestat Joannis Evangelium, in quo de Paracleto docens inquit ': De meo accipiet, et annuntiabit vobis. Qui vero ex propriis loquitur, mendacium loquitur; ex propriis enim locutus est etiam ille in libro tertio Regum spiritus mendax decipiens Achab. Verumta men observa vocabulum mendax, similiter positum fuisse de diabolo, qui mendacium genuit, et de ho mine. Atque hoc quidem in loco dicitur de homine et de diabolo, quoniam mendax est, et pater ejus " in Psalmis vero de homine solum, ut illud: Ego dixi in excessu meo: Omnis homo mendax'. 347 Verum hæc omnia in medium adduximus, ut quoad fieri potest, fugiamus esse homines festinantes filii Dei effici quoniam quandiu homines sumus, men daces sumus, sicut et pater mendacii mendax est. Simile est autem nos unius et ejusdem nominis fieri participes, et participare rem ab ipso nomine signi ficatam: nos dico, si adhuc nauserimus homines, et diabolum, qui mendax est dictus. mendacium et propter vitium, non quia propter » Joan. xvi, 13. 4 ibid. 15. Joan. vult, 44. etc. Forte scribendum, Perperam in antea editis tolus hic locus ita legitur, Codex Regius, omisso Ade vel quid simile: nam et id desi derat loci sensus, et label Ferrarius, ut, quoad feri potest, fugiamus esse homines. Codex Regius, etc. Eam perstringit sectam, quam infra tom. XXXII in Joannem, nuin. 9, his verbis suggil lal eic. Ab ipsis autem eligionis Christianæ primordiis deducta est hæc naresis, eanque sape Ignatius 2 ad Trall. et 3 ad Philadelph. carpit. Hujus artifices memorantur multi, in quibus præcipuum est Carpocratis nomen, Ebionis, Cerinthi, Pauli Saniosateni, Sabellii, alia rumque Christianisıni vibicum. Vide Theodoretum Here:. Fabul. lib. n. At ibidem cap. 1 et 3, et lib. 24. Ego autem quia veritatem dico, non creditis mihi*. Si memores sumus ad quos loquitur*, nempe ad eos qui crediderant ei Judæos, qui promissio nem acceperant, si permansissent in sermone Jesu, tum vere discipulos ejus futuros, et agnituros ve ritatem liberantem eos, dubitabimus quomodo tali bus dicat Ego autem quia veritatem dico, non creditis mihi. Proinde vide ne forte juxta unani considerationem fieri possit, ut quis uni eidemque credat, et juxta aliam considerationem eidem non credat: verbi gratia, qui credunt iu Jesum cruci Psal. cxv, 11. Joan. vill, 45. * ibid. 51. v, cap. 11, discrimen aliquod Cerinthi inter et Ebio nis haeresim inesse docet luis verbis Cerinthus vero Jesum quidem ex Joseph et Maria communi hominum lege genitum dixit, Christum autem e superis in Je sum descendisse. Ebionæi rursus, et Theodotiani, et Arlemoniani, et Photiniani, nudum hominem dixe runt ex Virgine natum esse. Eamdem hanc Cerinthi de Christo sententiam Ophitæ postmodum, qui et Serbiani, amplexi sunt. Vide Theodoretum lib. 1 Hæret. Fab., cap. 14. Quid quod Ebionitis Valenti nianos consensisse prodit Pamphilus in Apologia Sive secundum eos, inquit, qui dicunt eum ex Joseph et Maria natum, sicut sunt Ebionita et Valentinia ni. Id si verum est, ad Valentinianos, si forte, non nullos, non ad ipsum Valentinum pertineat, quem demonstramus in Origenianis, corpus spiritale Christo, de cœlo delapsum, per Virginem tanquam per fistulam in terras digressum tribuisse. Hug

col. 643–644page 22 of 102

et remorationem suam in ipsorum arbitrio collocal, ut dicat se ab ipsis deducendum ad Hispaniam, et tunc deducendum, cum ipsis prius in amore satis fecerit in quo utique si propensiores exstite rint, demorandi diutius causas ipsi Apostolo da bunt. 13. Nunc vero ulterius locum non habens in his tantum autem erga se Romanorum nutrit affectum, regionibus, desiderium autem habens venire ad vos jam ex multis præcedentibus annis, cum in Hispaniam proficiscar, spero quod prætergrediens videam vos, et a vobis deducar illuc, cum primo ex parte fruitus fuero vobis ". Videtur hæc in Achaia positus dicere apud Corinthum, sicut et in primis Epistolæ parti bus jam pro viribus demonstravimus: quæ utique Achaia vicina et cohærens est Macedoniæ. In quibus locis degens, cum singula quæque per agrasset Evangelium prædicans in his duntaxat fini bus in quibus Christus ante non fuerat prædica tus et agnitione Dei replesset universa, dicit ulterius se locum non habere in his regionibus, hoc est, locum nullum 678 sibi superesse Christi prædicationis vacuum, et tempus jam adesse desi gnat quo desiderium suum videndi eos qui Romæ sunt debeat adimplere: quod conceptum ex multis annis gerebat, dilatum autem fuerat et dissimula tum, donec omnem locum in quo Christus non fue rat prædicatus, agnitione Evangelii ejus repleret. Quod autem dixit, Cum in Hispaniam proficiscar, spero quod prætergrediens videam vos, non ita acci piendum est quasi tam parvo amore Paulus erga Romanos teneretur, ut eos in transitu tantummodo et aliorsum pergens judicaret visendos. Vide enim in subsequentibus quid adjungit. Cum primo, in quit, ex parte fruitus fuero vobis. In quo utique in ipsorum videtur ponere potestate, quando ab eis iter propositum debeat relaxari: et per hoc quo dam modo amorem ipsorum erga se invitat et nu trit, ut si ipsi insatiabiliter erga affectum tenean tur Apostoli, sciant etiam ipsum id habere propositi non prius ab eis discedere, neque alio proficisci quam charitatis ipsorum gratia per fruatur. Quam tamen charitatem tantam præsentit futuram, cui nec possit ex integro satisfieri, sed ex parte, inquit. Prænonet enim quod in om nibus evangelizandi necessitas præferenda sit. Bene autem his quos nondum secundum carnem vide rat, et ad quos nondum in corpore advenerat præsentiam sui et remorationem moderatius polli cetur. Desiderabilius enim suscipimus bona quæ cito metuimus auferenda: securius vero negligi mus quod retenturos nos diutius credimus. In- priore, et vestra æmulatio provocavit multos”. 23, 24. 28 Rom. xv, 25, sq. 29 Cor. 11, sq. a Rom. XV, Vide Præfat. in hanc Epist. Ms. Regius num. 1639, in quibus Christi ante non fuerat prædicatio. Sed cæteri mss. Raba nus et editi ut in textu. Ms. Regius num. 1639, ut sint ipsi insatiabi les erga affectum Apostoli, sciant, etc. Sed cæteri mss., Rabanus, et editi ut in textu. Ita editi et plerique mss. Ms. vero Regius num. 1639, neque alias (Rabanus, neque ad alios) proficisci. Sic editi, et Rabanus. Mss. vero nostri alii, Præmunit; alii, Proponit. Editi, in carne advenerat. Editi, securius vero et negligentius quod re tenturos, etc. Mss. duo, retentaturos, pro retenturos. Et paulo post editi, ut morationem suam... collocet. 14. Nunc vero proficiscar in Jerusalem ministrare sanctis. Placuit enim Macedoniæ et Achaic col lationem aliquam facere in pauperes sanctorum qui sunt in Jerusalem. Complacuit enim, et debilores sunt eorum: quoniam si spiritualium eorum participes factæ sunt gentes, debent et in carnalibus ministrare eis. Hoc ergo cum consummavero, el as signavero eis fructum hunc, proficiscar per vos in Hispaniam. Scio enim quoniam veniens ad vos, in abundantia benedictionis Christi veniam”. Quoniam placuerit Macedoniæ et Achaiæ collationem aliquamı facere in pauperes sanctorum qui sunt in Jerusa lem, possumus et de secunda Epistola ad Corio thios plenius discere, in qua hoc modo scribit Notam autem facio vobis, fratres, gratiam Dei que data est mihi in Ecclesiis Macedoniæ, quia in multa probatione tribulationis abundantia gaudii eorum, et profunda paupertas eorum abundavit ad divitias sim plicitatis eorum: quoniam secundum virtutem (testi monium perhibeo eis) et supra virtutem sua sponte, multis precibus obsecrantes nos gratiam et com munionem quæ fit in sanctos ", et reliqua. Et sicut in his testimonium reddit Macedonibus, ita rursum cohortatur et Corinthios, dicens: Sed sicut in om nibus abundatis fide, et verbo, et scientia, et nos!ra in vos charitate, ita et in hac gratia abundetis ", et reliqua. Sed et in aliis collaudans Corinthios quia erga communionem pauperum qui sunt in Je rusalem prompti fuerint, dicit: Et consilium in hoc do: hoc enim vobis expedit, qui non solum facere, sed et velle cœpistis ab anno priore: nunc autem et facto perficite ". Sed et in reliquis de hac eadem sanctorum communione prosequitur, et post aliquanta addit: De ministerio autem quod sit in sancios, superfluum est vobis scribere. Scio enim promptam voluntatem vestram, pro qua gratulor de vobis Macedonibus, quia Achaia parata est ab anno Male. * ibid. 7. * ibid. 10. " II Cor. ix, 1, 2. Editi, Probaverunt enim Macedonia et Achaia, etc. Hæc verba, Complacuit enim, et debitores sunt eorum, etc., usque ad, possumus et de secunda Epistola ad Corinthios, etc., desiderantur in editis, sed restituuntur ex mss. Sic omnes inss. et Rabanus. Editio autem Veneta, in qua hæc ibi scribit. Cæteri editi, in qua hæc scribit, Ita mss. plerique, Rabanus et editi. Ms. vero Regius num. 1639, et supra virtutem suam sponta nei fuerunt, multis precibus, etc., quod rectius vi detur; sed nihil immuto. Sanctorum. Deest in libris autea editis.

col. 645–646page 23 of 102

PG 14:645πάντα καθ' ὁμοιότητα, χωρὶς ἁμαρτίας, ταῦτα πρὸς πάντας τοὺς πώποτε έγνωκότας αὐτὸν εἰπεῖν δυ ναμένου. 'Ακούω δὲ τοῦ· Τίς ἐξ ὑμῶν, λεγομένου οὐ πρὸς τοὺς παρόντας μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸς ὅλον τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος, ὡς εἰ οὕτως ἐσαφηνίζετο· Τίς ἐκ τοῦ γένους ὑμῶν, ἢ, Τίς ὁποῖος δήποτε ἄνθρωπος ἐλέγξαι με δυνήσεται περὶ ἁμαρτίας; ἀλλ' εὖ οἶδ' ὅτι οὐδείς. Κατὰ τὸ δυνατὸν δὲ ἀνθρωπίνῃ φύσει διὰ τό· Μιμη ταί μου γίνεσθε, καθὼς κἀγὼ Χριστοῦ, παντί τρόπῳ φιλοτιμητέον τοιαύτην ἀναλαβεῖν καθαροῦ συνειδότος παρρησίαν πρὸς πάντας ἀνθρώπους, ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν ἡμᾶς περὶ τῶν ἑξῆς, καὶ μετὰ τὴν ἀρχὴν τῆς πίστεως χρόνῳ πρὸς ἕκαστον τῶν ἡμᾶς γινωσκόντων τό Τίς ἐξ ὑμῶν ἐλέγχει με περὶ ἁμαρτίας; εἰ καὶ μὴ δυνατὸν τοῦτο, ἐξ οὗ τὸν λόγον συμπεπληρώκαμεν, εἰπεῖν. Τοῦτο δὲ οὐ πρὸς ἀνθρώπους μόνον ἂν εἶπεν ὁ Σωτὴρ, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸν διάβολον καὶ τὰς ὑπ' αὐτὸν δυνάμεις, μηδὲν ἐχούσας εἰπεῖν εἰς ἔλεγχον τὸν περὶ ἁμαρτίαν αὐτοῦ. Καὶ τοῦτό γε ἀκόλουθόν ἐστι τῷ Ἔρχεται ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου, καὶ ἐν ἐμοὶ εὑρίσκει σὐδέν. Δυνατὸν δὲ καὶ ἡμῖν ἐκ πολλῆς ἐπιμελείας τὴν ἀπό τινος ἀναλαβεῖν χρόνου παρρησίαν πρὸς τὸ εἰπεῖν ἡμᾶς τῷ ζητοῦντι καθ' ἡμῶν ἀφορμὴν διαβόλῳ, καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ παρὰ τὸν τῆς ἐξόδου καιρόν· Τίς ἐξ ὑμῶν ἐλέγχει με περὶ ἁμαρτίας; 26. Εἰ ἀλήθειαν λέγω, διὰ τί ὑμεῖς οὐ πι στεύετέ μοι; "Αξιον ἰδεῖν τί ὑποφαίνεται ἐκ τοῦ πύσματος· τοῦτο δὲ ἀψόμεθα εἰ καὶ ἐκεῖνοι πρὸς οὓς ὁ λόγος οὐκ ἀπεκρίναντο τὴν δέουσαν ἀπόκρισιν ἐξενεγκόντες. Εἶποι γὰρ ἄν τις· Διὰ τοῦτο οὐ πιο στεύομεν, ἐπεὶ οὐ θεωροῦμεν τίνα τρόπον δ λέγει ἐστὶν ἀλήθεια· οὐ θεωροῦμεν δὲ τῷ μηδέπω κεκαθάρθαι ἡμῶν τὰς τῇ φύσει διορατικὰς τῆς ἀληθείας ὄψεις· καὶ ἐπεὶ τοιοῦτοί εσμεν, οὐκ ἐσμὲν ἐκ τοῦ Θεοῦ· εἰ οὐδέπω ἐσμὲν ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ αἱ τῆς ἀληθείας δψεις θεωρητικαὶ οὐκ εἰσὶ κεκαθαρμέναι, τῷ ἐπικεκαλύφθαι, ἢ πεπαχύνθαι, ἢ τεθολῶσθαι αὐτὰς ὑπὸ τῆς κακίας. Κατανοοῦντες δὲ τί τὸ κυρίως πιστεύεις, καθ' δ· Πᾶς ὁ πιστεύων, ὅτι Ἰησοῦς δ Χριστός ἐστιν, ἐκ τοῦ Θεοῦ γεγένηται, καὶ αἰσθανόμενοι ὅσῳ τοῦ οὕτως πιστεύειν ἀπολειπόμεθα, ταῦτα ἀποκρινώμεθα, παρακαλοῦντες τὸν τῶν τῆς ψυχῆς ὄψεων ἰατρὸν τῇ ἑαυτοῦ σοφίᾳ καὶ φιλανθρω Για πάντα ποιῆσαι τὰ ὑπὲρ τοῦ ἀποκαλυφθῆναι τοὺς ὀφθαλμοὺς ἡμῶν ἔτι κεκαλυμμένους ὑπὸ τῆς διὰ τὴν κακίαν ἀτιμίας ἡμῶν, κατὰ τὸ εἰρημένον που Σπεκάλυψεν ἡμᾶς ἡ ἀτιμία ἡμῶν· ἐπακούσεται γὰρ ἡμῶν ὁμολογούντων τὰ αἴτια τοῦ μηδέπω ἡμᾶς πιστεύειν, καὶ ὡς κακῶς ἔχουσι, καὶ χρήζουσιν Ιατροῦ βοηθῶν συνεργήσει πρὸς τὸ χωρῆσαι ἡμᾶς τὸ εἰς τὸ πιστεύειν χάρισμα, τρίτον παρὰ τῷ Παύλῳ ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν χαρισμάτων τεταγμένον, μετὰ τὸν τῆς σοφίας λόγον, καὶ τὸν τῆς συνέσεως λόγον, αἷς ἐπιφέρει· Ἑτέρῳ πίστις ἐν τῷ αὐτῷ πνεύ ματι· περὶ οὗ χαρίσματος καὶ ἐν ἄλλοις φησίν Ὅτι ἀπὸ Θεοῦ ὑμῖν ἐχαρίσθη, οὐ μόνον τὸ εἰς Σιν, Ει

nes qui nnquam illum cognoverunt: qui peccatumn 14. 0.10 1 Cor. 1, 1. 11 Joan. 30. Hebr. 1V, "Cor. XII, 9. c non fecit, per omnia tentatus juxta similitudinem, absque peccato 8. Quod autem dixit, Quis ex vobis, sic intelligo, ut id non ad præsentes tantum, sed ad universum hominum genus dictum sit; tanquain si sic explanaretur: Quis ex vestro genere, vel, Quis, qualiscunque tandem sit ille homo, arguere poterit me de peccato? at certe nemo. Propter autem hoc dictum: Imitatores mei estote, sicut et ego Christi Solo, omni modo contendendum nobis est, utjuxta vires humanæ naturæ talem recipiamus fiduciam mun dæ conscientiæ erga omnes homines, ut dicamus 349 in futurum, ac post fidei principium, ad sin gulos nos agnoscentes: Quis ex vobis arguit me des peccato? etiamsi factu facile non est ut hoc dica mus cum complevimus rationem. Cæterum non ad homines tantum Servator dixit hoc, sed etiam ad diabolum atque ad Potentias illi subjectas, nihil valentes, quod ipse peccaret, ipsi objicere. hoc sane consequens est illi: Venit princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam, et nihilin me invenit ". Possumus vero etiam nos ex multa dili gentia per aliquod tempus fiduciam recipere ad dicendum diabolo et angelis ejus, quærentibus ad versum nos occasionem cum animam efflamus Quis ex vobis arguit me de peccato? 26. Si veritatem dico, quare vos non creditis mihi “? Dignum est ut videamus quid innuatur ex bac interrogatione; at hoc videbimus etiamsi illi ad quos erat sermo, non responderint profe rentes conveniens responsum. Respondere enim posset aliquis: Hanc ob causam non credimus, quoniam non videmus quonam pacto illud quod dicit sit veritas: non videmus antem eo quod non dum mundati sint in nobis illi oculi qui vin per spiciendæ veritatis natura habent: et quoniam tales sumus, non sumus ex Deo; quod si nondum ex Deo sumus, etiam oculi vim perspiciendæ veritatis habentes mundi non sunt, vel quia cooperti sint, vel quia sint crassi, vel quia sint turbidi propter vitium. Ac considerantes diligenter quidem quid sit proprie credere, juxta illud dictum Omnis qui credit quod Jesus Christus est, ex Deo genitus est 18, sentientesque quantumn absimus ab hoc credendi modo, hæc respondeamus, obsecrantes medicum oculorum animæ, ut sua ipsius tum sapientia, tum amore, quo genus humanum prosequitur, oinnia faciat, quo aperiantur oculi nostri adhuc clausi ab ignominia nostra, propter vitium: juxta illud Cooperuit nos ignominia nostra ". Exaudiet enim nos si confiteamur causas cur nondum credamus, et quasi male affectis atque medico egentibus opem ferens Dominus cooperabitur nobis ad percipiendum donum credendi, tertio loco apud Paulum positum, dum recenset dona; nimirum post donum sapientiæ et post donum scientiæ, quibus subjungit: Alii fides per eumdem spiritum; de quo dono et alibi 1ª Joan. viii, 46. 13 I Joan. v, 1. * Jerem. 111, 25.

πάντα καθ' ὁμοιότητα, χωρὶς ἁμαρτίας, ταῦτα πρὸς πάντας τοὺς πώποτε έγνωκότας αὐτὸν εἰπεῖν δυ ναμένου. 'Ακούω δὲ τοῦ· Τίς ἐξ ὑμῶν, λεγομένου οὐ πρὸς τοὺς παρόντας μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸς ὅλον τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος, ὡς εἰ οὕτως ἐσαφηνίζετο· Τίς ἐκ τοῦ γένους ὑμῶν, ἢ, Τίς ὁποῖος δήποτε ἄνθρωπος ἐλέγξαι με δυνήσεται περὶ ἁμαρτίας; ἀλλ' εὖ οἶδ' ὅτι οὐδείς. Κατὰ τὸ δυνατὸν δὲ ἀνθρωπίνῃ φύσει διὰ τό· Μιμη ταί μου γίνεσθε, καθὼς κἀγὼ Χριστοῦ, παντί τρόπῳ φιλοτιμητέον τοιαύτην ἀναλαβεῖν καθαροῦ συνειδότος παρρησίαν πρὸς πάντας ἀνθρώπους, ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν ἡμᾶς περὶ τῶν ἑξῆς, καὶ μετὰ τὴν ἀρχὴν τῆς πίστεως χρόνῳ πρὸς ἕκαστον τῶν ἡμᾶς γινωσκόντων τό Τίς ἐξ ὑμῶν ἐλέγχει με περὶ ἁμαρτίας; εἰ καὶ μὴ δυνατὸν τοῦτο, ἐξ οὗ τὸν λόγον συμπεπληρώκαμεν, εἰπεῖν. Τοῦτο δὲ οὐ πρὸς ἀνθρώπους μόνον ἂν εἶπεν ὁ Σωτὴρ, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸν διάβολον καὶ τὰς ὑπ' αὐτὸν δυνάμεις, μηδὲν ἐχούσας εἰπεῖν εἰς ἔλεγχον τὸν περὶ ἁμαρτίαν αὐτοῦ. Καὶ τοῦτό γε ἀκόλουθόν ἐστι τῷ Ἔρχεται ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου, καὶ ἐν ἐμοὶ εὑρίσκει σὐδέν. Δυνατὸν δὲ καὶ ἡμῖν ἐκ πολλῆς ἐπιμελείας τὴν ἀπό τινος ἀναλαβεῖν χρόνου παρρησίαν πρὸς τὸ εἰπεῖν ἡμᾶς τῷ ζητοῦντι καθ' ἡμῶν ἀφορμὴν διαβόλῳ, καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ παρὰ τὸν τῆς ἐξόδου καιρόν· Τίς ἐξ ὑμῶν ἐλέγχει με περὶ ἁμαρτίας; 26. Εἰ ἀλήθειαν λέγω, διὰ τί ὑμεῖς οὐ πι στεύετέ μοι; "Αξιον ἰδεῖν τί ὑποφαίνεται ἐκ τοῦ πύσματος· τοῦτο δὲ ἀψόμεθα εἰ καὶ ἐκεῖνοι πρὸς οὓς ὁ λόγος οὐκ ἀπεκρίναντο τὴν δέουσαν ἀπόκρισιν ἐξενεγκόντες. Εἶποι γὰρ ἄν τις· Διὰ τοῦτο οὐ πιο στεύομεν, ἐπεὶ οὐ θεωροῦμεν τίνα τρόπον δ λέγει ἐστὶν ἀλήθεια· οὐ θεωροῦμεν δὲ τῷ μηδέπω κεκα θάρθαι ἡμῶν τὰς τῇ φύσει διορατικὰς τῆς ἀληθείας ὄψεις· καὶ ἐπεὶ τοιοῦτοί εσμεν, οὐκ ἐσμὲν ἐκ τοῦ Θεοῦ· εἰ οὐδέπω ἐσμὲν ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ αἱ τῆς ἀληθείας δψεις θεωρητικαὶ οὐκ εἰσὶ κεκαθαρμέναι, τῷ ἐπικεκαλύφθαι, ἢ πεπαχύνθαι, ἢ τεθολῶσθαι αὐτὰς ὑπὸ τῆς κακίας. Κατανοοῦντες δὲ τί τὸ κυρίως πιστεύεις, καθ' δ· Πᾶς ὁ πιστεύων, ὅτι Ἰησοῦς δ Χριστός ἐστιν, ἐκ τοῦ Θεοῦ γεγένηται, καὶ αἰσθα νόμενοι ὅσῳ τοῦ οὕτως πιστεύειν ἀπολειπόμεθα, ταῦτα ἀποκρινώμεθα, παρακαλοῦντες τὸν τῶν τῆς ψυχῆς ὄψεων ἰατρὸν τῇ ἑαυτοῦ σοφίᾳ καὶ φιλανθρω Για πάντα ποιῆσαι τὰ ὑπὲρ τοῦ ἀποκαλυφθῆναι τοὺς ὀφθαλμοὺς ἡμῶν ἔτι κεκαλυμμένους ὑπὸ τῆς διὰ τὴν κακίαν ἀτιμίας ἡμῶν, κατὰ τὸ εἰρημένον που Σπεκάλυψεν ἡμᾶς ἡ ἀτιμία ἡμῶν· ἐπακούσεται γὰρ ἡμῶν ὁμολογούντων τὰ αἴτια τοῦ μηδέπω ἡμᾶς πιστεύειν, καὶ ὡς κακῶς ἔχουσι, καὶ χρήζουσιν Ιατροῦ βοηθῶν συνεργήσει πρὸς τὸ χωρῆσαι ἡμᾶς τὸ εἰς τὸ πιστεύειν χάρισμα, τρίτον παρὰ τῷ Παύλῳ ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν χαρισμάτων τεταγμένον, μετὰ τὸν τῆς σοφίας λόγον, καὶ τὸν τῆς συνέσεως λόγον, αἷς ἐπιφέρει· Ἑτέρῳ πίστις ἐν τῷ αὐτῷ πνεύ ματι· περὶ οὗ χαρίσματος καὶ ἐν ἄλλοις φησίν Ὅτι ἀπὸ Θεοῦ ὑμῖν ἐχαρίσθη, οὐ μόνον τὸ εἰς Σιν, Ει nes qui nnquam illum cognoverunt: qui peccatumn 14. 0.10 1 Cor. 1, 1. 11 Joan. 30. Hebr. 1V, "Cor. XII, 9. c non fecit, per omnia tentatus juxta similitudinem, absque peccato 8. Quod autem dixit, Quis ex vobis, sic intelligo, ut id non ad præsentes tantum, sed ad universum hominum genus dictum sit; tanquain si sic explanaretur: Quis ex vestro genere, vel, Quis, qualiscunque tandem sit ille homo, arguere poterit me de peccato? at certe nemo. Propter autem hoc dictum: Imitatores mei estote, sicut et ego Christi Solo, omni modo contendendum nobis est, utjuxta vires humanæ naturæ talem recipiamus fiduciam mun dæ conscientiæ erga omnes homines, ut dicamus 349 in futurum, ac post fidei principium, ad sin gulos nos agnoscentes: Quis ex vobis arguit me des peccato? etiamsi factu facile non est ut hoc dica mus cum complevimus rationem. Cæterum non ad homines tantum Servator dixit hoc, sed etiam ad diabolum atque ad Potentias illi subjectas, nihil valentes, quod ipse peccaret, ipsi objicere. hoc sane consequens est illi: Venit princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam, et nihilin me invenit ". Possumus vero etiam nos ex multa dili gentia per aliquod tempus fiduciam recipere ad dicendum diabolo et angelis ejus, quærentibus ad versum nos occasionem cum animam efflamus Quis ex vobis arguit me de peccato? 26. Si veritatem dico, quare vos non creditis mihi “? Dignum est ut videamus quid innuatur ex bac interrogatione; at hoc videbimus etiamsi illi ad quos erat sermo, non responderint profe rentes conveniens responsum. Respondere enim posset aliquis: Hanc ob causam non credimus, quoniam non videmus quonam pacto illud quod dicit sit veritas: non videmus antem eo quod non dum mundati sint in nobis illi oculi qui vin per spiciendæ veritatis natura habent: et quoniam tales sumus, non sumus ex Deo; quod si nondum ex Deo sumus, etiam oculi vim perspiciendæ veritatis habentes mundi non sunt, vel quia cooperti sint, vel quia sint crassi, vel quia sint turbidi propter vitium. Ac considerantes diligenter quidem quid sit proprie credere, juxta illud dictum Omnis qui credit quod Jesus Christus est, ex Deo genitus est 18, sentientesque quantumn absimus ab hoc credendi modo, hæc respondeamus, obsecrantes medicum oculorum animæ, ut sua ipsius tum sapientia, tum amore, quo genus humanum prosequitur, oinnia faciat, quo aperiantur oculi nostri adhuc clausi ab ignominia nostra, propter vitium: juxta illud Cooperuit nos ignominia nostra ". Exaudiet enim nos si confiteamur causas cur nondum credamus, et quasi male affectis atque medico egentibus opem ferens Dominus cooperabitur nobis ad percipiendum donum credendi, tertio loco apud Paulum positum, dum recenset dona; nimirum post donum sapientiæ et post donum scientiæ, quibus subjungit: Alii fides per eumdem spiritum; de quo dono et alibi 1ª Joan. viii, 46. 13 I Joan. v, 1. * Jerem. 111, 25.

col. 649–650page 24 of 102

PG 14:649προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν διωκόντων ὑμᾶς, ὅπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν οὐρανοῖς. Εἰ γὰρ Παῦλος φύσει ὀργῆς υἱὸς, τίς ὑπὲρ Παῦλον, ὅσον ἐπὶ τῇ κατασκευῇ, οὐκ ὀργῆς υἱός, πρὸ τοῦ λα δεῖν ἐξουσίαν τέκνα Θεοῦ γενέσθαι, καὶ πρὸ τοῦ τέχνον γενέσθαι Θεοῦ; Καὶ εἰ οὐκ ἄλλως γίνεταί τις υἱὸς τοῦ ἐν οὐρανοῖς Πατρός, ἢ ἐκ τοῦ ἀγαπᾷν τοὺς ἐχθροὺς ἑαυτοῦ, καὶ προσεύχεσθαι ὑπὲρ τῶν διωκόν των αὐτὸν, δῆλον, ὅτι οὐδεὶς τῷ φύσει εἶναι ἐκ τοῦ Θεοῦ, τὰ ῥήματα τοῦ Θεοῦ ἀκούει, ἀλλὰ τῷ λαβεῖν ἐξουσίαν τέκνον Θεοῦ γενέσθαι, καὶ κεχρῆσθαι εἰς δέον τῇ ἐξουσίᾳ, καὶ τῷ ἡγαπηκέναι τοὺς ἐχθροὺς, καὶ προσεύχεσθαι ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων, γενόμενος υἱὸς τοῦ ἐν οὐρανοῖς Πατρός, τότε ἐστὶ καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ ῥήματα τοῦ Θεοῦ ἀκούει, συνιεὶς αὐτῶν καὶ ἐπιστήμην αὐτῶν ἀναλαμβάνων· ὅπερ ἴδιον οὐ δού λων ἀλλὰ τέκνων ἐστὶ Θεοῦ, τῶν πᾶσαν μὲν καταργησάντων γένεσιν, τὴν δὲ ἀπὸ Θεοῦ ἀνειληφότων διὰ τοῦ τῆς υἱοθεσίας πνεύματος. Αμα δὲ ἐπιμελέστερον κατανοητέον πῶς δεῖ δέχεσθαι τό· Τὰ ῥήματα τοῦ Θεοῦ ἀκούει· ᾧ ὅμοιόν ἐστι καὶ τό· Τὰ ἐμὰ πρόβατα τῆς ἐμῆς φωνῆς ἀκούουσι. Εἰ γὰρ ἐπὶ ψιλῆς συγκαταθέσεως τό, ἀκούειν λάβοιμεν, καὶ οἱ ψυχικοί πρὸς χρόνον πιστεύοντες ἔσονται ἐκ τοῦ Θεοῦ, μεμαρτυρημένοι ὑπὸ τοῦ Λόγου, ὅτι πρὸς καιρόν τινες πιστεύουσιν· εἰ δὲ κατὰ τὸ ἀκούει, ἐκλάβοιμεν ἐπὶ τοῦ τηρεῖν τὰς ἐντολὰς, δῆ λον, ὅτι, κάν ἑνὶ ἁμαρτάνων, οὐκ ἔσται υἱὸς Θεοῦ ὅπερ ἡμᾶς μὲν οὐ θλίψει τοὺς λέγοντας ἐκ μεταβολῆς γίνεσθαί τινα υἱὸν Θεοῦ, ἐκείνους δὲ μὴ πάνυ δεῖξαι δυναμένους αναμαρτήτους ἑαυτοὺς, καὶ τοὺς ἐν τοῖς αὐτοῖς μαθήμασι. Εἰ δὲ τὸ, ἀκούει, λαμβάνοιμεν ἐπὶ τοῦ συνιέναι, καὶ νοεῖν, δεικνύτωσάν τινα πάντων ἀκούοντα οὕτως τῶν τῆς Καινῆς Διαθήκης λόγων, ἵνα ἐκεῖνον εἴπωμεν υἱὸν Θεοῦ, εἰ μὴ ἐπιδέχοιτο ἀνατροπὴν εἰς τὰ ἅγια γράμματα ἡ ἐκε δοχὴ αὐτοῦ· ἡμεῖς γὰρ καὶ κατὰ ταῦτα μέγαν τινὰ καὶ θαυμαστὸν εἶναι φανταζόμενοι τὸν ἤδη υἱὸν Θεοῦ, οὐκ ἐλεγχθησόμεθα ἀναξίως τῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐξειληφότες τό· Ὁ ὢν ἐκ τοῦ Θεοῦ τὰ ῥήματα τοῦ Θεοῦ ἀκούει. Ηδη δὲ καὶ ἐκ τῶν ἐναντίων παράδοξον ἄν τι φανὲν ἀποδειχθῆναι δυνατὸν ἔσται. Τί δὲ τὸ παρά ἄξον ἢ τὸ εἶναί τινα ἑτέρου υἱοῦ Θεοῦ μᾶλλον υἱὸν Θεοῦ, καὶ διπλάσιον ὡς ἕτερον ἑτέρου εἶναι υἱὸν Θεοῦ; πῶς δὲ τοῦτο ἀπὸ τοῦ ἐναντίον δείκνυται, οὕτω παραστήσομεν. Ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον ὁ πρὸς τοὺς γραμματεῖς καὶ Φαρισαίους δεύτερος ταλανισμός οὕτως ἔχει· Οὐαὶ ὑμῖν, γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι ὑποκριταί, ὅτι περιάγετε τὴν θάλασσαν καὶ τὴν ξηράν, ποιῆσαι ἕνα προσήλυτον· καὶ ὅταν γένηται, ποιεῖτε αὐτὸν υἱὸν γεέννης διπλότερον ἡμῶν· οὐκοῦν κατὰ τοῦτο οὔτε φύσει υἱοὶ γεέννης εἰσί τινες, οὔτε ἐπίσης οἱ τῆς γεέννης υἱοὶ υἱοί εἰσιν αὐτ τῆς, εἶχε ἕτερος ἑτέρου διπλότερον υἱός ἐστιν αὐτῆς. τέκνον. ἀναμαρτήτους, οὐδ᾽ ὅλων 'Ακούειν. ἀκούει. Καὶ οἱ ψυχικοί, Ἵνα ἐκεῖνον. εἶναι κείμενον.

orale pro persequentibus vos, ut sitis flii Patris * Matth. v, 44. ss Joan. viii, (7') Leg. ED. PATROL. vestri celestis s; nam si Paulus natura filius iræ erat, quis superior est Paulo, quatenus ad creatio nem attinet, et quis non filius iræ, antequam acci piat potestatem filium Dei fieri, et antequam filius Dei efficiatur? Quod si non aliter efficitur aliquis filius Patris caelestis, nisi diligendo suos ipsius ini micos et orando pro persequentibus se, perspicuum est nullum hominem, eo quod natura sit ex Deo, verba Dei audire, sed quia acceperit potestatem ut filius Dei efficiatur, eaque utatur commode, et co quod dilexerit inimicus, et oraverit pro se laden tibus, factus filius Patris cœlestis, tunc esse ex Deo, et verba Dei audire, intelligens ea, et scientiam illorum recipieus: quæ res non propria est servis, sed his qui sunt Dei filii, qui omnem quidem ortum destruxerunt, sed ortum a Deo receperunt, duce spiritu adoptionis. Pariter illud etiam diligenter considerandum est, quomodo accipi opus sit hoc dictum: Verba Dei audit; cui sinile est illud Oves meæ vocem meam audiunt 15. Nam si vocabu lum audit de nudo sumamus consensu, etiam ani males ad tempus credentes ex Deo erunt: de qui bus Servator inquit s, quosdam esse qui ad tem pus credant. Rursum si verbum audit sumamus pro eo quod est, servare mandata, perspicuum est vel in uno peccantein, non futurum filium Dei quod quidem non nos premit, qui dicimus ex mu tatione unumquemque filium Dei fieri; sed illos qui neque seipsos, neque iisdem disciplinis imbu tos facile ostendere possunt [ loc est impeccabiles. Quod si audit sumamus pro eo quod est intelligere, et considerare, ostendant ali quem omnes hunc in modum Novi Testamenti ser mones audientem, ut illum dicamus filium Dei, si expositio illius in sacris Scripturis inversionem non recipiat: nos enim etiam in his magnum quemdam, et admirandum imaginantes esse eum, qui jain fl lius Dei effectus est, non indigne iis, qui ex Ven sunt, arguemur accepisse illud: Qui est ex Deo, verba Dei audit. Jam vero paradoxon etiam quid piam quod ex contrariis emergere videtur expla nari poterit. Quodnam est autem paradoxon, nisi quod aliquis filius Dei alio sit magis filius Dei, et quod alius filius Dei sit magis alio in duplo filius Dei? 352 quod quomodo ex contrario ostendatur, sie proponemus. In Evangelio a Matthæo tradito secunda comminatio ad Pharisæos et scribas sic se habet: Væ vobis, scribæ et Pharisæi hypocritæ, quia obitis mare et terram ut faciatis unum prosely tum; el cum fuerit factus, facitis illum filium ge hennæ duplo magis quam vos estis **; igitur bac ratione, neque quidam natura sunt filii gehennæ, neque gehennæ filii ex æquo sunt illius filii, si 16 Luc, viii, 13. * Matth. xxi, 15. 28 Joan. x,27. Codex Regius, Bodleianus ut in lexiu. Lego etc. Secundus hominum ordo justa Valentinum. Perperam codex Regius habet,

προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν διωκόντων ὑμᾶς, ὅπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν οὐρανοῖς. Εἰ γὰρ Παῦλος φύσει ὀργῆς υἱὸς, τίς ὑπὲρ Παῦλον, ὅσον ἐπὶ τῇ κατασκευῇ, οὐκ ὀργῆς υἱός, πρὸ τοῦ λα δεῖν ἐξουσίαν τέκνα Θεοῦ γενέσθαι, καὶ πρὸ τοῦ τέχνον γενέσθαι Θεοῦ; Καὶ εἰ οὐκ ἄλλως γίνεταί τις υἱὸς τοῦ ἐν οὐρανοῖς Πατρός, ἢ ἐκ τοῦ ἀγαπᾷν τοὺς ἐχθροὺς ἑαυτοῦ, καὶ προσεύχεσθαι ὑπὲρ τῶν διωκόν των αὐτὸν, δῆλον, ὅτι οὐδεὶς τῷ φύσει εἶναι ἐκ τοῦ Θεοῦ, τὰ ῥήματα τοῦ Θεοῦ ἀκούει, ἀλλὰ τῷ λαβεῖν ἐξουσίαν τέκνον Θεοῦ γενέσθαι, καὶ κεχρῆσθαι εἰς δέον τῇ ἐξουσίᾳ, καὶ τῷ ἡγαπηκέναι τοὺς ἐχθροὺς, καὶ προσεύχεσθαι ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων, γενόμε νος υἱὸς τοῦ ἐν οὐρανοῖς Πατρός, τότε ἐστὶ καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ ῥήματα τοῦ Θεοῦ ἀκούει, συνιεὶς αὐτῶν καὶ ἐπιστήμην αὐτῶν ἀναλαμβάνων· ὅπερ ἴδιον οὐ δού λων ἀλλὰ τέκνων ἐστὶ Θεοῦ, τῶν πᾶσαν μὲν καταρ γησάντων γένεσιν, τὴν δὲ ἀπὸ Θεοῦ ἀνειληφότων διὰ τοῦ τῆς υἱοθεσίας πνεύματος. Αμα δὲ ἐπιμελέστε ρον κατανοητέον πῶς δεῖ δέχεσθαι τό· Τὰ ῥήματα τοῦ Θεοῦ ἀκούει· ᾧ ὅμοιόν ἐστι καὶ τό· Τὰ ἐμὰ πρόβατα τῆς ἐμῆς φωνῆς ἀκούουσι. Εἰ γὰρ ἐπὶ ψιλῆς συγκαταθέσεως τό, ἀκούειν λάβοιμεν, καὶ οἱ ψυχικοί πρὸς χρόνον πιστεύοντες ἔσονται ἐκ τοῦ Θεοῦ, μεμαρτυρημένοι ὑπὸ τοῦ Λόγου, ὅτι πρὸς καιρόν τινες πιστεύουσιν· εἰ δὲ κατὰ τὸ ἀκούει, ἐκλάβοιμεν ἐπὶ τοῦ τηρεῖν τὰς ἐντολὰς, δῆ λον, ὅτι, κάν ἑνὶ ἁμαρτάνων, οὐκ ἔσται υἱὸς Θεοῦ ὅπερ ἡμᾶς μὲν οὐ θλίψει τοὺς λέγοντας ἐκ μεταβο λῆς γίνεσθαί τινα υἱὸν Θεοῦ, ἐκείνους δὲ μὴ πάνυ δεῖξαι δυναμένους αναμαρτήτους ἑαυτοὺς, καὶ τοὺς ἐν τοῖς αὐτοῖς μαθήμασι. Εἰ δὲ τὸ, ἀκούει, λαμβά νοιμεν ἐπὶ τοῦ συνιέναι, καὶ νοεῖν, δεικνύτωσάν τινα πάντων ἀκούοντα οὕτως τῶν τῆς Καινῆς Διαθήκης λόγων, ἵνα ἐκεῖνον εἴπωμεν υἱὸν Θεοῦ, εἰ μὴ ἐπιδέχοιτο ἀνατροπὴν εἰς τὰ ἅγια γράμματα ἡ ἐκε δοχὴ αὐτοῦ· ἡμεῖς γὰρ καὶ κατὰ ταῦτα μέγαν τινὰ καὶ θαυμαστὸν εἶναι φανταζόμενοι τὸν ἤδη υἱὸν Θεοῦ, οὐκ ἐλεγχθησόμεθα ἀναξίως τῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐξειλη φότες τό· Ὁ ὢν ἐκ τοῦ Θεοῦ τὰ ῥήματα τοῦ Θεοῦ ἀκούει. Ηδη δὲ καὶ ἐκ τῶν ἐναντίων παράδοξον ἄν τι φανὲν ἀποδειχθῆναι δυνατὸν ἔσται. Τί δὲ τὸ παρά ἄξον ἢ τὸ εἶναί τινα ἑτέρου υἱοῦ Θεοῦ μᾶλλον υἱὸν Θεοῦ, καὶ διπλάσιον ὡς ἕτερον ἑτέρου εἶναι υἱὸν Θεοῦ; πῶς δὲ τοῦτο ἀπὸ τοῦ ἐναντίον δείκνυται, οὕτω παραστήσομεν. Ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον ὁ πρὸς τοὺς γραμματεῖς καὶ Φαρισαίους δεύτερος ταλανισμός οὕτως ἔχει· Οὐαὶ ὑμῖν, γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι ὑποκριταί, ὅτι περιάγετε τὴν θάλασσαν καὶ τὴν ξηράν, ποιῆσαι ἕνα προσήλυτον· καὶ ὅταν γένηται, ποιεῖτε αὐτὸν υἱὸν γεέννης διπλότερον ἡμῶν· οὐκοῦν κατὰ τοῦτο οὔτε φύσει υἱοὶ γεέννης εἰσί τινες, οὔτε ἐπίσης οἱ τῆς γεέννης υἱοὶ υἱοί εἰσιν αὐτ τῆς, εἶχε ἕτερος ἑτέρου διπλότερον υἱός ἐστιν αὐτῆς. τέκνον. ἀναμαρτήτους, οὐδ᾽ ὅλων 'Ακούειν. ἀκούει. Καὶ οἱ ψυχικοί, Ἵνα ἐκεῖνον. εἶναι κείμενον. orale pro persequentibus vos, ut sitis flii Patris * Matth. v, 44. ss Joan. viii, (7') Leg. ED. PATROL. vestri celestis s; nam si Paulus natura filius iræ erat, quis superior est Paulo, quatenus ad creatio nem attinet, et quis non filius iræ, antequam acci piat potestatem filium Dei fieri, et antequam filius Dei efficiatur? Quod si non aliter efficitur aliquis filius Patris caelestis, nisi diligendo suos ipsius ini micos et orando pro persequentibus se, perspicuum est nullum hominem, eo quod natura sit ex Deo, verba Dei audire, sed quia acceperit potestatem ut filius Dei efficiatur, eaque utatur commode, et co quod dilexerit inimicus, et oraverit pro se laden tibus, factus filius Patris cœlestis, tunc esse ex Deo, et verba Dei audire, intelligens ea, et scientiam illorum recipieus: quæ res non propria est servis, sed his qui sunt Dei filii, qui omnem quidem ortum destruxerunt, sed ortum a Deo receperunt, duce spiritu adoptionis. Pariter illud etiam diligenter considerandum est, quomodo accipi opus sit hoc dictum: Verba Dei audit; cui sinile est illud Oves meæ vocem meam audiunt 15. Nam si vocabu lum audit de nudo sumamus consensu, etiam ani males ad tempus credentes ex Deo erunt: de qui bus Servator inquit s, quosdam esse qui ad tem pus credant. Rursum si verbum audit sumamus pro eo quod est, servare mandata, perspicuum est vel in uno peccantein, non futurum filium Dei quod quidem non nos premit, qui dicimus ex mu tatione unumquemque filium Dei fieri; sed illos qui neque seipsos, neque iisdem disciplinis imbu tos facile ostendere possunt [ loc est impeccabiles. Quod si audit sumamus pro eo quod est intelligere, et considerare, ostendant ali quem omnes hunc in modum Novi Testamenti ser mones audientem, ut illum dicamus filium Dei, si expositio illius in sacris Scripturis inversionem non recipiat: nos enim etiam in his magnum quemdam, et admirandum imaginantes esse eum, qui jain fl lius Dei effectus est, non indigne iis, qui ex Ven sunt, arguemur accepisse illud: Qui est ex Deo, verba Dei audit. Jam vero paradoxon etiam quid piam quod ex contrariis emergere videtur expla nari poterit. Quodnam est autem paradoxon, nisi quod aliquis filius Dei alio sit magis filius Dei, et quod alius filius Dei sit magis alio in duplo filius Dei? 352 quod quomodo ex contrario ostendatur, sie proponemus. In Evangelio a Matthæo tradito secunda comminatio ad Pharisæos et scribas sic se habet: Væ vobis, scribæ et Pharisæi hypocritæ, quia obitis mare et terram ut faciatis unum prosely tum; el cum fuerit factus, facitis illum filium ge hennæ duplo magis quam vos estis **; igitur bac ratione, neque quidam natura sunt filii gehennæ, neque gehennæ filii ex æquo sunt illius filii, si 16 Luc, viii, 13. * Matth. xxi, 15. 28 Joan. x,27. Codex Regius, Bodleianus ut in lexiu. Lego etc. Secundus hominum ordo justa Valentinum. Perperam codex Regius habet,

col. 651–652page 25 of 102

PG 14:651Εἰ δὲ ἕτερος ἑτέρου διπλότερός ἐστιν υἱὸς τῆς γεέννης, διὰ τί οὐχὶ καὶ τῆς ἀπωλείας, καὶ τοῦ θανάτου, καὶ τοῦ σκότους, καὶ τῶν λοιπῶν, ὧν οἱ διαφόρως ἁμαρτάνοντες εἰσιν υἱοί; Εἰ δὲ ἐπὶ τούτων, διὰ τί καὶ οὐχὶ υἱοὶ φωτὸς διπλότεροι ἕτεροι ἑτέρων ἔσον ται, καὶ υἱοὶ ζωῆς, καὶ υἱοὶ σοφίας, οὕτω δὲ υἱοὶ Θεοῦ; Εἰ δὲ διπλάσιον ὡς ἕτερος παρ' ἕτερον υἱὸς γίνεται Θεοῦ, διὰ τί οὐχὶ καὶ πολλαπλασιόνως, καὶ τοσαυταπλασιόνως ὁποσαπλασιόνως ἄξιον νοεῖν εἶναι τὸν Πρωτότοκον πάσης κτίσεως Υἱὸν τοῦ Θεοῦ παρὰ τοὺς λοιποὺς υἱοὺς τοῦ Θεοῦ, καὶ τοὺς μηκέτι πνεῦμα δουλείας ἔχοντας εἰς φόβον, ἀλλ᾽ εἰληφότας πνεῦμα υιοθεσίας; Τάχα οὖν οὕτως πλειόνων ἔντων τῶν ῥημάτων τοῦ Θεοῦ, οὐ μόνον τῶν ἀναγεγραμμένων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀῤῥήτων, ὃν (11') οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπι λαλῆσαι, καὶ τούτων περὶ ὧν φησιν ὁ Ἰωάννης Οὐδ' αὐτὸν οἶμαι τὸν κόσμον χωρῆσαι τὰ γραφε μενα βιβλία, πᾶς μὲν αἰωντινωνοῦν ῥημάτων ἀκούων τοῦ Θεοῦ, ἤδη ἐστὶν ἐκ τοῦ Θεοῦ· ὅσῳ δὲ πλειόνων ἀκούει ῥημάτων τοῦ Θεοῦ, τοσαυταπλειόνω; γίνεται ἐκ τοῦ Θεοῦ· ὡς, εἰ δεῖ οὕτως όνομάσα:, πάντων ἀκούσας τις τῶν ῥημάτων τοῦ Θεοῦ, ἐάν γε τοῦτο φθάνῃ ἐπί τινα τῶν λαμβανόντων τὸ τῆς υἱοθεσίας πνεῦμα, τελείως καὶ ἀνυπερβλήτως γίνεται υἱὸς Θεοῦ, καὶ πάντη, καὶ ἐξ ὅλων, καὶ ὅλως ἐκ τοῦ Θεοῦ. Εὐγνωμονέστερον δὲ ἀκουστέον τοῦ ἐξ ὅλων καὶ ὅλως, ἀνάλογον ὅλοις τοῖς δόγμασι, καὶ πάσῃ τῇ γνώσει, καὶ πᾶσι τοῖς μυστηρίοις, ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν ὅλον, καὶ ἐξ ὅλων γεγονέναι ἐκ τοῦ Θεοῦ τὸν εἰδότα πάντα τὰ μυστήρια, καὶ πᾶσαν τὴν γνῶσιν, καὶ μετὰ τούτων τὰ τῆς τελείας ἀγάπης κατορθωκότα. Ορα δὲ εἰ δύναται ἀκολούθως τῷ· Ἐκ μέρους γινώσκομεν, καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν, εἰπεῖν ἂν τὸν τοιοῦτον· Καὶ ἐκ μέρους ἐσμὲν υἱοὶ τοῦ Θεοῦ καὶ πάλιν· Ὅταν ἔλθῃ τὸ τέλειον, καὶ τὸ ἐκ μέρους καταργηθῇ, καὶ τὸ τέλειον τοῦ γενέσθαι υἱὸς Θεοῦ ἐλεύσεται, καταργοῦν τὸ ἐκ μέρους γεγονέναι υἱόν τινα τοῦ Θεοῦ. Μὴ ἀζήτητον δὲ ἐάσθω καὶ τὸ περὶ τοῦ πότερόν ποτε δυνατὸν ἐκ μέρους μὲν εἶναι υἱὸν τῆς διαφερούσης μερίδος τῆς περὶ τὰ θεῖα, ἐκ μέρους δὲ τῆς ἐναντίας· ἢ τοῦτο ἀμήχανον ου τως ἔχειν· ᾧ συνεξετάσεις πῶς λέγονται υἱοὶ πολλοί ἑνὸς πατρὸς, πότερον διὰ τοὺς προγόνους, καὶ τοὺς ἐξ ἐκείνων, ἢ κατὰ ταύτην τὴν ὑπόνοιαν. Λαβόντες οὖν ἐξουσίαν τέκνα Θεοῦ γενέσθαι, πάντα πράττω ὧν, ἤδη οὕτως. όλος. μεν, ἵνα γενώμεθα ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ ῥήματα αὐ τοῦ ἀκούσωμεν, καὶ προκόπτωμεν καὶ τὸ εἶναι ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἵνα προκόπτωμεν καὶ ἐν τῷ ἀκούειν ῥημάτων τοῦ Θεοῦ, πλείονα ἐκ τούτων ἀεὶ τρανοῦντες, ἕως πάντα χωρήσωμεν τὰ ῥήματα τοῦ Θεοῦ, ἡ ὅσα γε ἐνδέχεται χωρῆσαι, καὶ νῦν, καὶ μετὰ ταῦτα τοὺς ἀξιουμένους τῆς υἱοθεσίας πνεύματος. Οσάκις δὲ ῥημάτων λεγομένων τοῦ Θεοῦ οὐκ ἀκούομεν, τους ἐστιν, οὐ συνίεμεν αὐτῶν, τοσαυτάκις νομιστέον ἐλέγχεσθαι, ὡς οὐκ ὄντας ἐκ τοῦ Θεοῦ· διὰ τοῦτο δυνατόν, επεν ἂν τὸ τοιοῦτον. Καὶ τὸ εἶναι. ἐν τῷ εἶναι.

alius duplo magis quam alius est gehenna filius. Quod si alius duplo magis quam alius est gehennæ filius, cur non etiam perditionis, et mortis, et tene brarnm, et cæterorum, quorum qui varie peccant sunt filii? Quod si in his sie se res habet, cur non etiam filii lucis alii duplo magis quam alii erunt, et filii vitæ, et filii sapientiæ, atque etiam hunc in modum filii Dei? Quod si duplo alius magis quam alius eficitur filius Dei, cur non etiam multipliciter, et tanto multipliciter, quanto multipliciter dignum est considerare esse Primogenitum totius creaturæ Filium Dei super omnes, qui sunt filii Dei, et non amplius habent spiritum servitutis in timore, sed acceperunt spiritum adoptionis "8? Fortassis igitur plura cum sint verba Dei, non solum quæ scripta sunt, verum etiam ineffabilia, et quæ homini di. cere nefas est”, et ea de quibus inquit Joannes Nec ipse opinor mundus caperet eos, qui scriberen tur, libros **, quilibet qualiacunque verba Dei au diens et intelligens, jam ex Deo est; et quanto plura verba Dei audierit, tanto magis efficitur ex Deo; quema:lmodum, si ita appellandus est, ali quis, auditis omnibus Dei verbis, si modo id cadat in aliquem eorum qui spiritum adoptionis acci piunt, perfecte et eximie fit Alius Dei, et omnino, et totaliter, et totus ex Deo. Candidius autem sunt inteligendæ illæ voculæ totaliter et totus, ut re +pondeant totis dogmatibus, toti cognitioni et totis mysteriis, adeo ut tolus et totaliter dicat se geni tum ex Deo, qui noverit omnia mysteria et omnem cognitionem, feliciter etiam gestis quæ sunt per fectæ dilectionis. Vide vero an is consequenter huic dicto: Ex parte cognoscimus, et ex parte propheta. mus 81, possit dicere: Et ex parte sumus filii Dei; et rursum Cum advenerit quod perfectum est, et quod ex parte est eracuatum fuerit; et perfectis sime ratio qua quis esse potest filius Dei adveniet, evacuans id quo quis ex parte filius Dei est. Nec hoc sinatur intactum, num fieri possit ut aliquis ex parte sit filius præstantioris partis, nempe divinæ, 353 et ex parte sit alterius partis contrariæ; an potius hoc impossibile sit sic se habere. Similiter Anquires quomodo multi unius patris dicantur filii; utrum propter proavos, el propter successores.illo rum, an propter talem considerationem. At vero cum acceperimus potestatem ut efficiamur filii Dei, omnia faciamus ut simus ex Deo, et verba ejus au diamus, et proficiamus etiam quia sumus ex Deo, ut proficiamus etiam quia audimus verba Dei, plu ra ex his verbis semper manifestantes, donec om nia perceperimus verba Dei, quæ vel nunc, vel in posterum percipere possunt hi qui spiritu adoptio nis digni habiti fuerint. Quoties autem verba quæ a Deo dicuntur, non audimus, hoc est, ea non in telligimus, toties consentaneum est nos redargui, ss Rom. viii, 15. 29 || Cor. XII, 4. 30 Joan. xx1, (11') Leg. vel potius 3, ut in N. T. ED. PATR. Ferrarius legebat, Codex Bodleianus, 25. 81 1 Cor. XIII, 9, 10. Vel legendum vel paulo post, Lego

Εἰ δὲ ἕτερος ἑτέρου διπλότερός ἐστιν υἱὸς τῆς γεέν νης, διὰ τί οὐχὶ καὶ τῆς ἀπωλείας, καὶ τοῦ θανάτου, καὶ τοῦ σκότους, καὶ τῶν λοιπῶν, ὧν οἱ διαφόρως ἁμαρτάνοντες εἰσιν υἱοί; Εἰ δὲ ἐπὶ τούτων, διὰ τί καὶ οὐχὶ υἱοὶ φωτὸς διπλότεροι ἕτεροι ἑτέρων ἔσον ται, καὶ υἱοὶ ζωῆς, καὶ υἱοὶ σοφίας, οὕτω δὲ υἱοὶ Θεοῦ; Εἰ δὲ διπλάσιον ὡς ἕτερος παρ' ἕτερον υἱὸς γίνεται Θεοῦ, διὰ τί οὐχὶ καὶ πολλαπλασιόνως, καὶ τοσαυταπλασιόνως ὁποσαπλασιόνως ἄξιον νοεῖν εἶναι τὸν Πρωτότοκον πάσης κτίσεως Υἱὸν τοῦ Θεοῦ παρὰ τοὺς λοιποὺς υἱοὺς τοῦ Θεοῦ, καὶ τοὺς μηκέτι πνεῦμα δουλείας ἔχοντας εἰς φόβον, ἀλλ᾽ εἰληφότας πνεῦμα υιοθεσίας; Τάχα οὖν οὕτως πλειόνων ἔντων τῶν ῥημάτων τοῦ Θεοῦ, οὐ μόνον τῶν ἀναγεγραμμέ νων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀῤῥήτων, ὃν (11') οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπι λαλῆσαι, καὶ τούτων περὶ ὧν φησιν ὁ Ἰωάννης Οὐδ' αὐτὸν οἶμαι τὸν κόσμον χωρῆσαι τὰ γραφε μενα βιβλία, πᾶς μὲν αἰωντινωνοῦν ῥημάτων ἀκούων τοῦ Θεοῦ, ἤδη ἐστὶν ἐκ τοῦ Θεοῦ· ὅσῳ δὲ πλειόνων ἀκούει ῥημάτων τοῦ Θεοῦ, τοσαυταπλειόνω; γίνεται ἐκ τοῦ Θεοῦ· ὡς, εἰ δεῖ οὕτως όνομάσα:, πάντων ἀκούσας τις τῶν ῥημάτων τοῦ Θεοῦ, ἐάν γε τοῦτο φθάνῃ ἐπί τινα τῶν λαμβανόντων τὸ τῆς υἱοθε σίας πνεῦμα, τελείως καὶ ἀνυπερβλήτως γίνεται υἱὸς Θεοῦ, καὶ πάντη, καὶ ἐξ ὅλων, καὶ ὅλως ἐκ τοῦ Θεοῦ. Εὐγνωμονέστερον δὲ ἀκουστέον τοῦ ἐξ ὅλων καὶ ὅλως, ἀνάλογον ὅλοις τοῖς δόγμασι, καὶ πάσῃ τῇ γνώσει, καὶ πᾶσι τοῖς μυστηρίοις, ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν ὅλον, καὶ ἐξ ὅλων γεγονέναι ἐκ τοῦ Θεοῦ τὸν εἰδότα πάντα τὰ μυστήρια, καὶ πᾶσαν τὴν γνῶσιν, καὶ μετὰ τούτων τὰ τῆς τελείας ἀγάπης κατορθωκότα. Ορα δὲ εἰ δύναται ἀκολούθως τῷ· Ἐκ μέρους γινώσκομεν, καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν, εἰπεῖν ἂν τὸν τοιοῦτον· Καὶ ἐκ μέρους ἐσμὲν υἱοὶ τοῦ Θεοῦ καὶ πάλιν· Ὅταν ἔλθῃ τὸ τέλειον, καὶ τὸ ἐκ μέρους καταργηθῇ, καὶ τὸ τέλειον τοῦ γενέσθαι υἱὸς Θεοῦ ἐλεύσεται, καταργοῦν τὸ ἐκ μέρους γεγονέναι υἱόν τινα τοῦ Θεοῦ. Μὴ ἀζήτητον δὲ ἐάσθω καὶ τὸ περὶ τοῦ πότερόν ποτε δυνατὸν ἐκ μέρους μὲν εἶναι υἱὸν τῆς διαφερούσης μερίδος τῆς περὶ τὰ θεῖα, ἐκ μέρους δὲ τῆς ἐναντίας· ἢ τοῦτο ἀμήχανον ου τως ἔχειν· ᾧ συνεξετάσεις πῶς λέγονται υἱοὶ πολλοί ἑνὸς πατρὸς, πότερον διὰ τοὺς προγόνους, καὶ τοὺς ἐξ ἐκείνων, ἢ κατὰ ταύτην τὴν ὑπόνοιαν. Λαβόντες οὖν ἐξουσίαν τέκνα Θεοῦ γενέσθαι, πάντα πράττω ὧν, ἤδη οὕτως. όλος. μεν, ἵνα γενώμεθα ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ ῥήματα αὐ τοῦ ἀκούσωμεν, καὶ προκόπτωμεν καὶ τὸ εἶναι ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἵνα προκόπτωμεν καὶ ἐν τῷ ἀκούειν ῥημάτων τοῦ Θεοῦ, πλείονα ἐκ τούτων ἀεὶ τρανοῦν τες, ἕως πάντα χωρήσωμεν τὰ ῥήματα τοῦ Θεοῦ, ἡ ὅσα γε ἐνδέχεται χωρῆσαι, καὶ νῦν, καὶ μετὰ ταῦτα τοὺς ἀξιουμένους τῆς υἱοθεσίας πνεύματος. Οσάκις δὲ ῥημάτων λεγομένων τοῦ Θεοῦ οὐκ ἀκούομεν, τους ἐστιν, οὐ συνίεμεν αὐτῶν, τοσαυτάκις νομιστέον ἐλέγχεσθαι, ὡς οὐκ ὄντας ἐκ τοῦ Θεοῦ· διὰ τοῦτο δυνατόν, επεν ἂν τὸ τοιοῦτον. Καὶ τὸ εἶναι. ἐν τῷ εἶναι. alius duplo magis quam alius est gehenna filius. Quod si alius duplo magis quam alius est gehennæ filius, cur non etiam perditionis, et mortis, et tene brarnm, et cæterorum, quorum qui varie peccant sunt filii? Quod si in his sie se res habet, cur non etiam filii lucis alii duplo magis quam alii erunt, et filii vitæ, et filii sapientiæ, atque etiam hunc in modum filii Dei? Quod si duplo alius magis quam alius eficitur filius Dei, cur non etiam multipliciter, et tanto multipliciter, quanto multipliciter dignum est considerare esse Primogenitum totius creaturæ Filium Dei super omnes, qui sunt filii Dei, et non amplius habent spiritum servitutis in timore, sed acceperunt spiritum adoptionis "8? Fortassis igitur plura cum sint verba Dei, non solum quæ scripta sunt, verum etiam ineffabilia, et quæ homini di. cere nefas est”, et ea de quibus inquit Joannes Nec ipse opinor mundus caperet eos, qui scriberen tur, libros **, quilibet qualiacunque verba Dei au diens et intelligens, jam ex Deo est; et quanto plura verba Dei audierit, tanto magis efficitur ex Deo; quema:lmodum, si ita appellandus est, ali quis, auditis omnibus Dei verbis, si modo id cadat in aliquem eorum qui spiritum adoptionis acci piunt, perfecte et eximie fit Alius Dei, et omnino, et totaliter, et totus ex Deo. Candidius autem sunt inteligendæ illæ voculæ totaliter et totus, ut re +pondeant totis dogmatibus, toti cognitioni et totis mysteriis, adeo ut tolus et totaliter dicat se geni tum ex Deo, qui noverit omnia mysteria et omnem cognitionem, feliciter etiam gestis quæ sunt per fectæ dilectionis. Vide vero an is consequenter huic dicto: Ex parte cognoscimus, et ex parte propheta. mus 81, possit dicere: Et ex parte sumus filii Dei; et rursum Cum advenerit quod perfectum est, et quod ex parte est eracuatum fuerit; et perfectis sime ratio qua quis esse potest filius Dei adveniet, evacuans id quo quis ex parte filius Dei est. Nec hoc sinatur intactum, num fieri possit ut aliquis ex parte sit filius præstantioris partis, nempe divinæ, 353 et ex parte sit alterius partis contrariæ; an potius hoc impossibile sit sic se habere. Similiter Anquires quomodo multi unius patris dicantur filii; utrum propter proavos, el propter successores.illo rum, an propter talem considerationem. At vero cum acceperimus potestatem ut efficiamur filii Dei, omnia faciamus ut simus ex Deo, et verba ejus au diamus, et proficiamus etiam quia sumus ex Deo, ut proficiamus etiam quia audimus verba Dei, plu ra ex his verbis semper manifestantes, donec om nia perceperimus verba Dei, quæ vel nunc, vel in posterum percipere possunt hi qui spiritu adoptio nis digni habiti fuerint. Quoties autem verba quæ a Deo dicuntur, non audimus, hoc est, ea non in telligimus, toties consentaneum est nos redargui, ss Rom. viii, 15. 29 || Cor. XII, 4. 30 Joan. xx1, (11') Leg. vel potius 3, ut in N. T. ED. PATR. Ferrarius legebat, Codex Bodleianus, 25. 81 1 Cor. XIII, 9, 10. Vel legendum vel paulo post, Lego

col. 653–654page 26 of 102

PG 14:653τῆρος τό· Οἶδα, ὅτι σπέρμα Αβραάμ έστε, καὶ τό Εἰ τέκνα τοῦ Ἀβραάμ ἐστε, τὰ ἔργα τοῦ Ἀβραὰμ ποιεῖτε. Περὶ μέντοιγε τέκνων Αβραὰμ τὰ ἔργα τοῦ ᾿Αβραὰμ ποιούντων, Θεοῦ διδόντος, εὐκαιρότερον ἐροῦμεν, φθάσαντες ἐπὶ τὴν βάσανον ἐκείνης τῆς λέξεως. "Ετι ἐλπίδων ἦσαν. ἔτι ἐντὸς ἐλπίδων ἦσαν. ἔτι ἐπὶ ἐλπίδων ἦσαν. οὕτως ἄλλοι ὄντες οὐκ εἰ σὶν, ὡς, καὶ ἄλλοι ἄλλων, ὡς ἡ Σοφία φησί· Σπέρμα, 5. Εξεστι τοίνυν σπέρμα τοῦ ᾽Αβραὰμ τυγχάνοντα γενέσθαι αὐτοῦ δι᾽ ἐπιμελείας καὶ τέκνον. Δυνατὸν δὲ καὶ ἐξ ἀμελείας καὶ ἀγεωργησίας ἀπολέσαι καὶ τὸ εἶναι αὐτοῦ σπέρμα. Οὗτοι μέντοιγε ἔτι ἐλπίδων ἦσαν πρὸς οὓς ὁ λόγος, εἰδότος τοῦ Ἰησοῦ, ὅτι σπέρμα ἔτι ἦσαν τοῦ Ἀβραὰμ, καὶ θεωροῦντος, ὅτι οὐδέπω ἀπολωλέκεισαν τὸ δύνασθαι γενέσθαι τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ· ὡς γὰρ δυνατοῦ ὄντος τοῦ αὐτοὺς γεν νέσθαι τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ, πρὸς τὸ εἶναι αὐτοὺς σπέρμα, φησὶν αὐτοῖς· Εἰ τέκνα τοῦ Ἀβραάμ έστε, τὰ ἔργα τοῦ Ἀβραὰμ ποιεῖτε. Ὡς δέ εἰσί τινες σπέρμα του Αβραάμ, οὕτως ἄλλοι, ὡς ὁ Δανιήλ φησι· Σπέρμα τοῦ Χαναάμ, καὶ οὐκ Ἰούδα· καὶ ἄλλοι, ὡς ἡ Σοφία φησίν· Σπέρμα κατηραμένον ἀπ' ἀρχῆς. Καὶ εἰς ταῦτα δὲ φήσομεν, ὅτι ὥσπερ κατὰ τὰ σωματικὰ ἀπὸ πολλῶν σπερμάτων προ κόπτει μᾶλλον ἐνεργῆσαι δυνηθὲν ἔσθ' ὅτε ἐν τῶν σπερμάτων, οὕτως ἔστιν ἰδεῖν καὶ τῶν πνευματικῶν σπερμάτων. Ο δὲ λέγω ἔσται σαφὲς ἐκ τῶν λεχθησομένων· ἐπεὶ γὰρ ἔχει ἐν ἑαυτῷ προγονικούς το καὶ συγγενικούς λόγους ὁ σπείρων, ότὲ μὲν κρατεῖ ὁ αὐτοῦ λόγος, καὶ ἀποτίκτεται τὸ γεννώμενον τῷ σπείραντι ὅμοιον, ότὲ δὲ ὁ λόγος τοῦ ἀδελφοῦ τοῦ σπείραντος, ἢ τοῦ πατρὸς τοῦ σπείραντος τοῦ θείου τοῦ σπείραντος, ἐνίοτε καὶ πάππου του σπείραντος, παρ' 3 γίνονται οἱ ἀποτικτόμενοι ὅμοιο τοῖσδε, ἢ τοῖσδε. Εστι δὲ ἰδεῖν ἐπικρατοῦντα καὶ τὸν λόγον τῆς γυναικός, ἢ τοῦ πατρὸς τῆς γυναικὸς, ἢ τοῦ ἀδελφοῦ αὐτῆς, ἢ τοῦ πάππου αὐτῆς, κατὰ τοὺς ἐν ταῖς μίξεσι βρασμούς, ἅμα πάντων σειομένων ἕως ἐπικρατήσῃ τις τῶν σπερματικών λόγων. Ταῦτα δὴ μεταγέσθω ἐπὶ τὴν πεπληρωμένην ψυχὴν νοητῶν σπερμάτων, ἐληλυθότων ἀπό τίνων ὀνομαζομένων πατέρων αὐτῆς, καὶ τὸ παρὰ τὸ πολυ κίνητον ἢ εὐκίνητου τοῦ ἡγεμονικοῦ, καὶ τὴν ἐπὶ τοιάσδε φαντασίας ἐπίστασιν προκυπτέτωσαν οἱονεὶ σπερματικοί τινες τῶν πατέρων λόγοι, ὧν γεωργουμένων ἔσται τις τέκνον, ὁ δὲ μὲν τοῦ ᾿Αβραάμ, δη λον δ' ὅτι αὐτὸς ὢν καὶ τοῦ Νε· ἄλλος δὲ τοῦ Νῶς οὐχ ὥστε δὲ εἶναι καὶ τοῦ ᾿Αβραάμ· καὶ ἄλλος τοῦ Χαναάν, καὶ ἄλλος τινὸς τῶν δικαίων, ἢ τῶν ἀδίκων. Πλὴν οὐ μετὰ ὁμοίων, καὶ τῶν αὐτῶν ἐληλύθαμεν πάντες σπερμάτων, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐλήλυθέ τις κενός σωτηρίων καὶ ἁγίων σπερμάτων· εἰ μὴ ἄρα δυσω πήσαι τις ἡμᾶς, καὶ εἰς τοῦτο ἅμα παρατιθέμενος. τὴν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ βοήθειαν, οὐκ ἀπογινώσκουσαν οὐδὲ τοὺς κακίστους καὶ χωρὶς ἀρίστων σπερ μάτων εἰσεληλυθότας εἰς τὸν βίον, καὶ δυσωπήσαι "Η τοῦ πατρὸς τοῦ σπείραντος. Καὶ τὸν λόγον. καὶ. οὐδὲ τοὺς κακίστους καὶ τοὺς κακίστους.

disseremus cum ad explorationem illius contextus pervenerimus. 5. Ei ergo qui fuerit Abrahæ semen, licet etiam fieri, si diligentiam adhibeat, ejus filius; quemad modum factu facillimum est, ut nulla diligentia, nullaque cultura adhibita, hoc etiam perdat, quod semen Abrahæ erat. Porro hi ad quos erat sermo, nondum erant deploratæ spei, sciente Jesu cos etiamnum Abrahæ semen esse, ac vidente cos non dum amisisse facultatem eam qua fieri poterant Abrals Glii; tanquam enim facile factu esset, ut præterquam quod semen essent Abrahæ, etiam filii efficerentur, inquit ad eos: Si filii Abrahæ estis, opera Abrahæ facite. Ut autem sunt quidam semen Abrahæ, sic alii exsistentes semen, non sunt semen dicente Daniele: Semen Chanaan, et non Juda; sic alii aliorum sunt, et non sunt, dicente Sapien tia: Semen exsecratione devotum ab initio s. Quin etiam his addemus, quod ut in rebus corporalibus unum interdum semen operari valens, magis pro ficit quam multa semina, sic cernere eliam liceat in seminibus spiritualibus. Id autem quod dico ex his quæ mox dicentur liquebit; quoniam enim qui seminat, rationes a majoribus acceptas in seipso habet et ingenitas, aliquando quidem prævalet ejus ratio, idque quod gignitur, editur sensinanti simile; aliquando vero ratio fratris ejus qui seminavit, vel patris, vel avunculi, adde etiam avi, prævalet; quam ob causam, qui in lucem eduntur, oriuntur his vel illis similes. Cernere vero etiam est rationem con jugis, vel fratris ejus, vel avi ejus prævalere, juxta concussiones quæ sunt in mistionibus, dum simul omnes eousque concutiuntur, quoad prævaleat ali qua ratio seminalis. Hæc igitur transferantur ad animam seminibus intelligibilibus plenam, quæ.ve nerint a quibusdam, qui patres ejus dicuntur, et veluti seminales quaedam patrum rationes perficial tur, propter multam mobilitatem agilitatemque et intensionem ad tales imaginationes ejus partis ani mæ, quæ præstantissima est; que si excolantur, erit aliquis filius, hic quidem Abraha, 314 Noe nibilominus etiam filius; ille vero Noe; non ita tu men ut etiam Abrahæ sit filius; rursus alius Cha naan, et item alius alicujus justorum, vel injusto rum. Attamen nec cum similibus iisdemque semi nibus venimus omnes, nec etiam vacuus salutaribus et sanctis seminibus venit quispiam. Nisi forte hac in re quis nos refellat, præsidium a Deo proveniens adducens in medium, quod ne de pessimis quidem desperat, qui nullis seminibus optimis in vitam ve as Dan. Xull, 56. *ª Sap. XII, ad marginem codicis Barberini legitur Iluetius scribendum censet, Codex Bodleianus, etc. Idem codex Bodleianus, etc. Deest in codice Regio, sed legitur in Bodleiano. lu codice Bodleiano deest Codex Bodleianus, Re gius,

τῆρος τό· Οἶδα, ὅτι σπέρμα Αβραάμ έστε, καὶ τό Εἰ τέκνα τοῦ Ἀβραάμ ἐστε, τὰ ἔργα τοῦ Ἀβραὰμ ποιεῖτε. Περὶ μέντοιγε τέκνων Αβραὰμ τὰ ἔργα τοῦ ᾿Αβραὰμ ποιούντων, Θεοῦ διδόντος, εὐκαιρότερον ἐροῦμεν, φθάσαντες ἐπὶ τὴν βάσανον ἐκείνης τῆς λέξεως. "Ετι ἐλπίδων ἦσαν. ἔτι ἐντὸς ἐλπίδων ἦσαν. ἔτι ἐπὶ ἐλπίδων ἦσαν. οὕτως ἄλλοι ὄντες οὐκ εἰ σὶν, ὡς, καὶ ἄλλοι ἄλλων, ὡς ἡ Σοφία φησί· Σπέρμα, 5. Εξεστι τοίνυν σπέρμα τοῦ ᾽Αβραὰμ τυγχάνοντα γενέσθαι αὐτοῦ δι᾽ ἐπιμελείας καὶ τέκνον. Δυνατὸν δὲ καὶ ἐξ ἀμελείας καὶ ἀγεωργησίας ἀπολέσαι καὶ τὸ εἶναι αὐτοῦ σπέρμα. Οὗτοι μέντοιγε ἔτι ἐλπίδων ἦσαν πρὸς οὓς ὁ λόγος, εἰδότος τοῦ Ἰησοῦ, ὅτι σπέρμα ἔτι ἦσαν τοῦ Ἀβραὰμ, καὶ θεωροῦντος, ὅτι οὐδέπω ἀπολωλέκεισαν τὸ δύνασθαι γενέσθαι τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ· ὡς γὰρ δυνατοῦ ὄντος τοῦ αὐτοὺς γεν νέσθαι τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ, πρὸς τὸ εἶναι αὐτοὺς σπέρμα, φησὶν αὐτοῖς· Εἰ τέκνα τοῦ Ἀβραάμ έστε, τὰ ἔργα τοῦ Ἀβραὰμ ποιεῖτε. Ὡς δέ εἰσί τινες σπέρμα του Αβραάμ, οὕτως ἄλλοι, ὡς ὁ Δανιήλ φησι· Σπέρμα τοῦ Χαναάμ, καὶ οὐκ Ἰούδα· καὶ ἄλλοι, ὡς ἡ Σοφία φησίν· Σπέρμα κατηραμέ νον ἀπ' ἀρχῆς. Καὶ εἰς ταῦτα δὲ φήσομεν, ὅτι ὥσπερ κατὰ τὰ σωματικὰ ἀπὸ πολλῶν σπερμάτων προ κόπτει μᾶλλον ἐνεργῆσαι δυνηθὲν ἔσθ' ὅτε ἐν τῶν σπερμάτων, οὕτως ἔστιν ἰδεῖν καὶ τῶν πνευματικῶν σπερμάτων. Ο δὲ λέγω ἔσται σαφὲς ἐκ τῶν λεχθη σομένων· ἐπεὶ γὰρ ἔχει ἐν ἑαυτῷ προγονικούς το καὶ συγγενικούς λόγους ὁ σπείρων, ότὲ μὲν κρατεῖ ὁ αὐτοῦ λόγος, καὶ ἀποτίκτεται τὸ γεννώμενον τῷ σπείραντι ὅμοιον, ότὲ δὲ ὁ λόγος τοῦ ἀδελφοῦ τοῦ σπείραντος, ἢ τοῦ πατρὸς τοῦ σπείραντος τοῦ θείου τοῦ σπείραντος, ἐνίοτε καὶ πάππου του σπείραντος, παρ' 3 γίνονται οἱ ἀποτικτόμενοι ὅμοιο τοῖσδε, ἢ τοῖσδε. Εστι δὲ ἰδεῖν ἐπικρατοῦντα καὶ τὸν λόγον τῆς γυναικός, ἢ τοῦ πατρὸς τῆς γυναι κὸς, ἢ τοῦ ἀδελφοῦ αὐτῆς, ἢ τοῦ πάππου αὐτῆς, κατὰ τοὺς ἐν ταῖς μίξεσι βρασμούς, ἅμα πάντων σειομένων ἕως ἐπικρατήσῃ τις τῶν σπερματικών λόγων. Ταῦτα δὴ μεταγέσθω ἐπὶ τὴν πεπληρωμένην ψυχὴν νοητῶν σπερμάτων, ἐληλυθότων ἀπό τίνων ὀνομαζομένων πατέρων αὐτῆς, καὶ τὸ παρὰ τὸ πολυ κίνητον ἢ εὐκίνητου τοῦ ἡγεμονικοῦ, καὶ τὴν ἐπὶ τοιάσδε φαντασίας ἐπίστασιν προκυπτέτωσαν οἱονεὶ σπερματικοί τινες τῶν πατέρων λόγοι, ὧν γεωργου μένων ἔσται τις τέκνον, ὁ δὲ μὲν τοῦ ᾿Αβραάμ, δη λον δ' ὅτι αὐτὸς ὢν καὶ τοῦ Νε· ἄλλος δὲ τοῦ Νῶς οὐχ ὥστε δὲ εἶναι καὶ τοῦ ᾿Αβραάμ· καὶ ἄλλος τοῦ Χαναάν, καὶ ἄλλος τινὸς τῶν δικαίων, ἢ τῶν ἀδίκων. Πλὴν οὐ μετὰ ὁμοίων, καὶ τῶν αὐτῶν ἐληλύθαμεν πάντες σπερμάτων, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐλήλυθέ τις κενός σωτηρίων καὶ ἁγίων σπερμάτων· εἰ μὴ ἄρα δυσω πήσαι τις ἡμᾶς, καὶ εἰς τοῦτο ἅμα παρατιθέμενος. τὴν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ βοήθειαν, οὐκ ἀπογινώσκουσαν οὐδὲ τοὺς κακίστους καὶ χωρὶς ἀρίστων σπερ μάτων εἰσεληλυθότας εἰς τὸν βίον, καὶ δυσωπήσαι "Η τοῦ πατρὸς τοῦ σπείραντος. Καὶ τὸν λόγον. καὶ. οὐδὲ τοὺς κακίστους καὶ τοὺς κακίστους. disseremus cum ad explorationem illius contextus pervenerimus. 5. Ei ergo qui fuerit Abrahæ semen, licet etiam fieri, si diligentiam adhibeat, ejus filius; quemad modum factu facillimum est, ut nulla diligentia, nullaque cultura adhibita, hoc etiam perdat, quod semen Abrahæ erat. Porro hi ad quos erat sermo, nondum erant deploratæ spei, sciente Jesu cos etiamnum Abrahæ semen esse, ac vidente cos non dum amisisse facultatem eam qua fieri poterant Abrals Glii; tanquam enim facile factu esset, ut præterquam quod semen essent Abrahæ, etiam filii efficerentur, inquit ad eos: Si filii Abrahæ estis, opera Abrahæ facite. Ut autem sunt quidam semen Abrahæ, sic alii exsistentes semen, non sunt semen dicente Daniele: Semen Chanaan, et non Juda; sic alii aliorum sunt, et non sunt, dicente Sapien tia: Semen exsecratione devotum ab initio s. Quin etiam his addemus, quod ut in rebus corporalibus unum interdum semen operari valens, magis pro ficit quam multa semina, sic cernere eliam liceat in seminibus spiritualibus. Id autem quod dico ex his quæ mox dicentur liquebit; quoniam enim qui seminat, rationes a majoribus acceptas in seipso habet et ingenitas, aliquando quidem prævalet ejus ratio, idque quod gignitur, editur sensinanti simile; aliquando vero ratio fratris ejus qui seminavit, vel patris, vel avunculi, adde etiam avi, prævalet; quam ob causam, qui in lucem eduntur, oriuntur his vel illis similes. Cernere vero etiam est rationem con jugis, vel fratris ejus, vel avi ejus prævalere, juxta concussiones quæ sunt in mistionibus, dum simul omnes eousque concutiuntur, quoad prævaleat ali qua ratio seminalis. Hæc igitur transferantur ad animam seminibus intelligibilibus plenam, quæ.ve nerint a quibusdam, qui patres ejus dicuntur, et veluti seminales quaedam patrum rationes perficial tur, propter multam mobilitatem agilitatemque et intensionem ad tales imaginationes ejus partis ani mæ, quæ præstantissima est; que si excolantur, erit aliquis filius, hic quidem Abraha, 314 Noe nibilominus etiam filius; ille vero Noe; non ita tu men ut etiam Abrahæ sit filius; rursus alius Cha naan, et item alius alicujus justorum, vel injusto rum. Attamen nec cum similibus iisdemque semi nibus venimus omnes, nec etiam vacuus salutaribus et sanctis seminibus venit quispiam. Nisi forte hac in re quis nos refellat, præsidium a Deo proveniens adducens in medium, quod ne de pessimis quidem desperat, qui nullis seminibus optimis in vitam ve as Dan. Xull, 56. *ª Sap. XII, ad marginem codicis Barberini legitur Iluetius scribendum censet, Codex Bodleianus, etc. Idem codex Bodleianus, etc. Deest in codice Regio, sed legitur in Bodleiano. lu codice Bodleiano deest Codex Bodleianus, Re gius,

col. 655–656page 27 of 102

PG 14:655γενέσθαι τὸ τῆς ἐν τῷ κατὰ Λουκᾶν Εὐαγγελίῳ πα ταλαβὼν τὸν Σωτῆρα τοῖς πᾶσι πάντα γενόμενον, ραβολῆς περὶ τοῦ ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ εἰς Ἱεριχώ κατα βαίνοντος, καὶ ἐμπεσόντος εἰς τοὺς λῃστάς· ὅντινα ὁ μὲν ἱερεὺς ἀντιπαρῆλθε, καὶ ὁ λευίτης· ὁ δὲ οδεύων Σαμαρείτης, ἐλθὼν κατ' αὐτὸν, καὶ ἰδὼν αὐτὸν ἐσπλαγχνίσθη, καὶ προσελθών κατέδησε τὰ τραύματα αὐτοῦ ἐπιχέων ἔλαιον καὶ οἶνον· ἐὰν γὰρ δυνηθῇ τις διαλαμβάνων περὶ τῆς παραβολής δεῖξαι ἐπὶ μηδένα ἄλλον ἢ ἐπὶ τὸν Σωτῆρα ἀνα φέρεσθαι τὰ περὶ τοῦ Σαμαρείτου, ὃς τὸν ἡμιθανῆ καὶ ἐμπεσόντα εἰς τοὺς λῃστὰς ἰάσατο, παραστήσει καὶ διὰ τί οὐκ ἠρνήσατο εἶναι Σαμαρείτης. "Αλλος δὲ διὰ τὴν παρὰ Παύλῳ διαφορὰν Ἰουδαίων καὶ τοῦ [Ι. τῶν] ὑπὸ νόμον θεωρήσας, καὶ ἀναγαγὼν τοὺς ὑπὸ νόμον εἰς τοὺς Σαμαρείτας, καὶ μᾶλλον Παύλου και ἵνα τοὺς πάντας κερδήσῃ, ἐρεῖ διὰ τὸ τοῖς ὑπὸ νόμον αὐτὸν γεγονέναι ὡς ὑπὸ νόμον, οἱονεὶ καὶ Σαμαρείτην γεγονέναι, καὶ κατὰ τοῦτο μὴ ἡρνῆσθαι τὸ Σαμαρείτης (20'). Καὶ τρίτος δέ τις, τὴν ἑρμηνείαν τοῦ Σαμαρείτου ἐκλαβὼν, σημαίνοντος τὸν φύλακα, φήσει, ὅτι, εἰ καὶ κατ' ἄλλο ἔλεγον Σαμαρείτην αὐτὸν οἱ Ἰουδαῖοι, αὐτὸς τὸ σημαινόμενον ἀπὸ τοῦ ὀνόματος ἐκλαβὼν οὐκ ηρνήσατο αὐτό· εἰδὼς, ὅτι φύλαξ ἐπὶ τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν, καὶ περὶ οὗ εἴρηται· Ἰδοὺ οὐ νυστάξει, οὐδὲ ὑπνώσει ὁ φυ λάσσων τὸν Ἰσραὴλ, καὶ τό· Φυλάσσων τὰ νήπια ὁ Κύριος. Σωμὴρ μέντοιγε Εβραίοι λέγουσι τὸν φύλακα, οὕτω δὲ καὶ τοὺς Σαμαρείς πρῶτον ὠνο μάσθαι παραδιδόασι διὰ τὸ ὑπὸ τῶν ᾿Ασσυρίων βασιλέως φύλακας αὐτοὺς πεπέμφθαι τῆς γῆς τοῦ Ἰσραὴλ μετὰ τὴν αἰχμαλωσίαν, τοῦ ἑτέρου παρά τὸν Ἰούδαν Ἰσραὴλ διὰ τὰς πολλὰς ἁμαρτίας αἰχμαλωτευθέντος εἰς τοὺς ᾿Ασσυρίους. 29. Απεκρίθη Ιησούς· Εγώ δαιμόνιον οὐκ ἔχω, ἀλλὰ τιμῶ τὸν Πατέρα μου, καὶ ὑμεῖς ἀτι μάζετέ με· ἐγὼ οὐ ζητῶ τὴν δόξαν μου· ἔστιν ὁ ζητῶν, καὶ κρίνων. Εἰ τὸ πεφυτευμένον ξύλον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων τοιοῦτόν ἐστιν, ὡς τὸν καρπὸν αὐτοῦ διδόναι ἐν καιρῷ αὐτοῦ, καὶ μηδὲ φύλλον αὐτοῦ ἀποῤῥεῖν, ἀλλὰ πάντα ὅσα ἂν ποιῇ κατευοδοῦσθαι, τί νομιστέον περὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ, ἢ ὅτι αὐτὸς ὢν τὸ ξύλον τῆς ζωῆς, κατὰ τὸ είναι σοφία, καὶ τὴν σοφίαν εἶναι ξύλον ζωῆς πᾶσι τοῖς ἀντεχομένοις αὐτῆς, καὶ καρποφορεῖ, καὶ τὰ ἕτερα παρά τους καρπούς φύλλα τοιαῦτα ἔχει, ὡς μηδὲ ἐν αὐτῶν ἀποῤῥεῖν; Διὰ τοῦτο οὐδένα τοῦ Ἰησοῦ Αὐτοῦ. "Αλλον. εἶναι Σαμαρείτης. Οὕτω δὲ καὶ τοὺς Σαμαρεῖς πρῶτον ὠνο μάσθαι, μυθοπλάσται Σαμάρειαν σᾶμα "Αρεος

possit illud illius parabolae, quæ est apud Erange kum Lucæ "; nempe de eo qui eum descenderet a Jerusalem in Jericho, incidit in latrones; quem cum sacerdos, et Levita præteriissent, Samarita nos iter faciens venit ad eum, et viso eo miseri cordia motus est, el cum accessisset, obligavit vul nera ejus, infundens oleum et vinum. Nam si po terit quis de hac parabola disputans ostendere ad nullum alium praeterquam ad solum Servatorem, referri posse quæ de Samaritano dicuntur, qui se mimortuum et delapsum in latrones curavit, is osrendet etiam quare Servator non negarit se Sa maritanum. At vero alius, quia differant apud Pan lum a Judaei ab his qui sent sub lege, considerans, et sensu anagogico pro his qui sunt sub lege Sama ritanos intelligens, inveniensque Servatorem una gis quam Paulum omnibus omnia factum fuisse, ut omnes lucrifaceret, dicet eo quod factus sit sub lege his qui sub lege erant, veluti etiam Samari. tanum fuisse factum; et idcirco non negasse etiam se Samaritanum fuisse. Rursus aliquis tertius in terpretationem Samaritani intelligens significantis custodem, dicturus est, quamvis alia consideratio… ne dixerint Judæi Jesumn Samaritanum, ipsum la men, significatione nominis perspecta, illud se esse non negasse; scientem se 355 custodem anima rum hominum, de quo etiam dictum est: Ecce non dormitabit, neque dormiet qui custodit Israel "; el Custodiens parvulos Dominus". Hebræi etiam So mer dicunt custodem, sirque tradunt Samaritanos primum appellatos fuisse, quod missi fuerint ab Assyriorum rege ad custodiam terræ Israel, post captivitatem Israelis“, qui diversus erat a Juda qui etiam Israel propter peccata nulla in captivi tatem deductus fuit Assyriorum. » Psal. cxx, 4. 40 Psal. cxiv, 6. * V Reg. st, 27 seq. 49. Respondit Jesus: Ego damonium non habeo, sed honoro Patrem meum, et vos ignominia aficitis me; ego non quæro gloriam meam; est qui quarit, et judicat". Si lignum juxta decursus aquarumı plantatum hujusmodi est, ut fructum suum in tempore suo aferat, ita ut ne foliam quidem ejus defluat, sed cuncta quæcunque fecerit, felicem habeant successum, quid existimandum est de Servatore nostro Jesu, nisi quod, cum sit lignum vitae quatenus est sapientia, et cum sapientia sit lignum vitæ omnibus recipientibus eam, et fructi ficat, et alia folia præter fructus talia habet, ut ne unum quidem ex ipsis defluat? Hanc ob causam 37 Luc. x, 30 seq. 38 1 Cor. 1x, 20, 21. * Joan. viii, 49, 50. 48 Psal. 1, 5. Deest in codice Regio. Deest in eodem codice Regio. (20') Huetius addit ante etc. Origenes homil. 9 in Ezech., uum. 1 Samaria magis post captivitatem decem tribuum cre vit, quando custodes ab Assyriis ad Israelis terram missi sunt, qui vocantur Samaritani; SOMER enim custos interpretatur lingua Hebræorum. Eusebius ab Hieronymo conversus Chronic. I. 11, olymp. VHI Sennacherib rex Chaldæorum ad custodiendam re gionem Judæam incolas misit Assyrios, qui æmula tores legis Judææ facti Samaritæ nuncupati sunt; quod Latina lingua exprimitur custodes. Sed Orige nem et Eusebium, ipsisque etiam consentientes Epiphaniua, Sulpitium Severum, et Eucherium coarguunt sacre littera!!! Reg. xvi, 24. Emirque (Amri rex Israel) montem Samariæ a Sumer duobus talentis argenti, et ædificavit eum, et vocaril nomen civitatis quam exstruxeral, nomine Somer domini montis, Samariam. Utramque_notationem profert Epiphanius hæres. ix, cap. 1. Greci quasi dictam pulant, ut in Eusebii laudatum locum observat Scaliger. HUEtios.

γενέσθαι τὸ τῆς ἐν τῷ κατὰ Λουκᾶν Εὐαγγελίῳ πα ταλαβὼν τὸν Σωτῆρα τοῖς πᾶσι πάντα γενόμενον, ραβολῆς περὶ τοῦ ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ εἰς Ἱεριχώ κατα βαίνοντος, καὶ ἐμπεσόντος εἰς τοὺς λῃστάς· ὅντινα ὁ μὲν ἱερεὺς ἀντιπαρῆλθε, καὶ ὁ λευίτης· ὁ δὲ οδεύων Σαμαρείτης, ἐλθὼν κατ' αὐτὸν, καὶ ἰδὼν αὐτὸν ἐσπλαγχνίσθη, καὶ προσελθών κατέδησε τὰ τραύματα αὐτοῦ ἐπιχέων ἔλαιον καὶ οἶνον· ἐὰν γὰρ δυνηθῇ τις διαλαμβάνων περὶ τῆς παραβολής δεῖξαι ἐπὶ μηδένα ἄλλον ἢ ἐπὶ τὸν Σωτῆρα ἀνα φέρεσθαι τὰ περὶ τοῦ Σαμαρείτου, ὃς τὸν ἡμιθανῆ καὶ ἐμπεσόντα εἰς τοὺς λῃστὰς ἰάσατο, παραστήσει καὶ διὰ τί οὐκ ἠρνήσατο εἶναι Σαμαρείτης. "Αλλος δὲ διὰ τὴν παρὰ Παύλῳ διαφορὰν Ἰουδαίων καὶ τοῦ [Ι. τῶν] ὑπὸ νόμον θεωρήσας, καὶ ἀναγαγὼν τοὺς ὑπὸ νόμον εἰς τοὺς Σαμαρείτας, καὶ μᾶλλον Παύλου και ἵνα τοὺς πάντας κερδήσῃ, ἐρεῖ διὰ τὸ τοῖς ὑπὸ νόμον αὐτὸν γεγονέναι ὡς ὑπὸ νόμον, οἱονεὶ καὶ Σαμαρείτην γεγονέναι, καὶ κατὰ τοῦτο μὴ ἡρνῆσθαι τὸ Σαμαρείτης (20'). Καὶ τρίτος δέ τις, τὴν ἑρμηνείαν τοῦ Σαμαρείτου ἐκλαβὼν, σημαίνοντος τὸν φύλακα, φήσει, ὅτι, εἰ καὶ κατ' ἄλλο ἔλεγον Σαμαρείτην αὐτὸν οἱ Ἰουδαῖοι, αὐτὸς τὸ σημαινόμενον ἀπὸ τοῦ ὀνόματος ἐκλαβὼν οὐκ ηρνήσατο αὐτό· εἰδὼς, ὅτι φύλαξ ἐπὶ τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν, καὶ περὶ οὗ εἴρηται· Ἰδοὺ οὐ νυστάξει, οὐδὲ ὑπνώσει ὁ φυ λάσσων τὸν Ἰσραὴλ, καὶ τό· Φυλάσσων τὰ νήπια ὁ Κύριος. Σωμὴρ μέντοιγε Εβραίοι λέγουσι τὸν φύλακα, οὕτω δὲ καὶ τοὺς Σαμαρείς πρῶτον ὠνο μάσθαι παραδιδόασι διὰ τὸ ὑπὸ τῶν ᾿Ασσυρίων βασιλέως φύλακας αὐτοὺς πεπέμφθαι τῆς γῆς τοῦ Ἰσραὴλ μετὰ τὴν αἰχμαλωσίαν, τοῦ ἑτέρου παρά τὸν Ἰούδαν Ἰσραὴλ διὰ τὰς πολλὰς ἁμαρτίας αἰχμα λωτευθέντος εἰς τοὺς ᾿Ασσυρίους. 29. Απεκρίθη Ιησούς· Εγώ δαιμόνιον οὐκ ἔχω, ἀλλὰ τιμῶ τὸν Πατέρα μου, καὶ ὑμεῖς ἀτι μάζετέ με· ἐγὼ οὐ ζητῶ τὴν δόξαν μου· ἔστιν ὁ ζητῶν, καὶ κρίνων. Εἰ τὸ πεφυτευμένον ξύλον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων τοιοῦτόν ἐστιν, ὡς τὸν καρπὸν αὐτοῦ διδόναι ἐν καιρῷ αὐτοῦ, καὶ μηδὲ φύλλον αὐτοῦ ἀποῤῥεῖν, ἀλλὰ πάντα ὅσα ἂν ποιῇ κατευοδοῦσθαι, τί νομιστέον περὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ, ἢ ὅτι αὐτὸς ὢν τὸ ξύλον τῆς ζωῆς, κατὰ τὸ είναι σοφία, καὶ τὴν σοφίαν εἶναι ξύλον ζωῆς πᾶσι τοῖς ἀντεχομένοις αὐτῆς, καὶ καρποφορεῖ, καὶ τὰ ἕτερα παρά τους καρπούς φύλλα τοιαῦτα ἔχει, ὡς μηδὲ ἐν αὐτῶν ἀποῤῥεῖν; Διὰ τοῦτο οὐδένα τοῦ Ἰησοῦ Αὐτοῦ. "Αλλον. εἶναι Σαμαρείτης. Οὕτω δὲ καὶ τοὺς Σαμαρεῖς πρῶτον ὠνο μάσθαι, μυθοπλάσται Σαμάρειαν σᾶμα "Αρεος possit illud illius parabolae, quæ est apud Erange kum Lucæ "; nempe de eo qui eum descenderet a Jerusalem in Jericho, incidit in latrones; quem cum sacerdos, et Levita præteriissent, Samarita nos iter faciens venit ad eum, et viso eo miseri cordia motus est, el cum accessisset, obligavit vul nera ejus, infundens oleum et vinum. Nam si po terit quis de hac parabola disputans ostendere ad nullum alium praeterquam ad solum Servatorem, referri posse quæ de Samaritano dicuntur, qui se mimortuum et delapsum in latrones curavit, is osrendet etiam quare Servator non negarit se Sa maritanum. At vero alius, quia differant apud Pan lum a Judaei ab his qui sent sub lege, considerans, et sensu anagogico pro his qui sunt sub lege Sama ritanos intelligens, inveniensque Servatorem una gis quam Paulum omnibus omnia factum fuisse, ut omnes lucrifaceret, dicet eo quod factus sit sub lege his qui sub lege erant, veluti etiam Samari. tanum fuisse factum; et idcirco non negasse etiam se Samaritanum fuisse. Rursus aliquis tertius in terpretationem Samaritani intelligens significantis custodem, dicturus est, quamvis alia consideratio… ne dixerint Judæi Jesumn Samaritanum, ipsum la men, significatione nominis perspecta, illud se esse non negasse; scientem se 355 custodem anima rum hominum, de quo etiam dictum est: Ecce non dormitabit, neque dormiet qui custodit Israel "; el Custodiens parvulos Dominus". Hebræi etiam So mer dicunt custodem, sirque tradunt Samaritanos primum appellatos fuisse, quod missi fuerint ab Assyriorum rege ad custodiam terræ Israel, post captivitatem Israelis“, qui diversus erat a Juda qui etiam Israel propter peccata nulla in captivi tatem deductus fuit Assyriorum. » Psal. cxx, 4. 40 Psal. cxiv, 6. * V Reg. st, 27 seq. 49. Respondit Jesus: Ego damonium non habeo, sed honoro Patrem meum, et vos ignominia aficitis me; ego non quæro gloriam meam; est qui quarit, et judicat". Si lignum juxta decursus aquarumı plantatum hujusmodi est, ut fructum suum in tempore suo aferat, ita ut ne foliam quidem ejus defluat, sed cuncta quæcunque fecerit, felicem habeant successum, quid existimandum est de Servatore nostro Jesu, nisi quod, cum sit lignum vitae quatenus est sapientia, et cum sapientia sit lignum vitæ omnibus recipientibus eam, et fructi ficat, et alia folia præter fructus talia habet, ut ne unum quidem ex ipsis defluat? Hanc ob causam 37 Luc. x, 30 seq. 38 1 Cor. 1x, 20, 21. * Joan. viii, 49, 50. 48 Psal. 1, 5. Deest in codice Regio. Deest in eodem codice Regio. (20') Huetius addit ante etc. Origenes homil. 9 in Ezech., uum. 1 Samaria magis post captivitatem decem tribuum cre vit, quando custodes ab Assyriis ad Israelis terram missi sunt, qui vocantur Samaritani; SOMER enim custos interpretatur lingua Hebræorum. Eusebius ab Hieronymo conversus Chronic. I. 11, olymp. VHI Sennacherib rex Chaldæorum ad custodiendam re gionem Judæam incolas misit Assyrios, qui æmula tores legis Judææ facti Samaritæ nuncupati sunt; quod Latina lingua exprimitur custodes. Sed Orige nem et Eusebium, ipsisque etiam consentientes Epiphaniua, Sulpitium Severum, et Eucherium coarguunt sacre littera!!! Reg. xvi, 24. Emirque (Amri rex Israel) montem Samariæ a Sumer duobus talentis argenti, et ædificavit eum, et vocaril nomen civitatis quam exstruxeral, nomine Somer domini montis, Samariam. Utramque_notationem profert Epiphanius hæres. ix, cap. 1. Greci quasi dictam pulant, ut in Eusebii laudatum locum observat Scaliger. HUEtios.

col. 657–658page 28 of 102

PG 14:657λόγον, καὶ ταῦτα ἀναγραφῆς ἀξιωθέντα ὑπὸ τῶν ἡ ἁγίων μαθητῶν αὐτοῦ, ὡς ἔτυχεν ἐκδεκτέον· ἀλλὰ πᾶσαν βάσανον καὶ ταῖς νομιζομένοις εἶναι σαφέσι προσακτέον, οὐκ ἀπογινώσκοντα, ὅτι καὶ περὶ τὸν ἀνυπονόητον καὶ ἁπλοῦν εἶναι νομισθέντα λόγον αὐ τοῦ εὑρεθήσεται τοῖς ὀρθῶς ζητοῦσιν ἄξιόν τι τοῦ ἱεροῦ στόματος ἐκείνου. Εἰ δέ που μὴ εὑρίσκομεν, ἡμᾶς, καὶ οὐ λόγον τοῦ Ἰησοῦ αἰτιατέον, ὡς οὐ πνέοντα τῶν ἐκ πληρώματος μεστῶν ἀληθείας καὶ σοφίας δογμάτων. Ταῦτα δέ μοι εἴρηται βουλομένῳ ἐξετάσαι τό· Ἐγὼ δαιμόνιον οὐκ ἔχω· δι᾿ οὗ δι δασκόμεθα πάντες οἱ τῷ Εὐαγγελίῳ ἐντυγχάνοντες πράγμα δ' οὐκ ᾔδειμεν καὶ πρὶν ἐντυχεῖν τῷ Εὐαγ γελίῳ. Τί δὲ τοῦτό ἐστιν ἤδη κατανοητέον. Αρέσκει κατὰ τὰς Γραφὰς τοὺς ἁμαρτάνοντας πολλὰ ποιεῖν παρὰ τὸν λόγον, οὐ δι' ἄλλο ἢ τῷ δεκτικοὺς αὐτοὺς γεγονέναι ενεργείας πονηροῦ πνεύματος, ή θελή ματος ἀκαθάρτου δαιμονίου. Οὐκ ὤκνησαν οὖν καὶ τὰ νομισθέντα ἂν ἐλάχιστα εἶναι ἁμαρτημάτων δαι μονίοις προσάψαι οι φήσαντες τὴν ὀξυχολίαν δαιμόνιον εἶναι, ὁμοίως δὲ καὶ τὴν καταλαλιάν. Εἰκὸς δὲ καὶ ἄλλα μυρία δαιμονίων φαντασιούντων ἡμᾶς, καὶ ἐνεργούντων, κατὰ τὸ ἐκείνων θέλημα ποιεῖν καὶ ἔστιν ἐν ἀνθρώποις ὥσπερ οὐδεὶς καθαρὸς ἀπὸ ρύπου, καὶ οὐδεὶς δίκαιος ἐπὶ τῆς γῆς, ὡς ποιήσει ἀγαθὸν, καὶ οὐχ ἀμαρτήσεται· οὕτω καὶ οὐδεὶς ἀεὶ ἀπὸ δαιμονίων καθαρεύσας, καὶ μηδέποτε γενόμενος τῆς ἀπὸ τούτων ἐνεργείας ἀνεπίδεκτος. Διόπερ, άλο ληγοροῦντες τὰς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ θεραπείας, ἐν αἷς εἰσι καὶ τῶν δαιμονίων ἀπελάσεις, ἐροῦμεν πάντων ἀεὶ ἀπελαύνεσθαι τοὺς δαίμονας ὑπὸ Ἰησοῦ, τῶν παρὰ τὸ τεθεραπεῦσθαι ὑπὸ τοῦ Λόγου μηκέτι παραδεχομένων τὰς τῶν δαιμόνων ενεργείας. Μόνου τοίνυν νομίζω εἶναι Ἰησοῦ φωνὴν (τοῦ μόνου ἀπεκ δυσαμένου τὰς ἀρχὰς, καὶ τὰς ἐξουσίας, καὶ δειγματίσαντος ἐν παρρησίᾳ, καὶ θριαμβεύσαντος ἐν ξύλῳ, τρόπαιον κατὰ πάσης ἀντικειμένης δυνάμεως τὸν σταυρὸν στήσαντος), ὥσπερ τό· "Ερχεται ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου, καὶ ἐν ἐμοὶ οὐκ ἔχει οὐδὲν, οὕτως καὶ τόν Ἐγὼ δαιμόνιον οὔτε ἔσχον, οὔτε ἔχω, οὔτε ἔξω. Τὴν δὲ φωνὴν δυνάμεθα μὲν καὶ ἡμεῖς προενέγκασθαι καὶ λέγειν· Δαιμόνιον οὐκ ἔχω, ἀλλ' ἐλεγχθησόμεθα ὁμοίως τοῖς ἀρνησαμένοις περὶ τοῦ δαιμονᾷν καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς πράγμασιν ἀποδειχθείσιν, ὅτι ἐψεύσαντο. Η οὐκ ἔλεγχος τοῦ δαιμονᾷν ἡμᾶς, ὅταν μεμηνότων κατάστασιν ἔχοντες βοῶμεν, ἀπὸ θυμοῦ καὶ ὀργῆς φλεγόμενοι, ἢ λελυττηκότες, καὶ ώσπερεί χρεμετίζοντες κάν ταῖς ἰδίαις γαμεταῖς δίκην ἵππων θηλυμανών ἐπιβαίνομεν, ἐκβάλλοντες τοὺς περὶ ἀπαθείας λόγους Θεοῦ εἰς τὰ ὀπίσω; Ἀλλὰ κἂν ταπεινοὶ καὶ συννεφεῖς ὑπὸ τῆς λύπης καθελκόμενοι, καὶ τὸ ἄξιον τῶν λογικῶν γαῦρον ἀπολέσαντες ἐπιλανθανόμεθα τοῦ ἄνευ Θεοῦ στρουθίου πίπτειν εἰς παγίδα, περὶ τοῦ μὴ δαιμονῇν. ἔλεγχον, ὥσπερ οἱ χρεμετίζοντες. ἐμβάλλοντες. στρουθίον, του

nullum Jesu verbum, praesertim quod habitum di gnum fuerit scriptione a sanctis ipsius discipulis, vulgariter intelligendum est. Quin etiam omnis di ligentia adhibenda est a nobis his etiam quæ exi stimantur aperta; non desperantes in ejus serm one, etiamsi extemporaneus et simplex esse creda tur, inveniri semper aliquid illjus ore sacro dignum a recte quærentibus. Quod si aliquando non invenia mus, uos incusandi sumus, non Jesu sermo, tan quam qui non spiret ex plenitudine dogmata plens veritatis et sapientiæ. Quæ mihi dicta sunt volenti inquirere de eo: Ego damonium non habeo: per quod omnes Evangelium legentes rem docemur, quam, antequam Evangelium legeremus, non nove ramus: quæ qualisnam sit jam consideranda est. Convenit juxta Scripturas multa peccantes facere præter rationem, non ob aliud nisi quia facti fue rint capaces operationis mali spiritus, vel volunta tis immundi dæmonis. Non dubitarunt igitur vei ea quæ existimantur esse levia peccata, dæmoniis 356 tribuere illi qui dixeruut repentinam iram similiterque detractionem dæmonium esse. Con sentaneum vero est, dæmoniis in nobis imagina tiones imprimentibus, in nosque operantibus innu mera alia, nos juxta illorum voluntatem facere et ut inter homines nullus est absque sordibus **, et nullus justus super terram, qui faciat bonum, et non peccet; sic etiam nullas est semper a dæmoniis mundus, et perpetuo factus incapax operationis horum. Quocirca allegorice interpre tantes curationes in Evangelio positas, in quibus sunt etiam dæmonum expulsiones, dicemus Jesum ab illis omnibus semper dæmonas expellere, qui propterea quod curati fuerint a Filio Dei, nou amplius admittunt dænonum operationes: quamob rem solius Jesu vocein esse reor (qui solus ex spoliavit principatus et potestates, et ostentans pa lam, et triumphans eas in ligno ", tropaeum ad versus omnem potentiam contrariam statuit cru cem), ita dicere: Ego dæmonium neque habui, neque habeo, ac ne habiturus quidem sum, quan admodum illud etiam dixit: Venit princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam s. Possumus quidem etiam nos proferre et dicere: Damonium non habeo; sed refellemur perinde atque hi qui cum negaverint se insanire, ipsis factis convincun tur mentitos fuisse. Annon manifestum argumentiin nos insanire, quando statum habentes insanientium clamamus, escandescentia et ira accensi? Vel cum rabie agitati, et tanquam hinnientes proprias etiam conjuges instar equorum equarum amore insa nientium conscendimus, post tergum ejicientes quidquid Deus dixerit de sedandis affectibus? Quin etiam quia abjecti, et obscuri a mœrore detinea 15. “Joan. xiv, 30. **Job xiv, 4. 4s Eccli. vult, 21. 4 Coloss. 11, Colex Bodleianus, Codex Regius, male. Idem codex Regius, llem cortex Regius, Leg. in accusativo, nisi forte quis, solæcismum Origeni condonans, genitivum retinere velit propter allractionem, ut aiunt, articuli præcedentis. Utut sit, deest particula negativa.

λόγον, καὶ ταῦτα ἀναγραφῆς ἀξιωθέντα ὑπὸ τῶν ἡ ἁγίων μαθητῶν αὐτοῦ, ὡς ἔτυχεν ἐκδεκτέον· ἀλλὰ πᾶσαν βάσανον καὶ ταῖς νομιζομένοις εἶναι σαφέσι προσακτέον, οὐκ ἀπογινώσκοντα, ὅτι καὶ περὶ τὸν ἀνυπονόητον καὶ ἁπλοῦν εἶναι νομισθέντα λόγον αὐ τοῦ εὑρεθήσεται τοῖς ὀρθῶς ζητοῦσιν ἄξιόν τι τοῦ ἱεροῦ στόματος ἐκείνου. Εἰ δέ που μὴ εὑρίσκομεν, ἡμᾶς, καὶ οὐ λόγον τοῦ Ἰησοῦ αἰτιατέον, ὡς οὐ πνέοντα τῶν ἐκ πληρώματος μεστῶν ἀληθείας καὶ σοφίας δογμάτων. Ταῦτα δέ μοι εἴρηται βουλομένῳ ἐξετάσαι τό· Ἐγὼ δαιμόνιον οὐκ ἔχω· δι᾿ οὗ δι δασκόμεθα πάντες οἱ τῷ Εὐαγγελίῳ ἐντυγχάνοντες πράγμα δ' οὐκ ᾔδειμεν καὶ πρὶν ἐντυχεῖν τῷ Εὐαγ γελίῳ. Τί δὲ τοῦτό ἐστιν ἤδη κατανοητέον. Αρέσκει κατὰ τὰς Γραφὰς τοὺς ἁμαρτάνοντας πολλὰ ποιεῖν παρὰ τὸν λόγον, οὐ δι' ἄλλο ἢ τῷ δεκτικοὺς αὐτοὺς γεγονέναι ενεργείας πονηροῦ πνεύματος, ή θελή ματος ἀκαθάρτου δαιμονίου. Οὐκ ὤκνησαν οὖν καὶ τὰ νομισθέντα ἂν ἐλάχιστα εἶναι ἁμαρτημάτων δαι μονίοις προσάψαι οι φήσαντες τὴν ὀξυχολίαν δαιμό νιον εἶναι, ὁμοίως δὲ καὶ τὴν καταλαλιάν. Εἰκὸς δὲ καὶ ἄλλα μυρία δαιμονίων φαντασιούντων ἡμᾶς, καὶ ἐνεργούντων, κατὰ τὸ ἐκείνων θέλημα ποιεῖν καὶ ἔστιν ἐν ἀνθρώποις ὥσπερ οὐδεὶς καθαρὸς ἀπὸ ρύπου, καὶ οὐδεὶς δίκαιος ἐπὶ τῆς γῆς, ὡς ποιήσει ἀγαθὸν, καὶ οὐχ ἀμαρτήσεται· οὕτω καὶ οὐδεὶς ἀεὶ ἀπὸ δαιμονίων καθαρεύσας, καὶ μηδέποτε γενόμενος τῆς ἀπὸ τούτων ἐνεργείας ἀνεπίδεκτος. Διόπερ, άλο ληγοροῦντες τὰς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ θεραπείας, ἐν αἷς εἰσι καὶ τῶν δαιμονίων ἀπελάσεις, ἐροῦμεν πάντων ἀεὶ ἀπελαύνεσθαι τοὺς δαίμονας ὑπὸ Ἰησοῦ, τῶν παρὰ τὸ τεθεραπεῦσθαι ὑπὸ τοῦ Λόγου μηκέτι παραδεχομένων τὰς τῶν δαιμόνων ενεργείας. Μόνου τοίνυν νομίζω εἶναι Ἰησοῦ φωνὴν (τοῦ μόνου ἀπεκ δυσαμένου τὰς ἀρχὰς, καὶ τὰς ἐξουσίας, καὶ δειγμα τίσαντος ἐν παρρησίᾳ, καὶ θριαμβεύσαντος ἐν ξύλῳ, τρόπαιον κατὰ πάσης ἀντικειμένης δυνάμεως τὸν σταυρὸν στήσαντος), ὥσπερ τό· "Ερχεται ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου, καὶ ἐν ἐμοὶ οὐκ ἔχει οὐδὲν, οὕτως καὶ τόν Ἐγὼ δαιμόνιον οὔτε ἔσχον, οὔτε ἔχω, οὔτε ἔξω. Τὴν δὲ φωνὴν δυνάμεθα μὲν καὶ ἡμεῖς προενέγκασθαι καὶ λέγειν· Δαιμόνιον οὐκ ἔχω, ἀλλ' ἐλεγχθησόμεθα ὁμοίως τοῖς ἀρνησαμένοις περὶ τοῦ δαιμονᾷν καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς πράγμασιν ἀποδειχθείσιν, ὅτι ἐψεύσαντο. Η οὐκ ἔλεγχος τοῦ δαιμονᾷν ἡμᾶς, ὅταν μεμηνότων κατάστασιν ἔχοντες βοῶμεν, ἀπὸ θυμοῦ καὶ ὀργῆς φλεγόμενοι, ἢ λελυττηκότες, καὶ ώσπερεί χρεμετίζοντες κάν ταῖς ἰδίαις γαμεταῖς δίκην ἵππων θηλυμανών ἐπιβαίνομεν, ἐκβάλλοντες τοὺς περὶ ἀπαθείας λόγους Θεοῦ εἰς τὰ ὀπίσω; Ἀλλὰ κἂν ταπεινοὶ καὶ συννεφεῖς ὑπὸ τῆς λύπης καθελκόμενοι, καὶ τὸ ἄξιον τῶν λογικῶν γαῦρον ἀπολέσαντες ἐπιλανθανό μεθα τοῦ ἄνευ Θεοῦ στρουθίου πίπτειν εἰς παγίδα, περὶ τοῦ μὴ δαιμονῇν. ἔλεγχον, ὥσπερ οἱ χρεμετίζοντες. ἐμβάλλοντες. στρουθίον, του nullum Jesu verbum, praesertim quod habitum di gnum fuerit scriptione a sanctis ipsius discipulis, vulgariter intelligendum est. Quin etiam omnis di ligentia adhibenda est a nobis his etiam quæ exi stimantur aperta; non desperantes in ejus serm one, etiamsi extemporaneus et simplex esse creda tur, inveniri semper aliquid illjus ore sacro dignum a recte quærentibus. Quod si aliquando non invenia mus, uos incusandi sumus, non Jesu sermo, tan quam qui non spiret ex plenitudine dogmata plens veritatis et sapientiæ. Quæ mihi dicta sunt volenti inquirere de eo: Ego damonium non habeo: per quod omnes Evangelium legentes rem docemur, quam, antequam Evangelium legeremus, non nove ramus: quæ qualisnam sit jam consideranda est. Convenit juxta Scripturas multa peccantes facere præter rationem, non ob aliud nisi quia facti fue rint capaces operationis mali spiritus, vel volunta tis immundi dæmonis. Non dubitarunt igitur vei ea quæ existimantur esse levia peccata, dæmoniis 356 tribuere illi qui dixeruut repentinam iram similiterque detractionem dæmonium esse. Con sentaneum vero est, dæmoniis in nobis imagina tiones imprimentibus, in nosque operantibus innu mera alia, nos juxta illorum voluntatem facere et ut inter homines nullus est absque sordibus **, et nullus justus super terram, qui faciat bonum, et non peccet; sic etiam nullas est semper a dæmoniis mundus, et perpetuo factus incapax operationis horum. Quocirca allegorice interpre tantes curationes in Evangelio positas, in quibus sunt etiam dæmonum expulsiones, dicemus Jesum ab illis omnibus semper dæmonas expellere, qui propterea quod curati fuerint a Filio Dei, nou amplius admittunt dænonum operationes: quamob rem solius Jesu vocein esse reor (qui solus ex spoliavit principatus et potestates, et ostentans pa lam, et triumphans eas in ligno ", tropaeum ad versus omnem potentiam contrariam statuit cru cem), ita dicere: Ego dæmonium neque habui, neque habeo, ac ne habiturus quidem sum, quan admodum illud etiam dixit: Venit princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam s. Possumus quidem etiam nos proferre et dicere: Damonium non habeo; sed refellemur perinde atque hi qui cum negaverint se insanire, ipsis factis convincun tur mentitos fuisse. Annon manifestum argumentiin nos insanire, quando statum habentes insanientium clamamus, escandescentia et ira accensi? Vel cum rabie agitati, et tanquam hinnientes proprias etiam conjuges instar equorum equarum amore insa nientium conscendimus, post tergum ejicientes quidquid Deus dixerit de sedandis affectibus? Quin etiam quia abjecti, et obscuri a mœrore detinea 15. “Joan. xiv, 30. **Job xiv, 4. 4s Eccli. vult, 21. 4 Coloss. 11, Colex Bodleianus, Codex Regius, male. Idem codex Regius, llem cortex Regius, Leg. in accusativo, nisi forte quis, solæcismum Origeni condonans, genitivum retinere velit propter allractionem, ut aiunt, articuli præcedentis. Utut sit, deest particula negativa.

col. 659–660page 29 of 102

PG 14:659καὶ τοῦ δίκαια εἶναι τὰ περὶ ἑνὸς ἑκάστου τῶν τυμ. βαινόντων ἀνθρώποις κρίματα, τί φήσομεν, ἢ ὅτι καὶ τοῦ δαιμονίου ἡμᾶς νικήσαντος, καὶ τὸ ἡγε μονικὸν ἡμῶν θολώσαντος, ταῦτα πάσχομεν; Αλ λὰ καὶ φόβοι τῶν οὐ φοβερῶν, καὶ περιχάρεται ἐπὶ τοῖς μηδενὸς ἀξίοις, τίνων ἂν εἴη ἐνεργήματα ή δαιμόνων πληρωσάντων τοὺς μὴ δυνα μένους μετὰ ἀληθείας λέγειν· Ἐγὼ δαιμόνιον οὐκ ἔχω; Αλλ᾿ εἰκός τινας τοὺς ἁγίους πατριάρχας, ἢ τὸν ἱερὸν θεράποντα, ἢ τοὺς θαυμασίους προφήτας, ἢ τοὺς δυνατωτάτους τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ ἀποστόλους φέροντας εἰς τὴν ἐξέτασιν δυσωπήσειν ἡμᾶς ὡς ἄρα καὶ οὗτοι εἴποιεν ἂν ὁμοίως τῷ Ἰησοῦ· Ἐγὼ δαιμόνιον· οὐκ ἔχω· πρὸς ἦν ἔ::. εἰπεῖν· "Αρα καὶ οὗτοί ποτε ἥμαρτον, ἢ ψεῦδος τό Πάντες γὰρ ἡμαρτον, καὶ ὑστεροῦνται τῆς δέ ξης τοῦ Θεοῦ, καὶ οὐκ ἀληθὲς τό· Οὐδεὶς καθαρές ἀπὸ ῥύπου, οὐδὲ τεθεωρημένως εἴρηται τό· Οὐκ ἔστι δίκαιος ἐπὶ γῆς, ὃς ποιήσει ἀγαθὸν, καὶ οὐχ ἁμαρτήσεται; ᾿Αλλὰ σαφές, ὅτι ἀληθεῖς αἱ πᾶσαι Γραφαι, καὶ οὐκ ἀεὶ οὐδὲ ἐξ ἀρχῆς ἐδύναντο λέγειν, οὐδ᾽ οἱ μεταβάλλοντες ἐπὶ τὸν κατὰ ἀρετὴν βίον, τό Ἐγὼ δαιμόνιον οὐκ ἔχω· ἀλλ᾽ ἡ μόνου τοῦ κατὰ τὸν Σωτῆρα νοουμένου ἀνθρώπου ἀρχῆθεν ἦν φωνή, διὰ τοῦτο κυριώτατα καὶ ἀληθέστατα μόνον τὸν Πα τέρα τιμήσαντος· οὐδεὶς γὰρ, τιμῶν τι τῶν μὴ τι μωμένων ὑπὸ Θεοῦ, τιμᾷ τὸν ἀτιμάζοντα τὰ ὑπ' αὐτοῦ τιμώμενα· πῶς γὰρ λεκτέον, ὅτι τιμᾷ τὸν Πα τέρα ὁ μηδὲ τὴν ἀρχὴν τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας λα ών; Οὐδεὶς δὲ ἔχει τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας ἁμαρτ τάνων· 'Ο γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ γεγεννημένος οὐχ ἁμαρ τάνει. Καὶ πῶς τιμᾷ τὸν Πατέρα ὁ τιμῶν δόξαν τὴν παρὰ ἀνθρώπων, ἢ ἀργύριον, ἢ τὸν χοϊκὸν πλοῦτον, ἢ τὸ ἐκ σαρκῶν καὶ αἱμάτων κάλλος, ἢ ἀπαξαπλώς τι τῶν οἰκείων τῇ ὕλῃ καὶ τῇ φθορᾷ; Δῆλον οὖν πως τοῦ Σωτῆρός ἐστι φωνή· Τιμῶ τὸν Πατέρα, ἥντινα ὅση δύναμις φιλοτιμητέον, συμμαρτυρούσης ἡμῖν τῆς συνειδήσεως ἐν Πνεύματι ἁγίῳ, εἰπεῖν, ἀποδιδούσι τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ τὴν τιμήν, καὶ μὴ ἑτέρῳ ἀπονέμουσιν αὐτήν. Καὶ καλῶς γε ὁ ἐλθόντος τοῦ πληρώματος τοῦ χρόνου ἀπεσταλμένος ὑπὸ τοῦ Θεοῦ γενέσθαι ἐκ γυναικὸς, καὶ γενέσθαι ὑπὸ τὸν νόμον, ὡς ὑπὸ τὸν λέγοντα νόμον τυγχάνων τό· Τίμα τον πατέρα καὶ τὴν μητέρα, ἵνα εὖ σοι γένηται, ού δένα ἄλλον ἔχων πατέρα ἢ τὸν ἐν τοῖς οὐρανοῖς Θεόν φησιν· 'Αλλὰ τιμῶ τὸν Πατέρα μου. Εροῦμεν δὲ καὶ ἡμεῖς ταύτην τὴν φωνὴν, νοήσαντες τὸ τῆς πα λιγγενεσίας λουτρόν, καὶ λουσάμενοι κατ' αὐτὸ ἐπὶ τὸ γενέσθαι υἱοὶ Θεοῦ, καὶ μηκέτι καλοῦντες πατέρα ἐπὶ τῆς γῆς τῷ υἱοὶ γεγονέναι τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς Πατρὸς, καὶ ἀδελφοὶ τοῦ εἰπόντος· Πορεύομαι πρὸς τὸν Πατέρα μου, καὶ Πατέρα ὑμῶν, καὶ Θεόν μου, καὶ Θεὸν ὑμῶν. Δῆλον οὖν, ὅτι κυριώτατα καὶ τελειότατα εἰπόντος τοῦ Ἰησοῦ· Ἐγὼ δαιμόνιον ν, τῶν τιμωμένων, μή. τῷ τὴν τιμὴν τὴν τιμὴν, καὶ μὴ ἑτέρω.

mur, propriaque generositate eorum qui rationis sunt compotes, amissa, obliviscimur ne unum qui dem passerem absque Deo in laqueum cadere **, justaque esse quarumlibet rerum, quæ hominibus contingunt, judicia, quid dicturi sumus, nisi nos hæc pati, quia vicerit nos diabolus, et quia etiam animæ partem præstantissimam (principatum quam vocant) offuscarit turbidaritque? Quin etiam timo res rerum non timendarum, gaudiaque elata de rebus nihili, quorum sunt actiones? Aunon demo num, qui impleverunt eos qui cum veritate dicere nequeunt: Ego damonium non habeo? Sed con sentaneum est futuros aliquos, qui sanctos pa triarchas, vel servum illum sacrum, vel admi randos prophetas, vel potentissimos Servatoris 357 nostri Jesu apostolos in hanc disputationen afferentes, nos refutent, quasi hi perinde atque Je sus dicturi sint: Ego dæmonium non habeo; ad quos dicere licet: Num bi etiam aliquando peccarunt, an falsum est illud: Omnes enim peccaverunt, ac desti Luuntur gloria Dei 49? num etiam verum non est it lud: Nullus mundus est a sorde 50? annon dictum est cum consideratione: Non est justus super ter sam qui faciat bonum et non peccel 51? annon per spicuum est omnes Scripturas veras esse? Igitur non semper neque ab initio poterant hi dicere, ac ne hi qui transeunt ad vitam virtute constantem: Ego damonium non habeo; sed solius hominis, qui con sideratur in Servatore, vox est illa ab initio: qui eliam hanc ob causam propriissime et perfectissimne € solus Patrem honoravit. Nullus enim honorans ali quid eorum quæ honorantur a Deo, honorat sper nentem quæ ille honoret. Alioquin quomodo dicen dus est aliquis honorare Patrem, qui spiritum ado ptionis nullo prorsus modo acceperit? Nam nullus habet adoptionis spiritum peccans: Qui enim ex Deo genitus est, non peccat ". Praterea quomodo ho norat quis Patrem, honorans gloriam quæ est ab hominibus; vel argentum, vel terrenas divitias, [ aut pulchritudinem quæ ex carne et sanguine constat ], vel generatim quæ sunt propria materiei, et interitus? Itaque perspicnum est quomodo Ser. vatoris vox illa sit: Honoro Patrem 53 , quam pro virili contendere nos etiam debemus dicere, tri buentes Deo et Patri honorem, nec ulli alii tribuen tes ipsum, contestante nobis conscientia in Spíritu sancto ". Ac pulchre profecto cum advenisset tem poris plenitudo, missus a Deo ut ex muliere nasce retur, fieretque sub lege, quasi qui esset sub lege dicente: Honora patrem tuum et matrem tuam, ut bene sit tibi 6, nullum alium habens patrem, nisi Deum coelestem, inquit: Sed honoro patrem meum Dicemus vero etiam nos hanc vocem, si considera verimus regenerationis lavacrum, fotique in eo, ut 48 Matth. x, 29. 49 Rom. 111, 23. 50 Job XIV, 4. * Eccl. vii. 21. ss I Joan. 18. ** Joan. viii, 49. et Rom. 1X, 1. 58 Gal. IV, 4. 30 Exod. xx, 12; Ephes. vi, 2. 86. Jeanu. VII, 49. Ferrarius videtur legisse deleta particula negativa Codex Regius, lime supplevimus e Perionio.

καὶ τοῦ δίκαια εἶναι τὰ περὶ ἑνὸς ἑκάστου τῶν τυμ. βαινόντων ἀνθρώποις κρίματα, τί φήσομεν, ἢ ὅτι καὶ τοῦ δαιμονίου ἡμᾶς νικήσαντος, καὶ τὸ ἡγε μονικὸν ἡμῶν θολώσαντος, ταῦτα πάσχομεν; Αλ λὰ καὶ φόβοι τῶν οὐ φοβερῶν, καὶ περιχάρεται ἐπὶ τοῖς μηδενὸς ἀξίοις, τίνων ἂν εἴη ἐνεργή ματα ή δαιμόνων πληρωσάντων τοὺς μὴ δυνα μένους μετὰ ἀληθείας λέγειν· Ἐγὼ δαιμόνιον οὐκ ἔχω; Αλλ᾿ εἰκός τινας τοὺς ἁγίους πατριάρ χας, ἢ τὸν ἱερὸν θεράποντα, ἢ τοὺς θαυμασίους προφήτας, ἢ τοὺς δυνατωτάτους τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ ἀποστόλους φέροντας εἰς τὴν ἐξέτασιν δυσωπήσειν ἡμᾶς ὡς ἄρα καὶ οὗτοι εἴποιεν ἂν ὁμοίως τῷ Ἰησοῦ· Ἐγὼ δαιμόνιον· οὐκ ἔχω· πρὸς ἦν ἔ::. εἰπεῖν· "Αρα καὶ οὗτοί ποτε ἥμαρτον, ἢ ψεῦδος τό Πάντες γὰρ ἡμαρτον, καὶ ὑστεροῦνται τῆς δέ ξης τοῦ Θεοῦ, καὶ οὐκ ἀληθὲς τό· Οὐδεὶς καθαρές ἀπὸ ῥύπου, οὐδὲ τεθεωρημένως εἴρηται τό· Οὐκ ἔστι δίκαιος ἐπὶ γῆς, ὃς ποιήσει ἀγαθὸν, καὶ οὐχ ἁμαρτήσεται; ᾿Αλλὰ σαφές, ὅτι ἀληθεῖς αἱ πᾶσαι Γραφαι, καὶ οὐκ ἀεὶ οὐδὲ ἐξ ἀρχῆς ἐδύναντο λέγειν, οὐδ᾽ οἱ μεταβάλλοντες ἐπὶ τὸν κατὰ ἀρετὴν βίον, τό Ἐγὼ δαιμόνιον οὐκ ἔχω· ἀλλ᾽ ἡ μόνου τοῦ κατὰ τὸν Σωτῆρα νοουμένου ἀνθρώπου ἀρχῆθεν ἦν φωνή, διὰ τοῦτο κυριώτατα καὶ ἀληθέστατα μόνον τὸν Πα τέρα τιμήσαντος· οὐδεὶς γὰρ, τιμῶν τι τῶν μὴ τι μωμένων ὑπὸ Θεοῦ, τιμᾷ τὸν ἀτιμάζοντα τὰ ὑπ' αὐτοῦ τιμώμενα· πῶς γὰρ λεκτέον, ὅτι τιμᾷ τὸν Πα τέρα ὁ μηδὲ τὴν ἀρχὴν τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας λα 6ών; Οὐδεὶς δὲ ἔχει τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας ἁμαρτ τάνων· 'Ο γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ γεγεννημένος οὐχ ἁμαρ τάνει. Καὶ πῶς τιμᾷ τὸν Πατέρα ὁ τιμῶν δόξαν τὴν παρὰ ἀνθρώπων, ἢ ἀργύριον, ἢ τὸν χοϊκὸν πλοῦτον, ἢ τὸ ἐκ σαρκῶν καὶ αἱμάτων κάλλος, ἢ ἀπαξαπλώς τι τῶν οἰκείων τῇ ὕλῃ καὶ τῇ φθορᾷ; Δῆλον οὖν πως τοῦ Σωτῆρός ἐστι φωνή· Τιμῶ τὸν Πατέρα, ἥντινα ὅση δύναμις φιλοτιμητέον, συμμαρτυρούσης ἡμῖν τῆς συνειδήσεως ἐν Πνεύματι ἁγίῳ, εἰπεῖν, ἀποδιδούσι τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ τὴν τιμήν, καὶ μὴ ἑτέρῳ ἀπονέμουσιν αὐτήν. Καὶ καλῶς γε ὁ ἐλθόντος τοῦ πληρώματος τοῦ χρόνου ἀπεσταλμένος ὑπὸ τοῦ Θεοῦ γενέσθαι ἐκ γυναικὸς, καὶ γενέσθαι ὑπὸ τὸν νόμον, ὡς ὑπὸ τὸν λέγοντα νόμον τυγχάνων τό· Τίμα τον πατέρα καὶ τὴν μητέρα, ἵνα εὖ σοι γένηται, ού δένα ἄλλον ἔχων πατέρα ἢ τὸν ἐν τοῖς οὐρανοῖς Θεόν φησιν· 'Αλλὰ τιμῶ τὸν Πατέρα μου. Εροῦμεν δὲ καὶ ἡμεῖς ταύτην τὴν φωνὴν, νοήσαντες τὸ τῆς πα λιγγενεσίας λουτρόν, καὶ λουσάμενοι κατ' αὐτὸ ἐπὶ τὸ γενέσθαι υἱοὶ Θεοῦ, καὶ μηκέτι καλοῦντες πατέρα ἐπὶ τῆς γῆς τῷ υἱοὶ γεγονέναι τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς Πατρὸς, καὶ ἀδελφοὶ τοῦ εἰπόντος· Πορεύομαι πρὸς τὸν Πατέρα μου, καὶ Πατέρα ὑμῶν, καὶ Θεόν μου, καὶ Θεὸν ὑμῶν. Δῆλον οὖν, ὅτι κυριώτατα καὶ τελειότατα εἰπόντος τοῦ Ἰησοῦ· Ἐγὼ δαιμόνιον ν, τῶν τιμωμένων, μή. τῷ τὴν τιμὴν τὴν τιμὴν, καὶ μὴ ἑτέρω. mur, propriaque generositate eorum qui rationis sunt compotes, amissa, obliviscimur ne unum qui dem passerem absque Deo in laqueum cadere **, justaque esse quarumlibet rerum, quæ hominibus contingunt, judicia, quid dicturi sumus, nisi nos hæc pati, quia vicerit nos diabolus, et quia etiam animæ partem præstantissimam (principatum quam vocant) offuscarit turbidaritque? Quin etiam timo res rerum non timendarum, gaudiaque elata de rebus nihili, quorum sunt actiones? Aunon demo num, qui impleverunt eos qui cum veritate dicere nequeunt: Ego damonium non habeo? Sed con sentaneum est futuros aliquos, qui sanctos pa triarchas, vel servum illum sacrum, vel admi randos prophetas, vel potentissimos Servatoris 357 nostri Jesu apostolos in hanc disputationen afferentes, nos refutent, quasi hi perinde atque Je sus dicturi sint: Ego dæmonium non habeo; ad quos dicere licet: Num bi etiam aliquando peccarunt, an falsum est illud: Omnes enim peccaverunt, ac desti Luuntur gloria Dei 49? num etiam verum non est it lud: Nullus mundus est a sorde 50? annon dictum est cum consideratione: Non est justus super ter sam qui faciat bonum et non peccel 51? annon per spicuum est omnes Scripturas veras esse? Igitur non semper neque ab initio poterant hi dicere, ac ne hi qui transeunt ad vitam virtute constantem: Ego damonium non habeo; sed solius hominis, qui con sideratur in Servatore, vox est illa ab initio: qui eliam hanc ob causam propriissime et perfectissimne € solus Patrem honoravit. Nullus enim honorans ali quid eorum quæ honorantur a Deo, honorat sper nentem quæ ille honoret. Alioquin quomodo dicen dus est aliquis honorare Patrem, qui spiritum ado ptionis nullo prorsus modo acceperit? Nam nullus habet adoptionis spiritum peccans: Qui enim ex Deo genitus est, non peccat ". Praterea quomodo ho norat quis Patrem, honorans gloriam quæ est ab hominibus; vel argentum, vel terrenas divitias, [ aut pulchritudinem quæ ex carne et sanguine constat ], vel generatim quæ sunt propria materiei, et interitus? Itaque perspicnum est quomodo Ser. vatoris vox illa sit: Honoro Patrem 53 , quam pro virili contendere nos etiam debemus dicere, tri buentes Deo et Patri honorem, nec ulli alii tribuen tes ipsum, contestante nobis conscientia in Spíritu sancto ". Ac pulchre profecto cum advenisset tem poris plenitudo, missus a Deo ut ex muliere nasce retur, fieretque sub lege, quasi qui esset sub lege dicente: Honora patrem tuum et matrem tuam, ut bene sit tibi 6, nullum alium habens patrem, nisi Deum coelestem, inquit: Sed honoro patrem meum Dicemus vero etiam nos hanc vocem, si considera verimus regenerationis lavacrum, fotique in eo, ut 48 Matth. x, 29. 49 Rom. 111, 23. 50 Job XIV, 4. * Eccl. vii. 21. ss I Joan. 18. ** Joan. viii, 49. et Rom. 1X, 1. 58 Gal. IV, 4. 30 Exod. xx, 12; Ephes. vi, 2. 86. Jeanu. VII, 49. Ferrarius videtur legisse deleta particula negativa Codex Regius, lime supplevimus e Perionio.

col. 661–662page 30 of 102

PG 14:661οὐκ ἔχω, ἀλλὰ τιμῶ τὸν Πατέρα μου· οἱ μιμηταὶ αὐτοῦ, ἕκαστος κατὰ δύναμιν πάντα ἰσχύσας ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντι αὐτὸν Χριστῷ Ἰησοῦ, καὶ αὐτὸς ἐρεῖ τό· Εγώ δαιμόνιον οὐκ ἔχω, ἀλλὰ τιμῶ τὸν Πα τέρα μου. Τις δὲ νεκροῖς συνών, καὶ ἐν τάφοις οι κῶν δυνηθείη ἂν εἰπεῖν τό· Ἐγὼ δαιμόνιον οὐκ ἔχω; ἢ τίς ἄλλο τι παρὰ τὸν Θεὸν, καὶ τὸν Λόγον αὐτοῦ, καὶ τὸ ὑπὸ τοῦ Λόγου προτασσόμενον τιμῶν, ἑτέρῳ τὴν τιμὴν διδούς, δέον τὴν τιμὴν ἀποδιδόναι αὐτῷ, εἴποι ἂν, ὡς Ἰησοῦ μαθητής· ᾿Αλλὰ τι μῶ τὸν Πατέρα μου; Ἐξῆς ἐστι τούτοις τό· Καὶ ὑμεῖς ἀτιμάζετέ με, εἰρημένον πρὸς τοὺς ἀτιμάσαντας αὐτὸν, καὶ εἶπον αὐτῷ τό· Οὐ καλῶς λέγομεν ἡμεῖς, ὅτι Σαμαρείτης εἶ σὺ, καὶ δαιμόνιον ἔχεις; αἰηθέντες τὴ κακῶς εἰρημένον καλῶς λελαληκέναι κακῶς γὰρ νοοῦντες Σαμαρείτην καὶ δαιμόνιον έχοντα τὸν Σωτῆρα ἀπεφήναντο. Νομιστέον δὲ τό· Καλ ὑμεῖς ἀτιμάζετέ με, οὐχὶ καὶ ἐκείνοις μόνοις εἰρή σθαι τότε, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀεὶ ἀτιμάζουσι, δι' ὧν πράτ τουσι παρὰ τὸν ὀρθὸν λόγον, τὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ ἀτι μάζουσι, δι' ὧν ἀδικοῦσι, τὸν Χριστὸν, ὅς ἐστι δι καιοσύνη, καὶ ἀτιμάζουσι, δι᾿ ὧν κατὰ ἀδυναμίαν καὶ ἀσθένειαν ἐπιτελοῦσι, τὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν, ἥτις ἐστὶν ὁ Σωτήρ· Χριστὸς γὰρ Θεοῦ δύναμις. Καὶ παν τὶ δὲ τῷ ἐξουδενοῦντι σοφίαν λεχθείη ἂν τό· ' μεῖς ατιμάζετέ με· ἐπείπερ Χριστὸς καὶ σοφία ἔστινἀλλὰ καὶ εἰ δέον τὸ ἐξ αὐτοῦ τινα μετὰ πάντων άνω θρώπων εἰρηνεύειν, ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν τὸ προφητικὸν ἐκεῖνο· Μετὰ τῶν μισούντων τὴν εἰρήνην ἤμην εἰρηνικές, καὶ δέον ἀναλαβεῖν τὴν ὑπερέχουσαν Θεοῦ πάντα νοῦν εἰρήνην, φρουροῦσαν τὴν καρδίαν καὶ τὰ νοήματα τοῦ ἀνειληφότος αὐτήν. Εἰ δὲ πολε μικός τις εἴη, καὶ δάκνων, καὶ καταιτιώμενος, καὶ κατεσθίων τὸν πλησίον, καὶ πεπληρωμένος τῆς ἐν τῷ ἡγεμονικῷ ἑαυτοῦ στάσεως τῶν παθῶν, καὶ τούτῳ ἂν λεχθείη τό· Ὑμεῖς ἀτιμάζετέ με· Χρι στὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν. Ἔτι δὲ ἐπείπερ πᾶς ὁ φαῦλα πράσσων μισεῖ τὸ φῶς, καὶ οὐκ ἔρχεται πρὸς τὸ φῶς, φῶς δέ ἐστιν ὁ εἰπών· Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου, δῆλον, ὅτι φαῦλα πράσσων, ἀτιμάζων τὸ φῶς, ἀτιμάζει Χριστὸν, καὶ αὐτὸς ἀκουσόμε νας τό· Καὶ ὑμεῖς ἀτιμάζετέ με. Καὶ τί με δεῖ ἐπὶ πλέον μηκύνειν τὸν λόγον, ἀναπτύσσοντι, καὶ δει κνύντα τίνες εἰσὶν οἱ ἐλεγχόμενοι ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, καὶ ἀκούοντες ὑπ' αὐτοῦ τό· Ὑμεῖς ἀτιμάζετέ με, σαφῶν ὄντων ἐκ τῶν ἀποδεδομένων, καὶ τῶν δυναμέν νων τούτοις ἀκολούθως αὐτοῖς συνάπτεσθαι. Ει 50. Μετὰ ταῦτα ἴδωμεν τί ἐστι τό· Ἐγὼ δὲ οὐ σε δέον τῷ τὴν τιμὴν ἀπο διδῆναι αὐτὴν, εἴποι, σε σε Ὁ δὲ πολεμικὸς.

efciamur Gilii Dei, non amplius vocabimus patrem super terram eo quod facti fuerimus filii Patris cœlestis", fratresque dicentis: Vado ad Patrem meum, et Patrem vestrum, et Deum meum, et Deum vestrum 8. Quamobrem perspicuum est quod pro priissime, et perfectissime dicente Jesu: Ego de monium non habeo, sed honoro Patrem meum, unus quisque nostrum imitator ejus, quoad feri potest, et omnia potens in Christo Jesu eum corroborante ", dicturus etiam est: Ego dæmonium non 358habeo, sed cohonesto Patrem meum. Cæterum quis inter mor tuos versans, in sepulerisque habitans dicere pote rit: Ego dæmonium non habeo? vel quis quidpiam aliud honorans præter Deum, Verbumque ipsius ac præter id quod a Verbo præcipitur alteri hono rem tribuens, cum sit necesse honorem illi tribuere, dicturus est tanquam Jesu discipulus: Sed honoro Patrem meum? cui dicto proximum est hoc: Et vos ignominia me aficitis, quod dictum est ad eos qui illum contemptui habebant, quique illi dicebant Nonne bene dicimus nos, quod Samaritanus es tu, et dæmonium habes? existimantes, quod male dixe rant, se bene dixisse: male enim cogitantes enun⚫ tiarunt Servatorem Samaritanum, et dæmonium habentem. Nec vero existimandum est illis solis tunc dictum fuisse: vos ignominia me afficitis, sed his etiam qui perpetuo Christum, qui est justi tia, ignominia afficiunt per ea quæ injuste agunt; atque etiamn his qui ignominia potentiam Dei alli ciunt, quæ est Servator (Christus enim est Dei po lentia 60), ex his quae eliciunt in debilitate et in firmitate. Quin etiam cuicunque spernenti Dei sa pientiam dicetur: Vos ignominia me aficilis, quan doquidem Christus etiam est sapientia " [ atque etiam pax e]. Quod si quispiam est ex ipso, is pa cem etiam cum hominibus omnibus habeat oportet, adeo ut dicat propheticum illud: Cum his qui ode runt pacem, eram pacificus ", opus etiam est ut re cipiat pacem superantem omnem Dei intelligen tiam ", corque custodientem et sensus ejus qui eam receperit. Quod si quis, bellandi cupidus, mordeal etiam incusetque ac devoret proximum, sitque etiam plenus perturbationis, causa seditionis exsistentis in suo ipsius animæ principatu, huic etiam dicetur Vos ignominia me afficitis: Christus enim pax nostra est o. Rursus quoniam qui male agit, odit lucem, et non venit ad lucem ", luxque est ille qui dixit: Ego sum lux mundi“, perspicuum est quod qui male agit, ignominia lucem afficiens, ignominia etiam Christum afficiat; auditurus etiam: Et vos ignominia me afficitis. Et quid opus est in longuin pro trahere sermonemi, explicantem et ostendentem quinanı sint qui a Jesu redarguantur, et qui sint qui audiant ab ipso: Vos ignominia me afficitis, cum manifesti his consequenter conjungi possunt? * Matth. XXIII, 9. 88 Joan. xx, 17. 5º Philip. iv, 18 Psal. CXIX, 7. Philip. iv, 7. * Ephes. 11, 14. Codex Regius, male, etc. sint ex his quæ explicuimus, et ex his quæ 359 30. Post hæc videamus quid sit: Ego autem 50 1 Cor. 1, 24. ibid. Ephes. 11, Juan. 111, 20. 67 Juan. vult, 12. ldem codex Regius, male,

οὐκ ἔχω, ἀλλὰ τιμῶ τὸν Πατέρα μου· οἱ μιμηταὶ αὐτοῦ, ἕκαστος κατὰ δύναμιν πάντα ἰσχύσας ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντι αὐτὸν Χριστῷ Ἰησοῦ, καὶ αὐτὸς ἐρεῖ τό· Εγώ δαιμόνιον οὐκ ἔχω, ἀλλὰ τιμῶ τὸν Πα τέρα μου. Τις δὲ νεκροῖς συνών, καὶ ἐν τάφοις οι κῶν δυνηθείη ἂν εἰπεῖν τό· Ἐγὼ δαιμόνιον οὐκ ἔχω; ἢ τίς ἄλλο τι παρὰ τὸν Θεὸν, καὶ τὸν Λόγον αὐτοῦ, καὶ τὸ ὑπὸ τοῦ Λόγου προτασσόμενον τιμῶν, ἑτέρῳ τὴν τιμὴν διδούς, δέον τὴν τιμὴν ἀποδιδόναι αὐτῷ, εἴποι ἂν, ὡς Ἰησοῦ μαθητής· ᾿Αλλὰ τι μῶ τὸν Πατέρα μου; Ἐξῆς ἐστι τούτοις τό· Καὶ ὑμεῖς ἀτιμάζετέ με, εἰρημένον πρὸς τοὺς ἀτιμάσαν τας αὐτὸν, καὶ εἶπον αὐτῷ τό· Οὐ καλῶς λέγομεν ἡμεῖς, ὅτι Σαμαρείτης εἶ σὺ, καὶ δαιμόνιον ἔχεις; αἰηθέντες τὴ κακῶς εἰρημένον καλῶς λελαληκέναι κακῶς γὰρ νοοῦντες Σαμαρείτην καὶ δαιμόνιον έχοντα τὸν Σωτῆρα ἀπεφήναντο. Νομιστέον δὲ τό· Καλ ὑμεῖς ἀτιμάζετέ με, οὐχὶ καὶ ἐκείνοις μόνοις εἰρή σθαι τότε, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀεὶ ἀτιμάζουσι, δι' ὧν πράτ τουσι παρὰ τὸν ὀρθὸν λόγον, τὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ ἀτι μάζουσι, δι' ὧν ἀδικοῦσι, τὸν Χριστὸν, ὅς ἐστι δι καιοσύνη, καὶ ἀτιμάζουσι, δι᾿ ὧν κατὰ ἀδυναμίαν καὶ ἀσθένειαν ἐπιτελοῦσι, τὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν, ἥτις ἐστὶν ὁ Σωτήρ· Χριστὸς γὰρ Θεοῦ δύναμις. Καὶ παν τὶ δὲ τῷ ἐξουδενοῦντι σοφίαν λεχθείη ἂν τό· ' μεῖς ατιμάζετέ με· ἐπείπερ Χριστὸς καὶ σοφία ἐστίν ἀλλὰ καὶ εἰ δέον τὸ ἐξ αὐτοῦ τινα μετὰ πάντων άνω θρώπων εἰρηνεύειν, ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν τὸ προφητικὸν ἐκεῖνο· Μετὰ τῶν μισούντων τὴν εἰρήνην ἤμην εἰρηνικές, καὶ δέον ἀναλαβεῖν τὴν ὑπερέχουσαν Θεοῦ πάντα νοῦν εἰρήνην, φρουροῦσαν τὴν καρδίαν καὶ τὰ νοήματα τοῦ ἀνειληφότος αὐτήν. Εἰ δὲ πολε μικός τις εἴη, καὶ δάκνων, καὶ καταιτιώμενος, καὶ κατεσθίων τὸν πλησίον, καὶ πεπληρωμένος τῆς ἐν τῷ ἡγεμονικῷ ἑαυτοῦ στάσεως τῶν παθῶν, καὶ τούτῳ ἂν λεχθείη τό· Ὑμεῖς ἀτιμάζετέ με· Χρι στὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν. Ἔτι δὲ ἐπείπερ πᾶς ὁ φαῦλα πράσσων μισεῖ τὸ φῶς, καὶ οὐκ ἔρχεται πρὸς τὸ φῶς, φῶς δέ ἐστιν ὁ εἰπών· Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου, δῆλον, ὅτι φαῦλα πράσσων, ἀτιμά ζων τὸ φῶς, ἀτιμάζει Χριστὸν, καὶ αὐτὸς ἀκουσόμε νας τό· Καὶ ὑμεῖς ἀτιμάζετέ με. Καὶ τί με δεῖ ἐπὶ πλέον μηκύνειν τὸν λόγον, ἀναπτύσσοντι, καὶ δει κνύντα τίνες εἰσὶν οἱ ἐλεγχόμενοι ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, καὶ ἀκούοντες ὑπ' αὐτοῦ τό· Ὑμεῖς ἀτιμάζετέ με, σαφῶν ὄντων ἐκ τῶν ἀποδεδομένων, καὶ τῶν δυναμέν νων τούτοις ἀκολούθως αὐτοῖς συνάπτεσθαι. Ει 50. Μετὰ ταῦτα ἴδωμεν τί ἐστι τό· Ἐγὼ δὲ οὐ σε δέον τῷ τὴν τιμὴν ἀπο διδῆναι αὐτὴν, εἴποι, σε σε Ὁ δὲ πολεμι κός. efciamur Gilii Dei, non amplius vocabimus patrem super terram eo quod facti fuerimus filii Patris cœlestis", fratresque dicentis: Vado ad Patrem meum, et Patrem vestrum, et Deum meum, et Deum vestrum 8. Quamobrem perspicuum est quod pro priissime, et perfectissime dicente Jesu: Ego de monium non habeo, sed honoro Patrem meum, unus quisque nostrum imitator ejus, quoad feri potest, et omnia potens in Christo Jesu eum corroborante ", dicturus etiam est: Ego dæmonium non 358habeo, sed cohonesto Patrem meum. Cæterum quis inter mor tuos versans, in sepulerisque habitans dicere pote rit: Ego dæmonium non habeo? vel quis quidpiam aliud honorans præter Deum, Verbumque ipsius ac præter id quod a Verbo præcipitur alteri hono rem tribuens, cum sit necesse honorem illi tribuere, dicturus est tanquam Jesu discipulus: Sed honoro Patrem meum? cui dicto proximum est hoc: Et vos ignominia me aficitis, quod dictum est ad eos qui illum contemptui habebant, quique illi dicebant Nonne bene dicimus nos, quod Samaritanus es tu, et dæmonium habes? existimantes, quod male dixe rant, se bene dixisse: male enim cogitantes enun⚫ tiarunt Servatorem Samaritanum, et dæmonium habentem. Nec vero existimandum est illis solis tunc dictum fuisse: vos ignominia me afficitis, sed his etiam qui perpetuo Christum, qui est justi tia, ignominia afficiunt per ea quæ injuste agunt; atque etiamn his qui ignominia potentiam Dei alli ciunt, quæ est Servator (Christus enim est Dei po lentia 60), ex his quae eliciunt in debilitate et in firmitate. Quin etiam cuicunque spernenti Dei sa pientiam dicetur: Vos ignominia me aficilis, quan doquidem Christus etiam est sapientia " [ atque etiam pax e]. Quod si quispiam est ex ipso, is pa cem etiam cum hominibus omnibus habeat oportet, adeo ut dicat propheticum illud: Cum his qui ode runt pacem, eram pacificus ", opus etiam est ut re cipiat pacem superantem omnem Dei intelligen tiam ", corque custodientem et sensus ejus qui eam receperit. Quod si quis, bellandi cupidus, mordeal etiam incusetque ac devoret proximum, sitque etiam plenus perturbationis, causa seditionis exsistentis in suo ipsius animæ principatu, huic etiam dicetur Vos ignominia me afficitis: Christus enim pax nostra est o. Rursus quoniam qui male agit, odit lucem, et non venit ad lucem ", luxque est ille qui dixit: Ego sum lux mundi“, perspicuum est quod qui male agit, ignominia lucem afficiens, ignominia etiam Christum afficiat; auditurus etiam: Et vos ignominia me afficitis. Et quid opus est in longuin pro trahere sermonemi, explicantem et ostendentem quinanı sint qui a Jesu redarguantur, et qui sint qui audiant ab ipso: Vos ignominia me afficitis, cum manifesti his consequenter conjungi possunt? * Matth. XXIII, 9. 88 Joan. xx, 17. 5º Philip. iv, 18 Psal. CXIX, 7. Philip. iv, 7. * Ephes. 11, 14. Codex Regius, male, etc. sint ex his quæ explicuimus, et ex his quæ 359 30. Post hæc videamus quid sit: Ego autem 50 1 Cor. 1, 24. ibid. Ephes. 11, Juan. 111, 20. 67 Juan. vult, 12. ldem codex Regius, male,

col. 665–666page 31 of 102

PG 14:665μίζων λύειν τὴν ἀνθυποφοράν, ταῦτά φησι· «Καλῶς; λέγει· ὁ γὰρ κριτὴς, ὡς ὑπηρέτης, τὸ θέλημα τούτου ποιῶν κρίνει, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων φαίνεται γινόμενον.» Πῶς δὲ ἄλλῳ τινὶ ἀνατίθησι τὴν κρίσιν, ὡς ὑποδεεστέρῳ τοῦ Σωτῆρος, καθ' 8 νομίζει, τῷ Δη μιουργῷ, οὐδ' οὕτως ἀποδείξασθαι δύναται, σαφῶς γε γραμμένου τοῦ· Οὐδὲ γὰρ ὁ Πατήρ κρίνει οὐδέ να' ἀλλὰ τὴν κρίσιν πᾶσαν δέδωκε τῷ Υἱῷ· καὶ τοῦ· Εξουσίαν ἔδωκεν αὐτῷ κρίσιν ποιεῖν, ὅτι Υἱὸς ἀνθρώπου ἐστίν. 31. Αμὴν ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ἐάν τις τὸν ἐμὲν λίγον τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ θεωρήσῃ εἰς τὸν αἰῶνα. Ωσπερ ἐστί τις ζωὴ ἀδιάφορος, ἡ μήτε άγα θὲν, μήτε κακὸν τυγχάνουσα, καθ᾿ ἣν λέγομεν ζήν καὶ τοὺς ἀσεβεῖς, καὶ τὰ ἄλογα ζῶα· καὶ ἑτέρα διά φόρος, ἀλλ᾽ ἀγαθὸν περὶ ἧς φησιν ὁ Παῦλος Ἡ ζωὴ ἡμῶν κέκρυπται σὺν τῷ Χριστῷ ἐν τῷ Θεῷ· καὶ αὐτὸς ὁ Κύριος ἡμῶν περὶ ἑαυτοῦ· Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή· οὕτως τὸν μὲν ἐναντίον τῇ διαφόρῳ ζωῇ θάνατον ἀδιάφορον ἐρεῖς· τὸν δὲ ἐχθρὸν τῷ εἰ πίντι· Ἐγώ εἰμι ἡ ζωὴ, πονηρόν τινα καὶ χαλεπὸν θάνατον, ὃν ὁ ἀποθνήσκων ἐστὶν ἐν τῷ θανάτῳ· περὶ οὗ γέγραπται· Εσχατος ἐχθρὸς καταργεῖται, ὁ θάνατος. Καὶ περὶ τούτου γε τοῦ θανάτου νομιστέον λέγειν τὸν ᾿Απόστολον ταῦτα· Διὰ τοῦτο ὥσπερ δι' ἑνὸς ἀνθρώπου ἡ ἁμαρτία εἰς τὸν κόσμον εἰσῆλθε, καὶ διὰ τῆς ἁμαρτίας ὁ θάνατος, καὶ οὕτως εἰς πάντας ἀνθρώπους ὁ θάνατος διῆλθεν, ἐφ᾽ ᾧ πάντες ἥμαρτον. ῎Αχρι γὰρ νόμου ἡ ἁμαρτία ἦν ἐν κόσμῳ· ἁμαρτία γὰρ οὐκ ἐλλογεῖται μὴ ὄντος νόμου· ἀλλ' ἐβασίλευσεν ὁ θάνατος ἀπὸ ᾿Αδάμ μέ χει Μωυσέως, καὶ ἐπὶ τοὺς μὴ ἁμαρτήσαντας ἐπὶ τῷ ἐμοιώματι τῆς παραβάσεως 'Αδάμ· καὶ μετ' ὀλίγα Εἰ γὰρ ἐν ἑνὸς παραπτώματι ὁ θάνατος ἐβασίλευσε διὰ τοῦ ἑνὸς, πολλῷ μᾶλλον οἱ τὴν περισσείαν τῆς χάριτος, καὶ τῆς δικαιοσύνης λαμβάνοντες ἐν ζωῇ βασιλεύουσι διὰ τοῦ ἑνὸς Χριστοῦ Ἰησοῦ· τίς γάρ ἐστιν ὁ διὰ τῆς ἁμαρτίας θάνατος εἰς τὸν κόσμον εἰσελθὼν, ἢ ὁ ἔσχατος ἐχθρὸς Χριστοῦ καταργηθησόμενος; καὶ τίς ὁ εἰς πάντας ἀνθρώπους θάνατος διελθών, τῷ πάντας ἡμαρτηκέναι, ἢ αὐτὸς οὗτος, ὃς καὶ ἐβασίλευσεν ἀπὸ ᾿Αδάμ μέχρι Μωϋσέως; Μωϋσῆς δὲ, τουτέστιν ὁ νόμος, ἦν μέχρι τῆς τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ ἐπιδημίας. Καὶ ἐβασίλευτέ γε ἐν ἑνὸς παραπτώματι, διὰ τοῦ ἑνὸς, ἕως οἱ τὴν πε μασείαν τῆς χάριτος καὶ τῆς δικαιοσύνης λαβόντες ἐν ζωῇ βασιλεύσωσι διὰ τοῦ ἑνὸς Χριστοῦ Ἰησοῦ. Τοῦτον οὖν τὸν θάνατον οὐ θεωρήσει εἰς τὸν αἰῶνα ὁ τὸν λόγον τοῦ Μονογενοῦς καὶ Πρωτοτόκου πάσης κτίσεως τηρήσας, πεφυκότα κωλύειν θεωρεῖσθαι τὸν θάνατον. Οὕτω δὲ ἀκουστέον τοῦ· Εάν τις τὸν ἐμὲν λόγον τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ θεωρήσῃ εἰς Καὶ ἑτέρα διάφορος, ἀλλ' ἀγαθόν. καὶ ἑτέρα μὴ ἀδιάφορος, οὐ κακόν, ἀλλ' ἀγαθόν. Διαφόρῳ. ἀδιαφόρῳ. Βασιλεύουσι. βασιλεύσουσι.

vere objectionem, haec inquit: c Pulchre dicit main Moyses tanquam minister, voluntatem Christi faciens judicat, quemadmodum apparet etiam in hominibus evenire. Quomodo vero alii tanquam inferiori Servatore (nempe, ut ipse putat, Demiurgo, et mundi Effectori ) judicium tribuat, neque osten dere potest, cum aperte sit scriptum: Neque enim Puter judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio et illud: Potestatem dedit ipsi judicium faciendi, quoniam Filius hominis est ". Lus 31. Amen amen dico vobis, si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in alernum 10 Quemadmodum est quædam vita quæ nobis est in differens, neque bonum, neque malum exsistens, juxta quam etiam impios et animalia bruta vivere dicimus; et altera, quae non est indifferens, not malum, sed bonum exsistens, de qua inquit Pau 79: Vila nostra abscondita est cum Christo in Deo; et ipse Dominus noster de seipso 60: Ego sum vita: ita mortem eam, quæ contraria sit indifferenti vitæ, indifferentem dixeris; illam vero quæ est iui mica dicenti Ego sum vita, malam quamdam et asperam mortem; qua qui moritur, est in morte; de qua scriptum: Ultimus inimicus aboletur., nempe mors. Ac profecto de hac morte censendum est Apostolum haec loqui es: Propter hoc, quemad modum per unum hominem peccatum intravit in mun dum, etiam per peccatum mors, et sic in omnes ho mines pertransiit, eo quod omnes peccaverunt. Usque ad legem enim peccatum erat in mundo: peccatum enim non imputatur, non exsistente lege: sed regna rit mors ab Adam usque ad Moysem, etiam in eos qui non peccarunt ad similitudinem transgressionis Adam el post pauca ª: Etenim si per unius delictum mors regnavit per unum, multo magis hi qui exuberantiam 361 gratia et justitia accipiunt, in vita regnabunt, auctore uno Jesu Christo. Quænam enim est mors quæ per peccatum introivit in mundum, nisi ulti mus inimicus Christi abolendus? et quænam mors illa est, quæ in omnes homines pervasit, eo quod omnes peccaverint, nisi hæc quæ etiam regnavit að) Adam usque ad Moysem? Moyses autem, hoc est lex, fuit usque ad Servatoris nostri Jesu Christi adventum “. Ac profecto regnavit unius delicto per unum, quonsque qui exuberantiam gratiæ et justitiae accipiunt per vitam, reguent auctore uHO Jesu Christo. Ilanc igitur mortem mon videbi in æternum, qui sermonem Unigeniti et Primoge uiti omnis creaturæ servaverit, natura aptum ad prohibendum ut mors non videatur. Sic igitur in telligendum est: Si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in æternum, perinde ac si hæc 19 Colos. 1, 3. 25. • 1 Cor. xv, 26. 12 seq. 86 Rom. v, 17. "Luc. XVI, 16; Rom. x, 4. 14 Joan. v, 22. 1 ibid. 27. 78 Joan, viii, 51. * Rom. V, Ιta co dices Regius et Bodleianus, necnon Perionius, qui vertit: Et alia differens, sed bonum. At videtur legisse Ferrarias, so Joan. XI, Ferrarius legebat, Lege,

μίζων λύειν τὴν ἀνθυποφοράν, ταῦτά φησι· «Καλῶς; λέγει· ὁ γὰρ κριτὴς, ὡς ὑπηρέτης, τὸ θέλημα τούτου ποιῶν κρίνει, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων φαίνεται γινόμενον.» Πῶς δὲ ἄλλῳ τινὶ ἀνατίθησι τὴν κρίσιν, ὡς ὑποδεεστέρῳ τοῦ Σωτῆρος, καθ' 8 νομίζει, τῷ Δη μιουργῷ, οὐδ' οὕτως ἀποδείξασθαι δύναται, σαφῶς γε γραμμένου τοῦ· Οὐδὲ γὰρ ὁ Πατήρ κρίνει οὐδέ να' ἀλλὰ τὴν κρίσιν πᾶσαν δέδωκε τῷ Υἱῷ· καὶ τοῦ· Εξουσίαν ἔδωκεν αὐτῷ κρίσιν ποιεῖν, ὅτι Υἱὸς ἀνθρώπου ἐστίν. 31. Αμὴν ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ἐάν τις τὸν ἐμὲν λίγον τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ θεωρήσῃ εἰς τὸν αἰῶνα. Ωσπερ ἐστί τις ζωὴ ἀδιάφορος, ἡ μήτε άγα θὲν, μήτε κακὸν τυγχάνουσα, καθ᾿ ἣν λέγομεν ζήν καὶ τοὺς ἀσεβεῖς, καὶ τὰ ἄλογα ζῶα· καὶ ἑτέρα διά φόρος, ἀλλ᾽ ἀγαθὸν περὶ ἧς φησιν ὁ Παῦλος Ἡ ζωὴ ἡμῶν κέκρυπται σὺν τῷ Χριστῷ ἐν τῷ Θεῷ· καὶ αὐτὸς ὁ Κύριος ἡμῶν περὶ ἑαυτοῦ· Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή· οὕτως τὸν μὲν ἐναντίον τῇ διαφόρῳ ζωῇ θάνατον ἀδιάφορον ἐρεῖς· τὸν δὲ ἐχθρὸν τῷ εἰ πίντι· Ἐγώ εἰμι ἡ ζωὴ, πονηρόν τινα καὶ χαλεπὸν θάνατον, ὃν ὁ ἀποθνήσκων ἐστὶν ἐν τῷ θανάτῳ· περὶ οὗ γέγραπται· Εσχατος ἐχθρὸς καταργεῖται, ὁ θάνατος. Καὶ περὶ τούτου γε τοῦ θανάτου νομιστέον λέγειν τὸν ᾿Απόστολον ταῦτα· Διὰ τοῦτο ὥσπερ δι' ἑνὸς ἀνθρώπου ἡ ἁμαρτία εἰς τὸν κόσμον εἰσῆλ θε, καὶ διὰ τῆς ἁμαρτίας ὁ θάνατος, καὶ οὕτως εἰς πάντας ἀνθρώπους ὁ θάνατος διῆλθεν, ἐφ᾽ ᾧ πάντες ἥμαρτον. ῎Αχρι γὰρ νόμου ἡ ἁμαρτία ἦν ἐν κόσμῳ· ἁμαρτία γὰρ οὐκ ἐλλογεῖται μὴ ὄντος νόμου· ἀλλ' ἐβασίλευσεν ὁ θάνατος ἀπὸ ᾿Αδάμ μέ χει Μωυσέως, καὶ ἐπὶ τοὺς μὴ ἁμαρτήσαντας ἐπὶ τῷ ἐμοιώματι τῆς παραβάσεως 'Αδάμ· καὶ μετ' ὀλίγα Εἰ γὰρ ἐν ἑνὸς παραπτώματι ὁ θάνατος ἐβασίλευ σε διὰ τοῦ ἑνὸς, πολλῷ μᾶλλον οἱ τὴν περισσείαν τῆς χάριτος, καὶ τῆς δικαιοσύνης λαμβάνοντες ἐν ζωῇ βασιλεύουσι διὰ τοῦ ἑνὸς Χριστοῦ Ἰησοῦ· τίς γάρ ἐστιν ὁ διὰ τῆς ἁμαρτίας θάνατος εἰς τὸν κόσμον εἰσελθὼν, ἢ ὁ ἔσχατος ἐχθρὸς Χριστοῦ καταργηθησόμενος; καὶ τίς ὁ εἰς πάντας ἀνθρώπους θάνατος διελθών, τῷ πάντας ἡμαρτηκέναι, ἢ αὐτὸς οὗτος, ὃς καὶ ἐβασίλευσεν ἀπὸ ᾿Αδάμ μέχρι Μωϋσέως; Μωϋσῆς δὲ, τουτέστιν ὁ νόμος, ἦν μέχρι τῆς τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ ἐπιδημίας. Καὶ ἐβασίλευτέ γε ἐν ἑνὸς παραπτώματι, διὰ τοῦ ἑνὸς, ἕως οἱ τὴν πε μασείαν τῆς χάριτος καὶ τῆς δικαιοσύνης λαβόντες ἐν ζωῇ βασιλεύσωσι διὰ τοῦ ἑνὸς Χριστοῦ Ἰησοῦ. Τοῦτον οὖν τὸν θάνατον οὐ θεωρήσει εἰς τὸν αἰῶνα ὁ τὸν λόγον τοῦ Μονογενοῦς καὶ Πρωτοτόκου πάσης κτίσεως τηρήσας, πεφυκότα κωλύειν θεωρεῖσθαι τὸν θάνατον. Οὕτω δὲ ἀκουστέον τοῦ· Εάν τις τὸν ἐμὲν λόγον τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ θεωρήσῃ εἰς Καὶ ἑτέρα διάφορος, ἀλλ' ἀγαθόν. καὶ ἑτέρα μὴ ἀδιάφορος, οὐ κακόν, ἀλλ' ἀγαθόν. Διαφόρῳ. ἀδιαφόρῳ. Βασιλεύουσι. βασιλεύσουσι. vere objectionem, haec inquit: c Pulchre dicit main Moyses tanquam minister, voluntatem Christi faciens judicat, quemadmodum apparet etiam in hominibus evenire. Quomodo vero alii tanquam inferiori Servatore (nempe, ut ipse putat, Demiurgo, et mundi Effectori ) judicium tribuat, neque osten dere potest, cum aperte sit scriptum: Neque enim Puter judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio et illud: Potestatem dedit ipsi judicium faciendi, quoniam Filius hominis est ". Lus 31. Amen amen dico vobis, si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in alernum 10 Quemadmodum est quædam vita quæ nobis est in differens, neque bonum, neque malum exsistens, juxta quam etiam impios et animalia bruta vivere dicimus; et altera, quae non est indifferens, not malum, sed bonum exsistens, de qua inquit Pau 79: Vila nostra abscondita est cum Christo in Deo; et ipse Dominus noster de seipso 60: Ego sum vita: ita mortem eam, quæ contraria sit indifferenti vitæ, indifferentem dixeris; illam vero quæ est iui mica dicenti Ego sum vita, malam quamdam et asperam mortem; qua qui moritur, est in morte; de qua scriptum: Ultimus inimicus aboletur., nempe mors. Ac profecto de hac morte censendum est Apostolum haec loqui es: Propter hoc, quemad modum per unum hominem peccatum intravit in mun dum, etiam per peccatum mors, et sic in omnes ho mines pertransiit, eo quod omnes peccaverunt. Usque ad legem enim peccatum erat in mundo: peccatum enim non imputatur, non exsistente lege: sed regna rit mors ab Adam usque ad Moysem, etiam in eos qui non peccarunt ad similitudinem transgressionis Adam el post pauca ª: Etenim si per unius delictum mors regnavit per unum, multo magis hi qui exuberantiam 361 gratia et justitia accipiunt, in vita regnabunt, auctore uno Jesu Christo. Quænam enim est mors quæ per peccatum introivit in mundum, nisi ulti mus inimicus Christi abolendus? et quænam mors illa est, quæ in omnes homines pervasit, eo quod omnes peccaverint, nisi hæc quæ etiam regnavit að) Adam usque ad Moysem? Moyses autem, hoc est lex, fuit usque ad Servatoris nostri Jesu Christi adventum “. Ac profecto regnavit unius delicto per unum, quonsque qui exuberantiam gratiæ et justitiae accipiunt per vitam, reguent auctore uHO Jesu Christo. Ilanc igitur mortem mon videbi in æternum, qui sermonem Unigeniti et Primoge uiti omnis creaturæ servaverit, natura aptum ad prohibendum ut mors non videatur. Sic igitur in telligendum est: Si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in æternum, perinde ac si hæc 19 Colos. 1, 3. 25. • 1 Cor. xv, 26. 12 seq. 86 Rom. v, 17. "Luc. XVI, 16; Rom. x, 4. 14 Joan. v, 22. 1 ibid. 27. 78 Joan, viii, 51. * Rom. V, Ιta co dices Regius et Bodleianus, necnon Perionius, qui vertit: Et alia differens, sed bonum. At videtur legisse Ferrarias, so Joan. XI, Ferrarius legebat, Lege,

col. 667–668page 32 of 102

Esther, juxta libellum quemdam apocryphum, 646. An gelus poenitentiæ, e libro Pastoris, 683. Angelos nullos admittebant Sadducæi, eos agnoscebant Pharisæi, 226 not. Angeli indigent cibis intelligibilibus, 244. Angeli aliquando cibos intelligibiles præbent discipulis Jesn, 244. Angeli tezerwyl et fuzero, quorum ministerio ani mas corporibus illigari, curari dum corpori illigatæ sunt, nec non e corporibus solvi, et post mortem in statutum locum deduci docent Origenes, Clemens Alexandrinus, et Philastrius, 261 et not., 262, 263, 297 et not., 298, 376. Angelis serviebant Judæi, 226 et not. Unde cultus ille ortus sit, 226 et not. Angelis damnosum et vetitum cul tum exhibentium hæresis florebat apud Phrygas Pauli temporibus, et a synodo Laodicena damnata est, 226 et not Angeli et archangeli quomodo vanitati subjecti, 597, 598 et seq. Angelf in singulas quasque nationes potesta tem tenebant, 962 et not. In adventu Christi potestatem banc amiserunt, 262 et not. Boni, prædicantibus aposto lis, sibi subditos ad fidem Christi adduxerunt, 262 et not., 263. Mali ad iracundiam concitati sunt, ideoque etiam nunc adversantur et bonis angelis, et illorum custodia traditis hominibus, 262 et not., 263 not. Ab angelis, qui cæterarum gentium sortiti fuerant principatum, cæcitas invida æmulatione facta est in Israel, 639 et seq. Angeli mai an post peccatum primi omnium creaturarum in ma teria et corpore alligati, 18. Angeli mali saluti nostræ obsistunt, 479, 480. Angeli mali proposito et voluntate mai, 594. Angeli mali ministri Dei sunt ad exigendas de peccatoribus puenas, 594. Angustiam et tribulationem, fram et indignationem si bimetipsis contrahunt peccatores, non vero eis retribuit Deus, 482 et seq. Angustiæ peccantium, quæ, 483. Angn stias peccantium quinam effectus sequatur, 483. Angustia sequitur tribulationem, 483. Anima. De anima ex professo scribere meditatur Ori genes, nec tamen quidquam de ea nisi transitorie scri psisse novimus. 116. De animæ ratione nihil tradidit ec clesiastica regula, 696. Animarum diversas esse naturas statuebant Valentiniani et Ebionita. Vide Naturæ vel Valentiniani. Animarum una eademque natura, dogma fil dei, 695. Anima capax vitii et virtutis, 432. Anima me dium quid inter spiritum et carnem, 112, 113, 432, 466, 475, 570. Anima et spiritus quid differant, 112, 113, 432, 466, 473, 570. Ab anima et spiritu quid differat virtus, 112, 113. Anima secunda pars hominis inferior spiritu, 654. Animae pars præstantissima, principatus dicta, 137, 189, 255, 256, 263, 356. Ea pars animæ in medio totius corporis, id est in corde consistit, 137. Animas hominum de colo peti credidit Origenes, 81 et not., 83 et not., 81. Lapsas esse de carlo senserunt Pythagoras, Platonici, et Origenes, 235 not. Eas esse ex propria Dei substantia opinati sunt Stoici, Ma ichæus et Priscillianus, 235 not. Animarum e, seu præexistentia, 81, 82, 83, 84, 255, 316 not., 331 et not Animæ Joannis præexsistentia, 81, 82, 83, 84, 85. Animæ Christi præexsistentia, 531 ét not. Airimæ ex traduce non propagantur, 83. Animæ im mortalitatem in dubium revocat Heracleon, 276. Contra staluit Origenes, 276 et seq. De animæ immortalitate quænam sit Valen'ini sententia, 275 et not., 276, 277. Animam corporatam esse decrevit Origenes, 235 not. Anime permanentiam et futurum sæculum non admitte bant Sadducæi et Samaritani, 333 et not. Animas homi num sanctorum ipsos esse angelos credidit Origenes, 81 et not., 83 et not., 81. Animam astris tribuit, 18 et not., 42 Eam esse corpoream decernit. 18 et not. Animas ad res agendas excitat et movet sol, 226 not. Animas propter recte vel male ante vitam gesta, variis variisque corporibus immitti docet Origenes 85 not. Docetet Hieronymus,316 not. Ani marum por el peor quid differant, 116. Anima an semel tantum corpore induatur, 116 et not. Animæ, an Cum corpus subierint, reminiscantur earum rerum quæ in cœlestibus in præcedenti vita didicerant, 316 et not. Ani mas a Deo corporibus immitti docuit aliquando Origenes, 261 not. Sæpius vero eas ministerio angelorum corporibus Inseri, atque, dum corpori iligalæ sunt, ab angelis cu rari; ab illis dissolvi corporibus hominum, el in statutum locum deduci docet, nec non Clemens Alexandrinus, et Philastrius, 261 et not., 262, 263, 297 et not. 298, 376. Idem munus animarum, dum corpori conjunctæ essent, curandarum, in statuta loca deducendarum, et inde evo candarum, dæmonibus ac Mercurio assignabant Plato, Plotinus, Plutarchus, alii ethnici, et vetusti fabulatores, 297 not. Animam corpori post mortem adsidere plerique philosophi et poetæ ethnici crediderunt, 376 not. Animæ Lazari, archisynagogi filiæ, et viduæ fiii, corpori mortuo non assidebant, 375 et not., 376. Animos puros ad supe riora evadere, impuros circa monumenta versari credidit Plato, 375 not. Animis rationes quædam feminales insitæ sunt, juxta Origenem, et quænam sint rationes illæ, 308 et not., 313 Anime generosiores divinioresque, montes tropice dicta, 215. Anima rationalis naturaliter est templum Dei, 185 Animæ intelligibilis ascensus et descensus, qualis, 504, 305. Anima non potest esse sine rege Deo, vel diabolo, 559. Animi morbus omnis, dæmonium vocatur, 355, 336 et seq. Animæ morbi numerantur in Scripturis sacris, et remedia describuntur, 482. Animæ somnus, qualis, 638 et seq. Animæ languor pessimus, contentio, 482. Animam in judicio futuro quomodo cogitationes accusabunt vel de fendent, 486, 487. Anima Christi medium quid iuter Deum et hominem, 514, 515. Beatissima et excelsissima omnium animarum, 515. Creata, et Unigeniti deitate posterior, 513. Ei Divinitatis sensus a Verbo Dei, et Spiritu sancto infunditur, 515. Ante corpus illius condita, ut et reliqua animæ, 331 et not. Missa a Patre corpus assumpsit ex Maria, 351 et not. Inseparabilis a Verbo Dei, 515. Verbo arctissimo amoris vinculo conjuncta antequam corpori ejus adjungeretur, 58 et not., 331 et not. Anima Christi descendit ad inferos, 466. Anima Christi ultra omnes cœ los transiliit, et usque ad ipsum Deum pervenit, 365. Propitiatio, propitiatoriumi nuncupatur, $14 et seq. Ad animam Chris'i referuntur propitiatorii mensuræ, 514 et seq. In anima, vel propter animam quare non turbatus Christus, 433 et seq. Non animam Eliæ, sed ejus spiritum et virtutem babebat Joannes Baptista, 112, 113 et seq. Animam, corpusque terrenum nou ex Maria assumpsisse Christum, sed phantasticum corpus per Mariam, ac tri ginta annorum virum eum in Judæa apparuisse, et quæ gesta ab eo dicuntur, visa geri magis, quam vere gesla esse contendebant Simon Magus, Saturnilus, Basilides. Valentinus, Cerdon, Marcion, Apelles, et alii v et al vocati, 429 et not., 690, 691 et seq., 693 et a hi passim. Animas ad res gerendas excitat et movel sol, 236 not. Animalia quinque offerebantur a Judæis super altare. 150, 151. Animalia quædam bono odore corporali perimi dicuntur, 567. Animalium omnium prudentior quare dicatur serpens, 647. Animata. Ab auimatis abstinendum censebant Encrati t3, 667. Annuere oculis, in malam partem sumitur, 440. quid significet, 561. Avonia, quid, 523. Anomoi et Ariani vocis; significatione varia abusi diu simplices homines ludificati suul, 61 BC!. Anthropomorphitarum pater Audius, 230 not. Anthro pomorphitæ, qui, 250 not. Celsus Epicureus opinabatur Christianos omnes esse Anthropomorphites, 230 not. Confutatur ab Origene, 230 not. Anthropomorphitarum hæresis quæ, 230 not. et 476. Confutatur, 476. Antidicomarianita, qui, 6 not. Eorum hæresim contri vit Hieronymus, 6 not. Amarai, quid, 4 not. Ampi et posteriovea quid differant, 4 et not. post omnes fructus dedicatur, 4 et not Apr totius Scripturæ est Evangelium, 4, 3. Apelles hæreticus Christum non in carne venisse doce bat, 429 et not. Apelles non omuibus modis negabat Det esse Legem et Prophetas; sed Dominum hunc qui mun dum edidit, ad gloriam alterius ingeniti et boni Dei eum construxisse fingebat: illum autem ingenitum Deum in consummatione sæcult misisse Jesum Christum ad emen dationem mundi, rogatum ab eo Deo, qui eum fecerat, ut mitteret Filium suuin ad mundi correctionem, 693. Appellationes Christi diversas non proprie, sed tropice intelligebant Valentiniani, Marcosii, et Colarbasii, in sola Verbi appellatione insistentes, veluti solum Verbum astruerent esse Christum, 22, 25, 26, 29, 30, 43 et not. Appellatio Verbi Christo tributa allegorice explicanda est. 29, 30 et seq. Explicatur, 22, 25, 26 et seq., 13, 14 et seq. Appellationem Verbi non magis Christo convenire quam alias plerasque appellationes perperam censuit Origenes, 22, 25, 26 et seq., usque ad pag. 45. Appellatio Christi quatenus Jesu conveniat, 51, 52. Appellationes humanæ quomodo Deo conveniant, 45. Aphrodisæus (Alexander) quinta essentiæ Peripateti corum a Xenarcho impugnatæ patrocinatus est, 231 not. Appe ex IV Reg. 1, 14, quid, 146 not. Apocalypsim Joanni apostolo abjúdicabant Marcionita, 16 not. Apocalypseos auctor Joannes Evangelista, 16, 95. Apocalypseos locus unus ex cap. xix, 11, 12, 13, 14, expo nitur, 55, 56, 57, 58. Apocryphi libri Hebræorum. 84, 297. Apocryphorum librorum duplex eral ordo apud Hebræos, de seu HIRT, et vét, 226 et no'. Apollinarius beatam Mariam post partum Josepho jum ctam fuisse censebat, 6 not.

col. 669–670page 33 of 102

PG 14:669καὶ τὸ ἐν λόγῳ ἁμάρτημα, οὐκ ἄλλοθεν ἢ ἀπὸ κρι μάτων μοχθηρῶν οίονται γίνεσθαι· οἱ δὲ ταῖς ἁγίαις Γραφαῖς, ὡς θείαις πεπιστευκότες, διαλαμβάνουσι περὶ τῶν παρὰ τὸν ὀρθὸν λόγον ὑπ' ἀνθρώ των πραττομένων, ὡς οὐ χωρίς δαιμονίων, ή ὁποίων δήποτε δυνάμεων ἀντικειμένων τῶν τοιού των ἐπιτελουμένων. Καὶ οἱ Ἰουδαῖοι τοίνυν κατὰ δαιμονίου ενέργειαν υπελάμβανον εἰρηκέναι τὸν Ἰησοῦν τόν ᾿Αμὴν ἀμὴν λέγω ὑμῖν· 'Εάν τις τὸν ἐμὸν λόγον τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ θεωρήσῃ εἰς τὸν αἰῶνα. Καὶ τοῦτο ἐπεπόνθεισαν, μήτε τὸν λόγον τηρήσαντες, μήτε τοῦ λεγομένου τὴν δύναμιν θεω ρήσαντες· ὁ μὲν γὰρ θάνατόν τινα ἐχθρὸν τῷ λόγῳ ἐπιστάμενος, ὃν ἀποθνήσκουσιν οἱ ἁμαρτάνοντες, τοῦτον ἔφασκε μὴ θεωρεῖσθαι εἰς τὸν αἰῶνα ὑπὸ τοῦ τὸν λόγον αὐτοῦ τηρήσαντος· οἱ δὲ περὶ τοῦ καινοτέρου θανάτου νομίσαντες εἶναι τὸ λεγόμενον παραπαίειν φοντο τὸν λέγοντα, ἀποθανόντος ᾽Αβραὰμ, καὶ τῶν προφητῶν, μὴ ἀποθανεῖσθαι εἰς τὸν αἰῶνα πάντα τὸν τηρήσαντα αὐτοῦ τὸν λόγον. 33. Ἀβραὰμ ἀπέθανε, καὶ οἱ προφῆται, καὶ σὺ λέγεις· 'Εάν τις τὸν ἐμὸν λόγον τηρήσῃ, οὐ μὴ γεύσηται θάνατον (12') εἰς τὸν αἰῶνα· μὴ σὺ μεί ζων εἶ τοῦ πατρὸς ἡμῶν ᾿Αβραάμ, ὅστις ἀπέ θανε; καὶ οἱ προφῆται ἀπέθανον· τίνα σεαυ τὸν ποιεῖς; Εἰ κατὰ τὴν ἁπλουστέραν ἐκδοχὴν, ὡς καὶ αὐτοὶ ἀποδεδώκαμεν, δοκεῖ εἶναι σαφὲς τὸ της υπολήψεως τῶν Ἰουδαίων ἀποκριναμένων πρὸς τὸν τοῦ Σωτῆρος λόγον περὶ τοῦ Ἀβραὰμ, καὶ τῶν προφητῶν, ὡς ἀποτεθνηκότων, οὐδὲν ἧττον οὐκ ἀπαρασήμαντον τὴν ἐξέτασιν μετὰ συγκρίσεως τῆς πρὸς ἕτερα παραπλήσια ἑατέον. "Αρα γὰρ φοντο σὺν οὐδενὶ λόγῳ τὸν Σωτῆρα εἰρηκέναι τό Εάν τις τὸν ἐμὸν λόγον τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ θεωρήσῃ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ διὰ τοῦτο σαφές τι πρὸς τὸν λόγον αὐτοῦ ἀπεκρίναντο; ή, καθὼς ἑκήσαμεν οὐ περὶ τοῦ κοινοτέρου θανάτου αὐτὸν λε λαληκέναι, καὶ διαλαμβάνοντες περὶ ᾿Αβραάμ, καὶ τῶν προφητῶν, ὡς καὶ αὐτῶν ἐν τῷ χείρονι θανάτῳ γεγενημένων ποτέ, τὸν λόγον αὐτοῦ μὴ παραδεξάμενοι, μηδὲ ὑπολαμβάνοντες αὐτὸν εἶναι τηλικοῦτον, ὁποῖον ἐπηγγείλατο ὁ λέγων· φασί· Νῦν ἐγνώκα μεν, ὅτι δαιμόνιον ἔχεις; Τὸ δὲ ὅμοιον καὶ ἐπ' ἄλλων αὐτοῦ λόγων καὶ τῶν πρὸς αὐτοὺς ἀποκρίσεων ἐπὶ πλειόνων ἐν τοῖς ἀνωτέρω ἑξητάσαμεν· οἷον ἐπὶ; Μυρίων γ' οὖν ὄντων κατ' ἀρι ὑμῖν, ὦ πράσσουσιν ἄνθρωποι, σχεδόν δύο εἰσὶν ἀρχαι Τάσης ἁμαρτίας, ἄνοια καὶ ἀσθένεια· ἄμφω δὲ ἐφ' ἡμῖν, τῶν μήτε ἐθελόντων μανθάνειν, μήτε αὖ τῆς ἐπιθυμίας κρατεῖν. Τούτων δὲ, δι' ἣν μὲν οὐ καλῶς κρίνουσι· δι᾽ ἦν δὲ οὐκ ισχύουσι τοῖς ὀρθῶς κριθεῖσιν οὔτε γὰρ, απατηθείς τις τὴν γνώμην, δύναιτ' ἂν εὖ πράττειν, καν πάνυ δυνατὸς ἢ τὰ γνωσθέντα ποιεῖν οὔτε καὶ κρίνειν τὸ δέον ἰσχύων, ἄμεμπτον ἑαυτὸν παράσχοιτ' ἂν ἐν τοῖς ἔργοις ἐξασθενῶν. Πυ£τιUS. οἷον γενέσθαι. κατά. ἐφάσχομεν. οὐ μὴ γεύσηται θανάτου. εἰ καὶ κατὰ, σὺν οὐδενὶ λόγῳ τὸν Σω τήρα οὐδενὶ τῷ τὸν Σωτῆρα. καθώς.

peccatum in sermone, non aliunde oriri existimant, quam a pravis judiciis. At vero qui Scripturis sa cris tanquam divinis crediderunt, sic disputant de hominibus præter rationem operantibus, tanquam absque dæmoniis, vel qualibuscunque potentiis contrariis peccata non perficiantur. Quamobrem Judæi etiam existimabant Jesum juxta dæmonis operationen dixisse ®: Amen, amen dico vobis Si quis sermonem meum servaverit, mortem non vi debit in alernum. Quod passi sunt, quia nec ser monein servaverunt, nec vim dicti viderunt. Nam mortem quamdam sciens Jesus inimicam esse ra tioni, qua moriuntur peccantes, 363 hanc in æternum non videri dicebat ab eo, qui sermonem ipsius servaverit; illi antem de communi morte dictum esse existimantes, aberrare arbitrati sunt, cum mortuus fuisset Abraham cæterique prophetæ, dicentem neminein in æternum mori, qui məndata sua servarit. exquisivimus, veluti in Samaritids quando cum 33. Abraham mortuus est el prophetæ, et tu' di cis: Si quis sermonem meum servaverit, mortem non gustabit in a’ternum; num tu major es patre nostro Abrahamo, qui mortuus est? et prophetæ mortui sunt. Quem leipsum facis "? Eliamsi juxta simplicioren intelligentiam, quemadmodum et nos interpretati sumus, videatur apertumn esse id, quodl Judæi suspicati fuerant, respondentes ad Servatoris sermonem de Abraham, cæterisque prophetis, per inde quasi illi mortui fuissent, nihilominus non sinenda est disputatio inexplorata cum collatione ostendente superiora similia. Utrum existimabant Servatorem cum nulla ratione dixisse: Si quis ser monem meum servaveril, mortem non videbit in æternum, et hanc ob causam manifestum quiddam ad ipsius sermonem responderunt? an potius, sicut consideravimus, non de communi morte ipsum locutum fuisse opinabantur, et animo cogitantes Abraham et prophetas aliquando spiritualiter mor tuos fuisse, sermone illius spreto, ut qui ne euin quidem talem esse, qualem loquens se promittebat, existimarent, inquiunt: Nunc cognovimus quod demonium habes "? Simile vero etiam in aliis ip sius sermonibus pluribus verbis in superioribus ” Joan. vını, 51. ** ibid. 52, 53. 95 ibid. 52. Parad. 111 Cum quidquid peccatur, perturbatione pectetur rationis, atque ordinis. Clemens Alexandr. Stromat. lib. vu Cum igitur infinita sint numero que agunt homines, duæ fere sunt omnium peccatorum causa, ignorantia, et im becillitas: utraque autem in nostra potcstate est, vel cum discere nolumus, vel rursum cupiditatem mode rari. ¡larum autem rerum alia efficil ut male judice musalia ut recte judicatis uti non valeamus. Nec enim falsus aliquis animi, recte agere valeat, etiamsi quæ animo decrevit omnino agere queat: nec qui judicare polest quid facto opus sit, inculpatum se præslet, si in agendo fuerit imbecillus. Codex Regius, male, In eodem codice Regio deest Codex Regius, perperam In Evang., Ferrarius legil, etc. Codex Bodleianus, Regius, male, lu codice Regio deest

καὶ τὸ ἐν λόγῳ ἁμάρτημα, οὐκ ἄλλοθεν ἢ ἀπὸ κρι μάτων μοχθηρῶν οίονται γίνεσθαι· οἱ δὲ ταῖς ἁγίαις Γραφαῖς, ὡς θείαις πεπιστευκότες, διαλαμ βάνουσι περὶ τῶν παρὰ τὸν ὀρθὸν λόγον ὑπ' ἀνθρώ των πραττομένων, ὡς οὐ χωρίς δαιμονίων, ή ὁποίων δήποτε δυνάμεων ἀντικειμένων τῶν τοιού των ἐπιτελουμένων. Καὶ οἱ Ἰουδαῖοι τοίνυν κατὰ δαιμονίου ενέργειαν υπελάμβανον εἰρηκέναι τὸν Ἰησοῦν τόν ᾿Αμὴν ἀμὴν λέγω ὑμῖν· 'Εάν τις τὸν ἐμὸν λόγον τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ θεωρήσῃ εἰς τὸν αἰῶνα. Καὶ τοῦτο ἐπεπόνθεισαν, μήτε τὸν λόγον τηρήσαντες, μήτε τοῦ λεγομένου τὴν δύναμιν θεω ρήσαντες· ὁ μὲν γὰρ θάνατόν τινα ἐχθρὸν τῷ λόγῳ ἐπιστάμενος, ὃν ἀποθνήσκουσιν οἱ ἁμαρτάνοντες, τοῦτον ἔφασκε μὴ θεωρεῖσθαι εἰς τὸν αἰῶνα ὑπὸ τοῦ τὸν λόγον αὐτοῦ τηρήσαντος· οἱ δὲ περὶ τοῦ καινοτέρου θανάτου νομίσαντες εἶναι τὸ λεγόμενον παραπαίειν φοντο τὸν λέγοντα, ἀποθανόντος ᾽Αβραὰμ, καὶ τῶν προφητῶν, μὴ ἀποθανεῖσθαι εἰς τὸν αἰῶνα πάντα τὸν τηρήσαντα αὐτοῦ τὸν λόγον. 33. Ἀβραὰμ ἀπέθανε, καὶ οἱ προφῆται, καὶ σὺ λέγεις· 'Εάν τις τὸν ἐμὸν λόγον τηρήσῃ, οὐ μὴ γεύσηται θάνατον (12') εἰς τὸν αἰῶνα· μὴ σὺ μεί ζων εἶ τοῦ πατρὸς ἡμῶν ᾿Αβραάμ, ὅστις ἀπέ θανε; καὶ οἱ προφῆται ἀπέθανον· τίνα σεαυ τὸν ποιεῖς; Εἰ κατὰ τὴν ἁπλουστέραν ἐκδοχὴν, ὡς καὶ αὐτοὶ ἀποδεδώκαμεν, δοκεῖ εἶναι σαφὲς τὸ της υπολήψεως τῶν Ἰουδαίων ἀποκριναμένων πρὸς τὸν τοῦ Σωτῆρος λόγον περὶ τοῦ Ἀβραὰμ, καὶ τῶν προφητῶν, ὡς ἀποτεθνηκότων, οὐδὲν ἧττον οὐκ ἀπαρασήμαντον τὴν ἐξέτασιν μετὰ συγκρίσεως τῆς πρὸς ἕτερα παραπλήσια ἑατέον. "Αρα γὰρ φοντο σὺν οὐδενὶ λόγῳ τὸν Σωτῆρα εἰρηκέναι τό Εάν τις τὸν ἐμὸν λόγον τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ θεωρήσῃ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ διὰ τοῦτο σαφές τι πρὸς τὸν λόγον αὐτοῦ ἀπεκρίναντο; ή, καθὼς ἑκήσαμεν οὐ περὶ τοῦ κοινοτέρου θανάτου αὐτὸν λε λαληκέναι, καὶ διαλαμβάνοντες περὶ ᾿Αβραάμ, καὶ τῶν προφητῶν, ὡς καὶ αὐτῶν ἐν τῷ χείρονι θανάτῳ γεγενημένων ποτέ, τὸν λόγον αὐτοῦ μὴ παραδεξά μενοι, μηδὲ ὑπολαμβάνοντες αὐτὸν εἶναι τηλικοῦτον, ὁποῖον ἐπηγγείλατο ὁ λέγων· φασί· Νῦν ἐγνώκα μεν, ὅτι δαιμόνιον ἔχεις; Τὸ δὲ ὅμοιον καὶ ἐπ' ἄλλων αὐτοῦ λόγων καὶ τῶν πρὸς αὐτοὺς ἀποκρίσεων ἐπὶ πλειόνων ἐν τοῖς ἀνωτέρω ἑξητάσαμεν· οἷον ἐπὶ; Μυρίων γ' οὖν ὄντων κατ' ἀρι ὑμῖν, ὦ πράσσουσιν ἄνθρωποι, σχεδόν δύο εἰσὶν ἀρχαι Τάσης ἁμαρτίας, ἄνοια καὶ ἀσθένεια· ἄμφω δὲ ἐφ' ἡμῖν, τῶν μήτε ἐθελόντων μανθάνειν, μήτε αὖ τῆς ἐπιθυμίας κρατεῖν. Τούτων δὲ, δι' ἣν μὲν οὐ καλῶς κρίνουσι· δι᾽ ἦν δὲ οὐκ ισχύουσι τοῖς ὀρθῶς κριθεῖσιν οὔτε γὰρ, απατηθείς τις τὴν γνώμην, δύναιτ' ἂν εὖ πράττειν, καν πάνυ δυνατὸς ἢ τὰ γνωσθέντα ποιεῖν οὔτε καὶ κρίνειν τὸ δέον ἰσχύων, ἄμεμπτον ἑαυτὸν παράσχοιτ' ἂν ἐν τοῖς ἔργοις ἐξασθενῶν. Πυ£τιUS. οἷον γενέσθαι. κατά. ἐφάσχομεν. οὐ μὴ γεύσηται θανάτου. εἰ καὶ κατὰ, σὺν οὐδενὶ λόγῳ τὸν Σω τήρα οὐδενὶ τῷ τὸν Σωτῆρα. καθώς. peccatum in sermone, non aliunde oriri existimant, quam a pravis judiciis. At vero qui Scripturis sa cris tanquam divinis crediderunt, sic disputant de hominibus præter rationem operantibus, tanquam absque dæmoniis, vel qualibuscunque potentiis contrariis peccata non perficiantur. Quamobrem Judæi etiam existimabant Jesum juxta dæmonis operationen dixisse ®: Amen, amen dico vobis Si quis sermonem meum servaverit, mortem non vi debit in alernum. Quod passi sunt, quia nec ser monein servaverunt, nec vim dicti viderunt. Nam mortem quamdam sciens Jesus inimicam esse ra tioni, qua moriuntur peccantes, 363 hanc in æternum non videri dicebat ab eo, qui sermonem ipsius servaverit; illi antem de communi morte dictum esse existimantes, aberrare arbitrati sunt, cum mortuus fuisset Abraham cæterique prophetæ, dicentem neminein in æternum mori, qui məndata sua servarit. exquisivimus, veluti in Samaritids quando cum 33. Abraham mortuus est el prophetæ, et tu' di cis: Si quis sermonem meum servaverit, mortem non gustabit in a’ternum; num tu major es patre nostro Abrahamo, qui mortuus est? et prophetæ mortui sunt. Quem leipsum facis "? Eliamsi juxta simplicioren intelligentiam, quemadmodum et nos interpretati sumus, videatur apertumn esse id, quodl Judæi suspicati fuerant, respondentes ad Servatoris sermonem de Abraham, cæterisque prophetis, per inde quasi illi mortui fuissent, nihilominus non sinenda est disputatio inexplorata cum collatione ostendente superiora similia. Utrum existimabant Servatorem cum nulla ratione dixisse: Si quis ser monem meum servaveril, mortem non videbit in æternum, et hanc ob causam manifestum quiddam ad ipsius sermonem responderunt? an potius, sicut consideravimus, non de communi morte ipsum locutum fuisse opinabantur, et animo cogitantes Abraham et prophetas aliquando spiritualiter mor tuos fuisse, sermone illius spreto, ut qui ne euin quidem talem esse, qualem loquens se promittebat, existimarent, inquiunt: Nunc cognovimus quod demonium habes "? Simile vero etiam in aliis ip sius sermonibus pluribus verbis in superioribus ” Joan. vını, 51. ** ibid. 52, 53. 95 ibid. 52. Parad. 111 Cum quidquid peccatur, perturbatione pectetur rationis, atque ordinis. Clemens Alexandr. Stromat. lib. vu Cum igitur infinita sint numero que agunt homines, duæ fere sunt omnium peccatorum causa, ignorantia, et im becillitas: utraque autem in nostra potcstate est, vel cum discere nolumus, vel rursum cupiditatem mode rari. ¡larum autem rerum alia efficil ut male judice musalia ut recte judicatis uti non valeamus. Nec enim falsus aliquis animi, recte agere valeat, etiamsi quæ animo decrevit omnino agere queat: nec qui judicare polest quid facto opus sit, inculpatum se præslet, si in agendo fuerit imbecillus. Codex Regius, male, In eodem codice Regio deest Codex Regius, perperam In Evang., Ferrarius legil, etc. Codex Bodleianus, Regius, male, lu codice Regio deest

col. 673–674page 34 of 102

PG 14:673τῶν, ἀλλὰ ζώντων· καὶ ὡς ὑπολαμβάνοντές τε νεκροὺς εἶναι τοὺς προφήτας, ᾠκοδόμουν αὐτῶν τους τάφους, καὶ διὰ τοῦτο ταλανιζόμενοι. Εἰ καὶ ἀπέθανεν οὖν Αβραάμ, ἀλλ᾽ ἔζησε, καὶ οὐκέτι τὸν θάνατον ἐθεώρει, ἀφ᾽ οὗ ἰδὼν τὴν Ἰησοῦ ἡμέραν ἠγαλλιάσατο, καὶ ἐχάρη. Οἶμαι δὲ καὶ διὰ τοῦτο πρὸς τό· 'Αβραὰμ ἀπέθανεν, εἰρῆσθαι ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος διδάσκοντος, ὅτι ᾽Αβραὰμ ἔζη, τό Αβρα ὰμ ὁ πατὴρ ἡμῶν (47') ἠγαλλιάσατο, ἵνα ἴδῃ τὴν ἡμέραν τὴν ἐμὴν, καὶ εἶδε, καὶ ἐχάρη. Εἰ μὴ βού λεταί τις οὕτως ἔχειν τὰ περὶ τοῦ ᾿Αβραάμ, λεγέτω ἡμῖν πρότερον πότε ὁ ἰδὼν τὴν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἡμέραν, καὶ ἐπὶ τούτῳ ἀγαλλιασόμενος, καὶ χαρείς, [τι θεωρεῖ τὸν θάνατον· ἢ ὁ ἰδὼν τὴν ἡμέραν τοῦ Σωτῆρος, καὶ ἀγαλλιασάμενος, καὶ χαρεῖς, ἀξιωθεὶς σκαύτης όψεως, ὡς ἄξιος αὐτῆς, ὕστερον εστέρηται ἐθεώρησεν. Εἰ γὰρ ἑκάτερον τούτων ἄτοπόν ἐστιν, τῶν τὴν ἡμέραν Ἰησοῦ ᾿Αβραάμ, ἅμα τῷ ἰδεῖν κουσε καὶ τὸν λόγον αὐτοῦ, καὶ ἐτήρησε, καὶ οὐκ ἔτι Κάνα τον θεωρεῖ· καὶ οὐχ ὑγιῶς ἔλεγεν, ώσπερεὶ ἔτι » θανάτῳ τυγχάνοντος αὐτοῦ, οἱ Ἰουδαῖοι τό Ἀβραὰμ ἀπέθανε. Τὸ δ' ὅμοιον ἐρεῖς καὶ περὶ τῶν τροφητῶν· εἰ γὰρ ὁ Θεὸς οὐκ ἔστι νεκρῶν, ἀλλὰ ζών των, καὶ ἔστιν, ὥσπερ τοῦ ᾿Αβραάμ, καὶ τοῦ Ἰσαάκ, καὶ τοῦ Ἰακώβ, οὕτως καὶ τῶν λοιπῶν προφητῶν Εἰς, ζῶσι καὶ οἱ προφῆται· καὶ γὰρ ἐτήρησαν τὸν ἔγον τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ὅτε λόγος Κυρίου ἐγένετο τρός Ωσηέ, ἢ λόγος ἐγένετο πρὸς Ἱερεμίαν, ἢ λόγος γένετο πρὸς Ησαΐαν· οὐ γὰρ ἄλλος λόγος ἐγένετο μές τινα τούτων, ἀλλ' ὁ ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν Υἱὸς στοῦ Θεὸς Λόγος· καὶ τοῦτον, εἰ καί τις ἄλλος, καὶ οἱ προφήται τετηρήκασι, καὶ ἐξ οὗ ειλήφασι τὸν λόγον, ένα τον οὐκ ἔτι ἐθεώρησαν. Ομοίως τοίνυν ψεῦδος κι Νέα εγνώκαμεν, ὅτι δαιμόνιον ἔχεις, τό Αβραὰμ ἀπέθανε, καὶ οἱ προφῆται, εἰρημένον ὑπὸ ῶν Ἰουδαίων· οὔτε γὰρ ἔγνωσαν δαιμόνιον ἔχειν τὸν πτάσσοντα δαιμονίοις· οὐδεὶς γὰρ γινώσκει τὸ μὴ πάρχον· οὔτε ᾿Αβραὰμ καὶ οἱ προφῆται ἐν θανάτῳ κ. ἦσαν, ὅτε ἔλεγον οἱ Ἰουδαῖοι τό· Ἀβραὰμ ἀπέ Ενε, καὶ οἱ προφῆται. Μετὰ ταῦτα ζητοῦμεν τί ήποτε, τοῦ Σωτῆρος εἰρηκότος περὶ παντὸς τοῦ της εντος αὐτοῦ τὸν λόγον, ὅτι Θάνατον οὐ θεωρήσει ἰς τὸν αἰῶνα, οἱ Ἰουδαῖοι μετὰ τὰ προεξετασθέν κ δέον αὐτοὺς καταλλήλως τῷ· Θάνατον οὐ μὴ εωρήσει εἰς τὸν αἰῶνα, εἰρηκέναι· Καὶ σὺ λέγεις Πάν τις τὸν ἐμὸν λόγον τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ εωρήσει εἰς τὸν αἰῶνα· οἱ δὲ οὐ τοῦτο, ἀλλὰ τὸ μὴ σημένον ὑπὸ τοῦ Σωτῆρός φασιν· οὐ γὰρ εἶπεν Εάν τις τὸν ἐμὸν λόγον τηρήσῃ, θανάτου οὐ μὴ εύσηται εἰς τὸν αἰῶνα, ὅπερ οὗτοι προφέρονται ὡς πὸ τοῦ Κυρίου ἡμῶν εἰρημένον. Καὶ ὅρα εἰ μὴ τῷ ἶναι διαφορὰν τοῦ μὴ θεωρεῖν θάνατον, καὶ τοῦ ὑμῶν, πότερόν σε.... ἀγαλλιασάμενος Ὥσπερεὶ ἔτι ἐν θανάτῳ, ώσπερεί αἰτίου θανάτου τυγχάνοντος αὐτοῦ Μὴ εἰρημένον. μή, τὸ εἶναι,

vixit in posterum non amplius visurus mortem; ab eo enim tempore, quo vidit Jesu diem, exsultavit et gavisus est. Atque etiam ob hanc causam arbi tror Servatorem docentem Abraham vivere, cum dixissent: Abraham mortuus est *, mox intulisse 365 Abraham paler vesler exsullavit, ut videret diem meum; et vidit, el gavisus est ¹º. Quod si nolit aliquis res Abrabe sic se labere, dicat nobis utrum qui vidit aliquando Servatoris nostri diem, et hanc ob causam exsullavit et gavisus est, [ etiam mortem videat; an qui Servatoris nostri diem vidit, et exsullavit, atque gavisus est], dignatus tali vi sione, tanquam ipsa dignus, postea privatus fuil ea re quam viderat. Nam si utrumque horum absurdum est, cum Abraham vidit Jesu diem, cuin ipso pari ter videre audivit etiam sermonem ipsius, et serva vit, nec amplius mortem videt; nec recte Judæi di cebant: Abraham mortuus est, perinde quasi ipse etiam tum in morte esset. Simile etiam de prophetis dices: nam si Deus non est mortuorum, sed viven liun, et ut est Abraham, et Isaac, et Jacob Deus ", sic etiam est cæterorum prophetarum Deus, vivunt etiam prophetæ: ut qui servaverunt etiam sermo nem Filii Dei, quando sermo factus est ad Oseam ' vel sermo factus est ad Jeremiam 18, vel serino fa ctus est ad Isaiam **: acc enim alius sermo ad ali quem borum factus est, præterquam Sermo ille qui erat in principio apud Deum ', Filius ipsius Dei Sermo: quem, si quis alius, prophetæ in primis servaverunt, qui etiamn, ex quo acceperunt serino nem, mortem amplius non viderunt. Æque igitur falsum est: Nunc cognovimus quod demonium ha bes ", atque hoc: Abraham mortuus est, et prophe tæ ", quod dixerunt Judæi. Neque enim agnoverant dæmonium habere eum qui imperabat dæmoniis; nullus enim cognoscit quod non est; neque Abra ham et prophetæ in morte amplius erant, quando dicebant Judai: Abraham mortuus est, et propheta. Deinde quærimus cur tanden, cun dixisset Serva tor de quocunque qui sermonem ipsius servat: Mor tem non videbit in æternum, idque exigeret, uti Ju dæi post illa verba quæ antea examinavimus, conse quenter his verbis: Mortem non videbit in æternum, dicerent: Et in dieis: Si quis sermonem meum ser vaverit, mortem non videbit in æternum, illi non hoc faciant, sed respondeant quod Servator non dixerit. Neque enim dixeral Servator: Si quis sermonem meum servaverit, mortem non guslabit in æternum, quod isti preferunt tanquam a Domino nostra di elum. Et vide an quia differentia sit inter videre mortem, el gustare mortem, a cæteris 366 paritør / liabili. Etiam igitur si Abraham mortuus fuerit, re Joan. viu, 52. 10 ibid. 56. 11 Matth. xx1, 'Juan. 1, 2. Joan. I, 58. sr ibid. Legit interpres et inox sic etiam scribere amant realiores editores. ED. PATROL. etc. lta recte legit mius, cujus interpretationem adoptamus. At wietur legisse Ferrarius, 13 Ose. 1, 4. 18 Jerem. XIV, 1. “14 isa. u, 1. venit enim: Perinde quasi mors Abrahæ in causa esset, ut eliam Christus moreretur, 1n editione Huelii deest quod legitur in codice Bodleiano. Codex Regius, male. Hac supplevimus e Perionio,

τῶν, ἀλλὰ ζώντων· καὶ ὡς ὑπολαμβάνοντές τε νεκροὺς εἶναι τοὺς προφήτας, ᾠκοδόμουν αὐτῶν τους τάφους, καὶ διὰ τοῦτο ταλανιζόμενοι. Εἰ καὶ ἀπέθανεν οὖν Αβραάμ, ἀλλ᾽ ἔζησε, καὶ οὐκέτι τὸν θάνατον ἐθεώρει, ἀφ᾽ οὗ ἰδὼν τὴν Ἰησοῦ ἡμέραν ἠγαλλιάσατο, καὶ ἐχάρη. Οἶμαι δὲ καὶ διὰ τοῦτο πρὸς τό· 'Αβραὰμ ἀπέθανεν, εἰρῆσθαι ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος διδάσκοντος, ὅτι ᾽Αβραὰμ ἔζη, τό Αβρα ὰμ ὁ πατὴρ ἡμῶν (47') ἠγαλλιάσατο, ἵνα ἴδῃ τὴν ἡμέραν τὴν ἐμὴν, καὶ εἶδε, καὶ ἐχάρη. Εἰ μὴ βού λεταί τις οὕτως ἔχειν τὰ περὶ τοῦ ᾿Αβραάμ, λεγέτω ἡμῖν πρότερον πότε ὁ ἰδὼν τὴν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἡμέραν, καὶ ἐπὶ τούτῳ ἀγαλλιασόμενος, καὶ χαρείς, [τι θεωρεῖ τὸν θάνατον· ἢ ὁ ἰδὼν τὴν ἡμέραν τοῦ Σωτῆρος, καὶ ἀγαλλιασάμενος, καὶ χαρεῖς, ἀξιωθεὶς σκαύτης όψεως, ὡς ἄξιος αὐτῆς, ὕστερον εστέρηται ἐθεώρησεν. Εἰ γὰρ ἑκάτερον τούτων ἄτοπόν ἐστιν, τῶν τὴν ἡμέραν Ἰησοῦ ᾿Αβραάμ, ἅμα τῷ ἰδεῖν κουσε καὶ τὸν λόγον αὐτοῦ, καὶ ἐτήρησε, καὶ οὐκ ἔτι Κάνα τον θεωρεῖ· καὶ οὐχ ὑγιῶς ἔλεγεν, ώσπερεὶ ἔτι » θανάτῳ τυγχάνοντος αὐτοῦ, οἱ Ἰουδαῖοι τό Ἀβραὰμ ἀπέθανε. Τὸ δ' ὅμοιον ἐρεῖς καὶ περὶ τῶν τροφητῶν· εἰ γὰρ ὁ Θεὸς οὐκ ἔστι νεκρῶν, ἀλλὰ ζών των, καὶ ἔστιν, ὥσπερ τοῦ ᾿Αβραάμ, καὶ τοῦ Ἰσαάκ, καὶ τοῦ Ἰακώβ, οὕτως καὶ τῶν λοιπῶν προφητῶν Εἰς, ζῶσι καὶ οἱ προφῆται· καὶ γὰρ ἐτήρησαν τὸν ἔγον τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ὅτε λόγος Κυρίου ἐγένετο τρός Ωσηέ, ἢ λόγος ἐγένετο πρὸς Ἱερεμίαν, ἢ λόγος γένετο πρὸς Ησαΐαν· οὐ γὰρ ἄλλος λόγος ἐγένετο μές τινα τούτων, ἀλλ' ὁ ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν Υἱὸς στοῦ Θεὸς Λόγος· καὶ τοῦτον, εἰ καί τις ἄλλος, καὶ οἱ προφήται τετηρήκασι, καὶ ἐξ οὗ ειλήφασι τὸν λόγον, ένα τον οὐκ ἔτι ἐθεώρησαν. Ομοίως τοίνυν ψεῦδος κι Νέα εγνώκαμεν, ὅτι δαιμόνιον ἔχεις, τό Αβραὰμ ἀπέθανε, καὶ οἱ προφῆται, εἰρημένον ὑπὸ ῶν Ἰουδαίων· οὔτε γὰρ ἔγνωσαν δαιμόνιον ἔχειν τὸν πτάσσοντα δαιμονίοις· οὐδεὶς γὰρ γινώσκει τὸ μὴ πάρχον· οὔτε ᾿Αβραὰμ καὶ οἱ προφῆται ἐν θανάτῳ κ. ἦσαν, ὅτε ἔλεγον οἱ Ἰουδαῖοι τό· Ἀβραὰμ ἀπέ Ενε, καὶ οἱ προφῆται. Μετὰ ταῦτα ζητοῦμεν τί ήποτε, τοῦ Σωτῆρος εἰρηκότος περὶ παντὸς τοῦ της εντος αὐτοῦ τὸν λόγον, ὅτι Θάνατον οὐ θεωρήσει ἰς τὸν αἰῶνα, οἱ Ἰουδαῖοι μετὰ τὰ προεξετασθέν κ δέον αὐτοὺς καταλλήλως τῷ· Θάνατον οὐ μὴ εωρήσει εἰς τὸν αἰῶνα, εἰρηκέναι· Καὶ σὺ λέγεις Πάν τις τὸν ἐμὸν λόγον τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ εωρήσει εἰς τὸν αἰῶνα· οἱ δὲ οὐ τοῦτο, ἀλλὰ τὸ μὴ σημένον ὑπὸ τοῦ Σωτῆρός φασιν· οὐ γὰρ εἶπεν Εάν τις τὸν ἐμὸν λόγον τηρήσῃ, θανάτου οὐ μὴ εύσηται εἰς τὸν αἰῶνα, ὅπερ οὗτοι προφέρονται ὡς πὸ τοῦ Κυρίου ἡμῶν εἰρημένον. Καὶ ὅρα εἰ μὴ τῷ ἶναι διαφορὰν τοῦ μὴ θεωρεῖν θάνατον, καὶ τοῦ ὑμῶν, πότερόν σε.... ἀγαλλιασάμενος Ὥσπερεὶ ἔτι ἐν θανάτῳ, ώσπερεί αἰτίου θανάτου τυγχάνοντος αὐτοῦ Μὴ εἰρημένον. μή, τὸ εἶναι, vixit in posterum non amplius visurus mortem; ab eo enim tempore, quo vidit Jesu diem, exsultavit et gavisus est. Atque etiam ob hanc causam arbi tror Servatorem docentem Abraham vivere, cum dixissent: Abraham mortuus est *, mox intulisse 365 Abraham paler vesler exsullavit, ut videret diem meum; et vidit, el gavisus est ¹º. Quod si nolit aliquis res Abrabe sic se labere, dicat nobis utrum qui vidit aliquando Servatoris nostri diem, et hanc ob causam exsullavit et gavisus est, [ etiam mortem videat; an qui Servatoris nostri diem vidit, et exsullavit, atque gavisus est], dignatus tali vi sione, tanquam ipsa dignus, postea privatus fuil ea re quam viderat. Nam si utrumque horum absurdum est, cum Abraham vidit Jesu diem, cuin ipso pari ter videre audivit etiam sermonem ipsius, et serva vit, nec amplius mortem videt; nec recte Judæi di cebant: Abraham mortuus est, perinde quasi ipse etiam tum in morte esset. Simile etiam de prophetis dices: nam si Deus non est mortuorum, sed viven liun, et ut est Abraham, et Isaac, et Jacob Deus ", sic etiam est cæterorum prophetarum Deus, vivunt etiam prophetæ: ut qui servaverunt etiam sermo nem Filii Dei, quando sermo factus est ad Oseam ' vel sermo factus est ad Jeremiam 18, vel serino fa ctus est ad Isaiam **: acc enim alius sermo ad ali quem borum factus est, præterquam Sermo ille qui erat in principio apud Deum ', Filius ipsius Dei Sermo: quem, si quis alius, prophetæ in primis servaverunt, qui etiamn, ex quo acceperunt serino nem, mortem amplius non viderunt. Æque igitur falsum est: Nunc cognovimus quod demonium ha bes ", atque hoc: Abraham mortuus est, et prophe tæ ", quod dixerunt Judæi. Neque enim agnoverant dæmonium habere eum qui imperabat dæmoniis; nullus enim cognoscit quod non est; neque Abra ham et prophetæ in morte amplius erant, quando dicebant Judai: Abraham mortuus est, et propheta. Deinde quærimus cur tanden, cun dixisset Serva tor de quocunque qui sermonem ipsius servat: Mor tem non videbit in æternum, idque exigeret, uti Ju dæi post illa verba quæ antea examinavimus, conse quenter his verbis: Mortem non videbit in æternum, dicerent: Et in dieis: Si quis sermonem meum ser vaverit, mortem non videbit in æternum, illi non hoc faciant, sed respondeant quod Servator non dixerit. Neque enim dixeral Servator: Si quis sermonem meum servaverit, mortem non guslabit in æternum, quod isti preferunt tanquam a Domino nostra di elum. Et vide an quia differentia sit inter videre mortem, el gustare mortem, a cæteris 366 paritør / liabili. Etiam igitur si Abraham mortuus fuerit, re Joan. viu, 52. 10 ibid. 56. 11 Matth. xx1, 'Juan. 1, 2. Joan. I, 58. sr ibid. Legit interpres et inox sic etiam scribere amant realiores editores. ED. PATROL. etc. lta recte legit mius, cujus interpretationem adoptamus. At wietur legisse Ferrarius, 13 Ose. 1, 4. 18 Jerem. XIV, 1. “14 isa. u, 1. venit enim: Perinde quasi mors Abrahæ in causa esset, ut eliam Christus moreretur, 1n editione Huelii deest quod legitur in codice Bodleiano. Codex Regius, male. Hac supplevimus e Perionio,

col. 675–676page 35 of 102

PG 14:675μή γεύεσθαι θανάτου, ὑπὸ τῶν λοιπῶν ἅμα εὐαγγ στῶν εἴρηται περὶ τοῦ μὴ γεύεσθαι θανάτου τ ἐγγὺς τοῦ Ἰησοῦ ἑστῶτας, ἕως ἂν ἴδωσι τὸν Υἱὸν ἀνθρώπου ἐρχόμενον ἐν τῇ βασιλείᾳ ἑαυτοῦ· τοῦ Ματθαίου· Ἀμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, εἰσί τινες ὧδε ἑστώτων, οἵτινες οὐ μὴ γεύσωνται θανάτ ἕως ἂν ἴδωσι τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐρχόμε ἐν τῇ βασιλείᾳ ἑαυτοῦ· τοῦ δὲ Μάρκου Αμ ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι εἰσί τινες τῶν ἑστηκό ὧδε, οἵτινες οὐ μὴ γεύσωνται θανάτου, ἕως ἴδωσι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ ἐληλυθυῖαν ἐν νάμει· τοῦ δὲ Λουκᾶ· 'Αληθῶς εἰσί τινες τῶν ἐστώτων, οἵτινες οὐ γεύσονται θανάτου, ἕως ἴδωσι τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐρχόμενον ἐν δόξῃ αὐτοῦ. Ωσπερ γὰρ ἐπὶ τοῦ σώματος διάς αἰσθήσεις εἰσὶ, γεῦσις καὶ ὅρασις, οὕτως κατὰ λεγομένας ὑπὸ τοῦ Σολομῶντος θείας αισθήσεις, μέν τις ἂν εἴη ὁρατικὴ τῆς ψυχῆς δύναμις καὶ ρητική· ἄλλη δὲ ἡ γευστικὴ καὶ ἀντιληπτική ποιότητος τῶν νοητῶν τροφῶν. Καὶ ἐπεὶ ὁ Κύ καθ' ὅ μὲν ἄρτος ἐστὶ ζῶν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ κατα γευστός ἐστι, τρόφιμος ὢν τῇ ψυχῇ, καθ᾽ ὁ δὲ σ ἐστὶν, ὁρατός ἐστιν, ἧς τοῦ κάλλους εραστης όμο εἶναι ὁ λέγων· Ἐραστὴς ἐγενόμην τοῦ κάλ αὐτῆς· καὶ προστάσσει ἡμῖν τό· Ἐράσθητι αὐ καὶ τηρήσει σε διὰ τοῦτο ἐν Ψαλμοῖς εἴρητα Γεύσασθε, καὶ ἴδετε, ὅτι χρηστὸς ὁ Κύ Ὥσπερ δὲ ὁ Κύριος γευστὸς καὶ ὁρατός, οὕτως ἐχθρὸς αὐτοῦ θάνατος γευστός ἐστι καὶ ὁρατός. τὸ μὲν γευστὸν αὐτοῦ παρίστησι τό· Εισί τινες ὧδε ἑστώτων, οἵτινες οὐ μὴ γεύσωνται θανά καὶ τὰ ἑξῆς· τὸ δὲ ὁρατὴν, τό· Ἐάν τις τὸν ἐμὸν γον τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ θεωρήσῃ εἰς αἰῶνα. Γεύεται δὲ θανάτου, καὶ οὐ γεύεται μ ἀλλὰ καὶ ἐμφορεῖται ὡς τροφῆς τοῦ θανάτου ὁ φερόμενος τὰ ἐναντία τοῖς ῥήμασι τῆς αἰωνίου 5 Καὶ ἐπαγγελία ἐστὶ μὴ γεύσασθαι θανάτου τινά ἑστώτων ἐν τῷ δεικνυμένῳ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ νοητ πως παρατήρει γάρ, ὅτι οἱ τρεῖς τό· Εἰσί τινες ὧδε ἑστώτων, ἢ, Εἰσί τινες τῶν ἑστηκότων ἅμα εἰρήκασι· περὶ ὧν καὶ ἀνέγραψαν, ὅτι οὐ σονται θανάτου, ἕως ἂν ἴδωσι τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρ ἐρχόμενον ἐν τῇ βασιλείᾳ αὐτοῦ, ἤ, ἐν τῇ δόξη τοῦ, ἢ, ἕως ἂν ἴδωσι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ ἐξ θυῖαν ἐν δυνάμει. Καὶ ἐπεὶ, ὡς δυνατοῦ ὄντος το ἑστηκότα πεσεῖν, εἴρηται· Ὁ δοκῶν ἑστάναι, πέτω μὴ πέσῃ· διὰ τοῦτο οὐ περὶ πάντων τῶν κότων, ἀλλὰ περί τινων ἀναγέγραπται τόν Ἀμὴ γω ὑμῖν, εἰσί τινες τῶν ὧδε ἑστώτων. Εστώ οὖν τις οὐ γεύεται θανάτου, τηρῶν τὸ ἑστηκένα δὲ λόγον παραλαβὼν, καὶ τηρῶν, θάνατον οὐ θεωρ Εἴπερ οὖν διαφορά τίς ἐστι τοῦ γεύσασθαι θαν καὶ τοῦ θεωρεῖν τὸν θάνατον, ὡς οὐ συνετοὶ ἀκρ οἱ Ἰουδαῖοι συγχέοντες τὸν τοῦ Κυρίου λόγον, τοῦ· Θάνατον οὐ θεωρήσει, εἰρήκασιν· Οὐ μὴ σηται θανάτου, ἐπὶ τὴν ὑποδεεστέραν αίσθησ ταπεσόντες τῷ λόγῳ. Ζητήσεις δὲ εἰ, ὥσπερ ἐστι xνι,

evangelistis dictum fuerit, eos qui prope Jesu essent non gustaturos mortem, quoad usque vidissent Fi lium hominis venientem in regno suo. Matthaus quidem sic habet: Amen dico vobis, sunt quidam hic stantes, qui non gustabunt mortem, donec vide rint Filium hominis venientem in regno suo 18. Marcus vero: Amen dico vobis, sunt quidam inter eos qui hic stant, qui non gustabunt mortem, donec viderint regnum Dei venisse cum potentia 19. At Lucas sic Vere sunt quidam hic stantes, qui non gustabun! mor tem, donec videant Filium hominis venientem in glo via sua 20:21. Ut enim in corpore diversi sunt sensus, gustus et visus, sic juxta sensus qui a Salomone 2 divini dicuntur, alia erit animæ potentia quæ vim videndi habet et contemplandi; alia quæ gustandi et adipiscendi qualitatem eorum ciborum qui animo percipiuntur. Εt quoniam quatenus Dominus panis est vivus qui e colo descendit ss, sub gustum cadit, nutriens animam; cadens etiam sub visum, quatenus sapientia est, cujus pulchritudinis amatorem se esse fatetur ille, qui dicit: Amator factus sum illius pulchritudinis; nobis etiam illud præcipiens Ama eam, et servabit te; hanc ob causam in Psalmis dictum est 26: Gustate, et videte, quod suavis est Domi nus. Et ut Dominus sub gustum, et sub visum cadit, sic etiam adversaria ejus mors sub gustum et sub visum cadit. Mortem sub gustum cadere illud docet Sunt quidam hic stantes, qui non gustabunt mortem 27, et quæ sequuntur; quod vero sub visum etiam ca dat, illud: Si quis sermonem meum servaverit, mortem Sap. vii. 7. 23 Joan. 27 Matth. 28. 28 Joan. vi, 52. non videbit in æternum 28:: proinde gustat mortem, nec solum gustat, verum etiam morte, veluti cibo, expletur qui contraria verbis vitæ æternæ profert. Promissio etiam est Heminem stantem in loco qui mente cernitur, quem demonstrat Jesus, gustatu rum mortem. Observa enim tres evangelistas di xisse pariter Sunt quidam hic stantes, vel Sunt quidam qui hic steterunt: de quibus etiam scripse runt quod gustaturi non essent mortem, donec vi dissent Filium hominis venientem in regno suo, vel in gloria sua, vel donec vidissent regnum Dei adve nisse cum potentia. Et quoniam quasi fieri possil, ut qui stat cadat, dictum est: Qui stare se existi mat, videat ne cadat. Hanc ob causam observa non de omnibus stantibus, sed de quibusdam scriptum fuisse: Amen dico vobis: Sunt quidam hic slantes. Atque stans quidem aliquis non gustat mortem, ni mirum servans illud stare; 367 qui vero sermo nem perceperit,et servat,mortem non videbit.Quam obrem si differentia quædam est gustandi mortem et videndi mortem, Judæi veluti auditores parum intelligentes, confundentesque Domini sermonem, pro eo quod est: Non videbit mortem, dixerunt: Non gustatit mortem, verbo delapsi in sensum deterio rem. Quæres etiam nunquid quemadmodum dicimus videre mortem, et gustare mortem, ita etiam sit in cæteris sensibus, vel audire mortem, vel odorare 18 Matth. xvi, 24 Sap. viii, 2. 28. 19 Marc. IX, 1; al. vult, 39. 20 Prov. 19, 6. 26 Psal. XXXIII, 9. 20.21 Luc. IX, 1 Cor.

μή γεύεσθαι θανάτου, ὑπὸ τῶν λοιπῶν ἅμα εὐαγγ στῶν εἴρηται περὶ τοῦ μὴ γεύεσθαι θανάτου τ ἐγγὺς τοῦ Ἰησοῦ ἑστῶτας, ἕως ἂν ἴδωσι τὸν Υἱὸν ἀνθρώπου ἐρχόμενον ἐν τῇ βασιλείᾳ ἑαυτοῦ· τοῦ Ματθαίου· Ἀμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, εἰσί τινες ὧδε ἑστώτων, οἵτινες οὐ μὴ γεύσωνται θανάτ ἕως ἂν ἴδωσι τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐρχόμε ἐν τῇ βασιλείᾳ ἑαυτοῦ· τοῦ δὲ Μάρκου Αμ ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι εἰσί τινες τῶν ἑστηκό ὧδε, οἵτινες οὐ μὴ γεύσωνται θανάτου, ἕως ἴδωσι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ ἐληλυθυῖαν ἐν νάμει· τοῦ δὲ Λουκᾶ· 'Αληθῶς εἰσί τινες τῶν ἐστώτων, οἵτινες οὐ γεύσονται θανάτου, ἕως ἴδωσι τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐρχόμενον ἐν δόξῃ αὐτοῦ. Ωσπερ γὰρ ἐπὶ τοῦ σώματος διάς αἰσθήσεις εἰσὶ, γεῦσις καὶ ὅρασις, οὕτως κατὰ λεγομένας ὑπὸ τοῦ Σολομῶντος θείας αισθήσεις, μέν τις ἂν εἴη ὁρατικὴ τῆς ψυχῆς δύναμις καὶ ρητική· ἄλλη δὲ ἡ γευστικὴ καὶ ἀντιληπτική ποιότητος τῶν νοητῶν τροφῶν. Καὶ ἐπεὶ ὁ Κύ καθ' ὅ μὲν ἄρτος ἐστὶ ζῶν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ κατα γευστός ἐστι, τρόφιμος ὢν τῇ ψυχῇ, καθ᾽ ὁ δὲ σ ἐστὶν, ὁρατός ἐστιν, ἧς τοῦ κάλλους εραστης όμο εἶναι ὁ λέγων· Ἐραστὴς ἐγενόμην τοῦ κάλ αὐτῆς· καὶ προστάσσει ἡμῖν τό· Ἐράσθητι αὐ καὶ τηρήσει σε διὰ τοῦτο ἐν Ψαλμοῖς εἴρητα Γεύσασθε, καὶ ἴδετε, ὅτι χρηστὸς ὁ Κύ Ὥσπερ δὲ ὁ Κύριος γευστὸς καὶ ὁρατός, οὕτως ἐχθρὸς αὐτοῦ θάνατος γευστός ἐστι καὶ ὁρατός. τὸ μὲν γευστὸν αὐτοῦ παρίστησι τό· Εισί τινες ὧδε ἑστώτων, οἵτινες οὐ μὴ γεύσωνται θανά καὶ τὰ ἑξῆς· τὸ δὲ ὁρατὴν, τό· Ἐάν τις τὸν ἐμὸν γον τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ θεωρήσῃ εἰς αἰῶνα. Γεύεται δὲ θανάτου, καὶ οὐ γεύεται μ ἀλλὰ καὶ ἐμφορεῖται ὡς τροφῆς τοῦ θανάτου ὁ φερόμενος τὰ ἐναντία τοῖς ῥήμασι τῆς αἰωνίου 5 Καὶ ἐπαγγελία ἐστὶ μὴ γεύσασθαι θανάτου τινά ἑστώτων ἐν τῷ δεικνυμένῳ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ νοητ πως παρατήρει γάρ, ὅτι οἱ τρεῖς τό· Εἰσί τινες ὧδε ἑστώτων, ἢ, Εἰσί τινες τῶν ἑστηκότων ἅμα εἰρήκασι· περὶ ὧν καὶ ἀνέγραψαν, ὅτι οὐ σονται θανάτου, ἕως ἂν ἴδωσι τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρ ἐρχόμενον ἐν τῇ βασιλείᾳ αὐτοῦ, ἤ, ἐν τῇ δόξη τοῦ, ἢ, ἕως ἂν ἴδωσι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ ἐξ θυῖαν ἐν δυνάμει. Καὶ ἐπεὶ, ὡς δυνατοῦ ὄντος το ἑστηκότα πεσεῖν, εἴρηται· Ὁ δοκῶν ἑστάναι, πέτω μὴ πέσῃ· διὰ τοῦτο οὐ περὶ πάντων τῶν κότων, ἀλλὰ περί τινων ἀναγέγραπται τόν Ἀμὴ γω ὑμῖν, εἰσί τινες τῶν ὧδε ἑστώτων. Εστώ οὖν τις οὐ γεύεται θανάτου, τηρῶν τὸ ἑστηκένα δὲ λόγον παραλαβὼν, καὶ τηρῶν, θάνατον οὐ θεωρ Εἴπερ οὖν διαφορά τίς ἐστι τοῦ γεύσασθαι θαν καὶ τοῦ θεωρεῖν τὸν θάνατον, ὡς οὐ συνετοὶ ἀκρ οἱ Ἰουδαῖοι συγχέοντες τὸν τοῦ Κυρίου λόγον, τοῦ· Θάνατον οὐ θεωρήσει, εἰρήκασιν· Οὐ μὴ σηται θανάτου, ἐπὶ τὴν ὑποδεεστέραν αίσθησ ταπεσόντες τῷ λόγῳ. Ζητήσεις δὲ εἰ, ὥσπερ ἐστι xνι, evangelistis dictum fuerit, eos qui prope Jesu essent non gustaturos mortem, quoad usque vidissent Fi lium hominis venientem in regno suo. Matthaus quidem sic habet: Amen dico vobis, sunt quidam hic stantes, qui non gustabunt mortem, donec vide rint Filium hominis venientem in regno suo 18. Marcus vero: Amen dico vobis, sunt quidam inter eos qui hic stant, qui non gustabunt mortem, donec viderint regnum Dei venisse cum potentia 19. At Lucas sic Vere sunt quidam hic stantes, qui non gustabun! mor tem, donec videant Filium hominis venientem in glo via sua 20:21. Ut enim in corpore diversi sunt sensus, gustus et visus, sic juxta sensus qui a Salomone 2 divini dicuntur, alia erit animæ potentia quæ vim videndi habet et contemplandi; alia quæ gustandi et adipiscendi qualitatem eorum ciborum qui animo percipiuntur. Εt quoniam quatenus Dominus panis est vivus qui e colo descendit ss, sub gustum cadit, nutriens animam; cadens etiam sub visum, quatenus sapientia est, cujus pulchritudinis amatorem se esse fatetur ille, qui dicit: Amator factus sum illius pulchritudinis; nobis etiam illud præcipiens Ama eam, et servabit te; hanc ob causam in Psalmis dictum est 26: Gustate, et videte, quod suavis est Domi nus. Et ut Dominus sub gustum, et sub visum cadit, sic etiam adversaria ejus mors sub gustum et sub visum cadit. Mortem sub gustum cadere illud docet Sunt quidam hic stantes, qui non gustabunt mortem 27, et quæ sequuntur; quod vero sub visum etiam ca dat, illud: Si quis sermonem meum servaverit, mortem Sap. vii. 7. 23 Joan. 27 Matth. 28. 28 Joan. vi, 52. non videbit in æternum 28:: proinde gustat mortem, nec solum gustat, verum etiam morte, veluti cibo, expletur qui contraria verbis vitæ æternæ profert. Promissio etiam est Heminem stantem in loco qui mente cernitur, quem demonstrat Jesus, gustatu rum mortem. Observa enim tres evangelistas di xisse pariter Sunt quidam hic stantes, vel Sunt quidam qui hic steterunt: de quibus etiam scripse runt quod gustaturi non essent mortem, donec vi dissent Filium hominis venientem in regno suo, vel in gloria sua, vel donec vidissent regnum Dei adve nisse cum potentia. Et quoniam quasi fieri possil, ut qui stat cadat, dictum est: Qui stare se existi mat, videat ne cadat. Hanc ob causam observa non de omnibus stantibus, sed de quibusdam scriptum fuisse: Amen dico vobis: Sunt quidam hic slantes. Atque stans quidem aliquis non gustat mortem, ni mirum servans illud stare; 367 qui vero sermo nem perceperit,et servat,mortem non videbit.Quam obrem si differentia quædam est gustandi mortem et videndi mortem, Judæi veluti auditores parum intelligentes, confundentesque Domini sermonem, pro eo quod est: Non videbit mortem, dixerunt: Non gustatit mortem, verbo delapsi in sensum deterio rem. Quæres etiam nunquid quemadmodum dicimus videre mortem, et gustare mortem, ita etiam sit in cæteris sensibus, vel audire mortem, vel odorare 18 Matth. xvi, 24 Sap. viii, 2. 28. 19 Marc. IX, 1; al. vult, 39. 20 Prov. 19, 6. 26 Psal. XXXIII, 9. 20.21 Luc. IX, 1 Cor.

col. 677–678page 36 of 102

PG 14:677ρεῖν θάνατον, καὶ γεύεσθαι θανάτου, οὕτως καὶ κατὰ τὰ λοιπὰ αἰσθητήρια, ἤτοι ἀκούειν θανάτου, ἢ όσο φραίνεσθαι θανάτου, ἢ ἅπτεσθαι θανάτου· εἰ γὰρ αἱ χεῖρες τῶν ἀποστόλων ἐψηλάφησαν περὶ τοῦ λόγου τῆς ζωῆς, μήτι αἱ χεῖρες τῶν ψευδαποστόλων καὶ ἐργατῶν δολίων, μετασχηματιζομένων εἰς ἀγγέλους δικαιοσύνης, ψηλαφῶσι περὶ τοῦ λόγου τοῦ θανάτου καὶ εἰ τὰ πρόβατα Χριστοῦ ἀκούει τῆς φωνῆς αὐτοῦ, μήποτε τὰ μὴ αὐτοῦ πρόβατα πρὸς οὓς λέγοι ἄν Ὑμεῖς οὐκ ἐστε ἐκ τῶν προβάτων τῶν ἐμῶν, ἀκούει τῆς φωνῆς τοῦ θανάτου. Ορα εἰ μὴ ὀσμὴ θανάτου ἐστὶν ἐν τοῖς ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας μώλωψι, περὶ ὧν εἴρηται· Προσώζεσαν, καὶ ἐσάπησαν οἱ μώλωπές μου· καὶ ὀσμὴ θανάτου ἐν τῷ Λαζάρῳ, πρὶν ἀναστῆναι ἐκ νεκρῶν· ἧς μὴ βουλόμενοι οσφραίνεσθαι οἱ ἀπόστολοι ἔλεγον τῷ Σωτῆρι τό· Κύριε, ἤδη ἔζει· τεταρταῖος γάρ ἐστιν. Εἰς δὲ τὸ περὶ τῆς νοητῆς ὀσμῆς θανάτου, ἢ ὀσμῆς ζωῆς παρατηρεῖν δεήσει τὸ ἀποστολικὸν οὕτως ἔχον· Χριστοῦ εὐωδία ἐσμὲν τῷ Θεῷ ἐν παντὶ τόπῳ, ἐν τοῖς σωζομένοις, καὶ ἐν τοῖς ἀπολλυμένοις, οἷς μὲν ὀσμὴ ἐκ θανάτου εἰς θάνατον, οἷς δὲ ὀσμὴ ἐκ ζωῆς εἰς ζωήν· εὐωδία μὲν γὰρ Χριστοῦ εἰσι, καὶ οὐδαμῶς δυσωδία, ἐν παν τί τόπῳ οἱ ἐν Χριστῷ ἄνθρωποι. Αλλ' ἐπεὶ ὥσπερ ἡ σωματική εὐωδία τινὰ τῶν ζώων λέγεται ἀναιρεῖν, οὕτως διὰ τὴν προγενομένην κακίαν καὶ ἡ Χριστοῦ εὐωδία γένοιτο ἄν τισι τοῖς ἐκ θανάτου εἰς θάνατον αὐτῶν, τοῖς δὲ ἐκ ζωῆς ἀποβαίνει εἰς ζωήν Ταῦ τα παρακείμενα ἡμῖν ἔδοξεν εἶναι τῇ ἐξετάσει τοῦ γεύεσθαι θανάτου, καὶ τοῦ θεωρεῖν, ἢ μὴ θεωρεῖν τὸν θάνατον. Μετὰ ταῦτα μὴ θεωροῦντες ὅσῳ ὑπερ έχει Χριστὸς τῶν πατριαρχῶν καὶ τῶν προφητῶν, ἀλλὰ μηδὲ πιστεύοντες Χριστὸν εἶναι τὸν τηλικαῦτα διδάσκοντα, ἐπαποροῦσι λέγοντες· Μὴ σὺ μείζων εἶ τοῦ πατρὸς ἡμῶν Ἀβραὰμ, ὅστις ἀπέθανεν; Οὐχ ὁρῶσι δὲ, οὐ μόνον τοῦ ᾽Αβραὰμ, ἀλλὰ καὶ παν τῆς ἐν γεννητοῖς γυναικῶν ὁ ἐκ τῆς Παρθένου γεγεννημένος, καὶ τῶν προφητῶν πάντων ὁ προφητευόμενος ὑπ' αὐτῶν, καὶ τῶν ἀποθανόντων ὁ ζωοποιήσας αὐτοὺς, οὐχ ἑαυτὸν ποιήσας τοιοῦτον, ἀλλ' ἀπὸ τοῦ Πατρός λαβών. "Ωσπερ γὰρ ὁ Πατήρ ἔχει ζωὴν ἐν ἑαυτῷ, οὕτω καὶ τῷ Υἱῷ ζωὴν ἔδωκεν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ, οὐ δυναμένῳ ποιεῖν ἀφ' ἑαυτοῦ οὐδὲ ἕν, καὶ ζητοῦντι τὸ θέλημα οὐ τὸ ἑαυτοῦ, ἀλλὰ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντος αὐτόν. Καὶ τό· Τίνα σεαυτὸν ποιεῖς; μὴ τεθεωρηκότων ἦν φωνή, ὅτι οὐχ ἑαυτὸν ὁ Ἰησοῦς πεποίηκεν ὅπερ ἐστίν· διόπερ καὶ πρὸς τοῦτο δοκεῖ μοι ἀποκρίνεσθαι, διδάσκων τίς αὐτὸν ἐποίησεν ὅπερ ἦν, τό· Ἐὰν ἐγὼ δοξάσω ἐμαυτὸν, ἡ δόξα μου οὐ δὲν ἐστιν· ἔστιν ὁ Πατὴρ ὁ δοξάζων με. Καὶ ταῦ τα δὲ, αὐτάρκη περιγραφὴν ειληφότος τοῦ εἰκοστοῦ τῶν εἰς τὸ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγέλιον ἐξηγητικῶν τόμου, τὴν περιγραφὴν ἐνταῦθα εἰληφέτω, ἵνα, Θεοῦ ἀποκαλύπτοντος ἡμῖν τὰ ἑξῆς, θεωρήσωμεν ἐν τῷ Χ, Οἱ ἀπόστολοι έλεγον, τοῖς εἰς ζωῆς ἀποβαί ναι ἡ ζωή.

Jorum contrectaverunt de verbo vitæ ", nunquid manus pseudoapostolorum et operariorum doloso rum, qui transfigurantur in angelos justitiæ ", con trectaverint de verbo mortis: et si oves Christi au mortem, vel tangere mortem et si manus aposto * | Joan. 1, 1. 31 Il Cor. x1, 13, 15. * H Cor. 11, 15, 16. s Joan. vult, 53. ss Joan. 27. * Joan. v, 26. etc. Apostolis tribuit Marthæ dictum Joan. xi, 39. diuut vocem ejus *, nunquid eliam quæ non suut ejus oves, ad quos dicitur: Vos non estis ex ovibus meis, audiant vocem mortis. Proinde vide ne forte etiain sit odor mortis in his vibicibus,quæ ex peccato proveniunt, de quibus dictum est: Fetuerunt et cor ruptæ sunt vibices meæ 34; et odor mortis in Lazaro, antequam a mortuis resurgeret; quem nolentes odorare apostoli dicebant Servatori: Domine, jam fetet; quatriduanus enim est ". Αt vero quod ad mor Lis odorem attinet, qui mente cernitur, et ad odo rem vitæ, apostolicum illud observentus necesse est Christi bonus odor sumus Deo in omni loco: in his qui servantur, et in his qui pereunt: istis quidem odor mortis in mortem, illis vero odor vitæ in vitam 36 bonus enim odor Christi sunt in omni loco,et haud quaquam malus odor, homines in Christo. Verum enimvero quoniam ut corporalis bonus olor animal a quædam perin.ere dicitur, sicct'am, propter præce dens vitium, bonus Christi odor his qui sunt ex uo. te, fit in mortem ipsorum, cum interim his qui sont ex vita, fiat in vitam. Il:ec nobis visa sum: esse adjacentia disputationi de gustando mortem, vel de vicendo aut non videndo mortem. Post hæc [Judæi] non vi dentes quantum præstaret Christus patriarchis et prophetis, ac ne Messiam quidem esse credentes talia tantaque docentem, addubitant dicentes: Num tu major es patre nostro Abraham, qui mortuus est *7? Non vident autem, quod qui genitus est ex Virgine, non solum Abrahamo ipso, veruin etiam quocunque ex mulieribus genito sit major; 368 itemque omnibus prophetis, prophetatus ab ipsis; alque omnibus qui mortui fuerint, quia ipsos vivificave rit: nec loc, quia seipsum talem fecerit, seul quia isthuc a Patre acceperit. Ut enim Pater vitam habet in semetipso, sic dedit etiam Filio, ut vitam habeat in semetipso”, Filio non valente a seipso facere quidquam, nec quærente voluntatem suam facere, sed ejus qui misit illum ". Dicunt etiam: Quem teipsum facis to? quippe qui non viderant quoniam non seipsum fecerat Jesus quod est quam ob causam etiam videtur mihi ad hoc re spondere, docens quis ipsum fecisset id quod erat Si ego glorifico meipsum, gloria mea nulla est; est Pater, qui me glorificat". Sed hæc hoc in loco fl nem sumant, cum tomus vicesimus explanationum in Evangelium a Joanne traditum circumscriptionem sufficientem acceperit, ut, Deo nobis revelante, quæ restant, consideremnus in sequenti tomo, prosequen ss ibisl. 26. ** Psal. xxxvii, 6. ss Joan. x1, 39. 89 ibid. 19, 30. to Joan. viii, 53. * ibid. 54. Codex Regius, male,

ρεῖν θάνατον, καὶ γεύεσθαι θανάτου, οὕτως καὶ κατὰ τὰ λοιπὰ αἰσθητήρια, ἤτοι ἀκούειν θανάτου, ἢ όσο φραίνεσθαι θανάτου, ἢ ἅπτεσθαι θανάτου· εἰ γὰρ αἱ χεῖρες τῶν ἀποστόλων ἐψηλάφησαν περὶ τοῦ λόγου τῆς ζωῆς, μήτι αἱ χεῖρες τῶν ψευδαποστόλων καὶ ἐργατῶν δολίων, μετασχηματιζομένων εἰς ἀγγέλους δικαιοσύνης, ψηλαφῶσι περὶ τοῦ λόγου τοῦ θανάτου καὶ εἰ τὰ πρόβατα Χριστοῦ ἀκούει τῆς φωνῆς αὐτοῦ, μήποτε τὰ μὴ αὐτοῦ πρόβατα πρὸς οὓς λέγοι ἄν Ὑμεῖς οὐκ ἐστε ἐκ τῶν προβάτων τῶν ἐμῶν, ἀκούει τῆς φωνῆς τοῦ θανάτου. Ορα εἰ μὴ ὀσμὴ θανάτου ἐστὶν ἐν τοῖς ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας μώλωψι, περὶ ὧν εἴρηται· Προσώζεσαν, καὶ ἐσάπησαν οἱ μώλωπές μου· καὶ ὀσμὴ θανάτου ἐν τῷ Λαζάρῳ, πρὶν ἀναστῆ ναι ἐκ νεκρῶν· ἧς μὴ βουλόμενοι οσφραίνεσθαι οἱ ἀπόστολοι ἔλεγον τῷ Σωτῆρι τό· Κύριε, ἤδη ἔζει· τεταρταῖος γάρ ἐστιν. Εἰς δὲ τὸ περὶ τῆς νοητῆς ὀσμῆς θανάτου, ἢ ὀσμῆς ζωῆς παρατηρεῖν δεήσει τὸ ἀποστολικὸν οὕτως ἔχον· Χριστοῦ εὐωδία ἐσμὲν τῷ Θεῷ ἐν παντὶ τόπῳ, ἐν τοῖς σωζομένοις, καὶ ἐν τοῖς ἀπολλυμένοις, οἷς μὲν ὀσμὴ ἐκ θανάτου εἰς θάνατον, οἷς δὲ ὀσμὴ ἐκ ζωῆς εἰς ζωήν· εὐωδία μὲν γὰρ Χριστοῦ εἰσι, καὶ οὐδαμῶς δυσωδία, ἐν παν τί τόπῳ οἱ ἐν Χριστῷ ἄνθρωποι. Αλλ' ἐπεὶ ὥσπερ ἡ σωματική εὐωδία τινὰ τῶν ζώων λέγεται ἀναιρεῖν, οὕτως διὰ τὴν προγενομένην κακίαν καὶ ἡ Χριστοῦ εὐωδία γένοιτο ἄν τισι τοῖς ἐκ θανάτου εἰς θάνατον αὐτῶν, τοῖς δὲ ἐκ ζωῆς ἀποβαίνει εἰς ζωήν Ταῦ τα παρακείμενα ἡμῖν ἔδοξεν εἶναι τῇ ἐξετάσει τοῦ γεύεσθαι θανάτου, καὶ τοῦ θεωρεῖν, ἢ μὴ θεωρεῖν τὸν θάνατον. Μετὰ ταῦτα μὴ θεωροῦντες ὅσῳ ὑπερ έχει Χριστὸς τῶν πατριαρχῶν καὶ τῶν προφητῶν, ἀλλὰ μηδὲ πιστεύοντες Χριστὸν εἶναι τὸν τηλικαῦτα διδάσκοντα, ἐπαποροῦσι λέγοντες· Μὴ σὺ μείζων εἶ τοῦ πατρὸς ἡμῶν Ἀβραὰμ, ὅστις ἀπέθανεν; Οὐχ ὁρῶσι δὲ, οὐ μόνον τοῦ ᾽Αβραὰμ, ἀλλὰ καὶ παν τῆς ἐν γεννητοῖς γυναικῶν ὁ ἐκ τῆς Παρθένου γεγεν νημένος, καὶ τῶν προφητῶν πάντων ὁ προφητευόμε νος ὑπ' αὐτῶν, καὶ τῶν ἀποθανόντων ὁ ζωοποιήσας αὐτοὺς, οὐχ ἑαυτὸν ποιήσας τοιοῦτον, ἀλλ' ἀπὸ τοῦ Πατρός λαβών. "Ωσπερ γὰρ ὁ Πατήρ ἔχει ζωὴν ἐν ἑαυτῷ, οὕτω καὶ τῷ Υἱῷ ζωὴν ἔδωκεν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ, οὐ δυναμένῳ ποιεῖν ἀφ' ἑαυτοῦ οὐδὲ ἕν, καὶ ζητοῦντι τὸ θέλημα οὐ τὸ ἑαυτοῦ, ἀλλὰ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντος αὐτόν. Καὶ τό· Τίνα σεαυτὸν ποιεῖς; μὴ τεθεωρηκότων ἦν φωνή, ὅτι οὐχ ἑαυτὸν ὁ Ἰησοῦς πεποίηκεν ὅπερ ἐστίν· διόπερ καὶ πρὸς τοῦτο δοκεῖ μοι ἀποκρίνεσθαι, διδάσκων τίς αὐτὸν ἐποίησεν ὅπερ ἦν, τό· Ἐὰν ἐγὼ δοξάσω ἐμαυτὸν, ἡ δόξα μου οὐ δὲν ἐστιν· ἔστιν ὁ Πατὴρ ὁ δοξάζων με. Καὶ ταῦ τα δὲ, αὐτάρκη περιγραφὴν ειληφότος τοῦ εἰκοστοῦ τῶν εἰς τὸ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγέλιον ἐξηγητικῶν τόμου, τὴν περιγραφὴν ἐνταῦθα εἰληφέτω, ἵνα, Θεοῦ ἀποκαλύπτοντος ἡμῖν τὰ ἑξῆς, θεωρήσωμεν ἐν τῷ Χ, Οἱ ἀπόστολοι έλεγον, τοῖς εἰς ζωῆς ἀποβαί ναι ἡ ζωή. Jorum contrectaverunt de verbo vitæ ", nunquid manus pseudoapostolorum et operariorum doloso rum, qui transfigurantur in angelos justitiæ ", con trectaverint de verbo mortis: et si oves Christi au mortem, vel tangere mortem et si manus aposto * | Joan. 1, 1. 31 Il Cor. x1, 13, 15. * H Cor. 11, 15, 16. s Joan. vult, 53. ss Joan. 27. * Joan. v, 26. etc. Apostolis tribuit Marthæ dictum Joan. xi, 39. diuut vocem ejus *, nunquid eliam quæ non suut ejus oves, ad quos dicitur: Vos non estis ex ovibus meis, audiant vocem mortis. Proinde vide ne forte etiain sit odor mortis in his vibicibus,quæ ex peccato proveniunt, de quibus dictum est: Fetuerunt et cor ruptæ sunt vibices meæ 34; et odor mortis in Lazaro, antequam a mortuis resurgeret; quem nolentes odorare apostoli dicebant Servatori: Domine, jam fetet; quatriduanus enim est ". Αt vero quod ad mor Lis odorem attinet, qui mente cernitur, et ad odo rem vitæ, apostolicum illud observentus necesse est Christi bonus odor sumus Deo in omni loco: in his qui servantur, et in his qui pereunt: istis quidem odor mortis in mortem, illis vero odor vitæ in vitam 36 bonus enim odor Christi sunt in omni loco,et haud quaquam malus odor, homines in Christo. Verum enimvero quoniam ut corporalis bonus olor animal a quædam perin.ere dicitur, sicct'am, propter præce dens vitium, bonus Christi odor his qui sunt ex uo. te, fit in mortem ipsorum, cum interim his qui sont ex vita, fiat in vitam. Il:ec nobis visa sum: esse adjacentia disputationi de gustando mortem, vel de vicendo aut non videndo mortem. Post hæc [Judæi] non vi dentes quantum præstaret Christus patriarchis et prophetis, ac ne Messiam quidem esse credentes talia tantaque docentem, addubitant dicentes: Num tu major es patre nostro Abraham, qui mortuus est *7? Non vident autem, quod qui genitus est ex Virgine, non solum Abrahamo ipso, veruin etiam quocunque ex mulieribus genito sit major; 368 itemque omnibus prophetis, prophetatus ab ipsis; alque omnibus qui mortui fuerint, quia ipsos vivificave rit: nec loc, quia seipsum talem fecerit, seul quia isthuc a Patre acceperit. Ut enim Pater vitam habet in semetipso, sic dedit etiam Filio, ut vitam habeat in semetipso”, Filio non valente a seipso facere quidquam, nec quærente voluntatem suam facere, sed ejus qui misit illum ". Dicunt etiam: Quem teipsum facis to? quippe qui non viderant quoniam non seipsum fecerat Jesus quod est quam ob causam etiam videtur mihi ad hoc re spondere, docens quis ipsum fecisset id quod erat Si ego glorifico meipsum, gloria mea nulla est; est Pater, qui me glorificat". Sed hæc hoc in loco fl nem sumant, cum tomus vicesimus explanationum in Evangelium a Joanne traditum circumscriptionem sufficientem acceperit, ut, Deo nobis revelante, quæ restant, consideremnus in sequenti tomo, prosequen ss ibisl. 26. ** Psal. xxxvii, 6. ss Joan. x1, 39. 89 ibid. 19, 30. to Joan. viii, 53. * ibid. 54. Codex Regius, male,

col. 679–680page 37 of 102

PG 14:679μετὰ ταῦτα ἀπὸ τοῦ· Ἀπεκρίθη ὁ Ἰησοῦς· Ἐὰν ἐγὼ δοξάσω ἐμαυτὸν, ἡ δόξα μου οὐδέν ἐστιν. Λείπουσιν οἱ τόμοι εἰκοστὸς πρῶτος, καὶ εἰκοστὸς δεύτερος, καὶ εἰκοστὸς τρίτος, καὶ εἰκοστός τέτ ταρτος, καὶ εἰκοστὸς πέμπτος, καὶ εἰκοστὸς ἕκτος, καὶ εἰκοστὸς ἔβδομος. ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ ΤΟΜΟΣ ΚΗ'. Οἱ φύσεις ἀριθμῶν, Οὐκ ἔλαττον δὲ καὶ τὸ τῆς λιθοβολίας δραμα θεωρῶν, ἐπειδὴ καὶ τοῦτο πει ρᾶται τροπολογήσαι, τοῦ εὐαγγελικού καταψεύδεται γράμματος· Οὐ πάνυ τι, λέγων, εὕρομεν ζητήσαντες ἐν τοῖς πρὸ τούτου, ὅτι ἐβάστασαν οἱ Ἰουδαῖοι λί θους ἵνα λιθάσωσιν αὐτόν. Εἶτα μετ' ὀλίγα φησίν Εἰ γὰρ πάλιν ἐβάστασαν, πρότερον εβάστασαν· ἄνω δὲ καὶ κάτω βούλεται κατασκευάσαι, μὴ προηγεῖσθαι, καὶ ἄλλην ὁμοίως ἐκδοχήν, ἵνα συστήσειεν, ὅτι λόγους, ἀλλ' οὐχὶ λίθους ἐβάστασαν ἀμελητί κατ' αὐτοῦ. 1. Οἱ φύσεις ἀριθμῶν ερευνήσαντες πρῶτον μὲν τέλειον τὸν ἓξ εἰρήκασι, τοῖς ἑαυτοῦ μέρεσιν ἱστάμενον, ἔκ τε τῆς συνθέσεως τοῦ ἀπὸ μονάδος διο πλασιαζομένου ἑνὸς καὶ δύο (ἐστὶ τρία ἀριθμὸς πρώ της []), καὶ τοῦ ἐφ᾿ ὃν ἔφθασεν ὁ διπλασιασμός, λέ γω δὲ τοῦ δύο γενόμενος γὰρ ὁ δύο ἐπὶ τὸν τρία π ποίηκε τὸν ἕξ· δεύτερον δὲ τέλειόν φασιν εἶναι ν εἴκοσι καὶ ὀκτώ, συνιστάμενον ἔκ τε τοῦ συνθέτου τῶν ἀπὸ μονάδος διπλασιαζομένων, ἕως γένηται πρώτη; ἀριθμὸς, καὶ τοῦ ἐφ' ὅν ἔφθασεν ὁ διπλασιασμός· τέτο σαρα μὲν γὰρ ἐστιν ὁ ἀπὸ μονάδος διπλασιαζόμενος ἐν τῷ, ἓν, δύο, τέσσαρα· ἑπτὰ δὴ τούτων σύνθεσις, καὶ αὐτὸς πρῶτος ἀριθμὸς ὑπὸ μονάδας μόνης με τρούμενος· γινόμενος δὲ ὁ τέσσαρα ἐπὶ τὸν ἑπτά, πεποίηκε τὸν εἴκοσι καὶ ὀκτὼ καὶ αὐτὸν τοῖς ἑαυτοῦ μέρεσιν ἴσον. Διὰ τοῦτο δ', οἶμαι, ῥᾴδιον διαλαμβάνο ται ἀπὸ τοῦ παιδευθέντος ἐν πάσῃ σοφίᾳ Αἰγυπτίων ἐν ξς' τέτακται ἀριθμῷ, τελείῳ τυγχάνοντι καὶ ἐν μονάσι καὶ ἐν δεκάσι. Τέλειος γάρ ἐστι ὁ ἐξ ἀριθμός. Ει 23, οἱ δὲ ἐπιστάται ἐξακόσιοι τυγχάνοντες τῷ τοῦ ἓξ τελείῳ ἀριθμῷ οἱονεὶ ἐφ' ἑαυτὸν πολυπλα σιαζομένῳ συνάπτονται. Ηετιας. Τρία ἀριθμὸς πρῶτος. Ἑπτὰ δὴ του των σύνθεσις, καὶ αὐτὸς πρῶτος ἀριθμὸς ὑπὸ μονά δος μετρούμενος. παιδευθέντος πάσῃ σοφίᾳ καὶ Αἰγυπτίων.

tes ab illis verbis: Respondit Jesus: Si ego glorifco meipsum, gloria mea nihil est. 369 1. Qui naturas numerorum investigarunt, primum quidein perfectum definiverunt esse sex, qui ex suis ipsius constat partibus, ex concretione scilicet duplicati ab unitate, (id est unius et duo rum, quod est tria, numerus primus), et ex eo in quem pervenit duplicatio, quod est duo: multipli catus enim duo per tria, effecit sex. Secundum autem perfectum dicunt esse viginti et octo, con stantem ex concretione duplicatorum ab unitate, donec fiat primus numerus; et ex eo in quem ter minavit duplicatio: porro quatuor est ille, qui ab unitate est duplicatus, in hunc modum, unum, duo, quatuor: horum autem concretio est septem, qui et ipse primus est numerus ab unitate sola dimen sus: multiplicatus autem quatuor per septein, octo et viginti numerum effecit, qui et ipse par est suis partibus. Hanc ob causam Mosen reor in omıni etc. Antequam ad ul teriora progrediamur, he referendus est Eusta thii Antiocheni locus, in quo profert depromptum ex Origenis in Joannem Commentariis fragmentum, iisque adeo, qui hic desiderantur, tomis. Sic ille lilao De Engastrimytho Quorum lianc dedit interpretationem Leo Allatius Neque minus his dum lapidationis fa ctum speculatur, illud etiam ac si per tropos factum in aliain sententiam educere obuitens, in evangeli cis verbis mire mentitur. Licet, inquit, multum perscrutati fuerimus, nondum invenimus in his, quae scripta sunt, Judeos arripuisse lapides, ut int illum injicerent. Et paucis additis: Nam si iterum assumpserunt, prius assumpserunt: vult autem tum in superioribus, tum in inferioribus, nil tale pra cessisse, ut probet verba, sed non lapides assunt psisse perperam in illum. Cæterum de numero senario qui perfectus hic esse dicitur, sic Orige nes ad psalmum Lxvr, 2, in Galena Corderiana De psrimo sexagesimo sexto Ιωquitur. Et ad Matth. x, i, in Calena Possiniana supra tom. s in Joan., n. Psellus Compend. de Arithmel.: Primi (numeri) sunt quos sola metitur unitas: id genus sunt, tria, quinque, septem (sola quippe unitate metiri eos possumus) eorumque as similes.» lta Origenes paulo post ID. Colex Regius, Sed Bodleianus lectionem nostri textus exhibet, optime, ita enim Act. vii, 22.

μετὰ ταῦτα ἀπὸ τοῦ· Ἀπεκρίθη ὁ Ἰησοῦς· Ἐὰν ἐγὼ δοξάσω ἐμαυτὸν, ἡ δόξα μου οὐδέν ἐστιν. Λείπουσιν οἱ τόμοι εἰκοστὸς πρῶτος, καὶ εἰκοστὸς δεύτερος, καὶ εἰκοστὸς τρίτος, καὶ εἰκοστός τέτ ταρτος, καὶ εἰκοστὸς πέμπτος, καὶ εἰκοστὸς ἕκτος, καὶ εἰκοστὸς ἔβδομος. ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ ΤΟΜΟΣ ΚΗ'. Οἱ φύσεις ἀριθμῶν, Οὐκ ἔλαττον δὲ καὶ τὸ τῆς λιθοβολίας δραμα θεωρῶν, ἐπειδὴ καὶ τοῦτο πει ρᾶται τροπολογήσαι, τοῦ εὐαγγελικού καταψεύδεται γράμματος· Οὐ πάνυ τι, λέγων, εὕρομεν ζητήσαν τες ἐν τοῖς πρὸ τούτου, ὅτι ἐβάστασαν οἱ Ἰουδαῖοι λί θους ἵνα λιθάσωσιν αὐτόν. Εἶτα μετ' ὀλίγα φησίν Εἰ γὰρ πάλιν ἐβάστασαν, πρότερον εβάστασαν· ἄνω δὲ καὶ κάτω βούλεται κατασκευάσαι, μὴ προηγεί σθαι, καὶ ἄλλην ὁμοίως ἐκδοχήν, ἵνα συστήσειεν, ὅτι λόγους, ἀλλ' οὐχὶ λίθους ἐβάστασαν ἀμελητί κατ' αὐτοῦ. 1. Οἱ φύσεις ἀριθμῶν ερευνήσαντες πρῶτον μὲν τέλειον τὸν ἓξ εἰρήκασι, τοῖς ἑαυτοῦ μέρεσιν ἱστάμενον, ἔκ τε τῆς συνθέσεως τοῦ ἀπὸ μονάδος διο πλασιαζομένου ἑνὸς καὶ δύο (ἐστὶ τρία ἀριθμὸς πρώ της [55]), καὶ τοῦ ἐφ᾿ ὃν ἔφθασεν ὁ διπλασιασμός, λέ γω δὲ τοῦ δύο γενόμενος γὰρ ὁ δύο ἐπὶ τὸν τρία π ποίηκε τὸν ἕξ· δεύτερον δὲ τέλειόν φασιν εἶναι ν εἴκοσι καὶ ὀκτώ, συνιστάμενον ἔκ τε τοῦ συνθέτου τῶν ἀπὸ μονάδος διπλασιαζομένων, ἕως γένηται πρώτη; ἀριθμὸς, καὶ τοῦ ἐφ' ὅν ἔφθασεν ὁ διπλασιασμός· τέτο σαρα μὲν γὰρ ἐστιν ὁ ἀπὸ μονάδος διπλασιαζόμενος ἐν τῷ, ἓν, δύο, τέσσαρα· ἑπτὰ δὴ τούτων σύνθεσις, καὶ αὐτὸς πρῶτος ἀριθμὸς ὑπὸ μονάδας μόνης με τρούμενος· γινόμενος δὲ ὁ τέσσαρα ἐπὶ τὸν ἑπτά, πεποίηκε τὸν εἴκοσι καὶ ὀκτὼ καὶ αὐτὸν τοῖς ἑαυτοῦ μέρεσιν ἴσον. Διὰ τοῦτο δ', οἶμαι, ῥᾴδιον διαλαμβάνο ται ἀπὸ τοῦ παιδευθέντος ἐν πάσῃ σοφίᾳ Αἰγυπτίων ἐν ξς' τέτακται ἀριθμῷ, τελείῳ τυγχάνοντι καὶ ἐν μονάσι καὶ ἐν δεκάσι. Τέλειος γάρ ἐστι ὁ ἐξ ἀριθμός. Ει 23, οἱ δὲ ἐπιστάται ἐξακόσιοι τυγχάνοντες τῷ τοῦ ἓξ τελείῳ ἀριθμῷ οἱονεὶ ἐφ' ἑαυτὸν πολυπλα σιαζομένῳ συνάπτονται. Ηετιας. Τρία ἀριθμὸς πρῶτος. Ἑπτὰ δὴ του των σύνθεσις, καὶ αὐτὸς πρῶτος ἀριθμὸς ὑπὸ μονά δος μετρούμενος. παιδευθέντος πάσῃ σοφίᾳ καὶ Αἰγυπτίων. tes ab illis verbis: Respondit Jesus: Si ego glorifco meipsum, gloria mea nihil est. 369 1. Qui naturas numerorum investigarunt, primum quidein perfectum definiverunt esse sex, qui ex suis ipsius constat partibus, ex concretione scilicet duplicati ab unitate, (id est unius et duo rum, quod est tria, numerus primus), et ex eo in quem pervenit duplicatio, quod est duo: multipli catus enim duo per tria, effecit sex. Secundum autem perfectum dicunt esse viginti et octo, con stantem ex concretione duplicatorum ab unitate, donec fiat primus numerus; et ex eo in quem ter minavit duplicatio: porro quatuor est ille, qui ab unitate est duplicatus, in hunc modum, unum, duo, quatuor: horum autem concretio est septem, qui et ipse primus est numerus ab unitate sola dimen sus: multiplicatus autem quatuor per septein, octo et viginti numerum effecit, qui et ipse par est suis partibus. Hanc ob causam Mosen reor in omıni etc. Antequam ad ul teriora progrediamur, he referendus est Eusta thii Antiocheni locus, in quo profert depromptum ex Origenis in Joannem Commentariis fragmentum, iisque adeo, qui hic desiderantur, tomis. Sic ille lilao De Engastrimytho Quorum lianc dedit interpretationem Leo Allatius Neque minus his dum lapidationis fa ctum speculatur, illud etiam ac si per tropos factum in aliain sententiam educere obuitens, in evangeli cis verbis mire mentitur. Licet, inquit, multum perscrutati fuerimus, nondum invenimus in his, quae scripta sunt, Judeos arripuisse lapides, ut int illum injicerent. Et paucis additis: Nam si iterum assumpserunt, prius assumpserunt: vult autem tum in superioribus, tum in inferioribus, nil tale pra cessisse, ut probet verba, sed non lapides assunt psisse perperam in illum. Cæterum de numero senario qui perfectus hic esse dicitur, sic Orige nes ad psalmum Lxvr, 2, in Galena Corderiana De psrimo sexagesimo sexto Ιωquitur. Et ad Matth. x, i, in Calena Possiniana supra tom. s in Joan., n. Psellus Compend. de Arithmel.: Primi (numeri) sunt quos sola metitur unitas: id genus sunt, tria, quinque, septem (sola quippe unitate metiri eos possumus) eorumque as similes.» lta Origenes paulo post ID. Colex Regius, Sed Bodleianus lectionem nostri textus exhibet, optime, ita enim Act. vii, 22.

col. 681–682page 38 of 102

PG 14:681Μωυσέως εἰς τὴν τῆς σκηνῆς τοῦ μαρτυρίου κατα- 6, σκευήν· αἱ γὰρ αὐλαὶ αἱ εἴκοσι καὶ ὀκτὼ πηχῶν τὸ μῆκός εἰσι· καὶ ἐχρῆν γε τὴν εἰς δόξαν Θεοῦ κατα σκευαζομένην σκηνὴν τοῦ μαρτυρίου μετὰ τῶν ἐξαι ρέτων ἀριθμῶν ἔχειν καὶ τὸν εἴκοσι καὶ ὀκτώ· ἐφ' ὅν, ἱερὲ ἀδελφὲ Αμβρόσιε, φθάσαντες τῶν εἰς τὸ κατὰ Ἰωάννην ἐξηγητικών (οὗτος γὰρ ἔσται, Θεοῦ χαρι ζομένου, εἰκοστὸς ὄγδοος εἰς τὸ Εὐαγγέλιον τόμος), ἐπικαλεσάμενοι τὸν τέλειον καὶ τελειότητος χορηγόν Θεὸν διὰ τοῦ τελείου ἀρχιερέως ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἵν᾿ ἡμῶν τὸν νοῦν δῷ εὑρεῖν τὴν περὶ τῶν ἐξετασθησομένων ἀλήθειαν, καὶ κατασκευὴν αὐτῶν, καὶ οὕτως οδεύσωμεν καὶ ἐπὶ τὰ ἑξῆς. 2. «Λέγει ὁ Ἰησοῦς "Αρατε τὸν λίθον.» Επείπερ ἐνθάδε μὲν τὸν ἐπικείμενον τῷ σπηλαίῳ λίθον, οὐκ αὐτὸς ὁ Ἰησοῦς αἱρεῖ, ἀλλὰ λέγει· ο "Αρατε τὸν λί θον, ἐν δὲ τῇ Γενέσει, ἡνίκα λίθος ἦν μέγας ἐπὶ τῷ στόματι τοῦ φρέατος, καὶ συνήγοντο ἐκεῖ πάντα τὰ ποίμνια, καὶ ἀπεκύλιον λίθον ἀπὸ τοῦ στόματος τοῦ φρέατος, καὶ συνήγοντο, καὶ ἐπότιζον τὰ πρόβατα, καὶ ἀποκαθίστων τὸν λίθον ἐπὶ τὸ στόμα τοῦ φρέατος εἰς τὸν τόπον αὐτοῦ· καὶ τῷ μηδέπω τοῦτο γεγονέναι, διὰ τὸ μὴ συνῆχθαι τὰ κτήνη, ὁ Ἰακὼβ ἰδὼν Ραχήλ τὴν θυγατέρα Λάβαν τοῦ ἀδελφοῦ τῆς μητρὸς αὐτοῦ, καὶ τὰ πρόβατα Λάβαν τοῦ ἀδελφοῦ τῆς μητρὸς αὐτοῦ, προσελθὼν αὐτὸς ἀπεκύλισε τὸν λίθον ἀπὸ τοῦ στόματος τοῦ φρέατος, καὶ ἐπότισε τὰ πρόβατα Λάβαν τοῦ ἀδελφοῦ τῆς μητρὸς αὐτοῦ· βουλόμεθα ἀμφοτέρουςτοὺς λίθους ἀλλήλοις συνεξετάσαι, ἵνα τὸ εὔλογον και τανοήσωμεν τοῦ ἐνθάδε μεν μὴ αὐτὸν τὸν Ἰησοῦν ἠρκέναι τὸν λίθον ἀπὸ σπηλαίου, ἀλλ᾽ εἰρηκέναι ι Αρατε τὸν λίθον· ἐν δὲ τῇ Γενέσει αὐτὸν τὸν Ἰα κὼν ἀποκεκυλικέναι τὸν λίθον ἀπὸ τοῦ στόματος τοῦ φρέατος. Καὶ πρόσχες εἰ δυνάμεθα λέγειν, ὅτι τοῦ μὲν ἐπὶ τῷ σπηλαίῳ λίθου, ἐπεὶ τὸ σπήλαιον μνημεῖον ἦν, οὐκ ἐχρῆν αὐτὸν ἅψασθαι τὸν Ἰησοῦν, ἀλλὰ προστάξαι μόνον τοῖς ἐπιτηδείοις πρὸς τὸ ἔργον ἆραι τὸν λίθον τοῦ δὲ ἐπικειμένου τῷ στόματι τοῦ φρέατος, καὶ ἐμ ποδίζοντος τῷ πίνειν τὰ πρόβατα, ἀφ᾽ ὧν ἔμελλεν ὀνήσασθαι τὰ ἐπίσημα, καὶ ἡ μερὶς τοῦ Ἰακώβ, αὐτόν ἐστι δίκαιον λαβέσθαι τὸν Ἰακώβ, καὶ προσελθόντα τῷ λίθῳ ἀποκυλίσαι αὐτὸν ἀπὸ τοῦ στόματος τοῦ φρέατος, ἵνα ποτισθῇ τὰ πρόβατα Λάβαν τοῦ ἀδελφοῦ τῆς μητρὸς αὐτοῦ. Καὶ ἔδει γε ἐπὶ μὲν τοῦ φρέατος αὐτὸν προσελθεῖν τὸν Ἰακώβ, ἔξω δὲ σπηλαίου στῆναι τὸν Ἰησοῦν. Εἰ δὲ δύνασαι ἐπιστῆσαι τί δήποτε ἐπὶ μὲν τοῦ σπηλαίου οὐ κεκύλισται ὁ ἐπικείμενος αὐτῷ λίθος, ἀλλὰ αἴρεται· ἐπὶ δὲ τοῦ φρέατος οὐ παντελῶς αίρεται, ἀλλὰ μόνον ἀποκυλίεται. Ἐχρῆν πάντη μὲν ἀρθῆναι τὸν ἀπὸ τοῦ μνημείου λίθον, καὶ μὴ πάλιν κυλισθῆναι· τὸν δὲ ἐπὶ τοῦ φρέατος ἀποκυ λισθῆναι μόνον· προείρηται γάρ, ὅτι ἀπε..... σε δνήσασθαι νεήνασθαι. αὐτόν ἐστι δίκαιον λα βέσθαι, αὐτός ἐστι λαβέσθαι. Εἰ δὲ δύνασαι. ἰδὲ δὲ εἰ δύνασαι. Προείρηται γάρ, ὅτι ἀπε...

scientia et disciplina Ægyptiorum eruditum "Act. VII, 22. ** Exod. xxvi, 2. Joan. x1, 39. Codex Bodleianus, recte,· Regius, male, Ibidem pro quemadmodum legitur in codice Bodleiano, codex Regius perperam liabet disponere facilius exstructionem tabernaculi testi monii: cubitorum enim octo, et viginti longitu dine sunt aulæ **: oportebatque sane, ut taberna culum testimonii, quod in Dei gloriam construeba tur, cum præcipuis numeris haberet etiam vicesi mum octavum. Ad quem, sacer frater Ambrosi, quia pervenimus (erit enim hic tomus explanatio num in Evangelium a Joanne traditum, Deo lar giente, vicesimus octavus), Deum in primis invo cantes perfectum, ac perfectionem suppeditantem, auctore summo sacerdote nostro Jesu Christo, ut 370 nobis det intelligentiam inveniendi veritatem reruin exquirendarum, dispositionemque earum, sic pergemus ad ea quæ sequuntur. 2. • Dicit Jesus: Tollite lapidem ".. Quoniam hoc in loco superimpositum spelunca lapidem non ipse Jesus tollit, sed dicit: «Tollite lapidem: s in Genesi vero “, ubi lapis erat ingens super ore pu tei, et ubi congregabantur omnes greges, et revol vebant lapidem ab ore putei, et collecti potum præ bebant ovibus, et rursum restituebant lapidem super ore putei in locum suum; et ubi (quia non dum hoc factum fuisset, propterea quod nondum congregata fuissent jumenta) Jacob intuitus Ra chelem filiam Laban fratris matris suæ *, et oves Laban fratris matris suæ, cum accessisset ipse re volvit lapidem ab ore putei, et potum præbuit ovi bus Laban fratris matris suæ, volumus utrosque lapides inter se conferre, ut quod consentaneum est rationi consideremus: nempe quare hoc in loco non ipse Jesus sustulerit a spelunca lapidem, sed dixerit: «Tollite lapidem;» in Genesi vero ipse Jacob revolverit lapidem ab ore putei. Et animum adhibe an dicere possimus non oportuisse ut Jesus Langeret lapidem spelunce superimpositum, quo niam spelunca monumentum erat; sed præcipere tantum his qui muneri obeundo præerant, at tolle rent lapidem justum vero esse, ut ipse Jacob hunc superpositum ori putei, et obstantem quominus oves biberent (a quibus futurum erat, ut adjuvarentur nobilia, et pars Jacob) acciperet; cumque ad hunc lapidem accessisset, revolveret eum ab ore putei, ut potum daret ovibus Laban fratris matris suæ. Ac profecto opus erat, ut ad puteum ipse accederet Jacob; extra speluncam vero staret Jesus. Vide vero an inspicere possis quamobrem superpositus spelunca lapis non revolvatur, sed tollatur; a pu teo autem non omnino tollatur, sed revolvatur. Oportebat quidem omnino a monumento lapidem tolli, nec rursum volvi; alterum vero revolvi tan tum a puteo: superius enim dictum est 371 quod gloriam Dei, considerantes magnitudinem ejus 40 Gen. xxix, 2, 3. * ibid. 10 Ferrarius legebat Hæc in codici bus tum Regio, tum Bodleiano, excipit lacuna iñ

Μωυσέως εἰς τὴν τῆς σκηνῆς τοῦ μαρτυρίου κατα- 6, σκευήν· αἱ γὰρ αὐλαὶ αἱ εἴκοσι καὶ ὀκτὼ πηχῶν τὸ μῆκός εἰσι· καὶ ἐχρῆν γε τὴν εἰς δόξαν Θεοῦ κατα σκευαζομένην σκηνὴν τοῦ μαρτυρίου μετὰ τῶν ἐξαι ρέτων ἀριθμῶν ἔχειν καὶ τὸν εἴκοσι καὶ ὀκτώ· ἐφ' ὅν, ἱερὲ ἀδελφὲ Αμβρόσιε, φθάσαντες τῶν εἰς τὸ κατὰ Ἰωάννην ἐξηγητικών (οὗτος γὰρ ἔσται, Θεοῦ χαρι ζομένου, εἰκοστὸς ὄγδοος εἰς τὸ Εὐαγγέλιον τόμος), ἐπικαλεσάμενοι τὸν τέλειον καὶ τελειότητος χορηγόν Θεὸν διὰ τοῦ τελείου ἀρχιερέως ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἵν᾿ ἡμῶν τὸν νοῦν δῷ εὑρεῖν τὴν περὶ τῶν ἐξετασθη σομένων ἀλήθειαν, καὶ κατασκευὴν αὐτῶν, καὶ οὕτως οδεύσωμεν καὶ ἐπὶ τὰ ἑξῆς. 2. «Λέγει ὁ Ἰησοῦς "Αρατε τὸν λίθον.» Επείπερ ἐνθάδε μὲν τὸν ἐπικείμενον τῷ σπηλαίῳ λίθον, οὐκ αὐτὸς ὁ Ἰησοῦς αἱρεῖ, ἀλλὰ λέγει· ο "Αρατε τὸν λί θον, ἐν δὲ τῇ Γενέσει, ἡνίκα λίθος ἦν μέγας ἐπὶ τῷ στόματι τοῦ φρέατος, καὶ συνήγοντο ἐκεῖ πάντα τὰ ποίμνια, καὶ ἀπεκύλιον λίθον ἀπὸ τοῦ στόματος τοῦ φρέατος, καὶ συνήγοντο, καὶ ἐπότιζον τὰ πρόβατα, καὶ ἀποκαθίστων τὸν λίθον ἐπὶ τὸ στόμα τοῦ φρέατος εἰς τὸν τόπον αὐτοῦ· καὶ τῷ μηδέπω τοῦτο γεγονέναι, διὰ τὸ μὴ συνῆχθαι τὰ κτήνη, ὁ Ἰακὼβ ἰδὼν Ραχήλ τὴν θυγατέρα Λάβαν τοῦ ἀδελφοῦ τῆς μητρὸς αὐτοῦ, καὶ τὰ πρόβατα Λάβαν τοῦ ἀδελφοῦ τῆς μητρὸς αὐτοῦ, προσελθὼν αὐτὸς ἀπεκύλισε τὸν λίθον ἀπὸ τοῦ στόμα τος τοῦ φρέατος, καὶ ἐπότισε τὰ πρόβατα Λάβαν τοῦ ἀδελφοῦ τῆς μητρὸς αὐτοῦ· βουλόμεθα ἀμφοτέρους τοὺς λίθους ἀλλήλοις συνεξετάσαι, ἵνα τὸ εὔλογον και τανοήσωμεν τοῦ ἐνθάδε μεν μὴ αὐτὸν τὸν Ἰησοῦν ἠρκέναι τὸν λίθον ἀπὸ σπηλαίου, ἀλλ᾽ εἰρηκέναι ι Αρατε τὸν λίθον· ἐν δὲ τῇ Γενέσει αὐτὸν τὸν Ἰα κὼν ἀποκεκυλικέναι τὸν λίθον ἀπὸ τοῦ στόματος τοῦ φρέατος. Καὶ πρόσχες εἰ δυνάμεθα λέγειν, ὅτι τοῦ μὲν ἐπὶ τῷ σπηλαίῳ λίθου, ἐπεὶ τὸ σπήλαιον μνημεῖον ἦν, οὐκ ἐχρῆν αὐτὸν ἅψασθαι τὸν Ἰησοῦν, ἀλλὰ προστάξαι μόνον τοῖς ἐπιτηδείοις πρὸς τὸ ἔργον ἆραι τὸν λίθον τοῦ δὲ ἐπικειμένου τῷ στόματι τοῦ φρέατος, καὶ ἐμ ποδίζοντος τῷ πίνειν τὰ πρόβατα, ἀφ᾽ ὧν ἔμελλεν ὀνήσασθαι τὰ ἐπίσημα, καὶ ἡ μερὶς τοῦ Ἰακώβ, αὐτόν ἐστι δίκαιον λαβέσθαι τὸν Ἰακώβ, καὶ προσελ θόντα τῷ λίθῳ ἀποκυλίσαι αὐτὸν ἀπὸ τοῦ στόματος τοῦ φρέατος, ἵνα ποτισθῇ τὰ πρόβατα Λάβαν τοῦ ἀδελφοῦ τῆς μητρὸς αὐτοῦ. Καὶ ἔδει γε ἐπὶ μὲν τοῦ φρέατος αὐτὸν προσελθεῖν τὸν Ἰακώβ, ἔξω δὲ σπηλαίου στῆναι τὸν Ἰησοῦν. Εἰ δὲ δύνασαι ἐπιστῆσαι τί δήποτε ἐπὶ μὲν τοῦ σπηλαίου οὐ κεκύλισται ὁ ἐπικείμενος αὐτῷ λίθος, ἀλλὰ αἴρεται· ἐπὶ δὲ τοῦ φρέατος οὐ παντελῶς αίρεται, ἀλλὰ μόνον ἀποκυλίεται. Ἐχρῆν πάντη μὲν ἀρθῆναι τὸν ἀπὸ τοῦ μνημείου λίθον, καὶ μὴ πάλιν κυλισθῆναι· τὸν δὲ ἐπὶ τοῦ φρέατος ἀποκυ λισθῆναι μόνον· προείρηται γάρ, ὅτι ἀπε..... σε δνήσασθαι νεήνασθαι. αὐτόν ἐστι δίκαιον λα βέσθαι, αὐτός ἐστι λαβέσθαι. Εἰ δὲ δύνασαι. ἰδὲ δὲ εἰ δύνασαι. Προείρηται γάρ, ὅτι ἀπε... scientia et disciplina Ægyptiorum eruditum "Act. VII, 22. ** Exod. xxvi, 2. Joan. x1, 39. Codex Bodleianus, recte,· Regius, male, Ibidem pro quemadmodum legitur in codice Bodleiano, codex Regius perperam liabet disponere facilius exstructionem tabernaculi testi monii: cubitorum enim octo, et viginti longitu dine sunt aulæ **: oportebatque sane, ut taberna culum testimonii, quod in Dei gloriam construeba tur, cum præcipuis numeris haberet etiam vicesi mum octavum. Ad quem, sacer frater Ambrosi, quia pervenimus (erit enim hic tomus explanatio num in Evangelium a Joanne traditum, Deo lar giente, vicesimus octavus), Deum in primis invo cantes perfectum, ac perfectionem suppeditantem, auctore summo sacerdote nostro Jesu Christo, ut 370 nobis det intelligentiam inveniendi veritatem reruin exquirendarum, dispositionemque earum, sic pergemus ad ea quæ sequuntur. 2. • Dicit Jesus: Tollite lapidem ".. Quoniam hoc in loco superimpositum spelunca lapidem non ipse Jesus tollit, sed dicit: «Tollite lapidem: s in Genesi vero “, ubi lapis erat ingens super ore pu tei, et ubi congregabantur omnes greges, et revol vebant lapidem ab ore putei, et collecti potum præ bebant ovibus, et rursum restituebant lapidem super ore putei in locum suum; et ubi (quia non dum hoc factum fuisset, propterea quod nondum congregata fuissent jumenta) Jacob intuitus Ra chelem filiam Laban fratris matris suæ *, et oves Laban fratris matris suæ, cum accessisset ipse re volvit lapidem ab ore putei, et potum præbuit ovi bus Laban fratris matris suæ, volumus utrosque lapides inter se conferre, ut quod consentaneum est rationi consideremus: nempe quare hoc in loco non ipse Jesus sustulerit a spelunca lapidem, sed dixerit: «Tollite lapidem;» in Genesi vero ipse Jacob revolverit lapidem ab ore putei. Et animum adhibe an dicere possimus non oportuisse ut Jesus Langeret lapidem spelunce superimpositum, quo niam spelunca monumentum erat; sed præcipere tantum his qui muneri obeundo præerant, at tolle rent lapidem justum vero esse, ut ipse Jacob hunc superpositum ori putei, et obstantem quominus oves biberent (a quibus futurum erat, ut adjuvarentur nobilia, et pars Jacob) acciperet; cumque ad hunc lapidem accessisset, revolveret eum ab ore putei, ut potum daret ovibus Laban fratris matris suæ. Ac profecto opus erat, ut ad puteum ipse accederet Jacob; extra speluncam vero staret Jesus. Vide vero an inspicere possis quamobrem superpositus spelunca lapis non revolvatur, sed tollatur; a pu teo autem non omnino tollatur, sed revolvatur. Oportebat quidem omnino a monumento lapidem tolli, nec rursum volvi; alterum vero revolvi tan tum a puteo: superius enim dictum est 371 quod gloriam Dei, considerantes magnitudinem ejus 40 Gen. xxix, 2, 3. * ibid. 10 Ferrarius legebat Hæc in codici bus tum Regio, tum Bodleiano, excipit lacuna iñ

col. 683–684page 39 of 102

PG 14:683δόξαν Θεοῦ, νοήσαντες τὸ μέγεθος τῆς εἰς δικαιοσύνην λογιζομένης πίστεως πιστεύσωμεν. Εἰ δέ τις ού δέπω εἶδε τὴν δόξαν Θεοῦ τῶν οἰομένων πεπιστευκέναι, μανθανέτω ὅτι ἐλέγχεται, δι' ὧν οὐ δέπω εἶδε τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ, μὴ πεπιστευκώς ἀψευδῆς γὰρ ὁ μὴ Μάρθᾳ μόνῃ, ἀλλὰ καὶ παντί τως λέγων τό· ι Ἐὰν πιστεύσῃς, ὄψε τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ.» 3. «Ηραν οὖν τὸν λίθον.» Ἡ βραδύτης τοῦ ἀρθῇ ναι τὸν ἐπικείμενον τῷ σπηλαίῳ λίθον ἀπὸ τῆς ἀδελ φῆς τοῦ τετελευτηκότος γεγένηται· οἱονεὶ γὰρ ἐνεπόδισεν οἷς προσέταξεν ὁ Ἰησοῦς, εἰπών· «Αρατε τὸν λίθον, ο φήσασα·. Ηδη ὄζει· τεταρταῖος γάρ ἐστι· ο καὶ εἰ μὴ ἐκεκώλυτό γε ἡ τῆς Μάρθας ἀπιστία, εξ πόντος αὐτῇ τοῦ Ἰησοῦ· Οὐκ εἶπόν σοι, ὅτι, ἐὰν 50.51?, «πιστεύσῃς, ὄψει τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ;» οὐκ ἂν οἱ ἀκού η σαντες· ο "Αρατε τὸν λίθον, ο ἦραν τὸν λίθον. Φέρε γὰρ καθ᾽ ὑπόθεσιν, εἰπόντος τοῦ Ἰησοῦ· 4 "Αρατε τὸν λίθον,» μὴ ἀποκεκρίσθαι τὴν ἀδελφὴν τοῦ τετελευτηκότος, μηδὲ εἰρηκέναι· «Ηδη ὄξει· τεταρταίος γάρ ἐστι, ο τί οὖν ἠκολούθησεν ἂν τοῦτο γεγράφθαι, ή τοῦτο δ λέγει ὁ Ἰησοῦς· «Αρατε τὸν λίθον, ἦραν οὖν τὸν λίθον;» Νυνὶ δὲ μεταξὺ τοῦ· Αρατε τὸν λίθον,» καὶ τοῦ· «Ηραν οὖν τὸν λίθον,» τὰ εἰρη μένα ὑπὸ τῆς ἀδελφῆς τοῦ τετελευτηκότος ἐνεπόδισε τῷ ἀρθῆναι τὸν λίθον. Καὶ οὐκ ἂν οὐδὲ τὴν ἀρχὴν, κἂν βράδιον, ἤρθη, εἰ μὴ ἀποκριθεὶς ὁ Ἰησοῦς πρὸς τὴν ἐκείνης ἀπιστίαν ειρήκει το «Οὐκ εἶπόν σοι, ὅτι, ἐὰν πιστεύσῃς, ὄψει τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ;» Καλόν οὖν τὸ μηδὲν γενέσθαι μεταξὺ τῆς Ἰησοῦ προστάξεως καὶ τοῦ ἀπὸ τῶν προστασσομένων περὶ ὧν Ἰησοῦς ἐκέλευσεν, ἔργου Καὶ οἶμαι γε ἁρμόσειν τῷ τοιούτῳ εἰπεῖν, ὅτι μιμητής γέγονε Χριστοῦ· ὡς γὰρ τούτῳ «εἶπεν ὁ Θεὸς, καὶ ἐγενήθησαν· ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν· ο οὕτως τῷ πιστῷ εἶπε μὲν ὁ Χρι στὸς, πεποίηκε δὲ οὗτος· καὶ ἐνετείλατο οὗτος τοῦ Θεοῦ οὗτος δὲ τὴν ἐντολὴν πεπλήρωκε, μηδὲν ὑπερθέμενος, μηδὲ ζημιώσας ἑαυτὸν παρακοῇ τοῦ μεταξὺ τῆς προστάξεως καὶ τοῦ ἔργου χρόνου· νομι στέον γὰρ τῷ ὕστερον ποιοῦντι τὸ προστεταγμένον παρακοῆς χρόνον εἶναι περὶ τῆς ἐντολῆς, τὸν τῆς ἀναβολῆς. Διὰ τοῦτο δὲ καὶ ὁ ἐν τῇ παραβολῇ τοῦ Εὐαγγελίου προσταχθεὶς ὑπὸ τοῦ πατρὸς πορευθῆναι εἰς τὸν ἀγρὸν, καὶ ἐργάσασθαι, μή παραχρῆμα ποιή σας, ἀλλ' ὅτε ὕστερον μεταμεληθεὶς ἀπῆλθεν, οὐκ ἐποίησε τὸ θέλημα τοῦ πατρὸς ἐν τῷ πρὸ τῆς μετα μελείας χρόνῳ. Διόπερ μνημονευτέον τοῦ· «Μὴ ἀνά μενε επιστρέψαι προς Κύριον, μηδὲ ὑπερβάλλει ἡμέραν ἐξ ἡμέρας,» καὶ τοῦ·. Μὴ εἴπῃς· ἐπανελθὼν ἐπάνηκε, καὶ αὔριον δώσω, δυνατοῦ σου ὄντος εξ ποιεῖν.» Χρὴ τοίνυν κατηγορίαν νομίζειν εἶναι τῆς τῆς σῆς δικαιοσύνης λο γιζομένης. εἶδε είν. μανθανέτω μανθάνεται. Έργου, έργων. Οὗτος τοῦ Θεοῦ.: ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ. ἀνάμενε· ἀναμένα

fdlei, quæ est ad justitiam, credamus. Quod si ali quis ex eorum numero qui se credidisse existi mant, nondum gloriam Dei vidit, is discat se argui non credidisse, eo quod nondum vidit gloriam Dei mentiri etenim ille non novit, qui non solum uni Marthæ, verum etiam cuicunque dicit: • Si credi deris, videbis gloriam Dei ". > 3. Sustulerunt ergo lapidem *. • Ut lapis spe luncæ impositus tardius tolleretur, soror defuncti fecit: quæ veluti his, quibus jusserat Jesus dicens Tollite lapidem, obstitit, cum dixisset: c Jam felet; quatriduanus enim est ";» et sane ni coer cita fuisset Marthæ infidelitas, dicente illi Jesu Nonne dixi tibi, quod si credideris, videbis glo riam Dei haudquaquam qui audierant, Tol lile lapidem,» sustulissent lapidem. Age enim po natur, cum diceret Jesus, • Tollite lapidein,» de functi sororem nec respondisse, nec dixisse: ‹ Jam fetel, quatriduanus enim est;» quid secuturum fue ral, quia scriptum fuisset: c Dicit Jesus: Tollite lapidem, nisi, sustulerunt igitur lapidem? Nunc autem quæ dicuntur a sorore defuncti, inter hoc dictum, «Tollite lapidem, et inter illud, ⚫ sustulerunt igitur lapidem, › impedimento ſuere quominus tolleretur lapis. Ac ne ullo quidem modo, etiam si sero, sublatus fuisset, nisi respondens Jesus ad illius incredulitatem dixisset: Nonne dixi tibi, quod si credideris, videbis gloriam Dei? > Quamobrem bonum est, si cum quid cuique jusserit Dominus, is nihil interposuerit inter ejus jussio. nem et operis impletionem; opinorque sane ei, qui ejusmodi est, convenire ut se imitatorem Chri sti factum esse dicat. Ut enim Christo dixit Deus, el facta sunt; mandavit, et creata sunt ";» sic fideli cum dixit Christus, fidelis fecit; cum Christus mandat, ille mandatum implevit, nihil moræ inter ponens; vel sibi damnifcus erit inobedientia, quia intercedat tempus inter imperium et imperii exple tionem. Existimare enim debemus tempus illud, quod interponunt aliqui, postea mandata facientes, tempus esse inobedientiæ præcepti. Hanc etiam ob causam qui jubetur a patre in Evangelii parabola" proficiscí in agrum, et operari, quia non confestim fecit, sed quando penitentia motus abiit, 372 non fecit voluntatem patris per id tempus, quod intercessit, antequam poenitentia moveretur. Quo circa memores simus necesse est illius dicti: «Ne percuncteris reverti ad Dominum, neque diferas de die in diem *;» et illius: «Ne dixeris: Rediens redi, et cras dabo tibi, cum possis leneficium con 67 Joan. x1, 40 * Ibid. 41. * Ibid. 39. Eccli. v, 8. 30.81 Ibid. 40. 8 Psal. xxx11, 9. 83 *s Matth. xxi, 28, 29, gens paginas fere duas complexa, quam in codice itidem suo reperit Ferrarius; unde tres illos codi ces ex uno fonte profectos fuisse perspicuum est. Codex Regius, male, Codex Bodleianus, optime, Regius, male, Codex Bodleianus, recte, Regius, male. Locus, ut videtur, mendosus, quem vel all ter legit vel conjecturaliter reddidit interpres Codex Bodleianus, Regius, Lege Codex Bodleianus, Regius,

δόξαν Θεοῦ, νοήσαντες τὸ μέγεθος τῆς εἰς δικαιοσύνην λογιζομένης πίστεως πιστεύσωμεν. Εἰ δέ τις ού δέπω εἶδε τὴν δόξαν Θεοῦ τῶν οἰομένων πεπι στευκέναι, μανθανέτω ὅτι ἐλέγχεται, δι' ὧν οὐ δέπω εἶδε τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ, μὴ πεπιστευκώς ἀψευδῆς γὰρ ὁ μὴ Μάρθᾳ μόνῃ, ἀλλὰ καὶ παντί τως λέγων τό· ι Ἐὰν πιστεύσῃς, ὄψε τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ.» 3. «Ηραν οὖν τὸν λίθον.» Ἡ βραδύτης τοῦ ἀρθῇ ναι τὸν ἐπικείμενον τῷ σπηλαίῳ λίθον ἀπὸ τῆς ἀδελ φῆς τοῦ τετελευτηκότος γεγένηται· οἱονεὶ γὰρ ἐνεπό δισεν οἷς προσέταξεν ὁ Ἰησοῦς, εἰπών· «Αρατε τὸν λίθον, ο φήσασα·. Ηδη ὄζει· τεταρταῖος γάρ ἐστι· ο καὶ εἰ μὴ ἐκεκώλυτό γε ἡ τῆς Μάρθας ἀπιστία, εξ πόντος αὐτῇ τοῦ Ἰησοῦ· Οὐκ εἶπόν σοι, ὅτι, ἐὰν 50.51?, «πιστεύσῃς, ὄψει τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ;» οὐκ ἂν οἱ ἀκού η σαντες· ο "Αρατε τὸν λίθον, ο ἦραν τὸν λίθον. Φέρε γὰρ καθ᾽ ὑπόθεσιν, εἰπόντος τοῦ Ἰησοῦ· 4 "Αρατε τὸν λίθον,» μὴ ἀποκεκρίσθαι τὴν ἀδελφὴν τοῦ τετελευ τηκότος, μηδὲ εἰρηκέναι· «Ηδη ὄξει· τεταρταίος γάρ ἐστι, ο τί οὖν ἠκολούθησεν ἂν τοῦτο γεγράφθαι, ή τοῦτο δ λέγει ὁ Ἰησοῦς· «Αρατε τὸν λίθον, ἦραν οὖν τὸν λίθον;» Νυνὶ δὲ μεταξὺ τοῦ· Αρατε τὸν λίθον,» καὶ τοῦ· «Ηραν οὖν τὸν λίθον,» τὰ εἰρη μένα ὑπὸ τῆς ἀδελφῆς τοῦ τετελευτηκότος ἐνεπόδισε τῷ ἀρθῆναι τὸν λίθον. Καὶ οὐκ ἂν οὐδὲ τὴν ἀρχὴν, κἂν βράδιον, ἤρθη, εἰ μὴ ἀποκριθεὶς ὁ Ἰησοῦς πρὸς τὴν ἐκείνης ἀπιστίαν ειρήκει το «Οὐκ εἶπόν σοι, ὅτι, ἐὰν πιστεύσῃς, ὄψει τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ;» Καλόν οὖν τὸ μηδὲν γενέσθαι μεταξὺ τῆς Ἰησοῦ προστάξεως καὶ τοῦ ἀπὸ τῶν προστασσομένων περὶ ὧν Ἰησοῦς ἐκέλευσεν, ἔργου Καὶ οἶμαι γε ἁρμόσειν τῷ τοιούτῳ εἰπεῖν, ὅτι μιμητής γέγονε Χριστοῦ· ὡς γὰρ τούτῳ «εἶπεν ὁ Θεὸς, καὶ ἐγενήθησαν· ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν· ο οὕτως τῷ πιστῷ εἶπε μὲν ὁ Χρι στὸς, πεποίηκε δὲ οὗτος· καὶ ἐνετείλατο οὗτος τοῦ Θεοῦ οὗτος δὲ τὴν ἐντολὴν πεπλήρωκε, μηδὲν ὑπερθέμενος, μηδὲ ζημιώσας ἑαυτὸν παρακοῇ τοῦ μεταξὺ τῆς προστάξεως καὶ τοῦ ἔργου χρόνου· νομι στέον γὰρ τῷ ὕστερον ποιοῦντι τὸ προστεταγμένον παρακοῆς χρόνον εἶναι περὶ τῆς ἐντολῆς, τὸν τῆς ἀναβολῆς. Διὰ τοῦτο δὲ καὶ ὁ ἐν τῇ παραβολῇ τοῦ Εὐαγγελίου προσταχθεὶς ὑπὸ τοῦ πατρὸς πορευθῆναι εἰς τὸν ἀγρὸν, καὶ ἐργάσασθαι, μή παραχρῆμα ποιή σας, ἀλλ' ὅτε ὕστερον μεταμεληθεὶς ἀπῆλθεν, οὐκ ἐποίησε τὸ θέλημα τοῦ πατρὸς ἐν τῷ πρὸ τῆς μετα μελείας χρόνῳ. Διόπερ μνημονευτέον τοῦ· «Μὴ ἀνά μενε επιστρέψαι προς Κύριον, μηδὲ ὑπερβάλλει ἡμέραν ἐξ ἡμέρας,» καὶ τοῦ·. Μὴ εἴπῃς· Επανελ θὼν ἐπάνηκε, καὶ αὔριον δώσω, δυνατοῦ σου ὄντος εξ ποιεῖν.» Χρὴ τοίνυν κατηγορίαν νομίζειν εἶναι τῆς τῆς σῆς δικαιοσύνης λο γιζομένης. εἶδε είν. μανθανέτω μανθάνεται. Έργου, έργων. Οὗτος τοῦ Θεοῦ.: ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ. ἀνάμενε· ἀναμένα fdlei, quæ est ad justitiam, credamus. Quod si ali quis ex eorum numero qui se credidisse existi mant, nondum gloriam Dei vidit, is discat se argui non credidisse, eo quod nondum vidit gloriam Dei mentiri etenim ille non novit, qui non solum uni Marthæ, verum etiam cuicunque dicit: • Si credi deris, videbis gloriam Dei ". > 3. Sustulerunt ergo lapidem *. • Ut lapis spe luncæ impositus tardius tolleretur, soror defuncti fecit: quæ veluti his, quibus jusserat Jesus dicens Tollite lapidem, obstitit, cum dixisset: c Jam felet; quatriduanus enim est ";» et sane ni coer cita fuisset Marthæ infidelitas, dicente illi Jesu Nonne dixi tibi, quod si credideris, videbis glo riam Dei haudquaquam qui audierant, Tol lile lapidem,» sustulissent lapidem. Age enim po natur, cum diceret Jesus, • Tollite lapidein,» de functi sororem nec respondisse, nec dixisse: ‹ Jam fetel, quatriduanus enim est;» quid secuturum fue ral, quia scriptum fuisset: c Dicit Jesus: Tollite lapidem, nisi, sustulerunt igitur lapidem? Nunc autem quæ dicuntur a sorore defuncti, inter hoc dictum, «Tollite lapidem, et inter illud, ⚫ sustulerunt igitur lapidem, › impedimento ſuere quominus tolleretur lapis. Ac ne ullo quidem modo, etiam si sero, sublatus fuisset, nisi respondens Jesus ad illius incredulitatem dixisset: Nonne dixi tibi, quod si credideris, videbis gloriam Dei? > Quamobrem bonum est, si cum quid cuique jusserit Dominus, is nihil interposuerit inter ejus jussio. nem et operis impletionem; opinorque sane ei, qui ejusmodi est, convenire ut se imitatorem Chri sti factum esse dicat. Ut enim Christo dixit Deus, el facta sunt; mandavit, et creata sunt ";» sic fideli cum dixit Christus, fidelis fecit; cum Christus mandat, ille mandatum implevit, nihil moræ inter ponens; vel sibi damnifcus erit inobedientia, quia intercedat tempus inter imperium et imperii exple tionem. Existimare enim debemus tempus illud, quod interponunt aliqui, postea mandata facientes, tempus esse inobedientiæ præcepti. Hanc etiam ob causam qui jubetur a patre in Evangelii parabola" proficiscí in agrum, et operari, quia non confestim fecit, sed quando penitentia motus abiit, 372 non fecit voluntatem patris per id tempus, quod intercessit, antequam poenitentia moveretur. Quo circa memores simus necesse est illius dicti: «Ne percuncteris reverti ad Dominum, neque diferas de die in diem *;» et illius: «Ne dixeris: Rediens redi, et cras dabo tibi, cum possis leneficium con 67 Joan. x1, 40 * Ibid. 41. * Ibid. 39. Eccli. v, 8. 30.81 Ibid. 40. 8 Psal. xxx11, 9. 83 *s Matth. xxi, 28, 29, gens paginas fere duas complexa, quam in codice itidem suo reperit Ferrarius; unde tres illos codi ces ex uno fonte profectos fuisse perspicuum est. Codex Regius, male, Codex Bodleianus, optime, Regius, male, Codex Bodleianus, recte, Regius, male. Locus, ut videtur, mendosus, quem vel all ter legit vel conjecturaliter reddidit interpres Codex Bodleianus, Regius, Lege Codex Bodleianus, Regius,

col. 685–686page 40 of 102

PG 14:685Μάρθας βραδύτερον γεγραμμένον τό· ο Ηραν οὖν τὴν λίθον, ο δέον ἐξῆς αὐτὸ εἰρῆσθαι τῷ· «Λέγει ὁ Ἰησ σούς· Αρατε τὸν λίθον.» Ὁ δὲ Ἰησοῦς ἦρε τοὺς ὀφθαλμοὺς ἄνω, καὶ εἶπεν τὰ γεγραμμένα. Περὶ τῶν ὀφθαλμῶν Ἰησοῦ καὶ *. τῆς σχέσεως αὐτῶν πρός τινας ἐπιμελῶς τηρητέον, καὶ ἐξεταστέον οἷον ἐν μὲν τῷ κατὰ Λουκᾶν, ὅτε ἔμελλε λέγειν τοὺς μακαρισμούς, καὶ τὴν ἑξῆς αὐτοῖς διδασκαλίαν, ο ἐπάρας τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ εἰς τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ ἔλεγε·, νυνὶ δὲ «ἦρε τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ ἄνω, καὶ εἶπε· ο διδασκόμεθα γὰρ ἀπὸ μὲν τοῦ: › προτέρου, ὅτι μὴ κάτω εἰσὶν οἱ τοῦ Ἰησοῦ μαθηταί διόπερ ἐπαίρονται οἱ ὀφθαλμοὶ τοῦ Διδασκάλου εἰς αὐτ τοὺς, οἷς ἄξιον ἦν ἐπᾶμαι αὐτὸν τοὺς ἑαυτοῦ ὀφθαλμοὺς. Διὰ δὲ τοῦ νῦν ἐξεταζομένου, ὅτι μετέθηκεν ἑαυτοῦ τὸ διανοητικὸν ἀπὸ τῆς πρὸς τοὺς κάτω όμι λίας, καὶ ἀνήγαγε, καὶ ὕψωσε προσάγων αὐτὸ τῇ πρὸς τὸν ὑπεράνω πάντων Πατέρα εὐχῇ. ᾿Αλλὰ καὶ εἴπερ μιμητής Χριστοῦ ἐστι Παῦλος, καὶ οἱ παραπλήσιοι αὐτῷ, ἀνάγκη τὸν κατὰ ζῆλον καὶ μίμησιν τῆς Χρι στοῦ εὐχῆς εὐξόμενον, ἄραντα τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς”, ψυχῆς ἄνω, καὶ ἀναβιβάσαντα αὐτοὺς ἀπὸ τῶν τῇδε πραγμάτων, καὶ μνήμης, καὶ ἐννοιῶν, καὶ λογισμῶν, οὕτως εἰπεῖν τῷ Θεῷ τοὺς λόγους τῆς εὐχῆς τοὺς περὶ μεγάλων καὶ ἐπουρανίων, μεγάλους καὶ ἐπουρανίους. Εἰ δέ τις πρὸς ταῦτα ἀνθυποίσει τὸν μηδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐπᾶραι θελήσαντα τελώνην, καὶ τύψαντα ἑαυτοῦ τὸ στῆθος, καὶ εἰπόντα· Ὁ Θεὸς, ἱλάσθητί μα τῷ ἁμαρτωλῷ, ο λεκτέον πρὸς αὐτὸν, ὅτι, ὥσπερ οὐ πᾶσιν, οὐδὲ ἀεὶ παραληπτέον τὴν κατὰ Θεὸν: • *,, Αύπην, μετάνοιαν εἰς σωτηρίαν ἀμέλητον ἐργαζομένην, ἀλλ᾽ ἢ μόνῳ, καὶ παντὶ τῷ ἄξια τοιαύ της λύπης ποιήσαντι, καὶ μέγα γινώσκοντι ἐπ' αὐτ τῆς· καὶ παραληπτέον γε αὐτὴν ἀμέτρῳ καὶ μὴ περίσση ἵνα μὴ τῇ περισσοτέρα λύπη κατα πεθῇ ὑπὸ τοῦ Σατανᾶ· οὕτως μήποτε οὐ παντὶ καθήκει μηδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐπᾶραι θέλειν, ὡς οὐδὲ Εστάναι μακρόθεν. Εκαστος δὲ ἑαυτὸν περὶ τῶν τοιούτων κρινέτω, καὶ δοκιμαζέτω ἄνθρωπος ἑαυτόν, 373 καὶ οὕτως οὐ μόνον ἐκ τοῦ ἄρτου ἐσθιέτω, καὶ ἐκ του ποτηρίου πινέτω, ἀλλὰ καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐπαράτω, καὶ αἱρέτω αὐτοὺς ἄνω κατὰ τῆς εὐχῆς, ὑποτάσσων ἑαυτὸν Θεῷ, καὶ ταπεινῶν ἑαυτὸν ἐκείνῳ ", λεγέτω Ει νομίζωμεν τῷ ὁπωσποτοῦν βιοῦντι καθήκειν ὁμοίως τῷ τελώνῃ μηδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἱπᾶραι θέλειν, ὥρα λέγειν ὁμοίως τῷ μὴ ἐπᾶραι θέλειν τοὺς ὀφθαλμοὺς, καὶ ἀπὸ μακρόθεν τοῦ ἱεροῦ ἱστάναι δεῖν. Ἱερὸν δὲ ποῖον ἂν εἴη ἢ Ἐκκλησία τοῦ ζῶντος Θεοῦ; ἥτις καὶ οἶκος Θεοῦ παρὰ τῷ Παύλῳ ονομάζεται λέγοντι· Ἐὰν δὲ βραδύνω, ἵν᾿ εἰδῆς πῶς δεῖ ἐν οἴκῳ Θεοῦ ἀναστρέφεσθαι, ἥτις ἐστὶν Ἐκκλησία Θεοῦ ζῶντος, στῦλος, καὶ ἑδραίωμα 63 Η Αμέλητον. Ἀμεταμέλη του. Αμέτρῳ καὶ μὴ περίσση. σὺν μέτρῳ καὶ μὴ περισσήν. Καὶ ταπεινῶν ἑαυτὸν ἐκείνῳ λεγέτω.

ferre s. Itaque necessario nobis existimandum est, accusationem esse Marthæ, quod tardius scri plum fuerit: c Sustulerunt igitur lapidlem:» cum alioquin res postularet, ut cum dixisset Jesus, Tollite lapidem, › deinceps sequeretur, ‹ Tulerunt ergo lapidem. › 4. 4. • Al Jesus sustulit oculos sursum, et dixit quæ scripta sunt De oculis Jesu, deque eorum babitu erga quosdam, diligens observatio inquisi tioque est adhibenda. Verbi gratia, in Evangelio Lucæ dicturus beatitudines, hisque conjunctam doctrinam, elevatis oculis in discipulos suos di cebat se ;» nunc autem e sustulit oculos suos sur sum, et dixit a primo namque dicto monemur discipulos suos inferne non esse, quam ob causam elevantur Magistri oculi in eos, in quos dignum erat ut suos ipse oculos attolleret. Hoc autem, quod nunc tractamus, edocemur Jesum intelligentiam humanam transtulisse a consuetudine quam habe bat cum his qui inferne degebant, eamque in su blime elevasse et exaltasse, evehens eam per pre cationem ad Patrem super omnia exsistentem. Quin etiam Paulus cum sui similibus, quandoquidem imi tator Christi est exemplo et imitatione preca tionis Christi precaturus, necessario attollere de bet oculos animæ sursum, eosque abducere a rebus praesentibus, nempe a memoria, a considerationi bus, atque cogitationibus, sicque Deo dicere pre cationis verba magna, eaque cœlestia, de rebus magnis, deque supercclestibus. Verum si quis op «posuerit publicanum, qui ne oculos quidem atiol lere voluerit, quique percusserit pectus suum di cens Deus, propitius esto mihi peccatori huic est respondendum quemadmodum neque omnibus, neque semper assumendus est dolor, qui est secundum Deum, quique operatur pœniten tiam ad salutem * haud poenitendam, sed ei soli, et omni qui dignum aliquid tali dolore commise rit, ob eumque dolorem resipuerit (isque sane assumendus est cum mensura, et non exube ne exuberantiori dolore absorbeatur 61 a Satana), ita fortassis non convenire, ut ve lint omnes semper attollere oculos, ut etiam non convenit semper stare procul. Cæterum unusquis que seipsum de rebus hujuscemodi judicet probet que homo et sic non solum ex illo pane come dat, et ex calice bibat, verum etiam oculos elevet, superne eos attollens, precemque fundat subjiciens seipsum Deo, humiliansque illi. Quod si existima mus quomodocunque viventi licere, perinde ac publicano, nolle oculos ad coelum levare, commode dicemus volenti levare oculos suos, itidem ei stan «dum esse procul a templo, quod quale aliud erit, nisi Ecclesia Dei viventis? quæ etiam a Paulo dici tur domus Dei, dum dicit Quod si tardius Prov. 111, 28. * Joan. x1, 41. * Luc. vi, 20. 38 | Cor. iv, 16; x1, 2. 8º Luc. xviii, 13. 41 1 Cor. 11, 7. 611 Cor. x1, 28. I Tim. 111, 15. Legq cum Ferrario Lego cum Fer rans, rario 8 Il Cor. Pen dula oratio, quæ hiulcum locum prodit.

Μάρθας βραδύτερον γεγραμμένον τό· ο Ηραν οὖν τὴν λίθον, ο δέον ἐξῆς αὐτὸ εἰρῆσθαι τῷ· «Λέγει ὁ Ἰησ σούς· Αρατε τὸν λίθον.» Ὁ δὲ Ἰησοῦς ἦρε τοὺς ὀφθαλμοὺς ἄνω, καὶ εἶπεν τὰ γεγραμμένα. Περὶ τῶν ὀφθαλμῶν Ἰησοῦ καὶ *. τῆς σχέσεως αὐτῶν πρός τινας ἐπιμελῶς τηρητέον, καὶ ἐξεταστέον οἷον ἐν μὲν τῷ κατὰ Λουκᾶν, ὅτε ἔμελλε λέγειν τοὺς μακαρισμούς, καὶ τὴν ἑξῆς αὐτοῖς διδασκαλίαν, ο ἐπάρας τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ εἰς τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ ἔλεγε·, νυνὶ δὲ «ἦρε τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ ἄνω, καὶ εἶπε· ο διδασκόμεθα γὰρ ἀπὸ μὲν τοῦ: › προτέρου, ὅτι μὴ κάτω εἰσὶν οἱ τοῦ Ἰησοῦ μαθηταί διόπερ ἐπαίρονται οἱ ὀφθαλμοὶ τοῦ Διδασκάλου εἰς αὐτ τοὺς, οἷς ἄξιον ἦν ἐπᾶμαι αὐτὸν τοὺς ἑαυτοῦ ὀφθαλ μούς. Διὰ δὲ τοῦ νῦν ἐξεταζομένου, ὅτι μετέθηκεν ἑαυτοῦ τὸ διανοητικὸν ἀπὸ τῆς πρὸς τοὺς κάτω όμι λίας, καὶ ἀνήγαγε, καὶ ὕψωσε προσάγων αὐτὸ τῇ πρὸς τὸν ὑπεράνω πάντων Πατέρα εὐχῇ. ᾿Αλλὰ καὶ εἴπερ μιμητής Χριστοῦ ἐστι Παῦλος, καὶ οἱ παραπλήσιοι αὐτῷ, ἀνάγκη τὸν κατὰ ζῆλον καὶ μίμησιν τῆς Χρι στοῦ εὐχῆς εὐξόμενον, ἄραντα τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς”, ψυχῆς ἄνω, καὶ ἀναβιβάσαντα αὐτοὺς ἀπὸ τῶν τῇδε πραγμάτων, καὶ μνήμης, καὶ ἐννοιῶν, καὶ λογισμῶν, οὕτως εἰπεῖν τῷ Θεῷ τοὺς λόγους τῆς εὐχῆς τοὺς περὶ μεγάλων καὶ ἐπουρανίων, μεγάλους καὶ ἐπουρα νίους. Εἰ δέ τις πρὸς ταῦτα ἀνθυποίσει τὸν μηδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐπᾶραι θελήσαντα τελώνην, καὶ τύψαντα ἑαυτοῦ τὸ στῆθος, καὶ εἰπόντα· Ὁ Θεὸς, ἱλάσθητί μα τῷ ἁμαρτωλῷ, ο λεκτέον πρὸς αὐτὸν, ὅτι, ὥσπερ οὐ πᾶσιν, οὐδὲ ἀεὶ παραληπτέον τὴν κατὰ Θεὸν: • *,, Αύπην, μετάνοιαν εἰς σωτηρίαν ἀμέλητον ἐρ γαζομένην, ἀλλ᾽ ἢ μόνῳ, καὶ παντὶ τῷ ἄξια τοιαύ της λύπης ποιήσαντι, καὶ μέγα γινώσκοντι ἐπ' αὐτ τῆς· καὶ παραληπτέον γε αὐτὴν ἀμέτρῳ καὶ μὴ περίσση ἵνα μὴ τῇ περισσοτέρα λύπη κατα πεθῇ ὑπὸ τοῦ Σατανᾶ· οὕτως μήποτε οὐ παντὶ καθήκει μηδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐπᾶραι θέλειν, ὡς οὐδὲ Εστάναι μακρόθεν. Εκαστος δὲ ἑαυτὸν περὶ τῶν τοιούτων κρινέτω, καὶ δοκιμαζέτω ἄνθρωπος ἑαυτόν, 373 καὶ οὕτως οὐ μόνον ἐκ τοῦ ἄρτου ἐσθιέτω, καὶ ἐκ του ποτηρίου πινέτω, ἀλλὰ καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐπαράτω, καὶ αἱρέτω αὐτοὺς ἄνω κατὰ τῆς εὐχῆς, ὑποτάσσων ἑαυτὸν Θεῷ, καὶ ταπεινῶν ἑαυτὸν ἐκείνῳ ", λεγέτω Ει νομίζωμεν τῷ ὁπωσποτοῦν βιοῦντι καθήκειν ὁμοίως τῷ τελώνῃ μηδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἱπᾶραι θέλειν, ὥρα λέγειν ὁμοίως τῷ μὴ ἐπᾶραι θέλειν τοὺς ὀφθαλμοὺς, καὶ ἀπὸ μακρόθεν τοῦ ἱεροῦ ἱστάναι δεῖν. Ἱερὸν δὲ ποῖον ἂν εἴη ἢ Ἐκκλησία τοῦ ζῶντος Θεοῦ; ἥτις καὶ οἶκος Θεοῦ παρὰ τῷ Παύλῳ ονομάζεται λέγοντι· Ἐὰν δὲ βραδύνω, ἵν᾿ εἰδῆς πῶς δεῖ ἐν οἴκῳ Θεοῦ ἀναστρέφεσθαι, ἥτις ἐστὶν Ἐκκλησία Θεοῦ ζῶντος, στῦλος, καὶ ἑδραίωμα 63 Η Αμέλητον. ἀμεταμέ λη του. Αμέτρῳ καὶ μὴ περίσση. σὺν μέτρῳ καὶ μὴ περισσήν. Καὶ ταπεινῶν ἑαυτὸν ἐκείνῳ λεγέτω. ferre s. Itaque necessario nobis existimandum est, accusationem esse Marthæ, quod tardius scri plum fuerit: c Sustulerunt igitur lapidlem:» cum alioquin res postularet, ut cum dixisset Jesus, Tollite lapidem, › deinceps sequeretur, ‹ Tulerunt ergo lapidem. › 4. 4. • Al Jesus sustulit oculos sursum, et dixit quæ scripta sunt De oculis Jesu, deque eorum babitu erga quosdam, diligens observatio inquisi tioque est adhibenda. Verbi gratia, in Evangelio Lucæ dicturus beatitudines, hisque conjunctam doctrinam, elevatis oculis in discipulos suos di cebat se ;» nunc autem e sustulit oculos suos sur sum, et dixit a primo namque dicto monemur discipulos suos inferne non esse, quam ob causam elevantur Magistri oculi in eos, in quos dignum erat ut suos ipse oculos attolleret. Hoc autem, quod nunc tractamus, edocemur Jesum intelligentiam humanam transtulisse a consuetudine quam habe bat cum his qui inferne degebant, eamque in su blime elevasse et exaltasse, evehens eam per pre cationem ad Patrem super omnia exsistentem. Quin etiam Paulus cum sui similibus, quandoquidem imi tator Christi est exemplo et imitatione preca tionis Christi precaturus, necessario attollere de bet oculos animæ sursum, eosque abducere a rebus praesentibus, nempe a memoria, a considerationi bus, atque cogitationibus, sicque Deo dicere pre cationis verba magna, eaque cœlestia, de rebus magnis, deque supercclestibus. Verum si quis op «posuerit publicanum, qui ne oculos quidem atiol lere voluerit, quique percusserit pectus suum di cens Deus, propitius esto mihi peccatori huic est respondendum quemadmodum neque omnibus, neque semper assumendus est dolor, qui est secundum Deum, quique operatur pœniten tiam ad salutem * haud poenitendam, sed ei soli, et omni qui dignum aliquid tali dolore commise rit, ob eumque dolorem resipuerit (isque sane assumendus est cum mensura, et non exube ne exuberantiori dolore absorbeatur 61 a Satana), ita fortassis non convenire, ut ve lint omnes semper attollere oculos, ut etiam non convenit semper stare procul. Cæterum unusquis que seipsum de rebus hujuscemodi judicet probet que homo et sic non solum ex illo pane come dat, et ex calice bibat, verum etiam oculos elevet, superne eos attollens, precemque fundat subjiciens seipsum Deo, humiliansque illi. Quod si existima mus quomodocunque viventi licere, perinde ac publicano, nolle oculos ad coelum levare, commode dicemus volenti levare oculos suos, itidem ei stan «dum esse procul a templo, quod quale aliud erit, nisi Ecclesia Dei viventis? quæ etiam a Paulo dici tur domus Dei, dum dicit Quod si tardius Prov. 111, 28. * Joan. x1, 41. * Luc. vi, 20. 38 | Cor. iv, 16; x1, 2. 8º Luc. xviii, 13. 41 1 Cor. 11, 7. 611 Cor. x1, 28. I Tim. 111, 15. Legq cum Ferrario Lego cum Fer rans, rario 8 Il Cor. Pen dula oratio, quæ hiulcum locum prodit.

col. 687–688page 41 of 102

et credere in Jesum, quid differat, 210 et seq. Nomen hæresis vitandum, 693. Notariis utebatur Origenes ad dictata excipienda, 101. Notio et agnitio quid differant, 316 not. Novatianis Epistolam ad Hebræos favere veteres qui dam opinabantur, eamque idcirco rejiciebant, 322 not. Novissimus et primus quatenus dicatur Christus, 6, 23, 34 et seq., 36. Novum Testamentum. Vide Testamentum. Nox duplex, corporis et animæ, 445. Nox tropice muudi hujus tempus, 177, 178. Nox symbolice erat quan do exiit Judas Christum proditurus, 445. Nox non erat cæteris apostolis, 445 et seq. Nox fuit Petro Christum neganti, 445 et seq. Nubes nimbusque sunt circa Deum, et quomodo, 80. Numerus dualis sociandis generandisque corporibus aptari solet, 314. In corpore positis deputatur, 514. Pro immundis aliquando ponitur, 514. Numerus ternarius na turæ incorporeæ consecratur, 514. Numerus ternarius, numerorum primus, 369 et not. Numerus senarius quid significet juxta Heracleonem et Origenem, 202. Numerus senarius est primus numerus perfectus, 203, 369 et not. Numerus sepienarius nota est quietis, 273, 277, 630. Nu merus decennarius laudatus el sanctus, 90, 161. Numerus viginti octo est numerus secundus perfectus, 369. Nume rus quadragenarius quid significet, 202. In Numerorum caput xxi, vers. 6, Origenis obeli, Nummis Augusti appingitur crocodilus, et quare, 148 not. Nuptias secundas omnino non probat Origenes, 218 et seq., 219 et seq. ó et obroc, cum agitur de aŭty seu Verbo Dei, quid dif ferant, et seq., 60. Obeli Origenis in Numeror. cap. xxın, v. 6, 390. Obsequium quid vocet Paulus, 611, 612. Obsequium pro cultu, 613. Obsequium rationabile in quo consistat, 643, 614 et seq. Oculos in coelum attollens Jesus quid significet, 372 et seq. Oculos in cœlum tollere quem deceat, 373 el seq., 37 et seq. Oculis annuere, in malam partem sumitur, 440. Oculus Ecclesiæ, quis, 617, 648. Odium quale animæ insertum, 651. Odium laudabile piorum, 651. Odio vitiorum servantur virtutes, 651 et seq. Odor bonus corporalis animalia quædam perimere dici tar, 367. OEcumenius opinatus est, præter eos angelorum ordi nes, qui in Scriptura nominantur, alios esse numero infi nitos, et hominibus ignotos, 34 et not., 35. Offensio, quid, 620. Offula Juda a Christo porrecta, an ejusdem erat generis ac eæ quas reliquis apostolis dedit Christus, cum dixit, Accipite, et manducate, 414. Offula quæ Judæ porrecta fuit, et offul quæ apostolis, in quo erant quoybę, in quo &repoyce, 444 not. An offulam acceptam comederit Judas, 444, 445. Otfulam intinctain cum Judæ porrigeret Jesus, jam non erat spiritaliter cum eo, 453. Post offulam dalam perdidit Judas quod habere videbatur præstantius, 441, et exit a Jesn corporaliter et spiritaliter, 443. Ogdoadis initium, quale, 524. Ogdoas, quid, 524. Oleaster. Vide infra Oliva. Olera quinam debeant manducare, 243. Olera cum pace edere melius est, quam vitulum saginatum cum inimi citia, 638. Oliva. De olivæ in oleastrum insertione, 638 el seq., 639. De olivæ in oleastrum insertionis similitudine inverso ordine usus est Paulus, 639. Oliva inseritur oleastro, non vero oleaster olivæ, 639. Oliva quomodo quis efliciatur, Cµavós, Quavós, vel Apavós, Sol. Unde vox hæc facta videa tur, 227 not. Opo seu Soli templa posuerunt Persæ in Hircania et Cappadocia, 227 not. Omnis de multitudine dicitur, 301. Onan, secundus filius Judæ, in exemplaribus Græcis mendose vocatus Aunan, 141. Onan interpretatur labor ipsorum, vel mæror eorum, 141. Onomacritus essentiam seu naturam quintam Platonico rum et Peripateticorum vocat poser Grozdov, 231 not. Onus in qua significatione positum, 671. Ad onera gra via portanda Judæi asinis utebantur, 190. Operationem nullam habet peccatum, antequam veniat lex el mandatum, 67. Operationis immutabilis Patris spe culum est Fifius, 236. Ophite de Christi orta Cerinthi hæresim amplexi sunt, 517 not. Ophite Christum merum hominem ex Joseph et Maria natum fingebant, 347 not., 429 et not., 519. 695 et alibi passim. Opificem mundi alium ac Christi Patrem, justumque eum esse, cognitum, malum, ferum, stolidum, indoctum, damnorum ac legis auctorem fingebant, conviciisque pro scindebant Simoniani, Saturniliani, Cerdoniani, Marcioni tæ, Valentiniani, Heracleon, aliique bæretici, 41, 65 not., 80 et not., 273 et not., 283 et seq. et not., 285 et not., 286 et not., 287, 347 not., 473, 491, 495, 496 et seq, 510, 533, 540.695 et alibi passim. Opificem mundi ministrum esse Verbi, adeoque Verbo inferiorem esse censebat He racleon, 66, 67, 139, 360. Opificis imperium Christum abrogasse censebant Saturntlus, Cerdo, Marcion, et He racleon, 274 et not. Opificem mundi Christum intellige bant quidam hæretici, ac per hoc minorem eum Paire statuebant, 41. Opificium Dei non esse diabolum Marcionitæ et eorum sequaces contendebant, 63 et not., 66. Opus Dei solvere, quid, 668. Opera triplicis generis sunt, bona, mala, et media seu indifferentia, 538. Opera carnis, quæ, 658. Inter opera carnis hæreses numeran tur, et quomodo, 570, 694. Opera tenebrarum, quæ, 638. Opera prava et falsa scientia sunt tenebræ, 78. Opera non sunt radix justitiæ, sed justitia radix est operum, 523. Operum et fidei lex, quæ, 518. Opera sine fide, nulla sunt apud Deum, 516, 517 et seq., 520 et seq, 321 et seq. Ex operibus, et ex fide justificatio, quæ, 521 et seq. Sine ope ribus legis fides sola justificare potest apud Deum, 516, 517 et seq., 520, 521 et seq., 523 et seq. Operis boni pa tientia, quid, 480, 483. Operis boni patientia consequitur vitam æternam, 480, 483. Operis boni patientiam quinam babeant, 483. Operis boni merces, multitudo gratiarum, 631. Operibus quomodo et qualis merces secundum debi tum reddatur, 522, 523 et seq. Orandus quomodo sit Deus, 15, 17, 602 et seq. Orandus quomodo sit Christus, 624. Orationis agon et difficultas, 680, 681. Orationi quomodo obsistant dæmones, 681. In Orationibus quomodo Spiri tus sanctus adjuvat infirmitatem nostram, et interpellat pro nobis gemitibus inenarrabilibus, 631 et seq. Orbis terrarum quinam dicantur fines, 627. Ordo Aaronis, qualis, 3. Ordo Melchisedecis, qualis, 3. Ordines, angelorum numero infinitos esse, et hominibus ignotos, præter eos qui in Scriptura nominantur, op.nati sunt Origenes, Chrysostomus, Theodoretus, OEcumenius, et Theophylactus, 34 et not., 35. Ordinibus omnibus ce lestibus an Christus in ea qua singuli sunt forma appa ruerit, et Evangelium annuntiaverit, 35 et not, 463, 468. Ordo leviticus cæteras tribus honore præstabat, 1. Origenes perlustrat vestigia Jesu, discipulorum ejrs, et prophetarum in Palæstina, 140. Quonam tempore id contigisse videatur, 140 not. Origenes notariis utebatur ad dictata excipienda, 101. Demetrium Alexandrinum epi scopum sibi infensum expertus est, 101 et not. Alexan driæ procella jactatus Cæsaream Palæstinæ migrat, 101 et not. Origenes Ambrosium ab hæresi Valentiniana ad ca tholicam fidem convertit, 99 et not. Ab Ambrosio excita tur ad Scripturam commentariis illustrandam, 4 et not., 94 et not., 101, In Evangelia, primumque in Evangelium Joannis Commentaria scribere exorsus est hortatu Amı brosii, cui nuncupantur eadem commentaria, quemque diversis laudibus afficit, 3, 4 et not., 3, 6 et not., 48, 101, 160, 161, 212, 307, 369, 404. Ab Ambrosio sejunctus erat ut Alexandriam migraret, cum in Evangelium Joannis scribere cœpit, 3, 4 et not., 6. Alexandriæ quinque priʊ res tomos in Evangelium Joannis scripsit sub Alexandro imperatore, 101 et not. Sextum ibidem inchoavit, sed de nuo eum Cæsareæ Palæstinæ exordiri necesse habuit; eo quod priorem scriptionem Alexandria discedens secum non asportasset, 101, 102. Cæteros in Joanuem tomos ubi et quo tempore lucubraverit, 101 not., 102 not. Commen taria in Joannem post homilias in Lucam edidit, 404. Ori genis Commentaria in Joannem Latine vertit Ambrosius Ferrarius, cujus interpretationem exhibemus. Præfat. et pag. 1 et seq. Qua fide, 456 not. Vertit et Joachimus Pe rionius monachus Benedictinus Cormeriacensis, cujus in terpretationis lacinias exhibemus ubicunque deficit vel prava videtur Ferrarii interpretatio. Præfat. et pag. 53 et not. et alibi passim. Origenis homilias in Genesim, in Exodum, in Leviticum, in Jesum Nave, in librum Judi cum, in psalmos xxxvi, xxxvII et xxxvii, Latine vertit Rufinus hortatu Heraclii, 688, 689. Qua fide, 688, 689. Origenes suam in psalmum i enarrationem citat, 542. Memorat et explanationem suam in psalmum xxx et in alios per ordinem psalmos, 523. Citat homilias suas ir Lucam, 404. Scripsit homilias in Acta apostolorum, cujus fragmentum Græcum exhibemus ex homilia quarta, 457. Scripsit quindecim tomos (juxta Cassiodorum, viginty) Commentariorum in Epistolam ad Romanos, 458 et not, et

col. 689–690page 42 of 102

PG 14:689ὀργῆς καὶ διαλογισμῶν ἀναπέμπει τὴν εὐχήν. Οὕτω γὰρ καὶ τῶν ὀφθαλμῶν αἱρομένων ἄνω, διὰ τῆς ἐννοίας, καὶ τῆς θεωρίας, καὶ τῶν χειρῶν ἐπαι ρομένων ἐν πράξεσιν ἐπαιρούσαις, καὶ ὑψούσαις τὴν ψυχὴν, ὡς ἐπῆρε Μωϋσῆς τὰς χεῖρας, ὥστ᾽ ἂν εἰ πεῖν· ὁ Ἔπαρσις τῶν χειρῶν μου θυσία ἑσπερινή,» Αμαληκῖται μὲν καὶ πάντες οἱ ἀόρατοι εχθροί ήτα τηθήσονται, οἱ ἐν ἡμῖν δὲ Ἰσραηλῖται, λογισμοί για κήσουσι. Τοσαῦτα καὶ εἰς τό· Ὁ Ἰησοῦς ἦρε τοὺς ὀφθαλμοὺς ἄνω, καὶ εἶπε,» κατὰ τοῦτο φανέντα ἡμῖν ἀκόλουθα. 5. «Πάτερ, εὐχαριστῶ σοι, ὅτι ἤκουσάς μου. Ἐγὼ δὲ ᾔδειν, ὅτι πάντοτέ μου ἀκούεις· ἀλλὰ διὰ τὸν ὄχλον τὸν περιεστῶτα εἶπον, ἵνα πιστεύσωσιν, ὅτι σύ με ἀπέστειλας.» Εἴπερ τοῖς ἀξίοις τῶν ἐν σαρκί ζώντων, καὶ μὴ κατὰ σάρκα στρατευομένων εὐχο μένοις, τοιαύτη τις λέγεται ὑπὸ Θεοῦ περὶ τῆς εὐ χῆς αὐτῶν ἐπαγγελία· ι Καὶ ἔτι λαλοῦντός σου ἐρῶ· Ἰδοὺ πάρειμι, ο τί χρή νομίζειν ἐπὶ τοῦ Σω τῆρος καὶ Κυρίου; ἢ, ο Πρὶν λαλῆσαί σε, ἐρῶ· Ἰδοὺ πάρειμι;» "Αμα γὰρ ἦρε τοὺς ὀφθαλμοὺς ἄνω, καὶ εἶπε.» Τί δὲ εἶπεν; Εἰ οἷόν τέ ἐστιν ὡς ἐν τοιούτοις στοχάζεσθαι ἀκολούθως τῷ· • Πρὶν λαλῆσαί σε, ἐρῶ· Ἰδοὺ πάρειμι, ο ἵνα πλεῖον ᾗ τὸ πρὸς τὸν Σω τήρα λεγόμενον παρὰ τὸ ἐν τῇ πρὸς τοὺς δικαίους ἐπαγγελία γεγραμμένον·. Ετι λαλοῦντός σου ἐρεῖ Ἰδοὺ πάρειμι.» Τί οὖν εἶπε; Προέθετο μὲν εἰπεῖν εὐχήν· προλαβόντος δὲ τὴν εὐχὴν αὐτοῦ τοῦ εἰπόντος ἂν αὐτῷ· «Πρὶν λαλῆσαί σε, ἐρῶ· Ἰδοὺ πάρειμι, ο ἀντὶ τῆς κατὰ πρόθεσιν ἂν λεχθείσης εὐχῆς λέγει τὴν ἐπὶ τῷ προλαβόντι τὴν εὐχὴν εὐχαριστίαν· καὶ ὡς ἐπακουσθεὶς ἐφ᾽ οἷς ἐνενόησε μόνον, οὐ προήνεγκε δὲ τῷ εὔχεσθαι, φησί· «Πάτερ, εὐχαριστῶ σοι, ὅτι ἤκουσάς μου.» Εμελλεν οὖν εὔχεσθαι περὶ τῆς Λαζάρου ἀναστάσεως, καὶ προλαβὼν αὐτοῦ τὴν εὐ χὴν ὁ μόνος ἀγαθὸς Θεὸς καὶ Πατὴρ, ἤκουσε τῶν μελλόντων λέγεσθαι ἐν τῇ εὐχῇ, ἐφ᾽ οἷς ἐν ἐπηκόῳ τοῦ περιεστηκότος αὐτὸν ὄχλου ἀναπέμπει ἀντὶ εὐ τῆς εὐχαριστίαν ὁ Σωτὴρ, δύο ἅμα ποιῶν, καὶ εὐ χαριστῶν ἐφ' οἷς ἔτυχε περὶ τοῦ Λαζάρου, καὶ πιο στοποιῶν τὸν περιεστηκότα αὐτὸν ὄχλον· ἐβούλετο γὰρ αὐτοὺς παραδέξασθαι ὡς ἄρα ἀπὸ Θεοῦ ἀπεσταλμένος τῷ βίῳ ἐπιδεδήμηκεν. Ἔγνω δὲ ἐπακουσθεὶς, Επείπερ πνεύματι εἶδεν, ὅτι ἀποκατέστη ἡ τοῦ Λα Χάρου ψυχὴ ἐπὶ τὸ σῶμα αὐτοῦ, ἀναπεμφθεῖσα ἀπὸ τοῦ χωρίου τῶν ψυχῶν. Οὐ γὰρ νομιστέον, ὅτι ἡ ψυχὴ τοῦ Λαζάρου παρῆν τῷ σώματι μετὰ τὴν ἔξο Ξον, καὶ ὡς παροῦσα ταχέως ἤκουσε κράξαντος Ἰη τοῦ, καὶ εἰπόντος· ο Λάζαρε, δεῦρο ἔξω.» Η εἴπερ τις τοῦτο περὶ τῆς Λαζάρου ψυχῆς ὑπολαμβάνει, καὶ προσίεται τὸ περὶ τῆς ἀπαλλαγείσης ψυχῆς τοῦ σώ ματος ἄτοπον, ὡς παρακαθεζομένης τῷ νεκρῷ, λε μέτω πως ἠκούσθη ὁ Ἰησοῦς ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, μέσ παντος ἔτι νεκροῦ τοῦ Λαζάρου σώματος, καὶ τῆς ψυχῆς κεχωρισμένης μὲν, ὡς οἰηθείη ἄν τις διὰ λογισμοῦ. στοχάσασθαι. ἵνα πλεῖον ᾖ τὸ πρὸς τὸν Σωτῆρα ἀναπλείον ἢ πρὸς τὸν Σωτῆρα. Ὡς οιηθείη ἄν τις, Μέγα δὲ ἔκραξεν ὁ Κύριος διὰ τοῦτο, ἵνα τὰ τῶν Ἑλλήνων ἐμφράξῃ

per actiones sustollentes atque exaltantes animam, Moseos more 71 ita sustollentis manus, ut etiam diceret Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum ';» Amalecitæ, et omnes invisibiles inimici vincentur; Israelitæ vero, nempe cogitatio nes nostræ vincent. Hactenus de eo quod est, < sus tulit oculos Jesus sursum, et dixit, o in quem lo cum diximus quæ nobis sunt visa conducere. autem se exauditum, quoniam spiritu norat Lazari 71 Exod. xvII, 11. 72 Psal. CAL, 2. 73 Joan. XI, 41, 5. • Pater, gratias ago tibi, quoniam audisti me. Ego autem sciebam quod semper me audis; sed propter turbam quæ circumstat, dixi, ut credant quod tu me miseris 78. › Si orantibus viris probis in carne viventibus, nec secundum carnem militan tibus 7, tale quiddam promisit Deus pro eorum prece: «Eliam adhuc loquente te, dicam: Ecce adsum 78, quid censendum est de Servatore et Do mino? nonne hoc: • Antequam loquaris tu, dicam Ecce adsum? Simul enim e sustulit oculos sursum, et dixit.» Quid dixit? Si fieri potest ut conjectemus in talibus, 375 consequenter huie dicto: «Ante quam loquaris tu, dicam: Ecce adsum,» ut majus sit quod dicitur ad Servatorem, quam quod scri plum fuerit in promissione, quæ est ad sanctos, nempe: e Adhuc te loquente, dicam: Ecce adsum. r Quid, inquam, dixit? Proposuerat Servator precari, sed præoccupante illius precationem illo qui ei dixerat: «Antequam loquaris tu, dicam: Ecce ad sum, pro precatione, quam animo conceptam dicturus erat Patri, qui præoccuparat preces, gra tias agit: et quasi exauditus fuisset propter ea quæ animo tantum conceperat, non tamen protulerat precando, inquit: «Pater, gratias ago tibi, quod audisti me.» Precaturus ergo erat pro Lazari re surrectione, et præoccupans illius precationem so lus ille bonus Deus 76 et Pater, audivit quæ dicenda erant in precatione, pro quibus in frequenti audi torio circumstantis ipsum turbæ, precum vice re mittit gratiarum actionem Servator: duo pariter faciens, et gratias agens pro his quæ de Lazaro as secutus fuerat, et circumstantem sibi turbam con firmans. Volebat enim Jesus, ut hi admitterent se a Deo missum, ad hanc vitam advenisse. Agnovit six, 17. 77 Joan. x1, 45. Codex Regius, male, Codex Bodleianus, Codex Bodleianus, optime, Regius, male, animam remissam ab animarum loco, corpori ejus restitutam. Nec enim censendum est quod Lazari anima adesset corpori post suum excessum, et quod quasi celeriter præsens, cum clamasset Be sus, dixissetque: • Lazare, proli foras ", au dierit, conjunctaque corpori fuerit. Alioquin si quis học de Lazari anima suspicatur, absurditatemque admittat de anima a corpore liberata, perinde quasi mortuo assideat, dicat quomodo auditus fue 42. 7 II Cor. x, 3. 75 Isai. LVIII, 9. 76 Matth. etc. Theophylactus in eumdem hunc Joannis locum

ὀργῆς καὶ διαλογισμῶν ἀναπέμπει τὴν εὐχήν. Οὕτω γὰρ καὶ τῶν ὀφθαλμῶν αἱρομένων ἄνω, διὰ τῆς ἐννοίας, καὶ τῆς θεωρίας, καὶ τῶν χειρῶν ἐπαι ρομένων ἐν πράξεσιν ἐπαιρούσαις, καὶ ὑψούσαις τὴν ψυχὴν, ὡς ἐπῆρε Μωϋσῆς τὰς χεῖρας, ὥστ᾽ ἂν εἰ πεῖν· ὁ Ἔπαρσις τῶν χειρῶν μου θυσία ἑσπερινή,» Αμαληκῖται μὲν καὶ πάντες οἱ ἀόρατοι εχθροί ήτα τηθήσονται, οἱ ἐν ἡμῖν δὲ Ἰσραηλῖται, λογισμοί για κήσουσι. Τοσαῦτα καὶ εἰς τό· Ὁ Ἰησοῦς ἦρε τοὺς ὀφθαλμοὺς ἄνω, καὶ εἶπε,» κατὰ τοῦτο φανέντα ἡμῖν ἀκόλουθα. 5. «Πάτερ, εὐχαριστῶ σοι, ὅτι ἤκουσάς μου. Ἐγὼ δὲ ᾔδειν, ὅτι πάντοτέ μου ἀκούεις· ἀλλὰ διὰ τὸν ὄχλον τὸν περιεστῶτα εἶπον, ἵνα πιστεύσωσιν, ὅτι σύ με ἀπέστειλας.» Εἴπερ τοῖς ἀξίοις τῶν ἐν σαρκί ζώντων, καὶ μὴ κατὰ σάρκα στρατευομένων εὐχο μένοις, τοιαύτη τις λέγεται ὑπὸ Θεοῦ περὶ τῆς εὐ χῆς αὐτῶν ἐπαγγελία· ι Καὶ ἔτι λαλοῦντός σου ἐρῶ· Ἰδοὺ πάρειμι, ο τί χρή νομίζειν ἐπὶ τοῦ Σω τῆρος καὶ Κυρίου; ἢ, ο Πρὶν λαλῆσαί σε, ἐρῶ· Ἰδοὺ πάρειμι;» "Αμα γὰρ ἦρε τοὺς ὀφθαλμοὺς ἄνω, καὶ εἶπε.» Τί δὲ εἶπεν; Εἰ οἷόν τέ ἐστιν ὡς ἐν τοιούτοις στοχάζεσθαι ἀκολούθως τῷ· • Πρὶν λαλῆσαί σε, ἐρῶ· Ἰδοὺ πάρειμι, ο ἵνα πλεῖον ᾗ τὸ πρὸς τὸν Σω τήρα λεγόμενον παρὰ τὸ ἐν τῇ πρὸς τοὺς δικαίους ἐπαγγελία γεγραμμένον·. Ετι λαλοῦντός σου ἐρεῖ Ἰδοὺ πάρειμι.» Τί οὖν εἶπε; Προέθετο μὲν εἰπεῖν εὐχήν· προλαβόντος δὲ τὴν εὐχὴν αὐτοῦ τοῦ εἰπόντος ἂν αὐτῷ· «Πρὶν λαλῆσαί σε, ἐρῶ· Ἰδοὺ πάρειμι, ο ἀντὶ τῆς κατὰ πρόθεσιν ἂν λεχθείσης εὐχῆς λέγει τὴν ἐπὶ τῷ προλαβόντι τὴν εὐχὴν εὐχαριστίαν· καὶ ὡς ἐπακουσθεὶς ἐφ᾽ οἷς ἐνενόησε μόνον, οὐ προήνεγκε δὲ τῷ εὔχεσθαι, φησί· «Πάτερ, εὐχαριστῶ σοι, ὅτι ἤκουσάς μου.» Εμελλεν οὖν εὔχεσθαι περὶ τῆς Λαζάρου ἀναστάσεως, καὶ προλαβὼν αὐτοῦ τὴν εὐ χὴν ὁ μόνος ἀγαθὸς Θεὸς καὶ Πατὴρ, ἤκουσε τῶν μελλόντων λέγεσθαι ἐν τῇ εὐχῇ, ἐφ᾽ οἷς ἐν ἐπηκόῳ τοῦ περιεστηκότος αὐτὸν ὄχλου ἀναπέμπει ἀντὶ εὐ τῆς εὐχαριστίαν ὁ Σωτὴρ, δύο ἅμα ποιῶν, καὶ εὐ χαριστῶν ἐφ' οἷς ἔτυχε περὶ τοῦ Λαζάρου, καὶ πιο στοποιῶν τὸν περιεστηκότα αὐτὸν ὄχλον· ἐβούλετο γὰρ αὐτοὺς παραδέξασθαι ὡς ἄρα ἀπὸ Θεοῦ ἀπεσταλ μένος τῷ βίῳ ἐπιδεδήμηκεν. Ἔγνω δὲ ἐπακουσθεὶς, Επείπερ πνεύματι εἶδεν, ὅτι ἀποκατέστη ἡ τοῦ Λα Χάρου ψυχὴ ἐπὶ τὸ σῶμα αὐτοῦ, ἀναπεμφθεῖσα ἀπὸ τοῦ χωρίου τῶν ψυχῶν. Οὐ γὰρ νομιστέον, ὅτι ἡ ψυχὴ τοῦ Λαζάρου παρῆν τῷ σώματι μετὰ τὴν ἔξο Ξον, καὶ ὡς παροῦσα ταχέως ἤκουσε κράξαντος Ἰη τοῦ, καὶ εἰπόντος· ο Λάζαρε, δεῦρο ἔξω.» Η εἴπερ τις τοῦτο περὶ τῆς Λαζάρου ψυχῆς ὑπολαμβάνει, καὶ προσίεται τὸ περὶ τῆς ἀπαλλαγείσης ψυχῆς τοῦ σώ ματος ἄτοπον, ὡς παρακαθεζομένης τῷ νεκρῷ, λε μέτω πως ἠκούσθη ὁ Ἰησοῦς ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, μέσ παντος ἔτι νεκροῦ τοῦ Λαζάρου σώματος, καὶ τῆς ψυχῆς κεχωρισμένης μὲν, ὡς οἰηθείη ἄν τις διὰ λογισμοῦ. στοχάσασθαι. ἵνα πλεῖον ᾖ τὸ πρὸς τὸν Σωτῆρα ἀναπλείον ἢ πρὸς τὸν Σωτῆρα. Ὡς οιηθείη ἄν τις, Μέγα δὲ ἔκραξεν ὁ Κύριος διὰ τοῦτο, ἵνα τὰ τῶν Ἑλλήνων ἐμφράξῃ per actiones sustollentes atque exaltantes animam, Moseos more 71 ita sustollentis manus, ut etiam diceret Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum ';» Amalecitæ, et omnes invisibiles inimici vincentur; Israelitæ vero, nempe cogitatio nes nostræ vincent. Hactenus de eo quod est, < sus tulit oculos Jesus sursum, et dixit, o in quem lo cum diximus quæ nobis sunt visa conducere. autem se exauditum, quoniam spiritu norat Lazari 71 Exod. xvII, 11. 72 Psal. CAL, 2. 73 Joan. XI, 41, 5. • Pater, gratias ago tibi, quoniam audisti me. Ego autem sciebam quod semper me audis; sed propter turbam quæ circumstat, dixi, ut credant quod tu me miseris 78. › Si orantibus viris probis in carne viventibus, nec secundum carnem militan tibus 7, tale quiddam promisit Deus pro eorum prece: «Eliam adhuc loquente te, dicam: Ecce adsum 78, quid censendum est de Servatore et Do mino? nonne hoc: • Antequam loquaris tu, dicam Ecce adsum? Simul enim e sustulit oculos sursum, et dixit.» Quid dixit? Si fieri potest ut conjectemus in talibus, 375 consequenter huie dicto: «Ante quam loquaris tu, dicam: Ecce adsum,» ut majus sit quod dicitur ad Servatorem, quam quod scri plum fuerit in promissione, quæ est ad sanctos, nempe: e Adhuc te loquente, dicam: Ecce adsum. r Quid, inquam, dixit? Proposuerat Servator precari, sed præoccupante illius precationem illo qui ei dixerat: «Antequam loquaris tu, dicam: Ecce ad sum, pro precatione, quam animo conceptam dicturus erat Patri, qui præoccuparat preces, gra tias agit: et quasi exauditus fuisset propter ea quæ animo tantum conceperat, non tamen protulerat precando, inquit: «Pater, gratias ago tibi, quod audisti me.» Precaturus ergo erat pro Lazari re surrectione, et præoccupans illius precationem so lus ille bonus Deus 76 et Pater, audivit quæ dicenda erant in precatione, pro quibus in frequenti audi torio circumstantis ipsum turbæ, precum vice re mittit gratiarum actionem Servator: duo pariter faciens, et gratias agens pro his quæ de Lazaro as secutus fuerat, et circumstantem sibi turbam con firmans. Volebat enim Jesus, ut hi admitterent se a Deo missum, ad hanc vitam advenisse. Agnovit six, 17. 77 Joan. x1, 45. Codex Regius, male, Codex Bodleianus, Codex Bodleianus, optime, Regius, male, animam remissam ab animarum loco, corpori ejus restitutam. Nec enim censendum est quod Lazari anima adesset corpori post suum excessum, et quod quasi celeriter præsens, cum clamasset Be sus, dixissetque: • Lazare, proli foras ", au dierit, conjunctaque corpori fuerit. Alioquin si quis học de Lazari anima suspicatur, absurditatemque admittat de anima a corpore liberata, perinde quasi mortuo assideat, dicat quomodo auditus fue 42. 7 II Cor. x, 3. 75 Isai. LVIII, 9. 76 Matth. etc. Theophylactus in eumdem hunc Joannis locum

col. 691–692page 43 of 102

PG 14:691τοῦτο λεγόντων, παρακαθεζομένης δὲ τῷ σώματι. Ἵνα γὰρ τοῦτο συγχωρηθῇ, οὐκ ἂν ἡκοῦσθαι εἶπο μεν ἂν τὸν Ἰησοῦν μέλλοντα ἀκούεσθαι, ὅτι ἡ ψυχή ἐνῳκίζετο τῷ σώματι. Τὸ παραπλήσιον δ' οἶμαι γε γονέναι καὶ ὅτε τὴν τοῦ ἀρχισυναγώγου ἀνέστησε θυγατέρα, περὶ τούτου εὐξάμενος· ᾔτησε γὰρ ἐπαν ελθεῖν τὴν ψυχὴν, καὶ ἐνοικισθῆναι πάλιν τῷ σώ ματι. Εἰ δὲ καὶ περὶ τοῦ ἐκκομιζομένου υἱοῦ τῆς χήρας τὸ ὅμοιόν ἐστιν, ἢ μὴ, καὶ αὐτὸς ζητήσεις, ἵν᾿ εὕρῃς τὸ ἀκόλουθον τοῖς κατὰ τοὺς τόπους ὅλους ἡμῖν γὰρ οὐ καθήκει τηλικαύτας ποιεῖσθαι παρεκά σεις. Τάχα δὲ καὶ εἶδεν ὁ τηλικούτος Ἰησοῦς, καὶ τὴν ψυχὴν αὐτὴν τοῦ Λαζάρου, ἤτοι ἀγομένην ὑπὸ τῶν τεταγμένων ἐπὶ τούτοις, ἢ ὑπ' αὐτοῦ τοῦ πατρικοῦ βουλήματος ἐπακούσαντος τῷ Ἰησοῦ καὶ ἰδὼν αὐτὴν εἰσιοῦσαν διὰ τοῦ τόπου, ὅθεν ήρθη στόματα τῶν μυθολογουμένων ἐν τῷ μνήματι εἶναι τὴν ψυχήν. "Οτι μετά θάνατον ἡ ψυχὴ οὔτε τοῦ σώματος οὔτε τοῦ τάφου χωρίζεται. Καὶ ἐκ τοῦ ἀντικειμένου, ὅτι οὐ παραμένει τῷ σώματι ἡ ψυχή, οὔτε τῷ τάφῳ Εμβριθὲς δέ γε, ὦ φίλε, τοῦ οἴεσθαι χρὴ εἶ ναι, καὶ βαρύ, καὶ γεῶδες, καὶ ὁρατόν· ὅ δὴ καὶ ἔχουσα ἡ τοιαύτη ψυχὴ βαρύνεται τε καὶ ἕλκεται πά λιν εἰς τὸν ὁρατὸν τόπον, φόβῳ τοῦ ἀειδοῦς τε καὶ ᾅδου, ὥσπερ λέγεται, περὶ τὰ μνήματά τε καὶ τάφους καλινδουμένη· περὶ ἃ δὴ καὶ ὤφθη ἅττα ψυχῶν σκιοειδή φαντάσματα, οἷα παρέχονται αἱ τοιαῦται ψυχαὶ εἴδωλα, αἱ μὴ καθαρῶς ἀπολυθεῖσαι, ἀλλὰ τοῦ ὁρατοῦ μετέχουσαι· διὸ καὶ ὁρῶνται. Εικός γε, ὦ Σώ κρατες, εἰκὸς μέντοι, ὦ Κέβης· καὶ οὔτε γε τὰς τῶν ἀγαθῶν ταύτας εἶναι, ἀλλὰ τὰς τῶν φαύλων, αἱ περὶ τὰ τοιαῦτα ἀναγκάζονται πλανᾶσθαι, δίκην τίνουσαι τῆς προτέρας τροφῆς, κακῆς οὔσης· ο σοι, ὁ λίθος, εἶπε· ι Πάτερ, εὐχαριστῶ σοι, ὅτι ἤκουσάς μου.» 'Αλλ' ἐπεὶ πρὸ τούτου καὶ περὶ ἄλλων μυ ρίων ᾔτησε, καὶ ἔτυχε, διὰ τοῦτο οὐ μόνον ἐπὶ τῷ Λαζάρῳ, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῖς προτέροις εὐχαριστεῖ φάσκων ἐπὶ μὲν τῷ Λαζάρῳ· ο Πάτερ, εὐχαριστῶ ὅτι ἤκουσάς μου·, ἐπὶ δὲ τοῖς προτέροις Ἐγὼ δὲ ᾔδειν, ὅτι πάντοτέ μου ἀκούεις· καὶ τοῦτο πᾶν, φησίν, εἶπον διὰ τὸν περιεστῶτα ὄχλον, ἵνα πιστεύσωσιν, ὅτι σύ με απέστειλας. Ταῦτα μὲν ὡς πρὸς τὸ ῥητὸν καὶ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Λαζάρου ἀπο δεδώκαμεν. Ἡ δὲ κατὰ τὸν τόπον ἀναγωγὴ ἐκ τῶν προαποδεδομένων οὐ δυσχερής· ᾔτησε γὰρ τὸν μετά 5: Ἀλλὰ καὶ εἴπερ πεπίστευται οὐ παρὰ Χριστιανοῖς καὶ Ἰουδαίοις μόνοις, ἀλλὰ καὶ παρ' ἄλλοις πολλοῖς Ἑλλήνων καὶ βαρβάρων, ὅτι ζῇ καὶ ὑπάρχει μετὰ τὸν ἀπὸ τοῦ σώματος χωρισμόν τ ἀνθρωπίνη ψυχή..... ἡ δὲ φαύλη καὶ ὑπὸ τῶν ἁμαρτάδων καθελκομένη ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ μηδ' ἀναπνεῦσαι δυναμένη, τῇδε φέρεται καὶ καλινδείται, ἡ μέν τις ἐπὶ τὰ μνήματα, ἔνθα καὶ ὤφθη σκιοειδών ψυχῶν φαντάσματα, Ει εἶδεν ὅτι τηλικοῦτος.

rit Jesus a Patre, manente adhuc mortuo Lazari corpore, et anima quidem separata, ut aliquis eo rum, qui hoc asserunt diceret, assidente autem cor por. Ut enim hoc 376 concedatur, non tamen Jesum auditum esse dicere possumus, si audiendus erat, quod anima in corpore versaretur. Simile opinor factum fuisse, quando archisynagogi susci tavit filiam 78, precibus etiam pro hoc habitis. Pe tijit enim ut rediret anima, inhabitaretque corpus rursum. Caeterum an simile sit, necne, quod attinet ad viduae Gilium qui efferebatur 1, inquires tu ipse, ut invenias consequentiam locorum omnium; nec enim alioquin tales digressiones decet nos facere. Fortasse vero cognovit etiam Jesus, talis tantusque, Lazari animam ipsam, vel adductam ab his quibas hoc opus obeundum præceptum fuit, vel ab ipsa Paterna voluntate, quæ Jesum exaudierat; qui cum vidisset ipsam ingredientem per locum unde abla tus erat lapis, dixit: «Pater, gratias ago tibi quod audisti me. Sed quoniam antehac alia etiam innu mera petierat et fuerat consecutus, hanc ob cau sam non propter Lazarum modo, sed etiam propter alia priora gratias agit dicens, propter Lazarum quidem: • Pater, gratias ago tibi, quod audisti me;» propter priora vere: • Fgo autem noram quod semper me audis: id quod totum dixi, in quit, turbæ circumstantis causa, ut credant quod tu me miseris. Sed de hoc contextu ac Lazari 78 Luc. viii, 35. 79 Luc. VII, 12. Valide autem exclamavit Dominus idcirco ut Græcorum obturaret ora qui animam in sepulcro esse fabulantur.» Stephanus Gobarus Tri theita, apud Photium cod. ccxxxi, inter quaestiones utrinque disputatas, quæ fere Origenianis constant dogmatis, illam ponit Animam a morte, neque corpore, neque sepulcro excedere. Et e contrario animam neque corpori assidere, neque sepulcro.» Animos, si corporibus puri exierint, ad superiora lora evadere; sin polluti et contaminati, circa cor pora in monumentis versari tradit Plato in Phæ done Hoe nimirum putandum est ponderosum, grave, terrenum, con spicabile: quo cum circumvolutus sit animus ejus modi, gravatur et trahitur ad conspicabilem locum, in conspicabilis illius et inferni metu: et quemadmodum dicitur, circa monumenta et sepulcra oberrat: ad quæ et conspectæ sunt quædam tenebrosæ animarum imagines quales species repræsentant hujusmodi animæ, quæ non pure solutæ sunt, sed conspicabilis illius crassi aliquid adbuc retinent; ideo et conspi ciuntur. Verisimile est, Socrates, verisimile nimi rum est, Cebes: nec vero illas bonorum hominum animas esse, sed improborum, quæ circa illa loca coguntur obversari, pœnas pendentes prioris edu calionis, quippe male.» Hinc Origenes lib. vu contr. Cels. num. etc. At hominum omnium, tum bono rum tum malorum, animas corpora post mortem comitari veteres poetæ crediderunt. Virgilius IV Aneid. Id cinerem et Manes credis curare sepultos. Item Nec patris Anchisæ cineres Manesque revelli. Ovidius ul l'astor. Terque vale dixit, cineres ter ad ora relatos Pressit, et est illis visa subesse soror. Et Propertius lib. v, eleg. 5 Nec sedeunt cineri Manes, et Cerberus ultor Turpia jejuno terreat ossa sono. Lucanus lib. vult Cur obicis tumulum Magno, Manesque vagantes Includis? Et lib. 1x Cineresque in littore fusos Colligite, atque unam sparsisdale Manibus urnam. Servius ad illud Eneid. m. Condimus. Animamque sepulcro scribit tandiu corpori obnoxiam perseverare ani mam, quandiu durat et corpus: et peritos sa pientiæ Ægyptios ideo condita diutius reservare corpora, ne anima cito ad alia transeat. Hustius. Codex Regius,

τοῦτο λεγόντων, παρακαθεζομένης δὲ τῷ σώματι. Ἵνα γὰρ τοῦτο συγχωρηθῇ, οὐκ ἂν ἡκοῦσθαι εἶπο μεν ἂν τὸν Ἰησοῦν μέλλοντα ἀκούεσθαι, ὅτι ἡ ψυχή ἐνῳκίζετο τῷ σώματι. Τὸ παραπλήσιον δ' οἶμαι γε γονέναι καὶ ὅτε τὴν τοῦ ἀρχισυναγώγου ἀνέστησε θυγατέρα, περὶ τούτου εὐξάμενος· ᾔτησε γὰρ ἐπαν ελθεῖν τὴν ψυχὴν, καὶ ἐνοικισθῆναι πάλιν τῷ σώ ματι. Εἰ δὲ καὶ περὶ τοῦ ἐκκομιζομένου υἱοῦ τῆς χήρας τὸ ὅμοιόν ἐστιν, ἢ μὴ, καὶ αὐτὸς ζητήσεις, ἵν᾿ εὕρῃς τὸ ἀκόλουθον τοῖς κατὰ τοὺς τόπους ὅλους ἡμῖν γὰρ οὐ καθήκει τηλικαύτας ποιεῖσθαι παρεκά σεις. Τάχα δὲ καὶ εἶδεν ὁ τηλικούτος Ἰησοῦς, καὶ τὴν ψυχὴν αὐτὴν τοῦ Λαζάρου, ἤτοι ἀγομένην ὑπὸ τῶν τεταγμένων ἐπὶ τούτοις, ἢ ὑπ' αὐτοῦ τοῦ πατρικοῦ βουλήματος ἐπακούσαντος τῷ Ἰησοῦ καὶ ἰδὼν αὐτὴν εἰσιοῦσαν διὰ τοῦ τόπου, ὅθεν ήρθη στόματα τῶν μυθολογουμένων ἐν τῷ μνήματι εἶναι τὴν ψυχήν. "Οτι μετά θάνατον ἡ ψυχὴ οὔτε τοῦ σώματος οὔτε τοῦ τάφου χωρίζεται. Καὶ ἐκ τοῦ ἀντικειμένου, ὅτι οὐ παραμένει τῷ σώματι ἡ ψυχή, οὔτε τῷ τάφῳ Εμβριθὲς δέ γε, ὦ φίλε, τοῦ οἴεσθαι χρὴ εἶ ναι, καὶ βαρύ, καὶ γεῶδες, καὶ ὁρατόν· ὅ δὴ καὶ ἔχουσα ἡ τοιαύτη ψυχὴ βαρύνεται τε καὶ ἕλκεται πά λιν εἰς τὸν ὁρατὸν τόπον, φόβῳ τοῦ ἀειδοῦς τε καὶ ᾅδου, ὥσπερ λέγεται, περὶ τὰ μνήματά τε καὶ τάφους καλινδουμένη· περὶ ἃ δὴ καὶ ὤφθη ἅττα ψυχῶν σκιοειδή φαντάσματα, οἷα παρέχονται αἱ τοιαῦται ψυχαὶ εἴδωλα, αἱ μὴ καθαρῶς ἀπολυθεῖσαι, ἀλλὰ τοῦ ὁρατοῦ μετέχουσαι· διὸ καὶ ὁρῶνται. Εικός γε, ὦ Σώ κρατες, εἰκὸς μέντοι, ὦ Κέβης· καὶ οὔτε γε τὰς τῶν ἀγαθῶν ταύτας εἶναι, ἀλλὰ τὰς τῶν φαύλων, αἱ περὶ τὰ τοιαῦτα ἀναγκάζονται πλανᾶσθαι, δίκην τίνουσαι τῆς προτέρας τροφῆς, κακῆς οὔσης· ο σοι, ὁ λίθος, εἶπε· ι Πάτερ, εὐχαριστῶ σοι, ὅτι ἤκουσάς μου.» 'Αλλ' ἐπεὶ πρὸ τούτου καὶ περὶ ἄλλων μυ ρίων ᾔτησε, καὶ ἔτυχε, διὰ τοῦτο οὐ μόνον ἐπὶ τῷ Λαζάρῳ, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῖς προτέροις εὐχαριστεῖ φάσκων ἐπὶ μὲν τῷ Λαζάρῳ· ο Πάτερ, εὐχαριστῶ ὅτι ἤκουσάς μου·, ἐπὶ δὲ τοῖς προτέροις Ἐγὼ δὲ ᾔδειν, ὅτι πάντοτέ μου ἀκούεις· καὶ τοῦτο πᾶν, φησίν, εἶπον διὰ τὸν περιεστῶτα ὄχλον, ἵνα πιστεύσωσιν, ὅτι σύ με απέστειλας. Ταῦτα μὲν ὡς πρὸς τὸ ῥητὸν καὶ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Λαζάρου ἀπο δεδώκαμεν. Ἡ δὲ κατὰ τὸν τόπον ἀναγωγὴ ἐκ τῶν προαποδεδομένων οὐ δυσχερής· ᾔτησε γὰρ τὸν μετά 5: Ἀλλὰ καὶ εἴπερ πεπίστευται οὐ παρὰ Χριστιανοῖς καὶ Ἰουδαίοις μόνοις, ἀλλὰ καὶ παρ' ἄλλοις πολλοῖς Ἑλλήνων καὶ βαρβάρων, ὅτι ζῇ καὶ ὑπάρχει μετὰ τὸν ἀπὸ τοῦ σώματος χωρισμόν τ ἀνθρωπίνη ψυχή..... ἡ δὲ φαύλη καὶ ὑπὸ τῶν ἁμαρ τάδων καθελκομένη ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ μηδ' ἀναπνεῦσαι δυναμένη, τῇδε φέρεται καὶ καλινδείται, ἡ μέν τις ἐπὶ τὰ μνήματα, ἔνθα καὶ ὤφθη σκιοειδών ψυχῶν φαντάσματα, Ει εἶδεν ὅτι τηλικοῦτος. rit Jesus a Patre, manente adhuc mortuo Lazari corpore, et anima quidem separata, ut aliquis eo rum, qui hoc asserunt diceret, assidente autem cor por. Ut enim hoc 376 concedatur, non tamen Jesum auditum esse dicere possumus, si audiendus erat, quod anima in corpore versaretur. Simile opinor factum fuisse, quando archisynagogi susci tavit filiam 78, precibus etiam pro hoc habitis. Pe tijit enim ut rediret anima, inhabitaretque corpus rursum. Caeterum an simile sit, necne, quod attinet ad viduae Gilium qui efferebatur 1, inquires tu ipse, ut invenias consequentiam locorum omnium; nec enim alioquin tales digressiones decet nos facere. Fortasse vero cognovit etiam Jesus, talis tantusque, Lazari animam ipsam, vel adductam ab his quibas hoc opus obeundum præceptum fuit, vel ab ipsa Paterna voluntate, quæ Jesum exaudierat; qui cum vidisset ipsam ingredientem per locum unde abla tus erat lapis, dixit: «Pater, gratias ago tibi quod audisti me. Sed quoniam antehac alia etiam innu mera petierat et fuerat consecutus, hanc ob cau sam non propter Lazarum modo, sed etiam propter alia priora gratias agit dicens, propter Lazarum quidem: • Pater, gratias ago tibi, quod audisti me;» propter priora vere: • Fgo autem noram quod semper me audis: id quod totum dixi, in quit, turbæ circumstantis causa, ut credant quod tu me miseris. Sed de hoc contextu ac Lazari 78 Luc. viii, 35. 79 Luc. VII, 12. Valide autem exclamavit Dominus idcirco ut Græcorum obturaret ora qui animam in sepulcro esse fabulantur.» Stephanus Gobarus Tri theita, apud Photium cod. ccxxxi, inter quaestiones utrinque disputatas, quæ fere Origenianis constant dogmatis, illam ponit Animam a morte, neque corpore, neque sepulcro excedere. Et e contrario animam neque corpori assidere, neque sepulcro.» Animos, si corporibus puri exierint, ad superiora lora evadere; sin polluti et contaminati, circa cor pora in monumentis versari tradit Plato in Phæ done Hoe nimirum putandum est ponderosum, grave, terrenum, con spicabile: quo cum circumvolutus sit animus ejus modi, gravatur et trahitur ad conspicabilem locum, in conspicabilis illius et inferni metu: et quemadmodum dicitur, circa monumenta et sepulcra oberrat: ad quæ et conspectæ sunt quædam tenebrosæ animarum imagines quales species repræsentant hujusmodi animæ, quæ non pure solutæ sunt, sed conspicabilis illius crassi aliquid adbuc retinent; ideo et conspi ciuntur. Verisimile est, Socrates, verisimile nimi rum est, Cebes: nec vero illas bonorum hominum animas esse, sed improborum, quæ circa illa loca coguntur obversari, pœnas pendentes prioris edu calionis, quippe male.» Hinc Origenes lib. vu contr. Cels. num. etc. At hominum omnium, tum bono rum tum malorum, animas corpora post mortem comitari veteres poetæ crediderunt. Virgilius IV Aneid. Id cinerem et Manes credis curare sepultos. Item Nec patris Anchisæ cineres Manesque revelli. Ovidius ul l'astor. Terque vale dixit, cineres ter ad ora relatos Pressit, et est illis visa subesse soror. Et Propertius lib. v, eleg. 5 Nec sedeunt cineri Manes, et Cerberus ultor Turpia jejuno terreat ossa sono. Lucanus lib. vult Cur obicis tumulum Magno, Manesque vagantes Includis? Et lib. 1x Cineresque in littore fusos Colligite, atque unam sparsisdale Manibus urnam. Servius ad illud Eneid. m. Condimus. Animamque sepulcro scribit tandiu corpori obnoxiam perseverare ani mam, quandiu durat et corpus: et peritos sa pientiæ Ægyptios ideo condita diutius reservare corpora, ne anima cito ad alia transeat. Hustius. Codex Regius,

col. 693–694page 44 of 102

PG 14:693τὴν πρὸς αὐτὸν φιλίαν ἡμαρτηκότα, καὶ νεκρὸν γε νόμενον τῷ Θεῷ, δυνάμει θείᾳ παλινδρομῆσαι ἐπὶ τὴν ζωὴν, καὶ ἔτυχε, καὶ εἶδεν ἐν τῷ τοιούτῳ ζω τικά κινήματα, ἐφ' οἷς εὐχαριστεῖ τῷ Πατρί. Περι έστηκε δὲ ὄχλος τὸν τοιοῦτον νεκρόν μηδέπω πιστευόντων ὅτι Ἰησοῦν ἀπέστειλεν ὁ Θεὸς, καὶ ὅτι ὁ Λό γος οὗτος θεόθεν ἀνθρώποις ἐπιδεδήμηκε. Καὶ περι εστώς γε οὗτος ὁ ὄχλος θαυμάσοι, ὅτι οὕτω δυσώ δης ἀπὸ τῶν πρὸς θάνατον ἁμαρτημάτων τις γεγενημένος, καὶ ἀποθανὼν τῇ ἀρετῇ, ἐπαλινδρόμησεν ἐπ' αὐτήν· καὶ θαυμάσας πιστεύσαι ἄν ποτε τῷ ζωοποιήσαντι αὐτὸν λόγῳ, ὡς θεόθεν ἀνθρώποις ἐπιδημήσαντι. 6. ι Καὶ ταῦτα εἰπών, φωνῇ μεγάλη εκραύγασε Λάζαρε, δεύρο έξω· καὶ ἐξῆλθεν ὁ τεθνηκώς δεδεμένος τοὺς πόδας καὶ τὰς χεῖρας κειρίαις· καὶ ἡ ὄψις αυτ τοῦ σουδαρίῳ συνεδέδετο. Λέγει ὁ Ἰησοῦς αὐτοῖς Λύσατε αὐτὸν, καὶ ἄφετε αὐτὸν ὑπάγειν. ὁ Ἰησοῦς ἦρε τοὺς ὀφθαλμοὺς ἄνω, καὶ ἔτι μέλλων εὔχεσθαι ἐπηκούσθη, καὶ ἀντὶ εὐχῆς εὐχαρίστησε κατανοήσας τὴν Λαζάρου ψυχὴν εἰσελθοῦσαν εἰς τὸ σῶμα, καὶ δεομένην τῆς ἀπὸ προστάξεως Ἰησοῦ γενησομένης αὐ εὐτονίας πρὸς τὸ ἐξελθεῖν ἀπὸ τοῦ μνημείου. Διδ μετὰ τὴν πρὸς τὸν Πατέρα εὐχαριστίαν μεγάλῃ ἐχρή σατο φωνῇ, δύναμιν ἐντιθείσῃ τῷ Λαζάρῳ, μεγάλης χρήζοντι, ὡς οὐδέπω γενομένῳ ὀξυηκόῳ τῆς προκαλουμένης αὐτὸν ἔξω τοῦ μνημείου κραυγῆς. Καὶ τοῦτο δὲ νομιστέον ἄξιον εἶναι τοῦ Ἰησοῦ ἔργον, τὸ μὴ μό νον εύξασθαι ἵνα ζήσῃ ὁ νεκρὸς, ἀλλὰ καὶ ἐμβοῆσαι αὐτῷ, καὶ καλέσαι τὸν ἔνδον τοῦ σπηλαίου, καὶ τοῦ μνημείου ἐπὶ τὰ ἔξω αὐτοῦ. Χρὴ δὲ εἰδέναι, ὅτι εἰσί τινες καὶ νῦν Λάζαροι μετὰ τὴν φιλίαν Ἰησοῦ ἀσθενήσαντες, καὶ ἀποθανόντες, καὶ ἐν μνημείῳ καὶ νεκρῶν χώρα μείναντες μετὰ νεκρῶν νεκροί· καὶ μετὰ τοῦτο τῇ εὐχῇ τοῦ Ἰησοῦ ζωοποιηθέντες, καὶ ἀπὸ τοῦ μνημείου ἐπὶ τὰ ἔξω αὐτοῦ ὑπὸ Ἰησοῦ τῇ μεγάλῃ αὐτοῦ φωνῇ καλούμενοι· ᾧ ὁ πειθόμενος, εξέρχεται τοὺς ἀξίους τῆς νεκρότητος δεσμοὺς ἐκ τῶν προτέρων ἁμαρτημάτων περικείμενος, καὶ τὴν ὄψιν περιδεδεμένος ἔτι, καὶ μήτε βλέπων, μήτε που ρευθήναι δυνάμενος, μήτε τι ἐνεργῆσαι διὰ τοὺς τῆς οὕτως ὄχλος θαυμάσοι οὕτω δυσώδης. Χρὴ δὲ εἰδέναι, ὅτι εἰσί τινες καὶ νῦν Λάζαροι, ο: Περὶ δὲ τοῦ Λαζάρου γράφων γράφω) ἀντὶ τοῦ δοξάσαι τὴν τοῦ Χριστοῦ μεγαλουργίαν, καὶ διὰ τούτων ἀποδεῖξαι σαφῶς, ὅτι Θεός ἐστιν ὁ τὸν ὀδω δτα νεκρὸν ἐκ τῶν μνημάτων ἐξουσία μεταπεμψάμενος, καὶ τῇ τοῦ ῥήματος ἀφέσει τὰ διῳδηκότα σώ ματα ψυχάσας, οὐδὲν μὲν ἕνεκα τούτου λέγει, Λάζα μον δὲ τὸν τοῦ Κυρίου φίλον, ὃν οὐκ ἀπεικότως ἠγάπα δι' ἀρετὴν, εἰς τὸν ἀσθενοῦντα καὶ τεθνεῶτα ταῖς ἁμαρτίαις ἀνήγαγεν. Οὐδεὶς δὲ κατὰ τοῦ δι καίου ταῦτα εἶπεν, οὔτ᾽ ἔγραψεν· οὐ γὰρ ἂν οὕτως ἀκρίτως έστεργεν ὁ Κύριος αὐτὸν, εἰ μὴ θεσπεσίας ἐξηπτο πολιτείας μήποτε.

resurrectione hactenus quidem. Caterum sensus c 80 Joan. x1, 43. Idem codex Regius, etc. Eustathius Antiochenus De engastrimy (nempe Origenes, sic euimi legendum, non, ut Allatius, De Lazaro autem scribens, cum debuisset Christi ingens opus magnifacere, illoque palau de:nonstrare Deum esse, qui mortuum jam hujus loci anagogicus, ex his quæ explicuimus, haud est difficilis. Petiit enim Jesus ut qui peccaverat post amicitiam quam erga se habuerat, mortuus factus Deo, divina virtute rediret denuo ad vitam; volique compos factus est, viditque in hujusmodi homine vitales motus: pro quibus gratias agit Pa tri. Circa hujuscemodi autem mortuum stabat turba nondum credentium Jesum a Deo missum fuisse, nec Sermonem bunc divinitus ad homines accessisse. Atque utinam bæc turba circumstans miretur, quod aliquis adeo felidus factus ob peccata ad mortem, mortuusque virtuti, denuo ad vitam redierit; cum que mirata fuerit, credat Sermoni ipsam aliquando vivificaturo, quod divinitus ad homines advenerit. 377 6.. Et hæc cum dixisset, voce magna clas mavit: Lazare, veni foras: et prodiit qui mortuus fuerat, manus et pedes habens revinctos fasciis fu nereis; et facies illius sudario erat obvincta, Dicit eis Jesus: Solvite eum, et sinite abire 80. • Preca turus Jesus cum sustulisset oculos, exauditus fuit, et precum loco gratias egit, quia diligenter per spexisset Lazari animam corpus ingressam fuisse; egentem superventura sibi ob jussionen Jesu stre nuitate et vigore ad exeundum e monumento. Quo circa postquam Patri gratias egisset, voce magna clamavit, robur impositura in Lazaro, magna voce opus habente, quia nondum acumine præditus esset audiendi clamorem invitantem se extra monumen tum. Atque hoc sane opus dignum Jesu esse dicen dum est, ut non solum pro mortui vita oret, verum etiam in illo insonet, vocetque illum in monumento exsistentem, et in spelunca, ad prodeundum foras. Sed notemus necesse est aliquos etiamnum Lazaros esse, qui post contractam cum Jesu amicitiam in firmati sunt et periere: qui etiam in monumento et in mortuorum loco manserunt cum mortuis mor tui, et postea oratione Jesu, qui illos e monumento ad prodeundum foras voce sua magna vocavit, vi vificati; cui qui paret, egreditur, vinculis mortici catione diguis ob priora peccata circumdatus; et faciem etiamnum obvinctam habens, neque videns, neque ambulare valens, neque aliquid operari pro felentem e monumento auctoritate evocaverat, et verbi emissione corpora tumefacta animaverat, his omuibus silentio involutis, Lazarum amicum Do mini, quem non abs re propter virtutem diligebat, in peccatis laboranten et mortuum transtulit. Quæ nemo de justo aut dixit, aut dicta scriptis manda vit. Neque enim eum tam valido amore Dominus prosecutus fuisset, nisi vitæ ratio quam profiteba tur, divina fuisset. In quo sane, ut sape in aliis, Origenem immerito carpit Eustathius; nam quam vis Lazaro hominem peccatis laborantem significari docuerit, non ideo Lazarum peccatis laborasse vo Juit quemadmodum qui serpentem æneum in soli tudine a Moyse Israelitis propositum, dixerit Christi typum fuisse, non idcirco serpentem æneum Chri stum fuisse dixerit. Atque hæc in Origenianis ex penduntur. HUETIUS. Codex Regius, male,

τὴν πρὸς αὐτὸν φιλίαν ἡμαρτηκότα, καὶ νεκρὸν γε νόμενον τῷ Θεῷ, δυνάμει θείᾳ παλινδρομῆσαι ἐπὶ τὴν ζωὴν, καὶ ἔτυχε, καὶ εἶδεν ἐν τῷ τοιούτῳ ζω τικά κινήματα, ἐφ' οἷς εὐχαριστεῖ τῷ Πατρί. Περι έστηκε δὲ ὄχλος τὸν τοιοῦτον νεκρόν μηδέπω πιστευ όντων ὅτι Ἰησοῦν ἀπέστειλεν ὁ Θεὸς, καὶ ὅτι ὁ Λό γος οὗτος θεόθεν ἀνθρώποις ἐπιδεδήμηκε. Καὶ περι εστώς γε οὗτος ὁ ὄχλος θαυμάσοι, ὅτι οὕτω δυσώ δης ἀπὸ τῶν πρὸς θάνατον ἁμαρτημάτων τις γεγενημένος, καὶ ἀποθανὼν τῇ ἀρετῇ, ἐπαλινδρό μησεν ἐπ' αὐτήν· καὶ θαυμάσας πιστεύσαι ἄν ποτε τῷ ζωοποιήσαντι αὐτὸν λόγῳ, ὡς θεόθεν ἀνθρώποις ἐπιδημήσαντι. 6. ι Καὶ ταῦτα εἰπών, φωνῇ μεγάλη εκραύγασε Λάζαρε, δεύρο έξω· καὶ ἐξῆλθεν ὁ τεθνηκώς δεδεμένος τοὺς πόδας καὶ τὰς χεῖρας κειρίαις· καὶ ἡ ὄψις αυτ τοῦ σουδαρίῳ συνεδέδετο. Λέγει ὁ Ἰησοῦς αὐτοῖς Λύσατε αὐτὸν, καὶ ἄφετε αὐτὸν ὑπάγειν. ὁ Ἰησοῦς ἦρε τοὺς ὀφθαλμοὺς ἄνω, καὶ ἔτι μέλλων εὔχεσθαι ἐπηκούσθη, καὶ ἀντὶ εὐχῆς εὐχαρίστησε κατανοήσας τὴν Λαζάρου ψυχὴν εἰσελθοῦσαν εἰς τὸ σῶμα, καὶ δεομένην τῆς ἀπὸ προστάξεως Ἰησοῦ γενησομένης αὐ εὐτονίας πρὸς τὸ ἐξελθεῖν ἀπὸ τοῦ μνημείου. Διδ μετὰ τὴν πρὸς τὸν Πατέρα εὐχαριστίαν μεγάλῃ ἐχρή σατο φωνῇ, δύναμιν ἐντιθείσῃ τῷ Λαζάρῳ, μεγάλης χρήζοντι, ὡς οὐδέπω γενομένῳ ὀξυηκόῳ τῆς προκα λουμένης αὐτὸν ἔξω τοῦ μνημείου κραυγῆς. Καὶ τοῦτο δὲ νομιστέον ἄξιον εἶναι τοῦ Ἰησοῦ ἔργον, τὸ μὴ μό νον εύξασθαι ἵνα ζήσῃ ὁ νεκρὸς, ἀλλὰ καὶ ἐμβοῆσαι αὐτῷ, καὶ καλέσαι τὸν ἔνδον τοῦ σπηλαίου, καὶ τοῦ μνημείου ἐπὶ τὰ ἔξω αὐτοῦ. Χρὴ δὲ εἰδέναι, ὅτι εἰσί τινες καὶ νῦν Λάζαροι μετὰ τὴν φιλίαν Ἰησοῦ ἀσθενήσαντες, καὶ ἀποθανόντες, καὶ ἐν μνημείῳ καὶ νεκρῶν χώρα μείναντες μετὰ νεκρῶν νεκροί· καὶ μετὰ τοῦτο τῇ εὐχῇ τοῦ Ἰησοῦ ζωοποιηθέντες, καὶ ἀπὸ τοῦ μνημείου ἐπὶ τὰ ἔξω αὐτοῦ ὑπὸ Ἰησοῦ τῇ μεγάλῃ αὐτοῦ φωνῇ καλούμενοι· ᾧ ὁ πειθόμενος, εξέρχεται τοὺς ἀξίους τῆς νεκρότητος δεσμοὺς ἐκ τῶν προτέρων ἁμαρτημάτων περικείμενος, καὶ τὴν ὄψιν περιδεδεμένος ἔτι, καὶ μήτε βλέπων, μήτε που ρευθήναι δυνάμενος, μήτε τι ἐνεργῆσαι διὰ τοὺς τῆς οὕτως ὄχλος θαυμάσοι οὕτω δυσώδης. Χρὴ δὲ εἰδέναι, ὅτι εἰσί τινες καὶ νῦν Λά ζαροι, 1ο: Περὶ δὲ τοῦ Λαζάρου γράφων γράφω) ἀντὶ τοῦ δοξάσαι τὴν τοῦ Χριστοῦ μεγαλουργίαν, καὶ διὰ τούτων ἀποδεῖξαι σαφῶς, ὅτι Θεός ἐστιν ὁ τὸν ὀδω δτα νεκρὸν ἐκ τῶν μνημάτων ἐξουσία μεταπεμψά μενος, καὶ τῇ τοῦ ῥήματος ἀφέσει τὰ διῳδηκότα σώ ματα ψυχάσας, οὐδὲν μὲν ἕνεκα τούτου λέγει, Λάζα μον δὲ τὸν τοῦ Κυρίου φίλον, ὃν οὐκ ἀπεικότως ἠγάπα δι' ἀρετὴν, εἰς τὸν ἀσθενοῦντα καὶ τεθνεῶτα ταῖς ἁμαρτίαις ἀνήγαγεν. Οὐδεὶς δὲ κατὰ τοῦ δι καίου ταῦτα εἶπεν, οὔτ᾽ ἔγραψεν· οὐ γὰρ ἂν οὕτως ἀκρίτως έστεργεν ὁ Κύριος αὐτὸν, εἰ μὴ θεσπεσίας ἐξηπτο πολιτείας μήποτε. resurrectione hactenus quidem. Caterum sensus c 80 Joan. x1, 43. Idem codex Regius, etc. Eustathius Antiochenus De engastrimy (nempe Origenes, sic euimi legendum, non, ut Allatius, De Lazaro autem scribens, cum debuisset Christi ingens opus magnifacere, illoque palau de:nonstrare Deum esse, qui mortuum jam hujus loci anagogicus, ex his quæ explicuimus, haud est difficilis. Petiit enim Jesus ut qui peccaverat post amicitiam quam erga se habuerat, mortuus factus Deo, divina virtute rediret denuo ad vitam; volique compos factus est, viditque in hujusmodi homine vitales motus: pro quibus gratias agit Pa tri. Circa hujuscemodi autem mortuum stabat turba nondum credentium Jesum a Deo missum fuisse, nec Sermonem bunc divinitus ad homines accessisse. Atque utinam bæc turba circumstans miretur, quod aliquis adeo felidus factus ob peccata ad mortem, mortuusque virtuti, denuo ad vitam redierit; cum que mirata fuerit, credat Sermoni ipsam aliquando vivificaturo, quod divinitus ad homines advenerit. 377 6.. Et hæc cum dixisset, voce magna clas mavit: Lazare, veni foras: et prodiit qui mortuus fuerat, manus et pedes habens revinctos fasciis fu nereis; et facies illius sudario erat obvincta, Dicit eis Jesus: Solvite eum, et sinite abire 80. • Preca turus Jesus cum sustulisset oculos, exauditus fuit, et precum loco gratias egit, quia diligenter per spexisset Lazari animam corpus ingressam fuisse; egentem superventura sibi ob jussionen Jesu stre nuitate et vigore ad exeundum e monumento. Quo circa postquam Patri gratias egisset, voce magna clamavit, robur impositura in Lazaro, magna voce opus habente, quia nondum acumine præditus esset audiendi clamorem invitantem se extra monumen tum. Atque hoc sane opus dignum Jesu esse dicen dum est, ut non solum pro mortui vita oret, verum etiam in illo insonet, vocetque illum in monumento exsistentem, et in spelunca, ad prodeundum foras. Sed notemus necesse est aliquos etiamnum Lazaros esse, qui post contractam cum Jesu amicitiam in firmati sunt et periere: qui etiam in monumento et in mortuorum loco manserunt cum mortuis mor tui, et postea oratione Jesu, qui illos e monumento ad prodeundum foras voce sua magna vocavit, vi vificati; cui qui paret, egreditur, vinculis mortici catione diguis ob priora peccata circumdatus; et faciem etiamnum obvinctam habens, neque videns, neque ambulare valens, neque aliquid operari pro felentem e monumento auctoritate evocaverat, et verbi emissione corpora tumefacta animaverat, his omuibus silentio involutis, Lazarum amicum Do mini, quem non abs re propter virtutem diligebat, in peccatis laboranten et mortuum transtulit. Quæ nemo de justo aut dixit, aut dicta scriptis manda vit. Neque enim eum tam valido amore Dominus prosecutus fuisset, nisi vitæ ratio quam profiteba tur, divina fuisset. In quo sane, ut sape in aliis, Origenem immerito carpit Eustathius; nam quam vis Lazaro hominem peccatis laborantem significari docuerit, non ideo Lazarum peccatis laborasse vo Juit quemadmodum qui serpentem æneum in soli tudine a Moyse Israelitis propositum, dixerit Christi typum fuisse, non idcirco serpentem æneum Chri stum fuisse dixerit. Atque hæc in Origenianis ex penduntur. HUETIUS. Codex Regius, male,

col. 695–696page 45 of 102

PG 14:695νεκρότητος δεσμούς, ἕως Ἰησοῦς κελεύσῃ τοῖς λύσασιν αὐτὸν, δυναμένοις καὶ ἀφιέναι αὐτὸν ἀπεῖναι, Καὶ πειράσθω γε πᾶς ὁ δυνάμενος λέγειν· «Η δοκι μὴν ζητεῖτε τοῦ ἐν ἐμοὶ λαλοῦντος Χριστοῦ;» τοιοῦτος γενέσθαι, ἵνα μὲν αὐτῷ Χριστὸς φωνῇ μεγάλη εἴπῃ κραυγάσας τῷ μετὰ τὸ ἀποθανεῖν κιρήσαντι μὲν οὐκ ὀξέως δὲ, καὶ διὰ τοῦτο δεομένῳ τῆς Ἰησοῦ κραυγῆς, τό· ο Λάζαρε, δεύρο έξω.» Καὶ νόμισον εἶναι ἐν ᾅδου μετὰ τῶν σκιῶν, καὶ τῶν νεκρῶν, καὶ ἐν χώρᾳ νεκρῶν, ἢ μνημείοις, τὸν μετὰ τὸ λα εῖν ἐπίγνωσιν ἀληθείας, καὶ φωτισθέντα, γευσάμενον τε τῆς δωρεᾶς τῆς ἐπουρανίου, καὶ μέτοχον γε νόμενον Πνεύματος ἁγίου, καὶ καλὸν γευσάμενον Θεοῦ ῥῆμα, δυνάμεις τε μέλλοντος αἰῶνος, ἀποστατήσαντα τοῦ Χριστοῦ, καὶ ἐπὶ τὸν ἐθνικὸν παλινδρομήσαντα βίον. Ἐπὰν οὖν περὶ τοῦ τοιούτου ἐλθὼν αὐτοῦ εἰς τὸ μνημεῖον, καὶ ἔξω αὐτοῦ στὰς ὁ Ἰησοῦς εὖ ξηται, καὶ ἐπακούσθη αιτήσας ἐγγένεσθαι δύνα μιν τῇ φωνῇ καὶ τοῖς λόγοις αὐτοῦ, φωνῇ μεγάλη κραυγάζει ἐπὶ τὰ ἔξω τοῦ τῶν ἐθνικῶν βίου, καὶ τοῦ μνημείου αὐτῶν, καὶ τοῦ σπηλαίου, καλῶν γενόμενον οὕτω φίλον· ὅτε ἔστιν ἰδεῖν τὸν ἀκολουθοῦντα τῷ Ἰη σοῦ, τίνα τρόπον ὁ τοιοῦτος ἐξέρχεται μὲν διὰ τὴν Ἰησοῦ φωνὴν, ἔτι δὲ σειραῖς τῶν ἰδίων ἁμαρτημά των δεδεμένος καὶ ἐσφιγμένος, διὰ μὲν τὴν μετά νοιαν, καὶ τὸ ἀκηκοέναι τῆς Ἰησοῦ φωνῆς ζῶν, διὰ δὲ τὸ μηδέπω ἀπολελύσθαι τῶν τῆς ἁμαρτίας δεσμών, μηδὲ ἤδη δύνασθαι ἐλευθέροις ἐπιβαίνειν τοῖς ποσὶν, ἀλλὰ μηδὲ ἐνεργεῖν ἀπολελυμένως τὰ διαφέροντα, δε δεμένος τοὺς πόδας καὶ τὰς χεῖρας δεσμοῖς νεκρῶν χειρίαις. Καὶ ὁ τοιοῦτός γε διὰ τὴν ἐγγενομένην απ τῷ νεκρότητα, πρὸς τοῖς ἔτι τῶν χειρῶν καὶ τῶν που δῶν δεσμοῖς, καὶ τὴν ὄψιν τῇ ἀγνοίᾳ κεκάλυπται, καὶ περιδέδεται. Εἶτ᾽ ἐπεὶ μὴ μόνον ζῆσαι αὐτὸν βεβούληται ὁ Ἰησοῦς, καὶ ἐν τῷ μνημείῳ μὴ μένειν ἐπὶ τὰ ἔξω τοῦ μνημείου οὗτος ἐλθὼν δέδεται, καθὼς προείρηται, τῆς ζωῆς καὶ τοῦ ἐξεληλυθέναι ἀπὸ τοῦ μνημείου μὴ δύνασθαι, ὅσον δέδεται, λέγει τοῖς δυναμένοις ὑπηρετήσασθαι αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· «Λύ σατε αὐτὸν, καὶ ἄφετε αὐτὸν ὑπάγειν· ο νομίζω, ὅτι μὴ συγκαταθέμενος μὲν τῷ περὶ τῆς ἐπιστροφῆς μετά τὸ ἡμαρτηκέναι λόγῳ· ἔτι δὲ ἀτονῶν κατ᾿ αὐτὸν βιοῦν, τῷ κατέχεσθαι αὐτοῦ τὰς τῆς ψυχῆς πορευτικὰς, καὶ δραστικάς, καὶ θεωρητικὰς δυνάμεις, ὁ του οὗτος ἐξῆλθεν ἀπὸ τοῦ μνημείου, καὶ ἔτι ἐστὶ δεδε μένος τοὺς πόδας καὶ τὰς χεῖρας κειρίαις, καὶ ἡ ὄψις αὐτοῦ σουδαρίῳ περιδέδεται. Αλλ᾽ ἐπὰν, εἰπόντος Ἰησοῦ τοῖς λῦσαι αὐτὸν δυναμένοις, διὰ τὴν πρόσταξιν ὡς Δεσπότου τοῦ Χριστοῦ, τό· ο Λύσατε αὐτὸν, καὶ ἄφετε αὐτὸν ὑπάγειν, ο λυθῇ τοὺς πόδας Κιρήσαντι μέν. κηρύξαντι. χειρίαι, καλέσαντι μέν. τὴν ἐθνικήν. επακούσῃ. μὴ μένειν, μή. Καθώς προείρηται, τῆς ζωῆς, δέδεται, καθώς προείρηται, τὴν ὄψιν, Η

pter mortificationis vincula, donec Jesus jusserit sol ventibus eum, penes quos etiam facultas est sinendi eum abire. Et sane quisquis dicere valet: «An ex perimentum quæritis in me loquentis Christi 81?, is tentet talis fieri, ut sibi Christus voce magna clamans dicat: c Lazare, prodi foras;» sibi, in quam, qui postquam mortuus fuit, iuvocavit qui dem, sed non acute, et idcirco etiam opus habebat Jesu clamore. 378 Proinde cogita eum qui a Christo recessit, ad gentilem relapsus vitam, post acceptam veritatis cognitionem, et postquam illuminatus fue rit, gustaveritque donum supercoeleste, particeps factus Spiritus sancti, atque gustaverit bonum Dei verbum, virtutesque futuri sæculi "; cogita, in quam, talem in inferno esse cum umbris et mortuis, in loco ac regione mortuorum et monumentis. Si mul atque igitur pervenerit Jesus ad hujuscemodi hominis monumentum, et extra illud stans pro tali oraverit, et exauditus fuerit, postulans suæ voci suisque sermonibus innasci robur, voce magna clamat illum quem sic adamabat, ad ea quæ procul absunt a gentilium vita, et a monumento, atque spelunca eorum vocans: quando Jesu sectatori licet agno scere, quonam pacto talis propter Jesu quidem vo cem prodeat, sed adhuc suorum peccatorum spiris ligatus et strictus, atque ob penitentiam quidem, atque quia audierit Jesus vocem, vivens; sed nec pedibus, quia nondum liberatus sit peccati vinculis, liberis ingredi, nec res eximias libere operari va lens, manus et pedes revinctos habens vinculis mortuorum sepulcralibus. Ac talis profecto propier ¡n se exsistentem mortificationem, præter vincula etiam manuum et pedum, faciem quoque igno rantia coopertam et obvinctam habet. Deinde quo niam non tantum voluit Jesus hunc vivere, nec amplius in monumento manere, extra monumen tum cum venisset Lazarus ligatam, at superius di clum est, faciem habens, atque impeditus, quatenus ligatus erat, e monumento prodire, dicit illis qui huic muneri obeundo idonei erant Jesus: ‹ Solvite eum et sinite abire;» existimo quod non approbans rationem conversionis, postquam peccaverat; nec adhuc valens juxta illam vivere, quod detinerentur animæ illius potentiæ, nempe eundi, operandi et contemplandi, talis prodiit e monumento, adhuc manus et pedes revinctos habens fasciis sepulcra libus, faciemque suam sudario obvinctam. Sed post quam dicente Jesu Christo tanquam Domino: ‹ Sol vite eum et sinite abire, his qui solvere illum po terant, ob jussionem Jesu solutus fuit pedibus et 81 II Cor. x1, 3. "Hebr. vi, 4, 5. Sic habet codex Regius, Bodleianus autem Perionius vertit:. Cum post mortem fasciis sepulturæ vinctus est., Finxit sibi verbum Perionius a quod nusquam iuit. Ferrarius videtur legisse Codex Regius, male, Idem codex Regius, male, Codex Bodleianus recte habet in Regio perperam omittitur etc. Ita codex Regius quem secutus est Perionius, qui sic label ‹ Deinde quoniam eum Jesus vivere voluit, nec in sepulcro manere, cum ad ea quæ extra sepulcruin sunt prodiit, vinctus est, ut ante diximus, a vila, nec prodire potest e sepulcro, quandiu est ligatus tum præcipit, etc. Hæc partim e vitiosa lectione profecta esse, partim male conversa mihi certissi mum est. Ferrarius videtur legisse etc. εTIUS.

νεκρότητος δεσμούς, ἕως Ἰησοῦς κελεύσῃ τοῖς λύσα σιν αὐτὸν, δυναμένοις καὶ ἀφιέναι αὐτὸν ἀπεῖναι, Καὶ πειράσθω γε πᾶς ὁ δυνάμενος λέγειν· «Η δοκι μὴν ζητεῖτε τοῦ ἐν ἐμοὶ λαλοῦντος Χριστοῦ;» τοιοῦ τος γενέσθαι, ἵνα μὲν αὐτῷ Χριστὸς φωνῇ μεγάλη εἴπῃ κραυγάσας τῷ μετὰ τὸ ἀποθανεῖν κιρήσαντι μὲν οὐκ ὀξέως δὲ, καὶ διὰ τοῦτο δεομένῳ τῆς Ἰησοῦ κραυγῆς, τό· ο Λάζαρε, δεύρο έξω.» Καὶ νό μισον εἶναι ἐν ᾅδου μετὰ τῶν σκιῶν, καὶ τῶν νεκρῶν, καὶ ἐν χώρᾳ νεκρῶν, ἢ μνημείοις, τὸν μετὰ τὸ λα 6εῖν ἐπίγνωσιν ἀληθείας, καὶ φωτισθέντα, γευσάμε νόν τε τῆς δωρεᾶς τῆς ἐπουρανίου, καὶ μέτοχον γε νόμενον Πνεύματος ἁγίου, καὶ καλὸν γευσάμενον Θεοῦ ῥῆμα, δυνάμεις τε μέλλοντος αἰῶνος, ἀποστατήσαντα τοῦ Χριστοῦ, καὶ ἐπὶ τὸν ἐθνικὸν παλινδρομή σαντα βίον. Ἐπὰν οὖν περὶ τοῦ τοιούτου ἐλθὼν αὐτοῦ εἰς τὸ μνημεῖον, καὶ ἔξω αὐτοῦ στὰς ὁ Ἰησοῦς εὖ ξηται, καὶ ἐπακούσθη αιτήσας ἐγγένεσθαι δύνα μιν τῇ φωνῇ καὶ τοῖς λόγοις αὐτοῦ, φωνῇ μεγάλη κραυγάζει ἐπὶ τὰ ἔξω τοῦ τῶν ἐθνικῶν βίου, καὶ τοῦ μνημείου αὐτῶν, καὶ τοῦ σπηλαίου, καλῶν γενόμενον οὕτω φίλον· ὅτε ἔστιν ἰδεῖν τὸν ἀκολουθοῦντα τῷ Ἰη σοῦ, τίνα τρόπον ὁ τοιοῦτος ἐξέρχεται μὲν διὰ τὴν Ἰησοῦ φωνὴν, ἔτι δὲ σειραῖς τῶν ἰδίων ἁμαρτημά των δεδεμένος καὶ ἐσφιγμένος, διὰ μὲν τὴν μετά νοιαν, καὶ τὸ ἀκηκοέναι τῆς Ἰησοῦ φωνῆς ζῶν, διὰ δὲ τὸ μηδέπω ἀπολελύσθαι τῶν τῆς ἁμαρτίας δεσμών, μηδὲ ἤδη δύνασθαι ἐλευθέροις ἐπιβαίνειν τοῖς ποσὶν, ἀλλὰ μηδὲ ἐνεργεῖν ἀπολελυμένως τὰ διαφέροντα, δε δεμένος τοὺς πόδας καὶ τὰς χεῖρας δεσμοῖς νεκρῶν χειρίαις. Καὶ ὁ τοιοῦτός γε διὰ τὴν ἐγγενομένην απ τῷ νεκρότητα, πρὸς τοῖς ἔτι τῶν χειρῶν καὶ τῶν που δῶν δεσμοῖς, καὶ τὴν ὄψιν τῇ ἀγνοίᾳ κεκάλυπται, καὶ περιδέδεται. Εἶτ᾽ ἐπεὶ μὴ μόνον ζῆσαι αὐτὸν βεβού ληται ὁ Ἰησοῦς, καὶ ἐν τῷ μνημείῳ μὴ μένειν ἐπὶ τὰ ἔξω τοῦ μνημείου οὗτος ἐλθὼν δέδεται, καθὼς προείρηται, τῆς ζωῆς καὶ τοῦ ἐξεληλυθέναι ἀπὸ τοῦ μνημείου μὴ δύνασθαι, ὅσον δέδεται, λέγει τοῖς δυναμένοις ὑπηρετήσασθαι αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· «Λύ σατε αὐτὸν, καὶ ἄφετε αὐτὸν ὑπάγειν· ο νομίζω, ὅτι μὴ συγκαταθέμενος μὲν τῷ περὶ τῆς ἐπιστροφῆς μετά τὸ ἡμαρτηκέναι λόγῳ· ἔτι δὲ ἀτονῶν κατ᾿ αὐτὸν βιοῦν, τῷ κατέχεσθαι αὐτοῦ τὰς τῆς ψυχῆς πορευτι κὰς, καὶ δραστικάς, καὶ θεωρητικὰς δυνάμεις, ὁ του οὗτος ἐξῆλθεν ἀπὸ τοῦ μνημείου, καὶ ἔτι ἐστὶ δεδε μένος τοὺς πόδας καὶ τὰς χεῖρας κειρίαις, καὶ ἡ ὄψις αὐτοῦ σουδαρίῳ περιδέδεται. Αλλ᾽ ἐπὰν, εἰπόντος Ἰησοῦ τοῖς λῦσαι αὐτὸν δυναμένοις, διὰ τὴν πρόστα ξιν ὡς Δεσπότου τοῦ Χριστοῦ, τό· ο Λύσατε αὐτὸν, καὶ ἄφετε αὐτὸν ὑπάγειν, ο λυθῇ τοὺς πόδας Κιρήσαντι μέν. κηρύξαντι. χειρίαι, καλέσαντι μέν. τὴν ἐθνικήν. επακούσῃ. μὴ μένειν, μή. Καθώς προείρηται, τῆς ζωῆς, δέδεται, καθώς προείρηται, τὴν ὄψιν, Η pter mortificationis vincula, donec Jesus jusserit sol ventibus eum, penes quos etiam facultas est sinendi eum abire. Et sane quisquis dicere valet: «An ex perimentum quæritis in me loquentis Christi 81?, is tentet talis fieri, ut sibi Christus voce magna clamans dicat: c Lazare, prodi foras;» sibi, in quam, qui postquam mortuus fuit, iuvocavit qui dem, sed non acute, et idcirco etiam opus habebat Jesu clamore. 378 Proinde cogita eum qui a Christo recessit, ad gentilem relapsus vitam, post acceptam veritatis cognitionem, et postquam illuminatus fue rit, gustaveritque donum supercoeleste, particeps factus Spiritus sancti, atque gustaverit bonum Dei verbum, virtutesque futuri sæculi "; cogita, in quam, talem in inferno esse cum umbris et mortuis, in loco ac regione mortuorum et monumentis. Si mul atque igitur pervenerit Jesus ad hujuscemodi hominis monumentum, et extra illud stans pro tali oraverit, et exauditus fuerit, postulans suæ voci suisque sermonibus innasci robur, voce magna clamat illum quem sic adamabat, ad ea quæ procul absunt a gentilium vita, et a monumento, atque spelunca eorum vocans: quando Jesu sectatori licet agno scere, quonam pacto talis propter Jesu quidem vo cem prodeat, sed adhuc suorum peccatorum spiris ligatus et strictus, atque ob penitentiam quidem, atque quia audierit Jesus vocem, vivens; sed nec pedibus, quia nondum liberatus sit peccati vinculis, liberis ingredi, nec res eximias libere operari va lens, manus et pedes revinctos habens vinculis mortuorum sepulcralibus. Ac talis profecto propier ¡n se exsistentem mortificationem, præter vincula etiam manuum et pedum, faciem quoque igno rantia coopertam et obvinctam habet. Deinde quo niam non tantum voluit Jesus hunc vivere, nec amplius in monumento manere, extra monumen tum cum venisset Lazarus ligatam, at superius di clum est, faciem habens, atque impeditus, quatenus ligatus erat, e monumento prodire, dicit illis qui huic muneri obeundo idonei erant Jesus: ‹ Solvite eum et sinite abire;» existimo quod non approbans rationem conversionis, postquam peccaverat; nec adhuc valens juxta illam vivere, quod detinerentur animæ illius potentiæ, nempe eundi, operandi et contemplandi, talis prodiit e monumento, adhuc manus et pedes revinctos habens fasciis sepulcra libus, faciemque suam sudario obvinctam. Sed post quam dicente Jesu Christo tanquam Domino: ‹ Sol vite eum et sinite abire, his qui solvere illum po terant, ob jussionem Jesu solutus fuit pedibus et 81 II Cor. x1, 3. "Hebr. vi, 4, 5. Sic habet codex Regius, Bodleianus autem Perionius vertit:. Cum post mortem fasciis sepulturæ vinctus est., Finxit sibi verbum Perionius a quod nusquam iuit. Ferrarius videtur legisse Codex Regius, male, Idem codex Regius, male, Codex Bodleianus recte habet in Regio perperam omittitur etc. Ita codex Regius quem secutus est Perionius, qui sic label ‹ Deinde quoniam eum Jesus vivere voluit, nec in sepulcro manere, cum ad ea quæ extra sepulcruin sunt prodiit, vinctus est, ut ante diximus, a vila, nec prodire potest e sepulcro, quandiu est ligatus tum præcipit, etc. Hæc partim e vitiosa lectione profecta esse, partim male conversa mihi certissi mum est. Ferrarius videtur legisse etc. εTIUS.

col. 697–698page 46 of 102

PG 14:697καὶ τὰς χεῖρας, καὶ ἀποθῆται τὸ ἐπικείμενον αὐ- 379 τοῦ τῇ ὄψει κάλυμμα ἀφαιρεθέν, πορεύεται τοιαύτην πορείαν, ὥστε φθάσαι αὐτὸν ἐπὶ τὸ ἕνα καὶ αὐτὸν γε νέσθαι τῶν συνανακειμένων τῷ Ἰησοῦ. 7. Μετὰ τοῦτο διὰ τό·. Ἐξῆλθεν ὁ τεθνηκώς, δε δεμένος τοὺς πόδας καὶ τὰς χεῖρας κειρίαις, ο λε χτέον, ὅτι διαφορά ἐστι καὶ τῶν δεδεμένων τοὺς πό δας καὶ τὰς χεῖρας· καὶ οὐ ταὐτόν ἐστι τὴν ἀρ χὴν τοῦ δεδέσθαι ἐκ τοῦ νενεκρῶσθαι εἰληφέναι, ὥστε καὶ τοὺς δεσμοὺς ἐπιφέρεσθαι τὸ ὄνομα τῆς νεκρότητος (νῦν γὰρ αἱ κειρίαι νεκρῶν εἰσι δεσμοί), τῷ δε δέσθαι κρίσει Κυρίου γενέσθαι, τοῦ εἰσελθόντος θεάσασθαι τοὺς ἀνακειμένους, καὶ εἰδότος τὸν μὴ ἐνδεδυμένον ἔνδυμα γάμου, καὶ περὶ αὐτοῦ εἰπόντος· «Δή σαντες αὐτοῦ πόδας καὶ χεῖρας ἐκβάλετε αὐτὸν εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον.» Εστι δέ τι ἐν τῷ τόπῳ δεό μενον διακρίσεως, ἐν τῷ· «Καὶ ἡ ὄψις αὐτοῦ σουδα ρίς περιεδέδετο,» καὶ ἐν τῷ κάλυμμα ἐπικεῖσθαι τῷ προσώπω Μωσέως, ἡνίκα ἐλάλει τῷ λαῷ· τὸ μὲν γὰρ ἐπικείμενον τῇ ὄψει τοῦ Λαζάρου σουδάριον ἐκάλυ πεν αὐτοῦ νενεκρωμένας τὰς ὁράσεις· τὸ δὲ Μω σέως κάλυμμα κατ' οἰκονομίαν ἦν τῷ προσώπῳ αὐτ τοῦ περικείμενον διὰ τοὺς μὴ χωροῦντας ἀπὸ τοῦ Αποῦ ἐνοραν τῇ δόξῃ αὐτοῦ. Ζητήσεις δὲ περὶ τοῦ μὴ ἐνδεδυμένου Ένδυμα γάμου, περὶ οὗ εἴρηται Δήσαντες αὐτὸν ποδῶν καὶ χειρῶν, ἐκβάλετε αὐτὸν εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον, ο πότερον εἰσαεὶ μέσ ν: δεδεμένος, καὶ ἐν τῷ ἐξωτέρω σκότῳ οὐ γὰρ πρόσκειται τὸ, ε εἰς τὸν αἰῶνα, ο ή, «εἰς τοὺς αἰῶνας), ο ἢ λυθήσεταί ποτε· οὐ γὰρ ἐμφαίνεται ἐκ τῆς περὶ αὐτοῦ λέξεως τὰ περὶ ἀπολύσεως ἐσομένης γεγραμμένα περὶ αὐτοῦ· οὐ δοκεί δέ μοι ἀσφαλὲς εἶ ναι μὴ καταλαβόντα ὁτιποτοῦν, μάλιστα τῷ μὴ γε γράφθαι περὶ αὐτοῦ, ἀποφήνασθαι. Ζητήσεις δὲ διὰ τές • Λέγει Ἰησοῦς αὐτοῖς· Λύσατε αὐτὸν, ο τίσιν, αὐτοῖς; οὔτε γὰρ ὅτι μαθηταῖς ἀναγέγραπται, οὔθ᾽ ὅτι τῷ περιεστῶτι ὄχλῳ, ἀλλ' οὐδὲ ὅτι τοῖς μετὰ Μα ρίας οὖσε Ἰουδαίοις, καὶ παραμυθουμένοις αὐτήν ὑπονοήσαι δ᾽ ἄν τις διὰ τό· ο "Αγγελοι προσῆλθον, καὶ διηκόνουν αὐτῷ, καὶ διὰ τὴν κατὰ τὸν τόπον ἀνα γωγήν, ὅτι μήποτε κακείνοις δύναται εἰρῆσθαι τό Λύσατε αὐτὸν, καὶ ἄφετε αὐτὸν ὑπάγειν.» 8. Ετι ζητῶ εἰ πεπλήρωκεν ὁ Ἰησοῦς τὸ ἐπιφερόμενον τῷ ο Λάζαρος ὁ φίλος ἡμῶν κεκοίμηται, ο τό χειρίαι Ἀλλὰ πορεύομαι, ἵνα ἐξυπνίσω αὐτόν·, ἐφίστημι οὖν μήποτε ἐν τῷ εἰρηκέναι αὐτὸν φωνῇ μεγάλη κραυγάσαντα· ο Λάζαρε, δεῦρο ἔξω· ν ἡ γὰρ μεγάλη φωνὴ καὶ ἡ κραυγὴ οὐκ ἂν ἀτόπως λέγοιτο ἐξυπνικέναι αὐτόν· καὶ εἰ δεῖ δύνασθαι ἀποφήνασθαι ἐν τού τῷ μᾶλλον πεπληρῶσθαι τό·. Πορεύομαι, ἵνα ἐξυπνίσω αὐτὸν, ἤπερ ἐν τῷ τῆς εὐχῆς τοῦ Υἱοῦ ἀκού καὶ οὐ ταὐτόν ἐστι ταὐτόν ἐστι, Δεδέσθαι. δεδεμένον. μὴ ἐνδεδυμένου. μή. Πότερον είσαι μένει. πότερον, εἰ ἀεὶ μένει.

manibus, ac deposuit quod impositumn faciei suæ operimentum fuerat, instituit iter tale, ut etiam ipse eo perveniat, ut sit unus ex accumbentibus cum Jesu. 7. Jam propter illud: «Prodiit qui mortuus fre rat, vinctos habens pedes et manus fasciis funereis ",, dicendum est differentiam esse inter eos qui vin ctos habent pedes et manus; nec idem esse cœpisse ligari ob mortificationem (nunc namque vincula mortuorum significant), et ligatum fuisse judicio Domini, qui ingressus ut videret accum bentes, cum vidisset non habentem vestem nuptia lem, de eo dixit: e Ligatis illius pedibus et mani bus, ejicite eum in tenebras exteriores". Insuper hoc in loco est nonnibil quod egeat inquisitione; nempe dum dicitur Lazari ‹ faciem sudario obvinctam fuisse ***, › et velamen impositum faciei Moysis, cum populum alloqueretur. Impositum namque Lazari faciei sudarium tegebat illius mortificatas visiones; at vero Moysis velamen per economiam faciei illius impositum erat, ob illos ex populo qui gloriam vul tus ejus intueri non poterant. Sed quæres de eo qui non indutus erat veste nuptiali, de quo dictum est: ‹ Ligatis illius manibus et pedibus, ejicite eum in tenebras exteriores 86, > utrum perpetuo maneat vinctus, et in tenebris exterioribus (non enim ad ditur vocabulum illud, c in sæculun, vel, c in sæcula»), an aliquando solvendus sit; non enin apparet ex his quæ de ipso dicuntur, scriptum fuisse de futura ejus liberatione; nec mihi tutum esse videtur de aliquo pronontiare quod assecutus non fueris, præsertim cum litteris non sit id ex pressum. Quæres præterea, eo quod dicat Jesus ip sis, Solvite eum, quinam sint hi ipsi quibus di xit: neque enim discipulis, neque circumstanti turbæ, ac ne Judæis quidem qui cum Maria erant, quique eam consolabantur, scriptum est eum dixisse; sed fortasse aliquis propter contextum illum: Acces serunt angeli, et ministrabant ei 87, et propter sensum anagogicum hujus loci suspicabitur illis etiam dictum videri posse: Solvite eum, et sinite abire. y 3808. Adhuc quæro an impleverit Jesus hoc dictum Sed vado, ut a somno excitem eum > quod illi subjungitur: e Lazarus amicus noster dor Jam x1, 44. ព Matth. IV, 84 Matth. XXII, es Joan. x1, 11. mit.» Itaque inspicio an forte expletum fuerit hoc dictum: • Vado, ut a somno exciten eum, cum Jesus voce magna clamans dixit: ‹ Lazare, prodi foras; nam vox magna, et clamor, non absurde dicetur excitasse eum. Inspicio etiam an possis enuntiare in hoc magis impletum fuisse illud: ‹ Vado, 84 Joan. x1, 44. 60 Exod. xxxΙν, 3. 86 Matth. xxn, 15. Codex Bodleianus, recte, Regius, male. Ferrarius legebat Codex Bodleianus, recte, In editione Huetii deest Sic habet codex Bo dleianus. In editione Huetii deest et legitur, Ut ut est, videtur hoc loco Origenes aliquantisper recedere a pervulgata sua et absona sententia, quæ damnatoruin pœnis finem aliquando impositum iri decernit. Id ex instituto disputatur in Origenianis.

καὶ τὰς χεῖρας, καὶ ἀποθῆται τὸ ἐπικείμενον αὐ- 379 τοῦ τῇ ὄψει κάλυμμα ἀφαιρεθέν, πορεύεται τοιαύτην πορείαν, ὥστε φθάσαι αὐτὸν ἐπὶ τὸ ἕνα καὶ αὐτὸν γε νέσθαι τῶν συνανακειμένων τῷ Ἰησοῦ. 7. Μετὰ τοῦτο διὰ τό·. Ἐξῆλθεν ὁ τεθνηκώς, δε δεμένος τοὺς πόδας καὶ τὰς χεῖρας κειρίαις, ο λε χτέον, ὅτι διαφορά ἐστι καὶ τῶν δεδεμένων τοὺς πό δας καὶ τὰς χεῖρας· καὶ οὐ ταὐτόν ἐστι τὴν ἀρ χὴν τοῦ δεδέσθαι ἐκ τοῦ νενεκρῶσθαι εἰληφέναι, ὥστε καὶ τοὺς δεσμοὺς ἐπιφέρεσθαι τὸ ὄνομα τῆς νεκρότη τος (νῦν γὰρ αἱ κειρίαι νεκρῶν εἰσι δεσμοί), τῷ δε δέσθαι κρίσει Κυρίου γενέσθαι, τοῦ εἰσελθόντος θεάσασθαι τοὺς ἀνακειμένους, καὶ εἰδότος τὸν μὴ ἐνδε δυμένον ἔνδυμα γάμου, καὶ περὶ αὐτοῦ εἰπόντος· «Δή σαντες αὐτοῦ πόδας καὶ χεῖρας ἐκβάλετε αὐτὸν εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον.» Εστι δέ τι ἐν τῷ τόπῳ δεό μενον διακρίσεως, ἐν τῷ· «Καὶ ἡ ὄψις αὐτοῦ σουδα ρίς περιεδέδετο,» καὶ ἐν τῷ κάλυμμα ἐπικεῖσθαι τῷ προσώπω Μωσέως, ἡνίκα ἐλάλει τῷ λαῷ· τὸ μὲν γὰρ ἐπικείμενον τῇ ὄψει τοῦ Λαζάρου σουδάριον ἐκάλυ πεν αὐτοῦ νενεκρωμένας τὰς ὁράσεις· τὸ δὲ Μω σέως κάλυμμα κατ' οἰκονομίαν ἦν τῷ προσώπῳ αὐτ τοῦ περικείμενον διὰ τοὺς μὴ χωροῦντας ἀπὸ τοῦ Αποῦ ἐνοραν τῇ δόξῃ αὐτοῦ. Ζητήσεις δὲ περὶ τοῦ μὴ ἐνδεδυμένου Ένδυμα γάμου, περὶ οὗ εἴρηται Δήσαντες αὐτὸν ποδῶν καὶ χειρῶν, ἐκβάλετε αὐτὸν εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον, ο πότερον εἰσαεὶ μέσ ν: δεδεμένος, καὶ ἐν τῷ ἐξωτέρω σκότῳ οὐ γὰρ πρόσκειται τὸ, ε εἰς τὸν αἰῶνα, ο ή, «εἰς τοὺς αἰῶνας), ο ἢ λυθήσεταί ποτε· οὐ γὰρ ἐμφαίνεται ἐκ τῆς περὶ αὐτοῦ λέξεως τὰ περὶ ἀπολύσεως ἐσομένης γεγραμμένα περὶ αὐτοῦ· οὐ δοκεί δέ μοι ἀσφαλὲς εἶ ναι μὴ καταλαβόντα ὁτιποτοῦν, μάλιστα τῷ μὴ γε γράφθαι περὶ αὐτοῦ, ἀποφήνασθαι. Ζητήσεις δὲ διὰ τές • Λέγει Ἰησοῦς αὐτοῖς· Λύσατε αὐτὸν, ο τίσιν, αὐτοῖς; οὔτε γὰρ ὅτι μαθηταῖς ἀναγέγραπται, οὔθ᾽ ὅτι τῷ περιεστῶτι ὄχλῳ, ἀλλ' οὐδὲ ὅτι τοῖς μετὰ Μα ρίας οὖσε Ἰουδαίοις, καὶ παραμυθουμένοις αὐτήν ὑπονοήσαι δ᾽ ἄν τις διὰ τό· ο "Αγγελοι προσῆλθον, καὶ διηκόνουν αὐτῷ, καὶ διὰ τὴν κατὰ τὸν τόπον ἀνα γωγήν, ὅτι μήποτε κακείνοις δύναται εἰρῆσθαι τό Λύσατε αὐτὸν, καὶ ἄφετε αὐτὸν ὑπάγειν.» 8. Ετι ζητῶ εἰ πεπλήρωκεν ὁ Ἰησοῦς τὸ ἐπιφερό μενον τῷ ο Λάζαρος ὁ φίλος ἡμῶν κεκοίμηται, ο τό χειρίαι Ἀλλὰ πορεύομαι, ἵνα ἐξυπνίσω αὐτόν·, ἐφίστημι οὖν μήποτε ἐν τῷ εἰρηκέναι αὐτὸν φωνῇ μεγάλη κραυγάσαντα· ο Λάζαρε, δεῦρο ἔξω· ν ἡ γὰρ μεγάλη φωνὴ καὶ ἡ κραυγὴ οὐκ ἂν ἀτόπως λέγοιτο ἐξυπνικέ ναι αὐτόν· καὶ εἰ δεῖ δύνασθαι ἀποφήνασθαι ἐν τού τῷ μᾶλλον πεπληρῶσθαι τό·. Πορεύομαι, ἵνα έξυ πνίσω αὐτὸν, ἤπερ ἐν τῷ τῆς εὐχῆς τοῦ Υἱοῦ ἀκού καὶ οὐ ταὐτόν ἐστι ταὐτόν ἐστι, Δεδέσθαι. δεδεμένον. μὴ ἐνδεδυμένου. μή. Πότερον είσαι μένει. πότερον, εἰ ἀεὶ μένει. manibus, ac deposuit quod impositumn faciei suæ operimentum fuerat, instituit iter tale, ut etiam ipse eo perveniat, ut sit unus ex accumbentibus cum Jesu. 7. Jam propter illud: «Prodiit qui mortuus fre rat, vinctos habens pedes et manus fasciis funereis ",, dicendum est differentiam esse inter eos qui vin ctos habent pedes et manus; nec idem esse cœpisse ligari ob mortificationem (nunc namque vincula mortuorum significant), et ligatum fuisse judicio Domini, qui ingressus ut videret accum bentes, cum vidisset non habentem vestem nuptia lem, de eo dixit: e Ligatis illius pedibus et mani bus, ejicite eum in tenebras exteriores". Insuper hoc in loco est nonnibil quod egeat inquisitione; nempe dum dicitur Lazari ‹ faciem sudario obvinctam fuisse ***, › et velamen impositum faciei Moysis, cum populum alloqueretur. Impositum namque Lazari faciei sudarium tegebat illius mortificatas visiones; at vero Moysis velamen per economiam faciei illius impositum erat, ob illos ex populo qui gloriam vul tus ejus intueri non poterant. Sed quæres de eo qui non indutus erat veste nuptiali, de quo dictum est: ‹ Ligatis illius manibus et pedibus, ejicite eum in tenebras exteriores 86, > utrum perpetuo maneat vinctus, et in tenebris exterioribus (non enim ad ditur vocabulum illud, c in sæculun, vel, c in sæcula»), an aliquando solvendus sit; non enin apparet ex his quæ de ipso dicuntur, scriptum fuisse de futura ejus liberatione; nec mihi tutum esse videtur de aliquo pronontiare quod assecutus non fueris, præsertim cum litteris non sit id ex pressum. Quæres præterea, eo quod dicat Jesus ip sis, Solvite eum, quinam sint hi ipsi quibus di xit: neque enim discipulis, neque circumstanti turbæ, ac ne Judæis quidem qui cum Maria erant, quique eam consolabantur, scriptum est eum dixisse; sed fortasse aliquis propter contextum illum: Acces serunt angeli, et ministrabant ei 87, et propter sensum anagogicum hujus loci suspicabitur illis etiam dictum videri posse: Solvite eum, et sinite abire. y 3808. Adhuc quæro an impleverit Jesus hoc dictum Sed vado, ut a somno excitem eum > quod illi subjungitur: e Lazarus amicus noster dor Jam x1, 44. ព Matth. IV, 84 Matth. XXII, es Joan. x1, 11. mit.» Itaque inspicio an forte expletum fuerit hoc dictum: • Vado, ut a somno exciten eum, cum Jesus voce magna clamans dixit: ‹ Lazare, prodi foras; nam vox magna, et clamor, non absurde dicetur excitasse eum. Inspicio etiam an possis enuntiare in hoc magis impletum fuisse illud: ‹ Vado, 84 Joan. x1, 44. 60 Exod. xxxΙν, 3. 86 Matth. xxn, 15. Codex Bodleianus, recte, Regius, male. Ferrarius legebat Codex Bodleianus, recte, In editione Huetii deest Sic habet codex Bo dleianus. In editione Huetii deest et legitur, Ut ut est, videtur hoc loco Origenes aliquantisper recedere a pervulgata sua et absona sententia, quæ damnatoruin pœnis finem aliquando impositum iri decernit. Id ex instituto disputatur in Origenianis.

col. 701–702page 47 of 102

PG 14:701Ἔχει μέν τι ἡ λέξις ἀμφίβολον· πότερον οἱ ἀπελθόντες πρὸς τοὺς Φαρισαίους, καὶ εἰπόντες αὐτοῖς ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς, ἀπὸ τῶν πολλῶν Ἰουδαίων ἦσαν τῶν θεασαμένων ἃ ἐποίησε, καὶ πιστευσάντων εἰς αὐτὸν, βουλόμενοι καὶ τοὺς ἐχθρῶς διακειμένους πρὸς αὐτὸν δυσωπῆσαι διὰ τῆς περὶ τοῦ Λαζάρου ἐπαγγελίας· ἢ οἱ λοιποὶ παρὰ τοὺς πολλοὺς, καὶ πιστεύσαντες ὡς μὴ κινηθέντες ἐκ τοῦ γενομένου εἰς τὴν περὶ Ἰησοῦ πίστιν, ὅτι τὸ ὅσον ἐφ' ἑαυτοῖς καὶ κατ' αὐτοῦ τοὺς Φαρισαίους τὸν ἐν αὐτοῖς πονηρὸν ζῆλον ἐγείροντες διὰ τῆς περὶ τοῦ Λαζάρου ἐπαγγελίας. Καὶ δοκεῖ μοι τοῦτο μᾶλλον βούλεσθαι σημαίνειν ὁ Εὐαγγελιστής· διὸ καὶ ἐπιφέρεται τό· «Συνή γαγον οὖν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ Φαρισαῖοι,» καὶ τὰ ἑξῆς. Πολλοὺς μὲν οὖν εἶπε, τοὺς διὰ τὸ θεάσασθαι τὰ περὶ τὸν Λάζαρον πιστεύσαντας· ώσπερεὶ δὲ ὀλιγωτέρους έφησεν εἶναι τοὺς μὴ τοιούτους, εἰπών Τινὲς δὲ ἐξ αὐτῶν ἀπῆλθον,» καὶ τὰ ἑξῆς. Πρόσχες δὲ καὶ τοῖς λεχθησομένοις εἰ δύναται ἡμᾶς κινῆσαι πρὸς συγκατάθεσιν, ἐπεὶ μὴ εἴρηται μέν Πολλοὶ οὖν ἐκ τῶν Ἰουδαίων τῶν ἐλθόντων πρὸς τὴν Μαρίαν, καὶ θεασαμένων & ἐποίησεν, ἐπίστευσαν εἰς αὐτὸν, γέγραπται δέ· • Πολλοὶ οὖν ἐκ τῶν Ἰουδαίων οἱ ἐλθόντες πρὸς τὴν Μαρίαν, καὶ θεασάμενοι ἢ ἐποίησεν, ἐπίστευσαν εἰς αὐτόν· καὶ μάλιστα διὰ τὴν ἀναγωγὴν κινούμαι, μήποτε πάντες οἱ θεασάμενοι, τουτέστι θεωρήσαντες καὶ συνιέντες ἃ ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς, ἐπίστευσαν εἰς αὐτόν· οἱ μέντοιγε ἀπελε θόντες πρὸς τοὺς Φαρισαίους, καὶ εἰπόντες αὐτοῖς ἀ ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς, ἐπεὶ μὴ μεμαρτύρηνται, ὅτι ἐθεάσαντο, μήποτε τὸ ἐν ἐπαίνῳ λεγόμενον περὶ τῶν πιστευσάντων οὐκ ἔσχον, τό· Ἐθεάσαντο· ἐδύνατο γὰρ, εἴπερ καὶ οὗτοι ἐθεάσαντο, γεγράφθαι, ὅτι τινὲς ἐξ αὐτῶν ἀπῆλθον πρὸς τοὺς Φαρισαίους, καὶ εἶπον αὐτοῖς ὁ ἐθεάσαντο πεποιηκότα τὸν Ἰησοῦν· ἢ, & ἐθεάσαντο καὶ ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς· νυνὶ δὲ τό· Ἐθεά σαντο, ἐπὶ τούτων μὲν οὐδαμῶς εἴρηται· ἐπὶ δὲ τῶν πιστευσάντων, οἵτινες καὶ ἐλθόντες ἦσαν πρὸς τὴν Μαρίαν, καὶ θεασάμενοι & εποίησεν ὁ Ἰησοῦς· δι' οὓς, οἶμαι, καὶ εἶπε τό (92)·. Ἀλλὰ διὰ τὸν ὄχλον τὸν περιεστῶτα εἶπον, ἵνα πιστεύσωσιν, ὅτι σύ με ἀπέστειλας.» "Αμα δὲ καὶ περὶ τούτου πρόσχες ει δύνασαι τοὺς ἐλθόντας πρὸς τὴν Μαρίαν, καὶ θεασαμένους & εποίησεν ὁ Ἰησοῦς, καὶ πιστεύσαντας εἰς αὐτὸν, μόνους λέγειν, ἅτε καὶ πολλοὺς ὄντας, ὅτι οὗτοι ἦσαν ὁ περιεστὼς τὸν Ἰησοῦν ὄχλος, δι' ἂν εἶπε τή· «Πάτερ, εὐχαριστῶ σοι, ὅτι ἤκουσάς μου· ἐγὼ δὲ ᾔδειν, ὅτι πάντοτέ μου ἀκούεις.» Εἰ γὰρ ταῦτα διὰ τὸν ὄχλον τὸν περιεστῶτα εἶπεν, ἵνα πιστεύσωσιν, ὅτι ὁ Πατήρ αὐτὸν ἀπέστειλε, καὶ λέγων διὰ τοῦτο εἶπεν, ἵνα ὁ περιεστώς ὄχλος πιστεύσῃ· οὐκ ἂν δὲ, μὴ πιστεύσοντός τινος ἐξ αὐτῶν, τῷ Πατρὶ Καὶ πιστεύσαντες. μὴ πιστεύσαντες. Ὅτι τὸ ὅσον ἐφ' ἑαυτοῖς, ὅτι τὸ ὅσον ἐφ' ἑαυτοῖς κατ' αὐτοῦ τοὺς Φαρισαίους καὶ τὸν ἐν αὐτοῖς πονηρὸν ζῆλον ἐγείροντες, ἐν θεασάμενοι, τουτέστι θεωρήσαντες, καὶ συνιέντες, αὐτοῖς. Η ετιUS. συνιέντες συνέντας. εἶπε τό εἰ περὶ τό

Nonnihil ambigui habet hic contextus; utrum qui & inde ad Pharisæos concesserant, dixerantque ipsis que fecisset Jesus, essent ex ea Judæorum multi tudine qui crediderant in eum, conspectis his quæ fecisset, hoc agentes, ut etiam eos flecterent qui hostili animo erga Jesum erant affecti, nuntiantes quæ Lazaro evenissent; an alii, præter illos multos * Joan. x1, 46. ss ibid. 47. ** ibid. 42. Scribendum videtur etc. Persuadet Ferrarii interpretatio ut sic legamus, Malim tamen, qui crediderant, ceu edito miraculo uon moti ad ipsis erat, Pharismos atque zelum malum in seipsis credendum in Jesum; imo potius, quantum in se exsistentein excitantes contra Jesum, per ea quæ de Lazaro nuntiabant; id quod videtur magis mihi significare voluisse evangelista. Quocirca subjungi tur ": «Collegerunt igitur pontifices et Pharisti, et quæ sequuntur. Multos igitur dicens, intellexit eos qui, conspectis his quæ circa Lazarum egerat, crediderant, quemadmodum pauciores dixit esse qui hujusmodi non essent, dicens: Quidam autem ex ipsis abierunt,» et quæ sequuntur. Adhibe vero animum his etiam quæ dicturus sum; nempe an ad hujus approbationern movere nos possit, quod dictum non fuerit: Multi igitur ex Judæis, nempe hi qui venerant ad Mariam, et viderant quæ fecis set Jesus, crediderunt in eum; sed scriptum sit ● Multi igitur ex illis Judæis qui venerant ad Ma riam, et viderant quæ fecisset Jesus, crediderunt in eum. Moveor præsertim ob 382 anagogen, num forte omnes [oἱ lioc est qui viderant et contemplati fuerant, et intellexerant quæ fecisset Jesus, credide riut in eum, cuin contra de his qui abierunt ad Pha riszos, et dixerunt illis quæ fecisset Jesus, non dica tur quod viderint et contemplati fuerint. Et fortasse quia laudi datur his qui crediderunt, vocabulum videndi seu contemplandi, hi qui abierunt ad Pha risæos, non habent vocabulum videndi seu contem plandi. Quandoquidem si etiam hi qui in eum cre diderunt, contemplati fuissent, scriptum esset quos dam ex his ad Pharisæos concessisse, dixisseque ipsis quæ contemplati fuissent fecisse Jesum, vel se contemplatos fuisse quod fecisset Jesus; nunc au teŋi vocabulum contemplandi haudquaquam dictum est de hisce, sed de his qui crediderant, et venerant etiam ad Mariam, et viderant quæ fecisset Jesus; propter quos etiam opinor eum dixisse: ‹ Sed pro pter circumstantem turbam dixi, ut credant quod tu me miseris 9., Pariter etiam huc mentem ad bibe, num possis eos solos qui ad Mariam venerint, quique contemplati fuerint quæ fecisset Jesus, qui que in ipsum crediderint, dicere (quia multi essent) fuisse turbam circum Jesum stantem; cujus causa Codex Bodleianus, recte, Regius, male, Codex Bodleianus, recte, Regius, corrupte,

Ἔχει μέν τι ἡ λέξις ἀμφίβολον· πότερον οἱ ἀπελθόν τες πρὸς τοὺς Φαρισαίους, καὶ εἰπόντες αὐτοῖς ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς, ἀπὸ τῶν πολλῶν Ἰουδαίων ἦσαν τῶν θεασαμένων ἃ ἐποίησε, καὶ πιστευσάντων εἰς αὐτὸν, βουλόμενοι καὶ τοὺς ἐχθρῶς διακειμένους πρὸς αὐτὸν δυσωπῆσαι διὰ τῆς περὶ τοῦ Λαζάρου ἐπαγγε λίας· ἢ οἱ λοιποὶ παρὰ τοὺς πολλοὺς, καὶ πιστεύσαν τες ὡς μὴ κινηθέντες ἐκ τοῦ γενομένου εἰς τὴν περὶ Ἰησοῦ πίστιν, ὅτι τὸ ὅσον ἐφ' ἑαυτοῖς καὶ κατ' αὐτοῦ τοὺς Φαρισαίους τὸν ἐν αὐτοῖς πονηρὸν ζῆλον ἐγείροντες διὰ τῆς περὶ τοῦ Λαζάρου ἐπαγγε λίας. Καὶ δοκεῖ μοι τοῦτο μᾶλλον βούλεσθαι σημαί νειν ὁ Εὐαγγελιστής· διὸ καὶ ἐπιφέρεται τό· «Συνή γαγον οὖν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ Φαρισαῖοι,» καὶ τὰ ἑξῆς. Πολλοὺς μὲν οὖν εἶπε, τοὺς διὰ τὸ θεάσασθαι τὰ περὶ τὸν Λάζαρον πιστεύσαντας· ώσπερεὶ δὲ όλι γωτέρους έφησεν εἶναι τοὺς μὴ τοιούτους, εἰπών Τινὲς δὲ ἐξ αὐτῶν ἀπῆλθον,» καὶ τὰ ἑξῆς. Πρόσχες δὲ καὶ τοῖς λεχθησομένοις εἰ δύναται ἡμᾶς κινῆσαι πρὸς συγκατάθεσιν, ἐπεὶ μὴ εἴρηται μέν Πολλοὶ οὖν ἐκ τῶν Ἰουδαίων τῶν ἐλθόντων πρὸς τὴν Μαρίαν, καὶ θεασαμένων & ἐποίησεν, ἐπίστευσαν εἰς αὐτὸν, γέγραπται δέ· • Πολλοὶ οὖν ἐκ τῶν Ἰουδαίων οἱ ἐλθόντες πρὸς τὴν Μαρίαν, καὶ θεασάμενοι ἢ ἐποίη σεν, ἐπίστευσαν εἰς αὐτόν· καὶ μάλιστα διὰ τὴν ἀναγωγὴν κινούμαι, μήποτε πάντες οἱ θεασάμενοι, τουτέστι θεωρήσαντες καὶ συνιέντες ἃ ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς, ἐπίστευσαν εἰς αὐτόν· οἱ μέντοιγε ἀπελε θόντες πρὸς τοὺς Φαρισαίους, καὶ εἰπόντες αὐτοῖς ἀ ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς, ἐπεὶ μὴ μεμαρτύρηνται, ὅτι ἐθεάσαντο, μήποτε τὸ ἐν ἐπαίνῳ λεγόμενον περὶ τῶν πιστευσάντων οὐκ ἔσχον, τό· Ἐθεάσαντο· ἐδύνατο γὰρ, εἴπερ καὶ οὗτοι ἐθεάσαντο, γεγράφθαι, ὅτι τινὲς ἐξ αὐτῶν ἀπῆλθον πρὸς τοὺς Φαρισαίους, καὶ εἶπον αὐτοῖς ὁ ἐθεάσαντο πεποιηκότα τὸν Ἰησοῦν· ἢ, & ἐθεάσαντο καὶ ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς· νυνὶ δὲ τό· Ἐθεά σαντο, ἐπὶ τούτων μὲν οὐδαμῶς εἴρηται· ἐπὶ δὲ τῶν πιστευσάντων, οἵτινες καὶ ἐλθόντες ἦσαν πρὸς τὴν Μαρίαν, καὶ θεασάμενοι & εποίησεν ὁ Ἰησοῦς· δι' οὓς, οἶμαι, καὶ εἶπε τό (92)·. Ἀλλὰ διὰ τὸν ὄχλον τὸν περιεστῶτα εἶπον, ἵνα πιστεύσωσιν, ὅτι σύ με ἀπέστειλας.» "Αμα δὲ καὶ περὶ τούτου πρόσχες ει δύνασαι τοὺς ἐλθόντας πρὸς τὴν Μαρίαν, καὶ θεασα μένους & εποίησεν ὁ Ἰησοῦς, καὶ πιστεύσαντας εἰς αὐτὸν, μόνους λέγειν, ἅτε καὶ πολλοὺς ὄντας, ὅτι οὗτοι ἦσαν ὁ περιεστὼς τὸν Ἰησοῦν ὄχλος, δι' ἂν εἶπε τή· «Πάτερ, εὐχαριστῶ σοι, ὅτι ἤκουσάς μου· ἐγὼ δὲ ᾔδειν, ὅτι πάντοτέ μου ἀκούεις.» Εἰ γὰρ ταῦτα διὰ τὸν ὄχλον τὸν περιεστῶτα εἶπεν, ἵνα πιστεύσω σιν, ὅτι ὁ Πατήρ αὐτὸν ἀπέστειλε, καὶ λέγων διὰ τοῦτο εἶπεν, ἵνα ὁ περιεστώς ὄχλος πιστεύσῃ· οὐκ ἂν δὲ, μὴ πιστεύσοντός τινος ἐξ αὐτῶν, τῷ Πατρὶ Καὶ πιστεύσαντες. μὴ πιστεύσαντες. Ὅτι τὸ ὅσον ἐφ' ἑαυτοῖς, ὅτι τὸ ὅσον ἐφ' ἑαυτοῖς κατ' αὐτοῦ τοὺς Φαρισαίους καὶ τὸν ἐν αὐτοῖς πονηρὸν ζῆλον ἐγείροντες, ἐν θεασάμενοι, τουτέστι θεωρήσαντες, καὶ συνιέντες, αὐτοῖς. Η ετιUS. συνιέντες συνέντας. εἶπε τό εἰ περὶ τό Nonnihil ambigui habet hic contextus; utrum qui & inde ad Pharisæos concesserant, dixerantque ipsis que fecisset Jesus, essent ex ea Judæorum multi tudine qui crediderant in eum, conspectis his quæ fecisset, hoc agentes, ut etiam eos flecterent qui hostili animo erga Jesum erant affecti, nuntiantes quæ Lazaro evenissent; an alii, præter illos multos * Joan. x1, 46. ss ibid. 47. ** ibid. 42. Scribendum videtur etc. Persuadet Ferrarii interpretatio ut sic legamus, Malim tamen, qui crediderant, ceu edito miraculo uon moti ad ipsis erat, Pharismos atque zelum malum in seipsis credendum in Jesum; imo potius, quantum in se exsistentein excitantes contra Jesum, per ea quæ de Lazaro nuntiabant; id quod videtur magis mihi significare voluisse evangelista. Quocirca subjungi tur ": «Collegerunt igitur pontifices et Pharisti, et quæ sequuntur. Multos igitur dicens, intellexit eos qui, conspectis his quæ circa Lazarum egerat, crediderant, quemadmodum pauciores dixit esse qui hujusmodi non essent, dicens: Quidam autem ex ipsis abierunt,» et quæ sequuntur. Adhibe vero animum his etiam quæ dicturus sum; nempe an ad hujus approbationern movere nos possit, quod dictum non fuerit: Multi igitur ex Judæis, nempe hi qui venerant ad Mariam, et viderant quæ fecis set Jesus, crediderunt in eum; sed scriptum sit ● Multi igitur ex illis Judæis qui venerant ad Ma riam, et viderant quæ fecisset Jesus, crediderunt in eum. Moveor præsertim ob 382 anagogen, num forte omnes [oἱ lioc est qui viderant et contemplati fuerant, et intellexerant quæ fecisset Jesus, credide riut in eum, cuin contra de his qui abierunt ad Pha riszos, et dixerunt illis quæ fecisset Jesus, non dica tur quod viderint et contemplati fuerint. Et fortasse quia laudi datur his qui crediderunt, vocabulum videndi seu contemplandi, hi qui abierunt ad Pha risæos, non habent vocabulum videndi seu contem plandi. Quandoquidem si etiam hi qui in eum cre diderunt, contemplati fuissent, scriptum esset quos dam ex his ad Pharisæos concessisse, dixisseque ipsis quæ contemplati fuissent fecisse Jesum, vel se contemplatos fuisse quod fecisset Jesus; nunc au teŋi vocabulum contemplandi haudquaquam dictum est de hisce, sed de his qui crediderant, et venerant etiam ad Mariam, et viderant quæ fecisset Jesus; propter quos etiam opinor eum dixisse: ‹ Sed pro pter circumstantem turbam dixi, ut credant quod tu me miseris 9., Pariter etiam huc mentem ad bibe, num possis eos solos qui ad Mariam venerint, quique contemplati fuerint quæ fecisset Jesus, qui que in ipsum crediderint, dicere (quia multi essent) fuisse turbam circum Jesum stantem; cujus causa Codex Bodleianus, recte, Regius, male, Codex Bodleianus, recte, Regius, corrupte,

col. 703–704page 48 of 102

PG 14:703«ἔλεγεν, ὡς εἴ τις τῶν τὸ μέλλον ἀγνοούντων ἀνθρώ των «Αλλὰ διὰ τὸν ὄχλον τὸν περιεστῶτα εἶπον, ἵνα πιστεύσωσιν, ὅτι σύ με απέστειλας· μήποτε οι ἐλθόντες πρὸς τὴν Μαρίαν, καὶ θεασάμενοι & εποίησε, καὶ πιστεύσαντες εἰς αὐτὸν, μόνοι ἦσαν ὁ περιεστὼς τὸν Ἰησοῦν ὄχλος· οἱ δὲ λοιποὶ οὔτε ἐθεάσαντο & ἐποίησεν, οὔτε περιειστήκεισαν αὐτόν. 11, ο Συνήγαγον οὖν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ Φαρισαῖοι συνέδριον, καὶ ἔλεγον· Τί ποιοῦμεν, ὅτι οὗτος ὁ ἄν θρωπος πολλὰ ποιεῖ σημεία; Ἐὰν ἀφῶμεν αὐτὸν ; οὕτω, πάντες πιστεύσουσιν εἰς αὐτόν· καὶ ἐλεύσονται τῶν τὸ μέλλον ἀγνο ούντων ἀνθρώπων· τῶν τὸ μέλ λον τὸ ούντων ἀνθρώπων. οἱ Ρωμαῖοι, καὶ ἀροῦσιν ἡμῶν καὶ τὸν τόπον, καὶ τὸ Εθνος.» Ως πρὸς τὸ ῥητὸν οἱ Φαρισαῖοι καὶ οἱ ἀρχιερεῖς ἑώρων, ὅτι διὰ τὸ μέγεθος ὧν ἐπεποιήκει τε ραστίων καὶ δυνάμεων ὁ Ἰησοῦς, δυνατὸν ἦν καὶ πάντα τὸν λαὸν τὸν Ἰουδαῖον ὑπαχθῆναι τῇ εἰς αὐτὸν πίστει, ὑπαχθέντα δὲ καταφρονῆσαι τῆς ἐν τῷ τόπῳ σωματικῆς Λευϊτικῆς, καὶ ἱερατικῆς λατρείας ὥστ᾽ ἂν πρόφασιν τὸ τοιοῦτον γενέσθαι τοῦ, ἅτε μὴ περιεπόντων Ἰουδαίων τὸν τόπον, Ρωμαίοις ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος γενέσθαι, καὶ τὸν νομιζόμενον παρ' ἐκείνοις εἰρημένον τόπον, καὶ πᾶν τὸ ἔθνος Ἰουδαίων, οὐκ ἐπὶ παντὶ τρόπῳ τηρεῖν ἐθελόντων τὴν περὶ τοῦ Ἰου δαίους ἑαυτοὺς εἶναι ὁμολογίαν. Εἶτ᾽ ἐπεὶ πάν των προέκρινον τὴν λατρείαν, καὶ τὸν τόπον, καὶ τὴν τοῦ ἔθνους σύστασιν, τῶν νομισθέντων ἂν εἶναι κρειττόνων παρὰ ταῦτα· διὰ τοῦτο σκοποῦσι κατὰ τοῦ Ἰησοῦ, ἵνα αὐτὸν μὴ ἐάσωσι ζῇν. Ως δ' αὐτοὺς οἶμαι καὶ ἐπὶ καθαιρέσει τῆς δόξης αὐτοῦ εἰρηκέναι τό Οὗτος ὁ ἄνθρωπος· ο ἠπίστουν γὰρ τοῖς καὶ ἀνω τέρω εἰρημένοις περὶ τοῦ Θεὸν αὐτὸν εἶναι, ἡνίκα λιθάζειν αὐτὸν ἐβούλοντο, ὡς περὶ βλασφημίας, λέ γοντες αὐτῷ· «Σύ, ἄνθρωπος ὤν, ποιεῖς ἑαυτὸν Θεόν, ὅτε κατὰ τὴν ἑαυτοῦ φιλανθρωπίαν ἀπεκρίνατο, διδάσκων, ὅτι πᾶς πρὸς ὃν ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ ἐγένετο, Θεὸς λέγεται ὑπὸ τοῦ Θεοῦ· μή δυναμένης λυθῆναι καὶ καταλυθῆναι τῆς ἀποφηναμένης προφητικής Γραφῆς. Ἔστι δὲ ἐκ τῶν λεγομένων ἀπὸ τῶν Φαρι σαίων καὶ τῶν ἀρχιερέων κατανοῆσαι αὐτῶν καὶ τὸ τῆς κακίας ἀνομολογούμενον καὶ τυφλόν· ἀνομολογούμενον, ὅτι ἐμαρτύρουν αὐτῷ καὶ πολλὰ πεποιηκέναι σημεῖα, καὶ δύνασθαι τῷ τοσαῦτα σημεία πεποιηκότι ἐπιβουλεῦσαι, ὡς μηδὲν ὑπὲρ ἑαυτοῦ ἐν τῷ ἐπιβουλεύεσθαι δυναμένῳ· τυφλὸν δὲ οὐδὲν ἧττον καὶ αὐτὸ τοῦτο ἦν· κατὰ γὰρ τὸν πολλὰ ποιοῦντα σημεῖα ἦν καὶ τὸ κρεῖττον εἶναι τῆς ἐπιβουλῆς τῶν ἀφιέναι αὐτὸν μὴ θελόντων· εἰ μὴ ἄρα καὶ ἐπίστευον, ὅτι ποιεῖ σημεῖα, καὶ ὑπενόουν αὐτὰ μὴ ἀπὸ θείας γίνεσθαι δυνάμεως, ὥστε διὰ τοῦτο μὴ πάντα αὐτὸν τεραστίων δυνάμεων. ἐπί. τοῦ, τόν, Θεός. τοῦτο ἀπο ηναμένης. τυφλῷ δὲ οὐδέν.

dixit illud Pater, gratias ago tibi, quoniam au disti me; ego autem sciebam quod semper me au dis. › Nam si hæc dixit turbæ circumstantis causa, ut crederent quod Pater illum misisset, et propter hoc loquens dixit ut turba circumstans credat,haud quaquam ad Patrem locuturus fuerat, perinde atque aliquis homo futurorum ignarus, si futurum erat ut aliquis ex ipsis non crederet: «Sed propter turbam circumstantem dixi, ut credant quod tu me misisti.» Proinde vide ne forte qui venerant ad Mariam, et contemplati fuerant quæ fecerat, et crediderant in eum, soli sint turba circumstans Jesum; cæteros vero neque contemplatos fuisse quæ fecerat Jesus, neque circa eum stetisse. 11. • Collegerunt ergo pontifices et Pharisæi con cilium, ac dicebant: Quid facimus, quia hic homo multa signa edit? Si permiserimus eum sic, omnes credent in eum venientque Romani, et tollent tum locum nostrum, tum gentem ". Quod attinet ad contextum, Pharisæi et pontifices videbant facilli mum factu esse, ut ob magnitudinem prodigiorum ac virtutum quas fecisset Jesus, totus Judæorum populus 383 traduceretur ad credendum in eum, et traductus despiceret cultum illius loci corpora lem, tum Leviticum, tum sacerdotalem; adeo ut res hujuscemodi prætextus fieret, quia non ſove rent Judaei locum, ut Romani haberent, causa Ser Valoris, tum locum dictum, quod ab illis plurimi fiebat, tum gentem Judæorum totam, nolentium omnino servare confessionem, quod essent Judæi ipsi. Deinde quoniam cultum divinum, et locum, et gentis multitudinem omnibus præferebant, quæ præ his majoris esse monenti censebantur; hauc ob causam consilium agitant contra Jesum, ne si nant eum vivere. Arbitrorque eos simili modo dixisse, hic homo, › tanquam ad destruendam gloriam ejus; nec enim credebant his quæ superius dixerat, nempe quod esset ipse Deus, cum lapidare eum voluerunt, tanquam pro blasphemia; dicentes ili: e Tu homo cumn sis, facis teipsum Deum; quando etiam sua benignitate respondit, docens omnem ad quem sermo Dei factus est, dici Deum a Deo; cum non valeat solvi vel dissolvi Scriptura prophetica quæ hoc enuntiat. Licet etiam ex his quæ Pharisæi et pontifices dixerunt, considerare illorum apertam malitiam, et cæcain; apertam qui den, quoniam attestabantur illi eum multa fecisse signa, posseque huic, qui tot signa egerat, insidias strui; perinde quasi sui causa nihil posset contra factas sibi insidias; id quod ipsum etiam nibilomi nus cæcitatis erat, cum ejusdem esset, qui multa fecisset miracula, insidias etiam superare nolentium eum sic dimittere. Nisi forte credebant eum facere miracula, et item suspicabantur ea non fieri virtute divina, ita ut hanc ob causam omnia ipse non pos sei, neque se eripere ex illorum insidiis. Atque illi 97 Joan. x1, 47, 48. ss ibid. 47. sw Joan. x, 33, 35. Codex Bodleianus, recte, Regius, corrupte, Editio fuetii, Editio fuetii, male, Codex Bodleianus, recte, Regius, male, cum Christus secandum Origenem non sit Sex_abhinc lineis, supple ante EDIT. PATROL. Codex Regius, male,

«ἔλεγεν, ὡς εἴ τις τῶν τὸ μέλλον ἀγνοούντων ἀνθρώ των «Αλλὰ διὰ τὸν ὄχλον τὸν περιεστῶτα εἶπον, ἵνα πιστεύσωσιν, ὅτι σύ με απέστειλας· μήποτε οι ἐλθόντες πρὸς τὴν Μαρίαν, καὶ θεασάμενοι & εποίησε, καὶ πιστεύσαντες εἰς αὐτὸν, μόνοι ἦσαν ὁ περιεστὼς τὸν Ἰησοῦν ὄχλος· οἱ δὲ λοιποὶ οὔτε ἐθεάσαντο & ἐποίησεν, οὔτε περιειστήκεισαν αὐτόν. 11, ο Συνήγαγον οὖν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ Φαρισαῖοι συνέδριον, καὶ ἔλεγον· Τί ποιοῦμεν, ὅτι οὗτος ὁ ἄν θρωπος πολλὰ ποιεῖ σημεία; Ἐὰν ἀφῶμεν αὐτὸν ; οὕτω, πάντες πιστεύσουσιν εἰς αὐτόν· καὶ ἐλεύσονται τῶν τὸ μέλλον ἀγνο ούντων ἀνθρώπων· τῶν τὸ μέλ λον τὸ ούντων ἀνθρώπων. οἱ Ρωμαῖοι, καὶ ἀροῦσιν ἡμῶν καὶ τὸν τόπον, καὶ τὸ Εθνος.» Ως πρὸς τὸ ῥητὸν οἱ Φαρισαῖοι καὶ οἱ ἀρχιε ρεῖς ἑώρων, ὅτι διὰ τὸ μέγεθος ὧν ἐπεποιήκει τε ραστίων καὶ δυνάμεων ὁ Ἰησοῦς, δυνατὸν ἦν καὶ πάντα τὸν λαὸν τὸν Ἰουδαῖον ὑπαχθῆναι τῇ εἰς αὐτὸν πίστει, ὑπαχθέντα δὲ καταφρονῆσαι τῆς ἐν τῷ τόπῳ σωματικῆς Λευϊτικῆς, καὶ ἱερατικῆς λατρείας ὥστ᾽ ἂν πρόφασιν τὸ τοιοῦτον γενέσθαι τοῦ, ἅτε μὴ περιεπόντων Ἰουδαίων τὸν τόπον, Ρωμαίοις ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος γενέσθαι, καὶ τὸν νομιζόμενον παρ' ἐκείνοις εἰρημένον τόπον, καὶ πᾶν τὸ ἔθνος Ἰουδαίων, οὐκ ἐπὶ παντὶ τρόπῳ τηρεῖν ἐθελόντων τὴν περὶ τοῦ Ἰου δαίους ἑαυτοὺς εἶναι ὁμολογίαν. Εἶτ᾽ ἐπεὶ πάν των προέκρινον τὴν λατρείαν, καὶ τὸν τόπον, καὶ τὴν τοῦ ἔθνους σύστασιν, τῶν νομισθέντων ἂν εἶναι κρειτ τόνων παρὰ ταῦτα· διὰ τοῦτο σκοποῦσι κατὰ τοῦ Ἰησοῦ, ἵνα αὐτὸν μὴ ἐάσωσι ζῇν. Ως δ' αὐτοὺς οἶμαι καὶ ἐπὶ καθαιρέσει τῆς δόξης αὐτοῦ εἰρηκέναι τό Οὗτος ὁ ἄνθρωπος· ο ἠπίστουν γὰρ τοῖς καὶ ἀνω τέρω εἰρημένοις περὶ τοῦ Θεὸν αὐτὸν εἶναι, ἡνίκα λιθάζειν αὐτὸν ἐβούλοντο, ὡς περὶ βλασφημίας, λέ γοντες αὐτῷ· «Σύ, ἄνθρωπος ὤν, ποιεῖς ἑαυτὸν Θεόν, ὅτε κατὰ τὴν ἑαυτοῦ φιλανθρωπίαν ἀπεκρίνατο, διδάσκων, ὅτι πᾶς πρὸς ὃν ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ ἐγένετο, Θεὸς λέγεται ὑπὸ τοῦ Θεοῦ· μή δυναμένης λυθῆναι καὶ καταλυθῆναι τῆς ἀποφηναμένης προφητικής Γραφῆς. Ἔστι δὲ ἐκ τῶν λεγομένων ἀπὸ τῶν Φαρι σαίων καὶ τῶν ἀρχιερέων κατανοῆσαι αὐτῶν καὶ τὸ τῆς κακίας ἀνομολογούμενον καὶ τυφλόν· ἀνομολο γούμενον, ὅτι ἐμαρτύρουν αὐτῷ καὶ πολλὰ πεποιη κέναι σημεῖα, καὶ δύνασθαι τῷ τοσαῦτα σημεία πε ποιηκότι ἐπιβουλεῦσαι, ὡς μηδὲν ὑπὲρ ἑαυτοῦ ἐν τῷ ἐπιβουλεύεσθαι δυναμένῳ· τυφλὸν δὲ οὐδὲν ἧττον καὶ αὐτὸ τοῦτο ἦν· κατὰ γὰρ τὸν πολλὰ ποιοῦντα σημεῖα ἦν καὶ τὸ κρεῖττον εἶναι τῆς ἐπιβουλῆς τῶν ἀφιέναι αὐτὸν μὴ θελόντων· εἰ μὴ ἄρα καὶ ἐπίστευ ον, ὅτι ποιεῖ σημεῖα, καὶ ὑπενόουν αὐτὰ μὴ ἀπὸ θείας γίνεσθαι δυνάμεως, ὥστε διὰ τοῦτο μὴ πάντα αὐτὸν τεραστίων δυνάμεων. ἐπί. τοῦ, τόν, Θεός. τοῦτο ἀπο ηναμένης. τυφλῷ δὲ οὐδέν. dixit illud Pater, gratias ago tibi, quoniam au disti me; ego autem sciebam quod semper me au dis. › Nam si hæc dixit turbæ circumstantis causa, ut crederent quod Pater illum misisset, et propter hoc loquens dixit ut turba circumstans credat,haud quaquam ad Patrem locuturus fuerat, perinde atque aliquis homo futurorum ignarus, si futurum erat ut aliquis ex ipsis non crederet: «Sed propter turbam circumstantem dixi, ut credant quod tu me misisti.» Proinde vide ne forte qui venerant ad Mariam, et contemplati fuerant quæ fecerat, et crediderant in eum, soli sint turba circumstans Jesum; cæteros vero neque contemplatos fuisse quæ fecerat Jesus, neque circa eum stetisse. 11. • Collegerunt ergo pontifices et Pharisæi con cilium, ac dicebant: Quid facimus, quia hic homo multa signa edit? Si permiserimus eum sic, omnes credent in eum venientque Romani, et tollent tum locum nostrum, tum gentem ". Quod attinet ad contextum, Pharisæi et pontifices videbant facilli mum factu esse, ut ob magnitudinem prodigiorum ac virtutum quas fecisset Jesus, totus Judæorum populus 383 traduceretur ad credendum in eum, et traductus despiceret cultum illius loci corpora lem, tum Leviticum, tum sacerdotalem; adeo ut res hujuscemodi prætextus fieret, quia non ſove rent Judaei locum, ut Romani haberent, causa Ser Valoris, tum locum dictum, quod ab illis plurimi fiebat, tum gentem Judæorum totam, nolentium omnino servare confessionem, quod essent Judæi ipsi. Deinde quoniam cultum divinum, et locum, et gentis multitudinem omnibus præferebant, quæ præ his majoris esse monenti censebantur; hauc ob causam consilium agitant contra Jesum, ne si nant eum vivere. Arbitrorque eos simili modo dixisse, hic homo, › tanquam ad destruendam gloriam ejus; nec enim credebant his quæ superius dixerat, nempe quod esset ipse Deus, cum lapidare eum voluerunt, tanquam pro blasphemia; dicentes ili: e Tu homo cumn sis, facis teipsum Deum; quando etiam sua benignitate respondit, docens omnem ad quem sermo Dei factus est, dici Deum a Deo; cum non valeat solvi vel dissolvi Scriptura prophetica quæ hoc enuntiat. Licet etiam ex his quæ Pharisæi et pontifices dixerunt, considerare illorum apertam malitiam, et cæcain; apertam qui den, quoniam attestabantur illi eum multa fecisse signa, posseque huic, qui tot signa egerat, insidias strui; perinde quasi sui causa nihil posset contra factas sibi insidias; id quod ipsum etiam nibilomi nus cæcitatis erat, cum ejusdem esset, qui multa fecisset miracula, insidias etiam superare nolentium eum sic dimittere. Nisi forte credebant eum facere miracula, et item suspicabantur ea non fieri virtute divina, ita ut hanc ob causam omnia ipse non pos sei, neque se eripere ex illorum insidiis. Atque illi 97 Joan. x1, 47, 48. ss ibid. 47. sw Joan. x, 33, 35. Codex Bodleianus, recte, Regius, corrupte, Editio fuetii, Editio fuetii, male, Codex Bodleianus, recte, Regius, male, cum Christus secandum Origenem non sit Sex_abhinc lineis, supple ante EDIT. PATROL. Codex Regius, male,

col. 705–706page 49 of 102

PG 14:705συνηθῆναι, μηδὲ αὐτὸν ῥύσασθαι ἀπὸ τῆς ἐκείνων ἐπιβουλῆς Ἐκεῖνοι μὲν οὖν ἐσκόπουν μὴ ἀφιές ναι αὐτὸν, οιόμενοι διὰ τοῦτο ἐμποδίσειν τοῖς πιστεύουσιν εἰς αὐτὸν καὶ Ῥωμαίοις μέλλουσιν αἴρειν αὐτῶν τὸν τόπον, καὶ τὸ ἔθνος. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ ο Κύριος διασκευ δάζει βουλὰς ἐθνῶν, καὶ ἀθετεί λογισμοὺς λαῶν, ο οὐδὲν ἧττον καὶ οὐκ ἀφῆκαν αὐτὸν, καὶ ὁ Θεὸς αὐτὸν ἀνέστησε, καὶ ἀφῆκε, καὶ πάντα τὰ ἔθνη ἑδούλευσαν αὐτῷ, καὶ ἐλθόντες οἱ Ρωμαῖοι ἦταν αὐτῶν τὸν τόπον (που γὰρ ὅ φασιν ἐκεῖνοι ἁγίασμα;) ἦραν δὲ καὶ τὸ ἔθνος, ἐκβάλλοντες αὐτοὺς ἀπὸ τοῦ τόπου, καὶ μόγις ἐπιτρέψαντες αὐτοῖς εἶναι ὅπου βούλονται καὶ ἐν τῇ διασπορᾷ. Εἰ δὲ χρὴ τολμῆσαι καὶ εἰς ἀναγωγὴν τῶν κατὰ τὰ ῥήματα ταῦτα, φήσομεν, ὅτι τὸν τόπον τῶν ἐκ περιτομῆς ἔλαβον τὰ ἔθνη στῷ γὰρ ἐκείνων παραπτώματι σωτηρία γέγονε τοῖς ἔθνεσιν, εἰς τὸ παραζηλῶσαι αὐτούς· ἡ εἰς δὲ τὰ ἔθνη Ρωμαίοι παρελήφθησαν, ἀπὸ τῶν βασιλευόν των οἱ βασιλευόμενοι ὀνομασθέντες· καὶ τὸ ἔθνος δὲ ὑπὸ τῶν ἐξ ἐθνῶν ἤρθη· γέγονε γὰρ ὁ λαὸς οὐ λαός καὶ οἱ ἐξ Ἰσραὴλ οὐκέτι εἰσὶν Ἰσραήλ· καὶ τὸ σπέρ με οὐκ ἔφθασεν ἐπὶ τὸ γενέσθαι τέκνα. Καὶ τούτων αἴτιον τὰ πολλὰ τοῦ Ἰησοῦ σημεῖα, καὶ ὅτι ἀφῆκεν αὐτὸν ὁ Πατὴρ κρείττονα γενόμενον τῆς τῶν ἀρχιερέων καὶ Φαρισαίων συνεδρευσάντων κατ' αὐτοῦ ἐπιβουλῆς. Ἀρχιερεῖς δὲ καὶ πᾶσα ἡ σωματικὴ ἐν Ἰουδαίοις λατρεία, Φαρισαῖοί τε καὶ πᾶσα ἡ κατὰ τὸ γράμμα του Νόμου διδασκαλία ἐπιβουλεύει Ἰησοῦ, τῇ ἀληθείᾳ, καὶ βούλεται ὁ τύπος ἵνα ὑφεστήκη ἐμποδίζων τῇ φανερώσει τῆς ἀληθείας· καὶ ὥσπερ ἡ σὰρξ καὶ κατὰ τοῦτο ἐπιθυμεῖ κατὰ τοῦ Πνεύματος. Αλλ' ισχυρότερον ἂν τὸ ἐπιθυμοῦν κατὰ τῆς σαρχής πνεῦμα, καὶ ἡ ἀληθὴς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀρχιερωσύνη, καὶ ἡ πνευματικὴ αὐτοῦ διδασκαλία, διαλύει τὸ τῶν κατ' αὐτοῦ βουλευομένων ἀρχιερέων καὶ Φαρισαίων συνέδριον. Ταῦτα δὲ ὑποληπτέον καὶ νῦν γίνεσθαι, ὥσπερ ἔστιν ἰδεῖν ἐν τοῖς τοῦ σωματικοῦ τοῦ Ἰουδαϊσμοῦ συστάσεως καὶ καταλύειν ἐθέ λουσι τὴν πνευματικὴν Χριστοῦ διδασκαλίαν. 12. • Εἷς δέ τις ἐξ αὐτῶν Καϊάφας, ἀρχιερεὺς ὢν τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐκείνου, εἶπεν αὐτοῖς· Ὑμεῖς οὐκ οδατε οὐδὲν, οὐδὲ λογίζεσθε, ὅτι συμφέρει ἡμῖν ἵνα εἰς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, καὶ μὴ ὅλον τὸ ἔθνος ἀπόληται. Τοῦτο δὲ ἀφ' ἑαυτοῦ οὐκ εἶπεν ἀλλ᾽ ἀρχιερεὺς ὢν τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐκείνου, προεφήτευσεν, ὅτι ἔμελλεν Ἰησοῦς ἀποθνήσκειν ὑπὲρ τοῦ ἔθνους καὶ οὐχ ὑπὲρ τοῦ ἔθνους μόνον, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ τὰ διεσκορπισμένα συναγάγῃ εἰς ἕν.» Οὐχ εἴ τις προφητεύει, προφήτης ἐστὶν ἐκεῖνος. Ὁ γοῦν Καϊάφας, ο ἀρχιερεὺς ῶν τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐκείνου, προε φήτευσε μὲν, ὅτι ἔμελλεν Ἰησοῦς ἀποθνήσκειν ὑπὲρ τοῦ ἔθνους· καὶ οὐχ ὑπὲρ τοῦ ἔθνους μόνον, ἀλλ' ἵνα καὶ τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ τὰ διεσκορπισμένα συναγάγῃ εἰς ἕν, ν οὐ μὴν καὶ προφήτης ἦν. Εἰ δὲ καὶ Βαλαάμ προεφήτευσε τὰ ἐν τοῖς ἀπὸ τῆς ἐξ ἐκείνων ἐπιβουλῆς. βούλεται. ἐμποδίζειν. βουλομένων.

tes futurum ut hanc ob causam impedimento essent credentibus in eum, et Romanis, qui ablaturi eraut ab eis tum locum, tum gentem. Verum quia c Dou minus dissipat consilia gentium, et reprobat cogi tationes populorum ',. nihilominus etiamsi non di miserunt eum, et Deus eum excitavit et dimisit, et omnes gentes servierunt ei, et Romani venientes tulerunt illorum locum (ubi enim quod illi vocant sanctuarium?) atque etiam tulere gentem, ablatis illis e 384 loco; vix concedentes illis stare ubi vellent, etiam in dispersione. Quod si audere ne cesse est in sensum anagogicum horum verborum, dicemus horum, qui ex circumcisione sunt, locum gentes accepisse, quia • illorum lapsu salus venerit gentibus, quo ipsis Judai æmularentur ',, et pro gentibus Romanos fuisse dictos: hoc est, pro subditis, eos qui rerum potiebantur; proinde geus a gentibus ablata fuit; qui enim populus erat, fa ctus est non populus '; et qui ex Israel erant, nor. amplius sunt Israelis; quique semen erant, eo non pervenerunt ut filii fierent. Quarum rerum causa multa fuere Jesu miracula; et quia dimisit illum Pater superiorem factum pontificum et Pharisæo rum, qui concilium adversus eum collegerant, con citio. At vero pontifices, et totus Judæorum corpo ralis cultus, Pharistique, et tota Legis doctrina, juxta litteram insidias molitur veritati (Jesu) vulle que figuram subsistere, veritatis manifestationem quidem cogitabant non dimittere eum, existiman. causam concupiscit adversus spiritum t. Sed fortior impediens; et non secus ac caro, etiam hanc ob cun sit spiritus concupiscens adversus carnem et verus Servatoris nostri principatus sacerdotii spiritualisque illius doctrina, pontificum Pharismo rumque concilium adversus eum insidias struen tium dissolvit. Hæc autem etiamnum fieri censen dum est, ut est cernere in his qui spiritualem Christi doctrinam per corporalem Judaismi con spirationem dissolvere volunt. 12. • Unus autem quispiam ex his, nonine Caia phus, cum esset pontiles anni illius, dixit eis: Vog nescitis quidquam, nec perpenditis expedire nobis ut unus homo moriatur pro populo, ac non tola genis pereat. Hoc auten a semetipso non dixit; sel, cum esset pontifex anni illius, vaticinatus est Jesum moriturum esse pro gente; et non tantum pro gente, sed ut etiam filios Dei, qui erant dispersi, congre garet in unum. Non, si quis prophetat, ideo pro pheta est. Caiaphas igitur pontifex cum esset arni illius, prophetavit» quidem Jesum moriturum pro gente; et non pro gente tantum, sed ut filios Dei, qui erant dispersi, congregaret in unum; › haud tamen propheta erat. Quod si etiam Balaain prophetavit quæ in Numerorum libro sunt scripta, dicens: Ver bum 385 quod immiserit Deus in os meun, hoc 4 Psal. xxxi, 10. Codles Regius, Codex Regίας, ' Rom. x1, 11. '1 Petr. 11, 10. Galat. v, 17. Joan. x1, 49 seq. ldem codex Regius. Codex Regius,

συνηθῆναι, μηδὲ αὐτὸν ῥύσασθαι ἀπὸ τῆς ἐκείνων ἐπιβουλῆς Ἐκεῖνοι μὲν οὖν ἐσκόπουν μὴ ἀφιές ναι αὐτὸν, οιόμενοι διὰ τοῦτο ἐμποδίσειν τοῖς πιστεύου σιν εἰς αὐτὸν καὶ Ῥωμαίοις μέλλουσιν αἴρειν αὐτῶν τὸν τόπον, καὶ τὸ ἔθνος. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ ο Κύριος διασκευ δάζει βουλὰς ἐθνῶν, καὶ ἀθετεί λογισμοὺς λαῶν, ο οὐδὲν ἧττον καὶ οὐκ ἀφῆκαν αὐτὸν, καὶ ὁ Θεὸς αὐτὸν ἀνέστησε, καὶ ἀφῆκε, καὶ πάντα τὰ ἔθνη ἑδούλευσαν αὐτῷ, καὶ ἐλθόντες οἱ Ρωμαῖοι ἦταν αὐτῶν τὸν τόπον (που γὰρ ὅ φασιν ἐκεῖνοι ἁγίασμα;) ἦραν δὲ καὶ τὸ ἔθνος, ἐκβάλλοντες αὐτοὺς ἀπὸ τοῦ τόπου, καὶ μόγις ἐπιτρέψαντες αὐτοῖς εἶναι ὅπου βούλον ται καὶ ἐν τῇ διασπορᾷ. Εἰ δὲ χρὴ τολμῆσαι καὶ εἰς ἀναγωγὴν τῶν κατὰ τὰ ῥήματα ταῦτα, φήσομεν, ὅτι τὸν τόπον τῶν ἐκ περιτομῆς ἔλαβον τὰ ἔθνη στῷ γὰρ ἐκείνων παραπτώματι σωτηρία γέγονε τοῖς ἔθνεσιν, εἰς τὸ παραζηλῶσαι αὐτούς· ἡ εἰς δὲ τὰ ἔθνη Ρωμαίοι παρελήφθησαν, ἀπὸ τῶν βασιλευόν των οἱ βασιλευόμενοι ὀνομασθέντες· καὶ τὸ ἔθνος δὲ ὑπὸ τῶν ἐξ ἐθνῶν ἤρθη· γέγονε γὰρ ὁ λαὸς οὐ λαός καὶ οἱ ἐξ Ἰσραὴλ οὐκέτι εἰσὶν Ἰσραήλ· καὶ τὸ σπέρ με οὐκ ἔφθασεν ἐπὶ τὸ γενέσθαι τέκνα. Καὶ τούτων αἴτιον τὰ πολλὰ τοῦ Ἰησοῦ σημεῖα, καὶ ὅτι ἀφῆκεν αὐτὸν ὁ Πατὴρ κρείττονα γενόμενον τῆς τῶν ἀρχιε ρέων καὶ Φαρισαίων συνεδρευσάντων κατ' αὐτοῦ ἐπιβουλῆς. Ἀρχιερεῖς δὲ καὶ πᾶσα ἡ σωματικὴ ἐν Ἰουδαίοις λατρεία, Φαρισαῖοί τε καὶ πᾶσα ἡ κατὰ τὸ γράμμα του Νόμου διδασκαλία ἐπιβουλεύει Ἰησοῦ, τῇ ἀληθείᾳ, καὶ βούλεται ὁ τύπος ἵνα ὑφεστήκη ἐμποδίζων τῇ φανερώσει τῆς ἀληθείας· καὶ ὥσπερ ἡ σὰρξ καὶ κατὰ τοῦτο ἐπιθυμεῖ κατὰ τοῦ πνεύμα τος. Αλλ' ισχυρότερον ἂν τὸ ἐπιθυμοῦν κατὰ τῆς σαρχής πνεῦμα, καὶ ἡ ἀληθὴς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀρχιερωσύνη, καὶ ἡ πνευματικὴ αὐτοῦ διδασκαλία, διαλύει τὸ τῶν κατ' αὐτοῦ βουλευομένων ἀρχιερέων καὶ Φαρισαίων συνέδριον. Ταῦτα δὲ ὑποληπτέον καὶ νῦν γίνεσθαι, ὥσπερ ἔστιν ἰδεῖν ἐν τοῖς τοῦ σωματι κοῦ τοῦ Ἰουδαϊσμοῦ συστάσεως καὶ καταλύειν ἐθέ λουσι τὴν πνευματικὴν Χριστοῦ διδασκαλίαν. 12. • Εἷς δέ τις ἐξ αὐτῶν Καϊάφας, ἀρχιερεὺς ὢν τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐκείνου, εἶπεν αὐτοῖς· Ὑμεῖς οὐκ οδατε οὐδὲν, οὐδὲ λογίζεσθε, ὅτι συμφέρει ἡμῖν ἵνα εἰς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, καὶ μὴ ὅλον τὸ ἔθνος ἀπόληται. Τοῦτο δὲ ἀφ' ἑαυτοῦ οὐκ εἶπεν ἀλλ᾽ ἀρχιερεὺς ὢν τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐκείνου, προεφήτευ σεν, ὅτι ἔμελλεν Ἰησοῦς ἀποθνήσκειν ὑπὲρ τοῦ ἔθνους καὶ οὐχ ὑπὲρ τοῦ ἔθνους μόνον, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ τὰ διεσκορπισμένα συναγάγῃ εἰς ἕν.» Οὐχ εἴ τις προφητεύει, προφήτης ἐστὶν ἐκεῖνος. Ὁ γοῦν Καϊάφας, ο ἀρχιερεὺς ῶν τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐκείνου, προε φήτευσε μὲν, ὅτι ἔμελλεν Ἰησοῦς ἀποθνήσκειν ὑπὲρ τοῦ ἔθνους· καὶ οὐχ ὑπὲρ τοῦ ἔθνους μόνον, ἀλλ' ἵνα καὶ τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ τὰ διεσκορπισμέ να συναγάγῃ εἰς ἕν, ν οὐ μὴν καὶ προφήτης ἦν. Εἰ δὲ καὶ Βαλαάμ προεφήτευσε τὰ ἐν τοῖς ἀπὸ τῆς ἐξ ἐκείνων ἐπιβουλῆς. βούλεται. ἐμποδίζειν. βουλομένων. tes futurum ut hanc ob causam impedimento essent credentibus in eum, et Romanis, qui ablaturi eraut ab eis tum locum, tum gentem. Verum quia c Dou minus dissipat consilia gentium, et reprobat cogi tationes populorum ',. nihilominus etiamsi non di miserunt eum, et Deus eum excitavit et dimisit, et omnes gentes servierunt ei, et Romani venientes tulerunt illorum locum (ubi enim quod illi vocant sanctuarium?) atque etiam tulere gentem, ablatis illis e 384 loco; vix concedentes illis stare ubi vellent, etiam in dispersione. Quod si audere ne cesse est in sensum anagogicum horum verborum, dicemus horum, qui ex circumcisione sunt, locum gentes accepisse, quia • illorum lapsu salus venerit gentibus, quo ipsis Judai æmularentur ',, et pro gentibus Romanos fuisse dictos: hoc est, pro subditis, eos qui rerum potiebantur; proinde geus a gentibus ablata fuit; qui enim populus erat, fa ctus est non populus '; et qui ex Israel erant, nor. amplius sunt Israelis; quique semen erant, eo non pervenerunt ut filii fierent. Quarum rerum causa multa fuere Jesu miracula; et quia dimisit illum Pater superiorem factum pontificum et Pharisæo rum, qui concilium adversus eum collegerant, con citio. At vero pontifices, et totus Judæorum corpo ralis cultus, Pharistique, et tota Legis doctrina, juxta litteram insidias molitur veritati (Jesu) vulle que figuram subsistere, veritatis manifestationem quidem cogitabant non dimittere eum, existiman. causam concupiscit adversus spiritum t. Sed fortior impediens; et non secus ac caro, etiam hanc ob cun sit spiritus concupiscens adversus carnem et verus Servatoris nostri principatus sacerdotii spiritualisque illius doctrina, pontificum Pharismo rumque concilium adversus eum insidias struen tium dissolvit. Hæc autem etiamnum fieri censen dum est, ut est cernere in his qui spiritualem Christi doctrinam per corporalem Judaismi con spirationem dissolvere volunt. 12. • Unus autem quispiam ex his, nonine Caia phus, cum esset pontiles anni illius, dixit eis: Vog nescitis quidquam, nec perpenditis expedire nobis ut unus homo moriatur pro populo, ac non tola genis pereat. Hoc auten a semetipso non dixit; sel, cum esset pontifex anni illius, vaticinatus est Jesum moriturum esse pro gente; et non tantum pro gente, sed ut etiam filios Dei, qui erant dispersi, congre garet in unum. Non, si quis prophetat, ideo pro pheta est. Caiaphas igitur pontifex cum esset arni illius, prophetavit» quidem Jesum moriturum pro gente; et non pro gente tantum, sed ut filios Dei, qui erant dispersi, congregaret in unum; › haud tamen propheta erat. Quod si etiam Balaain prophetavit quæ in Numerorum libro sunt scripta, dicens: Ver bum 385 quod immiserit Deus in os meun, hoc 4 Psal. xxxi, 10. Codles Regius, Codex Regίας, ' Rom. x1, 11. '1 Petr. 11, 10. Galat. v, 17. Joan. x1, 49 seq. ldem codex Regius. Codex Regius,

col. 707–708page 50 of 102

PG 14:707Αριθμοῖς ἀναγεγραμμένα φάσκων· «Τὸ ῥῆμα 8 ἐὰν ἐμβάλῃ ὁ Θεὸς εἰς τὸ στόμα μου, τοῦτο λα λήσω· ο καὶ εἰπὼν τὰ ἀπὸ τοῦ· «Ἐκ Μεσοποταμίας μετεπέμψατό με,» καὶ τὰ ἑξῆς, σαφές, ὅτι προφή της οὐκ ἦν· μάντις γὰρ εἶναι ἀναγέγραπται Εἴ τις μὲν οὖν προφήτης ἐστί, πάντως προφητεύει εἰ δέ τις προφητεύει, οὐ πάντως ἐστὶ προφήτης. ὡσεὶ καὶ ἐπὶ ἑτέρου τινὸς τῶν κρειττόνων τοιοῦτον ἔλεγον· Εἰ μέν τίς ἐστι δίκαιος, τὸ δίκαιον διώκει οὐ μὴν εἴ τις τὸ δίκαιον διώκει, δίκαιός ἐστιν· ἐκεῖνο, ὅπερ συνήσεις ἐπιστήσας τῷ· ι Δικαίως τὸ δι καιον διώξῃ,» εἴπερ μὴ μάτην τό, δικαίως, προ τέτακται τοῦ· τὸ δίκαιον διώξῃ, δυνατὸν γὰρ οἶμαι τὸ δίκαιον διώκειν, ἀλλ᾽ οὐ δικαίως· καὶ γὰρ οἱ ποιοῦντες πρὸς τὸ δοξασθῆναι ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων ἔργον καθ᾽ αὑτὸ καθῆκον, φέρε εἰπεῖν, εἰς πένητας, δίκαιον μέν τι πεποιήκασιν, οὐ μὴν ἀπὸ ἕξεως δι καιοσύνης, ἀλλ᾽ ἀπὸ κενοδοξίας. Οἶμαι δ' ὅτι ἀνά λογον τῷ· ο Δικαίως τὸ δίκαιον διώξῃ,» λέγοιτ' ἄν Σωφρόνως τὸ σώφρον διώξῃ· καί· Ἀνδρείως τὸ ἀνδρεῖον διώξῃ, καί· Σοφῶς τὸ σοφὸν διώξῃ, καὶ τὸ ἀνάλογον ἐπὶ τῶν λοιπῶν ἀρετῶν. Ταῦτα δ' εἴπομεν ὑπὲρ τοῦ παραβαλεῖν ὁμοιόν τι τῷ προφητεύειν μέν τινα, οὐ μὴν προφήτην εἶναι. Διὰ τοῦτο δ', οἶμαι, συνεχῶς ἐν ταῖς προφητείαις περὶ τῶν προφητών λέγεται τό·. Εἶπεν Ιερεμίας ὁ προφήτης, ο καὶ εἴ τι τούτοις ὅμοιον. Οἱ δὲ περὶ τὰ ὀνόματα δεινοί φασιν, ὅτι οὐχὶ, εἴ τις ιατρικόν τι ἐποίησεν, ἢ τῶν πρὸς ὑγίειαν συμβαλλομένων ἐν, ιατρός ἐστιν ἐκεῖ νος· οὐδὲ εἴ τις οἰκοδομικόν τι πεποίηκεν, οἰκοδόμος ἐστὶν ἐκεῖνος. Ἐκ δὲ τῶν περὶ τὸν Καϊάφαν ἀνα γεγραμμένων, προφητεύσαντα περὶ τοῦ Σωτῆρος, ἔστιν εἰπεῖν, ὅτι καὶ μοχθηρά ψυχὴ ἐπιδέχεται ποτε τὸ προφητεύειν κατηγορείται γὰρ ἡ τοῦ Κατάτα μοχθηρία, ὃς ἦν ἀρχιερεὺς τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐκείνου, ὅτε ὁ Σωτὴρ ἡμῶν τὴν ἐν τῷ πάσχειν ὑπὲρ ἀνθρώπων ἐπιτελεῖ οἰκονομίαν, ὑπὸ τῶν εὐαγγελιστῶν Ματθαῖος μὲν γάρ φησι· «Τότε πορευθεὶς εἷς τῶν δώδεκα, λεγόμενος Ἰούδας Ισκαριώτης, πρὸς τοὺς ἀρχιερεῖς εἶπε· Τί θέλετέ μοι δοῦναι, κἀγὼ ὑμῖν παραδώσω αὐτόν; Οἱ δὲ ἔστησαν αὐτῷ τριάκοντα ἀργύρια·, καὶ μετ' ὀλίγα· «Ἰδοὺ Ἰούδας, φησίν, εἷς τῶν δώδεκα ἦλθε, καὶ μετ' αὐτοῦ ὄχλος πολὺς μετὰ μαχαιρῶν καὶ ξύλων, ἀπὸ τῶν ἀρχιερέων καὶ πρεσβυτέρων τοῦ λαοῦ. Ἐν τούτοις μὲν οὖν τοῖς ἀρχιερεῦσι νοοῦμεν εἶναι καὶ τὸν Καϊάφαν, ἐπεὶ μεμαρτύρηται ἀρχιερεὺς ὢν τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐκείνου. Σαφῶς δὲ μετὰ ταῦτα ὁ Ματθαῖός φησιν· «Οἱ δὲ κρατήσαντες τὸν Ἰησοῦν ἀπήγαγον πρὸς τὸν Καϊά φαν τὸν ἀρχιερέα, ὅπου οἱ γραμματεῖς καὶ οἱ πρε σβύτερος συνήχθησαν· καὶ μετ' ὀλίγα ἐπιφέρει νι, ΙΙΑΙ, γεγραμμένα. Μάντις γὰρ εἶναι ἀναγέγραπται. 1111, Βαλαάμ υἱὸν Βεώρ Φαθουρά, Όπερ. παρέλκειν προστέτακται. ἔστιν ὅτε καὶ, εἰπεῖν,

loquar ',, et quæ sunt ab eo loco, c ex Mesopota mia accersivit me',» et sequuntur, perspicuum est quod propheta non erat; augurem enim fuisse scri plum est. Ac profecto si quis propheta est, is quidem prophetat; sin vero quis prophetat, non continuo etiam est propheta. Tanquam si de re alia quapiam meliore dicerem: Si quis est justus, jus etiam per sequitur; at si quis jus persequitur, non tamen sta tim justus est; id quod intelliges notans dictum il lud: «Juste quod justum est persequeris ®;» quan doquidem hac vocula juste non frustra praeposita fuerit illis voculis, quod justum est persequeris. › Facillimum enim factu esse reor, ut jus quis per sequatur, sed non juste. Etenim qui faciunt opus aliquod ex se bonum, ut ab hominibus glorificen tur, verbi gratia, in pauperes benefci, rem quidem justam fecerunt, haud tamen ex habitu justitiæ, sed ob vanam gloriam. Ac mea quidem sententia, juxta comparationem dicti hujus: c Juste quod justum est persequeris, dicetur etiam hoc: Modeste id quod modestum est persequeris; et: Viriliter id quod virile est persequeris; et: Sapienter id quod sapiens est persequeris; ac deinde similiter in cæ teris virtutibus. Hæc autem diximus ut conferre mus cum propheta augurem, qui similis illi cum sit, non tamen est propheta. Hanc etiam ob causam continenter in prophetiis de prophetis dici arbi tror: «Dicit Jeremias propheta ',, et si quid his est simile. Porro qui nominum vim tenent, inquiunt non continuo si quis quid fecerit quod ad medicinam spectet, vel rem quampiam quæ ad sanitatem con ducat, illum medicum esse; neque si quis quid fe cerit quod ad artem ædificandi pertineat, domorum fabricatorem esse. Insuper ex his quæ de Caiapha scripta sunt, qui de Servatore prophetavit, dicere possumus animam quoque pravam suscipere pro phetandi munus. Accusatur enim ab evangelistis Caiaphæ pravitas,qui erat pontifex anni illius,quando Servator noster, dum pro hominibus pateretur, per fecit economiam. Matthaus etenim inquit 10: «Tunc profectus unus de duodecim, qui dicebatur Judas Iscariotes, ad principes sacerdotum dixit: Quid vultis mihi dare, et ego vobis illum tradam? At illi constituerunt ei triginta argenteos: et paulo post «Ecce Judas unus ex duodecim venit, et inquit cum eo turba 386 multa cum gladiis et fustibus, a principibus sacerdotum, et senioribus populi.» Atque in his quidem principibus sacerdotum intel ligimus etiam inesse Caiapham, quod de illo testa tum sit eum pontificem esse anni illius ". Aperte autem post hæc Matthæus inquit: • At illi com Num. xxi., 38. 7 Num. xxi, 7. • Deut. xvi, 20. Jerem. IIVII, 5; 15; 6; ALI, 4. » Matthı.xxvr, 14. 11 ibid. 47. 19 Joan. xi. 49. Idem codex Regius, Jos. 22, ex Hebrao Soph. At Numn. xxi, 6, ex Hebræo, hoc esi, de Pethor, ut recte vertunt Onkelos, Tawassius Persa, Samaritanus et Arabs. Vulgata autem red dit, c hariolum;» Syrus, e somniorum interpre tem,› quasi legerint 7. Jonathan utramque 4s Matth. xxνι, 57. notationem comprehendit, vulique a Balaamo, qn. eral no patriam ejus no nonien traxisse. Videtur et resecandum. Codex Regius, Idem codex Regius, etc., omis so quod Bodleianus restituit.

Αριθμοῖς ἀναγεγραμμένα φάσκων· «Τὸ ῥῆμα 8 ἐὰν ἐμβάλῃ ὁ Θεὸς εἰς τὸ στόμα μου, τοῦτο λα λήσω· ο καὶ εἰπὼν τὰ ἀπὸ τοῦ· «Ἐκ Μεσοποταμίας μετεπέμψατό με,» καὶ τὰ ἑξῆς, σαφές, ὅτι προφή της οὐκ ἦν· μάντις γὰρ εἶναι ἀναγέγραπται Εἴ τις μὲν οὖν προφήτης ἐστί, πάντως προφητεύει εἰ δέ τις προφητεύει, οὐ πάντως ἐστὶ προφήτης. ὡσεὶ καὶ ἐπὶ ἑτέρου τινὸς τῶν κρειττόνων τοιοῦτον ἔλεγον· Εἰ μέν τίς ἐστι δίκαιος, τὸ δίκαιον διώκει οὐ μὴν εἴ τις τὸ δίκαιον διώκει, δίκαιός ἐστιν· ἐκεῖνο, ὅπερ συνήσεις ἐπιστήσας τῷ· ι Δικαίως τὸ δι καιον διώξῃ,» εἴπερ μὴ μάτην τό, δικαίως, προ τέτακται τοῦ· τὸ δίκαιον διώξῃ, δυνατὸν γὰρ οἶμαι τὸ δίκαιον διώκειν, ἀλλ᾽ οὐ δικαίως· καὶ γὰρ οἱ ποιοῦντες πρὸς τὸ δοξασθῆναι ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων ἔργον καθ᾽ αὑτὸ καθῆκον, φέρε εἰπεῖν, εἰς πένητας, δίκαιον μέν τι πεποιήκασιν, οὐ μὴν ἀπὸ ἕξεως δι καιοσύνης, ἀλλ᾽ ἀπὸ κενοδοξίας. Οἶμαι δ' ὅτι ἀνά λογον τῷ· ο Δικαίως τὸ δίκαιον διώξῃ,» λέγοιτ' ἄν Σωφρόνως τὸ σώφρον διώξῃ· καί· Ἀνδρείως τὸ ἀνδρεῖον διώξῃ, καί· Σοφῶς τὸ σοφὸν διώξῃ, καὶ τὸ ἀνάλογον ἐπὶ τῶν λοιπῶν ἀρετῶν. Ταῦτα δ' εἴπομεν ὑπὲρ τοῦ παραβαλεῖν ὁμοιόν τι τῷ προφητεύειν μέν τινα, οὐ μὴν προφήτην εἶναι. Διὰ τοῦτο δ', οἶμαι, συνεχῶς ἐν ταῖς προφητείαις περὶ τῶν προφητών λέγεται τό·. Εἶπεν Ιερεμίας ὁ προφήτης, ο καὶ εἴ τι τούτοις ὅμοιον. Οἱ δὲ περὶ τὰ ὀνόματα δεινοί φασιν, ὅτι οὐχὶ, εἴ τις ιατρικόν τι ἐποίησεν, ἢ τῶν πρὸς ὑγίειαν συμβαλλομένων ἐν, ιατρός ἐστιν ἐκεῖ νος· οὐδὲ εἴ τις οἰκοδομικόν τι πεποίηκεν, οἰκοδόμος ἐστὶν ἐκεῖνος. Ἐκ δὲ τῶν περὶ τὸν Καϊάφαν ἀνα γεγραμμένων, προφητεύσαντα περὶ τοῦ Σωτῆρος, ἔστιν εἰπεῖν, ὅτι καὶ μοχθηρά ψυχὴ ἐπιδέχεται ποτε τὸ προφητεύειν κατηγορείται γὰρ ἡ τοῦ Κατάτα μοχθηρία, ὃς ἦν ἀρχιερεὺς τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐκείνου, ὅτε ὁ Σωτὴρ ἡμῶν τὴν ἐν τῷ πάσχειν ὑπὲρ ἀνθρώ πων ἐπιτελεῖ οἰκονομίαν, ὑπὸ τῶν εὐαγγελιστῶν Ματθαῖος μὲν γάρ φησι· «Τότε πορευθεὶς εἷς τῶν δώδεκα, λεγόμενος Ἰούδας Ισκαριώτης, πρὸς τοὺς ἀρχιερεῖς εἶπε· Τί θέλετέ μοι δοῦναι, κἀγὼ ὑμῖν παραδώσω αὐτόν; Οἱ δὲ ἔστησαν αὐτῷ τριάκοντα ἀργύρια·, καὶ μετ' ὀλίγα· «Ἰδοὺ Ἰούδας, φησίν, εἷς τῶν δώδεκα ἦλθε, καὶ μετ' αὐτοῦ ὄχλος πολὺς μετὰ μαχαιρῶν καὶ ξύλων, ἀπὸ τῶν ἀρχιερέων καὶ πρεσβυτέρων τοῦ λαοῦ. Ἐν τούτοις μὲν οὖν τοῖς ἀρχιερεῦσι νοοῦμεν εἶναι καὶ τὸν Καϊάφαν, ἐπεὶ μεμαρτύρηται ἀρχιερεὺς ὢν τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐκείνου. Σαφῶς δὲ μετὰ ταῦτα ὁ Ματθαῖός φησιν· «Οἱ δὲ κρατήσαντες τὸν Ἰησοῦν ἀπήγαγον πρὸς τὸν Καϊά φαν τὸν ἀρχιερέα, ὅπου οἱ γραμματεῖς καὶ οἱ πρε σβύτερος συνήχθησαν· καὶ μετ' ὀλίγα ἐπιφέρει νι, ΙΙΑΙ, γεγραμμένα. Μάντις γὰρ εἶναι ἀναγέγραπται. 1111, Βαλαάμ υἱὸν Βεώρ Φαθουρά, Όπερ. παρέλκειν προστέτακται. ἔστιν ὅτε καὶ, εἰπεῖν, loquar ',, et quæ sunt ab eo loco, c ex Mesopota mia accersivit me',» et sequuntur, perspicuum est quod propheta non erat; augurem enim fuisse scri plum est. Ac profecto si quis propheta est, is quidem prophetat; sin vero quis prophetat, non continuo etiam est propheta. Tanquam si de re alia quapiam meliore dicerem: Si quis est justus, jus etiam per sequitur; at si quis jus persequitur, non tamen sta tim justus est; id quod intelliges notans dictum il lud: «Juste quod justum est persequeris ®;» quan doquidem hac vocula juste non frustra praeposita fuerit illis voculis, quod justum est persequeris. › Facillimum enim factu esse reor, ut jus quis per sequatur, sed non juste. Etenim qui faciunt opus aliquod ex se bonum, ut ab hominibus glorificen tur, verbi gratia, in pauperes benefci, rem quidem justam fecerunt, haud tamen ex habitu justitiæ, sed ob vanam gloriam. Ac mea quidem sententia, juxta comparationem dicti hujus: c Juste quod justum est persequeris, dicetur etiam hoc: Modeste id quod modestum est persequeris; et: Viriliter id quod virile est persequeris; et: Sapienter id quod sapiens est persequeris; ac deinde similiter in cæ teris virtutibus. Hæc autem diximus ut conferre mus cum propheta augurem, qui similis illi cum sit, non tamen est propheta. Hanc etiam ob causam continenter in prophetiis de prophetis dici arbi tror: «Dicit Jeremias propheta ',, et si quid his est simile. Porro qui nominum vim tenent, inquiunt non continuo si quis quid fecerit quod ad medicinam spectet, vel rem quampiam quæ ad sanitatem con ducat, illum medicum esse; neque si quis quid fe cerit quod ad artem ædificandi pertineat, domorum fabricatorem esse. Insuper ex his quæ de Caiapha scripta sunt, qui de Servatore prophetavit, dicere possumus animam quoque pravam suscipere pro phetandi munus. Accusatur enim ab evangelistis Caiaphæ pravitas,qui erat pontifex anni illius,quando Servator noster, dum pro hominibus pateretur, per fecit economiam. Matthaus etenim inquit 10: «Tunc profectus unus de duodecim, qui dicebatur Judas Iscariotes, ad principes sacerdotum dixit: Quid vultis mihi dare, et ego vobis illum tradam? At illi constituerunt ei triginta argenteos: et paulo post «Ecce Judas unus ex duodecim venit, et inquit cum eo turba 386 multa cum gladiis et fustibus, a principibus sacerdotum, et senioribus populi.» Atque in his quidem principibus sacerdotum intel ligimus etiam inesse Caiapham, quod de illo testa tum sit eum pontificem esse anni illius ". Aperte autem post hæc Matthæus inquit: • At illi com Num. xxi., 38. 7 Num. xxi, 7. • Deut. xvi, 20. Jerem. IIVII, 5; 15; 6; ALI, 4. » Matthı.xxvr, 14. 11 ibid. 47. 19 Joan. xi. 49. Idem codex Regius, Jos. 22, ex Hebrao Soph. At Numn. xxi, 6, ex Hebræo, hoc esi, de Pethor, ut recte vertunt Onkelos, Tawassius Persa, Samaritanus et Arabs. Vulgata autem red dit, c hariolum;» Syrus, e somniorum interpre tem,› quasi legerint 7. Jonathan utramque 4s Matth. xxνι, 57. notationem comprehendit, vulique a Balaamo, qn. eral no patriam ejus no nonien traxisse. Videtur et resecandum. Codex Regius, Idem codex Regius, etc., omis so quod Bodleianus restituit.

col. 709–710page 51 of 102

PG 14:709Οἱ δὲ ἀρχιερεῖς καὶ τὸ συνέδριον ἐζήτουν ψευδομαρτυρίαν κατὰ τοῦ Ἰησοῦ, ὅπως θανατώσουσιν αὐτόν· καὶ οὐχ εὗρον, πολλῶν προσελθόντων ψευδομαρτύρων· ὕστερον δὲ προσελθόντες δύο ψευδομάρτυρες εἶπον· Οὗτος ἔφη· Δύναμαι καταλῦσαι τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ διὰ τριῶν ἡμερῶν οἰκοδομῆσαι. Καὶ ἀναστὰς ὁ ἀρχιερεὺς εἶπεν αὐτῷ· Οὐδὲν ἀπο κρίνῃ; Τί οὗτοί σου καταμαρτυροῦσιν; Ὁ δὲ Ἰησοῦς ἐσιώτα. Καὶ ὁ ἀρχιερεὺς εἶπεν αὐτῷ· Ἐξορκίζω σε κατὰ τοῦ Θεοῦ ζῶντος, ἵνα ἡμῖν εἴπῃς εἰ σὺ εἶ ὁ Χρι στὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ. Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Σὺ εἶπας. Πλὴν λέγω ὑμῖν, ἀπάρτι ὄψεσθε τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου καθήμενον ἐκ δεξιῶν τῆς δυνάμεως, καὶ ἐρχόμενον ἐπὶ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ. Τότε ὁ ἀρ χιερεὺς διέρρηξε τὰ ἱμάτια αὐτοῦ, λέγων· ἐβλασφήμησε· τί ἔτι χρείαν ἔχομεν μαρτύρων; Ἰδοὺ νῦν ἀκούσατε τὴν βλασφημίαν αὐτοῦ· τί ὑμῖν δοκεῖ; Οἱ δὲ ἀποκριθέντες εἶπον· Ἔνοχος θανάτου ἐστίν. ο Ετα πάλιν μεθ᾿ ἕτερα· ι Καὶ ἐν τῷ κατηγορεῖσθαι αὐτὸν ὑπὸ τῶν ἀρχιερέων καὶ πρεσβυτέρων οὐδὲν ἀπεκρίνετο.» Καὶ πάλιν μετ' ὀλίγα· «Οἱ δὲ ἀρχιε μεῖς καὶ οἱ πρεσβύτεροι ἔπεισαν τοὺς ὄχλους ἵνα αι τήσωνται τὸν Βαραββάν, τὸν δὲ Ἰησοῦν ἀπολέσωσιν.» Εἶτα μετὰ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Σωτῆρος που ρευομένων Μαρίας τῆς Μαγδαληνῆς, καὶ τῆς ἄλλης Μαρίας, ο ιδού τινες τῆς κουστωδίας ἐλθόντες εἰς τὴν πόλιν ἀπήγγειλαν τοῖς ἀρχιερεῦσι πάντα τὰ γενό μενα· καὶ συναχθέντες μετὰ τῶν πρεσβυτέρων, συμβούλιόν τε λαβόντες, ἀργύρια ἱκανὰ ἔδωκαν τοῖς στρατιώταις, λέγοντες· Εἴπατε, ὅτι οἱ μαθηταὶ αὐ τοῦ, ἐλθόντες νυκτός, ἔκλεψαν αὐτὸν, ἡμῶν κοιμωμένων· κἂν ἀκουσθῇ τοῦτο ἐπὶ τοῦ ἡγεμόνος, ἡμεῖς πείσομεν αὐτὸν καὶ ὑμᾶς ἀμερίμνους ποιήσο μεν.» Λουκᾶς δὲ ἀνέγραψεν, ὅτι, ο Εἰσῆλθε· Σατανᾶς εἰς Ἰούδαν ἐπικαλούμενον Ἰσκαριώτην, ὄντα ἐκ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν δώδεκα, καὶ ἀπελθὼν συνελάλησε τοῖς ἀρχιερεῦσι καὶ στρατηγοῖς, ὅπως αὐτὸν παραδῷ αὐτοῖς.» Εἶτα μετ' ὀλίγα· «Εἶπε, φησὶν, ὁ Ἰησοῦς πρὸς τοὺς παραγενομένους ἐπ' αὐτὸν ἀρχιερεῖς καὶ στρατηγοὺς τοῦ ἱεροῦ, καὶ πρεσβυτέρους· ὡς ἐπὶ λῃστὴν ἐξήλθετε μετά μαχαιρῶν καὶ ξύλων, καὶ μετ' ὀλίγα· ι Συλλαβόντες αὐτὸν ἦγον, καὶ εἰσή γαγον εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ ἀρχιερέως·» καὶ ἔτι μετ' ὀλίγα· «Εἱστήκεισαν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ γραμματεῖς εὐτόνως κατηγοροῦντες αὐτοῦ·» καὶ πάλιν μετ' ολί γα· ο Ως ἡμέρα έγένετο, συνήχθη τὸ πρεσβυτέριον τοῦ λαοῦ, ἀρχιερεῖς τε καὶ γραμματεῖς, καὶ ἀπήγαγον αὐτὸν εἰς τὸ συνέδριον αὐτῶν. Ὁ Ὁ δὲ Μάρκος φησίν, ὅτι ο Ἰούδας Ισκαριώτης, εἷς τῶν δώδεκα, προσῆλθε πρὸς τοὺς ἀρχιερεῖς, ἵνα παραδῷ αὐτόν· οἱ δὲ ἀκούσαντες ἐχάρησαν. καὶ ἐπηγγείλαν το αὐτῷ ἀργύριον δοῦναι·» καὶ μετ᾿ ὀλίγα· «Ἔτι τοῦ Ἰησοῦ λαλοῦντος, παραγίνεται Ἰούδας Ισκαριώ χχτι, Οἱ δὲ ἀρχιερεῖς καὶ τὸ συνέδριον. ὁ δὲ ἀρχιερεὺς καὶ το συνέδριον. Αὐτόν. Καὶ πάλιν μετ' ὀλίγα· ὓς ἡμέρα, επηγγείλατο

prehensum Jesum abduxerunt ad Caiapham princi prehensum autem eum duxerunt, et induxerunt in pem sacerdotum, ubi Scribæ et seniores convene rant; s post pauca etiam infert: «Principes a0 tem sacerdotum et concilium quærebant falsum te stimonium contra Jesum, ut morti eum traderent, et non inveniebant, etiam cum multi falsi testes ac cessissent postremo autem advenerunt duo falsi testes, et dixerunt: Hic dixit: Possum destruere templum Dei, et in triduo ædificare illud. Et sur gens princeps sacerdotum ait illi: Nihil respondes? Cur isti adversum te testificantur? Jesus autem ta cebat. Et princeps sacerdotum dixit illi: Adjuro te per Deum vivum, ut dicas nobis an tu sis Christus Filius Dei. Dicit illi Jesus: Τu dixisti. Verumtamen dico vobis jam binc videbitis Filium hominis se dentem a dextris potentiæ, et venientem in nubibus cœli. Tunc princeps sacerdotum disrupit vestimenta sua dicens: Prolocutus est blasphemiam; quid in super egemus testibus? Ecce nunc audistis blasphe miam ejus; quid vobis videtur? At illi responden tes dixerunt: Reus est mortis. › Deinde rursum post alia 18 ‹ Et cum accusaretur a principibus sacerdotum et senioribus, nihil respondit.» Rur sumque post pauca 16: e Principes autem sacer dotum et seniores persuaserunt multitudini, ut pe terent Barabbam, Jesum vero perderent. › Postea post resurrectionem Servatoris, abeuntibus Maria Magdalena et altera Maria, ‹ ecce quidam ex cn stodia venerunt in civitatem, ac nuntiarunt princi pibus sacerdotum omnia quæ acciderant: et con gregati cum senioribus, consilio capto, pecuniam numerosam dederunt militibus dicentes: Dicite Discipuli ejus nocte venerunt, et furali sunt eum, nobis dormientibus; et si hoc auditum fuerit sub præside, nos persuadebinus ei, et securos vos fa ciemus.» At Lucas 18 scripsit quod e ingressus fuerit Satanas in Judam, cui cognomen erat Isca rioles, qui erat ex numero duodecim, abiitque, et locutus est cum principibus sacerdotum, ac magistra tibus, quomodo eum traderet illis. Deinde post pauca: «Dixit, inquit, Jesus iis qui „venerant 387 ad se, principibus sacerdotum, ac magistrati bus templi, et senioribus: Quasi ad latronem existis cum gladiis et fustibus.» Et post pauca 36: Com domum principis sacerdotum; › et adhuc post pauca": ‹ Stabant autem principes sacerdotum et seribæ acriter accusantes eum; › rarsumque post pauca: • Ut illuxit, convenerunt seniores po puli, principesque sacerdotum, et scribæ, duse runtque illum in concilium suum. › Porro Marcus inquit: «Judas Iscarioles, unus ex numero duo decim, accessit ad summos sacerdotes, ut proderet 4 Math. 59 seq. 18 Matth. XXVII, 12. 16 ibid. 20. 17 Matth. xxvIII, 11 seq. 18 Luc. XXII, 3, 4. 19 ibid. 52. 30 ili«l. 54. 31 Luc. xxi, 10. 23 Luc. xx1,66. 23 Marc. xiv, 10. Sic habet codex Bodleianus; Regius vero, Deest in codice Regio, sed legitur in Bodleiano. etc. Imc locus ille præcedentem debet præcedere, hic enim labelur Luc. xxt1, 66, ille Luc. xxi, 10. Hug Codex Regius, male,

Οἱ δὲ ἀρχιερεῖς καὶ τὸ συνέδριον ἐζήτουν ψευ δομαρτυρίαν κατὰ τοῦ Ἰησοῦ, ὅπως θανατώσουσιν αὐτόν· καὶ οὐχ εὗρον, πολλῶν προσελθόντων ψευδο μαρτύρων· ὕστερον δὲ προσελθόντες δύο ψευδομάρ τυρες εἶπον· Οὗτος ἔφη· Δύναμαι καταλῦσαι τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ διὰ τριῶν ἡμερῶν οἰκοδομῆσαι. Καὶ ἀναστὰς ὁ ἀρχιερεὺς εἶπεν αὐτῷ· Οὐδὲν ἀπο κρίνῃ; Τί οὗτοί σου καταμαρτυροῦσιν; Ὁ δὲ Ἰησοῦς ἐσιώτα. Καὶ ὁ ἀρχιερεὺς εἶπεν αὐτῷ· Ἐξορκίζω σε κατὰ τοῦ Θεοῦ ζῶντος, ἵνα ἡμῖν εἴπῃς εἰ σὺ εἶ ὁ Χρι στὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ. Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Σὺ εἶπας. Πλὴν λέγω ὑμῖν, ἀπάρτι ὄψεσθε τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου καθήμενον ἐκ δεξιῶν τῆς δυνάμεως, καὶ ἐρχόμενον ἐπὶ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ. Τότε ὁ ἀρ χιερεὺς διέρρηξε τὰ ἱμάτια αὐτοῦ, λέγων· Ἐβλα σφήμησε· τί ἔτι χρείαν ἔχομεν μαρτύρων; Ἰδοὺ νῦν ἀκούσατε τὴν βλασφημίαν αὐτοῦ· τί ὑμῖν δοκεῖ; Οἱ δὲ ἀποκριθέντες εἶπον· Ἔνοχος θανάτου ἐστίν. ο Ετα πάλιν μεθ᾿ ἕτερα· ι Καὶ ἐν τῷ κατηγορεῖσθαι αὐτὸν ὑπὸ τῶν ἀρχιερέων καὶ πρεσβυτέρων οὐδὲν ἀπεκρίνετο.» Καὶ πάλιν μετ' ὀλίγα· «Οἱ δὲ ἀρχιε μεῖς καὶ οἱ πρεσβύτεροι ἔπεισαν τοὺς ὄχλους ἵνα αι τήσωνται τὸν Βαραββάν, τὸν δὲ Ἰησοῦν ἀπολέσω σιν.» Εἶτα μετὰ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Σωτῆρος που ρευομένων Μαρίας τῆς Μαγδαληνῆς, καὶ τῆς ἄλλης Μαρίας, ο ιδού τινες τῆς κουστωδίας ἐλθόντες εἰς τὴν πόλιν ἀπήγγειλαν τοῖς ἀρχιερεῦσι πάντα τὰ γενό μενα· καὶ συναχθέντες μετὰ τῶν πρεσβυτέρων, συμβούλιόν τε λαβόντες, ἀργύρια ἱκανὰ ἔδωκαν τοῖς στρατιώταις, λέγοντες· Εἴπατε, ὅτι οἱ μαθηταὶ αὐ τοῦ, ἐλθόντες νυκτός, ἔκλεψαν αὐτὸν, ἡμῶν κοιμω μένων· κἂν ἀκουσθῇ τοῦτο ἐπὶ τοῦ ἡγεμόνος, ἡμεῖς πείσομεν αὐτὸν καὶ ὑμᾶς ἀμερίμνους ποιήσο μεν.» Λουκᾶς δὲ ἀνέγραψεν, ὅτι, ο Εἰσῆλθε· Σατανᾶς εἰς Ἰούδαν ἐπικαλούμενον Ἰσκαριώτην, ὄντα ἐκ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν δώδεκα, καὶ ἀπελθὼν συνελάλησε τοῖς ἀρχιερεῦσι καὶ στρατηγοῖς, ὅπως αὐτὸν παραδῷ αὐτοῖς.» Εἶτα μετ' ὀλίγα· «Εἶπε, φησὶν, ὁ Ἰησοῦς πρὸς τοὺς παραγενομένους ἐπ' αὐτὸν ἀρχιερεῖς καὶ στρατηγοὺς τοῦ ἱεροῦ, καὶ πρεσβυτέρους· ὡς ἐπὶ λῃστὴν ἐξήλθετε μετά μαχαιρῶν καὶ ξύλων, καὶ μετ' ὀλίγα· ι Συλλαβόντες αὐτὸν ἦγον, καὶ εἰσή γαγον εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ ἀρχιερέως·» καὶ ἔτι μετ' ὀλίγα· «Εἱστήκεισαν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ γραμματεῖς εὐτόνως κατηγοροῦντες αὐτοῦ·» καὶ πάλιν μετ' ολί γα· ο Ως ἡμέρα έγένετο, συνήχθη τὸ πρεσβυ τέριον τοῦ λαοῦ, ἀρχιερεῖς τε καὶ γραμματεῖς, καὶ ἀπήγαγον αὐτὸν εἰς τὸ συνέδριον αὐτῶν. Ὁ Ὁ δὲ Μάρκος φησίν, ὅτι ο Ἰούδας Ισκαριώτης, εἷς τῶν δώδεκα, προσῆλθε πρὸς τοὺς ἀρχιερεῖς, ἵνα παραδῷ αὐτόν· οἱ δὲ ἀκούσαντες ἐχάρησαν. καὶ ἐπηγγείλαν το αὐτῷ ἀργύριον δοῦναι·» καὶ μετ᾿ ὀλίγα· «Ἔτι τοῦ Ἰησοῦ λαλοῦντος, παραγίνεται Ἰούδας Ισκαριώ χχτι, Οἱ δὲ ἀρχιερεῖς καὶ τὸ συνέδριον. ὁ δὲ ἀρχιερεὺς καὶ το συνέδριον. Αὐτόν. Καὶ πάλιν μετ' ὀλίγα· ὓς ἡμέρα, επηγγείλατο prehensum Jesum abduxerunt ad Caiapham princi prehensum autem eum duxerunt, et induxerunt in pem sacerdotum, ubi Scribæ et seniores convene rant; s post pauca etiam infert: «Principes a0 tem sacerdotum et concilium quærebant falsum te stimonium contra Jesum, ut morti eum traderent, et non inveniebant, etiam cum multi falsi testes ac cessissent postremo autem advenerunt duo falsi testes, et dixerunt: Hic dixit: Possum destruere templum Dei, et in triduo ædificare illud. Et sur gens princeps sacerdotum ait illi: Nihil respondes? Cur isti adversum te testificantur? Jesus autem ta cebat. Et princeps sacerdotum dixit illi: Adjuro te per Deum vivum, ut dicas nobis an tu sis Christus Filius Dei. Dicit illi Jesus: Τu dixisti. Verumtamen dico vobis jam binc videbitis Filium hominis se dentem a dextris potentiæ, et venientem in nubibus cœli. Tunc princeps sacerdotum disrupit vestimenta sua dicens: Prolocutus est blasphemiam; quid in super egemus testibus? Ecce nunc audistis blasphe miam ejus; quid vobis videtur? At illi responden tes dixerunt: Reus est mortis. › Deinde rursum post alia 18 ‹ Et cum accusaretur a principibus sacerdotum et senioribus, nihil respondit.» Rur sumque post pauca 16: e Principes autem sacer dotum et seniores persuaserunt multitudini, ut pe terent Barabbam, Jesum vero perderent. › Postea post resurrectionem Servatoris, abeuntibus Maria Magdalena et altera Maria, ‹ ecce quidam ex cn stodia venerunt in civitatem, ac nuntiarunt princi pibus sacerdotum omnia quæ acciderant: et con gregati cum senioribus, consilio capto, pecuniam numerosam dederunt militibus dicentes: Dicite Discipuli ejus nocte venerunt, et furali sunt eum, nobis dormientibus; et si hoc auditum fuerit sub præside, nos persuadebinus ei, et securos vos fa ciemus.» At Lucas 18 scripsit quod e ingressus fuerit Satanas in Judam, cui cognomen erat Isca rioles, qui erat ex numero duodecim, abiitque, et locutus est cum principibus sacerdotum, ac magistra tibus, quomodo eum traderet illis. Deinde post pauca: «Dixit, inquit, Jesus iis qui „venerant 387 ad se, principibus sacerdotum, ac magistrati bus templi, et senioribus: Quasi ad latronem existis cum gladiis et fustibus.» Et post pauca 36: Com domum principis sacerdotum; › et adhuc post pauca": ‹ Stabant autem principes sacerdotum et seribæ acriter accusantes eum; › rarsumque post pauca: • Ut illuxit, convenerunt seniores po puli, principesque sacerdotum, et scribæ, duse runtque illum in concilium suum. › Porro Marcus inquit: «Judas Iscarioles, unus ex numero duo decim, accessit ad summos sacerdotes, ut proderet 4 Math. 59 seq. 18 Matth. XXVII, 12. 16 ibid. 20. 17 Matth. xxvIII, 11 seq. 18 Luc. XXII, 3, 4. 19 ibid. 52. 30 ili«l. 54. 31 Luc. xxi, 10. 23 Luc. xx1,66. 23 Marc. xiv, 10. Sic habet codex Bodleianus; Regius vero, Deest in codice Regio, sed legitur in Bodleiano. etc. Imc locus ille præcedentem debet præcedere, hic enim labelur Luc. xxt1, 66, ille Luc. xxi, 10. Hug Codex Regius, male,

col. 711–712page 52 of 102

PG 14:711της, εἷς τῶν δώδεκα, καὶ μετ' αὐτοῦ ὄχλος πολὺς μετά μαχαιρῶν καὶ ξύλων, παρὰ τῶν ἀρχιερέων καὶ γραμ ματέων καὶ τῶν Φαρισαίων, καὶ πρεσβυτέρων» καὶ μετ' ὀλίγα· «Απήγαγον τὸν Ἰησοῦν πρὸς Καϊάφαν τὸν ἀρχιερέα, καὶ συνέρχονται πάντες οἱ ἀρχιερεῖς καὶ γραμματεῖς καὶ πρεσβύτεροι· ν εἶτα πάλιν μετ' ὀλίγα· ο 'Αναστὰς ὁ ἀρχιερεὺς ἐπηρώτησε τὸν Ἰη σοῦν, λέγων· Οὐκ ἀποκρίνῃ οὐδέν; τί οὗτοί σου κατα μαρτυροῦσιν; Ὁ δὲ ἐσιώπα, καὶ οὐδὲν ἀπεκρίνατο. Πάλιν ὁ ἀρχιερεὺς ἐπηρώτησεν αὐτὸν ἐκ δευτέρου, λέγων· Σὺ εἶ ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Εὐλογητοῦ; Ὁ Ἰησοῦς ἀποκριθεὶς λέγει αὐτῷ· Σὺ εἶπας, ὅτι ἐγώ εἰμι· καὶ ὄψεσθε τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου καθήμενον ἐκ δεξιῶν τῆς δυνάμεως, καὶ ἐρχόμενον μετὰ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ. Ὁ δὲ ἀρχιερεὺς διαρρήξας εὐθέως τοὺς χιτῶνας αὐτοῦ (12)...» εἶτα μετ' ὀλίγα Πρωΐ συμβούλιον ἐποίησαν οἱ ἀρχιερεῖς μετὰ τῶν πρεσβυτέρων καὶ τῶν γραμματέων, καὶ ὅλον τὸ συνέδριον, καὶ δήσαντες τὸν Ἰησοῦν ἀπήγαγον εἰς τὴν αὐλὴν, καὶ παρέδωκαν Πιλάτῳ. Εἶτα μετ' ὀλίγα· • Κατηγόρουν αὐτοῦ οἱ ἀρχιερεῖς πολλὰ, τὸς δὲ οὐδὲν ἀπεκρίνατο.. Ὁ δὲ Ἰωάννης φησίν, ὅτι ο Αγουσι τὸν Ἰησοῦν ἀπὸ τοῦ Καϊάφα εἰς τὸ πραιτώριον.» Ταῦτα δὲ ἐπὶ πλεῖον ἐξεθέμεθα ὑπὲρ τοῦ διὰ πολλῶν ἁπάντων τῶν εὐαγγελιστών παραστῆναι τὴν χύσιν τῆς τοῦ Καϊάφα κακίας, καὶ ὅτι κατὰ τοῦ Ἰησοῦ ἀγωνιζόμενος οὐδὲν ἧττον προεφήτευσεν· ὅτι μὲν οὖν προεφήτευσε, σαφῶς ἐδίδαξεν ἡμᾶς ὁ Ἰωάννης. χιν, Χιτώνας αὐτοῦ. λέγει· Τί ἔτι χρείαν ἔχομεν μαρτύρων; Ἠκούσατε τῆς βλασφημίας. δήσαντες λαλήσαντες. πλείστον. χύσιν, λύσιν 13. Ζητήσεις δὲ εἰ πάντως, εἴ τις προφητεύει, ἐκ Πνεύματος ἁγίου προφητεύει, κάν τισι φαίνηται μηδεμιᾶς ζητήσεως ἔχεσθαι τὸ λεγόμενον. Πῶς δὲ οὐ ζητήσεως ἄξιόν ἐστιν, εἴ γε Δαυΐδ μετὰ τὴν ἐπὶ τοῦ Οὐρίου ἁμαρτίαν, εὐλαβούμενος ἀφαιρεθῆναι ἀπ' αὐτοῦ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, φησί· ε Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιόν σου μὴ ἀντανέλῃς ἀπ' ἐμοῦ; › Εἰ δέ τις προσ ίεται καὶ τό· ο Αγιον Πνεῦμα παιδείας φεύξεται καὶ δόλον, καὶ ἀπαναστήσεται ἀπὸ λογισμῶν ἀσυνέ των, ο σαφῶς δόξει παρίστασθαι, ὅτι φεύγει ἀπὸ τῆς δεδολιευμένης ψυχῆς, καν πρότερον τύχῃ πρὸ δόλου καὶ ἁμαρτίας γενόμενον ἐκεῖ τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Οὕτω δὲ ζητήσεως ἄξιόν ἐστι τὸ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, εἰ δύναται εἶναι καὶ ἐν ἁμαρτωλῷ ψυχῇ, ὥστ᾽ ἄν τινα εἰπεῖν ὅτι, εἴπερ «οὐδεὶς δύναται εἰ πεῖν, Κύριος Ἰησοῦς, εἰ μὴ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ, πολλοὶ δὲ καὶ τῶν ἁμαρτωλῶν διάκεινται πρὸς τὸν Ἰησοῦν, ὡς πρὸς Κύριον, καὶ ἐν αὐτοῖς ἂν εἴη τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Καὶ τάχα ἐπεὶ οἱ μετὰ τὸ τυχεῖν αὐ Χύσις φαίνεται. ἄξιος. δεδολισμένης.

eum illis hoc autem illi audito gavisi sunt, et aj polliciti sunt ci pecuniam se daturos ";» ei post pauca: • Adhuc loquente Jesu, accedit Judas Isca riotes, qui erat unus e duodecim, et cum illo turba multa cum gladiis, et fustibus, a summis sacerdo tibus, et scribis, et senioribus;» et post pauca 8 Abduxerunt Jesum ad summum sacerdotem Caia pham, et convenerunt ad illum omnes summi sa cerdotes, et scribæ, et seniores; deinde rursum post pauca: «Εt surgens summus sacerdos in terrogavit Jesum, dicens: Non respondes quidquam? quid isti adversum te testificantur? At ille tacebat, neque quidquam respondebat. Rursum summus sa cerdos interrogabat eum secundo dicens: Es tu ille Christus Filius illius Benedicti? Al Jesus respondens dicit illi: Tu dixisti; ego sum: et videbitis Filium hominis sedentem a dextra potentiæ, et venientem cum nubibus coli. At summus sacerdos dilaceratis statim vestibus suis [dicit: Quid præterea opus ha bemus testibus? Audistis blasphemiam.]» Deinde post pauca: Et diluculo consilio inito summi sacerdotes cum senioribus, et scribis, ac toto con sessu, vinctum Jesum abduxerunt in aulam, tradi deruntque Pilato.. Deinde post pauca s8: • Accu sabant eum summi sacerdotes de multis, ipse vero nihil respondit.» Joannes vero inquit s: • Addu cunt Jesum a Caiapha in prætorium. › Hæc autem diutius exposuimus, ut multis omnium evangelista rum testimoniis ostenderemus effusionem vitiosita tis Caiaphæ; et quod adversum Jesum contendens nihilominus prophetarit. Atque quod prophetarit, ma nifeste docuit nos Joannes *0. 388 13. Sed quæres an qui prophetat, is omnino e Spiritu sancto prophetet, etiamsi aliquibus non videatur hoc dictum quæstionem postulare. Verum quomodo non est hoc quæsitu dignum, si David post peccatum in Uriam commissum, timens ne ab se auferretur Spiritus sanctus, inquit: ‹ Spiritum sanctum tuum ne auferas a me 31?, Quod si quis etiam admittat illud: Spiritus sanctus disciplinæ effugiet dolosum, et recedet a pravis consiliis " aperte videbitur ostendere Spiritum sanctum ani mam dolosam fugere, etiamsi in ea aute dolum et peccatum habitaverit. Sic autem quæsitu dignum est illud de Spiritu sancto, an in peccatrice quoque anima esse possit, ut aliquis dicturus sit in ipsis quoque peccatoribus esse Spiritum sanctum, quan doquidem nemine valente dicere Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto ", › multi tamen peccatores affecti inveniantur erga Jesum, tanquam erga Do minum. Ac forte, quoniam qui peccant, postquam * Marc. 43. 28 ibid. 53. 26 ibid. 60 seq. * Joan. x1, 51. ss Psal. L, 15. 32 Sap. 1, 5. sa Post haec verba videtur le gisse ferrarius, at Perionius, Codex Bodleianus, recte, Regius perperam habet Codex Bodleianus, Codex Bodleianus, et ita legendum, non ut Ferrarius aui codicis Regii lectionem 37 Marc. xv, 1. 28 ibid. 5, 5.» Joan. xviii, 28. Cor. XII, 3. secutus est, quam reddit per dissolutionem. est cumulus, vel etiam exponi potest hoc loco, effu sio, ex sensu quo aliquem in omne vitium effusum dicimus. Vox Origeni aliisque Græcis Patribus fa miliaris. Codex Regius, llem codex Regius, male, Idem codex Regius,

της, εἷς τῶν δώδεκα, καὶ μετ' αὐτοῦ ὄχλος πολὺς μετά μαχαιρῶν καὶ ξύλων, παρὰ τῶν ἀρχιερέων καὶ γραμ ματέων καὶ τῶν Φαρισαίων, καὶ πρεσβυτέρων» καὶ μετ' ὀλίγα· «Απήγαγον τὸν Ἰησοῦν πρὸς Καϊάφαν τὸν ἀρχιερέα, καὶ συνέρχονται πάντες οἱ ἀρχιερεῖς καὶ γραμματεῖς καὶ πρεσβύτεροι· ν εἶτα πάλιν μετ' ὀλίγα· ο 'Αναστὰς ὁ ἀρχιερεὺς ἐπηρώτησε τὸν Ἰη σοῦν, λέγων· Οὐκ ἀποκρίνῃ οὐδέν; τί οὗτοί σου κατα μαρτυροῦσιν; Ὁ δὲ ἐσιώπα, καὶ οὐδὲν ἀπεκρίνατο. Πάλιν ὁ ἀρχιερεὺς ἐπηρώτησεν αὐτὸν ἐκ δευτέρου, λέγων· Σὺ εἶ ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Εὐλογητοῦ; Ὁ Ἰησοῦς ἀποκριθεὶς λέγει αὐτῷ· Σὺ εἶπας, ὅτι ἐγώ εἰμι· καὶ ὄψεσθε τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου καθήμενον ἐκ δεξιῶν τῆς δυνάμεως, καὶ ἐρχόμενον μετὰ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ. Ὁ δὲ ἀρχιερεὺς διαρρήξας εὐθέως τοὺς χιτῶνας αὐτοῦ (12)...» εἶτα μετ' ὀλίγα Πρωΐ συμβούλιον ἐποίησαν οἱ ἀρχιερεῖς μετὰ τῶν πρεσβυτέρων καὶ τῶν γραμματέων, καὶ ὅλον τὸ συνέδριον, καὶ δήσαντες τὸν Ἰησοῦν ἀπήγαγον εἰς τὴν αὐλὴν, καὶ παρέδωκαν Πιλάτῳ. Εἶτα μετ' ὀλίγα· • Κατηγόρουν αὐτοῦ οἱ ἀρχιερεῖς πολλὰ, τὸς δὲ οὐδὲν ἀπεκρίνατο.. Ὁ δὲ Ἰωάννης φησίν, ὅτι ο Αγουσι τὸν Ἰησοῦν ἀπὸ τοῦ Καϊάφα εἰς τὸ πραιτώριον.» Ταῦτα δὲ ἐπὶ πλεῖον ἐξεθέμεθα ὑπὲρ τοῦ διὰ πολλῶν ἁπάντων τῶν εὐαγγελιστών παραστῆναι τὴν χύσιν τῆς τοῦ Καϊάφα κακίας, καὶ ὅτι κατὰ τοῦ Ἰησοῦ ἀγωνιζόμενος οὐδὲν ἧττον προεφήτευσεν· ὅτι μὲν οὖν προεφήτευσε, σαφῶς ἐδίδαξεν ἡμᾶς ὁ Ἰωάννης. χιν, Χιτώνας αὐτοῦ. λέγει· Τί ἔτι χρείαν ἔχομεν μαρτύ ρων; Ἠκούσατε τῆς βλασφημίας. δήσαντες λαλήσαντες. πλείστον. χύσιν, λύσιν 13. Ζητήσεις δὲ εἰ πάντως, εἴ τις προφητεύει, ἐκ Πνεύματος ἁγίου προφητεύει, κάν τισι φαίνηται μηδεμιᾶς ζητήσεως ἔχεσθαι τὸ λεγόμενον. Πῶς δὲ οὐ ζητήσεως ἄξιόν ἐστιν, εἴ γε Δαυΐδ μετὰ τὴν ἐπὶ τοῦ Οὐρίου ἁμαρτίαν, εὐλαβούμενος ἀφαιρεθῆναι ἀπ' αὐτοῦ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, φησί· ε Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιόν σου μὴ ἀντανέλῃς ἀπ' ἐμοῦ; › Εἰ δέ τις προσ ίεται καὶ τό· ο Αγιον Πνεῦμα παιδείας φεύξεται καὶ δόλον, καὶ ἀπαναστήσεται ἀπὸ λογισμῶν ἀσυνέ των, ο σαφῶς δόξει παρίστασθαι, ὅτι φεύγει ἀπὸ τῆς δεδολιευμένης ψυχῆς, καν πρότερον τύχῃ πρὸ δόλου καὶ ἁμαρτίας γενόμενον ἐκεῖ τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Οὕτω δὲ ζητήσεως ἄξιόν ἐστι τὸ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, εἰ δύναται εἶναι καὶ ἐν ἁμαρτωλῷ ψυχῇ, ὥστ᾽ ἄν τινα εἰπεῖν ὅτι, εἴπερ «οὐδεὶς δύναται εἰ πεῖν, Κύριος Ἰησοῦς, εἰ μὴ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ, πολλοὶ δὲ καὶ τῶν ἁμαρτωλῶν διάκεινται πρὸς τὸν Ἰησοῦν, ὡς πρὸς Κύριον, καὶ ἐν αὐτοῖς ἂν εἴη τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Καὶ τάχα ἐπεὶ οἱ μετὰ τὸ τυχεῖν αὐ Χύσις φαίνεται. ἄξιος. δεδολισμένης. eum illis hoc autem illi audito gavisi sunt, et aj polliciti sunt ci pecuniam se daturos ";» ei post pauca: • Adhuc loquente Jesu, accedit Judas Isca riotes, qui erat unus e duodecim, et cum illo turba multa cum gladiis, et fustibus, a summis sacerdo tibus, et scribis, et senioribus;» et post pauca 8 Abduxerunt Jesum ad summum sacerdotem Caia pham, et convenerunt ad illum omnes summi sa cerdotes, et scribæ, et seniores; deinde rursum post pauca: «Εt surgens summus sacerdos in terrogavit Jesum, dicens: Non respondes quidquam? quid isti adversum te testificantur? At ille tacebat, neque quidquam respondebat. Rursum summus sa cerdos interrogabat eum secundo dicens: Es tu ille Christus Filius illius Benedicti? Al Jesus respondens dicit illi: Tu dixisti; ego sum: et videbitis Filium hominis sedentem a dextra potentiæ, et venientem cum nubibus coli. At summus sacerdos dilaceratis statim vestibus suis [dicit: Quid præterea opus ha bemus testibus? Audistis blasphemiam.]» Deinde post pauca: Et diluculo consilio inito summi sacerdotes cum senioribus, et scribis, ac toto con sessu, vinctum Jesum abduxerunt in aulam, tradi deruntque Pilato.. Deinde post pauca s8: • Accu sabant eum summi sacerdotes de multis, ipse vero nihil respondit.» Joannes vero inquit s: • Addu cunt Jesum a Caiapha in prætorium. › Hæc autem diutius exposuimus, ut multis omnium evangelista rum testimoniis ostenderemus effusionem vitiosita tis Caiaphæ; et quod adversum Jesum contendens nihilominus prophetarit. Atque quod prophetarit, ma nifeste docuit nos Joannes *0. 388 13. Sed quæres an qui prophetat, is omnino e Spiritu sancto prophetet, etiamsi aliquibus non videatur hoc dictum quæstionem postulare. Verum quomodo non est hoc quæsitu dignum, si David post peccatum in Uriam commissum, timens ne ab se auferretur Spiritus sanctus, inquit: ‹ Spiritum sanctum tuum ne auferas a me 31?, Quod si quis etiam admittat illud: Spiritus sanctus disciplinæ effugiet dolosum, et recedet a pravis consiliis " aperte videbitur ostendere Spiritum sanctum ani mam dolosam fugere, etiamsi in ea aute dolum et peccatum habitaverit. Sic autem quæsitu dignum est illud de Spiritu sancto, an in peccatrice quoque anima esse possit, ut aliquis dicturus sit in ipsis quoque peccatoribus esse Spiritum sanctum, quan doquidem nemine valente dicere Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto ", › multi tamen peccatores affecti inveniantur erga Jesum, tanquam erga Do minum. Ac forte, quoniam qui peccant, postquam * Marc. 43. 28 ibid. 53. 26 ibid. 60 seq. * Joan. x1, 51. ss Psal. L, 15. 32 Sap. 1, 5. sa Post haec verba videtur le gisse ferrarius, at Perionius, Codex Bodleianus, recte, Regius perperam habet Codex Bodleianus, Codex Bodleianus, et ita legendum, non ut Ferrarius aui codicis Regii lectionem 37 Marc. xv, 1. 28 ibid. 5, 5.» Joan. xviii, 28. Cor. XII, 3. secutus est, quam reddit per dissolutionem. est cumulus, vel etiam exponi potest hoc loco, effu sio, ex sensu quo aliquem in omne vitium effusum dicimus. Vox Origeni aliisque Græcis Patribus fa miliaris. Codex Regius, llem codex Regius, male, Idem codex Regius,

col. 713–714page 53 of 102

PG 14:713τοῦ ἁμαρτάνοντες, οὐκ ἂν τυγχάνοιεν ἀφέσεως, διὰ τοῦτο λέγεται περὶ τῶν πρὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τιν ἡμαρτημένων τό·. Πᾶσα ἁμαρτία καὶ βλασφημία ἀφεθήσεται τοῖς υἱοῖς τῶν ἀνθρώπων· ν περί δὲ τῶν μετὰ τὸ τυχεῖν ἁγίου Πνεύματος ἑπταικότων τό· 'Ο δὲ εἰς τὸ ἅγιον Πνεῦμα βλασφημήσας, οὐκ ἔχει ἄφεσιν, οὔτε ἐν τούτῳ τῷ αἰῶνι, οὔτε ἐν τῷ μέλλοντι ο βλασφημεῖ γὰρ ἔργοις καὶ λόγοις ἁμαρτίας εἰς τὸ παρὸν Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὁ καὶ παρόντος αὐτοῦ ἐν τῇ ψυχῇ ἁμαρτάνων. Οὕτω δέ τις φήσει εἰρῆσθαι καὶ τὸ ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους τοῦτον ἀναγεγραμμένον τὸν τρόπον· ο 'Αδύνατον γὰρ τοὺς ἅπαξ φωτισθέντας, γευσαμένους τε τῆς δωρεᾶς τῆς ἐπουρανίου, καὶ μετόχους γενηθέντας Πνεύματος ἁγίου, καλὸν γευσαμένους Θεοῦ ῥῆμα, δυνάμεις τε μέλλοντος αἰῶνος, καὶ παραπεσόντας, πάλιν ἀνακα νίζειν εἰς μετάνοιαν, ἀνασταυροῦντας ἑαυτοῖς τὴν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ παραδειγματίζοντας.» Πρόσχες γὰρ ἐν τούτοις τό·. Μετόχους γενομένους Πνεύ ματος ἁγίου.» Εἰς δὲ τὸ ἐναντίον, ὡς, εἰ καὶ προ εφήτευσεν ὁ Καϊάφας, οὐδὲν ἧττον οὐκ ἦν Πνεῦμα ἅγιον ἐν αὐτῷ, λεχθείη ἂν τό «Οὔπω γὰρ ἦν Πνεῦμα, ὅτι Ἰησοῦς οὔπω ἐδοξάσθη· ν καὶ εἴπερ οὐκ ἦν Πνεῦμα οὐδὲν ἐν τοῖς ἀποστόλοις πρὸ τοῦ Ἰη στὰ δοξασθῆναι, πόσῳ πλέον οὐκ ἦν ἐν τῷ Καϊάφα; Αναστὰς δὲ ὁ Σωτὴρ ἐνεφύσησε τοῖς μαθηταῖς, καὶ λέγει αὐτοῖς· Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον, καὶ τὰ ἑξῆς. Τολμηρῶς μὲν οὖν τις παραθήσεται τὰ λε χθησόμενα πρὸς τὸ μὴ ἀπὸ ἁγίου Πνεύματος προπε φητευκένα: τὸν Καϊάφαν, ὅμως δ' οὖν ἐρεῖ, ὅτι δύναται καὶ πονηρὰ πνεύματα μαρτυρεῖν τῷ Ἰησ σου, καὶ προφητεύειν περὶ αὐτοῦ, ἢ μαρτυρεῖν αὐτ τῷ ὥσπερ τὸ λέγον· «Οίδαμέν σε τίς εἶ, ὁ Αγιος τοῦ Θεοῦ· ἡ καὶ τὰ παρακαλοῦντα αὐτὸν, ἵνα μὴ ἐπιτάξῃ αὐτοῖς εἰς τὴν ἄβυσσον ἀπελθεῖν, καὶ λέ γοντα· «Ήλθες ἀπολέσαι ἡμᾶς» Καὶ ἐν ταῖς Πράξεσι δὲ τῶν ἀποστόλων γέγραπται ταῦτα· «Εγέ νετο, πορευομένων ἡμῶν εἰς τὴν προσευχὴν, παιδίσκην τινὰ ἔχουσαν πνεῦμα Πύθωνα ὑπαντῆσαι ἡμῖν, ἥτις ἐργασίαν πολλὴν παρείχε τοῖς κυρίοις αὐτῆς μαντευομένη· αὕτη κατακολουθήσασα Παύλῳ καὶ ἡμῖν, ἔκραξε λέγουσα, ὅτι· Οὗτοι οἱ ἄνθρωποι δοῦλοι τοῦ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου εἰσὶν, οἵτινες καταγγέλλουσιν ἡμῖν ὁδὸν σωτηρίας.» Φήσει οὖν ὁ τούτοις συγχρώμενος, ὅτι οὐδὲν ἀποδεῖ προφητείας ὁ τοῦ Πύθωνος λόγος, μαρ τυρῶν τοῖς ἀποστόλοις, καὶ προτρέπων ὡς ἐπὶ ὁδὸν σω τηρίας καταγγελλομένην πιστεύειν τοὺς ἀκούσαντας. Ἐπεὶ δὲ καὶ τὰ τοῦ Βαλαάμ περιεθέμεθα (25'), πρόσ χες εἰ δύναται καὶ περὶ αὐτοῦ λέγεσθαι, ὅτι οὐ θεόθεν ἐλάλησεν ἀλλ᾽ ἀπὸ ἀγγέλου· «Επτη ο γάρ, φησίν, έπταικότων· τόδε εἰς το, εἰς τὸ παρὸν Πνεῦμα ἅγιον. λεχθείη τό. ούπερ, ὁμοίως δ' οὖν. Ἢ μαρτυρεῖν αὐτῷ. παρέλκειν. Καὶ λέγοντα· Ἦλθες ἀπολέσαι ἡμᾶς (25)Περιεθέμεθα. παρεθέμεθα. Επιτ.

ipsum acceperint, non assecuturi sunt remissionem, banc ob causam dicitur cuidam de his qui pecca verunt ante acceptumn Spiritum sanctum: «Omne peccatum et blasphemia remittetur filiis homi 86; at vero de his, qui post acceptum Spiri tum sanctum peccaverint, illud: c Qui vero in Spi ritum sanctum blasphemiam dixerit, non habet re missionem neque in hoc sæculo, neque in futuro 3. Blasphemat enim operibus et sermonibus peccati in præsens in Spiritum sanctum, qui peccat Spi ritu sancto præsente in ejus anima. Sic autem di cet aliquis dictum etiam illud fuisse, quod in Epi stola ad Hebræos hunc in modum scriptum est ** Impossibile enim est, eos qui semel illumina, fuerint, gustaverintque donum supercoleste, parti cipesque facti fuerint Spiritus sancti, et bonum Dei verbum degustarint potentiasque futuri sæculi, prolapsique fuerint, ab integro renovari ad peni tentiam, crucifigentes sibimetipsis Filium Dei et infamantes.» Attende enim his verbis, e participes facti Spiritus sancti. › Ex adverso autem quod Caia phas, etiamsi prophetarit, nihilominus non ha buerit in se Spiritum sanctum, dici potest illud ‹ Nondum enim erat Spiritus, quod nondum esset Jesus glorificatus.. Quod si ne in apostolis qui dem erat Spiritus, antequam glorificaretur Jesus, quanto magis non erat in Caiapha? Proinde cum surrexisset Servator, insumavit discipulis, c et dicit illis: Accipite Spiritum sanctum 8,, et 389 que sequuntur. Atque audacter quidem ad det aliquis ad illud, quod ex Spiritu sancto non prophetaverit Caiaphas, quæ dicenda sunt. Similiter igitur dicet iste malos etiam spiritus posse testimo nium præbere Jesu, et prophetare de eo non secus atque ille qui dixit: «Novimus te quis sis; nempe ille Sanctus Dei "; et ut illi qui rogabant eum, ne præciperet illis in abyssum abire, et dicebant ⚫ Venisti ad perdendum nos **?» Quin in aposto Jorum quoque Actis hæc scripta sunt: • Contigit ut euntibus nobis ad precationem, puella quædam spiritum Pythonis habens nobis occurreret, quæ quæstum magnum præstabat dominis suis divinan do: hæc subsecuta Paulum, et nos, clamabat die cens: Isti homines servi Dei excelsissimi sunt, qui annuntiant nobis viam salutis. Proinde qui bis testimoniis utitur, dicet nihil distare a prophetia orationem spiritus divinatoris, testimonium præ bentis apostolis, et admonentis audientes ut viam salutis, quæ annuntiabatur, crederent. Quoniam autem in medium adduximus quæ dixit Balaam, 87 Joan. vit, 39. 38 Joan. xx, 22. 39 Marc. 1, 21. Act. xvi, 16, 17. * Matth. x1, 31, ss ihil. 32. 36 Hebr. vi, 4-6. * Luc. vni, 51; Marc. 1, 24; Luc. 1, 34. fdem codex Regius, Fic. Codex Regius, Idem codex Regius, Ilem codex Regius, male. Ferrarius legebat 1:ec videntur Verba hæc non hominis hujus sunt, in monumen tis versantis, et legione dæmonum vexati; de quo Luc. viir, 27 et seq., ut hic scribit Origenes; sel hominis illius, qui immundo spiritui erat obnoxius; de quo Marc. 1, 23, et Luc. iv, 33, 54. Bluetius. Forte

τοῦ ἁμαρτάνοντες, οὐκ ἂν τυγχάνοιεν ἀφέσεως, διὰ τοῦτο λέγεται περὶ τῶν πρὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τιν ἡμαρτημένων τό·. Πᾶσα ἁμαρτία καὶ βλασφη μία ἀφεθήσεται τοῖς υἱοῖς τῶν ἀνθρώπων· ν περί δὲ τῶν μετὰ τὸ τυχεῖν ἁγίου Πνεύματος ἑπταικότων τό· 'Ο δὲ εἰς τὸ ἅγιον Πνεῦμα βλασφημήσας, οὐκ ἔχει ἄφεσιν, οὔτε ἐν τούτῳ τῷ αἰῶνι, οὔτε ἐν τῷ μέλλοντι ο βλασφημεῖ γὰρ ἔργοις καὶ λόγοις ἁμαρτίας εἰς τὸ παρὸν Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὁ καὶ παρόντος αὐτοῦ ἐν τῇ ψυχῇ ἁμαρτάνων. Οὕτω δέ τις φήσει εἰρῆσθαι καὶ τὸ ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους τοῦτον ἀναγεγραμμένον τὸν τρόπον· ο 'Αδύνατον γὰρ τοὺς ἅπαξ φωτισθέντας, γευσαμένους τε τῆς δωρεᾶς τῆς ἐπουρανίου, καὶ μετόχους γενηθέντας Πνεύματος ἁγίου, καλὸν γευσαμένους Θεοῦ ῥῆμα, δυνάμεις τε μέλλοντος αἰῶνος, καὶ παραπεσόντας, πάλιν ἀνακα νίζειν εἰς μετάνοιαν, ἀνασταυροῦντας ἑαυτοῖς τὴν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ παραδειγματίζοντας.» Πρόσχες γὰρ ἐν τούτοις τό·. Μετόχους γενομένους Πνεύ ματος ἁγίου.» Εἰς δὲ τὸ ἐναντίον, ὡς, εἰ καὶ προ εφήτευσεν ὁ Καϊάφας, οὐδὲν ἧττον οὐκ ἦν Πνεῦμα ἅγιον ἐν αὐτῷ, λεχθείη ἂν τό «Οὔπω γὰρ ἦν Πνεῦμα, ὅτι Ἰησοῦς οὔπω ἐδοξάσθη· ν καὶ εἴπερ οὐκ ἦν Πνεῦμα οὐδὲν ἐν τοῖς ἀποστόλοις πρὸ τοῦ Ἰη στὰ δοξασθῆναι, πόσῳ πλέον οὐκ ἦν ἐν τῷ Καϊάφα; Αναστὰς δὲ ὁ Σωτὴρ ἐνεφύσησε τοῖς μαθηταῖς, καὶ λέγει αὐτοῖς· Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον, καὶ τὰ ἑξῆς. Τολμηρῶς μὲν οὖν τις παραθήσεται τὰ λε χθησόμενα πρὸς τὸ μὴ ἀπὸ ἁγίου Πνεύματος προπε φητευκένα: τὸν Καϊάφαν, ὅμως δ' οὖν ἐρεῖ, ὅτι δύναται καὶ πονηρὰ πνεύματα μαρτυρεῖν τῷ Ἰησ σου, καὶ προφητεύειν περὶ αὐτοῦ, ἢ μαρτυρεῖν αὐτ τῷ ὥσπερ τὸ λέγον· «Οίδαμέν σε τίς εἶ, ὁ Αγιος τοῦ Θεοῦ· ἡ καὶ τὰ παρακαλοῦντα αὐτὸν, ἵνα μὴ ἐπιτάξῃ αὐτοῖς εἰς τὴν ἄβυσσον ἀπελθεῖν, καὶ λέ γοντα· «Ήλθες ἀπολέσαι ἡμᾶς» Καὶ ἐν ταῖς Πράξεσι δὲ τῶν ἀποστόλων γέγραπται ταῦτα· «Εγέ νετο, πορευομένων ἡμῶν εἰς τὴν προσευχὴν, παιδίσκην τινὰ ἔχουσαν πνεῦμα Πύθωνα ὑπαντῆσαι ἡμῖν, ἥτις ἐργασίαν πολλὴν παρείχε τοῖς κυρίοις αὐτῆς μαντευο μένη· αὕτη κατακολουθήσασα Παύλῳ καὶ ἡμῖν, ἔκραξε λέγουσα, ὅτι· Οὗτοι οἱ ἄνθρωποι δοῦλοι τοῦ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου εἰσὶν, οἵτινες καταγγέλλουσιν ἡμῖν ὁδὸν σωτηρίας.» Φήσει οὖν ὁ τούτοις συγχρώμενος, ὅτι οὐδὲν ἀποδεῖ προφητείας ὁ τοῦ Πύθωνος λόγος, μαρ τυρῶν τοῖς ἀποστόλοις, καὶ προτρέπων ὡς ἐπὶ ὁδὸν σω τηρίας καταγγελλομένην πιστεύειν τοὺς ἀκούσαντας. Ἐπεὶ δὲ καὶ τὰ τοῦ Βαλαάμ περιεθέμεθα (25'), πρόσ χες εἰ δύναται καὶ περὶ αὐτοῦ λέγεσθαι, ὅτι οὐ θεόθεν ἐλάλησεν ἀλλ᾽ ἀπὸ ἀγγέλου· «Επτη ο γάρ, φησίν, έπταικότων· τόδε εἰς το, εἰς τὸ παρὸν Πνεῦμα ἅγιον. λεχθείη τό. ούπερ, ὁμοίως δ' οὖν. Ἢ μαρτυρεῖν αὐτῷ. παρέλκειν. Καὶ λέγοντα· Ἦλθες ἀπολέσαι ἡμᾶς (25)Περιεθέμεθα. παρεθέμεθα. Επιτ. ipsum acceperint, non assecuturi sunt remissionem, banc ob causam dicitur cuidam de his qui pecca verunt ante acceptumn Spiritum sanctum: «Omne peccatum et blasphemia remittetur filiis homi 86; at vero de his, qui post acceptum Spiri tum sanctum peccaverint, illud: c Qui vero in Spi ritum sanctum blasphemiam dixerit, non habet re missionem neque in hoc sæculo, neque in futuro 3. Blasphemat enim operibus et sermonibus peccati in præsens in Spiritum sanctum, qui peccat Spi ritu sancto præsente in ejus anima. Sic autem di cet aliquis dictum etiam illud fuisse, quod in Epi stola ad Hebræos hunc in modum scriptum est ** Impossibile enim est, eos qui semel illumina, fuerint, gustaverintque donum supercoleste, parti cipesque facti fuerint Spiritus sancti, et bonum Dei verbum degustarint potentiasque futuri sæculi, prolapsique fuerint, ab integro renovari ad peni tentiam, crucifigentes sibimetipsis Filium Dei et infamantes.» Attende enim his verbis, e participes facti Spiritus sancti. › Ex adverso autem quod Caia phas, etiamsi prophetarit, nihilominus non ha buerit in se Spiritum sanctum, dici potest illud ‹ Nondum enim erat Spiritus, quod nondum esset Jesus glorificatus.. Quod si ne in apostolis qui dem erat Spiritus, antequam glorificaretur Jesus, quanto magis non erat in Caiapha? Proinde cum surrexisset Servator, insumavit discipulis, c et dicit illis: Accipite Spiritum sanctum 8,, et 389 que sequuntur. Atque audacter quidem ad det aliquis ad illud, quod ex Spiritu sancto non prophetaverit Caiaphas, quæ dicenda sunt. Similiter igitur dicet iste malos etiam spiritus posse testimo nium præbere Jesu, et prophetare de eo non secus atque ille qui dixit: «Novimus te quis sis; nempe ille Sanctus Dei "; et ut illi qui rogabant eum, ne præciperet illis in abyssum abire, et dicebant ⚫ Venisti ad perdendum nos **?» Quin in aposto Jorum quoque Actis hæc scripta sunt: • Contigit ut euntibus nobis ad precationem, puella quædam spiritum Pythonis habens nobis occurreret, quæ quæstum magnum præstabat dominis suis divinan do: hæc subsecuta Paulum, et nos, clamabat die cens: Isti homines servi Dei excelsissimi sunt, qui annuntiant nobis viam salutis. Proinde qui bis testimoniis utitur, dicet nihil distare a prophetia orationem spiritus divinatoris, testimonium præ bentis apostolis, et admonentis audientes ut viam salutis, quæ annuntiabatur, crederent. Quoniam autem in medium adduximus quæ dixit Balaam, 87 Joan. vit, 39. 38 Joan. xx, 22. 39 Marc. 1, 21. Act. xvi, 16, 17. * Matth. x1, 31, ss ihil. 32. 36 Hebr. vi, 4-6. * Luc. vni, 51; Marc. 1, 24; Luc. 1, 34. fdem codex Regius, Fic. Codex Regius, Idem codex Regius, Ilem codex Regius, male. Ferrarius legebat 1:ec videntur Verba hæc non hominis hujus sunt, in monumen tis versantis, et legione dæmonum vexati; de quo Luc. viir, 27 et seq., ut hic scribit Origenes; sel hominis illius, qui immundo spiritui erat obnoxius; de quo Marc. 1, 23, et Luc. iv, 33, 54. Bluetius. Forte

col. 715–716page 54 of 102

PG 14:715ὁ ἄγγελος τοῦ Θεοῦ ἐν τῇ ὁδῷ ἐνδιαβάλλειν αὐτὸν, Αι καὶ αὐτὸς ἐπιβεβήκει ἐπὶ τῆς ὄνου αὐτοῦ, καὶ οἱ δύο παῖδες αὐτοῦ μετ' αὐτοῦ. Καὶ ἰδοῦσα ἡ ὄνος τὸν ἄγ γελον τοῦ Θεοῦ ἀνθεστηκότα ἐν τῇ ὁδῷ, καὶ τὴν ρομ φαίαν αὐτοῦ ἐσπασμένην ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ, καὶ ἐξ έκλινεν ἡ ὄνος ἐκ τῆς ὁδοῦ, ἐπορεύετο δὲ εἰς τὸ πεδίον. Καὶ ἐπάταξε Βαλαάμ τὴν ὄνον ἐν τῇ ῥάβδῳ τοῦ εὐ θῦναι αὐτὴν ἐν τῇ ὁδῷ· καὶ ἔστη ὁ ἄγγελος τοῦ Θεοῦ ἐν ταῖς αὔλαξι τῶν ἀμπέλων, φραγμὸς ἐντεῦθεν, καὶ φραγμὸς ἐντεῦθεν.» Εἶτα μετ' ὀλίγα·. Ἰδοῦσα ἡ ὄνος τὸν ἄγγελον τοῦ Θεοῦ συνεκάθισεν ὑποκάτω Βαλαάμ. Καὶ πάλιν μετ' ὀλίγα· «Εἶπεν αὐτῷ ὁ ἄγγελος τοῦ Θεοῦ· Διὰ τί ἐπάταξας τὴν ὄνον σου τοῦτο τρίτον; Ἰδοὺ ἐγὼ ἐξῆλθον εἰς διαβολήν σου, ὅτι οὐκ εὐθεῖα ἡ οδός σου εναντίον μου. Καὶ ἰδοῦσά με ἡ ὄνος ἐξέκλινεν ἀπ᾿ ἐμοῦ τοῦτο τρίτον· καὶ εἰ μὴ ἐξέκλινεν ἀπ' ἐμοῦ νῦν σε μὲν ἂν ἀπέκτεινα, ἐκείνην δ' ἂν περιεποιησάμην. Και εἶπε Βαλαάμ τῷ ἀγγέλῳ Κύριε, ημάρτηκα· οὐ γὰρ ἐπιστάμην, ὅτι σὺ ἀνθέ στηκας εἰς συνάντησίν μοι ἐν τῇ ὁδῷ· καὶ νῦν εἰ μή σοι ἀρέσκει, ἀποστραφήσομαι. Καὶ εἶπεν ὁ ἄγγελος τοῦ Θεοῦ πρὸς Βαλαάμ - Συμπορεύθητι μετὰ τῶν ἀν θρώπων· πλὴν τὸ ῥῆμα ὅ ἂν εἴπω πρὸς σὲ, τοῦτο φυλάξῃ λαλῆσαι.» Παρατήρει γὰρ, ὅτι ἄγγελός ἐστιν ὁ λέγων· «Τὸ ῥῆμα ὃ ἐὰν εἴπω πρὸς σέ, τοῦτο φυλά ξῃ λαλῆσαι.» ᾿Αλλὰ φήσεις, ὅτι μετ' ὀλίγα ἐφάνη ὁ Θεὸς τῷ Βαλαάμ, καὶ εἶπε πρὸς αὐτὸν Βαλαάμ Τοὺς ἑπτὰ βωμοὺς ἡτοίμασα, καὶ ἀνεβίβασα μόσχον καὶ κριὸν ἐπὶ τὸν βωμόν. Καὶ ἐνέβαλεν ὁ Θεὸς ῥῆμα εἰς τὸ στόμα Βαλαὰμ, καὶ εἶπεν· Ἐπιστραφεὶς πρὸς Βαλάκ οὕτω λαλήσεις.» Καὶ σὺ δὲ πρόσχες πῶς ἀμφότερα ἀληθῆ ἐστι, καὶ τὸ ὑπὸ τοῦ ἀγγέλου λεγό μενον ἐν τῷ, «Ο ἐὰν εἴπω πρὸς σέ, τοῦτο φυλάξῃ λαλῆσα:,» καὶ τὸ ὑπὸ τῆς Γραφῆς ἀπαγγελλόμενον, ὅτι· ι Ἐνέβαλεν ὁ Θεὸς ῥῆμα εἰς τὸ στόμα Βαλαάμ, καὶ εἶπε· › τὸ δὲ, «Εγενήθη πνεῦμα Θεοῦ ἐπ' αὐτ τῷ, ν ὠδελίσαμεν μήτε αὐτό, μήτε παραπλήσιον τι αὐτῷ εὑρόντες ἐν ταῖς λοιπαῖς ἐκδόσεσι. Πά λιν τε αὖ μετ' ὀλίγα, ο Συνήντησε, φησίν, ὁ Θεὸς τῷ Βαλαάμ, καὶ ἐνέβαλε ῥῆμα εἰς τὸ στόμα αὐτοῦ, καὶ εἶπε· Ἀποστράφηθι πρὸς Βαλάκ καὶ τάδε λαλήσεις.» Εἰς ταῦτα δὲ πάντα ἡ ἀποτολμῶν φήσει, ὅτι καὶ ἐπὶ τοῦ Σαούλ είρηται· «Πνεῦμα Θεοῦ ποντ ρὸν ἔπνιγεν αὐτόν.» ᾿Αλλὰ καὶ πνεῦμα ψευδὲς ἐξελ θὸν γέγονεν ἐν στόματι πάντων τῶν προφητῶν τοῦ Αχαὰς εἰπόντος Κυρίου· «Τίς ἀπατήσει τὸν Αχαάβ;, καὶ ἐξελθόντος πνεύματος ψευδούς, καὶ εἰπόντος· «Ἐγὼ ἀπατήσω.» Ταῦτα μὲν οὖν εἰς τοὺς τόπους ἐζητήσθω, δυναμένου τινὸς ἀφ' ἑαυτοῦ τὰ ἀκόλουθα τοῖς ἐκτεθεῖσι ῥητοῖς σκοπῆσαι περὶ τοῦ πῶς προεφήτευσεν ὁ Καϊάφας. Μήποτε δὲ καὶ ταῦτα ΧΧΙΙ, τοῦτο τρίτον, καὶ εἰ μὴ ἐξέκλινεν ἀπ' ἐμοῦ, τῷ Εὐαγγελίῳ. Βαλάκ. λαάμ. Τὸ δέ. «Εγενήθη πνεῦμα Θεοῦ ἐπ' αὐ τῷ, ἡ ὠβελίσαμεν. Αε Βαλάκ. λαάμ. 'Αχαάμ.

adhibe mentem an de illo quoque dici possit, divi- « nitus eum non fuisse locutum, sed ab angelo ‹ Stetit enim, inquit “, angelus Dei in via, dum transiret ipse, ascenditque Balaam super asinam suam, et duo sui pueri secum. Vidensque asina angelam Dei stantem e regione in via, gladiumque districtum in manu ejus, declinavit asina de via, et ivit in campum. At Balaam verberavit asinam virga, nt rediret in viam: stetit autem angelus Dei in angusta semita vinearum, eratque ex utraque parte maceria. Deinde post pauca: Videns asina angelum Dei, succubuit sub Balaam.» Dein que post pauca: c Dixit angelus Dei illi: Cur jam ter verberasti asinam tuam? En ego egressus sum ut te impedirem; aberrat enim via tua coram me: et videns me asina declinavit jam ter; quæ si non declinasset coram me, nunc te interfecto ipsam incolumem servassem. Et dixit Balaam an gelo: Domine, peccavi, quoniam non novi quod tu adversum me in via stares; et nunc si tibi displi cet, revertar. Aitque angelus Dei ad Balaam: 390 Vade cum viris illis; sed tantummodo verbum quodcunque locutus fuero ad te, hoc observabis loqui.» Observa enim quod angelus sit, qui dicit Verbum quodcunque locutus fuero ad te, boc ob servabis loqui. Verum dices paulo post Deum ipsi Balaam apparuisse, dixisseque illi Balaam * Septem aras paravi, et imposui in unaquaque vitulum et arietem. Et Deus sermonem indidit ori Balaam, et dixit: Reversus ad Balac sic loqueris. At vero tu attende quomodo utraque vera sunt, et quod ab angelo dicitur, nempe: «Quodcunque locutus fuero ad te, hoc observabis loqui ";, et quod Scriptura pronuntiat: «Indidit Deus sermo nem ori Balaam, et dixit. Cæterum veru trans fiximus hæc verba: ‹ Factus est spiritus Dei in ipso, › quod neque his simile quidquam in cæte rorum editionibus invenerimus. Rursumque e di verso post pauca: e Occurrit, inquit, Deus Balaam, et indidit sermonem in ore ejus, et dixit: Rever tere ad Balac, et hæc loqueris > In hæc autem omnia audens aliquis, dicet de Saule etiam dictum fuisse: «Spiritus Dei malus suffocabat eun 4. Quin etiam cum exisset spiritus mendax factus est in ore omnium prophetarum Achab, dicente Domi no: Quis decipiet Achab?, et exeunte spiritu mendaci, et dicente: «Ego decipiam eum ".» que hæc quidem his in locis examinata sunt, cum alioquin valeat unusquisque a semetipso, conse quenter his testimoniis quæ in medium protuli mus, considerare quomodo prophetaverit Caiaphas. 48 Num. xx, 4, 5. 46 Num. XXII, 35. AT Num 41 Num. xxi, 22-24. ss ibid. 27. ** ibid. 32 seq. 5. 48 ibid. 16. 49 [ Reg. xvi, 14. 30 III Reg. xx11, 20-22. In codice Regio desideratur, sed restituitur ex Bodleiano. Codex Regius, perperam, Ιn cod. Regio perperam legitur Ba Verba hæc reperiuntur in xandrino codice et Sixtina.editione desiderantur in Complutensi, ut in Hebraico archetypo, reliquis que interpretationibus plane omnibus. In codice Regio male legitur Ba Codex Regius,

ὁ ἄγγελος τοῦ Θεοῦ ἐν τῇ ὁδῷ ἐνδιαβάλλειν αὐτὸν, Αι καὶ αὐτὸς ἐπιβεβήκει ἐπὶ τῆς ὄνου αὐτοῦ, καὶ οἱ δύο παῖδες αὐτοῦ μετ' αὐτοῦ. Καὶ ἰδοῦσα ἡ ὄνος τὸν ἄγ γελον τοῦ Θεοῦ ἀνθεστηκότα ἐν τῇ ὁδῷ, καὶ τὴν ρομ φαίαν αὐτοῦ ἐσπασμένην ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ, καὶ ἐξ έκλινεν ἡ ὄνος ἐκ τῆς ὁδοῦ, ἐπορεύετο δὲ εἰς τὸ πεδίον. Καὶ ἐπάταξε Βαλαάμ τὴν ὄνον ἐν τῇ ῥάβδῳ τοῦ εὐ θῦναι αὐτὴν ἐν τῇ ὁδῷ· καὶ ἔστη ὁ ἄγγελος τοῦ Θεοῦ ἐν ταῖς αὔλαξι τῶν ἀμπέλων, φραγμὸς ἐντεῦθεν, καὶ φραγμὸς ἐντεῦθεν.» Εἶτα μετ' ὀλίγα·. Ἰδοῦσα ἡ ὄνος τὸν ἄγγελον τοῦ Θεοῦ συνεκάθισεν ὑποκάτω Βαλαάμ. Καὶ πάλιν μετ' ὀλίγα· «Εἶπεν αὐτῷ ὁ ἄγγελος τοῦ Θεοῦ· Διὰ τί ἐπάταξας τὴν ὄνον σου τοῦτο τρίτον; Ἰδοὺ ἐγὼ ἐξῆλθον εἰς διαβολήν σου, ὅτι οὐκ εὐθεῖα ἡ οδός σου εναντίον μου. Καὶ ἰδοῦσά με ἡ ὄνος ἐξέκλι νεν ἀπ᾿ ἐμοῦ τοῦτο τρίτον· καὶ εἰ μὴ ἐξέκλινεν ἀπ' ἐμοῦ νῦν σε μὲν ἂν ἀπέκτεινα, ἐκείνην δ' ἂν περιεποιησάμην. Και εἶπε Βαλαάμ τῷ ἀγγέλῳ Κύριε, ημάρτηκα· οὐ γὰρ ἐπιστάμην, ὅτι σὺ ἀνθέ στηκας εἰς συνάντησίν μοι ἐν τῇ ὁδῷ· καὶ νῦν εἰ μή σοι ἀρέσκει, ἀποστραφήσομαι. Καὶ εἶπεν ὁ ἄγγελος τοῦ Θεοῦ πρὸς Βαλαάμ - Συμπορεύθητι μετὰ τῶν ἀν θρώπων· πλὴν τὸ ῥῆμα ὅ ἂν εἴπω πρὸς σὲ, τοῦτο φυλάξῃ λαλῆσαι.» Παρατήρει γὰρ, ὅτι ἄγγελός ἐστιν ὁ λέγων· «Τὸ ῥῆμα ὃ ἐὰν εἴπω πρὸς σέ, τοῦτο φυλά ξῃ λαλῆσαι.» ᾿Αλλὰ φήσεις, ὅτι μετ' ὀλίγα ἐφάνη ὁ Θεὸς τῷ Βαλαάμ, καὶ εἶπε πρὸς αὐτὸν Βαλαάμ Τοὺς ἑπτὰ βωμοὺς ἡτοίμασα, καὶ ἀνεβίβασα μόσχον καὶ κριὸν ἐπὶ τὸν βωμόν. Καὶ ἐνέβαλεν ὁ Θεὸς ῥῆμα εἰς τὸ στόμα Βαλαὰμ, καὶ εἶπεν· Ἐπιστραφεὶς πρὸς Βαλάκ οὕτω λαλήσεις.» Καὶ σὺ δὲ πρόσχες πῶς ἀμφότερα ἀληθῆ ἐστι, καὶ τὸ ὑπὸ τοῦ ἀγγέλου λεγό μενον ἐν τῷ, «Ο ἐὰν εἴπω πρὸς σέ, τοῦτο φυλάξῃ λαλῆσα:,» καὶ τὸ ὑπὸ τῆς Γραφῆς ἀπαγγελλόμενον, ὅτι· ι Ἐνέβαλεν ὁ Θεὸς ῥῆμα εἰς τὸ στόμα Βαλαάμ, καὶ εἶπε· › τὸ δὲ, «Εγενήθη πνεῦμα Θεοῦ ἐπ' αὐτ τῷ, ν ὠδελίσαμεν μήτε αὐτό, μήτε παραπλή σιόν τι αὐτῷ εὑρόντες ἐν ταῖς λοιπαῖς ἐκδόσεσι. Πά λιν τε αὖ μετ' ὀλίγα, ο Συνήντησε, φησίν, ὁ Θεὸς τῷ Βαλαάμ, καὶ ἐνέβαλε ῥῆμα εἰς τὸ στόμα αὐτοῦ, καὶ εἶπε· Ἀποστράφηθι πρὸς Βαλάκ καὶ τάδε λαλήσεις.» Εἰς ταῦτα δὲ πάντα ἡ ἀποτολμῶν φήσει, ὅτι καὶ ἐπὶ τοῦ Σαούλ είρηται· «Πνεῦμα Θεοῦ ποντ ρὸν ἔπνιγεν αὐτόν.» ᾿Αλλὰ καὶ πνεῦμα ψευδὲς ἐξελ θὸν γέγονεν ἐν στόματι πάντων τῶν προφητῶν τοῦ Αχαὰς εἰπόντος Κυρίου· «Τίς ἀπατήσει τὸν Αχαάβ;, καὶ ἐξελθόντος πνεύματος ψευδούς, καὶ εἰπόντος· «Ἐγὼ ἀπατήσω.» Ταῦτα μὲν οὖν εἰς τοὺς τόπους ἐζητήσθω, δυναμένου τινὸς ἀφ' ἑαυτοῦ τὰ ἀκόλουθα τοῖς ἐκτεθεῖσι ῥητοῖς σκοπῆσαι περὶ τοῦ πῶς προεφήτευσεν ὁ Καϊάφας. Μήποτε δὲ καὶ ταῦτα ΧΧΙΙ, τοῦτο τρίτον, καὶ εἰ μὴ ἐξέκλινεν ἀπ' ἐμοῦ, τῷ Εὐαγγελίῳ. Βαλάκ. λαάμ. Τὸ δέ. «Εγενήθη πνεῦμα Θεοῦ ἐπ' αὐ τῷ, ἡ ὠβελίσαμεν. Αε Βαλάκ. λαάμ. 'Αχαάμ. adhibe mentem an de illo quoque dici possit, divi- « nitus eum non fuisse locutum, sed ab angelo ‹ Stetit enim, inquit “, angelus Dei in via, dum transiret ipse, ascenditque Balaam super asinam suam, et duo sui pueri secum. Vidensque asina angelam Dei stantem e regione in via, gladiumque districtum in manu ejus, declinavit asina de via, et ivit in campum. At Balaam verberavit asinam virga, nt rediret in viam: stetit autem angelus Dei in angusta semita vinearum, eratque ex utraque parte maceria. Deinde post pauca: Videns asina angelum Dei, succubuit sub Balaam.» Dein que post pauca: c Dixit angelus Dei illi: Cur jam ter verberasti asinam tuam? En ego egressus sum ut te impedirem; aberrat enim via tua coram me: et videns me asina declinavit jam ter; quæ si non declinasset coram me, nunc te interfecto ipsam incolumem servassem. Et dixit Balaam an gelo: Domine, peccavi, quoniam non novi quod tu adversum me in via stares; et nunc si tibi displi cet, revertar. Aitque angelus Dei ad Balaam: 390 Vade cum viris illis; sed tantummodo verbum quodcunque locutus fuero ad te, hoc observabis loqui.» Observa enim quod angelus sit, qui dicit Verbum quodcunque locutus fuero ad te, boc ob servabis loqui. Verum dices paulo post Deum ipsi Balaam apparuisse, dixisseque illi Balaam * Septem aras paravi, et imposui in unaquaque vitulum et arietem. Et Deus sermonem indidit ori Balaam, et dixit: Reversus ad Balac sic loqueris. At vero tu attende quomodo utraque vera sunt, et quod ab angelo dicitur, nempe: «Quodcunque locutus fuero ad te, hoc observabis loqui ";, et quod Scriptura pronuntiat: «Indidit Deus sermo nem ori Balaam, et dixit. Cæterum veru trans fiximus hæc verba: ‹ Factus est spiritus Dei in ipso, › quod neque his simile quidquam in cæte rorum editionibus invenerimus. Rursumque e di verso post pauca: e Occurrit, inquit, Deus Balaam, et indidit sermonem in ore ejus, et dixit: Rever tere ad Balac, et hæc loqueris > In hæc autem omnia audens aliquis, dicet de Saule etiam dictum fuisse: «Spiritus Dei malus suffocabat eun 4. Quin etiam cum exisset spiritus mendax factus est in ore omnium prophetarum Achab, dicente Domi no: Quis decipiet Achab?, et exeunte spiritu mendaci, et dicente: «Ego decipiam eum ".» que hæc quidem his in locis examinata sunt, cum alioquin valeat unusquisque a semetipso, conse quenter his testimoniis quæ in medium protuli mus, considerare quomodo prophetaverit Caiaphas. 48 Num. xx, 4, 5. 46 Num. XXII, 35. AT Num 41 Num. xxi, 22-24. ss ibid. 27. ** ibid. 32 seq. 5. 48 ibid. 16. 49 [ Reg. xvi, 14. 30 III Reg. xx11, 20-22. In codice Regio desideratur, sed restituitur ex Bodleiano. Codex Regius, perperam, Ιn cod. Regio perperam legitur Ba Verba hæc reperiuntur in xandrino codice et Sixtina.editione desiderantur in Complutensi, ut in Hebraico archetypo, reliquis que interpretationibus plane omnibus. In codice Regio male legitur Ba Codex Regius,

col. 717–718page 55 of 102

PG 14:717εἰς τὴν προφητείαν αὐτοῦ λεκτέον, ὅτι, ἐπεὶ μὴ ἅγιος ἦν, εἰ καὶ προεφήτευσεν, ἀλλ' οὐκ ἀπὸ ἐμπνεύσεως Πνεύματος ἁγίου προεφήτευσεν Ωσπερ δὲ ζη τήσεως ἄξιόν ἐστι, πῶς προεφήτευσε Καϊάφας, οὕτω καὶ ἐν τῇ πρώτῃ τῶν Βασιλειῶν ζητήσεις, πῶς προεφήτευσαν οἱ ἄγγελοι τοῦ Σαούλ σταλέντες ἐπὶ τὸν Δαβίδ, καὶ μετ' αὐτοὺς ὁ Σαούλ. Γέγραπται γάρ Καὶ ἀπηγγέλη τῷ Σαούλ, λέγοντες· Ἰδοὺ Δαυΐδ εἰς Αὐὼθ ἐν Ῥαμᾷ. Καὶ ἀπέστειλε Σαούλ ἀγγέλους λαβεῖν τὸν Δαυΐδ, καὶ εἴδοσαν τὴν ἐκκλησίαν τῶν προ φητῶν, καὶ Σαμουὴλ εἱστήκει καθεστηκὼς ἐπ' αὐτῶν καὶ ἐγενήθη ἐπὶ τοὺς ἀγγέλους Σαούλ πνεῦμα Κυ ρίου, καὶ προεφήτευσαν καὶ αὐτοί. Καὶ ἀπηγγέλη τῷ Σαούλ, καὶ ἀπέστειλεν ἀγγέλους ἑτέρους, καὶ προ- 391 εφήτευσαν καὶ αὐτοί. Καὶ ἐθυμώθη ὀργῇ Σαούλ, καὶ ἐπορεύθη εἰς ᾿Αρμαθαίμ, καὶ ἔρχεται ἕως τοῦ φρέατος τοῦ μεγάλου, καὶ ἐν τῇ ὁδῷ εἰς Σωφείμ· καὶ ἐπε ηρώτησε, καὶ εἶπε· Ποῦ Σαμουήλ, καὶ Δαβίδ; Καὶ εἶ που Ἰδοὺ εἰς Αὐὼθ ἐν Ῥαμᾷ. Καὶ ἐπορεύθη ἐκεῖθεν εἰς Αὐὼν ἐν Ῥαμᾷ καὶ ἐγενήθη ἐπ' αὐτ τὸν πνεῦμα Θεοῦ, καὶ ἐπορεύετο πορευόμενος, καὶ προφητεύων, ἕως ἐλθὼν εἰς Αὐὼθ ἐν Ῥαμῇ· καὶ ἐξ εδύσατο τὰ ἱμάτια αὐτοῦ, καὶ προεφήτευσεν ενώπιον Σαμουήλ· καὶ ἔπεσε γυμνὸς ὅλην τὴν ἡμέραν ἐκεί γῆν, καὶ ὅλην τὴν νύκτα. Διὰ τοῦτο ἔλεγον· Εἰ καὶ Σαούλ ἐν προφήταις;» Αναγκαίως δὲ νομίζω καὶ ταῦτα παρατεθεῖσθαι ὑπὲρ τοῦ φανῆναι πως ἁμαρ τωλοὶ προφητεύουσι, καὶ πότερον ἐξ ἁγίου Πνεύματος, ἢ ἀπὸ ἄλλης δυνάμεως, ὅσον γε ἐπὶ τῷ μαρτυρεῖν τῇ ἀληθείᾳ, μὴ ψευδομένης. Πάλιν τε αὖ ἐν τῇ πρώτῃ " τῶν Βασιλειῶν εὑρίσκονται οἱ τῶν εἰδώλων μάν τεῖς ὑποδεικνύντες τὰ περὶ τῆς κιβωτοῦ, καὶ ὅτι, ἐπὰν βόες πρωτοτοκοῦσαι τὴν ὁδὸν Ἰησοῦ τοῦ Βεθσαμυσαίου πορευθῶσι, σημαίνουσιν ἀπὸ Θεοῦ γε γονέναι τὴν πληγὴν τοῖς Φυλιστιαίοις. Οὐδὲ τὰ περὶ τὴν ἐγγαστρίμυθον καὶ τὸν Σαμουὴλ ἐν τοῖς τόποις τούτοις παρασιωπητέον, ἀφ᾽ ὧν ἔμαθεν ὁ Σαούλ, ὅτι τῇ ἑξῆς ἔμελλεν ἅμα τοῖς υἱοῖς ἀναιρεθήσεσθαι ἡμέ ρπ. Τὸ δὲ ἀκριβὲς ἐν τοῖς τόποις ὄψεται ὁ δυνάμενος διαλαβεῖν περὶ διαφόρων δυνάμεων, χειρόνων και κρειττόνων, εἰ δὲ καὶ εἶέν τινες μεταξύ, καὶ περὶ τού των. Πάλιν τε αὖ ὁ βουλόμενος ἀπὸ χείρονος δυνά μεως προπεφητευκέναι τὸν Καϊάφαν, φησὶν ὅτι, οὐ δὲν παράδοξόν ἐστι πονηρὰν δύναμιν ταῦτα εἰρηκέναι, ὅπου γε οὐ πάντη ἀγνοῶν καὶ ὁ διάβολος εὑρίσκεται τὸν Υἱὸν ὄντα Θεοῦ, ἐν τοῖς ἀναγραφεῖσιν ὑπὸ τῶν εὐαγγελιστῶν εἰρῆσθαι ὑπ' αὐτοῦ πρὸς τὸν Κύριον. Φήσει δὲ, ὅτι καὶ πονηρία τις έκκειται (57') τῇ ἐνεργούσῃ δυνάμει ταῦτα προφητεύεσθαι περὶ τοῦ Σωτῆρος σκοπὸς γὰρ ἦν αὐτῇ οὐ τὸ πιστοποιῆσαι τοὺς ἀκροωμένους, ἀλλ' ἐρεθίσαι τοὺς ἐν τῷ συνεδρίῳ ἀρχιερεῖς Ἀλλ' οὐκ ἀπὸ ἐμπνεύσεως Πνεύματος ἁγίου προεφήτευσεν. Πώς προεφήτευσε Καϊάφας, οὕτω καὶ ἐν τῇ πρώτῃ τῶν Βασιλειῶν ζητήσεις πῶς. Καὶ μετ' αὐτοὺς ὁ Σαούλ. Γέγραπται γάρ Καὶ ἀπηγγέλη τῷ Σαούλ, λέγοντες· Ἰδοὺ Δαυΐδ. εἶπεν. Καὶ ἐπορεύθη ἐκεῖθεν εἰς Αὐὼθ ἐν Ῥαμᾷ. Πρωτοτοκοῦσαι. πρωτοτοκεύουσαι. 'Εκκειται. έγκειται

Vide vero au forte haec etiam dicenda sint de pro pletia ejus, quoniam non sanctus erat, etiamsi pro phetarit, non tamen ex aflatu Spiritus sancti pro phetasse Caiapham. Ut autem quæsitu dignum est, quomodo prophetaverit Caiaphas, sic etiam in pri mo Regum quæres, quomodo prophetarint nuntii Saulis missi ad Davidem, et post ipsos Saul. Scri «sptum est enim ":. Et nuntiatum est Sauli hisce verbis Ecce David est in Avoth, in Rama. Et mi sit Saul nuntios qui adducerent Davidem, et vide runt cuneum prophetarum, et Samuelem stantem antistitem super eos; factusque est spiritus Domi ni super nuntios Saulis, ut et ipsi prophetarent. Nuntiatumque est Sauli, et misit alios nun tios, qui etiam ipsi prophetarunt. Et excanduit ira Saul, concessitque etiam ipse in Armatham, et venit usque ad puteum magnum, et ad viam quæ est in Sophem; et interrogans ait Ubi est S. muel, et David? Et dixerunt: Ecce in Avoth in Rama. Et concedit illine in Avoth in Rama: factus que est spiritus Domini super eum, et eundo ibat, atque prophetabat, donec cum venisset in Avoth in Rama, exutis vestimentis suis prophetavit coram Samuele; et procidit nudus tota illa die, et tota nocte. Hinc dicitur Num et Saut inter prople tas? › Hæc vero necessario apposita fuisse reor, ut clareret peccatores quoque prophetare; et utrum ex Spiritu sancto, an ex alia potentia non men tiente, quantum ad testifcandum veritati attinet, li prophetent. Rursumque in primo Regum iuve niuntur idolorum vates, ostendentes de arca, de nuntiantesque Philisthæis, quod si buculæ lactentes in viam ambulaverint Jesu Bethsamusæ, sciant sibi a Deo factam fuisse plagain. Ac ne illud quidem de muliere habente spiritum Pythonis, deque Sa muele in his locis reticendum est: ex quibus didi cit Saul futurum, ut postero die cum filiis interfi ceretur quorum locorum accuratam intelligen tiam is visurus est, qui disserere potest de diversis potentiis, tum bonis tum malis, atque de his etiam quæ inter has mediæ sunt, si quæ sunt. Rursus qui velit Caiapham prophetasse vi potentiæ malæ, dicturus est nil mirum esse, si mala potentia hæc dixerit, quandoquidem inveniatur diabolus non omn nino ignorare Jesum dictum fuisse in his quæ ab evangelistis sunt scripta, Filium Dei esse, cum ipse loqueretur ad Dominum. Dicet autem malitiam etiam quamdam inesse in potentia operante ut hæc de Servatore prophetarentur: quippe cui scopus esset non fideles facere auditores, sed summos sa cerdotes Pharisæosque, qui convenerant in conci xxvII, 19. " 1 Reg. xix, 19 seq. * 1 Reg. vi, 9. 33 Reg. Hæc in codice Regio, ac proinde in edit. Huetii, desiderantur, sed exstant in Bodleiano. Hæc quoque in codice Regio desiderantur, sed exstant in Bodleiano. Hæc etiam in codice Regio omissa sunt, sed exstant in Bodleiano. Codex Regius, Hæc desiderantur in editione Huetii. Sic nos cum Huetio; alii EDIT. (57') Legendum videtur esse

εἰς τὴν προφητείαν αὐτοῦ λεκτέον, ὅτι, ἐπεὶ μὴ ἅγιος ἦν, εἰ καὶ προεφήτευσεν, ἀλλ' οὐκ ἀπὸ ἐμπνεύσεως Πνεύματος ἁγίου προεφήτευσεν Ωσπερ δὲ ζη τήσεως ἄξιόν ἐστι, πῶς προεφήτευσε Καϊάφας, οὕτω καὶ ἐν τῇ πρώτῃ τῶν Βασιλειῶν ζητήσεις, πῶς προεφήτευσαν οἱ ἄγγελοι τοῦ Σαούλ σταλέντες ἐπὶ τὸν Δαβίδ, καὶ μετ' αὐτοὺς ὁ Σαούλ. Γέγραπται γάρ Καὶ ἀπηγγέλη τῷ Σαούλ, λέγοντες· Ἰδοὺ Δαυΐδ εἰς Αὐὼθ ἐν Ῥαμᾷ. Καὶ ἀπέστειλε Σαούλ ἀγγέλους λαβεῖν τὸν Δαυΐδ, καὶ εἴδοσαν τὴν ἐκκλησίαν τῶν προ φητῶν, καὶ Σαμουὴλ εἱστήκει καθεστηκὼς ἐπ' αὐτῶν καὶ ἐγενήθη ἐπὶ τοὺς ἀγγέλους Σαούλ πνεῦμα Κυ ρίου, καὶ προεφήτευσαν καὶ αὐτοί. Καὶ ἀπηγγέλη τῷ Σαούλ, καὶ ἀπέστειλεν ἀγγέλους ἑτέρους, καὶ προ- 391 εφήτευσαν καὶ αὐτοί. Καὶ ἐθυμώθη ὀργῇ Σαούλ, καὶ ἐπορεύθη εἰς ᾿Αρμαθαίμ, καὶ ἔρχεται ἕως τοῦ φρέα τος τοῦ μεγάλου, καὶ ἐν τῇ ὁδῷ εἰς Σωφείμ· καὶ ἐπε ηρώτησε, καὶ εἶπε· Ποῦ Σαμουήλ, καὶ Δαβίδ; Καὶ εἶ που Ἰδοὺ εἰς Αὐὼθ ἐν Ῥαμᾷ. Καὶ ἐπορεύθη ἐκεῖθεν εἰς Αὐὼν ἐν Ῥαμᾷ καὶ ἐγενήθη ἐπ' αὐτ τὸν πνεῦμα Θεοῦ, καὶ ἐπορεύετο πορευόμενος, καὶ προφητεύων, ἕως ἐλθὼν εἰς Αὐὼθ ἐν Ῥαμῇ· καὶ ἐξ εδύσατο τὰ ἱμάτια αὐτοῦ, καὶ προεφήτευσεν ενώπιον Σαμουήλ· καὶ ἔπεσε γυμνὸς ὅλην τὴν ἡμέραν ἐκεί γῆν, καὶ ὅλην τὴν νύκτα. Διὰ τοῦτο ἔλεγον· Εἰ καὶ Σαούλ ἐν προφήταις;» Αναγκαίως δὲ νομίζω καὶ ταῦτα παρατεθεῖσθαι ὑπὲρ τοῦ φανῆναι πως ἁμαρ τωλοὶ προφητεύουσι, καὶ πότερον ἐξ ἁγίου Πνεύματος, ἢ ἀπὸ ἄλλης δυνάμεως, ὅσον γε ἐπὶ τῷ μαρτυρεῖν τῇ ἀληθείᾳ, μὴ ψευδομένης. Πάλιν τε αὖ ἐν τῇ πρώτῃ " τῶν Βασιλειῶν εὑρίσκονται οἱ τῶν εἰδώλων μάν τεῖς ὑποδεικνύντες τὰ περὶ τῆς κιβωτοῦ, καὶ ὅτι, ἐπὰν βόες πρωτοτοκοῦσαι τὴν ὁδὸν Ἰησοῦ τοῦ Βεθσαμυσαίου πορευθῶσι, σημαίνουσιν ἀπὸ Θεοῦ γε γονέναι τὴν πληγὴν τοῖς Φυλιστιαίοις. Οὐδὲ τὰ περὶ τὴν ἐγγαστρίμυθον καὶ τὸν Σαμουὴλ ἐν τοῖς τόποις τούτοις παρασιωπητέον, ἀφ᾽ ὧν ἔμαθεν ὁ Σαούλ, ὅτι τῇ ἑξῆς ἔμελλεν ἅμα τοῖς υἱοῖς ἀναιρεθήσεσθαι ἡμέ ρπ. Τὸ δὲ ἀκριβὲς ἐν τοῖς τόποις ὄψεται ὁ δυνάμενος διαλαβεῖν περὶ διαφόρων δυνάμεων, χειρόνων και κρειττόνων, εἰ δὲ καὶ εἶέν τινες μεταξύ, καὶ περὶ τού των. Πάλιν τε αὖ ὁ βουλόμενος ἀπὸ χείρονος δυνά μεως προπεφητευκέναι τὸν Καϊάφαν, φησὶν ὅτι, οὐ δὲν παράδοξόν ἐστι πονηρὰν δύναμιν ταῦτα εἰρηκέναι, ὅπου γε οὐ πάντη ἀγνοῶν καὶ ὁ διάβολος εὑρίσκεται τὸν Υἱὸν ὄντα Θεοῦ, ἐν τοῖς ἀναγραφεῖσιν ὑπὸ τῶν εὐαγγελιστῶν εἰρῆσθαι ὑπ' αὐτοῦ πρὸς τὸν Κύριον. Φήσει δὲ, ὅτι καὶ πονηρία τις έκκειται (57') τῇ ἐνεργού σῃ δυνάμει ταῦτα προφητεύεσθαι περὶ τοῦ Σωτῆρος σκοπὸς γὰρ ἦν αὐτῇ οὐ τὸ πιστοποιῆσαι τοὺς ἀκροω μένους, ἀλλ' ἐρεθίσαι τοὺς ἐν τῷ συνεδρίῳ ἀρχιερεῖς Ἀλλ' οὐκ ἀπὸ ἐμπνεύσεως Πνεύματος ἁγίου προεφήτευσεν. Πώς προεφήτευσε Καϊάφας, οὕτω καὶ ἐν τῇ πρώτῃ τῶν Βασιλειῶν ζητήσεις πῶς. Καὶ μετ' αὐτοὺς ὁ Σαούλ. Γέγραπται γάρ Καὶ ἀπηγγέλη τῷ Σαούλ, λέγοντες· Ἰδοὺ Δαυΐδ. εἶπεν. Καὶ ἐπορεύθη ἐκεῖθεν εἰς Αὐὼθ ἐν Ῥαμᾷ. Πρωτοτοκοῦσαι. πρωτοτοκεύουσαι. 'Εκκειται. έγκειται Vide vero au forte haec etiam dicenda sint de pro pletia ejus, quoniam non sanctus erat, etiamsi pro phetarit, non tamen ex aflatu Spiritus sancti pro phetasse Caiapham. Ut autem quæsitu dignum est, quomodo prophetaverit Caiaphas, sic etiam in pri mo Regum quæres, quomodo prophetarint nuntii Saulis missi ad Davidem, et post ipsos Saul. Scri «sptum est enim ":. Et nuntiatum est Sauli hisce verbis Ecce David est in Avoth, in Rama. Et mi sit Saul nuntios qui adducerent Davidem, et vide runt cuneum prophetarum, et Samuelem stantem antistitem super eos; factusque est spiritus Domi ni super nuntios Saulis, ut et ipsi prophetarent. Nuntiatumque est Sauli, et misit alios nun tios, qui etiam ipsi prophetarunt. Et excanduit ira Saul, concessitque etiam ipse in Armatham, et venit usque ad puteum magnum, et ad viam quæ est in Sophem; et interrogans ait Ubi est S. muel, et David? Et dixerunt: Ecce in Avoth in Rama. Et concedit illine in Avoth in Rama: factus que est spiritus Domini super eum, et eundo ibat, atque prophetabat, donec cum venisset in Avoth in Rama, exutis vestimentis suis prophetavit coram Samuele; et procidit nudus tota illa die, et tota nocte. Hinc dicitur Num et Saut inter prople tas? › Hæc vero necessario apposita fuisse reor, ut clareret peccatores quoque prophetare; et utrum ex Spiritu sancto, an ex alia potentia non men tiente, quantum ad testifcandum veritati attinet, li prophetent. Rursumque in primo Regum iuve niuntur idolorum vates, ostendentes de arca, de nuntiantesque Philisthæis, quod si buculæ lactentes in viam ambulaverint Jesu Bethsamusæ, sciant sibi a Deo factam fuisse plagain. Ac ne illud quidem de muliere habente spiritum Pythonis, deque Sa muele in his locis reticendum est: ex quibus didi cit Saul futurum, ut postero die cum filiis interfi ceretur quorum locorum accuratam intelligen tiam is visurus est, qui disserere potest de diversis potentiis, tum bonis tum malis, atque de his etiam quæ inter has mediæ sunt, si quæ sunt. Rursus qui velit Caiapham prophetasse vi potentiæ malæ, dicturus est nil mirum esse, si mala potentia hæc dixerit, quandoquidem inveniatur diabolus non omn nino ignorare Jesum dictum fuisse in his quæ ab evangelistis sunt scripta, Filium Dei esse, cum ipse loqueretur ad Dominum. Dicet autem malitiam etiam quamdam inesse in potentia operante ut hæc de Servatore prophetarentur: quippe cui scopus esset non fideles facere auditores, sed summos sa cerdotes Pharisæosque, qui convenerant in conci xxvII, 19. " 1 Reg. xix, 19 seq. * 1 Reg. vi, 9. 33 Reg. Hæc in codice Regio, ac proinde in edit. Huetii, desiderantur, sed exstant in Bodleiano. Hæc quoque in codice Regio desiderantur, sed exstant in Bodleiano. Hæc etiam in codice Regio omissa sunt, sed exstant in Bodleiano. Codex Regius, Hæc desiderantur in editione Huetii. Sic nos cum Huetio; alii EDIT. (57') Legendum videtur esse

col. 719–720page 56 of 102

PG 14:719καὶ Φαρισαίους κατὰ τοῦ Ἰησοῦ, ἵνα αὐτὸν ἀποκτείνωσιν· ὅπερ οὐκ ἦν κατὰ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἐνεργῆσαι. 14. Ορα γὰρ εἰ μὴ παροξῶναι βούλεται τοὺς ἀκροωμένους είτε ὁ Καϊάφας, εἴτε τὸ ἐνεργοῦν αὐ τὸν προφητεύειν, πρὸς τὸ ἀποκτεῖναι τὸν Ἰησοῦν, διὰ τοῦ· «Ὑμεῖς οὐκ οἴδατε οὐδὲν οὐδὲ λογίζεσθε, ὅτι συμφέρει ἡμῖν ἵνα εἰς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, καὶ μὴ ὅλον τὸ ἔθνος ἀπόληται.» Αρά γε ὁ λέγων, «Συμφέρει ἡμῖν, ὅπερ μέρος ἦν τῆς προφητείας αὐτοῦ, ἀληθεύει, ἢ ψεύδεται; Εἰ μὲν γὰρ ἀλη θεύει, σώζεται ὁ Καϊάφας, καὶ οἱ ἐν τῷ συνεδρίῳ και τὰ τοῦ Ἰησοῦ ἀγωνιζόμενοι, ἀποθανόντος τοῦ Ἰησοῦ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, καὶ τυγχάνουσι τοῦ συμφέροντος· εἰ δὲ ἄτοπον φάσκειν τὸν Καϊάφαν καὶ τοὺς ἐν τῷ κατὰ τοῦ Ἰησοῦ συνεδρίῳ σώζεσθαι, καὶ τοῦ συμφέροντος τετευχέναι ἀποθανόντος τοῦ Ἰησοῦ, δῆλον (39') οὐχ ἅγιον Πνεῦμα ἦν τὸ ταῦτα ἐνεργῆσαν λέγεσθαι· ἅγιον γὰρ Πνεῦμα οὐ ψεύδεται. Ὁ δὲ βουλόμενος ἀληθεύειν καὶ ἐν τούτῳ τὸ ἐνεργοῦν τὸν Καϊάφαν, λέγω δὲ τῷ φάσκειν, «Συμφέρει ἡμῖν, ἵνα εἰς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ,» βαθύτερον ἐξακούσεται του, «Συμ φέρει ἡμῖν, ο διὰ τὸν περὶ τέλους λόγον, καὶ συγχρήσεται τῷ, ο Οπως χάριτι, ο ή,· χωρὶς Θεοῦ, ὑπὲρ παντὸς γεύσηται θανάτου· › καὶ ἐπιστήσει τῷ, πὲρ παντὸς, ὁ καὶ τῷ, ' χωρὶς Θεοῦ, ὑπὲρ παντός. ο Σγχρήσεται δὲ καὶ τῷ· ι Ος ἐστι Σωτὴρ πάντων ἀν θρώπων, μάλιστα πιστῶν· ο ὅτι [[.ἔτι] δὲ, «Οὗτός ἐστιν ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ο ἰδίως ἀκούων τοῦ αἵρεσθαι τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, καὶ οὐχὶ μέρους αὐτοῦ. Ὁ δὲ λέγων ἀληθὲς εἶναι τὸ, Συμφέρει ἡμῖν, ἵνα εἰς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ,» φήσει καὶ ὅλα τὰ κατὰ τὸν τόπον προφητείαν εἶναι ἀληθῆ, ἀρχομένην ἀπὸ τοῦ·. Ὑμεῖς οὐκ οἴδατε οὐδέν· ο οὐ δὲν γὰρ ᾔδεισαν οἱ τὸν Ἰησοῦν μὴ γνωρίζοντες Φα ρισαῖοι καὶ ἀρχιερεῖς, ὄντα ἀλήθειαν, καὶ σοφίαν, καὶ δικαιοσύνην, καὶ εἰρήνην· «Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρή νη ἡμῶν.» ᾿Αλλὰ καὶ οὐκ ἐλογίζοντο οὗτοι οἱ μηδὲν εἰδότες, τίνα τρόπον συνέφερε καὶ αὐτοῖς, ἵνα ὁ εἷς οὗτος, καθὰ ἄνθρωπος ἐστιν, ἀποθάνῃ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ· ἄνθρωπος γάρ ἐστιν ἀποθανών Ἰησοῦς διὸ καὶ αὐτός φησι·. Νῦν δὲ ζητεῖτέ με ἀποκτεῖναι άνθρωπον, ὃς τὴν ἀλήθειαν λελάληκα.» Καὶ ἐπεὶ ἄν θρωπος μὲν ἔστιν ὁ ἀποθανών, οὐκ ἦν δὲ ἄνθρωπος ἡ ἀλήθεια, καὶ ἡ σοφία, καὶ ἡ εἰρήνη, καὶ ἡ δικαιοσύνη, καὶ περὶ οὗ γέγραπται, ο Θεὸς ἦν ὁ Λόγος, ο οὐκ ἀπέθανεν ὁ Θεὸς Λόγος, καὶ ἡ ἀλήθεια, καὶ ἡ σοφία, καὶ ἡ δικαιοσύνη· ἀνεπίδεκτος γὰρ ἡ εἰκὼν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου, Πρωτότοκος πάσης κτίσεως, θανάτου. Ὑπὲρ τοῦ λαοῦ δὲ ἀπέθανεν οὗτος ὁ ἄν θρωπος, τὸ πάντων ζώων καθαρώτερον, ὅστις τὰς ἀπ μαρτίας ἡμῶν ἦρε, καὶ τὰς ἀσθενείας, ἅτε δυνάμενος πᾶσαν τὴν ὅλου τοῦ κόσμου ἁμαρτίαν εἰς ἑαυτὴν ἀναλαβὼν λύσαι, καὶ ἐξαναλῶσαι, καὶ ἐξαφανίσαι ἐπεὶ «μὴ ἁμαρτίαν ἐποίησε, μηδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ,» οὐδὲ ἔγνω ἁμαρτίαν. Κατά η Ο σε ἀκρομένους. Οὐδέν. Δηλον. ὡς, ὅτι.

lium adversus Jesum, irritare, ut ipsum interfice rent: quæ operatio non erat ex Spiritu sancto. 14. Vide vero au non concitare velit auditores sive Caiaphas, sive is qui illi vim prophetandi suppeditabat, ad interficiendum Jesum bisce ver bis Vos nescitis quidquam, neque cogitatis quia expedit nobis ut unus homo moriatur pro populo, et non 392 tota gens pereat”., Utrum qui di cit, expedit nobis, quæ verba sunt prophetiæ ipsius pars, vera narrat an mentitur? Si vera nar rat, servatur Caiaphas, cum his qui in concilio adversus Jesum contendunt, quia mortuus est Jesus pro populo, consequunturque omnes bi utilitatemn; si vero absurdum est dicere Caiapham, eosque qui concilio aderant adversus Jesum, servari assecu tosque eos fuisse utilitatem, quia mortuus fuerit Jesus, perspicuum est non dici Spiritum sanctum talia operatum fuisse: Spiritus enim sanctus non mentitur. Qui vero velit Caiapham, atque poten tiam in ipso operantem vera narrare dicendo Expedit nobis, ut unus homo moriatur pro po pulo, a profundius intelliget hoc dictum, expedit nobis, propter rationem finis, uteturque eo testi monio: ‹ Ut per gratiam Dei ",, vel, ‹ sine Deo, pro omni gustaret mortem; et notabit illud, cpro omni,, et illud, sine Deo, pro omni., Ute tur pariter etiam illo: Qui est Servator omnium hominum, præsertim fidelium *;» et illo: cflic est ille Agnus Dei, qui aufert peccatum mundi ",, proprie intelligens auferri peccatum mundi, non partis ejus. Cæterum qui verum esse dicit: ‹ Ex pedit nobis, ut unus homo moriatur, dicet totum præsentem locum veram prophetiam esse, inci pientem ab illo: • Vos nescitis quidquamn.» Nihil enim norant summi sacerdotes et Pharisai, nescientes Jesum veritatem esse, sapientiam, justitiam et pacem: Ipse enim est pax no stra ss Quin etiam non cogitabant hi nihil scientes, quonam pacto conduceret etiam illis, ut unus hic, quatenus homo est, moreretur pro po pulo. Jesus enim, qui mortuus est, homo est; quo circa ipse etiam inquit: • Nunc autem quæritis me interficere, hominem, qui locutus sum verita tem. Et quoniam homo quidem est, qui mor tuus est; non erat autem homo veritas, sapientia, pax et justitia, et de quo scriptum est: «Deus erat Sermo 60 ; › non mortuus est ille Deus Sermo, et veritas, et sapientia, et justitia: si quidem imago invisibilis Dei, Primogenitus omnis creaturæ " in capax est mortis. Pro populo autem moritur bic homo omnibus animantibus purior, qui peccata nostra tulit et infirmitates ", quia posset univer sum totius mundi peccatum in se receptum sol vere, et consumere, et delere, quoniam pec st Joan. x1, 49, 50. 88 Hebr. II, 9. " [ Tim, iv, 10. 87 Joan. 1, 29. 60 Ephes. 1,14. ' Joan. viii. 60 Joan. 1, 1. Coloss. 1,15. ‹ Isai. LIII, 4. Earlemn Huetii editio, male, Desideratur in editione Huetii. (59') Poes hanc vocem desideratur vel ΕDIT,

καὶ Φαρισαίους κατὰ τοῦ Ἰησοῦ, ἵνα αὐτὸν ἀποκτεί νωσιν· ὅπερ οὐκ ἦν κατὰ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἐνεργῆσαι. 14. Ορα γὰρ εἰ μὴ παροξῶναι βούλεται τοὺς ἀκροω μένους είτε ὁ Καϊάφας, εἴτε τὸ ἐνεργοῦν αὐ τὸν προφητεύειν, πρὸς τὸ ἀποκτεῖναι τὸν Ἰησοῦν, διὰ τοῦ· «Ὑμεῖς οὐκ οἴδατε οὐδὲν οὐδὲ λογίζεσθε, ὅτι συμφέρει ἡμῖν ἵνα εἰς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, καὶ μὴ ὅλον τὸ ἔθνος ἀπόληται.» Αρά γε ὁ λέγων, «Συμφέρει ἡμῖν, ὅπερ μέρος ἦν τῆς προφη τείας αὐτοῦ, ἀληθεύει, ἢ ψεύδεται; Εἰ μὲν γὰρ ἀλη θεύει, σώζεται ὁ Καϊάφας, καὶ οἱ ἐν τῷ συνεδρίῳ και τὰ τοῦ Ἰησοῦ ἀγωνιζόμενοι, ἀποθανόντος τοῦ Ἰησοῦ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, καὶ τυγχάνουσι τοῦ συμφέροντος· εἰ δὲ ἄτοπον φάσκειν τὸν Καϊάφαν καὶ τοὺς ἐν τῷ κατὰ τοῦ Ἰησοῦ συνεδρίῳ σώζεσθαι, καὶ τοῦ συμφέροντος τετευχέναι ἀποθανόντος τοῦ Ἰησοῦ, δῆλον (39') οὐχ ἅγιον Πνεῦμα ἦν τὸ ταῦτα ἐνεργῆσαν λέγεσθαι· ἅγιον γὰρ Πνεῦμα οὐ ψεύδεται. Ὁ δὲ βουλόμενος ἀληθεύειν καὶ ἐν τούτῳ τὸ ἐνεργοῦν τὸν Καϊάφαν, λέγω δὲ τῷ φάσκειν, «Συμφέρει ἡμῖν, ἵνα εἰς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ,» βαθύτερον ἐξακούσεται του, «Συμ φέρει ἡμῖν, ο διὰ τὸν περὶ τέλους λόγον, καὶ συγχρή σεται τῷ, ο Οπως χάριτι, ο ή,· χωρὶς Θεοῦ, ὑπὲρ παντὸς γεύσηται θανάτου· › καὶ ἐπιστήσει τῷ, πὲρ παντὸς, ὁ καὶ τῷ, ' χωρὶς Θεοῦ, ὑπὲρ παντός. ο Σγχρήσεται δὲ καὶ τῷ· ι Ος ἐστι Σωτὴρ πάντων ἀν θρώπων, μάλιστα πιστῶν· ο ὅτι [[.ἔτι] δὲ, «Οὗτός ἐστιν ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ο ἰδίως ἀκούων τοῦ αἵρεσθαι τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, καὶ οὐχὶ μέρους αὐτοῦ. Ὁ δὲ λέγων ἀληθὲς εἶναι τὸ, Συμφέρει ἡμῖν, ἵνα εἰς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ,» φήσει καὶ ὅλα τὰ κατὰ τὸν τόπον προφητείαν εἶναι ἀληθῆ, ἀρχομένην ἀπὸ τοῦ·. Ὑμεῖς οὐκ οἴδατε οὐδέν· ο οὐ δὲν γὰρ ᾔδεισαν οἱ τὸν Ἰησοῦν μὴ γνωρίζοντες Φα ρισαῖοι καὶ ἀρχιερεῖς, ὄντα ἀλήθειαν, καὶ σοφίαν, καὶ δικαιοσύνην, καὶ εἰρήνην· «Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρή νη ἡμῶν.» ᾿Αλλὰ καὶ οὐκ ἐλογίζοντο οὗτοι οἱ μηδὲν εἰδότες, τίνα τρόπον συνέφερε καὶ αὐτοῖς, ἵνα ὁ εἷς οὗτος, καθὰ ἄνθρωπος ἐστιν, ἀποθάνῃ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ· ἄνθρωπος γάρ ἐστιν ἀποθανών Ἰησοῦς διὸ καὶ αὐτός φησι·. Νῦν δὲ ζητεῖτέ με ἀποκτεῖναι άνθρωπον, ὃς τὴν ἀλήθειαν λελάληκα.» Καὶ ἐπεὶ ἄν θρωπος μὲν ἔστιν ὁ ἀποθανών, οὐκ ἦν δὲ ἄνθρωπος ἡ ἀλήθεια, καὶ ἡ σοφία, καὶ ἡ εἰρήνη, καὶ ἡ δικαιο σύνη, καὶ περὶ οὗ γέγραπται, ο Θεὸς ἦν ὁ Λόγος, ο οὐκ ἀπέθανεν ὁ Θεὸς Λόγος, καὶ ἡ ἀλήθεια, καὶ ἡ σοφία, καὶ ἡ δικαιοσύνη· ἀνεπίδεκτος γὰρ ἡ εἰκὼν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου, Πρωτότοκος πάσης κτίσεως, θανάτου. Ὑπὲρ τοῦ λαοῦ δὲ ἀπέθανεν οὗτος ὁ ἄν θρωπος, τὸ πάντων ζώων καθαρώτερον, ὅστις τὰς ἀπ μαρτίας ἡμῶν ἦρε, καὶ τὰς ἀσθενείας, ἅτε δυνάμε νος πᾶσαν τὴν ὅλου τοῦ κόσμου ἁμαρτίαν εἰς ἑαυτὴν ἀναλαβὼν λύσαι, καὶ ἐξαναλῶσαι, καὶ ἐξαφανίσαι ἐπεὶ «μὴ ἁμαρτίαν ἐποίησε, μηδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ,» οὐδὲ ἔγνω ἁμαρτίαν. Κατά η Ο σε ἀκρομένους. Οὐδέν. Δηλον. ὡς, ὅτι. lium adversus Jesum, irritare, ut ipsum interfice rent: quæ operatio non erat ex Spiritu sancto. 14. Vide vero au non concitare velit auditores sive Caiaphas, sive is qui illi vim prophetandi suppeditabat, ad interficiendum Jesum bisce ver bis Vos nescitis quidquam, neque cogitatis quia expedit nobis ut unus homo moriatur pro populo, et non 392 tota gens pereat”., Utrum qui di cit, expedit nobis, quæ verba sunt prophetiæ ipsius pars, vera narrat an mentitur? Si vera nar rat, servatur Caiaphas, cum his qui in concilio adversus Jesum contendunt, quia mortuus est Jesus pro populo, consequunturque omnes bi utilitatemn; si vero absurdum est dicere Caiapham, eosque qui concilio aderant adversus Jesum, servari assecu tosque eos fuisse utilitatem, quia mortuus fuerit Jesus, perspicuum est non dici Spiritum sanctum talia operatum fuisse: Spiritus enim sanctus non mentitur. Qui vero velit Caiapham, atque poten tiam in ipso operantem vera narrare dicendo Expedit nobis, ut unus homo moriatur pro po pulo, a profundius intelliget hoc dictum, expedit nobis, propter rationem finis, uteturque eo testi monio: ‹ Ut per gratiam Dei ",, vel, ‹ sine Deo, pro omni gustaret mortem; et notabit illud, cpro omni,, et illud, sine Deo, pro omni., Ute tur pariter etiam illo: Qui est Servator omnium hominum, præsertim fidelium *;» et illo: cflic est ille Agnus Dei, qui aufert peccatum mundi ",, proprie intelligens auferri peccatum mundi, non partis ejus. Cæterum qui verum esse dicit: ‹ Ex pedit nobis, ut unus homo moriatur, dicet totum præsentem locum veram prophetiam esse, inci pientem ab illo: • Vos nescitis quidquamn.» Nihil enim norant summi sacerdotes et Pharisai, nescientes Jesum veritatem esse, sapientiam, justitiam et pacem: Ipse enim est pax no stra ss Quin etiam non cogitabant hi nihil scientes, quonam pacto conduceret etiam illis, ut unus hic, quatenus homo est, moreretur pro po pulo. Jesus enim, qui mortuus est, homo est; quo circa ipse etiam inquit: • Nunc autem quæritis me interficere, hominem, qui locutus sum verita tem. Et quoniam homo quidem est, qui mor tuus est; non erat autem homo veritas, sapientia, pax et justitia, et de quo scriptum est: «Deus erat Sermo 60 ; › non mortuus est ille Deus Sermo, et veritas, et sapientia, et justitia: si quidem imago invisibilis Dei, Primogenitus omnis creaturæ " in capax est mortis. Pro populo autem moritur bic homo omnibus animantibus purior, qui peccata nostra tulit et infirmitates ", quia posset univer sum totius mundi peccatum in se receptum sol vere, et consumere, et delere, quoniam pec st Joan. x1, 49, 50. 88 Hebr. II, 9. " [ Tim, iv, 10. 87 Joan. 1, 29. 60 Ephes. 1,14. ' Joan. viii. 60 Joan. 1, 1. Coloss. 1,15. ‹ Isai. LIII, 4. Earlemn Huetii editio, male, Desideratur in editione Huetii. (59') Poes hanc vocem desideratur vel ΕDIT,

col. 721–722page 57 of 102

PG 14:721τοῦτο δ' οἶμαι καὶ τὸν Παῦλον εἰρηκέναι οὕτως Τὸν μὴ γνόντα ἁμαρτίαν ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρτίαν "',, ἐποίησεν, ἵνα ἡμεῖς γενώμεθα δικαιοσύνη Θεοῦ ἐν 393 αὐτῷ· ἡ ἁμαρτίαν γὰρ αὐτὸν ἐποίησεν, εἶπε, μὴ ‹ γνόντα ἁμαρτίαν, τῷ μηδὲν αὐτὸν ἡμαρτηκότα ο τὰς πάντων ἁμαρτίας ἀνειληφέναι, καὶ εἰ δεῖ τολμή- ":» σαντα εἰπεῖν, πολλῷ μᾶλλον τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ περικάθαρμα αὐτὸν τοῦ κόσμου γεγονέναι, καὶ πάν των περίφημα τῶν εἰπόντων· ι Ὡς περικαθάρματα τοῦ κόσμου ἐγενήθημεν, πάντων περίφημα ἕως ἄρτι. Περὶ δὲ τοῦ πολλάκις, ἐπικρατούντων τινῶν χαλεπῶν ἐν τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει, οἷον λοιμῶν, ἢ ἐπιβλαβῶν νηνεμιῶν, ἢ λιμῶν, λύεσθαι τὰ τοιαῦτα, οἱονεὶ *.» καταργουμένου τοῦ ἐνεργοῦντος αὐτὰ πονηροῦ πνεύ ματος, διὰ τὸ ἑαυτόν τινα ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ διδόναι, πολλαὶ φέρονται Ἑλλήνων, καὶ βαρβάρων Ιστορίας, τὴν περὶ τοῦ τοιούτου ἔννοιαν οὐκ ἀποπτυόντων, οὐδὲ ἀποδοκιμαζόντων· πότερον μὲν οὖν ἀληθῆ ἐστι τὰ τοιαῦτα, ἢ μὴ, οὐ τοῦ παρόντος ἐστὶ καιροῦ μετ' ἐξετάσεως διαλαβεῖν. Πλὴν ὁ δυνάμενος ὑπὲρ ὅλου κόσμου, ἵνα πᾶς ὁ κόσμος καθαρθῇ, ἀναδέξασθαι ἐπὶ καθαρσίῳ αὐτοῦ, ἀπολομένου ἂν, εἰ μὴ ἀνεδέξατο το ὑπὲρ αὐτοῦ ἀποθανεῖν, οὔτε ἱστόρηται πώποτε, ούτε ἱστορηθῆναι δύναται, μόνου Ἰησοῦ τὸ πάντων τῆς ἁμαρτίας φορτίον ἐν τῷ ὑπὲρ τῶν ὅλων χωρίς Θεοῦ ο σταυρῷ ἀναλαβεῖν εἰς ἑαυτὸν, καὶ βαστάσαι τῇ μεγάλῃ αὐτοῦ ἰσχύϊ δεδυνημένου. Καὶ γὰρ οὗτος μόνος ἐπιστήμων ἦν τοῦ φέρειν μαλακίαν, ὥς φησιν ὁ προφήτης Ησαΐας, λέγων· "Ανθρωπος ἐν πληγή ῶν, καὶ εἰδὼς φέρειν μαλακίαν.» Καὶ οὗτός γε τὰς • ",» ἁμαρτίας ἡμῶν ἔλαβε, καὶ μεμαλάκισται διὰ τὰς ἀνομίας ἡμῶν, καὶ ἡ ὀφειλομένη ἡμῖν εἰς τὸ παιδευθῆναι καὶ εἰρήνην ἀναλαβεῖν κόλασις ἐπ' αὐτὸν γεγέ-: ‹ νηται. Οὕτω γὰρ ἀκούω τούτων· Παιδεία εἰρήνης ",» ἡμῶν ἐπ' αὐτόν. Τάχα δὲ καὶ, ἐπεὶ ι τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς ἰάθημεν, ο εἴποιμεν ἂν οἱ ἰαθέντες, ἐκ ", τοῦ σταυροῦ ἐλθόντος αὐτῷ τοῦ μώλωπος, τό· «Ἐμοὶ δὲ μὴ γένοιτο καυχάσθαι, εἰ μὴ ἐν τῷ σταυρῷ τοῦ Κυ: « ρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, δι' οὗ ἐμοὶ κόσμος ἐσταύ- " ρωται, κἀγὼ τῷ κόσμῳ. Τοῦτον τὸν Ἰησοῦν παρ ἔδωκεν ὁ Πατὴρ ταῖς ἁμαρτίαις ἡμῶν, καὶ δι᾿ αὐτὰς ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐνώ πιον τοῦ κείραντος ἄφωνος.» Τούτου ἐν τῇ ταπεινώσει, ἣν ο ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν, γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ, ἡ κρίσις ἤρθη· οὕτω γὰρ ἀκούω τοῦ· Ἐν τῇ ταπεινώσει ἡ κρίσις αὐτοῦ ἤρθη·, ὡς εἶναι τὰ ἑξῆς· Ἐν τῇ τα πεινώσει αὐτοῦ ἡ κρίσις ἤρθη· οὕτως δὲ ἀπὸ τῶν ἀνομιῶν τοῦ λαοῦ τοῦ Θεοῦ ἤχθη εἰς θάνατον. Οὐκοῦν ἀπέθανεν ὁ ἄνθρωπος οὗτος ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, καὶ διὰ τοῦτον οὐχὶ ὅλον τὸ ἔθνος ἀπώλετο. Καὶ ἐπίσ στησον, εἰ δύνασαι, τὸ μὲν ὄνομα τοῦ λαοῦ λα δεῖν εἰς τοὺς ἐκ περιτομῆς, τὸ δὲ τοῦ ἔθνους εἰς τοὺς λοιπούς· ἀπέθανε γὰρ οὗτος ὁ ἄνθρωπος οὐ η σε σε εποίησεν, εἶπε, τὸν μὴ γνόντα, εἶπε, Οὕτως. αύτος,

i or catum non fecit, neque inventus est ejus dolus neque agnovit peccatum. Hanc etiam ob causam opinor Paulum sic dixisse Eum, qui non novit peccatum, pro nobis pec catum fecit, Deus; c ut nos eficeremur justitia Dei in ipso peccatum enim, dixit, ipsum fe cit, qui peccatum. nen novit, quia cum ipse nihil peccati commisisset, omnium in se peccata recepe rit; et si audacius loqui audendum est, multo ma gis quam cateri sui apostoli, purgamentum nundi » factus fuerit rejectamentaque omnium dicentium Quasi purgamenta inundi facti sumus; omnium rejectamenta usque nunc Quod autem frequen ter invalescentibus rebus quibusdam asperis, veluti peste, vel fane, vel nocuis ventorum agitationibus, in hominum genere, solvantur hac, abolito, verbi gratia, spiritu illo malo qui hæc operabatur, eo quod aliquis seipsum pro communi salute dederit, multorum auctorum narrant historiæ, tum Græco rum, tum barbarorum, banc nostram intelligentiam neque respuentium, neque reprobantium: quæ veræ sint, necne, non est prasentis temporis accurate esquirere. Verumtamen nullibi gentium, nullis hi storiis aliquando mandatum est, ac ne mandari quidem potest, fuisse aliquem qui se reciperet pro toto mundo mortem obiturum, ut totus mundus pur garetur illius sanctitate; alioquin perdendus, ni pro eo servando mortem oppeteret: quippe quod solius «sit Jesu posse omnium peccati onus in se recipere per crucem pro omnibus sine Deo atque in & gentibus suis viribus illud portare. Calluit enim hic solus ferre languorem, ut inquit Isaias propheta, dicens Homo in plaga exsistens, et sciens førre languorem Atque hic sane peccata nostra ac » cepit, et gre affectus est propter iniquitates nu stras in seque facta est punitio, quæ nobis debe batur, ut pacem recipiamus, dum erudimur casti gali. Isto namque modo hoc intelligo Eruditio pacis nostra super eum Fortasse autem nos, » quia ‹ livore ejus sanati sumus, › livore ex cruce illi obveniente sanali dicemus: • Mibi autem absit < gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo”., Traditus est a Patre propter peccata nostra hic Jesus; qui etiam propterea e ad occisionem ductus est, ut agnus coram tondente mutus "., Hujus in humilitate, qua ‹ humilem præbuit seipsum, factus obediens usque ad mortem, mortem autem cru cis",» judicium sublatum est: sic enim hoc in telligo 68 1 Petr. ut. 22. est In humilitate judicium ejus sublatum perinde ac diceret: In humilitate ejus ju dicium sublatum est: 394 et fuit sic, propter iniquitates populi Dei, ductus ad mortem. Mortuus Hebr. 11, 9. 67 Isai. LIII, 7. es ibid. 4. 78 Isai. LIII, 8. 1 Cor. v, 21. 681 Cor. iv, 13. ibid. 5. 7º Galat. vi, 14. 7 Isai. LIII, 7. 71 Philip. H, 8. Codex Bodleianus, et sic legisse videtur ferrarius; Regius vero omittit Sic codex Regius, Ferrarius vera legebat vertit enim, c et fuit bic..

τοῦτο δ' οἶμαι καὶ τὸν Παῦλον εἰρηκέναι οὕτως Τὸν μὴ γνόντα ἁμαρτίαν ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρτίαν "',, ἐποίησεν, ἵνα ἡμεῖς γενώμεθα δικαιοσύνη Θεοῦ ἐν 393 αὐτῷ· ἡ ἁμαρτίαν γὰρ αὐτὸν ἐποίησεν, εἶπε, μὴ ‹ γνόντα ἁμαρτίαν, τῷ μηδὲν αὐτὸν ἡμαρτηκότα ο τὰς πάντων ἁμαρτίας ἀνειληφέναι, καὶ εἰ δεῖ τολμή- ":» σαντα εἰπεῖν, πολλῷ μᾶλλον τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ περικάθαρμα αὐτὸν τοῦ κόσμου γεγονέναι, καὶ πάν των περίφημα τῶν εἰπόντων· ι Ὡς περικαθάρματα τοῦ κόσμου ἐγενήθημεν, πάντων περίφημα ἕως ἄρτι. Περὶ δὲ τοῦ πολλάκις, ἐπικρατούντων τινῶν χαλεπῶν ἐν τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει, οἷον λοιμῶν, ἢ ἐπι βλαβών νηνεμιῶν, ἢ λιμῶν, λύεσθαι τὰ τοιαῦτα, οἱονεὶ *.» καταργουμένου τοῦ ἐνεργοῦντος αὐτὰ πονηροῦ πνεύ ματος, διὰ τὸ ἑαυτόν τινα ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ διδόναι, πολλαὶ φέρονται Ἑλλήνων, καὶ βαρβάρων Ιστορίας, τὴν περὶ τοῦ τοιούτου ἔννοιαν οὐκ ἀποπτυόντων, οὐδὲ ἀποδοκιμαζόντων· πότερον μὲν οὖν ἀληθῆ ἐστι τὰ τοιαῦτα, ἢ μὴ, οὐ τοῦ παρόντος ἐστὶ καιροῦ μετ' ἐξετάσεως διαλαβεῖν. Πλὴν ὁ δυνάμενος ὑπὲρ ὅλου κόσμου, ἵνα πᾶς ὁ κόσμος καθαρθῇ, ἀναδέξασθαι ἐπὶ καθαρσίῳ αὐτοῦ, ἀπολομένου ἂν, εἰ μὴ ἀνεδέξατο το ὑπὲρ αὐτοῦ ἀποθανεῖν, οὔτε ἱστόρηται πώποτε, ούτε ἱστορηθῆναι δύναται, μόνου Ἰησοῦ τὸ πάντων τῆς ἁμαρτίας φορτίον ἐν τῷ ὑπὲρ τῶν ὅλων χωρίς Θεοῦ ο σταυρῷ ἀναλαβεῖν εἰς ἑαυτὸν, καὶ βαστάσαι τῇ μεγάλῃ αὐτοῦ ἰσχύϊ δεδυνημένου. Καὶ γὰρ οὗτος μόνος ἐπιστήμων ἦν τοῦ φέρειν μαλακίαν, ὥς φησιν ὁ προφήτης Ησαΐας, λέγων· "Ανθρωπος ἐν πληγή ῶν, καὶ εἰδὼς φέρειν μαλακίαν.» Καὶ οὗτός γε τὰς • ",» ἁμαρτίας ἡμῶν ἔλαβε, καὶ μεμαλάκισται διὰ τὰς ἀνομίας ἡμῶν, καὶ ἡ ὀφειλομένη ἡμῖν εἰς τὸ παιδευ θῆναι καὶ εἰρήνην ἀναλαβεῖν κόλασις ἐπ' αὐτὸν γεγέ-: ‹ νηται. Οὕτω γὰρ ἀκούω τούτων· Παιδεία εἰρήνης ",» ἡμῶν ἐπ' αὐτόν. Τάχα δὲ καὶ, ἐπεὶ ι τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς ἰάθημεν, ο εἴποιμεν ἂν οἱ ἰαθέντες, ἐκ ", τοῦ σταυροῦ ἐλθόντος αὐτῷ τοῦ μώλωπος, τό· «Ἐμοὶ δὲ μὴ γένοιτο καυχάσθαι, εἰ μὴ ἐν τῷ σταυρῷ τοῦ Κυ: « ρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, δι' οὗ ἐμοὶ κόσμος ἐσταύ- " ρωται, κἀγὼ τῷ κόσμῳ. Τοῦτον τὸν Ἰησοῦν παρ ἔδωκεν ὁ Πατὴρ ταῖς ἁμαρτίαις ἡμῶν, καὶ δι᾿ αὐτὰς ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐνώ πιον τοῦ κείραντος ἄφωνος.» Τούτου ἐν τῇ ταπεινώ σει, ἣν ο ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν, γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ, ἡ κρίσις ἤρθη· οὕτω γὰρ ἀκούω τοῦ· Ἐν τῇ ταπεινώσει ἡ κρίσις αὐτοῦ ἤρθη·, ὡς εἶναι τὰ ἑξῆς· Ἐν τῇ τα πεινώσει αὐτοῦ ἡ κρίσις ἤρθη· οὕτως δὲ ἀπὸ τῶν ἀνομιῶν τοῦ λαοῦ τοῦ Θεοῦ ἤχθη εἰς θάνατον. Οὐκοῦν ἀπέθανεν ὁ ἄνθρωπος οὗτος ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, καὶ διὰ τοῦτον οὐχὶ ὅλον τὸ ἔθνος ἀπώλετο. Καὶ ἐπίσ στησον, εἰ δύνασαι, τὸ μὲν ὄνομα τοῦ λαοῦ λα δεῖν εἰς τοὺς ἐκ περιτομῆς, τὸ δὲ τοῦ ἔθνους εἰς τοὺς λοιπούς· ἀπέθανε γὰρ οὗτος ὁ ἄνθρωπος οὐ η σε σε εποίησεν, εἶπε, τὸν μὴ γνόντα, εἶπε, Οὕτως. αύτος, i or catum non fecit, neque inventus est ejus dolus neque agnovit peccatum. Hanc etiam ob causam opinor Paulum sic dixisse Eum, qui non novit peccatum, pro nobis pec catum fecit, Deus; c ut nos eficeremur justitia Dei in ipso peccatum enim, dixit, ipsum fe cit, qui peccatum. nen novit, quia cum ipse nihil peccati commisisset, omnium in se peccata recepe rit; et si audacius loqui audendum est, multo ma gis quam cateri sui apostoli, purgamentum nundi » factus fuerit rejectamentaque omnium dicentium Quasi purgamenta inundi facti sumus; omnium rejectamenta usque nunc Quod autem frequen ter invalescentibus rebus quibusdam asperis, veluti peste, vel fane, vel nocuis ventorum agitationibus, in hominum genere, solvantur hac, abolito, verbi gratia, spiritu illo malo qui hæc operabatur, eo quod aliquis seipsum pro communi salute dederit, multorum auctorum narrant historiæ, tum Græco rum, tum barbarorum, banc nostram intelligentiam neque respuentium, neque reprobantium: quæ veræ sint, necne, non est prasentis temporis accurate esquirere. Verumtamen nullibi gentium, nullis hi storiis aliquando mandatum est, ac ne mandari quidem potest, fuisse aliquem qui se reciperet pro toto mundo mortem obiturum, ut totus mundus pur garetur illius sanctitate; alioquin perdendus, ni pro eo servando mortem oppeteret: quippe quod solius «sit Jesu posse omnium peccati onus in se recipere per crucem pro omnibus sine Deo atque in & gentibus suis viribus illud portare. Calluit enim hic solus ferre languorem, ut inquit Isaias propheta, dicens Homo in plaga exsistens, et sciens førre languorem Atque hic sane peccata nostra ac » cepit, et gre affectus est propter iniquitates nu stras in seque facta est punitio, quæ nobis debe batur, ut pacem recipiamus, dum erudimur casti gali. Isto namque modo hoc intelligo Eruditio pacis nostra super eum Fortasse autem nos, » quia ‹ livore ejus sanati sumus, › livore ex cruce illi obveniente sanali dicemus: • Mibi autem absit < gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo”., Traditus est a Patre propter peccata nostra hic Jesus; qui etiam propterea e ad occisionem ductus est, ut agnus coram tondente mutus "., Hujus in humilitate, qua ‹ humilem præbuit seipsum, factus obediens usque ad mortem, mortem autem cru cis",» judicium sublatum est: sic enim hoc in telligo 68 1 Petr. ut. 22. est In humilitate judicium ejus sublatum perinde ac diceret: In humilitate ejus ju dicium sublatum est: 394 et fuit sic, propter iniquitates populi Dei, ductus ad mortem. Mortuus Hebr. 11, 9. 67 Isai. LIII, 7. es ibid. 4. 78 Isai. LIII, 8. 1 Cor. v, 21. 681 Cor. iv, 13. ibid. 5. 7º Galat. vi, 14. 7 Isai. LIII, 7. 71 Philip. H, 8. Codex Bodleianus, et sic legisse videtur ferrarius; Regius vero omittit Sic codex Regius, Ferrarius vera legebat vertit enim, c et fuit bic..

col. 723–724page 58 of 102

PG 14:723Λ μόνον ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ μὴ ὅλον τὸ ἔθνος ἀπόληται, ὡσεὶ ἔλεγε, τὸ χρηματίζον τὸ ἔθνος καὶ πάντες οἱ ἐθνικοὶ ἀπόλωνται. ἔλεγον τὸ χρηματίζω ἔθνος, τοῦτο, ὡς προφητείαν λεγομένου. 15. Εξῆς τούτῳ ἐστὶ τό· «Τοῦτο ἀφ' ἑαυτοῦ οὐκ εἶπεν.» Αφ' οὗ μανθάνειν οἶμαι ἡμᾶς, ὅτι τινά μὲν οἱ ἄνθρωποι ἀφ' ἑαυτῶν λέγομεν, μηδεμιᾶς ἡμᾶς ἐνεργούσης εἰς τὸ λέγειν δυνάμεως, ἕτερα δὲ ὡσε περεὶ ὑπηχούσης, καὶ ὑποβαλλούσης δυνάμεώς τινος ἡμῖν τὰ λεγόμενα· κἂν μὴ τέλεον ἐξιστάμεθα, καὶ ἀπαρακολουθήτως ἔχομεν ἑαυτοῖς, ἀλλὰ δοχῶμεν παρακολουθεῖν οἷς λέγομεν, ἐνδέχεται παρακολουθοῦντας ἡμᾶς ἑαυτοῖς ᾗ λέγομεν, μὴ παρακολουθεῖν τῷ βουλήματι τῶν λεγομένων· ὥσπερ νῦν Καϊάφας ὁ ἀρχιερεὺς καὶ ἀφ' ἑαυτοῦ οὐκ εἶπε, καὶ οὐκ εἶπε τὸν νοῦν, ὡς προφητείαν, καὶ τὴν προφητείαν τοῦ λεγομένου οὐκ ἐδέχετο. Καὶ παρὰ Παύλῳ δὲ να μοδιδάσκαλοί τινές εισι «μὴ νοοῦντες, μήτε & λέγουσι, μήτε περὶ τίνων διαβεβαιοῦνται. Ἀλλ᾿ οὐχ ὁ σοφὸς τοιοῦτος, περὶ οὗ φησιν ἐν Παροιμίαις ὁ Σολομῶν Σοφός νοήσει τὰ ἀπὸ ἰδίου στόματος, ἐπὶ δὲ χείλεσι φορήσει ἐπιγνωμοσύνην.» Δοκεί δέ μοι, ὅτι καὶ περίστασις αἰτία ποτὲ γίνεται τοῦ προφητεύειν, ὥσπερ καὶ νῦν τῷ Καϊάφα, τὸ εἶναι αὐτὸν ἀρχιερέα του ἐνιαυτοῦ ἐκείνου ᾧ ἔμελλεν ὁ Ἰησοῦς ἀποθνήσκειν ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, ἵνα μὴ ὅλον τὸ ἔθνος ἀπόληται· δι των γὰρ καὶ ἄλλων ἀρχιερέων, ὡς δῆλον ἐξ ὧν προ παρεθέμεθα, οὐδεὶς προφητεύει ἢ ὁ τοῦ ἐνιαυτοῦ, ᾧ ἔμελλε πάσχειν ὁ Ἰησοῦς, ἀρχιερεύς. Περίστασις δὲ προφητεύειν πεποίηκε καὶ τοῦ Σαούλ ἀγγέλους περ φθέντας ἐπὶ τὸν Δαβίδ, καὶ αὐτὸν τὸν Σαούλ· οἰονεί γὰρ τὸ ζητεῖν αὐτοὺς τὸν Δαβὶδ αἴτιον γέγονε προ φητείας, ἀλλὰ τοιαύτης, ὁποία ἀναγέγραπται. Αλλά καὶ Βαλαὰμ οὐκ ἄν, ἀναλαβὼν τὴν παραβολὴν αὐτοῦ, εἶπε τὸ,«Ἐκ Μεσοποταμίας μετεπέμψατα με,» καὶ τὰ ἑξῆς, μὴ ἰδὼν τὸν Ἰσραὴλ ἐστρατοπεδευκότα, καὶ ἀεὶ ἄλλο μέρος στρατοπέδου βλέπων, ἀπὸ τῆς καινότητος τοῦ βλεπομένου ἐκινεῖτο πρὸς τὸ λέγειν περὶ τοῦ Ἰσραήλ. 16. Εμελλε τοίνυν Ἰησοῦς ἀποθνήσκειν ὑπὲρ τοῦ έθνους, ὅπερ ἕτερον ἦν τῶν διεσκορπισμένων τέκνων Θεοῦ, ὡς δῆλον ἐκ τοῦ· «Ἰησοῦς ἔμελλεν ἀποθνήσκειν οὐχ ὑπὲρ τοῦ ἔθνους μόνον, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ τὰ διεσκορπισμένα συναγάγῃ εἰς ἕν.» Τίνα δὲ τὰ παρὰ τὸ ἔθνος διεσκορπισμένα τέχνα Θεοῦ, νῦν καιρὸς ἤδη ζητεῖν. Περὶ τούτων δὴ οἱ μὲν τὰς φύσεις εἰσάγοντες τοὺς κατ᾿ αὐτοὺς πνευ ματικοὺς φήσουσιν εἶναι τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ, πνεύ ματικῶς οὐκ ἀνακρίναντες πάντας· τοῦτο γὰρ ἀχο λουθεῖ λέγειν τοῖς φύσεις εἶναι οἰομένοις, καὶ Παραβολήν. αναβολήν, Οἱ μὲν τὰς φύσεις εἰσάγοντες.

es: igitur hic homo pro populo, et propter hunc non tota gens periit. Ac vide num populi nomen referre possis ad eos qui sunt ex circumci sione, gentis vero ad cæteros. Mortuus etenim est hic home, non tantum pro populo, sed etiam ne tota gens pereat; tanquam si dixisset, ne qui vocantur gens inter Judæos et omnes gentiles pereant. 15. His proximum est: floc a semetipso non dixit *.» Hoc dicto nos discere opinor, quædam nos homines a nobismetipsis proferre, nullo spiritu nes ad id impellente, alia vero, veluti insonante ac suggerente nobis spiritu quopiam quæ dicamus, etiamsi omnino a nobis non alienemur, et inconse quenter affecti erga ipsa quæ dicimus, videamur illa assequi. Contingit autem, ut assequentes ea quæ dicimus, non assequamur voluntatem et con silium eorum quæ dicuntur; quemadmodum nunc Caiaphas pontifex, qui nec a semetipso locutus est, nec sensum locutus est, ut prophetiam, quia pro phetiam eorum quæ loquebatur non intellexit. Quin apud Paulum etiam sunt quidam legis doctores, «neque intelligentes quæ dicunt, neque de quibus affirmant *.» At vero sapiens non est hujusmodi, de quo loquitur in Proverbiis Salomon ille: Sa piens intelliget quæ ex ore suo prodibunt, et in labiis suis portabit agnitionem ".» Ac meum pro fecto est judicium, casum aliquoties in causa esse prophetandi, ut nunc Caiaphæ in causa fuit quod pontifex esset anni illius, quo moriturus erat Jesus, non tantum pro populo, sed ne tota gens pereat. Cum enim alii quoque pontifices essent, ut perspi- c cuum est ex his quæ in medium protulimus, nullus prophetat, nisi pontifex anni illius quo passurus erat Jesus summus pontifex. Itidem casus fecit nuntios Saulis.ad Davidem missos, ipsumque Sau lein, prophetare: fere enim quia quæsierunt Da vid, obvenit ut prophetarent, sed eo modo quo scri ptum est. Quin et Balaam, assumpta parabola sua non dixisset: «Ex Mesopotamia accersivit me 1, el quæ sequuntur, ni vidisset Israelem castrameta tum fuisse et semper aliain partem exercitus videns, ex novitate rei conspectæ movebatur ad dicendum pro Israele. 395 16. Moriturus ergo erat Jesus pro gente, quæ diversa erat a aliis Dei dispersis, ut perspi cuum est hoc dicto: • Futurum erat, ut Jesus mo reretur non tantum pro gente, sed etiam ut filios Dei, qui dispersi erant, congregaret in unum 18. Quinam vero alii, præter gentes, filii Dei dispersi essent nunc tempus est quærere: de quibus, qui naturas introducunt, dicturi sunt illos qui judicio eorum sunt spirituales, filios esse Dei, spiritualiter non dijudicantes omnia. Hoc enim dicere conse quens est eos qui naturas esse existimant, intelligentes 7 Joan. XI, 51.”1 Tim. 1, 7.” Prov. xvi, Editio Huetii perperam in textu habet, contra fidem codicis Bodleia mi. Codex Regius, male. Sic habet codex Bodleianus: in Regio autem tantummodo legitur, ** Num. xxııı, 7. 18 Joan. x1, 51, Sic recte codex Regius; Ferra rius vero legisse videtur vertit enim, cui recepisset dilationem, dixisset,» etc., ut in nostro textu. Valentiniani, de quibus supra.

Λ μόνον ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ μὴ ὅλον τὸ ἔθνος ἀπόληται, ὡσεὶ ἔλεγε, τὸ χρηματίζον τὸ ἔθνος καὶ πάντες οἱ ἐθνικοὶ ἀπόλωνται. ἔλεγον τὸ χρηματίζω ἔθνος, τοῦτο, ὡς προφητείαν λεγομένου. 15. Εξῆς τούτῳ ἐστὶ τό· «Τοῦτο ἀφ' ἑαυτοῦ οὐκ εἶπεν.» Αφ' οὗ μανθάνειν οἶμαι ἡμᾶς, ὅτι τινά μὲν οἱ ἄνθρωποι ἀφ' ἑαυτῶν λέγομεν, μηδεμιᾶς ἡμᾶς ἐνεργούσης εἰς τὸ λέγειν δυνάμεως, ἕτερα δὲ ὡσε περεὶ ὑπηχούσης, καὶ ὑποβαλλούσης δυνάμεώς τινος ἡμῖν τὰ λεγόμενα· κἂν μὴ τέλεον ἐξιστάμεθα, καὶ ἀπαρακολουθήτως ἔχομεν ἑαυτοῖς, ἀλλὰ δοχῶμεν παρακολουθεῖν οἷς λέγομεν, ἐνδέχεται παρακολου θοῦντας ἡμᾶς ἑαυτοῖς ᾗ λέγομεν, μὴ παρακολουθεῖν τῷ βουλήματι τῶν λεγομένων· ὥσπερ νῦν Καϊάφας ὁ ἀρχιερεὺς καὶ ἀφ' ἑαυτοῦ οὐκ εἶπε, καὶ οὐκ εἶπε τὸν νοῦν, ὡς προφητείαν, καὶ τὴν προφητείαν τοῦ λεγομένου οὐκ ἐδέχετο. Καὶ παρὰ Παύλῳ δὲ να μοδιδάσκαλοί τινές εισι «μὴ νοοῦντες, μήτε & λέγουσι, μήτε περὶ τίνων διαβεβαιοῦνται. Ἀλλ᾿ οὐχ ὁ σοφὸς τοιοῦτος, περὶ οὗ φησιν ἐν Παροιμίαις ὁ Σολομῶν Σοφός νοήσει τὰ ἀπὸ ἰδίου στόματος, ἐπὶ δὲ χείλεσι φορήσει ἐπιγνωμοσύνην.» Δοκεί δέ μοι, ὅτι καὶ πε ρίστασις αἰτία ποτὲ γίνεται τοῦ προφητεύειν, ὥσπερ καὶ νῦν τῷ Καϊάφα, τὸ εἶναι αὐτὸν ἀρχιερέα του ἐνιαυτοῦ ἐκείνου ᾧ ἔμελλεν ὁ Ἰησοῦς ἀποθνήσκειν ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, ἵνα μὴ ὅλον τὸ ἔθνος ἀπόληται· δι των γὰρ καὶ ἄλλων ἀρχιερέων, ὡς δῆλον ἐξ ὧν προ παρεθέμεθα, οὐδεὶς προφητεύει ἢ ὁ τοῦ ἐνιαυτοῦ, ᾧ ἔμελλε πάσχειν ὁ Ἰησοῦς, ἀρχιερεύς. Περίστασις δὲ προφητεύειν πεποίηκε καὶ τοῦ Σαούλ ἀγγέλους περ φθέντας ἐπὶ τὸν Δαβίδ, καὶ αὐτὸν τὸν Σαούλ· οἰονεί γὰρ τὸ ζητεῖν αὐτοὺς τὸν Δαβὶδ αἴτιον γέγονε προ φητείας, ἀλλὰ τοιαύτης, ὁποία ἀναγέγραπται. Αλλά καὶ Βαλαὰμ οὐκ ἄν, ἀναλαβὼν τὴν παραβολὴν αὐτοῦ, εἶπε τὸ,«Ἐκ Μεσοποταμίας μετεπέμψατα με,» καὶ τὰ ἑξῆς, μὴ ἰδὼν τὸν Ἰσραὴλ ἐστρατοπε δευκότα, καὶ ἀεὶ ἄλλο μέρος στρατοπέδου βλέπων, ἀπὸ τῆς καινότητος τοῦ βλεπομένου ἐκινεῖτο πρὸς τὸ λέγειν περὶ τοῦ Ἰσραήλ. 16. Εμελλε τοίνυν Ἰησοῦς ἀποθνήσκειν ὑπὲρ τοῦ έθνους, ὅπερ ἕτερον ἦν τῶν διεσκορπισμένων τέκνων Θεοῦ, ὡς δῆλον ἐκ τοῦ· «Ἰησοῦς ἔμελλεν ἀποθνή σκειν οὐχ ὑπὲρ τοῦ ἔθνους μόνον, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ τὰ διεσκορπισμένα συναγάγῃ εἰς ἕν.» Τίνα δὲ τὰ παρὰ τὸ ἔθνος διεσκορπισμένα τέχνα Θεοῦ, νῦν καιρὸς ἤδη ζητεῖν. Περὶ τούτων δὴ οἱ μὲν τὰς φύσεις εἰσάγοντες τοὺς κατ᾿ αὐτοὺς πνευ ματικοὺς φήσουσιν εἶναι τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ, πνεύ ματικῶς οὐκ ἀνακρίναντες πάντας· τοῦτο γὰρ ἀχο λουθεῖ λέγειν τοῖς φύσεις εἶναι οἰομένοις, καὶ Παραβολήν. αναβολήν, Οἱ μὲν τὰς φύσεις εἰσάγοντες. es: igitur hic homo pro populo, et propter hunc non tota gens periit. Ac vide num populi nomen referre possis ad eos qui sunt ex circumci sione, gentis vero ad cæteros. Mortuus etenim est hic home, non tantum pro populo, sed etiam ne tota gens pereat; tanquam si dixisset, ne qui vocantur gens inter Judæos et omnes gentiles pereant. 15. His proximum est: floc a semetipso non dixit *.» Hoc dicto nos discere opinor, quædam nos homines a nobismetipsis proferre, nullo spiritu nes ad id impellente, alia vero, veluti insonante ac suggerente nobis spiritu quopiam quæ dicamus, etiamsi omnino a nobis non alienemur, et inconse quenter affecti erga ipsa quæ dicimus, videamur illa assequi. Contingit autem, ut assequentes ea quæ dicimus, non assequamur voluntatem et con silium eorum quæ dicuntur; quemadmodum nunc Caiaphas pontifex, qui nec a semetipso locutus est, nec sensum locutus est, ut prophetiam, quia pro phetiam eorum quæ loquebatur non intellexit. Quin apud Paulum etiam sunt quidam legis doctores, «neque intelligentes quæ dicunt, neque de quibus affirmant *.» At vero sapiens non est hujusmodi, de quo loquitur in Proverbiis Salomon ille: Sa piens intelliget quæ ex ore suo prodibunt, et in labiis suis portabit agnitionem ".» Ac meum pro fecto est judicium, casum aliquoties in causa esse prophetandi, ut nunc Caiaphæ in causa fuit quod pontifex esset anni illius, quo moriturus erat Jesus, non tantum pro populo, sed ne tota gens pereat. Cum enim alii quoque pontifices essent, ut perspi- c cuum est ex his quæ in medium protulimus, nullus prophetat, nisi pontifex anni illius quo passurus erat Jesus summus pontifex. Itidem casus fecit nuntios Saulis.ad Davidem missos, ipsumque Sau lein, prophetare: fere enim quia quæsierunt Da vid, obvenit ut prophetarent, sed eo modo quo scri ptum est. Quin et Balaam, assumpta parabola sua non dixisset: «Ex Mesopotamia accersivit me 1, el quæ sequuntur, ni vidisset Israelem castrameta tum fuisse et semper aliain partem exercitus videns, ex novitate rei conspectæ movebatur ad dicendum pro Israele. 395 16. Moriturus ergo erat Jesus pro gente, quæ diversa erat a aliis Dei dispersis, ut perspi cuum est hoc dicto: • Futurum erat, ut Jesus mo reretur non tantum pro gente, sed etiam ut filios Dei, qui dispersi erant, congregaret in unum 18. Quinam vero alii, præter gentes, filii Dei dispersi essent nunc tempus est quærere: de quibus, qui naturas introducunt, dicturi sunt illos qui judicio eorum sunt spirituales, filios esse Dei, spiritualiter non dijudicantes omnia. Hoc enim dicere conse quens est eos qui naturas esse existimant, intelligentes 7 Joan. XI, 51.”1 Tim. 1, 7.” Prov. xvi, Editio Huetii perperam in textu habet, contra fidem codicis Bodleia mi. Codex Regius, male. Sic habet codex Bodleianus: in Regio autem tantummodo legitur, ** Num. xxııı, 7. 18 Joan. x1, 51, Sic recte codex Regius; Ferra rius vero legisse videtur vertit enim, cui recepisset dilationem, dixisset,» etc., ut in nostro textu. Valentiniani, de quibus supra.

col. 725–726page 59 of 102

PG 14:725παρὰ τὸ τοῦ Αποστόλου βούλημα ἐννοεῖν τοὺς Αρ πνευματικούς, διδάσκοντος, ὅτι • Ο πνευματικὸς Ανακρίνει πάντα, καὶ ὑπ᾽ οὐδενὸς ἀνακρίνεται τούτῳ δὲ ἀκολουθεῖ, τὸν μὴ ἀνακρίνονται πάντα μὴ εἶναι πνευματικόν, ἢ μηδέπω εἶναι πνευματικόν, ᾿Αλλὰ καὶ εἴ τις ὑπό τινος ἀνακρίνεται, ἐπεὶ ὁ πνευ ματικὸς ὑπ' οὐδενὸς ἀνακρίνεται, οὐκ ἔστι πνευματικὸς, ἢ οὐκ ἔστι πω πνευματικός. Μήποτ' οὖν βέλω τιον λέγειν, ὅτι γίνεται τις πνευματικός, οὐ πρότερον ὤν, ὅστις ἤδη καὶ κυρίως ἐστὶν υἱὸς Θεοῦ. Τίνα οὖν ἐστι τὰ λεγόμενα νῦν τέκνα Θεοῦ, εἰ μή εἰσι κατὰ τοὺς εἰσάγοντας τὰς φύσεις πνευματικοί, ὥρα σκου πεῖν· καὶ ὅρα εἰ τέκνα Θεοῦ διεσκορπισμένα έτερα παρὰ τὸ ἔθνος δύναται νοεῖν τοὺς ἤδη, ὅτε ταῦτα ἐλέγετο, δικαίους ἐν Θεῷ, εἴτε προκεκοιμημένους πατριάρχας, ἢ προφήτας, ή τινας ἄλλους έκλε στοὺς τοῦ Θεοῦ, εἴτε καὶ τοὺς ἤδη τότε ἰσχύοντας· ὡς γὰρ ὑπαρχόντων τῶν ἰσχυόντων, καὶ μηδὲ νοσούντων, φησίν· Οὐ χρείαν ἔχουσιν οἱ Ισχύοντες Ιατροῦ, ἀλλ' οἱ κακῶς ἔχοντες· ν καὶ ὡς όντων δικαίων λέγει·. Οὐκ ἐλήλυθα καλέσαι δι καίους, ἀλλὰ ἁμαρτωλοὺς εἰς μετάνοιαν.» Εμελλεν ῶν Ἰησοῦς ἀποθνήσκειν ὑπὲρ μὲν τοῦ ἔθνους, ἵνα μὴ ἀπόληται· ὑπὲρ δὲ τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ ὄντων ἐν διασκορπισμῷ, ἵνα συναχθῶσιν εἰς ἕνα λόγον, καὶ γενήσωνται μία ποίμνη, εἷς ποιμήν· ὅτε οἶμαι πληροῦσθαι τὴν τοῦ Σωτῆρος εὐχὴν, λέγοντος· «Ινα ἐγὼ καὶ σὺ ἓν ἐσμεν, ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἐν ὦσιν.» Εἰ δέ τι καὶ βαθύτερόν ἐστι περὶ Ἰσραὴλ οὐ φύσεως, ἀλλὰ γένους εἰπεῖν, περὶ οὗ γέγραπται, ο Υιός πρωτότοκός μου Ισραήλ ἐστι, ο γενομένου ἐν διασκορπισμῷ, καὶ αὐτὸς ἐπιστήσεις, ὡς εἶναι τού τους τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ τὰ διεσκορπισμένα, ὑπὲρ ὧν ἔμελλεν ἀποθνήσκειν Ἰησοῦς, ἵνα αὐτὰ συναγάγῃ εἰς ἔν. 17. • Απ' ἐκείνης οὖν τῆς ἡμέρας συνεβουλεύσαντο, ἵνα ἀποκτείνωσιν αὐτόν.» Οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οί Φαρισαῖοι, συναγαγόντες συνέδριον, καὶ σκεψάμενος περὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν τί αὐτῷ ποιητέον, αὐτοῖς Καϊάφα τοῦ ἀρχιερέως τὰ προεκτεθειμένα εἰπόντος, καὶ ὑπὸ τῶν λόγων αὐτοῦ παροξυνθέντες, συνεβουλεύσαντο ἵνα ἀποκτείνωσι τὸν Κύ ριον. Διόπερ ζητήσεις ἀπὸ ποίου πνεύματος προεφήτευσεν, ὅτι ἔμελλεν Ἰησοῦς ἀποθνήσκειν ὑπὲρ τοῦ ἔθνους· καὶ πότερον τὸ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐν τοιούτῳ ενήργησε, καὶ αἴτιον γεγένηται τῆς κατὰ τοῦ Ἰησοῦ συμβουλῆς, ἢ οὐκ ἐκεῖνο μὲν οὖν, ἄλλο δέ, τὸ δυνά μενον καὶ ἐν τῷ ἀσεβεῖ λαλῆσαι, καὶ τοὺς ὁμοίους Εκείνῳ κατὰ τοῦ Ἰησοῦ κινῆσαι, οὐδὲν ἧττον καὶ Τώρα τι εἰς τὸν Ἰησοῦν, ὡς κατὰ δύναμιν ΣΤ. τοὺς φύσεις είναι οἰομένοις, καὶ κατὰ τὸ τοῦ, τοῦτα γὰρ ἀκολουθεῖν λέγειν τοῖς φύσεις εἶναι οἰομένοις, καὶ τὸ τοῦ Ἀποστόλου βούλημα τ' ἐννοεῖν τοὺς πνευ ματικῶς διδάσκοντος, Καὶ γενήσωνται. τῷ γενήσονται. Ἵνα ἐγὼ καὶ σύ, ἵνα, καθὼς ἐγὼ καὶ σὺ ἔν ἐσμεν, αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἓν ὦσιν. Εἰπόντος, και. ἀλλ' ὅ δὲ τό,

stoli dicentis ": • Spiritualis omnia dijudicat, et ipse a nullo dijudicatur; › quibus verbis efficitur ut qui omnia non dijudicet, vel non sit spiritualis, vel nondum sit spiritualis. Quin si quis dijudicatur ab aliquo, quoniam spiritualis a nullo dijudicatur, vel non est spiritualis, vel nondum spiritualis. Vide vero an non melius dicendum sit effici aliquem spiritualem, qui antea non esset, qui proprie jan filius etiam Dei est. Quinam igitur sint qui nunc dicuntur filii Dei, si non sunt bi qui spirituales sunt judicio eorum qui naturas introducunt, tempus est considerare et vide an filios Dei dispersos, alios a gentibus, intelligere possis eos esse qui jam justi erant in Deo, cum hæc tantum dicerentur; sive hoc vocabulum spirituales præter voluntatem c patriarchas qui jam antea e vita excesserant, vel prophetas, vel quosdam alios Dei electos, sive etiam eos qui per id temporis sani erant; quasi enim aliqui sani essent, et non ægrolantes, inquit: «Non opus habent, qui sani sunt, medico, sed ægre afſfe cli 80 ;» et quasi essent etiam aliqui justi, dicit ‹ Non veni vocare justos, sed peccatores ad pœni tentiam ®.» Moriturus itaque Jesus erat pro gente, ut non periret; pro aliis vero Dei, qui in disper sione erant, ut congregarentur in unum sermonem, Gerenique unus grex, unus pastor: quando, mea sententia, Servatoris precatio implebitur dicentis ‹ Ut ego et tu unum sumus, ut et ipsi unum siut **.1 Sin vero de Israelis non natura, sed genere altius aliquid dicendum sit; de quo cum in dispersione esset, scriptum est: • Primogenitus meus filius Israel est, hoc etiam ipse notabis, quasi hi sint âlii Dei dispersi, pro quibus moriturus sit Jesus, ut eos in unum congregaret. 396 17. «Ab illo ergo die consultarunt una, ut interficerent eum **. › Pontifices et Pharisæi, qui con cilium collegerant, et consideraverant quid facere deberent Servatori nostro (cum Caiaphas pontifex quae superius exposuimus dixisset, et hujus sermo nibus fuissent incitati), consultarunt una ut interli cerent Dominum. Quocirca quæres quo spiritu pro phetarit Jesum moriturum pro gente; et utrum sanctus Spiritus hanc etiam in re operatus sit, auctor que fuerit consilii adversus Jesum; an ille quidem non fuerit, sed alius spiritus, valens in impio etiam loqui, sibique similes adversum Jesum movere, nihilomi nus etiam videret aliquid erga Jesum, ut pro viribus superius exquisivimus. Atque omnino qui respon dere voluerit Spiritum sanctum auctorem videri 88 Exod. IV, 19 | Cor. 11. 80 Matth. 1x, 12. * Marc. 11, 17; Matth. 1x, 13. es Joan. xv, 21. Joan. x1, 53. Editio Huelii, etc. Sed codex Bodleianus lectio nem quam sequimur exhibet, nec aliter legit Fer rarius. Codex Regius aliter habet, sic nempe, quæ manifeste corrupta sunt. Codex Regius, male, etc. Lego, Πle duae voces in codice Re gio atque adeo in editione fluetii desunt, sed resti tuantur e codice Bodleiano. Codex Regius, etc. Ferrarius legebat öpa, vertit enim, ‹ nihilo minus vide.» (Hic locus aperte corruptus est. textu, nisi praeferatur Ferrari lectio. LasT.)

παρὰ τὸ τοῦ Αποστόλου βούλημα ἐννοεῖν τοὺς Αρ πνευματικούς, διδάσκοντος, ὅτι • Ο πνευματικὸς Ανακρίνει πάντα, καὶ ὑπ᾽ οὐδενὸς ἀνακρίνεται τούτῳ δὲ ἀκολουθεῖ, τὸν μὴ ἀνακρίνονται πάντα μὴ εἶναι πνευματικόν, ἢ μηδέπω εἶναι πνευματικόν, ᾿Αλλὰ καὶ εἴ τις ὑπό τινος ἀνακρίνεται, ἐπεὶ ὁ πνευ ματικὸς ὑπ' οὐδενὸς ἀνακρίνεται, οὐκ ἔστι πνευμα τικὸς, ἢ οὐκ ἔστι πω πνευματικός. Μήποτ' οὖν βέλω τιον λέγειν, ὅτι γίνεται τις πνευματικός, οὐ πρότερον ὤν, ὅστις ἤδη καὶ κυρίως ἐστὶν υἱὸς Θεοῦ. Τίνα οὖν ἐστι τὰ λεγόμενα νῦν τέκνα Θεοῦ, εἰ μή εἰσι κατὰ τοὺς εἰσάγοντας τὰς φύσεις πνευματικοί, ὥρα σκου πεῖν· καὶ ὅρα εἰ τέκνα Θεοῦ διεσκορπισμένα έτερα παρὰ τὸ ἔθνος δύναται νοεῖν τοὺς ἤδη, ὅτε ταῦτα ἐλέγετο, δικαίους ἐν Θεῷ, εἴτε προκεκοιμημένους πατριάρχας, ἢ προφήτας, ή τινας ἄλλους έκλε στοὺς τοῦ Θεοῦ, εἴτε καὶ τοὺς ἤδη τότε ισχύον τας· ὡς γὰρ ὑπαρχόντων τῶν ἰσχυόντων, καὶ μηδὲ νοσούντων, φησίν· Οὐ χρείαν ἔχουσιν οἱ Ισχύοντες Ιατροῦ, ἀλλ' οἱ κακῶς ἔχοντες· ν καὶ ὡς όντων δικαίων λέγει·. Οὐκ ἐλήλυθα καλέσαι δι καίους, ἀλλὰ ἁμαρτωλοὺς εἰς μετάνοιαν.» Εμελλεν ῶν Ἰησοῦς ἀποθνήσκειν ὑπὲρ μὲν τοῦ ἔθνους, ἵνα μὴ ἀπόληται· ὑπὲρ δὲ τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ ὄντων ἐν διασκορπισμῷ, ἵνα συναχθῶσιν εἰς ἕνα λόγον, καὶ γενήσωνται μία ποίμνη, εἷς ποιμήν· ὅτε οἶμαι πληροῦσθαι τὴν τοῦ Σωτῆρος εὐχὴν, λέγοντος· «Ινα ἐγὼ καὶ σὺ ἓν ἐσμεν, ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἐν ὦσιν.» Εἰ δέ τι καὶ βαθύτερόν ἐστι περὶ Ἰσραὴλ οὐ φύσεως, ἀλλὰ γένους εἰπεῖν, περὶ οὗ γέγραπται, ο Υιός πρωτότοκός μου Ισραήλ ἐστι, ο γενομένου ἐν διασκορπισμῷ, καὶ αὐτὸς ἐπιστήσεις, ὡς εἶναι τού τους τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ τὰ διεσκορπισμένα, ὑπὲρ ὧν ἔμελλεν ἀποθνήσκειν Ἰησοῦς, ἵνα αὐτὰ συναγάγῃ εἰς ἔν. 17. • Απ' ἐκείνης οὖν τῆς ἡμέρας συνεβουλεύ σαντο, ἵνα ἀποκτείνωσιν αὐτόν.» Οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οί Φαρισαῖοι, συναγαγόντες συνέδριον, καὶ σκεψά μενος περὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν τί αὐτῷ ποιητέον, αὐτοῖς Καϊάφα τοῦ ἀρχιερέως τὰ προεκτεθειμένα εἰπόντος, καὶ ὑπὸ τῶν λόγων αὐτοῦ παροξυν θέντες, συνεβουλεύσαντο ἵνα ἀποκτείνωσι τὸν Κύ ριον. Διόπερ ζητήσεις ἀπὸ ποίου πνεύματος προεφή τευσεν, ὅτι ἔμελλεν Ἰησοῦς ἀποθνήσκειν ὑπὲρ τοῦ ἔθνους· καὶ πότερον τὸ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐν τοιούτῳ ενήργησε, καὶ αἴτιον γεγένηται τῆς κατὰ τοῦ Ἰησοῦ συμβουλῆς, ἢ οὐκ ἐκεῖνο μὲν οὖν, ἄλλο δέ, τὸ δυνά μενον καὶ ἐν τῷ ἀσεβεῖ λαλῆσαι, καὶ τοὺς ὁμοίους Εκείνῳ κατὰ τοῦ Ἰησοῦ κινῆσαι, οὐδὲν ἧττον καὶ Τώρα τι εἰς τὸν Ἰησοῦν, ὡς κατὰ δύναμιν ΣΤ. τοὺς φύσεις είναι οἰομένοις, καὶ κατὰ τὸ τοῦ, τοῦτα γὰρ ἀκολουθεῖν λέγειν τοῖς φύσεις εἶναι οἰομένοις, καὶ τὸ τοῦ Ἀποστόλου βούλημα τ' ἐννοεῖν τοὺς πνευ ματικῶς διδάσκοντος, Καὶ γενήσωνται. τῷ γενήσονται. Ἵνα ἐγὼ καὶ σύ, ἵνα, καθὼς ἐγὼ καὶ σὺ ἔν ἐσμεν, αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἓν ὦσιν. Εἰπόντος, και. ἀλλ' ὅ δὲ τό, stoli dicentis ": • Spiritualis omnia dijudicat, et ipse a nullo dijudicatur; › quibus verbis efficitur ut qui omnia non dijudicet, vel non sit spiritualis, vel nondum sit spiritualis. Quin si quis dijudicatur ab aliquo, quoniam spiritualis a nullo dijudicatur, vel non est spiritualis, vel nondum spiritualis. Vide vero an non melius dicendum sit effici aliquem spiritualem, qui antea non esset, qui proprie jan filius etiam Dei est. Quinam igitur sint qui nunc dicuntur filii Dei, si non sunt bi qui spirituales sunt judicio eorum qui naturas introducunt, tempus est considerare et vide an filios Dei dispersos, alios a gentibus, intelligere possis eos esse qui jam justi erant in Deo, cum hæc tantum dicerentur; sive hoc vocabulum spirituales præter voluntatem c patriarchas qui jam antea e vita excesserant, vel prophetas, vel quosdam alios Dei electos, sive etiam eos qui per id temporis sani erant; quasi enim aliqui sani essent, et non ægrolantes, inquit: «Non opus habent, qui sani sunt, medico, sed ægre afſfe cli 80 ;» et quasi essent etiam aliqui justi, dicit ‹ Non veni vocare justos, sed peccatores ad pœni tentiam ®.» Moriturus itaque Jesus erat pro gente, ut non periret; pro aliis vero Dei, qui in disper sione erant, ut congregarentur in unum sermonem, Gerenique unus grex, unus pastor: quando, mea sententia, Servatoris precatio implebitur dicentis ‹ Ut ego et tu unum sumus, ut et ipsi unum siut **.1 Sin vero de Israelis non natura, sed genere altius aliquid dicendum sit; de quo cum in dispersione esset, scriptum est: • Primogenitus meus filius Israel est, hoc etiam ipse notabis, quasi hi sint âlii Dei dispersi, pro quibus moriturus sit Jesus, ut eos in unum congregaret. 396 17. «Ab illo ergo die consultarunt una, ut interficerent eum **. › Pontifices et Pharisæi, qui con cilium collegerant, et consideraverant quid facere deberent Servatori nostro (cum Caiaphas pontifex quae superius exposuimus dixisset, et hujus sermo nibus fuissent incitati), consultarunt una ut interli cerent Dominum. Quocirca quæres quo spiritu pro phetarit Jesum moriturum pro gente; et utrum sanctus Spiritus hanc etiam in re operatus sit, auctor que fuerit consilii adversus Jesum; an ille quidem non fuerit, sed alius spiritus, valens in impio etiam loqui, sibique similes adversum Jesum movere, nihilomi nus etiam videret aliquid erga Jesum, ut pro viribus superius exquisivimus. Atque omnino qui respon dere voluerit Spiritum sanctum auctorem videri 88 Exod. IV, 19 | Cor. 11. 80 Matth. 1x, 12. * Marc. 11, 17; Matth. 1x, 13. es Joan. xv, 21. Joan. x1, 53. Editio Huelii, etc. Sed codex Bodleianus lectio nem quam sequimur exhibet, nec aliter legit Fer rarius. Codex Regius aliter habet, sic nempe, quæ manifeste corrupta sunt. Codex Regius, male, etc. Lego, Πle duae voces in codice Re gio atque adeo in editione fluetii desunt, sed resti tuantur e codice Bodleiano. Codex Regius, etc. Ferrarius legebat öpa, vertit enim, ‹ nihilo minus vide.» (Hic locus aperte corruptus est. textu, nisi praeferatur Ferrari lectio. LasT.)

col. 729–730page 60 of 102

PG 14:729αὐτῷ ἐκβάσεως ἄδηλον ἡμῖν, ἀλλὰ καὶ ἵνα μὴ ἡμεῖς πρόφασις γενώμεθα τοῦ ἁμαρτωλοτέροις γενέ σθαι καὶ ἀσεβεστέροις τοῖς οὐκ ἂν μὲν τῷ ἔργῳ τοῦ ἡμῶν ἐκκεχῦσθαι τὸ αἷμα γενομένοις ἐνόχοις, εἰ τὰ παρ' ἑαυτοὺς ποιοῦντες ἐκκλίνομεν τοὺς μέχρι θανά του ἡμῖν ἐπιβουλεύοντας, ἐσομένοις δὲ ἐν πλείονι, καὶ βαρυτέρα κολάσει παρ᾽ ἡμᾶς, εἰ φιλαυτοῦντες καὶ μὴ κατὰ ἐκείνων σκοποῦντες ἐπιδιδῴημεν αὐτοὺς τῷ ἀναιρεῖσθαι, οὐ τῆς ἀνάγκης εἰς τοῦτο καταλαβούσης. Εἶπερ γὰρ καὶ ὁ πρόφασίς τινι γενόμενος άμαρ τίας, τῷ αὐτὸς ἐπὶ ταύτην κεκινηκέναι τὸν ἁμαρτάνοντα, τίσει δίκας ἐπὶ τοῖς δι' αὐτὸν ἀνθρώπων τινὶ ἡμαρ τημένοις, πῶς οὐχὶ καὶ ὁ παρὼν παρὸν] ἐκκλῖναι, ἵνα μὴ ὁ δεῖνα προδότης Χριστιανοῦ γένηται, καὶ ἐπίσ βουλος τῆς κατὰ τὸν Ἰησοῦν θεοσεβείας μὴ ἐκκλίνας μὲν, καὶ προσπαροξύνας δὲ, οὐχὶ καὶ περὶ τῆς ἐκεί του ἁμαρτίας δώσει λόγον, καν, τὸ ὅσον ἐπὶ τῇ εἰς τὸ μαρτυρεῖν προθυμίᾳ καὶ τῇ εἰς τοῦτο ἀνδρείᾳ, τιμῆς καὶ ἀποδοχῆς ἄξιος ᾗ παρὰ τῷ εὐσεβουμένῳ Θεῷ, καὶ ὁμολογουμένῳ ὑπ' αὐτοῦ Σωτῆρι; "Οτι δὲ ἡμῶν ἕνεκεν τὰ τοιαῦτα γέγραπται, ἵν᾿ ἡμεῖς, παράδειγμα ἔχοντες τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἐν τοῖς τοιούτοις αὐτοῦ μια μηταὶ γενώμεθα, παραστήσει ή λέγουσα Γραφή Εζήτουν οὖν αὐτὸν πιάσαι, καὶ οὐδεὶς ἐπέβαλεν ἐπ' αὐτὸν τὴν χεῖρα, ὅτι οὔπω ἐληλύθει ἡ ὥρα αὐτ τοῦ. ὁ ὡς γὰρ, κατὰ τὸ ῥητὸν τοῦτο, διὰ τοῦτο, οὐδεὶς ἐπέβαλεν ἐπ' αὐτὸν τὴν χεῖρα, παρόντα καὶ μὴ φεύ γοντα, ἐπεὶ μήπω ἐληλύθει ἡ ὥρα αὐτοῦ, οὕτως καὶ χωρὶς τοῦ ἀναχωρεῖν ἐν τῷ καιρῷ τοῦ μηδέπω αυτ τοῦ ἐφεστηκέναι τὴν ὥραν, οὐ κατέσχητο μὲν ἂν, ὅμως δὲ οὐκ ἐπέβαλεν αὐτῷ οὐδεὶς τὴν χεῖρα. Διόπερ ἀκουστέον οὐ μόνον τοῦ, «Ἐὰν διώκωσιν ὑμᾶς ἐν τῇ πόλει ταύτῃ, φεύγετε εἰς τὴν ἑτέραν,» καὶ τῶν ἑξῆς, ἀλλὰ καὶ ὅτι ἡνίκα συνεβουλεύσαντο, ἵνα ἀπο κτείνωσι τὸν Ἰησοῦν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ Φαρισαῖοι, τὸ εὐλόγιστον τηρῶν, οὐκέτι παῤῥησία περιεπάτει ἐν τοῖς Ἰουδαίοις· ἀλλ᾽ οὐδὲ εἰς ἄλλην πόλιν ἀν εχώρησεν όχλων πεπληρωμένην, ἀλλά τινα ἀνακεχωρηκυῖαν· γέγραπται γάρ. Ο οὖν Ἰησοῦς οὐκέτι παρρησίᾳ περιεπάτει ἐν τοῖς Ἰουδαίοις, ἀλλὰ ἀπῆλ θεν ἐκεῖθεν εἰς τὴν χώραν ἐγγὺς τῆς ἐρήμου, εἰς Εφραίμ λεγομένην πόλιν. ο Καὶ οὐ μόνος γε ἐκεῖ ἀπελήλυθεν, ἀλλὰ μηδεμίαν ἀφορμὴν διδοὺς τοῖς ζη τοῦσιν αὐτὸν, καὶ τοὺς μαθητάς μεθ᾿ ἑαυτοῦ παρείληφε, ι καὶ ἐκεῖ ἔμεινε μετὰ τῶν μαθητῶν. Τοιοῦ τόν ἐστι καὶ τὸ ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον γεγραμμένον ὅτε, ι ἀκούσας, ὅτι Ιωάννης παρεδόθη, ἀνεχώρησεν εἰς τὴν Γαλιλαίαν, καὶ καταλιπών την Ναζαρέθ, έλ θὼν κατῴκησεν εἰς Καφαρναούμ τὴν παραθαλασσίαν, ἐν ὁρίοις Ζαβουλὼν καὶ Νεφθαλείμ·, καὶ ἐπὶ τὸν καιρὸν δὲ φθάσας τοῦ συλληφθῆναι, ετήρησεν, ὑπὲρ τοῦ μὴ παρ' ἑαυτὸν τοῦτο παθεῖν, μήτε ἐν Ἱεροσολύμοις εὑρεθῆναι, μήτε ἐν τῷ ἱερῷ, ἔνθα ἐδίδασκε πολλάκις, μήτε ἐν ἄλλῳ τοιούτῳ τόπῳ· Ἐξῆλθε Μή. Οὐ κατέσχητο μὲν ἂν, ὅμως δὲ οὐκ ἐπέ βαλεν αὐτῷ οὐδεὶς τὴν χεῖρα· διόπερ, κατέσχητο μὲν ἄν, ἡμεῖς διόπες.

dant illi, qui nondum sanguinem nostrum quidem reipsa effudisse rei sunt facti; si'quæ in nobis sunt facientes, declinaverimus eos qui insidias nobis vel ad mortem usque moliuntur; sed puniendi alioquin majori graviorique pæna nostri causa, si nostri amantes, rebus illorum posthabitis, exposue rimus nos ipsos interficiendo, nulla nos necessitate urgente. Nam si etiam qui alicui occasio peccati factus fuerit, is pœnas dabit ob ea quæ sui causa peccaverint aliqui homines; quomodo non etiam poenas daturus est, qui cum declinandi facultatem liabeat, ne proditor ille Christiani sit hominis, et insídiator cultus divini erga Jesuin, non declinave rit; imo potius concitaverit, etiamsi quod ad promptitudinem attinet fortitudinemque, hac in re honore ac laude sit dignus apud Deum, quem pie colit, apudque Servatoren, quem confessus fuerit? Porro quod nostri causa hæc scripta fuerint, quo Jesum haberemus exemplar, 398 cujus in hujus cemodi rebus imitatores essemus, docet Scriptora dicens: Quærebant igitur eum comprehendere, et nullus in eum conjecit manum quod nondum venisset hora ejus "., Ut enim, juxta hunc textum, nullus in eum conjecit manum, præsentem, et non fugientem, quia nondum venisset hora ejus; sic etiam si non secessisset in eo tempore, quo non dum instabat hora ejus, eum haudquaquam deten turi fuissent, et similiter nullus in eum conjecit manum. Quocirca intelligendum est non tantum illud se Si persecuti vos fuerint in una civilale, fugite ad aliam, et ea quæ sequuntur; sed etiam hoc, quod quando una consultaverunt pontifices et Pharisæi ut Jesum interficerent, id quod rationi erat maxime consentaneumn servans, Servator no amplius propalam ambulabat inter Judzos; sed neque in aliam urbem secessit turbis plenam, sed in quamdam urbem seorsum positam. Scriptum est enim Jesus igitur jam non propalam ambu labat inter Judæos; sed abiit illinc in locum de serto proximuin; nempe in civitatem quæ dicitur Ephraim. Nec sane solus eo concessit, verum ne ullam occasionein se quærentibus daret, discipulos etiain secum assumpsit, illicque versabatur cum sio simus ut magis peccatores magisque impii eva [f. c » discipulis.» Tale quiddam est etiam quod in Evan » Joan. vii, 30.» Matth. X, 23. 91 Matth. iv, Deest in codice Regio, sed exstat in Bodleiano. etc. Sic gelio a Matthæo tradito scriptum est 91; quando audiens Joannem traditum esse, secessit in Gali læam, relictaque Nazareth, profectus habitabit Capharnaum civitatem maritimam, in finibus Za bulon, et Nephthalim; et cum tempus appeteret o comprehenderetur, observavit ne ultro illud pateretur, neque in Hierosolymis inveniretur, vel in templo, ubi frequenter docuit, neque in ullo alio simili loco Exivit enim cum discipulis suis hunc locum optime restituit codex Bodleianus. In codice Regio vitiose legitur,

αὐτῷ ἐκβάσεως ἄδηλον ἡμῖν, ἀλλὰ καὶ ἵνα μὴ ἡμεῖς πρόφασις γενώμεθα τοῦ ἁμαρτωλοτέροις γενέ σθαι καὶ ἀσεβεστέροις τοῖς οὐκ ἂν μὲν τῷ ἔργῳ τοῦ ἡμῶν ἐκκεχῦσθαι τὸ αἷμα γενομένοις ἐνόχοις, εἰ τὰ παρ' ἑαυτοὺς ποιοῦντες ἐκκλίνομεν τοὺς μέχρι θανά του ἡμῖν ἐπιβουλεύοντας, ἐσομένοις δὲ ἐν πλείονι, καὶ βαρυτέρα κολάσει παρ᾽ ἡμᾶς, εἰ φιλαυτοῦντες καὶ μὴ κατὰ ἐκείνων σκοποῦντες ἐπιδιδῴημεν αὐτοὺς τῷ ἀναιρεῖσθαι, οὐ τῆς ἀνάγκης εἰς τοῦτο καταλαβού σης. Εἶπερ γὰρ καὶ ὁ πρόφασίς τινι γενόμενος άμαρ τίας, τῷ αὐτὸς ἐπὶ ταύτην κεκινηκέναι τὸν ἁμαρτάνο ντα, τίσει δίκας ἐπὶ τοῖς δι' αὐτὸν ἀνθρώπων τινὶ ἡμαρ τημένοις, πῶς οὐχὶ καὶ ὁ παρὼν παρὸν] ἐκκλῖναι, ἵνα μὴ ὁ δεῖνα προδότης Χριστιανοῦ γένηται, καὶ ἐπίσ βουλος τῆς κατὰ τὸν Ἰησοῦν θεοσεβείας μὴ ἐκκλίνας μὲν, καὶ προσπαροξύνας δὲ, οὐχὶ καὶ περὶ τῆς ἐκεί του ἁμαρτίας δώσει λόγον, καν, τὸ ὅσον ἐπὶ τῇ εἰς τὸ μαρτυρεῖν προθυμίᾳ καὶ τῇ εἰς τοῦτο ἀνδρείᾳ, τιμῆς καὶ ἀποδοχῆς ἄξιος ᾗ παρὰ τῷ εὐσεβουμένῳ Θεῷ, καὶ ὁμολογουμένῳ ὑπ' αὐτοῦ Σωτῆρι; "Οτι δὲ ἡμῶν ἕνεκεν τὰ τοιαῦτα γέγραπται, ἵν᾿ ἡμεῖς, παράδειγμα ἔχοντες τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἐν τοῖς τοιούτοις αὐτοῦ μια μηταὶ γενώμεθα, παραστήσει ή λέγουσα Γραφή Εζήτουν οὖν αὐτὸν πιάσαι, καὶ οὐδεὶς ἐπέβαλεν ἐπ' αὐτὸν τὴν χεῖρα, ὅτι οὔπω ἐληλύθει ἡ ὥρα αὐτ τοῦ. ὁ ὡς γὰρ, κατὰ τὸ ῥητὸν τοῦτο, διὰ τοῦτο, οὐδεὶς ἐπέβαλεν ἐπ' αὐτὸν τὴν χεῖρα, παρόντα καὶ μὴ φεύ γοντα, ἐπεὶ μήπω ἐληλύθει ἡ ὥρα αὐτοῦ, οὕτως καὶ χωρὶς τοῦ ἀναχωρεῖν ἐν τῷ καιρῷ τοῦ μηδέπω αυτ τοῦ ἐφεστηκέναι τὴν ὥραν, οὐ κατέσχητο μὲν ἂν, ὅμως δὲ οὐκ ἐπέβαλεν αὐτῷ οὐδεὶς τὴν χεῖρα. Διόπερ ἀκουστέον οὐ μόνον τοῦ, «Ἐὰν διώκωσιν ὑμᾶς ἐν τῇ πόλει ταύτῃ, φεύγετε εἰς τὴν ἑτέραν,» καὶ τῶν ἑξῆς, ἀλλὰ καὶ ὅτι ἡνίκα συνεβουλεύσαντο, ἵνα ἀπο κτείνωσι τὸν Ἰησοῦν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ Φαρισαῖοι, τὸ εὐλόγιστον τηρῶν, οὐκέτι παῤῥησία περιεπάτει ἐν τοῖς Ἰουδαίοις· ἀλλ᾽ οὐδὲ εἰς ἄλλην πόλιν ἀν εχώρησεν όχλων πεπληρωμένην, ἀλλά τινα ἀνακεχω ρηκυίαν· γέγραπται γάρ. Ο οὖν Ἰησοῦς οὐκέτι παρρησίᾳ περιεπάτει ἐν τοῖς Ἰουδαίοις, ἀλλὰ ἀπῆλ θεν ἐκεῖθεν εἰς τὴν χώραν ἐγγὺς τῆς ἐρήμου, εἰς Εφραίμ λεγομένην πόλιν. ο Καὶ οὐ μόνος γε ἐκεῖ ἀπελήλυθεν, ἀλλὰ μηδεμίαν ἀφορμὴν διδοὺς τοῖς ζη τοῦσιν αὐτὸν, καὶ τοὺς μαθητάς μεθ᾿ ἑαυτοῦ παρεί ληφε, ι καὶ ἐκεῖ ἔμεινε μετὰ τῶν μαθητῶν. Τοιοῦ τόν ἐστι καὶ τὸ ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον γεγραμμένον ὅτε, ι ἀκούσας, ὅτι Ιωάννης παρεδόθη, ἀνεχώρησεν εἰς τὴν Γαλιλαίαν, καὶ καταλιπών την Ναζαρέθ, έλ θὼν κατῴκησεν εἰς Καφαρναούμ τὴν παραθαλασσίαν, ἐν ὁρίοις Ζαβουλὼν καὶ Νεφθαλείμ·, καὶ ἐπὶ τὸν καιρὸν δὲ φθάσας τοῦ συλληφθῆναι, ετήρησεν, ὑπὲρ τοῦ μὴ παρ' ἑαυτὸν τοῦτο παθεῖν, μήτε ἐν Ἱεροσο λύμοις εὑρεθῆναι, μήτε ἐν τῷ ἱερῷ, ἔνθα ἐδίδασκε πολλάκις, μήτε ἐν ἄλλῳ τοιούτῳ τόπῳ· Ἐξῆλθε Μή. Οὐ κατέσχητο μὲν ἂν, ὅμως δὲ οὐκ ἐπέ βαλεν αὐτῷ οὐδεὶς τὴν χεῖρα· διόπερ, κατέσχητο μὲν ἄν, ἡμεῖς διόπες. dant illi, qui nondum sanguinem nostrum quidem reipsa effudisse rei sunt facti; si'quæ in nobis sunt facientes, declinaverimus eos qui insidias nobis vel ad mortem usque moliuntur; sed puniendi alioquin majori graviorique pæna nostri causa, si nostri amantes, rebus illorum posthabitis, exposue rimus nos ipsos interficiendo, nulla nos necessitate urgente. Nam si etiam qui alicui occasio peccati factus fuerit, is pœnas dabit ob ea quæ sui causa peccaverint aliqui homines; quomodo non etiam poenas daturus est, qui cum declinandi facultatem liabeat, ne proditor ille Christiani sit hominis, et insídiator cultus divini erga Jesuin, non declinave rit; imo potius concitaverit, etiamsi quod ad promptitudinem attinet fortitudinemque, hac in re honore ac laude sit dignus apud Deum, quem pie colit, apudque Servatoren, quem confessus fuerit? Porro quod nostri causa hæc scripta fuerint, quo Jesum haberemus exemplar, 398 cujus in hujus cemodi rebus imitatores essemus, docet Scriptora dicens: Quærebant igitur eum comprehendere, et nullus in eum conjecit manum quod nondum venisset hora ejus "., Ut enim, juxta hunc textum, nullus in eum conjecit manum, præsentem, et non fugientem, quia nondum venisset hora ejus; sic etiam si non secessisset in eo tempore, quo non dum instabat hora ejus, eum haudquaquam deten turi fuissent, et similiter nullus in eum conjecit manum. Quocirca intelligendum est non tantum illud se Si persecuti vos fuerint in una civilale, fugite ad aliam, et ea quæ sequuntur; sed etiam hoc, quod quando una consultaverunt pontifices et Pharisæi ut Jesum interficerent, id quod rationi erat maxime consentaneumn servans, Servator no amplius propalam ambulabat inter Judzos; sed neque in aliam urbem secessit turbis plenam, sed in quamdam urbem seorsum positam. Scriptum est enim Jesus igitur jam non propalam ambu labat inter Judæos; sed abiit illinc in locum de serto proximuin; nempe in civitatem quæ dicitur Ephraim. Nec sane solus eo concessit, verum ne ullam occasionein se quærentibus daret, discipulos etiain secum assumpsit, illicque versabatur cum sio simus ut magis peccatores magisque impii eva [f. c » discipulis.» Tale quiddam est etiam quod in Evan » Joan. vii, 30.» Matth. X, 23. 91 Matth. iv, Deest in codice Regio, sed exstat in Bodleiano. etc. Sic gelio a Matthæo tradito scriptum est 91; quando audiens Joannem traditum esse, secessit in Gali læam, relictaque Nazareth, profectus habitabit Capharnaum civitatem maritimam, in finibus Za bulon, et Nephthalim; et cum tempus appeteret o comprehenderetur, observavit ne ultro illud pateretur, neque in Hierosolymis inveniretur, vel in templo, ubi frequenter docuit, neque in ullo alio simili loco Exivit enim cum discipulis suis hunc locum optime restituit codex Bodleianus. In codice Regio vitiose legitur,

col. 733–734page 61 of 102

PG 14:733ἐγγὺς τῆς ἐρήμου πόλις Ἐφραίμ, εἰς ἣν ἦλθεν Ἰη τους, οὐκέτι παρρησίᾳ περιπατῶν ἐν τοῖς Ἰουδαίοις. Ερμηνεύεται δὲ Εφραίμ καρποφορία, ἀδελφὸς ἐν Μανασσῆ πρεσβυτέρου τοῦ ἀπὸ λήθης λαοῦ μετὰ γὰρ τὸν ἀπὸ λήθης λαὸν καταλειφθέντα, γεγένη και ἡ ἐξ ἐθνῶν καρποφορία, ὅτε ο ποταμούς» μὲν τοὺς ἐν τῷ Ἰσραὴλ. ἔθετο ο ὁ Θεὸς εἰς ἔρημον, καὶ διεξόδους τῶν ν ἐκεῖ «ὑδάτων εἰς δίψαν, καὶ τὴν ν αὐτῶν «καρποφόρον εἰς ἅλμην, ἀπὸ κακίας τῶν κατοικούντων ἐν αὐτῇ· ν ἀπὸ δὲ τῶν ἐθνῶν ἔρημον ἔθετο εἰς λίμνας ὑδάτων, καὶ γῆν ἄνυδρον ο αὐτῶν γῆν· εἰς διεξόδους ὑδάτων· καὶ κατ Εύκισεν ἐκεῖ πεινώντας, καὶ συνεστήσαντο πόλιν κατοικεσίας, ο τὴν Ἐκκλησίαν· ἔνθα ε ἔσπειρεν ἀγροὺς κ κατὰ τὸν πεσόντα σπόρον ἐπὶ τὴν καλὴν καὶ ἀγαθὴν γῆν, καὶ ποιοῦσαν ἑκατονταπλασίονα· καὶ ν ἐφύτευσεν ἀμπελῶνας· ο κλήματα γάρ εἰσιν οἱ Κυρίου μα θηταί, οἵτινες καὶ ι ἐποίησαν καρπόν γεννήματος, καὶ εὐλόγησεν αὐτοὺς, καὶ ἐπληθύνθησαν σφόδρα. Αλλ' οὐδὲ τοὺς ἐν τούτοις ἀλογωτέροις μικροὺς εἶναι Ελογίσατο ὁ δὲ ἀνθρώπους καὶ κτήνη σώζων Κύ ιος γέγραπται γάρ· ι Καὶ τὰ κτήνη αὐτῶν οὐκ ἐστ μίκρυνε.» Καὶ οἱ μὲν Ἰουδαῖοι • ώλιγώθησαν, καὶ κακώθησαν ἀπὸ θλίψεως κακῶν, καὶ ὀδύνης· καὶ ξεχύθη εξουδένωσις ἐπὶ τοὺς ἡ διὰ τὸν Ἀβραὰμ ἄρχοντας· καὶ ἐπλάνησεν αὐτοὺς ἐν ἀβάτῳ, καὶ οὐχὶ ἐν ὁδῷ·» μετ' ἐκείνους δὲ ὁ Θεὸς ἐβοήθησε ν τῷ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ο πένητι ο λαῷ ἐκ πτωχείας, καὶ θετοι ως πρόβατα πατριάν, οὓς ὄψονται» εὐθὺς [) ἄγγελοι, «καὶ εὐφρανθήσονται, καὶ πᾶσα ἀνο μία εμφράξει τὸ στόμα αὐτῆς.» Τούτοις δὲ μυστι πως προφητευομένοις ἐν ἑκατοστῷ ἔκτῳ ψαλμῷ ἐπι φέρεται ο Τις σοφὸς, καὶ φυλάξει ταῦτα, καὶ συν ήσουσι τὰ ἐλέη τοῦ Κυρίου;. Ἐλεοῦντος γὰρ τοῦ Κυ τείου τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν, ὁ σοφὸς ταῦτα φυλάξει, συν εἰς τὰ ἐλέη τοῦ Κυρίου. Οὐκοῦν • Ἰησοῦς οὐκ ἔτι παρρησίᾳ περιπατεῖ ἐν τοῖς Ἰουδαίοις, ἀλλὰ ἀπῆλθεν ἐκεῖθεν εἰς τὴν χώραν» τοῦ ὅλου κόσμου, «ἐγγὺς τῆς ἐρήμου, Ἐκκλησίας, «εἰς Ἐφραὶμ ὁ τὴν καρ πυφορούσαν λεγομένην πόλιν, «κἀκεῖ ἔμεινε μετὰ τῶν μαθητῶν· καὶ ἔστι μέχρι τοῦ δεῦρο μετὰ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ Ἰησοῦς ἐγγὺς τῆς ἐρήμου, εἰς Εφραίμ λεγομένην πόλιν· πάρεστι γὰρ τῇ καρποφορία, καὶ ἐπὶ τῇ γενέσει γε τοῦ Ἐφραίμ τούτου εἴποι ἂν ὁ γεννήσας αὐτὸν σιτομέτρης ἡμῶν Κύριος, ὁ ταπεινώσας ἑαυτὸν, καὶ γενόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, Θανάτου δὲ σταυροῦ· Ηὔξησέ με ὁ Θεὸς ἐν τῇ γῇ τῆς ταπεινώσεώς μου.» 20. «'Ην δὲ ἐγγὺς τὸ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων, καὶ ἀνέβησαν πολλοὶ τῶν Ἰουδαίων εἰς Ἱεροσόλυμα ἐκ τῆς χώρας πρὸ τοῦ Πάσχα, ἵνα ἀγνίσωσιν ἑαυτούς. Εζήτουν οὖν τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἔλεγον μετ' ἀλλήλων Ερμηνεύεται δὲ Ἐφραίμ Καρποφορία. Τοῦ ἀπὸ λήθης λαοῦ. γῆν παρέλκειν ει Ὁ δέ. ὄγε, δδε παι ὅδε ὁ. Επιτ. εὐθύς· εὐθεῖς.

Jesus, non amplius propalam obambulans inter Psal. ci, 33 seq. s Luc. vult, 8. • Psal. Philip. 11, 8. 7 Gen. XLI, 52. Hieronymus De nom. Hebr., Ephraim, frugifer, sive crescens. fructum dedit.» Genes. xLI, 52. Manasse enim dictus Est a oblitus fuit, Genes. XLI, 51. Ita Ma masse regis Juda nomen a Dei oblivione dictum vo Hunt Thalmudici Hieronymus De nom. Hebr. Judæos. Sonat autem Ephraim, 400 si interprete ris, fertilitas: fuitque Ephrain frater Manasse, hoc est populi natu grandioris, maximeque obli vioni traditi. Simul atque enim derelictus est po pulus oblivioni traditus, orta est ex gentibus ferti litas nempe cum flumina» quidem, quæ sunt in Israele, «vertit, Deus t in desertum; et venas aquarum» illic exsistentium, in loca siticulosa; et terram, eorum cfrugiferam, in sterile solum, propter incolarum vitiositatem; gentium vero desertum vertit in stagna aquarum, terramque > corum siticulosam, in venas aquarum: ibique collocavit famelicos, et exstruxerunt urbem cele brem ',» nempe Ecclesiam, ubi e seminavit agros, juxta semen, quod cecidit in terram praclaram, et bonam, et facientem fructum centesimum; et ● plantavit vineas, cujus palmites erant discipuli Domini, qui etiam fecerunt fructum copiosum, et benedixit eis, et multiplicati sunt valde *.» Quin etiam ne hos quidem, qui a ratione alieniores erant, parvos esse cogitavit ille, qui homines et jumenta servat *; scriptum est enim *: «Et jumenta eorum non minuit.» Ac Judæi quidem imminuti sunt, et afflicti fuere a tribulatione malorum, et dolore; effuditque (Deus.) contemptum in princi pes propter Abraham; cet errare fecit eos in invio, et non in via. › Deus igitur post Judæos, populum gentilem pauperem exemitex mendicitate, tracia vitque familias velut oves, quos videbunt, mox angeli, et lætabuntur, et omnis iniquitas obturabit os suum.» His in psalmo sexto supra centesimum mystice prophetatis subjungitur: «Quis sapiens, et custodiet hæc, et intelliget misericordias Domini? > benefico enim exsistente Domino in gentiles, sapiens hæc custodiet, intelligens beneficia Domini. Jesus igitur non amplius in publico obambulabat inter Judæos, sed inde abiit in locum, totius orbis, Ec clesia 4 deserto vicinum;» nempe in urbem Ephraim, quæ dicitur frugifera civitas; illicque versabatur cum discipulis:» estque ad hunc usque diem Jesus cum discipulis suis in urbe, quam vocant Ephraim, deserto vicinam nam adest fertilitati et in ortu sane hujus Ephraim dicet Dillius genitor Dominus noster frumenti erogator, qui seipsum humilem præbuit factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis: «Auxit me Deus in terra afflictionis meæ 7., 401 20. • Instabat auten Pascha Judaorum, et ascenderunt multi Judæorum Jerosolymam ex re gione ante Pascha, ut purificarent se. Quærebant ergo Jesum, et colloquebantur inter se in templo cr, 37, 58. • Psal. xxxv,. 7. Psal.cvi, 38-43 Manasse, oblitus, sive necessitas. Secundum istud videtur resecandum. (66') Hæc verba stare sic non possunt legendum est vel quod et melius, vel Codex Bodleianus, editio luctii,

ἐγγὺς τῆς ἐρήμου πόλις Ἐφραίμ, εἰς ἣν ἦλθεν Ἰη τους, οὐκέτι παρρησίᾳ περιπατῶν ἐν τοῖς Ἰουδαίοις. Ερμηνεύεται δὲ Εφραίμ καρποφορία, ἀδελφὸς ἐν Μανασσῆ πρεσβυτέρου τοῦ ἀπὸ λήθης λαοῦ μετὰ γὰρ τὸν ἀπὸ λήθης λαὸν καταλειφθέντα, γεγένη και ἡ ἐξ ἐθνῶν καρποφορία, ὅτε ο ποταμούς» μὲν τοὺς ἐν τῷ Ἰσραὴλ. ἔθετο ο ὁ Θεὸς εἰς ἔρημον, καὶ διεξόδους τῶν ν ἐκεῖ «ὑδάτων εἰς δίψαν, καὶ τὴν ν αὐτῶν «καρποφόρον εἰς ἅλμην, ἀπὸ κακίας τῶν κατοικούντων ἐν αὐτῇ· ν ἀπὸ δὲ τῶν ἐθνῶν ἔρημον ἔθετο εἰς λίμνας ὑδάτων, καὶ γῆν ἄνυδρον ο αὐτῶν γῆν· εἰς διεξόδους ὑδάτων· καὶ κατ Εύκισεν ἐκεῖ πεινώντας, καὶ συνεστήσαντο πόλιν κατοι κεσίας, ο τὴν Ἐκκλησίαν· ἔνθα ε ἔσπειρεν ἀγροὺς κ κατὰ τὸν πεσόντα σπόρον ἐπὶ τὴν καλὴν καὶ ἀγαθὴν γῆν, καὶ ποιοῦσαν ἑκατονταπλασίονα· καὶ ν ἐφύτευ σεν ἀμπελῶνας· ο κλήματα γάρ εἰσιν οἱ Κυρίου μα θηταί, οἵτινες καὶ ι ἐποίησαν καρπόν γεννήματος, καὶ εὐλόγησεν αὐτοὺς, καὶ ἐπληθύνθησαν σφόδρα. Αλλ' οὐδὲ τοὺς ἐν τούτοις ἀλογωτέροις μικροὺς εἶναι Ελογίσατο ὁ δὲ ἀνθρώπους καὶ κτήνη σώζων Κύ ιος γέγραπται γάρ· ι Καὶ τὰ κτήνη αὐτῶν οὐκ ἐστ μίκρυνε.» Καὶ οἱ μὲν Ἰουδαῖοι • ώλιγώθησαν, καὶ κακώθησαν ἀπὸ θλίψεως κακῶν, καὶ ὀδύνης· καὶ ξεχύθη εξουδένωσις ἐπὶ τοὺς ἡ διὰ τὸν Ἀβραὰμ ἄρχοντας· καὶ ἐπλάνησεν αὐτοὺς ἐν ἀβάτῳ, καὶ οὐχὶ ἐν ὁδῷ·» μετ' ἐκείνους δὲ ὁ Θεὸς ἐβοήθησε ν τῷ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ο πένητι ο λαῷ ἐκ πτωχείας, καὶ θετοι ως πρόβατα πατριάν, οὓς ὄψονται» εὐθὺς [67) ἄγγελοι, «καὶ εὐφρανθήσονται, καὶ πᾶσα ἀνο μία εμφράξει τὸ στόμα αὐτῆς.» Τούτοις δὲ μυστι πως προφητευομένοις ἐν ἑκατοστῷ ἔκτῳ ψαλμῷ ἐπι φέρεται ο Τις σοφὸς, καὶ φυλάξει ταῦτα, καὶ συν ήσουσι τὰ ἐλέη τοῦ Κυρίου;. Ἐλεοῦντος γὰρ τοῦ Κυ τείου τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν, ὁ σοφὸς ταῦτα φυλάξει, συν εἰς τὰ ἐλέη τοῦ Κυρίου. Οὐκοῦν • Ἰησοῦς οὐκ ἔτι παρρησίᾳ περιπατεῖ ἐν τοῖς Ἰουδαίοις, ἀλλὰ ἀπῆλθεν ἐκεῖθεν εἰς τὴν χώραν» τοῦ ὅλου κόσμου, «ἐγγὺς τῆς ἐρήμου, Ἐκκλησίας, «εἰς Ἐφραὶμ ὁ τὴν καρ πυφορούσαν λεγομένην πόλιν, «κἀκεῖ ἔμεινε μετὰ τῶν μαθητῶν· καὶ ἔστι μέχρι τοῦ δεῦρο μετὰ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ Ἰησοῦς ἐγγὺς τῆς ἐρήμου, εἰς Εφραίμ λεγομένην πόλιν· πάρεστι γὰρ τῇ καρποφο ρίᾳ, καὶ ἐπὶ τῇ γενέσει γε τοῦ Ἐφραίμ τούτου εἴποι ἂν ὁ γεννήσας αὐτὸν σιτομέτρης ἡμῶν Κύριος, ὁ ταπει νώσας ἑαυτὸν, καὶ γενόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, Θανάτου δὲ σταυροῦ· Ηὔξησέ με ὁ Θεὸς ἐν τῇ γῇ τῆς ταπεινώσεώς μου.» 20. «'Ην δὲ ἐγγὺς τὸ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων, καὶ ἀνέβησαν πολλοὶ τῶν Ἰουδαίων εἰς Ἱεροσόλυμα ἐκ τῆς χώρας πρὸ τοῦ Πάσχα, ἵνα ἀγνίσωσιν ἑαυτούς. Εζήτουν οὖν τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἔλεγον μετ' ἀλλήλων Ερμηνεύεται δὲ Ἐφραίμ Καρποφορία. Τοῦ ἀπὸ λήθης λαοῦ. γῆν παρέλκειν ει Ὁ δέ. ὄγε, δδε παι ὅδε ὁ. Επιτ. εὐθύς· εὐθεῖς. Jesus, non amplius propalam obambulans inter Psal. ci, 33 seq. s Luc. vult, 8. • Psal. Philip. 11, 8. 7 Gen. XLI, 52. Hieronymus De nom. Hebr., Ephraim, frugifer, sive crescens. fructum dedit.» Genes. xLI, 52. Manasse enim dictus Est a oblitus fuit, Genes. XLI, 51. Ita Ma masse regis Juda nomen a Dei oblivione dictum vo Hunt Thalmudici Hieronymus De nom. Hebr. Judæos. Sonat autem Ephraim, 400 si interprete ris, fertilitas: fuitque Ephrain frater Manasse, hoc est populi natu grandioris, maximeque obli vioni traditi. Simul atque enim derelictus est po pulus oblivioni traditus, orta est ex gentibus ferti litas nempe cum flumina» quidem, quæ sunt in Israele, «vertit, Deus t in desertum; et venas aquarum» illic exsistentium, in loca siticulosa; et terram, eorum cfrugiferam, in sterile solum, propter incolarum vitiositatem; gentium vero desertum vertit in stagna aquarum, terramque > corum siticulosam, in venas aquarum: ibique collocavit famelicos, et exstruxerunt urbem cele brem ',» nempe Ecclesiam, ubi e seminavit agros, juxta semen, quod cecidit in terram praclaram, et bonam, et facientem fructum centesimum; et ● plantavit vineas, cujus palmites erant discipuli Domini, qui etiam fecerunt fructum copiosum, et benedixit eis, et multiplicati sunt valde *.» Quin etiam ne hos quidem, qui a ratione alieniores erant, parvos esse cogitavit ille, qui homines et jumenta servat *; scriptum est enim *: «Et jumenta eorum non minuit.» Ac Judæi quidem imminuti sunt, et afflicti fuere a tribulatione malorum, et dolore; effuditque (Deus.) contemptum in princi pes propter Abraham; cet errare fecit eos in invio, et non in via. › Deus igitur post Judæos, populum gentilem pauperem exemitex mendicitate, tracia vitque familias velut oves, quos videbunt, mox angeli, et lætabuntur, et omnis iniquitas obturabit os suum.» His in psalmo sexto supra centesimum mystice prophetatis subjungitur: «Quis sapiens, et custodiet hæc, et intelliget misericordias Domini? > benefico enim exsistente Domino in gentiles, sapiens hæc custodiet, intelligens beneficia Domini. Jesus igitur non amplius in publico obambulabat inter Judæos, sed inde abiit in locum, totius orbis, Ec clesia 4 deserto vicinum;» nempe in urbem Ephraim, quæ dicitur frugifera civitas; illicque versabatur cum discipulis:» estque ad hunc usque diem Jesus cum discipulis suis in urbe, quam vocant Ephraim, deserto vicinam nam adest fertilitati et in ortu sane hujus Ephraim dicet Dillius genitor Dominus noster frumenti erogator, qui seipsum humilem præbuit factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis: «Auxit me Deus in terra afflictionis meæ 7., 401 20. • Instabat auten Pascha Judaorum, et ascenderunt multi Judæorum Jerosolymam ex re gione ante Pascha, ut purificarent se. Quærebant ergo Jesum, et colloquebantur inter se in templo cr, 37, 58. • Psal. xxxv,. 7. Psal.cvi, 38-43 Manasse, oblitus, sive necessitas. Secundum istud videtur resecandum. (66') Hæc verba stare sic non possunt legendum est vel quod et melius, vel Codex Bodleianus, editio luctii,

col. 735–736page 62 of 102

PG 14:735ἐν τῷ ἱερῷ ἑστηκότες· Τί ὑμῖν δοκεῖ, ὅτι Νο Ει οὐ] μὴ ἔλθῃ εἰς τὴν ἑορτήν;» Οὐ τὸ αὐτὸ νομιστέον εἶναι Πάσχα τοῦ Κυρίου καὶ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων τὸ μὲν γὰρ κατὰ τὸν νόμον Πάσχα, ἐστὶ τοῦ Κυρίου, τὸ δὲ τῶν παρανόμων Πάσχα τῶν Ἰουδαίων. Διὰ Παρατηρητέον πότε λέγεται Κυρίου τὸ Πάσχα, καὶ ἄλλα ἡμέραι, καὶ πότε οὐ τοῦ Κυρίου, ἀλλὰ τῶν ἐλεγχομένων ἐπὶ ἁμαρτίαις· οἷον ἐν μὲν τῇ Ἐξόδῳ γέν γραπται μεθ᾽ ἕτερα κατὰ τὴν πρώτην περὶ Πάσχα ἐντολήν· «Καὶ ἔδεσθε αὐτὸ μετὰ σπουδῆς, Πάσχο ἐστὶ Κυρίου· ν καὶ κατὰ τὴν δευτέραν. Ἐὰν λέ γωσι πρὸς ὑμᾶς οἱ υἱοὶ ὑμῶν· Τίς ή λατρεία αύτ ὑμῖν; καὶ ἐρεῖτε· Θυσία τὸ Πάσχα τοῦ Κυρίου, ὡς ἐσκέπασε τοὺς οἴκους τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ ἐν Αἰγύπτῳ, ο Ἐν δὲ τῷ Ησαΐᾳ, οὐχ ἑαυτοῦ, ἀλλὰ τῶν ἁμαρτανόν των φησὶν εἶναι ὁ Κύριος τὰς νουμηνίας, καὶ τὰ σάββατα, καὶ νηστείαν, καὶ ἀργίαν, καὶ ἑορτάς εἰ δὲ τὰς ἑορτὰς, δῆλον, ὅτι καὶ τὸ Πάσχα· μία γάρ αὐτὴ τῶν ἑορτῶν ἐστι. Γέγραπται δὲ οὕτως·. Τις νουμηνίας ὑμῶν, καὶ τὰ σάββατα ὑμῶν, καὶ ἡμέ ραν μεγάλην οὐκ ἀνέχομαι· νηστείαν, ἢ καὶ ἀργίαν, καὶ νουμηνίας ὑμῶν, καὶ τὰς ἑορτὰς ὑμῶν μισεῖ ἡ ψυχή μου.» Καὶ ἔν τινι δὲ τῶν δώδεκα γέγραπτα Μεμίσηκα, ἀπῶσμαι τὰς ἑορτὰς ὑμῶν, καὶ κατὰ τὴν ἐκκειμένην τοίνυν λέξιν, τὸ Πάσχα οὐ τοῦ Κ. ρίου, ἀλλὰ τῶν Ἰουδαίων ἦν· ὁ γὰρ Σωτὴρ ὑμῶν ἐν αὐτῷ ἐπεβουλεύετο· καὶ διὰ τοῦτο αὐτῶν οἶμαι τὸ Πάσχα εἰρῆσθαι αὐτοῖς προφητικῶς τό «Μεμίσηκα, ἀπῶσμαι τὰς ἑορτὰς ὑμῶν· ο ἔργον γὰρ οὐχ ἑορτῆς Θεοῦ, ἀλλ᾽ ἐναγὲς ἐν αὐτῷ πεποιήκασι τὸν Ἰησοῦν Ο ἀποκτείναντες. Πλὴν πρὸ τοῦ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων τούτου, πολλοὶ ἀνέβησαν εἰς Ἱεροσόλυμα ἐκ τῆς χώ ρας, ἵνα ἀγνίσωσιν ἑαυτούς. Προλαβὼν δ᾽ ἂν εἴπομι, ὅτι οὐκ ἐνόουν οἱ πολλοὶ πῶς ἂν ἁγνίσαιεν ἐπυ τούς· διόπερ δοκοῦντες τὸ ἑαυτῶν Πάσχα λατρείαν προσφέρειν τῷ Θεῷ, τοσοῦτον ἐδέησαν τοῦ ἁγνίσαι ἑαυτοὺς, ὥστε ἐναγέστεροι γενέσθαι οὗ ἦσαν ἐναγείς πρὶν ἀγνίσωσιν ἑαυτούς. Εἶπον γὰρ τῷ Πελάτῳ οἱ παραδιδόντες αὐτῷ τὸν Ἰησοῦν Ἰουδαῖοι·. Ἡμῖν οὐκ ἔξεστιν ἀποκτεῖναι οὐδένα·, δι' οὓς ἔλεγε τῷ Σωτῆρι· «Μήτι ἐγὼ Ἰουδαῖός εἰμι; Τὸ σὸν ἔθνος, καὶ οἱ ἀρχιερεῖς παρέδωκάν σε ἐμοί.» Καὶ οἱ λέγοντές γε ἀναβεβηκέναι ἵνα ἀγνίσωσιν ἑαυτοὺς, «ἐκραύγασαν λέγοντες» τῷ Πιλάτῳ· Μὴ τοῦτον» ἀπολύσῃ, ἀλλὰ τὸν Βαραββάν· ἦν δὲ ὁ Βαραββᾶς ληστής. Ο Πάλιν ε ἀπεκρίθησαν οἱ Ἰουδαῖοι· Ἡμεῖς νόμον ἔχομεν, καὶ κατὰ τὸν νόμον ὀφείλει ἀποθανεῖν, ὅτι Υἱὸν Θεοῦ ἑαυτὸν ἐποίησε. › Καὶ πάλιν • οἱ Ἰουδαίας ἐκραύγαζον λέγοντες» πρὸς τὸν Πιλᾶτον Εν τοῦτον ἀπολύσῃς, οὐκ εἴ φίλος τοῦ Καίσαρος· τας ὁ βασιλέα ἑαυτὸν ποιῶν ἀντιλέγει τῷ Καίσαρι.» Και πάλιν ι ἐκραύγασαν ν οἱ Ἰουδαῖοι· «Αρον, ἆρον, σταύ ρωσον αὐτόν.» Καὶ οἱ ἀναβεβηκότες γε πρὸς τὸ Πάσχα, ἵνα ἀγνίσωσιν ἑαυτοὺς, ἔλεγον ἐν αὐτῷ τῷ Πάσχα· «Οὐκ ἔχομεν βασιλέα εἰ μὴ Καίσαρα. ὅτι.

stantes: Quid videtur vobis, quod non venerit ad (add. diem festumn?» Non idem censendum est esse Pascha Domini et Pascha Judæorum: nam Pascha secundum Legem, ad Dominum pertinet; ad eos vero qui sunt exleges, Pascha Judæorum. Quocirca animadvertendum est quando dicitur Pascha Do mini, et alii dies, et quando non Domini, sed co rum qui redarguuntur ob peccata. Verbi gratia in Exodo post alia scriptum est de Paschate in primo præcepto Et comedetis illud festinanter; Pascha est enim Domini;» et in secundo: «Si dixerint ad vos filii vestri: Quinam cultus est vobis iste? re spondete: Victiina est Pascha Domini, quoniam protexit domus filiorum Israel in Ægypto '. › In Isaia vero, non sui ipsius, sed peccatorum inquit Dominus esse novilunia, et Sabbata, et jejunium, et ferias, et festivitates; quod si festivitates, liquet etiam quod Pascha, cum hæc una sit inter festivi tates. Scriptum est autem hunc in modum vilunia vestra, et Sabbata vestra, et diem magnum non tolero: jejunium, et ferias, et novilunia vestra, et festivitates vestras odit anima mea ". › Quin in uno ex duodecim prophetis scriptum est: Odi ac detestor festivitates vestras 11 » et juxta expositam elocutionem, Pascha non Domini, sed Judæorum erat: dictumque est Judæorum Pascha, quod in ipo insidias molirentur Servatori nostro. Opinor etiam illis prophetice dictum fuisse: «Odi atque abominatus sum festivitates vestras: > opus enim non congruens festivitati Dei, sed scelestum in ipso Paschate fecerunt, interfecto Jesu. Verumtamen ante hoc Pascha Judæorum, inulti ascenderunt ex regione, ut se puridicarent. Præoccupans autem di cerem multos non considerasse quomodo purifica rent seipsos, propterea quod existimantes suum ipsorum Pascha cultum præstare Deo, tantum abfuit ut se purificarent, ut etiam scelestiores fie rent quam erant, antequam sanctilcarent seipsos. Dixerunt enim Pilato qui Jesum illi tradiderunt Ju dæi: ‹ Nobis non licet interficere quemquam”; › propter quos ille dixit Servatori: ‹ Nunquid ego Judæus sum? Gens tua, et pontifices tradiderunt te mihi 1. Ac same qui dicebant se ascendisse ut purificarentur, e clamaverunt 402 dicentes, Pi lato:. Hunc ne» dimiseris, sed Barabbam: erat autein Barabbas latro 14;» et rursumn • responde runt Judæi: Nos legem habemus, et secundum le gem debet mori, quia Filium Dei se fecit 1. 3 rursus Judæi clamaverunt ad Pilatum dicen tes: Si hunc diinittis, non es amicus Caesaris; nam quisquis se regem facit, contradicit Cæsari 16. Ac rursus clamaverunt: Judæi: • Tolle, tolle, crucifige eum 1. Ac sane qui ascenderant ante Pascha seipsos purificaturi dicebant in eodem Pa schate: ‹ Non habemus regeni nis! Cæsarem 18. 10 Isa. 1, 13, 14. 11 Amos v, 21. 18 Joan. XILL, 16 ibid. 12. 17 ibid. 15. 8 Joan. x1, 55, 56. • Exod. xır, 11; xxvı, 27. 18 ibid. 35. 14 ibid. 40. 10 Joan. xix,7. In codice Regio deest ss ibid.

ἐν τῷ ἱερῷ ἑστηκότες· Τί ὑμῖν δοκεῖ, ὅτι Νο Ει οὐ] μὴ ἔλθῃ εἰς τὴν ἑορτήν;» Οὐ τὸ αὐτὸ νομισ τέον εἶναι Πάσχα τοῦ Κυρίου καὶ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων τὸ μὲν γὰρ κατὰ τὸν νόμον Πάσχα, ἐστὶ τοῦ Κυρίου, τὸ δὲ τῶν παρανόμων Πάσχα τῶν Ἰουδαίων. Διὰ παρατη ρητέον πότε λέγεται Κυρίου τὸ Πάσχα, καὶ ἄλλα ἡμέραι, καὶ πότε οὐ τοῦ Κυρίου, ἀλλὰ τῶν ἐλεγχο μένων ἐπὶ ἁμαρτίαις· οἷον ἐν μὲν τῇ Ἐξόδῳ γέν γραπται μεθ᾽ ἕτερα κατὰ τὴν πρώτην περὶ Πάσχα ἐντολήν· «Καὶ ἔδεσθε αὐτὸ μετὰ σπουδῆς, Πάσχο ἐστὶ Κυρίου· ν καὶ κατὰ τὴν δευτέραν. Ἐὰν λέ γωσι πρὸς ὑμᾶς οἱ υἱοὶ ὑμῶν· Τίς ή λατρεία αύτ ὑμῖν; καὶ ἐρεῖτε· Θυσία τὸ Πάσχα τοῦ Κυρίου, ὡς ἐσκέπασε τοὺς οἴκους τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ ἐν Αἰγύπτῳ, ο Ἐν δὲ τῷ Ησαΐᾳ, οὐχ ἑαυτοῦ, ἀλλὰ τῶν ἁμαρτανόν των φησὶν εἶναι ὁ Κύριος τὰς νουμηνίας, καὶ τὰ σάββατα, καὶ νηστείαν, καὶ ἀργίαν, καὶ ἑορτάς εἰ δὲ τὰς ἑορτὰς, δῆλον, ὅτι καὶ τὸ Πάσχα· μία γάρ αὐτὴ τῶν ἑορτῶν ἐστι. Γέγραπται δὲ οὕτως·. Τις νουμηνίας ὑμῶν, καὶ τὰ σάββατα ὑμῶν, καὶ ἡμέ ραν μεγάλην οὐκ ἀνέχομαι· νηστείαν, ἢ καὶ ἀργίαν, καὶ νουμηνίας ὑμῶν, καὶ τὰς ἑορτὰς ὑμῶν μισεῖ ἡ ψυχή μου.» Καὶ ἔν τινι δὲ τῶν δώδεκα γέγραπτα Μεμίσηκα, ἀπῶσμαι τὰς ἑορτὰς ὑμῶν, καὶ κατὰ τὴν ἐκκειμένην τοίνυν λέξιν, τὸ Πάσχα οὐ τοῦ Κ. ρίου, ἀλλὰ τῶν Ἰουδαίων ἦν· ὁ γὰρ Σωτὴρ ὑμῶν ἐν αὐτῷ ἐπεβουλεύετο· καὶ διὰ τοῦτο αὐτῶν οἶμαι τὸ Πάσχα εἰρῆσθαι αὐτοῖς προφητικῶς τό «Μεμίσηκα, ἀπῶσμαι τὰς ἑορτὰς ὑμῶν· ο ἔργον γὰρ οὐχ ἑορτῆς Θεοῦ, ἀλλ᾽ ἐναγὲς ἐν αὐτῷ πεποιήκασι τὸν Ἰησοῦν Ο ἀποκτείναντες. Πλὴν πρὸ τοῦ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων τούτου, πολλοὶ ἀνέβησαν εἰς Ἱεροσόλυμα ἐκ τῆς χώ ρας, ἵνα ἀγνίσωσιν ἑαυτούς. Προλαβὼν δ᾽ ἂν εἶπο μι, ὅτι οὐκ ἐνόουν οἱ πολλοὶ πῶς ἂν ἁγνίσαιεν ἐπυ τούς· διόπερ δοκοῦντες τὸ ἑαυτῶν Πάσχα λατρείαν προσφέρειν τῷ Θεῷ, τοσοῦτον ἐδέησαν τοῦ ἁγνίσαι ἑαυτοὺς, ὥστε ἐναγέστεροι γενέσθαι οὗ ἦσαν ἐναγείς πρὶν ἀγνίσωσιν ἑαυτούς. Εἶπον γὰρ τῷ Πελάτῳ οἱ παραδιδόντες αὐτῷ τὸν Ἰησοῦν Ἰουδαῖοι·. Ἡμῖν οὐκ ἔξεστιν ἀποκτεῖναι οὐδένα·, δι' οὓς ἔλεγε τῷ Σωτῆρι· «Μήτι ἐγὼ Ἰουδαῖός εἰμι; Τὸ σὸν ἔθνος, καὶ οἱ ἀρχιερεῖς παρέδωκάν σε ἐμοί.» Καὶ οἱ λέγοντές γε ἀναβεβηκέναι ἵνα ἀγνίσωσιν ἑαυτοὺς, «ἐκραύγα σαν λέγοντες» τῷ Πιλάτῳ· Μὴ τοῦτον» ἀπολύσῃ, ἀλλὰ τὸν Βαραββάν· ἦν δὲ ὁ Βαραββᾶς ληστής. Ο Πάλιν ε ἀπεκρίθησαν οἱ Ἰουδαῖοι· Ἡμεῖς νόμον ἔχομεν, καὶ κατὰ τὸν νόμον ὀφείλει ἀποθανεῖν, ὅτι Υἱὸν Θεοῦ ἑαυτὸν ἐποίησε. › Καὶ πάλιν • οἱ Ἰουδαίας ἐκραύγαζον λέγοντες» πρὸς τὸν Πιλᾶτον Εν τοῦτον ἀπολύσῃς, οὐκ εἴ φίλος τοῦ Καίσαρος· τας ὁ βασιλέα ἑαυτὸν ποιῶν ἀντιλέγει τῷ Καίσαρι.» Και πάλιν ι ἐκραύγασαν ν οἱ Ἰουδαῖοι· «Αρον, ἆρον, σταύ ρωσον αὐτόν.» Καὶ οἱ ἀναβεβηκότες γε πρὸς τὸ Πάσχα, ἵνα ἀγνίσωσιν ἑαυτοὺς, ἔλεγον ἐν αὐτῷ τῷ Πάσχα· «Οὐκ ἔχομεν βασιλέα εἰ μὴ Καίσαρα. ὅτι. stantes: Quid videtur vobis, quod non venerit ad (add. diem festumn?» Non idem censendum est esse Pascha Domini et Pascha Judæorum: nam Pascha secundum Legem, ad Dominum pertinet; ad eos vero qui sunt exleges, Pascha Judæorum. Quocirca animadvertendum est quando dicitur Pascha Do mini, et alii dies, et quando non Domini, sed co rum qui redarguuntur ob peccata. Verbi gratia in Exodo post alia scriptum est de Paschate in primo præcepto Et comedetis illud festinanter; Pascha est enim Domini;» et in secundo: «Si dixerint ad vos filii vestri: Quinam cultus est vobis iste? re spondete: Victiina est Pascha Domini, quoniam protexit domus filiorum Israel in Ægypto '. › In Isaia vero, non sui ipsius, sed peccatorum inquit Dominus esse novilunia, et Sabbata, et jejunium, et ferias, et festivitates; quod si festivitates, liquet etiam quod Pascha, cum hæc una sit inter festivi tates. Scriptum est autem hunc in modum vilunia vestra, et Sabbata vestra, et diem magnum non tolero: jejunium, et ferias, et novilunia vestra, et festivitates vestras odit anima mea ". › Quin in uno ex duodecim prophetis scriptum est: Odi ac detestor festivitates vestras 11 » et juxta expositam elocutionem, Pascha non Domini, sed Judæorum erat: dictumque est Judæorum Pascha, quod in ipo insidias molirentur Servatori nostro. Opinor etiam illis prophetice dictum fuisse: «Odi atque abominatus sum festivitates vestras: > opus enim non congruens festivitati Dei, sed scelestum in ipso Paschate fecerunt, interfecto Jesu. Verumtamen ante hoc Pascha Judæorum, inulti ascenderunt ex regione, ut se puridicarent. Præoccupans autem di cerem multos non considerasse quomodo purifica rent seipsos, propterea quod existimantes suum ipsorum Pascha cultum præstare Deo, tantum abfuit ut se purificarent, ut etiam scelestiores fie rent quam erant, antequam sanctilcarent seipsos. Dixerunt enim Pilato qui Jesum illi tradiderunt Ju dæi: ‹ Nobis non licet interficere quemquam”; › propter quos ille dixit Servatori: ‹ Nunquid ego Judæus sum? Gens tua, et pontifices tradiderunt te mihi 1. Ac same qui dicebant se ascendisse ut purificarentur, e clamaverunt 402 dicentes, Pi lato:. Hunc ne» dimiseris, sed Barabbam: erat autein Barabbas latro 14;» et rursumn • responde runt Judæi: Nos legem habemus, et secundum le gem debet mori, quia Filium Dei se fecit 1. 3 rursus Judæi clamaverunt ad Pilatum dicen tes: Si hunc diinittis, non es amicus Caesaris; nam quisquis se regem facit, contradicit Cæsari 16. Ac rursus clamaverunt: Judæi: • Tolle, tolle, crucifige eum 1. Ac sane qui ascenderant ante Pascha seipsos purificaturi dicebant in eodem Pa schate: ‹ Non habemus regeni nis! Cæsarem 18. 10 Isa. 1, 13, 14. 11 Amos v, 21. 18 Joan. XILL, 16 ibid. 12. 17 ibid. 15. 8 Joan. x1, 55, 56. • Exod. xır, 11; xxvı, 27. 18 ibid. 35. 14 ibid. 40. 10 Joan. xix,7. In codice Regio deest ss ibid.

col. 739–740page 63 of 102

PG 14:739σαῖον εἶναι, καὶ οὐκ ἀγαθὸν ἀρχιερέα, άλλων λόγω διδόντα ἐντολὰς, οἷς οίεται διδάξειν αὐτὸν τὰ πε τὸν Ἰησοῦν, ἵνα μηνυθέντα αὐτὸν αὐτῷ πιάσῃ, καὶ ὑδρ σας ἀποκτείνῃ. ᾿Αλλὰ γὰρ, αὐτάρκη περιγραφή εἰληφότος καὶ τοῦ ὀγδόου καὶ εἰκοστοῦ τῶν ε τὸ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγέλιον ἐξηγητικῶν τόμου αὐτοῦ καταπαύσωμεν τὸν λόγον, ἐν τῷ ἐννάτ καὶ εἰκοστῷ Θεοῦ διδόντος, ἀρχόμενοι τῷ ἑξῆς Λείπουσιν οἱ τόμοι ἔνατος καὶ εἰκοστός, τριακοστός, καὶ πρῶτος καὶ τριακοστός. ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ ΤΟΜΟΣ ΛΒ΄. ο τριακοστοῦ πρώτου. ἐν τῷ τριακοστῷ δευτέρω. Αρχόμενοι τῶν ἑξῆς. 19: Πλὴν ἔν τινι τῶν εἰς τὸ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγ γέλιον ἐπὶ ποσόν κατὰ ταῦτα ἐξητάσαμεν· ὅτε προ έκειτο διηγήσασθαι τό· Τῇ ἐπαύριον οὖν ὄχλος που λὺς ὁ ἐλθὼν εἰς τὴν ἑορτὴν, καὶ τὰ ἑξῆς ς 1. Από Θεοῦ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ εὐοδούμενοι έρ χώμεθα τὴν μεγάλην τοῦ Εὐαγγελίου ὁδὸν, και ζῶσαν ἡμῖν, εἰ καὶ γνωσθείη, καὶ ὁδευθείη ὑπ ἡμῶν, φθάσαι αὐτῆς καὶ ἐπὶ τὸ τέλος. Νῦν μέν τοιγε οἱονεὶ δευτέρας καὶ τριακοστῆς παρεμβολή ἐν τοῖς λεχθησομένοις ἐπιβῆναι πειρώμεθα· καὶ πα ρείη γε ἡμῖν ὁ στῦλος τῆς φωτεινῆς νεφέλης Ἰη σοῦ, προάγων ἡμᾶς ὅτε δεῖ, καὶ ἱστὰς ὅτε χρή, ἕω ὅλον, καὶ τῇ ὑπαγορεύσει τῶν εἰς τὸ Εὐαγγέλιον ἱερὲ ἄνθρωπε καὶ ἀδελφὲ ᾿Αμβρόσιε, διεξέλθωμεν (75 τὸ Εὐαγγέλιον, μὴ ἐκκακοῦντες ἀπὸ τοῦ μακροῦ τῆ ὁδοιπορίας, μηδὲ ἀποκάμνοντες διὰ τὴν ἡμετέρα ἀσθένειαν, ἀλλ' ἐκβιαζόμενοι κατ' ίχνη βαίνειν το στύλου τῆς ἀληθείας! Πότερον δὲ βούλεται τὸν ὑμῶ [ί. ἡμῶν], νοῦν τελέσαι διὰ τῶν ὑπαγορεύσεων τη ὁδοιπορίαν τῆς ὅλου τοῦ] κατὰ τὸν Ἰωάννη Εὐαγγελίου γραφῆς, εἰ μὴ, αὐτὸς ἂν εἰδείη ὁ Θεός Μόνον καὶ ἐνδημοῦντες ἐν τῷ σώματι, καὶ ἐκδημοῦντες αὐτοῦ, ἐπὶ τῷ ἐνδημῆσαι πρὸς τὸν Κύριον, ἔξω τοῦ Εὐαγγελίου μὴ βαίνοιμεν, ἵνα καὶ τῶν τοὺς μαχα ρισμοὺς φερόντων ἔργων καὶ λόγων ἐν τῷ παραδείσῳ τῆς τρυφῆς τοῦ Θεοῦ ἀπολαύσωμεν. ἐρχώμεθα· ἐχώ μεθα ευχά μεθα. ἱερὲ ἀδελφὲ ἄνθρωπε Ἀμβρόσιε, διεξέλθωμεν.

cem, rerum ratione carentium dantem mandala, quibus existimat se docere Jesum, ut ipsum sibi indicatum comprehendat et contumeliis affectum occidat. Verum cum satis amplitudinis acceperit vicesimus octavus tomus explanationum in Evan gelium a Joanne traditum, hoc in loco finiemus ora tionem, in vicesimo nono quæ sequuntur, Deo dante, prosecutari. 404 1. Deo nobis per Jesum Christum iter ex animi sententia largiente, gradimur per Evangelii sancti viam magnam, eamque viventem, ut ad ipsius etiam Gnem pervenianus, si per eam a nobis agni tam ambulaverimus. Atque utinam cum nunc veluti secundam et tricesimam stationem, in his quæ di cenda sunt, ingredi conemur, nobis adsit columna illa lucidæ nubis Jesu, quæ nos præcedat, cum opus erit, rursusque stet cum oportebit; donec, Am brosi homo sacer, idenique frater, totum copiosis commentationibus explanaverimus Evangelium; non succumbentes ob longitudinem viæ prolixa, neque defatigati ob nostram infirmitatem, sed co nantes incedere per vestigia columnæ veritatis. Utrum autem velit Deus mentem nostram iter per ficere Scripturæ totius Evangelii a Joanne traditi explanationibus,´an non, ipse novit. Tantum domi exsistentes in corpore, et ab ipso peregrinantes, ut præsentes adsimus apud Dominum ", extra Evan gelium non eamus, ut operibus sermonibusque beatitudines ferentibus, in paradiso deliciarum Dei fruatur. 27 II Cor. v, Codex Bodleianus, Idem codex Bodleianus, Tres deinceps desile rantur tomi, de quorum aliquo hæc intelligenda sunt, que habet Origenes in Matth. tom. xvi, num. Verum tamen in quodam super Evangelium secundum [add. Joannem Commentario, ea quoque aliqua ex parte a nobis expensa sunt; quando videlicet illud expo mendum nobis propositum erat: In crastinum an tem turba multa, quæ venerat ad diem festum (Joan xil, 12), et reliqua. Codex Bodleianus, Regius, Perionius autem videtur legisse Codex Regius,

σαῖον εἶναι, καὶ οὐκ ἀγαθὸν ἀρχιερέα, άλλων λόγω διδόντα ἐντολὰς, οἷς οίεται διδάξειν αὐτὸν τὰ πε τὸν Ἰησοῦν, ἵνα μηνυθέντα αὐτὸν αὐτῷ πιάσῃ, καὶ ὑδρ σας ἀποκτείνῃ. ᾿Αλλὰ γὰρ, αὐτάρκη περιγραφή εἰληφότος καὶ τοῦ ὀγδόου καὶ εἰκοστοῦ τῶν ε τὸ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγέλιον ἐξηγητικῶν τόμου αὐτοῦ καταπαύσωμεν τὸν λόγον, ἐν τῷ ἐννάτ καὶ εἰκοστῷ Θεοῦ διδόντος, ἀρχόμενοι τῷ ἑξῆς Λείπουσιν οἱ τόμοι ἔνατος καὶ εἰκοστός, τριακοστός, καὶ πρῶτος καὶ τριακοστός. ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ ΤΟΜΟΣ ΛΒ΄. ο τριακοστοῦ πρώτου. ἐν τῷ τριακοστῷ δευτέρω. Αρχόμενοι τῶν ἑξῆς. 19: Πλὴν ἔν τινι τῶν εἰς τὸ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγ γέλιον ἐπὶ ποσόν κατὰ ταῦτα ἐξητάσαμεν· ὅτε προ έκειτο διηγήσασθαι τό· Τῇ ἐπαύριον οὖν ὄχλος που λὺς ὁ ἐλθὼν εἰς τὴν ἑορτὴν, καὶ τὰ ἑξῆς ς 1. Από Θεοῦ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ εὐοδούμενοι έρ χώμεθα τὴν μεγάλην τοῦ Εὐαγγελίου ὁδὸν, και ζῶσαν ἡμῖν, εἰ καὶ γνωσθείη, καὶ ὁδευθείη ὑπ ἡμῶν, φθάσαι αὐτῆς καὶ ἐπὶ τὸ τέλος. Νῦν μέν τοιγε οἱονεὶ δευτέρας καὶ τριακοστῆς παρεμβολή ἐν τοῖς λεχθησομένοις ἐπιβῆναι πειρώμεθα· καὶ πα ρείη γε ἡμῖν ὁ στῦλος τῆς φωτεινῆς νεφέλης Ἰη σοῦ, προάγων ἡμᾶς ὅτε δεῖ, καὶ ἱστὰς ὅτε χρή, ἕω ὅλον, καὶ τῇ ὑπαγορεύσει τῶν εἰς τὸ Εὐαγγέλιον ἱερὲ ἄνθρωπε καὶ ἀδελφὲ ᾿Αμβρόσιε, διεξέλθωμεν (75 τὸ Εὐαγγέλιον, μὴ ἐκκακοῦντες ἀπὸ τοῦ μακροῦ τῆ ὁδοιπορίας, μηδὲ ἀποκάμνοντες διὰ τὴν ἡμετέρα ἀσθένειαν, ἀλλ' ἐκβιαζόμενοι κατ' ίχνη βαίνειν το στύλου τῆς ἀληθείας! Πότερον δὲ βούλεται τὸν ὑμῶ [ί. ἡμῶν], νοῦν τελέσαι διὰ τῶν ὑπαγορεύσεων τη ὁδοιπορίαν τῆς ὅλου τοῦ] κατὰ τὸν Ἰωάννη Εὐαγγελίου γραφῆς, εἰ μὴ, αὐτὸς ἂν εἰδείη ὁ Θεός Μόνον καὶ ἐνδημοῦντες ἐν τῷ σώματι, καὶ ἐκδημοῦν τες αὐτοῦ, ἐπὶ τῷ ἐνδημῆσαι πρὸς τὸν Κύριον, ἔξω τοῦ Εὐαγγελίου μὴ βαίνοιμεν, ἵνα καὶ τῶν τοὺς μαχα ρισμοὺς φερόντων ἔργων καὶ λόγων ἐν τῷ παραδείσῳ τῆς τρυφῆς τοῦ Θεοῦ ἀπολαύσωμεν. ἐρχώμεθα· ἐχώ μεθα ευχά μεθα. ἱερὲ ἀδελφὲ ἄνθρωπε Αμβρό σιε, διεξέλθωμεν. cem, rerum ratione carentium dantem mandala, quibus existimat se docere Jesum, ut ipsum sibi indicatum comprehendat et contumeliis affectum occidat. Verum cum satis amplitudinis acceperit vicesimus octavus tomus explanationum in Evan gelium a Joanne traditum, hoc in loco finiemus ora tionem, in vicesimo nono quæ sequuntur, Deo dante, prosecutari. 404 1. Deo nobis per Jesum Christum iter ex animi sententia largiente, gradimur per Evangelii sancti viam magnam, eamque viventem, ut ad ipsius etiam Gnem pervenianus, si per eam a nobis agni tam ambulaverimus. Atque utinam cum nunc veluti secundam et tricesimam stationem, in his quæ di cenda sunt, ingredi conemur, nobis adsit columna illa lucidæ nubis Jesu, quæ nos præcedat, cum opus erit, rursusque stet cum oportebit; donec, Am brosi homo sacer, idenique frater, totum copiosis commentationibus explanaverimus Evangelium; non succumbentes ob longitudinem viæ prolixa, neque defatigati ob nostram infirmitatem, sed co nantes incedere per vestigia columnæ veritatis. Utrum autem velit Deus mentem nostram iter per ficere Scripturæ totius Evangelii a Joanne traditi explanationibus,´an non, ipse novit. Tantum domi exsistentes in corpore, et ab ipso peregrinantes, ut præsentes adsimus apud Dominum ", extra Evan gelium non eamus, ut operibus sermonibusque beatitudines ferentibus, in paradiso deliciarum Dei fruatur. 27 II Cor. v, Codex Bodleianus, Idem codex Bodleianus, Tres deinceps desile rantur tomi, de quorum aliquo hæc intelligenda sunt, que habet Origenes in Matth. tom. xvi, num. Verum tamen in quodam super Evangelium secundum [add. Joannem Commentario, ea quoque aliqua ex parte a nobis expensa sunt; quando videlicet illud expo mendum nobis propositum erat: In crastinum an tem turba multa, quæ venerat ad diem festum (Joan xil, 12), et reliqua. Codex Bodleianus, Regius, Perionius autem videtur legisse Codex Regius,

col. 743–744page 64 of 102

PG 14:743τοῦ σώματος· ἀδύνατον γὰρ εἶμαι μηδὲν ῥυπωθῆναι τῆς ψυχῆς, μηδὲ τὰ τελευταῖα, καὶ τὰ κατωτάτω αὐτ τῆς, κἂν ὡς ἐν ἀνθρώποις τέλειός τις εἶναι δοκή. Οι μὲν οὖν πολλοὶ καὶ μετὰ τὸ λουτρόν κονιορτοῦ τῶν ἁμαρτημάτων πληροῦνται καὶ τὴν κεφαλὴν, ἢ τὰ ὀλίγα ταύτης κατωτέρω· οἱ δὲ γνησίως τῷ Ἰησοῦ μαθητ τεύοντες, ὡς φθάσαι καὶ ἐπὶ τὸ συνδειπνεῖν αὐτῷ, μόνους τοὺς πόδας δεομένους έχουσι τῆς ἀπὸ τοῦ Λό γου νίψεως. Ενορῶν δὲ διαφοραῖς ἁμαρτημάτων, καὶ κατανοῶν τὰ, ὡς μὲν πρὸς τὸ ἀκριβὲς καὶ τὸ ἔργο μένον τοῦ λόγου, ἁμαρτήματα, πρὸς δὲ τοὺς πολλοὺς οὐδὲ νομιζόμενα εἶναι ἁμαρτήματα, ὄψει είνα ἐστὶν, ἐφ' οἷς δέονται οἱ πόδες τοῦ νίψασθαι ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ. Καὶ εἶπερ τοιαῦτά ἐστι τὰ κατὰ τοὺς πόδας μολύσματα, τί ποιήσομεν οἱ μηδέποτε ἐπὶ τὸ μετὰ τοῦ Ἰησοῦ δεῖπνον ἐφθακότες, μηδὲ τοὺς πόδας μόν τους μεμολυσμένοι, λέγοντος Ἰησοῦ τῷ μὴ εἰδότι τότε Πέτρῳ, ἀλλὰ γνωσομένῳ μετὰ ταῦτα τὸ μυστήριον τῆς νίψεως τῶν ὑπὸ Ἰησοῦ καθαριζομένων πολών τό, ο Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ; κ ὅπερ ζητήσεις τί δηλοῖ· πότερον, ὅτι, Οὐδ' ὅλως έχεις μέρος, ἐὰν μὴ νίψω σε, ἀγαθόν, ή· Οὐ μετ' ἐμοῦ μὲν τοῦ διδασκάλου καὶ Κυρίου, μετὰ τῶν ἐλαττόνων δέ μου, ἐν οἷς εἰσιν οἱ μετὰ τὸ λούσασθαι μήτε δειπνήσαντες τὸ μετ' ἐμοῦ δεῖπνον, μήτε νιψάμενοι ὑπ' ἐμοῦ τοὺς πόδας, ἢ δειπνήσαντες μεν, οὐ νιψάμενοι δέ Ἐγὼ ἐφίστημι διὰ τό·. Ἰδοὺ ἐγὼ ἔστηκα ἐπὶ τὴν θύραν, καὶ κρούω· ἐάν τις ἀνοίξῃ μοι τὴν θύραν, εἰση ὕδατος εἰς μόνους τους πόδας, τουτέστι τὰ κατωτάτων ἀπὸ τοῦ Λόγου ελεύσομαι πρὸς αὐτὸν, καὶ δειπνήσω μετ' αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς μετ᾿ ἐμοῦ· ἡ μήποτε ὁ Ἰησοῦς οὔτε ἀριστᾷ με τά τινος (οὐ γὰρ δεῖται εἰσαγωγῆς καὶ πρώτων μαθη μάτων), οὔτε ἀριστᾷ τις μετ' αὐτοῦ, ἀλλ' ὁ μετ' αὐ τοῦ ἐσθίων δειπνεί μόνον· «Πλείον ο γάρ, φησί, ο Σολο μῶντος ὧδε, ο περὶ οὗ γέγραπται· «Καὶ ἦν τὸ ἄρι στον Σολομῶν ο τόδε, 8 κατείλεκται ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν. Καὶ τοῦτο δὲ τολμήσας εἴποιμ᾽ ἂν, ὡς ἀκόλουθον τῷ, «Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρα μετ᾿ ἐμοῦ, ὅτι οὐκ ἔνιψε τους πόδας τοῦ Ἰούδα, ήδη εἰς τὴν καρδίαν βεβλήκει ὁ διάβολος ἵνα τὸν διδάσκε λον καὶ Κύριον παραδῷ, εὑρὼν αὐτὸν οὐκ ἐνδεδυμέν νον τὴν πανοπλίαν τοῦ Θεοῦ, καὶ οὐκ ἔχοντα τὸν τῆς πίστεως θυρεόν, ᾧ δύναταί τις πάντα τὰ βέλη του πονηροῦ τὰ πεπυρωμένα σβέσαι· γεγραμμένου γάρ του, «Τοῦ διαβόλου ήδη βεβληκότος, ἡ ἀκούω, ὡς καὶ ἐν ἑβδόμῳ ψαλμῷ τῆς Γραφῆς περὶ τούτου διδασκούσης, ὡς τοξότου, καὶ βέλη πεπυρωμένα ἐξεργαζομένου τοῖς μὴ πάσῃ φυλακῇ τηροῦσι τὴν ἑαυτῶν καρ δίαν. Ἔχει δὲ οὕτως ἡ τοῦ ψαλμοῦ λέξις· «Εάν με ἐπιστραφῆτε, τὴν ῥομφαίαν αὐτοῦ στιλβώσει, τὸ τόξο αὐτοῦ ἐνέτεινε, καὶ ἡτοίμασεν αὐτό, καὶ ἐν αὐτῷ ἡτου μασε σκεύη θανάτου, τὰ βέλη αὐτοῦ τοῖς καιομένου ἐξειργάσατο. Ἰδοὺ ὠδίνησεν ἀδικίαν, συνέλαβε πόνο καὶ ἔτεκεν ἀνομίαν.» Πᾶς μὲν οὖν ὁμολογήσει το Ολίγα. ὀλίγῳ. Πρὸς δὲ τοὺς πολλοὺς οὐδὲ νομιζόμενα.

nihil sordiun contrahal, ne in extremis quidem partibus, et quæ infimæ sunt, etiamsi quoad homi nes perfectus quis esse videatur. Atque multi qui. dem etiam post baptismum peccatorum pulvere ca put replent, vel ea quæ 406 hoc sunt paulo infe riora; qui vero germane ipsius Jesu discipuli fue rint, adeo ut eo perveniant ut etiam cum eo ipso coenent, solos pedes habent, qui egeant lavari [hoc est a Filio Dei et ratione. Et certe qui videt diversitates peccatorum, quique peccata considerat quantum ad accuratam et constantem rationem (quæ nec peccata existimantur esse apud multos), is visurus est quænam sint illa ob quæ opus habeant pedes lavari a Jesu. Sin vero talia sunt pedum inquinamenta, quid facturi sumus nos qui nunquam ad cœnandum cum Jesu pervenimus, quique non pedes,tantum habemus inquinatos? dicente Jesu Petro tum nescienti, sed agnituro postea mysterium lavationis pedum qui a Jesu mundantur: «Nisi la vero te, non habebis partem mecum ";» quod quem sensum habeat inquires; utrumne hunc: Nisi la vero te, nullam omnino bonam partem habiturus es; an illum: Ne mecum quidem præceptore ac Domino habiturus es partem, nisi te lavero, sed cum me inferioribus, inter quos sunt ii qui post baptismum nec cœnarunt mecum, nec pedes ha buerunt a me lotos; vel si cœnarunt, a me tamen loti non fuerunt. Illud autem noto propter hæc verba: «Ecce ego sto ad ostium et pulso: si quis mihi aperuerit ostium, ingrediar ad eum, et cona bo cum eo, et ipse mecum 39; > ne forte Jesus cum ullo non prandeat; neque enim eget introductione, et primis disciplinis, neque prandet aliquis cum eo, sed qui cum illo comedit tantum cœnat: < Plus quam, enim e Salomon, inquit ", «hoc in lo co, de quo scriptum est: «Et erat prandium Salomonis hoc, quod in Regum tertio recensitum est. Ausim etiam hoc dicere tanquam consequens huic dicto: «Nisi lavero te, non habebis partem mecum, • Jesum Juda pedes non lavisse: ni mirum quod illi jam diabolus immisisset in cor, nt žesum traderet præceptorem et Dominum, cum in venisset eum non indutum omnem Dei armaturam, nec habentem fidei scutum, quo valet quis omnes mali illius sagittas ignitas exstinguere 38_36: intelligo enim hoc quod scriptum est: Cum jam diabolus immisisset 37. › sicut etiam Scriptura hac de re in septimo psalmo docet, nimirum feriente diabolo, qui veluti sagittarius sagittas ignitas confecit iis qui omni custodia cor suum non servant. Est au tem psalmi contextus talis ":: Nisi couversi fue ritis, gladium suum vibrabit, arcum suum tetendit, et paravit 407 illum, et in eo paravit vasa mor tis, sagittas suas ardentibus effecit. Ecce parturiit » 111 Reg. 17, 22. 88_8 Ephes. ri st Joan.xu, 8. 5 Apoc. ut, 20. 88 Matth. xi, 42; Luc. xi, 51. 37 Joan. XHI, 2. 30 Psal. vult,15, 15. (81') Forte legendum Ita hunc locum in codice Regio mutilun sanitat restituit codex Bodleianus.

τοῦ σώματος· ἀδύνατον γὰρ εἶμαι μηδὲν ῥυπωθῆναι τῆς ψυχῆς, μηδὲ τὰ τελευταῖα, καὶ τὰ κατωτάτω αὐτ τῆς, κἂν ὡς ἐν ἀνθρώποις τέλειός τις εἶναι δοκή. Οι μὲν οὖν πολλοὶ καὶ μετὰ τὸ λουτρόν κονιορτοῦ τῶν ἁμαρτημάτων πληροῦνται καὶ τὴν κεφαλὴν, ἢ τὰ ὀλίγα ταύτης κατωτέρω· οἱ δὲ γνησίως τῷ Ἰησοῦ μαθητ τεύοντες, ὡς φθάσαι καὶ ἐπὶ τὸ συνδειπνεῖν αὐτῷ, μόνους τοὺς πόδας δεομένους έχουσι τῆς ἀπὸ τοῦ Λό γου νίψεως. Ενορῶν δὲ διαφοραῖς ἁμαρτημάτων, καὶ κατανοῶν τὰ, ὡς μὲν πρὸς τὸ ἀκριβὲς καὶ τὸ ἔργο μένον τοῦ λόγου, ἁμαρτήματα, πρὸς δὲ τοὺς πολλοὺς οὐδὲ νομιζόμενα εἶναι ἁμαρτήματα, ὄψει είνα ἐστὶν, ἐφ' οἷς δέονται οἱ πόδες τοῦ νίψασθαι ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ. Καὶ εἶπερ τοιαῦτά ἐστι τὰ κατὰ τοὺς πόδας μολύσματα, τί ποιήσομεν οἱ μηδέποτε ἐπὶ τὸ μετὰ τοῦ Ἰησοῦ δεῖπνον ἐφθακότες, μηδὲ τοὺς πόδας μόν τους μεμολυσμένοι, λέγοντος Ἰησοῦ τῷ μὴ εἰδότι τότε Πέτρῳ, ἀλλὰ γνωσομένῳ μετὰ ταῦτα τὸ μυστή ριον τῆς νίψεως τῶν ὑπὸ Ἰησοῦ καθαριζομένων πολών τό, ο Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ; κ ὅπερ ζητήσεις τί δηλοῖ· πότερον, ὅτι, Οὐδ' ὅλως έχεις μέρος, ἐὰν μὴ νίψω σε, ἀγαθόν, ή· Οὐ μετ' ἐμοῦ μὲν τοῦ διδασκάλου καὶ Κυρίου, μετὰ τῶν ἐλαττόνων δέ μου, ἐν οἷς εἰσιν οἱ μετὰ τὸ λούσασθαι μήτε δειπνή σαντες τὸ μετ' ἐμοῦ δεῖπνον, μήτε νιψάμενοι ὑπ' ἐμοῦ τοὺς πόδας, ἢ δειπνήσαντες μεν, οὐ νιψάμενοι δέ Ἐγὼ ἐφίστημι διὰ τό·. Ἰδοὺ ἐγὼ ἔστηκα ἐπὶ τὴν θύραν, καὶ κρούω· ἐάν τις ἀνοίξῃ μοι τὴν θύραν, εἰση ὕδατος εἰς μόνους τους πόδας, τουτέστι τὰ κατωτάτων ἀπὸ τοῦ Λόγου ελεύσομαι πρὸς αὐτὸν, καὶ δειπνήσω μετ' αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς μετ᾿ ἐμοῦ· ἡ μήποτε ὁ Ἰησοῦς οὔτε ἀριστᾷ με τά τινος (οὐ γὰρ δεῖται εἰσαγωγῆς καὶ πρώτων μαθη μάτων), οὔτε ἀριστᾷ τις μετ' αὐτοῦ, ἀλλ' ὁ μετ' αὐ τοῦ ἐσθίων δειπνεί μόνον· «Πλείον ο γάρ, φησί, ο Σολο μῶντος ὧδε, ο περὶ οὗ γέγραπται· «Καὶ ἦν τὸ ἄρι στον Σολομῶν ο τόδε, 8 κατείλεκται ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν. Καὶ τοῦτο δὲ τολμήσας εἴποιμ᾽ ἂν, ὡς ἀκόλουθον τῷ, «Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρα μετ᾿ ἐμοῦ, ὅτι οὐκ ἔνιψε τους πόδας τοῦ Ἰούδα, ήδη εἰς τὴν καρδίαν βεβλήκει ὁ διάβολος ἵνα τὸν διδάσκε λον καὶ Κύριον παραδῷ, εὑρὼν αὐτὸν οὐκ ἐνδεδυμέν νον τὴν πανοπλίαν τοῦ Θεοῦ, καὶ οὐκ ἔχοντα τὸν τῆς πίστεως θυρεόν, ᾧ δύναταί τις πάντα τὰ βέλη του πονηροῦ τὰ πεπυρωμένα σβέσαι· γεγραμμένου γάρ του, «Τοῦ διαβόλου ήδη βεβληκότος, ἡ ἀκούω, ὡς καὶ ἐν ἑβδόμῳ ψαλμῷ τῆς Γραφῆς περὶ τούτου διδα σκούσης, ὡς τοξότου, καὶ βέλη πεπυρωμένα έξεργα ζομένου τοῖς μὴ πάσῃ φυλακῇ τηροῦσι τὴν ἑαυτῶν καρ δίαν. Ἔχει δὲ οὕτως ἡ τοῦ ψαλμοῦ λέξις· «Εάν με ἐπιστραφῆτε, τὴν ῥομφαίαν αὐτοῦ στιλβώσει, τὸ τόξο αὐτοῦ ἐνέτεινε, καὶ ἡτοίμασεν αὐτό, καὶ ἐν αὐτῷ ἡτου μασε σκεύη θανάτου, τὰ βέλη αὐτοῦ τοῖς καιομένου ἐξειργάσατο. Ἰδοὺ ὠδίνησεν ἀδικίαν, συνέλαβε πόνο καὶ ἔτεκεν ἀνομίαν.» Πᾶς μὲν οὖν ὁμολογήσει το Ολίγα. ὀλίγῳ. Πρὸς δὲ τοὺς πολλοὺς οὐδὲ νομιζόμενα. nihil sordiun contrahal, ne in extremis quidem partibus, et quæ infimæ sunt, etiamsi quoad homi nes perfectus quis esse videatur. Atque multi qui. dem etiam post baptismum peccatorum pulvere ca put replent, vel ea quæ 406 hoc sunt paulo infe riora; qui vero germane ipsius Jesu discipuli fue rint, adeo ut eo perveniant ut etiam cum eo ipso coenent, solos pedes habent, qui egeant lavari [hoc est a Filio Dei et ratione. Et certe qui videt diversitates peccatorum, quique peccata considerat quantum ad accuratam et constantem rationem (quæ nec peccata existimantur esse apud multos), is visurus est quænam sint illa ob quæ opus habeant pedes lavari a Jesu. Sin vero talia sunt pedum inquinamenta, quid facturi sumus nos qui nunquam ad cœnandum cum Jesu pervenimus, quique non pedes,tantum habemus inquinatos? dicente Jesu Petro tum nescienti, sed agnituro postea mysterium lavationis pedum qui a Jesu mundantur: «Nisi la vero te, non habebis partem mecum ";» quod quem sensum habeat inquires; utrumne hunc: Nisi la vero te, nullam omnino bonam partem habiturus es; an illum: Ne mecum quidem præceptore ac Domino habiturus es partem, nisi te lavero, sed cum me inferioribus, inter quos sunt ii qui post baptismum nec cœnarunt mecum, nec pedes ha buerunt a me lotos; vel si cœnarunt, a me tamen loti non fuerunt. Illud autem noto propter hæc verba: «Ecce ego sto ad ostium et pulso: si quis mihi aperuerit ostium, ingrediar ad eum, et cona bo cum eo, et ipse mecum 39; > ne forte Jesus cum ullo non prandeat; neque enim eget introductione, et primis disciplinis, neque prandet aliquis cum eo, sed qui cum illo comedit tantum cœnat: < Plus quam, enim e Salomon, inquit ", «hoc in lo co, de quo scriptum est: «Et erat prandium Salomonis hoc, quod in Regum tertio recensitum est. Ausim etiam hoc dicere tanquam consequens huic dicto: «Nisi lavero te, non habebis partem mecum, • Jesum Juda pedes non lavisse: ni mirum quod illi jam diabolus immisisset in cor, nt žesum traderet præceptorem et Dominum, cum in venisset eum non indutum omnem Dei armaturam, nec habentem fidei scutum, quo valet quis omnes mali illius sagittas ignitas exstinguere 38_36: intelligo enim hoc quod scriptum est: Cum jam diabolus immisisset 37. › sicut etiam Scriptura hac de re in septimo psalmo docet, nimirum feriente diabolo, qui veluti sagittarius sagittas ignitas confecit iis qui omni custodia cor suum non servant. Est au tem psalmi contextus talis ":: Nisi couversi fue ritis, gladium suum vibrabit, arcum suum tetendit, et paravit 407 illum, et in eo paravit vasa mor tis, sagittas suas ardentibus effecit. Ecce parturiit » 111 Reg. 17, 22. 88_8 Ephes. ri st Joan.xu, 8. 5 Apoc. ut, 20. 88 Matth. xi, 42; Luc. xi, 51. 37 Joan. XHI, 2. 30 Psal. vult,15, 15. (81') Forte legendum Ita hunc locum in codice Regio mutilun sanitat restituit codex Bodleianus.

col. 745–746page 65 of 102

PG 14:745Ἰδοὺ ὠδίνησεν ἀδικίαν, συνέλαβε πόνον, καὶ ἔτεκεν ἀνομίαν, ο δύνασθαι ἀναφέρεσθαι ἐπὶ τὸν διάβολον ἄτοπον δὲ μὴ ὁμοίως τούτῳ καὶ αὐτὰ νομίζειν λέγε σθαι· «Ἐὰν μὴ ἐπιστραφῆτε, τὴν ῥομφαίαν αὐτοῦ στιλβώσει, τὸ τόξον αὐτοῦ ἐνέτεινε, καὶ ἡτοίμασεν αὐτὸ, καὶ ἐν αὐτῷ ἡτοίμασε σκεύη θανάτου» σκεύη γὰρ θανάτου ἄλλως οὐδεὶς ἐν τῷ τόξῳ ἑαυτοῦ ᾧ ἐν ἔτεινεν ἡτοίμασεν, ἢ οὗ τῷ φθόνῳ θάνατος εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον. Ἀπὸ τούτων τοίνυν τῶν βελῶν & τοῖς καιομένοις ἐξειργάσατο ὁ διάβολος, ἐνέβαλεν εἰς τὴν καρδίαν Ἰούδα Σίμωνος Ισκαριώτου, οὗ ήδη βε βλημένου ἐν τῷ δείπνῳ οὕτως, ὥστε δὲ καὶ ἀρέσκεσθαι αὐτῷ· ἐπείπερ ἡ τοῦ δείπνου τούτου τροφή, καὶ ὁ οἶνος ὁ ἐν αὐτῷ, οὐκ ἐδύνατο γενέσθαι ἐν καρδίᾳ ὑπὸ τοῦ διαβόλου βεβλημένη βέλει περὶ τοῦ προ δοθῆναι τὸν τάχα εστιάτορα· ἐπεὶ μὴ σαφῶς ἐν τού τοις φαίνεται τις ἦν, ὑφ' οὗ τὸ δεῖπνον ἐγίνετο, ὡς ἐν τοῖς πρὸ τούτων, «Εποίησαν, φησὶν, αὐτῷ δεῖ πνον ἐκεῖ, καὶ ἡ Μάρθα διηκόνει, καὶ ὁ Λάζαρος εἷς ἦν ἐκ τῶν ἀνακειμένων σὺν αὐτῷ.» Ἐπὶ μὲν οὖν τοῦ Ἰούδα γέγραπται τό·. Τοῦ διαβόλου ήδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα παραδῷ αὐτὸν Ἰούδας Σί μωνος Ισκαριώτης· τούτῳ δὲ ἀκολούθως λέγοις ἂν περὶ ἑκάστου τῶν ὑπὸ τοῦ διαβόλου εἰς τὴν καρδίαν τετρωμένων· τοῦ διαβόλου ἤδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα πορνεύσῃ τοῦ δεῖνα, καὶ ἵνα ἀποστερήση τοῦ δεῖνα, καὶ ἵνα δοξομανῶν εἰδωλολατρείαν ἀναδέξηται τὴν τῶν δοκούντων εἶναι ἐπ' ἀξιώματος τοῦ δεῖνα· καὶ οὕτως ἐπὶ τῶν λοιπῶν ἁμαρτημάτων, ἅπερ ὁ διάβολος βάλλει εἰς τὴν γυμνὴν τοῦ θυρεοῦ τῆς πί στεως καρδίαν· ἐν ᾧ θυρεῷ πίστεως δύναταί τις οὐχ ἓν οὐδὲ δύο, ἀλλὰ πάντα τὰ βέλη πονηροῦ τὰ πεπυρωμένα σβέσαι. 3. Ἐγγιζούσης τοίνυν τῆς κατὰ τὸ πάθος οἰκονομίας, ἐφ' ὅ ἔμελλεν αὐτὸν παραδιδόναι Ἰούδας Σίμωνος Ισκαριώτης τετρωμένος ὑπὸ τοῦ διαβόλου, ο Δεί που ήδη γινομένου, εἰδὼς, ο φησὶν, «ὁ Ἰησοῦς, ὅτι πάντα ἔδωκεν αὐτῷ ὁ Πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας, καὶ ὅτι ἀπὸ Θεοῦ ἐξῆλθε, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ὑπάγει, ἐγείρεται ἐκ τοῦ δείπνου.» Οὐκοῦν τὰ μὴ πρότερον ὄντα ἐν ταῖς χερσὶ τοῦ Ἰησοῦ δίδοται ὑπὸ τοῦ Πατρὸς εἰς τὰς χεῖ ρας αὐτοῦ, καὶ οὐ τινὰ μὲν, τινὰ δ᾽ οὗ, ἀλλὰ πάντα ὅπερ πνευματικῶς ὁ Δαβιδ βλέπων φησὶ τό Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν που τῶν σου· ο καὶ γὰρ οἱ ἐχθροὶ τοῦ Ἰησοῦ μέρος τι τῶν πάντων ἦσαν, οὓς ᾔδει, ὅσον ἐπὶ τῇ προγνώσει, δεδό τθαι ἀπὸ τοῦ Πατρὸς αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς. Ινα δὲ σαφέ στερον θεωρήσωμεν τί ἐστι τὸ, «Πάντα ἔδωκεν αὐτῷ ὁ Πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας, ο προσχῶμεν τῷ· «Ὥσπερ γὰρ ἐν τῷ Ἀδὰμ πάντες ἀποθνήσκουσιν, οὕτως καὶ ἐν τῷ Χριστῷ πάντες ζωοποιηθήσονται· ν ἀλλ᾽ εἰ καὶ πάντα ἔδωκεν αὐτῷ ὁ Πατήρ εἰς τὰς χεῖ μας, καὶ ἐν τῷ Χριστῷ πάντες ζωοποιηθήσονται, οὐ βεβλη μένου τῷ δείπνῳ οὐχ ὥστε δὲ ἀρέσθαι αὐτῷ, βέλη, ο πνευματικῶς πνεύματι καί. ἐν τῷ Κυρίῳ, και

. injustitiam, concepit laborem, et peperit iniquita * Joan. XIII, ** Joan. XII, 2. Sap. 11. 24. “Joan. xii, 3. +61 Cor. xv, Its hunc locum sanitati restituit codex Bod leianus, vitiose enim in codice Regio legitur, etc. Codex Regius, male. ten. Atque omnis quidem fatebitur verba hæc Ecce parturiil injustitiam, concepit laborem, et peperit iniquitatem, referri posse ad diabolum; ad quorum etiam verborum similitudinem non ex istimare dictum fuisse illud: «Nisi conversi¸ fue ritis, gladium suum vibrabit, arcum suum tetendit, et paravit illum, et in eo paravit vasa mortis, absurdum est. Nam vasa mortis nemo alius arcu suo quem tetendit, paravit, nisi ille cujus invidia mors intravit in orbem ". Ex iis igitur sagittis, quas ardentibus confecerat diabolus, immisit in cor Juda Simonis Iscariotis, jam sic in cœna sau cii, ut etiam illi placeret celeriter convivatoren prodere quoniam cœnæ hujus cibus, vinumque quod in ipsa erat, cor non poterat (diaboli enim erat sagitta saucium) penetrare. Nec aperte in his apparet quis esset ille a quo cœna fiebat, ut in superioribus: • Fecerunt illic, inquit, coenam illi, et Martha ministrabat, eratque Lazarus unus ex recumbentibus cum ipso *.» Atque de Juda quidem scriptum est: ‹ Cum jam diabolus immisisset in cor Judæ Simonis Iscariotæ, ut proderet eumi 61; ' sed huic consequenter dices de singulis cor a dia bolo saucium habentibus: cum jam misisset dia bolus in cor illius ut fornicaretur; et in cor illius ut fraudaret; et ut perditæ opinionis admittat ido lolatriam alicujus ex his qui videntur esse in digni tate: et isto modo in cæteris peccatis etiam dices, quæ diabolus mittit in cor quod non habet fidei scutum; quo fidei scuto non unam, aut duas, sed omnes mali sagittas ignitas exstinguere quis po test tr 3. Appropinquante igitur ceconomia passionis, in qua proditurus eum erat Judas Simonis Iscariotes, a diabolo saucius factus; ‹ cœna jam facta, sciens, › inquit, ‹ Jesus omnia sibi dedisse Patrem in manus, seque a Deo exiisse, et ad Deum abire, surgit a cœna “. › Igitur quæ antea non erant in manibus Jesu, dantur a Patre in manu illius, nec aliqua quidem, et aliqua non, 408 sed omnia: quæ spi ritualiter David videns inquit: • Dixit Dominus Domino meo: Sede ad dextram meam, donec ini micos tuos subdam scabellum pedibus tuis. Ete nim inimici Jesu pars quædam omnium erant quos noverat Jesus, quantum ad præscientiam, sibl datos fuisse a Patre. Ut autem videamus apertius quid sit, Omnia dedit ei Pater in manus **,, inspiciamus hoc dictum: • Quemadmodum enim omnes i♥ Adam moriuntur, sic etiam in Christo omnes vivi ficabuntur *; › nam quamvis dederit illi omnia Pa ter in manus, atque in Christo sint omnes viviſi candi, non confunditur tamen justitia Dei, quin distributio fiat ex dignitate uniuscujusque; quod Psal. *ª Joan. xiii, 2, 4. * Ephes. vi, 16. *(85) Codex Bodleianus, Regius, Codex Regius, omisso

Ἰδοὺ ὠδίνησεν ἀδικίαν, συνέλαβε πόνον, καὶ ἔτεκεν ἀνομίαν, ο δύνασθαι ἀναφέρεσθαι ἐπὶ τὸν διάβολον ἄτοπον δὲ μὴ ὁμοίως τούτῳ καὶ αὐτὰ νομίζειν λέγε σθαι· «Ἐὰν μὴ ἐπιστραφῆτε, τὴν ῥομφαίαν αὐτοῦ στιλβώσει, τὸ τόξον αὐτοῦ ἐνέτεινε, καὶ ἡτοίμασεν αὐτὸ, καὶ ἐν αὐτῷ ἡτοίμασε σκεύη θανάτου» σκεύη γὰρ θανάτου ἄλλως οὐδεὶς ἐν τῷ τόξῳ ἑαυτοῦ ᾧ ἐν ἔτεινεν ἡτοίμασεν, ἢ οὗ τῷ φθόνῳ θάνατος εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον. Ἀπὸ τούτων τοίνυν τῶν βελῶν & τοῖς καιομένοις ἐξειργάσατο ὁ διάβολος, ἐνέβαλεν εἰς τὴν καρδίαν Ἰούδα Σίμωνος Ισκαριώτου, οὗ ήδη βε βλημένου ἐν τῷ δείπνῳ οὕτως, ὥστε δὲ καὶ ἀρέσκε σθαι αὐτῷ· ἐπείπερ ἡ τοῦ δείπνου τούτου τροφή, καὶ ὁ οἶνος ὁ ἐν αὐτῷ, οὐκ ἐδύνατο γενέσθαι ἐν καρδίᾳ ὑπὸ τοῦ διαβόλου βεβλημένη βέλει περὶ τοῦ προ δοθῆναι τὸν τάχα εστιάτορα· ἐπεὶ μὴ σαφῶς ἐν τού τοις φαίνεται τις ἦν, ὑφ' οὗ τὸ δεῖπνον ἐγίνετο, ὡς ἐν τοῖς πρὸ τούτων, «Εποίησαν, φησὶν, αὐτῷ δεῖ πνον ἐκεῖ, καὶ ἡ Μάρθα διηκόνει, καὶ ὁ Λάζαρος εἷς ἦν ἐκ τῶν ἀνακειμένων σὺν αὐτῷ.» Ἐπὶ μὲν οὖν τοῦ Ἰούδα γέγραπται τό·. Τοῦ διαβόλου ήδη βεβλη κότος εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα παραδῷ αὐτὸν Ἰούδας Σί μωνος Ισκαριώτης· τούτῳ δὲ ἀκολούθως λέγοις ἂν περὶ ἑκάστου τῶν ὑπὸ τοῦ διαβόλου εἰς τὴν καρδίαν τετρωμένων· τοῦ διαβόλου ἤδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα πορνεύσῃ τοῦ δεῖνα, καὶ ἵνα ἀποστερήση τοῦ δεῖνα, καὶ ἵνα δοξομανῶν εἰδωλολατρείαν ἀναδέ ξηται τὴν τῶν δοκούντων εἶναι ἐπ' ἀξιώματος τοῦ δεῖνα· καὶ οὕτως ἐπὶ τῶν λοιπῶν ἁμαρτημάτων, ἅπερ ὁ διάβολος βάλλει εἰς τὴν γυμνὴν τοῦ θυρεοῦ τῆς πί στεως καρδίαν· ἐν ᾧ θυρεῷ πίστεως δύναταί τις οὐχ ἓν οὐδὲ δύο, ἀλλὰ πάντα τὰ βέλη πονηροῦ τὰ πεπυρω μένα σβέσαι. 3. Ἐγγιζούσης τοίνυν τῆς κατὰ τὸ πάθος οίκονο μίας, ἐφ' ὅ ἔμελλεν αὐτὸν παραδιδόναι Ἰούδας Σίμω νος Ισκαριώτης τετρωμένος ὑπὸ τοῦ διαβόλου, ο Δεί που ήδη γινομένου, εἰδὼς, ο φησὶν, «ὁ Ἰησοῦς, ὅτι πάντα ἔδωκεν αὐτῷ ὁ Πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας, καὶ ὅτι ἀπὸ Θεοῦ ἐξῆλθε, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ὑπάγει, ἐγείρεται ἐκ τοῦ δείπνου.» Οὐκοῦν τὰ μὴ πρότερον ὄντα ἐν ταῖς χερσὶ τοῦ Ἰησοῦ δίδοται ὑπὸ τοῦ Πατρὸς εἰς τὰς χεῖ ρας αὐτοῦ, καὶ οὐ τινὰ μὲν, τινὰ δ᾽ οὗ, ἀλλὰ πάντα ὅπερ πνευματικῶς ὁ Δαβιδ βλέπων φησὶ τό Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν που τῶν σου· ο καὶ γὰρ οἱ ἐχθροὶ τοῦ Ἰησοῦ μέρος τι τῶν πάντων ἦσαν, οὓς ᾔδει, ὅσον ἐπὶ τῇ προγνώσει, δεδό τθαι ἀπὸ τοῦ Πατρὸς αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς. Ινα δὲ σαφέ στερον θεωρήσωμεν τί ἐστι τὸ, «Πάντα ἔδωκεν αὐτῷ ὁ Πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας, ο προσχῶμεν τῷ· «Ὥσπερ γὰρ ἐν τῷ Ἀδὰμ πάντες ἀποθνήσκουσιν, οὕτως καὶ ἐν τῷ Χριστῷ πάντες ζωοποιηθήσονται· ν ἀλλ᾽ εἰ καὶ πάντα ἔδωκεν αὐτῷ ὁ Πατήρ εἰς τὰς χεῖ μας, καὶ ἐν τῷ Χριστῷ πάντες ζωοποιηθήσονται, οὐ βεβλη μένου τῷ δείπνῳ οὐχ ὥστε δὲ ἀρέσθαι αὐτῷ, βέλη, ο πνευματικῶς πνεύματι καί. ἐν τῷ Κυρίῳ, και . injustitiam, concepit laborem, et peperit iniquita * Joan. XIII, ** Joan. XII, 2. Sap. 11. 24. “Joan. xii, 3. +61 Cor. xv, Its hunc locum sanitati restituit codex Bod leianus, vitiose enim in codice Regio legitur, etc. Codex Regius, male. ten. Atque omnis quidem fatebitur verba hæc Ecce parturiil injustitiam, concepit laborem, et peperit iniquitatem, referri posse ad diabolum; ad quorum etiam verborum similitudinem non ex istimare dictum fuisse illud: «Nisi conversi¸ fue ritis, gladium suum vibrabit, arcum suum tetendit, et paravit illum, et in eo paravit vasa mortis, absurdum est. Nam vasa mortis nemo alius arcu suo quem tetendit, paravit, nisi ille cujus invidia mors intravit in orbem ". Ex iis igitur sagittis, quas ardentibus confecerat diabolus, immisit in cor Juda Simonis Iscariotis, jam sic in cœna sau cii, ut etiam illi placeret celeriter convivatoren prodere quoniam cœnæ hujus cibus, vinumque quod in ipsa erat, cor non poterat (diaboli enim erat sagitta saucium) penetrare. Nec aperte in his apparet quis esset ille a quo cœna fiebat, ut in superioribus: • Fecerunt illic, inquit, coenam illi, et Martha ministrabat, eratque Lazarus unus ex recumbentibus cum ipso *.» Atque de Juda quidem scriptum est: ‹ Cum jam diabolus immisisset in cor Judæ Simonis Iscariotæ, ut proderet eumi 61; ' sed huic consequenter dices de singulis cor a dia bolo saucium habentibus: cum jam misisset dia bolus in cor illius ut fornicaretur; et in cor illius ut fraudaret; et ut perditæ opinionis admittat ido lolatriam alicujus ex his qui videntur esse in digni tate: et isto modo in cæteris peccatis etiam dices, quæ diabolus mittit in cor quod non habet fidei scutum; quo fidei scuto non unam, aut duas, sed omnes mali sagittas ignitas exstinguere quis po test tr 3. Appropinquante igitur ceconomia passionis, in qua proditurus eum erat Judas Simonis Iscariotes, a diabolo saucius factus; ‹ cœna jam facta, sciens, › inquit, ‹ Jesus omnia sibi dedisse Patrem in manus, seque a Deo exiisse, et ad Deum abire, surgit a cœna “. › Igitur quæ antea non erant in manibus Jesu, dantur a Patre in manu illius, nec aliqua quidem, et aliqua non, 408 sed omnia: quæ spi ritualiter David videns inquit: • Dixit Dominus Domino meo: Sede ad dextram meam, donec ini micos tuos subdam scabellum pedibus tuis. Ete nim inimici Jesu pars quædam omnium erant quos noverat Jesus, quantum ad præscientiam, sibl datos fuisse a Patre. Ut autem videamus apertius quid sit, Omnia dedit ei Pater in manus **,, inspiciamus hoc dictum: • Quemadmodum enim omnes i♥ Adam moriuntur, sic etiam in Christo omnes vivi ficabuntur *; › nam quamvis dederit illi omnia Pa ter in manus, atque in Christo sint omnes viviſi candi, non confunditur tamen justitia Dei, quin distributio fiat ex dignitate uniuscujusque; quod Psal. *ª Joan. xiii, 2, 4. * Ephes. vi, 16. *(85) Codex Bodleianus, Regius, Codex Regius, omisso

col. 747–748page 66 of 102

PG 14:747συγχεῖται ἡ δικαιοσύνη τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ κατ' ἀξία, Λόγον Διὰ τὰ ἐξελθόντα δὲ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἐξῆλθεν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἔξω γενόμενον τοῦ ἕκαστον οἰκονομεῖσθαι· ὅπερ δηλοῦται ἐπιφερομένα τῷ, «Οὕτως ἐν τῷ Χριστῷ πάντες ζωοποιηθήσονται, τοῦ· ο Εκαστος δὲ ἐν τῷ ἰδίῳ τάγματι.» Πάλιν τε αὐτὰ διαφόρως νοήσεις τάγματα τῶν ἐν Χριστῷ ζω ποιηθησομένων, ὅτε πληροῦται τό, «Πάντα έδωκεν αὐτῷ ὁ Πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας, ο ἐπιστήσας τῷ Απαρχή Χριστὸς, ἔπειτα οἱ τοῦ Χριστοῦ ἐν τῇ παρ. ουσίᾳ αὐτοῦ, εἶτα τὸ τέλος· ἡ ὅπερ τέλος μετὰ τοῦ Χριστοῦ ἐν τῇ παρουσίᾳ αὐτοῦ ἐνστήσεται, ε ὅτε πι ραδώσει τὴν βασιλείαν τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ, πρότερον καταργήσας πᾶσαν ἀρχὴν, καὶ πᾶσαν ἐξουσίαν, καὶ δύναμιν.» Ταῦτα δ', οἶμαι, ἐστὶ πρὸς ἃ ἡ πάλη, ἵνα μηκέτι ᾗ ἀρχὴ, καὶ ἐξουσία, καὶ δύναμις· πρὸς ὁ ἡ πάλη, καὶ διὰ τοῦτο μηκέτι ὑπάρχῃ πάλη, καταργηθείσης πάσης ἀρχῆς τε καὶ ἐξουσίας, καὶ δυνάμεως. Κινεῖ δέ με εἰς τὸ τὴν καταργουμένην πᾶσαν ἀρχὴν, καὶ πᾶσαν ἐξουσίαν, καὶ δύναμιν εἶναι τὰ πρὸς ἃ ἡ πάλη, τὸ ἐπιφερόμενον παρὰ τῷ Παύλῳ τούτοις, τό Δεῖ γὰρ αὐτὸν βασιλεύειν ἄχρις οὗ θῇ πάντας τοὺς ἐχθροὺς ὑπὸ πόδας αὐτοῦ· εἶτα ἔσχατος ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος·» καὶ συνάδει γε τῷ· ε Πάντα ἔδω κεν αὐτῷ ὁ Πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας αὐτοῦ· ἡ ὅπερ σε φέστερον ἐκτιθέμενός φησιν ὁ ᾿Απόστολος" ο Ὅταν δὲ εἴπῃ, ὅτι πάντα ὑποτέτακται, δῆλον, ὅτι ἐκτὸς τοῦ ὑπο τάξαντος αὐτῷ τὰ πάντα· ν εἰ δὲ ἅπαντα ὑποτέτακται, καὶ τοῦτο δῆλον, ὅτι ὑποτέτακται πάντα ἐκτὸς τοῦ ὑποτάξαντος αὐτῷ τὰ πάντα, καὶ οὗτος περὶ οὗ γέν γραπται, «Ενώπιον Κυρίου παντοκράτορος τραχη λίασε, κ τῶν ὑποτασσομένων αὐτῷ ἔσται, νικηθεὶς ἐπὶ τῷ εἶξαι τῷ λόγῳ, καὶ ὑποταγῆναι τῇ εἰκόνι τοῦ Θεοῦ, καὶ γενέσθαι ὑποπόδιον τῶν Χριστοῦ ποδῶν. Τὴν τοίνυν οἰκονομίαν βλέπων ἐπὶ τὸ χρηστὸν τέλος οδεύουσαν ήδη, διὰ τὸ, ο Τοῦ διαβόλου βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα παραδῷ αὐτὸν Ἰούδας Σίμωνος Ισκαριώτης, ο ᾔδει, ὅτι πάντα ἔδωκεν αὐτῷ ὁ Πατήρ, καὶ ἔδωκεν εἰς τὰς χωρούσας τὰ πάντα χεῖρας, ἵνα ἡ τὰ πάντα αὐτῷ ὑποχείρια, ἡ πάντα ἔδωκεν αὐτῷ ὁ Πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας, τουτέστιν εἰς τὰς πράξεις αὐτοῦ, καὶ τὰ ἀνδραγαθήματα· «Ο Πατήρ μου ο γάρ, φησίν, ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι. Διὰ τὰ ἐξελθόντα δὲ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἔξω γενόμενα τοῦ Θεοῦ, καὶ τοῦ μὴ βουληθέντος προηγουμένως ἐξελθεῖν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, ἐξῆλθεν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἵνα ἔλθῃ τὰ ἐξελθόντα εἰς τὰς χεῖρας ὁδῷ καὶ τάξει του Ἰησοῦ, καὶ οἰκονομηθῇ πρὸς τὸν Θεὸν ὑπάγειν ἀκου λουθοῦντα αὐτῷ, διὰ τὸ ἀκολουθεῖν αὐτῷ ἐσόμενα πρὸς τὸν Θεόν· Πέτρῳ μὲν εἴρηταί ποτε· «Ὅπου ἐγὼ ὑπάγω, οὐ δύνασαί μοι νῦν ἀκολουθῆσαι ἀκολουθήσεις δὲ ὕστερον·, ἔτι γὰρ εἶχεν ὁ Πέτρος τὸ μὴ ἐπιτρέπον αὐτῷ ἀκολουθεῖν τῷ λόγῳ ἤδη ποτέ. Τὸ δ' ὅμοιον εἶναι νοεῖν σε δεῖ, ἀλλὰ κατά τινα δια καίαν ἀναλογίαν λεχθησόμενον πρὸς ἕκαστον τῶν σε Θεοῦ, καὶ τοῦ μὴ βουληθέντος προηγουμένως ἐξελ θεῖν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς ἔλλῃ τὰ, οὐ δύνασαί με νῦν, ἀπ λουθήσεις δὲ,

declaratur ex his quæ mox huic dicto, e Sic in Christo omnes vivificabuntur, › subjunguntur, nempe, Unusquisque autem in suo ordine ". Rursusque varie ipsos considerabis ordines eorum qui in Christo sunt vivificandi, quando impletur illud, Omnia dedit ei Pater in manus 48, illud notans: «Primitiæ: Christus: deinde hi qui sunt Christi, in adventu ejus; deinde finis; › qui fi nis cum Christo in adventu ejus instabit, ‹ cum tradiderit regnum Deo et Patri; prius omni prin cipatu, et omni potestate, ac virtute abolitis. [(87) llæc autem sunt, ut arbitror, cum quibus lu cta est, ut jam non sit principatus, non potestas, non etiam virtus, cum quibus est lucta et collucta Liv Be ob eamque causam jam luctæ nullus erit relictus locus, cmni principatu, potestate et vir. tute deletis. ] Movet autem me ut credam princi patum omnem el potestatem omnem, et virtutem omnem quæ destruuntur, ea esse adversus quæ no bis sit pugna, eo quod his quæ Paulus dixit mox subjungatur: • Oportet enim eum regnare, donec posuerit omnes inimicos sub pedes suos: deinde no vissimus hostis aboleatur nors 51;» quod profe cto cum hoc dicto, Omnia dedit illi Pater in manus ejus **, › convenit; id quod apertius expo nens Paulus inquit: «Cuin autem dicat omnia illi subjecta esse, palam est excipiendum esse eum, qui subjecit illi omnia ".» Sin vero omnia subjecta fuere præter eum qui subjecit illi omnia, perspicuum est quod et is de quo scriptum est, Coram Domi Do omnipotente collum fregit ", erit ex his qui subduntur illi; victus ut cedat Sermoni, Fi lio Dei, et ut subdatur imagini Dei, et sit sub sellium Christi pedum. OEconomiam igitur as piciens ad bonam finem jam tendentem, 409 propter illud: • Cum jam immisisset diabolus in cor Judæ Simonis Iscariotis, ut eum prode ret 88 › noverat omnia sibi Patrem dedisse, dedisse que in manus omnia capientes, ut omnia essent illi mancipia; vel omnia dedisse sibi Patrem in manus noverat, hoc est in actiones suas et recte facta; nam e Pater, inquit, c meus ad hoc usque tempo ris operatur, et cgo operor "., Cæterum propter illa quæ a Deo exierant facta extra Deum, et extra eum qui noluisset principaliter exire a Patre, exi vit a Deo Jesus, ut quæ exierant venirent in manus via et ordine Jesu, et disponerentur ad Deum ire sequentia Jesum; et quia sequerentur Jesun, fu tura apud Deum, ex quo dictum est Petro: • Quo ego vado, non potes me nunc sequi; sequeris autem postea adhuc enim habebat Petrus quod non permitteret illum sequi [et Filium Dei]. Si mile vero esse, sed juxta quamdam justam analogiam I Cor. xv, 23. 48 Joan. x111, 5. 49 | Cor. xv, of Joan. XIII, 3. 88 1 Cor. xv, 27. 8 Job. xv, 25. Hæc supplevimus e Perionio. Sic habet codex Bodleianus; in codice an tem Regio legitur 23. 24. 50 Ephes. vi, 12. 311 Cor. xv, 25, 26. 88 Joan. XIII, 2. Joan. v, 17. 57 Joan. sum, 56. etc. Codex Regius, nale, etc.

συγχεῖται ἡ δικαιοσύνη τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ κατ' ἀξία, Λόγον Διὰ τὰ ἐξελθόντα δὲ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἐξῆλθεν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἔξω γενόμενον τοῦ ἕκαστον οἰκονομεῖσθαι· ὅπερ δηλοῦται ἐπιφερομένα τῷ, «Οὕτως ἐν τῷ Χριστῷ πάντες ζωοποιηθήσονται, τοῦ· ο Εκαστος δὲ ἐν τῷ ἰδίῳ τάγματι.» Πάλιν τε αὐτὰ διαφόρως νοήσεις τάγματα τῶν ἐν Χριστῷ ζω ποιηθησομένων, ὅτε πληροῦται τό, «Πάντα έδωκεν αὐτῷ ὁ Πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας, ο ἐπιστήσας τῷ Απαρχή Χριστὸς, ἔπειτα οἱ τοῦ Χριστοῦ ἐν τῇ παρ. ουσίᾳ αὐτοῦ, εἶτα τὸ τέλος· ἡ ὅπερ τέλος μετὰ τοῦ Χριστοῦ ἐν τῇ παρουσίᾳ αὐτοῦ ἐνστήσεται, ε ὅτε πι ραδώσει τὴν βασιλείαν τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ, πρότερον καταργήσας πᾶσαν ἀρχὴν, καὶ πᾶσαν ἐξουσίαν, καὶ δύναμιν.» Ταῦτα δ', οἶμαι, ἐστὶ πρὸς ἃ ἡ πάλη, ἵνα μηκέτι ᾗ ἀρχὴ, καὶ ἐξουσία, καὶ δύναμις· πρὸς ὁ ἡ πάλη, καὶ διὰ τοῦτο μηκέτι ὑπάρχῃ πάλη, καταργή θείσης πάσης ἀρχῆς τε καὶ ἐξουσίας, καὶ δυνάμεως. Κινεῖ δέ με εἰς τὸ τὴν καταργουμένην πᾶσαν ἀρχὴν, καὶ πᾶσαν ἐξουσίαν, καὶ δύναμιν εἶναι τὰ πρὸς ἃ ἡ πάλη, τὸ ἐπιφερόμενον παρὰ τῷ Παύλῳ τούτοις, τό Δεῖ γὰρ αὐτὸν βασιλεύειν ἄχρις οὗ θῇ πάντας τοὺς ἐχθροὺς ὑπὸ πόδας αὐτοῦ· εἶτα ἔσχατος ἐχθρὸς καταρ γεῖται ὁ θάνατος·» καὶ συνάδει γε τῷ· ε Πάντα ἔδω κεν αὐτῷ ὁ Πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας αὐτοῦ· ἡ ὅπερ σε φέστερον ἐκτιθέμενός φησιν ὁ ᾿Απόστολος" ο Ὅταν δὲ εἴπῃ, ὅτι πάντα ὑποτέτακται, δῆλον, ὅτι ἐκτὸς τοῦ ὑπο τάξαντος αὐτῷ τὰ πάντα· ν εἰ δὲ ἅπαντα ὑποτέτακται, καὶ τοῦτο δῆλον, ὅτι ὑποτέτακται πάντα ἐκτὸς τοῦ ὑποτάξαντος αὐτῷ τὰ πάντα, καὶ οὗτος περὶ οὗ γέν γραπται, «Ενώπιον Κυρίου παντοκράτορος τραχη λίασε, κ τῶν ὑποτασσομένων αὐτῷ ἔσται, νικηθεὶς ἐπὶ τῷ εἶξαι τῷ λόγῳ, καὶ ὑποταγῆναι τῇ εἰκόνι τοῦ Θεοῦ, καὶ γενέσθαι ὑποπόδιον τῶν Χριστοῦ ποδῶν. Τὴν τοίνυν οἰκονομίαν βλέπων ἐπὶ τὸ χρηστὸν τέλος οδεύουσαν ήδη, διὰ τὸ, ο Τοῦ διαβόλου βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα παραδῷ αὐτὸν Ἰούδας Σίμωνος Ισκαριώτης, ο ᾔδει, ὅτι πάντα ἔδωκεν αὐτῷ ὁ Πατήρ, καὶ ἔδωκεν εἰς τὰς χωρούσας τὰ πάντα χεῖρας, ἵνα ἡ τὰ πάντα αὐτῷ ὑποχείρια, ἡ πάντα ἔδωκεν αὐτῷ ὁ Πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας, τουτέστιν εἰς τὰς πράξεις αὐτοῦ, καὶ τὰ ἀνδραγαθήματα· «Ο Πατήρ μου ο γάρ, φησίν, ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι. Διὰ τὰ ἐξελθόντα δὲ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἔξω γενόμενα τοῦ Θεοῦ, καὶ τοῦ μὴ βουληθέντος προηγουμένως ἐξελθεῖν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, ἐξῆλθεν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἵνα ἔλθῃ τὰ ἐξελθόντα εἰς τὰς χεῖρας ὁδῷ καὶ τάξει του Ἰησοῦ, καὶ οἰκονομηθῇ πρὸς τὸν Θεὸν ὑπάγειν ἀκου λουθοῦντα αὐτῷ, διὰ τὸ ἀκολουθεῖν αὐτῷ ἐσόμενα πρὸς τὸν Θεόν· Πέτρῳ μὲν εἴρηταί ποτε· «Ὅπου ἐγὼ ὑπάγω, οὐ δύνασαί μοι νῦν ἀκολουθῆσαι ἀκολουθήσεις δὲ ὕστερον·, ἔτι γὰρ εἶχεν ὁ Πέτρος τὸ μὴ ἐπιτρέπον αὐτῷ ἀκολουθεῖν τῷ λόγῳ ἤδη ποτέ. Τὸ δ' ὅμοιον εἶναι νοεῖν σε δεῖ, ἀλλὰ κατά τινα δια καίαν ἀναλογίαν λεχθησόμενον πρὸς ἕκαστον τῶν σε Θεοῦ, καὶ τοῦ μὴ βουληθέντος προηγουμένως ἐξελ θεῖν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς ἔλλῃ τὰ, οὐ δύνασαί με νῦν, ἀπ λουθήσεις δὲ, declaratur ex his quæ mox huic dicto, e Sic in Christo omnes vivificabuntur, › subjunguntur, nempe, Unusquisque autem in suo ordine ". Rursusque varie ipsos considerabis ordines eorum qui in Christo sunt vivificandi, quando impletur illud, Omnia dedit ei Pater in manus 48, illud notans: «Primitiæ: Christus: deinde hi qui sunt Christi, in adventu ejus; deinde finis; › qui fi nis cum Christo in adventu ejus instabit, ‹ cum tradiderit regnum Deo et Patri; prius omni prin cipatu, et omni potestate, ac virtute abolitis. [(87) llæc autem sunt, ut arbitror, cum quibus lu cta est, ut jam non sit principatus, non potestas, non etiam virtus, cum quibus est lucta et collucta Liv Be ob eamque causam jam luctæ nullus erit relictus locus, cmni principatu, potestate et vir. tute deletis. ] Movet autem me ut credam princi patum omnem el potestatem omnem, et virtutem omnem quæ destruuntur, ea esse adversus quæ no bis sit pugna, eo quod his quæ Paulus dixit mox subjungatur: • Oportet enim eum regnare, donec posuerit omnes inimicos sub pedes suos: deinde no vissimus hostis aboleatur nors 51;» quod profe cto cum hoc dicto, Omnia dedit illi Pater in manus ejus **, › convenit; id quod apertius expo nens Paulus inquit: «Cuin autem dicat omnia illi subjecta esse, palam est excipiendum esse eum, qui subjecit illi omnia ".» Sin vero omnia subjecta fuere præter eum qui subjecit illi omnia, perspicuum est quod et is de quo scriptum est, Coram Domi Do omnipotente collum fregit ", erit ex his qui subduntur illi; victus ut cedat Sermoni, Fi lio Dei, et ut subdatur imagini Dei, et sit sub sellium Christi pedum. OEconomiam igitur as piciens ad bonam finem jam tendentem, 409 propter illud: • Cum jam immisisset diabolus in cor Judæ Simonis Iscariotis, ut eum prode ret 88 › noverat omnia sibi Patrem dedisse, dedisse que in manus omnia capientes, ut omnia essent illi mancipia; vel omnia dedisse sibi Patrem in manus noverat, hoc est in actiones suas et recte facta; nam e Pater, inquit, c meus ad hoc usque tempo ris operatur, et cgo operor "., Cæterum propter illa quæ a Deo exierant facta extra Deum, et extra eum qui noluisset principaliter exire a Patre, exi vit a Deo Jesus, ut quæ exierant venirent in manus via et ordine Jesu, et disponerentur ad Deum ire sequentia Jesum; et quia sequerentur Jesun, fu tura apud Deum, ex quo dictum est Petro: • Quo ego vado, non potes me nunc sequi; sequeris autem postea adhuc enim habebat Petrus quod non permitteret illum sequi [et Filium Dei]. Si mile vero esse, sed juxta quamdam justam analogiam I Cor. xv, 23. 48 Joan. x111, 5. 49 | Cor. xv, of Joan. XIII, 3. 88 1 Cor. xv, 27. 8 Job. xv, 25. Hæc supplevimus e Perionio. Sic habet codex Bodleianus; in codice an tem Regio legitur 23. 24. 50 Ephes. vi, 12. 311 Cor. xv, 25, 26. 88 Joan. XIII, 2. Joan. v, 17. 57 Joan. sum, 56. etc. Codex Regius, nale, etc.

col. 749–750page 67 of 102

PG 14:749πάντων δ ἔδωκε τῷ Υἱῷ ὁ Πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας ἑκάστῳ μὲν γὰρ τῶν πάντων λεχθήσεται τό· «Ακο λουθήσεις δέ μοι ὕστερον·, ἀλλ' εἰ μὴ ἅμα ἀκολουθήσουσιν, οὐκ ἐπὶ τὸν αὐτὸν ἀναφέρεται καιρὸν τὸ ἑκάστῳ τῶν ἀκολουθησάντων αὐτῶν ἁρμόζον τὸ ὕστερον ἐν τῷ ᾿Ακολουθήσεις δέ μο. ὕστερο.» καὶ τοῦτό μοι νόει καὶ περὶ πάντων τῶν καταργουμένων, εἴτε όταν καταργήσῃ πᾶσαν ἀρχὴν, εἴτε πᾶσαν ἐξου σίαν, εἴτε πᾶσαν δύναμιν, καὶ ἀπαξαπλῶς ἄχρις οὗ θῇ πάντας τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ, ἔσχατος ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος. «Εἰ δώς ο οὖν ὁ Ἰησοῦς, ὅτι πάντα ἔδωκεν αὐτῷ ὁ Πα τὴρ εἰς τὰς χεῖρας, καὶ ὅτι ἀπὸ Θεοῦ ἐξῆλθε, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ὑπάγει, καὶ εἰδὼς ὅσον ἐφ᾽ οἷς κεκινήμεθα, ὡς διηγησάμεθα παριστάντες τὸ φα νὲν ἡμῖν εἰς τὸ, ὁ ᾿Απὸ τοῦ Θεοῦ ἐξῆλθε,» καὶ εἰς τὸ, ο Πρὸς τὸν Θεὸν ὑπάγει· ἐγείρεται, φησίν, «ἐκ τοῦ δείπνου, ο ὅπερ κατὰ τοῦτο κατανοήσομεν μετά τῶν ἑξῆς. Καὶ ὅρα εἰ δύνασαι ἐν τούτοις λέγειν, ὅτι ἀπεριστάτως μὲν αὐτὸν εὔφρανε τὸ μετὰ τῶν μαθη τῶν δεικνεῖν· περιστατικῶς δὲ καὶ ἀναγκαίως διὰ τοὺς μαθητὰς ἀπὸ τοῦ δείπνου ἐγείρεται, καὶ ἐπὶ ποσὸν τοῦ δειπνεῖν παύσεται, ἕως τοὺς τῶν μαθη τῶν καθαρίσῃ πόδας, οὐ δυναμένων ἔχειν μέρος μετ' αὐτοῦ, ἐὰν μὴ αὐτὸς νίψῃ. 4. Τί οὖν λέγεται μετὰ τὸ, «Εγείρεται ἐκ τοῦ δείπνου,» κατανοήσωμεν. • Τίθησι, ο φησί, ε τὰ ἱμάτια, καὶ λαβὼν λέντιον διεζώσατο. Καὶ ἐν τού τοῖς δὲ εἴποιμεν ἂν τοῖς μὴ βουλομένοις ἀπὸ τῶν ῥητῶν ἀναβαίνειν, καὶ νοητῶς νοεῖν τὰ παρατιθέμενα ἐν τούτοις τῆς ψυχῆς βρώματα· Τί γὰρ ἐλύ τει ἐνδεδυμένον αὐτὸν νίψαι τους πόδας τῶν μαθη τῶν; ᾿Αλλὰ μή πως, ἐὰν ἴδωμεν ἀξίως τοῦ Ἰη σοῦ τὰ ἐνδύματα αὐτοῦ & περιέχει το δειπνῶν, καὶ εὐφραινόμενος μετὰ τῶν μαθητῶν, ἐννοήσωμεν τίνα κόσμου περίκειται ὁ γενόμενος σὰρξ Λόγος. Τοῦτον δὲ ἔν τινι ὑφάσματι λέξεων πρὸς λέξεις, καὶ φωνῶν πρὸς φωνάς συνεστηκότα ἀποτίθεται, καν γυμνότερος μετὰ δουλικοῦ σχήματος, ὅπερ δηλοῦται διὰ τοῦ, Λαβὼν λέντιον, διεζώσατο, γίνεται, ἵνα καὶ μὴ πάντη γυμνός, καὶ μετὰ τὸ νίψαι οικειοτέρῳ ὑφάσματι ἀπομάξῃ τοὺς τῶν μαθητῶν πόδας. Καὶ ἄρα ἐν τούτοις πῶς ἑαυτὸν σμικρύνει ὁ μέγας καὶ δε δοξασμένος Λόγος γενόμενος σάρξ, ἵνα νίψῃ τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν· «Βάλλει ο γάρ, φησίν, ο ὕδωρ εἰς τὸν νιπτῆρα.» Αβραὰμ μὲν οὖν, «ἡνίκα ἀνα βλέψας τοῖς ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ εἶδε· καὶ ἰδοὺ τρεῖς ἄνδρες εἱστήκεισαν ἐπάνω αὐτοῦ· καὶ ἰδὼν το περιστάντες. Ἀλλὰ μή πως, ἐὰν ἴδωμεν, σε καὶ γυμνότερος για νεται μετὰ, σμικρύνει χρύνει. ἰδοὺ ἄνδρες, τρεῖς.

et rationem, illud quod dicendum est singulis illis 13 1 Cor. sv, 24-26. Joan. xii, 3. omnibus quæ Pater Filio dedit in ipsius manus (singulis enim omnibus dicetur illud: ‹ Sequeris autem me postea > ) considerare te oportet: verum si simul non sequantur, cum dicitur, ‹ Sequeris antem me postea, › vox postea, singulis qui secuti fuerint conveniens, non ad idem tempus refertur; id quo etiam mihi considera de his quæ destruun tur, sive cum destruxerit omnem principatum, sive omnem pulestatem, sive omnem virtutem, et gene ratim donec posuerit omnes inimicos suos sub pe des suos, atque ultimus hostis abolebitur mars ‹ Sciens» igitur ‹Jesus omnia dedisse sibi Patrem in manus, seque a Deo exisse, et ad Deum abire 50 et sciens quantum in hæc moti sumus, ut exposue rimus in medium adducentes opinionem nostram iu hoc dictum, ‹ Deo exivit, et in hoc, ‹ Ad Deum vadit; surgit,, inquit, ca cana, quod pariter considerabimus cum sequentibus. Et vide an possis in his dicere, summopere quidem illum oblectatum fuisse cœnando cum discipulis suis; afflictim vero, et necessario, propter discipulos, a coena surgere, eatenusque a cœnando eum cessare, quatenus pe des mundet discipulorum non valentium habere partem secum, nisi ipse illorum pedes laverit. 410 4. Sed diligenter quid dicatur post hae verba, ‹ Surgit a cœna, › consideremus. ‹ Ponit,› inquit, e vestimenta, cumque accepisset linteum, præcinxit se ". Dicamus etiam in hoc contextn ad eos qui nolunt a verbis ascendere, et mente con siderare animæ cibos in his verbis positos: Quid obstabat quominus indutus ipse discipulorum pe des lavaret? At vero nisi aliquo modo viderimus, ut dignum est ipsius Jesu, vestimenta quibus circum dabatur cœnans cum discipulis, et se exhilarans, considerabimus quod ornamentum circa se habe bat caro factus Filius Dei Sermo. Hoc autem for matum in quadam textura et tela dictionum ad dictiones, el vocum ad voces deponit, fitque nudior cum figura servili, quod declaratur per illud, ‹ Cum accepisset linteum, præcinxit se,» ut et non omnino nudus esset, et cum lavisset, tela ad id accommoda tiore discipulorum abstergeret pedes. Et vide in his, quomodo magnus et glorificatus Sermo factus caro seipsum minuat, ut lavet pedes discipulorum; Mittit, enim, inquit, c aquam in pelvin 6, Atque Abraham equidem e cum respexisset oculis suis vidit: et ecce tres viri steterunt juxta eum, ** Joan. XIII, 4. Idem colex Regius, male, etc. Vitiosa hic erat Ferrariana interpretatio, quain correximus; rectior vero Perioniana, quanquam aliqua etiam in ea desidero. Talis autem illa est: Sed si minus pro Jesu dignitate vestes vidimus, quibus amictus cum discipulis lætus cœnavit; certe animis nostris cernamus quo ornatu Verbum quod caro factum est, indutuin erat. Hunc, qui ex textura quadam verborum cum verbis, et vocum cum vocibus con ibid. 5. stabat, detrahit, nudiorque fit cum servili habitu; quemadmodum ex illo perspicitur, › etc. Videntur legisse Ferrarius et Perionius, etc. Habitus autem ille, verbis constans, littera Scripture est; alter autem, anagoge. Codex Bodleianus, • Regius perpe ram habet Codex Regius, omissa voce

πάντων δ ἔδωκε τῷ Υἱῷ ὁ Πατὴρ εἰς τὰς χεῖρας ἑκάστῳ μὲν γὰρ τῶν πάντων λεχθήσεται τό· «Ακο λουθήσεις δέ μοι ὕστερον·, ἀλλ' εἰ μὴ ἅμα ἀκολου θήσουσιν, οὐκ ἐπὶ τὸν αὐτὸν ἀναφέρεται καιρὸν τὸ ἑκάστῳ τῶν ἀκολουθησάντων αὐτῶν ἁρμόζον τὸ ὕστερον ἐν τῷ ᾿Ακολουθήσεις δέ μο. ὕστερο.» καὶ τοῦτό μοι νόει καὶ περὶ πάντων τῶν καταργουμένων, εἴτε όταν καταργήσῃ πᾶσαν ἀρχὴν, εἴτε πᾶσαν ἐξου σίαν, εἴτε πᾶσαν δύναμιν, καὶ ἀπαξαπλῶς ἄχρις οὗ θῇ πάντας τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ, ἔσχατος ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος. «Εἰ δώς ο οὖν ὁ Ἰησοῦς, ὅτι πάντα ἔδωκεν αὐτῷ ὁ Πα τὴρ εἰς τὰς χεῖρας, καὶ ὅτι ἀπὸ Θεοῦ ἐξῆλθε, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ὑπάγει, καὶ εἰδὼς ὅσον ἐφ᾽ οἷς κε κινήμεθα, ὡς διηγησάμεθα παριστάντες τὸ φα νὲν ἡμῖν εἰς τὸ, ὁ ᾿Απὸ τοῦ Θεοῦ ἐξῆλθε,» καὶ εἰς τὸ, ο Πρὸς τὸν Θεὸν ὑπάγει· ἐγείρεται, φησίν, «ἐκ τοῦ δείπνου, ο ὅπερ κατὰ τοῦτο κατανοήσομεν μετά τῶν ἑξῆς. Καὶ ὅρα εἰ δύνασαι ἐν τούτοις λέγειν, ὅτι ἀπεριστάτως μὲν αὐτὸν εὔφρανε τὸ μετὰ τῶν μαθη τῶν δεικνεῖν· περιστατικῶς δὲ καὶ ἀναγκαίως διὰ τοὺς μαθητὰς ἀπὸ τοῦ δείπνου ἐγείρεται, καὶ ἐπὶ ποσὸν τοῦ δειπνεῖν παύσεται, ἕως τοὺς τῶν μαθη τῶν καθαρίσῃ πόδας, οὐ δυναμένων ἔχειν μέρος μετ' αὐτοῦ, ἐὰν μὴ αὐτὸς νίψῃ. 4. Τί οὖν λέγεται μετὰ τὸ, «Εγείρεται ἐκ τοῦ δείπνου,» κατανοήσωμεν. • Τίθησι, ο φησί, ε τὰ ἱμάτια, καὶ λαβὼν λέντιον διεζώσατο. Καὶ ἐν τού τοῖς δὲ εἴποιμεν ἂν τοῖς μὴ βουλομένοις ἀπὸ τῶν ῥητῶν ἀναβαίνειν, καὶ νοητῶς νοεῖν τὰ παρατιθέ μενα ἐν τούτοις τῆς ψυχῆς βρώματα· Τί γὰρ ἐλύ τει ἐνδεδυμένον αὐτὸν νίψαι τους πόδας τῶν μαθη τῶν; ᾿Αλλὰ μή πως, ἐὰν ἴδωμεν ἀξίως τοῦ Ἰη σοῦ τὰ ἐνδύματα αὐτοῦ & περιέχει το δειπνῶν, καὶ εὐφραινόμενος μετὰ τῶν μαθητῶν, ἐννοήσωμεν τίνα κόσμου περίκειται ὁ γενόμενος σὰρξ Λόγος. Τοῦτον δὲ ἔν τινι ὑφάσματι λέξεων πρὸς λέξεις, καὶ φωνῶν πρὸς φωνάς συνεστηκότα ἀποτίθεται, καν γυμνότερος μετὰ δουλικοῦ σχήματος, ὅπερ δηλοῦται διὰ τοῦ, Λαβὼν λέντιον, διεζώσατο, γίνεται, ἵνα καὶ μὴ πάντη γυμνός, καὶ μετὰ τὸ νίψαι οικειοτέρῳ ὑφά σματι ἀπομάξῃ τοὺς τῶν μαθητῶν πόδας. Καὶ ἄρα ἐν τούτοις πῶς ἑαυτὸν σμικρύνει ὁ μέγας καὶ δε δοξασμένος Λόγος γενόμενος σάρξ, ἵνα νίψῃ τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν· «Βάλλει ο γάρ, φησίν, ο ὕδωρ εἰς τὸν νιπτῆρα.» Αβραὰμ μὲν οὖν, «ἡνίκα ἀνα βλέψας τοῖς ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ εἶδε· καὶ ἰδοὺ τρεῖς ἄνδρες εἱστήκεισαν ἐπάνω αὐτοῦ· καὶ ἰδὼν το περιστάντες. Ἀλλὰ μή πως, ἐὰν ἴδωμεν, σε καὶ γυμνότερος για νεται μετὰ, σμικρύνει χρύνει. ἰδοὺ ἄνδρες, τρεῖς. et rationem, illud quod dicendum est singulis illis 13 1 Cor. sv, 24-26. Joan. xii, 3. omnibus quæ Pater Filio dedit in ipsius manus (singulis enim omnibus dicetur illud: ‹ Sequeris autem me postea > ) considerare te oportet: verum si simul non sequantur, cum dicitur, ‹ Sequeris antem me postea, › vox postea, singulis qui secuti fuerint conveniens, non ad idem tempus refertur; id quo etiam mihi considera de his quæ destruun tur, sive cum destruxerit omnem principatum, sive omnem pulestatem, sive omnem virtutem, et gene ratim donec posuerit omnes inimicos suos sub pe des suos, atque ultimus hostis abolebitur mars ‹ Sciens» igitur ‹Jesus omnia dedisse sibi Patrem in manus, seque a Deo exisse, et ad Deum abire 50 et sciens quantum in hæc moti sumus, ut exposue rimus in medium adducentes opinionem nostram iu hoc dictum, ‹ Deo exivit, et in hoc, ‹ Ad Deum vadit; surgit,, inquit, ca cana, quod pariter considerabimus cum sequentibus. Et vide an possis in his dicere, summopere quidem illum oblectatum fuisse cœnando cum discipulis suis; afflictim vero, et necessario, propter discipulos, a coena surgere, eatenusque a cœnando eum cessare, quatenus pe des mundet discipulorum non valentium habere partem secum, nisi ipse illorum pedes laverit. 410 4. Sed diligenter quid dicatur post hae verba, ‹ Surgit a cœna, › consideremus. ‹ Ponit,› inquit, e vestimenta, cumque accepisset linteum, præcinxit se ". Dicamus etiam in hoc contextn ad eos qui nolunt a verbis ascendere, et mente con siderare animæ cibos in his verbis positos: Quid obstabat quominus indutus ipse discipulorum pe des lavaret? At vero nisi aliquo modo viderimus, ut dignum est ipsius Jesu, vestimenta quibus circum dabatur cœnans cum discipulis, et se exhilarans, considerabimus quod ornamentum circa se habe bat caro factus Filius Dei Sermo. Hoc autem for matum in quadam textura et tela dictionum ad dictiones, el vocum ad voces deponit, fitque nudior cum figura servili, quod declaratur per illud, ‹ Cum accepisset linteum, præcinxit se,» ut et non omnino nudus esset, et cum lavisset, tela ad id accommoda tiore discipulorum abstergeret pedes. Et vide in his, quomodo magnus et glorificatus Sermo factus caro seipsum minuat, ut lavet pedes discipulorum; Mittit, enim, inquit, c aquam in pelvin 6, Atque Abraham equidem e cum respexisset oculis suis vidit: et ecce tres viri steterunt juxta eum, ** Joan. XIII, 4. Idem colex Regius, male, etc. Vitiosa hic erat Ferrariana interpretatio, quain correximus; rectior vero Perioniana, quanquam aliqua etiam in ea desidero. Talis autem illa est: Sed si minus pro Jesu dignitate vestes vidimus, quibus amictus cum discipulis lætus cœnavit; certe animis nostris cernamus quo ornatu Verbum quod caro factum est, indutuin erat. Hunc, qui ex textura quadam verborum cum verbis, et vocum cum vocibus con ibid. 5. stabat, detrahit, nudiorque fit cum servili habitu; quemadmodum ex illo perspicitur, › etc. Videntur legisse Ferrarius et Perionius, etc. Habitus autem ille, verbis constans, littera Scripture est; alter autem, anagoge. Codex Bodleianus, • Regius perpe ram habet Codex Regius, omissa voce

col. 753–754page 68 of 102

PG 14:753λουμένος οὐκ ἔχει χρείαν εἰ μὴ τοὺς πόδας νίψασθαι, ἀλλ᾽ ἔστι καθαρὸς ὅλος· καὶ ὑμεῖς καθαροί έστε, ἀλλ' οὐχὶ πάντες· ᾔδει γάρ τον παραδιδόντα αὐτόν· διὰ τοῦτο εἶπεν· Οὐχὶ πάντες καθαροί ἐστε.» Τοῖς νῦν ὑπὸ τοῦ Πέτρου λεγομένοις ἐν καιρῷ χρησόμεθα παραδείγματος ένεκεν, εἴ που δέοι, ὅτι ἔστι δυνατόν τινα κατὰ πρόθεσιν βελτίστην λέγειν διὰ τὸ ἀνεπιστῆμον τὸ μηδαμῶς ἑαυτῷ συμφέροντα εἰ γὰρ συμφέρον μὲν ἦν πρὸς τὸ ἔχειν μέρος μετὰ τοῦ Ἰησοῦ τὸ νίψασθαι τοὺς πόδας ὑπ᾽ αὐτοῦ, Πέ τρὸς δὲ μὴ ἐπιστάμενος, ὅτι συμφέρον τοῦτο ἦν, πρότερον μὲν εἶπεν, οἱονεὶ ἐπαπορῶν δυσωπητικώς, τό, ο Κύριε, σύ μου νίπτεις τους πόδας;» δεύτερον δὲ τὸ, «Οὐ μὴ νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ τὰ λεγόμενα κωλυτικὰ ἦν ἔργου τοῦ φέροντος αὐτὸν ἐπὶ τὸ ἔχειν μετὰ τοῦ Σωτῆρος τὸ μέρος, δῆλον, ὅτι, εἰ καὶ ὑγιεῖ προθέσει καὶ σεβασμίῳ πρὸς τὸν Διδάσκυλον τοῦτο ἔλεγεν, ἐπιβλαβῶς ἑαυτῷ ἔλεγε. Τοῦτο δὲ τοιούτου είδους τῶν ἁμαρτημάτων ὁ βίος πεπλήρωται τῶν ἐν τῷ πιστεύειν, προτιθεμένων μὲν τὰ κρείττονα, διὰ δὲ ἄγνοιαν τὰ ἐπὶ τὸ ἐναντίον φέροντα λεγόντων, ἢ καὶ πραττόντων. Καὶ τοιοῦτοί γέ εἰσιν οἱ τὸ, «Μὴ ἅψῃ, μή γεύσῃ, μὴ θίγῃς, ο φάσκοντες, ο περὶ πάντων τῶν εἰς φθορὰν, καὶ ἀπό χρησιν, τῶν ἀνθρώπων, κατά τινα πολὺ τῆς θείας ὑποβεβηκυίαν τῶν ὡς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ διδασκαλίαν Τί δὲ δεῖ· περὶ τῶν ἐν ταῖς αἱρέσεσι κλυδωνιζομένων καὶ περιφερομένων παντὶ ἀνέμῳ ἐπὶ τὴν κυβείαν τῶν ἀνθρώπων λέγειν, διαλαλούντων σωτήρια τὰ ὀλέθρια, καὶ ὡς ἐπὶ σεβασμῷ τοῦ Ἰησοῦ τα ψεύδη περὶ αὐτοῦ δοξαζόντων; Πολλάκις δὲ τὸν Πέτρον τοιοῦτον ἡ Γραφὴ ἐσημειώσατο θερμότερον εἰς τὸ ἐπαγγέλλεσθαι τὰ φαινόμενα αὐτῷ κρείττονα· καθάπερ καὶ ἐν τῷ ἀνεξετάστως εἰρημένῳ καὶ ἀθετητικῶς τῆς Ἰησοῦ περὶ τῶν μαθητῶν προ φητείας εἰπόντος, ο Πάντες ὑμεῖς σκανδαλισθήσεσθε ἐν ἐμοὶ ἐν τῇ νυκτὶ ταύτῃ,» καὶ τὴν αἰτίαν παρ ιπάντος ἐν τῷ· ι Γέγραπται γάρ· Πατάξω τὸν ποιμένα, καὶ διασκορπισθήσεται τὰ πρόβατα τῆς ποίμνης· ἡ ἀνεξετάστως γὰρ πρὸς τοῦτο, καὶ ἀθετητικῶς τῆς Ἰησοῦ ἀποφάσεως εἶπε τό· ' Εἰ καὶ πάν τες σκανδαλισθήσονται ἐν σοὶ ἐγὼ οὐ σκανδαλισθήσομαι· ν καὶ τοῦτο, ἔτι τότε προπετὲς ὅν ἐν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ, αἴτιον ἢ καὶ γέγονε τοῦ ὑπὲρ τὸ μέσ τρον τούτων λοιπῶν σκανδαλισμοῦ ἡμαρτηκέναι αύ τὸν, ἀρνησάμενον τὸν Ἰησοῦν τρὶς πρὶν ἀλεκτροφωνίας· διόπερ, ἐπιστήσας τοιαύτῃ προτέρᾳ ἑαυτοῦ προπετείς, ὠφελήθη τὰ μέγιστα, ὡς γενέσθαι στιβαρώτατος και μακροθυμότατος· ὅπερ δηλοῦται, Παύλου μὲν εἰπόντος αὐτῷ ἔμπροσθεν πάντων, «ΕΙ σύ, Ἰουδαῖος ὑπάρχων, ἐθνικῶς καὶ οὐκ Ἰουδαϊκῶς ζῇς, πῶς τὰ ἔθνη ἀναγκάζεις Ἰουδαΐζειν;» καὶ τὰ ἑξῆς, τοῦ δὲ μετὰ στίβους σιωπήσαντος, περὶ οὗ ἐν το Τῶν ὡς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ διδασκαλίαν. διαλαλοῦντα. περιστάντος. σκανδαλισθή σεσθαι ἐν ἐμοὶ, ἐγώ, ὠφεληθῆναι.

sed est mundus totus et vos mundi estis, sed non 10 Joan. Int, 6 seq. * Galat. II, 14. omnes: sciebat enim, quisnam esset proditor ipsius propterea dixit: Non estis mundi omnes.» His quæ nunc a Petro sunt dicta, opportune utenur exempli causa, sicubi opus fuerit, propterea quod facile factu sit, ut aliquis propter imprudentiam optimo proposito dicat quæ sibi minime sint utilia. Nam si Petro utile erat ad habendam partem cum Jesu, ut sui pedes lavarentur ab ipso, et Petrus nesciens utile hoc esse, prius quidem illud, veluti addubitans, dixit verecunde, Domine, tu nihi lavas pedes?, ac denuo: • Non lavabis mihi pedes in æternum, et 412 quæ Petrus dicebat, prohi bebant opus quod eo eum eveheret, ut haberet par tem cum Servatore, perspicuum est, etiamsi sano proposito, et venerando ad præceptorem hoc dixerit, nocenter sibi dixisse. Itaque hac specie peccatoruni vita eorum repleta est, qui dum ad fidem veniunt, res quidem proponunt sibi præstantes: propter ignorantiam tamen, quæ in contrarium ducunt di cunt, vel etiam faciunt. Atque hujusmodi profecto sunt qui dicunt: «Ne tetigeris, neque gustaveris, neque contrectaveris, de omnibus quæ sunt in cor ruptionem et abusum. hominum '', juxta quam. dam divina longe inferiorem doctrinam earum re rum, per quas homo quasi moritur. Quid autem dicere oportet de his qui in hæresibus fluctuant, quique omni vento circumferuntur ** per versutiam hominum divulgantium salutaria esse quæ perni ciem afferunt, ac tanquam in honorem Jesu falsa de ipso opinantium? Petrum itaque sæpenumero Scri ptura talem notavit ferventiorem ad promittendum quæ sibi videbantur meliora; quemadmodum etiam in eo quod dixit absque ulla examinatione ac veluti spernens prophetiam Jesu de discipulis dicentis, ‹ Omnes vos offendemini mea causa nocte bac”, › et causam ostendentis in eo quod ait: «Scriptum est enim: Percutiam pastorem, et dispergentur oves gregis";» absque ulla enim examinatione, et quasi spernens enuntiationem Jesu, dixit ad hoc ‹ Etiamsi omnes offendantur tua causa, ego tamen nunquam offendar”; › id quod tum temporis teme rarium exsistens in animo ipsius, etiam in causa fuit ut graviore præ cæteris lapsa peccarit ipse, Jesum ter negando ante galli cantum. Hanc ob cau sam talem sui ipsius temeritatem priorem diligen tius cum perspexisset, maximum ex ca fructuin percepit, adeo ut postea factus sit fortissimus, atque ad quidquid accidisset æquanimiter feren dum paratissimus; quod declaratur ex eo quod Paulo dicente illi coram omnibus, ‹Si tu Judæus cum sis, gentiliter vivis, et non Judaice, quomodo.gentes cogis Judæorum more vivere”?» et quæ sequun ibid. 75 ibid. 33 c 71 Colos. 11, 21, 22. 7ª Ephes. iv, 14. 73 Matth. xxvi, 31. Huetius sic intelligit: juxta quamdam divina longe inferiorem doctrinam, quæ res monstrat, per quas homo interit. Codex Regius, male, Codex Regius, male, Idem codex Regius, mendose, etc. ldemi codex Regius, male,

λουμένος οὐκ ἔχει χρείαν εἰ μὴ τοὺς πόδας νίψασθαι, ἀλλ᾽ ἔστι καθαρὸς ὅλος· καὶ ὑμεῖς καθαροί έστε, ἀλλ' οὐχὶ πάντες· ᾔδει γάρ τον παραδιδόντα αὐτόν· διὰ τοῦτο εἶπεν· Οὐχὶ πάντες καθαροί ἐστε.» Τοῖς νῦν ὑπὸ τοῦ Πέτρου λεγομένοις ἐν καιρῷ χρησόμεθα παραδείγματος ένεκεν, εἴ που δέοι, ὅτι ἔστι δυνατόν τινα κατὰ πρόθεσιν βελτίστην λέγειν διὰ τὸ ἀνεπιστῆμον τὸ μηδαμῶς ἑαυτῷ συμφέροντα εἰ γὰρ συμφέρον μὲν ἦν πρὸς τὸ ἔχειν μέρος μετὰ τοῦ Ἰησοῦ τὸ νίψασθαι τοὺς πόδας ὑπ᾽ αὐτοῦ, Πέ τρὸς δὲ μὴ ἐπιστάμενος, ὅτι συμφέρον τοῦτο ἦν, πρότερον μὲν εἶπεν, οἱονεὶ ἐπαπορῶν δυσωπητικώς, τό, ο Κύριε, σύ μου νίπτεις τους πόδας;» δεύτερον δὲ τὸ, «Οὐ μὴ νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ τὰ λεγόμενα κωλυτικὰ ἦν ἔργου τοῦ φέροντος αὐτὸν ἐπὶ τὸ ἔχειν μετὰ τοῦ Σωτῆρος τὸ μέρος, δῆλον, ὅτι, εἰ καὶ ὑγιεῖ προθέσει καὶ σεβασμίῳ πρὸς τὸν Διδάσκυλον τοῦτο ἔλεγεν, ἐπιβλαβῶς ἑαυτῷ ἔλεγε. Τοῦτο δὲ τοιούτου είδους τῶν ἁμαρτημάτων ὁ βίος πεπλήρωται τῶν ἐν τῷ πιστεύειν, προτιθεμένων μὲν τὰ κρείττονα, διὰ δὲ ἄγνοιαν τὰ ἐπὶ τὸ ἐναντίον φέροντα λεγόντων, ἢ καὶ πραττόντων. Καὶ τοιοῦτοί γέ εἰσιν οἱ τὸ, «Μὴ ἅψῃ, μή γεύσῃ, μὴ θίγῃς, ο φάσκοντες, ο περὶ πάντων τῶν εἰς φθορὰν, καὶ ἀπό χρησιν, τῶν ἀνθρώπων, κατά τινα πολὺ τῆς θείας ὑποβεβηκυίαν τῶν ὡς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ διδασκα λίαν Τί δὲ δεῖ· περὶ τῶν ἐν ταῖς αἱρέσεσι κλυ δωνιζομένων καὶ περιφερομένων παντὶ ἀνέμῳ ἐπὶ τὴν κυβείαν τῶν ἀνθρώπων λέγειν, διαλαλούντων σωτήρια τὰ ὀλέθρια, καὶ ὡς ἐπὶ σεβασμῷ τοῦ Ἰησοῦ τα ψεύδη περὶ αὐτοῦ δοξαζόντων; Πολλάκις δὲ τὸν Πέτρον τοιοῦτον ἡ Γραφὴ ἐσημειώσατο θερμότερον εἰς τὸ ἐπαγγέλλεσθαι τὰ φαινόμενα αὐτῷ κρείτ τονα· καθάπερ καὶ ἐν τῷ ἀνεξετάστως εἰρημένῳ καὶ ἀθετητικῶς τῆς Ἰησοῦ περὶ τῶν μαθητῶν προ φητείας εἰπόντος, ο Πάντες ὑμεῖς σκανδαλισθήσεσθε ἐν ἐμοὶ ἐν τῇ νυκτὶ ταύτῃ,» καὶ τὴν αἰτίαν παρ ιπάντος ἐν τῷ· ι Γέγραπται γάρ· Πατάξω τὸν ποιμένα, καὶ διασκορπισθήσεται τὰ πρόβατα τῆς ποίμνης· ἡ ἀνεξετάστως γὰρ πρὸς τοῦτο, καὶ ἀθετη τικῶς τῆς Ἰησοῦ ἀποφάσεως εἶπε τό· ' Εἰ καὶ πάν τες σκανδαλισθήσονται ἐν σοὶ ἐγὼ οὐ σκανδαλι σθήσομαι· ν καὶ τοῦτο, ἔτι τότε προπετὲς ὅν ἐν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ, αἴτιον ἢ καὶ γέγονε τοῦ ὑπὲρ τὸ μέσ τρον τούτων λοιπῶν σκανδαλισμοῦ ἡμαρτηκέναι αύ τὸν, ἀρνησάμενον τὸν Ἰησοῦν τρὶς πρὶν ἀλεκτρο φωνίας· διόπερ, ἐπιστήσας τοιαύτῃ προτέρᾳ ἑαυτοῦ προπετείς, ὠφελήθη τὰ μέγιστα, ὡς γενέσθαι στιβαρώτατος και μακροθυμότατος· ὅπερ δηλοῦται, Παύλου μὲν εἰπόντος αὐτῷ ἔμπροσθεν πάντων, «ΕΙ σύ, Ἰουδαῖος ὑπάρχων, ἐθνικῶς καὶ οὐκ Ἰουδαϊκῶς ζῇς, πῶς τὰ ἔθνη ἀναγκάζεις Ἰουδαΐζειν;» καὶ τὰ ἑξῆς, τοῦ δὲ μετὰ στίβους σιωπήσαντος, περὶ οὗ ἐν το Τῶν ὡς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ διδασκαλίαν. διαλαλοῦντα. περιστάντος. σκανδαλισθή σεσθαι ἐν ἐμοὶ, ἐγώ, ὠφεληθῆναι. sed est mundus totus et vos mundi estis, sed non 10 Joan. Int, 6 seq. * Galat. II, 14. omnes: sciebat enim, quisnam esset proditor ipsius propterea dixit: Non estis mundi omnes.» His quæ nunc a Petro sunt dicta, opportune utenur exempli causa, sicubi opus fuerit, propterea quod facile factu sit, ut aliquis propter imprudentiam optimo proposito dicat quæ sibi minime sint utilia. Nam si Petro utile erat ad habendam partem cum Jesu, ut sui pedes lavarentur ab ipso, et Petrus nesciens utile hoc esse, prius quidem illud, veluti addubitans, dixit verecunde, Domine, tu nihi lavas pedes?, ac denuo: • Non lavabis mihi pedes in æternum, et 412 quæ Petrus dicebat, prohi bebant opus quod eo eum eveheret, ut haberet par tem cum Servatore, perspicuum est, etiamsi sano proposito, et venerando ad præceptorem hoc dixerit, nocenter sibi dixisse. Itaque hac specie peccatoruni vita eorum repleta est, qui dum ad fidem veniunt, res quidem proponunt sibi præstantes: propter ignorantiam tamen, quæ in contrarium ducunt di cunt, vel etiam faciunt. Atque hujusmodi profecto sunt qui dicunt: «Ne tetigeris, neque gustaveris, neque contrectaveris, de omnibus quæ sunt in cor ruptionem et abusum. hominum '', juxta quam. dam divina longe inferiorem doctrinam earum re rum, per quas homo quasi moritur. Quid autem dicere oportet de his qui in hæresibus fluctuant, quique omni vento circumferuntur ** per versutiam hominum divulgantium salutaria esse quæ perni ciem afferunt, ac tanquam in honorem Jesu falsa de ipso opinantium? Petrum itaque sæpenumero Scri ptura talem notavit ferventiorem ad promittendum quæ sibi videbantur meliora; quemadmodum etiam in eo quod dixit absque ulla examinatione ac veluti spernens prophetiam Jesu de discipulis dicentis, ‹ Omnes vos offendemini mea causa nocte bac”, › et causam ostendentis in eo quod ait: «Scriptum est enim: Percutiam pastorem, et dispergentur oves gregis";» absque ulla enim examinatione, et quasi spernens enuntiationem Jesu, dixit ad hoc ‹ Etiamsi omnes offendantur tua causa, ego tamen nunquam offendar”; › id quod tum temporis teme rarium exsistens in animo ipsius, etiam in causa fuit ut graviore præ cæteris lapsa peccarit ipse, Jesum ter negando ante galli cantum. Hanc ob cau sam talem sui ipsius temeritatem priorem diligen tius cum perspexisset, maximum ex ca fructuin percepit, adeo ut postea factus sit fortissimus, atque ad quidquid accidisset æquanimiter feren dum paratissimus; quod declaratur ex eo quod Paulo dicente illi coram omnibus, ‹Si tu Judæus cum sis, gentiliter vivis, et non Judaice, quomodo.gentes cogis Judæorum more vivere”?» et quæ sequun ibid. 75 ibid. 33 c 71 Colos. 11, 21, 22. 7ª Ephes. iv, 14. 73 Matth. xxvi, 31. Huetius sic intelligit: juxta quamdam divina longe inferiorem doctrinam, quæ res monstrat, per quas homo interit. Codex Regius, male, Codex Regius, male, Idem codex Regius, mendose, etc. ldemi codex Regius, male,

col. 755–756page 69 of 102

PG 14:755τῇ πρὸς Γαλάτας οἰκειότερόν τις διαλήψεται. Καὶ ἐν ταῖς Πράξεσι δὲ τῶν ἀποστόλων, τὸ καθεστηκός αὐτοῦ εἰς τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφωθέντος τοῖς ἑκάστῳ ἐφιστᾶσι καὶ προσέχουσι φανείται. Και ἐνθάδε τοίνυν ἐγερθέντι τῷ Ἰησοῦ ἐκ τοῦ δείπνου, καὶ θέντι τὰ ἱμάτια, καὶ διαζωσαμένῳ δ είληφε λέν τιον, καὶ βάλλοντι ὕδωρ εἰς τὸν νιπτῆρα, καὶ ἀρξαν μένῳ τοὺς πόδας νίπτειν τῶν μαθητῶν, καὶ ἐκμάσσειν τῷ λεντίῳ ᾧ ἦν διεζωσμένος, πάντες μὲν παρ εἶχον τοὺς πόδας ἀκόλουθον τῇ περὶ τοῦ Ἰησοῦ προ λήψει, θεωροῦντες, ὅτι οὐκ ἂν ὁ τηλικοῦτος ἀλόγως, καὶ, ὡς ἂν οἱ πολλοὶ λέγοιεν, βαρεῖν τοὺς μαθητάς θέλων, νίπτοι αὐτῶν τοὺς πόδας· ἀλλά τι χρήσιμον ἐπιτελῶν, ὅ περιέμενον γνώσεσθαι ὕστερον, ἐννοοῦντες μήποτε σύμβολόν τινος ταῦτα πράττοιτο, μόνος δὲ ὁ Πέτρος τῷ προχειροτέρῳ ἐνιδὼν (4'), καὶ οὐ μόνος δὲ ὁ Πέτρος τῷ προχειροτέρῳ ἐνιδών, καὶ οὐδένα ἕτερον λογισμὸν ἐκείνῳ παρατιθεὶς, ὡς σέβων τὸν Ἰησοῦν, οὐ παρεῖχεν αὐτοῦ εἰς τὸ νίψασθαι τοὺς πόδας, ἀλλὰ πρότερον μὲν δυσωπεῖν αὐτὸν ἐπειρᾶτο ἐν τῷ· «Κύριε, σύ μου νίπτεις τοὺς πόδας;» μετά δὲ τοῦτο δέον αὐτὸν πεισθῆναι τὸ, «Ο ἐγὼ ποιώ, σὺ οὐκ οἶδας ἄρτι γνώσῃ δὲ μετὰ ταῦτα,» φησὶ τό Οὐ μὴ νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα.» Αλ λως δὲ τῶν λοιπῶν μαθητῶν ἐμπιστευσάντων ἑαυτοὺς τῷ Ἰησοῦ, καὶ περὶ μηδενὸς ἀντιλεγόντων αὐτῷ, οὗτος δι' ὧν λέγει, εἰ καὶ ὑγιῶς ἔδοξε προτίθεσθαι, οὐ μόνον τοῦ Ἰησοῦ κατηγορεί, ὡς ἀλόγως ἀρξαμένου νίπτειν τοὺς τῶν μαθητῶν πόδας, ἀλλὰ καὶ τῶν συμφοιτητῶν· εἰ γὰρ αὐτὸς μὲν, ὡς ᾠήθη, τὸ καθῆκον ἐν τῷ κωλύειν ἐθέλειν ἐποίησεν, ἐκεῖνοι δὲ μὴ ἑωράκασιν αὐτὸ, κατηγόρησεν ἐκείνων παρὰ τὸ καθῆκον ἑαυτῶν τοὺς πόδας ἐμπαρεσχηκότων τῷ Ἰησοῦ, καὶ εἰ φρονεῖται τῷ εὐλόγῳ μὴ δεῖν ἀντιλέγειν, καὶ εύλογον ἐνόμιζεν εἶναι τὸ γινόμενον ἐν τῷ νίπτεσθαι τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, οὐκ ἀντέλεγε τῷ γινομένῳ· φαίνεται οὖν ἀκρίτως μή εύλογον νενομικέναι εἶναι τὸ περὶ τοῦ νίψασθαι τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν τὸ Ἰησοῦ βούλημα. Εἰ δὲ χρὴ μέχρι τῶν ἐλαχίστων εἶναι νομιζομένων ἐρευνᾶν τὴν Γραφήν, ζητήσαι τις ἂν τί δήποτε, πρώτου κατειλεγμένου τοῦ Πέτρου εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν δύ δεκα (τάχα ὡς τῶν λοιπῶν τιμιωτέρου, ἐπεὶ καὶ δ ἀληθῶς πάντων ἔσχατος Ιούδας ἦν ὑπὸ τῆς μου χθηρᾶς διαθέσεως ἐπὶ τὰ τελευταῖα ἀνταπεῤῥιμμέ Εἰς τὴν αὐτὴν, εἰς. Καὶ οὐ μόνος δὲ ὁ Πέτρος τῷ προχειροτέρῳ ἐνιδών. οὕτως. πρὸ τοῦ. τήν. ἂν τὰ πεῤῥιμ μένος, ανταπεῤῥιμμένος. Οὐκ ἀπὸ Πέτρου ήρξατο, νος []), ὁ Ἰησοῦς, ἀρξάμενος νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, καὶ ἐκμάσσειν τῷ λεντίῳ ᾧ ἦν δι εξωσμένος, οὐκ ἀπὸ Πέτρου ἤρξατο καὶ λεκτέον "Ηρξα το νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν,: έρχε ται οὖν πρὸς Σίμωνα Πέτρον. Αι ἔρχεται οὖν. ήρξατο νίπτειν, ένιψε, 8.Καὶ μὴ ἄρξησθε λέγειν ἐν ἑαυτοῖς· Πατέρα ἔχομεν τὸν ᾿Αβραάμ,

tur, hic cum fortitudine tacuit, et patientissimne quod illo in loco cum ratione factum fuerat non docuit,] qua de re accommodatius quis in Epistola ad Galatas disputabit. Quin in apostolorum quoque Actis constantia ipsius ad eamdem imaginem trans formati patebit singula observantibus et mentem adhibentibus. Igitur hoc etiamn in loco, Jesu, qui a cuena surrexeral, 413 el posuerat vestimenta, qui que præcinxerat se eo linteo quod acceperat, qui que posuerat aquam in pelvim, atque incceperat iavare pedes discipulorum et abstergere linteo quo erat præcinctus, cum omnes exhibuissent pedes, consequenter opinioni quam jam ante de Jesu con ceperant, videntes quod talis non sine causa, nec, ut multi dicerent, gravare volens discipulos, lavat ipsorum pedes; sed utile aliquid perficiens, quod exspectabant in posterum cognoscendum: consi derantes ne forte hæc agerentur symbolum exsi stens alicujus rei, solus Petrus id quod in promptu erat et apertum intuitus, nullo alio consilio adhibi to, veluti honoraus Jesum, non præbuit illi suos pedes lavandos, sed primum quidem tentavit illum pudore perfundere dicens: Domine, tu mihi lavas peles?, deinde, cum debuisset parere dicenti, Quod ego facio, tu nescis nunc; scies autem po stea, › inquit: ‹ Non mihi lavabis pedes in æter num.» Alioquin etiam cum cæteri discipuli com misissent seipsos Jesu fidei, de re nulla illi contra dicentes, hic ex his quæ dicit, etiamsi recte se verba facere putabat, non solumn Jesum incusat, tanquam qui sine causa discipulorum pedes lavare incœpe rit, verum etiam condiscipulos. Nam si ipse, opi nione sua, dum prohibere vellet, officiosum se præbuit, illis idipsum non considerantibus, etiam illos accusavit qui præter officium pedes suos la vandos Jesu præbnissent. Atque equidem si cogi tasset, rei quæ cum ratione efficitur, non contradi cendum, cogitassetque rationabile esse id quod fiebat, dum lavarentur discipulorum pedes a Jesu, haudquaquam repugnasset facto. Quamobrem ap paret sine judicio eum cogitasse voluntatem Jesu de Javandis pedibus discipulorum rationi consentaneam non fuisse. Quod si opus est Scripturam perscrutari usque ad ea quæ minima esse putantur, quæret aliquis cur tandem cum in numerandis apostolis primum locum obtineat Petrus (fortassis quia cæ teris honorabilior, quoniam etiam vere omnium ultimus Judas ob malum affectum in ultimum locum 77 Joan. xiii, 6, 7 etc. In codice Regio deest Hæc ex anterioribus repetita, praemissis lan tum duobus vocabulis ex iis quæ sequuntur, typogra phorum negligentia irrepsisse videntur, quamvis et in aliis recentioribus imp. legantur. EDIT. Codex Regius, Idemn codex Regius, llem codex Regius, male, Idem codex Regius, mendose, cum omnino legendum sit etc. Ui crederet Origenes a Petro lavandi initium minime factum, ex c eo inductus est, quod postquam dixit Joannes, subdit quanto verisimilius est la vationem pedum primo generaliter, ut fit, enuntiasse evangelistam, quani deinde singulatim descripsit. Id videtur insinuare illud, Dixit autem: pro, ut Luc. ut, et sape alias, ut supra ipse aguoscit Origenes. Idem est sæpenumero vocabuli incipio usus apud Latinos auctores, et præsertim apud poetas. Horat. lib. 1 Epist., 5 Potare et spargere flores

τῇ πρὸς Γαλάτας οἰκειότερόν τις διαλήψεται. Καὶ ἐν ταῖς Πράξεσι δὲ τῶν ἀποστόλων, τὸ καθεστηκός αὐτοῦ εἰς τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφωθέντος τοῖς ἑκάστῳ ἐφιστᾶσι καὶ προσέχουσι φανείται. Και ἐνθάδε τοίνυν ἐγερθέντι τῷ Ἰησοῦ ἐκ τοῦ δείπνου, καὶ θέντι τὰ ἱμάτια, καὶ διαζωσαμένῳ δ είληφε λέν τιον, καὶ βάλλοντι ὕδωρ εἰς τὸν νιπτῆρα, καὶ ἀρξαν μένῳ τοὺς πόδας νίπτειν τῶν μαθητῶν, καὶ ἐκμάσ σειν τῷ λεντίῳ ᾧ ἦν διεζωσμένος, πάντες μὲν παρ εἶχον τοὺς πόδας ἀκόλουθον τῇ περὶ τοῦ Ἰησοῦ προ λήψει, θεωροῦντες, ὅτι οὐκ ἂν ὁ τηλικοῦτος ἀλόγως, καὶ, ὡς ἂν οἱ πολλοὶ λέγοιεν, βαρεῖν τοὺς μαθητάς θέλων, νίπτοι αὐτῶν τοὺς πόδας· ἀλλά τι χρήσιμον ἐπιτελῶν, ὅ περιέμενον γνώσεσθαι ὕστερον, ἐννοοῦν τες μήποτε σύμβολόν τινος ταῦτα πράττοιτο, μόνος δὲ ὁ Πέτρος τῷ προχειροτέρῳ ἐνιδὼν (4'), καὶ οὐ μόνος δὲ ὁ Πέτρος τῷ προχειροτέρῳ ἐνιδών, καὶ οὐδένα ἕτερον λογισμὸν ἐκείνῳ παρατιθεὶς, ὡς σέβων τὸν Ἰησοῦν, οὐ παρεῖχεν αὐτοῦ εἰς τὸ νίψασθαι τοὺς πόδας, ἀλλὰ πρότερον μὲν δυσωπεῖν αὐτὸν ἐπειρᾶτο ἐν τῷ· «Κύριε, σύ μου νίπτεις τοὺς πόδας;» μετά δὲ τοῦτο δέον αὐτὸν πεισθῆναι τὸ, «Ο ἐγὼ ποιώ, σὺ οὐκ οἶδας ἄρτι γνώσῃ δὲ μετὰ ταῦτα,» φησὶ τό Οὐ μὴ νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα.» Αλ λως δὲ τῶν λοιπῶν μαθητῶν ἐμπιστευσάντων ἑαυτοὺς τῷ Ἰησοῦ, καὶ περὶ μηδενὸς ἀντιλεγόντων αὐτῷ, οὗτος δι' ὧν λέγει, εἰ καὶ ὑγιῶς ἔδοξε προτί θεσθαι, οὐ μόνον τοῦ Ἰησοῦ κατηγορεί, ὡς ἀλόγως ἀρξαμένου νίπτειν τοὺς τῶν μαθητῶν πόδας, ἀλλὰ καὶ τῶν συμφοιτητῶν· εἰ γὰρ αὐτὸς μὲν, ὡς ᾠήθη, τὸ καθῆκον ἐν τῷ κωλύειν ἐθέλειν ἐποίησεν, ἐκεῖνοι δὲ μὴ ἑωράκασιν αὐτὸ, κατηγόρησεν ἐκείνων παρὰ τὸ καθῆκον ἑαυτῶν τοὺς πόδας ἐμπαρεσχηκότων τῷ Ἰησοῦ, καὶ εἰ φρονεῖται τῷ εὐλόγῳ μὴ δεῖν ἀντιλέ γειν, καὶ εύλογον ἐνόμιζεν εἶναι τὸ γινόμενον ἐν τῷ νίπτεσθαι τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, οὐκ ἀντέλεγε τῷ γινομένῳ· φαίνεται οὖν ἀκρίτως μή εύλογον νενομικέναι εἶναι τὸ περὶ τοῦ νίψασθαι τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν τὸ Ἰησοῦ βούλημα. Εἰ δὲ χρὴ μέχρι τῶν ἐλαχίστων εἶναι νομιζομένων ἐρευνᾶν τὴν Γραφήν, ζητήσαι τις ἂν τί δήποτε, πρώτου κατειλεγμένου τοῦ Πέτρου εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν δύ δεκα (τάχα ὡς τῶν λοιπῶν τιμιωτέρου, ἐπεὶ καὶ δ ἀληθῶς πάντων ἔσχατος Ιούδας ἦν ὑπὸ τῆς μου χθηρᾶς διαθέσεως ἐπὶ τὰ τελευταῖα ἀνταπεῤῥιμμέ Εἰς τὴν αὐτὴν, εἰς. Καὶ οὐ μόνος δὲ ὁ Πέτρος τῷ προχειροτέρῳ ἐνιδών. οὕτως. πρὸ τοῦ. τήν. ἂν τὰ πεῤῥιμ μένος, ανταπεῤῥιμμένος. Οὐκ ἀπὸ Πέτρου ήρξατο, νος [8]), ὁ Ἰησοῦς, ἀρξάμενος νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, καὶ ἐκμάσσειν τῷ λεντίῳ ᾧ ἦν δι εξωσμένος, οὐκ ἀπὸ Πέτρου ἤρξατο καὶ λεκτέον "Ηρξα το νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν,: έρχε ται οὖν πρὸς Σίμωνα Πέτρον. Αι ἔρχεται οὖν. ήρξατο νίπτειν, ένιψε, 8.Καὶ μὴ ἄρξησθε λέγειν ἐν ἑαυτοῖς· Πατέρα ἔχομεν τὸν ᾿Αβραάμ, tur, hic cum fortitudine tacuit, et patientissimne quod illo in loco cum ratione factum fuerat non docuit,] qua de re accommodatius quis in Epistola ad Galatas disputabit. Quin in apostolorum quoque Actis constantia ipsius ad eamdem imaginem trans formati patebit singula observantibus et mentem adhibentibus. Igitur hoc etiamn in loco, Jesu, qui a cuena surrexeral, 413 el posuerat vestimenta, qui que præcinxerat se eo linteo quod acceperat, qui que posuerat aquam in pelvim, atque incceperat iavare pedes discipulorum et abstergere linteo quo erat præcinctus, cum omnes exhibuissent pedes, consequenter opinioni quam jam ante de Jesu con ceperant, videntes quod talis non sine causa, nec, ut multi dicerent, gravare volens discipulos, lavat ipsorum pedes; sed utile aliquid perficiens, quod exspectabant in posterum cognoscendum: consi derantes ne forte hæc agerentur symbolum exsi stens alicujus rei, solus Petrus id quod in promptu erat et apertum intuitus, nullo alio consilio adhibi to, veluti honoraus Jesum, non præbuit illi suos pedes lavandos, sed primum quidem tentavit illum pudore perfundere dicens: Domine, tu mihi lavas peles?, deinde, cum debuisset parere dicenti, Quod ego facio, tu nescis nunc; scies autem po stea, › inquit: ‹ Non mihi lavabis pedes in æter num.» Alioquin etiam cum cæteri discipuli com misissent seipsos Jesu fidei, de re nulla illi contra dicentes, hic ex his quæ dicit, etiamsi recte se verba facere putabat, non solumn Jesum incusat, tanquam qui sine causa discipulorum pedes lavare incœpe rit, verum etiam condiscipulos. Nam si ipse, opi nione sua, dum prohibere vellet, officiosum se præbuit, illis idipsum non considerantibus, etiam illos accusavit qui præter officium pedes suos la vandos Jesu præbnissent. Atque equidem si cogi tasset, rei quæ cum ratione efficitur, non contradi cendum, cogitassetque rationabile esse id quod fiebat, dum lavarentur discipulorum pedes a Jesu, haudquaquam repugnasset facto. Quamobrem ap paret sine judicio eum cogitasse voluntatem Jesu de Javandis pedibus discipulorum rationi consentaneam non fuisse. Quod si opus est Scripturam perscrutari usque ad ea quæ minima esse putantur, quæret aliquis cur tandem cum in numerandis apostolis primum locum obtineat Petrus (fortassis quia cæ teris honorabilior, quoniam etiam vere omnium ultimus Judas ob malum affectum in ultimum locum 77 Joan. xiii, 6, 7 etc. In codice Regio deest Hæc ex anterioribus repetita, praemissis lan tum duobus vocabulis ex iis quæ sequuntur, typogra phorum negligentia irrepsisse videntur, quamvis et in aliis recentioribus imp. legantur. EDIT. Codex Regius, Idemn codex Regius, llem codex Regius, male, Idem codex Regius, mendose, cum omnino legendum sit etc. Ui crederet Origenes a Petro lavandi initium minime factum, ex c eo inductus est, quod postquam dixit Joannes, subdit quanto verisimilius est la vationem pedum primo generaliter, ut fit, enuntiasse evangelistam, quani deinde singulatim descripsit. Id videtur insinuare illud, Dixit autem: pro, ut Luc. ut, et sape alias, ut supra ipse aguoscit Origenes. Idem est sæpenumero vocabuli incipio usus apud Latinos auctores, et præsertim apud poetas. Horat. lib. 1 Epist., 5 Potare et spargere flores

col. 757–758page 70 of 102

PG 14:757πρὸς τοῦτο, ὅτι, Ὥσπερ Ιατρός, πλείοσιν ἀῤῥώστοις κατὰ τὴν ἰατρικὴν διακονούμενος, ἀπὸ τῶν κατ επειγόντων καὶ χείρονα πεπονθότων τὴν ἀρχὴν ποι εἶται τῆς θεραπείας, οὕτως ὁ ἐῤῥυπωμένους τοὺς πόδας νίπτων τῶν μαθητῶν ἄρχεται ἀπὸ τῶν μᾶλ λον ἐῤῥυπωμένων· καὶ τάχα ἐπὶ τελευταῖον ἦλθε τὸν Πέτρον, ὡς ἔλαττον πάντων δεόμενον τῆς νίψεως τῶν ποδῶν· τάχα δὲ καὶ εἰς τὸ δοκεῖν ἀντιλέγειν ἡ ἐγγὺς καθαρότητος κατάστασις τῶν ποδῶν αὐτοῦ συνεβάλλετο. 6. Βασανιζόμενον δὲ τὸ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ εἰρημένον, τό, «Ο λελουμένος οὐκ ἔχει χρείαν νίψασθαι, ἀλλ' ἔστι καθαρὸς ὅλος· καὶ ὑμεῖς καθαροί έστε, ἀλλ' οὐχὶ πάντες, ο τάχα ὑποβάλλει νοῦν τοιοῦτον, ὡς ήδη νιψαμένων τοὺς πόδας ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ τῶν μα θητῶν, καὶ πρὸς τῷ λελοῦσθαι οὐκ ἔτι ἐχόντων χρείαν νίψασθαι· ἔτι δὲ καὶ αὐτοῦ τοῦ Πέτρου ἤδη ὄντος καθαροῦ, καὶ πρὶν νίψῃ τοὺς πόδας αὐτοῦ ὁ Ἰησοῦς. Ἐὰν δέ τις πρὸς ταῦτα ζητῇ, Τί δήποτ' οὖν, εἰπὼν, ι Ο λελουμένος οὐκ ἔχει χρείαν νίψασθαι, ἀλλ᾽ ἔστι καθαρὸς ὅλος,» μὴ χρείαν ἐχόντων νίψασθαι τῶν μαθητῶν, νίπτει τοὺς πόδας αὐτῶν ὁ Ἰησοῦς; λεκτέον αὐτῷ τό· «Παντὶ τῷ ἔχοντι δο θήσεται, καὶ προστεθήσεται. Ἐπεὶ τοίνυν εἶχον καὶ οἱ μαθηταὶ τὸ εἶναι καθαροὶ, προστίθησιν Ἰη τοὺς τῇ καθαρότητι αὐτῶν καὶ τὸ νίπτειν αὐτῶν τοὺς πόδας· οὔτε τοὺς μὴ λελουμένους νίψων ἂν, οὔτε τοὺς μὴ ὅλους καθαρούς· ἀλλ᾽ οὕτως ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν περὶ τῶν οὕτως καθαρῶν, κἂν γάρ τις ᾗ τέλειος ἐν υἱοῖς ἀνθρώπων, τῆς ἀπὸ σοῦ ἵν' οὕτως όνο μάσω, καθαρότητος ἀπούσης, εἰς καθαρὸν οὐ λογι σθήσεται. Καὶ ταῦτα δὲ ὕστερον ἐκτίθεμαι ὑποπεσόντα μετὰ τὸ ὑπαγορευθῆναι τα πρότερα, σωζόν των ἡμῶν καὶ τὴν τάξιν τῶν ὑπεισελθόντων νοῦν, ὡς πρότερον μὲν βλέπειν ῥυπωθέντας τοὺς πόδας τῶν μαθητών δεδεῆσθαι τῆς ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ νίψεως, νῦν δ' ὅτι διὰ τοῦτ' αὐτῶν ἔνιψε τοὺς πόδας, ἐπεὶ ἦσαν ὡς ἐν ἀνθρώποις καθαροὶ, ἀλλ᾽ οὐχὶ καὶ παρὰ Θεῷ· χωρὶς γὰρ Ἰησοῦ οὐδεὶς παρὰ Θεῷ καθαρὸς γίν νεται, καὶ πρὸ αὐτοῦ νομισθῇ διά τινος ἐπιμελείας αὐτὸν καθαρὸν πεποιηκέναι. Τοῖς δ᾽ ὡς ἐν ἀν θρώποις καθαροῖς ἤδη γεγενημένοις, καὶ λουσαμένοις τὸ τοῦ Ἰησοῦ βάπτισμα, καὶ νιψαμένοις ὑπ' αὐτοῦ τοὺς πόδας, ἐνοικεῖν καὶ τὸ ἅγιον δύναται Πνεῦμα, ο ἀπὸ Ἰησοῦ. κἂν πρὸ αὐτοῦ.

projectus jacet), cum Jesus inccepisset lavare pedles discipulorum, et abstergere linteo quo erat præcin ctus, 414 non a Petro ineœperit [sed ab illo ]. Ad quod respondendum est: Ut medicus plurimis infirmis subministrans juxta artem medicinæ, ini tium medendi facit ab his qui urgentur quique pejus affecti sunt, sic discipulorum sordidos pedes lavan tein, incoepisse a magis sordidis; atque equidem fortassis ad Petrum postremo venit, quia minus cæteris indigeret ut sibi lavarentur pedes: fortassis ad munditiem,eſſecit ut contradicere cogitaret. 6. Porro si examinenius quod dixit Jesus, nempe, Qui lotus est, nihil opus habet præterquam pedes lavare, sed est mundus totus: et vos mundi estis, sed non omnes 78, fortasse tałem suggerit intelli gentiam, perinde quasi discipuli lotos jam haberent pedes a Jesu, et quod post illam lavationen non amplius opus haberent lavari; quodque Petrus etiam mundus jam exsisteret antequam illius pedes lavaret Jesus. Quod si contra hæc quærat aliquis, cur cum dixissel, r Qui lotus est, non opus habet ut lave tur, sed est mundus totus, lavet tamen Jesus pedes discipulorum, qui alioquin opus non habebant sibi eos lavari? huic illud dicendum est: «Omni habenti dabitur, et adjicietur ";, unde habentibus disci pulis munditiem, Jesum, ut adjiceret munditiei illorum, illorum pedes etiam lavare; illos alioqui non lavaturus, ni loti fuissent atque omnino mundi ita tamen ut dicamus neminem ex his qui isto modo sunt mundi, etiamsi perfectus quis sit inter filios hominum, absente munditia, ut ita loquar, Jesu, mundum reputandum esse. Et hæc quidem ultimo expono quæ succurrerunt post priora superius di cta, servantibus nobis ordinem eorum quæ in menteiri venerunt et intelligentiam: verbi gratia, cum prius conspexerimus sordidatos pedes disci pulorum eguisse ut a Jesu lavarentur, 415 nunc idcirco illum illorum pedes lavisse dicimus, quia essent comparatione hominum mundi, sed non etiam apud Deum; nec enim sine Jesu aliquis fit apud Deum mundus, etiamsi coram se existimetur aliquis aliqua diligentia seipsum mundum fecisse. Jum in his qui hominum comparatione mundi sunt facti, quique loti sunt Jesu baptismo, quique etiam etiam status pedum suorum, qui proxime accedebat ab ipso lotos pedes habent, inhabitare potest etiam "Joan. XIII, 10. Matth. xxν, Incipiam, patiarque vel inconsultus haberi. Propertius lib. I Eleg., 12 Flaminaque ad caput incipient revocare liquores. E: Juvenalis sat. 10 Eloquium aut famam Demosthenis, aut Ciceronis Incipit optare. Christum itaque verisimile est a Petro lavationem fuisse auspicatum. Ita sentit Augustinus in hunc locum Joannis, cujus verba referre operæ pretium est: Quamvis itaque magnæ fuisset audaciæ con tradicere servum Domino, hominem Deo, tamen loc Petrus fecere maluit, quam perpeti ut sibi pedes Lavarentur a Domino et Deo. Nec putare debeinus hoc Petrum inter cæteros formidasse atque recu sasse, cum id alii ante ipsum libenter vel æquani uniter sibi fieri permisissent. Facilius quippe sic accipiuntur ista verba Evangelii, quia cum dictum esset, Capit lavare pedes discipulorum, et extergers linteo quo erat pracinctus, deinde subjunctum est, Venit ergo ad Simonem Petrum, quasi aliquibus jam lavisset, et post eos venisset ad Petrum. Quis enim nesciebat prinum apostolorum esse beatissimum Pe trum? Sed non ita intelligendum est, quod post aliquos ad illum venerit, sed quod ab illis ceperit. Quando ergo pedes discipulorum lavare coepit, venit ad eum a quo capit, id est, ad Petrum,» Ferrarius Origenem hoc loco interpretatur, quasi a Juda incepis se Christum scripserit. Hoc si verum est,quod in codice tamen Regio non comparet, consentientes habuerit Origenes Chrysostomum et Theophylactum. HUEtive. Ferrarius legίt Legebat Ferrarius

πρὸς τοῦτο, ὅτι, Ὥσπερ Ιατρός, πλείοσιν ἀῤῥώστοις κατὰ τὴν ἰατρικὴν διακονούμενος, ἀπὸ τῶν κατ επειγόντων καὶ χείρονα πεπονθότων τὴν ἀρχὴν ποι εἶται τῆς θεραπείας, οὕτως ὁ ἐῤῥυπωμένους τοὺς πόδας νίπτων τῶν μαθητῶν ἄρχεται ἀπὸ τῶν μᾶλ λον ἐῤῥυπωμένων· καὶ τάχα ἐπὶ τελευταῖον ἦλθε τὸν Πέτρον, ὡς ἔλαττον πάντων δεόμενον τῆς νίψεως τῶν ποδῶν· τάχα δὲ καὶ εἰς τὸ δοκεῖν ἀντιλέγειν ἡ ἐγγὺς καθαρότητος κατάστασις τῶν ποδῶν αὐτοῦ συνεβάλλετο. 6. Βασανιζόμενον δὲ τὸ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ εἰρημέ νον, τό, «Ο λελουμένος οὐκ ἔχει χρείαν νίψασθαι, ἀλλ' ἔστι καθαρὸς ὅλος· καὶ ὑμεῖς καθαροί έστε, ἀλλ' οὐχὶ πάντες, ο τάχα ὑποβάλλει νοῦν τοιοῦτον, ὡς ήδη νιψαμένων τοὺς πόδας ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ τῶν μα θητῶν, καὶ πρὸς τῷ λελοῦσθαι οὐκ ἔτι ἐχόντων χρείαν νίψασθαι· ἔτι δὲ καὶ αὐτοῦ τοῦ Πέτρου ἤδη ὄντος καθαροῦ, καὶ πρὶν νίψῃ τοὺς πόδας αὐτοῦ ὁ Ἰησοῦς. Ἐὰν δέ τις πρὸς ταῦτα ζητῇ, Τί δήποτ' οὖν, εἰπὼν, ι Ο λελουμένος οὐκ ἔχει χρείαν νίψα σθαι, ἀλλ᾽ ἔστι καθαρὸς ὅλος,» μὴ χρείαν ἐχόντων νίψασθαι τῶν μαθητῶν, νίπτει τοὺς πόδας αὐτῶν ὁ Ἰησοῦς; λεκτέον αὐτῷ τό· «Παντὶ τῷ ἔχοντι δο θήσεται, καὶ προστεθήσεται. Ἐπεὶ τοίνυν εἶχον καὶ οἱ μαθηταὶ τὸ εἶναι καθαροὶ, προστίθησιν Ἰη τοὺς τῇ καθαρότητι αὐτῶν καὶ τὸ νίπτειν αὐτῶν τοὺς πόδας· οὔτε τοὺς μὴ λελουμένους νίψων ἂν, οὔτε τοὺς μὴ ὅλους καθαρούς· ἀλλ᾽ οὕτως ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν περὶ τῶν οὕτως καθαρῶν, κἂν γάρ τις ᾗ τέλειος ἐν υἱοῖς ἀνθρώπων, τῆς ἀπὸ σοῦ ἵν' οὕτως όνο μάσω, καθαρότητος ἀπούσης, εἰς καθαρὸν οὐ λογι σθήσεται. Καὶ ταῦτα δὲ ὕστερον ἐκτίθεμαι ὑποπε σόντα μετὰ τὸ ὑπαγορευθῆναι τα πρότερα, σωζόν των ἡμῶν καὶ τὴν τάξιν τῶν ὑπεισελθόντων νοῦν, ὡς πρότερον μὲν βλέπειν ῥυπωθέντας τοὺς πόδας τῶν μαθητών δεδεῆσθαι τῆς ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ νίψεως, νῦν δ' ὅτι διὰ τοῦτ' αὐτῶν ἔνιψε τοὺς πόδας, ἐπεὶ ἦσαν ὡς ἐν ἀνθρώποις καθαροὶ, ἀλλ᾽ οὐχὶ καὶ παρὰ Θεῷ· χωρὶς γὰρ Ἰησοῦ οὐδεὶς παρὰ Θεῷ καθαρὸς γίν νεται, καὶ πρὸ αὐτοῦ νομισθῇ διά τινος ἐπιμε λείας αὐτὸν καθαρὸν πεποιηκέναι. Τοῖς δ᾽ ὡς ἐν ἀν θρώποις καθαροῖς ἤδη γεγενημένοις, καὶ λουσαμένοις τὸ τοῦ Ἰησοῦ βάπτισμα, καὶ νιψαμένοις ὑπ' αὐτοῦ τοὺς πόδας, ἐνοικεῖν καὶ τὸ ἅγιον δύναται Πνεῦμα, 7ο ἀπὸ Ἰησοῦ. κἂν πρὸ αὐτοῦ. projectus jacet), cum Jesus inccepisset lavare pedles discipulorum, et abstergere linteo quo erat præcin ctus, 414 non a Petro ineœperit [sed ab illo ]. Ad quod respondendum est: Ut medicus plurimis infirmis subministrans juxta artem medicinæ, ini tium medendi facit ab his qui urgentur quique pejus affecti sunt, sic discipulorum sordidos pedes lavan tein, incoepisse a magis sordidis; atque equidem fortassis ad Petrum postremo venit, quia minus cæteris indigeret ut sibi lavarentur pedes: fortassis ad munditiem,eſſecit ut contradicere cogitaret. 6. Porro si examinenius quod dixit Jesus, nempe, Qui lotus est, nihil opus habet præterquam pedes lavare, sed est mundus totus: et vos mundi estis, sed non omnes 78, fortasse tałem suggerit intelli gentiam, perinde quasi discipuli lotos jam haberent pedes a Jesu, et quod post illam lavationen non amplius opus haberent lavari; quodque Petrus etiam mundus jam exsisteret antequam illius pedes lavaret Jesus. Quod si contra hæc quærat aliquis, cur cum dixissel, r Qui lotus est, non opus habet ut lave tur, sed est mundus totus, lavet tamen Jesus pedes discipulorum, qui alioquin opus non habebant sibi eos lavari? huic illud dicendum est: «Omni habenti dabitur, et adjicietur ";, unde habentibus disci pulis munditiem, Jesum, ut adjiceret munditiei illorum, illorum pedes etiam lavare; illos alioqui non lavaturus, ni loti fuissent atque omnino mundi ita tamen ut dicamus neminem ex his qui isto modo sunt mundi, etiamsi perfectus quis sit inter filios hominum, absente munditia, ut ita loquar, Jesu, mundum reputandum esse. Et hæc quidem ultimo expono quæ succurrerunt post priora superius di cta, servantibus nobis ordinem eorum quæ in menteiri venerunt et intelligentiam: verbi gratia, cum prius conspexerimus sordidatos pedes disci pulorum eguisse ut a Jesu lavarentur, 415 nunc idcirco illum illorum pedes lavisse dicimus, quia essent comparatione hominum mundi, sed non etiam apud Deum; nec enim sine Jesu aliquis fit apud Deum mundus, etiamsi coram se existimetur aliquis aliqua diligentia seipsum mundum fecisse. Jum in his qui hominum comparatione mundi sunt facti, quique loti sunt Jesu baptismo, quique etiam etiam status pedum suorum, qui proxime accedebat ab ipso lotos pedes habent, inhabitare potest etiam "Joan. XIII, 10. Matth. xxν, Incipiam, patiarque vel inconsultus haberi. Propertius lib. I Eleg., 12 Flaminaque ad caput incipient revocare liquores. E: Juvenalis sat. 10 Eloquium aut famam Demosthenis, aut Ciceronis Incipit optare. Christum itaque verisimile est a Petro lavationem fuisse auspicatum. Ita sentit Augustinus in hunc locum Joannis, cujus verba referre operæ pretium est: Quamvis itaque magnæ fuisset audaciæ con tradicere servum Domino, hominem Deo, tamen loc Petrus fecere maluit, quam perpeti ut sibi pedes Lavarentur a Domino et Deo. Nec putare debeinus hoc Petrum inter cæteros formidasse atque recu sasse, cum id alii ante ipsum libenter vel æquani uniter sibi fieri permisissent. Facilius quippe sic accipiuntur ista verba Evangelii, quia cum dictum esset, Capit lavare pedes discipulorum, et extergers linteo quo erat pracinctus, deinde subjunctum est, Venit ergo ad Simonem Petrum, quasi aliquibus jam lavisset, et post eos venisset ad Petrum. Quis enim nesciebat prinum apostolorum esse beatissimum Pe trum? Sed non ita intelligendum est, quod post aliquos ad illum venerit, sed quod ab illis ceperit. Quando ergo pedes discipulorum lavare coepit, venit ad eum a quo capit, id est, ad Petrum,» Ferrarius Origenem hoc loco interpretatur, quasi a Juda incepis se Christum scripserit. Hoc si verum est,quod in codice tamen Regio non comparet, consentientes habuerit Origenes Chrysostomum et Theophylactum. HUEtive. Ferrarius legίt Legebat Ferrarius

col. 759–760page 71 of 102

PG 14:759καὶ ἡ ὡς ἔνδυμα ἐξ ὕψους δύναμις. Ὁ μὲν οὖν Πέ τρος, μὴ θεωρῶν τὸν λόγον τοῦ βουλήματος Ἰησοῦ αρξαμένου νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, καὶ ἐκε μάσσειν τῷ λεντίῳ, ᾧ ἦν διεζωσμένος, λέγει αὐτῷ, Κύριε, σύ μου νίπτεις τοὺς πόδας; ν ἐπαπορητικῶς καὶ δυσωπητικῶς τοῦτο φάσκων· ὁ δὲ Ἰησοῦς ἀπεκρίθη, καὶ εἶπεν αὐτῷ, διδάσκων, ὅτι μυστήριον τούτο ἦν, τό· ο Ο ἐγὼ ποιῶ, σὺ οὐκ οἶδας ἄρτι· γνώσῃ δὲ μετὰ ταῦτα.» Τί δὲ ἦν δ' ἐποίει νίπτων τους πόδας τῶν μαθητῶν ὁ Ἰησοῦς; Η εἰργάζετο διὰ τοῦ νίπτειν αὐτῶν τοὺς πόδας, καὶ ἐκμάσσειν τῷ λεντίῳ ᾧ ἡν διεζωσμένος, ωραίους αὐτοὺς, μελλόντων αὐτῶν εὐαγ γελίσασθαι τὰ ἀγαθά; Ὅτε γὰρ ἔνιψε τους πόδας των μαθητῶν ὁ Ἰησοῦς, τότε, οἶμαι, πεπλήρωται τὸ περὶ τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ προφητικῶς εἰρημένον· «Ως ὡραῖοι οἱ πόδες τῶν εὐαγγελιζομένων τὰ ἀγαθά!» Εἰ δὲ πόδας μαθητῶν νίπτων ὡραίους αὐτοὺς ποιεί, τί φήσομεν ἀπὸ τοῦ ἀληθινοῦ κάλλους ἐγγίνεσθαι τοῖς ὑπὸ Ἰησοῦ βαπτισαμένοις ὅλοις ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί; Ὡραῖοι δὲ οἱ πόδες ἐγένοντο τῶν εὐαγγελιζομένων τὰ ἀγαθά, ἵνα, νιψάμενοι, καὶ καθηράμενοι, καὶ ἐκμαξάμενοι ἀπὸ τῶν Χριστοῦ χειρῶν, ἐπιβῆναι δυνηθῶσι τῆς ἁγίας ὁδοῦ, καὶ ὁδεύειν τὸν εἰπόντα τό. Εγώ εἰμι ἡ ὁδός· ο μόνος γὰρ καὶ πᾶς ὁ νιψάμενος τοὺς πόδας ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ ὁδεύει τὴν ὁδὸν ταύ την τὴν ζῶσαν, καὶ φέρουσαν πρὸς τὸν Πατέρα· καὶ οὐ χωρεῖ ἡ ὁδὸς αὕτη πόδας μεμολυσμένους, καὶ τοὺς ἔτι μὴ καθαρούς. Μωσῆς μὲν οὖν ἐδεῖτο ὑπολύσασθαι τὸ ὑπόδημα ἀπὸ τῶν ποδῶν αὐτοῦ, ἐπείπερ ἐφ' ὅν ἐφθάνει τόπον ἐν ᾧ εἱστήκει, γῆ ἁγία ἦν· ὁμοίως τοῦ Ναυῆ Ἰησοῦς. Οἱ δὲ μαθηταὶ τοῦ Ἰησοῦ, ἵνα Οδεύειν τὸν εἰπόντα. Τὸ ὡραῖον καὶ ἐν καιρῷ γινόμενον τῶν ἀποστόλων ὁδευόντων τὸν εἰ ὁδεύσωσι τὴν ζῶσαν καὶ ἔμψυχον ὁδὸν, οὐ μόνον ἀρε κοῦνται τῷ μὴ ἔχειν ὑποδήματα κατὰ τὴν ὁδὸν, τοῦτο τοῖς ἀποστόλοις αὐτοῦ ἐντειλαμένου τοῦ Ἰησοῦ· ἀλλὰ γὰρ ἔδει πρὸς τὸ ὁδεῦσαι τὴν ὁδὸν ταύτην αὐτοῖς καὶ τὸ νίψασθαι ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ ἀποθεμένου τὰ ἱμάτια τάχα μὲν ἵνα καθαρούς αὐτοὺς τους πόδας ποιή ση καθαρωτέρους· τάχα δὲ ἵνα τὸν ἐν τοῖς ποσὶ τῶν μαθητῶν ῥύπον ἀναλάβῃ εἰς τὸ ἑαυτοῦ σῶμα διὰ τοῦ λεντίου, ᾧ μόνῳ περιεζωσμένος ἦν· αὐτὸς γὰρ τὰς ἀσθενείας ἡμῶν φέρει. "Ορα γάρ, ὅτι, μέλλων νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, οὐκ ἄλλον καιρὸν ἐπελέξα το, ἢ ὅτε ὁ διάβολος ήδη βεβλήκει εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα παραδῷ αὐτὸν Ἰούδας Σίμωνος Ισκαριώτης, καὶ ἡ ὑπὲρ ἀνθρώπων ἔμελλε γίνεσθαι οἰκονομία· πρὸ γὰρ τούτου εὔκαιρον οὐκ ἦν νίψασθαι τοὺς πόδας ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ τοὺς μαθητάς· τίς γὰρ ἂν τὸν ἐν τῷ μεταξύ ἕως τοῦ πάθους ῥύπον τῶν ποδῶν αὐτῶν ἀπένιψεν ἄν; ᾿Αλλ᾿ οὐδὲ ἐν τῷ καιρῷ τοῦ πάθους· ἄλλος γὰρ Ιη σοῦς οὐκ ἦν ὁ νίπτων αὐτῶν τοὺς πόδας. Ἀλλ᾿ οὐδὲ μετὰ τὴν οἰκονομίαν ἤδη γὰρ ὥρα τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος ἐπιδημήσαντος τοῖς μαθηταῖς ἦν γενομένοις καθαροῖς καὶ νιψαμένοις τους πόδας, καὶ ἤδη ἔχουσιν ετοίμους αὐτοὺς καὶ ὡραίους πρὸς τὸ ἐν τῷ Πνεύματι πόντα· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, κήρυγμα νοήσας. Αὐτούς. αὐτῶν.

Spiritus sanctus, virtusque ex allo, ceu vestimen tum. Atque Petrus quidem, non considerans ratio nem voluntatis Jesu, qui inceperat lavare pedes discipulorum, et abstergere linteo quo erat præ cinctus, dicit illi, «Domine, tu mihi lavas pedes?, dubitative, et veluti pudore illum afficere volens, foc diceus: at vero ‹ Jesus respondit, et dixit illi, Quod ego facio, tu nunc nescis, scies autem postea,» docens mysterium hoc esse. Sed quid erat illud quod faciebat Jesus lavando pedes discipulo rum? An operabatur lavando ipsorum pedes, et abstergendo linteo quo erat precinctus, ipsos spe ciosos, cum futurum esset, ut apostoli bona evan geliaarent? Nam quando lavit pedes discipulorum Jesus, tunc opinor illud prophetice dictum de ape stolis suis completum fuisse: «Quam speciosi sunt pedes evangelizantium bona so_s!!, Quod si pedes discipulorum lavans, pulchros eos facit, quid dicturi sumus ingenerari a vera pulchritudiue, his qui toti sunt baptizati a Jesu in Spiritu sancto et igni? Proindle pedes evangelizantium bona pulchri fue rant, ut loti et mundati et abstersi Christi mani bus, incedere possent per sanctam viam, atque iter facere per illum qui dixit: «Ego sum via. Solus enim, et omnis cujus pedes laverit Jesus, viam perambulat hanc viventem et ad Patrem ducen tem; nec capit hæc via pedes inquinatos et pedes qui nondum sunt mundi. Atque Moses quidem opus habebat solvere calceamentum ex pedibus suis, quoniam is locus ad quem pervenerat, et in quo c stabat, terra sancta erat s; similiter et Jesus Nave filius. At vero Jesu discipulis, ut per hanc viventem animatamque viam perambulent, non solum satis est in via calceos non habere, cum hoc Jesus discipulis suis præceperit; sed ad hanc ipsam viam conficiendam opus etiam habebant lavari a Jesu, qui deposuit vestimenta, fortassis ut mundos 416 iliorum pedes exsistentes, mundiores faceret: fortassis etiam, ut immunditiam, quam in pedibus suis habebant discipuli, in suum ipsius reci peret corpus, mediante linteo eo quo solo præcin etus erat:fert ipse namque infirmitates nostras *. Vide igitur quod lavaturus pedes discipulorum nul lum aliud tempus elegerit, nisi quando jam diabolus immisisset in cor Simonis Jude Iscariotis ut pro deret eum, et quando facienda erat pro hominibus œconomia: ante hanc etenim non opportunum erat discipulos habere pedes a Jesn lotos: quis enim loturus fuerat pedum illorum sordes intra hoc ten pus usque ad passionem? Sed ne tempore quidem passionis: neque enim alius erat Jesus qui illorum lavaret pedes. Ac ne post economiam quidem: jam enim aderat hora Spiritus sancti ad discipulos ven turi jam factos mundos, et lotos habentes pedes, 90.81 Isa. L11, 7. 8ª Joan. xiv, 6. 8 Exod. III, 5. Matth. vi, 17. Origenes Prafat. in Joannem, tom. 1 præfxa, num. 40 84 Josue v, 16. ss Matth. x. 10. 86 Isa. Liu, 4; Scribendum

καὶ ἡ ὡς ἔνδυμα ἐξ ὕψους δύναμις. Ὁ μὲν οὖν Πέ τρος, μὴ θεωρῶν τὸν λόγον τοῦ βουλήματος Ἰησοῦ αρξαμένου νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, καὶ ἐκε μάσσειν τῷ λεντίῳ, ᾧ ἦν διεζωσμένος, λέγει αὐτῷ, Κύριε, σύ μου νίπτεις τοὺς πόδας; ν ἐπαπορητικῶς καὶ δυσωπητικῶς τοῦτο φάσκων· ὁ δὲ Ἰησοῦς ἀπεκρί θη, καὶ εἶπεν αὐτῷ, διδάσκων, ὅτι μυστήριον τούτο ἦν, τό· ο Ο ἐγὼ ποιῶ, σὺ οὐκ οἶδας ἄρτι· γνώσῃ δὲ μετὰ ταῦτα.» Τί δὲ ἦν δ' ἐποίει νίπτων τους πόδας τῶν μαθητῶν ὁ Ἰησοῦς; Η εἰργάζετο διὰ τοῦ νίπτειν αὐτῶν τοὺς πόδας, καὶ ἐκμάσσειν τῷ λεντίῳ ᾧ ἡν διεζωσμένος, ωραίους αὐτοὺς, μελλόντων αὐτῶν εὐαγ γελίσασθαι τὰ ἀγαθά; Ὅτε γὰρ ἔνιψε τους πόδας των μαθητῶν ὁ Ἰησοῦς, τότε, οἶμαι, πεπλήρωται τὸ περὶ τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ προφητικῶς εἰρημένον· «Ως ὡραῖοι οἱ πόδες τῶν εὐαγγελιζομένων τὰ ἀγαθά!» Εἰ δὲ πόδας μαθητῶν νίπτων ὡραίους αὐτοὺς ποιεί, τί φήσομεν ἀπὸ τοῦ ἀληθινοῦ κάλλους ἐγγίνεσθαι τοῖς ὑπὸ Ἰησοῦ βαπτισαμένοις ὅλοις ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί; Ὡραῖοι δὲ οἱ πόδες ἐγένοντο τῶν εὐαγγελι ζομένων τὰ ἀγαθά, ἵνα, νιψάμενοι, καὶ καθηράμενοι, καὶ ἐκμαξάμενοι ἀπὸ τῶν Χριστοῦ χειρῶν, ἐπιβῆναι δυνηθῶσι τῆς ἁγίας ὁδοῦ, καὶ ὁδεύειν τὸν εἰπόντα τό. Εγώ εἰμι ἡ ὁδός· ο μόνος γὰρ καὶ πᾶς ὁ νιψά μενος τοὺς πόδας ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ ὁδεύει τὴν ὁδὸν ταύ την τὴν ζῶσαν, καὶ φέρουσαν πρὸς τὸν Πατέρα· καὶ οὐ χωρεῖ ἡ ὁδὸς αὕτη πόδας μεμολυσμένους, καὶ τοὺς ἔτι μὴ καθαρούς. Μωσῆς μὲν οὖν ἐδεῖτο ὑπολύσα σθαι τὸ ὑπόδημα ἀπὸ τῶν ποδῶν αὐτοῦ, ἐπείπερ ἐφ' ὅν ἐφθάνει τόπον ἐν ᾧ εἱστήκει, γῆ ἁγία ἦν· ὁμοίως τοῦ Ναυῆ Ἰησοῦς. Οἱ δὲ μαθηταὶ τοῦ Ἰησοῦ, ἵνα Οδεύειν τὸν εἰπόντα. Τὸ ὡραῖον καὶ ἐν καιρῷ γινόμενον τῶν ἀποστόλων ὁδευόντων τὸν εἰ ὁδεύσωσι τὴν ζῶσαν καὶ ἔμψυχον ὁδὸν, οὐ μόνον ἀρε κοῦνται τῷ μὴ ἔχειν ὑποδήματα κατὰ τὴν ὁδὸν, τοῦτο τοῖς ἀποστόλοις αὐτοῦ ἐντειλαμένου τοῦ Ἰησοῦ· ἀλλὰ γὰρ ἔδει πρὸς τὸ ὁδεῦσαι τὴν ὁδὸν ταύτην αὐτοῖς καὶ τὸ νίψασθαι ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ ἀποθεμένου τὰ ἱμάτια τάχα μὲν ἵνα καθαρούς αὐτοὺς τους πόδας ποιή ση καθαρωτέρους· τάχα δὲ ἵνα τὸν ἐν τοῖς ποσὶ τῶν μαθητῶν ῥύπον ἀναλάβῃ εἰς τὸ ἑαυτοῦ σῶμα διὰ τοῦ λεντίου, ᾧ μόνῳ περιεζωσμένος ἦν· αὐτὸς γὰρ τὰς ἀσθενείας ἡμῶν φέρει. "Ορα γάρ, ὅτι, μέλλων νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, οὐκ ἄλλον καιρὸν ἐπελέξα το, ἢ ὅτε ὁ διάβολος ήδη βεβλήκει εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα παραδῷ αὐτὸν Ἰούδας Σίμωνος Ισκαριώτης, καὶ ἡ ὑπὲρ ἀνθρώπων ἔμελλε γίνεσθαι οἰκονομία· πρὸ γὰρ τούτου εὔκαιρον οὐκ ἦν νίψασθαι τοὺς πόδας ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ τοὺς μαθητάς· τίς γὰρ ἂν τὸν ἐν τῷ μεταξύ ἕως τοῦ πάθους ῥύπον τῶν ποδῶν αὐτῶν ἀπένιψεν ἄν; ᾿Αλλ᾿ οὐδὲ ἐν τῷ καιρῷ τοῦ πάθους· ἄλλος γὰρ Ιη σοῦς οὐκ ἦν ὁ νίπτων αὐτῶν τοὺς πόδας. Ἀλλ᾿ οὐδὲ μετὰ τὴν οἰκονομίαν ἤδη γὰρ ὥρα τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος ἐπιδημήσαντος τοῖς μαθηταῖς ἦν γενομένοις καθαροῖς καὶ νιψαμένοις τους πόδας, καὶ ἤδη ἔχουσιν ετοίμους αὐτοὺς καὶ ὡραίους πρὸς τὸ ἐν τῷ Πνεύματι πόντα· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, κήρυγμα νοήσας. Αὐτούς. αὐτῶν. Spiritus sanctus, virtusque ex allo, ceu vestimen tum. Atque Petrus quidem, non considerans ratio nem voluntatis Jesu, qui inceperat lavare pedes discipulorum, et abstergere linteo quo erat præ cinctus, dicit illi, «Domine, tu mihi lavas pedes?, dubitative, et veluti pudore illum afficere volens, foc diceus: at vero ‹ Jesus respondit, et dixit illi, Quod ego facio, tu nunc nescis, scies autem postea,» docens mysterium hoc esse. Sed quid erat illud quod faciebat Jesus lavando pedes discipulo rum? An operabatur lavando ipsorum pedes, et abstergendo linteo quo erat precinctus, ipsos spe ciosos, cum futurum esset, ut apostoli bona evan geliaarent? Nam quando lavit pedes discipulorum Jesus, tunc opinor illud prophetice dictum de ape stolis suis completum fuisse: «Quam speciosi sunt pedes evangelizantium bona so_s!!, Quod si pedes discipulorum lavans, pulchros eos facit, quid dicturi sumus ingenerari a vera pulchritudiue, his qui toti sunt baptizati a Jesu in Spiritu sancto et igni? Proindle pedes evangelizantium bona pulchri fue rant, ut loti et mundati et abstersi Christi mani bus, incedere possent per sanctam viam, atque iter facere per illum qui dixit: «Ego sum via. Solus enim, et omnis cujus pedes laverit Jesus, viam perambulat hanc viventem et ad Patrem ducen tem; nec capit hæc via pedes inquinatos et pedes qui nondum sunt mundi. Atque Moses quidem opus habebat solvere calceamentum ex pedibus suis, quoniam is locus ad quem pervenerat, et in quo c stabat, terra sancta erat s; similiter et Jesus Nave filius. At vero Jesu discipulis, ut per hanc viventem animatamque viam perambulent, non solum satis est in via calceos non habere, cum hoc Jesus discipulis suis præceperit; sed ad hanc ipsam viam conficiendam opus etiam habebant lavari a Jesu, qui deposuit vestimenta, fortassis ut mundos 416 iliorum pedes exsistentes, mundiores faceret: fortassis etiam, ut immunditiam, quam in pedibus suis habebant discipuli, in suum ipsius reci peret corpus, mediante linteo eo quo solo præcin etus erat:fert ipse namque infirmitates nostras *. Vide igitur quod lavaturus pedes discipulorum nul lum aliud tempus elegerit, nisi quando jam diabolus immisisset in cor Simonis Jude Iscariotis ut pro deret eum, et quando facienda erat pro hominibus œconomia: ante hanc etenim non opportunum erat discipulos habere pedes a Jesn lotos: quis enim loturus fuerat pedum illorum sordes intra hoc ten pus usque ad passionem? Sed ne tempore quidem passionis: neque enim alius erat Jesus qui illorum lavaret pedes. Ac ne post economiam quidem: jam enim aderat hora Spiritus sancti ad discipulos ven turi jam factos mundos, et lotos habentes pedes, 90.81 Isa. L11, 7. 8ª Joan. xiv, 6. 8 Exod. III, 5. Matth. vi, 17. Origenes Prafat. in Joannem, tom. 1 præfxa, num. 40 84 Josue v, 16. ss Matth. x. 10. 86 Isa. Liu, 4; Scribendum

col. 761–762page 72 of 102

PG 14:761εὐαγγελίζεσθαι τὰ ἀγαθά. Τοιοῦτον οὖν ἐστι τό· Ο ἐγώ ποιώ, σὺ οὐκ οἶδας ἄρτι γνώσῃ δὲ μετὰ ταῦτα·, σύμβολόν ἐστι τὸ νίψασθαι ὑμῶν τοὺς πόδας ὑπ' ἐμοῦ, τοῦ καθαρθῆναι τὰς βάσεις τῶν ψυχῶν ὑμῶν, ἵνα γέ νωνται ὡραῖοι, μελλόντων ὑμῶν εὐαγγελίζεσθαι τὰ ἀγαθὰ καὶ καθαροῖς τοῖς ποσὶν ἐπιβαίνειν ταῖς τῶν ἀνθρώπων ψυχαῖς. Τοῦτο δὲ τὸ μυστήριον σὺ νῦν μὲν οὐκ οἶδας, ἅτε μηδέπω χωρῶν τὴν γνῶσιν αὐτοῦ εὐ καιρότερον ἐσομένην ἐν σοὶ, ἐπὰν νίψῃ τοὺς πόδας ἀπ' ἐμοῦ· μετὰ δὲ ταῦτα γνώσῃ ἐν τῷ τούτῳ συνιέναι, φωτιζόμενος τῇ περὶ οὐκ εὐκαταφρονήτου καὶ βραχέος τινὸς γνώσει. Ταῦτα δὲ λέγοντος τῷ Πέτρῳ τοῦ Ἰησοῦ, ὁ μαθητὴς ἀποκρίνεται οὐκ ἐπιστημονικὴν ἀπόκρισιν, πλὴν φαντασίαν ἐξαποστέλλουσαν τοῦ πρὸς τὸν Ἰησοῦν τιμητικοῦ καὶ σεβασμίου, φαντασίαν δι εψευσμένην. Ἔτι διόπερ, ἐπεὶ μὴ συμφέρουσα ἦν τῷ Πέτρῳ ἡ ἀπόκρισις αὐτοῦ, οὐκ ἐᾷ αὐτὴν γενέσθαι ἀληθῆ ὁ τὰ ἐπὶ βλάβῃ ἀληθευσόμενα τῇ τοῦ λέγοντος πρεπόντως ἑαυτοῦ τῇ χρηστότητι κωλύων. Ὁ μὲν γὰρ Πέτρος φησὶν, «Οὐ μὴ νίψης μου τους πόδας εἰς τὸν αἰῶνα, ο καὶ ἀπεφήνατο, κρίναντος τοῦ Ἰησοῦ νίπτειν αὐτοῦ τοὺς πόδας, τὸ μὴ νιφθήσεσθαι ὑπ' αὐτ τοῦ, καὶ μὴ νιφθήσεσθαι εἰς τὸν ἅπαντα αἰῶνα· ὁ δὲ, βλέπων λυσιτελέστερον εἶναι τὸ ἐν τούτῳ ψεύσασθαι τὸν Πέτρον τοῦ ἀληθεῦσαι αὐτὸν, ὑποδείκνυσι τὸ ἐν τῷ μὴ δεῖν ἀληθεύειν τοῦτο εἰρηκότα λυσιτελές, φήσας Ἐὰν μή νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ.» ΕΙ περ οὖν ὁ Πέτρος ἔμελλεν, ἀποφηνάμενος μὲν τὸ, Οὐ μὴ νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα,» καὶ ἀληθεύων ἐν τούτῳ, μὴ ἕξειν μετὰ τοῦ Ἰησοῦ μέρος, ἔμελλε δὲ ἔχειν μέρος μὴ ἀληθεύων, ἐφ᾽ ᾧ φθάσας εἶπε προπετώς, τί ἄλλο πράττειν ἐχρῆν, ἢ μὴ ἀλη θεύειν; ἵνα ἐκ τοῦ ἀληθεύειν τοῦτο ποιήσαι αὐτὸν μὴ ἔχειν μετὰ τοῦ Ἰησοῦ μέρος, ψεύτην αὐτὸν ἀποδείξαντος ἐν τῷ νίψασθαι τοὺς πόδας αὐτοῦ· γέγραπται γάρ «Πᾶς ἄνθρωπος ψεύστης.» Ευκαίρως δέ ποτε χρησόμεθα τῷ ῥητῷ ἐπὶ τῶν προπετέστερον καὶ ἀκρί τως εἰπόντων ποιήσειν, ὅπερ αὐτοῖς μὴ λυσιτελεί ἐμμένουσι τῷ κακῶς κεκριμένῳ· ὑποδεικνύντες γὰρ αὐτοῖς, ὅτι οὐχ ἔξουσι μὲν μετὰ τοῦ Ἰησοῦ μέρος, τὴν προπετῆ ἐν ἐπαγγελία τηρήσαντες φωνήν, δυνή σονται δὲ ἀθετηθέντος τοῦ προειρημένου Ελπίδα ἔχειν ἀγαθὴν, ἀποστήσομεν αὐτοὺς τοῦ ἐμμένειν τοῖς κακῶς κεκριμένοις, κἂν μετὰ ὄρκου διὰ πολλὴν προπέτειαν τὸ τοιοῦτόν ποτε γίνεται· καὶ φήσομεν, ὅτι, ὥσπερ ὁ εἰπὼν Πέτρος, «Οὐ μὴ νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα,» κωλύεται ἐμμένειν τῇ τοῦ λεγομένου ὁμολογίᾳ, ἵνα ἔχῃ μετὰ τοῦ Ἰησοῦ μέρος· οὕτως καὶ σὺ ὁ δεῖνα ἁμαρτὼν τὴν προπέτειαν, καὶ ἀκρίτως ἐπαγγειλάμενος τόδε, βέλτιον ἂν ποιήσῃ μεταθέμενος ἐπὶ τόδε πρᾶξαι ευλογώτερον ἀπὸ τοῦ ἐμμένειν τῷ κακῶς κριθέντι. Ἐπιστήσαντες δὲ τῷ τε, ι "Ο ἐγὼ ποιῶ, σὺ οὐκ οἶδας ἄρτι γνώσῃ δὲ μετὰ ταῦτα, ο καὶ τῷ, ο Ἐὰν μή νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ, ν οἱ μὴ βουλόμενοι τοῦτο, καὶ τὰ τούτῳ παρα πλήσια τροπολογεῖν, αἰδεσθέντες παραδεξάσθωσαν τὸ ἐπὶ τὸν προτέστερον καὶ ἀκρίτως εἰπόντων ποίησον, ὥσπερ, ποιῆσαι. ποιήσαις. Επιτ.

. eosque promptos et pulchros ad evangelizandum in Spiritu sancto bona. Tale igitur illud est ‹ Quod ego facio, tu nunc nescis, scies autem postea. Quod ego lavem pedes vestros, nota est quod animarum vestraruin purificentur gressus, ut sint pulchri, evangelizaturis vobis bona, et mundis pedibus ingressuris in bominum animas. Hoc autem mysterium tu nunc quidem nescis, quia non dum percipis cognitionem ejus opportunius in te futuram, simul atque ego lavero pedes tuos; postea vero cognosces dum hoc intelliges illuminatus cognitione non parva neque facile contemnenda. Cæterum hæc loquente Jesu Petro, discipulus res pendet responsum non peritum, sed sententiamn proficiscentem quidem ab affectu, et erga Jesum honoris et reverentia plenam, sed tamen qua falle Psal. cxv, 11. retur. Quocirca quoniam utilis Petro non erat ejus responsio, non sinit eam ille veram esse, qui nocua utilitati dicentis et vere eventura prohibet, pro sua bonitate. Atque Petrus quidem inquit, «Non lava bis mibi pedes in æternum, enuntiavitque, cum Jesus illius pedes lavare decrevisset, nunquam fnturum ut lavaretur ab ipso, ac ne boc quidem ullo unquam sæculo futurum; sed ille qui videbat Petro conducibilius esse ut hac in re mentiretur quam ut vera diceret, utilitatem ostendit in eo, quod non opus erat, ut qui hoc dixisset, vera loqueretur, dicens: «Nisi lavero te, non 417 ha hes partem mecum. Atque equidem si Petrus, qui enuntiarat, ‹ Non lavabis mihi pedes in æternum,‣ vera dicens hac in re non habiturus erat cum Jesu partem (alioqui habiturus mentiens), eo quod teme rarie præveniens locutus fuisset, quid aliud agere opus erat nisi mentiri? ne hoc, quod verum Petrus diceret, impedimento ipsi Petru esset, quominus haberet partem cum Jesu, qui ostendit illum men dacem lavando pedes ejus; scriptum est enim Omnis homo mendax ".› Opportune autem ute mur hoc dicto ad eos qui audacius ac sine delectu id se facturos dicunt quod minime illis conducat, praesertim si desistere nolint ab eo qucd male pro miserint: ostendentes enim illis quia nullatenus habituri sint partem cum Jesu, si vocem teinerariam in promiuendo servaverint, futurum vero ut bonam spem habere possint, si quod prius dixerant spre verint, abducemus eos a persistendo in his quæ male judicassent, etiamsi aliquando cum jura mento tale fiat propter multam temeritatem: dice musque, quemadmodum prohibetur Petrus, qui dixit, «Non lavabis mihi pedes in eternum, per sistere in eo quod dixerat, ut habeat partem cuin Jesu; sic tu qui peccasti propter temeritatem, atque etiam promisisti nullo delectu, melius factu rus sis, si desistens a permanendo in hoc quod male judicasti, ad hoc agendum quod magis est consentaneum transeas. Qui autem hoc dictum Codex Regius, male, etc. Idem codex Regius, male, Utrunique male: forte rectius legendum

εὐαγγελίζεσθαι τὰ ἀγαθά. Τοιοῦτον οὖν ἐστι τό· Ο ἐγώ ποιώ, σὺ οὐκ οἶδας ἄρτι γνώσῃ δὲ μετὰ ταῦτα·, σύμβολόν ἐστι τὸ νίψασθαι ὑμῶν τοὺς πόδας ὑπ' ἐμοῦ, τοῦ καθαρθῆναι τὰς βάσεις τῶν ψυχῶν ὑμῶν, ἵνα γέ νωνται ὡραῖοι, μελλόντων ὑμῶν εὐαγγελίζεσθαι τὰ ἀγαθὰ καὶ καθαροῖς τοῖς ποσὶν ἐπιβαίνειν ταῖς τῶν ἀνθρώπων ψυχαῖς. Τοῦτο δὲ τὸ μυστήριον σὺ νῦν μὲν οὐκ οἶδας, ἅτε μηδέπω χωρῶν τὴν γνῶσιν αὐτοῦ εὐ καιρότερον ἐσομένην ἐν σοὶ, ἐπὰν νίψῃ τοὺς πόδας ἀπ' ἐμοῦ· μετὰ δὲ ταῦτα γνώσῃ ἐν τῷ τούτῳ συνιέ ναι, φωτιζόμενος τῇ περὶ οὐκ εὐκαταφρονήτου καὶ βραχέος τινὸς γνώσει. Ταῦτα δὲ λέγοντος τῷ Πέτρῳ τοῦ Ἰησοῦ, ὁ μαθητὴς ἀποκρίνεται οὐκ ἐπιστημονικὴν ἀπόκρισιν, πλὴν φαντασίαν ἐξαποστέλλουσαν τοῦ πρὸς τὸν Ἰησοῦν τιμητικοῦ καὶ σεβασμίου, φαντασίαν δι εψευσμένην. Ἔτι διόπερ, ἐπεὶ μὴ συμφέρουσα ἦν τῷ Πέτρῳ ἡ ἀπόκρισις αὐτοῦ, οὐκ ἐᾷ αὐτὴν γενέσθαι ἀληθῆ ὁ τὰ ἐπὶ βλάβῃ ἀληθευσόμενα τῇ τοῦ λέγοντος πρεπόντως ἑαυτοῦ τῇ χρηστότητι κωλύων. Ὁ μὲν γὰρ Πέτρος φησὶν, «Οὐ μὴ νίψης μου τους πόδας εἰς τὸν αἰῶνα, ο καὶ ἀπεφήνατο, κρίναντος τοῦ Ἰησοῦ νίπτειν αὐτοῦ τοὺς πόδας, τὸ μὴ νιφθήσεσθαι ὑπ' αὐτ τοῦ, καὶ μὴ νιφθήσεσθαι εἰς τὸν ἅπαντα αἰῶνα· ὁ δὲ, βλέπων λυσιτελέστερον εἶναι τὸ ἐν τούτῳ ψεύσασθαι τὸν Πέτρον τοῦ ἀληθεῦσαι αὐτὸν, ὑποδείκνυσι τὸ ἐν τῷ μὴ δεῖν ἀληθεύειν τοῦτο εἰρηκότα λυσιτελές, φήσας Ἐὰν μή νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ.» ΕΙ περ οὖν ὁ Πέτρος ἔμελλεν, ἀποφηνάμενος μὲν τὸ, Οὐ μὴ νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα,» καὶ ἀληθεύων ἐν τούτῳ, μὴ ἕξειν μετὰ τοῦ Ἰησοῦ μέρος, ἔμελλε δὲ ἔχειν μέρος μὴ ἀληθεύων, ἐφ᾽ ᾧ φθάσας εἶπε προπετώς, τί ἄλλο πράττειν ἐχρῆν, ἢ μὴ ἀλη θεύειν; ἵνα ἐκ τοῦ ἀληθεύειν τοῦτο ποιήσαι αὐτὸν μὴ ἔχειν μετὰ τοῦ Ἰησοῦ μέρος, ψεύτην αὐτὸν ἀποδεί ξαντος ἐν τῷ νίψασθαι τοὺς πόδας αὐτοῦ· γέγραπται γάρ «Πᾶς ἄνθρωπος ψεύστης.» Ευκαίρως δέ ποτε χρησόμεθα τῷ ῥητῷ ἐπὶ τῶν προπετέστερον καὶ ἀκρί τως εἰπόντων ποιήσειν, ὅπερ αὐτοῖς μὴ λυσιτελεί ἐμμένουσι τῷ κακῶς κεκριμένῳ· ὑποδεικνύντες γὰρ αὐτοῖς, ὅτι οὐχ ἔξουσι μὲν μετὰ τοῦ Ἰησοῦ μέρος, τὴν προπετῆ ἐν ἐπαγγελία τηρήσαντες φωνήν, δυνή σονται δὲ ἀθετηθέντος τοῦ προειρημένου Ελπίδα ἔχειν ἀγαθὴν, ἀποστήσομεν αὐτοὺς τοῦ ἐμμένειν τοῖς κακῶς κεκριμένοις, κἂν μετὰ ὄρκου διὰ πολλὴν προπέτειαν τὸ τοιοῦτόν ποτε γίνεται· καὶ φήσομεν, ὅτι, ὥσπερ ὁ εἰπὼν Πέτρος, «Οὐ μὴ νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα,» κωλύεται ἐμμένειν τῇ τοῦ λεγομένου ὁμολο γία, ἵνα ἔχῃ μετὰ τοῦ Ἰησοῦ μέρος· οὕτως καὶ σὺ ὁ δεῖνα ἁμαρτὼν τὴν προπέτειαν, καὶ ἀκρίτως ἐπαγ γειλάμενος τόδε, βέλτιον ἂν ποιήσῃ μεταθέμε νος ἐπὶ τόδε πρᾶξαι ευλογώτερον ἀπὸ τοῦ ἐμμένειν τῷ κακῶς κριθέντι. Ἐπιστήσαντες δὲ τῷ τε, ι "Ο ἐγὼ ποιῶ, σὺ οὐκ οἶδας ἄρτι γνώσῃ δὲ μετὰ ταῦτα, ο καὶ τῷ, ο Ἐὰν μή νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ, ν οἱ μὴ βουλόμενοι τοῦτο, καὶ τὰ τούτῳ παρα πλήσια τροπολογεῖν, αἰδεσθέντες παραδεξάσθωσαν τὸ ἐπὶ τὸν προτέστερον καὶ ἀκρίτως εἰπόντων ποίησον, ὥσπερ, ποιῆσαι. ποιήσαις. Επιτ. . eosque promptos et pulchros ad evangelizandum in Spiritu sancto bona. Tale igitur illud est ‹ Quod ego facio, tu nunc nescis, scies autem postea. Quod ego lavem pedes vestros, nota est quod animarum vestraruin purificentur gressus, ut sint pulchri, evangelizaturis vobis bona, et mundis pedibus ingressuris in bominum animas. Hoc autem mysterium tu nunc quidem nescis, quia non dum percipis cognitionem ejus opportunius in te futuram, simul atque ego lavero pedes tuos; postea vero cognosces dum hoc intelliges illuminatus cognitione non parva neque facile contemnenda. Cæterum hæc loquente Jesu Petro, discipulus res pendet responsum non peritum, sed sententiamn proficiscentem quidem ab affectu, et erga Jesum honoris et reverentia plenam, sed tamen qua falle Psal. cxv, 11. retur. Quocirca quoniam utilis Petro non erat ejus responsio, non sinit eam ille veram esse, qui nocua utilitati dicentis et vere eventura prohibet, pro sua bonitate. Atque Petrus quidem inquit, «Non lava bis mibi pedes in æternum, enuntiavitque, cum Jesus illius pedes lavare decrevisset, nunquam fnturum ut lavaretur ab ipso, ac ne boc quidem ullo unquam sæculo futurum; sed ille qui videbat Petro conducibilius esse ut hac in re mentiretur quam ut vera diceret, utilitatem ostendit in eo, quod non opus erat, ut qui hoc dixisset, vera loqueretur, dicens: «Nisi lavero te, non 417 ha hes partem mecum. Atque equidem si Petrus, qui enuntiarat, ‹ Non lavabis mihi pedes in æternum,‣ vera dicens hac in re non habiturus erat cum Jesu partem (alioqui habiturus mentiens), eo quod teme rarie præveniens locutus fuisset, quid aliud agere opus erat nisi mentiri? ne hoc, quod verum Petrus diceret, impedimento ipsi Petru esset, quominus haberet partem cum Jesu, qui ostendit illum men dacem lavando pedes ejus; scriptum est enim Omnis homo mendax ".› Opportune autem ute mur hoc dicto ad eos qui audacius ac sine delectu id se facturos dicunt quod minime illis conducat, praesertim si desistere nolint ab eo qucd male pro miserint: ostendentes enim illis quia nullatenus habituri sint partem cum Jesu, si vocem teinerariam in promiuendo servaverint, futurum vero ut bonam spem habere possint, si quod prius dixerant spre verint, abducemus eos a persistendo in his quæ male judicassent, etiamsi aliquando cum jura mento tale fiat propter multam temeritatem: dice musque, quemadmodum prohibetur Petrus, qui dixit, «Non lavabis mihi pedes in eternum, per sistere in eo quod dixerat, ut habeat partem cuin Jesu; sic tu qui peccasti propter temeritatem, atque etiam promisisti nullo delectu, melius factu rus sis, si desistens a permanendo in hoc quod male judicasti, ad hoc agendum quod magis est consentaneum transeas. Qui autem hoc dictum Codex Regius, male, etc. Idem codex Regius, male, Utrunique male: forte rectius legendum

col. 763–764page 73 of 102

PG 14:763«τοιοῦτον εἶδος τῶν εὐαγγελικῶν ἐξετάσεων, ἢ μὴ ο ὑπὸ τοῦ νίπτοντος. Καταλύπτεσθαι. καταλούεσθαι, νει κατανίπτεσθαι, βουλόμενοι δεικνύτωσαν πως εὐλογόν ἐστι τὸν ὡς ἂν ἐκεῖνοι λέγοιεν) διὰ σεβασμὸν τοῦ Ἰησοῦ εἰπόντα, Οὐ μὴ νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα, ν τῷ διδασκάλῳ ἀκοῦσαι, ὡς ἄρα οὐχ ἕξει μέρος μετὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ὡς διὰ μέγιστον ἁμάρτημα, τὸ μὴ νενίφθαι τοὺς πόδας ὑπ' αὐτοῦ. Τὸ μὲν γὰρ, Ἐὰν τέλε τὸ πταίσμα ποιήσῃς, οὐχ ἕξεις μέρος μετ᾿ ἐμοῦ, χώραν είχε λεγόμενον περὶ τῶν προφανώς ἁμαρτημάτ των· τὸ δὲ, «Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ, ν οὐδαμῶς ἔχει τὸ εὔλογον κατὰ τοῦ ἱσταμένου ἐν τῷ τοὺς σωματικούς πόδας μὴ ἐθεληκένα: νίψασθαι τὸν Πέτρον, νίπτοντος αὐτοῦ τοὺς πόδας ἡμερώτατα, ἃ, ὅπερ οὐ θέμις λέγειν, ο διδάσκαλος δόξει ἀποκεκρῖσθαι τῷ τιμῶντι αὐτὸν μαθητῇ, ὅπερ ἐστὶν ἀτοπώτατον. Διὰ τοῦτο παρέχωμεν τῷ Ἰησοῦ τοὺς πόδας ἡμῶν καὶ νῦν ἐγειρομένῳ ἐκ τοῦ δείπνου, καὶ τιθέντι τὰ ἱμάτια, καὶ λαμβάνοντι λέντιον, καὶ διαζωννύντι ἑαυτὸν, καὶ βάλλοντι ὕδωρ εἰς τὸν νιπτῆρα, καὶ ἀρχομένῳ νίπτειν τοὺς πόδας ἡμῶν ὡς μαθη τῶν, καὶ ἐκμάσσειν τῷ λεντίῳ, ᾧ δι' ἡμᾶς γενί μενος ἐν μέσῳ ἡμῶν ὡς διακονῶν διαζώννυται· ἐὰν γὰρ μὴ ποιήσωμεν τοῦτο, οὐχ ἕξομεν μετ' αὐτοῦ μέρος, οὐδὲ ὡραῖοι ἔσονται οἱ πόδες ἡμῶν, καὶ μάτ λιστα ὅτε ζηλοῦντες τὰ μείζονα χαρίσματα, θέλομεν ἐγκαταταχθῆναι τοῖς εὐαγγελιζομένοις τὰ ἀγαθά. Πλὴν ὅτε προπετής ἐστι Πέτρος ἀκούσας τό, «Εάν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ, ν αιτούμενος ἐν τῷ παρασχεῖν τοὺς πόδας τῷ Ἰησοῦ, ὑπερβάλλειν ἐθέλει τὰ μέτρα τῆς αἰτήσεως αὐτοῦ, καὶ παρείχε νιφθησομένους ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ οὐκέτι τοὺς πόδας μόνους, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ τὰς χεῖρας, ἃς οὐκέτι νίπτεσθαι ὁ Ἰησοῦς ἤθελεν, ὅταν ἄρτον ἐσθίωσι, καταφρονών τῶν λεγομένων, ὅτι • Οἱ μαθηταί σου οὐ νίπτονται τὰς χεῖρας, ὅταν ἄρτον ἐσθίωσι· καὶ πρὸς ταῖς χερσὶ τὴν κεφαλὴν, ἣν οὐδὲ καταλύπτεσθαι ἔτι Ιησούς ἐβούλετο, ἐφ' ἧς ἡ εἰκὼν καὶ ἡ δόξα ἤδη ἦν τοῦ Θεοῦ ἀρκεῖται γὰρ ἡμῖν, ἐπὰν ἔλθωμεν εἰς τοῦτο, τοῖς τοῦ Ἰησοῦ μαθηταῖς, καιροῦ, τοῦ τοὺς πόδας αὐτῷ παρ έχειν νίψοντι καὶ ἐκμάσσοντι μόνους· ὁ γὰρ λε λουμένος οὐκ ἔχει χρείαν νίψασθαι, ἀλλ' ἔστι καθαρὸς ὅλος· κ εἰ δέ τις μή ἐστιν ὅλος καθαρὸς, οὐκ ἐλεύσα το. Ζητήσαι δέ τις ἂν, εἰ ὁ λελουμένος οὐκ ἔχει χρείαν νίψασθαι, ἀλλ᾽ ἔστι καθαρὸς, καὶ ἦσαν οἱ τοῦ Ἰησοῦ μαθηταὶ καθαροί, ὡς λελουμένοι, πῶς βάλλει ὕδωρ εἰς τὸν νιπτῆρα, καὶ ἤρξατο νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν ὁ Ἰησοῦς; Εἰς τοῦτο δὲ καὶ προλαβόντες μὲν ἐκ μέρους εἰρήκαμεν, καὶ νῦν ἐκείνοις ταῦτα προσθήσομεν, τό, «Χρείαν ἔχομεν, ν ἐπὶ τῶν ἀναγ καίων, ὧν ἄνευ διαζῇν τις οὐ δύναται, τέτακται· ὥστ' ἂν ἐν σωματικοῖς εἰπεῖν χρείαν ἔχειν τὸν ἄνθρωπον οὐ πλειόνων, ἀλλὰ τούτων μόνων περὶ ὧν φησιν ὁ Παῦ λος· «Εχοντες δὲ διατροφὴν καὶ σκεπάσματα, του τοις ἀρκεσθησόμεθα·, τὰ δὲ εἰς πλοῦτον καὶ τρυφὴν κατακαλύπτεσθαι,

observaverunt, Quod ego facio, tu nunc nescis, scies autem postea, et illud, Nisl lavero te, non habes partem mecum,» nolentes illud huicque simi lia ad tropologiam referre, pndefacti admittant talem evangelicarum disputationum formam, vel nolentes ostendant qui consentaneuni esset eum qui propter venerationem, ut isti dicturi sunt, qua Jesum prosequebatur, dicebat, Non lavabis mihi pedes in æternum, a Magistro audire, sic non habi turum se partem cum Filio Dei, perinde ac maximo peccato obnoxium, quod sui pedes ab ipso loti non fuissent. Nam dicere, Si hoc delictum commiseris, non habebis partem mecum, locum habet id quod dicitur, de peccatis apertis; at vero dicere, «Nisi lavero te; non habes partem mecum, haudqua quam est consentaneum, si, quod nefas est dictu, Magister hæc videtur respondisse, quod est absur dissimum, discipulo Petro ipsum honorauti, præ bere nolenti corporeos pedes suos lavandos ab eo qui statuerat lavare pedes ipsius mansuetissime. Hanc 418 ob causam præbeamus pedes nostros Jesu etíamdum surgenti a cœna, et ponenti vestimenta, et linteum accipienti, et præcingenti se, et mittenti aquam in pelvin, et incipienti lavare pedes nostros, non secus atque si essemus sui discipuli, et exter gere linteo quo præcingitur nostri causa, factus in medio nostri, tanquam qui ministrat 88. Nam nisi hoc fecerimus, non habebimus partem cum eo, neque erunt pulchri pedes nostri, præsertim cuin æmulemur charismata meliora ", volentes inter eos aunumerari qui bona evangelizant ". Caterum quando liberior est Petrus in loquendo importune, rogatus pedes suos præbere Jesu, cum audisset, Nisi lavero te, non habes partem mecum ",, men suras petitionis ejus vult superare, non tantum solos pedes a Jesu lavandos exhibens, vèruin etiam manus, quas non amplius Jesus lavari volebat, cum panem comederent, despiciens eos qui dice rent: Discipuli tui non abluunt manus, cum panem edunt ss.» Exhibuit etiam, præter mauus, caput, quod non amplius volebat Jesus lavari; quippe quia in eo imago et gloria Dei jam esset; sufficit enim nobis, si eo pervenerimus, ut occasionem habeamus æque ac discipuli, præbendi illi pedes, quos solos lavat et abstergit: nam c qui lotus est, non opus habet lavari, sed est mundus totus ": a si quis vero non est mundus totus, is se non lavit. Sed quærat aliquis, si lotus non opus habet lavari, sed est mundus, et erant discipuli Jesu mundi, tanquam loti, quomodo mittit aquam in pelvim, et cœpit lavare pedes discipulorum Jesus? Cæterum hac de re cum supra disseruerimus ex parte anticipantes, nunc etiam hæc illis addemus, nimirum hæc verba, Opus habemus, posita esse de rebus necessa 68 Luc. xxii, 21. ** | Cor. xıı, 31. ** Isa. LII, 7. Forte scribendum Sic imp. nullo sensu. Forte Legendum vel 91 Joan. XII, 8. ss Matth. xv, 2. es Joan. s!!!, eliam, melius, velari, quod et sensui magis congruit ob oůdé præmissum. EDIT,

«τοιοῦτον εἶδος τῶν εὐαγγελικῶν ἐξετάσεων, ἢ μὴ ο ὑπὸ τοῦ νίπτοντος. Καταλύπτεσθαι. καταλούεσθαι, νει κατανίπτεσθαι, βουλόμενοι δεικνύτωσαν πως εὐλογόν ἐστι τὸν ὡς ἂν ἐκεῖνοι λέγοιεν) διὰ σεβασμὸν τοῦ Ἰησοῦ εἰπόντα, Οὐ μὴ νίψῃς μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα, ν τῷ διδασκάλῳ ἀκοῦσαι, ὡς ἄρα οὐχ ἕξει μέρος μετὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ὡς διὰ μέγιστον ἁμάρτημα, τὸ μὴ νε νίφθαι τοὺς πόδας ὑπ' αὐτοῦ. Τὸ μὲν γὰρ, Ἐὰν τέλε τὸ πταίσμα ποιήσῃς, οὐχ ἕξεις μέρος μετ᾿ ἐμοῦ, χώραν είχε λεγόμενον περὶ τῶν προφανώς ἁμαρτημάτ των· τὸ δὲ, «Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ, ν οὐδαμῶς ἔχει τὸ εὔλογον κατὰ τοῦ ἱσταμένου ἐν τῷ τοὺς σωματικούς πόδας μὴ ἐθεληκένα: νίψα σθαι τὸν Πέτρον, νίπτοντος αὐτοῦ τοὺς πόδας ἡμερώτατα, ἃ, ὅπερ οὐ θέμις λέγειν, ο διδάσκαλος δόξει ἀποκεκρῖσθαι τῷ τιμῶντι αὐτὸν μαθητῇ, ὅπερ ἐστὶν ἀτοπώτατον. Διὰ τοῦτο παρέχωμεν τῷ Ἰησοῦ τοὺς πόδας ἡμῶν καὶ νῦν ἐγειρομένῳ ἐκ τοῦ δείπνου, καὶ τιθέντι τὰ ἱμάτια, καὶ λαμβάνοντι λέντιον, καὶ διαζωννύντι ἑαυτὸν, καὶ βάλλοντι ὕδωρ εἰς τὸν νιπτή ρα, καὶ ἀρχομένῳ νίπτειν τοὺς πόδας ἡμῶν ὡς μαθη τῶν, καὶ ἐκμάσσειν τῷ λεντίῳ, ᾧ δι' ἡμᾶς γενί μενος ἐν μέσῳ ἡμῶν ὡς διακονῶν διαζώννυται· ἐὰν γὰρ μὴ ποιήσωμεν τοῦτο, οὐχ ἕξομεν μετ' αὐτοῦ μέρος, οὐδὲ ὡραῖοι ἔσονται οἱ πόδες ἡμῶν, καὶ μάτ λιστα ὅτε ζηλοῦντες τὰ μείζονα χαρίσματα, θέλομεν ἐγκαταταχθῆναι τοῖς εὐαγγελιζομένοις τὰ ἀγαθά. Πλὴν ὅτε προπετής ἐστι Πέτρος ἀκούσας τό, «Εάν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ, ν αιτούμενος ἐν τῷ παρασχεῖν τοὺς πόδας τῷ Ἰησοῦ, ὑπερβάλλειν ἐθέλει τὰ μέτρα τῆς αἰτήσεως αὐτοῦ, καὶ παρείχε νιφθησομένους ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ οὐκέτι τοὺς πόδας μόνους, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ τὰς χεῖρας, ἃς οὐκέτι νίπτεσθαι ὁ Ἰησοῦς ἤθελεν, ὅταν ἄρτον ἐσθίωσι, καταφρονών τῶν λεγομένων, ὅτι • Οἱ μαθηταί σου οὐ νίπτονται τὰς χεῖρας, ὅταν ἄρτον ἐσθίωσι· καὶ πρὸς ταῖς χερσὶ τὴν κεφαλὴν, ἣν οὐδὲ καταλύπτεσθαι ἔτι Ιησούς ἐβούλετο, ἐφ' ἧς ἡ εἰκὼν καὶ ἡ δόξα ἤδη ἦν τοῦ Θεοῦ ἀρκεῖται γὰρ ἡμῖν, ἐπὰν ἔλθωμεν εἰς τοῦτο, τοῖς τοῦ Ἰησοῦ μαθηταῖς, καιροῦ, τοῦ τοὺς πόδας αὐτῷ παρ έχειν νίψοντι καὶ ἐκμάσσοντι μόνους· ὁ γὰρ λε λουμένος οὐκ ἔχει χρείαν νίψασθαι, ἀλλ' ἔστι καθαρὸς ὅλος· κ εἰ δέ τις μή ἐστιν ὅλος καθαρὸς, οὐκ ἐλεύσα το. Ζητήσαι δέ τις ἂν, εἰ ὁ λελουμένος οὐκ ἔχει χρείαν νίψασθαι, ἀλλ᾽ ἔστι καθαρὸς, καὶ ἦσαν οἱ τοῦ Ἰησοῦ μαθηταὶ καθαροί, ὡς λελουμένοι, πῶς βάλλει ὕδωρ εἰς τὸν νιπτῆρα, καὶ ἤρξατο νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν ὁ Ἰησοῦς; Εἰς τοῦτο δὲ καὶ προλαβόν τες μὲν ἐκ μέρους εἰρήκαμεν, καὶ νῦν ἐκείνοις ταῦτα προσθήσομεν, τό, «Χρείαν ἔχομεν, ν ἐπὶ τῶν ἀναγ καίων, ὧν ἄνευ διαζῇν τις οὐ δύναται, τέτακται· ὥστ' ἂν ἐν σωματικοῖς εἰπεῖν χρείαν ἔχειν τὸν ἄνθρωπον οὐ πλειόνων, ἀλλὰ τούτων μόνων περὶ ὧν φησιν ὁ Παῦ λος· «Εχοντες δὲ διατροφὴν καὶ σκεπάσματα, του τοις ἀρκεσθησόμεθα·, τὰ δὲ εἰς πλοῦτον καὶ τρυφὴν κατακαλύπτεσθαι, observaverunt, Quod ego facio, tu nunc nescis, scies autem postea, et illud, Nisl lavero te, non habes partem mecum,» nolentes illud huicque simi lia ad tropologiam referre, pndefacti admittant talem evangelicarum disputationum formam, vel nolentes ostendant qui consentaneuni esset eum qui propter venerationem, ut isti dicturi sunt, qua Jesum prosequebatur, dicebat, Non lavabis mihi pedes in æternum, a Magistro audire, sic non habi turum se partem cum Filio Dei, perinde ac maximo peccato obnoxium, quod sui pedes ab ipso loti non fuissent. Nam dicere, Si hoc delictum commiseris, non habebis partem mecum, locum habet id quod dicitur, de peccatis apertis; at vero dicere, «Nisi lavero te; non habes partem mecum, haudqua quam est consentaneum, si, quod nefas est dictu, Magister hæc videtur respondisse, quod est absur dissimum, discipulo Petro ipsum honorauti, præ bere nolenti corporeos pedes suos lavandos ab eo qui statuerat lavare pedes ipsius mansuetissime. Hanc 418 ob causam præbeamus pedes nostros Jesu etíamdum surgenti a cœna, et ponenti vestimenta, et linteum accipienti, et præcingenti se, et mittenti aquam in pelvin, et incipienti lavare pedes nostros, non secus atque si essemus sui discipuli, et exter gere linteo quo præcingitur nostri causa, factus in medio nostri, tanquam qui ministrat 88. Nam nisi hoc fecerimus, non habebimus partem cum eo, neque erunt pulchri pedes nostri, præsertim cuin æmulemur charismata meliora ", volentes inter eos aunumerari qui bona evangelizant ". Caterum quando liberior est Petrus in loquendo importune, rogatus pedes suos præbere Jesu, cum audisset, Nisi lavero te, non habes partem mecum ",, men suras petitionis ejus vult superare, non tantum solos pedes a Jesu lavandos exhibens, vèruin etiam manus, quas non amplius Jesus lavari volebat, cum panem comederent, despiciens eos qui dice rent: Discipuli tui non abluunt manus, cum panem edunt ss.» Exhibuit etiam, præter mauus, caput, quod non amplius volebat Jesus lavari; quippe quia in eo imago et gloria Dei jam esset; sufficit enim nobis, si eo pervenerimus, ut occasionem habeamus æque ac discipuli, præbendi illi pedes, quos solos lavat et abstergit: nam c qui lotus est, non opus habet lavari, sed est mundus totus ": a si quis vero non est mundus totus, is se non lavit. Sed quærat aliquis, si lotus non opus habet lavari, sed est mundus, et erant discipuli Jesu mundi, tanquam loti, quomodo mittit aquam in pelvim, et cœpit lavare pedes discipulorum Jesus? Cæterum hac de re cum supra disseruerimus ex parte anticipantes, nunc etiam hæc illis addemus, nimirum hæc verba, Opus habemus, posita esse de rebus necessa 68 Luc. xxii, 21. ** | Cor. xıı, 31. ** Isa. LII, 7. Forte scribendum Sic imp. nullo sensu. Forte Legendum vel 91 Joan. XII, 8. ss Matth. xv, 2. es Joan. s!!!, eliam, melius, velari, quod et sensui magis congruit ob oůdé præmissum. EDIT,

col. 765–766page 74 of 102

PG 14:765συμβαλλόμενα ἐκ περιουσίας τοῖς ἀβροδιαίτοις περι-; γίνεται, οὐχ ὡς χρειώδη, καὶ ὧν οὐκ ἄνευ, ἀλλ' ὡς περισσά Οὕτω τοίνυν καὶ ἐπὶ τῶν θειοτέρων χρεία μὲν ἡμῖν τῶν εἰσαγόντων εἰς ζωὴν, καὶ ποιούντων εξ ναι ἐν τῷ λέγοντι· «Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή· ν τὰ δὲ ὑπὲρ ταῦτα, περὶ ὧν λέγεται, ο Κατατρύφησον τοῦ Κυρίου, καὶ δώσει σοι τὰ αιτήματα τῆς καρδίας σου,» καὶ ὅσα νοεῖται κατὰ τὸν παράδεισον τῆς τρυφῆς, καὶ τὸν πλοῦτον, καὶ τὴν δόξαν, τὰ ἐν ἀριστερᾷ τῆς σοφίας, κατὰ τὸν εἰπόντα, «Μήκος γὰρ βίου, καὶ ἔτη ζωῆς ἐν τῇ δεξιᾷ αὐτῆς· ἐν δὲ τῇ ἀριστερᾷ αὐτ τῆς πλοῦτος καὶ δόξα, ο ὑπὲρ τὴν χρείαν εἶναι λεχθείη ἄν. Καὶ μήποτε τοιοῦτόν ἐστι τὸ μετὰ τὸ λούσασθαι νίψασθαι τοὺς πόδας ὑπὸ τοῦ τηλικούτου διδασκάλου καὶ Σωτῆρος· τὸ γὰρ χάρισμα τοῦ Θεοῦ ὑπερπαίει τὴν χρείαν, ὥσπερ καὶ τὸ εἶναι ἐν δόξῃ ἡλίου, ή σε λήνης, ἢ ἀστέρων ἐν τῇ ἱερᾷ τῶν νεκρῶν ἀναστάσει. Οὐκ ἔχει μὲν χρείαν ὁ καθαρὸς, καὶ λουσάμενος, νί ψασθαι· νίπτεται δὲ κατὰ τὸ προαποδεδομένον· ἐπεὶ τῷ ἔχοντι παντὶ προστεθήσεται·» καὶ ὡς ὁ Ἰωάννης φησί· ι Καὶ ὁ καθαρὸς καθαρισθήτω ἔτι, καὶ ὁ ἅγιος ἁγιασθήτω.» Τὸ δὲ, «Ὑμεῖς καθαροί έστε, ἀναφέρεται ἐπὶ τοὺς ἔνδεκα, ᾧ ἐπιφέρεται τὸ, «Οὐχὶ πάντες, ο διὰ τὸν Ἰσκαριώτην· ᾔδει γὰρ τὸν παρα διδόντα αὐτὸν ἤδη ὄντα οὐ καθαρόν· πρῶτον μὲν ὅτι περὶ τῶν πτωχῶν οὐκ ἔμελεν αὐτῷ, ἀλλ᾿ ὅτι κλέπτης ἦν, καὶ τὸ γλωσσόκομον ἔχων τὰ βαλλόμενα ἐβάσταζεν· ὕστερον δὲ ἐπεὶ, δείπνου γινομένου, τοῦ διαβόλου ἤδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα πα ραδῷ αὐτὸν Ἰούδας Σίμωνος Ισκαριώτης, οὐκ ἀπώ σατο τὸ βεβλημένον. Διόπερ οἱ μὲν λουσάμενοι καθα ροὶ ἔνδεκα, ἔτι ἐγένοντο καθαρώτεροι, νιψάμενοι τοὺς πόδας ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ· ὁ δὲ ἤδη μὴ καθαρὸς Ἰού δας (ο Ο ρυπαρός ο γάρ, φησί, ο ρυπανθήτω ἔτι ο) γέγονε ρυπαρώτερος καὶ ἀκάθαρτος, ὅτε μετὰ τὸ ψω μίον εἰσῆλθεν ὁ Σατανᾶς. 7. «Οτε οὖν ἔνιψε τοὺς πόδας αὐτῶν, καὶ ἔλαβε τὰ ἱμάτια αὐτοῦ, καὶ ἀνέπεσε, πάλιν εἶπεν αὐτοῖς Γινώσκετε τί πεποίηκα ὑμῖν; Φωνεῖτέ με, ὁ Δι δάσκαλος, καὶ ὁ Κύριος, καὶ καλῶς λέγετε· εἰμὶ γάρ εἰ οὖν ἐγὼ ἔνιψα ὑμῶν τοὺς πόδας, ὁ Κύριος καὶ ὁ Διδάσκαλος, καὶ ὑμεῖς ὀφείλετε ἀλλήλων νίπτειν τοὺς πόδας· ὑπόδειγμα γὰρ ἔδωκα ὑμῖν· ἵνα καθὼς ἐγὼ ἐποίησα ὑμῖν, καὶ ὑμεῖς ποιῆτε.» Εἰκὸς τοὺς νοήσαντας τὸ μέγεθος τῆς Ἰησοῦ δυνάμεως, καὶ συνέντας τί πεποίηκε, νίψας τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, ἵνα καὶ τὰ τελευταῖα, καὶ τὰ τυχόντα αὐτῶν καθάρῃ ἀπο πλύνας, καὶ τὰ τῇ γῇ ὁμιλοῦντα σώματα, ὧν ἦν τὰ σώματα ἐκεῖνα σύμβολον, θαυμάσαντας τὸ ἐν τῇ νί ψει ἔργον, οὐκ ἂν τολμῆσαι καὶ αὐτοὺς τὸ τηλικοῦτο πράξαι, μικροτέρους εἶναι νομίζοντας ἑαυτοὺς τοῦ Καὶ ὧν οὐκ ἄνευ, ἀλλ' ὡς περισσά. καὶ ὧν ἄνευ οὐκ ἂν δύναιντο διαζῇν, ἀλλ' ὡς περισσά. Πυετιυs.

riis, sine quibus aliquis vivere non potest ut si dicamus in rebus corporalibus hominem non pluri bus opus habere, sed his solum quæ dicit Aposto lus " «Habentes autem cibum, et operimentum, his contenti sumus; › quæ vero ad divitias et deli cias conferunt, ex abundanti mollibus et delicatis superesse, non tanquam necessaria, et sine quibus non possint vivere, sed tanquam superflua. Sic igitur et in divinioribus opus quidem nobis est his quæ introducunt ad vitamı, hisque quæ faciunt in eo nos esse qui dicit: Ego sumn vita 8;, quæ vero sunt supra læc de quibus dicitur, Deliciare in Dutrino, 419 et dabit tibi petitiones cordis tui, et qua cunque considerantur propter paradisum deliciarum, et propter divitias, et propter gloriam, quæ sunt in sinistra sapientie, juxta dicentem ": Longi tudo enim vitæ, et anni vitæ in dextera ejus; et in sinistra ejus divitiæ et gloria, › supra necessitatem esse dicentur. Ac fortasse tale est, cum alicujus qui lotus fuerit, lavantur pedes a tali Magistro ac Servatore; nam donum Dei excellit necessitateu, quemadmodum etiam esse in gloria solis, vel luuæ vel astrorum 8 in sacra mortuorum resurra ctione; atque qui mundus est quidem et lotus, opus non habet ut lavetur, sed lavatur propter illud quod superius assignavimus, nimirum quod omni habenti dabitur, et adjicietur”; › et ut inquit Joannes: Et mundus mundetur adbuc, et san ctus sanctificetur adhuc '.» Cæterum illud, c Tos mundi estis³, › refertur ad undecim, cui subjun gitur illud, • Non omnes, o propter Iscariolem noverat enim eum, a quo tradebatur, non esse mundum; primum quidem, quod pauperes illi non essent curæ, fur cum esset, et quod marsupium habens, quæ immittebantur auferret; deinde quod cœna facta cum jam diabolus immisisset in cor ipsius Ju!æ Simonis Iscariotæ ut proderet Jesum, non repulit ferientem *. Quocirca loti undecim etiam mun diores facti fuere, cum illorum pedes lavisset Jesus; et Judas non mundus (Sordidus › enim, inquit, «sor descat adhuc ³ › ), factus est sordidior et immundior, quando post buccellam intravit in illum Satanas*. * | Tim. vi, 8. 95 Joan. x1, 25. 96 Psal. xxxV', Apo, xx, 11. 'Joan. xii, 10. • Joan. ait, 6. " ii.l. 12 seq. Perio nius ex Regio codice, et quibus non sine aliis abundent. At Ferrarius, et sine quibus non 7. «Postquam ergo lavit pedes eorum, receptis que vestibus suis iterum accubuit, dixit eis: Scitis quid fecerim vobis? Vos vocatis me Magistrum ac Dominum, et bene dicitis; suun etenim: si ergo lavi pedes vestros Dominus et Magister, vos quo que debetis invicem alii aliorum lavare pedes exemplum enim præbui vobis, ut quemadmodum ego feci vobis, vos quoque faciatis 7., Probabile est eos qui considerassent magnitudinem potentiæ Jesu, quique intellexissent quid factum fuisset a Jesu, qui lavavit pedes discipulorum, ut ultimas ac viles ipsorum partes, ac corpora bumi versantia, quorum nota erant illa corpora, mundaret, admi ratos opus e lavatione proveniens, haudquaquam ausuros fuisse rem talem etiam ipsos facere, te or Prov. uir, 16. 98 1 Cor. xv, 41.» Matth. xx, 29. Joan. XIII, 2. Apoc. xx11, 11. • Joan. xiii, 27. possint vivere, sed tanquam superflua;» videtur legisse

συμβαλλόμενα ἐκ περιουσίας τοῖς ἀβροδιαίτοις περι-; γίνεται, οὐχ ὡς χρειώδη, καὶ ὧν οὐκ ἄνευ, ἀλλ' ὡς περισσά Οὕτω τοίνυν καὶ ἐπὶ τῶν θειοτέρων χρεία μὲν ἡμῖν τῶν εἰσαγόντων εἰς ζωὴν, καὶ ποιούντων εξ ναι ἐν τῷ λέγοντι· «Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή· ν τὰ δὲ ὑπὲρ ταῦτα, περὶ ὧν λέγεται, ο Κατατρύφησον τοῦ Κυρίου, καὶ δώσει σοι τὰ αιτήματα τῆς καρδίας σου,» καὶ ὅσα νοεῖται κατὰ τὸν παράδεισον τῆς τρυφῆς, καὶ τὸν πλοῦτον, καὶ τὴν δόξαν, τὰ ἐν ἀριστερᾷ τῆς σοφίας, κατὰ τὸν εἰπόντα, «Μήκος γὰρ βίου, καὶ ἔτη ζωῆς ἐν τῇ δεξιᾷ αὐτῆς· ἐν δὲ τῇ ἀριστερᾷ αὐτ τῆς πλοῦτος καὶ δόξα, ο ὑπὲρ τὴν χρείαν εἶναι λεχθείη ἄν. Καὶ μήποτε τοιοῦτόν ἐστι τὸ μετὰ τὸ λούσασθαι νίψασθαι τοὺς πόδας ὑπὸ τοῦ τηλικούτου διδασκάλου καὶ Σωτῆρος· τὸ γὰρ χάρισμα τοῦ Θεοῦ ὑπερπαίει τὴν χρείαν, ὥσπερ καὶ τὸ εἶναι ἐν δόξῃ ἡλίου, ή σε λήνης, ἢ ἀστέρων ἐν τῇ ἱερᾷ τῶν νεκρῶν ἀναστάσει. Οὐκ ἔχει μὲν χρείαν ὁ καθαρὸς, καὶ λουσάμενος, νί ψασθαι· νίπτεται δὲ κατὰ τὸ προαποδεδομένον· ἐπεὶ τῷ ἔχοντι παντὶ προστεθήσεται·» καὶ ὡς ὁ Ἰωάννης φησί· ι Καὶ ὁ καθαρὸς καθαρισθήτω ἔτι, καὶ ὁ ἅγιος ἁγιασθήτω.» Τὸ δὲ, «Ὑμεῖς καθαροί έστε, ἀναφέ ρεται ἐπὶ τοὺς ἔνδεκα, ᾧ ἐπιφέρεται τὸ, «Οὐχὶ πάντες, ο διὰ τὸν Ἰσκαριώτην· ᾔδει γὰρ τὸν παρα διδόντα αὐτὸν ἤδη ὄντα οὐ καθαρόν· πρῶτον μὲν ὅτι περὶ τῶν πτωχῶν οὐκ ἔμελεν αὐτῷ, ἀλλ᾿ ὅτι κλέπτης ἦν, καὶ τὸ γλωσσόκομον ἔχων τὰ βαλλόμενα ἐβάσταζεν· ὕστερον δὲ ἐπεὶ, δείπνου γινομένου, τοῦ διαβόλου ἤδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα πα ραδῷ αὐτὸν Ἰούδας Σίμωνος Ισκαριώτης, οὐκ ἀπώ σατο τὸ βεβλημένον. Διόπερ οἱ μὲν λουσάμενοι καθα ροὶ ἔνδεκα, ἔτι ἐγένοντο καθαρώτεροι, νιψάμενοι τοὺς πόδας ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ· ὁ δὲ ἤδη μὴ καθαρὸς Ἰού δας (ο Ο ρυπαρός ο γάρ, φησί, ο ρυπανθήτω ἔτι ο) γέγονε ρυπαρώτερος καὶ ἀκάθαρτος, ὅτε μετὰ τὸ ψω μίον εἰσῆλθεν ὁ Σατανᾶς. 7. «Οτε οὖν ἔνιψε τοὺς πόδας αὐτῶν, καὶ ἔλαβε τὰ ἱμάτια αὐτοῦ, καὶ ἀνέπεσε, πάλιν εἶπεν αὐτοῖς Γινώσκετε τί πεποίηκα ὑμῖν; Φωνεῖτέ με, ὁ Δι δάσκαλος, καὶ ὁ Κύριος, καὶ καλῶς λέγετε· εἰμὶ γάρ εἰ οὖν ἐγὼ ἔνιψα ὑμῶν τοὺς πόδας, ὁ Κύριος καὶ ὁ Διδάσκαλος, καὶ ὑμεῖς ὀφείλετε ἀλλήλων νίπτειν τοὺς πόδας· ὑπόδειγμα γὰρ ἔδωκα ὑμῖν· ἵνα καθὼς ἐγὼ ἐποίησα ὑμῖν, καὶ ὑμεῖς ποιῆτε.» Εἰκὸς τοὺς νοήσαν τας τὸ μέγεθος τῆς Ἰησοῦ δυνάμεως, καὶ συνέντας τί πεποίηκε, νίψας τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, ἵνα καὶ τὰ τελευταῖα, καὶ τὰ τυχόντα αὐτῶν καθάρῃ ἀπο πλύνας, καὶ τὰ τῇ γῇ ὁμιλοῦντα σώματα, ὧν ἦν τὰ σώματα ἐκεῖνα σύμβολον, θαυμάσαντας τὸ ἐν τῇ νί ψει ἔργον, οὐκ ἂν τολμῆσαι καὶ αὐτοὺς τὸ τηλικοῦτο πράξαι, μικροτέρους εἶναι νομίζοντας ἑαυτοὺς τοῦ Καὶ ὧν οὐκ ἄνευ, ἀλλ' ὡς περισσά. καὶ ὧν ἄνευ οὐκ ἂν δύναιντο διαζῇν, ἀλλ' ὡς περισσά. Πυετιυs. riis, sine quibus aliquis vivere non potest ut si dicamus in rebus corporalibus hominem non pluri bus opus habere, sed his solum quæ dicit Aposto lus " «Habentes autem cibum, et operimentum, his contenti sumus; › quæ vero ad divitias et deli cias conferunt, ex abundanti mollibus et delicatis superesse, non tanquam necessaria, et sine quibus non possint vivere, sed tanquam superflua. Sic igitur et in divinioribus opus quidem nobis est his quæ introducunt ad vitamı, hisque quæ faciunt in eo nos esse qui dicit: Ego sumn vita 8;, quæ vero sunt supra læc de quibus dicitur, Deliciare in Dutrino, 419 et dabit tibi petitiones cordis tui, et qua cunque considerantur propter paradisum deliciarum, et propter divitias, et propter gloriam, quæ sunt in sinistra sapientie, juxta dicentem ": Longi tudo enim vitæ, et anni vitæ in dextera ejus; et in sinistra ejus divitiæ et gloria, › supra necessitatem esse dicentur. Ac fortasse tale est, cum alicujus qui lotus fuerit, lavantur pedes a tali Magistro ac Servatore; nam donum Dei excellit necessitateu, quemadmodum etiam esse in gloria solis, vel luuæ vel astrorum 8 in sacra mortuorum resurra ctione; atque qui mundus est quidem et lotus, opus non habet ut lavetur, sed lavatur propter illud quod superius assignavimus, nimirum quod omni habenti dabitur, et adjicietur”; › et ut inquit Joannes: Et mundus mundetur adbuc, et san ctus sanctificetur adhuc '.» Cæterum illud, c Tos mundi estis³, › refertur ad undecim, cui subjun gitur illud, • Non omnes, o propter Iscariolem noverat enim eum, a quo tradebatur, non esse mundum; primum quidem, quod pauperes illi non essent curæ, fur cum esset, et quod marsupium habens, quæ immittebantur auferret; deinde quod cœna facta cum jam diabolus immisisset in cor ipsius Ju!æ Simonis Iscariotæ ut proderet Jesum, non repulit ferientem *. Quocirca loti undecim etiam mun diores facti fuere, cum illorum pedes lavisset Jesus; et Judas non mundus (Sordidus › enim, inquit, «sor descat adhuc ³ › ), factus est sordidior et immundior, quando post buccellam intravit in illum Satanas*. * | Tim. vi, 8. 95 Joan. x1, 25. 96 Psal. xxxV', Apo, xx, 11. 'Joan. xii, 10. • Joan. ait, 6. " ii.l. 12 seq. Perio nius ex Regio codice, et quibus non sine aliis abundent. At Ferrarius, et sine quibus non 7. «Postquam ergo lavit pedes eorum, receptis que vestibus suis iterum accubuit, dixit eis: Scitis quid fecerim vobis? Vos vocatis me Magistrum ac Dominum, et bene dicitis; suun etenim: si ergo lavi pedes vestros Dominus et Magister, vos quo que debetis invicem alii aliorum lavare pedes exemplum enim præbui vobis, ut quemadmodum ego feci vobis, vos quoque faciatis 7., Probabile est eos qui considerassent magnitudinem potentiæ Jesu, quique intellexissent quid factum fuisset a Jesu, qui lavavit pedes discipulorum, ut ultimas ac viles ipsorum partes, ac corpora bumi versantia, quorum nota erant illa corpora, mundaret, admi ratos opus e lavatione proveniens, haudquaquam ausuros fuisse rem talem etiam ipsos facere, te or Prov. uir, 16. 98 1 Cor. xv, 41.» Matth. xx, 29. Joan. XIII, 2. Apoc. xx11, 11. • Joan. xiii, 27. possint vivere, sed tanquam superflua;» videtur legisse

col. 767–768page 75 of 102

PG 14:767νίπτειν τοὺς πόδας τοῦ ἔσω καὶ ἐν κρυπτῷ ἀνθρώπου, αρκετόν, δογμάτων. ἐπειδέχονται. ἄλλος, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ᾗ διδάσκα ἢ τῶν τὰ αὐτὰ ἀσπαζομένων τοῦ Θεοῦ δόγματα εἰ μὴ ὁ Ἰησοῦς διὰ τῶν ἐκκειμένων ἐπὶ τοῦτο αυτούς προετρέψατο, τὸ σχῆμα τοῦ δειπνοῦντος, ὅτε διδάσκειν αὐτοὺς ἤμελλε δειπνήσαντας τὰ λεγόμενα, ἀναλαβών δυσωπητικώτατα μὲν γὰρ, καὶ ἐπὶ τὴν γνῶσιν τοῦ γινομένου προτρεπτικώτατα λέλεκται τό· «Γινώσκετε τί πεποίηκα ὑμῖν;, ὅπερ ἤτοι ἐρωτηματικῶς ἀνα γνωστέον, ἵν᾿ ἐμφήναιτο τοῦ γενομένου τὸ μέγεθος ἢ προστακτικῶς, ἵνα αὐτῶν διεγείρῃ τὸν νοῦν εἰς τὸ διὰ τοῦ ἐπιστῆσαι τῷ ἔργῳ λαβεῖν αὐτοῦ τὴν γνῶσιν. Διδασκαλικώτατα δὲ μετὰ τοῦ δυσωπητικοῦ λέλεκται τό· ι 'Ὑμεῖς φωνεῖτέ με, ὁ Διδάσκαλος, καὶ ὁ Κύριος, καὶ καλῶς λέγετε, εἰμὶ γάρ· εἰ οὖν ἐγὼ ἔνιψα ὑμῶν τοὺς πόδας, ὁ Κύριος, καὶ ὁ Διδάσκαλος, καὶ ὑμεῖς ὀφείλετε ἀλλήλων νίπτειν τοὺς πόδας.» Ὁ μὲν Ἰησοῦς ἔνιψε τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, ᾗ Διδάσκαλος αὐτῶν, καὶ τοὺς πόδας τῶν δούλων, ᾗ Κύριος ἦν. Διδασκαλία γὰρ ὁ ἀπὸ γῆς καὶ τῶν κοσμικῶν πραγμάτων κονιορτὸς, φθάνων οὐκ ἐπὶ ἄλλο τι ἢ ἐπὶ τὰ τελευταῖα καὶ τὰ κάτω τῶν μαθητῶν, ἀποκαθαίρεται· ἀλλὰ καὶ τῇ κυριότητι τοῦ ἄρχοντος, ἐξουσιάζοντος τῶν, διὰ τὸ ἔτι ἔχειν τὸ τῆς δουλείας πνεῦμα, κἂν τὸν τυχόντα μολυσμὸν ἔτι δεχομένων, τὰ μολύνοντα τοὺς πόδας ἀποβάλλεται. Καὶ οὐκ ἄν τις εὐφρονῶν λέγοι, ή θύμα ἐστὶ, τὸν Ἰησοῦν, ἢ ᾗ ποιμήν, ἢ ᾗ Ιατρός, νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν καὶ δούλων. Ἐγὼ δ' ἡγοῦ μαι, ὅτι ἐπιδέχονται τὸ δεῖσθαι τῆς ἀπὸ τοῦ Δεν δασκάλου νίψεως οἱ πόδες τῶν μαθητῶν, ὅσον οὐδέπω ειλήφασι τὸ ἀρκετὸν, ἀλλ᾽ ἔτι λείπουσιν εἰς τόν «Αρκετὸν τῷ μαθητῇ, ἵνα γένηται ὡς ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ.» Καὶ τοῦτο τέλος ἐστὶ τὸ πρὸς τὸν μαθητὴν τοῦ διδασκάλου, ᾗ διδάσκαλος, ποιῆσαι τὸν μαθητὴν ὡς ἑαυτὸν, ἵνα μηκέτι δέηται τοῦ διδασκάλου, ᾗ διδά σκαλος, εἰ καὶ ἄλλως αὐτοῦ δεήσεται. ὡς γὰρ τέλος τοῦ Ιατροῦ, οὗ χρήζουσι μὲν οἱ κακῶς ἔχοντες, οὐ χρείαν δὲ ἔχουσιν οἱ ἰσχύοντες ἰατροῦ, τὸ παῦσαι τοὺς κακῶς ἔχοντας ἀπὸ τοῦ κακῶς ἔχειν, ἵνα μηκέτι αὐτοῦ χρήζωσιν· οὕτω τέλος διδασκάλου περιποιῆσαι τῷ μαθητῇ τὸ λεγόμενον ἀρκετὸν ἐν τῷ Ἀρκετὸν τῷ μαθητῇ, ἵνα γένηται ὡς ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ. Περὶ δὲ τοῦ Σωτῆρος ὄντος Κυρίου αὐτόθεν πλεῖον ἔστιν ἰδεῖν παρὰ τοὺς ἄλλους κυρίους, μὴ βουλομένους ἵνα γένη ται ὡς ὁ διδάσκαλος ὁ μαθητής, ἢ, ὡς ὁ κύριος ὁ δοῦλος αὐτοῦ. Τοιοῦτος δὲ ὁ τῆς πατρικῆς ἀγαθός τητος καὶ τῆς ἀγάπης αὐτοῦ υἱός· Κύριος γὰρ ὤν, ἐνειργάζετο τοῖς δούλοις τὸ γενέσθαι ὡς ὁ Κύριος αυ τῶν, ὅτε οὐκέτι ἔξουσι τὸ πνεῦμα τῆς δουλείας πάλιν εἰς φόβον, ἀλλὰ λήψονται τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας, ἐν ᾧ κράζουσιν· «Αᾶ, ὁ Πατήρ.» Πρὶν οὖν γένωνται ὡς ὁ Διδάσκαλος, καὶ ὁ Κύριος, δέονται τῆς νίψεως τῶν ποδῶν, ὡς ἐνδεεῖς τῶν μαθητῶν, καὶ ὡς ἔτι τὸ πνεῦμα τῆς δουλείας ἔχοντες εἰς φόβον· ἐπὰν δέ τις αὐτῶν κατὰ τὸ ἀρκετὸν τῷ μαθητῇ, ἵνα γένηται ὡς ὁ λος, ὁ διδάσκαλος, ὡς ὁ Κύριος αὐτοῦ. Τοιοῦτος.

nuiores se esse existimantes, quam qui possent la vare pedes interiores et occulti hominis, vel eorum qui hac amplectuntur Dei dogmata, 420 misi Jesus per ea quæ exposita sunt, ad hoc adhortatus fuisset eos, figura cœnantis reassumpta, quando docturus erat ea quæ dicuntur ad eos qui jam cœ marant. Atque summa quidem austeritate, oratio neque ad admonendum maxime accommodata (quo agnoscerent quod actum fuerat) dictum est: e Sci tis quid fecerin vobis ®?, Verbum autem scitis, per interrogationem legendum est, ut ostendat rei gestæ magnitudinem; vel imperantis modo, cogno scite, ad excitandum illorum intelligentiam, qua illum cognoscerent perpendentes quid gestum fuisset. Summa autem Magistri auctoritate sum maque animi intentione persuadendi illos, dictum est: ‹ Vos vocatis me Magistrum ac Dominum, et bene dicitis; sum etenim: si ergo ego lavi pedes vestros Magister et Dominus, et vos debetis alii aliorum lavare pedes ".» Lavit quidern Jesus disci pulorum pedes, quatenus eorum Magister; pelles que servorum, quatenus Dominus erat. Doctrina enim purgatur pulvis qui ex terra rebusque mun danis contractus, non ad aliud pertingit quam ad extremas infimasque partes discipulorum: domina tione vero principatum et potestatem habentis, ab jiciuntur ea quæ pedes iuquinant eorum qui adhuc vel vulgare ac qualecunque inquinamentum susci piunt, quia etiamnum habeant spiritum servitutis. Nec ullus cordatus dicturus est Jesum, quatenus ostium, vel quatenus pastor, vel quatenus medicus est, discipulorum et servorum lavare pedes. Ego vero arbitror, quoniam discipulorum pedes neces sitatem recipiunt ut a Magistro laventur, nondum percepisse quod illis esset satis; sed etiamnum procul abesse ab illo dicto: Sufficit discipulo, si sit similis præceptori ipsius ". Atque bic pro fecto finis est magistri erga discipulumn (quatenus magister est) facere discipulum sui similem, ne in posterum egeat magistro; sed ut eliam ipse sit magister quo alius egeat. Ut enim finis medici {quo egent qui nale habent, non qui validi sunt ") est sanare male habentes ab ægritudine sua, ne in posterum opera ejus egeant; sic finis magistri est discipulo acquirere illud quod [ hoc est p sufficiens, dicitur, ut cum discipulus id habuerit quod sibi suflicit, sit similis præceptori ipsius. At vero quod ad Servatorein nostrum attinet exsisten tem Dominum, cernere est eum ex se longe plus exsistere quam alii domini, nolentes discipulos esse sicut magistros suos, vel servos sicut domi. nos. Talis igitur est ille 421 filius paternæ boni tatis et charitatis ejus. Dominus enim cum sit, ope ralus est ut sint servi sicut corum Dominus; Joan. xit, 12. • ibid. 13, 14. Codex Regius, Codex Regius, 10 Matth. x, Mss., et sic ipse Ferrarius, qui paulo supra legisse videtur, ss Matth. 1x, etc. Codex Regius,

νίπτειν τοὺς πόδας τοῦ ἔσω καὶ ἐν κρυπτῷ ἀνθρώπου, αρκετόν, δογμάτων. ἐπειδέχονται. ἄλλος, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ᾗ διδάσκα ἢ τῶν τὰ αὐτὰ ἀσπαζομένων τοῦ Θεοῦ δόγματα εἰ μὴ ὁ Ἰησοῦς διὰ τῶν ἐκκειμένων ἐπὶ τοῦτο αυτούς προετρέψατο, τὸ σχῆμα τοῦ δειπνοῦντος, ὅτε διδάσκειν αὐτοὺς ἤμελλε δειπνήσαντας τὰ λεγόμενα, ἀναλαβών δυσωπητικώτατα μὲν γὰρ, καὶ ἐπὶ τὴν γνῶσιν τοῦ γινομένου προτρεπτικώτατα λέλεκται τό· «Γινώσκετε τί πεποίηκα ὑμῖν;, ὅπερ ἤτοι ἐρωτηματικῶς ἀνα γνωστέον, ἵν᾿ ἐμφήναιτο τοῦ γενομένου τὸ μέγεθος ἢ προστακτικῶς, ἵνα αὐτῶν διεγείρῃ τὸν νοῦν εἰς τὸ διὰ τοῦ ἐπιστῆσαι τῷ ἔργῳ λαβεῖν αὐτοῦ τὴν γνῶσιν. Διδασκαλικώτατα δὲ μετὰ τοῦ δυσωπητικοῦ λέλεκται τό· ι 'Ὑμεῖς φωνεῖτέ με, ὁ Διδάσκαλος, καὶ ὁ Κύριος, καὶ καλῶς λέγετε, εἰμὶ γάρ· εἰ οὖν ἐγὼ ἔνιψα ὑμῶν τοὺς πόδας, ὁ Κύριος, καὶ ὁ Διδάσκαλος, καὶ ὑμεῖς ὀφείλετε ἀλλήλων νίπτειν τοὺς πόδας.» Ὁ μὲν Ἰησοῦς ἔνιψε τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, ᾗ Διδάσκαλος αὐτῶν, καὶ τοὺς πόδας τῶν δούλων, ᾗ Κύριος ἦν. Διδασκαλία γὰρ ὁ ἀπὸ γῆς καὶ τῶν κοσμικῶν πραγμάτων κονιορ τὸς, φθάνων οὐκ ἐπὶ ἄλλο τι ἢ ἐπὶ τὰ τελευταῖα καὶ τὰ κάτω τῶν μαθητῶν, ἀποκαθαίρεται· ἀλλὰ καὶ τῇ κυριότητι τοῦ ἄρχοντος, ἐξουσιάζοντος τῶν, διὰ τὸ ἔτι ἔχειν τὸ τῆς δουλείας πνεῦμα, κἂν τὸν τυχόντα μολυσμὸν ἔτι δεχομένων, τὰ μολύνοντα τοὺς πόδας ἀποβάλλεται. Καὶ οὐκ ἄν τις εὐφρονῶν λέγοι, ή θύμα ἐστὶ, τὸν Ἰησοῦν, ἢ ᾗ ποιμήν, ἢ ᾗ Ιατρός, νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν καὶ δούλων. Ἐγὼ δ' ἡγοῦ μαι, ὅτι ἐπιδέχονται τὸ δεῖσθαι τῆς ἀπὸ τοῦ Δεν δασκάλου νίψεως οἱ πόδες τῶν μαθητῶν, ὅσον οὐδέπω ειλήφασι τὸ ἀρκετὸν, ἀλλ᾽ ἔτι λείπουσιν εἰς τόν «Αρκετὸν τῷ μαθητῇ, ἵνα γένηται ὡς ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ.» Καὶ τοῦτο τέλος ἐστὶ τὸ πρὸς τὸν μαθητὴν τοῦ διδασκάλου, ᾗ διδάσκαλος, ποιῆσαι τὸν μαθητὴν ὡς ἑαυτὸν, ἵνα μηκέτι δέηται τοῦ διδασκάλου, ᾗ διδά σκαλος, εἰ καὶ ἄλλως αὐτοῦ δεήσεται. ὡς γὰρ τέλος τοῦ Ιατροῦ, οὗ χρήζουσι μὲν οἱ κακῶς ἔχοντες, οὐ χρείαν δὲ ἔχουσιν οἱ ἰσχύοντες ἰατροῦ, τὸ παῦσαι τοὺς κακῶς ἔχοντας ἀπὸ τοῦ κακῶς ἔχειν, ἵνα μηκέτι αὐτοῦ χρήζωσιν· οὕτω τέλος διδασκάλου περιποιῆσαι τῷ μαθητῇ τὸ λεγόμενον ἀρκετὸν ἐν τῷ Ἀρκετὸν τῷ μαθητῇ, ἵνα γένηται ὡς ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ. Περὶ δὲ τοῦ Σωτῆρος ὄντος Κυρίου αὐτόθεν πλεῖον ἔστιν ἰδεῖν παρὰ τοὺς ἄλλους κυρίους, μὴ βουλομένους ἵνα γένη ται ὡς ὁ διδάσκαλος ὁ μαθητής, ἢ, ὡς ὁ κύριος ὁ δοῦλος αὐτοῦ. Τοιοῦτος δὲ ὁ τῆς πατρικῆς ἀγαθός τητος καὶ τῆς ἀγάπης αὐτοῦ υἱός· Κύριος γὰρ ὤν, ἐνειργάζετο τοῖς δούλοις τὸ γενέσθαι ὡς ὁ Κύριος αυ τῶν, ὅτε οὐκέτι ἔξουσι τὸ πνεῦμα τῆς δουλείας πάλιν εἰς φόβον, ἀλλὰ λήψονται τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας, ἐν ᾧ κράζουσιν· «Α66ᾶ, ὁ Πατήρ.» Πρὶν οὖν γένων ται ὡς ὁ Διδάσκαλος, καὶ ὁ Κύριος, δέονται τῆς νίψεως τῶν ποδῶν, ὡς ἐνδεεῖς τῶν μαθητῶν, καὶ ὡς ἔτι τὸ πνεῦμα τῆς δουλείας ἔχοντες εἰς φόβον· ἐπὰν δέ τις αὐτῶν κατὰ τὸ ἀρκετὸν τῷ μαθητῇ, ἵνα γένηται ὡς ὁ λος, ὁ διδάσκαλος, ὡς ὁ Κύριος αὐτοῦ. Τοιοῦτος. nuiores se esse existimantes, quam qui possent la vare pedes interiores et occulti hominis, vel eorum qui hac amplectuntur Dei dogmata, 420 misi Jesus per ea quæ exposita sunt, ad hoc adhortatus fuisset eos, figura cœnantis reassumpta, quando docturus erat ea quæ dicuntur ad eos qui jam cœ marant. Atque summa quidem austeritate, oratio neque ad admonendum maxime accommodata (quo agnoscerent quod actum fuerat) dictum est: e Sci tis quid fecerin vobis ®?, Verbum autem scitis, per interrogationem legendum est, ut ostendat rei gestæ magnitudinem; vel imperantis modo, cogno scite, ad excitandum illorum intelligentiam, qua illum cognoscerent perpendentes quid gestum fuisset. Summa autem Magistri auctoritate sum maque animi intentione persuadendi illos, dictum est: ‹ Vos vocatis me Magistrum ac Dominum, et bene dicitis; sum etenim: si ergo ego lavi pedes vestros Magister et Dominus, et vos debetis alii aliorum lavare pedes ".» Lavit quidern Jesus disci pulorum pedes, quatenus eorum Magister; pelles que servorum, quatenus Dominus erat. Doctrina enim purgatur pulvis qui ex terra rebusque mun danis contractus, non ad aliud pertingit quam ad extremas infimasque partes discipulorum: domina tione vero principatum et potestatem habentis, ab jiciuntur ea quæ pedes iuquinant eorum qui adhuc vel vulgare ac qualecunque inquinamentum susci piunt, quia etiamnum habeant spiritum servitutis. Nec ullus cordatus dicturus est Jesum, quatenus ostium, vel quatenus pastor, vel quatenus medicus est, discipulorum et servorum lavare pedes. Ego vero arbitror, quoniam discipulorum pedes neces sitatem recipiunt ut a Magistro laventur, nondum percepisse quod illis esset satis; sed etiamnum procul abesse ab illo dicto: Sufficit discipulo, si sit similis præceptori ipsius ". Atque bic pro fecto finis est magistri erga discipulumn (quatenus magister est) facere discipulum sui similem, ne in posterum egeat magistro; sed ut eliam ipse sit magister quo alius egeat. Ut enim finis medici {quo egent qui nale habent, non qui validi sunt ") est sanare male habentes ab ægritudine sua, ne in posterum opera ejus egeant; sic finis magistri est discipulo acquirere illud quod [ hoc est p sufficiens, dicitur, ut cum discipulus id habuerit quod sibi suflicit, sit similis præceptori ipsius. At vero quod ad Servatorein nostrum attinet exsisten tem Dominum, cernere est eum ex se longe plus exsistere quam alii domini, nolentes discipulos esse sicut magistros suos, vel servos sicut domi. nos. Talis igitur est ille 421 filius paternæ boni tatis et charitatis ejus. Dominus enim cum sit, ope ralus est ut sint servi sicut corum Dominus; Joan. xit, 12. • ibid. 13, 14. Codex Regius, Codex Regius, 10 Matth. x, Mss., et sic ipse Ferrarius, qui paulo supra legisse videtur, ss Matth. 1x, etc. Codex Regius,

col. 769–770page 76 of 102

PG 14:769διδάσκαλος αὐτοῦ, καὶ ὁ δοῦλος ὡς ὁ κύριος αὐτοῦ, γένηται ὡς ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ, καὶ ὁ κύριος αὐτοῦ, τότε μιμήσασθαι δύναται τὸν νίψαντα τους πόδας τῶν μαθητῶν, καὶ νίψαι τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν ὡς ὁ διδάσκαλος, ὃν ὁ Θεὸς ἔταξεν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ μετὰ τοὺς πρώτην χώραν ἐν αὐτῇ ειληχότας ἀποστόλους, καὶ δεύτερον προφήτας. Εἰ δὲ τὸ, «Τῷ ἀδελφῷ σου δουλεύσεις, ο φθάνειν δύναται ἐπὶ τοὺς ὑποδεεστέρους, καὶ τὸ, «Γίνου κύριος τοῦ ἀδελφοῦ σου, ὁ ἐπὶ τοὺς ὡς ὁ Ἰακὼς κρείττονας, δῆλον, ὅτι γενόμενος ὁ δοῦλος ὡς ὁ κύριος, νίπτει τοὺς πόδας τῶν δουλευόν των τῇ παρ' αὐτῷ διδασκαλίᾳ· ἐπεὶ τὴ, ο Ὑμεῖς φωνεῖτέ με, ὁ διδάσκαλος, καὶ ὁ Κύριος, καὶ καλῶς λέγετε· εἰμὶ γὰρ, ο οὐκ ἀξιῶ μηδὲν ἔχειν βαθύτερον, καὶ παρὰ τὸ ὑπὸ τῶν πολλῶν νενοημένον ού πᾶσι γὰρ τοῖς λέγουσι, «Κύριε, Κύριε, ο λεχθήσεται ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ τό· «Ὑμεῖς φωνεῖτέ με, ὁ Κύριος, καὶ καλῶς λέγετε.» Οὐ καλῶς οὖν λέγουσι, Κύριε,, οἱ ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ φήσοντες· «Κύριε, Κύριε, οὐκ ἐν τῷ ὀνόματί σου ἐφάγομεν, καὶ ἐν τῷ ὀνόματί σου ἐπίομεν, καὶ ἐν τῷ ὀνόματί σου δαιμόνια εξεβάλομεν, καὶ δυνάμεις πεποιήκαμεν, ο Φήσει γοῦν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· «Αποχωρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ· οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς, ὅτι ἐργάται ἐστὶ ἀδικίας·, οὐκ ἂν δὲ λέγουσιν αὐτοῖς καλῶς τὸ «Κύριε, Κύριε,» εἶπε τό· Απο χωρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ. ᾿Αλλὰ καὶ, «οὐ πᾶς ὁ λέγων μοι, Κύριε, Κύριε, εἰσελεύσεται εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ο παρίστησιν, ὅτι οὐ πᾶς ὁ λέγων, Κύριε, Κύριε,» μαρτυρηθείη ἂν ὑπ' αὐτοῦ, ὡς νῦν οἱ ἀπό πολοι πρὸς οὓς εἶπε· «Καλῶς λέγετε· εἰμὶ γάρ» καὶ γὰρ ἀληθῶς κακία μὲν αὐτῶν οὐκ ἔτι κυρία ἦν, ὁ λόγος δέ· καὶ ἀπαξαπλῶς Κύριος ἡ πᾶσα ἔμψυχος καὶ ζῶσα ἀρετή. ᾿Αλλὰ καὶ εἴπερ ι οὐδεὶς δύναται εἰπεῖν, Κύριος Ἰησοῦς, εἰ μὴ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ, ο καὶ νοοῦμεν ἐν τούτῳ τί ἐστι τὸ εἰπεῖν, ο Κύριος Ἰησοῦς,» ὁ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ λέγων, Κύριος Ἰησοῦς,» καλῶς λέγει. Εἰ δὲ καὶ ὁ καλῶς λέγων πάντως ἐν Πνεύματι ἁγίῳ λέγει, ζητήσεις διὰ τὸ νῦν, ι Καὶ καλῶς λέγετε, συνεξεταζόμενον τῷ Οὕτω γὰρ ἦν Πνεῦμα, ὅτι Ἰησοῦς οὔπω ἐδοξάσθη. Γνησίως οὖν δουλεύοντος τῷ λόγῳ, ἔργον ἐστὶ τὸ καλῶς εἰπεῖν, «Κύριος Ἰησοῦς,» καὶ τοῦ ἀνάλογον τούτῳ μαθητοῦ τὸ καλῶς εἰπεῖν τῷ Σωτῆρι τό· εὁ διδάσκαλος·, πρὸς ἦν λέγοιτ' ἂν τὸ, «Εἰμὶ γὰρ, οὐκ ἂν λεχθησόμενον ὑπὸ τοῦ Λόγου τῷ δουλεύοντι τῇ ἁμαρτίᾳ, καὶ τῷ μαθητευομένῳ τοῖς ψεύδεσι. Πλὴν καὶ ἅγιον ὄντα ἐνδέχεται δεῖσθαι τῆς νίψεως τῶν ποδῶν· ἐπεὶ καὶ ἡ καταλεγομένη εἰς ἐκκλησιαστικὴν τιμὴν χήρα εξετάζεται μετὰ τῶν ἄλλων καλῶν καὶ ἐν τῷ, εἰ ἁγίων πόδας ἔνιψε· γελοίον γὰρ οἶμαι τυγχάνειν τὸ στῆναι ἐπὶ τοῦ ῥητοῦ, καὶ, φέρε εἰπεῖν, τὴν ἔχουσαν πάντα τὰ χαρακτηρίζοντα τὴν ἁγίαν χήραν, καὶ τούτῳ μόνῳ λείπουσαν, μὴ κατα τετάχθαι εἰς ἐκκλησιαστικήν τιμήν, πολλάκις διὰ Λόγος, νενομισμένον. Καὶ ἡ καταλεγομένη εἰς ἐκκλησιαστικὴν τιμήν,

servitutis iterum in timore, sed accipient spiritum adoptionis, per quem clamabunt; ‹ Abba Pater ". Αttamen, antequam fiant sicut Magister et Douni bus, opus habent, perinde ac discipuli indigi, ut sui laventur pedes, et quasi adhuc servitutis spi ritum in timorem habentes. At vero simul atque aliquis ex his habens quæ discipulo sufficiant ut sit sient magister ejus, et servus sicul dominus, eo pervenerit ut sit sicut magister suns et dominus suus, tune imitari poterit eum qui lavit pedes dis cipulorum: discipuloruinque pedes lavare, sicut magister quem Deus in Ecclesia ordinaverit post apostolos, qui in ea primum sortiti sunt locum, ac post prophetas, qui secundum 13. Sin vero dictum hoc, «Fratri tuo servies ",» referri potest art eos quibus magis deest; et illud, «Esto dominus fra tris tui ¹, › ad eos qui Jacob instar sunt præsLIU – tiores, perspicuum est servum qui factus fuerit si cut dominus, lavare pedes eoruın qui serviunt dac trinæ quam penes se habet; quoniam non existimo dietum hoc, «Vos vocatis me Magistrum et Doni num, et bene dicitis; sum etenim, › nihil omnino habere profundum ac supra multorum intelligen tiam, quandoquidem non omnibus qui dicunt, ‹ ‹Do mine, Doinine,» dictum fuerit a Jesu: c Yes voca tis me Dominum ac Magistrum, et bene dicitis. Neque enim bene dicunt illi, e Domine, qui in die illa dicturi sunt: «Domine, Domine, noune in nomine tuo edimus, et in nomine tuo bibimus, et in nomine tuo damonia ejecimus, et virtutes mul tas fecimus?» proinde dicet illis Jesus: • Diseedite a me; nunquam vos novi, quia operarii estis iui quitatis te; , quæ verba, nempe Discedite a mue, non illis dixisset si illi bene dixissent, ‹Domine, Domine. › quando scilicet non amplius labebunt spiritum c Quin etiam hoc dictum, «Non quisquis mihi dicit Domine, Domine, intrabit in regnum ccelorum ",» palam docet non omnem dicentem, «Domine, Des mine,, testinonium habiturum ab ipse, sicut nunc apostoli, quibus dixit: • Bene dicitis, sum etením. › Vere enim vitium non amplius eis domi nabatur, sed [ id est ratio; } et ut generatin dicam, Dominus, hoc est, universa animala et vi vens virtus. Quin etiam si e nullus potes: dicere, Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto 18 > el con sideremus quid sit dicere in hoc loco, ‹Dominus Jesus; 422 qui dicit, c Dominus Jesus, in Spiritu sancto, bene dicit. An vero qui bene dicit, is omnino dicat etiam in Spiritu sancto, tu quæres, propter illud, Et bene dieitis,» quod nunc exa minatur cum illo dieto: «Nondum enim erat Spi ritus datus, quia nondum esset Jesus glorifcatus. Illius itaque qui sincere et ex animo servit Filio Dei, officium est bene dicere, & Dominus Jesus, 19 Rom. viii, 45. ¹³ | Cor. x11, 28. 14 Gen. xxvul, 40. 1 ibid. 29. 27. Matth. v, 21. 181 Cor. XII, 3. 19 Joan. vii, 39. Codex Bodleianus, etc. Viduæ autem ille ad ecclesiasticum ** Matth. vii, 22, 23; Luc. x111, 26, honorem ascitæ, eæ erant quæ diaconissæ dicta Bunt; eujusmodi erat Phoebe illa Cenchrecnsis Ecclesia diaconissa. HUETIus.

διδάσκαλος αὐτοῦ, καὶ ὁ δοῦλος ὡς ὁ κύριος αὐτοῦ, γένηται ὡς ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ, καὶ ὁ κύριος αὐτοῦ, τότε μιμήσασθαι δύναται τὸν νίψαντα τους πόδας τῶν μαθητῶν, καὶ νίψαι τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν ὡς ὁ διδάσκαλος, ὃν ὁ Θεὸς ἔταξεν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ μετὰ τοὺς πρώτην χώραν ἐν αὐτῇ ειληχότας ἀποστόλους, καὶ δεύτερον προφήτας. Εἰ δὲ τὸ, «Τῷ ἀδελφῷ σου δουλεύσεις, ο φθάνειν δύναται ἐπὶ τοὺς ὑποδεεστέ‐ ρους, καὶ τὸ, «Γίνου κύριος τοῦ ἀδελφοῦ σου, ὁ ἐπὶ τοὺς ὡς ὁ Ἰακὼς κρείττονας, δῆλον, ὅτι γενόμενος ὁ δοῦλος ὡς ὁ κύριος, νίπτει τοὺς πόδας τῶν δουλευόν των τῇ παρ' αὐτῷ διδασκαλίᾳ· ἐπεὶ τὴ, ο Ὑμεῖς φωνεῖτέ με, ὁ διδάσκαλος, καὶ ὁ Κύριος, καὶ καλῶς λέγετε· εἰμὶ γὰρ, ο οὐκ ἀξιῶ μηδὲν ἔχειν βαθύτερον, καὶ παρὰ τὸ ὑπὸ τῶν πολλῶν νενοημένον ού πᾶσι γὰρ τοῖς λέγουσι, «Κύριε, Κύριε, ο λεχθήσεται ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ τό· «Ὑμεῖς φωνεῖτέ με, ὁ Κύριος, καὶ καλῶς λέγετε.» Οὐ καλῶς οὖν λέγουσι, Κύριε,, οἱ ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ φήσοντες· «Κύριε, Κύριε, οὐκ ἐν τῷ ὀνόματί σου ἐφάγομεν, καὶ ἐν τῷ ὀνόματί σου ἐπίομεν, καὶ ἐν τῷ ὀνόματί σου δαιμόνια εξεβάλομεν, καὶ δυνάμεις πεποιήκαμεν, ο Φήσει γοῦν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· «Αποχωρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ· οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς, ὅτι ἐργάται ἐστὶ ἀδικίας·, οὐκ ἂν δὲ λέγουσιν αὐτοῖς καλῶς τὸ «Κύριε, Κύριε,» εἶπε τό· Απο χωρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ. ᾿Αλλὰ καὶ, «οὐ πᾶς ὁ λέγων μοι, Κύριε, Κύριε, εἰσελεύσεται εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ο παρίστησιν, ὅτι οὐ πᾶς ὁ λέγων, Κύριε, Κύριε,» μαρτυρηθείη ἂν ὑπ' αὐτοῦ, ὡς νῦν οἱ ἀπό πολοι πρὸς οὓς εἶπε· «Καλῶς λέγετε· εἰμὶ γάρ» καὶ γὰρ ἀληθῶς κακία μὲν αὐτῶν οὐκ ἔτι κυρία ἦν, ὁ λόγος δέ· καὶ ἀπαξαπλῶς Κύριος ἡ πᾶσα ἔμψυχος καὶ ζῶσα ἀρετή. ᾿Αλλὰ καὶ εἴπερ ι οὐδεὶς δύναται εἰπεῖν, Κύριος Ἰησοῦς, εἰ μὴ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ, ο καὶ νοοῦμεν ἐν τούτῳ τί ἐστι τὸ εἰπεῖν, ο Κύριος Ἰησοῦς,» ὁ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ λέγων, Κύριος Ἰησοῦς,» καλῶς λέγει. Εἰ δὲ καὶ ὁ καλῶς λέγων πάντως ἐν Πνεύματι ἁγίῳ λέγει, ζητήσεις διὰ τὸ νῦν, ι Καὶ καλῶς λέγετε, συνεξεταζόμενον τῷ Οὕτω γὰρ ἦν Πνεῦμα, ὅτι Ἰησοῦς οὔπω ἐδοξάσθη. Γνησίως οὖν δουλεύοντος τῷ λόγῳ, ἔργον ἐστὶ τὸ καλῶς εἰπεῖν, «Κύριος Ἰησοῦς,» καὶ τοῦ ἀνάλογον τούτῳ μαθητοῦ τὸ καλῶς εἰπεῖν τῷ Σωτῆρι τό· εὁ διδάσκαλος·, πρὸς ἦν λέγοιτ' ἂν τὸ, «Εἰμὶ γὰρ, οὐκ ἂν λεχθησόμενον ὑπὸ τοῦ Λόγου τῷ δουλεύοντι τῇ ἁμαρτίᾳ, καὶ τῷ μαθητευομένῳ τοῖς ψεύδεσι. Πλὴν καὶ ἅγιον ὄντα ἐνδέχεται δεῖσθαι τῆς νίψεως τῶν ποδῶν· ἐπεὶ καὶ ἡ καταλεγομένη εἰς ἐκκλησιαστι κὴν τιμὴν χήρα εξετάζεται μετὰ τῶν ἄλλων καλῶν καὶ ἐν τῷ, εἰ ἁγίων πόδας ἔνιψε· γελοίον γὰρ οἶμαι τυγχάνειν τὸ στῆναι ἐπὶ τοῦ ῥητοῦ, καὶ, φέρε εἰπεῖν, τὴν ἔχουσαν πάντα τὰ χαρακτηρίζοντα τὴν ἁγίαν χήραν, καὶ τούτῳ μόνῳ λείπουσαν, μὴ κατα τετάχθαι εἰς ἐκκλησιαστικήν τιμήν, πολλάκις διὰ Λόγος, νενομισμένον. Καὶ ἡ καταλεγομένη εἰς ἐκκλησιαστικὴν τιμήν, servitutis iterum in timore, sed accipient spiritum adoptionis, per quem clamabunt; ‹ Abba Pater ". Αttamen, antequam fiant sicut Magister et Douni bus, opus habent, perinde ac discipuli indigi, ut sui laventur pedes, et quasi adhuc servitutis spi ritum in timorem habentes. At vero simul atque aliquis ex his habens quæ discipulo sufficiant ut sit sient magister ejus, et servus sicul dominus, eo pervenerit ut sit sicut magister suns et dominus suus, tune imitari poterit eum qui lavit pedes dis cipulorum: discipuloruinque pedes lavare, sicut magister quem Deus in Ecclesia ordinaverit post apostolos, qui in ea primum sortiti sunt locum, ac post prophetas, qui secundum 13. Sin vero dictum hoc, «Fratri tuo servies ",» referri potest art eos quibus magis deest; et illud, «Esto dominus fra tris tui ¹, › ad eos qui Jacob instar sunt præsLIU – tiores, perspicuum est servum qui factus fuerit si cut dominus, lavare pedes eoruın qui serviunt dac trinæ quam penes se habet; quoniam non existimo dietum hoc, «Vos vocatis me Magistrum et Doni num, et bene dicitis; sum etenim, › nihil omnino habere profundum ac supra multorum intelligen tiam, quandoquidem non omnibus qui dicunt, ‹ ‹Do mine, Doinine,» dictum fuerit a Jesu: c Yes voca tis me Dominum ac Magistrum, et bene dicitis. Neque enim bene dicunt illi, e Domine, qui in die illa dicturi sunt: «Domine, Domine, noune in nomine tuo edimus, et in nomine tuo bibimus, et in nomine tuo damonia ejecimus, et virtutes mul tas fecimus?» proinde dicet illis Jesus: • Diseedite a me; nunquam vos novi, quia operarii estis iui quitatis te; , quæ verba, nempe Discedite a mue, non illis dixisset si illi bene dixissent, ‹Domine, Domine. › quando scilicet non amplius labebunt spiritum c Quin etiam hoc dictum, «Non quisquis mihi dicit Domine, Domine, intrabit in regnum ccelorum ",» palam docet non omnem dicentem, «Domine, Des mine,, testinonium habiturum ab ipse, sicut nunc apostoli, quibus dixit: • Bene dicitis, sum etením. › Vere enim vitium non amplius eis domi nabatur, sed [ id est ratio; } et ut generatin dicam, Dominus, hoc est, universa animala et vi vens virtus. Quin etiam si e nullus potes: dicere, Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto 18 > el con sideremus quid sit dicere in hoc loco, ‹Dominus Jesus; 422 qui dicit, c Dominus Jesus, in Spiritu sancto, bene dicit. An vero qui bene dicit, is omnino dicat etiam in Spiritu sancto, tu quæres, propter illud, Et bene dieitis,» quod nunc exa minatur cum illo dieto: «Nondum enim erat Spi ritus datus, quia nondum esset Jesus glorifcatus. Illius itaque qui sincere et ex animo servit Filio Dei, officium est bene dicere, & Dominus Jesus, 19 Rom. viii, 45. ¹³ | Cor. x11, 28. 14 Gen. xxvul, 40. 1 ibid. 29. 27. Matth. v, 21. 181 Cor. XII, 3. 19 Joan. vii, 39. Codex Bodleianus, etc. Viduæ autem ille ad ecclesiasticum ** Matth. vii, 22, 23; Luc. x111, 26, honorem ascitæ, eæ erant quæ diaconissæ dicta Bunt; eujusmodi erat Phoebe illa Cenchrecnsis Ecclesia diaconissa. HUETIus.

col. 771–772page 77 of 102

PG 14:771παιδισκῶν καὶ οἱκετῶν φιλοφρονησαμένην, ἐν ᾧ «; καιρῷ ηὐπόρει καὶ εἶχε τὰ ἐπιτήδεια, τοὺς ξέ ‹ νους, ἢ τοὺς ἀπαξαπλώς δεομένους τοῦ φιλάνθρωπόν τι ἔργον ἀπ' αὐτῆς παθεῖν. Καὶ μὴ θαυμάσῃς εἰ ἀνάγειν σε δεῖ τὸ, «Εἰ ἁγίων πόδας ένιψεν, ὅπου κελεύονται ἀνάλογον τοῖς πρεσβυτέροις πρεσβύτιδες 20, εἶναι καὶ καλῶν διδάσκαλοι Ορα δὲ εἰ μὴ καὶ ἐργῶδές ἐστι τὸ πάνθ᾽ ὀντινοῦν μαθητευόμενον τῷ Χριστῷ, θέλοντα πληροῦν τὴν λέγουσαν ἐντολὴν, Καὶ ὑμεῖς ὀφείλετε ἀλλήλων νίπτειν τοὺς πόδας, ὡς ὀφειλόμενον ἔργον ἐθέλειν ποιεῖν, τὸ νίψαι τοὺς σωματικοὺς καὶ αἰσθητους πόδας τῶν ἀδελφῶν, ὥστε τοὺς ἐν ποιαποτοῦν ὑποθέσει βίου τυγχάνοντας πιστοὺς τοῦτο ποιεῖν, εἴτε ἐν ἐκκλησιαστικῇ δο κοῦντας εἶναι ὑπεροχῇ ἐπισκόπους καὶ πρεσβυτέρους, εἴτε καὶ ἐν ἄλλοις κοσμικοῖς τισιν ἀξιώμασιν ὥστε κατὰ τοῦτο καὶ τὸν δεσπότην ἥκειν ἐπὶ τὸ νίπτειν τοὺς πόδας τοῦ πιστεύοντος δούλου, καὶ τοὺς γονεῖς τοῦ υἱοῦ· ὅπερ ἔθος ἦν, οὐ γίνεται δὲ νῦν, ἢ εἰς ὑπερβολὴν σπανιώτατα, καὶ παρὰ ". τοῖς πάνυ ἁπλουστέροις καὶ ἀγροικοτέροις γίνεται. Μνημονευτέον δὲ εἰς ταῦτα καὶ τῶν εἰρημένων εἰς τό· Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ᾿ ἐμοῦ ἀλλὰ καὶ τοῦ· Γινώσκετε τί πεποίηκα ὑμῖν; Καὶ γὰρ πρέπει ὑπόδειγμα ἡμῖν Ἰησοῦν δεδωκέναι του νίπτειν πόδας ἡγουμένους τὸ ἀνάλογον τοῖς τροπικῶς ὑπὸ τῆς νύμφης. ἐν τῷ ᾿Ασματι τῶν ᾀσμάς των εἰρημένοις ἐν τῷ· Ἐνιψάμην τους πόδας μου, πῶς μολυνῶ αὐτούς; Πρόσχες δὲ τῷ, ο Ἵνα, και θὼς ἐγὼ ἐποίησα ὑμῖν, καὶ ὑμεῖς ποιῆτε, ο συνεξετάζων αὐτὸ τῷ· Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ᾿ ἐμοῦ. Ἐὰν δέ τις πρὸς ταῦτα λέγῃ, ὅτι, κἂν άλληγορῆται, οὐδὲν ἧττον γεγονέναι κατὰ τὸ 423 ῥητὸν, ἀκουστέον μετὰ τοῦ τροπικοῦ καὶ τῆς φασκούσης λέξεως· Εἰ οὖν ἔνιψα τους πόδας ὑμῶν, ὁ Κύ ριος, καὶ ὁ διδάσκαλος, καὶ ὑμεῖς ὀφείλετε ἀλλήλων ?» νίπτειν τοὺς πόδας· ὑπόδειγμα γὰρ ἔδωκα ὑμῖν, ἵνα, καθὼς ἐγὼ ἐποίησα ὑμῖν, καὶ ὑμεῖς ποιῆτε, λεκτέον πρὸς τὸν τοιοῦτον· "Αρ' ἐπεὶ κατὰ τὸ ῥητὸν γέγονε ‹ τὸ εἰρημένον πρὸς τὸν εἰπόντα Πέτρον, «Οὐ μὴ νίψεις μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα,» τό, «Ἐὰν μὴ νίψει ‹ σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ,» καὶ ἡμεῖς κατὰ τὸ ",» ῥητὸν τοῖς κατ' εὐλάβειαν μὴ ἐμπαρέχουσιν ἑαυτῶν τοὺς πόδας ἡμῖν, ἵνα αὐτοὺς νίψωμεν, φήσομεν καὶ » τολμήσομεν εἰπεῖν τοῖς τοιούτοις τό· «Ἐὰν μὴ νίψω εὐπορεῖ. πρεσβύτεραι εἶναι καὶ καλοδιδάσκαλοι, τοὺς πιστεύοντος δούλου, καὶ τοὺς γονεῖς τοῦ υἱοῦ· ὅπερ ἔθος ἢ οὐ γίνεται ἢ εἰς ὑπερβολήν, Ηγουμένους. Γεγονέναι. γέγονε.

cum ad discipulum æque pertineat hujus instar di Magister ad quemn ipse respondeat, cere, Sum etenim, id quod alioquin dicturus non fuerat Jesus servienti peccato, et discipulo menda ciorum. Contingit attamen sanctum quoque opus habere, ut sibi laventur pedes: quoniam requiritur etiam a vidua quæ connumeratur in honorem ecclesiasticum, an inter alia bona, sanctorum quo que pedes laverit. Nam ridiculum existimo alligi litteræ, viduamque hæc omnia, ut ita dicam, la bentem quæ sanctam delinent viduam, hacque una re carentein, non conjungi honori ecclesia stico, cum ipsa frequenter, mediantibus ancillis et vernis, prudenter egerit tempore quo abundabat, habebatque opportuna quibus beneficium conferret hospitibus, atque etiam lis, ut generatin dicam, qui opus habebant ut ab ea perciperent aliquid officii humani. Nec mireris si tibi exponendum sit anagogico sensu hoc dictum, Si sanctorum pedes lavit, › cum anus jubeantur pari ratione cum presbysteris bonesta docere Vide vero an non etiam operosum sit cuilibet Christi discipulo vo lenti implere mandatum dicens, Et vos debetis alii aliorum lavare pedes ", › si velit corporales «» ac sensibiles fratrum pedes lavare, ceu opus debi tum, ut fideles in quovis vitæ genere exsistentes boc faciant, sive qui videntur esse in sublimitate ecclesiastica episcopi, et presbyteri, sive in quibus dam aliis mundanis dignitatibus; adeo ut banc ob» causam herus quoque veniat ad lavandos servi credentis pedes, et parentes filii. Qui mos quidem erat, sed nunc non fit, nisi supra modum raris-. sime, et apud admodum simplices rusticioresque. Præter hæc autem meminisse debemus eorum que disseruimus in hunc contextum ", Nisi lavero « te, non habes partem mecum, atque etiam illius Scitis quid fecerim vobis Decet enim Jesum de disse nobis exemplum de lavandis pedibus principa libus, quod respondet his quæ tropice dicta fuerunt a sponsa in Cantico canticorum, dum dicit: Lavi pedes neos, quomodo inquinabo illos *?, Attende autem huic dicto, Ut quemadmodum ego feci vo bis, ita vos eliam faciatis cum hoc pariter exa minans c Nisi lavero te, non habes partem me cum. Verum si quispiam contra lec dicat, quam. 10 [ Tim. v,9, 10. 21 Tit. 11, 3. *ª Joan. xiii, 14. Codex Regius, Idem codex Regius, sed Bodleianus ut in nostro lexiu. Codex Regius, etc. Caterum ex hoc loco discimus ab optimatibus ad simpliciores et rusticos hunc mo rem fuisse traductum; at ab illis rursum ad Eccle siæ primum reclores, deinde etiam ad principes transiit; quibus hodieque solemne est feria quinta in Coena Domini pauperum pedes abluere. Hanc consuetudinem priscis temporibus arripuisse Me diolanensem Ecclesiam, et retinuisse, indeque ad alias plerasque fuisse propagatam docent veteres memoriæ. Morem bunc inter Ecclesiæ primores 23 Joan. xul, 8, 12. 26 Camil. v, 3. ss Joan. xiis, 15. inusitatum fuisse Origenis temporibus intelligitur etiam ex ipsius homil. 6 in Isaiam, num. 3: < Ne mo quibuscunque venientibus assumens linteum diaconus, vel presbyter, sive episcopus lavat pedes. Sed si non intelligas ea quæ scripta sunt, qui vere beati sunt episcopi servientes Ecclesiae mittunt aquam de Scripturis in pelvim animæ, quod est secundum Scripturas, et tentant pedum discipulo rum sordes lavare, et eluere, et projicere. Et sic custodiunt episcopi mandatum imitantes Jesuin; sic et presbyteri., Deest in codice Regio, sed restituitur ex Bodleiano. Forte scribendum

παιδισκῶν καὶ οἱκετῶν φιλοφρονησαμένην, ἐν ᾧ «; καιρῷ ηὐπόρει καὶ εἶχε τὰ ἐπιτήδεια, τοὺς ξέ ‹ νους, ἢ τοὺς ἀπαξαπλώς δεομένους τοῦ φιλάνθρωπόν τι ἔργον ἀπ' αὐτῆς παθεῖν. Καὶ μὴ θαυμάσῃς εἰ ἀνάγειν σε δεῖ τὸ, «Εἰ ἁγίων πόδας ένιψεν, ὅπου κελεύονται ἀνάλογον τοῖς πρεσβυτέροις πρεσβύτιδες 20, εἶναι καὶ καλῶν διδάσκαλοι Ορα δὲ εἰ μὴ καὶ ἐργῶδές ἐστι τὸ πάνθ᾽ ὀντινοῦν μαθητευόμενον τῷ Χριστῷ, θέλοντα πληροῦν τὴν λέγουσαν ἐντολὴν, Καὶ ὑμεῖς ὀφείλετε ἀλλήλων νίπτειν τοὺς πόδας, ὡς ὀφειλόμενον ἔργον ἐθέλειν ποιεῖν, τὸ νίψαι τοὺς σωματικοὺς καὶ αἰσθητους πόδας τῶν ἀδελφῶν, ὥστε τοὺς ἐν ποιαποτοῦν ὑποθέσει βίου τυγχάνοντας πιστοὺς τοῦτο ποιεῖν, εἴτε ἐν ἐκκλησιαστικῇ δο κοῦντας εἶναι ὑπεροχῇ ἐπισκόπους καὶ πρεσβυτέ ρους, εἴτε καὶ ἐν ἄλλοις κοσμικοῖς τισιν ἀξιώμασιν ὥστε κατὰ τοῦτο καὶ τὸν δεσπότην ἥκειν ἐπὶ τὸ νίπτειν τοὺς πόδας τοῦ πιστεύοντος δούλου, καὶ τοὺς γονεῖς τοῦ υἱοῦ· ὅπερ ἔθος ἦν, οὐ γίνεται δὲ νῦν, ἢ εἰς ὑπερβολὴν σπανιώτατα, καὶ παρὰ ". τοῖς πάνυ ἁπλουστέροις καὶ ἀγροικοτέροις γίνεται. Μνημονευτέον δὲ εἰς ταῦτα καὶ τῶν εἰρημένων εἰς τό· Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ᾿ ἐμοῦ ἀλλὰ καὶ τοῦ· Γινώσκετε τί πεποίηκα ὑμῖν; Καὶ γὰρ πρέπει ὑπόδειγμα ἡμῖν Ἰησοῦν δεδωκέναι του νίπτειν πόδας ἡγουμένους τὸ ἀνάλογον τοῖς τροπικῶς ὑπὸ τῆς νύμφης. ἐν τῷ ᾿Ασματι τῶν ᾀσμάς των εἰρημένοις ἐν τῷ· Ἐνιψάμην τους πόδας μου, πῶς μολυνῶ αὐτούς; Πρόσχες δὲ τῷ, ο Ἵνα, και θὼς ἐγὼ ἐποίησα ὑμῖν, καὶ ὑμεῖς ποιῆτε, ο συνεξε τάζων αὐτὸ τῷ· Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ᾿ ἐμοῦ. Ἐὰν δέ τις πρὸς ταῦτα λέγῃ, ὅτι, κἂν άλληγορῆται, οὐδὲν ἧττον γεγονέναι κατὰ τὸ 423 ῥητὸν, ἀκουστέον μετὰ τοῦ τροπικοῦ καὶ τῆς φασκού σης λέξεως· Εἰ οὖν ἔνιψα τους πόδας ὑμῶν, ὁ Κύ ριος, καὶ ὁ διδάσκαλος, καὶ ὑμεῖς ὀφείλετε ἀλλήλων ?» νίπτειν τοὺς πόδας· ὑπόδειγμα γὰρ ἔδωκα ὑμῖν, ἵνα, καθὼς ἐγὼ ἐποίησα ὑμῖν, καὶ ὑμεῖς ποιῆτε, λεκτέον πρὸς τὸν τοιοῦτον· "Αρ' ἐπεὶ κατὰ τὸ ῥητὸν γέγονε ‹ τὸ εἰρημένον πρὸς τὸν εἰπόντα Πέτρον, «Οὐ μὴ νίψεις μου τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα,» τό, «Ἐὰν μὴ νίψει ‹ σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ,» καὶ ἡμεῖς κατὰ τὸ ",» ῥητὸν τοῖς κατ' εὐλάβειαν μὴ ἐμπαρέχουσιν ἑαυτῶν τοὺς πόδας ἡμῖν, ἵνα αὐτοὺς νίψωμεν, φήσομεν καὶ » τολμήσομεν εἰπεῖν τοῖς τοιούτοις τό· «Ἐὰν μὴ νίψω εὐπορεῖ. πρεσβύτεραι εἶναι καὶ καλοδιδάσκαλοι, τοὺς πιστεύοντος δούλου, καὶ τοὺς γονεῖς τοῦ υἱοῦ· ὅπερ ἔθος ἢ οὐ γίνεται ἢ εἰς ὑπερβολήν, Ηγουμένους. Γεγονέναι. γέγονε. cum ad discipulum æque pertineat hujus instar di Magister ad quemn ipse respondeat, cere, Sum etenim, id quod alioquin dicturus non fuerat Jesus servienti peccato, et discipulo menda ciorum. Contingit attamen sanctum quoque opus habere, ut sibi laventur pedes: quoniam requiritur etiam a vidua quæ connumeratur in honorem ecclesiasticum, an inter alia bona, sanctorum quo que pedes laverit. Nam ridiculum existimo alligi litteræ, viduamque hæc omnia, ut ita dicam, la bentem quæ sanctam delinent viduam, hacque una re carentein, non conjungi honori ecclesia stico, cum ipsa frequenter, mediantibus ancillis et vernis, prudenter egerit tempore quo abundabat, habebatque opportuna quibus beneficium conferret hospitibus, atque etiam lis, ut generatin dicam, qui opus habebant ut ab ea perciperent aliquid officii humani. Nec mireris si tibi exponendum sit anagogico sensu hoc dictum, Si sanctorum pedes lavit, › cum anus jubeantur pari ratione cum presbysteris bonesta docere Vide vero an non etiam operosum sit cuilibet Christi discipulo vo lenti implere mandatum dicens, Et vos debetis alii aliorum lavare pedes ", › si velit corporales «» ac sensibiles fratrum pedes lavare, ceu opus debi tum, ut fideles in quovis vitæ genere exsistentes boc faciant, sive qui videntur esse in sublimitate ecclesiastica episcopi, et presbyteri, sive in quibus dam aliis mundanis dignitatibus; adeo ut banc ob» causam herus quoque veniat ad lavandos servi credentis pedes, et parentes filii. Qui mos quidem erat, sed nunc non fit, nisi supra modum raris-. sime, et apud admodum simplices rusticioresque. Præter hæc autem meminisse debemus eorum que disseruimus in hunc contextum ", Nisi lavero « te, non habes partem mecum, atque etiam illius Scitis quid fecerim vobis Decet enim Jesum de disse nobis exemplum de lavandis pedibus principa libus, quod respondet his quæ tropice dicta fuerunt a sponsa in Cantico canticorum, dum dicit: Lavi pedes neos, quomodo inquinabo illos *?, Attende autem huic dicto, Ut quemadmodum ego feci vo bis, ita vos eliam faciatis cum hoc pariter exa minans c Nisi lavero te, non habes partem me cum. Verum si quispiam contra lec dicat, quam. 10 [ Tim. v,9, 10. 21 Tit. 11, 3. *ª Joan. xiii, 14. Codex Regius, Idem codex Regius, sed Bodleianus ut in nostro lexiu. Codex Regius, etc. Caterum ex hoc loco discimus ab optimatibus ad simpliciores et rusticos hunc mo rem fuisse traductum; at ab illis rursum ad Eccle siæ primum reclores, deinde etiam ad principes transiit; quibus hodieque solemne est feria quinta in Coena Domini pauperum pedes abluere. Hanc consuetudinem priscis temporibus arripuisse Me diolanensem Ecclesiam, et retinuisse, indeque ad alias plerasque fuisse propagatam docent veteres memoriæ. Morem bunc inter Ecclesiæ primores 23 Joan. xul, 8, 12. 26 Camil. v, 3. ss Joan. xiis, 15. inusitatum fuisse Origenis temporibus intelligitur etiam ex ipsius homil. 6 in Isaiam, num. 3: < Ne mo quibuscunque venientibus assumens linteum diaconus, vel presbyter, sive episcopus lavat pedes. Sed si non intelligas ea quæ scripta sunt, qui vere beati sunt episcopi servientes Ecclesiae mittunt aquam de Scripturis in pelvim animæ, quod est secundum Scripturas, et tentant pedum discipulo rum sordes lavare, et eluere, et projicere. Et sic custodiunt episcopi mandatum imitantes Jesuin; sic et presbyteri., Deest in codice Regio, sed restituitur ex Bodleiano. Forte scribendum

col. 773–774page 78 of 102

PG 14:773οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ. Εἰ δὲ ἐνταῦθα οὐ δυσωπεῖ τὸ ὁ εἶπον, ἐπίσκεψαι τί σε χρή λέγειν πρὸς τὴν περὶ τοῦ εἰ χρὴ καὶ τὴν λέξιν πάντως τηρείν ἐπαπόρησιν. Ὅτι μὲν οὖν ποτε καθήξει τῷδε μὲν εἶψαι τοὺς πόδας τοῦ δεῖνα μαθητοῦ Ἰησοῦ, τῷ δὲ ἐμπαρασχεῖν αὐτοὺς νιφθησομένους ὑπ' αὐτοῦ, ὡς ἀπὸ ἀγάπης καὶ φιλοφροσύνης τὸν μὲν ποιῆσαι, τὸν δὲ παρασχεῖν, καὶ αὐτὸς ἂν ὁμολογήσαιμι. Εἰ δὲ φήσομεν ἕκαστον τῶν μὴ συνειδότων ἑαυτῷ τοῦτο πεποιηκέναι, καὶ ἁγίων οὕτω τοὺς πόδας νενι μέναι, ὀφειλομένην τινὰ ἐντολὴν μὴ ἀποδεδωκέναι τὴν, «Οφείλετε ἀλλήλων νίπτειν τοὺς πόδας, ο ὥρα που λέγειν ἐγγύς που πάντας ὀφειλέτας εἶναι τῆς ἐντολῆς ταύτης. 8. «Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν· Οὐκ ἔστι δοῦλος μείζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ, οὐδὲ ἀπόστολος μείζων τοῦ πέμ ψαντος αὐτόν· εἰ ταῦτα οἴδατε, μακάριοί έστε, ἐὰν ποιῆτε αὐτά. Οὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω· ἐγὼ οἶδα τίνας ἐξελεξάμην ἀλλ᾽ ἵνα ἡ Γραφὴ πληρωθῇ. Ο τρώγων μου τὸν ἄρτον ἐπῆρεν ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρναν αὐτοῦ. Ετι καὶ ταῦτα ἔχεσθαί μοι δοκεῖ τοῦ ἰδεῖν τὰ περὶ τῆς τῶν ποδῶν νίψεως τροπολογεῖν· τὸ γάρ, «Εἰ ταῦτα οίδατε, μακάριοί έστε, ἐὰν ποιῆτε αὐτὰ, ο οὐδενὸς ποιητέον προειρημένου ἢ περὶ τῆς νίψεως τῶν ποδῶν, ἐπ' ἐκείνην τὴν ἀναφορὰν ἔχει. Τὰ δὲ κατὰ τὸν τόπον μαθήματα, πῶς τε πόδες μαθητῶν μολύνονται, ἤδη λουσαμένων, καὶ τίνα τρόπον πλύνονται, εἰδέναι ὡς ὁ Λόγος βούλεται, καὶ ποιεῖν ὡς θέλει ὁ Ἰησοῦς, ἀληθῶς μακαρίων ἐστὶν ἀνδρῶν ἔργον· οὐ γὰρ τὸ τηλικοῦτον ὄνομα, τὸ μακάριον, εύλογον ἐπὶ τοῖς τυχοῦσι φῆσαι παρεῖναί τισιν, ἐφ' ᾧ καὶ οἰκέτης ἂν πλύνων τοὺς πόδας τοῦ δεσπότου, μακάριος ἂν κατ' αὐτὸ τοῦτο δόξαι τυγχάνειν, καὶ κόλαξ, καὶ ὑποκριτής· ὃ γὰρ ἡμεῖς ἀποδίδομεν, νίπτειν τοὺς πόδας μαθητῶν Ἰησοῦ, μεγάλου τινός ἐπι, καὶ Ἰησοῦν ἐν ἑαυτῷ ἔχοντος, καὶ ἀπαξαπλῶς μαχαρίου. Χρὴ δὲ εἰδέναι τοῦτο, ὅτι παράκειται τῷ ῥητῷ τούτῳ ὅμοια, ἐν μὲν τῷ κατὰ Ματθαῖον τό Οὐκ ἔστι μαθητής ὑπὲρ τὸν διδάσκαλον, οὐδὲ δοῦλος ὑπὲρ τὸν κύριον αὐτοῦ· ἀρκετὸν τῷ μαθητῇ ἵνα γένηται ὡς ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ, καὶ ὁ δοῦλος ὡς ὁ κύριος αὐτοῦ·, ἐν δὲ τῷ κατὰ Λουκᾶν τό· ι Οὐκ ἔστι μαθητὴς ὑπὲρ τὸν διδάσκαλον· κατηρτισμένος δὲ πᾶς ἔστω ὡς ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ.» ἑξῆς τού τῳ ἔστι ζητῆσαι τὸ, ο Οὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω, ν ἐπὶ τί λελεγμένον ἀνοίσομεν. Ὁ μὲν οὖν τις φή σει ἐπὶ τό· «Μακάριοί έστε, ἐὰν ποιῆτε αὐτά· κ οὐ γὰρ μακάριος Ἰούδας. Οὐ νομίζω δὲ ὑγιῶς ἐπὶ ΣΙΗΙ, 18. Τῶν μὴ συνειδότων. τὸν μὴ συνειδότα. δρα που. τρώγων τὸν ἄρτον, ἐπῆρεν. 'Ανδρών. τοῦτο. φησί.

3,» vis per allegoriam dicantur, nihilominus justa contextum facta fuisse, moraliterque etiam intelli genda esse hæc verba: Si igitur ego lavi pedes vestros Magister et Dominus, et vos debetis alii alio rum lavare pedes: exemplum enim dedi vobis, ut quemadmoduni ego feci vobis, ita et vos facialis 30: 1 ad hujusmodi respondendum est ergo quoniam juxta textum factum est quod Petro dicenti, ‹ Non lavabis mihi pedes in æternum,» dictum fuit, nem pe, Nisi lavero te, non habes partem mecum, › etiam nos, juxta contextum, ob reverentiam pedes suos lavandos non præbentibus dicemus, audebi musque talibus dicere: «Nisi lavero te, non habes partem mecum.» Quod si hoc in loco tibi non per suadet quod dixi, perpende quid dicere te oporteat contra dubitationem, an omnino juxta textum hæc sint servanda. Atque quod huic quidem aliquando conveniat lavare pedes illius discipuli Jesn, illi vero aliquando suos ab ipso lavandos præbere, ita ut ille ob charitatem et comitatem lavet, hic se lavandum exhibeat, etiam ipse fateor. Sin vero dicemus unumqueinque non conscium sibi hoc fecisse, sancto rumque isto modo pedes non lavisse, debitum quoddam mandatum non persolvisse, nempe, • Debetis alii aliorum lavare pedes, tempus est dicendi omnes aliquo modo hujus mandati debitores esse. G 26 Joan. XIII, 14, 15. 27 jbid. 16 seq. Scribendum videtur Codex Regius, 8. ‹ Amen, amen dico vobis: Non est servus ma jor domino suo, neque legatus major est en qui legavit ipsum: si hæc novistis, beati estis, si fece ritis ea. Non de omnibus vobis loquor: ego scio quos elegerim; sed ut impleretur Scriptura: Qui edit meum panem, sustulit adversum me calcaneuni suum 3.424 Adhuc et hæc cohærere nihi viden tur, ut sciamus ad mores reducere quæ dicuntur de lavatione pedum. Hæc euim verba, • Si hæc novistis, beati estis, si feceritis ea ",» cum nihil antea præscriptum sit quod agere debeamus præ terquam de lotione pedum, ad illa habent relatio nen. Caeterum praesentis loci doctrinas scire ut Ser-. mo vult, et facere ut vult Jesus, nempe quomodo discipulorum, qui jam laverant, pedes inquinentur, et quonam pacto laventur, vere opus est virorun beatorum hoc enim tale tantumque nomen, nempe beatum, consentaneum non est dicere adesse qui busdam vulgaribus; adeo ut vel servo lavanti pedes domini videatur hanc ob causam beati nomen obtin gere, etiamsi adulator et hypocrita fuerit, cum, ut nos explicavimus, lavare pedes discipulorum Jesu magni cujusdam sit, et Jesun in se habentis, et omnino beati. Sed sciamus necesse est similia huic textui inesse in Evangelio a Matthæo tradito; sic enim habet: No est discipulus supra præceptorem, neque servus supra dominum suum; sufficit discipulo ut sit similis præ ceptoris ipsius, et ut servus similis domini ipsius. Lucas vero sic habet: Non est discipulus supra præ ceptorem suum; perfectus autem omnis erit similis præceptoris ipsius s. Huic proximum est, ut quæ ramus ad quid referemus id quod in fine dicitur Non de omnibus vobis dico ".» Atque aliquis quidem dicet dictum hoc referri ad illud: Brati 18 Joan. sii, 47. 30 Matth. x, 24, 23. 30 Luc. vi, 40. st Joan. Codex Regius, Desideratur in editione luetii, seul legitur in codice Bodleiano. Codex Regius, Idem codex Regius,

οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ. Εἰ δὲ ἐνταῦθα οὐ δυσωπεῖ τὸ ὁ εἶπον, ἐπίσκεψαι τί σε χρή λέγειν πρὸς τὴν περὶ τοῦ εἰ χρὴ καὶ τὴν λέξιν πάντως τηρείν ἐπαπόρησιν. Ὅτι μὲν οὖν ποτε καθήξει τῷδε μὲν εἶψαι τοὺς πόδας τοῦ δεῖνα μαθητοῦ Ἰησοῦ, τῷ δὲ ἐμπαρασχεῖν αὐτοὺς νιφθησομένους ὑπ' αὐτοῦ, ὡς ἀπὸ ἀγάπης καὶ φιλοφροσύνης τὸν μὲν ποιῆσαι, τὸν δὲ παρασχεῖν, καὶ αὐτὸς ἂν ὁμολογήσαιμι. Εἰ δὲ φήσομεν ἕκαστον τῶν μὴ συνειδότων ἑαυτῷ τοῦτο πεποιηκέναι, καὶ ἁγίων οὕτω τοὺς πόδας νενι μέναι, ὀφειλομένην τινὰ ἐντολὴν μὴ ἀποδεδωκέναι τὴν, «Οφείλετε ἀλλήλων νίπτειν τοὺς πόδας, ο ὥρα που λέγειν ἐγγύς που πάντας ὀφειλέτας εἶναι τῆς ἐντολῆς ταύτης. 8. «Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν· Οὐκ ἔστι δοῦλος μείζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ, οὐδὲ ἀπόστολος μείζων τοῦ πέμ ψαντος αὐτόν· εἰ ταῦτα οἴδατε, μακάριοί έστε, ἐὰν ποιῆτε αὐτά. Οὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω· ἐγὼ οἶδα τίνας ἐξελεξάμην ἀλλ᾽ ἵνα ἡ Γραφὴ πληρωθῇ. Ο τρώγων μου τὸν ἄρτον ἐπῆρεν ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρναν αὐτοῦ. Ετι καὶ ταῦτα ἔχεσθαί μοι δοκεῖ τοῦ ἰδεῖν τὰ περὶ τῆς τῶν ποδῶν νίψεως τροπολογεῖν· τὸ γάρ, «Εἰ ταῦτα οίδατε, μακάριοί έστε, ἐὰν ποιῆτε αὐτὰ, ο οὐδενὸς ποιητέον προειρημένου ἢ περὶ τῆς νίψεως τῶν ποδῶν, ἐπ' ἐκείνην τὴν ἀναφορὰν ἔχει. Τὰ δὲ κατὰ τὸν τόπον μαθήματα, πῶς τε πόδες μαθητῶν μολύνονται, ἤδη λουσαμένων, καὶ τίνα τρόπον πλύ νονται, εἰδέναι ὡς ὁ Λόγος βούλεται, καὶ ποιεῖν ὡς θέλει ὁ Ἰησοῦς, ἀληθῶς μακαρίων ἐστὶν ἀνδρῶν ἔργον· οὐ γὰρ τὸ τηλικοῦτον ὄνομα, τὸ μακάριον, εύλογον ἐπὶ τοῖς τυχοῦσι φῆσαι παρεῖναί τισιν, ἐφ' ᾧ καὶ οἰκέτης ἂν πλύνων τοὺς πόδας τοῦ δεσπότου, μακάριος ἂν κατ' αὐτὸ τοῦτο δόξαι τυγχάνειν, καὶ κόλαξ, καὶ ὑποκριτής· ὃ γὰρ ἡμεῖς ἀποδίδομεν, νίπτειν τοὺς πόδας μαθητῶν Ἰησοῦ, μεγάλου τινός ἐπι, καὶ Ἰησοῦν ἐν ἑαυτῷ ἔχοντος, καὶ ἀπαξαπλῶς μαχαρίου. Χρὴ δὲ εἰδέναι τοῦτο, ὅτι παράκειται τῷ ῥητῷ τούτῳ ὅμοια, ἐν μὲν τῷ κατὰ Ματθαῖον τό Οὐκ ἔστι μαθητής ὑπὲρ τὸν διδάσκαλον, οὐδὲ δοῦλος ὑπὲρ τὸν κύριον αὐτοῦ· ἀρκετὸν τῷ μαθητῇ ἵνα γένηται ὡς ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ, καὶ ὁ δοῦλος ὡς ὁ κύριος αὐτοῦ·, ἐν δὲ τῷ κατὰ Λουκᾶν τό· ι Οὐκ ἔστι μαθητὴς ὑπὲρ τὸν διδάσκαλον· κατηρτισμένος δὲ πᾶς ἔστω ὡς ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ.» ἑξῆς τού τῳ ἔστι ζητῆσαι τὸ, ο Οὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω, ν ἐπὶ τί λελεγμένον ἀνοίσομεν. Ὁ μὲν οὖν τις φή σει ἐπὶ τό· «Μακάριοί έστε, ἐὰν ποιῆτε αὐτά· κ οὐ γὰρ μακάριος Ἰούδας. Οὐ νομίζω δὲ ὑγιῶς ἐπὶ ΣΙΗΙ, 18. Τῶν μὴ συνειδότων. τὸν μὴ συνειδότα. δρα που. τρώγων τὸν ἄρτον, ἐπῆρεν. 'Ανδρών. τοῦτο. φησί. 3,» vis per allegoriam dicantur, nihilominus justa contextum facta fuisse, moraliterque etiam intelli genda esse hæc verba: Si igitur ego lavi pedes vestros Magister et Dominus, et vos debetis alii alio rum lavare pedes: exemplum enim dedi vobis, ut quemadmoduni ego feci vobis, ita et vos facialis 30: 1 ad hujusmodi respondendum est ergo quoniam juxta textum factum est quod Petro dicenti, ‹ Non lavabis mihi pedes in æternum,» dictum fuit, nem pe, Nisi lavero te, non habes partem mecum, › etiam nos, juxta contextum, ob reverentiam pedes suos lavandos non præbentibus dicemus, audebi musque talibus dicere: «Nisi lavero te, non habes partem mecum.» Quod si hoc in loco tibi non per suadet quod dixi, perpende quid dicere te oporteat contra dubitationem, an omnino juxta textum hæc sint servanda. Atque quod huic quidem aliquando conveniat lavare pedes illius discipuli Jesn, illi vero aliquando suos ab ipso lavandos præbere, ita ut ille ob charitatem et comitatem lavet, hic se lavandum exhibeat, etiam ipse fateor. Sin vero dicemus unumqueinque non conscium sibi hoc fecisse, sancto rumque isto modo pedes non lavisse, debitum quoddam mandatum non persolvisse, nempe, • Debetis alii aliorum lavare pedes, tempus est dicendi omnes aliquo modo hujus mandati debitores esse. G 26 Joan. XIII, 14, 15. 27 jbid. 16 seq. Scribendum videtur Codex Regius, 8. ‹ Amen, amen dico vobis: Non est servus ma jor domino suo, neque legatus major est en qui legavit ipsum: si hæc novistis, beati estis, si fece ritis ea. Non de omnibus vobis loquor: ego scio quos elegerim; sed ut impleretur Scriptura: Qui edit meum panem, sustulit adversum me calcaneuni suum 3.424 Adhuc et hæc cohærere nihi viden tur, ut sciamus ad mores reducere quæ dicuntur de lavatione pedum. Hæc euim verba, • Si hæc novistis, beati estis, si feceritis ea ",» cum nihil antea præscriptum sit quod agere debeamus præ terquam de lotione pedum, ad illa habent relatio nen. Caeterum praesentis loci doctrinas scire ut Ser-. mo vult, et facere ut vult Jesus, nempe quomodo discipulorum, qui jam laverant, pedes inquinentur, et quonam pacto laventur, vere opus est virorun beatorum hoc enim tale tantumque nomen, nempe beatum, consentaneum non est dicere adesse qui busdam vulgaribus; adeo ut vel servo lavanti pedes domini videatur hanc ob causam beati nomen obtin gere, etiamsi adulator et hypocrita fuerit, cum, ut nos explicavimus, lavare pedes discipulorum Jesu magni cujusdam sit, et Jesun in se habentis, et omnino beati. Sed sciamus necesse est similia huic textui inesse in Evangelio a Matthæo tradito; sic enim habet: No est discipulus supra præceptorem, neque servus supra dominum suum; sufficit discipulo ut sit similis præ ceptoris ipsius, et ut servus similis domini ipsius. Lucas vero sic habet: Non est discipulus supra præ ceptorem suum; perfectus autem omnis erit similis præceptoris ipsius s. Huic proximum est, ut quæ ramus ad quid referemus id quod in fine dicitur Non de omnibus vobis dico ".» Atque aliquis quidem dicet dictum hoc referri ad illud: Brati 18 Joan. sii, 47. 30 Matth. x, 24, 23. 30 Luc. vi, 40. st Joan. Codex Regius, Desideratur in editione luetii, seul legitur in codice Bodleiano. Codex Regius, Idem codex Regius,

col. 775–776page 79 of 102

PG 14:775';» τοῦτο ἀναφέρεσθαι τὸ λεγόμενον· τοῦτο γὰρ ὅλον καὶ περὶ Ἰούδα καὶ παντὸς οὐτινοσοῦν, κἂν φαυλότατος ᾖ, ἀληθὲς, τό· Μακάριος εἶ ὁ δεῖνα, ἐὰν ποιήσεις τάδε· ὡς εἰ λέγοιμι καὶ τῷ ἀκολάστῳ (εἰ καὶ μὴ ἀκούσηται τῶν λεγομένων, μηδὲ σωφρονήση). Μακά ριος εἴ, ἐὰν σωφρονήσῃς· καὶ τῷ σοφίαν ἐξουδενοῦντι, εἰ καὶ ἐπιβαίνει τῇ προαιρέσει ταύτη Μα κάριος εἶ, ἐὰν σοφίαν καὶ παιδείαν ἀναλάβης. Μή ποτε οὖν τὸ, «Οὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω, ο ἀνοί σομεν εἰς τὸ εἰρημένον, τό· δὐκ ἔστι δούλος μεί. ζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ· ἡ ἐπεὶ γὰρ ι πᾶς ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν, δοῦλός ἐστι τῆς ἁμαρτίας, ο εποίει δὲ τὴν ἁμαρτίαν ὁ Ἰούδας, καὶ μάλιστα τοῦ διαβόλου βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν αὐτοῦ, ἵνα παραδῷ τὸν Σω τῆρα, δοῦλος ἦν Ἰούδας τῆς ἁμαρτίας. Δούλος δὲ ὢν τῆς ἁμαρτίας, οὐκ ἦν τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ δοῦ λος· οὕτω δὲ οὐδὲ ἀπόστολος τοῦ Ἰησοῦ ἔτι ἦν· ἤδη γὰρ τοῦ διαβόλου ἐγεγόνει, βεβληκότος εἰς τὴν καρ δίαν αὐτοῦ ἵνα παραδῷ τὸν Σωτῆρα· διὸ ἀρνούμενος αὐτὸν εἶναι δοῦλον ἑαυτοῦ ὁ Σωτὴρ καὶ ἀπόστολον, εἶπε καὶ τό· «Οὐκ ἔστι δοῦλος μείζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ, οὐδὲ ἀπόστολος μείζων τοῦ πέμψαντος απ τόν, ο τό «Οὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω.» Μετά τοῦτο ἴδωμεν τό·. Ἐγὼ οἶδα τίνας ἐξελεξάμην, ο ὅπερ ἁπλούστερον μὲν τοιοῦτόν ἐστι· Τίς ἐστιν ἕκαστος ὧν ἐξελεξάμην οἶδα· οἶδα οὖν καὶ τίς ἐστιν ὁ Ἰούδας, καὶ οὐ λανθάνει με, τοῦ διαβόλου ἤδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν αὐτοῦ τὰ κατ᾿ ἐμοῦ. Καὶ τοιοῦτον δὲ ἔχει νοῦν διά τινα τῆς Γραφῆς περὶ τοῦ οἶδα συνή θειαν, καὶ τῶν ὁμοίων τῇ λέξει ταύτῃ· ὁποῖόν ἐστι καὶ τὸ ἔγνων. Φησί που ὁ Σωτὴρ ἐρεῖν τοῖς λέξουσι, δ Τῷ ὀνόματί σου ἐφάγομεν καὶ ἐπίομεν, και δαιμόνια εξεβάλομεν,» τὸ, ο Οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς, καὶ τό· ι Οὐκ οἶδα ὑμᾶς πόθεν ἐστέ·· ὅπερ ἐὰν ἁπλούστερον νοῆται, παρὰ τὸ ἀξίωμα δόξομεν τοῦ Σωτῆρος ὑπολαμβάνειν. ᾿Αλλὰ μήποτε, ἐπεὶ «ἔγνω Κύριος τοὺς ὄντας αὐτοῦ,» τοὺς μὴ ὄντας αὑτοῦ οὐκ ἔγνω· καὶ ὥς φησι περί τινων τό, «Οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς,» οὕτω εἴποι ἂν καὶ περὶ τοῦ Ἰούδα, εἰ μὲν μὴ ὄντος αὐτοῦ· Οὐδέποτε ἔγνων σε· εἰ δ γενόμενος μεταπέπτωκε, λεχθείη ἂν πρὸς αὐτόν Οὐκ οἶδά σε πόθεν εἴ. Καὶ νῦν οὖν, τοῦ διαβόλου ήδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν αὐτοῦ τὰ κατὰ τοῦ Ἰη σοῦ, οὐκ οἶδεν αὐτὸν ὁ Ἰησοῦς. Διὸ οὐκ εἶπε· Νῦν ἐγὼ οἶδα πάντας τοὺς παρόντας, ἀλλ', ο Εγώ οἶδα τίνας ἐξελεξάμην, ο ὡς εἰ ἔλεγε, τοὺς ἐκλεκτούς μου. Οὐ περὶ πάντων δὲ τῶν παρόντων φημὶ τήν Ἐγὼ οίδα τίνας ἐξελεξάμην, καὶ γίνεται τὸ γενόμενον ὑπὸ τοῦ ἑνὸς ἐξ ὑμῶν παραδώσοντός με, ἵνα πληρωθῇ ἡ λέγουσα Γραφή. Ο τρώγων μου τὸν ἄρτον ἐπῆρεν ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρναν αὐτοῦ. ο Πα ΣΙΝ, * Η Τιμ. ", 19. το νιι, Η καὶ τό. Τῷ ὀνόματί σου ἐφάγομεν, Κύριε, οὐκ ἐν τῷ ὀνό ματί σου προεφητεύσαμεν, καὶ ἐν τῷ ὀνόματί σου δαιμόνια, εἰ μὲν μὴ ὄντος αὐτ τοῦ· οὐδέποτε, εἰ μὲν οὖν οὐδέ ποτε,

estis, si feceritis ea neque enim beatus Judas. At ego non existimo recte hoc dictum eo referri ad illud dictum: «Beali estis, si feceritis ea. lloc enim totum, et de Juda, et de quovis, quamvis pravissimus sit, verum est: Beatus es, quisquis hæc feceris; tanquam si dicerem intemperanti (etiainsi non auditurus sit quæ dicuntur, neque temperantia usurus), Beatus es, si temperate vi xeris; et sapientiam spernenti, etiamsi ingrediatur hoc propositum: Beatus es lu, si sapientiam et di sciplinam susceperis. Proinde vide ne forte hæc verba, ‹ Non de omnibus vobis dico ª, › referenda sint ad illud: «Non est servus major domino suo. Quoniam enim ‹ quisquis peccatum committit, ser vus est peccati”, › committebat autem peccatum Judas, et maxime cum diabolus immisisset in cor ´ejus ut Servatorem proderet ", servus erat Judas peccati. Servus autem peccati curn esset, non erat Verbi Dei servus: istoque modo ne Jesu quidem amplius apostolus erat; jam enim factus erat dia boli, qui in cor ejus immiserat ut Servatorem pro dere.. 425 Idcirco negans Servator cum esse ser vum summ et apostolum, cum dixisset, «Non est servus major domino suo, neque apostolus major eo qui misit ipsum *,. addidit: < Non de omnibus vobis dico "., Post hoc videamus hoc dictum, Ego scio quos elegerim, quod simplicius tale est Scio qualis sit unusquisque eorum quos elegi quamobrem scio etiam qualis sit Judas, nec me clam est quæ diabolus jam immiserit in cor ejus c adversum me. Atque talem habet intelligentiam propter quamdam consuetudinem Scripturæ, cum utitur vocabulo scio, atque illi similibus; cujus modi etiam est, novi, Servatore alicubi dicente futurum ut dicat dicturis, In nomine tuo mandu cavimus, et bibimus, et dæmonia ejecimus, hoc, ‹ Nunquam novi vos, et illud:. Nescio vos unde s:tig 4:» quod si simplicius intelligatur, vi debimur infra dignitatem Salvatoris cogitare. Proinde vide ne forte, quoniaın «cognovit Dominus qui sunt ejus *, › non agnoscat etiam qui non sint ejus; et quomodo de quibusdam inquit, ‹ Nunquam novi vos,» sic dicat etiam de Juda, sf non est ipsius Nunquam novi te. Quod si cum esset Jesu Judas, postea lapsus fuit, dicturus certe est illi Jesus Nescio te unde sis. Unde etiamnum, quia immiserit diabolus in cor ejus hæc adversus Jesum, nescit illum Jesus; quamobrem non dixit, Nunc ego scio omnes præsentes, sed: ‹ Ego scio quos elegerim (tanquam diceret, electos meos). Non de omnibus autem praesentibus inquio, e Ego scio quos elege 87 Joan. 16. * ibid. 16. Joan. VHI, 34. " Joan. xш11, 2. Matth. 25. Luc. xiii. 27. nonne nomine tuo prophetavimus, et nonne nomine tuo dæmonia, etc., ex Matthæo solo. ** Joan. xılı, 17. s ibid. 18. Matth. vii, 22; Luc. xiii, 26. Scribendum videtur etc. Hæc ex Matthæo simul et Luca in unum confudit Origenes. Ferrarius legisse videtur etc., siquidem interpretatur: c lumine, ss ibid. . ibid. 18. Codex Bodleianus, recte, etc.: Regius, male, etc.

';» τοῦτο ἀναφέρεσθαι τὸ λεγόμενον· τοῦτο γὰρ ὅλον καὶ περὶ Ἰούδα καὶ παντὸς οὐτινοσοῦν, κἂν φαυλότατος ᾖ, ἀληθὲς, τό· Μακάριος εἶ ὁ δεῖνα, ἐὰν ποιήσεις τάδε· ὡς εἰ λέγοιμι καὶ τῷ ἀκολάστῳ (εἰ καὶ μὴ ἀκούσηται τῶν λεγομένων, μηδὲ σωφρονήση). Μακά ριος εἴ, ἐὰν σωφρονήσῃς· καὶ τῷ σοφίαν ἐξουδε νοῦντι, εἰ καὶ ἐπιβαίνει τῇ προαιρέσει ταύτη Μα κάριος εἶ, ἐὰν σοφίαν καὶ παιδείαν ἀναλάβης. Μή ποτε οὖν τὸ, «Οὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω, ο ἀνοί σομεν εἰς τὸ εἰρημένον, τό· δὐκ ἔστι δούλος μεί. ζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ· ἡ ἐπεὶ γὰρ ι πᾶς ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν, δοῦλός ἐστι τῆς ἁμαρτίας, ο εποίει δὲ τὴν ἁμαρτίαν ὁ Ἰούδας, καὶ μάλιστα τοῦ διαβόλου βεβλη κότος εἰς τὴν καρδίαν αὐτοῦ, ἵνα παραδῷ τὸν Σω τῆρα, δοῦλος ἦν Ἰούδας τῆς ἁμαρτίας. Δούλος δὲ ὢν τῆς ἁμαρτίας, οὐκ ἦν τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ δοῦ λος· οὕτω δὲ οὐδὲ ἀπόστολος τοῦ Ἰησοῦ ἔτι ἦν· ἤδη γὰρ τοῦ διαβόλου ἐγεγόνει, βεβληκότος εἰς τὴν καρ δίαν αὐτοῦ ἵνα παραδῷ τὸν Σωτῆρα· διὸ ἀρνούμενος αὐτὸν εἶναι δοῦλον ἑαυτοῦ ὁ Σωτὴρ καὶ ἀπόστολον, εἶπε καὶ τό· «Οὐκ ἔστι δοῦλος μείζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ, οὐδὲ ἀπόστολος μείζων τοῦ πέμψαντος απ τόν, ο τό «Οὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω.» Μετά τοῦτο ἴδωμεν τό·. Ἐγὼ οἶδα τίνας ἐξελεξάμην, ο ὅπερ ἁπλούστερον μὲν τοιοῦτόν ἐστι· Τίς ἐστιν ἕκαστος ὧν ἐξελεξάμην οἶδα· οἶδα οὖν καὶ τίς ἐστιν ὁ Ἰούδας, καὶ οὐ λανθάνει με, τοῦ διαβόλου ἤδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν αὐτοῦ τὰ κατ᾿ ἐμοῦ. Καὶ τοιοῦτον δὲ ἔχει νοῦν διά τινα τῆς Γραφῆς περὶ τοῦ οἶδα συνή θειαν, καὶ τῶν ὁμοίων τῇ λέξει ταύτῃ· ὁποῖόν ἐστι καὶ τὸ ἔγνων. Φησί που ὁ Σωτὴρ ἐρεῖν τοῖς λέξουσι, δ Τῷ ὀνόματί σου ἐφάγομεν καὶ ἐπίομεν, και δαιμόνια εξεβάλομεν,» τὸ, ο Οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς, καὶ τό· ι Οὐκ οἶδα ὑμᾶς πόθεν ἐστέ·· ὅπερ ἐὰν ἁπλούστερον νοῆται, παρὰ τὸ ἀξίωμα δόξομεν τοῦ Σωτῆρος ὑπολαμβάνειν. ᾿Αλλὰ μήποτε, ἐπεὶ «ἔγνω Κύριος τοὺς ὄντας αὐτοῦ,» τοὺς μὴ ὄντας αὑτοῦ οὐκ ἔγνω· καὶ ὥς φησι περί τινων τό, «Οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς,» οὕτω εἴποι ἂν καὶ περὶ τοῦ Ἰούδα, εἰ μὲν μὴ ὄντος αὐτοῦ· Οὐδέποτε ἔγνων σε· εἰ δ γενόμενος μεταπέπτωκε, λεχθείη ἂν πρὸς αὐτόν Οὐκ οἶδά σε πόθεν εἴ. Καὶ νῦν οὖν, τοῦ διαβόλου ήδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν αὐτοῦ τὰ κατὰ τοῦ Ἰη σοῦ, οὐκ οἶδεν αὐτὸν ὁ Ἰησοῦς. Διὸ οὐκ εἶπε· Νῦν ἐγὼ οἶδα πάντας τοὺς παρόντας, ἀλλ', ο Εγώ οἶδα τίνας ἐξελεξάμην, ο ὡς εἰ ἔλεγε, τοὺς ἐκλεκτούς μου. Οὐ περὶ πάντων δὲ τῶν παρόντων φημὶ τήν Ἐγὼ οίδα τίνας ἐξελεξάμην, καὶ γίνεται τὸ γενόμενον ὑπὸ τοῦ ἑνὸς ἐξ ὑμῶν παραδώσοντός με, ἵνα πληρωθῇ ἡ λέγουσα Γραφή. Ο τρώγων μου τὸν ἄρτον ἐπῆρεν ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρναν αὐτοῦ. ο Πα ΣΙΝ, * Η Τιμ. ", 19. το νιι, Η καὶ τό. Τῷ ὀνόματί σου ἐφάγομεν, Κύριε, οὐκ ἐν τῷ ὀνό ματί σου προεφητεύσαμεν, καὶ ἐν τῷ ὀνόματί σου δαιμόνια, εἰ μὲν μὴ ὄντος αὐτ τοῦ· οὐδέποτε, εἰ μὲν οὖν οὐδέ ποτε, estis, si feceritis ea neque enim beatus Judas. At ego non existimo recte hoc dictum eo referri ad illud dictum: «Beali estis, si feceritis ea. lloc enim totum, et de Juda, et de quovis, quamvis pravissimus sit, verum est: Beatus es, quisquis hæc feceris; tanquam si dicerem intemperanti (etiainsi non auditurus sit quæ dicuntur, neque temperantia usurus), Beatus es, si temperate vi xeris; et sapientiam spernenti, etiamsi ingrediatur hoc propositum: Beatus es lu, si sapientiam et di sciplinam susceperis. Proinde vide ne forte hæc verba, ‹ Non de omnibus vobis dico ª, › referenda sint ad illud: «Non est servus major domino suo. Quoniam enim ‹ quisquis peccatum committit, ser vus est peccati”, › committebat autem peccatum Judas, et maxime cum diabolus immisisset in cor ´ejus ut Servatorem proderet ", servus erat Judas peccati. Servus autem peccati curn esset, non erat Verbi Dei servus: istoque modo ne Jesu quidem amplius apostolus erat; jam enim factus erat dia boli, qui in cor ejus immiserat ut Servatorem pro dere.. 425 Idcirco negans Servator cum esse ser vum summ et apostolum, cum dixisset, «Non est servus major domino suo, neque apostolus major eo qui misit ipsum *,. addidit: < Non de omnibus vobis dico "., Post hoc videamus hoc dictum, Ego scio quos elegerim, quod simplicius tale est Scio qualis sit unusquisque eorum quos elegi quamobrem scio etiam qualis sit Judas, nec me clam est quæ diabolus jam immiserit in cor ejus c adversum me. Atque talem habet intelligentiam propter quamdam consuetudinem Scripturæ, cum utitur vocabulo scio, atque illi similibus; cujus modi etiam est, novi, Servatore alicubi dicente futurum ut dicat dicturis, In nomine tuo mandu cavimus, et bibimus, et dæmonia ejecimus, hoc, ‹ Nunquam novi vos, et illud:. Nescio vos unde s:tig 4:» quod si simplicius intelligatur, vi debimur infra dignitatem Salvatoris cogitare. Proinde vide ne forte, quoniaın «cognovit Dominus qui sunt ejus *, › non agnoscat etiam qui non sint ejus; et quomodo de quibusdam inquit, ‹ Nunquam novi vos,» sic dicat etiam de Juda, sf non est ipsius Nunquam novi te. Quod si cum esset Jesu Judas, postea lapsus fuit, dicturus certe est illi Jesus Nescio te unde sis. Unde etiamnum, quia immiserit diabolus in cor ejus hæc adversus Jesum, nescit illum Jesus; quamobrem non dixit, Nunc ego scio omnes præsentes, sed: ‹ Ego scio quos elegerim (tanquam diceret, electos meos). Non de omnibus autem praesentibus inquio, e Ego scio quos elege 87 Joan. 16. * ibid. 16. Joan. VHI, 34. " Joan. xш11, 2. Matth. 25. Luc. xiii. 27. nonne nomine tuo prophetavimus, et nonne nomine tuo dæmonia, etc., ex Matthæo solo. ** Joan. xılı, 17. s ibid. 18. Matth. vii, 22; Luc. xiii, 26. Scribendum videtur etc. Hæc ex Matthæo simul et Luca in unum confudit Origenes. Ferrarius legisse videtur etc., siquidem interpretatur: c lumine, ss ibid. . ibid. 18. Codex Bodleianus, recte, etc.: Regius, male, etc.

col. 777–778page 80 of 102

PG 14:777μπέφρασται δὲ τὸ ῥητὸν ἀπὸ τοῦ τεσσαρακοστοῦ:» παραφραστικῶς ψαλμοῦ, οὕτως ἔχον· ι Καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος τῆς εἰρήνης μου, ἐφ᾽ ἂν ἤλπισα, ὁ ἐσθίων ἄρτους μου, ἐμεγάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερνισμόν· ο οὐκοῦν ὁ Σωτὴρ τὸ ῥητὸν τοῦτο περὶ τοῦ Ἰούδα καὶ ἑαυτοῦ φησιν εἰρῆσθαι· ἐν ᾧ ζητήσεις πῶς ἄνθρωπος εἰρήνης Ἰούδας ἦν, καὶ ἐπ' αὐτὸν ὁ Σωτὴρ ἤλπισε. δηλοῦσθαι οὖν διὰ τούτων νομίζω, ὅτι γνησίως ποτὲ ἐπεπιστεύκει· οὐ γὰρ ἂν, μηδέποτε υἱὸν εἰρήνης γενό μενον αὐτὸν ἀποστέλλων μετὰ τῶν λοιπῶν ἀποστό έων ἔλεγε καὶ αὐτῷ· τοῖς γὰρ δώδεκα ἀναγέγραπ τα: εἰρηκέναι τό·. Είπατε· Εἰρήνη τῷ οἴκῳ τούτῳ καὶ ἐὰν ἐκεῖ ᾗ υἱὸς εἰρήνης, ἡ εἰρήνη ὑμῶν ἐπ' αὐτ τὸν ἀναπαύσεται· εἰ δὲ μή γε, ἡ εἰρήνη ὑμῶν ἐφ' ὑμᾶς ἀνακάμψει·. καὶ γὰρ ὅρα μεθ' ὅσα ὁ διάβολος Εβαλεν αὐτοῦ εἰς τὴν καρδίαν τὰ κατὰ τοῦ Σωτῆρος, καὶ πρὸ ὀλίγου κλέπτης είναι μεμαρτύρηται· οὐκ ἂν δ', οἶμαι, ἀρχῆθεν κλέπτης ὢν, ἐπιστεύθη τὸ γλωσσόκομον· ἄξιος οὖν τοῦ πιστευθῆνα: ὢν (εἰ καὶ προεγνώσθη μεταπεσούμενος), ἐπιστεύθη καὶ τηλικοῦτος ἦν ἄνθρωπος εἰρήνης Χριστοῦ, ὡς ἐλπίδας ἀγαθάς ποτε τὸν Ἰησοῦν ἐπ' αὐτῷ ὡς καλῷ ἀποστόλῳ ἐσχηκέναι· ἄκουε γὰρ τοῦ· «Ἐφ᾽ ἂν ἤλπισα. • Ἐγὼ δ' οἶμαι, ὅτι καὶ λόγων ἀποῤῥήτων τροφιμωτάτων κεκοινώνηκε τοῖς ἀποστόλοις ἀπὸ Ἰησοῦ λαβὼν, περὶ ὧν εἶπεν· Ὁ ἐσθίων´ ἄρτους μου· › τὸ δέ «Ἐμεγάλυνεν ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρναν αὐτοῦ,» μεταπέφρασται εἰς τό· «Ἐπῆρεν ἐπ᾽ ἐμὲ τὴν πτέρναν αὐτοῦ, ν ὥστε ταὐτὸν εἶναι τὸ, Ἐμε γάλυνε, τῷ, Ἐπῆρε. Καὶ εἰ χρὴ τὴν, «Επήρεν ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρναν αὐτοῦ, ο καὶ, «Ἐμεγάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερνισμὸν αὐτοῦ,» σαφηνίσαι λέξιν, φήσο μεν, ὅτι τοῦτο ποιεῖ ὁ λαξ ἐντείνων τινί· τοιοῦτος δὲ καὶ Ἰούδας ἦν, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ καταπατῶν, καὶ τρώγων ἦν μετὰ τοῦ Ἰησοῦ τὸν ἄρτον αὐτοῦ, ὅτε βάλας ὁ Ἰησοῦς τὸ ψωμίον λαμβάνει, καὶ δίδωσιν Ἰούδα Σίμωνος Ισκαριώτῃ, ἐπῆρεν Ἰούδας ἐπὶ τὸν Διδάσκαλον τὴν πτέρναν αὐτοῦ, ὅτι μετὰ τὸ ψω μίον εἰσῆλθεν ὁ Σατανᾶς εἰς τὸν Ἰούδαν. Εἰ δὲ δύνα ται καὶ τό·. Ἡ ἀνομία τῆς πτέρνης μου κυκλώσει με, ο συνεξεταζόμενον τῷ· Ἐπῆρεν ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρναν αὑτοῦ, ὁ ἀναφέρεσθαι ἐπὶ τὸν Ἰούδαν γενό μενον ἐν τῇ μερίδι τοῦ Ἰησοῦ, καὶ κτῆμα χρηματίσαντα αὐτοῦ, καὶ ἀπόστολον, πτέρναν δὲ διὰ τὸ τε λευταῖον αὐτὸν γεγονέναι τροπικῶς λεγόμενον, καὶ αυτός συνεπισκέψῃ. 9. ι Απάρτι λέγω ὑμῖν πρὸ τοῦ γενέσθαι, ἵνα πιστεύσητε, ὅταν γένηται, ὅτι ἐγώ εἰμι.» Τὴν ἀναφορὰν ἡ λέξις αὕτη ἔχει ἐπὶ τὸ προειρημένον τό σε σε σε Ἀποστόλων. ἀποστέλλω. Πιστευθῆναι ὢν (εἰ καὶ προεγνώσθη μετα πεσούμενος), ἐπιστεύθη. πιστευθήναι προεγνώσθη μεταπονούμενος, ἐπιστεύθη ἄκους• ἀκούω. Τὸ δέ. Ὅτι. ὅτε,

rim utque hoc eveniat, quodl evenit, unus ex vo bis est causa; qui me est proditurus, ut impleatur Scriptura dicens: «Qui manducat panem meum, sustulit contra me calcaneum suum“. › Trausta tum autem est dictum hoc a psalmo quadragesimo, sic habens: «Etenim homo pacis meæ, in quo speravi, qui edebat panes meos, ma gnificavit adversum me supplantationem; › quod dictum Servator de Juda, ac de seipso dictum fuisse inquit. In quo quæres quomodo homo pacis Judas fuerit, et quomodo Servator in eum sperave rit. His verbis ergo declarari arbitror Judam alı quando sincere credidisse; neque enim, ni aliquando fuisset filius pacis, misisset eum Dominus cum cæ teris apostolis; eique dixisset (nam duodecim scri ptum est eum dixisse), Dicite Pax huic domui; nalum cum eo: Sustulit contra me calcaneum Jesu, et habitus possessio ejus, et apostolus, dictus fuerit, tu ipse etiam considerabis. 65 Luc. x, 5, 6. 46 Psal. xL, 10. Joan. xtu, 19. ibid. et si illic 426 fuerit filius pacis, requiescet super illum pax vestra; sin minus, ad vos revertetur pax vestra ³; › proinde vide post quanta diabolus im miserit hæc in cor ejus adversum Servatorem, et quia dictus est paulo ante fur esse. Non autem opi nor quod marsupium ei concreditum fuisset, si a principio fur fuisset; sed dignus cum essel cui il lud crederetur (etiamsi eum præscisset lapsurumi Jesus), illius illi cura credita fuit; fuitque tallus homo pacis Christi, ut in co velut bono apostolo bonam spem habuerit aliquando Jesus; considera enim illud: ‹ In quo speravi *. › Proinde meum est judicium sermones eum occultos, et firmissimos, ac maxime nutrientes, quos a Jesu accepisset, apo stolis communicasse, de quibus dixit: «Qui edebat panes neos 4.» Celerum pro: • Magnificavit ad versum me supplantationem suam, › fecit evange lista Sustulit adversum me calcaneum suum,ɔ ut idem valeat magnificavit quod sustulit. Quod si contextus hic: ‹ Sustulit adversum me calcaneum suum,› et, ‹Magnificavit adversum me supplantatio nem suam 4, necessario nobis explanandus sit, dicemus hoc fieri a calce intendente plagas alicui; cujusmodi etiam erat Judas Dei Filium decipiens, manducansque cum Jesu ejus panem, cum (immer sam buccellam accipiente Jesa, ac Judæ Simoni Iscariot porrigente *,) sustulit Judas adversus Præ ceptorem calcaneum suum, quia post buccellam intravit Satanas in Judam. An vero illud: c Ini quitas calcanei mei circumdabit me”, › una exami suum, › referri ad Judam possit, qui fuit in parte vero calcaneum tropice, quod ipse ultimum proditor ibid. Editio Iluetii perperam label Sic recte habet codex Bodleianus; in Regio vitiose legitur, 9. Nunc dico vobis antequam fiat, ut cum factum fuerit, credatis quia ego sum ".» Relationem la bent verba hæc ad id quod superius est dictum 50 Psal. + Joan. xiu, 18. ts Joan. xxvi, 27. Codex Bodleianus, Regius, Deest in editione luetii, sed legitur in codice Bodleiano. Ferrarius legisse videtur vertit enim, c quando.»

μπέφρασται δὲ τὸ ῥητὸν ἀπὸ τοῦ τεσσαρακοστοῦ:» παραφραστικῶς ψαλμοῦ, οὕτως ἔχον· ι Καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος τῆς εἰρήνης μου, ἐφ᾽ ἂν ἤλπισα, ὁ ἐσθίων ἄρτους μου, ἐμεγάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερνισμόν· ο οὐκοῦν ὁ Σωτὴρ τὸ ῥητὸν τοῦτο περὶ τοῦ Ἰούδα καὶ ἑαυτοῦ φησιν εἰρῆσθαι· ἐν ᾧ ζητήσεις πῶς ἄνθρωπος εἰρήνης Ἰούδας ἦν, καὶ ἐπ' αὐτὸν ὁ Σωτὴρ ἤλπισε. Δηλοῦ σθαι οὖν διὰ τούτων νομίζω, ὅτι γνησίως ποτὲ ἐπε πιστεύκει· οὐ γὰρ ἂν, μηδέποτε υἱὸν εἰρήνης γενό μενον αὐτὸν ἀποστέλλων μετὰ τῶν λοιπῶν ἀποστό έων ἔλεγε καὶ αὐτῷ· τοῖς γὰρ δώδεκα ἀναγέγραπ τα: εἰρηκέναι τό·. Είπατε· Εἰρήνη τῷ οἴκῳ τούτῳ καὶ ἐὰν ἐκεῖ ᾗ υἱὸς εἰρήνης, ἡ εἰρήνη ὑμῶν ἐπ' αὐτ τὸν ἀναπαύσεται· εἰ δὲ μή γε, ἡ εἰρήνη ὑμῶν ἐφ' ὑμᾶς ἀνακάμψει·. καὶ γὰρ ὅρα μεθ' ὅσα ὁ διάβολος Εβαλεν αὐτοῦ εἰς τὴν καρδίαν τὰ κατὰ τοῦ Σωτῆρος, καὶ πρὸ ὀλίγου κλέπτης είναι μεμαρτύρηται· οὐκ ἂν δ', οἶμαι, ἀρχῆθεν κλέπτης ὢν, ἐπιστεύθη τὸ γλωσσόκομον· ἄξιος οὖν τοῦ πιστευθῆνα: ὢν (εἰ καὶ προεγνώσθη μεταπεσούμενος), ἐπιστεύθη καὶ τηλικοῦτος ἦν ἄνθρωπος εἰρήνης Χριστοῦ, ὡς ἐλπίδας ἀγαθάς ποτε τὸν Ἰησοῦν ἐπ' αὐτῷ ὡς καλῷ ἀποστόλῳ ἐσχηκέναι· ἄκουε γὰρ τοῦ· «Ἐφ᾽ ἂν ἤλπισα. • Ἐγὼ δ' οἶμαι, ὅτι καὶ λόγων ἀποῤῥήτων τροφιμωτάτων κεκοινώνηκε τοῖς ἀποστόλοις ἀπὸ Ἰησοῦ λαβὼν, περὶ ὧν εἶπεν· Ὁ ἐσθίων´ ἄρτους μου· › τὸ δέ «Ἐμεγάλυνεν ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρ ναν αὐτοῦ,» μεταπέφρασται εἰς τό· «Ἐπῆρεν ἐπ᾽ ἐμὲ τὴν πτέρναν αὐτοῦ, ν ὥστε ταὐτὸν εἶναι τὸ, Ἐμε γάλυνε, τῷ, Ἐπῆρε. Καὶ εἰ χρὴ τὴν, «Επήρεν ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρναν αὐτοῦ, ο καὶ, «Ἐμεγάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερνισμὸν αὐτοῦ,» σαφηνίσαι λέξιν, φήσο μεν, ὅτι τοῦτο ποιεῖ ὁ λαξ ἐντείνων τινί· τοιοῦτος δὲ καὶ Ἰούδας ἦν, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ καταπατῶν, καὶ τρώγων ἦν μετὰ τοῦ Ἰησοῦ τὸν ἄρτον αὐτοῦ, ὅτε βάλας ὁ Ἰησοῦς τὸ ψωμίον λαμβάνει, καὶ δίδωσιν Ἰούδα Σίμωνος Ισκαριώτῃ, ἐπῆρεν Ἰούδας ἐπὶ τὸν Διδάσκαλον τὴν πτέρναν αὐτοῦ, ὅτι μετὰ τὸ ψω μίον εἰσῆλθεν ὁ Σατανᾶς εἰς τὸν Ἰούδαν. Εἰ δὲ δύνα ται καὶ τό·. Ἡ ἀνομία τῆς πτέρνης μου κυκλώσει με, ο συνεξεταζόμενον τῷ· Ἐπῆρεν ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρναν αὑτοῦ, ὁ ἀναφέρεσθαι ἐπὶ τὸν Ἰούδαν γενό μενον ἐν τῇ μερίδι τοῦ Ἰησοῦ, καὶ κτῆμα χρηματί σαντα αὐτοῦ, καὶ ἀπόστολον, πτέρναν δὲ διὰ τὸ τε λευταῖον αὐτὸν γεγονέναι τροπικῶς λεγόμενον, καὶ αυτός συνεπισκέψῃ. 9. ι Απάρτι λέγω ὑμῖν πρὸ τοῦ γενέσθαι, ἵνα πιστεύσητε, ὅταν γένηται, ὅτι ἐγώ εἰμι.» Τὴν ἀναφορὰν ἡ λέξις αὕτη ἔχει ἐπὶ τὸ προειρημένον τό σε σε σε Ἀποστόλων. ἀποστέλλω. Πιστευθῆναι ὢν (εἰ καὶ προεγνώσθη μετα πεσούμενος), ἐπιστεύθη. πιστευθήναι προεγνώσθη μεταπονούμενος, ἐπιστεύθη ἄκους• ἀκούω. Τὸ δέ. Ὅτι. ὅτε, rim utque hoc eveniat, quodl evenit, unus ex vo bis est causa; qui me est proditurus, ut impleatur Scriptura dicens: «Qui manducat panem meum, sustulit contra me calcaneum suum“. › Trausta tum autem est dictum hoc a psalmo quadragesimo, sic habens: «Etenim homo pacis meæ, in quo speravi, qui edebat panes meos, ma gnificavit adversum me supplantationem; › quod dictum Servator de Juda, ac de seipso dictum fuisse inquit. In quo quæres quomodo homo pacis Judas fuerit, et quomodo Servator in eum sperave rit. His verbis ergo declarari arbitror Judam alı quando sincere credidisse; neque enim, ni aliquando fuisset filius pacis, misisset eum Dominus cum cæ teris apostolis; eique dixisset (nam duodecim scri ptum est eum dixisse), Dicite Pax huic domui; nalum cum eo: Sustulit contra me calcaneum Jesu, et habitus possessio ejus, et apostolus, dictus fuerit, tu ipse etiam considerabis. 65 Luc. x, 5, 6. 46 Psal. xL, 10. Joan. xtu, 19. ibid. et si illic 426 fuerit filius pacis, requiescet super illum pax vestra; sin minus, ad vos revertetur pax vestra ³; › proinde vide post quanta diabolus im miserit hæc in cor ejus adversum Servatorem, et quia dictus est paulo ante fur esse. Non autem opi nor quod marsupium ei concreditum fuisset, si a principio fur fuisset; sed dignus cum essel cui il lud crederetur (etiamsi eum præscisset lapsurumi Jesus), illius illi cura credita fuit; fuitque tallus homo pacis Christi, ut in co velut bono apostolo bonam spem habuerit aliquando Jesus; considera enim illud: ‹ In quo speravi *. › Proinde meum est judicium sermones eum occultos, et firmissimos, ac maxime nutrientes, quos a Jesu accepisset, apo stolis communicasse, de quibus dixit: «Qui edebat panes neos 4.» Celerum pro: • Magnificavit ad versum me supplantationem suam, › fecit evange lista Sustulit adversum me calcaneum suum,ɔ ut idem valeat magnificavit quod sustulit. Quod si contextus hic: ‹ Sustulit adversum me calcaneum suum,› et, ‹Magnificavit adversum me supplantatio nem suam 4, necessario nobis explanandus sit, dicemus hoc fieri a calce intendente plagas alicui; cujusmodi etiam erat Judas Dei Filium decipiens, manducansque cum Jesu ejus panem, cum (immer sam buccellam accipiente Jesa, ac Judæ Simoni Iscariot porrigente *,) sustulit Judas adversus Præ ceptorem calcaneum suum, quia post buccellam intravit Satanas in Judam. An vero illud: c Ini quitas calcanei mei circumdabit me”, › una exami suum, › referri ad Judam possit, qui fuit in parte vero calcaneum tropice, quod ipse ultimum proditor ibid. Editio Iluetii perperam label Sic recte habet codex Bodleianus; in Regio vitiose legitur, 9. Nunc dico vobis antequam fiat, ut cum factum fuerit, credatis quia ego sum ".» Relationem la bent verba hæc ad id quod superius est dictum 50 Psal. + Joan. xiu, 18. ts Joan. xxvi, 27. Codex Bodleianus, Regius, Deest in editione luetii, sed legitur in codice Bodleiano. Ferrarius legisse videtur vertit enim, c quando.»

col. 779–780page 81 of 102

PG 14:779Οὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω· ἐγὼ εἶδα τίνας ἐξε σε Ηδη. οἷς ήδη. ἐθεσπίζετο τε Θέσπιστο.. τῷ, Ἵνα πιστεύσητε, ἐνεργῆτε. λεξάμην· ἀλλ᾽ ἵνα ἡ Γραφὴ πληρωθῇ· Ὁ τρώγων μετ᾿ ἐμοῦ τὸν ἄρτον ἐπῆρεν ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρναν αυ τοῦ.» Τοῦτο γὰρ τὸ ἐσόμενον, ἵνα ἡ Γραφὴ πλη ρωθῇ περὶ τοῦ ἐπαίροντος ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρναν αὐτοῦ (ὅς ἐστι τρώγων μετ᾿ ἐμοῦ τὸν ἄρτον), ἀπάρτι λέγω ὑμῖν, καὶ λέγω πρὸ τοῦ γενέσθαι, ἵνα, ἐπὰν γένηται τὸ πληρωθησόμενον τῶν προφητευθέντων ἐν τῇ Γραφῇ, πιστεύσητε, ὅτι ἐγώ εἰμ περὶ οὗ ταῦτα προεφήτευται, ἀπὸ τοῦ τρώγοντος μετ' αὐτοῦ τὸν ἄρτον, ἐπάραντος τὴν ἑαυτοῦ πτέρναν κατ' αὐτοῦ. Ζητήσει δ' ἄν τις πὼς εἴρηται τοῖς μαθηταῖς, ὧν ἔνιψε τοὺς πόδας ὁ Ἰησοῦς, ὡς μηδέ. πω πιστεύσασιν, ὅτι καὶ αὐτὸς εἴη ὁ Χριστός, τό Απάρτι λέγω ὑμῖν πρὸ τοῦ γενέσθαι, ο καὶ διὰ τοῦτο λέγω, ἵνα, ὅταν ο γένηται, πιστεύσητε, ὅτι ἐγώ εἰμι ἡ ὁ προφητευθείς Χριστός. Καὶ ὅρα εἰ δυ νάμεθα κατηγοροῦντες τῶν τηλικούτων Ἰησοῦ μαθη τῶν, ὡς οὐδέπω πεπιστευκότων, καὶ τὸ βούλημα σ ζειν τοῦ εἰπόντος· «Ινα πιστεύσητε, ὅταν γένηται, ὅτι ἐγώ εἰμι.» Παραλαμβάνων σοφίας θεωρήματα ἔσθ' ὅτε καὶ προτέροις ήδη σοφός ἐστιν ἀναλαμβάνει δεύτερα, ἐφ᾽ οἷς οὐ πρότερον ἦν σοφός, καὶ σοφώτερος ἔσται· καθὼς λέγεται καὶ τό· «Τῶνδε γὰρ ἀκούσας σοφὸς, σοφώτερος ἔσται.» Ὥσπερ οὖν εἰ ἐλέγετο τῷ σοφῷ τάδε τινὰ, καὶ ἐπεφέρετο Ταῦτά σε ποιεῖ σοφὸν, οὐ πάντως ἂν ἐκ τοῦ μὴ σοφοῦ σοφὸν ἐνοήσαμεν, ἀλλὰ καὶ ἐκ σοφοῦ σοφώτερον, ὡς ἐπιγινομένης τῆς προκοπῆς, καὶ ὁδευούσης ἐπὶ τὴν τελειότητα· οὕτω μοι νόει καὶ τὸν πιστεύοντα δύνα σθαι πιστότερον γενέσθαι· καὶ γὰρ οἱ ἀπόστολοι, προς ελθόντες ποτὲ τῷ Κυρίῳ, οὐχ ἑαυτῶν κατηγοροῦντες ὡς ἀπίστων, ἔλεγον αὐτῷ τό Κύριε, πρόσθες ἡμῖν πίστιν· ο καὶ γὰρ ἐν τῷ, πρόσθες, σαφῶς παρ ίσταται, ὅτι πίστιν εἶχον χωροῦσαν προσθήκην. Εἰ. περ οὖν συνήκαμεν ταῦτα, νόει μοι τὰς προσθήκας τῶν πιστοποιούντων, μετά τινα πρότερον πιστοποιή σοντα, προστιθέναι τῇ πίστει· ὥστε καὶ τοὺς μαθη τὰς πρὸς οἷς εἶχον πιστοποιητικοῖς, καὶ τοῦτο προσειληφέναι τὸ βλέπειν πληρουμένην τὴν λέγουσαν Γρα φήν· ο Ο τρώγων μου τὸν ἄρτον ἐπῆρεν ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρναν αὐτοῦ,» παριστάντος τοῦ προφητευ μένου, ὅτι αὐτὸς ἦν περὶ οὗ ταῦτα ἐθεσπίζετο καὶ ἄκουε τοῦ, Ἵνα πιστεύσητε, ὡς ἴσον δυναμένου τῷ, Ἵνα ἐνεργῆτε παραμένοντες τῷ πιστεύειν, καὶ μηδεμίαν ἀφορμὴν πρὸς τὸ μετατίθεσθαι ἔσχον τες. Καὶ εἴ τοι μὴ μεγέθει μεγάλη ἡ πίστις ἦν, η πλήθει πολλή, οὐκ ἂν ἔλεγεν ὁ Παῦλος τό· «Καν ἔχω πᾶσαν τὴν πίστιν· ἡ ὥσπερ γὰρ ὁ τέλειος, καὶ πάσας ἔχων τὰς ἀρετὰς, τελείαν ἑκάστην ἀναλαβὼν, τελείαν ἔχει τὴν σοφίαν, καὶ τελείαν τὴν σωφροσύνην, οὕτω δὲ καὶ τὴν εὐσέβειαν, καὶ τὰς λοιπάς· οὗ τως ἄν τις εἶπε τῇ τοῦ πιστεύειν ἀρετῇ τελείως τῷ πᾶσαν ἔχειν τὴν πίστιν. Ταῦτα δέ φημι ὡς οὐ σε Τελείως τῷ πᾶσαν, τελείαν καὶ πᾶσαν, τελειωθέντα πᾶσαι,

Non de omnibus vobis dito: ego scio quos elege- « rim; sed ut impleatur Scriptura: Qui manducat panem meum, sustulit adversum me calcaneum suum; › hoc enim futurum, ut Scriptura imple retur de eo qui sustulit adversum me calcaneum suum (qui est ille, qui manducat panem meum); nunc dico vobis, et dico antequam fiat, ut, cum factum fuerit quod prophetatum in Scriptura futurum est ut impleatur, credatis me esse eum 427 de quo hæc prophetata sunt, propter eum qui, cum manducaret panem meum, sustulit adver sum me calcaneum suum. Sed quærat aliquis quo modo dictum sit discipulis, quorum laverat pedes Jesus, perinde quasi nondum credidissent ipsum esse Christum: < Nunc dico vobis antequam fiat, et propter hoc dico, cut cum factum fuerit, cre datis me esse 88 › Christum prophetatum. At vide num possimus caventes accusare tales,; tantosque Jesu discipulos, quasi qui nondum credidissent, con silium etiam servare dicentis: Ut cum factum fuerit, credatis quia ego sum. Qui recipit sapien tiæ theoremata, interdum per priora, quibus jam sapiens est, percipit posteriora, in quibus antea non erat sapiens sapientiorque erit: quemadmo dum illud etiam dicitur: Hæc enim audiens sa piens, sapientior erit ".. Ut igitur si sapienti di cerentur quædam, et subjungeretur: Hæc te fa ciunt sapientem; non omnino sapientem conside raremus ex non sapiente, sed ex sapiente sapien tiorem, tanquam profectu succedente, et tendente ad perfectionen: sie mihi considera credentem posse magis credentem fieri: apostoli enim cum aliquando ad Dominum accessissent, non seipsos incusantes tanquam non credentes, dixerunt illi Domine, adauge nobis fidem:» siquidem in vocabulo, adauge, aperte ostenditur fidem habuisse apostolos capientem additamentum. Quamobrem si hæc intelleximus, mihi considera additamenta rerum fidem facientium, post quædam quæ antea fidem fecerant, addidisse Gidei; adeo ut discipuli præter ea quæ habebant fidem facientia, etiam hoc assumpserint, ut viderent Scripturam dicentem Qui manducat panem meum, sustulit contra me calcaneum suum ", impletam, ob oculos ponente eo qui prophetabatur se esse, de quo talia prædi cta fuerant: videque ut intelligas hoc vocabulum, Ut credatis ",, perinde ac sit, Ut operemini, per manentes in credulitate, nullam causam habentes qua mutemini. Ac certe nisi magnitudine magna fides esset, aut multitudine multa, haudquaquam dixisset Paulus 88: ‹Etiamsi habuero omnem fi dem. › Ut enim perfectus, et omnes habens virtu tes, cum singulatim unamquamque virtutem per fectam perceperit, perfectam habet sapientiam, et ss Joan. xu, 18. ss Joan. xil, 19. • Prov. 1, 38 1 Cor. Lego Codex Bodleianus,; Regius, Editio Huetii, ss Luc. xvii, 5. se Joan. xiii, 18. ibid. 19. etc. Legendum fortasse, etc., vel, clc.

Οὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω· ἐγὼ εἶδα τίνας ἐξε σε Ηδη. οἷς ήδη. ἐθεσπίζετο τε Θέσπιστο.. τῷ, Ἵνα πιστεύσητε, ἐνεργῆτε. λεξάμην· ἀλλ᾽ ἵνα ἡ Γραφὴ πληρωθῇ· Ὁ τρώγων μετ᾿ ἐμοῦ τὸν ἄρτον ἐπῆρεν ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρναν αυ τοῦ.» Τοῦτο γὰρ τὸ ἐσόμενον, ἵνα ἡ Γραφὴ πλη ρωθῇ περὶ τοῦ ἐπαίροντος ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρναν αὐτοῦ (ὅς ἐστι τρώγων μετ᾿ ἐμοῦ τὸν ἄρτον), ἀπάρτι λέγω ὑμῖν, καὶ λέγω πρὸ τοῦ γενέσθαι, ἵνα, ἐπὰν γένηται τὸ πληρωθησόμενον τῶν προφη τευθέντων ἐν τῇ Γραφῇ, πιστεύσητε, ὅτι ἐγώ εἰμ περὶ οὗ ταῦτα προεφήτευται, ἀπὸ τοῦ τρώγοντος μετ' αὐτοῦ τὸν ἄρτον, ἐπάραντος τὴν ἑαυτοῦ πτέρ ναν κατ' αὐτοῦ. Ζητήσει δ' ἄν τις πὼς εἴρηται τοῖς μαθηταῖς, ὧν ἔνιψε τοὺς πόδας ὁ Ἰησοῦς, ὡς μηδέ. πω πιστεύσασιν, ὅτι καὶ αὐτὸς εἴη ὁ Χριστός, τό Απάρτι λέγω ὑμῖν πρὸ τοῦ γενέσθαι, ο καὶ διὰ τοῦτο λέγω, ἵνα, ὅταν ο γένηται, πιστεύσητε, ὅτι ἐγώ εἰμι ἡ ὁ προφητευθείς Χριστός. Καὶ ὅρα εἰ δυ νάμεθα κατηγοροῦντες τῶν τηλικούτων Ἰησοῦ μαθη τῶν, ὡς οὐδέπω πεπιστευκότων, καὶ τὸ βούλημα σ ζειν τοῦ εἰπόντος· «Ινα πιστεύσητε, ὅταν γένηται, ὅτι ἐγώ εἰμι.» Παραλαμβάνων σοφίας θεωρήματα ἔσθ' ὅτε καὶ προτέροις ήδη σοφός ἐστιν ἀναλαμ βάνει δεύτερα, ἐφ᾽ οἷς οὐ πρότερον ἦν σοφός, καὶ σοφώτερος ἔσται· καθὼς λέγεται καὶ τό· «Τῶνδε γὰρ ἀκούσας σοφὸς, σοφώτερος ἔσται.» Ὥσπερ οὖν εἰ ἐλέγετο τῷ σοφῷ τάδε τινὰ, καὶ ἐπεφέρετο Ταῦτά σε ποιεῖ σοφὸν, οὐ πάντως ἂν ἐκ τοῦ μὴ σοφοῦ σοφὸν ἐνοήσαμεν, ἀλλὰ καὶ ἐκ σοφοῦ σοφώτερον, ὡς ἐπιγινομένης τῆς προκοπῆς, καὶ ὁδευούσης ἐπὶ τὴν τελειότητα· οὕτω μοι νόει καὶ τὸν πιστεύοντα δύνα σθαι πιστότερον γενέσθαι· καὶ γὰρ οἱ ἀπόστολοι, προς ελθόντες ποτὲ τῷ Κυρίῳ, οὐχ ἑαυτῶν κατηγορούν τες ὡς ἀπίστων, ἔλεγον αὐτῷ τό Κύριε, πρόσθες ἡμῖν πίστιν· ο καὶ γὰρ ἐν τῷ, πρόσθες, σαφῶς παρ ίσταται, ὅτι πίστιν εἶχον χωροῦσαν προσθήκην. Εἰ. περ οὖν συνήκαμεν ταῦτα, νόει μοι τὰς προσθήκας τῶν πιστοποιούντων, μετά τινα πρότερον πιστοποιή σοντα, προστιθέναι τῇ πίστει· ὥστε καὶ τοὺς μαθη τὰς πρὸς οἷς εἶχον πιστοποιητικοῖς, καὶ τοῦτο προσει ληφέναι τὸ βλέπειν πληρουμένην τὴν λέγουσαν Γρα φήν· ο Ο τρώγων μου τὸν ἄρτον ἐπῆρεν ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρναν αὐτοῦ,» παριστάντος τοῦ προφητευ μένου, ὅτι αὐτὸς ἦν περὶ οὗ ταῦτα ἐθεσπίζετο καὶ ἄκουε τοῦ, Ἵνα πιστεύσητε, ὡς ἴσον δυναμένου τῷ, Ἵνα ἐνεργῆτε παραμένοντες τῷ πιστεύειν, καὶ μηδεμίαν ἀφορμὴν πρὸς τὸ μετατίθεσθαι ἔσχον τες. Καὶ εἴ τοι μὴ μεγέθει μεγάλη ἡ πίστις ἦν, η πλήθει πολλή, οὐκ ἂν ἔλεγεν ὁ Παῦλος τό· «Καν ἔχω πᾶσαν τὴν πίστιν· ἡ ὥσπερ γὰρ ὁ τέλειος, καὶ πάσας ἔχων τὰς ἀρετὰς, τελείαν ἑκάστην ἀναλαβὼν, τελείαν ἔχει τὴν σοφίαν, καὶ τελείαν τὴν σωφροσύ νην, οὕτω δὲ καὶ τὴν εὐσέβειαν, καὶ τὰς λοιπάς· οὗ τως ἄν τις εἶπε τῇ τοῦ πιστεύειν ἀρετῇ τελείως τῷ πᾶσαν ἔχειν τὴν πίστιν. Ταῦτα δέ φημι ὡς οὐ σε Τελείως τῷ πᾶσαν, τελείαν καὶ πᾶσαν, τελειωθέντα πᾶσαι, Non de omnibus vobis dito: ego scio quos elege- « rim; sed ut impleatur Scriptura: Qui manducat panem meum, sustulit adversum me calcaneum suum; › hoc enim futurum, ut Scriptura imple retur de eo qui sustulit adversum me calcaneum suum (qui est ille, qui manducat panem meum); nunc dico vobis, et dico antequam fiat, ut, cum factum fuerit quod prophetatum in Scriptura futurum est ut impleatur, credatis me esse eum 427 de quo hæc prophetata sunt, propter eum qui, cum manducaret panem meum, sustulit adver sum me calcaneum suum. Sed quærat aliquis quo modo dictum sit discipulis, quorum laverat pedes Jesus, perinde quasi nondum credidissent ipsum esse Christum: < Nunc dico vobis antequam fiat, et propter hoc dico, cut cum factum fuerit, cre datis me esse 88 › Christum prophetatum. At vide num possimus caventes accusare tales,; tantosque Jesu discipulos, quasi qui nondum credidissent, con silium etiam servare dicentis: Ut cum factum fuerit, credatis quia ego sum. Qui recipit sapien tiæ theoremata, interdum per priora, quibus jam sapiens est, percipit posteriora, in quibus antea non erat sapiens sapientiorque erit: quemadmo dum illud etiam dicitur: Hæc enim audiens sa piens, sapientior erit ".. Ut igitur si sapienti di cerentur quædam, et subjungeretur: Hæc te fa ciunt sapientem; non omnino sapientem conside raremus ex non sapiente, sed ex sapiente sapien tiorem, tanquam profectu succedente, et tendente ad perfectionen: sie mihi considera credentem posse magis credentem fieri: apostoli enim cum aliquando ad Dominum accessissent, non seipsos incusantes tanquam non credentes, dixerunt illi Domine, adauge nobis fidem:» siquidem in vocabulo, adauge, aperte ostenditur fidem habuisse apostolos capientem additamentum. Quamobrem si hæc intelleximus, mihi considera additamenta rerum fidem facientium, post quædam quæ antea fidem fecerant, addidisse Gidei; adeo ut discipuli præter ea quæ habebant fidem facientia, etiam hoc assumpserint, ut viderent Scripturam dicentem Qui manducat panem meum, sustulit contra me calcaneum suum ", impletam, ob oculos ponente eo qui prophetabatur se esse, de quo talia prædi cta fuerant: videque ut intelligas hoc vocabulum, Ut credatis ",, perinde ac sit, Ut operemini, per manentes in credulitate, nullam causam habentes qua mutemini. Ac certe nisi magnitudine magna fides esset, aut multitudine multa, haudquaquam dixisset Paulus 88: ‹Etiamsi habuero omnem fi dem. › Ut enim perfectus, et omnes habens virtu tes, cum singulatim unamquamque virtutem per fectam perceperit, perfectam habet sapientiam, et ss Joan. xu, 18. ss Joan. xil, 19. • Prov. 1, 38 1 Cor. Lego Codex Bodleianus,; Regius, Editio Huetii, ss Luc. xvii, 5. se Joan. xiii, 18. ibid. 19. etc. Legendum fortasse, etc., vel, clc.

col. 781–782page 82 of 102

PG 14:781κυρίως ἂν λεχθησομένης τῆς ἀτελοῦς σοφίας, ἢ σω φροσύνης, ἢ εὐσεβείας, ἢ τῶν λοιπῶν ἀρετῶν, ἀλλὰ καταχρηστικῶς, καὶ τῶν ἐν ἑκάστῃ ἀρετῇ προσκοπῶν ὁμωνύμως τῇ τελείᾳ ὀνομαζομένων· οὕτω γὰρ σοφός λέγεται ὁ ἁμαρτάνων μέν τινα ὡς ἐλέγχου δεῖσθαι, οὐ μὴν καὶ μισῶν τοὺς ἐλέγχοντας, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον ἀγαπῶν, καθό γέγραπται·. Ἔλεγχε σοφόν, καὶ ἀγαπήσει σε· › οὕτω δὲ καὶ σοφὸς λέγεται, ἐπι δεκτικὸς ὢν ἑτέρων θεωρημάτων σοφίας, καὶ μηδέπω ἔχων τὰ δεύτερα, καθὸ λέγεται καὶ τό· ο Δίδου σου τῷ ἀφορμὴν, καὶ σοφώτερος ἔσται. ο ᾿Αλλὰ γὰρ ἐπὶ ταῦτα ἐληλύθαμεν, δεικνύντες, ὅτι ἐνδέχεται τὸν ήδη πιστεύοντα μανθάνειν τινά, ἵνα πάλιν πιστεύῃ, καὶ διὰ τῆς προσθήκης τῶν μαθημάτων προστιθέναι τῇ πίστει. Εἰ δὲ βουλόμεθα εἰδέναι τίς ἐστιν ὁ πᾶ σαν ἔχων τὴν πίστιν, λάβωμεν, ἐπὶ παραδείγματος, κεφαλαιωδῶς τὰ ἐν τῷ πιστεύεσθαι σώζοντα τὸν πιο στεύοντα, φέρε εἰπεῖν, ὄντα τὸν ἀριθμὸν ἑκατὸν, καὶ λέγωμεν, ὅτι ὁ μὲν τὰ προειρημένα ἑκατὸν ἀδιστά πως παραδεχόμενος, καὶ ἑκάστῳ αὐτῶν βεβαίως που στεύων, πᾶσαν ἔχει τὴν πίστιν· ὁ δὲ λείπων ἔν τινι ἀριθμῷ τῶν ἐν τῷ πιστεύεσθαι σωζόντων, ἢ τῇ πρὸς τα πιστευόμενα βεβαιότητι, τοσοῦτον λείπει τοῦ πᾶ σαν ἔχειν τὴν πίστιν, ὅσοις ἀριθμοῖς πιστεύων ἐνδεῖ, ἢ ὅσον ἀφέστηκε τῆς περὶ τῶν πιστευόντων βεβαιότη της, είτε πάντων, εἴτε τινῶν· ἵν᾿ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀρθῇ τισι μὲν δύνασθαι βεβαίως πιστεύειν τινά· τισὶ δὲ πιστεύειν μὲν, οὐ βεβαίως δέ· πλὴν ὁμολογουμένως δοθείη ἀμήχανον ἀποδείκνυσθαι τὸν ἐν ἑνὶ ἀτελῆ μηδὲν ἔχειν βεβαιότητα· ὅτι οὐ τὸ ἴσον ἀπόστημα ἀπὸ τῆς πρὸς τὰ πιστευόμενα βεβαιότητος ἀπέχει – ἕκαστος τῶν, ἵν' οὕτως ὀνομάσω κατὰ τὴν Γραφὴν, ὀλιγοπίστων, καὶ τὴν πρὸς τὰ πιστευόμενα βεβαιότητα οὐδέπω ἀνειληφότων. Τούτοις δὲ ἕπεται διὰ τό Κατὰ τὴν πίστιν σου γενηθήτω σοι,» καὶ διὰ τό . Ἡ πίστις σου σέσωκέ σε, ν ἑκάστῳ ἀπαντῆς καὶ κατὰ τὴν ἐν τῇ δικαίᾳ κρίσει τοῦ Θεοῦ ἀμοιβὴν, ἀνάλογον τοιᾷδε καὶ τοιάδε πίστει, καὶ σωτηρίᾳ εἴ γέ ἐστί τις καὶ ἐν ταύτῃ σωζομένων διαφορά, ὡς τό· «Ο μέτρῳ μετρεῖτε, ἀντιμετρηθήσεται ὑμῖν, ο φθάνειν καὶ ἐπὶ τὰ μέτρα τῆς πίστεως, καὶ τὰ μέσ τρα τῆς ἀπὸ Θεοῦ ἀμοιβῆς, καὶ σωτηρίας. Ὁ δὲ τὸν τούτων κατανοήσας λόγον θεωρήσει πῶς εὐλόγως ὡς μὴ δυναμένοις κρίνειν τοῖς ἀνθρώποις λέγεται·. Μὴ κρίνετε, ἵνα μὴ κριθῆτε,» καὶ τό· Μὴ πρὸ καιροῦ τι κρίνετε, ἕως ἂν ἔλθῃ ὁ Κύριος.» Πάλιν εἰς ταῦτα, ἐπεὶ ἔλεγον, ὡς ἐπὶ παραδείγματος, ἑκατὸν ὄντ των τῶν σωζόντων ἐν τῷ πιστεύεσθαι, τὸν μὲν τοῖς ἑκατὸν βεβαίως πιστεύοντα πᾶσαν ἔχειν τὴν πίστιν, τὸν δὲ λείποντα τῇ πρός τινα τῶν ἑκατὸν πίστει, τῇ πρὸς τὰ πιστευόμενα βεβαιότητι διαφόρως, μὴ πᾶσαν ἔχειν τὴν πίστιν· ἐκθήσομεν σαφηνείας ἔνεκεν τοιαῦ 2. Πρώτον πάντων πίστευσον, ὅτι εἰς ἐστιν ὁ Θεὸς, σε ὁμολογοῦμεν ὡς δοθεῖσαν ἀμήχανον ἀποδείκνυνται τὸν ἐνατέλη πρὸς μηδέν, προς μηδέν Σου. σωτηρίαν, πάλιν ταῦτα ἐπεὶ λέγον ὡς,

perfectam modestiam, atque etiam sic pietatem, et cæteras virtutes; sic aliquis diceret perfectum in virtute credendi, eum omnem habere fidem. Hæc 428 autem dico, tanquam sapientia, modestia, pietas, cæteræque virtutes imperfectæ non possint a nobis proprie nominari, sed abusive; cum etiam perfectus qui eficitur in unaquaque virtute, nom netur æquivoce cum eo qui est virtute perfecta, Nam hunc in modum sapiens dicitur, qui in qui busdam quidem offendit, ut objurgatione egeat, haud tamen odit objurgantes, imo vero diligit, juxta quod scriptum est *: • Argue sapientem, et diliget te; › hunc etiam in modum sapiens di citur ille, qui capax cum sit aliorum speculatio num sapientiæ, nondum quæ restant habet, juxta quod dicitur illud etiam 60: «Da sapienti occasio nem, et sapientior erit.» At enim huc devenimus, ostendentes contingere, ut qui jam credit, discat aliqua rursum crediturus, et per additamentum corum quæ didicerit, addere fidei. Sin vero videre volumus quisnam sit qui oumem habeat fidem. sumamus, exempli gratia, breviter quæ credentem servant, dum creduntur: sintque, ut ita loquar, numero centum, et dicamus eum quidem qui hæc centum, quæ prædiximus, sine ulla hæsitationa accipit, singulis ipsis constanter credens, omnem habere fidem; deficientem vero in aliquo numero rerum earum quæ servant, dum creduntur, vel minus firmum exsistenteni erga ea quæ creduntur, eo magis abesse ab habendo omnem fidem, quo plures numeri sibi credenti defuerint quoque magis abfuerit a firmitate eorum quæ creduntur, sive omnium, sive aliquorum (ut interim demus aliquem aliquibus constanter credere posse, ali quibus vero credere, sed non constanter), attamen omnium consensu dederis difficillimum demon stratu esse, ut cui urus defuerit numerus, nibik habeat firmitatis: eo quod non æquali distantia di, stel a firmitate, erga ea quæ creduntur, unusquis que eorum qui sunt, ut ita loquar juxta Scriptu ram, exigua fide præditi, et qui nondum recepe runt firmitatem erga ea quæ creduntur. flis vero consequens est, propter illud: «Juxta fidem tuam fiat libi ",, et illud: • Fides tua le servavit, unumquemque habere retributionem quæ est in justo judicio Dei, juxta proportionem talis et talis fidei et salutis: quandoquidem in hac est eorum qui servantur differentia: adeo ut illud: c Qua mensura metiemini, eadem mensura reinetietur vobis ",» pertingat etiam ad mensuras fidei, et asl mensuras retributionis, et salutis quæ est a Deo. Hanc rationem qui considerarit diligenter, videbit quomodo merito dicatur hominibus, quasi judicare 6ª Matth. vii, 2; Marc. iv, 24, 29. es ibid. 22; Marc. x, 52. * Prov. 15, 8. * ibid. 9. Matth. 15, Codex Regius perperam habet, etc. Αt codex Bodleianus lectionem nostri textus exhibet, quæ certe vera est. - Cer tius forsan ad verum accederet, si ante ex cod. Reg. restitueretur. EDIT. PATROL, Deest in codice Regio, sed legitur in Bodleiano. Codex Regius habet male. Codex Regius, cle

κυρίως ἂν λεχθησομένης τῆς ἀτελοῦς σοφίας, ἢ σω φροσύνης, ἢ εὐσεβείας, ἢ τῶν λοιπῶν ἀρετῶν, ἀλλὰ καταχρηστικῶς, καὶ τῶν ἐν ἑκάστῃ ἀρετῇ προσκο πῶν ὁμωνύμως τῇ τελείᾳ ὀνομαζομένων· οὕτω γὰρ σοφός λέγεται ὁ ἁμαρτάνων μέν τινα ὡς ἐλέγχου δεῖσθαι, οὐ μὴν καὶ μισῶν τοὺς ἐλέγχοντας, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον ἀγαπῶν, καθό γέγραπται·. Ἔλεγχε σοφόν, καὶ ἀγαπήσει σε· › οὕτω δὲ καὶ σοφὸς λέγεται, ἐπι δεκτικὸς ὢν ἑτέρων θεωρημάτων σοφίας, καὶ μηδέπω ἔχων τὰ δεύτερα, καθὸ λέγεται καὶ τό· ο Δίδου σου τῷ ἀφορμὴν, καὶ σοφώτερος ἔσται. ο ᾿Αλλὰ γὰρ ἐπὶ ταῦτα ἐληλύθαμεν, δεικνύντες, ὅτι ἐνδέχεται τὸν ήδη πιστεύοντα μανθάνειν τινά, ἵνα πάλιν πιστεύῃ, καὶ διὰ τῆς προσθήκης τῶν μαθημάτων προστιθέναι τῇ πίστει. Εἰ δὲ βουλόμεθα εἰδέναι τίς ἐστιν ὁ πᾶ σαν ἔχων τὴν πίστιν, λάβωμεν, ἐπὶ παραδείγματος, κεφαλαιωδῶς τὰ ἐν τῷ πιστεύεσθαι σώζοντα τὸν πιο στεύοντα, φέρε εἰπεῖν, ὄντα τὸν ἀριθμὸν ἑκατὸν, καὶ λέγωμεν, ὅτι ὁ μὲν τὰ προειρημένα ἑκατὸν ἀδιστά πως παραδεχόμενος, καὶ ἑκάστῳ αὐτῶν βεβαίως που στεύων, πᾶσαν ἔχει τὴν πίστιν· ὁ δὲ λείπων ἔν τινι ἀριθμῷ τῶν ἐν τῷ πιστεύεσθαι σωζόντων, ἢ τῇ πρὸς τα πιστευόμενα βεβαιότητι, τοσοῦτον λείπει τοῦ πᾶ σαν ἔχειν τὴν πίστιν, ὅσοις ἀριθμοῖς πιστεύων ἐνδεῖ, ἢ ὅσον ἀφέστηκε τῆς περὶ τῶν πιστευόντων βεβαιότη της, είτε πάντων, εἴτε τινῶν· ἵν᾿ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀρθῇ τισι μὲν δύνασθαι βεβαίως πιστεύειν τινά· τισὶ δὲ πιστεύειν μὲν, οὐ βεβαίως δέ· πλὴν ὁμολογουμέ νως δοθείη ἀμήχανον ἀποδείκνυσθαι τὸν ἐν ἑνὶ ἀτελῆ μηδὲν ἔχειν βεβαιότητα· ὅτι οὐ τὸ ἴσον ἀπόστημα ἀπὸ τῆς πρὸς τὰ πιστευόμενα βεβαιότητος ἀπέχει – ἕκαστος τῶν, ἵν' οὕτως ὀνομάσω κατὰ τὴν Γραφὴν, ὀλιγοπίστων, καὶ τὴν πρὸς τὰ πιστευόμενα βεβαιό τητα οὐδέπω ἀνειληφότων. Τούτοις δὲ ἕπεται διὰ τό Κατὰ τὴν πίστιν σου γενηθήτω σοι,» καὶ διὰ τό . Ἡ πίστις σου σέσωκέ σε, ν ἑκάστῳ ἀπαντῆς καὶ κατὰ τὴν ἐν τῇ δικαίᾳ κρίσει τοῦ Θεοῦ ἀμοιβὴν, ἀνάλογον τοιᾷδε καὶ τοιάδε πίστει, καὶ σωτηρίᾳ εἴ γέ ἐστί τις καὶ ἐν ταύτῃ σωζομένων διαφορά, ὡς τό· «Ο μέτρῳ μετρεῖτε, ἀντιμετρηθήσεται ὑμῖν, ο φθάνειν καὶ ἐπὶ τὰ μέτρα τῆς πίστεως, καὶ τὰ μέσ τρα τῆς ἀπὸ Θεοῦ ἀμοιβῆς, καὶ σωτηρίας. Ὁ δὲ τὸν τούτων κατανοήσας λόγον θεωρήσει πῶς εὐλόγως ὡς μὴ δυναμένοις κρίνειν τοῖς ἀνθρώποις λέγεται·. Μὴ κρίνετε, ἵνα μὴ κριθῆτε,» καὶ τό· Μὴ πρὸ καιροῦ τι κρίνετε, ἕως ἂν ἔλθῃ ὁ Κύριος.» Πάλιν εἰς ταῦτα, ἐπεὶ ἔλεγον, ὡς ἐπὶ παραδείγματος, ἑκατὸν ὄντ των τῶν σωζόντων ἐν τῷ πιστεύεσθαι, τὸν μὲν τοῖς ἑκατὸν βεβαίως πιστεύοντα πᾶσαν ἔχειν τὴν πίστιν, τὸν δὲ λείποντα τῇ πρός τινα τῶν ἑκατὸν πίστει, τῇ πρὸς τὰ πιστευόμενα βεβαιότητι διαφόρως, μὴ πᾶσαν ἔχειν τὴν πίστιν· ἐκθήσομεν σαφηνείας ἔνεκεν τοιαῦ 2. Πρώτον πάντων πίστευσον, ὅτι εἰς ἐστιν ὁ Θεὸς, σε ὁμολογοῦμεν ὡς δοθεῖσαν ἀμήχανον ἀποδείκνυνται τὸν ἐνατέλη πρὸς μηδέν, προς μηδέν Σου. σωτηρίαν, πάλιν ταῦτα ἐπεὶ λέγον ὡς, perfectam modestiam, atque etiam sic pietatem, et cæteras virtutes; sic aliquis diceret perfectum in virtute credendi, eum omnem habere fidem. Hæc 428 autem dico, tanquam sapientia, modestia, pietas, cæteræque virtutes imperfectæ non possint a nobis proprie nominari, sed abusive; cum etiam perfectus qui eficitur in unaquaque virtute, nom netur æquivoce cum eo qui est virtute perfecta, Nam hunc in modum sapiens dicitur, qui in qui busdam quidem offendit, ut objurgatione egeat, haud tamen odit objurgantes, imo vero diligit, juxta quod scriptum est *: • Argue sapientem, et diliget te; › hunc etiam in modum sapiens di citur ille, qui capax cum sit aliorum speculatio num sapientiæ, nondum quæ restant habet, juxta quod dicitur illud etiam 60: «Da sapienti occasio nem, et sapientior erit.» At enim huc devenimus, ostendentes contingere, ut qui jam credit, discat aliqua rursum crediturus, et per additamentum corum quæ didicerit, addere fidei. Sin vero videre volumus quisnam sit qui oumem habeat fidem. sumamus, exempli gratia, breviter quæ credentem servant, dum creduntur: sintque, ut ita loquar, numero centum, et dicamus eum quidem qui hæc centum, quæ prædiximus, sine ulla hæsitationa accipit, singulis ipsis constanter credens, omnem habere fidem; deficientem vero in aliquo numero rerum earum quæ servant, dum creduntur, vel minus firmum exsistenteni erga ea quæ creduntur, eo magis abesse ab habendo omnem fidem, quo plures numeri sibi credenti defuerint quoque magis abfuerit a firmitate eorum quæ creduntur, sive omnium, sive aliquorum (ut interim demus aliquem aliquibus constanter credere posse, ali quibus vero credere, sed non constanter), attamen omnium consensu dederis difficillimum demon stratu esse, ut cui urus defuerit numerus, nibik habeat firmitatis: eo quod non æquali distantia di, stel a firmitate, erga ea quæ creduntur, unusquis que eorum qui sunt, ut ita loquar juxta Scriptu ram, exigua fide præditi, et qui nondum recepe runt firmitatem erga ea quæ creduntur. flis vero consequens est, propter illud: «Juxta fidem tuam fiat libi ",, et illud: • Fides tua le servavit, unumquemque habere retributionem quæ est in justo judicio Dei, juxta proportionem talis et talis fidei et salutis: quandoquidem in hac est eorum qui servantur differentia: adeo ut illud: c Qua mensura metiemini, eadem mensura reinetietur vobis ",» pertingat etiam ad mensuras fidei, et asl mensuras retributionis, et salutis quæ est a Deo. Hanc rationem qui considerarit diligenter, videbit quomodo merito dicatur hominibus, quasi judicare 6ª Matth. vii, 2; Marc. iv, 24, 29. es ibid. 22; Marc. x, 52. * Prov. 15, 8. * ibid. 9. Matth. 15, Codex Regius perperam habet, etc. Αt codex Bodleianus lectionem nostri textus exhibet, quæ certe vera est. - Cer tius forsan ad verum accederet, si ante ex cod. Reg. restitueretur. EDIT. PATROL, Deest in codice Regio, sed legitur in Bodleiano. Codex Regius habet male. Codex Regius, cle

col. 783–784page 83 of 102

PG 14:783« ὁ τὰ πάντα κτίσας, καὶ καταρτίσας, καὶ ποιήσας ἐπ Εἴ τις, δοκῶν, Ἂν τῷ μεγίστῳ λείποι τῆς πίστεως κεφα λαίῳ. Ἢ πάλιν εἴ τις πιστεύων, ὅτι, ἕτερον. Πάλιν τε αὖ εἰ τὴν μέν, τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι τὰ πάντα. Χρὴ δὲ καὶ πιο στεύειν, ὅτι Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς, καὶ πάσῃ τῇ περὶ αὐτοῦ κατὰ τὴν θεότητα καὶ τὴν ἀνθρωπότητα ἀληθείᾳ· δεῖ δὲ καὶ εἰς τὸ ἅγιον πιστεύειν Πνεῦμα καὶ ὅτι αὐτεξούσιοι ὄντες κολαζόμεθα μὲν ἐφ᾽ οἷς ἁμαρτάνομεν, τιμώμεθα δὲ ἐφ᾽ οἷς εὖ πράττομεν. Φέρε οὖν καθ᾽ ὑπόθεσιν, εἴ τις, δοκῶν πιστεύειν εἰς τὸν Ἰησοῦν, μὴ πιστεύοι, ὅτι εἷς ἐστιν ὁ Θεὸς ὁ Νόμου καὶ Εὐαγγελίου, οὗ τὴν δόξαν οὐρανοί, ὡς ὑπ' αὐτοῦ γεγενημένοι, διηγοῦνται, καὶ τὸ στερέωμα ἀναγγέλλει τὴν ποίησιν τῶν χειρῶν αὐτοῦ, ὡς ἔργον τυγχάνον αὐτῶν· οὗτος ἂν τῷ μεγίστῳ λείποι τῆς πίστεως κεφαλαίῳ ἢ πάλιν εἴ τις πιστεύων ὅτι ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου σταυρωθείς ἱερόν τι χρῆμα καὶ σωτήριον τῷ κόσμῳ ἐπιδεδήμηκεν· ἀλλ᾽ οὐκ ἐκ Παρθένου τῆς Μαρίας, καὶ ἁγίου Πνεύματος τὴν γένεσιν ἀνείληφεν, ἀλλ᾽ ἐξ Ἰωσὴφ καὶ Μαρίας καὶ τούτῳ ἂν λείποι εἰς τὸ πᾶσαν ἔχειν τὴν πίστιν τὰ ἀναγκαιότατα. Πάλιν τε αὖ εἰ τὴν μὲν θεό τητά τις αὐτοῦ παραδέχοιτο, τῇ δὲ ἀνθρωπότητι προς κόπτων μηδὲν ἀνθρώπινον περὶ αὐτὸν πιστεύου γεγονέναι, ἢ ὑπόστασιν εἰληφέναι· καὶ τούτῳ ἂν λεί ποι πρὸς πᾶσαν τὴν πίστιν οὐ τὰ τυχόντα. Η εἰ ἀνάπαλιν τὰ μὲν περὶ αὐτὸν ἀνθρώπινα προσίοιτο, τὴν δὲ ὑπόστασιν τοῦ Μονογενοῦς, καὶ Πρωτοτόκου πάσης κτίσεως ἀθετοῖ· καὶ οὗτος οὐ δύναιτο λέγειν πᾶσαν ἔχειν τὴν πίστιν. Καὶ οὕτως καθεξής μοι νόε:, ἵνα θεωρήσωμεν ὁπηλίκον ἐστὶ τὸ ἀνελλιπῶς καὶ βεβαίως πᾶσαν τὴν πίστιν ἔχειν, τοσοῦτον δυναμένην, ὅτε πᾶσά ἐστιν ἐν ἀνθρώπου ψυχῇ, ὥστε ἅ τινά ποτέ ἐστι τὰ ὄρη, μεθιστάνειν αὐτὰ δύνασθαι· πάν των μὲν τῶν ἀνθρώπων δυναμένων μεθιστάνειν τ δεικνύμενον ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ ὅρος, καὶ τὰ δεικνύμενα αὐτῷ· εἰ δὲ λείποι τινὰ τῇ πάσῃ πίστει, λείπειν τῇ δυνάμει τοῦ μετατιθέναι ὄρη. Καὶ χρήσομαί γε και τοιούτῳ καὶ εἰς ταῦτα παραδείγματι· ὥσπερ καθέλκουσιν οἱ τοσοῦτοι, τοιάνδε δύναμιν ἔχοντες, πρώτως εἰς θάλασσαν τὴν ναῦν· εἰ δὲ λείποιεν οὗτοι κἂν ἐνὶ τῶν συνεργῶν, ἢ τῇ δυνάμει τινὸς, οὐκ ἂν καθέλκοιτα ἡ ναῦς· οὕτως οἱονεὶ πολλοὶ μετατιθέντες εἰσὶ τὰ ὄρη, ἡ πᾶσα πίστις· τοσοῦτον δὲ λείπει τῇ δυνάμε τῆς τῶν ὁρῶν μεταθέσεως, ὅσον λείπει πρὸς τὸ πᾶσαν τὴν πίστιν ἔχειν, ὁ ἔτι κατ' αὐτὴν ἀτελής. Καὶ ἄρα εἰ μὴ χρησίμως ὅλα ταῦτα ἐξήτασται διὰ τοὺς μαθητάς, ὧν ἔνιψεν ὁ Ἰησοῦς τους πόδας, πρὸς οὓς εἰπὼν, ὡς ἂν ὑπολάβοι ὁ μὴ ἐξετάσας, ὡς μηδέπω πιστεύσαντας, τό· «Απάρτι λέγω ὑμῖν πρὸ τοῦ γενέσθαι, ἵνα πιστεύσητε, ὅταν γένηται, ὅτι ἐγώ εἰμι. ο "Αμα δ καὶ ἀναπτυσσόμενος ὁ λόγος δείκνυσι πηλίκη μέν Πᾶν πνεῦμα δ μὲ ὁμολογεῖ τὸν Ἰησοῦν Χριστὸν ἐν σαρκὶ ἐληλυθότα, ἐκ Θεοῦ οὐκ ἔστι. τῶν φαντασιαστῶν εἰ δοκητῶν Πυετιυς.

non valentibus Nolite judicare, ne judice mini ",» et illud: • Ne judicelis quidquam ante tempus, donec venerit Dominus 6. Rursus in hæc, quoniam dixi exempli gratia, centum numero exsistentibus his quæ servant dum creduntur, his centum firmiter credentem, omnem habere fidem; non habentem vero fidem erga aliqua eorum cen tum, vel varie affectum firmitate erga ea quæ cre duntur, non babere omnem fidem, explanationis gratia exponemus talia: Ante omnia credito unum esse Deum, qui omnia condidit, et perfecit; qui que omnia fecit ut essent, ex re non exsistente quin etiam credamus necesse est Jesum Christum esse Dominum, et omni veritati, quæ de ipso dici tur tum juxta illius diviuitatem, tum juxta illius humanitatem in Spiritum etiam sanctum creden di necessitatem habemus: et quod liberi arbitrii cum simus, punimur ob ea quæ peccamus, honore mur vero ob recte facta. Age igitur ponamus, si quis se credere in Jesum putans, non credat unum esse Deum Legis, et Evangelii, cujus gloriam coli, tanquam ab ipso facti, enarrant, et firmamentum annuntiat opera manuum suarum, tanquam ea rum opus; huic profecto maximum deerit fidei ca put. Vel rursus si quis credat Jesum sub Pontio Pilato præside cruci affixum, sacram rem quam dam, et salutarem mundo attulisse; non item cre dens eum ex Maria Virgine, et sancte Spiritu or tum assumpsisse, sed ex Joseph et Maria: huic etiam deerunt maxime necessaria ad habendami omnem fidem. Rursus e regione si quis divinitatem illius admittat, humanitateque ejus offensus nihil humani circa eum factum fuisse credat, vel hypo stasin sumpsisse, huic quoque non vulgaria deerunt að omnein fidem. Econtrario denuo si quis huma nas de co res admittat, spreta lypostasi Unigeniti et Primogeniti omnis creatura; haudquaquam is dicere poterit omnem se habere fidem. Sicque mi hi per ordinem considera; ut videamus quanta res sit absque ullo defectu et constanter omnem ha bere fidem, adeo potentem, quando tota est in ho minis anima, ut vel montes (qualescunque sint illi) transferre possit: 430 cum omnes quidem homi nes loco dimovere valeant montem, vel montes quos Jesus ostenderit; sin vero quædam defuerint perfectæ fidei, desit etiam potentia transferendi montes. Ac profecto tali in hujusmodi rebus utar exemplo: Ut tales, totque habentes vires, primum navim deducunt in mare; sin vero vel unus coope rarius, vel vires alicujus rei his defuerint, non de σs Matth. vu, 1. 65 1 Cor. 1, 5. " Psal. xviii, 2. etc. Quemadmodum Valen tiniani eorumque consectanei. His verbis hiatus qui in codice Regio erat, reparatur ex codice Bodleiano. etc. Hæc hæresis ad Carpocratianos, Ebionitas, Cerinthia nos, aliaque Christiani nominis propudia pertinet. Codex Regius, etc. In ipsis Ec clesiæ incunabulis succrevit hæc hæresis, eamque jugulat Joannes, I Epist. iv. 3 Ηac erat opinio, quæ in varias sectas dissipata est. His Simon Magus, Saturninus, Basilides, Valenti nus, Cerdon, Marcion, Apelles, aliique de se nomi na fecerunt. Vide Theodoretum, Haretic. Fabul. lib. v, cap. 11 et 14.

«429 ὁ τὰ πάντα κτίσας, καὶ καταρτίσας, καὶ ποιήσας ἐπ Εἴ τις, δοκῶν, Ἂν τῷ μεγίστῳ λείποι τῆς πίστεως κεφα λαίῳ. Ἢ πάλιν εἴ τις πιστεύων, ὅτι, ἕτερον. Πάλιν τε αὖ εἰ τὴν μέν, τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι τὰ πάντα. Χρὴ δὲ καὶ πιο στεύειν, ὅτι Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς, καὶ πάσῃ τῇ περὶ αὐτοῦ κατὰ τὴν θεότητα καὶ τὴν ἀνθρωπότητα ἀληθείᾳ· δεῖ δὲ καὶ εἰς τὸ ἅγιον πιστεύειν Πνεῦμα καὶ ὅτι αὐτεξούσιοι ὄντες κολαζόμεθα μὲν ἐφ᾽ οἷς ἁμαρτάνομεν, τιμώμεθα δὲ ἐφ᾽ οἷς εὖ πράττομεν. Φέρε οὖν καθ᾽ ὑπόθεσιν, εἴ τις, δοκῶν πιστεύειν εἰς τὸν Ἰησοῦν, μὴ πιστεύοι, ὅτι εἷς ἐστιν ὁ Θεὸς ὁ Νόμου καὶ Εὐαγγελίου, οὗ τὴν δόξαν οὐρανοί, ὡς ὑπ' αὐτοῦ γεγενημένοι, διηγοῦνται, καὶ τὸ στερέωμα ἀναγγέλλει τὴν ποίησιν τῶν χειρῶν αὐτοῦ, ὡς ἔργον τυγχάνον αὐτῶν· οὗτος ἂν τῷ μεγίστῳ λείποι τῆς πίστεως κεφαλαίῳ ἢ πάλιν εἴ τις πιστεύων ὅτι ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου σταυρωθείς ἱερόν τι χρῆμα καὶ σωτήριον τῷ κόσμῳ ἐπιδεδήμηκεν· ἀλλ᾽ οὐκ ἐκ Παρθένου τῆς Μαρίας, καὶ ἁγίου Πνεύματος τὴν γένεσιν ἀνείληφεν, ἀλλ᾽ ἐξ Ἰωσὴφ καὶ Μαρίας καὶ τούτῳ ἂν λείποι εἰς τὸ πᾶσαν ἔχειν τὴν πίστιν τὰ ἀναγκαιότατα. Πάλιν τε αὖ εἰ τὴν μὲν θεό τητά τις αὐτοῦ παραδέχοιτο, τῇ δὲ ἀνθρωπότητι προς κόπτων μηδὲν ἀνθρώπινον περὶ αὐτὸν πιστεύου γεγονέναι, ἢ ὑπόστασιν εἰληφέναι· καὶ τούτῳ ἂν λεί ποι πρὸς πᾶσαν τὴν πίστιν οὐ τὰ τυχόντα. Η εἰ ἀνάπαλιν τὰ μὲν περὶ αὐτὸν ἀνθρώπινα προσίοιτο, τὴν δὲ ὑπόστασιν τοῦ Μονογενοῦς, καὶ Πρωτοτόκου πάσης κτίσεως ἀθετοῖ· καὶ οὗτος οὐ δύναιτο λέγειν πᾶσαν ἔχειν τὴν πίστιν. Καὶ οὕτως καθεξής μοι νόε:, ἵνα θεωρήσωμεν ὁπηλίκον ἐστὶ τὸ ἀνελλιπῶς καὶ βεβαίως πᾶσαν τὴν πίστιν ἔχειν, τοσοῦτον δυναμένην, ὅτε πᾶσά ἐστιν ἐν ἀνθρώπου ψυχῇ, ὥστε ἅ τινά ποτέ ἐστι τὰ ὄρη, μεθιστάνειν αὐτὰ δύνασθαι· πάν των μὲν τῶν ἀνθρώπων δυναμένων μεθιστάνειν τ δεικνύμενον ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ ὅρος, καὶ τὰ δεικνύμενα αὐτῷ· εἰ δὲ λείποι τινὰ τῇ πάσῃ πίστει, λείπειν τῇ δυνάμει τοῦ μετατιθέναι ὄρη. Καὶ χρήσομαί γε και τοιούτῳ καὶ εἰς ταῦτα παραδείγματι· ὥσπερ καθέλ κουσιν οἱ τοσοῦτοι, τοιάνδε δύναμιν ἔχοντες, πρώτως εἰς θάλασσαν τὴν ναῦν· εἰ δὲ λείποιεν οὗτοι κἂν ἐνὶ τῶν συνεργῶν, ἢ τῇ δυνάμει τινὸς, οὐκ ἂν καθέλκοιτα ἡ ναῦς· οὕτως οἱονεὶ πολλοὶ μετατιθέντες εἰσὶ τὰ ὄρη, ἡ πᾶσα πίστις· τοσοῦτον δὲ λείπει τῇ δυνάμε τῆς τῶν ὁρῶν μεταθέσεως, ὅσον λείπει πρὸς τὸ πᾶσαν τὴν πίστιν ἔχειν, ὁ ἔτι κατ' αὐτὴν ἀτελής. Καὶ ἄρα εἰ μὴ χρησίμως ὅλα ταῦτα ἐξήτασται διὰ τοὺς μαθητάς, ὧν ἔνιψεν ὁ Ἰησοῦς τους πόδας, πρὸς οὓς εἰπὼν, ὡς ἂν ὑπολάβοι ὁ μὴ ἐξετάσας, ὡς μηδέπω πιστεύσαν τας, τό· «Απάρτι λέγω ὑμῖν πρὸ τοῦ γενέσθαι, ἵνα πιστεύσητε, ὅταν γένηται, ὅτι ἐγώ εἰμι. ο "Αμα δ καὶ ἀναπτυσσόμενος ὁ λόγος δείκνυσι πηλίκη μέν Πᾶν πνεῦμα δ μὲ ὁμολογεῖ τὸν Ἰησοῦν Χριστὸν ἐν σαρκὶ ἐληλυθότα, ἐκ Θεοῦ οὐκ ἔστι. τῶν φαντασιαστῶν εἰ δοκητῶν Πυετιυς. non valentibus Nolite judicare, ne judice mini ",» et illud: • Ne judicelis quidquam ante tempus, donec venerit Dominus 6. Rursus in hæc, quoniam dixi exempli gratia, centum numero exsistentibus his quæ servant dum creduntur, his centum firmiter credentem, omnem habere fidem; non habentem vero fidem erga aliqua eorum cen tum, vel varie affectum firmitate erga ea quæ cre duntur, non babere omnem fidem, explanationis gratia exponemus talia: Ante omnia credito unum esse Deum, qui omnia condidit, et perfecit; qui que omnia fecit ut essent, ex re non exsistente quin etiam credamus necesse est Jesum Christum esse Dominum, et omni veritati, quæ de ipso dici tur tum juxta illius diviuitatem, tum juxta illius humanitatem in Spiritum etiam sanctum creden di necessitatem habemus: et quod liberi arbitrii cum simus, punimur ob ea quæ peccamus, honore mur vero ob recte facta. Age igitur ponamus, si quis se credere in Jesum putans, non credat unum esse Deum Legis, et Evangelii, cujus gloriam coli, tanquam ab ipso facti, enarrant, et firmamentum annuntiat opera manuum suarum, tanquam ea rum opus; huic profecto maximum deerit fidei ca put. Vel rursus si quis credat Jesum sub Pontio Pilato præside cruci affixum, sacram rem quam dam, et salutarem mundo attulisse; non item cre dens eum ex Maria Virgine, et sancte Spiritu or tum assumpsisse, sed ex Joseph et Maria: huic etiam deerunt maxime necessaria ad habendami omnem fidem. Rursus e regione si quis divinitatem illius admittat, humanitateque ejus offensus nihil humani circa eum factum fuisse credat, vel hypo stasin sumpsisse, huic quoque non vulgaria deerunt að omnein fidem. Econtrario denuo si quis huma nas de co res admittat, spreta lypostasi Unigeniti et Primogeniti omnis creatura; haudquaquam is dicere poterit omnem se habere fidem. Sicque mi hi per ordinem considera; ut videamus quanta res sit absque ullo defectu et constanter omnem ha bere fidem, adeo potentem, quando tota est in ho minis anima, ut vel montes (qualescunque sint illi) transferre possit: 430 cum omnes quidem homi nes loco dimovere valeant montem, vel montes quos Jesus ostenderit; sin vero quædam defuerint perfectæ fidei, desit etiam potentia transferendi montes. Ac profecto tali in hujusmodi rebus utar exemplo: Ut tales, totque habentes vires, primum navim deducunt in mare; sin vero vel unus coope rarius, vel vires alicujus rei his defuerint, non de σs Matth. vu, 1. 65 1 Cor. 1, 5. " Psal. xviii, 2. etc. Quemadmodum Valen tiniani eorumque consectanei. His verbis hiatus qui in codice Regio erat, reparatur ex codice Bodleiano. etc. Hæc hæresis ad Carpocratianos, Ebionitas, Cerinthia nos, aliaque Christiani nominis propudia pertinet. Codex Regius, etc. In ipsis Ec clesiæ incunabulis succrevit hæc hæresis, eamque jugulat Joannes, I Epist. iv. 3 Ηac erat opinio, quæ in varias sectas dissipata est. His Simon Magus, Saturninus, Basilides, Valenti nus, Cerdon, Marcion, Apelles, aliique de se nomi na fecerunt. Vide Theodoretum, Haretic. Fabul. lib. v, cap. 11 et 14.

col. 785–786page 84 of 102

PG 14:785ἐστιν ἡ κατὰ τὴν πᾶσαν πίστιν ἀρετὴ, καὶ ὅτι σπα νίως εὑρισκομένη· πόσῳ δ᾽ ἕκαστος ἡμῶν ἀπολείπεται τοῦ τὴν πᾶσαν ἔχειν πίστιν, ὥστε ὄρη μεθιστάνειν. Πλὴν οὐκ εὐκαταφρόνητον πρὸς τὸ ποιεῖν πι στεύειν ἐστὶ κατὰ τὰ νῦν προκείμενα, τὸ τοὺς προ φήτας μὲν προτεθεσπικέναι τὰ περὶ τοῦ Ἰησοῦ· κατὰ δὲ τὸν λόγον αὐτῶν ἀπηντηκέναι τῷ Σωτῆρι τὰ προ ειρημένα. παρὰ τὸ ἀποστέλλεσθαι ἀπόστολοι 10. «'Αμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν· Ὁ λαμβάνων ὂν τινα πέμψω, ἐμὲ λαμβάνει· ὁ δὲ ἐμὲ λαμβάνων λαμβάνει τὸν πέμψαντά με.. Ὁ Ἰησοῦς πέμπει οὐ μόνον ἁγίους, ἀλλὰ καὶ ἁγίους καὶ ἀγγέλους· καὶ πέμπει μὲν τοὺς διὰ τὸ ἀποστέλλεσθαι ὑπ' αὐτοῦ ἀποστόλους ὀνομαζομένους. Ηδη δὲ τούτων οἱ μὲν ἄνθρωποί εἰσιν, οἱ δὲ δυνάμεις κρείττους· οὐ γὰρ ἁμαρτησόμεθα τὸ, ἀπόστολος, ὄνομα τάσσοντες καὶ περὶ τούτων περὶ ὧν γέγραπται· ι Πάντες εἰσὶ λει τουργικά πνεύματα εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενα διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονομεῖν σωτηρίαν· ο Εἰ γὰρ παρὰ τὸ ἀποστέλλεσθαι ἀπόστολοι, πάντες δέ εἰσιν ὑπὸ τοῦ ποιοῦντος τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύ ματα, καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα, εἰς διακονίας ἀποστελλόμενοι όντες λειτουργικά πνεύματα, καὶ οὗτοι ἂν εἶεν ἀπόστολοι τοῦ ἀπο στέλλοντος αὐτούς· καὶ ἕκαστός γε τῶν πεμπομέ των ἀπό τινος ἀπόστολός ἐστι τοῦ πέμψαντος· καθό ἐν τοῖς ἀνωτέρω λέλεκται μετὰ τό·. Οὐκ ἔστι δοῦλος μείζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ, οὐδὲ ἀπόστο της μείζων τοῦ πέμψαντος αὐτόν.» Κατὰ τοῦτο δὲ οὐχ αμαρτήσει καὶ τὸν Ἰωάννην ἀπόστολον λέγων Θεοῦ διὰ τόν Ἐγένετο ἄνθρωπος ἀπεσταλμένος παρὰ Θεοῦ, ὄνομα αὐτῷ Ἰωάννης·» καὶ τὸν Ἡσαΐαν διὰ τό· «Τίνα ἀποστελῶ, καὶ τίς πορεύσεται πρὸς τὸν λαὸν τοῦτον;· ὅτε ἀπεκρίνατο λέγων· «Ιδού εἰμι ἐγώ, ἀπόστειλόν με.» Τί δὲ περὶ τούτων λέγω, ὅτε καὶ ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους Επιστολῇ ὁ τηλι κοῦτος ἡμῶν Σωτὴρ ἀπόστολος εἴρηται τοῦ Πατρός; γέγραπται γάρ'. Εχοντες οὖν ἀρχιερέα μέγαν καὶ ἀπόστολον Ἰησοῦν Χριστόν. Καὶ νῦν οὖν δν ἐὰν ἀποστέλλῃ ὁ Σωτὴρ διακονησάμενον τῇ τινων σωτη ρίᾳ, ὁ ἀποστελλόμενος ἀπόστολός ἐστιν Ἰησοῦ Χρισ στοῦ. Ἀλλ᾿ ὁ ἀπόστολος, ὥσπερ τοῦ ἀποστείλαντός ἐστιν ἀπόστολος, οὕτως τισὶ πρὸς οὓς ἀποστέλλεται μόνοις ἐστὶν ἀπόστολος· ὅπερ νοῶν ὁ Παῦλος ἔλεγεν· «Εἰ καὶ ἄλλοις οὐκ εἰμὶ ἀπόστολος, ἀλλά γε ὑμῖν εἰμι· ἡ γὰρ σφραγίς μου τῆς ἀποστολῆς ὑμεῖς ἐστε ἐν Κυρίῳ.» Εξεστιν οὖν τινα εἶναι ἀπό Παρά. Διακονίας. διακονίαν. Ἐπιστολῇ. ῎Εχοντες οὖν ἀρχιερέα μέγαν, μόνος.

ducitur navis; sic veluti multi transferentes mon tes est omnis fides, in qua qui fuerit imperfectus, quo minus habuerit omnem fidem, eo magis aberit a potentia transferendi montes. Proinde vide an non utiliter hæc omnia indagata fuerint propter discipulos, ad quos (cum lavisset Jesus eorum pe des) ut suspicari posset negligens lector, quasi ad nondum credentes, dixit: «Nunc dico vobis prius quam fiat, ut cum factum fuerit, credatis quia ego sum ".» Pariter vero etiam explicata oratio, quan ta res sit virtos omnem continens fidem ostendit, et quod raro inveniatur: ostendit præterea quam procul absit quivis nostrum, ut habeat illam omnem fidem, qua montes transferat. Cæterum non contemnenda res est quæ nos ad credendum inducit, juxta ea quæ nunc sunt proposita, quod prophetæ vaticinati antea fuerint quæ ad Jesum pertinent, et quod juxta sermonem illorum Servatori acciderint quæ ab ipsis prædicta fuerunt. 10. • Amen, amen dico vobis: Qui recipit quem cunque misero, me recipit: qui autem ne recipit, recipit eum qui misit me 68.» Mittit Jesus non su luin sanctos, verum etiam et sanctos et angelos nominanturque hi quos mittit, eo quod ab ipso mittantur, apostoli, hoc est missi.] Jam vero ho rum apostolorum alii sunt homines; alii virtute præstantiores: nec enim a vero aberravimus apo stoli nomen his angelis etiam ponentes, de quibus scriptum est“, quod omnes sint administratorii spiritus, qui in ministerium emittuntur, propter eos qui hæredes erunt salutis. • Nanı si [loc est, a mittendo missi] omnesque ab eo ‹ qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos ignis flammam 7,» in ministe rium mittuntur administratorii spiritus, hi etiam apostoli hoc est missi] dicentur ejus a quo unit tuntur. Atque unusquisque profecto qui mittitur ab aliquo, apostolus, [hoc est missus,] est illius qui misit; juxta quod in superioribus est dictum post ea verba: «Non est servus major domnino suo, neque apo stolus 431 major eo qui misit ipsum.» Hanc ob causani non aberrabit a vero qui Joannem etiam dixerit Dei apostolum propter illud: Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Joannes 't.» Quim Isaias quoque apostolus crit, propter illud: ‹ Quem mittam, et quis ibit ad populum hunc?, quando respondit dicens:. En ego sum, nitte me f. Sed quid de hisce dico, quando et in Epistola ad Hebræos talis tantusque Servator noster dictus sit apostolus a Patre? Scriptum est enim: Habentes igitur Pontificem magnum et apostolum Jesum Chri stum”. › Quamobrem si Servator aliquem mise rit qui aliquorum salutem administrarit, is qui mittitur, apostolus est Jesu Christi. Verum ut apostolus apostolus est ejus qui misit, sic quibus dam solis ad quos mittitur, est apostolus. Hanc rem considerans Paulus dicebat: Etiamsi aliis non sim apostolus, vobis sum tamen; nam signa ibid. 7 et Psal. cili, 4. 71 Joan. 1, 6. 7ª Isa. v1, 8. 7 Joan. x, 19. 69 ibid. 26. "Hebr. 1, 14. 7 febr. 11, 1; iv, 14. To Deest in codice Regio, sed legitur in Bodleiano. Forte legendunı Deest in codice Regio, scd est in Bodleiano. etc. Duos locos in unum, memoria lapsus, ut contingere festinantibus solet, confudit hic Origenes; alterum Hebr. iii, 4, et iv, 14, alterum. Codex Regius,

ἐστιν ἡ κατὰ τὴν πᾶσαν πίστιν ἀρετὴ, καὶ ὅτι σπα νίως εὑρισκομένη· πόσῳ δ᾽ ἕκαστος ἡμῶν ἀπολείπε ται τοῦ τὴν πᾶσαν ἔχειν πίστιν, ὥστε ὄρη μεθιστά νειν. Πλὴν οὐκ εὐκαταφρόνητον πρὸς τὸ ποιεῖν πι στεύειν ἐστὶ κατὰ τὰ νῦν προκείμενα, τὸ τοὺς προ φήτας μὲν προτεθεσπικέναι τὰ περὶ τοῦ Ἰησοῦ· κατὰ δὲ τὸν λόγον αὐτῶν ἀπηντηκέναι τῷ Σωτῆρι τὰ προ ειρημένα. παρὰ τὸ ἀποστέλλεσθαι ἀπόστολοι 10. «'Αμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν· Ὁ λαμβάνων ὂν τινα πέμψω, ἐμὲ λαμβάνει· ὁ δὲ ἐμὲ λαμβάνων λαμβάνει τὸν πέμψαντά με.. Ὁ Ἰησοῦς πέμπει οὐ μόνον ἁγίους, ἀλλὰ καὶ ἁγίους καὶ ἀγγέλους· καὶ πέμπει μὲν τοὺς διὰ τὸ ἀποστέλλεσθαι ὑπ' αὐτοῦ ἀποστόλους ὀνομαζομένους. Ηδη δὲ τούτων οἱ μὲν ἄνθρωποί εἰσιν, οἱ δὲ δυνάμεις κρείττους· οὐ γὰρ ἁμαρτησόμεθα τὸ, ἀπόστολος, ὄνομα τάσσοντες καὶ περὶ τούτων περὶ ὧν γέγραπται· ι Πάντες εἰσὶ λει τουργικά πνεύματα εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενα διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονομεῖν σωτηρίαν· ο Εἰ γὰρ παρὰ τὸ ἀποστέλλεσθαι ἀπόστολοι, πάντες δέ εἰσιν ὑπὸ τοῦ ποιοῦντος τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύ ματα, καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα, εἰς διακονίας ἀποστελλόμενοι όντες λειτουργικά πνεύματα, καὶ οὗτοι ἂν εἶεν ἀπόστολοι τοῦ ἀπο στέλλοντος αὐτούς· καὶ ἕκαστός γε τῶν πεμπομέ των ἀπό τινος ἀπόστολός ἐστι τοῦ πέμψαντος· καθό ἐν τοῖς ἀνωτέρω λέλεκται μετὰ τό·. Οὐκ ἔστι δοῦλος μείζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ, οὐδὲ ἀπόστο της μείζων τοῦ πέμψαντος αὐτόν.» Κατὰ τοῦτο δὲ οὐχ αμαρτήσει καὶ τὸν Ἰωάννην ἀπόστολον λέγων Θεοῦ διὰ τόν Ἐγένετο ἄνθρωπος ἀπεσταλμένος παρὰ Θεοῦ, ὄνομα αὐτῷ Ἰωάννης·» καὶ τὸν Ἡσαΐαν διὰ τό· «Τίνα ἀποστελῶ, καὶ τίς πορεύσεται πρὸς τὸν λαὸν τοῦτον;· ὅτε ἀπεκρίνατο λέγων· «Ιδού εἰμι ἐγώ, ἀπόστειλόν με.» Τί δὲ περὶ τούτων λέγω, ὅτε καὶ ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους Επιστολῇ ὁ τηλι κοῦτος ἡμῶν Σωτὴρ ἀπόστολος εἴρηται τοῦ Πατρός; γέγραπται γάρ'. Εχοντες οὖν ἀρχιερέα μέγαν καὶ ἀπόστολον Ἰησοῦν Χριστόν. Καὶ νῦν οὖν δν ἐὰν ἀποστέλλῃ ὁ Σωτὴρ διακονησάμενον τῇ τινων σωτη ρίᾳ, ὁ ἀποστελλόμενος ἀπόστολός ἐστιν Ἰησοῦ Χρισ στοῦ. Ἀλλ᾿ ὁ ἀπόστολος, ὥσπερ τοῦ ἀποστείλαντός ἐστιν ἀπόστολος, οὕτως τισὶ πρὸς οὓς ἀποστέλλεται μόνοις ἐστὶν ἀπόστολος· ὅπερ νοῶν ὁ Παῦλος ἔλεγεν· «Εἰ καὶ ἄλλοις οὐκ εἰμὶ ἀπόστολος, ἀλλά γε ὑμῖν εἰμι· ἡ γὰρ σφραγίς μου τῆς ἀποστολῆς ὑμεῖς ἐστε ἐν Κυρίῳ.» Εξεστιν οὖν τινα εἶναι ἀπό Παρά. Διακονίας. διακονίαν. Ἐπιστολῇ. ῎Εχοντες οὖν ἀρχιερέα μέγαν, μόνος. ducitur navis; sic veluti multi transferentes mon tes est omnis fides, in qua qui fuerit imperfectus, quo minus habuerit omnem fidem, eo magis aberit a potentia transferendi montes. Proinde vide an non utiliter hæc omnia indagata fuerint propter discipulos, ad quos (cum lavisset Jesus eorum pe des) ut suspicari posset negligens lector, quasi ad nondum credentes, dixit: «Nunc dico vobis prius quam fiat, ut cum factum fuerit, credatis quia ego sum ".» Pariter vero etiam explicata oratio, quan ta res sit virtos omnem continens fidem ostendit, et quod raro inveniatur: ostendit præterea quam procul absit quivis nostrum, ut habeat illam omnem fidem, qua montes transferat. Cæterum non contemnenda res est quæ nos ad credendum inducit, juxta ea quæ nunc sunt proposita, quod prophetæ vaticinati antea fuerint quæ ad Jesum pertinent, et quod juxta sermonem illorum Servatori acciderint quæ ab ipsis prædicta fuerunt. 10. • Amen, amen dico vobis: Qui recipit quem cunque misero, me recipit: qui autem ne recipit, recipit eum qui misit me 68.» Mittit Jesus non su luin sanctos, verum etiam et sanctos et angelos nominanturque hi quos mittit, eo quod ab ipso mittantur, apostoli, hoc est missi.] Jam vero ho rum apostolorum alii sunt homines; alii virtute præstantiores: nec enim a vero aberravimus apo stoli nomen his angelis etiam ponentes, de quibus scriptum est“, quod omnes sint administratorii spiritus, qui in ministerium emittuntur, propter eos qui hæredes erunt salutis. • Nanı si [loc est, a mittendo missi] omnesque ab eo ‹ qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos ignis flammam 7,» in ministe rium mittuntur administratorii spiritus, hi etiam apostoli hoc est missi] dicentur ejus a quo unit tuntur. Atque unusquisque profecto qui mittitur ab aliquo, apostolus, [hoc est missus,] est illius qui misit; juxta quod in superioribus est dictum post ea verba: «Non est servus major domnino suo, neque apo stolus 431 major eo qui misit ipsum.» Hanc ob causani non aberrabit a vero qui Joannem etiam dixerit Dei apostolum propter illud: Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Joannes 't.» Quim Isaias quoque apostolus crit, propter illud: ‹ Quem mittam, et quis ibit ad populum hunc?, quando respondit dicens:. En ego sum, nitte me f. Sed quid de hisce dico, quando et in Epistola ad Hebræos talis tantusque Servator noster dictus sit apostolus a Patre? Scriptum est enim: Habentes igitur Pontificem magnum et apostolum Jesum Chri stum”. › Quamobrem si Servator aliquem mise rit qui aliquorum salutem administrarit, is qui mittitur, apostolus est Jesu Christi. Verum ut apostolus apostolus est ejus qui misit, sic quibus dam solis ad quos mittitur, est apostolus. Hanc rem considerans Paulus dicebat: Etiamsi aliis non sim apostolus, vobis sum tamen; nam signa ibid. 7 et Psal. cili, 4. 71 Joan. 1, 6. 7ª Isa. v1, 8. 7 Joan. x, 19. 69 ibid. 26. "Hebr. 1, 14. 7 febr. 11, 1; iv, 14. To Deest in codice Regio, sed legitur in Bodleiano. Forte legendunı Deest in codice Regio, scd est in Bodleiano. etc. Duos locos in unum, memoria lapsus, ut contingere festinantibus solet, confudit hic Origenes; alterum Hebr. iii, 4, et iv, 14, alterum. Codex Regius,

col. 787–788page 85 of 102

PG 14:787";» στολον Ἰησοῦ Χριστοῦ ἑνὶ μόνῳ ἐξαποσταλέντα, εἰ ἑνὶ μόνῳ, Θεοῦ προνοίᾳ, τὸν λόγον διηκονήσατο. Κα! ταῦτά φαμεν ἵνα πάλιν βλέπωμεν τὴν τῶν χρηματισάντων Ἰησοῦ Χριστοῦ ἀποστόλων ὑπεροχήν «Δε ξιὰς γάρ, φησὶν, ἔδωκαν ἐμοὶ, καὶ Βαρνάβᾳ κοινωνίας, ἵνα ἡμεῖς εἰς τὰ ἔθνη, αὐτοὶ δὲ εἰς τὴν περι τομήν.» Οὐκοῦν Παῦλος ἔθνεσι μόνοις ἀπόστολος ἦν, καὶ Πέτρος ὅλῃ τῇ περιτομῇ. Ἡμῶν δὲ καν ἀξιωθῇ τις, ὡς παρέστησεν ὁ ᾿Απόστολος, τοῦ γεν νέσθαι ἑνί που, ἢ ὀλίγῳ πλείοσιν. ἀπόστολος γίνε ται. Κἂν γένηται δὲ, μὴ ἐπαιρέσθω, μεμνημένος τοῦ· ι “Ο δὲ λοιπὸν, ζητεῖται ἐν τοῖς οἰκονόμοις ἵνα πιστός τις εὑρεθῇ· οὐ γὰρ πάντως εἰ ζητεῖται, τὸ ζητούμενον εὑρίσκεται. Ταῦτα διὰ τό·. Ὁ λαμβάνων ἐάν τινα πέμψω· ο ὅσους ἐνδέχεται πέμπεσθαι ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ ὀνομάζει ἀποστόλους, κἂν μὴ, ὡς εἰρήκαμεν, τοιοῦτοι ὦσι, καὶ ὅτι ἐνδέχεται καὶ τῆς ἀνθρώπων φύσεως κρείττονα ὄντα πέμπεσθαι ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ· ὁ οὖν λαμβάνων ὃν ἂν πέμψῃ ὁ Ἰησοῦς, τὸν ἐν τῷ ἀποσταλέντι Ἰησοῦν λαμβάνει· ὁ δὲ λαμβάνων τὸν Ἰησοῦν Πατέρα λαμβάνει· ὁ ἄρα λαμβάνων ὃν ἂν πέμψῃ ὁ Ἰησοῦς, λαμβάνει τὸν πέμ ψαντα τὸν Ἰησοῦ Πατέρα. Δύναται δὲ καὶ τοιοῦτος ὁ λόγος εἶναι· (μὲν λαμβάνων ὃν ἐὰν ἐγὼ πέμψω, ἐμὲ λαμβάνει, καὶ μέχρι τοῦ ἐμὲ παραδέξασθαι φθάσ νει· ὁ δὲ μὴ διά τινος ἐμοῦ ἀποστόλου ἐμὲ λαμβάνων, ἀλλὰ χωρῶν ἐμὲ οὐκ ἀπ' ἀνθρώπων, οὐ δι' ἀνθρώπων διακονούμενον, ἀλλ' ἐπιδημοῦντα ταῖς τῶν εὐτρεπισάντων ἑαυτοὺς πρὸς τὴν ἐμὴν παραδοχὴν ψυχαῖς, τὸν πέμψαντά με λαμβάνει Πατέρα, ὡς μὴ μόνον ἐμὲ τὸν Χριστὸν εἶναι ἐν αὐτῷ, ἀλλὰ καὶ τὸν Πατέρα. Εστι δὲ ἐκ τούτων καὶ τὰ κατ' ἐναντιότητα νοή σαι· ὁ γὰρ λαμβάνων ἂν ἐὰν πέμψῃ ὁ υἱὸς τοῦ πονηροῦ, ἐκεῖνος τὸν ᾿Αντίχριστον λαμβάνει· ὁ δὲ λαμ βάνων τὸν υἱὸν τοῦ πονηροῦ, καὶ παραδεξάμενος τὸν ἀντίχριστον λόγον, ὑποκρινόμενον εἶναι ἀλήθειαν, καὶ ψευδῶς ἐπαγγελλόμενον εἶναι δικαιοσύνην, οὗτος αὐ τὸν λαμβάνει τὸν πονηρόν. Διὸ προσέχωμεν, ἵν᾿ ὡς καλοὶ τραπεζῖται δοκιμάζωμεν μὲν τὸν τῶν ἀληθῶν διάκονον, ἀποδοκιμάζωμεν δὲ τὸν τῶν ψευδῶν. Ενθάδε μὲν οὖν ὁ λαμβάνων, φησίν, ἐάν τινα πέμ ψω, ἐμὲ λαμβάνει· ὁ δὲ ἐμὲ λαμβάνων λαμβάνει τὸν πέμψαντά με· καὶ ὁ θεωρῶν ἐμὲ θεωρεῖ τὸν πέμ ψαντά με· › οὔτε δὲ εἴρηται· Ο πιστεύων εἰς ὑμᾶς πιστεύει εἰς ἐμέ· οὔτε· Ο θεωρῶν ὑμᾶς θεωρεῖ ἐμέ λαμβάνειν μὲν γὰρ ἡμᾶς βούλεται τοὺς ἀποστόλους ἑαυτοῦ, οὐ μὴν καὶ πιστεύειν εἰς αὐτούς. Λαμβάνω μὲν οὖν τοὺς ὑπὸ τοῦ Λόγου ἡμῖν ἀποστελλομένους, καὶ αὐτὸν τὸν Λόγον τοῦ Θεοῦ· μηδέποτε δὲ παραδεξώμεθα ἀπόστολον ᾿Αντιχρίστου, καὶ λόγον ψευδή. ἐὰν δέ χεται πέμψασθαι. 11. «Ταῦτα εἰπὼν ὁ Ἰησοῦς ἐταράχθη τῷ πνεύ ματι, καὶ ἐμαρτύρησε καὶ εἶπεν· ᾿Αμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με.» Ανω κατέναντι στι τὰ νοήσαι.

culum apostolatus mei vos estis in Domnino pro sero inde licet alicui esse apostolo Jesu Christi ad unum solum misso; si, Dei providentia, uni soli sermno nem is administraverit. Quæ quidem diximus, ut rursus videamns eorum qui Jesu Christi apostoli ft:erunt habiti, excellentiam: • Dexteras enim societatis mihi, et Barnabæ, inquit, dederunt, ut nos in gentes, ipsi vero in circumcisionein "". Igitur Paulus gentibus solis erat apostolus, Petrus toti circumcisioni. Quod si ex nobis habitus fuerit aliquis dignus, ut ostendit apostolus, eundi ad ali quem, vel ad paulo plures, apostolus is efficitur. Nec extollatur factus Apostolus, illius dicti memor Quod superest auten, illud requiritur in dispen satoribus, ut fidus aliquis inveniatur”; › non enim si quæritur aliquid, illud omnino invenitur. Caete rum propter hoc dictum: «Qui recipit si quem mi › quoscunque contigerit a Jesu mitti, hos nominat apostolos, etiamsi tales non sint ut dixi mus. Diximus etiam contingere, ut aliqua prastan tiora, quam natura sit hominum, mittantur a Jesu; propterea, qui recipit quem miserit Jesus, Jesum in misso recipit; qui autem Jesumn recipit, Patrem recipit: igitur qui recipit quem Jesus miserit, Jesu Patrem recipit, qui misit ipsum. Potest etiam hæc oratio talis esse: Qui recipit quem ego misero, me recipit, co usque pertingens ut me recipiat; qui vero me non recipit per aliquem meum apostolum, sed 432 me recipit, non ab hominibus, neqne per homines administratum, sed ad animas advenien tem eorum qui se ipsos diligenter præparaverunt ad mei receptionem; hi Patrem, qui me misit, re cipiunt, ita ut non solus ego Christus futurus sim in ipso, sed ipse quoque Pater. Possumus autem ex his repugnantia etiam considerare: qui namque recipit quem miserit flius mali, ille Antichristum recipit; qui vero recipit filium mali, et admittit sermonem Christo contrarium, fingentem se esse veritatem, falsoque promittentem se esse justitiam, is ipsum recipit malum. Quamobrem attendamus, ut tan quam boni nummularii, eorum quidem quæ vera sunt, ministrum probemus, falsa vero admini strantem reprobemus. Atque hoc quidem in loco, Qui recipit, inquit, si quem misero, ne reci pit; qui autem ne recipit, recipit eum qui me misit 78 » et: c Qui videt me, videt eum, qui misit me ":s at vero non dictum est: Qui credit in vos, credit in me; neque: Qui videt vos, videt me ut enim recipiamus suos ipsius apostolos vult qui dem ille, non tamen ut in illos credamus. Quam obrem recipiamus eos qui a Sermone ad nos mittuntur, ipsumque Dei Sermonem; haudquaquam tamen recipiamus apostolum Antichristi sermonemque falsum. 11.. Cum hæc dixisset Jesus, turbatus est spi ritu, et testificatus est, et dixit: Amen, amen dico vobis, quod unus ex vobis me proditurus est **. * 1 Cor. 1x, 2. 78 Galat. 11, 9. 76 I Cor. IV, Sic codex Bodleianus, Regius vero, 77 ibid. 18 Joan. sit, 20. 7 Joan. xit, 45. s Joan. Codex Regius perperam habet

";» στολον Ἰησοῦ Χριστοῦ ἑνὶ μόνῳ ἐξαποσταλέντα, εἰ ἑνὶ μόνῳ, Θεοῦ προνοίᾳ, τὸν λόγον διηκονήσατο. Κα! ταῦτά φαμεν ἵνα πάλιν βλέπωμεν τὴν τῶν χρηματι σάντων Ἰησοῦ Χριστοῦ ἀποστόλων ὑπεροχήν «Δε ξιὰς γάρ, φησὶν, ἔδωκαν ἐμοὶ, καὶ Βαρνάβᾳ κοινω νίας, ἵνα ἡμεῖς εἰς τὰ ἔθνη, αὐτοὶ δὲ εἰς τὴν περι τομήν.» Οὐκοῦν Παῦλος ἔθνεσι μόνοις ἀπόστολος ἦν, καὶ Πέτρος ὅλῃ τῇ περιτομῇ. Ἡμῶν δὲ καν ἀξιωθῇ τις, ὡς παρέστησεν ὁ ᾿Απόστολος, τοῦ γεν νέσθαι ἑνί που, ἢ ὀλίγῳ πλείοσιν. ἀπόστολος γίνε ται. Κἂν γένηται δὲ, μὴ ἐπαιρέσθω, μεμνημένος τοῦ· ι “Ο δὲ λοιπὸν, ζητεῖται ἐν τοῖς οἰκονόμοις ἵνα πιστός τις εὑρεθῇ· οὐ γὰρ πάντως εἰ ζητεῖται, τὸ ζητούμενον εὑρίσκεται. Ταῦτα διὰ τό·. Ὁ λαμβά νων ἐάν τινα πέμψω· ο ὅσους ἐνδέχεται πέμπε σθαι ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ ὀνομάζει ἀποστόλους, κἂν μὴ, ὡς εἰρήκαμεν, τοιοῦτοι ὦσι, καὶ ὅτι ἐνδέχεται καὶ τῆς ἀνθρώπων φύσεως κρείττονα ὄντα πέμπε σθαι ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ· ὁ οὖν λαμβάνων ὃν ἂν πέμψῃ ὁ Ἰησοῦς, τὸν ἐν τῷ ἀποσταλέντι Ἰησοῦν λαμβάνει· ὁ δὲ λαμβάνων τὸν Ἰησοῦν Πατέρα λαμβάνει· ὁ ἄρα λαμβάνων ὃν ἂν πέμψῃ ὁ Ἰησοῦς, λαμβάνει τὸν πέμ ψαντα τὸν Ἰησοῦ Πατέρα. Δύναται δὲ καὶ τοιοῦτος ὁ λόγος εἶναι· (μὲν λαμβάνων ὃν ἐὰν ἐγὼ πέμψω, ἐμὲ λαμβάνει, καὶ μέχρι τοῦ ἐμὲ παραδέξασθαι φθάσ νει· ὁ δὲ μὴ διά τινος ἐμοῦ ἀποστόλου ἐμὲ λαμβάνων, ἀλλὰ χωρῶν ἐμὲ οὐκ ἀπ' ἀνθρώπων, οὐ δι' ἀνθρώ πων διακονούμενον, ἀλλ' ἐπιδημοῦντα ταῖς τῶν εὐτρε πισάντων ἑαυτοὺς πρὸς τὴν ἐμὴν παραδοχὴν ψυχαῖς, τὸν πέμψαντά με λαμβάνει Πατέρα, ὡς μὴ μόνον ἐμὲ τὸν Χριστὸν εἶναι ἐν αὐτῷ, ἀλλὰ καὶ τὸν Πατέρα. Εστι δὲ ἐκ τούτων καὶ τὰ κατ' ἐναντιότητα νοή σαι· ὁ γὰρ λαμβάνων ἂν ἐὰν πέμψῃ ὁ υἱὸς τοῦ πονηροῦ, ἐκεῖνος τὸν ᾿Αντίχριστον λαμβάνει· ὁ δὲ λαμ βάνων τὸν υἱὸν τοῦ πονηροῦ, καὶ παραδεξάμενος τὸν ἀντίχριστον λόγον, ὑποκρινόμενον εἶναι ἀλήθειαν, καὶ ψευδῶς ἐπαγγελλόμενον εἶναι δικαιοσύνην, οὗτος αὐ τὸν λαμβάνει τὸν πονηρόν. Διὸ προσέχωμεν, ἵν᾿ ὡς καλοὶ τραπεζῖται δοκιμάζωμεν μὲν τὸν τῶν ἀληθῶν διάκονον, ἀποδοκιμάζωμεν δὲ τὸν τῶν ψευδῶν. Ενθάδε μὲν οὖν ὁ λαμβάνων, φησίν, ἐάν τινα πέμ ψω, ἐμὲ λαμβάνει· ὁ δὲ ἐμὲ λαμβάνων λαμβάνει τὸν πέμψαντά με· καὶ ὁ θεωρῶν ἐμὲ θεωρεῖ τὸν πέμ ψαντά με· › οὔτε δὲ εἴρηται· Ο πιστεύων εἰς ὑμᾶς πιστεύει εἰς ἐμέ· οὔτε· Ο θεωρῶν ὑμᾶς θεωρεῖ ἐμέ λαμβάνειν μὲν γὰρ ἡμᾶς βούλεται τοὺς ἀποστόλους ἑαυτοῦ, οὐ μὴν καὶ πιστεύειν εἰς αὐτούς. Λαμβάνω μὲν οὖν τοὺς ὑπὸ τοῦ Λόγου ἡμῖν ἀποστελλομένους, καὶ αὐτὸν τὸν Λόγον τοῦ Θεοῦ· μηδέποτε δὲ παραδέ ξώμεθα ἀπόστολον ᾿Αντιχρίστου, καὶ λόγον ψευδή. ἐὰν δέ χεται πέμψασθαι. 11. «Ταῦτα εἰπὼν ὁ Ἰησοῦς ἐταράχθη τῷ πνεύ ματι, καὶ ἐμαρτύρησε καὶ εἶπεν· ᾿Αμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με.» Ανω κατέναντι στι τὰ νοήσαι. culum apostolatus mei vos estis in Domnino pro sero inde licet alicui esse apostolo Jesu Christi ad unum solum misso; si, Dei providentia, uni soli sermno nem is administraverit. Quæ quidem diximus, ut rursus videamns eorum qui Jesu Christi apostoli ft:erunt habiti, excellentiam: • Dexteras enim societatis mihi, et Barnabæ, inquit, dederunt, ut nos in gentes, ipsi vero in circumcisionein "". Igitur Paulus gentibus solis erat apostolus, Petrus toti circumcisioni. Quod si ex nobis habitus fuerit aliquis dignus, ut ostendit apostolus, eundi ad ali quem, vel ad paulo plures, apostolus is efficitur. Nec extollatur factus Apostolus, illius dicti memor Quod superest auten, illud requiritur in dispen satoribus, ut fidus aliquis inveniatur”; › non enim si quæritur aliquid, illud omnino invenitur. Caete rum propter hoc dictum: «Qui recipit si quem mi › quoscunque contigerit a Jesu mitti, hos nominat apostolos, etiamsi tales non sint ut dixi mus. Diximus etiam contingere, ut aliqua prastan tiora, quam natura sit hominum, mittantur a Jesu; propterea, qui recipit quem miserit Jesus, Jesum in misso recipit; qui autem Jesumn recipit, Patrem recipit: igitur qui recipit quem Jesus miserit, Jesu Patrem recipit, qui misit ipsum. Potest etiam hæc oratio talis esse: Qui recipit quem ego misero, me recipit, co usque pertingens ut me recipiat; qui vero me non recipit per aliquem meum apostolum, sed 432 me recipit, non ab hominibus, neqne per homines administratum, sed ad animas advenien tem eorum qui se ipsos diligenter præparaverunt ad mei receptionem; hi Patrem, qui me misit, re cipiunt, ita ut non solus ego Christus futurus sim in ipso, sed ipse quoque Pater. Possumus autem ex his repugnantia etiam considerare: qui namque recipit quem miserit flius mali, ille Antichristum recipit; qui vero recipit filium mali, et admittit sermonem Christo contrarium, fingentem se esse veritatem, falsoque promittentem se esse justitiam, is ipsum recipit malum. Quamobrem attendamus, ut tan quam boni nummularii, eorum quidem quæ vera sunt, ministrum probemus, falsa vero admini strantem reprobemus. Atque hoc quidem in loco, Qui recipit, inquit, si quem misero, ne reci pit; qui autem ne recipit, recipit eum qui me misit 78 » et: c Qui videt me, videt eum, qui misit me ":s at vero non dictum est: Qui credit in vos, credit in me; neque: Qui videt vos, videt me ut enim recipiamus suos ipsius apostolos vult qui dem ille, non tamen ut in illos credamus. Quam obrem recipiamus eos qui a Sermone ad nos mittuntur, ipsumque Dei Sermonem; haudquaquam tamen recipiamus apostolum Antichristi sermonemque falsum. 11.. Cum hæc dixisset Jesus, turbatus est spi ritu, et testificatus est, et dixit: Amen, amen dico vobis, quod unus ex vobis me proditurus est **. * 1 Cor. 1x, 2. 78 Galat. 11, 9. 76 I Cor. IV, Sic codex Bodleianus, Regius vero, 77 ibid. 18 Joan. sit, 20. 7 Joan. xit, 45. s Joan. Codex Regius perperam habet

col. 789–790page 86 of 102

PG 14:789τέρω εἶπε· Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται·, νῦν δὲ λέγεται, ὅτι ο Ταῦτα εἰπὼν ὁ Ἰησοῦς ἐταράχθη τῷ πνεύματ:· ν καὶ ζητῶ τοιαῦτα εἰς τὸν τόπον, τί δήποτε οὐκ εἴρηται ἀνάλογον τῷ· «Νῦν ἡ ψυχή μου τετά ρακται,» τό·. Τὸ πνεῦμα τοῦ Ἰησοῦ τετάρακται ἢ ἀνάλογον τῷ· «Εταράχθη τῷ πνεύματι, ο τό Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται.» Καὶ ταῦτα ζητεῖν ἐτόλμησα μετρίως, τηρήσας ἐν πάσῃ τῇ Γραφῇ διαφορὰν ψυχῆς καὶ πνεύματος, καὶ μέσον μέν τι θεωρῶν εἶναι τὴν ψυχὴν καὶ ἐπιδεχομένην ἀρετὴν καὶ κακίαν· ἀνεπίδεκτον δὲ τῶν χειρόνων τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου τὸ ἐν αὐτῷ· τὰ γὰρ κάλλιστα καρποί λέ γονται εἶναι τοῦ πνεύματος, οὐχ ὡς ἂν οιηθείη τις τοῦ ἁγίου, ἀλλὰ τοῦ ἀνθρώπου· πρὸς ἀντιδιαστολήν γὰρ τούτου φανερὰ λέγεται εἶναι τὰ ἔργα τῆς σαρ κός, πάντα ψεκτὰ τυγχάνοντα· ἐπεὶ μηδὲν ἔργον σαρκὸς ἐπαινετόν. "Απαξ δὲ μέχρι τοῦ δεῦρο εὗρον πνεῦμα φαύλου σκληρύνεσθαι λεγόμενον ὑπὸ Κυρίου τοῦ Θεοῦ· γέγραπται γὰρ οὕτως ἐν τῷ δευτερονομίῳ· ι Καὶ οὐκ ἠθέλησε Σηών βασιλεὺς Εσεβών παρελθεῖν ἡμᾶς δι' αὐτοῦ, ὅτι ἐσκλήρυνε Κύριος ὁ θεὸς τὸ πνεῦμα αὐτοῦ, καὶ κατίσχυσε καρδίαν αὐτοῦ, ἵνα παραδοθῇ εἰς τὰς χεῖράς σου, ὡς ἐν τῇ ἡμέρᾳταύτῃ·» ἀλλὰ τὰ περὶ μὲν τούτου οικειότερον ἐν τοῖς εἰς τὸ Δευτερονόμιον ἐξετασθείη ἄν· νῦν δὲ πρόκει και λέγειν πῶς τὰ προειρημένα εἰπὼν ὁ Ἰησοῦς ἐταράχθη, οὐ τὴν ψυχὴν, οὐδὲ τῇ ψυχῇ, ἀλλ' οὐδὲ τοῦ πνεύματος, ἀλλὰ τῷ πνεύματι. Ιν᾿ οὖν τὸ περὶ τοῦ πνεύματος παρατήρημα μὴ διαπίπτῃ, λεκτέον, ὅτι ἐν μὲν τῷ· «Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται, ν τὸ τῆς ταραχῆς πάθος ψυχῆς ἦν· ἐν δὲ τῷ· «Εταράχθη τῷ πνεύματι ὁ Ἰησοῦς, ο ὅπερ ἐστὶ τὸ ἀνθρώπινον, τὸ πάθος ἦν ἐρχόμενον τῇ ἐπικρατείᾳ τοῦ πνεύματος ὡς γὰρ ὁ ἅγιος ζῇ πνεύματι προκατάρχοντι τῶν ἐν τῷ ζῆν, καὶ πάσης πράξεως, καὶ εὐχῆς, καὶ τοῦ πρὸς θεὸν ὕμνου· οὕτως πᾶν ὅ τί ποτ᾽ ἂν ποιῇ, ποιεῖ πνεύματι· ἀλλὰ κἂν πάσχῃ, πάσχει πνεύματι. Εἰ δὲ ὁ ἅγιος, πόσῳ μᾶλλον ταῦτα λεκτέον περὶ τοῦ τῶν ἁγίων ἀρχηγοῦ Ἰησοῦ, οὗ τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου, ἐν τῷ ἀνειληφέναι αὐτὸν ὅλον ἄνθρωπον, τὸ ἐν αὐτῷ δέσεισε τὰ λοιπὰ ἐν αὐτῷ ἀνθρώπινα; Καὶ οὕτως ἐταράχθη τῷ πνεύματι, ἵνα μαρτυρήσῃ, καὶ ἵνα εἰ πῇ μετὰ τοῦ θείου οἱονεὶ ὅρκου, τοῦ, «Ἀμὴν,» τό Λέγω ὑμῖν, ὅτι εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με· › τοῦ γὰρ πνεύματος, οἶμαι, θεωρήσαντος τὸ ἤδη ἀπὸ τοῦ διαβόλου βεβλημένον εἰς τὴν καρδίαν Ἰούδα Σίμωνος Ισκαριώτου, ἵνα τὸν Διδάσκαλον παραδῷ, φωτισθεῖσα τὸ ἐσόμενον έταράχθη· καὶ ἐπεὶ ἡ ταραχὴ ἀπὸ τῆς ἐν πνεύματι γνώσεως γεγένηται, ὃ καὶ ἐν ταραχῇ ἐγένετο, Ἰησοῦς, εἴρηται, ἐταράχθη τῷ πνεύματι. Τάχα δὲ καὶ κατὰ μίαν ἐκδοχὴν τὴν, «Η σάρξ ἀσθενὴς,» καὶ ἡ σὰρξ τετάρακται· ταῦτα δ᾽ ἦν ὁ Ἰησοῦς, περὶ οὗ ὑπὸ τοῦ Γαβριὴλ πρὸς τὴν Μαρίαν Τηρήσας ἐν πάσῃ, Σιών βασιλεὺς εὐσεβῶν. Φωτισθεῖσα τὸ ἐσόμενον. φωτισθεὶς εἰς τὸ ἐσόμενον.

«Superius dixerat: < Nunc anima mea turbata est ";» nunc vero dicitur: • Hæc cum dixisset Jesus, tur batus est spiritu;» et quæro hunc in locum talia; curnam scilicet dictum non fuerit, Spiritus Jesu turbatus est, perinde atque, Nunc anima mea turbata est; vel cur hoc dictum: • Nunc anima nea turbata est,, ad similitudinem illius dicti Turbatus est spiritu,» pronuntiatum non fuerit. Quæ quærere ausus sum mediocriter, quod per to tam Scripturain diligenter observaverim spiritus et animæ differentiam, mediumque quiddam viderim esse animam, capacemque virtutis et vitii; spiritum vero hominis qui in ipso est, mala recipere minime posse; quippe cum res optimæ fructus dicantur esse spiritus, et spiritus hominis, non Spiritus sancti, ut arbitraretur aliquis. Nam ad distinctio et Joan. xil, 27. 81 Deut. 11, 30. ss Joan. xill, etc. Vide in Matth. tom. xii, n. 2. Codex Regius, Sic habet codex Regius. Perionius vertit, & illustratus ad id quad nem hujus spiritus hominis, manifesta opera car mis nuncupantur ea omnia quæ sunt vituperabilia, quoniam nullum est carnis opus laudabile. 433 Hactenus autem semel inveni spiritum hominis mali indurari dictum a Domino Deo. Hunc enim in modum scriptum est in Deuteronomio: «Noluitque Seon, rex Esebon, præterire nos per ipsum, quod induraverat Dominus Deus spiritum ejus; et occu pavit cor ejus, ut traderetur in manus tuas, ut in die hac se; quæ quidem accommodatius in Deute ronomio examinabuntur. Nunc autem propositum est nobis dicere, quomodo, quæ superius diximus, locutus Jesus, turbatus fuerit; et cur turbatus non ſuerit in anima, neque propter animam, neque a spiritu, sed spiritu. Ne igitur quod observavimus de spiritu prætereat, dicendum est, ubi dicitur Nunc anima mea turbata est, illam turbationis affectionem fuisse animæ; ubi vero dicitur: «Jesus turbatus est spiritu,» affectionem humanam fuisse vo nientem a dominio spiritus. Ut enim sanctus vivit spi ritu auspicante in vita actionem omnem, et votum, et laudem ad Deum; sic quidquid fecerit, id facit spi ritu; atque etiam, si patitur, spiritu patitur. Quod si sanctus sic se habet, quanto magis dicenda sunt hæc de Jesu sanctorum principe, cujus spiritus ho minis qui in eo est, dum ipsum totum hominem as sumeret, concussit cætera in ipso bumana? Hunc que in modum turbatus est spiritu, ut testaretur, et diceret cum divino quasi juramento illud: ‹ Amen dico vobis, quod unus ex vobis me proditurus est ";, cum enim, opinor, spiritus vidisset id quod jam im missum fuerat a diabolo in cor Judæ Simonis Isca riotæ, uimirum ut Præceptorem proderet, futurum pravidens turbatus est; et quoniam perturbatio illa ex cognitione est orta quæ erat per spiritum, qui etiam spiritus perturbabatur, dictus est Jesus turbatus fuisse spiritu. Fortasse vero juxta unamu futurum erat;» videtur legisse Eodem redit Ferrarii interpretatio, « turum prævidens,» quem tamen ita legisse non as severarim. Huetius.

τέρω εἶπε· Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται·, νῦν δὲ λέγεται, ὅτι ο Ταῦτα εἰπὼν ὁ Ἰησοῦς ἐταράχθη τῷ πνεύματ:· ν καὶ ζητῶ τοιαῦτα εἰς τὸν τόπον, τί δήποτε οὐκ εἴρηται ἀνάλογον τῷ· «Νῦν ἡ ψυχή μου τετά ρακται,» τό·. Τὸ πνεῦμα τοῦ Ἰησοῦ τετάρακται ἢ ἀνάλογον τῷ· «Εταράχθη τῷ πνεύματι, ο τό Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται.» Καὶ ταῦτα ζητεῖν ἐτόλμησα μετρίως, τηρήσας ἐν πάσῃ τῇ Γραφῇ διαφορὰν ψυχῆς καὶ πνεύματος, καὶ μέσον μέν τι θεωρῶν εἶναι τὴν ψυχὴν καὶ ἐπιδεχομένην ἀρετὴν καὶ κακίαν· ἀνεπίδεκτον δὲ τῶν χειρόνων τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου τὸ ἐν αὐτῷ· τὰ γὰρ κάλλιστα καρποί λέ γονται εἶναι τοῦ πνεύματος, οὐχ ὡς ἂν οιηθείη τις τοῦ ἁγίου, ἀλλὰ τοῦ ἀνθρώπου· πρὸς ἀντιδιαστολήν γὰρ τούτου φανερὰ λέγεται εἶναι τὰ ἔργα τῆς σαρ κός, πάντα ψεκτὰ τυγχάνοντα· ἐπεὶ μηδὲν ἔργον σαρκὸς ἐπαινετόν. "Απαξ δὲ μέχρι τοῦ δεῦρο εὗρον πνεῦμα φαύλου σκληρύνεσθαι λεγόμενον ὑπὸ Κυρίου τοῦ Θεοῦ· γέγραπται γὰρ οὕτως ἐν τῷ Δευτερονο μίῳ· ι Καὶ οὐκ ἠθέλησε Σηών βασιλεὺς Εσεβών παρελθεῖν ἡμᾶς δι' αὐτοῦ, ὅτι ἐσκλήρυνε Κύριος ὁ θεὸς τὸ πνεῦμα αὐτοῦ, καὶ κατίσχυσε καρδίαν αὐτοῦ, ἵνα παραδοθῇ εἰς τὰς χεῖράς σου, ὡς ἐν τῇ ἡμέρᾳ ταύτῃ·» ἀλλὰ τὰ περὶ μὲν τούτου οικειότερον ἐν τοῖς εἰς τὸ Δευτερονόμιον ἐξετασθείη ἄν· νῦν δὲ πρόκει και λέγειν πῶς τὰ προειρημένα εἰπὼν ὁ Ἰησοῦς ἐταράχθη, οὐ τὴν ψυχὴν, οὐδὲ τῇ ψυχῇ, ἀλλ' οὐδὲ τοῦ πνεύματος, ἀλλὰ τῷ πνεύματι. Ιν᾿ οὖν τὸ περὶ τοῦ πνεύματος παρατήρημα μὴ διαπίπτῃ, λεκτέον, ὅτι ἐν μὲν τῷ· «Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται, ν τὸ τῆς ταραχῆς πάθος ψυχῆς ἦν· ἐν δὲ τῷ· «Εταράχθη τῷ πνεύματι ὁ Ἰησοῦς, ο ὅπερ ἐστὶ τὸ ἀνθρώπινον, τὸ πάθος ἦν ἐρχόμενον τῇ ἐπικρατείᾳ τοῦ πνεύματος ὡς γὰρ ὁ ἅγιος ζῇ πνεύματι προκατάρχοντι τῶν ἐν τῷ ζῆν, καὶ πάσης πράξεως, καὶ εὐχῆς, καὶ τοῦ πρὸς θεὸν ὕμνου· οὕτως πᾶν ὅ τί ποτ᾽ ἂν ποιῇ, ποιεῖ πνεύματι· ἀλλὰ κἂν πάσχῃ, πάσχει πνεύματι. Εἰ δὲ ὁ ἅγιος, πόσῳ μᾶλλον ταῦτα λεκτέον περὶ τοῦ τῶν ἁγίων ἀρχηγοῦ Ἰησοῦ, οὗ τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου, ἐν τῷ ἀνειληφέναι αὐτὸν ὅλον ἄνθρωπον, τὸ ἐν αὐτῷ δέσεισε τὰ λοιπὰ ἐν αὐτῷ ἀνθρώπινα; Καὶ οὕτως ἐταράχθη τῷ πνεύματι, ἵνα μαρτυρήσῃ, καὶ ἵνα εἰ πῇ μετὰ τοῦ θείου οἱονεὶ ὅρκου, τοῦ, «Ἀμὴν,» τό Λέγω ὑμῖν, ὅτι εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με· › τοῦ γὰρ πνεύματος, οἶμαι, θεωρήσαντος τὸ ἤδη ἀπὸ τοῦ διαβόλου βεβλημένον εἰς τὴν καρδίαν Ἰούδα Σίμωνος Ισκαριώτου, ἵνα τὸν Διδάσκαλον παραδῷ, φωτισθεῖσα τὸ ἐσόμενον έταράχθη· καὶ ἐπεὶ ἡ ταραχὴ ἀπὸ τῆς ἐν πνεύματι γνώσεως γεγένηται, ὃ καὶ ἐν ταραχῇ ἐγένετο, Ἰησοῦς, εἴρηται, ἐταράχθη τῷ πνεύματι. Τάχα δὲ καὶ κατὰ μίαν ἐκδοχὴν τὴν, «Η σάρξ ἀσθενὴς,» καὶ ἡ σὰρξ τετάρακται· ταῦτα δ᾽ ἦν ὁ Ἰησοῦς, περὶ οὗ ὑπὸ τοῦ Γαβριὴλ πρὸς τὴν Μαρίαν Τηρήσας ἐν πάσῃ, Σιών βασιλεὺς εὐσεβῶν. Φωτισθεῖσα τὸ ἐσόμενον. φωτισθεὶς εἰς τὸ ἐσόμενον. «Superius dixerat: < Nunc anima mea turbata est ";» nunc vero dicitur: • Hæc cum dixisset Jesus, tur batus est spiritu;» et quæro hunc in locum talia; curnam scilicet dictum non fuerit, Spiritus Jesu turbatus est, perinde atque, Nunc anima mea turbata est; vel cur hoc dictum: • Nunc anima nea turbata est,, ad similitudinem illius dicti Turbatus est spiritu,» pronuntiatum non fuerit. Quæ quærere ausus sum mediocriter, quod per to tam Scripturain diligenter observaverim spiritus et animæ differentiam, mediumque quiddam viderim esse animam, capacemque virtutis et vitii; spiritum vero hominis qui in ipso est, mala recipere minime posse; quippe cum res optimæ fructus dicantur esse spiritus, et spiritus hominis, non Spiritus sancti, ut arbitraretur aliquis. Nam ad distinctio et Joan. xil, 27. 81 Deut. 11, 30. ss Joan. xill, etc. Vide in Matth. tom. xii, n. 2. Codex Regius, Sic habet codex Regius. Perionius vertit, & illustratus ad id quad nem hujus spiritus hominis, manifesta opera car mis nuncupantur ea omnia quæ sunt vituperabilia, quoniam nullum est carnis opus laudabile. 433 Hactenus autem semel inveni spiritum hominis mali indurari dictum a Domino Deo. Hunc enim in modum scriptum est in Deuteronomio: «Noluitque Seon, rex Esebon, præterire nos per ipsum, quod induraverat Dominus Deus spiritum ejus; et occu pavit cor ejus, ut traderetur in manus tuas, ut in die hac se; quæ quidem accommodatius in Deute ronomio examinabuntur. Nunc autem propositum est nobis dicere, quomodo, quæ superius diximus, locutus Jesus, turbatus fuerit; et cur turbatus non ſuerit in anima, neque propter animam, neque a spiritu, sed spiritu. Ne igitur quod observavimus de spiritu prætereat, dicendum est, ubi dicitur Nunc anima mea turbata est, illam turbationis affectionem fuisse animæ; ubi vero dicitur: «Jesus turbatus est spiritu,» affectionem humanam fuisse vo nientem a dominio spiritus. Ut enim sanctus vivit spi ritu auspicante in vita actionem omnem, et votum, et laudem ad Deum; sic quidquid fecerit, id facit spi ritu; atque etiam, si patitur, spiritu patitur. Quod si sanctus sic se habet, quanto magis dicenda sunt hæc de Jesu sanctorum principe, cujus spiritus ho minis qui in eo est, dum ipsum totum hominem as sumeret, concussit cætera in ipso bumana? Hunc que in modum turbatus est spiritu, ut testaretur, et diceret cum divino quasi juramento illud: ‹ Amen dico vobis, quod unus ex vobis me proditurus est ";, cum enim, opinor, spiritus vidisset id quod jam im missum fuerat a diabolo in cor Judæ Simonis Isca riotæ, uimirum ut Præceptorem proderet, futurum pravidens turbatus est; et quoniam perturbatio illa ex cognitione est orta quæ erat per spiritum, qui etiam spiritus perturbabatur, dictus est Jesus turbatus fuisse spiritu. Fortasse vero juxta unamu futurum erat;» videtur legisse Eodem redit Ferrarii interpretatio, « turum prævidens,» quem tamen ita legisse non as severarim. Huetius.

col. 791–792page 87 of 102

PG 14:791εἴρηται τό «Καὶ ἰδοὺ συλλήψῃ ἐν γαστρὶ, καὶ καλέ ὁ μάρτυς σεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν. Οὗτος ἔσται μέγας, καὶ υἱὸς Ὑψίστου κληθήσεται.» Σημειώσῃ δὲ τίνα τρό πον ἐν τοῖς ἐξεταζομένοις τὸ ἐμαρτύρησεν, ἀνα φέρεται ἐπὶ τό· «Εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με. Καὶ τοῦτο μὲν λεγόμενον καὶ προφητευόμενον τοῖς μαθηταῖς περὶ τοῦ Ἰούδα τοῦ ἑνὸς ἐξ αὐτῶν μαρτυρία ἦν ὁμώνυμος, οἶμαι, τῷ παρὰ τὸ μαρτυρεῖν, καὶ ἀποθνήσκειν ὑπὲρ θεοσεβείας σημαινομένῳ· οὐ γὰρ ταῦτα νομίζω σημαίνεσθαι ἐν τῷ, ἐμαρτύρησεν, ὅτε δηλοῦται τὸ ῥῆμα παρ' δ μάρτυς ἐσχημάτιστα τοῦ Θεοῦ, καὶ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ, καὶ νῦν ὅτε ἀνα φέρεται ἐπὶ τό· «Εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με. ο Ἔτι κατὰ δύναμιν ἐγὼ ἐφίστημι καὶ τῷ· «Εἷς ἐξ ὑμῶν, ἀναφερομένῳ ἐπὶ τὸν Ἰούδαν, μήποτε ἐμ ο φαίνει τὸ ἀπὸ τάξεως ἀποστολικῆς, ἐν ᾗ καὶ αὐτὸς ὕψωται τῷ διάθεσίν ποτε παραπλησίαν τοῖς λοι τοῖς ἀποστόλοις ἔχειν αὐτὸν, ἀποπεπτωκέναι· οὕτως γὰρ ἐγὼ ἤκουσα καὶ τοῦ· «Ἰδού Αδάμ γέγονεν ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν· ἡ ἐπεὶ μηδὲ ἐκεῖ εἴρηται, ὡς ἡμεῖς, ἢ, ὡς ἐγώ, ἀλλὰ διὰ τὸν ἕνα ἐκπεσόντα τῆς μακαριότητος, τό· Ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν, ὡς εἷς πέπτωκε· καὶ συνάδειν μοι δοκεῖ καὶ μετὰ τοῦ· «Ὑμεῖς δὲ ὡς ἄνθρωποι ἀποθνήσκετε, καὶ ὡς εἷς τῶν ἀρχόντων πί πτετε· ο πλειόνων γὰρ ἀρχόντων γενομένων, ὁ εἷς πέπτωκεν, ᾧ παραπλησίως μιμούμενοι τὴν ἐκείνου πτῶσιν πίπτουσιν οἱ ἁμαρτάνοντες· ὡς γὰρ ἐκεῖνος ἐν θεότητι τυγχάνων πέπτωκεν, οὕτω καὶ πρὸς οὓς ὁ Λόγος φησὶ τό·. Ἐγὼ εἶπα· Θεοί ἐστε, καὶ υἱοὶ Υψίστου πάντες· ἡ ἀποπεσόντες δὲ τῆς μακαριότητος οὐ προηγουμένως ὄντες ἄνθρωποι, ἀποθνήσκουσι, καὶ ὡς εἷς τῶν ἀρχόντων πίπτουσι. Νομίζω δὲ καὶ θαυμαστικῶς εἰρῆσθαι τοιούτῳ τῷ τὸ λεγόμενον· Ο παραδώσων με οὐκ ἀλλότριος τῶν ἐμῶν μαθητῶν ἐστιν, ἀλλ᾽ οὐδὲ εἷς τῶν πολλῶν μαθητῶν, ἀλλὰ εἰς τῶν ἐν ἐκλογῇ μοι τετιμημένων ἀποστόλων. Πολλοί μὲν οὖν καταψηφιζόμενοι τοῦ Ἰησοῦ φασι· «Σταύ ρου, σταύρου αὐτὸν,» καί· «Αἶρε ἀπὸ τῆς γῆς τὸν τοιοῦτον·, τὸ δὲ παραδοῦναι αὐτὸν ἔργον ἦν τοῦ ἑωρα κότος καὶ νενοηκότος αὐτόν· διδάσκαλον γὰρ αὐτὸν ἐπιστάμενος τῶν τηλικούτων καὶ τοσούτων μα θημάτων, ἃ κατ' ἰδίαν μετὰ τῶν ἀποστόλων ἤκουσε, καὶ Κύριον αὐτὸν εἰδὼς, παραδοὺς αὐτὸν, ὃ ἔγνω μέγεθος αὐτοῦ παρέδωκεν, οὐκ ἂν ποιήσαντος τοῦτό τινος τὸ μέγεθος αὐτοῦ μὴ τεθεωρηκότος· τὸν μὲν γὰρ μέγαν παραδέδωκεν, οὐ καθὸ μέγας ἐστὶν, ἐπεὶ μὴ εἶδε καθὸ μέγας ἐστίν· ὁ δὲ καὶ μαθὼν πῶς μέσ γας ἦν, καὶ ἀκροατής γενόμενος τοῦ μεγέθους τῆς ἐν αὐτῷ σοφίας, καὶ λόγου, καὶ χάριτος, καὶ προδοὺς αὐτὸν προέδωκεν οὐ καθ᾽ ὅλον 8 εἶδε μέγεθος. Διὰ τοῦτο συνέφερεν αὐτῷ εἰ μὴ ἐγεννήθη, εἶτε τὴν τῆς παλιγγενεσίας γένεσιν, ὡς ἂν βαθύτερόν τις Επί. Επί. ἐν ᾗ αὐτὸς ὕψω, τῷ. ὡς εἷς, συνάδειν μοι δο καὶ καὶ μετὰ τό· Ὑμεῖς. τηλικουτῶνδε καὶ τοσῶνος. παραδιδούς. οὐ καθ᾽ ὅλον εἶδε, Λουκᾶς εἶδε.

intelligentiam, nempe illam quæ dicit, Caro est infirma *, › cɔro etiam perturbata est: hæc autem caro erat Jesus, juxta illud quod a Gabriele Mariæ dictum est: • Ecce concipies in utero, et vocabis nomen ejns Jesum. Hic erit magnus, et Glius Altis simi vocabitur s.» Caterum notabis in liis quæ in dagavimus, quomodo vox testatus est referatur ad en verba, • Unus ex vobis me proditurus est. Iloc etenim dictum discipulis, et prophetatum de Juda, qui 434 unus erat ex eis, testimonium erat requivoce, opinor, cum illa siguificatione quæ a te stando et moriendo pro Dei cultu deducitur. Nec enim eamdem significationem fuisse reor per vocem testatus est, quando declaratur verbum illud, a quo [hoc est testis ] Dei et Christi sui Gigura tus est, et nunc quando refertur ad hæc verba, Unus ex vobis me proditurus est. Adhuc pro viribus observo, Unus ex vobis me proditurus est,» quod refertur ad Judam, ue forte hoc osten dat eum ab ordine apostolico decidisse, in quo fuit et ipse sublimatus, quod aliquando æque affectus fuerit atque alii apostoli. Sic enim ego intelligo et illud: ‹ En Adam factus est quasi unus ex nobis ";» quoniam ne illic quidem dictum fuerit quasi nos, vel quasi ego; sed propter unum qui cecidit a bea titudine, quasi unus ex nobis, quoniam unus ceci dit; quod etiam concinere mihi videtur cum hoe versu: • Vos autem quasi homines moriemini, et quasi unus de principibus cadetis 87. Plures enim cum essent principes, unus ruit, cujus ruinam fere c imitantes peccatores, illius ruina ruunt. Ut enim ille in divinitate exsistens ruit, sic et ii quibus sermo ille inquit: ‹ Ego dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes *. › Cum autem ceciderint a beatitudine, cum principaliter non essent homines, moriuntur quasi homines, et quasi unus ex principibus cadunt. Existimo vero etiam cum admiratione dicta fuisse hæc verba tali sensu: Qui me proditurus est, non est alienus a discipulis meis, ac ne unus quidem ex multis et vulgaribus discipulis, sed unus ex illorum apostolorum numero quos ego mihi honorando de legeram. Atque multi quidem qui Jesum condemna runt, dicunt Crucifige, crucifige cum , et, Tolle hunc e terra 9; s al eum tradere opus il lius fuit qui vidit et cognovit eum: talium enim tantarumque disciplinarum, quas seorsim cum apo stolis audierat, cum sciret eum præceptorem, ac Dominum cum agnovisset, prodens eum, magnitu dinem illius, quam norat, prodidit, cum nullus qui magnitudinem illius non vidisset, acturus fuisset hoc. Nam prodens proderet ille quidem magnum; at non in quantum est magnus, cum Jesum non nosset in 87 Psalm. LXXXI, 7. es ibid. 6. Matth. xxvi, 41; Marc. XIV, 3S. 85 Luc. 1, 31, 32. 86 Gen. 111, 22. 89 Luc. XXII, 21. 90 Act. xx11, 22. Deest in codice Regio. Deest in codice Regio. Codex Regius habet, Idem codex Regius, Codex Regius, 774) Idem codex Regius, Pro 8 quod legitur in co dice Bodleiano, Regius habet

εἴρηται τό «Καὶ ἰδοὺ συλλήψῃ ἐν γαστρὶ, καὶ καλέ ὁ μάρτυς σεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν. Οὗτος ἔσται μέγας, καὶ υἱὸς Ὑψίστου κληθήσεται.» Σημειώσῃ δὲ τίνα τρό πον ἐν τοῖς ἐξεταζομένοις τὸ ἐμαρτύρησεν, ἀνα φέρεται ἐπὶ τό· «Εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με. Καὶ τοῦτο μὲν λεγόμενον καὶ προφητευόμενον τοῖς μαθηταῖς περὶ τοῦ Ἰούδα τοῦ ἑνὸς ἐξ αὐτῶν μαρτυ ρία ἦν ὁμώνυμος, οἶμαι, τῷ παρὰ τὸ μαρτυρεῖν, καὶ ἀποθνήσκειν ὑπὲρ θεοσεβείας σημαινομένῳ· οὐ γὰρ ταῦτα νομίζω σημαίνεσθαι ἐν τῷ, ἐμαρτύρησεν, ὅτε δηλοῦται τὸ ῥῆμα παρ' δ μάρτυς ἐσχημάτιστα τοῦ Θεοῦ, καὶ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ, καὶ νῦν ὅτε ἀνα φέρεται ἐπὶ τό· «Εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με. ο Ἔτι κατὰ δύναμιν ἐγὼ ἐφίστημι καὶ τῷ· «Εἷς ἐξ ὑμῶν, ἀναφερομένῳ ἐπὶ τὸν Ἰούδαν, μήποτε ἐμ ο φαίνει τὸ ἀπὸ τάξεως ἀποστολικῆς, ἐν ᾗ καὶ αὐτὸς ὕψωται τῷ διάθεσίν ποτε παραπλησίαν τοῖς λοι τοῖς ἀποστόλοις ἔχειν αὐτὸν, ἀποπεπτωκέναι· οὕτως γὰρ ἐγὼ ἤκουσα καὶ τοῦ· «Ἰδού Αδάμ γέγονεν ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν· ἡ ἐπεὶ μηδὲ ἐκεῖ εἴρηται, ὡς ἡμεῖς, ἢ, ὡς ἐγώ, ἀλλὰ διὰ τὸν ἕνα ἐκπεσόντα τῆς μακαριό τητος, τό· Ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν, ὡς εἷς πέπτωκε· καὶ συνάδειν μοι δοκεῖ καὶ μετὰ τοῦ· «Ὑμεῖς δὲ ὡς ἄνθρωποι ἀποθνήσκετε, καὶ ὡς εἷς τῶν ἀρχόντων πί πτετε· ο πλειόνων γὰρ ἀρχόντων γενομένων, ὁ εἷς πέπτωκεν, ᾧ παραπλησίως μιμούμενοι τὴν ἐκείνου πτῶσιν πίπτουσιν οἱ ἁμαρτάνοντες· ὡς γὰρ ἐκεῖνος ἐν θεότητι τυγχάνων πέπτωκεν, οὕτω καὶ πρὸς οὓς ὁ Λόγος φησὶ τό·. Ἐγὼ εἶπα· Θεοί ἐστε, καὶ υἱοὶ Υψίστου πάντες· ἡ ἀποπεσόντες δὲ τῆς μακαριότητος οὐ προηγουμένως ὄντες ἄνθρωποι, ἀποθνήσκουσι, καὶ ὡς εἷς τῶν ἀρχόντων πίπτουσι. Νομίζω δὲ καὶ θαυμαστικῶς εἰρῆσθαι τοιούτῳ τῷ τὸ λεγόμενον· Ο παραδώσων με οὐκ ἀλλότριος τῶν ἐμῶν μαθητῶν ἐστιν, ἀλλ᾽ οὐδὲ εἷς τῶν πολλῶν μαθητῶν, ἀλλὰ εἰς τῶν ἐν ἐκλογῇ μοι τετιμημένων ἀποστόλων. Πολλοί μὲν οὖν καταψηφιζόμενοι τοῦ Ἰησοῦ φασι· «Σταύ ρου, σταύρου αὐτὸν,» καί· «Αἶρε ἀπὸ τῆς γῆς τὸν τοιοῦτον·, τὸ δὲ παραδοῦναι αὐτὸν ἔργον ἦν τοῦ ἑωρα κότος καὶ νενοηκότος αὐτόν· διδάσκαλον γὰρ αὐτὸν ἐπιστάμενος τῶν τηλικούτων καὶ τοσούτων μα θημάτων, ἃ κατ' ἰδίαν μετὰ τῶν ἀποστόλων ἤκουσε, καὶ Κύριον αὐτὸν εἰδὼς, παραδοὺς αὐτὸν, ὃ ἔγνω μέγεθος αὐτοῦ παρέδωκεν, οὐκ ἂν ποιήσαντος τοῦτό τινος τὸ μέγεθος αὐτοῦ μὴ τεθεωρηκότος· τὸν μὲν γὰρ μέγαν παραδέδωκεν, οὐ καθὸ μέγας ἐστὶν, ἐπεὶ μὴ εἶδε καθὸ μέγας ἐστίν· ὁ δὲ καὶ μαθὼν πῶς μέσ γας ἦν, καὶ ἀκροατής γενόμενος τοῦ μεγέθους τῆς ἐν αὐτῷ σοφίας, καὶ λόγου, καὶ χάριτος, καὶ προδοὺς αὐτὸν προέδωκεν οὐ καθ᾽ ὅλον 8 εἶδε μέγεθος. Διὰ τοῦτο συνέφερεν αὐτῷ εἰ μὴ ἐγεννήθη, εἶτε τὴν τῆς παλιγγενεσίας γένεσιν, ὡς ἂν βαθύτερόν τις Επί. Επί. ἐν ᾗ αὐτὸς ὕψω, τῷ. ὡς εἷς, συνάδειν μοι δο καὶ καὶ μετὰ τό· Ὑμεῖς. τηλικουτῶνδε καὶ τοσῶνος. παραδιδούς. οὐ καθ᾽ ὅλον εἶδε, Λουκᾶς εἶδε. intelligentiam, nempe illam quæ dicit, Caro est infirma *, › cɔro etiam perturbata est: hæc autem caro erat Jesus, juxta illud quod a Gabriele Mariæ dictum est: • Ecce concipies in utero, et vocabis nomen ejns Jesum. Hic erit magnus, et Glius Altis simi vocabitur s.» Caterum notabis in liis quæ in dagavimus, quomodo vox testatus est referatur ad en verba, • Unus ex vobis me proditurus est. Iloc etenim dictum discipulis, et prophetatum de Juda, qui 434 unus erat ex eis, testimonium erat requivoce, opinor, cum illa siguificatione quæ a te stando et moriendo pro Dei cultu deducitur. Nec enim eamdem significationem fuisse reor per vocem testatus est, quando declaratur verbum illud, a quo [hoc est testis ] Dei et Christi sui Gigura tus est, et nunc quando refertur ad hæc verba, Unus ex vobis me proditurus est. Adhuc pro viribus observo, Unus ex vobis me proditurus est,» quod refertur ad Judam, ue forte hoc osten dat eum ab ordine apostolico decidisse, in quo fuit et ipse sublimatus, quod aliquando æque affectus fuerit atque alii apostoli. Sic enim ego intelligo et illud: ‹ En Adam factus est quasi unus ex nobis ";» quoniam ne illic quidem dictum fuerit quasi nos, vel quasi ego; sed propter unum qui cecidit a bea titudine, quasi unus ex nobis, quoniam unus ceci dit; quod etiam concinere mihi videtur cum hoe versu: • Vos autem quasi homines moriemini, et quasi unus de principibus cadetis 87. Plures enim cum essent principes, unus ruit, cujus ruinam fere c imitantes peccatores, illius ruina ruunt. Ut enim ille in divinitate exsistens ruit, sic et ii quibus sermo ille inquit: ‹ Ego dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes *. › Cum autem ceciderint a beatitudine, cum principaliter non essent homines, moriuntur quasi homines, et quasi unus ex principibus cadunt. Existimo vero etiam cum admiratione dicta fuisse hæc verba tali sensu: Qui me proditurus est, non est alienus a discipulis meis, ac ne unus quidem ex multis et vulgaribus discipulis, sed unus ex illorum apostolorum numero quos ego mihi honorando de legeram. Atque multi quidem qui Jesum condemna runt, dicunt Crucifige, crucifige cum , et, Tolle hunc e terra 9; s al eum tradere opus il lius fuit qui vidit et cognovit eum: talium enim tantarumque disciplinarum, quas seorsim cum apo stolis audierat, cum sciret eum præceptorem, ac Dominum cum agnovisset, prodens eum, magnitu dinem illius, quam norat, prodidit, cum nullus qui magnitudinem illius non vidisset, acturus fuisset hoc. Nam prodens proderet ille quidem magnum; at non in quantum est magnus, cum Jesum non nosset in 87 Psalm. LXXXI, 7. es ibid. 6. Matth. xxvi, 41; Marc. XIV, 3S. 85 Luc. 1, 31, 32. 86 Gen. 111, 22. 89 Luc. XXII, 21. 90 Act. xx11, 22. Deest in codice Regio. Deest in codice Regio. Codex Regius habet, Idem codex Regius, Codex Regius, 774) Idem codex Regius, Pro 8 quod legitur in co dice Bodleiano, Regius habet

col. 793–794page 88 of 102

PG 14:793ἀκούσαι εἴτε καὶ τὴν κοινότερον νοουμένην· περὶ ἧς ὁ πραγμάτων ἑαυτὸν ἀπαλλάττειν θέλων, καὶ ζη τήσας ὅτι ᾧ συμφέρει, όντι συμφέρει, καὶ ὑπονοήσας οὐκ ἂν μὴ ὄντι αὐτῷ συνέφερεν, ἐπὶ τὴν δευτέραν κατελθὼν διήγησιν, ἐκείνην μᾶλλον παρα δέξεται. Εβλεπον δὲ εἰς ἀλλήλους οἱ μαθηταὶ, ἀπο ρούμενοι περὶ τίνος λέγει.» Εἰ μὲν προφανὴς ἦν τοῖς.. Ἰησοῦ μαθηταῖς ἡ τοῦ Ἰούδα κακία, κἂν ἔγνωστο, εἰπόντος τοῦ Σωτῆρος, ὅτι, Εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με, ο τίς ἦν ὁ παραδώσων τὸν Διδάσκαλον· νυνὶ δὲ βλέπουσιν εἰς ἀλλήλους οἱ μαθηταὶ, ἀπορούμενοι περὶ τίνος λέγει. Καὶ γὰρ Ἰούδας τάχα μὲν ἐκ πρότερον χρηστοτέρων εδυσώπει τοὺς ἀποστόλους πρὸς τὸ μη δὲν ὑπονοῆσαι περὶ αὐτοῦ φαῦλον· τάχα δὲ καὶ τοῦ διαβόλου ήδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα παραδῷ αὐτὸν Ἰούδας Σίμωνος Ισκαριώτης, οὐκ ἦν τῆς που νηρίας ἐξολών λείμματος γὰρ προαιρέσεως ἀγαθῆς ὑπάρχοντος ἐν αὐτῷ, ἰδὼν, ὅτι κατεκρίθη, ἡνίκα δήσαντες αὐτὸν ἀπήγαγον, καὶ παρέδωκαν Πι λάτῳ τῷ ἡγεμόνι, ο μεταμεληθεὶς ἔστρεφε τὰ τριά κοντα ἀργύρια τοῖς ἀρχιερεῦσι καὶ πρεσβυτέροις, λέ γων· Ημαρτον παραδοὺς αἷμα ἀθῶον·, ὅτε, εἰπόν των αὐτῶν· «Τί πρὸς ἡμᾶς; σὺ δψῃ· ρίψας ο ὁ φι άργυρος Ἰούδας τὰ ἀργύρια, ἀπελθὼν ἀπήγξατο, μηδὲ περιμείνας ἰδεῖν τοῦ περὶ τὸν Ἰησοῦν παρὰ τῷ Πιλάτῳ κρίματος τὸ τέλος. Καὶ γέγονεν αὐτῷ οὔτε καθαρὰ ἀπὸ ἁμαρτίας μετάνοια, οὔτε ἄκρατος προς τι χρηστότερον ἡ πονηρία· εἰ μὲν γὰρ καθαρῶς μετε νόει, καὶ ὡς ὁ λῃστὴς εἰπών· «Μνήσθητί μου, Ιη τοῦ, ὅταν ἔλθῃς ἐν τῇ βασιλείᾳ σου,» προσελθὼν τῷ Σωτῆρι ἐποίει τὰ παρ' αὐτοῦ, πρὸς τὸ ἐξιλάσασθαι αὐτὸν ἐπὶ τῇ φθασάτῃ γεγονέναι προδόσει. Εἰ δὲ πάντη τὴν τοῦ καλοῦ εὔνοιαν ἐξεληλακὼς ἦν τῆς ἑαυ τοῦ ψυχῆς, οὔτ᾽ ἂν μετεμελήθη ἰδὼν, ὅτι κατεκρίθη ὁ Ἰησοῦς· ἀλλὰ καὶ προσετίθει ἂν λόγους κατηγορῶν αὐτοῦ συγγενεῖς τῇ προδοσίᾳ· ἀλλὰ καὶ ἀπολαύων ἂν ὡς φιλάργυρος ὧν ἔλαβε τριάκοντα ἀργυρίων, τὴν τιμὴν τοῦ τετιμημένου, οὔτ᾽ ἂν ἐβουλεύσατο ἀπώτα σθαι τὰ ἀργύρια, οὔτ᾽ ἂν ἔστρεψεν αὐτὰ τοῖς ἀρχιερεῦσι καὶ πρεσβυτέροις, οὔτ᾽ ἂν ἐπ' αὐτῶν ἐκείνων ἐξωμολογήσατο, αὑτοῦ μὲν κατηγορῶν, τὸν διδάσκαλον δὲ ἐγκωμιάζων ἐν τῷ· «Ημαρτον παραδούς αἷμα δίκαιον.» Ἀλλὰ καὶ τὸ ἀπάγξασθαι αὐτὸν οὐ δεὶς ἄλλος ἐποίησεν, ἢ ὁ βεβληκώς αὑτοῦ εἰς τὴν καρ δίαν, ἵνα παραδῷ τὸν Σωτῆρα καὶ τόπον γε κατ' ἀμφότερα ἔδωκε τῷ διαβόλω. Ταῦτα δὲ κατὰ δύναμιν ἐπεξειργασάμην, ἅμα μὲν παριστὰς τοῖς οιο ΤΣΙΙΙ, Ακούσαι. ὄντος. Κατελθών. Εξολών. ἐξ ΣΤΗ, ὅλων, καὶ ἐγκωμιάζων. Ἰησοῦν.

quantum magnum. At vero hic qui didicerat, quo modo sit magnus, auditor factus magnitudinis sapien tiæ, quæ est in eo, et rationis, et gratia, et prodidit eum, et prodidit totam, quam novit, magnitudinem. 435 Hanc ob causam conducebat illi natum nou fuisse”, sive regenerationis ortu, ut profundius quis intelligeret, sive hoc communiori ortu: de quo ortu molestiis se eximere quis volers, cum inquisierit quod quidquid utile est, utile sit ei qui est, et considerans quod ei qui non sit nihil conferat, et utile sit, ad se cundam expositionem cum devenerit, illam magis suscipiet. 12. «12. «Aspiciebant autem sese mutuo discipuli, dubi tantes de quonam diceret Εquidem si aperta fuis set Judæ malitia Jesu discipulis, aguitus etiam fuis «set ille qui Magistrum proditurus esset, dicente Ser valore: • Unus vestrum me proditurus est; s al nunc intuentur sese mutuo discipuli, dubitantes de quo diceret. Judas etenim fortasse quidem ex his quæ antea recte egerat, persuaserat apostolis ut nihil de illo suspicarentur mali: fortasse vero non dum Judas Simon Iscariotes perdita malitiæ erat, etiamsi diabolus jam immisisset in cor illius ut proderet Jesuin, reliquiis etiamnum exsistentibus in ipso boni propositi, quibus cum perspexisset Jesum condemnatum, quando ligatum eum abduxerunt et tradiderunt Pilato præsidi, ‹ pœnitudine ductus re tulit triginta argenteos principibus sacerdotum, et senioribus, dicens: Peccavi traden sanguinem in nocentem;» quando et dicentibus illis: • Quidl::! «» nos? tu videris; projectis argenteis Judas, argenti » Matth. xxvi, 24; Marc. xiv, 21. Deest in codice Regio. Eulitio fuelii, male, ss Joan. xili, Deest in codice Regio. Sic videtur legisse Perionius; ver tit enim, perdite comploratæque improbitatis won erat.» Ferrarius vero legebat, ni fallor, c ne ipse cupidus, abiens laqueo se suspendit, videre quidem exspectans judicii finem de Jesu apud Pontium Pilatuin. Neque hic sincere a peccato re sipuit, neque fuit hujus malitia ad aliquid boni in pos; si enim sincere resipuisset, etiam perinde ac latro ille qui dixit: «Memento mei, Domine, dum veneris in regnum tuum, ad Servatorem acce dens fecisset quæ ad ipsum pertinebant, ut Jesum placatum redderet ob proditionem, quæ jam præ cesserat. Quod si vero omnino expulisset ab anima sua boni notionem, haudquaquam resipuisset videns Jesum condemnatum: imo illum accusans addidis set sermones similes proditioni: quin etiam fruens, ceu argenti cupidus, argenteis triginta, quos ac ceperat pretium appreciati, neque voluisset arge teos projicere; neque retulisset eos principibus sa cerdotum et 436 senioribus: neque coram illis ipsis peccatum suum fassus fuisset seipsum accu sans, et Magistrum laudans dicendo: ‹ Peccavi tra dens sanguinem justum. Quin etiam præfocare se ipsum laqueo nemo alius fecisset, præter illum qui in cor suum misisset ut proderet Servatorem. Ac profecto in utrisque dedit Judas locum diabolo. Cæ. ss ibid. 21.» Matth. 9. Luc 3 seq. si quidem vertit: nondum prorsus a mali. tia dependebat. Neutrum satis placet Huetio; at tamen rectius videtur legisse Perionius. Codex Regius, Idem codex Regius,

ἀκούσαι εἴτε καὶ τὴν κοινότερον νοουμένην· περὶ ἧς ὁ πραγμάτων ἑαυτὸν ἀπαλλάττειν θέλων, καὶ ζη τήσας ὅτι ᾧ συμφέρει, όντι συμφέρει, καὶ ὑπονοήσας οὐκ ἂν μὴ ὄντι αὐτῷ συνέφερεν, ἐπὶ τὴν δευτέ ραν κατελθὼν διήγησιν, ἐκείνην μᾶλλον παρα δέξεται. Εβλεπον δὲ εἰς ἀλλήλους οἱ μαθηταὶ, ἀπο ρούμενοι περὶ τίνος λέγει.» Εἰ μὲν προφανὴς ἦν τοῖς.. Ἰησοῦ μαθηταῖς ἡ τοῦ Ἰούδα κακία, κἂν ἔγνωστο, εἰπόντος τοῦ Σωτῆρος, ὅτι, Εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με, ο τίς ἦν ὁ παραδώσων τὸν Διδάσκαλον· νυνὶ δὲ βλέπουσιν εἰς ἀλλήλους οἱ μαθηταὶ, ἀπορούμενοι περὶ τίνος λέγει. Καὶ γὰρ Ἰούδας τάχα μὲν ἐκ πρότερον χρηστοτέρων εδυσώπει τοὺς ἀποστόλους πρὸς τὸ μη δὲν ὑπονοῆσαι περὶ αὐτοῦ φαῦλον· τάχα δὲ καὶ τοῦ διαβόλου ήδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα παραδῷ αὐτὸν Ἰούδας Σίμωνος Ισκαριώτης, οὐκ ἦν τῆς που νηρίας ἐξολών λείμματος γὰρ προαιρέσεως ἀγαθῆς ὑπάρχοντος ἐν αὐτῷ, ἰδὼν, ὅτι κατεκρίθη, ἡνίκα δήσαντες αὐτὸν ἀπήγαγον, καὶ παρέδωκαν Πι λάτῳ τῷ ἡγεμόνι, ο μεταμεληθεὶς ἔστρεφε τὰ τριά κοντα ἀργύρια τοῖς ἀρχιερεῦσι καὶ πρεσβυτέροις, λέ γων· Ημαρτον παραδοὺς αἷμα ἀθῶον·, ὅτε, εἰπόν των αὐτῶν· «Τί πρὸς ἡμᾶς; σὺ δψῃ· ρίψας ο ὁ φι άργυρος Ἰούδας τὰ ἀργύρια, ἀπελθὼν ἀπήγξατο, μηδὲ περιμείνας ἰδεῖν τοῦ περὶ τὸν Ἰησοῦν παρὰ τῷ Πιλάτῳ κρίματος τὸ τέλος. Καὶ γέγονεν αὐτῷ οὔτε καθαρὰ ἀπὸ ἁμαρτίας μετάνοια, οὔτε ἄκρατος προς τι χρηστότερον ἡ πονηρία· εἰ μὲν γὰρ καθαρῶς μετε νόει, καὶ ὡς ὁ λῃστὴς εἰπών· «Μνήσθητί μου, Ιη τοῦ, ὅταν ἔλθῃς ἐν τῇ βασιλείᾳ σου,» προσελθὼν τῷ Σωτῆρι ἐποίει τὰ παρ' αὐτοῦ, πρὸς τὸ ἐξιλάσασθαι αὐτὸν ἐπὶ τῇ φθασάτῃ γεγονέναι προδόσει. Εἰ δὲ πάντη τὴν τοῦ καλοῦ εὔνοιαν ἐξεληλακὼς ἦν τῆς ἑαυ τοῦ ψυχῆς, οὔτ᾽ ἂν μετεμελήθη ἰδὼν, ὅτι κατεκρίθη ὁ Ἰησοῦς· ἀλλὰ καὶ προσετίθει ἂν λόγους κατηγορῶν αὐτοῦ συγγενεῖς τῇ προδοσίᾳ· ἀλλὰ καὶ ἀπολαύων ἂν ὡς φιλάργυρος ὧν ἔλαβε τριάκοντα ἀργυρίων, τὴν τιμὴν τοῦ τετιμημένου, οὔτ᾽ ἂν ἐβουλεύσατο ἀπώτα σθαι τὰ ἀργύρια, οὔτ᾽ ἂν ἔστρεψεν αὐτὰ τοῖς ἀρχιε ρεῦσι καὶ πρεσβυτέροις, οὔτ᾽ ἂν ἐπ' αὐτῶν ἐκείνων ἐξωμολογήσατο, αὑτοῦ μὲν κατηγορῶν, τὸν Διδάσκα λον δὲ ἐγκωμιάζων ἐν τῷ· «Ημαρτον παραδούς αἷμα δίκαιον.» Ἀλλὰ καὶ τὸ ἀπάγξασθαι αὐτὸν οὐ δεὶς ἄλλος ἐποίησεν, ἢ ὁ βεβληκώς αὑτοῦ εἰς τὴν καρ δίαν, ἵνα παραδῷ τὸν Σωτῆρα καὶ τόπον γε κατ' ἀμφότερα ἔδωκε τῷ διαβόλω. Ταῦτα δὲ κατὰ δύναμιν ἐπεξειργασάμην, ἅμα μὲν παριστὰς τοῖς οιο ΤΣΙΙΙ, Ακούσαι. ὄντος. Κατελθών. Εξολών. ἐξ ΣΤΗ, ὅλων, καὶ ἐγκωμιάζων. Ἰησοῦν. quantum magnum. At vero hic qui didicerat, quo modo sit magnus, auditor factus magnitudinis sapien tiæ, quæ est in eo, et rationis, et gratia, et prodidit eum, et prodidit totam, quam novit, magnitudinem. 435 Hanc ob causam conducebat illi natum nou fuisse”, sive regenerationis ortu, ut profundius quis intelligeret, sive hoc communiori ortu: de quo ortu molestiis se eximere quis volers, cum inquisierit quod quidquid utile est, utile sit ei qui est, et considerans quod ei qui non sit nihil conferat, et utile sit, ad se cundam expositionem cum devenerit, illam magis suscipiet. 12. «12. «Aspiciebant autem sese mutuo discipuli, dubi tantes de quonam diceret Εquidem si aperta fuis set Judæ malitia Jesu discipulis, aguitus etiam fuis «set ille qui Magistrum proditurus esset, dicente Ser valore: • Unus vestrum me proditurus est; s al nunc intuentur sese mutuo discipuli, dubitantes de quo diceret. Judas etenim fortasse quidem ex his quæ antea recte egerat, persuaserat apostolis ut nihil de illo suspicarentur mali: fortasse vero non dum Judas Simon Iscariotes perdita malitiæ erat, etiamsi diabolus jam immisisset in cor illius ut proderet Jesuin, reliquiis etiamnum exsistentibus in ipso boni propositi, quibus cum perspexisset Jesum condemnatum, quando ligatum eum abduxerunt et tradiderunt Pilato præsidi, ‹ pœnitudine ductus re tulit triginta argenteos principibus sacerdotum, et senioribus, dicens: Peccavi traden sanguinem in nocentem;» quando et dicentibus illis: • Quidl::! «» nos? tu videris; projectis argenteis Judas, argenti » Matth. xxvi, 24; Marc. xiv, 21. Deest in codice Regio. Eulitio fuelii, male, ss Joan. xili, Deest in codice Regio. Sic videtur legisse Perionius; ver tit enim, perdite comploratæque improbitatis won erat.» Ferrarius vero legebat, ni fallor, c ne ipse cupidus, abiens laqueo se suspendit, videre quidem exspectans judicii finem de Jesu apud Pontium Pilatuin. Neque hic sincere a peccato re sipuit, neque fuit hujus malitia ad aliquid boni in pos; si enim sincere resipuisset, etiam perinde ac latro ille qui dixit: «Memento mei, Domine, dum veneris in regnum tuum, ad Servatorem acce dens fecisset quæ ad ipsum pertinebant, ut Jesum placatum redderet ob proditionem, quæ jam præ cesserat. Quod si vero omnino expulisset ab anima sua boni notionem, haudquaquam resipuisset videns Jesum condemnatum: imo illum accusans addidis set sermones similes proditioni: quin etiam fruens, ceu argenti cupidus, argenteis triginta, quos ac ceperat pretium appreciati, neque voluisset arge teos projicere; neque retulisset eos principibus sa cerdotum et 436 senioribus: neque coram illis ipsis peccatum suum fassus fuisset seipsum accu sans, et Magistrum laudans dicendo: ‹ Peccavi tra dens sanguinem justum. Quin etiam præfocare se ipsum laqueo nemo alius fecisset, præter illum qui in cor suum misisset ut proderet Servatorem. Ac profecto in utrisque dedit Judas locum diabolo. Cæ. ss ibid. 21.» Matth. 9. Luc 3 seq. si quidem vertit: nondum prorsus a mali. tia dependebat. Neutrum satis placet Huetio; at tamen rectius videtur legisse Perionius. Codex Regius, Idem codex Regius,

col. 797–798page 89 of 102

PG 14:797εἴρηκέναι· Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με,» ἐπὶ τοσοῦτον τραπῆναι καὶ ἐπι λαθέσθαι τῶν τοῦ Διδασκάλου μαθημάτων, ὡς καὶ ἐπὶ τὴν προδοσίαν αὐτοῦ φθάσαι· ἐμφαντικὴ γὰρ ἡ περὶ τῶν μαθητῶν λέξις ή, «᾿Απορούμενοι περὶ τίνος λέγει· οὐ γὰρ εὐπόρουν ἐννοῆσαι περὶ τίνος τὸ προειρημένον ἦν· ἀλλ᾽ ἦσαν περὶ τούτου ἀπορούμε τοι, καὶ οὐδὲν οὔτε νοεῖν, οὔτε λέγειν σαφές εὑρί σκοντες. 13. «Ην ἀνακείμενος εἷς ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ, ὅν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς. Νεύει οὖν τούτῳ Σίμων Πέτρος, καὶ λέγει αὐτῷ· Εἰπὲ τίς ἐστι περὶ οὗ λέγει. ᾿Αναπεσὼν ἐκεῖνος ἐπὶ τὸ στῆθος τοῦ Ἰησοῦ, λέγει αὐτῷ· Κύριε, τίς ἐστιν; ἀποκρίνεται οὖν ὁ Ἰησοῦς· Ἐκεῖνος ἐστιν ᾧ ἐγὼ βάψω τὸ ψωμίον. Βάψας οὖν τὸ ψωμίον λαμβάνει, καὶ δίδωσιν Ἰούδα Σίμωνι Ισκαριώτῃ· καὶ μετὰ τὸ ψωμίον τότε εἰσῆλθεν εἰς ἐκεῖνον ὁ Σατανᾶς. Λέγει οὖν αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Ο ποιεῖς, ποίησον τάχιον. Τοῦτο δὲ οὐδεὶς ἔγνω τῶν ἀνακειμένων πρὸς τί εἶπεν αὐτῷ· τινὲς γὰρ ἐξέχουν, ἐπεὶ τὸ γλωσσόκομον εἶχεν Ἰούδας, ὅτι λέγει αὐτῷ Ἰησοῦς· Αγόρασον ὧν χρείαν ἔχομεν εἰς τὴν ἑορτήν· ἢ τοῖς πτωχοῖς ἵνα τι δῷ.» ῾Ο ἐν τῷ κόλπω τοῦ Ἰησοῦ ἀνακείμενος εἷς τῶν μαθητῶν, ὃν ἠγάπα 5 Ἰησοῦς, ἔοικεν ὁ γράψας τὸ Εὐαγγέλιον εἶναι Ιωάν. νης· ἐπὶ γὰρ τῷ τέλει τοῦ Εὐαγγελίου γέγραπται ὡς Επιστραφεὶς ὁ Πέτρος βλέπει τὸν μαθητὴν ἂν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς ἀκολουθοῦντα, ὃς καὶ ἀνέπεσεν ἐν τῷ δείπνῳ ἐπὶ τὸ στῆθος αὐτοῦ, καὶ εἶπε· Κύριε, τίς ἐστιν ὁ παραδιδούς σε; Τοῦτον οὖν ἰδὼν ὁ Πέτρος, λέγει τῷ Ἰησοῦ· Κύριε, οὗτος δὲ τί; Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς Ἐὰν αὐτὸν θέλω μένειν ἕως ἔρχομαι, τί πρὸς σέ; Σύ μου ἀκολούθει. Ἐξῆλθεν οὖν ὁ λόγος εἰς τοὺς ἀδελφοὺς, ὅτι ὁ μαθητὴς ἐκεῖνος οὐκ ἀποθνήσκει· οὐκ εἶπε δὲ αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς, ὅτι οὐκ ἀποθνήσκει, ἀλλ᾽ Ἐὰν αὐτὸν θέλω μένειν ἕως ἔρχομαι, τί πρὸς σέ; ν "Οτι δὲ ὁ μα θητής οὗτος ὁ γράψας τὸ Εὐαγγέλιον Ἰωάννης ἐστὶν, δῆλον ἐκ τῶν ἐπιφερομένων, οὕτως ἐχόντων· ὅτι ο Ο εἰς ἐστιν ὁ μαθητὴς ὁ μαρτυρῶν περὶ τούτων, καὶ γράψας ταῦτα.» Παρατήρει δὲ ἐν ἀμφοτέροις τοῖς τύποις τοῦ Εὐαγγελίου τίνα τρόπον ὁ Πέτρος ὡς ἐπὶ πλεῖον αὐτῷ θαῤῥῶν, καὶ ἀνακεκλιμένος ὅπου μὲν νεύει αὐτῷ, καὶ λέγει· ι Τίς ἐστι περὶ οὗ ὁ Ἰησοῦς προδώσοντός φησιν;» ὅπου δὲ ἰδὼν αὐτὸν ἀκολουθοῦντα, ὡς φροντίζων αὐτοῦ μᾶλλον παρὰ τοὺς καπούς, λέγει τῷ Ἰησοῦ περὶ αὐτοῦ· «Κύριε, οὗτος δὲ τί; ο βουλόμενος μαθεῖν καὶ τὸ κατὰ τὸν Ἰωάν την τέλος, ὁμοίως τῷ ἐγνωκέναι τὰ περὶ αὐτοῦ, ὅτι, όταν γηράσῃ, ἐκτενεῖ τὰς χεῖρας αὐτοῦ, καὶ ἄλ λος αὐτὸν ζώσει, καὶ οἴσει ὅπου οὐ θέλει. Εἴπερ δὲ ἁ Μάλει βήματα ὁ Ἰησοῦς, πνεῦμά ἐστι, καὶ οὐ γράμ μα, δι' ὅλων ζωή ἐστι, καὶ οὐδαμῶς θάνατος, καὶ με δ Σίμωνος Ισκαριώτου. προσκεκλιμένος. εἰπὲ τίς ἐστι. εκτείνει,

«quod simpliciter intelligitur, tale quiddam declarat quod unusquisque juxta vires humanæ naturæ in propositum alterius intueretur, addubitans an possit anima quæ talia peregerit, et sic affecta erga ve racem Magistrum, qui vere testatus fuerit dicendo ‹ Amen, amen dico vobis, quod unus ex vobis me proditurus est, in tantum imnintari, et oblivisci doctrinarum Magistri, ut ad eum tradendum per venirent: emphasin enim habet dictio hæc de 13. «Erat autem unus ex discipulis Jesu recum bens in sinu ipsius, quem diligebat Jesus. Innuit ergo huic Simon Petrus, et dixit ei, ut sciscitaretur quis esset de quo loqueretur. Itaque cum recus buisset ille super pectus Jesu, dicit ei: Domine, quis est? Respondit Jesus: Ille est cui ego intinctain offulam porrexero. Et cum intinxisset offulam, de dit illam Judæ Simoni Iscariota: et post offulam ingressus est in eum Satanas. Dicit igitur ei Jesus Quod facis, fac ocius. Hoc autem nemo discumben tium intelligebat ad quid ei dixisset: quidam enim putabant quia loculos habebat Judas, dixisse ei Je sum: Eme ea quæ opus sunt nobis ad diem festum, aut egenis ut aliquid daret *.» Ille qui in sinu Jesu erat recumbens, unus ex discipulis, quem diligebat Jesus, videtur esse Joannes qui Evangelium scri psit, quod in fiue Evangelii scriptum sit hunc in modum': ‹Conversus Petrus videt illum discipulum quem diligebat Jesus, sequentem, qui et recubuit in comma super pectus ejus, et dixit: Domine, quis est ille tui proditor? Hunc ergo cum vidisset Petrus, dicit Jesu: 438 Domine, hic autem quid? Dicit ei Jesus: Si eum veliin manere, donec veniam, quid ad te? Tu me sequere. Exiit ergo sermo ille inter fratres, quod discipulus ille non moreretur, et non dixerat ei Jesus: Non moritur, sed si velim eum manere, donec veniam, quid ad te?. Quod autemn discipulus iste qui scripsit Evangelium, sit Joannes, liquet ex his quæ subjungunturª: • Hic est disci pulus ille qui testimonium perhibet de his et scripsit hæc. Observa autem in utrisque Evangelii locis, discipulis, dubitantes de quo diceret,, non enim habebant copiam cogitandi cui competeret quod prædictum fuerat, sed de hoc dubitabant, nihil apertum vel cogitare vel dicere invenientes. quonam pacto Petrus velut quamplurimuni illi ddens, et accumbens, aliquando quidem innuat Joanni di cens: • Quis est, de quo prodituro Jesus loquitur aliquando vero eum intuitus sequentem, veluti il lius plusquam cæterorum curam habens, dicat Jesu de eo Domine, hic autem quidl 10?» finem Jo annis discere volens, perinde atque suum agnove. rat, nempe quod cum senuisset, futurum erat ut manus suas extenderet, et alius eum cingeret, et duceret quo non vellet ". Quod si vero verba quæ locutus est Jesus, spiritus sunt '', et non littera, in quibus omnibus vita est, et nusquam mors, et di ss ibid. 18. * Joan. xiii. 25 seq. 7 Joan. xx1, 20, seq. 8 ibid. 24. * Joan. x1:1, 24. 10 Joan. xxi,21. 13 Joan. VI, Codex Regius, Codex Regius, Idem codex Regius, Idem codex Regius,

εἴρηκέναι· Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με,» ἐπὶ τοσοῦτον τραπῆναι καὶ ἐπι λαθέσθαι τῶν τοῦ Διδασκάλου μαθημάτων, ὡς καὶ ἐπὶ τὴν προδοσίαν αὐτοῦ φθάσαι· ἐμφαντικὴ γὰρ ἡ περὶ τῶν μαθητῶν λέξις ή, «᾿Απορούμενοι περὶ τίνος λέγει· οὐ γὰρ εὐπόρουν ἐννοῆσαι περὶ τίνος τὸ προειρημένον ἦν· ἀλλ᾽ ἦσαν περὶ τούτου ἀπορούμε τοι, καὶ οὐδὲν οὔτε νοεῖν, οὔτε λέγειν σαφές εὑρί σκοντες. 13. «Ην ἀνακείμενος εἷς ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ, ὅν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς. Νεύει οὖν τούτῳ Σίμων Πέτρος, καὶ λέγει αὐτῷ· Εἰπὲ τίς ἐστι περὶ οὗ λέγει. ᾿Αναπεσὼν ἐκεῖνος ἐπὶ τὸ στῆθος τοῦ Ἰησοῦ, λέγει αὐτῷ· Κύριε, τίς ἐστιν; Αποκρί νεται οὖν ὁ Ἰησοῦς· Ἐκεῖνος ἐστιν ᾧ ἐγὼ βάψω τὸ ψωμίον. Βάψας οὖν τὸ ψωμίον λαμβάνει, καὶ δίδωσιν Ἰούδα Σίμωνι Ισκαριώτῃ· καὶ μετὰ τὸ ψωμίον τότε εἰσῆλθεν εἰς ἐκεῖνον ὁ Σατανᾶς. Λέγει οὖν αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Ο ποιεῖς, ποίησον τάχιον. Τοῦτο δὲ οὐδεὶς ἔγνω τῶν ἀνακειμένων πρὸς τί εἶπεν αὐτῷ· τινὲς γὰρ ἐξέχουν, ἐπεὶ τὸ γλωσσόκομον εἶχεν Ἰούδας, ὅτι λέγει αὐτῷ Ἰησοῦς· Αγόρασον ὧν χρείαν ἔχομεν εἰς τὴν ἑορτήν· ἢ τοῖς πτωχοῖς ἵνα τι δῷ.» ῾Ο ἐν τῷ κόλπω τοῦ Ἰησοῦ ἀνακείμενος εἷς τῶν μαθητῶν, ὃν ἠγάπα 5 Ἰησοῦς, ἔοικεν ὁ γράψας τὸ Εὐαγγέλιον εἶναι Ιωάν. νης· ἐπὶ γὰρ τῷ τέλει τοῦ Εὐαγγελίου γέγραπται ὡς Επιστραφεὶς ὁ Πέτρος βλέπει τὸν μαθητὴν ἂν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς ἀκολουθοῦντα, ὃς καὶ ἀνέπεσεν ἐν τῷ δείπνῳ ἐπὶ τὸ στῆθος αὐτοῦ, καὶ εἶπε· Κύριε, τίς ἐστιν ὁ παραδιδούς σε; Τοῦτον οὖν ἰδὼν ὁ Πέτρος, λέγει τῷ Ἰησοῦ· Κύριε, οὗτος δὲ τί; Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς Ἐὰν αὐτὸν θέλω μένειν ἕως ἔρχομαι, τί πρὸς σέ; Σύ μου ἀκολούθει. Ἐξῆλθεν οὖν ὁ λόγος εἰς τοὺς ἀδελφοὺς, ὅτι ὁ μαθητὴς ἐκεῖνος οὐκ ἀποθνήσκει· οὐκ εἶπε δὲ αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς, ὅτι οὐκ ἀποθνήσκει, ἀλλ᾽ Ἐὰν αὐτὸν θέλω μένειν ἕως ἔρχομαι, τί πρὸς σέ; ν "Οτι δὲ ὁ μα θητής οὗτος ὁ γράψας τὸ Εὐαγγέλιον Ἰωάννης ἐστὶν, δῆλον ἐκ τῶν ἐπιφερομένων, οὕτως ἐχόντων· ὅτι ο Ο εἰς ἐστιν ὁ μαθητὴς ὁ μαρτυρῶν περὶ τούτων, καὶ γράψας ταῦτα.» Παρατήρει δὲ ἐν ἀμφοτέροις τοῖς τύποις τοῦ Εὐαγγελίου τίνα τρόπον ὁ Πέτρος ὡς ἐπὶ πλεῖον αὐτῷ θαῤῥῶν, καὶ ἀνακεκλιμένος ὅπου μὲν νεύει αὐτῷ, καὶ λέγει· ι Τίς ἐστι περὶ οὗ ὁ Ἰησοῦς προδώσοντός φησιν;» ὅπου δὲ ἰδὼν αὐτὸν ἀκολουθοῦντα, ὡς φροντίζων αὐτοῦ μᾶλλον παρὰ τοὺς καπούς, λέγει τῷ Ἰησοῦ περὶ αὐτοῦ· «Κύριε, οὗτος δὲ τί; ο βουλόμενος μαθεῖν καὶ τὸ κατὰ τὸν Ἰωάν την τέλος, ὁμοίως τῷ ἐγνωκέναι τὰ περὶ αὐτοῦ, ὅτι, όταν γηράσῃ, ἐκτενεῖ τὰς χεῖρας αὐτοῦ, καὶ ἄλ λος αὐτὸν ζώσει, καὶ οἴσει ὅπου οὐ θέλει. Εἴπερ δὲ ἁ Μάλει βήματα ὁ Ἰησοῦς, πνεῦμά ἐστι, καὶ οὐ γράμ μα, δι' ὅλων ζωή ἐστι, καὶ οὐδαμῶς θάνατος, καὶ με δ Σίμωνος Ισκαριώτου. προσκεκλιμένος. εἰπὲ τίς ἐστι. εκτείνει, «quod simpliciter intelligitur, tale quiddam declarat quod unusquisque juxta vires humanæ naturæ in propositum alterius intueretur, addubitans an possit anima quæ talia peregerit, et sic affecta erga ve racem Magistrum, qui vere testatus fuerit dicendo ‹ Amen, amen dico vobis, quod unus ex vobis me proditurus est, in tantum imnintari, et oblivisci doctrinarum Magistri, ut ad eum tradendum per venirent: emphasin enim habet dictio hæc de 13. «Erat autem unus ex discipulis Jesu recum bens in sinu ipsius, quem diligebat Jesus. Innuit ergo huic Simon Petrus, et dixit ei, ut sciscitaretur quis esset de quo loqueretur. Itaque cum recus buisset ille super pectus Jesu, dicit ei: Domine, quis est? Respondit Jesus: Ille est cui ego intinctain offulam porrexero. Et cum intinxisset offulam, de dit illam Judæ Simoni Iscariota: et post offulam ingressus est in eum Satanas. Dicit igitur ei Jesus Quod facis, fac ocius. Hoc autem nemo discumben tium intelligebat ad quid ei dixisset: quidam enim putabant quia loculos habebat Judas, dixisse ei Je sum: Eme ea quæ opus sunt nobis ad diem festum, aut egenis ut aliquid daret *.» Ille qui in sinu Jesu erat recumbens, unus ex discipulis, quem diligebat Jesus, videtur esse Joannes qui Evangelium scri psit, quod in fiue Evangelii scriptum sit hunc in modum': ‹Conversus Petrus videt illum discipulum quem diligebat Jesus, sequentem, qui et recubuit in comma super pectus ejus, et dixit: Domine, quis est ille tui proditor? Hunc ergo cum vidisset Petrus, dicit Jesu: 438 Domine, hic autem quid? Dicit ei Jesus: Si eum veliin manere, donec veniam, quid ad te? Tu me sequere. Exiit ergo sermo ille inter fratres, quod discipulus ille non moreretur, et non dixerat ei Jesus: Non moritur, sed si velim eum manere, donec veniam, quid ad te?. Quod autemn discipulus iste qui scripsit Evangelium, sit Joannes, liquet ex his quæ subjungunturª: • Hic est disci pulus ille qui testimonium perhibet de his et scripsit hæc. Observa autem in utrisque Evangelii locis, discipulis, dubitantes de quo diceret,, non enim habebant copiam cogitandi cui competeret quod prædictum fuerat, sed de hoc dubitabant, nihil apertum vel cogitare vel dicere invenientes. quonam pacto Petrus velut quamplurimuni illi ddens, et accumbens, aliquando quidem innuat Joanni di cens: • Quis est, de quo prodituro Jesus loquitur aliquando vero eum intuitus sequentem, veluti il lius plusquam cæterorum curam habens, dicat Jesu de eo Domine, hic autem quidl 10?» finem Jo annis discere volens, perinde atque suum agnove. rat, nempe quod cum senuisset, futurum erat ut manus suas extenderet, et alius eum cingeret, et duceret quo non vellet ". Quod si vero verba quæ locutus est Jesus, spiritus sunt '', et non littera, in quibus omnibus vita est, et nusquam mors, et di ss ibid. 18. * Joan. xiii. 25 seq. 7 Joan. xx1, 20, seq. 8 ibid. 24. * Joan. x1:1, 24. 10 Joan. xxi,21. 13 Joan. VI, Codex Regius, Codex Regius, Idem codex Regius, Idem codex Regius,

col. 799–800page 90 of 102

PG 14:799μούμενος αὐτὸν ὁ μαθητής ὃν ἠγάπα, πνεῦμα καὶ ζωὴν ἀναγράφει· ἀκουστέον τοῦ· «Ην ἀνακείμενος εἷς ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ, ἀξίως τῆς τιμῆς ἦν πρέπει διδόναι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ λαμβάνειν τὸν ἀγαπώμενον ὑπ' αὐτοῦ· καὶ νομίζω, ὅτι, εἰ καὶ συμβολικῶς τότε ἀνακείμενος Ιωάννης ἦν ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ, τοῦ γέρως τούτου ἀξιωθεὶς ὡς ἐξαιρέτου ἀγάπης κριθεὶς ἄξιος τῆς ἀπὸ τοῦ Διδασκάλου, τὸ συμβολικὸν τοῦτο παρ ίστησιν, ὅτι Ἰωάννης ἀνακείμενος τῷ λόγῳ, καὶ τοῖς μυστικωτέροις ἐναπαυόμενος, ἀνέκειτο ἐν τοῖς κόλ ποις τοῦ Λόγου, ἀνάλογον τῷ καὶ αὐτὸν εἶναι ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρός, κατά τό· Ο μονογενής Θεός, ὁ ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ Πατρὸς, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο.» Εἰ μὴ ταπεινότερον δὲ ἀκούομεν καὶ τοῦ·. Ἐγένετο δὲ ἀποθανεῖν τὸν πτωχὸν, καὶ ἀπενεχθῆναι αὐτὸν ἀπὸ τῶν ἀγγέλων εἰς τὸν κόλπον Αβραὰμ, ο τοιοῦτόν τι καὶ περὶ τοῦ κόλπου Αβραὰμ νοήσομεν όπερ, ἐὰν οὕτως διηγησώμεθα, ἀπολογησάμενοι πρὸς τὴν κατ' ἄγνοιαν περὶ τῆς Γραφῆς ἐπαπόρησιν, λεχθείη ἂν ὑπὸ τοῦ βουληθέντος ἀθετῆσαι τὴν περὶ τὸν πλού σιον καὶ τὸν πένητα διήγησιν·. Εἰ γὰρ ἀνέκειτο, φησίν. εἰς τὸν κόλπον τοῦ ᾽Αβραὰμ ὁ Λάζαρος, ἕτερος πρὸ τοῦ τοῦτον ἐξελθεῖν τοῦ βίου, ἦν ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ ᾿Αβραάμ, καὶ πρὸ ἐκείνου ἄλλος· ἀλλὰ καὶ ἄλλου, φησὶ, δικαίου ἐξελθόντος, ὁ πτωχὸς ὑπαναστήσεται·, οὐ γὰρ ἑώρα τὸν κόλπον τοῦ ᾿Αβραὰμ ὁ περὶ τούτων ἐπαπορῶν, καὶ ὅτι δυνατόν, ἐστι με ρίους ἐν τῷ κόλπων τοῦ ᾽Αβραὰμ ἅμα ἀναπαύσεσθα κοινωνοῦντας τῶν ἀποκαλυφθέντων αὐτῷ. Εἰ δὲ καὶ ἄλλον τόπον περὶ τῆς τοῦ κόλπου ονομασίας δεήσει παραθέσθαι ἀπὸ τῆς Γραφῆς, φέρε εξετάσωμεν τίνα τρόπον εἶπε Κύριος τῷ Μωϋσῇ·. Πάλιν εἰσε ένεγκον τὴν χεῖρά σου εἰς τὸν κόλπον σου· καὶ εἰς ήνεγκε τὴν χεῖρα αὐτοῦ εἰς τὴν κόλπον αὐτοῦ· καὶ ἐξήνεγκεν αὐτὴν ἐκ τοῦ κόλπου αὐτοῦ· καὶ ἐγένετο ἡ χεὶρ αὐτοῦ λεπρῶσα ὡσεὶ χιών. Καὶ εἶπεν Εἰσένεγκε τὴν χεῖρά σου εἰς τὸν κόλπον σου· καὶ εἰς ήνεγκε τὴν χεῖρα αὐτοῦ εἰς τὸν κόλπον αὐτοῦ· καὶ ἑξήνεγκεν αὐτὴν ἐκ τοῦ κόλπου αὐτοῦ, καὶ πάλιν ἀπεκατεστάθη εἰς τὴν χρόαν τῆς σαρκός απ τοῦ.» Χαλεπὸν μὲν οὖν ἰδεῖν καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς τίνος σύμβολον εἶναι δύναται τὸ σημεῖον τοῦτο. Ἐπειδὴ χρὴ καὶ ἡμᾶς μὴ ἀλγεῖν ἀπὸ τοῦ ζητεῖν τὸ ὑπο πίπτον εἰς κρίσιν παραδούναι τῷ ἐντευξομένῳ, φί ἀξίως τιμῆς ἧς πρέ πει. νοήσωμεν· ὅπερ ἐὰν οὕτως ἑπόμεθα, ἀπολογησάμενοι. λεπρωσία. σομεν ὅτι ἡ χεὶρ πράξεων πολλαχοῦ σύμβολόν ἐστιν· ὁ δὲ κόλπος Μωϋσέως δύο δυνάμεις ἔχει, την μὲν προτέραν καὶ κατὰ τὰ τοῦ γράμματος κή ματα ποιοῦσαν τὴν πράξιν τοῦ πράττοντος ὡσεὶ χιών, ὅσον ἐπὶ τῇ Ἑβραίων φωνῇ, ἢ καὶ λεπρῶσαν τὴν δευτέραν καὶ κατὰ τὸν πνευματικὸν νόμον καθαρὰν, ἀποδεικνῦσαν τὴν πολιτείαν, καὶ ἀποκαθιστανομένην εἰς τὸ βούλημα τῆς φύσεως τοῦ λό Καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς τίνος εἰς κρίσιν παραδο ναι τῷ ἐντευξομένῳ φήσομεν.

scipulus quem diligebat Jesus, ipsum imitans, spiri tum et vitam scripsit, intelligendum est illud: «Erat recumbens unus ex discipulis ejus in sinu Jesu,› pro dignitate honoris, quem conveniens est Filio Dei dare, et ei quem ipse dilexerit, accipere, et existimo quod quamvis symbolice recumberet tum temporis Joannes in sinu Jesu, hoc inunere dignatus ceu præcipuo amore Magistri habitus dignus, hoc sym bolicum denotare Joannem, addictum in Sermonem Filium Dei, propensum, et illi multum faventem, in rebusque secretioribus acquiescentem, recubuisse in sinibus Sermonis [Filii Dei], perinde atque ipse Dei Sermo est in sinibus Patris, juxta illud: «Uni genitus Deus, qui est in sinu Patris, ipse enarra vit '., Quin nisi abjectius intelligamus hoc dictum Evenit autem ut moreretur mendicus, et deduce. retur ab angelis in sinum Abrahæ ",tale quiddam de sinu Abrahæ etiam considerabimus, quod hunc in modum enarrabimus, nos defendentes contra dubitationem ex ignorantia Scripturæ ductam ab eo qui spernere voluit enarrationem de divite et paupere. Nam si recumbebat, inquit, Lazarus in sinu Abrale, 439 alter antequam hic ex hac vita excederet, erat in Abrahæ sinu, et ante illum alius: quin etiam alio, inquit, justo ex vita decedente, mendicus assurget.. Sed qui de hisce dubitat, non vidit si gum Abrahæ; nec facile factu esse vidit, ut innu meri in sinu Abrahæ una conquiescant, participes rerum illi retectarum. Sin vero locum alium pro sinus nomenclatura in medium proferre opus fuerit ex Scriptura, age examinemus quonain pacto dixe rit Dominus Moysi: Rursus infer manum tuam in sinum tuum; et intulit manum suam in sinum suum; cumque exeruisset eam e sinu suo, erat manus ejus leprosa, velut nix. Et dixit: Insere ma num tuam in sinum tuum, et inseruit manum sutam in sinum suum, et cum exeruisset eam e sinu suo, rursum restituta est in colorem carnis suæ 18 Atque difficile quidem est, ac supra captum nostruin videre, cujus rei nota possit esse hoc signum. Quo niam vero non oportet et nos a quærendo dolere quod nobis succurrit tradentes ad judicandum le cturo, dicemus manum plerumque operationum no tam esse; sinum vero Moysis duas potentias habe re: priorem quidem facientem juxta litterae sensa operantis actionem, leprosam veluti nix, quantum ad llebræorum vocein; posteriorem vero ostenden tem institutum vitæ sincerum, juxta spiritualem le gem, restitutum ad voluntatem naturæ et rationis. Et observa quod his subjungatur: «Si non credi derint tibi, neque exaudierint vocem primi signi, credent tamen voci posterioris signi 16;» nam qui non crediderit interpretationi litteræ, is ob animi 19 Jean. 1, 18. 14 Luc. xvi, 22. 18 Exod. IV, 6, 7. Idem codex Regius, Codex Regius, Codex Regius, 16 ibid. 8. Sic hunc locum, qui in codice Regio ominino mancus est, restituit codex Bodleianus. sanitati

μούμενος αὐτὸν ὁ μαθητής ὃν ἠγάπα, πνεῦμα καὶ ζωὴν ἀναγράφει· ἀκουστέον τοῦ· «Ην ἀνακείμενος εἷς ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ, ἀξίως τῆς τιμῆς ἦν πρέπει διδόναι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ λαμβάνειν τὸν ἀγαπώμενον ὑπ' αὐτοῦ· καὶ νομίζω, ὅτι, εἰ καὶ συμβολικῶς τότε ἀνακείμενος Ιωάννης ἦν ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ, τοῦ γέρως τούτου ἀξιωθεὶς ὡς ἐξαιρέτου ἀγάπης κριθεὶς ἄξιος τῆς ἀπὸ τοῦ Διδασκάλου, τὸ συμβολικὸν τοῦτο παρ ίστησιν, ὅτι Ἰωάννης ἀνακείμενος τῷ λόγῳ, καὶ τοῖς μυστικωτέροις ἐναπαυόμενος, ἀνέκειτο ἐν τοῖς κόλ ποις τοῦ Λόγου, ἀνάλογον τῷ καὶ αὐτὸν εἶναι ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρός, κατά τό· Ο μονογενής Θεός, ὁ ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ Πατρὸς, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο.» Εἰ μὴ ταπεινότερον δὲ ἀκούομεν καὶ τοῦ·. Ἐγένετο δὲ ἀποθανεῖν τὸν πτωχὸν, καὶ ἀπενεχθῆναι αὐτὸν ἀπὸ τῶν ἀγγέλων εἰς τὸν κόλπον Αβραὰμ, ο τοιοῦτόν τι καὶ περὶ τοῦ κόλπου Αβραὰμ νοήσομεν όπερ, ἐὰν οὕτως διηγησώμεθα, ἀπολογησάμενοι πρὸς τὴν κατ' ἄγνοιαν περὶ τῆς Γραφῆς ἐπαπόρησιν, λεχθείη ἂν ὑπὸ τοῦ βουληθέντος ἀθετῆσαι τὴν περὶ τὸν πλού σιον καὶ τὸν πένητα διήγησιν·. Εἰ γὰρ ἀνέκειτο, φησίν. εἰς τὸν κόλπον τοῦ ᾽Αβραὰμ ὁ Λάζαρος, ἕτερος πρὸ τοῦ τοῦτον ἐξελθεῖν τοῦ βίου, ἦν ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ ᾿Αβραάμ, καὶ πρὸ ἐκείνου ἄλλος· ἀλλὰ καὶ ἄλλου, φησὶ, δικαίου ἐξελθόντος, ὁ πτωχὸς ὑπανα στήσεται·, οὐ γὰρ ἑώρα τὸν κόλπον τοῦ ᾿Αβραὰμ ὁ περὶ τούτων ἐπαπορῶν, καὶ ὅτι δυνατόν, ἐστι με ρίους ἐν τῷ κόλπων τοῦ ᾽Αβραὰμ ἅμα ἀναπαύσεσθα κοινωνοῦντας τῶν ἀποκαλυφθέντων αὐτῷ. Εἰ δὲ καὶ ἄλλον τόπον περὶ τῆς τοῦ κόλπου ονομασίας δεήσει παραθέσθαι ἀπὸ τῆς Γραφῆς, φέρε εξετάσωμεν τίνα τρόπον εἶπε Κύριος τῷ Μωϋσῇ·. Πάλιν εἰσε ένεγκον τὴν χεῖρά σου εἰς τὸν κόλπον σου· καὶ εἰς ήνεγκε τὴν χεῖρα αὐτοῦ εἰς τὴν κόλπον αὐτοῦ· καὶ ἐξήνεγκεν αὐτὴν ἐκ τοῦ κόλπου αὐτοῦ· καὶ ἐγένετο ἡ χεὶρ αὐτοῦ λεπρῶσα ὡσεὶ χιών. Καὶ εἶπεν Εἰσένεγκε τὴν χεῖρά σου εἰς τὸν κόλπον σου· καὶ εἰς ήνεγκε τὴν χεῖρα αὐτοῦ εἰς τὸν κόλπον αὐτοῦ· καὶ ἑξήνεγκεν αὐτὴν ἐκ τοῦ κόλπου αὐτοῦ, καὶ πάλιν ἀπεκατεστάθη εἰς τὴν χρόαν τῆς σαρκός απ τοῦ.» Χαλεπὸν μὲν οὖν ἰδεῖν καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς τίνος σύμβολον εἶναι δύναται τὸ σημεῖον τοῦτο. Ἐπειδὴ χρὴ καὶ ἡμᾶς μὴ ἀλγεῖν ἀπὸ τοῦ ζητεῖν τὸ ὑπο πίπτον εἰς κρίσιν παραδούναι τῷ ἐντευξομένῳ, φί ἀξίως τιμῆς ἧς πρέ πει. νοήσωμεν· ὅπερ ἐὰν οὕτως ἑπόμεθα, ἀπολογησάμενοι. λεπρωσία. σομεν ὅτι ἡ χεὶρ πράξεων πολλαχοῦ σύμβολόν ἐστιν· ὁ δὲ κόλπος Μωϋσέως δύο δυνάμεις ἔχει, την μὲν προτέραν καὶ κατὰ τὰ τοῦ γράμματος κή ματα ποιοῦσαν τὴν πράξιν τοῦ πράττοντος ὡσεὶ χιών, ὅσον ἐπὶ τῇ Ἑβραίων φωνῇ, ἢ καὶ λεπρώ σαν τὴν δευτέραν καὶ κατὰ τὸν πνευματικὸν νόμον καθαρὰν, ἀποδεικνῦσαν τὴν πολιτείαν, καὶ ἀποκαθ ιστανομένην εἰς τὸ βούλημα τῆς φύσεως τοῦ λό Καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς τίνος εἰς κρίσιν παραδο ναι τῷ ἐντευξομένῳ φήσομεν. scipulus quem diligebat Jesus, ipsum imitans, spiri tum et vitam scripsit, intelligendum est illud: «Erat recumbens unus ex discipulis ejus in sinu Jesu,› pro dignitate honoris, quem conveniens est Filio Dei dare, et ei quem ipse dilexerit, accipere, et existimo quod quamvis symbolice recumberet tum temporis Joannes in sinu Jesu, hoc inunere dignatus ceu præcipuo amore Magistri habitus dignus, hoc sym bolicum denotare Joannem, addictum in Sermonem Filium Dei, propensum, et illi multum faventem, in rebusque secretioribus acquiescentem, recubuisse in sinibus Sermonis [Filii Dei], perinde atque ipse Dei Sermo est in sinibus Patris, juxta illud: «Uni genitus Deus, qui est in sinu Patris, ipse enarra vit '., Quin nisi abjectius intelligamus hoc dictum Evenit autem ut moreretur mendicus, et deduce. retur ab angelis in sinum Abrahæ ",tale quiddam de sinu Abrahæ etiam considerabimus, quod hunc in modum enarrabimus, nos defendentes contra dubitationem ex ignorantia Scripturæ ductam ab eo qui spernere voluit enarrationem de divite et paupere. Nam si recumbebat, inquit, Lazarus in sinu Abrale, 439 alter antequam hic ex hac vita excederet, erat in Abrahæ sinu, et ante illum alius: quin etiam alio, inquit, justo ex vita decedente, mendicus assurget.. Sed qui de hisce dubitat, non vidit si gum Abrahæ; nec facile factu esse vidit, ut innu meri in sinu Abrahæ una conquiescant, participes rerum illi retectarum. Sin vero locum alium pro sinus nomenclatura in medium proferre opus fuerit ex Scriptura, age examinemus quonain pacto dixe rit Dominus Moysi: Rursus infer manum tuam in sinum tuum; et intulit manum suam in sinum suum; cumque exeruisset eam e sinu suo, erat manus ejus leprosa, velut nix. Et dixit: Insere ma num tuam in sinum tuum, et inseruit manum sutam in sinum suum, et cum exeruisset eam e sinu suo, rursum restituta est in colorem carnis suæ 18 Atque difficile quidem est, ac supra captum nostruin videre, cujus rei nota possit esse hoc signum. Quo niam vero non oportet et nos a quærendo dolere quod nobis succurrit tradentes ad judicandum le cturo, dicemus manum plerumque operationum no tam esse; sinum vero Moysis duas potentias habe re: priorem quidem facientem juxta litterae sensa operantis actionem, leprosam veluti nix, quantum ad llebræorum vocein; posteriorem vero ostenden tem institutum vitæ sincerum, juxta spiritualem le gem, restitutum ad voluntatem naturæ et rationis. Et observa quod his subjungatur: «Si non credi derint tibi, neque exaudierint vocem primi signi, credent tamen voci posterioris signi 16;» nam qui non crediderit interpretationi litteræ, is ob animi 19 Jean. 1, 18. 14 Luc. xvi, 22. 18 Exod. IV, 6, 7. Idem codex Regius, Codex Regius, Codex Regius, 16 ibid. 8. Sic hunc locum, qui in codice Regio ominino mancus est, restituit codex Bodleianus. sanitati

col. 801–802page 91 of 102

PG 14:801γου. Καὶ τήρει γε, ὅτι ἐπιφέρεται τούτοις τό· ι Ἐὰν μὴ πιστεύσωσί σοι, μηδὲ εἰσακούσωσι τῆς φωνῆς τοῦ σημείου τοῦ πρώτου, πιστεύσουσί σοι τῆς φωνῆς τοῦ σημείου τοῦ δευτέρου, ὁ γὰρ μὴ πιστεύσας τῇ ἐκε δοχῇ τοῦ γράμματος, διὰ μεγαλόνοιαν πιστεύσει τῇ πνευματικῇ τοῦ νόμου διηγήσει. Ἐὰν δέ τις μὴ πιστεύσῃ τοῖς δυσὶ σημείοις τούτοις, τῷ μὲν προ τέρῳ, ὅτι λεπρὰν ποιεῖ τὴν πρᾶξιν, τῷ δὲ δευτέρῳ, ὅτι ἀποκαθίστησιν αὐτὴν εἰς τὸ κατὰ φύσιν, τὸ ὕδωρ τούτῳ αἷμα γίνεται· γέγραπται γάρ ο Καὶ ἔσται ἐὰν μὴ πιστεύσωσί σοι τοῖς δυσὶ σημείοις τούτοις, μηδὲ εἰσακούσωσι τῆς φωνῆς σου, λήψει ἀπὸ τοῦ ὕδατος τοῦ ποταμοῦ, καὶ ἐκχεῖς ἐπὶ τὸ ξηρόν· καὶ ἔσται τὸ ὕδωρ δ' ἐὰν λάβῃς ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ αἷμα ἐπὶ τοῦ ξηροῦ.» Καὶ πρόσχες δὲ, ὅτι ἐπὶ τούτου τοῦ σημείου οὐκ ἔτι λέγεται τὸ, ἢ Πιστεύσωσί σοι, ἢ Οὐ πιστεύσωσι· δηλοῦται γὰρ, ὅτι τῷ μὴ πιστεύσαντι τοῖς δυσὶ σημείοις τὸ λαμβανόμενον ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ ὕδωρ αἷμα γίνεται, δι' ἀπιστίαν ποτίμου ἀπολαύειν οὐ δυναμένω λόγου. ᾿Αλλὰ γὰρ ἐπανέλθω μεν, πλείονα τοῦ δέοντος διὰ τὸν κόλπον τοῦ Ἰησοῦ παραλαβόντες εἰς τὸν τόπον ἐπὶ τὸ προκείμενον, καὶ μαθόντες, ὅτι ἂν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς, ἦν ἀνακείμενος ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ, πάντα πράττωμεν πρὸς τὸ ἐγκριθῆναι τῇ ἐξαιρέτῳ αὐτοῦ ἀγάπῃ· οὕτω γὰρ καὶ αὐτοὶ ἀνακεισόμεθα ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ. Νεύει δὲ τῷ ἀγαπωμένῳ μαθητῇ Σίμων Πέτρος, καὶ μὴ ἀρκούμενος τῷ νεύματί φησι αὐτῷ· «Εἰπὲ τίς ἐστι περὶ οὗ λέγει.· Ἐπεὶ οὖν τὸ νεύειν ἐν ταῖς Παροιμίαις εἰς διαβολὴν λαμβάνεται· ὁ γὰρ φαῦλος ι ἐννεύει μὲν ὀφθαλμῷ, σημαίνει δὲ ποδί, διδάσκει δὲ νεύμασι δακτύλων, καὶ διεστραμμένη καρδία τεκταίνεται κακά·» καί·. ῾Ο ἐννεύων ὀφθαλμοῖς μετὰ δόλου συνάγει ἀνδράσι λύπας ο λεκτέον, ότι φαῦλον οὐ τὸ νεύειν ἐστὶν, ἀλλὰ τὸ νεύειν ὀφθαλμῷ, τουτέστι, πλαγιάζειν τὸν ὀφθαλμὸν, καὶ μὴ ὀρθὰ βλέπειν, καὶ τὸ νεύειν μετὰ δόλου ἐστὶ τὸ ψεκτόν· νεύειν δὲ φιλομαθῶς Πέτρου ἔργον ἦν, καὶ ἀκολούθως τῷ τοιούτῳ νεύματι λέγειν τῷ συμφοιτητῇ, ὡς παρρησίαν πλείονα ἔχοντι πρὸς τὸν Δι δάσκαλον· «Εἰπὲ τίς ἐστι περὶ οὗ λέγει.» Ἐσού λετο γὰρ ἴσως τὸ κατὰ τὴν προδοσίαν ἢν προδίδως σιν Ἰούδας τὸν Ἰησοῦν μυστήριον ἰδεῖν· ὅπερ ἵνα μάθη ὁ Πέτρος, Ἰωάννης πρότερον ἀνακείμενος ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ ἐπαναβέβηκε, καὶ ἀνέπεσεν ἐπὶ τὸ στῆθος. Καὶ τάχα μὴ ἀναπεσόντι ἐπὶ τὸ στῆθος, ἀλλὰ μείναντι ἐπὶ τοῦ ἀνακεῖσθαι ἐν τῷ κόλπῳ, οὐκ ἂν παρέδωκεν ὃν ἐπόθε: μανθάνειν Ἰωάννης ἢ Πέτρος λόγον. Εἰ καὶ ἀνακείμενος οὖν πρότερον μὲν ἦν ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ, ὕστερον δὲ ἀνέπεσεν ἐπὶ τὸ στῆθος τοῦ Ἰησοῦ, διὰ τοῦ δευτέρου ἐν τοῖς τελευταίοις Εὐαγγελίου χαρακτηρίζεται, ὡς μείζονος καὶ διαφέροντος, ὁ τοῦ Ἰησοῦ γνήσιος μαθητής· γέγραπται γὰρ, ὅτι «Επιστραφεὶς ὁ Πέτρος βλέπει τὸν μαθητὴν ἐν ἡγάπα ὁ Ἰησοῦς ἀκολουθοῦντα, ὃς καὶ ἀνέπεσεν ἐν τῷ δείπνῳ ἐπὶ τὸ στῆθος αὐτ τοῦ, καὶ εἶπε· Κύριε, τίς ἐστιν ὁ παραδιδούς σε; ν οὐ γὰρ γέγραπται· ι Ὃς ἦν ἀνακείμενος ἐν τῷ κάλ τῳ αὐτοῦ τεκτενεύεται. αὐτοῦ, τοῦ Ἰησοῦ.

Quod si quis vero his duobus signis non crediderit, priori quidem, quia leprosam facit actionem; se cundo autem, quia eam restituit in naturam suam, aqua huic efficitur sanguis; scriptum est enim “ ‹ Et erit, si non duobus his signis crediderint, ne que audierint vocem tuam; accipies de aquis fu minis, et effundes in siccam humum; eritque aqua illa, quam de flumine acceperis, 440 sanguis in siccam bunum.» Et mentem adhibe, quod in hoc signo non amplius dicatur: Credent, vel, Non cre dent tibi. Innuitur enim, quod non credenti duo bus signis, aqua de flumine sumpta fiat sanguis, nequeunti propter infidelitatem frui ratione pota bili. Sed redeamus unde aberrarat oratio, cum plura quam præsens locus postulet, de sinu Jesu assumpse rimus; cumque didicerimus eum quem amat Jesus recumbere in sinu Jesu, nihil non agamus, quo præci puo ipsius amore digni judicemur: hunc enim in mo dum recumbemus etiam ipsi in sinu Jesu. At annuit dilecto discipulo Simon Petrus, nec annuisse con tentus inquit illi: «Sciscitare, quisnam sit ille de quo loquitur 18. Quamobrem quoniam annuere in Proverbiis assumitur in calumniam, nam malus can nuit oculo, annuit et pedc, docetque nutibus digi torum, corde perverso mala machinans; › et Qui annuit oculis cum dolo, aggregat viris ma rores", dicendum est malum non esse annuere, sed oculo annuere,hoc est, oculo transversa tueri, et praestantiam credet spirituali legis enarrationi. 18 Joan. XIII, c non recte videre, et annuere cum dolo, vituperabile csse; at amanter annuere, Petri officium esse, et huic consequenter nutui dicere condiscipulo, tanquam majorem erga Magistrum libertatem habenti: • Sci scitare, quisnam sit ille, de quo loquitur.» Volebat enim fortassis mysterium, quod erat in proditione qua Jesum Judas prodit, nosse; quod ut discat Pe trus, Joannes qui prius recubuerat in sinu Jesu, superascendit et recubuit super pectus. Et fortas sis non recumbenti super pectus, sed perseveranti in sinu recumbere haudquaquam reddidisset Jesus, quem Petrus et Joannes desiderabant, sermonem. Quamvis igitur auten recumberet in sinu Jesu, deinde vero recubuerit supra pectus Jesu, tamen per secundum illud, utpote majus et excellentius, germanus Jesu discipulus in postremis Evangelii designatur; scriptum est enim: «Conversus Petrus, videt discipulum, quem diligebat Jesus, sequentem, qui et recubuit in coena super pectus ejus, et dixit Domine, quis est qui tradet te "?, non enim scri plum est, «Qui recubuit in sinu Jesu. Prov. x, 21 Joan. XXI, ibid. 9. 24. 10 Prov. vi, 13, 14. Codex Regius. male, Pro codex Regius tantum habet Ferrarius legebat

γου. Καὶ τήρει γε, ὅτι ἐπιφέρεται τούτοις τό· ι Ἐὰν μὴ πιστεύσωσί σοι, μηδὲ εἰσακούσωσι τῆς φωνῆς τοῦ σημείου τοῦ πρώτου, πιστεύσουσί σοι τῆς φωνῆς τοῦ σημείου τοῦ δευτέρου, ὁ γὰρ μὴ πιστεύσας τῇ ἐκε δοχῇ τοῦ γράμματος, διὰ μεγαλόνοιαν πιστεύσει τῇ πνευματικῇ τοῦ νόμου διηγήσει. Ἐὰν δέ τις μὴ πιστεύσῃ τοῖς δυσὶ σημείοις τούτοις, τῷ μὲν προ τέρῳ, ὅτι λεπρὰν ποιεῖ τὴν πρᾶξιν, τῷ δὲ δευτέρῳ, ὅτι ἀποκαθίστησιν αὐτὴν εἰς τὸ κατὰ φύσιν, τὸ ὕδωρ τούτῳ αἷμα γίνεται· γέγραπται γάρ ο Καὶ ἔσται ἐὰν μὴ πιστεύσωσί σοι τοῖς δυσὶ σημείοις τούτοις, μηδὲ εἰσακούσωσι τῆς φωνῆς σου, λήψει ἀπὸ τοῦ ὕδατος τοῦ ποταμοῦ, καὶ ἐκχεῖς ἐπὶ τὸ ξηρόν· καὶ ἔσται τὸ ὕδωρ δ' ἐὰν λάβῃς ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ αἷμα ἐπὶ τοῦ ξηροῦ.» Καὶ πρόσχες δὲ, ὅτι ἐπὶ τούτου τοῦ σημείου οὐκ ἔτι λέγεται τὸ, ἢ Πιστεύσωσί σοι, ἢ Οὐ πιστεύσωσι· δηλοῦται γὰρ, ὅτι τῷ μὴ πιστεύ σαντι τοῖς δυσὶ σημείοις τὸ λαμβανόμενον ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ ὕδωρ αἷμα γίνεται, δι' ἀπιστίαν ποτίμου ἀπολαύειν οὐ δυναμένω λόγου. ᾿Αλλὰ γὰρ ἐπανέλθω μεν, πλείονα τοῦ δέοντος διὰ τὸν κόλπον τοῦ Ἰησοῦ παραλαβόντες εἰς τὸν τόπον ἐπὶ τὸ προκείμενον, καὶ μαθόντες, ὅτι ἂν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς, ἦν ἀνακείμενος ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ, πάντα πράττωμεν πρὸς τὸ ἐγκριθῆναι τῇ ἐξαιρέτῳ αὐτοῦ ἀγάπῃ· οὕτω γὰρ καὶ αὐτοὶ ἀνακεισόμεθα ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ. Νεύει δὲ τῷ ἀγαπωμένῳ μαθητῇ Σίμων Πέτρος, καὶ μὴ ἀρκούμενος τῷ νεύματί φησι αὐτῷ· «Εἰπὲ τίς ἐστι περὶ οὗ λέγει.· Ἐπεὶ οὖν τὸ νεύειν ἐν ταῖς Παροιμίαις εἰς διαβολὴν λαμβάνεται· ὁ γὰρ φαῦλος ι ἐννεύει μὲν ὀφθαλμῷ, σημαίνει δὲ ποδί, διδάσκει δὲ νεύμασι δακτύλων, καὶ διεστραμμένη καρδία τεκταίνεται κακά·» καί·. ῾Ο ἐννεύων ὀφθαλ μοῖς μετὰ δόλου συνάγει ἀνδράσι λύπας ο λεκτέον, ότι φαῦλον οὐ τὸ νεύειν ἐστὶν, ἀλλὰ τὸ νεύειν ὀφθαλ μῷ, τουτέστι, πλαγιάζειν τὸν ὀφθαλμὸν, καὶ μὴ ὀρθὰ βλέπειν, καὶ τὸ νεύειν μετὰ δόλου ἐστὶ τὸ ψεκτόν· νεύειν δὲ φιλομαθῶς Πέτρου ἔργον ἦν, καὶ ἀκολούθως τῷ τοιούτῳ νεύματι λέγειν τῷ συμφοι τητῇ, ὡς παρρησίαν πλείονα ἔχοντι πρὸς τὸν Δι δάσκαλον· «Εἰπὲ τίς ἐστι περὶ οὗ λέγει.» Ἐσού λετο γὰρ ἴσως τὸ κατὰ τὴν προδοσίαν ἢν προδίδως σιν Ἰούδας τὸν Ἰησοῦν μυστήριον ἰδεῖν· ὅπερ ἵνα μάθη ὁ Πέτρος, Ἰωάννης πρότερον ἀνακείμενος ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ ἐπαναβέβηκε, καὶ ἀνέπεσεν ἐπὶ τὸ στῆθος. Καὶ τάχα μὴ ἀναπεσόντι ἐπὶ τὸ στῆθος, ἀλλὰ μείναντι ἐπὶ τοῦ ἀνακεῖσθαι ἐν τῷ κόλπῳ, οὐκ ἂν παρέδωκεν ὃν ἐπόθε: μανθάνειν Ἰωάννης ἢ Πέτρος λόγον. Εἰ καὶ ἀνακείμενος οὖν πρότερον μὲν ἦν ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἰησοῦ, ὕστερον δὲ ἀνέπεσεν ἐπὶ τὸ στῆθος τοῦ Ἰησοῦ, διὰ τοῦ δευτέρου ἐν τοῖς τελευταίοις Εὐαγγελίου χαρακτηρίζεται, ὡς μείζονος καὶ διαφέροντος, ὁ τοῦ Ἰησοῦ γνήσιος μαθητής· γέγραπται γὰρ, ὅτι «Επιστραφεὶς ὁ Πέτρος βλέπει τὸν μαθητὴν ἐν ἡγάπα ὁ Ἰησοῦς ἀκολουθοῦντα, ὃς καὶ ἀνέπεσεν ἐν τῷ δείπνῳ ἐπὶ τὸ στῆθος αὐτ τοῦ, καὶ εἶπε· Κύριε, τίς ἐστιν ὁ παραδιδούς σε; ν οὐ γὰρ γέγραπται· ι Ὃς ἦν ἀνακείμενος ἐν τῷ κάλ τῳ αὐτοῦ τεκτενεύεται. αὐτοῦ, τοῦ Ἰησοῦ. Quod si quis vero his duobus signis non crediderit, priori quidem, quia leprosam facit actionem; se cundo autem, quia eam restituit in naturam suam, aqua huic efficitur sanguis; scriptum est enim “ ‹ Et erit, si non duobus his signis crediderint, ne que audierint vocem tuam; accipies de aquis fu minis, et effundes in siccam humum; eritque aqua illa, quam de flumine acceperis, 440 sanguis in siccam bunum.» Et mentem adhibe, quod in hoc signo non amplius dicatur: Credent, vel, Non cre dent tibi. Innuitur enim, quod non credenti duo bus signis, aqua de flumine sumpta fiat sanguis, nequeunti propter infidelitatem frui ratione pota bili. Sed redeamus unde aberrarat oratio, cum plura quam præsens locus postulet, de sinu Jesu assumpse rimus; cumque didicerimus eum quem amat Jesus recumbere in sinu Jesu, nihil non agamus, quo præci puo ipsius amore digni judicemur: hunc enim in mo dum recumbemus etiam ipsi in sinu Jesu. At annuit dilecto discipulo Simon Petrus, nec annuisse con tentus inquit illi: «Sciscitare, quisnam sit ille de quo loquitur 18. Quamobrem quoniam annuere in Proverbiis assumitur in calumniam, nam malus can nuit oculo, annuit et pedc, docetque nutibus digi torum, corde perverso mala machinans; › et Qui annuit oculis cum dolo, aggregat viris ma rores", dicendum est malum non esse annuere, sed oculo annuere,hoc est, oculo transversa tueri, et praestantiam credet spirituali legis enarrationi. 18 Joan. XIII, c non recte videre, et annuere cum dolo, vituperabile csse; at amanter annuere, Petri officium esse, et huic consequenter nutui dicere condiscipulo, tanquam majorem erga Magistrum libertatem habenti: • Sci scitare, quisnam sit ille, de quo loquitur.» Volebat enim fortassis mysterium, quod erat in proditione qua Jesum Judas prodit, nosse; quod ut discat Pe trus, Joannes qui prius recubuerat in sinu Jesu, superascendit et recubuit super pectus. Et fortas sis non recumbenti super pectus, sed perseveranti in sinu recumbere haudquaquam reddidisset Jesus, quem Petrus et Joannes desiderabant, sermonem. Quamvis igitur auten recumberet in sinu Jesu, deinde vero recubuerit supra pectus Jesu, tamen per secundum illud, utpote majus et excellentius, germanus Jesu discipulus in postremis Evangelii designatur; scriptum est enim: «Conversus Petrus, videt discipulum, quem diligebat Jesus, sequentem, qui et recubuit in coena super pectus ejus, et dixit Domine, quis est qui tradet te "?, non enim scri plum est, «Qui recubuit in sinu Jesu. Prov. x, 21 Joan. XXI, ibid. 9. 24. 10 Prov. vi, 13, 14. Codex Regius. male, Pro codex Regius tantum habet Ferrarius legebat

col. 803–804page 92 of 102

PG 14:80314. Τί δὲ καὶ ἀποκρινόμενος εἶπεν ὁ Κύριος, θεω ρήσωμεν. • Ἐκεῖνος, φησίν, ἐστὶν ᾧ ἐγώ βάζω τὸ ψωμίον, καὶ δώσω αὐτῷ. Εἶπεν οὖν τοῦτο ὁ Ἰησοῦς· κ καὶ βάψας το ψωμίον,» λαμβάνει, καὶ δίδωσιν Ἰούδα Σίμωνι Ισκαριώτη καὶ μετὰ τὸ ψωμίον τότε εἰσῆλθεν εἰς ἐκεῖνον ὁ Σατανᾶς, ο οὐ δι νηθεὶς πρότερον εἰσελθεῖν, οὐδ᾽ εὐθέως ἅμα τῷ βε Εληκέναι εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα παραδῷ αὐτόν. Χρὴν γὰρ, οἶμαι, διὰ τῆς δόσεως τοῦ ψωμίου ἀντιλα εῖν αὐτὸ ἀπὸ τοῦ ἀναξίου ἔχειν τὸ κρεῖττον δ ἐδόκει ἔχειν· «ἀπὸ γὰρ τοῦ μὴ ἔχοντος, καὶ ὁ δοκεῖ ἔχειν ἀρθήσεται ἀπ' αὐτοῦ· ἡ ἀφαιρεθείς οὖν ὁ Ἰούδας, ὡς ἀνάξιος τοῦ κρείττονος τοῦ εἰπόντος κεχώρηκε τὴν εἰς αὐτὸν τοῦ Σατανᾶ εἴσοδον. Παραδείγματος δὲ ἕνεκεν, ἵνα νοηθῇ πῶς ψωμίον μὲν ἔδωκεν ὁ Κύριος τῷ Ἰούδᾳ, ἐκεῖνος δὲ τότε ἀπέθετο κρεῖττόν τι ἐνυπο ἄρχον ἐν αὐτῷ, καὶ τάχα τὴν εἰρήνην, ὑποστρέφουσαν ἀπὸ τοῦ ἀκούσαντος, καὶ μὴ παραδεξαμέν νου ἐπὶ τὸν εἰπόντα, κατὰ τὸ λεγόμενον ότι, Ἐὰν μὲν ᾗ ἐκεῖ υἱὸς εἰρήνης, ἡ εἰρήνη ὑμῶν ἐπ' αὐτὸν ἀναπαύσεται· ἐὰν δὲ μὴ ᾗ ἐκεῖ υἱὸς εἰρήνης, ἡ εἰρήνη ὑμῶν ἐφ' ὑμᾶς ἀνακάμψει·, παραθησόμεθα καὶ ἀπὸ τῆς πρὸς Κορινθίους δευτέρας Ἐπιστολῆς ταυ τα οὕτως γεγραμμένα· «Τὸ ὑμῶν περίσσευμα εἰς τὸ ἐκείνων ὑστέρημα, ἵνα καὶ τὸ ἐκείνου περίσσευμα γένηται εἰς τὸ ὑμῶν ὑστέρημα· › κατανοήσας γὰρ τὴν ἐν τούτοις ἀντίδοσιν χοϊκῶν πρὸς πνευματικά, δυνήσε ἰδεῖν πῶς τῷ μὴ ἀξίῳ ἄρτου ψωμίον ἐπιδέδωκεν, ἵνα διὰ τοῦ ψωμίου ἀφέλῃ αὐτοῦ, — ὡς ἀναξίου ἔτι ἀκούειν· «Καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος τῆς εἰρήνης μου, τὴν εἰρήνην· ο Ὁ ῥυπαρὸς γὰρ ῥυπανθήτω ἔτι· ο ἧς ἀφαιρεθείσης, ὁ ἐπιτηρῶν καιρὸν τῆς εἰς τὴν ψυχὴν εἰσόδου αὐτοῦ, καὶ τὸν διδόντα αὐτῷ τόπον εἰσελθεῖν, εἰς τὸν Ἰούδαν εἰσῆλθεν "Αμα δὲ παρατήρει, ὅτι πρότερον μὲν οὐκ εἰσῆλθεν ὁ Σατα νᾶς εἰς τὸν Ἰούδαν, ἀλλὰ ἐβεβλήκει μόνον εἰς τὴν καρ δίαν αὐτοῦ ἵνα παραδῷ τὸν Διδάσκαλον, κατὰ δὲ τὰ νῦν ἐξεταζόμενα μετὰ τὸ ψωμίον εἰσελθεῖν εἰς ἐκεῖνον. Διόπερ καὶ ἡμεῖς φυλαττώμεθα μή ποτε ὁ διάβολος βάλῃ εἰς τὴν καρδίαν ἡμῶν ὁτιποτοῦν τῶν πεπυρωμένων αὐτοῦ βελῶν· ἐὰν γὰρ βάλῃ, Ἐπιτήρει μετὰ τοῦτο καὶ αὐτὸς εἰσελθεῖν. Ζητήσαι δ' ἄν τις διὰ τί οὐ γέγραπται· Ἐκεῖνος ἐστιν ᾧ ἐγὼ δώσω τὸ ψωμίον,» ἀλλὰ μετὰ προσθήκης της, βάψω· Βάψω γάρ, φησί, τὸ ψωμίον, καὶ δώπου τρόφιμον, καὶ βάψας το ψωμίον, ο λαμβάνει, καὶ ο δίδωσιν Ἰούδᾳ Σίμωνι Ισκαριώτῃ.» Ὡς ἐν τοιούτοις δή τόποις πρόσχες εἰ δύνασαι τὸν εἰλικρινῆ ἄρτον αδα φῆ φάσκειν εἶναι, καὶ καθ᾿ αὐτὸν τρόφιμον· τὸ δὲ τῷ Ἰούδᾳ ἐπιδιδόμενον καὶ οὐκ ἄρτος ἦν τὸ ψωμίον, καὶ οὐ ψωμίον ἀβαφές, ἀλλὰ βεβαμμένον τῷ δυνατ Σίμωνος Ίσχαριώτου. δόσης, εἰρήνην. Κατά το λεγ. καὶ ρευστής εἰς τήν, Εισῆλθεν. "Ινα παραδῷ Ἰούδας Σίμωνος Ισκαριώτης τὸν Διδάσκαλον.

441 14. Quisl vero etiam respondens Dominus dixerit, videamus. ‹ Ille, inquit, est, cui ego offu lam intingam, et porrexero "., Dixit igitur hoc Jesus; «cumque intinxisset oflulam, o eam sumit, et ‹ porrigit Judæ Simoni Iscariotæ, et statim post ofulam intravit in illum Satanas ",, qui neque antea valuerat intrare, neque etiam mox cum mi sisset in illius cor ut eum proderet **. Necesse enim erat, opinor, ob dationem offulæ, ut Jesus reacci peret ab indigno illud præstantius quod habere vi debatur, quandoquidem ab eo qui non habet, et id quod videtur habere, auferetur ab eo 8.: Priva tus ergo Judas, veluti indignus, ab excellentiori qui precatus fuerat pacem, recepit ingressum Sa tanæ in se. Exempli autem gratia, ut intelligatur quomodo Judæ quidem dederit Dominus offulam, ille autem tunc illud a se repulerit quod in se exi mium habebat, et fortasse pacęm revertentem ab eo qui audivit, et non admisit, ad dicentem: • Si manserit illic filius pacis, pax vestra super illum requiescet; sin minus, pax vestra ad vos reverte tur *, › in medium adducemus quæ in secunda ad Corinthios Epistola hunc in modum sunt scripta Vestra copia illorum inopiæ succurrat, ut et illo rum copia vestræ inopiae ". Si enim considera veris retributionem in hisce rebus rerum terrena rum ad spiritualia, scire poteris quomodo ei qui indignus erat pane, distribuerit offulam, ut per eam Juda auferret pacem, tanquam indigno qui amplius audiret: ‹ Etenim homo pacis meæ;» nam e Sordidus sordescat adhuc ";» qua ablata, ille qui observabat occasionem ingrediendi in ani mam illius, et in dantem sibi ingrediendi locum, in Judam ingressus est. Pariter observa Satanam antea non ingressum fuisse in Judam, sed tantum misisse in cor ejus at Magistrum proderet "; juxta ea vero quæ nunc accurate exquisivimus, post of fulam introiisse in eum. Quamobrem Caveamus et nos ne quando diabolus in cor nostrum jaciat qua lemcunque sagittam sui ipsius ignitam; nam si je cerit, nox etiam observal tempus ingrediendi. Sed quærat aliquis quare scriptum non fuerit, Ille est, cui ego offulam dedero ", sed cum adjectione hac, intingam:. Cui ego enimn, inquit, • intin gan olfulam et porrexero; et cum intinxisset buc-.» « cellam, sumit eam, et ‹ porrigit Judæ Simoni Iscariotæ. › In similibus autem 442 locis mentem adbibe, an possis dicere sincerum panem non esse tinctum, sed ex se esse hoc est nu triens]; illud vero quod Judæ dabatur, non fuisse panem, sed offulam; et non offulam absque im ss Joan. xml, 20. *s ibid. 27. ss ibil. 2. vui, 14. 18 Psal. xL, 10. "" Apoc. xxi, 11. ** Luc. x, 6. 25 11 Cor. 23 Matth. xxv, 20; Marc. iv, 25. 30 Joan. xill, 2. st ibid. 26. Codles Regius, Idem codes Regius, male. Lacunam, quau asterisco notavit Ruaus, obvium est, sequentium ratione habita, sarcire supplendo EDIT. PATROL. Deest in cod. Bodleiano. Col. Reg., corrupte, etc. Deest in codice Regio, sed legitur in Bodleiano. Avrov. Deest in codice Regio, in quo mox legitur

14. Τί δὲ καὶ ἀποκρινόμενος εἶπεν ὁ Κύριος, θεω ρήσωμεν. • Ἐκεῖνος, φησίν, ἐστὶν ᾧ ἐγώ βάζω τὸ ψωμίον, καὶ δώσω αὐτῷ. Εἶπεν οὖν τοῦτο ὁ Ἰησοῦς· κ καὶ βάψας το ψωμίον,» λαμβάνει, καὶ δίδωσιν Ἰούδα Σίμωνι Ισκαριώτη καὶ μετὰ τὸ ψωμίον τότε εἰσῆλθεν εἰς ἐκεῖνον ὁ Σατανᾶς, ο οὐ δι νηθεὶς πρότερον εἰσελθεῖν, οὐδ᾽ εὐθέως ἅμα τῷ βε Εληκέναι εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα παραδῷ αὐτόν. Χρὴν γὰρ, οἶμαι, διὰ τῆς δόσεως τοῦ ψωμίου ἀντιλα 6εῖν αὐτὸ ἀπὸ τοῦ ἀναξίου ἔχειν τὸ κρεῖττον δ ἐδόκει ἔχειν· «ἀπὸ γὰρ τοῦ μὴ ἔχοντος, καὶ ὁ δοκεῖ ἔχειν ἀρθήσεται ἀπ' αὐτοῦ· ἡ ἀφαιρεθείς οὖν ὁ Ἰούδας, ὡς ἀνάξιος τοῦ κρείττονος τοῦ εἰπόντος κεχώρηκε τὴν εἰς αὐτὸν τοῦ Σατανᾶ εἴσοδον. Παραδείγματος δὲ ἕνεκεν, ἵνα νοηθῇ πῶς ψωμίον μὲν ἔδωκεν ὁ Κύριος τῷ Ἰούδᾳ, ἐκεῖνος δὲ τότε ἀπέθετο κρεῖττόν τι ἐνυπο ἄρχον ἐν αὐτῷ, καὶ τάχα τὴν εἰρήνην, υποστρέ φουσαν ἀπὸ τοῦ ἀκούσαντος, καὶ μὴ παραδεξαμέν νου ἐπὶ τὸν εἰπόντα, κατὰ τὸ λεγόμενον ότι, Ἐὰν μὲν ᾗ ἐκεῖ υἱὸς εἰρήνης, ἡ εἰρήνη ὑμῶν ἐπ' αὐτὸν ἀναπαύσεται· ἐὰν δὲ μὴ ᾗ ἐκεῖ υἱὸς εἰρήνης, ἡ εἰρήνη ὑμῶν ἐφ' ὑμᾶς ἀνακάμψει·, παραθησόμεθα καὶ ἀπὸ τῆς πρὸς Κορινθίους δευτέρας Ἐπιστολῆς ταυ τα οὕτως γεγραμμένα· «Τὸ ὑμῶν περίσσευμα εἰς τὸ ἐκείνων ὑστέρημα, ἵνα καὶ τὸ ἐκείνου περίσσευμα γένηται εἰς τὸ ὑμῶν ὑστέρημα· › κατανοήσας γὰρ τὴν ἐν τούτοις ἀντίδοσιν χοϊκῶν πρὸς πνευματικά, δυνήσε ἰδεῖν πῶς τῷ μὴ ἀξίῳ ἄρτου ψωμίον ἐπιδέδωκεν, ἵνα διὰ τοῦ ψωμίου ἀφέλῃ αὐτοῦ, — ὡς ἀναξίου ἔτι ἀκούειν· «Καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος τῆς εἰρήνης μου, τὴν εἰρήνην· ο Ὁ ῥυπαρὸς γὰρ ῥυπανθήτω ἔτι· ο ἧς ἀφαιρεθείσης, ὁ ἐπιτηρῶν καιρὸν τῆς εἰς τὴν ψυχὴν εἰσόδου αὐτοῦ, καὶ τὸν διδόντα αὐτῷ τόπον εἰσελθεῖν, εἰς τὸν Ἰούδαν εἰσῆλθεν "Αμα δὲ παρατήρει, ὅτι πρότερον μὲν οὐκ εἰσῆλθεν ὁ Σατα νᾶς εἰς τὸν Ἰούδαν, ἀλλὰ ἐβεβλήκει μόνον εἰς τὴν καρ δίαν αὐτοῦ ἵνα παραδῷ τὸν Διδάσκαλον, κατὰ δὲ τὰ νῦν ἐξεταζόμενα μετὰ τὸ ψωμίον εἰσελθεῖν εἰς ἐκεῖνον. Διόπερ καὶ ἡμεῖς φυλαττώμεθα μή ποτε ὁ διάβολος βάλῃ εἰς τὴν καρδίαν ἡμῶν ὁτιποτοῦν τῶν πεπυρωμένων αὐτοῦ βελῶν· ἐὰν γὰρ βάλῃ, ἐπιτη ρεῖ μετὰ τοῦτο καὶ αὐτὸς εἰσελθεῖν. Ζητήσαι δ' ἄν τις διὰ τί οὐ γέγραπται· Ἐκεῖνος ἐστιν ᾧ ἐγὼ δώσω τὸ ψωμίον,» ἀλλὰ μετὰ προσθήκης της, βάψω· Βάψω γάρ, φησί, τὸ ψωμίον, καὶ δώπου τρόφιμον, καὶ βάψας το ψωμίον, ο λαμβάνει, καὶ ο δίδωσιν Ἰούδᾳ Σίμωνι Ισκαριώτῃ.» Ὡς ἐν τοιούτοις δή τόποις πρόσχες εἰ δύνασαι τὸν εἰλικρινῆ ἄρτον αδα φῆ φάσκειν εἶναι, καὶ καθ᾿ αὐτὸν τρόφιμον· τὸ δὲ τῷ Ἰούδᾳ ἐπιδιδόμενον καὶ οὐκ ἄρτος ἦν τὸ ψωμίον, καὶ οὐ ψωμίον ἀβαφές, ἀλλὰ βεβαμμένον τῷ δυνατ Σίμωνος Ίσχαριώτου. δόσης, εἰρήνην. Κατά το λεγ. καὶ ρευστής εἰς τήν, Εισῆλθεν. "Ινα παραδῷ Ἰούδας Σίμωνος Ισκαριώτης τὸν Διδάσκαλον. 441 14. Quisl vero etiam respondens Dominus dixerit, videamus. ‹ Ille, inquit, est, cui ego offu lam intingam, et porrexero "., Dixit igitur hoc Jesus; «cumque intinxisset oflulam, o eam sumit, et ‹ porrigit Judæ Simoni Iscariotæ, et statim post ofulam intravit in illum Satanas ",, qui neque antea valuerat intrare, neque etiam mox cum mi sisset in illius cor ut eum proderet **. Necesse enim erat, opinor, ob dationem offulæ, ut Jesus reacci peret ab indigno illud præstantius quod habere vi debatur, quandoquidem ab eo qui non habet, et id quod videtur habere, auferetur ab eo 8.: Priva tus ergo Judas, veluti indignus, ab excellentiori qui precatus fuerat pacem, recepit ingressum Sa tanæ in se. Exempli autem gratia, ut intelligatur quomodo Judæ quidem dederit Dominus offulam, ille autem tunc illud a se repulerit quod in se exi mium habebat, et fortasse pacęm revertentem ab eo qui audivit, et non admisit, ad dicentem: • Si manserit illic filius pacis, pax vestra super illum requiescet; sin minus, pax vestra ad vos reverte tur *, › in medium adducemus quæ in secunda ad Corinthios Epistola hunc in modum sunt scripta Vestra copia illorum inopiæ succurrat, ut et illo rum copia vestræ inopiae ". Si enim considera veris retributionem in hisce rebus rerum terrena rum ad spiritualia, scire poteris quomodo ei qui indignus erat pane, distribuerit offulam, ut per eam Juda auferret pacem, tanquam indigno qui amplius audiret: ‹ Etenim homo pacis meæ;» nam e Sordidus sordescat adhuc ";» qua ablata, ille qui observabat occasionem ingrediendi in ani mam illius, et in dantem sibi ingrediendi locum, in Judam ingressus est. Pariter observa Satanam antea non ingressum fuisse in Judam, sed tantum misisse in cor ejus at Magistrum proderet "; juxta ea vero quæ nunc accurate exquisivimus, post of fulam introiisse in eum. Quamobrem Caveamus et nos ne quando diabolus in cor nostrum jaciat qua lemcunque sagittam sui ipsius ignitam; nam si je cerit, nox etiam observal tempus ingrediendi. Sed quærat aliquis quare scriptum non fuerit, Ille est, cui ego offulam dedero ", sed cum adjectione hac, intingam:. Cui ego enimn, inquit, • intin gan olfulam et porrexero; et cum intinxisset buc-.» « cellam, sumit eam, et ‹ porrigit Judæ Simoni Iscariotæ. › In similibus autem 442 locis mentem adbibe, an possis dicere sincerum panem non esse tinctum, sed ex se esse hoc est nu triens]; illud vero quod Judæ dabatur, non fuisse panem, sed offulam; et non offulam absque im ss Joan. xml, 20. *s ibid. 27. ss ibil. 2. vui, 14. 18 Psal. xL, 10. "" Apoc. xxi, 11. ** Luc. x, 6. 25 11 Cor. 23 Matth. xxv, 20; Marc. iv, 25. 30 Joan. xill, 2. st ibid. 26. Codles Regius, Idem codes Regius, male. Lacunam, quau asterisco notavit Ruaus, obvium est, sequentium ratione habita, sarcire supplendo EDIT. PATROL. Deest in cod. Bodleiano. Col. Reg., corrupte, etc. Deest in codice Regio, sed legitur in Bodleiano. Avrov. Deest in codice Regio, in quo mox legitur

col. 807–808page 93 of 102

PG 14:807σαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ κατὰ τοῦ Κυρίου, καὶ κατὰ τοῦ Χρι στοῦ αὐτοῦ, ο φησί ο Κύριος φωτισμός μου, και σωτήρ μου Κύριος, τίνα φοβηθήσομαι; Κύριος ὑπερ ασπιστής τῆς ζωῆς μου, ἀπὸ τίνος δειλιάσω: Έν τῷ ἐγγίζειν ἐπ' ἐμὲ κακοῦντας, τοῦ φαγεῖν τὰς σάς κας μου, οἱ θλίβοντές με· καὶ οἱ ἐχθροί μου, αυτο ἠσθένησαν καὶ ἔπεσαν. Ἐὰν παρατάξηται ἐπ' ἐμὲ παρεμβολή, οὐ φοβηθήσεται ἡ καρδία μου· ἐὰν ἐπ αναστῇ ἐπ' ἐμὲ πόλεμος, ἐν ταύτῃ ἐγὼ ἐλπίζω.» Πλην τὸ λεγόμενον εἴτε τῷ Σατανᾷ εἴτε τῷ Ἰούδῃ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, τό· ο Ο ποιεῖς, ποίησον τάχιον, ο οὐδείς ἔγνω τῶν ἀνακειμένων πρὸς τί εἴρηται· οἱ μὲν γὰρ, διὰ τὸ ἐπικεῖσθαι τὴν τοῦ Πάσχα ἑορτήν, ᾤοντο λέ γειν αὐτὸν τῷ ἔχοντι τὸ γλωσσόκομον τῶν ἀναλωμά των, καὶ τῶν εἰς τὴν χρείαν τῶν πτωχῶν διδομένων, ὅτι· Ὠνήσει οὗτος ὧν χρήζομεν εἰς τὴν ἑορτήν ἢ, Ἐκ τῶν συναχθέντων δὸς τοῖς πτωχοῖς. Ὁ γὰρ Ἰησοῦς οὐ τοῦτο ἔλεγεν· ἀλλὰ βλέπων καὶ τὸν εἰσελθόντα, καὶ τὸν παραδεξάμενον αὐτὸν, καὶ πᾶσαν τὴν καθ᾿ αὐτοῦ ἐπιβουλήν, ἐπὶ τὸν ἀγῶνα ἀποδυόμενος, καὶ ἐπὶ τὸ ἀριστεῦσαι ὑπὲρ σωτηρίας ἀνθρώπων κατὰ τοῦ πονηροῦ, εἶπε τό· 4 "Ο ποιεῖς, ποίησον τάχιον.» 16. • Λαβὼν οὖν τὸ ψωμίον ἐκεῖνος, ἐξῆλθεν εἰ θύς· ἦν δὲ νύξ.» Ο μὲν Σωτὴρ ἔλεγεν· ο Ο ποιεῖς, ποίησον τάχιον,» τῷ Ἰούδᾳ· ὁ δὲ προδότης ἐν τούτῳ μόνῳ ἐπὶ τῷ Διδασκάλῳ πείθεται· λαβὼν γὰρ τὸ ψω μίον οὐκ ἐμέλλησεν, οὐδ᾽ ἑβράδυνεν, ἀλλ' ὡς γέγραπται, ἐξῆλθεν εὐθὺς ποιῆσαι τάχιον κατὰ τὴν πρόσταξιν τοῦ Ἰησοῦ τὸ τῆς προδοσίας έργον· καὶ ἀληθῶς ἐξῆλθεν· οὐ γὰρ μόνον κατὰ τὸ ἀπλούστερον ἐξῆλθε τοῦ οἴκου, ἐν ᾧ τὸ δεῖπνον ἐγίνετο, ἀλλὰ καὶ τέλειν ἐξῆλθεν ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ, ἀνάλογον τῷ· Ἐξῆλθον ἐξ ἡμῶν.» Εγώ δ' οἶμαι, ὅτι οὐδὲ ὁ εἰσελθὼν μετὰ τὸ ψωμίον εἰς τὸν Ἰούδαν Σατανᾶς ἐχώρει φέρειν τὸ εἶ καὶ ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ μετὰ τοῦ Ἰησοῦ· οὐδεμία γάρ συμφώνησις Χριστοῦ πρὸς Βελίαρ ἐστίν. Εἰ δὲ μὴ περιέργως ζητῶ, τί δήποτε οὐ πρόσκειται τῷ· ι 11 ὼν τὸ ψωμίον,» καὶ φαγών, καὶ αὐτὸς ἐπιστήσεις ὅπου γὰρ βούλεται, προστίθησι καὶ τὸ φαγεῖν ὁ λό γος τῷ λαβεῖν· ὥσπερ ἐπὶ τῆς τοῦ ἄρτου εὐλογίας γέγραπται, ὅτι εἶπε τοῖς μαθηταῖς ὁ Ἰησοῦς· ο Λά βετε, φάγετε. ο Αρ' οὖν λαβὼν τὸ ψωμίον οὐκ ἔφη γεν ὁ Ἰούδας; φέρε οὖν, εἰ καὶ μὴ συνάδειν τινὰ δό ξει τῶν λεχθησομένων τοῖς προειρημένοις, γυμνάσι μεν τὰ κατὰ τὸν τόπον, κρινοῦντος τοῦ ἐντευξομένου ὁπότερον χρὴ παραδέξασθαι τῶν λεγομένων. Βάψας, φησί, τὸ ψωμίον, ὁ Ἰησοῦς, καὶ δη λον, ὅτι, ἐάσας αὐτὸ ἐν τῷ τρυβλίῳ, λαμβάνει· (οὕτω γὰρ νοήσεις τό·· Βάψας οὖν τὸ ψωμίον, ο ἵνα μὴ παρέλκῃ τὸ, λαβεῖν· εἶτα λέγεται, ότι ο Δίδωσιν Ἰούδα Σίμωνι Ισκαριώτῃ καὶ μετὰ τὸ ψωμίον τότε εἰσῆλθεν εἰς ἐκεῖνον ὁ Σατανᾶς. Μετὰ τὸ φων μίον οὖν τάχα μὴ βρωθὲν ὑπὸ τοῦ Ἰούδα, προλαβόν φησί και, ὠνήσῃ. ὁπότερα. Σίμωνος Ισκαριώτου.

convenerunt adversus Dominum, et adversus Chri stum ejus 38, inquit:c Dominus lux mea, el sa lus mea, a quonam metuam? Dominus protector vitæ meæ, a quo expavescam? Dum appropinquant super me nocentes, ut devorent carnes meas, tribu lantes me, et inimici mei, ipsi infirmati sunt, et ce ciderunt. Si aciem struant adversum me castra, non timebit cor meum; si insurgat adversum me præ lium, in hoc ego sperabo. › Verumtamen quod di xit Jesus, sive Judae, sive Satanae: Quod facis, fac ocius, nemo agnovit discumbentium ad quid di xerit; quidam enim putabant, quod instaret Pascha tis dies festus, Jesum dixisse habenti marsupium expensarum, et eorum quæ dabantur in usum pau perum, ut emeret ea quibus opus haberent ad diem festum; vel ut ex his quæ collecta fuerant, darel pauperibus. At Jesus non hoc dixerat; sed videns et Satanam ingressum, et Judam admittentem eum, omnesque adversus se insidias, ad certamen veluti exutus, et ad strenue se gerendum pro salute homi um adversum malum, id est diabolumn, hoc dixit Quod facis, fac ocius. › 16. Cum accepisset ergo ille offulam, exivit con tinuo: erat aulem nox *.» Dixerat quidem Serva tor Judae: Quod facis, fac ocius; s at proditor bac una in re Magistro nunc paret; sumpta nam que offula non moratur, sed, ut scriptum est, ‹ exi vit continuo, ut faceret ocius proditionis opus juxta jussionem Jesu; et vere exivit; nec enim tantum juxta simpliciorem sensum exivit ex domo in qua cœna fiebat, sed etiam omnino exivit a Jesu; non secus atque illud: c Exierunt a nobis "., Arbitror. que Satanam in Judam ingressum post olfulam, ferre non potuisse ut esset in eodem loco cum Jesu; neque enim ulla convenientia est Christo ad Be liar. Quæro insuper, nisi id curiosum est, quare tandem huic voci: ‹ Cum accepisset offulam, › non addatur, et comedisset; sed inspicies etiam tu ipse; buic enim verbo accipiendi, comedendi verbum ad dunt evangeliste, cum volunt; veluti in 444 panis benedictione scriptum est dixisse Jesum discipulis Accipite, comedlite ".» Age igitur, an acceptan offulam non comederit Judas (etiamsi quædam eo rum quæ dicturi sumus, convenire non videantur cum superioribus), explanabimus in præsenti loco, judi cante lecturo utrum oporteat admittere quae dicen tur. ‹ Cum intinxisset, › inquit, Jesus offulam **, et dimisisset eam, scilicet in catino, accipit (sic enim intelliges illud, ‹ cum › ergo ‹ intinxisset of fulam, ne redundet vox accipit); deindle dicitur Dat Judæ Simoni Iscariotæ, et post offulam, tunc ingressus est in illum Satanas. Post offulam igi-» tur, fortasse a Juda non comestam, anticipante Sa 6 Matth. 40 Joan. XII1,50. 41 1 Joan. 11, 19. 63 {1 Cor. vi, 15. 38 Psal. 11, 2. 30 Psal. XXVI, Joan. xu, 26. Julem codex Regius pro label male. ldem codex Regius, Codex Regius, Idem codex Regius,

σαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ κατὰ τοῦ Κυρίου, καὶ κατὰ τοῦ Χρι στοῦ αὐτοῦ, ο φησί ο Κύριος φωτισμός μου, και σωτήρ μου Κύριος, τίνα φοβηθήσομαι; Κύριος ὑπερ ασπιστής τῆς ζωῆς μου, ἀπὸ τίνος δειλιάσω: Έν τῷ ἐγγίζειν ἐπ' ἐμὲ κακοῦντας, τοῦ φαγεῖν τὰς σάς κας μου, οἱ θλίβοντές με· καὶ οἱ ἐχθροί μου, αυτο ἠσθένησαν καὶ ἔπεσαν. Ἐὰν παρατάξηται ἐπ' ἐμὲ παρεμβολή, οὐ φοβηθήσεται ἡ καρδία μου· ἐὰν ἐπ αναστῇ ἐπ' ἐμὲ πόλεμος, ἐν ταύτῃ ἐγὼ ἐλπίζω.» Πλην τὸ λεγόμενον εἴτε τῷ Σατανᾷ εἴτε τῷ Ἰούδῃ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, τό· ο Ο ποιεῖς, ποίησον τάχιον, ο οὐδείς ἔγνω τῶν ἀνακειμένων πρὸς τί εἴρηται· οἱ μὲν γὰρ, διὰ τὸ ἐπικεῖσθαι τὴν τοῦ Πάσχα ἑορτήν, ᾤοντο λέ γειν αὐτὸν τῷ ἔχοντι τὸ γλωσσόκομον τῶν ἀναλωμά των, καὶ τῶν εἰς τὴν χρείαν τῶν πτωχῶν διδομένων, ὅτι· Ὠνήσει οὗτος ὧν χρήζομεν εἰς τὴν ἑορτήν ἢ, Ἐκ τῶν συναχθέντων δὸς τοῖς πτωχοῖς. Ὁ γὰρ Ἰησοῦς οὐ τοῦτο ἔλεγεν· ἀλλὰ βλέπων καὶ τὸν εἰσελ θόντα, καὶ τὸν παραδεξάμενον αὐτὸν, καὶ πᾶσαν τὴν καθ᾿ αὐτοῦ ἐπιβουλήν, ἐπὶ τὸν ἀγῶνα ἀποδυόμε νος, καὶ ἐπὶ τὸ ἀριστεῦσαι ὑπὲρ σωτηρίας ἀνθρώ πων κατὰ τοῦ πονηροῦ, εἶπε τό· 4 "Ο ποιεῖς, ποίησον τάχιον.» 16. • Λαβὼν οὖν τὸ ψωμίον ἐκεῖνος, ἐξῆλθεν εἰ θύς· ἦν δὲ νύξ.» Ο μὲν Σωτὴρ ἔλεγεν· ο Ο ποιεῖς, ποίησον τάχιον,» τῷ Ἰούδᾳ· ὁ δὲ προδότης ἐν τούτῳ μόνῳ ἐπὶ τῷ Διδασκάλῳ πείθεται· λαβὼν γὰρ τὸ ψω μίον οὐκ ἐμέλλησεν, οὐδ᾽ ἑβράδυνεν, ἀλλ' ὡς γέγρα πται, ἐξῆλθεν εὐθὺς ποιῆσαι τάχιον κατὰ τὴν πρόστα ξιν τοῦ Ἰησοῦ τὸ τῆς προδοσίας έργον· καὶ ἀληθῶς ἐξῆλθεν· οὐ γὰρ μόνον κατὰ τὸ ἀπλούστερον ἐξῆλθε τοῦ οἴκου, ἐν ᾧ τὸ δεῖπνον ἐγίνετο, ἀλλὰ καὶ τέλειν ἐξῆλθεν ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ, ἀνάλογον τῷ· Ἐξῆλθον ἐξ ἡμῶν.» Εγώ δ' οἶμαι, ὅτι οὐδὲ ὁ εἰσελθὼν μετὰ τὸ ψωμίον εἰς τὸν Ἰούδαν Σατανᾶς ἐχώρει φέρειν τὸ εἶ καὶ ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ μετὰ τοῦ Ἰησοῦ· οὐδεμία γάρ συμφώνησις Χριστοῦ πρὸς Βελίαρ ἐστίν. Εἰ δὲ μὴ περιέργως ζητῶ, τί δήποτε οὐ πρόσκειται τῷ· ι 11 6ὼν τὸ ψωμίον,» καὶ φαγών, καὶ αὐτὸς ἐπιστήσεις ὅπου γὰρ βούλεται, προστίθησι καὶ τὸ φαγεῖν ὁ λό γος τῷ λαβεῖν· ὥσπερ ἐπὶ τῆς τοῦ ἄρτου εὐλογίας γέγραπται, ὅτι εἶπε τοῖς μαθηταῖς ὁ Ἰησοῦς· ο Λά βετε, φάγετε. ο Αρ' οὖν λαβὼν τὸ ψωμίον οὐκ ἔφη γεν ὁ Ἰούδας; φέρε οὖν, εἰ καὶ μὴ συνάδειν τινὰ δό ξει τῶν λεχθησομένων τοῖς προειρημένοις, γυμνάσι μεν τὰ κατὰ τὸν τόπον, κρινοῦντος τοῦ ἐντευξομένου ὁπότερον χρὴ παραδέξασθαι τῶν λεγομένων. Βάψας, φησί, τὸ ψωμίον, ὁ Ἰησοῦς, καὶ δη λον, ὅτι, ἐάσας αὐτὸ ἐν τῷ τρυβλίῳ, λαμβάνει· (οὕτω γὰρ νοήσεις τό·· Βάψας οὖν τὸ ψωμίον, ο ἵνα μὴ παρέλκῃ τὸ, λαβεῖν· εἶτα λέγεται, ότι ο Δίδωσιν Ἰούδα Σίμωνι Ισκαριώτῃ καὶ μετὰ τὸ ψωμίον τότε εἰσῆλθεν εἰς ἐκεῖνον ὁ Σατανᾶς. Μετὰ τὸ φων μίον οὖν τάχα μὴ βρωθὲν ὑπὸ τοῦ Ἰούδα, προλαβόν φησί και, ὠνήσῃ. ὁπότερα. Σίμωνος Ισκαριώτου. convenerunt adversus Dominum, et adversus Chri stum ejus 38, inquit:c Dominus lux mea, el sa lus mea, a quonam metuam? Dominus protector vitæ meæ, a quo expavescam? Dum appropinquant super me nocentes, ut devorent carnes meas, tribu lantes me, et inimici mei, ipsi infirmati sunt, et ce ciderunt. Si aciem struant adversum me castra, non timebit cor meum; si insurgat adversum me præ lium, in hoc ego sperabo. › Verumtamen quod di xit Jesus, sive Judae, sive Satanae: Quod facis, fac ocius, nemo agnovit discumbentium ad quid di xerit; quidam enim putabant, quod instaret Pascha tis dies festus, Jesum dixisse habenti marsupium expensarum, et eorum quæ dabantur in usum pau perum, ut emeret ea quibus opus haberent ad diem festum; vel ut ex his quæ collecta fuerant, darel pauperibus. At Jesus non hoc dixerat; sed videns et Satanam ingressum, et Judam admittentem eum, omnesque adversus se insidias, ad certamen veluti exutus, et ad strenue se gerendum pro salute homi um adversum malum, id est diabolumn, hoc dixit Quod facis, fac ocius. › 16. Cum accepisset ergo ille offulam, exivit con tinuo: erat aulem nox *.» Dixerat quidem Serva tor Judae: Quod facis, fac ocius; s at proditor bac una in re Magistro nunc paret; sumpta nam que offula non moratur, sed, ut scriptum est, ‹ exi vit continuo, ut faceret ocius proditionis opus juxta jussionem Jesu; et vere exivit; nec enim tantum juxta simpliciorem sensum exivit ex domo in qua cœna fiebat, sed etiam omnino exivit a Jesu; non secus atque illud: c Exierunt a nobis "., Arbitror. que Satanam in Judam ingressum post olfulam, ferre non potuisse ut esset in eodem loco cum Jesu; neque enim ulla convenientia est Christo ad Be liar. Quæro insuper, nisi id curiosum est, quare tandem huic voci: ‹ Cum accepisset offulam, › non addatur, et comedisset; sed inspicies etiam tu ipse; buic enim verbo accipiendi, comedendi verbum ad dunt evangeliste, cum volunt; veluti in 444 panis benedictione scriptum est dixisse Jesum discipulis Accipite, comedlite ".» Age igitur, an acceptan offulam non comederit Judas (etiamsi quædam eo rum quæ dicturi sumus, convenire non videantur cum superioribus), explanabimus in præsenti loco, judi cante lecturo utrum oporteat admittere quae dicen tur. ‹ Cum intinxisset, › inquit, Jesus offulam **, et dimisisset eam, scilicet in catino, accipit (sic enim intelliges illud, ‹ cum › ergo ‹ intinxisset of fulam, ne redundet vox accipit); deindle dicitur Dat Judæ Simoni Iscariotæ, et post offulam, tunc ingressus est in illum Satanas. Post offulam igi-» tur, fortasse a Juda non comestam, anticipante Sa 6 Matth. 40 Joan. XII1,50. 41 1 Joan. 11, 19. 63 {1 Cor. vi, 15. 38 Psal. 11, 2. 30 Psal. XXVI, Joan. xu, 26. Julem codex Regius pro label male. ldem codex Regius, Codex Regius, Idem codex Regius,

col. 809–810page 94 of 102

PG 14:809τῆς τοῦ εἰσελθόντος εἰς τὸν Ἰούδαν Σατανᾶ τὴν χρῆ σιν τοῦ ψωμίου, ἵνα μὴ ὄνηται ὁ Ἰούδας τῆς ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ δόσεως τοῦ ψωμίου· τὸ μὲν γὰρ εἶχε δύο να μιν ὠφελητικὴν τῷ χρησομένῳ· ἡ δὲ, ἅπαξ βαλὼν αὐτοῦ εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα παραδῷ τὸν διδάσκαλον, φοβούμενος μὴ τὸ βεβλημένον ἐκπέσῃ τοῦ βληθέντος διὰ τῆς τοῦ ψωμίου χρήσεως, προλαβών ἅμα τῷ λα Εεῖν τὸν Ἰούδαν τὸ ψωμίον, εἰσῆλθεν εἰς αὐτὸν, ὅτε καὶ εἰρημένου τοῦ· ι Ο ποιεῖς, ποίησον τάχιον, ο λα βὼν τὸ ψωμίον Ἰούδας, ἐξῆλθεν εὐθύς. Καὶ οὕτως δ᾽ ἂν οὐκ ἀπιθάνως εἰς τὸν τόπον λέγοιτο, ὥσπερ ὁ ἀναξίως ἐσθίων τὸν ἄρτον τοῦ Κυρίου, ἢ πίνων αὐτοῦ τὸ ποτήριον, εἰς κρῖμα ἐσθίει, καὶ πίνει, τῆς μιᾶς ἐν τῷ ἄρτῳ κρείττονος δυνάμεως, καὶ ἐν τῷ ποτηρίῳ, ὑποκειμένῃ μὲν διαθέσει κρείττονι ἐνεργαζομένης τὸ βέλτιον, χείρονι δὲ ἐμποιούσης τὸ κρῖμα· οὕτω τὸ ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ ψωμίον ὁμογενὲς ἦν τῷ δοθέντι καὶ τοῖς λοιποῖς ἀποστόλοις, ἐν τῷ· «Λάβετε, φά γετε·, ἀλλ' ἐκείνοις μὲν εἰς σωτηρίαν, τῷ δὲ Ἰούδᾳ εἰς κρίμα, ὡς μετὰ τὸ ψωμίον εἰσεληλυθέναι εἰς αὐτ τὸν τὸν Σατανᾶν. Νοείσθω δὲ ὁ ἄρτος καὶ τὸ ποτήριον τοῖς μὲν ἁπλουστέροις κατὰ τὴν κοινοτέραν περὶ τῆς Εὐχαριστίας ἐκδοχήν· τοῖς δὲ βαθύτερον ἀκούειν μετ μαθηκόσι κατὰ τὴν θειοτέραν καὶ περὶ τοῦ τροφίμου τῆς ἀληθείας Λόγου ἐπαγγελίαν· ὡς εἰ ἐν παραδείγματι Έλεγον, ὅτι καὶ ὁ κατὰ τὸ σωματικών τροφιμώτατος ἄρτος πυρετον μὲν ὑποκείμενον αὔξει, εἰς ὑγείαν δὲ τὴν εὐεξίαν ἀνάγει. Διὸ πολλάκις λόγος ἀληθὴς ψυχῇ νοσούσῃ, οὐ δεομένῃ τοιαύτης τροφῆς διδόμενος, ἐπιτρίβει αὐτὴν, καὶ πρόφασις αὐτῇ χειρόνων γίνεται· καὶ οὕτως καὶ τὰ ἀληθῆ λέγειν κινδυνῶδές ἐστι. Τοῦτο δέ μοι εἴρητα: διὰ τὸ ψω μίαν δ ἐμβάψας δίδωσιν Ιούδα Σίμωνι τῷ Ἰσκα ρώτῃ· καὶ κεκινήκαμεν λόγον τὸν εἰς ἑκάτερα, εἴτε χρὴ λέγειν αὐτὸν βεβρωκέναι λαβόντα, εἴτε κεκωλῦσθαι ἀπὸ τοῦ εἰσελθόντος εἰς τὸν Ἰούδαν Σατανά. Εἰ δὲ χρὴ ὡς μὴ εἰκῇ παρεῤῥιμμένον ὑπὸ τοῦ εὐαγγελιστοῦ ἐξετάσαι δὲ τὸ, εΗν δὲ νύξ,» λεκτέον, ότι συμβολικῶς τότε ἡ αἰσθητὴ νὺξ ἦν, εἰκὼν τυγχάνουσα τῆς γενομένης ἐν τῇ ψυχῇ Ἰούδα νυκτός ἡνίκα τὸ ἐπιφερόμενον σκότος ἐπάνω τῆς ἀβύσσου ὁ Σατανᾶς εἰσῆλθεν εἰς αὐτόν· ἐκάλεσε γὰρ ὁ Θεὸς τὸ σκέτος νύκτα· ὥστε νυκτός, φησὶν ὁ Παῦλος, οὐκ ἐσμὲν τέκνα, οὐδὲ σκότους, λέγων· «Αρ' οὖν, ἀδελ φοί, οὐκ ἐσμὲν νυκτός, οὐδὲ σκότους τέκνα καὶ τ· «Ἡμεῖς δὲ ἡμέρας ὄντες νήφωμεν.» Οὐκ ἦν οὖν νὺς τοῖς νιπτομένοις τοὺς πόδας ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, ἀλλ' ἡμέρα λαμπροτάτη, καθαιρομένοις, καὶ ἀποῤ ῥιπτομένοις τοὺς ἐν τοῖς ποσὶ τῆς ψυχῆς αὐτῶν φύ Ο Λόγῳ, Ομογενὲς ἦν τῷ δοθέντι, ὁμογενῆ, έτερογενή, Ηυετιus. ὡς ἐν παραδείγματι. τὴν εὐεξίαν αλ εὐεξίαν, πρόφασις προφάσεις, ταῦτα δέ μοι εἴρηται ψωμίου. Σίμωνος Ισκαριώτη. εὐαγγελίου. Τέκνα.

lana, qui ingressus fuerat in Judam, ofulae usum, * 1 Cor. x1, 29. 6 Matth. xxvi, 26. ne Judas adjumentum perciperet ex data a Jesu of fula (habebat enim hæc quidem vim adjuvandi ea usnrum, sed acceperat jam semel in suum cor Ju das ut Magistrum proderet), timens ne telum in Judam emissum aberraret, si Judas usus offiula fuis set, anticipans, mox atque Judas sumit offulam, in gressus est in illum, tum scilicet, cum dixisset illi Servator: «Quod facis, fac ocius, accepissetque of fulam Judas, egressus est statim. Proinde haud ab surdum in præsenti loco diceretur, quod ut qui in digne panem Domini comedit, vel calicem ejus bibit, in judicium manducat et bibit *8; in pane et calice una virtute præstantiori operante bonum in bono affectu constituto, in affectu vero malo operante condemnationem; sic offulam a Jesu datam ejusdem generis fuisse cum ea quam Jesus dedit cateris apo stolis, dum diceret: «Accipite, comedites; sed illis quidem ad salutem, Judæ vero ad condemna tionem; ita ut post offulam ingrederetur in illum Satanas. Cæterum consideretur hic panis et hoc po culum a simplicioribus juxta communiorem intelli gentiam de Eucharistia, id est de gratiarum actione; at qui altius hæc intelligere didicerint, considerent hoc dictum fuisse juxta diviniorem promissionem eliam de et Verbo veritatis alimentum ube rius præstante; tanquam si exemple dicerem panem, quod ad corpus attinet, alimentum uberrimum præ stantem, febrim subjectam augere, cum contra bo nam corporis habitudinem ad sanitatem reducat. Quam ob causam plerumque sermo verus agrotanti animæ, non iudigenti tali cibo datus, illam conte ret, illi ut pejus se habeat causa exsistens: 445 atque etiam sic sequitur, ut vera dicere periculo sum sit. Hoc autem mihi dictum est propter offu lam quam intinctam dedit Jesus Jude Simoni Isca riotæ: movimusque rationem in utramque partem, sive necesse sit dicere Judam acceptam offulam co medisse, sive a Satana, qui in ipsum ingresets fuerat, prohibitum fuisse. Sin vero perpendere etiam illud oportet, ‹ erat autem nox ", › tanquam non temere assignatum ab evangelista, dicendum est sym bolice tunc noctem fuisse sub sensum cadentem, quæ imago exsisteret noctis factæ in anima Judæ; quando quæ ferebantur super abyssum, illæ tenebræ, nem pe Satanas, ingressæ sunt it. eum; vocavit enim Deus tenebras, noclem; quare noctis, inquit Paulus, non sumus filii, neque tenebrarum, dicens ‹ Ergo, fratres, non sumus noctis, neque tenebra 30. 48 Genes. 1, 5. 67 Joan. Iull, etc. In eo erant utraque quod comedenti pro sanctitate Sua vel impietate salubria esse poterant vel noxia. In aliis discrepabant, et erant ac in eo præsertim quod offula Judæ porrecta merus eral panis; offulæ vero datæ apostolis specie tantum pa his erant, revera Christi corpus erant: contra quam 1 ex hoc loco ratiocinando conclusit Edmundus Alber tinus in opere De sacramento Eucharistiæ, lib. 11, in fixamine testimoniorum Origenis, cap. 2. Codex Regius, Pro codex Regius habet, male. Codex Bodleianus, editio Huetii, mile. Codex Regius, Ident codex Regius, Codex Regius, Deest in codice Regio.

τῆς τοῦ εἰσελθόντος εἰς τὸν Ἰούδαν Σατανᾶ τὴν χρῆ σιν τοῦ ψωμίου, ἵνα μὴ ὄνηται ὁ Ἰούδας τῆς ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ δόσεως τοῦ ψωμίου· τὸ μὲν γὰρ εἶχε δύο να μιν ὠφελητικὴν τῷ χρησομένῳ· ἡ δὲ, ἅπαξ βαλὼν αὐτοῦ εἰς τὴν καρδίαν, ἵνα παραδῷ τὸν διδάσκαλον, φοβούμενος μὴ τὸ βεβλημένον ἐκπέσῃ τοῦ βληθέντος διὰ τῆς τοῦ ψωμίου χρήσεως, προλαβών ἅμα τῷ λα Εεῖν τὸν Ἰούδαν τὸ ψωμίον, εἰσῆλθεν εἰς αὐτὸν, ὅτε καὶ εἰρημένου τοῦ· ι Ο ποιεῖς, ποίησον τάχιον, ο λα βὼν τὸ ψωμίον Ἰούδας, ἐξῆλθεν εὐθύς. Καὶ οὕτως δ᾽ ἂν οὐκ ἀπιθάνως εἰς τὸν τόπον λέγοιτο, ὥσπερ ὁ ἀναξίως ἐσθίων τὸν ἄρτον τοῦ Κυρίου, ἢ πίνων αὐτοῦ τὸ ποτήριον, εἰς κρῖμα ἐσθίει, καὶ πίνει, τῆς μιᾶς ἐν τῷ ἄρτῳ κρείττονος δυνάμεως, καὶ ἐν τῷ ποτηρίῳ, ὑποκειμένῃ μὲν διαθέσει κρείττονι ἐνεργαζομένης τὸ βέλτιον, χείρονι δὲ ἐμποιούσης τὸ κρῖμα· οὕτω τὸ ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ ψωμίον ὁμογενὲς ἦν τῷ δοθέντι καὶ τοῖς λοιποῖς ἀποστόλοις, ἐν τῷ· «Λάβετε, φά γετε·, ἀλλ' ἐκείνοις μὲν εἰς σωτηρίαν, τῷ δὲ Ἰούδᾳ εἰς κρίμα, ὡς μετὰ τὸ ψωμίον εἰσεληλυθέναι εἰς αὐτ τὸν τὸν Σατανᾶν. Νοείσθω δὲ ὁ ἄρτος καὶ τὸ ποτήριον τοῖς μὲν ἁπλουστέροις κατὰ τὴν κοινοτέραν περὶ τῆς Εὐχαριστίας ἐκδοχήν· τοῖς δὲ βαθύτερον ἀκούειν μετ μαθηκόσι κατὰ τὴν θειοτέραν καὶ περὶ τοῦ τροφίμου τῆς ἀληθείας Λόγου ἐπαγγελίαν· ὡς εἰ ἐν παραδεί γματι Έλεγον, ὅτι καὶ ὁ κατὰ τὸ σωματικών τρο φιμώτατος ἄρτος πυρετον μὲν ὑποκείμενον αὔξει, εἰς ὑγείαν δὲ τὴν εὐεξίαν ἀνάγει. Διὸ πολλάκις λόγος ἀληθὴς ψυχῇ νοσούσῃ, οὐ δεομένῃ τοιαύτης τροφῆς διδόμενος, ἐπιτρίβει αὐτὴν, καὶ πρόφασις αὐτῇ χειρόνων γίνεται· καὶ οὕτως καὶ τὰ ἀληθῆ λέγειν κινδυνῶδές ἐστι. Τοῦτο δέ μοι εἴρητα: διὰ τὸ ψω μίαν δ ἐμβάψας δίδωσιν Ιούδα Σίμωνι τῷ Ἰσκα ρώτῃ· καὶ κεκινήκαμεν λόγον τὸν εἰς ἑκάτερα, εἴτε χρὴ λέγειν αὐτὸν βεβρωκέναι λαβόντα, εἴτε κε κωλύσθαι ἀπὸ τοῦ εἰσελθόντος εἰς τὸν Ἰούδαν Σατανά. Εἰ δὲ χρὴ ὡς μὴ εἰκῇ παρεῤῥιμμένον ὑπὸ τοῦ εὐαγ γελιστοῦ ἐξετάσαι δὲ τὸ, εΗν δὲ νύξ,» λεκτέον, ότι συμβολικῶς τότε ἡ αἰσθητὴ νὺξ ἦν, εἰκὼν τυγχά νουσα τῆς γενομένης ἐν τῇ ψυχῇ Ἰούδα νυκτός ἡνίκα τὸ ἐπιφερόμενον σκότος ἐπάνω τῆς ἀβύσσου ὁ Σατανᾶς εἰσῆλθεν εἰς αὐτόν· ἐκάλεσε γὰρ ὁ Θεὸς τὸ σκέτος νύκτα· ὥστε νυκτός, φησὶν ὁ Παῦλος, οὐκ ἐσμὲν τέκνα, οὐδὲ σκότους, λέγων· «Αρ' οὖν, ἀδελ φοί, οὐκ ἐσμὲν νυκτός, οὐδὲ σκότους τέκνα καὶ τ· «Ἡμεῖς δὲ ἡμέρας ὄντες νήφωμεν.» Οὐκ ἦν οὖν νὺς τοῖς νιπτομένοις τοὺς πόδας ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, ἀλλ' ἡμέρα λαμπροτάτη, καθαιρομένοις, καὶ ἀποῤ ῥιπτομένοις τοὺς ἐν τοῖς ποσὶ τῆς ψυχῆς αὐτῶν φύ Ο Λόγῳ, Ομογενὲς ἦν τῷ δοθέντι, ὁμογενῆ, έτερογενή, Ηυετιus. ὡς ἐν παραδείγματι. τὴν εὐεξίαν αλ εὐεξίαν, πρόφασις προφάσεις, ταῦτα δέ μοι εἴρηται ψωμίου. Σίμωνος Ισκαριώτη. εὐαγγελίου. Τέκνα. lana, qui ingressus fuerat in Judam, ofulae usum, * 1 Cor. x1, 29. 6 Matth. xxvi, 26. ne Judas adjumentum perciperet ex data a Jesu of fula (habebat enim hæc quidem vim adjuvandi ea usnrum, sed acceperat jam semel in suum cor Ju das ut Magistrum proderet), timens ne telum in Judam emissum aberraret, si Judas usus offiula fuis set, anticipans, mox atque Judas sumit offulam, in gressus est in illum, tum scilicet, cum dixisset illi Servator: «Quod facis, fac ocius, accepissetque of fulam Judas, egressus est statim. Proinde haud ab surdum in præsenti loco diceretur, quod ut qui in digne panem Domini comedit, vel calicem ejus bibit, in judicium manducat et bibit *8; in pane et calice una virtute præstantiori operante bonum in bono affectu constituto, in affectu vero malo operante condemnationem; sic offulam a Jesu datam ejusdem generis fuisse cum ea quam Jesus dedit cateris apo stolis, dum diceret: «Accipite, comedites; sed illis quidem ad salutem, Judæ vero ad condemna tionem; ita ut post offulam ingrederetur in illum Satanas. Cæterum consideretur hic panis et hoc po culum a simplicioribus juxta communiorem intelli gentiam de Eucharistia, id est de gratiarum actione; at qui altius hæc intelligere didicerint, considerent hoc dictum fuisse juxta diviniorem promissionem eliam de et Verbo veritatis alimentum ube rius præstante; tanquam si exemple dicerem panem, quod ad corpus attinet, alimentum uberrimum præ stantem, febrim subjectam augere, cum contra bo nam corporis habitudinem ad sanitatem reducat. Quam ob causam plerumque sermo verus agrotanti animæ, non iudigenti tali cibo datus, illam conte ret, illi ut pejus se habeat causa exsistens: 445 atque etiam sic sequitur, ut vera dicere periculo sum sit. Hoc autem mihi dictum est propter offu lam quam intinctam dedit Jesus Jude Simoni Isca riotæ: movimusque rationem in utramque partem, sive necesse sit dicere Judam acceptam offulam co medisse, sive a Satana, qui in ipsum ingresets fuerat, prohibitum fuisse. Sin vero perpendere etiam illud oportet, ‹ erat autem nox ", › tanquam non temere assignatum ab evangelista, dicendum est sym bolice tunc noctem fuisse sub sensum cadentem, quæ imago exsisteret noctis factæ in anima Judæ; quando quæ ferebantur super abyssum, illæ tenebræ, nem pe Satanas, ingressæ sunt it. eum; vocavit enim Deus tenebras, noclem; quare noctis, inquit Paulus, non sumus filii, neque tenebrarum, dicens ‹ Ergo, fratres, non sumus noctis, neque tenebra 30. 48 Genes. 1, 5. 67 Joan. Iull, etc. In eo erant utraque quod comedenti pro sanctitate Sua vel impietate salubria esse poterant vel noxia. In aliis discrepabant, et erant ac in eo præsertim quod offula Judæ porrecta merus eral panis; offulæ vero datæ apostolis specie tantum pa his erant, revera Christi corpus erant: contra quam 1 ex hoc loco ratiocinando conclusit Edmundus Alber tinus in opere De sacramento Eucharistiæ, lib. 11, in fixamine testimoniorum Origenis, cap. 2. Codex Regius, Pro codex Regius habet, male. Codex Bodleianus, editio Huetii, mile. Codex Regius, Ident codex Regius, Codex Regius, Deest in codice Regio.

col. 813–814page 95 of 102

PG 14:813τον δ᾽ οἶμαι καὶ ὁ Θεὸς ὑπερύψωσε, γενόμενον υπή-:) σε χον μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ· ὁ γὰρ Λό γος ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν Θεὸς οὐκ ἐπιδέχεται τὰ ὑπερυψωθῆναι. Ἡ δὲ ὑπερύψωσις τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου γενομένη αὐτῷ δοξάσαντι τὸν Θεὸν ἐν τῷ ἑαυτοῦ θανάτῳ, αὕτη ἦν μηκέτι ἕτερον αὐτὸν εἶναι τοῦ Λόγου, ἀλλὰ τὸν αὐτὸν αὐτῷ· εἰ γὰρ ι ὁ κολλώ μόνος τῷ Κυρίῳ ἐν πνεῦμά ἐστι, ο ὡς καὶ ἐπὶ τούτου καὶ τοῦ πνεύματος μηκέτι ἂν λέγεσθαι τό· Δύο εἰσὶ, πῶς οὐχὶ μᾶλλον τὸ ἀνθρώπινον τοῦ Ἰησοῦ μετὰ τοῦ λόγου λέγοιμεν γεγονέναι ἕν, ὑπερυψωμένου μὲν τοῦ μὴ ἁρπαγμὸν ἡγησαμένου τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ, μένοντος δὲ ἐν τῷ ἰδίῳ ὕψει, ἢ καὶ ἀποκαθισταμένου ἐπ' αὐτὸ τοῦ Λόγου, ὅτε πάλιν ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, Θεὸς Λόγος ὢν καὶ ἄνθρωπος· ἐν δὲ τῷ θανάτῳ τοῦ Ἰησοῦ δοξάσαντος τὸν Θεὸν, τότε ο ἀπεκδυσάμενος τὰς ἀρχὰς, καὶ τὰς ἐξουσίας ἐδειγμάτισεν ἐν παῤῥη στα θριαμβεύσας ἐν τῷ ξύλῳ, καὶ τό· «Εἰρηνο σκήσας διὰ τοῦ αἵματος τοῦ σταυροῦ αὐτοῦ, εἴτε τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, εἴτε τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς· ἡ ἐν τούτοις γὰρ πᾶσιν ἐδοξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, καὶ τοῦ Θεοῦ δεξασθέντος ἐν αὐτῷ. Ἐπεὶ δὲ ὁ δοξαζόμενος ὑπό τινος δοξάζεται, ζητήσεις ἐν τῷ· «Ἐδοξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, ο τὸ, ὑπὸ τίνος· ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τῷ . Ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ.» Ὑπὲρ δὲ τῆς τῶν ῥητῶν σαφηνείας ἐπιμελῶς προσχῶμεν πρώτῳ μὲν λεγομένῳ τῷ· «Νῦν ἐδοξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου,» δευ τέρῳ δὲ τῷ· «Καὶ ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ, ο τρί τῳ δὲ τοιούτῳ συνημμένῳ· «Εἰ ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ, καὶ ὁ Θεὸς δοξάσει αὐτὸν ἐν αὐτῷ, ο τε τάρτῳ δέ· «Καὶ εὐθὺς δοξάσει αὐτόν.» Ἐὰν μὴ ἄρα “ τοῦτο φάσκῃ τις ἀναλαβεῖν εἰς συμπλοκὴν τὴν ἐν τῷ λέγοντι τοῦ συνημμένου, ἵνα ἄρχηται μὲν τὸ συνημμένον ἀπὸ τοῦ· «Ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ, ν λήγη * εἰς τό· «Καὶ ὁ Θεὸς δοξάσει αὐτὸν ἐν αὐτῷ, καὶ εὐθὺς δοξάσει αὐτόν.» Αναγκαίως δὲ προσχῶμεν τῷ τῆς δόξης ονόματι, οὐ κειμένῳ ἐπὶ τοῦ παρά τισι τῶν Ελλήνων μέσου πράγματος καθὸ ὁρίζονται εἶ και δόξαν τὸν ἀπὸ τῶν πολλῶν ἔπαινον· δῆλον, ὅτι ἐπ᾽ ἄλλου παρὰ τοῦτο κεῖται ὄνομα ἐκ τοῦ ἐν τῇ Εξίδῳ οὕτω εἰρημένου «Καὶ δόξης Κυρίου ἐπλήσθη ἡ σκηνή· καὶ οὐκ ἐδυνήθη Μωϋσῆς εἰσελθεῖν εἰς τὴν σκηνὴν τοῦ μαρτυρίου, ὅτι ἐπεσκίαζεν ἐπ' αὐτὴν ἡ νεφέλη· καὶ δόξης Κυρίου ἐπλήσθη ἡ σκηνή.: Καὶ ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν τοῦτο ἀναγεγραμμένον ὁ γὰρ Λόγος ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν θεὸν ὁ Θεὸς Λόγος. εἰ καί, καί. δοξάση. Ἐπὶ τοῦ παρά τισι τῶν Ἑλλήνων μέσου πράγματος. Τῶν δὲ ὄντων φασὶ τὰ μὲν ἀγαθὰ εἶναι, τὰ δὲ κακά· τὰ δὲ οὐδέτερα. Αγαθὰ μὲν ὤν, τάς τε ἀρετὰς, φρόνησιν, δικαιοσύνην, ἀνδρείαν, σωφροσύνην, καὶ τὰ λοιπά· κακὰ δὲ, τὰ ἐναντία, ἀφροσύνην, ἀδικίαν, καὶ τὰ λοιπά· οὐδέτερα δὲ, ὅσα μήτε ὠφελεῖ, μήτε βλάπτει· οἷον ζωή, ὑγεία, ἡδονὴ, τέλλος, ἰσχὺς, πλοῦτος, εὐγένεια, καὶ τὰ τούτοις εναντία, Καθὸ ὁρίζονται εἶναι δόξαν, 11

tem quæ nunc consideranius et tractamus, hæc ait Nunc glorificatus est Filins hominis. Hunc etiam, opinor, Deus exaltavit, factum obedientem usque ad mortem, mortem autem crucis". Nam illud Verbum quod erat in principio apud Deum Deus “, non re cipit exaltari. Cæterum exaltatio Filii hominis sibi facta glorificanti Deum per suam ipsius mortem, hæc fuit, ut non amplius ipse aliud esset a Verbo, sed idem cum ipso. Nam si ‹ qui adhæret Domino, unus est spiritus ³, ut de hoc et de spiritu non amplius dicatur quod duo sint; quomodo non ma gis diceremus id quod de Jesu est humanum, fa ctum fuisse unum cum Verbo, exaltato quidem illo qui ‹ non rapinam arbitratus est se esse æqualem Deo 64 › sed Verbo manente in sua altitudine, vel etiam restituto ad id ubi erat prius, apud Deum, Deus Verbum exsistens, et homo? Altera vero glo rificatio Jesu, Deum per mortem suam glorifican tis, tunc fuit, cum. exspoliatos principatus, ac potestates ostentavit palam triumphans de illis per lignum > et cum pacificavit per sanguinem crucis ejus, sive quæ in terra sunt, sive quæ in ccelis ".» In his enim omnibus glorificatus est Fi lius hominis, Deo etiam glorificato per eum. Cæterum quoniam qui glorificatur, ab aliquo glorificatur, quæ res in his verbis: «Glorificatus est Filius hominis,> a quo glorificatus fuerit: similiter etiam in his facies 447. Deus glorificatus est per eum. Pro quo rum verborum explanatione diligenter adhibeamus animum ad primum dictum, scilicet: • Nunc glo rifcatus est Filius hominis; item ad secundum ⚫ Et Deus glorificatus est per eum; et ad tertium hoc conjunctum: Si Deus glorificatus est per eum, et Deus glorificabit eum per se; demum ad quar tum: ‹ Et continuo glorificabit eum ".» Nisi forte quis dicat hoc repetere Christum ad conjunctionem, quæ est in eo quod claudit conjunctum, ut con junctum incipiat ab illis verbis: Et Deus gloria catus est per eum, et desinat in ea:. Et Deus glorificabit eum per se, et continuo glorificabit eum.» Verum attendamus necesse est gloriæ vocabulo, quod apud nonnullos gentiles de re media ponitur, ex quo definiunt, gloriam esse laudem a multis pro ficiscentem. Perspicuum vero est alia dè re hoc no men etiam poni, ex eo quod hunc in modum in Philip. ", 6. 68 Colos. 11, 15. 66 Colos. 1, 20. $1 Philip. 11, 8, 9. 6 Joan. 1, 2. 68 1 Cor. vi, 17. “Joan. xiii, 31, 32. Codex Regius, Idem codex Regius, etc. In eodem codice Regio deest Codex Regius habet li erant Stoici. Locus est insignis apud Laertium in Zenone etc. «Eorum autem quæ sunt, aiunt alia bona, mala alia, alia neutra. Bona quidem virtutes esse, prudentiam, justitiam, fortitudinem, tempe rantiam, et cætera id genus: mala vero his oppo sita vitia, imprudentiam, injustitiam, et cælera neutra vero, quæ neque prosunt, neque obsunt, ut est vila, sanitas, pulchritudo, voluptas, vires, opes, gloria, nobilitas; et quæ eis opposita sunt, etc. etc. Cicero, Tuscul.: «Gloria est solida quædam res, et ex pressa, ea est consentiens laus bonorum, incor rupta vox bene judicantium de excellenti virtute.» Seneca, ep. 102: Gloriam quoque latius fusam intelligo: consensum enim multorum exigit. Hem: «Gloria multorum judiciis coustal, clarits bonorum.» Quintilianus: • Consentiens laus bu noruin, gloria appellatur. › Huetius.

τον δ᾽ οἶμαι καὶ ὁ Θεὸς ὑπερύψωσε, γενόμενον υπή-:) σε χον μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ· ὁ γὰρ Λό γος ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν Θεὸς οὐκ ἐπιδέχεται τὰ ὑπερυψωθῆναι. Ἡ δὲ ὑπερύψωσις τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου γενομένη αὐτῷ δοξάσαντι τὸν Θεὸν ἐν τῷ ἑαυτοῦ θανάτῳ, αὕτη ἦν μηκέτι ἕτερον αὐτὸν εἶναι τοῦ Λόγου, ἀλλὰ τὸν αὐτὸν αὐτῷ· εἰ γὰρ ι ὁ κολλώ μόνος τῷ Κυρίῳ ἐν πνεῦμά ἐστι, ο ὡς καὶ ἐπὶ τούτου καὶ τοῦ πνεύματος μηκέτι ἂν λέγεσθαι τό· Δύο εἰσὶ, πῶς οὐχὶ μᾶλλον τὸ ἀνθρώπινον τοῦ Ἰησοῦ μετὰ τοῦ λόγου λέγοιμεν γεγονέναι ἕν, ὑπερυψωμένου μὲν τοῦ μὴ ἁρπαγμὸν ἡγησαμένου τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ, μένοντος δὲ ἐν τῷ ἰδίῳ ὕψει, ἢ καὶ ἀποκαθισταμένου ἐπ' αὐτὸ τοῦ Λόγου, ὅτε πάλιν ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, Θεὸς Λόγος ὢν καὶ ἄνθρωπος· ἐν δὲ τῷ θανάτῳ τοῦ Ἰησοῦ δοξάσαντος τὸν Θεὸν, τότε ο ἀπεκδυσάμενος τὰς ἀρχὰς, καὶ τὰς ἐξουσίας ἐδειγμάτισεν ἐν παῤῥη στα θριαμβεύσας ἐν τῷ ξύλῳ, καὶ τό· «Εἰρηνο σκήσας διὰ τοῦ αἵματος τοῦ σταυροῦ αὐτοῦ, εἴτε τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, εἴτε τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς· ἡ ἐν τούτοις γὰρ πᾶσιν ἐδοξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, καὶ τοῦ Θεοῦ δεξασθέντος ἐν αὐτῷ. Ἐπεὶ δὲ ὁ δοξαζόμενος ὑπό τινος δοξάζεται, ζητήσεις ἐν τῷ· «Ἐδοξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, ο τὸ, ὑπὸ τίνος· ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τῷ . Ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ.» Ὑπὲρ δὲ τῆς τῶν ῥητῶν σαφηνείας ἐπιμελῶς προσχῶμεν πρώτῳ μὲν λεγομέ νῳ τῷ· «Νῦν ἐδοξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου,» δευ τέρῳ δὲ τῷ· «Καὶ ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ, ο τρί τῳ δὲ τοιούτῳ συνημμένῳ· «Εἰ ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ, καὶ ὁ Θεὸς δοξάσει αὐτὸν ἐν αὐτῷ, ο τε τάρτῳ δέ· «Καὶ εὐθὺς δοξάσει αὐτόν.» Ἐὰν μὴ ἄρα “ τοῦτο φάσκῃ τις ἀναλαβεῖν εἰς συμπλοκὴν τὴν ἐν τῷ λέγοντι τοῦ συνημμένου, ἵνα ἄρχηται μὲν τὸ συνημ μένον ἀπὸ τοῦ· «Ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ, ν λήγη * εἰς τό· «Καὶ ὁ Θεὸς δοξάσει αὐτὸν ἐν αὐτῷ, καὶ εὐθὺς δοξάσει αὐτόν.» Αναγκαίως δὲ προσχῶμεν τῷ τῆς δόξης ονόματι, οὐ κειμένῳ ἐπὶ τοῦ παρά τισι τῶν Ελλήνων μέσου πράγματος καθὸ ὁρίζονται εἶ και δόξαν τὸν ἀπὸ τῶν πολλῶν ἔπαινον· δῆλον, ὅτι ἐπ᾽ ἄλλου παρὰ τοῦτο κεῖται ὄνομα ἐκ τοῦ ἐν τῇ Εξίδῳ οὕτω εἰρημένου «Καὶ δόξης Κυρίου ἐπλήσθη ἡ σκηνή· καὶ οὐκ ἐδυνήθη Μωϋσῆς εἰσελθεῖν εἰς τὴν σκηνὴν τοῦ μαρτυρίου, ὅτι ἐπεσκίαζεν ἐπ' αὐτὴν ἡ νεφέλη· καὶ δόξης Κυρίου ἐπλήσθη ἡ σκηνή.: Καὶ ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν τοῦτο ἀναγεγραμμένον ὁ γὰρ Λόγος ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν θεὸν ὁ Θεὸς Λόγος. εἰ καί, καί. δοξάση. Ἐπὶ τοῦ παρά τισι τῶν Ἑλλήνων μέσου πράγματος. Τῶν δὲ ὄντων φασὶ τὰ μὲν ἀγαθὰ εἶναι, τὰ δὲ κακά· τὰ δὲ οὐδέτερα. Αγαθὰ μὲν ὤν, τάς τε ἀρετὰς, φρόνησιν, δικαιοσύνην, ἀνδρείαν, σωφροσύνην, καὶ τὰ λοιπά· κακὰ δὲ, τὰ ἐναντία, ἀφροσύνην, ἀδικίαν, καὶ τὰ λοιπά· οὐδέτερα δὲ, ὅσα μήτε ὠφελεῖ, μήτε βλάπτει· οἷον ζωή, ὑγεία, ἡδονὴ, τέλλος, ἰσχὺς, πλοῦτος, εὐγένεια, καὶ τὰ τούτοις εναντία, Καθὸ ὁρίζονται εἶναι δόξαν, 11 tem quæ nunc consideranius et tractamus, hæc ait Nunc glorificatus est Filins hominis. Hunc etiam, opinor, Deus exaltavit, factum obedientem usque ad mortem, mortem autem crucis". Nam illud Verbum quod erat in principio apud Deum Deus “, non re cipit exaltari. Cæterum exaltatio Filii hominis sibi facta glorificanti Deum per suam ipsius mortem, hæc fuit, ut non amplius ipse aliud esset a Verbo, sed idem cum ipso. Nam si ‹ qui adhæret Domino, unus est spiritus ³, ut de hoc et de spiritu non amplius dicatur quod duo sint; quomodo non ma gis diceremus id quod de Jesu est humanum, fa ctum fuisse unum cum Verbo, exaltato quidem illo qui ‹ non rapinam arbitratus est se esse æqualem Deo 64 › sed Verbo manente in sua altitudine, vel etiam restituto ad id ubi erat prius, apud Deum, Deus Verbum exsistens, et homo? Altera vero glo rificatio Jesu, Deum per mortem suam glorifican tis, tunc fuit, cum. exspoliatos principatus, ac potestates ostentavit palam triumphans de illis per lignum > et cum pacificavit per sanguinem crucis ejus, sive quæ in terra sunt, sive quæ in ccelis ".» In his enim omnibus glorificatus est Fi lius hominis, Deo etiam glorificato per eum. Cæterum quoniam qui glorificatur, ab aliquo glorificatur, quæ res in his verbis: «Glorificatus est Filius hominis,> a quo glorificatus fuerit: similiter etiam in his facies 447. Deus glorificatus est per eum. Pro quo rum verborum explanatione diligenter adhibeamus animum ad primum dictum, scilicet: • Nunc glo rifcatus est Filius hominis; item ad secundum ⚫ Et Deus glorificatus est per eum; et ad tertium hoc conjunctum: Si Deus glorificatus est per eum, et Deus glorificabit eum per se; demum ad quar tum: ‹ Et continuo glorificabit eum ".» Nisi forte quis dicat hoc repetere Christum ad conjunctionem, quæ est in eo quod claudit conjunctum, ut con junctum incipiat ab illis verbis: Et Deus gloria catus est per eum, et desinat in ea:. Et Deus glorificabit eum per se, et continuo glorificabit eum.» Verum attendamus necesse est gloriæ vocabulo, quod apud nonnullos gentiles de re media ponitur, ex quo definiunt, gloriam esse laudem a multis pro ficiscentem. Perspicuum vero est alia dè re hoc no men etiam poni, ex eo quod hunc in modum in Philip. ", 6. 68 Colos. 11, 15. 66 Colos. 1, 20. $1 Philip. 11, 8, 9. 6 Joan. 1, 2. 68 1 Cor. vi, 17. “Joan. xiii, 31, 32. Codex Regius, Idem codex Regius, etc. In eodem codice Regio deest Codex Regius habet li erant Stoici. Locus est insignis apud Laertium in Zenone etc. «Eorum autem quæ sunt, aiunt alia bona, mala alia, alia neutra. Bona quidem virtutes esse, prudentiam, justitiam, fortitudinem, tempe rantiam, et cætera id genus: mala vero his oppo sita vitia, imprudentiam, injustitiam, et cælera neutra vero, quæ neque prosunt, neque obsunt, ut est vila, sanitas, pulchritudo, voluptas, vires, opes, gloria, nobilitas; et quæ eis opposita sunt, etc. etc. Cicero, Tuscul.: «Gloria est solida quædam res, et ex pressa, ea est consentiens laus bonorum, incor rupta vox bene judicantium de excellenti virtute.» Seneca, ep. 102: Gloriam quoque latius fusam intelligo: consensum enim multorum exigit. Hem: «Gloria multorum judiciis coustal, clarits bonorum.» Quintilianus: • Consentiens laus bu noruin, gloria appellatur. › Huetius.

col. 815–816page 96 of 102

PG 14:815τοῦτον τὸν τρόπον· Καὶ ἐγένετο, ὡς ἐξῆλθον ρεῖς ἐκ τοῦ ἁγίου, καὶ ἡ νεφέλη ἔπλησε τὸν οἶκον Κυ ρίου, καὶ οὐκ ἐδύναντο οἱ ἱερεῖς στῆναι λειτουργίαν ἐνώπιον τῆς νεφέλης, ὅτι έπλησε δόξα Κυρίου "; ‹ τὸν οἶκον.» Καὶ περὶ τῆς Μωϋσέως δόξης ἐν τῇ Ἐξ όδῳ τοιαῦτα λέλεκται·ι Ὡς δὲ κατέβαινε Μωϋσῆς ἐκ τοῦ ὄρους, καὶ αἱ δύο πλάκες τῆς Διαθήκης ἐπὶ τῶν χειρῶν Μωϋσῆ· καταβαίνοντος δὲ αὐτοῦ ἐκ τοῦ ὄρους, καὶ Μωϋσῆς οὐκ ᾔδει, ὅτι δεδόξασται ἡ ὄψις του χρον τὸς τοῦ προσώπου αὐτοῦ, ἐν τῷ λαλεῖν αὐτὸν αὐτῷ. Καὶ εἶδεν 'Ααρών, καὶ πάντες οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ τὸν Μωϋσῆν, καὶ ἦν δεδοξασμένη ή όψις τοῦ χρωτος τοῦ προσώπου αὐτοῦ, καὶ ἐφοβήθησαν ἐγγίσαι αὐτῷ. Τοῦτο τὸ περὶ τῆς δόξης σημαινόμενον καὶ ἐν τῷ και τὰ Λουκᾶν Εὐαγγελίῳ διὰ τούτων δηλοῦται· ι Καὶ Ὁ ἐγένετο, ἐν τῷ προσεύχεσθαι αὐτὸν, ἡ ἰδέα τοῦ προσ › ώπου αὐτοῦ ἑτέρα· καὶ ἀλλοιώθη ὁ ἱματισμός αυ τοῦ, καὶ ἐγένετο λευκὸς ἐξαστράπτων. Καὶ ἰδοὺ ἄν ‹ δρες δύο, συνελάλουν αὐτῷ, οἵτινες ἦσαν Μωϋσῆς καὶ Ἠλίας· οἱ ὀφθέντες ἐν δόξῃ ἔλεγον τὴν ἔξοδον αὐτοῦ, ἦν ἔμελλε πληροῦν ἐν Ἱερουσαλήμ. Καὶ ὁ Παῦλος δὲ ὅρα ἐπὶ τίσι τὸ ὄνομα τῆς δόξης παραλαμβάνει ὅπου μὲν γὰρ λέγει·. Εἰ δὲ ἡ διακονία τοῦ θανάτου ἐν γράμμασιν, ἐντετυπωμένη λίθοις, ἐγενήθη ἐν δόξῃ, ; 7:. ὥστε μὴ δύνασθαι ἀτενίσαι τοὺς υἱοὺς Ἰσραὴλ εἰς τὸ πρόσωπον Μωϋσέως διὰ τὴν δόξαν τοῦ προσώπου απ τοῦ τὴν καταργουμένην, πῶς οὐχὶ μᾶλλον ἡ διακονία τοῦ Πνεύματος ἔσται ἐν δόξῃ Εἰ γὰρ τῇ διακονίᾳ τῆς κατακρίσεως δόξα, πολλῷ μᾶλλον περισσεύει ἡ ? διακονία τῆς δικαιοσύνης ἐν δόξῃ· καὶ γὰρ οὐ δεδόξασται τὸ δεδοξασμένον ἐν τούτῳ τῷ μέρει ἕνεκεν τῆς ύπερβαλλούσης δόξης· εἰ γὰρ τὸ καταργούμενον διὰ δόξης, πολλῷ μᾶλλον τὸ μένον ἐν δόξῃ·, ὅπου δέ «Ἡμεῖς δὲ πάντες, ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπω τὴν » δόξαν Κυρίου κατοπτριζόμενοι, τὴν αὐτὴν εἰκόνα μετ 78: «ταμορφούμεθα ἀπὸ δόξης εἰς δόξαν, καθάπερ ἀπὸ Κυρίου Πνεύματος· καὶ πάλιν μετ' ὀλίγα· Εἰ δὲ καὶ ἔστι κεκαλυμμένον τὸ Εὐαγγέλιον ἡμῶν, ἐν τοῖς 2 ": ἀπολλυμένοις ἐστὶ κεκαλυμμένον· ἐν οἷς ὁ Θεὸς τοῦ αἰῶνος τούτου ἐτύφλωσε τὰ νοήματα τῶν ἀπίστων, εἰς τὸ μὴ καταυγάσαι τὸν φωτισμὸν τοῦ Εὐαγγελίου τῆς δόξης τοῦ Χριστοῦ, ὅς ἐστιν εἰκὼν τοῦ Θεοῦ·, καὶ πάλιν μετ' ὀλίγα· Ὅτι ὁ Θεὸς ὁ εἰπὼν ἐκ σκό ':. τους φῶς λάμψαι, δς ἔλαμψεν ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν πρὸς φωτισμὸν τῆς γνώσεως τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, ἐν προσώπῳ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ἕκαστον δὲ τούτων ἀκριβῶς νῦν διηγήσασθαι οὐκ ἀπαιτεῖ ἡ προκειμένη τῆς εὐαγγελικῆς λέξεως διήγησις· πλὴν ὡς διὰ βρα χέων τοιαῦτα λεκτέον· Οσον μὲν κατὰ τὸ σωματικὸν θειοτέρα τις γέγονεν ἐπιφάνεια ἐν τῇ σκηνῇ, καὶ ἐν τῷ ναῷ συντελεσθεῖσι, καὶ ἐν τῷ προσώπῳ Μωϋ σέως τῇ θείᾳ φύσει ὁμιλήσαντος· ὅσον δὲ κατὰ τὴν ἀναγωγὴν τὰ περὶ Θεοῦ ἀκριβῶς γινωσκόμενα, καὶ τῷ ἐπιτηδείῳ δὲ ὑπερβολὴν καθαρότητος νῷ θεωρούμενα, δόξα ἂν λέγοιτο εἶναι Θεοῦ ὀφθεῖσα· ἐπεὶ ὁ κε στήκειν λειτουργεῖν.

Exodo dictum sit®:. Et gloria Domini repletum «28 est tentorium; nec poterat Moyses ingredi in ten toriam testimonii, quod obumbrasset illud nubes; et gloria Domini plenum fuit tentorium. In tertio etiam Regum huuc in modum est scriptum Et evenit, cum egrederentur sacerdotes e sanctuario, at nubes repleret domum Domini, et non poterant sacerdotes slare coram nube ad ministrandum, quod replesset gloria Domini domum. Quin de Moysis gloria scripta etiam sunt talia in Exodo . Ut autem descendit Moyses de monte, duæque tabulæ testamenti in manibus erant Moysis: cumque e monte descenderet Moyses, non noral glorificatum fuisse aspectum cutis vultus sui, dum Deus sibi lo queretur. Viditque Aaron et omnes filii Israel Mo ysen, et erat glorificatus aspectus cutis vultus sui, et timuerunt ei appropinquare. Hæc gloriæ si gnificatio in Evangelio etiam Lucæ his verbis decla ratur": Et facta est, dum oraret, species vultus ejus alia et vestitus ejus candidus, ac refulgens. Et ecce duo viri loquebantur cum eo, qui erant Mo-» yses et Elias: qui visi in majestate narrabant ex cessum ejus, 448 quem completurus erat Jeroso lymis. Vide vero in quibus etiam Paulus nomen gloriæ assumat alicubi enim dicit Quod si ad ministratio mortis, in litteris deformata in saxis, fuit in gloria, adeo ut non possent intendere filii Israel in faciein Moysis, propter gloriam vultus ejus,; quæ aboletur, cur non potius administratio Spiritus erit in gloria Nam si administratio condemna tionis gloria est, multo magis excellit administratio justitiæ in gloria: quandoquidem ne glorifcalumn quidem est, quod claruit in hac parte, propter emi nentem gloriam: si enim quod aboletur, in gloria fuit, multo magis id quod manet, est in gloria. Alibi vero At nos omnes retecta facie gloriam Domini in speculo repraesentantes, ad eamdem ima- « ginem transformamur a gloria in gloriam, tanquam Domini Spirit. Rursumque post pauca Quod si adhuc velatum est Evangelium nostrum: in his velatum est qui pereunt: in quibus Deus hujus sæ culi excæcavit sensus incredulorum, ne illucesceret illis illuminatio Evangelii gloriæ Christi, qui est. imago Dei;, et iterum post pauca Quoniam Deus, qui jussit e tenebris lucern illucescere, ipse luxit in cordibus nostris ad illuminationem cogni tionis gloriae Dei, in facie Jesu Christi. Quorum singula quamvis accurate nunc enarrare non po stulet proposita enarratio textus evangelici, tamen paucis hæc dicenda sunt. Quantum ad sensum bu milem et corporalem attinet, divinior quædam ma nifestatio in tentorio, et in templo completo facta fuit, et in facie Moysis, qui cum divina natura con versalus fuerat, quantum vero ad anagogen, et al tiorem intelligentiam, ea quæ de Deo accurate agno ” Exod. xxxiv, 29, 50. " Luc. 18, 29, seq. 78 ibid. 6. 68 Exod. XL, 52, 33. 6' 111 Reg. sui, 10, 11. 111, 7; seq. 18 ibid. 18. 74 II Cor. iv, 3, 4. Vulgata Graeca, * 11 Cor.

τοῦτον τὸν τρόπον· Καὶ ἐγένετο, ὡς ἐξῆλθον ρεῖς ἐκ τοῦ ἁγίου, καὶ ἡ νεφέλη ἔπλησε τὸν οἶκον Κυ ρίου, καὶ οὐκ ἐδύναντο οἱ ἱερεῖς στῆναι λειτουργίαν ἐνώπιον τῆς νεφέλης, ὅτι έπλησε δόξα Κυρίου "; ‹ τὸν οἶκον.» Καὶ περὶ τῆς Μωϋσέως δόξης ἐν τῇ Ἐξ όδῳ τοιαῦτα λέλεκται·ι Ὡς δὲ κατέβαινε Μωϋσῆς ἐκ τοῦ ὄρους, καὶ αἱ δύο πλάκες τῆς Διαθήκης ἐπὶ τῶν χειρῶν Μωϋσῆ· καταβαίνοντος δὲ αὐτοῦ ἐκ τοῦ ὄρους, καὶ Μωϋσῆς οὐκ ᾔδει, ὅτι δεδόξασται ἡ ὄψις του χρον τὸς τοῦ προσώπου αὐτοῦ, ἐν τῷ λαλεῖν αὐτὸν αὐτῷ. Καὶ εἶδεν 'Ααρών, καὶ πάντες οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ τὸν Μωϋσῆν, καὶ ἦν δεδοξασμένη ή όψις τοῦ χρωτος τοῦ προσώπου αὐτοῦ, καὶ ἐφοβήθησαν ἐγγίσαι αὐτῷ. Τοῦτο τὸ περὶ τῆς δόξης σημαινόμενον καὶ ἐν τῷ και τὰ Λουκᾶν Εὐαγγελίῳ διὰ τούτων δηλοῦται· ι Καὶ Ὁ ἐγένετο, ἐν τῷ προσεύχεσθαι αὐτὸν, ἡ ἰδέα τοῦ προσ › ώπου αὐτοῦ ἑτέρα· καὶ ἀλλοιώθη ὁ ἱματισμός αυ τοῦ, καὶ ἐγένετο λευκὸς ἐξαστράπτων. Καὶ ἰδοὺ ἄν ‹ δρες δύο, συνελάλουν αὐτῷ, οἵτινες ἦσαν Μωϋσῆς καὶ Ἠλίας· οἱ ὀφθέντες ἐν δόξῃ ἔλεγον τὴν ἔξοδον αὐτοῦ, ἦν ἔμελλε πληροῦν ἐν Ἱερουσαλήμ. Καὶ ὁ Παῦλος δὲ ὅρα ἐπὶ τίσι τὸ ὄνομα τῆς δόξης παραλαμβάνει ὅπου μὲν γὰρ λέγει·. Εἰ δὲ ἡ διακονία τοῦ θανάτου ἐν γράμμασιν, ἐντετυπωμένη λίθοις, ἐγενήθη ἐν δόξῃ, ; 7:. ὥστε μὴ δύνασθαι ἀτενίσαι τοὺς υἱοὺς Ἰσραὴλ εἰς τὸ πρόσωπον Μωϋσέως διὰ τὴν δόξαν τοῦ προσώπου απ τοῦ τὴν καταργουμένην, πῶς οὐχὶ μᾶλλον ἡ διακο νία τοῦ Πνεύματος ἔσται ἐν δόξῃ Εἰ γὰρ τῇ διακονίᾳ τῆς κατακρίσεως δόξα, πολλῷ μᾶλλον περισσεύει ἡ ? διακονία τῆς δικαιοσύνης ἐν δόξῃ· καὶ γὰρ οὐ δεδόξα σται τὸ δεδοξασμένον ἐν τούτῳ τῷ μέρει ἕνεκεν τῆς ύπερβαλλούσης δόξης· εἰ γὰρ τὸ καταργούμενον διὰ δόξης, πολλῷ μᾶλλον τὸ μένον ἐν δόξῃ·, ὅπου δέ «Ἡμεῖς δὲ πάντες, ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπω τὴν » δόξαν Κυρίου κατοπτριζόμενοι, τὴν αὐτὴν εἰκόνα μετ 78: «ταμορφούμεθα ἀπὸ δόξης εἰς δόξαν, καθάπερ ἀπὸ Κυρίου Πνεύματος· καὶ πάλιν μετ' ὀλίγα· Εἰ δὲ καὶ ἔστι κεκαλυμμένον τὸ Εὐαγγέλιον ἡμῶν, ἐν τοῖς 2 ": ἀπολλυμένοις ἐστὶ κεκαλυμμένον· ἐν οἷς ὁ Θεὸς τοῦ αἰῶνος τούτου ἐτύφλωσε τὰ νοήματα τῶν ἀπίστων, εἰς τὸ μὴ καταυγάσαι τὸν φωτισμὸν τοῦ Εὐαγγελίου τῆς δόξης τοῦ Χριστοῦ, ὅς ἐστιν εἰκὼν τοῦ Θεοῦ·, καὶ πάλιν μετ' ὀλίγα· Ὅτι ὁ Θεὸς ὁ εἰπὼν ἐκ σκό ':. τους φῶς λάμψαι, δς ἔλαμψεν ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν πρὸς φωτισμὸν τῆς γνώσεως τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, ἐν προσώπῳ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ἕκαστον δὲ τούτων ἀκριβῶς νῦν διηγήσασθαι οὐκ ἀπαιτεῖ ἡ προκειμένη τῆς εὐαγγελικῆς λέξεως διήγησις· πλὴν ὡς διὰ βρα χέων τοιαῦτα λεκτέον· Οσον μὲν κατὰ τὸ σωματι κὸν θειοτέρα τις γέγονεν ἐπιφάνεια ἐν τῇ σκηνῇ, καὶ ἐν τῷ ναῷ συντελεσθεῖσι, καὶ ἐν τῷ προσώπῳ Μωϋ σέως τῇ θείᾳ φύσει ὁμιλήσαντος· ὅσον δὲ κατὰ τὴν ἀναγωγὴν τὰ περὶ Θεοῦ ἀκριβῶς γινωσκόμενα, καὶ τῷ ἐπιτηδείῳ δὲ ὑπερβολὴν καθαρότητος νῷ θεωρού μενα, δόξα ἂν λέγοιτο εἶναι Θεοῦ ὀφθεῖσα· ἐπεὶ ὁ κε στήκειν λειτουργεῖν. Exodo dictum sit®:. Et gloria Domini repletum «28 est tentorium; nec poterat Moyses ingredi in ten toriam testimonii, quod obumbrasset illud nubes; et gloria Domini plenum fuit tentorium. In tertio etiam Regum huuc in modum est scriptum Et evenit, cum egrederentur sacerdotes e sanctuario, at nubes repleret domum Domini, et non poterant sacerdotes slare coram nube ad ministrandum, quod replesset gloria Domini domum. Quin de Moysis gloria scripta etiam sunt talia in Exodo . Ut autem descendit Moyses de monte, duæque tabulæ testamenti in manibus erant Moysis: cumque e monte descenderet Moyses, non noral glorificatum fuisse aspectum cutis vultus sui, dum Deus sibi lo queretur. Viditque Aaron et omnes filii Israel Mo ysen, et erat glorificatus aspectus cutis vultus sui, et timuerunt ei appropinquare. Hæc gloriæ si gnificatio in Evangelio etiam Lucæ his verbis decla ratur": Et facta est, dum oraret, species vultus ejus alia et vestitus ejus candidus, ac refulgens. Et ecce duo viri loquebantur cum eo, qui erant Mo-» yses et Elias: qui visi in majestate narrabant ex cessum ejus, 448 quem completurus erat Jeroso lymis. Vide vero in quibus etiam Paulus nomen gloriæ assumat alicubi enim dicit Quod si ad ministratio mortis, in litteris deformata in saxis, fuit in gloria, adeo ut non possent intendere filii Israel in faciein Moysis, propter gloriam vultus ejus,; quæ aboletur, cur non potius administratio Spiritus erit in gloria Nam si administratio condemna tionis gloria est, multo magis excellit administratio justitiæ in gloria: quandoquidem ne glorifcalumn quidem est, quod claruit in hac parte, propter emi nentem gloriam: si enim quod aboletur, in gloria fuit, multo magis id quod manet, est in gloria. Alibi vero At nos omnes retecta facie gloriam Domini in speculo repraesentantes, ad eamdem ima- « ginem transformamur a gloria in gloriam, tanquam Domini Spirit. Rursumque post pauca Quod si adhuc velatum est Evangelium nostrum: in his velatum est qui pereunt: in quibus Deus hujus sæ culi excæcavit sensus incredulorum, ne illucesceret illis illuminatio Evangelii gloriæ Christi, qui est. imago Dei;, et iterum post pauca Quoniam Deus, qui jussit e tenebris lucern illucescere, ipse luxit in cordibus nostris ad illuminationem cogni tionis gloriae Dei, in facie Jesu Christi. Quorum singula quamvis accurate nunc enarrare non po stulet proposita enarratio textus evangelici, tamen paucis hæc dicenda sunt. Quantum ad sensum bu milem et corporalem attinet, divinior quædam ma nifestatio in tentorio, et in templo completo facta fuit, et in facie Moysis, qui cum divina natura con versalus fuerat, quantum vero ad anagogen, et al tiorem intelligentiam, ea quæ de Deo accurate agno ” Exod. xxxiv, 29, 50. " Luc. 18, 29, seq. 78 ibid. 6. 68 Exod. XL, 52, 33. 6' 111 Reg. sui, 10, 11. 111, 7; seq. 18 ibid. 18. 74 II Cor. iv, 3, 4. Vulgata Graeca, * 11 Cor.

col. 817–818page 97 of 102

PG 14:817καθαρμένος, καὶ ὑπεραναβὰς πάντα ὑλικὰ νοῦς, ἵνα ἀκριβώσῃ τὴν θεωρίαν τοῦ Θεοῦ, ἐν οἷς θεωρεί, θεο ποιείται· λεκτέον τοιοῦτον εἶναι τὸ δεδοξάσθαι τὸ πρόσωπον τοῦ θεωρήσαντος τὸν Θεὸν, καὶ ὁμιλήσαντος αὐτῷ, καὶ συνδιατρίψαντος τοιαύτῃ θέᾳ, ὡς τοῦ το εἶναι τροπικῶς τὸ δεδοξασμένον πρόσωπον Μωϋ σέως, θεοποιηθέντος αὐτῷ τοῦ νοῦ. Κατὰ τοῦτο δὲ καὶ ὁ ᾿Απόστολος ἔλεγε τό· ι Ημεῖς δὲ πάντες, ἀνα κεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν Κυρίου κατοπτριζόμενοι, τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφούμεθα.» "Ωσ περ δὲ ἡ τοῦ νυχτερινοῦ φωτὸς λαμπρότης ἀνατεί λεντος τοῦ ἡλίου ἀμαυροῦται, οὕτω ἡ ὑπὸ Μωϋσέως δόξα ὑπὸ τῆς ἐν Χριστῷ· σύγκρισιν γὰρ οὐκ εἶχεν ἡ ἐν Χριστῷ ὑπεροχή ἣν γινώσκων τὸν Πατέρα ἐδόξασε περὶ αὐτοῦ πρὸς τὰ ὑπὸ Μωϋσέως γνωσθέν τα, καὶ δοξάσαντα τὸ πρόσωπον τῆς ψυχῆς αὐτοῦ·: 449 διὰ καταργουμένη εἴρηται ἡ ἐπὶ Μωϋσέως δόξα ἀπὸ τῆς ὑπερβαλλούσης ἐν Χριστῷ δόξης. 18. Τούτων δὴ ἡμῶν κατὰ δύναμιν ἐν βραχέσιν, εἰς ἃ παρεθέμεθα, λελεγμένων, ἐπανέλθωμεν ἐπὶ τό Νῦν ἐδοξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, καὶ ὁ Θεὸς ἐδο ξάσθη ἐν αὐτῷ.» Γινώσκει οὖν τὸν Πατέρα ὁ Υἱός, αὐτῷ τῷ γινώσκειν αὐτὸν ὄντι μεγίστῳ ἀγαθῷ, καὶ ὁποῖον ἂν ὁ ἐπὶ τελείαν γνῶσιν ὤν, ἣν γινώσκει ὁ Υἱὸς τὸν Πατέρα, ἐδοξάσθη· οἶμαι, ὅτι, καὶ ἑαυτὸν γινώσκων, (ὅπερ καὶ αὐτὸ οὐ μακρὰν ἀποδεῖ τοῦ προτέρου,) ἐδοξάσθη ἐκ τοῦ αὐτὸν ἐγνωκέναι. Εἰ δὲ καὶ περὶ τῶν ὅλων γνῶσις συμπληροῖ τὸ μέγε θας τῆς δόξης αὐτοῦ, ὅσα ἐστὶ κρυπτὰ καὶ ἐμφανῆ γενώσκοντος, ζητήσεις· καὶ μήποτε τοῦτό ἐστι τὸ εἶναι αὐτοσοφία, ἢ τῷ λεγομένῳ αὐτου:ῷ τοῦ ἀν θρώπου τὸ δεδοξάσθαι ἐκ τοῦ ἡνῶσθαι τῇ σοφίᾳ. Ταύ τὴν δὲ πᾶσαν τὴν δόξαν, ἣν ἐδοξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀν θρώπου, δωρησαμένου τοῦ Πατρὸς ἐδοξάσθη. Πολλῶν δὲ ὄντων τῶν συμπληρούντων τὴν δόξαν πᾶσαν τοῦ ἀνθρώπου, τὸ κατ' ἐξοχὴν τούτων ἁπάντων ὁ Θεός ἐστιν. ὅς, τῷ γινώσκεσθαι ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ, οὐχ ἁπλῶς ἐστι δοξαζόμενος, ἀλλ᾽ ἐν Υἱῷ δοξαζόμενος· καθ' δ καὶ τολμηρὸν μὲν, καὶ μεῖζον ἢ καθ᾿ ἡμᾶς ἐστι τὸ εἰς ἐξέτασιν ἑαυτοὺς ἐπιδοῦναι τηλικούτου λόγου ὅμως δὲ τολμητέον ὑποβάλλειν τὸ ἐν τῷ τόπῳ ζητη θῆναι δυνάμενον. Ζητῶ δὲ εἰ ἔνεστι δοξασθῆναι τὸν Θεόν, παρὰ τὸ δοξάζεσθαι ἐν Υἱῷ, ὡς ἀποδεδώκαμεν, μειζόνως αὐτὸν ἐν ἑαυτῷ δοξαζόμενον, ὅτε, ἐν τῇ ἑαυτοῦ γινόμενος περιωπῇ, ἐπὶ τῇ ἑαυτοῦ γνώσει, καὶ τῇ ἑαυτοῦ θεωρίᾳ οὔσῃ μείζονι τῆς ἐν Υἱῷ θεωρίας, ὡς ἐπὶ Θεοῦ χρὴ νοεῖν τὰ τοιαῦτα, δεῖ λέ ὧν γινώσκων. οἱ ἐπὶ τελείαν γνῶσιν, Αν γινώσκει. Ὅπερ αὐτὸ καὶ οὐ μακρὰν ἀποδεῖ, αυτοσοφία αὐτ τουιός γνῶσιν. Καὶ μήποτε, Καὶ μήποτε τοῦτό ἐστι τὸ εἶναι αὐτῷ σοφία ἡ τῷ λεγομένῳ αὐτῷ Υἱῷ τοῦ ἀνθρώπου, δεδοξάσθαι ἐκ τοῦ ἡνῶσθαι τῇ σοφίᾳ. μεῖζον ὡς. Τῆς.

scuntur, quæque acie mentis dispiciuntur, apte pro pter excellentiam puritatis dicentur esse gloria Dei conspecta, quoniam mens mundificata, et quæ ma terialia cuneta transcenderit, ut accurate intueatur visionem Dei, ob ea quæ intuetur, deificatur. Dicen dum est etiam ejusmodi esse glorificari faciem ejus qui Deum intuitus fuerit, et cum ipso conversatus, quique cum hujusmodi visione consuetudinem ha buerit, ut tropice glorificata fuisse Moysis facies intelligatur, quia mens illius deificata fuerit. In hanc sententiamı Apostolus quoque dicebat”: «Nos au tem omnes refecta facie gloriam Domini in speculo repræsentantes, ad eamdem imaginem transforma mur.» Ut autem nocturnæ lucis splendor exoriente sole offuscatur, sic Moysis gloriæ tenebras offundit gloria quæ est in Christo cum alioqui ex cellentia quæ est in Christo comparationem non habeat, qua agnoscens Patrem Christus, longe ma a se cognita fuere, et quæ glorificaverunt faciem destrui a supereminenti gloria quæ est in Christo. gis glorificatus fuit quam fuerit Moyses ex his quæ aniınæ ejus. Idcirco gloria in Moyse exsistens dicta est 40 [1] Cor. 111, 17 Joan. Xill, Codex Regius, Idem codex Regius, etc. Ano nymus apud Photium cod. cxvi, hoc nomine ac cusatom scribit Origenem, quod Filium dixerit, non noscere Patrem ut seipsum. Quod ipsum hic vide tur significare. Nos rem expendimus in Origenia nis. HUETIUS. 18. Verum enimvero cum hæc pro virili paucis disseruerimus de his quæ in medium protulimus, redeamus ad illud: ‹ Nunc glorificatus est Filius hominis, et Deus glorificatus est per ipsum ".›Agno scens Patrem Filius glorificatus est ipsa Patris agni tione, quæ est maximum bonum, et tale ut Filius glorificetur in perfecta cognitione exsistens, qua agnoscit Patrem. Arbitror vero etiam quod seipsum agnoscens (quæ ipsa res non procul a priori abest), glorificatus sit, eo quod seipsum agnoverit. An vero etiam universorum cognitio magnitudinem gloriæ ipsius compleat, quæ sunt occulta, quæque aperta cognoscentis, quæres, et vide ne forte banc glorißi cationem Filius hominis habeat, quia unitus sit Sa pientiæ cum ipse sit vel, ut vocant [hoc est Sapientia ipsa, vel Filius ipse.] Hac autem omni gloria, qua glorificatus est Filius hominis, a Patre, qui hoc illi donavit, glorificatus fuit. Multaque cum sint gloriam omnem hominis quæ compleant, his omnibus præstans est Deus, qui non simpliciter a Filio, dum cognoscitur, glori ficatur; sed per Filium glorifcatur. Juxta quod, audax quidem facinus, supraque captum nostrum nosmetipsos permittere horum inquisitioni, sed ta inen audendum est suggerere quod hoc in loco in quæstionem adduci possit. Quæro autem an possit gloria afici Deus, præter gloriam quam habet in Filio, ita ut tradidimus, majori in se ipso gloria ar. fectus, cum in sua ipsius est specula, propter sui Codex Regius, male, etc. Ita legitur in codice Bod leiano, rectius, opinor, quam in codice Regio, qui sic habet Codex Regius, male, Deest in codice Regio.

καθαρμένος, καὶ ὑπεραναβὰς πάντα ὑλικὰ νοῦς, ἵνα ἀκριβώσῃ τὴν θεωρίαν τοῦ Θεοῦ, ἐν οἷς θεωρεί, θεο ποιείται· λεκτέον τοιοῦτον εἶναι τὸ δεδοξάσθαι τὸ πρόσωπον τοῦ θεωρήσαντος τὸν Θεὸν, καὶ ὁμιλήσαν τος αὐτῷ, καὶ συνδιατρίψαντος τοιαύτῃ θέᾳ, ὡς τοῦ το εἶναι τροπικῶς τὸ δεδοξασμένον πρόσωπον Μωϋ σέως, θεοποιηθέντος αὐτῷ τοῦ νοῦ. Κατὰ τοῦτο δὲ καὶ ὁ ᾿Απόστολος ἔλεγε τό· ι Ημεῖς δὲ πάντες, ἀνα κεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν Κυρίου κατοπτρι ζόμενοι, τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφούμεθα.» "Ωσ περ δὲ ἡ τοῦ νυχτερινοῦ φωτὸς λαμπρότης ἀνατεί λεντος τοῦ ἡλίου ἀμαυροῦται, οὕτω ἡ ὑπὸ Μωϋσέως δόξα ὑπὸ τῆς ἐν Χριστῷ· σύγκρισιν γὰρ οὐκ εἶχεν ἡ ἐν Χριστῷ ὑπεροχή ἣν γινώσκων τὸν Πατέρα ἐδόξασε περὶ αὐτοῦ πρὸς τὰ ὑπὸ Μωϋσέως γνωσθέν τα, καὶ δοξάσαντα τὸ πρόσωπον τῆς ψυχῆς αὐτοῦ·: 449 διὰ καταργουμένη εἴρηται ἡ ἐπὶ Μωϋσέως δόξα ἀπὸ τῆς ὑπερβαλλούσης ἐν Χριστῷ δόξης. 18. Τούτων δὴ ἡμῶν κατὰ δύναμιν ἐν βραχέσιν, εἰς ἃ παρεθέμεθα, λελεγμένων, ἐπανέλθωμεν ἐπὶ τό Νῦν ἐδοξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, καὶ ὁ Θεὸς ἐδο ξάσθη ἐν αὐτῷ.» Γινώσκει οὖν τὸν Πατέρα ὁ Υἱός, αὐτῷ τῷ γινώσκειν αὐτὸν ὄντι μεγίστῳ ἀγαθῷ, καὶ ὁποῖον ἂν ὁ ἐπὶ τελείαν γνῶσιν ὤν, ἣν γινώσκει ὁ Υἱὸς τὸν Πατέρα, ἐδοξάσθη· οἶμαι, ὅτι, καὶ ἑαυτὸν γινώσκων, (ὅπερ καὶ αὐτὸ οὐ μακρὰν ἀποδεῖ τοῦ προτέρου,) ἐδοξάσθη ἐκ τοῦ αὐτὸν ἐγνωκέναι. Εἰ δὲ καὶ περὶ τῶν ὅλων γνῶσις συμπληροῖ τὸ μέγε θας τῆς δόξης αὐτοῦ, ὅσα ἐστὶ κρυπτὰ καὶ ἐμφανῆ γενώσκοντος, ζητήσεις· καὶ μήποτε τοῦτό ἐστι τὸ εἶναι αὐτοσοφία, ἢ τῷ λεγομένῳ αὐτου:ῷ τοῦ ἀν θρώπου τὸ δεδοξάσθαι ἐκ τοῦ ἡνῶσθαι τῇ σοφίᾳ. Ταύ τὴν δὲ πᾶσαν τὴν δόξαν, ἣν ἐδοξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀν θρώπου, δωρησαμένου τοῦ Πατρὸς ἐδοξάσθη. Πολλῶν δὲ ὄντων τῶν συμπληρούντων τὴν δόξαν πᾶσαν τοῦ ἀνθρώπου, τὸ κατ' ἐξοχὴν τούτων ἁπάντων ὁ Θεός ἐστιν. ὅς, τῷ γινώσκεσθαι ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ, οὐχ ἁπλῶς ἐστι δοξαζόμενος, ἀλλ᾽ ἐν Υἱῷ δοξαζόμενος· καθ' δ καὶ τολμηρὸν μὲν, καὶ μεῖζον ἢ καθ᾿ ἡμᾶς ἐστι τὸ εἰς ἐξέτασιν ἑαυτοὺς ἐπιδοῦναι τηλικούτου λόγου ὅμως δὲ τολμητέον ὑποβάλλειν τὸ ἐν τῷ τόπῳ ζητη θῆναι δυνάμενον. Ζητῶ δὲ εἰ ἔνεστι δοξασθῆναι τὸν Θεόν, παρὰ τὸ δοξάζεσθαι ἐν Υἱῷ, ὡς ἀποδεδώκαμεν, μειζόνως αὐτὸν ἐν ἑαυτῷ δοξαζόμενον, ὅτε, ἐν τῇ ἑαυτοῦ γινόμενος περιωπῇ, ἐπὶ τῇ ἑαυτοῦ γνώσει, καὶ τῇ ἑαυτοῦ θεωρίᾳ οὔσῃ μείζονι τῆς ἐν Υἱῷ θεωρίας, ὡς ἐπὶ Θεοῦ χρὴ νοεῖν τὰ τοιαῦτα, δεῖ λέ ὧν γινώσκων. οἱ ἐπὶ τελείαν γνῶσιν, Αν γινώσκει. Ὅπερ αὐτὸ καὶ οὐ μακρὰν ἀποδεῖ, αυτοσοφία αὐτ τουιός γνῶσιν. Καὶ μήποτε, Καὶ μήποτε τοῦτό ἐστι τὸ εἶναι αὐτῷ σοφία ἡ τῷ λεγομένῳ αὐτῷ Υἱῷ τοῦ ἀνθρώπου, δεδοξάσθαι ἐκ τοῦ ἡνῶσθαι τῇ σοφίᾳ. μεῖζον ὡς. Τῆς. scuntur, quæque acie mentis dispiciuntur, apte pro pter excellentiam puritatis dicentur esse gloria Dei conspecta, quoniam mens mundificata, et quæ ma terialia cuneta transcenderit, ut accurate intueatur visionem Dei, ob ea quæ intuetur, deificatur. Dicen dum est etiam ejusmodi esse glorificari faciem ejus qui Deum intuitus fuerit, et cum ipso conversatus, quique cum hujusmodi visione consuetudinem ha buerit, ut tropice glorificata fuisse Moysis facies intelligatur, quia mens illius deificata fuerit. In hanc sententiamı Apostolus quoque dicebat”: «Nos au tem omnes refecta facie gloriam Domini in speculo repræsentantes, ad eamdem imaginem transforma mur.» Ut autem nocturnæ lucis splendor exoriente sole offuscatur, sic Moysis gloriæ tenebras offundit gloria quæ est in Christo cum alioqui ex cellentia quæ est in Christo comparationem non habeat, qua agnoscens Patrem Christus, longe ma a se cognita fuere, et quæ glorificaverunt faciem destrui a supereminenti gloria quæ est in Christo. gis glorificatus fuit quam fuerit Moyses ex his quæ aniınæ ejus. Idcirco gloria in Moyse exsistens dicta est 40 [1] Cor. 111, 17 Joan. Xill, Codex Regius, Idem codex Regius, etc. Ano nymus apud Photium cod. cxvi, hoc nomine ac cusatom scribit Origenem, quod Filium dixerit, non noscere Patrem ut seipsum. Quod ipsum hic vide tur significare. Nos rem expendimus in Origenia nis. HUETIUS. 18. Verum enimvero cum hæc pro virili paucis disseruerimus de his quæ in medium protulimus, redeamus ad illud: ‹ Nunc glorificatus est Filius hominis, et Deus glorificatus est per ipsum ".›Agno scens Patrem Filius glorificatus est ipsa Patris agni tione, quæ est maximum bonum, et tale ut Filius glorificetur in perfecta cognitione exsistens, qua agnoscit Patrem. Arbitror vero etiam quod seipsum agnoscens (quæ ipsa res non procul a priori abest), glorificatus sit, eo quod seipsum agnoverit. An vero etiam universorum cognitio magnitudinem gloriæ ipsius compleat, quæ sunt occulta, quæque aperta cognoscentis, quæres, et vide ne forte banc glorißi cationem Filius hominis habeat, quia unitus sit Sa pientiæ cum ipse sit vel, ut vocant [hoc est Sapientia ipsa, vel Filius ipse.] Hac autem omni gloria, qua glorificatus est Filius hominis, a Patre, qui hoc illi donavit, glorificatus fuit. Multaque cum sint gloriam omnem hominis quæ compleant, his omnibus præstans est Deus, qui non simpliciter a Filio, dum cognoscitur, glori ficatur; sed per Filium glorifcatur. Juxta quod, audax quidem facinus, supraque captum nostrum nosmetipsos permittere horum inquisitioni, sed ta inen audendum est suggerere quod hoc in loco in quæstionem adduci possit. Quæro autem an possit gloria afici Deus, præter gloriam quam habet in Filio, ita ut tradidimus, majori in se ipso gloria ar. fectus, cum in sua ipsius est specula, propter sui Codex Regius, male, etc. Ita legitur in codice Bod leiano, rectius, opinor, quam in codice Regio, qui sic habet Codex Regius, male, Deest in codice Regio.

col. 819–820page 98 of 102

PG 14:819γειν, ὅτι εὐφραίνεται ἄφατόν τινα εὐαρέστησιν, καὶ ξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου· καὶ ἐπεὶ οὐδεὶς ἔγνω εὐφροσύνην, καὶ χαρὰν, ἐφ' ἑαυτῷ εὐαρεστούμενος, καὶ χαίρων. Χρῶμαι δὲ τούτοις ὀνόμασιν οὐχ ὡς κι ρίως ἂν λεχθησομένοις ἐπὶ Θεοῦ, ἀλλὰ ἀπορῶν τῶν, ἵν' οὕτως ὀνομάσω, ἀῤῥήτων ῥημάτων, & μόνος αὐτ τὸς δύναται, καὶ μετ' αὐτὸν ὁ Μονογενὴς αὐτοῦ ἐν κυρίᾳ λέξει λέγειν, ἢ φρονεῖν περὶ αὐτοῦ. Ἐπεὶ δὲ ἐν τῷ τόπῳ γεγόναμεν τοῦ τὸν Θεὸν δοξάζεσθαι ἐν Χριστῷ, παρακειμένως ἂν ζητήσαιμεν πῶς δοξάζοιτο καὶ ἐν τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, καὶ ἐν πᾶσιν οἷς ὤφθη δόξα Κυρίου, ἢ ὀφθήσεται. Ὅλης μὲν οὖν οἶμαι τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ αὐτοῦ ἀπαύγασμα εἶναι τὸν Υἱόν, κα τὰ τὸν εἰπόντα Παῦλον· «Ος ὢν ἀπαύγασμα της δόξης, φθάνειν μέντοιγε ἀπὸ τοῦ ἀπαυγάσματος τούτου τῆς ὅλης δόξης μερικὰ ἀπαυγάσματα ἐπὶ τὴν λοιπὴν λογικὴν κτίσιν· οὐκ οἶμαι γάρ τινα τὸ πᾶν δύνασθαι χωρῆσαι τῆς ὅλης δόξης τοῦ Θεοῦ ἀπαύγασμα, ἢ τὸν Υἱὸν αὐτοῦ Νῦν οὖν, ὅτε ἡ οἰκονομία τοῦ ὑπὲρ πάντων πάθους τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου γίνεται οὐ χωρὶς Θεοῦ, (ε Διὸ ὁ Θεὸς αὐτὸν ὑπερ ύψωσεν,») «ἐδοξάσθη, φησίν, ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου,» οὐ μόνος· «καὶ ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ.» Καὶ οὐ τως δ' ἂν τὰ κατὰ τὸν τόπον τις διηγήσαιτο. γέγραπται· «Οὐδεὶς ἔγνω τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατὴρ,» καὶ εἴρηται· «Καὶ μακάριος εἶ, Σίμων Βαριῶνα, ὅτι σὰρξ καὶ αἷμα οὐκ ἀπεκάλυψέ σοι, ἀλλ᾽ ἢ ὁ Πατήρ μου ὁ οὐράνιος.» Οσον οὖν οὐκ ἔγνωστο ὁ Υἱὸς τῷ κόσμῳ, (ι Ἐν τῷ κόσμῳ γὰρ ἦν, καὶ ὁ κόσμος δι' αὐτοῦ ἐγέ νετο, καὶ ὁ κόσμος αὐτὸν οὐκ ἔγνω·») οὐδέπω ἐν κα α σμῳ ἐδεδόξαστο καὶ ἦν ἡ ζημία τοῦ μὴ δεδοξάσθαι αὐτὸν ἐν τῷ κόσμῳ οὐ τοῦ μὴ δεδοξασμένου, ἀλλὰ τοῦ μὴ δοξάζοντος αὐτὸν κόσμου· ὅτε δὲ ἀπε κάλυψεν ὁ οὐράνιος Πατήρ οἷς ἀπεκάλυψεν ἀπὸ τοῦ κόσμου οὖσι τὴν τοῦ Ἰησοῦ γνῶσιν, τότε ἐδοξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν τοῖς ἐγνωκόσιν αὐτόν· καὶ δι' ἧς ἐδοξάσθη δόξῃς ἐν τοῖς ἐγνωκόσιν αὐτὸν, περιεποίησε δόξαν τοῖς ἐγνωκόσιν αὐτόν· οἱ γὰρ ἀνα κεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν Κυρίου κατοπτριζόμενοι τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφοῦνται. Ορα δὲ πόθεν ἀπὸ δόξης φησὶ, καὶ ποῦ εἰς δόξαν· ἀπὸ δόξης τῆς τοῦ δοξαζομένου, εἰς δόξαν τὴν τῶν δοξαζόντων. Ἡνίκα οὖν ἦλθεν ἐπὶ τὴν οἰκονομίαν, ἀφ᾿ ἧς ἔμελλεν ἀνατέλλειν τῷ κόσμῳ, καὶ γινωσκόμενος δοξάζεσθαι ἐπὶ δόξῃ τῶν δοξαζόντων αὐτὸν, εἶπε τό·. Νῦν ἔδο τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υἱὸς, καὶ ᾧ ἂν ὁ Υἱὸς ἀποκαλύψῃ, ἔμελλε δὲ ἐκ τῆς οἰκονομίας ἀποκαλύπτειν τὸν Πατέρα ὁ Υἱὸς, διὰ τοῦτο καὶ ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτ τῷ. Η τό· «Καὶ ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ, ο συνεξετάσεις τῷ· «Ο ἑωραχὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν Πατέρα τὸν πέμψαντά με·» θεωρεῖται γὰρ ἐν τῷ λόγῳ ὄντι θεῷ, Μετ' αὐτόν. μετ' αὐτοῦ. ἢ τὸν Υἱὸν αὐτοῦ, εἰ προσέθου καὶ τὸ πνεῦμα τὸ αὐτοῦ, ἄριστά σοι ἂν ἐθεολογεῖτο, καὶ τελεώτατα. πάθους παθόντος. δεδόξασται. Καὶ δι' ἧς ἐδοξάσθη δόξης ἐν τοῖς ἔγνω κόσιν αὐτὸν περιεποίησε δόξαν τοῖς ἐγνωκόσιν αὐτόν.

cognitionem et sui contemplationem, quæ major est contemplatione quæ est in Filio, ut de Deo ta !ia intelligere par est: dicendum est perfundi eum Ineffabili qnadam delectatione, et latitia, et gaudio, In se ipso sibi placens et gaudens. Quibus vocabulis ego quidem utor non tanquam proprie convenien tibus Deo, sed indigus indicibilium, ut ita loquar, verborum, quæ solus ipse, et Unigenitus Filius ejus cum ipso propria locutione effari potest vel cogitare de eo. 450 Galerum quoniam in hunc locum de venimus, ubi Deus per Christum glorificatur, ap posite quæremus quomodo etiam per Spiritum san ctum glorificetur, et per omnes a quibus conspecta fuerit vel conspiciatur gloria Domini. Atque arbi tror ego quidem totius gloriæ Dei splendorem esse Filium, ut a Paulo traditum est, dicente: «Qui cum sit splendor gloriæ ";» pervenire tamen particulares splendores ab hoc splendore totius gloriæ ad reliquam naturam rationis capacem.Alioqui non arbitror perci pere aliquem posse omnem splendorem totius gloriæ Dei, nisi Filium Dei. Nunc autem quando ceconomnia, et mysterium passionis Filii hominis pro omnibus fit non sine Deo, (Quam ob causam Deus illum su perexaltavit ") glorificatus est, inquit ", Filius fominis, non solus, • Deus enim per ipsum etiam glorificatus est.› Ad hujus loci similitudinem exponere quis poterit illud: «Nemo agnovit Filium, zisi Pater ";» et illud: «Beatus es, Simon Barjona, quia caro, et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in cœlis est 8. › Quatenus enim Filius non erat mundo agnitus (In mundo enim erat, et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit ",») nondum glorifcatus erat per mun dum, etiamsi, quod per mundum glorificatus non esset, damnum non erat Christi non glorificati, sed mundi Christum non glorificantis. Cum vero Pater eœlestis revelavit his qui e mundo erant Jesu co gnitionem, tunc glorificatus est Filius hominis per illos, qui eum cognoverunt, et per eamdem gloriam qua glorificatus fuit inter eos qui eum cognoverunt, acquisivit gloriam cognoscentibus ipsum. Qui enim retecta facie gloriam Domini in speculo repræsen tant, ad illius imaginem transformantur ". Vide vero unde a gloria dicat et ubi ad gloriam, nimirum a gloria glorifcati ad gloriam glorifcantium. Cum igitur venit ad œconomiam, a qua et mundo illu cescere atque etiam cognitus glorificari debe bat, propter gloriam glorificantium eum, dixit Nunc glorificatus est Filius hominis: et quo niam nemo cognovit Patrem, nisi Filius, et cui Filius revelaverit ", revelaturusque erat Patrem 78 Hebr. 1, 3. 79 Philip. 11, 9. 1, 10. 88 1 Cor. 111, 13. 88 80 Joan. XIII, 31. 81 Matth. 1, 27; Luc. x, 22. "Math.xvi, 47. Matth. 1, 27; Luc. x, Ferrarius legebat Post verba, editio Huelii habet Verum hæc a Ferrario omissa sunt, et in codice Bodleiano est tantum observatio marginalis scribæ in Origenem animadvertentis. as Joan. Codex Bodleianus, editio Huelii, Codex Bodleianus, Hæc desiderantur in codice Regio, sed exstant in Bodleiano, eaque viderat Ferrarius

γειν, ὅτι εὐφραίνεται ἄφατόν τινα εὐαρέστησιν, καὶ ξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου· καὶ ἐπεὶ οὐδεὶς ἔγνω εὐφροσύνην, καὶ χαρὰν, ἐφ' ἑαυτῷ εὐαρεστούμενος, καὶ χαίρων. Χρῶμαι δὲ τούτοις ὀνόμασιν οὐχ ὡς κι ρίως ἂν λεχθησομένοις ἐπὶ Θεοῦ, ἀλλὰ ἀπορῶν τῶν, ἵν' οὕτως ὀνομάσω, ἀῤῥήτων ῥημάτων, & μόνος αὐτ τὸς δύναται, καὶ μετ' αὐτὸν ὁ Μονογενὴς αὐτοῦ ἐν κυρίᾳ λέξει λέγειν, ἢ φρονεῖν περὶ αὐτοῦ. Ἐπεὶ δὲ ἐν τῷ τόπῳ γεγόναμεν τοῦ τὸν Θεὸν δοξάζεσθαι ἐν Χριστῷ, παρακειμένως ἂν ζητήσαιμεν πῶς δοξάζοιτο καὶ ἐν τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, καὶ ἐν πᾶσιν οἷς ὤφθη δόξα Κυρίου, ἢ ὀφθήσεται. Ὅλης μὲν οὖν οἶμαι τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ αὐτοῦ ἀπαύγασμα εἶναι τὸν Υἱόν, κα τὰ τὸν εἰπόντα Παῦλον· «Ος ὢν ἀπαύγασμα της δόξης, φθάνειν μέντοιγε ἀπὸ τοῦ ἀπαυγάσματος τούτου τῆς ὅλης δόξης μερικὰ ἀπαυγάσματα ἐπὶ τὴν λοιπὴν λογικὴν κτίσιν· οὐκ οἶμαι γάρ τινα τὸ πᾶν δύνασθαι χωρῆσαι τῆς ὅλης δόξης τοῦ Θεοῦ ἀπαύγα σμα, ἢ τὸν Υἱὸν αὐτοῦ Νῦν οὖν, ὅτε ἡ οἰκονομία τοῦ ὑπὲρ πάντων πάθους τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώ που γίνεται οὐ χωρὶς Θεοῦ, (ε Διὸ ὁ Θεὸς αὐτὸν ὑπερ ύψωσεν,») «ἐδοξάσθη, φησίν, ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου,» οὐ μόνος· «καὶ ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ.» Καὶ οὐ τως δ' ἂν τὰ κατὰ τὸν τόπον τις διηγήσαιτο. Γέγρα πται· «Οὐδεὶς ἔγνω τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατὴρ,» καὶ εἴρηται· «Καὶ μακάριος εἶ, Σίμων Βαριῶνα, ὅτι σὰρξ καὶ αἷμα οὐκ ἀπεκάλυψέ σοι, ἀλλ᾽ ἢ ὁ Πατήρ μου ὁ οὐράνιος.» Οσον οὖν οὐκ ἔγνωστο ὁ Υἱὸς τῷ κόσμῳ, (ι Ἐν τῷ κόσμῳ γὰρ ἦν, καὶ ὁ κόσμος δι' αὐτοῦ ἐγέ νετο, καὶ ὁ κόσμος αὐτὸν οὐκ ἔγνω·») οὐδέπω ἐν κα α σμῳ ἐδεδόξαστο καὶ ἦν ἡ ζημία τοῦ μὴ δεδοξά σθαι αὐτὸν ἐν τῷ κόσμῳ οὐ τοῦ μὴ δεδοξασμένου, ἀλλὰ τοῦ μὴ δοξάζοντος αὐτὸν κόσμου· ὅτε δὲ ἀπε κάλυψεν ὁ οὐράνιος Πατήρ οἷς ἀπεκάλυψεν ἀπὸ τοῦ κόσμου οὖσι τὴν τοῦ Ἰησοῦ γνῶσιν, τότε ἐδοξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν τοῖς ἐγνωκόσιν αὐτόν· καὶ δι' ἧς ἐδοξάσθη δόξῃς ἐν τοῖς ἐγνωκόσιν αὐτὸν, περιε ποίησε δόξαν τοῖς ἐγνωκόσιν αὐτόν· οἱ γὰρ ἀνα κεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν Κυρίου κατοπτρι ζόμενοι τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφοῦνται. Ορα δὲ πόθεν ἀπὸ δόξης φησὶ, καὶ ποῦ εἰς δόξαν· ἀπὸ δόξης τῆς τοῦ δοξαζομένου, εἰς δόξαν τὴν τῶν δοξαζόντων. Ἡνίκα οὖν ἦλθεν ἐπὶ τὴν οἰκονομίαν, ἀφ᾿ ἧς ἔμελλεν ἀνατέλλειν τῷ κόσμῳ, καὶ γινωσκόμενος δοξάζεσθαι ἐπὶ δόξῃ τῶν δοξαζόντων αὐτὸν, εἶπε τό·. Νῦν ἔδο τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υἱὸς, καὶ ᾧ ἂν ὁ Υἱὸς ἀποκαλύ ψῃ, ἔμελλε δὲ ἐκ τῆς οἰκονομίας ἀποκαλύπτειν τὸν Πατέρα ὁ Υἱὸς, διὰ τοῦτο καὶ ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτ τῷ. Η τό· «Καὶ ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ, ο συνεξε τάσεις τῷ· «Ο ἑωραχὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν Πατέρα τὸν πέμψαντά με·» θεωρεῖται γὰρ ἐν τῷ λόγῳ ὄντι θεῷ, Μετ' αὐτόν. μετ' αὐτοῦ. ἢ τὸν Υἱὸν αὐτοῦ, εἰ προσέθου καὶ τὸ πνεῦμα τὸ αὐτοῦ, ἄριστά σοι ἂν ἐθεολογεῖτο, καὶ τελεώτατα. πάθους παθόντος. δεδόξασται. Καὶ δι' ἧς ἐδοξάσθη δόξης ἐν τοῖς ἔγνω κόσιν αὐτὸν περιεποίησε δόξαν τοῖς ἐγνωκόσιν αὐτόν. cognitionem et sui contemplationem, quæ major est contemplatione quæ est in Filio, ut de Deo ta !ia intelligere par est: dicendum est perfundi eum Ineffabili qnadam delectatione, et latitia, et gaudio, In se ipso sibi placens et gaudens. Quibus vocabulis ego quidem utor non tanquam proprie convenien tibus Deo, sed indigus indicibilium, ut ita loquar, verborum, quæ solus ipse, et Unigenitus Filius ejus cum ipso propria locutione effari potest vel cogitare de eo. 450 Galerum quoniam in hunc locum de venimus, ubi Deus per Christum glorificatur, ap posite quæremus quomodo etiam per Spiritum san ctum glorificetur, et per omnes a quibus conspecta fuerit vel conspiciatur gloria Domini. Atque arbi tror ego quidem totius gloriæ Dei splendorem esse Filium, ut a Paulo traditum est, dicente: «Qui cum sit splendor gloriæ ";» pervenire tamen particulares splendores ab hoc splendore totius gloriæ ad reliquam naturam rationis capacem.Alioqui non arbitror perci pere aliquem posse omnem splendorem totius gloriæ Dei, nisi Filium Dei. Nunc autem quando ceconomnia, et mysterium passionis Filii hominis pro omnibus fit non sine Deo, (Quam ob causam Deus illum su perexaltavit ") glorificatus est, inquit ", Filius fominis, non solus, • Deus enim per ipsum etiam glorificatus est.› Ad hujus loci similitudinem exponere quis poterit illud: «Nemo agnovit Filium, zisi Pater ";» et illud: «Beatus es, Simon Barjona, quia caro, et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in cœlis est 8. › Quatenus enim Filius non erat mundo agnitus (In mundo enim erat, et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit ",») nondum glorifcatus erat per mun dum, etiamsi, quod per mundum glorificatus non esset, damnum non erat Christi non glorificati, sed mundi Christum non glorificantis. Cum vero Pater eœlestis revelavit his qui e mundo erant Jesu co gnitionem, tunc glorificatus est Filius hominis per illos, qui eum cognoverunt, et per eamdem gloriam qua glorificatus fuit inter eos qui eum cognoverunt, acquisivit gloriam cognoscentibus ipsum. Qui enim retecta facie gloriam Domini in speculo repræsen tant, ad illius imaginem transformantur ". Vide vero unde a gloria dicat et ubi ad gloriam, nimirum a gloria glorifcati ad gloriam glorifcantium. Cum igitur venit ad œconomiam, a qua et mundo illu cescere atque etiam cognitus glorificari debe bat, propter gloriam glorificantium eum, dixit Nunc glorificatus est Filius hominis: et quo niam nemo cognovit Patrem, nisi Filius, et cui Filius revelaverit ", revelaturusque erat Patrem 78 Hebr. 1, 3. 79 Philip. 11, 9. 1, 10. 88 1 Cor. 111, 13. 88 80 Joan. XIII, 31. 81 Matth. 1, 27; Luc. x, 22. "Math.xvi, 47. Matth. 1, 27; Luc. x, Ferrarius legebat Post verba, editio Huelii habet Verum hæc a Ferrario omissa sunt, et in codice Bodleiano est tantum observatio marginalis scribæ in Origenem animadvertentis. as Joan. Codex Bodleianus, editio Huelii, Codex Bodleianus, Hæc desiderantur in codice Regio, sed exstant in Bodleiano, eaque viderat Ferrarius

col. 821–822page 99 of 102

PG 14:821καὶ εἰκόνι τοῦ Θεοῦ ἀοράτου ὁ γεννήσας αὐτὸν Πατήρ, τοῦ ἐνιδόντος τῇ εἰκόνι τοῦ ἀοράτου Θεοῦ εὐθέως ένο: «Ει ρἂν δυναμένου καὶ τῷ πρωτοτύπῳ τῆς εἰκόνος τῷ Πα τρί. Ἔτι δὲ καὶ οὕτως σαφέστερον ἂν τὰ κατὰ τὸν τόπον λαμβάνοιτο· Ὡς διά τινας τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ 451.» βλασφημεῖται ἐν τοῖς ἔθνεσιν, οὕτω διὰ τοὺς ἁγίους, ὧν βλέπεται τὰ καλὰ ἔργα λαμπρότατα Εμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, δοξάζεται τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς· ἐν τίνι οὖν ἐδοξάσθη τοσοῦτον ὅσον ἐν τῷ Ἰησοῦ, ἐπεὶ ι ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησε, μηδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ, μηδὲ ἔγνω ἁμαρ τίαν; Καὶ τοιοῦτος οὖν ὧν ὁ Υἱὸς ἐδοξάσθη, καὶ ὁ θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ. Εἰ δὲ ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτ τῷ, ἀντιδωρεῖται αὐτῷ ὁ Πατήρ τὸ μεῖζον οὗ ὁ Υἱὸς ", τοῦ ἀνθρώπου πεποίηκε· μείζον γὰρ τῷ δοξάσαντι τὸν Θεὸν, ἐλάττονι τὴν διαφέροντα, κατὰ τό· «Ο Πα-. τὴρ ὁ πέμψας με μείζων μου ἐστὶ, ο τὸ δοξα- 89 σθῆναι τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου τοῦ τὸν ἐλάττονα ἐν τῷ Θεῷ κρείττονι. Καὶ πολλῷ γε ὑπερέχουσα ἡ δόξα ἐν τῷ Υἱῷ ἐστιν, ὅτε δοξάζει αὐτὸν ὁ Πατήρ, ἢ ἐν τῷ Πατρὶ, ὅτε ἐδοξάσθη ὁ Πατὴρ ἐν τῷ Υἱῷ. Καὶ έπρεπέ γε τὸν μείζονα ἀμειβόμενον τὴν δόξαν, ἣν ἐδόξασεν αὐτὸν ὁ Υἱός, χαρίσασθαι τῷ Υἱῷ τὸ δοξά σαι αὐτὸν ἐν αὐτῷ, ἵν' ὁ Υἱὸς ᾗ ἐν τῷ Θεῷ δοξαζόμενος. Εἶτ᾽ ἐπεὶ ὅσον οὐδέπω ταῦτα γίνεσθαι ἔμελλε,: ‹ (λέγω δὲ τὸ δοξάζεσθαι τὸν Υἱὸν ἐν τῷ Θεῷ), διὰ τοῦ το ἐπιφέρει τό· ι Καὶ εὐθὺς δοξάσει αὐτόν. Ταῦτα δὲ οὐκ ἀγνοοῦμεν πολλῷ εἶναι ἐλάττονα ὧν χωρεῖ ὁ τόπος ἐξεταζόμενος, ἀποκαλύπτοντος τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐπιδημοῦντος τοῦ Λόγου αὐτοῦ εἰς τὸ παραστῆσαι τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ, καὶ ᾧ δύναται δωρήσασθαι ὁ Πατήρ ἱωρούμενος γνωσθῆναι τὴν πᾶσαν δόξαν τοῦ Θεοῦ διὰ ὡς βραχεῖς καὶ πολλῷ ταπεινότεροι τῆς ἀξίας τῶν: « λόγων, καὶ ἐπὶ τοῖς ἐκτεθεῖσι χάριτας ὁμολογοῦμεν ". τῷ Θεῷ οὖσι πολλῷ μείζοσι τῆς ἡμετέρας ἀξίας. 19. 4 Τεκνία, ἔτι μικρόν μεθ' ὑμῶν εἰμι· Ζητήσε τέ με, καὶ καθὼς εἶπον τοῖς Ἰουδαίοις, ὅτι υπου ἐγώ εἰμι, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν, καὶ ὑμῖν λέγω ἄρτι. ο Συναγαγὼν ἐκ τῶν Εὐαγγελίων τὰς ὡς ὑπὸ Πατρὸς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν λεγομένας πρὸς τέκνα φω νάς, θάρρει λέγειν, ὅτι τινῶν ὁ Σωτὴρ Πατήρ ἐστιν τῷ μὲν γὰρ παραλυτικῷ φησι· ο Θάρσει, τέκνον, ἀφίενταί σοι αἱ ἁμαρτίαι·, τῇ δὲ αἱμορροούσῃ· ε θύ γατερ, ἡ πίστις σου σέσωκέ σε.» Καὶ νῦν τοῖς μας θηταῖς λέγει τόν «Τεκνία, ο ἐμφαίνοντος, οἶμαι, τί καὶ τοῦ ὑποκοριστικοῦ, καὶ διδάσκοντος τὴν ἔτι βρα χύτητα τῆς τῶν ἀποστόλων ψυχῆς τότε. Ἐὰν δέ τις ζητῇ· Αρ᾽ οὖν ὁ παραλυτικὸς ἀκούων, Τέχνον, ἐντελέστερος ἦν τῶν πρὸς οὓς ὁ Λόγος φησί, «Τεκνία, ἀκούσει, ὅτι, εἴ τις μέν ἐστι τεκνίον, πάντως ἐστὶ ΧΙΙΙ, 32. κατὰ ὁ Πατὴρ ὁ πέμ μας μείζων, Θεῷ. μείζον. Των.

Filius ex economia, hanc ob causam etiam Pa ter per Filium glorificatus est. Vel illud Deus glorificatus est per ipsum, examinabis simul cum illo dicto «Qui vidit me, vidit Patrem, qui misit me Videtur enim in Sermone exi stenti Deo, et imagine invisibilis Dei Paler qui ipsum genuit cum is qui inspexerit in imagine invisibilis Dei, statim inspicere etiam possit in Patre, qui est primum exemplar. Adhuc bunc in modum apertius etiam interpretari potest hic locus » cum enim per sanctos, quorum videntur bona opera splendidissima coram hominibus er, glorifcetur nomen Patris in cœlis, quemadmodum etiam nomen Dei per quosdam blasphematur inter gentes in quonam perinde glorificatus est Pater, atque in Jesu, quandoquidem peccatum non fecit, nec in ventus fuit dolus in ore ejus › neque cognovit peccatum? Talis igitur cum esset Filius, glorifica tus est, et Deus glorificatus per ipsum est. Quod si Deus glorificatus est per ipsum, Deus illi vicissim donat quod majus est re illa quam fecit Filius hominis. Majus enim est quod Filius hominis glo rificatus fuerit per Deum, inferior per præstantio rem, quam quod inferior glorificaverit Deum præ stantiorem juxta illud Pater qui misit me, major me est. Atque profecto longe excellentior gloria » est in Filio, quando glorificat ipsum Pater, quam sit in Patre, quando glorificatus fuerit per Filium. Decebatque profecto, ut major vicissim rependens gloriam, qua glorifcarat eum Filius, gratificaretur " Filio glorifcando eum in se Patre. Deinde quoniam hæc jam futura erant (dico autem glorificari Fi lium hominis per Deum) idcirco subjungit Et continuo glorificabit eum Nec vero ignoramus hæc longe inferiora esse his quæ præsens requirat locus, quem nunc examinamus revelante Deo, et præsente exsistente Verbo suo ad demonstrandum gloriam Dei: [ (47') cuique Pater dare posset, ut omnis Dei gloria cognosceretur. ] Quare veluti parvi, et longe abjectiores quam dignitas sermo num exigat, gratias Deo agamus pro bis quæ exposuimus; quæ longe sunt majora nostra dignitate. 19. • Filioli, adhuc paulisper vobiscum sum. Quærelis me, et sicut dixi Judais: Quo ego abeo, vos non potestis venire; et vobis dico nunc”. Cum collegeris ex Evangeliis voces quæ dicuntur a Servatore nostro, tanquain a patre ad filios, conû dito dicere Servatorem esse aliquorum patrem. Inquit enim paralytico ":. Confide, Illi, remittun tur tibi 452 peccata; › feminæ vero fluxu sangui nis laboranti: Filia, fides tua te salvam fecit. ".» Nunc etiamn discipulis inquit: < Filioli;, osten dente, opinor, Jesu nonnullam blandientis adfe ctum, simulque docente apostolos etiam tum animo pusillos esse. Sin vero quærat aliquis num paraly ticus dictus filius, honorabilior sit illis quibus Filius Dei dixit, «Filioli,» is sciat eum qui sit filio * Joan. x11, 45. sr Matth. v, 16. 88 Rom. 11, 24. 891 Petr. 11, 22.» Joan. xiv, 28. *¹ Joan. es Joan. xull, 33.» Matth. IX, 2. * Matth. x, 22. Codex Regius, male, etc. Tov. Deest in codice Regio. Deest in eodem codice Regio. Codex Regius, Deest in codice Regio. Haec supplevimus e Perionio.

καὶ εἰκόνι τοῦ Θεοῦ ἀοράτου ὁ γεννήσας αὐτὸν Πατήρ, τοῦ ἐνιδόντος τῇ εἰκόνι τοῦ ἀοράτου Θεοῦ εὐθέως ένο: «Ει ρἂν δυναμένου καὶ τῷ πρωτοτύπῳ τῆς εἰκόνος τῷ Πα τρί. Ἔτι δὲ καὶ οὕτως σαφέστερον ἂν τὰ κατὰ τὸν τόπον λαμβάνοιτο· Ὡς διά τινας τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ 451.» βλασφημεῖται ἐν τοῖς ἔθνεσιν, οὕτω διὰ τοὺς ἁγίους, ὧν βλέπεται τὰ καλὰ ἔργα λαμπρότατα Εμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, δοξάζεται τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς· ἐν τίνι οὖν ἐδοξάσθη τοσοῦτον ὅσον ἐν τῷ Ἰησοῦ, ἐπεὶ ι ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησε, μηδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ, μηδὲ ἔγνω ἁμαρ τίαν; Καὶ τοιοῦτος οὖν ὧν ὁ Υἱὸς ἐδοξάσθη, καὶ ὁ θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ. Εἰ δὲ ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτ τῷ, ἀντιδωρεῖται αὐτῷ ὁ Πατήρ τὸ μεῖζον οὗ ὁ Υἱὸς ", τοῦ ἀνθρώπου πεποίηκε· μείζον γὰρ τῷ δοξάσαντι τὸν Θεὸν, ἐλάττονι τὴν διαφέροντα, κατὰ τό· «Ο Πα-. τὴρ ὁ πέμψας με μείζων μου ἐστὶ, ο τὸ δοξα- 89 σθῆναι τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου τοῦ τὸν ἐλάττονα ἐν τῷ Θεῷ κρείττονι. Καὶ πολλῷ γε ὑπερέχουσα ἡ δόξα ἐν τῷ Υἱῷ ἐστιν, ὅτε δοξάζει αὐτὸν ὁ Πατήρ, ἢ ἐν τῷ Πατρὶ, ὅτε ἐδοξάσθη ὁ Πατὴρ ἐν τῷ Υἱῷ. Καὶ έπρεπέ γε τὸν μείζονα ἀμειβόμενον τὴν δόξαν, ἣν ἐδόξασεν αὐτὸν ὁ Υἱός, χαρίσασθαι τῷ Υἱῷ τὸ δοξά σαι αὐτὸν ἐν αὐτῷ, ἵν' ὁ Υἱὸς ᾗ ἐν τῷ Θεῷ δοξαζόμε νος. Εἶτ᾽ ἐπεὶ ὅσον οὐδέπω ταῦτα γίνεσθαι ἔμελλε,: ‹ (λέγω δὲ τὸ δοξάζεσθαι τὸν Υἱὸν ἐν τῷ Θεῷ), διὰ τοῦ το ἐπιφέρει τό· ι Καὶ εὐθὺς δοξάσει αὐτόν. Ταῦτα δὲ οὐκ ἀγνοοῦμεν πολλῷ εἶναι ἐλάττονα ὧν χωρεῖ ὁ τόπος ἐξεταζόμενος, ἀποκαλύπτοντος τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐπιδημοῦντος τοῦ Λόγου αὐτοῦ εἰς τὸ παραστῆσαι τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ, καὶ ᾧ δύναται δωρήσασθαι ὁ Πατήρ ἱωρούμενος γνωσθῆναι τὴν πᾶσαν δόξαν τοῦ Θεοῦ διὰ ὡς βραχεῖς καὶ πολλῷ ταπεινότεροι τῆς ἀξίας τῶν: « λόγων, καὶ ἐπὶ τοῖς ἐκτεθεῖσι χάριτας ὁμολογοῦμεν ". τῷ Θεῷ οὖσι πολλῷ μείζοσι τῆς ἡμετέρας ἀξίας. 19. 4 Τεκνία, ἔτι μικρόν μεθ' ὑμῶν εἰμι· Ζητήσε τέ με, καὶ καθὼς εἶπον τοῖς Ἰουδαίοις, ὅτι υπου ἐγώ εἰμι, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν, καὶ ὑμῖν λέγω ἄρτι. ο Συναγαγὼν ἐκ τῶν Εὐαγγελίων τὰς ὡς ὑπὸ Πατρὸς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν λεγομένας πρὸς τέκνα φω νάς, θάρρει λέγειν, ὅτι τινῶν ὁ Σωτὴρ Πατήρ ἐστιν τῷ μὲν γὰρ παραλυτικῷ φησι· ο Θάρσει, τέκνον, ἀφίενταί σοι αἱ ἁμαρτίαι·, τῇ δὲ αἱμορροούσῃ· ε θύ γατερ, ἡ πίστις σου σέσωκέ σε.» Καὶ νῦν τοῖς μας θηταῖς λέγει τόν «Τεκνία, ο ἐμφαίνοντος, οἶμαι, τί καὶ τοῦ ὑποκοριστικοῦ, καὶ διδάσκοντος τὴν ἔτι βρα χύτητα τῆς τῶν ἀποστόλων ψυχῆς τότε. Ἐὰν δέ τις ζητῇ· Αρ᾽ οὖν ὁ παραλυτικὸς ἀκούων, Τέχνον, ἐντελέ στερος ἦν τῶν πρὸς οὓς ὁ Λόγος φησί, «Τεκνία, ἀκούσει, ὅτι, εἴ τις μέν ἐστι τεκνίον, πάντως ἐστὶ ΧΙΙΙ, 32. κατὰ ὁ Πατὴρ ὁ πέμ μας μείζων, Θεῷ. μείζον. Των. Filius ex economia, hanc ob causam etiam Pa ter per Filium glorificatus est. Vel illud Deus glorificatus est per ipsum, examinabis simul cum illo dicto «Qui vidit me, vidit Patrem, qui misit me Videtur enim in Sermone exi stenti Deo, et imagine invisibilis Dei Paler qui ipsum genuit cum is qui inspexerit in imagine invisibilis Dei, statim inspicere etiam possit in Patre, qui est primum exemplar. Adhuc bunc in modum apertius etiam interpretari potest hic locus » cum enim per sanctos, quorum videntur bona opera splendidissima coram hominibus er, glorifcetur nomen Patris in cœlis, quemadmodum etiam nomen Dei per quosdam blasphematur inter gentes in quonam perinde glorificatus est Pater, atque in Jesu, quandoquidem peccatum non fecit, nec in ventus fuit dolus in ore ejus › neque cognovit peccatum? Talis igitur cum esset Filius, glorifica tus est, et Deus glorificatus per ipsum est. Quod si Deus glorificatus est per ipsum, Deus illi vicissim donat quod majus est re illa quam fecit Filius hominis. Majus enim est quod Filius hominis glo rificatus fuerit per Deum, inferior per præstantio rem, quam quod inferior glorificaverit Deum præ stantiorem juxta illud Pater qui misit me, major me est. Atque profecto longe excellentior gloria » est in Filio, quando glorificat ipsum Pater, quam sit in Patre, quando glorificatus fuerit per Filium. Decebatque profecto, ut major vicissim rependens gloriam, qua glorifcarat eum Filius, gratificaretur " Filio glorifcando eum in se Patre. Deinde quoniam hæc jam futura erant (dico autem glorificari Fi lium hominis per Deum) idcirco subjungit Et continuo glorificabit eum Nec vero ignoramus hæc longe inferiora esse his quæ præsens requirat locus, quem nunc examinamus revelante Deo, et præsente exsistente Verbo suo ad demonstrandum gloriam Dei: [ (47') cuique Pater dare posset, ut omnis Dei gloria cognosceretur. ] Quare veluti parvi, et longe abjectiores quam dignitas sermo num exigat, gratias Deo agamus pro bis quæ exposuimus; quæ longe sunt majora nostra dignitate. 19. • Filioli, adhuc paulisper vobiscum sum. Quærelis me, et sicut dixi Judais: Quo ego abeo, vos non potestis venire; et vobis dico nunc”. Cum collegeris ex Evangeliis voces quæ dicuntur a Servatore nostro, tanquain a patre ad filios, conû dito dicere Servatorem esse aliquorum patrem. Inquit enim paralytico ":. Confide, Illi, remittun tur tibi 452 peccata; › feminæ vero fluxu sangui nis laboranti: Filia, fides tua te salvam fecit. ".» Nunc etiamn discipulis inquit: < Filioli;, osten dente, opinor, Jesu nonnullam blandientis adfe ctum, simulque docente apostolos etiam tum animo pusillos esse. Sin vero quærat aliquis num paraly ticus dictus filius, honorabilior sit illis quibus Filius Dei dixit, «Filioli,» is sciat eum qui sit filio * Joan. x11, 45. sr Matth. v, 16. 88 Rom. 11, 24. 891 Petr. 11, 22.» Joan. xiv, 28. *¹ Joan. es Joan. xull, 33.» Matth. IX, 2. * Matth. x, 22. Codex Regius, male, etc. Tov. Deest in codice Regio. Deest in eodem codice Regio. Codex Regius, Deest in codice Regio. Haec supplevimus e Perionio.

col. 823–824page 100 of 102

PG 14:823ο τέκνον· διὸ οὐ κεκώλυται τὸν παραλυτικὸν λεγόμενον τέχνον εἶναι καὶ τεκνίον· ὥστε οὐκ ἀνάγκη τὸν ὀνο μασθέντα τέκνον τὸν παραλυτικὸν εἶναι ἐντελέστερον τῶν πρὸς οὓς ὁ Λόγος εἶπε τὸ τεχνία. Χρὴ δὲ εἰδέναι, ὅτι οὐχ ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων οὐ δύναται τὸ τέ κνον γενέσθαι ὕστερον ἀδελφὸς οὗ ἔφθασεν εἶναι τέ κνον, οὕτως ἀδύνατον μεταβαλεῖν ἐκ τέκνου τοῦ Ἰη σοῦ πρὸς τὸ γενέσθαι αὐτοῦ ἀδελφόν. Οὗτοι γοῦν πρὸς οὓς εἶπε, «Τεκνία, ο μετὰ τὴν τοῦ Σωτῆρος ἀνάστασιν, (ώσπερεί μεταποιηθέντος ἀπὸ τῆς ἀναστάσεως Ἰησοῦ,) γίνονται τοῦ πρότερον εἰπόντος, «Τε κνία,» ἀδελφοί· διὸ γέγραπται·. Πορεύου πρὸς τοὺς ἀδελφούς μου καὶ εἶπε αὐτοῖς· ᾿Αναβαίνω πρὸς τὸν Πατέρα μου, καὶ Πατέρα ὑμῶν, καὶ Θεόν μου, καὶ Θεὸν ὑμῶν. Καὶ τάχα ὥσπερ ἔστι μεταβαλεῖν ἐκ δούλου Ἰησοῦ, δοῦλοι δὲ ἦσαν οἱ μαθηταὶ πρὸ τοῦ εἶναι τεχνία, ὡς δῆλον ἐκ τοῦ·. Ὑμεῖς φωνεῖτέ με, ὁ διδάσκαλος, καὶ ὁ Κύριος, καὶ καλῶς λέγετε· εἰμὶ γάρ, καὶ τόν «Οὐκ ἔστι δοῦλος μείζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ, ὁ ἀναγεγραμμένον πρὸ τοῦ· «Τεκνία, ἔτι με κρὸν μεθ' ὑμῶν εἰμι· ἡ ἐπιστήσεις δὲ εἰ ὁ δοῦλος πρότερον μαθητής γίνεται, εἶτα τεκνίον, εἶτα ἀδελ φὸς Χριστοῦ, καὶ υἱὸς τοῦ Θεοῦ. Μαθητὴν δὲ ἐν τού τοις λεκτέον τὸν ἐκ τοῦ παρέχειν αὐτὸν παραληψε μενον τὴν τοῦ Λόγου ἐπιστήμην, μανθάνοντα ἀπὸ τοῦ τηλικούτου διδασκάλου τὴν σοφίαν τοῦ Θεοῦ Το δέ· ι Ετι μικρὸν μεθ' ὑμῶν εἰμι,» κατὰ μὲν τὸ ἁπλούστερον, ὡς πρὸς τὸ ῥητὸν, σαφές ἐστιν, ἐπεὶ ὅσον ού δέπω ἔμελλε μηκέτι ἔσεσθαι μετὰ τῶν μαθητῶν· πρό τερον μὲν συλληφθεὶς ὑπὸ τῆς σπείρας, καὶ τοῦ χιλιάρχου, καὶ τῶν Ἰουδαϊκῶν ὑπηρετῶν, οἵτινες δή σαντες αὐτὸν ἀπήγαγον πρὸς ᾿Ανναν πρῶτον· μετὰ δὲ τοῦτο τῷ Πιλάτῳ παραδοθείς, καὶ ἑξῆς τὴν ἐπὶ σταυρῷ καταδικασθείς· εἶτα ποιήσας ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς γῆς τρεῖς ἡμέρας, καὶ τρεῖς νύκτας. Κατὰ δὲ τὸ βαθύτερον ζητήσεις μήποτε μετὰ τὸ μικρὸν οὐκ ἔτι ἦν μετ' αὐτῶν· οὐ τῷ μὴ παρεῖναι αὐτοῖς κατὰ σάρ κα, καὶ τῷ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ εἰς ἅδου καταβεβηκέναι (τούτου γὰρ ἕνεκεν ἐκωλύετο εἶναι καὶ μετὰ τῶν μαθητῶν ὁ εἰπών· ε Οπου δύο ή τρεῖς συνηγμένο εἰς τὸ ἐμὸν ὄνομα, καὶ ἐγώ εἰμι ἐν μέσῳ αὐτῶν, ο καί· ι Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος·») ἀλλὰ τῷ, πληρωθέντος τοῦ· «Πάντες ὑμεῖς σκανδαλισθήσεσθε ἐν ἐμοὶ ἐν τῇ νυκτὶ ταύτῃ· γέγραπται γάρ· Πατάξω τὸν ποι μένα, καὶ διασκορπισθήσονται τὰ πρόβατα τῆς τοί μνης, ο μηκέτι εἶναι μετ' αὐτῶν τὸν μετὰ τῶν ἀξίων μόνων τυγχάνοντα. Πρὸς τοῦτο δ' ἄν τις ἀνθυποφέροι τό ο Μέσος ὑμῶν ἑστήκει, ὃν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε, λέ γων αὐτὸν εἶναι καὶ μετὰ τῶν μὴ γινωσκόντων αὐτόν. Ορα δὲ μήποτε οὐ ταυτόν ἐστι τὸ εἶναι αὐτὸν μετά τινος, ὅπερ ἐν ἐπαγγελίᾳ ὡς ἀξίοις δίδοται, τῷ ἑστη κέναι αὐτὸν καὶ μὴ γινωσκόμενον ἐν μέσῳ τῶν μὴ γινωσκόντων· ἐν ἐπαγγελίᾳ μὲν γὰρ τό· ι (που δύο μεταποιωθέντος. Μαθητὴν δὲ ἐν τούτοις.... διδασκάλου την σοφίαν τοῦ Θεοῦ. Εκωλύετο. οὐκ έχων λύετο.

lus, esse etiam omnino filium propter quod nec paralyticus dictus filius, prohibitus est esse etiam filiol us: quemadmodum etiam necesse non est ut paralyticus nuncupatus filius, honorabilior sit his quos Filius Dei dixit filiolos. Proinde sciamus nocesse est, non ut in hominibus evenit, ut qui filius alicujus fuerit, is illius postea esse frater non possit, ita evenire in Jesu ut aliquis ex filio imɩmu tari non possit ut sit illius frater. Quamobrem hi quibus dixit, «Filioli, › post Servatoris resurrectio nem (tanquam immutato Jesu ex resurrectione ) fratres illius efficiuntur, qui antea illis dixerat, Filioli:, unde et scriptum est: Vade ad fratres meos, et dic illis: Ascendo ad Patrem meum, et Patrem vestrum; et Deum meum, et Deum vestrum ". Et fortasse quemadmodum licet etiam ex servo Jesu immutari; nam servi erant etiam discipuli, antequam fierent filioli, ut ex hoc dicto perspicuum est: ‹ Vos vocatis me Magistrum et Dominum, et bene dicitis, sum etenim "; › et ex illis: • Non est servus major domino suo ",, quod scriptum est ante hæc verba: • Filioli, adhuc pau lisper vobiscum sum ';› inspicies an servus effi ciatur primum discipulus, deinde filiolus, postremo frater Christi, et filius Dei. Inspicies etiam an disci pulus inter hos dicendus sit, qui percepturus sit, eo quod seipsum exhibuerit, sermonis scientiam; ad discens a tali tantoque præceptore sapientiam Dei. Cæterum hoc dictum: ‹ Adhuc paulisper vobiscum sum,› juxta simpliciorem quidem sensum, quod ad contextum attinet, apertum est, quoniam jam futu rus non erat amplius cum discípulis; primum qui dem comprehensus a cohorte, et tribuno, et a Ju daicis ministris qui eum ligatum abduxerunt ad Annam primum, postea vero Pilato traditus, et deinceps ad crucem condemnatus, ac demum factus tribus diebus et tribus noctibus in corde terræ. Juxta profundiorem vero sensum quæres an forte post illud e paulisper, jam non fuerit cum illis, non eo quod illis non adfuerit 453 secundum car nem, et eo quod descenderit cum anima sua ad inferos (hujus enim rei causa non prohibebatur esse etiam cum discipulis ille qui dixerat: «Ubi duo, vel tres congregati fuerint in nomine meo, etiam ego sum in medio eorum 99 ';» et: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad con summationem sæculi ', sed eo quod illud implere tur 98 ibid. 33. ** Matth. xvIIi, 20. * Matth. xxvII!, Omnes vos offendemini mea causa in nocte bac: scriptum est enim: Percutiam pastorem, et dispergentur oves gregis,idcirco non amplius futurus esset cum illis, quia cum dignis est solis. Verum contra hoc objiciet aliquis illud: «In medio vestrum slat, quem vos nescitis ',, dicens eum cum * Joan. xx, 17. * Joan. xi, 13. 97 ibid. 16. * Matth. xxνι, 31. • Joan. 1, 26. Codex Bodleianus, Mov. Deest in codice Regio. Hæc desiderantur in codice Re gio, sed exstant in Bodleiano, eaque viderat Fer rarius. Scribendum videtur

ο τέκνον· διὸ οὐ κεκώλυται τὸν παραλυτικὸν λεγόμενον τέχνον εἶναι καὶ τεκνίον· ὥστε οὐκ ἀνάγκη τὸν ὀνο μασθέντα τέκνον τὸν παραλυτικὸν εἶναι ἐντελέστερον τῶν πρὸς οὓς ὁ Λόγος εἶπε τὸ τεχνία. Χρὴ δὲ εἰδέναι, ὅτι οὐχ ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων οὐ δύναται τὸ τέ κνον γενέσθαι ὕστερον ἀδελφὸς οὗ ἔφθασεν εἶναι τέ κνον, οὕτως ἀδύνατον μεταβαλεῖν ἐκ τέκνου τοῦ Ἰη σοῦ πρὸς τὸ γενέσθαι αὐτοῦ ἀδελφόν. Οὗτοι γοῦν πρὸς οὓς εἶπε, «Τεκνία, ο μετὰ τὴν τοῦ Σωτῆρος ἀνάστα σιν, (ώσπερεί μεταποιηθέντος ἀπὸ τῆς ἀναστά σεως Ἰησοῦ,) γίνονται τοῦ πρότερον εἰπόντος, «Τε κνία,» ἀδελφοί· διὸ γέγραπται·. Πορεύου πρὸς τοὺς ἀδελφούς μου καὶ εἶπε αὐτοῖς· ᾿Αναβαίνω πρὸς τὸν Πατέρα μου, καὶ Πατέρα ὑμῶν, καὶ Θεόν μου, καὶ Θεὸν ὑμῶν. Καὶ τάχα ὥσπερ ἔστι μεταβαλεῖν ἐκ δούλου Ἰησοῦ, δοῦλοι δὲ ἦσαν οἱ μαθηταὶ πρὸ τοῦ εἶναι τεχνία, ὡς δῆλον ἐκ τοῦ·. Ὑμεῖς φωνεῖτέ με, ὁ διδάσκαλος, καὶ ὁ Κύριος, καὶ καλῶς λέγετε· εἰμὶ γάρ, καὶ τόν «Οὐκ ἔστι δοῦλος μείζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ, ὁ ἀναγεγραμμένον πρὸ τοῦ· «Τεκνία, ἔτι με κρὸν μεθ' ὑμῶν εἰμι· ἡ ἐπιστήσεις δὲ εἰ ὁ δοῦλος πρότερον μαθητής γίνεται, εἶτα τεκνίον, εἶτα ἀδελ φὸς Χριστοῦ, καὶ υἱὸς τοῦ Θεοῦ. Μαθητὴν δὲ ἐν τού τοις λεκτέον τὸν ἐκ τοῦ παρέχειν αὐτὸν παραληψε μενον τὴν τοῦ Λόγου ἐπιστήμην, μανθάνοντα ἀπὸ τοῦ τηλικούτου διδασκάλου τὴν σοφίαν τοῦ Θεοῦ Το δέ· ι Ετι μικρὸν μεθ' ὑμῶν εἰμι,» κατὰ μὲν τὸ ἁπλού στερον, ὡς πρὸς τὸ ῥητὸν, σαφές ἐστιν, ἐπεὶ ὅσον ού δέπω ἔμελλε μηκέτι ἔσεσθαι μετὰ τῶν μαθητῶν· πρό τερον μὲν συλληφθεὶς ὑπὸ τῆς σπείρας, καὶ τοῦ χι λιάρχου, καὶ τῶν Ἰουδαϊκῶν ὑπηρετῶν, οἵτινες δή σαντες αὐτὸν ἀπήγαγον πρὸς ᾿Ανναν πρῶτον· μετὰ δὲ τοῦτο τῷ Πιλάτῳ παραδοθείς, καὶ ἑξῆς τὴν ἐπὶ σταυρῷ καταδικασθείς· εἶτα ποιήσας ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς γῆς τρεῖς ἡμέρας, καὶ τρεῖς νύκτας. Κατὰ δὲ τὸ βαθύτερον ζητήσεις μήποτε μετὰ τὸ μικρὸν οὐκ ἔτι ἦν μετ' αὐτῶν· οὐ τῷ μὴ παρεῖναι αὐτοῖς κατὰ σάρ κα, καὶ τῷ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ εἰς ἅδου καταβεβηκέναι (τούτου γὰρ ἕνεκεν ἐκωλύετο εἶναι καὶ μετὰ τῶν μαθητῶν ὁ εἰπών· ε Οπου δύο ή τρεῖς συνηγμένο εἰς τὸ ἐμὸν ὄνομα, καὶ ἐγώ εἰμι ἐν μέσῳ αὐτῶν, ο καί· ι Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος·») ἀλλὰ τῷ, πληρω θέντος τοῦ· «Πάντες ὑμεῖς σκανδαλισθήσεσθε ἐν ἐμοὶ ἐν τῇ νυκτὶ ταύτῃ· γέγραπται γάρ· Πατάξω τὸν ποι μένα, καὶ διασκορπισθήσονται τὰ πρόβατα τῆς τοί μνης, ο μηκέτι εἶναι μετ' αὐτῶν τὸν μετὰ τῶν ἀξίων μόνων τυγχάνοντα. Πρὸς τοῦτο δ' ἄν τις ἀνθυποφέροι τό ο Μέσος ὑμῶν ἑστήκει, ὃν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε, λέ γων αὐτὸν εἶναι καὶ μετὰ τῶν μὴ γινωσκόντων αὐτόν. Ορα δὲ μήποτε οὐ ταυτόν ἐστι τὸ εἶναι αὐτὸν μετά τινος, ὅπερ ἐν ἐπαγγελίᾳ ὡς ἀξίοις δίδοται, τῷ ἑστη κέναι αὐτὸν καὶ μὴ γινωσκόμενον ἐν μέσῳ τῶν μὴ γινωσκόντων· ἐν ἐπαγγελίᾳ μὲν γὰρ τό· ι (που δύο μεταποιωθέντος. Μαθητὴν δὲ ἐν τούτοις.... διδασκάλου την σοφίαν τοῦ Θεοῦ. Εκωλύετο. οὐκ έχων λύετο. lus, esse etiam omnino filium propter quod nec paralyticus dictus filius, prohibitus est esse etiam filiol us: quemadmodum etiam necesse non est ut paralyticus nuncupatus filius, honorabilior sit his quos Filius Dei dixit filiolos. Proinde sciamus nocesse est, non ut in hominibus evenit, ut qui filius alicujus fuerit, is illius postea esse frater non possit, ita evenire in Jesu ut aliquis ex filio imɩmu tari non possit ut sit illius frater. Quamobrem hi quibus dixit, «Filioli, › post Servatoris resurrectio nem (tanquam immutato Jesu ex resurrectione ) fratres illius efficiuntur, qui antea illis dixerat, Filioli:, unde et scriptum est: Vade ad fratres meos, et dic illis: Ascendo ad Patrem meum, et Patrem vestrum; et Deum meum, et Deum vestrum ". Et fortasse quemadmodum licet etiam ex servo Jesu immutari; nam servi erant etiam discipuli, antequam fierent filioli, ut ex hoc dicto perspicuum est: ‹ Vos vocatis me Magistrum et Dominum, et bene dicitis, sum etenim "; › et ex illis: • Non est servus major domino suo ",, quod scriptum est ante hæc verba: • Filioli, adhuc pau lisper vobiscum sum ';› inspicies an servus effi ciatur primum discipulus, deinde filiolus, postremo frater Christi, et filius Dei. Inspicies etiam an disci pulus inter hos dicendus sit, qui percepturus sit, eo quod seipsum exhibuerit, sermonis scientiam; ad discens a tali tantoque præceptore sapientiam Dei. Cæterum hoc dictum: ‹ Adhuc paulisper vobiscum sum,› juxta simpliciorem quidem sensum, quod ad contextum attinet, apertum est, quoniam jam futu rus non erat amplius cum discípulis; primum qui dem comprehensus a cohorte, et tribuno, et a Ju daicis ministris qui eum ligatum abduxerunt ad Annam primum, postea vero Pilato traditus, et deinceps ad crucem condemnatus, ac demum factus tribus diebus et tribus noctibus in corde terræ. Juxta profundiorem vero sensum quæres an forte post illud e paulisper, jam non fuerit cum illis, non eo quod illis non adfuerit 453 secundum car nem, et eo quod descenderit cum anima sua ad inferos (hujus enim rei causa non prohibebatur esse etiam cum discipulis ille qui dixerat: «Ubi duo, vel tres congregati fuerint in nomine meo, etiam ego sum in medio eorum 99 ';» et: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad con summationem sæculi ', sed eo quod illud implere tur 98 ibid. 33. ** Matth. xvIIi, 20. * Matth. xxvII!, Omnes vos offendemini mea causa in nocte bac: scriptum est enim: Percutiam pastorem, et dispergentur oves gregis,idcirco non amplius futurus esset cum illis, quia cum dignis est solis. Verum contra hoc objiciet aliquis illud: «In medio vestrum slat, quem vos nescitis ',, dicens eum cum * Joan. xx, 17. * Joan. xi, 13. 97 ibid. 16. * Matth. xxνι, 31. • Joan. 1, 26. Codex Bodleianus, Mov. Deest in codice Regio. Hæc desiderantur in codice Re gio, sed exstant in Bodleiano, eaque viderat Fer rarius. Scribendum videtur

col. 825–826page 101 of 102

PG 14:825ἢ τρεῖς συνηγμένοι εἰς τὸ ἐμὸν ὄνομα, κἀγὼ εἰμι ἐν μέσῳ αὐτῶν·» καὶ τό·. Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος,» οὐ τοιοῦτον δὲ τό·. Μέσος ὑμῶν ἑστήκει, ὃν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε. ο Καὶ ἐν τῷ προκειμένῳ τοίνυν ὁ εἰπών Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι,» φησί τό· «Ετι μικρὸν μεθ' ὑμῶν εἰμι.» Ο δὲ λέγων·. Ἔτι μικρὸν μεθ' ὑμῶν εἰμι,» οὐκ ἂν παρόντι αἰσθητῶς τῷ Ἰούδᾳ, τοῦ διαβόλου ἤδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν αὐτοῦ, ἵνα παραδῷ τὸν Σωτῆρα, εἶπεν ἂν αὐτῷ τό· Μετὰ σοῦ εἰμι· οὐκ ἔτι γὰρ ἦν μετ᾿ αὐτοῦ, οὐδ᾽ ὅτε ράψας τὸ ψωμίον ἐδίδου αὐτῷ· ἀλλ' ὅτε μετὰ τὸ ψω μίον, ὅτε ἦλθεν εἰς ἐκεῖνον ὁ Σατανᾶς, πολλῷ πλέον οὐκ ἦν ὁ Χριστὸς μετὰ τοῦ Ἰούδα, μακρύναντος ἑαυ τὸν ἀπὸ τοῦ Σωτῆρος· «Τίς γὰρ συμφώνησις Χρι στοῦ πρὸς Βελίαρ;» Εἰ καὶ μικρὸν δὲ ἔτι μετὰ τῶν τεχνίων ἔμελλεν εἶναι ὁ πατὴρ αὐτῶν Ἰησοῦς, χρὴ εἰδέναι τὸ μέγα • τὸ μικρὸν ν ἐκεῖνο, εἰ καὶ μὴ ἦν μετ' αὐτῶν, οὐδὲν ἧττον ἐκεῖνοι ζητεῖν ἔμελλον τὸν Ἰησοῦν· ὡς ὁ Πέτρος μετὰ τὸ ἀρνήσασθαι πικρῶς ἔκλαιεν, οἶμαι, ζητῶν τὸν Ἰησοῦν. Νῦν μὲν οὖν τό Έτι μικρὸν μεθ' ὑμῶν εἰμι,» λέλεκται· ὀλίγῳ δὲ ύστερον, ο Μικρόν, φησὶ, καὶ οὐκ ἔτι θεωρεῖτέ με καὶ πάλιν μικρὸν ὄψεσθέ με·, ὅτε λεγόντων τῶν μα θητῶν· «Τί ἐστι τοῦτο δ λέγει, μικρόν; οὐκ οἴδαμεν τί λαλεῖ· γνοὺς ὁ Ἰησοῦς καὶ ὅτι ἤθελον αὐτὸν ἐρω την, εἶπεν αὐτοῖς· Περὶ τούτου ζητεῖτε μετ' ἀλλήλων, ὅτι εἶπον, μικρόν, καὶ οὐ θεωρεῖτέ με· καὶ πάλιν μετ κρὸν, καὶ ὄψεσθέ με· 'Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι κλαύσετε, καὶ θρηνήσετε ὑμεῖς· ὁ κόσμος δὲ χαρήσεται· ὑμεῖς δὲ λυπηθήσεσθε, ἀλλ᾽ ἡ λύπη ὑμῶν εἰς χα μὲν γενήσεται· ν τὸ γὰρ μικρὸν ἐκεῖνο, ἐν ᾧ οὐκ Εθεώρουν αὐτὸν, ἐζήτουν Ἰησοῦν· διὸ ἔκλαιον, καὶ ἐθρήνουν, τῆς λύπης αὐτῶν εἰς χαρὰν μεταβαλλούσης, ὅτε ἐπληροῦτο τό· ι Καὶ πάλιν μικρόν, καὶ ὄψε σθέ με.» Ἐν οἷς ἐξετάσεις εἰ ὁ μετὰ μικρὸν μὴ θεω ρῶν αὐτὸν, εἰ μέλλει μετὰ τοῦτο ὄψεσθαι αὐτὸν, μετ' οὐ πολὺ πάντως όψεται αὐτὸν, νοούντων ἡμῶν τό Καὶ πάλιν μικρὸν, καὶ ὄψεσθέ με.» Τὸ δὲ ζητεῖν τὸν Ἰησοῦν ζητεῖν ἐστι τὸν λόγον, καὶ τὴν σοφίαν, καὶ τὴν δικαιοσύνην, καὶ τὴν ἀλήθειαν, καὶ τὴν δύναμιν τοῦ Θεοῦ, ἅπερ πάντα ἐστὶν ὁ Χριστός. Τινές δε ζη τοῦσιν αὐτὸν τῶν ἑωρακότων σημεῖα, καὶ σὺν τῷ έωρακέναι λαβόντων ἀπ' αὐτοῦ ἄρτον, καὶ φαγόντων, αἰτίου τοῦ ζητεῖν αὐτοῖς γενομένου τοῦ τεθράφθαι ἀπὸ τοῦ Λόγου· «Ζητεῖτε γάρ με, φησίν, οὐχ ὅτι είδετε σημεῖα, ἀλλ' ὅτι ἐφάγετε ἐκ τῶν ἄρτων, καὶ ἐχορτάσθητε.» Εἶτα ἐπεὶ πρότερον τοῖς Ἰουδαίοις εἰρήκει· «Ἐγὼ ὑπάγω, καὶ ζητήσετέ με, καὶ ἐν τῇ ἁμαρτίᾳ ὑμῶν ἀποθανεῖσθε, ο καὶ, ι Ὅπου ἐγὼ ὑπά γω, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν, ο ἐπ᾿ ἐκεῖνο ἀναφέρων τὸ προκείμενόν φησι· ι Καὶ καθὼς εἶπον τοῖς Ἰου δαίοις, ὅτι Οπου ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν, καὶ ὑμῖν λέγω ἄρτι·, ὡς γὰρ ἐκείνοις, φησί, τοῦτ᾽ εἶπον, οὕτω καὶ ὑμῖν· ἀλλὰ καὶ ὑμῖν τοῦτο λέ γω, οὐ περὶ πλείονος χρόνου· οὕτω γὰρ ἀκούω τοῦ Ει Λόγῳ Η μετ' αὐτοῦ.

lis etiam esse a quibus non cognoscatur. Sed vide ne forte idem non sit esse cum aliquo, quod in promissione tanquam dignis datur, et stare in me dio non agnoscentium eun. Cum enim sit in pro missione illud: «Ubi duo, vel tres congregati fue rint in nomine meo, ego etiam in medio eorum sum;» et illud: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationen sæculi, non ejusmodi est illud: c In medio vestri slat, quem vos nescitis. › Proinde qui dixerat: Ecce ego vobiscum sum, in præsenti contextu inquit: Adhuc pau lisper vobiscum sum.. Et qui dicit: «Adhuc pau lisper vobiscum sum, haudquaquam præsenti sensibiliter Judæ, in cujus cor jam immiserat diabolus, ut proderet Servatorem, dixit: Tecum sum; non amplius enim erat cum ipso, cum intin ctam offulam ipsi porrigeret. Quando vero post offulam ingressus est in Judam Satanas, multo minus erat cum illo Jesus, abducente procul seipsum a Servatore; Quæ enim convenientia Christi cum Beliar *?, Quamvis attamen adhuc paulisper. cum filiolis futurus esset Jesus, ipsorum pater, sciamus oportet illud ‹ paulisper, › magnum esse. Nam etiamsi cum illis non erat Jesus, nihilominus quæ situri erant Jesum; quemadmodum Petrus post negationem amare flevit, quærens, opinor, Jesuin. Nunc igitur illud: • Filioli, adhuc paulisper vobis cum sum, dictum est: paulo autem post ait Pusillum, et jam non videbitis me; et iterum pusillum, et videbitis me:» quando dicentibus discipulis: e Quid est hoc, quod dicit, Pusillum? nescimus quid loquatur, cum intellexisset Jesus quia vellent eum interrogare, dixit illis: De hoc quæritis inter vos, quod dixi: Pusillum, et non videbitis me; et iterum pusillum, et videbitis me Amen, amen dico vobis: Plorabitis, 454 et lamen tabimini vos; mundus autem gaudebit; vos autein mærore afficiemini, sed mœror vester vertetur in gaudium *-*.» Illo enim pusillo tempore, quo non videbant eum, quærebant Jesum. Quocirca plora bant, et lamentabantur, sed mærore commutato illis in gaudium, implebatur tunc illud: Et iterum pusillum, et videbitis me.» In quibus disquires an is qui post pusillum ipsum visurus non est, si qui dem postea illuın visurus est, post tempus non lon gum ipsum omnino visurus sit; considerantibus nobis illud: «iterum pusillum, et videbitis me. Cæterum quærere Jesum, est quærere sermonem, sapientiam, justitiam, veritatem et potentiam Dei, quæ omnia est Christus. Quærunt vero quidam eum ex his qui signa viderunt, quique cum ipso videre sumpserunt ab eo panem, et comedunt: habentibus illis quærendi causam eo quod nutriti fuerint a et Filio Dei: • Quæritis enim me, inquit, non quia signa videritis, sed quia comederitis ex pauibus, et saturati sitis 7. › Deinde quoniam antea Cor. vi, 15. s. Joan. xvi, 16-20. 7 Joan. vi, 26. Codex Regius, male,

ἢ τρεῖς συνηγμένοι εἰς τὸ ἐμὸν ὄνομα, κἀγὼ εἰμι ἐν μέσῳ αὐτῶν·» καὶ τό·. Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος,» οὐ τοιοῦτον δὲ τό·. Μέσος ὑμῶν ἑστήκει, ὃν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε. ο Καὶ ἐν τῷ προκειμένῳ τοίνυν ὁ εἰπών Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι,» φησί τό· «Ετι μικρὸν μεθ' ὑμῶν εἰμι.» Ο δὲ λέγων·. Ἔτι μικρὸν μεθ' ὑμῶν εἰμι,» οὐκ ἂν παρόντι αἰσθητῶς τῷ Ἰούδᾳ, τοῦ διαβόλου ἤδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν αὐτοῦ, ἵνα παραδῷ τὸν Σωτῆρα, εἶπεν ἂν αὐτῷ τό· Μετὰ σοῦ εἰμι· οὐκ ἔτι γὰρ ἦν μετ᾿ αὐτοῦ, οὐδ᾽ ὅτε ράψας τὸ ψωμίον ἐδίδου αὐτῷ· ἀλλ' ὅτε μετὰ τὸ ψω μίον, ὅτε ἦλθεν εἰς ἐκεῖνον ὁ Σατανᾶς, πολλῷ πλέον οὐκ ἦν ὁ Χριστὸς μετὰ τοῦ Ἰούδα, μακρύναντος ἑαυ τὸν ἀπὸ τοῦ Σωτῆρος· «Τίς γὰρ συμφώνησις Χρι στοῦ πρὸς Βελίαρ;» Εἰ καὶ μικρὸν δὲ ἔτι μετὰ τῶν τεχνίων ἔμελλεν εἶναι ὁ πατὴρ αὐτῶν Ἰησοῦς, χρὴ εἰδέναι τὸ μέγα • τὸ μικρὸν ν ἐκεῖνο, εἰ καὶ μὴ ἦν μετ' αὐτῶν, οὐδὲν ἧττον ἐκεῖνοι ζητεῖν ἔμελλον τὸν Ἰησοῦν· ὡς ὁ Πέτρος μετὰ τὸ ἀρνήσασθαι πικρῶς ἔκλαιεν, οἶμαι, ζητῶν τὸν Ἰησοῦν. Νῦν μὲν οὖν τό Έτι μικρὸν μεθ' ὑμῶν εἰμι,» λέλεκται· ὀλίγῳ δὲ ύστερον, ο Μικρόν, φησὶ, καὶ οὐκ ἔτι θεωρεῖτέ με καὶ πάλιν μικρὸν ὄψεσθέ με·, ὅτε λεγόντων τῶν μα θητῶν· «Τί ἐστι τοῦτο δ λέγει, μικρόν; οὐκ οἴδαμεν τί λαλεῖ· γνοὺς ὁ Ἰησοῦς καὶ ὅτι ἤθελον αὐτὸν ἐρω την, εἶπεν αὐτοῖς· Περὶ τούτου ζητεῖτε μετ' ἀλλήλων, ὅτι εἶπον, μικρόν, καὶ οὐ θεωρεῖτέ με· καὶ πάλιν μετ κρὸν, καὶ ὄψεσθέ με· 'Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι κλαύσετε, καὶ θρηνήσετε ὑμεῖς· ὁ κόσμος δὲ χαρήσε ται· ὑμεῖς δὲ λυπηθήσεσθε, ἀλλ᾽ ἡ λύπη ὑμῶν εἰς χα μὲν γενήσεται· ν τὸ γὰρ μικρὸν ἐκεῖνο, ἐν ᾧ οὐκ Εθεώρουν αὐτὸν, ἐζήτουν Ἰησοῦν· διὸ ἔκλαιον, καὶ ἐθρήνουν, τῆς λύπης αὐτῶν εἰς χαρὰν μεταβαλλού σης, ὅτε ἐπληροῦτο τό· ι Καὶ πάλιν μικρόν, καὶ ὄψε σθέ με.» Ἐν οἷς ἐξετάσεις εἰ ὁ μετὰ μικρὸν μὴ θεω ρῶν αὐτὸν, εἰ μέλλει μετὰ τοῦτο ὄψεσθαι αὐτὸν, μετ' οὐ πολὺ πάντως όψεται αὐτὸν, νοούντων ἡμῶν τό Καὶ πάλιν μικρὸν, καὶ ὄψεσθέ με.» Τὸ δὲ ζητεῖν τὸν Ἰησοῦν ζητεῖν ἐστι τὸν λόγον, καὶ τὴν σοφίαν, καὶ τὴν δικαιοσύνην, καὶ τὴν ἀλήθειαν, καὶ τὴν δύναμιν τοῦ Θεοῦ, ἅπερ πάντα ἐστὶν ὁ Χριστός. Τινές δε ζη τοῦσιν αὐτὸν τῶν ἑωρακότων σημεῖα, καὶ σὺν τῷ έωρακέναι λαβόντων ἀπ' αὐτοῦ ἄρτον, καὶ φαγόντων, αἰτίου τοῦ ζητεῖν αὐτοῖς γενομένου τοῦ τεθράφθαι ἀπὸ τοῦ Λόγου· «Ζητεῖτε γάρ με, φησίν, οὐχ ὅτι είδετε σημεῖα, ἀλλ' ὅτι ἐφάγετε ἐκ τῶν ἄρτων, καὶ ἐχορτάσθητε.» Εἶτα ἐπεὶ πρότερον τοῖς Ἰουδαίοις εἰρήκει· «Ἐγὼ ὑπάγω, καὶ ζητήσετέ με, καὶ ἐν τῇ ἁμαρτίᾳ ὑμῶν ἀποθανεῖσθε, ο καὶ, ι Ὅπου ἐγὼ ὑπά γω, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν, ο ἐπ᾿ ἐκεῖνο ἀναφέρων τὸ προκείμενόν φησι· ι Καὶ καθὼς εἶπον τοῖς Ἰου δαίοις, ὅτι Οπου ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν, καὶ ὑμῖν λέγω ἄρτι·, ὡς γὰρ ἐκείνοις, φησί, τοῦτ᾽ εἶπον, οὕτω καὶ ὑμῖν· ἀλλὰ καὶ ὑμῖν τοῦτο λέ γω, οὐ περὶ πλείονος χρόνου· οὕτω γὰρ ἀκούω τοῦ Ει Λόγῳ Η μετ' αὐτοῦ. lis etiam esse a quibus non cognoscatur. Sed vide ne forte idem non sit esse cum aliquo, quod in promissione tanquam dignis datur, et stare in me dio non agnoscentium eun. Cum enim sit in pro missione illud: «Ubi duo, vel tres congregati fue rint in nomine meo, ego etiam in medio eorum sum;» et illud: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationen sæculi, non ejusmodi est illud: c In medio vestri slat, quem vos nescitis. › Proinde qui dixerat: Ecce ego vobiscum sum, in præsenti contextu inquit: Adhuc pau lisper vobiscum sum.. Et qui dicit: «Adhuc pau lisper vobiscum sum, haudquaquam præsenti sensibiliter Judæ, in cujus cor jam immiserat diabolus, ut proderet Servatorem, dixit: Tecum sum; non amplius enim erat cum ipso, cum intin ctam offulam ipsi porrigeret. Quando vero post offulam ingressus est in Judam Satanas, multo minus erat cum illo Jesus, abducente procul seipsum a Servatore; Quæ enim convenientia Christi cum Beliar *?, Quamvis attamen adhuc paulisper. cum filiolis futurus esset Jesus, ipsorum pater, sciamus oportet illud ‹ paulisper, › magnum esse. Nam etiamsi cum illis non erat Jesus, nihilominus quæ situri erant Jesum; quemadmodum Petrus post negationem amare flevit, quærens, opinor, Jesuin. Nunc igitur illud: • Filioli, adhuc paulisper vobis cum sum, dictum est: paulo autem post ait Pusillum, et jam non videbitis me; et iterum pusillum, et videbitis me:» quando dicentibus discipulis: e Quid est hoc, quod dicit, Pusillum? nescimus quid loquatur, cum intellexisset Jesus quia vellent eum interrogare, dixit illis: De hoc quæritis inter vos, quod dixi: Pusillum, et non videbitis me; et iterum pusillum, et videbitis me Amen, amen dico vobis: Plorabitis, 454 et lamen tabimini vos; mundus autem gaudebit; vos autein mærore afficiemini, sed mœror vester vertetur in gaudium *-*.» Illo enim pusillo tempore, quo non videbant eum, quærebant Jesum. Quocirca plora bant, et lamentabantur, sed mærore commutato illis in gaudium, implebatur tunc illud: Et iterum pusillum, et videbitis me.» In quibus disquires an is qui post pusillum ipsum visurus non est, si qui dem postea illuın visurus est, post tempus non lon gum ipsum omnino visurus sit; considerantibus nobis illud: «iterum pusillum, et videbitis me. Cæterum quærere Jesum, est quærere sermonem, sapientiam, justitiam, veritatem et potentiam Dei, quæ omnia est Christus. Quærunt vero quidam eum ex his qui signa viderunt, quique cum ipso videre sumpserunt ab eo panem, et comedunt: habentibus illis quærendi causam eo quod nutriti fuerint a et Filio Dei: • Quæritis enim me, inquit, non quia signa videritis, sed quia comederitis ex pauibus, et saturati sitis 7. › Deinde quoniam antea Cor. vi, 15. s. Joan. xvi, 16-20. 7 Joan. vi, 26. Codex Regius, male,

col. 827–828page 102 of 102

PG 14:827«• Καὶ ὑμῖν λέγω ἄρτι, ο ὅπερ οὐκ ἔστι ταὐτὸν τῷ ο Καὶ ὑμῖν λέγω, χωρίς προσθήκης τῆς, ἄρτι Ἰου δαῖοι μὲν γὰρ οὓς προέβλεπεν ἐν τῇ ἑαυτῶν ἁμαρτία ἀποθανουμένους οὐκ ἐπὶ βραχυνόμενον χρόνον οὐκ ἐδύναντο ἥκειν, ὅπου ὑπῆγεν ὁ Ἰησοῦς· οἱ δὲ μαθη ταί, μεθ' ὧν ἔμελλε μικρόν χρόνον μηκέτι ἔσεσθαι μετ' αὐτῶν, διὰ τὰ προειρημένα οὐκ ἐδύναντο ἕπεσθαι τῷ λόγῳ ἀπιόντι ἐπὶ τὰς ἑαυτοῦ οἰκονομίας. Καὶ εἰ μὴ προετέτακτο τοῦ·. Ὅπου ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν, ο τό·. Καθώς εἶπον τοῖς Ἰουδαίοις, ο κἂν ἁπλούστερον ἐδόκουν μὲν ταῦτα εἰρῆσθαι, ἀναφερόμενα ἐπὶ τὴν ἀπὸ τοῦ βίου ἔξοδον τῆς Ἰησοῦ ψυχῆς νῦν. Εἰ δὲ καὶ οἱ Ἰου δαῖοι ἀποθνήσκειν ἔμελλον, καὶ ὁ Ἰησοῦς ἀποθανών, καὶ καταβαίνων εἰς ᾅδου, πῶς ὅπου ὁ Ἰησοῦς ὑπῆ γεν, ἐκεῖνοι οὐκ ἐδύναντο ἀπελθεῖν; Αλλ᾽ ἐρεῖ τις, ἐπεὶ καὶ ἐν τῷ παραδείσῳ ἔμελλε γίνεσθαι τοῦ Θεοῦ, ἔνθα οἱ μὲν ἐν ταῖς ἁμαρτίαις αὑτῶν ἀπολα νούμενοι γίνεσθαι οὐκ ἔμελλον, οἱ δὲ τοῦ Ἰησοῦ μα θηταὶ τότε μὲν οὖν οὐκ ἐδύναντο ἐκεῖ γενέσθαι, ὕστε ρον δέ· διὰ τοῦτο πρὸς μὲν τοὺς ἐν ταῖς ἁμαρτίαις αὐτῶν ἀποθανουμένους Ἰουδαίους λέλεκται τό που ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν· ο πρὸς δὲ τοὺς μαθητάς· «Ὅπου ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνα σθε ἐλθεῖν ἄρτι· ο τὸ γὰρ ἑξῆς τῆς λέξεως ἐστι τις οὗτον· Καθὼς εἶπον τοῖς Ἰουδαίοις, καὶ ὑμῖν λέγω Οπου ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν ἄρτι. Καὶ οὕτω δὲ οὐκ ὀλίγην έχει ζήτησιν ὁ τόπος διὰ τόν «Ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς γῆς ποιή σεί τρεῖς ἡμέρας καὶ τρεῖς νύκτας· ο πῶς γὰρ τρεῖς ἡμέρας καὶ τρεῖς νύκτας ποιήσει ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς γῆς, ἅμα τῇ ἐξόδῳ ἐν τῷ παραδείσῳ ἔμελλεν ἔσεσθαι τοῦ Θεοῦ κατὰ τό· «Σήμερον μετ᾿ ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ τοῦ Θεοῦ;. Οὕτω δὲ ἐτάραξε τι νας ὡς ἀσύμφωνον τὸ εἰρημένον, ὥστε τολμῆσαι αὐτ τοὺς ὑπονοῆσαι προστεθῆσθαι τῷ Εὐαγγελίῳ ἀπό τινων ῥᾳδιουργῶν αὐτὸ τό· «Σήμερον μετ᾿ ἐμοῦ ἔση ἐν τῷ παραδείσῳ τοῦ Θεοῦ. Ἡμεῖς δέ φαμεν ἁπλούστερον μὲν, ὅτι τάχα πρὶν ἀπελθεῖν εἰς τὴν λε γομένην καρδίαν τῆς γῆς ἀπεκατέστησεν εἰς τὸν πα ράδεισον τοῦ Θεοῦ τὸν εἰπόντα αὐτῷ· ο Μνήσθητί μου, ὅταν ἔλθῃς ἐν τῇ βασιλείᾳ σου· ο βαθύτερον δὲ, ὅτι πολλαχοῦ τὸ, σήμερον, ἐν τῇ Γραφῇ καὶ ἐπὶ ὅλον παρατείνει τὸν ἐνεστηκότα αἰῶνα· ὥσπερ δὲ καὶ ἐν τῷ· Ἐφημίσθη ὁ λόγος οὗτος παρὰ Ἰουδαίοις μέχρι τῆς σήμερον,» και· «Οὗτος πατὴρ Μωαβι τῶν μέχρι τῆς σήμερον ἡμέρας, ο καί· «Σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε, καὶ μὴ ἀπόστητε ἀπὸ Κυρίου. › Ἐν τῇ σήμερον οὖν ἡμέρᾳ ἐπαγγέλ ΧΧΙΙΙ, Οἱ δὲ μαθηταί, μεθ' ὧν ἔμελλε μικρόν χρό τον μηκέτι ἔσεσθαι μετ' αὐτῶν, διὰ τὰ προειρημένα οὐκ ἐδύναντο, καθὼς εἶπε. κἂν ἀπλούστερον εδόκουν μὲν ταῦτα εἰρῆσθα, αναφερόμενα, κἂν ἁπλούστερον ἐδοκοῦμεν ταῦτα εἰρῆσθαι ἀναφερόμενοι, ἀποθανών καταβαίνειν. Εμελλεν, μέλλων, ὃς ἅμα τῇ ἐξόδῳ ἐν τῷ παραδείσῳ ἔμελ λεν,

Judais dixerat Ego vado, et quæretis me, et iu peccato vestro moriemini ®;, et: • Quo ego vado, vos non potestis venire; > ad illud referens id de quo agimus, inquit: «Et sicut dixi Judais: Quo ego abeo, vos non potestis venire; ita etiam vobis dico nunc '.» Ut enim illis, inquit, hoc dixi, sic etiam vobis; sed vobis etiam hoc dico non de multo tempore. Sic enim ego intelligo illud, ⚫etiam vobis dico nunc, quæ non idem sonant ac si dixis set: Et vobis dico, absque additione vocabuli, nunc. Judaei enim, quos præviderat morituros in peccato suo, ire non poterant, nec ad breve tempus quo abibat Jesus; at vero discipuli post illud pusillum tempus, in quo non amplius futurus erat cum eis, propter ea quæ superius diximus, poterant sequi Sermonem abeuntem ad suas ipsius dispensationes. Et nisi his verbis, e quo ego vado, vos non potestis venire, præposita fuissent hæc, sicut dixi Judais, simplicius existimassemus hæc etiam dicta fuisse, referentes verbum nunc ad id tem poris, quo anima Jesu e vita decedebat. Cæte rum si Judæi perituri erant, et Jesus periturus, descensurusque ad inferos, quomodo ire non poterant quo Jesus abibat? Sed dicet aliquis 455 quod in paradiso Dei etiam futurus erat Jesus, ad quem, qui in peccatis suis moriebantur, proficisci non poterant; discipulos vero Jesu cum tunc ire non possent, postea potuisse; idcirco Judæis in peccato suo morientibus dictum fuisse: «Quo ego abeo, vos non potestis venire 10; › discipulis vero: • Quo ego abeo, vos non potestis venire nune s.» Elocutionis enim talis est ordo: Sicut dixi Judais, etiam vobis dico: Quo ego vado, vos non potestis venire nunc. Quanquam sic etiam non parum quæstionis habet hic locus, propter hoc ● Filius hominis aget in corde terræ tres dies et tres noctes 43. Nam quomodo tres dies et tres noctes egit in corde terræ, qui simul atque cum decessisset e vita, futurus erat in paradiso Dei, juxta illud: • Hodie mecum eris in paradiso Dei 12?» Sic. autem perturbavit hoc dictum nonnullos, ceu abso num, ut suspicari ausi fuerint hæc verba: ‹ Hodie mecum eris in paradiso Dei, addita fuisse Evange lio ab aliquibus illud adulterantibus. At vero nos juxta simpliciorem quidem sensum intelligimus, eum fortasse, antequam abiret in cor terræ, ut vocant, restituisse in paradiso Dei dicentem sibi: «Domine, memento mei, dum veneris in regnum tuum 16; 1 juxta vero profundiorem sensum dicimus plerumque 11 Joan. XIII, 33. 13 Matth. x11, 40. 18 Luc. * Joan. viii, 21. • Joan. XIII, 33. 10 Joan. VIII, 21. 43. ts ibid. 42. etc. Hæc videntur vertenda quemadmodum vertit Perionius, ‹ Discipuli autem, cum quibus brevi tempore jam futurus non erat, ob ea quæ paulo ante dicta sunt, non poterant, › etc. Sed aliter fortasse legebat Ferrarius, et re ctius quidem; ideoque nibit immutamus. Codex Regius, pale, Ibidem, pro etc. Ferrarius videtur legisse etc., quæ lectio ferri non potest. Kal xarabalrwr. In codice Regio deest xal. Forte legendum Forte scribendum, vel legendum, etc.

«• Καὶ ὑμῖν λέγω ἄρτι, ο ὅπερ οὐκ ἔστι ταὐτὸν τῷ ο Καὶ ὑμῖν λέγω, χωρίς προσθήκης τῆς, ἄρτι Ἰου δαῖοι μὲν γὰρ οὓς προέβλεπεν ἐν τῇ ἑαυτῶν ἁμαρτία ἀποθανουμένους οὐκ ἐπὶ βραχυνόμενον χρόνον οὐκ ἐδύναντο ἥκειν, ὅπου ὑπῆγεν ὁ Ἰησοῦς· οἱ δὲ μαθη ταί, μεθ' ὧν ἔμελλε μικρόν χρόνον μηκέτι ἔσεσθαι μετ' αὐτῶν, διὰ τὰ προειρημένα οὐκ ἐδύναντο ἕπεσθαι τῷ λόγῳ ἀπιόντι ἐπὶ τὰς ἑαυτοῦ οἰκονο μίας. Καὶ εἰ μὴ προετέτακτο τοῦ·. Ὅπου ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν, ο τό·. Καθώς εἶπον τοῖς Ἰουδαίοις, ο κἂν ἁπλούστερον ἐδόκουν μὲν ταῦτα εἰρῆσθαι, ἀναφερόμενα ἐπὶ τὴν ἀπὸ τοῦ βίου ἔξοδον τῆς Ἰησοῦ ψυχῆς νῦν. Εἰ δὲ καὶ οἱ Ἰου δαῖοι ἀποθνήσκειν ἔμελλον, καὶ ὁ Ἰησοῦς ἀποθανών, καὶ καταβαίνων εἰς ᾅδου, πῶς ὅπου ὁ Ἰησοῦς ὑπῆ γεν, ἐκεῖνοι οὐκ ἐδύναντο ἀπελθεῖν; Αλλ᾽ ἐρεῖ τις, ἐπεὶ καὶ ἐν τῷ παραδείσῳ ἔμελλε γίνεσθαι τοῦ Θεοῦ, ἔνθα οἱ μὲν ἐν ταῖς ἁμαρτίαις αὑτῶν ἀπολα νούμενοι γίνεσθαι οὐκ ἔμελλον, οἱ δὲ τοῦ Ἰησοῦ μα θηταὶ τότε μὲν οὖν οὐκ ἐδύναντο ἐκεῖ γενέσθαι, ὕστε ρον δέ· διὰ τοῦτο πρὸς μὲν τοὺς ἐν ταῖς ἁμαρτίαις αὐτῶν ἀποθανουμένους Ἰουδαίους λέλεκται τό που ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν· ο πρὸς δὲ τοὺς μαθητάς· «Ὅπου ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνα σθε ἐλθεῖν ἄρτι· ο τὸ γὰρ ἑξῆς τῆς λέξεως ἐστι τις οὗτον· Καθὼς εἶπον τοῖς Ἰουδαίοις, καὶ ὑμῖν λέγω Οπου ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν ἄρτι. Καὶ οὕτω δὲ οὐκ ὀλίγην έχει ζήτησιν ὁ τόπος διὰ τόν «Ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς γῆς ποιή σεί τρεῖς ἡμέρας καὶ τρεῖς νύκτας· ο πῶς γὰρ τρεῖς ἡμέρας καὶ τρεῖς νύκτας ποιήσει ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς γῆς, ἅμα τῇ ἐξόδῳ ἐν τῷ παραδείσῳ ἔμελλεν ἔσεσθαι τοῦ Θεοῦ κατὰ τό· «Σήμερον μετ᾿ ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ τοῦ Θεοῦ;. Οὕτω δὲ ἐτάραξε τι νας ὡς ἀσύμφωνον τὸ εἰρημένον, ὥστε τολμῆσαι αὐτ τοὺς ὑπονοῆσαι προστεθῆσθαι τῷ Εὐαγγελίῳ ἀπό τινων ῥᾳδιουργῶν αὐτὸ τό· «Σήμερον μετ᾿ ἐμοῦ ἔση ἐν τῷ παραδείσῳ τοῦ Θεοῦ. Ἡμεῖς δέ φαμεν ἁπλούστερον μὲν, ὅτι τάχα πρὶν ἀπελθεῖν εἰς τὴν λε γομένην καρδίαν τῆς γῆς ἀπεκατέστησεν εἰς τὸν πα ράδεισον τοῦ Θεοῦ τὸν εἰπόντα αὐτῷ· ο Μνήσθητί μου, ὅταν ἔλθῃς ἐν τῇ βασιλείᾳ σου· ο βαθύτερον δὲ, ὅτι πολλαχοῦ τὸ, σήμερον, ἐν τῇ Γραφῇ καὶ ἐπὶ ὅλον παρατείνει τὸν ἐνεστηκότα αἰῶνα· ὥσπερ δὲ καὶ ἐν τῷ· Ἐφημίσθη ὁ λόγος οὗτος παρὰ Ἰουδαίοις μέχρι τῆς σήμερον,» και· «Οὗτος πατὴρ Μωαβι τῶν μέχρι τῆς σήμερον ἡμέρας, ο καί· «Σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε, καὶ μὴ ἀπόστητε ἀπὸ Κυρίου. › Ἐν τῇ σήμερον οὖν ἡμέρᾳ ἐπαγγέλ ΧΧΙΙΙ, Οἱ δὲ μαθηταί, μεθ' ὧν ἔμελλε μικρόν χρό τον μηκέτι ἔσεσθαι μετ' αὐτῶν, διὰ τὰ προειρη μένα οὐκ ἐδύναντο, καθὼς εἶπε. κἂν ἀπλούστερον εδόκουν μὲν ταῦτα εἰρῆσθα, αναφερόμενα, κἂν ἁπλούστερον ἐδοκοῦμεν ταῦτα εἰρῆσθαι ἀναφερό μενοι, ἀποθανών καταβαίνειν. Εμελλεν, μέλλων, ὃς ἅμα τῇ ἐξόδῳ ἐν τῷ παραδείσῳ ἔμελ λεν, Judais dixerat Ego vado, et quæretis me, et iu peccato vestro moriemini ®;, et: • Quo ego vado, vos non potestis venire; > ad illud referens id de quo agimus, inquit: «Et sicut dixi Judais: Quo ego abeo, vos non potestis venire; ita etiam vobis dico nunc '.» Ut enim illis, inquit, hoc dixi, sic etiam vobis; sed vobis etiam hoc dico non de multo tempore. Sic enim ego intelligo illud, ⚫etiam vobis dico nunc, quæ non idem sonant ac si dixis set: Et vobis dico, absque additione vocabuli, nunc. Judaei enim, quos præviderat morituros in peccato suo, ire non poterant, nec ad breve tempus quo abibat Jesus; at vero discipuli post illud pusillum tempus, in quo non amplius futurus erat cum eis, propter ea quæ superius diximus, poterant sequi Sermonem abeuntem ad suas ipsius dispensationes. Et nisi his verbis, e quo ego vado, vos non potestis venire, præposita fuissent hæc, sicut dixi Judais, simplicius existimassemus hæc etiam dicta fuisse, referentes verbum nunc ad id tem poris, quo anima Jesu e vita decedebat. Cæte rum si Judæi perituri erant, et Jesus periturus, descensurusque ad inferos, quomodo ire non poterant quo Jesus abibat? Sed dicet aliquis 455 quod in paradiso Dei etiam futurus erat Jesus, ad quem, qui in peccatis suis moriebantur, proficisci non poterant; discipulos vero Jesu cum tunc ire non possent, postea potuisse; idcirco Judæis in peccato suo morientibus dictum fuisse: «Quo ego abeo, vos non potestis venire 10; › discipulis vero: • Quo ego abeo, vos non potestis venire nune s.» Elocutionis enim talis est ordo: Sicut dixi Judais, etiam vobis dico: Quo ego vado, vos non potestis venire nunc. Quanquam sic etiam non parum quæstionis habet hic locus, propter hoc ● Filius hominis aget in corde terræ tres dies et tres noctes 43. Nam quomodo tres dies et tres noctes egit in corde terræ, qui simul atque cum decessisset e vita, futurus erat in paradiso Dei, juxta illud: • Hodie mecum eris in paradiso Dei 12?» Sic. autem perturbavit hoc dictum nonnullos, ceu abso num, ut suspicari ausi fuerint hæc verba: ‹ Hodie mecum eris in paradiso Dei, addita fuisse Evange lio ab aliquibus illud adulterantibus. At vero nos juxta simpliciorem quidem sensum intelligimus, eum fortasse, antequam abiret in cor terræ, ut vocant, restituisse in paradiso Dei dicentem sibi: «Domine, memento mei, dum veneris in regnum tuum 16; 1 juxta vero profundiorem sensum dicimus plerumque 11 Joan. XIII, 33. 13 Matth. x11, 40. 18 Luc. * Joan. viii, 21. • Joan. XIII, 33. 10 Joan. VIII, 21. 43. ts ibid. 42. etc. Hæc videntur vertenda quemadmodum vertit Perionius, ‹ Discipuli autem, cum quibus brevi tempore jam futurus non erat, ob ea quæ paulo ante dicta sunt, non poterant, › etc. Sed aliter fortasse legebat Ferrarius, et re ctius quidem; ideoque nibit immutamus. Codex Regius, pale, Ibidem, pro etc. Ferrarius videtur legisse etc., quæ lectio ferri non potest. Kal xarabalrwr. In codice Regio deest xal. Forte legendum Forte scribendum, vel legendum, etc.

Continue reading PG 14: Ex Homiliis in Acta Apostolorum; Praefationes in Romanos →≣ entire volume

← prev work Index next work →

Notebook