APPENDIX OPERUM SABASILII MAGNI. æternas tenebras, id est, alienationem a Deo, iis qui cæcam. Regni autem ejus non erit finis, neque terminus, ut ait Vir desideriorum ". Ipsi gloria in sæcula. Amen. huc viventium tunc, sive jam mortuorum: veniet habuerint mentem; perpetuum vero supplicium et autem quemadmodum viderunt eum ascendentem in cœlum ", sicut nos docet beatus Lucas,ul reddat unicuique secundum opera sua ", regnum quidem coeleste, id est, Dei visionem iis, qui purgatam 81 Act. I, 11. 32 Rom. 11, 6. 5³ Dan. v1, 26. MONITUM. Fragmentum sequens Arabice et Latine legitur p. 226 libri cui titulus: Eutychius patriarcha Alexandrinus vindicatus, sive Responsio ad Joannis Seldeni Origines, in duas tributa partes, quarum prima est de Alexandrinæ Ecclesiæ originibus, altera de origine nominis papæ; quibus accedit censura in Historiam orientalem Joannis Henrici Hottingeri; omnia ex Orientalium excerpta monumentis, auctore Abrahamo Echellensi Maronita e Libano. Romæ, typis S. Cong. de propag. fide. 1661 in-4. D. Basilius in hom. Commemorationis B. Mariæ Virginis de D. Petri initiatione, primatu de cæteris prærogativis hæc habet: dicentes Dignus, dignus, dignus est princeps episcoporum secundum ordinem Melchisedech. Ordinavitque presbyteros, episcopos, diaconos, lectores, bypodiaconos, psaltes, et septem instituit ordines in domo Dei. Christus utique Dominus, cui gloria, assumptum nus, ecce voces magnæ ab alto exclamantes, ac Petrum principem apostolorum, et imposita ei divina manu ordinavit summum sacerdotem super universum habitabilem orbem, et omnes discipulos, ac gentes cunctas, quæ Jesum Christum confitentur.Cumque manum capiti ejus imposuisset DomiArabici codicis, ubi hæc legitur homilia D. Basilii, exemplar in insuta Rhodo exscriptum exstat Parisiis in celeberrima bibliotheca linguarum Orientalium clarissimi viri Gilberti Gaulminii Christianissimi regis libellorum supplicum præfecti. MONITUM. 691 Putavi non defuturos qui Eunomii opus cum Basilii libris comparare vellent: quod ut facilius fieri posset, hunc libellum hoc loco edendum judicavi. Sed monere juvat, Græca et Latina e clarissimo doctissimoque viro Joanne Alberto Fabricio sumpta esse Bibliotheca Græca, vet. ed., t. VIII, p. 260. ΕΥΝΟΜΙΟΥ ΤΟΥ ΔΥΣΣΕΒΟΥΣ ΑΠΟΛΟΓΗΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣ ΟΝ ΕΓΡΑΨΕΝ ΑΝΤΙΡΡΗΤΙΚΟΝ Ο ΜΕΓΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ. EUNOMII IMPII APOLOGIA, QUAM CONFUTAVIT BASILIUS MAGNUS [Hic libellus nulla de alia causa descriptus est, quam ut quale sit hoc scriptum, conslet. Etenim quæ de Deo pronuntiat, et eo quod sit ingenitus, et quod Filius sit genitus, et alia quæ nugatur, maxime Interprete Jacobo Fabricio Holsato. Nota in codico manu exarato ascripta. Aetii et Eumomii dogma, ayento non [ Οὗτος ὁ λόγος οὐ δι' ἄλλο τι γέγραπται, ἢ ἵνα δεικνύνται ἡ γραφή. "Α γὰρ λέγει περὶ Θεοῦ, ὡς ἀγέννητος, καὶ γεννητὸς ὁ Υἱὸς, καὶ ἕτερα ὅσα ληρεῖ, ἀσεβέστατα εἰσι, καὶ ἔξω τῆς εὐσε posse esse simile tw yewyty. Vide Epiphanium, hæresi 76.

EUNOMII LIBER APOLOGETICUS. βοῦς ἡμῶν πίστεως· Πρόσχες γοῦν, ὁ ἀναγνώσκων, ἵνα μή παρατραπῆς τῆς εὐθείας ὁδοῦ.] 1. Τ3 μὲν συκοφαντεῖν καὶ διαβάλλειν τινὰς ἐξ ἀκολάστου γλώττης καὶ γνώμης ἀγνώμονος, μοχθη ρῶν καὶ φιλαπεχθημόνων ἔργον εἰδότες· τὸ δὲ τοὺς ἐκ διαβολῆς εἶναι δόξαντας πονηρούς πάσῃ προθυμία πειρᾶσθαι τὸ ψεῦδος τοῖς ἐλέγχοις ἀποτρέπειν, ἀνδρῶν σωφρόνων, καὶ μετὰ τῆς ἴδίας εὐβουλίας τὴν τῶν πολλῶν ἀσφάλειαν περὶ πολλοῦ ποιουμένων· ἠὐχόμεθα μὲν λόγῳ τὴν γνῶσιν ἀμφοῖν ἔχοντες, μήτε τῆς προτέρας ποτὲ γενέσθαι μοίρας, καὶ τῆς ὑστέρας τὴν πεῖραν διαφυγεῖν. Ἐπειδὴ δὲ μὴ κατὰ γνώμην ἐκβῆναι συνέβη τὸ τέλος, ποικίλως καὶ πολυτρόπως διά τε λόγων καὶ πράξεων παρὰ πολλοῖς κατασκευασθείσης ἡμῶν ψευδοῦς δυσφημίας, η ἀλγεινῆς μὲν ἡμῖν, βλαβερᾶς δὲ τοῖς πιστεύουσιν ὑπό τινων πονηρῶν καὶ μηδὲν ὀκνούντων λέγειν ἢ πράττειτ ἀνθρώπων καὶ τῶν ἀκεραιοτέρων ταῖς των διαφόρων κατηγορίαις τὴν ἀλήθειαν μετρούντων, οὐ κρίσει τὰς καθ᾿ ἡμῶν διαβολάς προσιεμένων· ἡμῖν τε αὐτοῖς λυσιτελεῖν ᾠήθημεν πρὸς ἀπολογίαν, καὶ τοῖς ἀβασανίστως λεγομένοις, πρὸς ἀσφάλειαν, ἔγγραφον εἰς ὑμᾶς ἐκθέσθαι τῆς ἑαυτῶν δόξης τὴν ὁμολογίαν, εἴ πως διὰ ταύτης τήν τε προς λαβοῦσαν ἀποτρεψαίμεθα βλασφημίαν, καὶ πρὸς τὸ λοιπὸν τοὺς μὲν πονηροὺς ἀτο μοτέρους, τοὺς δὲ λίαν εὐχερεῖς ἀσφαλεστέρους παρασκευάσαιμεν, τοῖς μὲν τὸ ψευδῆ λέγειν ἐπιδεὶς, τοῖς δὲ τὸ πιστεύειν ἀσφα λες υποδείξαντες, συναποδεικνυμένης τῇ παρ' ἡμῶν ἀληθείᾳ τῆς κατ᾽ ἀμφοῖν κολάσεως. Ἡ γὰρ πρὸς τὸ ψεύδος κοινωνία κοινὴν ἀμφοτέροις κατεργάζεται τὴν τιμωρίαν. sunt impia, et a sancta piaque nostru fide aliena. Attende igitur et cave, quicunque hæc legis, ne a recta via avertaris.] 1. Petulanti lingua et mente prava aliis calumniando obtrectare, cum eorum hominum esse sciamus, qui improbi odioque digni sunt, vicissim omni conatu et studio totaque mente in id incumbere, ut per calumniam pro malis habiti mendaoium veris argumentis a se propellant, hominum bonorum esse novimus, et quidem talium, qui cum sibi privatim bene consultum cupiunt, tum multorum quoque publicam confirmationem magni faciunt. Optabamus itaque ut sola speculatione utrumque hoc cognitum habere nobis contingeret, et neque cum priori ullum consortium haberemus, et a posterioris etiam experimento immunes esse possemus. Quia vero finem illum ex animi sententia assequi non licuit, vafre et varie tam verbis quam factis comparata nobis apud multos mendacii infamia, magno profecto cum dolore nostro, illorum vero, qui fidem istis habent, damno; cumque hac fiant a malitiosis et ejusmodi hominibus, qui quidvis dicere aut facere non verentur, tum a simplicioribus, qui veritatem ex dissidentium criminationibus metiuntur, et nullo judicio sparsas contra nos calumnias admittuntet in manus sumunt: utile nobis ipsis duximus partim quidem ad nostri defensionem,partim vero etiam ad ea,quæ alias simpliciter et sine certa probatione dicuntur, confirmanda probeque munienda, ut scripto comprehensam coram vobis nostræ sententiæ exponeremus confessionem, siquo pacto per illam tum calumnias antevertentos, hoc est, prius sparsas et acceptas amoliri; tum vero in posterum malitiosos illos homines minus audaces, illos vero, qui valde sunt simplices, facileque capiuntur et permoventur, certiores atque confirmatiores reddere possemus: demonstrando iterum illis quidem, quam sit horribile mendacia dicere, falsaque asserere: hisce vero, quam sit periculosum falsa credere, ostensa simul ea quæ a nobis stat veritate, et quæ utrisque metuenda est pœna. Nam mendacii communio communem etiam utriusque conficit pœnam. 2. Αὐτοῦμεν δὲ πρὸ πάντων ὑμᾶς, τούς τε νῦν ἀκουσομένους, καὶ τοὺς εἰς ὕστερον ἐντευξομέ νους, μὴ τῷ πλήθει διακρίνειν ἐθέλειν τῆς ἀληθείας τὸ ψεῦδος, τῇ πλείονι μοίρα τὸ κρεῖττον συνάπτοντας, μήτε μὲν ἀξιώμασιν ἢ τίνων αλαζονεία προσέχοντας, ἀμαυροῦσθαι τὴν διάνοιαν· ἢ τῇ τάξει τῶν προλαβόντων τὸ πλεῖον νέμοντας, ἀποφράττειν τὰς ἀκοὰς τοῖς ὑστέροις· τὴν δὲ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ διδασκαλίαν παντὸς μὲν ἀνθρώ πων ἀριθμοῦ, πάσης δὲ φιλοτιμίας ἢ φιλονεικίας, συνηθείας τε αὖ καὶ συγγενείας, και συλλήβδην εἰπεῖν, πάντων ὅσα τοῖς τῆς ψυχῆς κριτηρίοις ἐπισκοπεῖν εἴωθεν προτιμήσαντας, τῇ πρὸς τὴν ἀλήθειαν εὐνοίᾳ κρίνειν τὰ λεγόμενα Μεγίστη γὰρ μοῖρα πρὸς τὴν τῆς ἀληθείας διάγνωσιν ἡ πρὸς αὐτην οἰκείωσις. Basilius, lib. i contra Eunom. pag. 209. Ms. Tenisson., σπουδήν. 1d., ἀνδρῶν. In mss. vetusto fuit, ἀνῶν, quod significat ἀνθρώπων. Ita codices Gudii, Lindenbrogil, Tenissonii; licet apud Basilium pag, 210 est, αἰτοῦμαι. 2. Petimus autem ante omnia tum a vobis, qui nuno hæc estis audituri, tum etiam ab illis, qui in posterum in eadem incident, eaque legent, ne multitudinis ratione habita, secundum eam verum a falso discernere velitis, majori 692 scilicet parti id quod melius est, nimirum victoriam et veritatis testimonium, attribuendo: neve dignitati aut jactantiæ quorumdam dediti, aciem mentis vobis retundi patiamini: vel, dum plus æquo ordini priorum doctorum tribuitie, aures posterioribus obturetis. Quin potius, ut Salvatoris nostri Jesu Christi doctrinam omni hominum numero, omni quoque ambitioni vel contentionis tudio, omni quoque familiaritati et cognationi, atque ut summatim dicam, omnibus illis rebus, quæ menti in judicando tenebras offundere solent, præferatis, atque ita bene Εἰς omittit Basil. et Gud. Ila recle Basil. Tenisson. Lindenbrog. Nam Gud. male, προσλαβόντων. Cod. Tenisson. iterum, ἀνδρῶν. Verba, τῆ πρὸς τὴν ἀληθειαν εὐνοίᾳ κρίνειν τὰ λεγόμενα, apud Caveum male desiderantur.

erga veritatem affecti, de iis quæ dicuntur judicium feratis. Etenim ad solidam veritatis cognitionem et dijudicatione plurimum facit. si quis ipsius veritatis tanquam domestica familiaritate delectetur. 3. Πρὸς δὲ τούτοις μηδ' ἡμῖν χαλεπαίνειν, εἰ τύφου μὲν ἀμελήσαντες καὶ φόβου, τῆς δὲ παραυτίκα χάριτος καὶ ἀσφαλείας τὴν ὑπὲρ τῶν μελλόντων ἄδειαν προτιμήσαντες, καὶ πάσης ἐπιγείου κακοπαθείας θανάτου τε προσκαίρου φοβερωτέραν τὴν κατὰ τῶν ἀσεβῶν ὡρισμένην ἀπειλὴν εἶναι κρίναντες, παντὸς ἐπικαλύμματος γυμνὴν ἐκτιθέμεθα τὴν ἀλήθειαν. Οὔτε γὰρ, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον εἰπεῖν, ἄξια τὰ παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ πρὸς τὴν μέλλουσαν ἀποκαλύπτεσθαι δόξαν. Οὐδ᾽ ὁ σύμπας κόσμος πρὸς ἀπόλαυσιν καὶ δεσποτείαν, ἰσόῤῥοπον ἀντάλ λαγμα τῆς ἰδίας ἑκάστου ψυχῆς, πολὺ καθ' ἑκάτερον ἀπόλαυσίν τε καὶ κόλασιν ὑπερβαλλόντων τὰ παρόντα τῶν προσδοκωμένων. 3. Præterea rogamus, ne nobis indignemini, quod neque fastus, neque metus rationem ullam habemus, sed omni temporali gratia et tranquillitati illam fiduciam animi intrepidi præponimus, quæ propter futurum statum penes fideles est, et illa mala, quæ Deus impiis certo minatur, magis censemtis timenda, quam quamlibet terrenam affictionem, ipsamque adeo temporalem mortem; et sic ipsam veritatem omni velamine destitutam exponimus. Neque enim, ut cum Apostolo loquar, dignæ sunt afflictiones præsentis sæculi ad eam gloriam quæ aliquando revelabilurs. Neque sane universus hic mundus dignus est, qui conferatur cum illo commodo et dominio, quæ tanquam æquam compensationem propria uniuscujusque anima accipiet: cum ab iis quæ utrinque exspectanda sunt, tum quoad præmia, tum quoad pœnam, longe præsentia superentur. 4. Sed ne, dum hisce diutius justo immoramur, sermonem nimium producamus, ad ipsam nos convertimus fidei confessionem, ex qua iis, qui nostram velint scire sententiam, promptum et expoditum erit eam agnoscere. Necessarium autem quoque fortassis fuerit nobis, qui de hisce rebus verba facimus, et propriæ sententiæ rationem reddere tenemur, ne temere semel multitudinis nos dedamus opinionibus; sed ut piam illam traditionem, quæ retro cogitando inde a Patribus usque obtinuit, velut quamdam amussim ac regulam præmittamus, atque ea deinde ceu exacta judicii norma uti cuivis permittamus ad eorum quæ dicuntur dijudicationem. 5. Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, ex quo sunt omnia. Et in unum unigenitum Filium Dei, Deum Verbum, Dominum nostrum Jesum Christum, per quem sunt omnia. Et in unum Spiritum sanctum Paracletum, in quo universa graliæ distributio juxta proportionem prout expedit uni cuique datur sanctorum. 6. Hæc igitur est illa simplicior confessio, et om. nium, quibuscunque hoc curæ est ut videantur vel sint Christiani, communis fides, ut compendio ac generalius aliquanto dicam, omissis oæteris quorum, quia adhuc extra controversiam versantur, mentionem facere superfluum judicamus. Nos vero si quidem videremus necessario incumbere illis, qui semel ipsas voces ratas habuerunt, et una cum nominibus verum quoque sensum indivulsum tene84 Rom. vill, 18. Basilius, pag. 211. Ita rectius ms. pro ὑπόλαυσιν. Sic ms. Lindenbrog. pro παρά, quod Caveus edidit. Αl., καὶ αὐτούς. Basilius, pag. 212. Hac fidei formula etiam Arium Alexandro Alexandrino fucum fecisse notat Basilius pag. Basilius, pag. 212, G. Whistonus jubet 4. Αλλ' ἵνα γε μὴ τούτοις ἐπὶ πλεῖον ἐνδιατρίβον τες, πέρα του μέτρου μηκύνωμεν τὸν λόγον, ἐπ' αὐτὴν ἤδη τρεψώμεθα τῆς πίστεως τὴν ὁμολογίαν, ἐξῆς εὐμαρὴς καὶ ῥᾳδία γένοιτ' ἂν τοῖς βουλομένοις τῆς ἡμετέρας γνώμης κατανόησις. Αναγκαῖον δὲ ἴσως τοὺς περὶ τούτων λόγους ποιουμένους, καὶ δόξης οἰκείας εὐθύνας ὑπέχοντας, μὴ ταῖς τῶν πολλῶν ἀμελῶς ἑαυτοὺς ἐκδιδόναι γνώμαις, τὴν δὲ κρατοῦσαν ἄνωθεν ἐκ τῶν Πατέρων εὐσεβῆ παράδο σιν, ὥσπερ τινὰ γνώμονα καὶ κανόνα προεκτιθε μένους, ἀκριβεῖ τούτῳ συγχωρεῖν χρῆσθαι κριτηρίῳ πρὸς τὴν τῶν λεγομένων ἐπίκοισιν. 5. Πιστεύομεν (β) εἰς ἕνα Θεόν, Πατέρα παν τοκράτορα, ἐξ οὗ τὰ πάντα. Καὶ εἰς ἕνα μονογενῆ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, Θεὸν Λόγον, τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν δι᾿ οὗ τὰ πάντα. Καὶ εἰς ἕν Πνεῦμα ἅγιον, τὸν Παράκλητον, ἐν ᾧ πάσης χάριτος διανομή κατὰ τὴν συμμετρίαν πρὸς τὸ συμφέρον ἑκάστῳ δίδοται τῶν ἁγίων. 6. Ἡ μὲν οὖν ἁπλουστέρα καὶ κοικὴ πάντων πίστις, ὅσοις τὸ δοκεῖν ἢ τὸ εἶναι Χριστιανοῖς ἐπιμε λὲς, ὡς ἐν ἐπιδρομῇ κεφαλαιωδέστερον εἰπεῖν, αὕτη, λειπομένων ἔτι τῶν δευτέρων, ὧν διὰ τὸ τέως ἀναμφισβήτητον παρέλκειν ἡγούμεθα τὴν μνήμην. Ἡμεῖς δ᾽ εἰ μὲν ἐωρῶμεν ἐπάναγκες εἶναι τοῖς ἅπαξ τὰς φωνὰς παραδεξαμένοις, ἀπαράτρεπτον συνδιασώζειν τοῖς ὀνόμασι τὴν ἀληθῆ διάνοιαν, ἢ τοὺς ἡμᾶς ἀσεβείας γραφήν γραψαμένους μετὰ τὴν ὁμο ferre symbolum quod exstat Constitul. apostol. vu, Ita recte mss. quæ inspexi, licet Whistonus legit ἀμφιβοήτητον, vertit enim: Omilling at present the additional articles which have been controversed. Sed per τὰ δεύτερα Eunomius intelligit capita posteriora quæ in Symbolo sequebantur de resurrectione et vita æterna, de quibus nulla tunc erat controversia. Erat autem gravissima de Filio Dei et Spiritu sancto, de quibus verba symboli ascripsit.

EUNOMII LIBER APOLOGETICUS. λογίαν ταύτην έλευθέρους ἀφιέντας τῶν ἐγκλημά- rent, parive necessitate oportere eos, qui nos imτων, καθαρευούσης αὑτῶν τῆς διανοίας πάσης καθ' ἡμῶν πονηρᾶς ὑπονοίας, τοῦτον δρον καὶ πέρας τῶν ἰδίων ἂν ἐποιησάμεθα λόγων, ἀσφαλῆ τὴν ἡσυχίαν ἡμῖν ἐγγυωμένης τῆς ὁμολογίας. Ἐπειδὴ δὲ μήτε διὰ κακόνοιαν ή τινα γνώμης μοχθηρίαν ἑτέραν, παρατρέπειν καὶ διαφθείρειν τὴν ἔννοιαν ἐπιχει ροῦσιν, αὐτάρκης πρὸς πίστωσιν τῆς ἀληθείας (οὐ γὰρ ἂν Σαβέλλιος ὁ Αίβυς, καὶ Μάρκελλος ὁ Γαλά της, καὶ Φωτεινός, ἤ τις ἄλλος τῶν τὴν αὐτὴν τούτοις μανίαν μανέντων, συλλόγων ἱερατικῶν καὶ κοινωνίας μυστηρίων, καὶ περιβόλων ἐκκλησιαστικῶν είργοντο), μήθ' ἡμῖν ἱκανὴ πρὸς διάλυσιν τῶν ἐπενεχθέντων ἐγκλημάτων· ἀλλὰ δεῖ τινων ἀκριβεστέρων λόγων πρὸς τὴν τῆς διανοίας ἐξάπλωσιν· πειρασόμεθα, ὡς ἂν οἷοί τε ὦμεν εἰς τοὐμφανὲς ἀνάγειν ἢν αὐτοὶ περὶ τούτων νυγχάνομεν ἔχοντες δόξαν, ἤτοι προτιθέντες τὴν λέξιν, εἶθ᾽ ὕστερον ἐκκαλύπτοντες τὴν ἔννοιαν, ἢ καὶ προκειμέναις ταῖς ἐννοίαις τὰς φωνὰς ἐφαρμόζοντες, οὐ λυμαινομένης τῇ ἀληθείᾳ τῆς κατὰ τὴν τάξιν ταύτην ἐναλλαγῆς, ἀρκούντων δηλαδὴ τῶν αὐτῶν ἡμῖν πρός τε τὴν ἡμετέραν αὐτῶν ἀπολογίαν, καὶ τὸν τῶν ἡμᾶς γραψαμένων ἔλεγχον. pietatis accusarunt, post editam hanc confessionem ab intentatis criminibus rursum nos absolvere, purgato nimirum ipsorum animo ab omni prava contra nos suspicione: possemus quidem verborum nostrorum statim finem et terminum hic facere, tutum 693 quietemque spondente nobis eadem confessione. Verum quia neque illis, qui malevolentia aut alio quodam vitio verum sensum pervertere et corrumpere conantur, ad fidem veritati faciendam sufficit (alioqui enim Sabellius Libys, et Marcellus Galata, et Photinus, aut quisquam alius ex illis qui eodem cum ipsis furore insaniverunt, propterea a sacris conventibus et mysteriorum communione, adeoque ecclesiasticis septis non arcerentur), neque nobis ad illata contra nos crimina dissolvenda sufficiens fuerit: verum opus est exquisitioribus et solidioribus quibusdam rationibus ad sensus veri explicationem: conabimur itaque quoad possumus in manifestam lucem proferre eam quam ipsi tenemus hisce de rebus sententiam, vel ut primum in medium afferamus verba confessionis, et ita deinde ex eis eruamus verum sensum; vel coargaamus. 7. Unum igitur tam secundum naturalem notionem, quam secundum Patrum doctrinam confessi sumus Deum, qui neque a seipso neque ab alio est factus. Utrumque enim horum æque impossibile, etiam ut præjactis sententiis aptemus voces: non ut veritatem convellat hæc juxsta seriem hanc a me instituta commutatio, sed ut hæc ipsa ita tractata ad utrumque sufficiant, nimirum ut et nostram tueamur apologiam, et eos quoque, qui nos accusarunt, 7. Εἷς τοίνυν κατά τε φυσικὴν ἔννοιαν, καὶ κατὰ τὴν τῶν Πατέρων διδασκαλίαν ἡμῖν ὡμολόγηται Θεός· μήτε παρ' ἑαυτοῦ, μήτε παρ' ἑτέρου γενόμε νος. Εκάτερον γὰρ αὐτῶν ἐπίσης ἀδύνατον· ἐπειδή γε δεῖ κατὰ ἀλήθειαν τό τε ποιοῦν τοῦ γινομένου c quandoquidem ipsa veritas requirit, ut causa prior προϋπάρχειν, καὶ τὸ ποιούμενον τοῦ ποιοῦντος εἶναι δεύτερον· μήτε δὲ αὐτὸ ἑαυτοῦ πρότερον ἢ ὕστερον εἶναι δύνασθαι, μήτε ἕτερόν τι πρὸ τοῦ Θεοῦ. Η γὰρ ἂν ἐκεῖνο πρὸ τοῦ δευτέρου τὸ τῆς θεότητος ἔσχεν ἀξίωμα. Τὸ γάρ τοι δυνατὸν εἶναι λέγειν ὑφ᾽ ἑτέρου τι γίνεσθαι ἀληθὲς ὅν, ἐπὶ γενητῶν ἂν ἔχοι χώραν, κἀπὶ τῶν ὑπὸ Θεοῦ γενομένων τάττοιτο δικαίως. Οὐκοῦν εἰ μήτε αὐτὸς ἑαυθοῦ, μήθ᾽ ἕτερόν τι αὐ τοῦ προϋπάρχειν δέδεικται, πρὸ δὲ πάντων αὐτός· ἀκολουθεῖ τούτῳ τὸ ἀγέννητον· μᾶλλον δὲ αὐτὸς ἐστιν οὐσία ἀγέννητος. Περιττὸν μὲν ἴσως καὶ παρέλκον δόξει τισὶ τὰ πολλοῖς ὁμολογούμενα κατασκευάζειν ὡς ἀμφίβολα. Οὐ μὴν ἀλλά γε διὰ τοὺς σοφίαν οἰομένους τὴν πρὸς τὰ φανερά μάχην, ἢ πρὸς μέμψιν καὶ συκοφαντίαν παρεσκευασμένους, δεῖ τινος ἀκριβεστέρας παρατηρήσεως ἡμῖν. sit effectu, et ut factum sit porterius ipso faciente. Nec fieri potest ut unum quidquam et idem sit seipso prius aut posterius, sicut et eadem ratione fieri nequit, ut aliud quidquam Deum antecesserit: alioqui enim hoc ipsum divinitatis dignitatem habuisset ante illud quod posterius est. Hoc, inquam, æque impossibile est. Etenim affirmare fieri posse, ut quod vere est, ab alio factum sit, locum id habet in iis quæ generari et fieri possunt, suoque jure ita dicitur de iis quæ a Deo facta sunt. Quocirca, si nec ipse seipso prior fuit, neque aliud quid ipsum antecessit, ut jam est demonstratum, sique ipse ante omnia exsistit: consequens est ipsum ingenitum esse: imo potius ipse est essentia ingenita. Supervacaneum quidem fortassis et abundans nonnullis videbitur, illa quæ apud plerosque sunt in confesso, ita tractare ac si essent dubia. Verum enim vero propter illos qui sapientiam esse censent, contra rem manifestam pugnare, vel etiam propter alios qui ad vellioandum et calumniandum instructi sunt, necesse est ut observatione utamur accuratiore. 8. ᾿Αγέννητον δὲ λέγοντες, οὐκ ὀνόματι μόνον κατ' ἐπίνοιαν ἀνθρωπίνην σεμνύνειν οιόμεθα δεῖν, ἀποτιννύναι δὲ κατ᾽ ἀλήθειαν τὸ πάντων ἀναγκαιότατον ὄφλημα τῷ Θεῷ τὴν τοῦ εἶναι ὅ ἐστιν ὁμολογίαν. Τὰ γάρ τοι κατ᾽ ἐπίνοιαν λεγόμενα ἐν ὀνόμασι μό νον καὶ προφορᾷ τὸ εἶναι ἔχοντα, ταῖς φωναῖς Basilius pag. 214. Apud Basilium, pag. 215, &p' ouv, et mox, μήτε ἕτερον. PATROL. GR. ΧΧΧ. 8. Quando autem ingenitum dicimus Deum, non arbitramur nomine tenus saltem juxta humanum commentum esse colendum: sed revera hoo maxime necessarium debitum Deo persolvendum, ingenuam scilicet confessionem, quod nimirum ipse sit hoc ipsum quod est. Quæcunque enim voce aliBasilius pag. 216, ἐκτιννύναι δὲ αὐτῷ. Ita Basil., sed mass., μόνοις.

καὶ λεγόντων, καὶ γενομένων· καὶ πρὸ τοῦ γενέσθαι τὰ ὄντα, ἦν τε καὶ ἔστιν ἀγέννητος. Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ κατὰ στέρησιν εἴ γε τῶν κατὰ φύσιν αἱ στερή σεις εἰσὶ στερήσεις, καὶ τῶν ἕξεων δεύτεραι. Οὔτε δὲ κατὰ φύσιν ἦν τις τῷ Θεῷ γένεσις, οὔτε προτέραν ἔχων ταύτην, εἶτα στερηθεὶς γέγονεν ἀγέννητος. Επει καὶ λίαν ἐστὶν ἀσεβες, ὡς λυμαντικὸν τῆς ἀληθοῦς περὶ Θεοῦ ἐννοίας καὶ τῆς τελειότητος αὐτοῦ, μᾶλλον δὲ τῆς τῶν ἐφευρόντων διανοίας, τὸ λέγειν ὅλως ἐστερῆσθαί τινος τὸν Θεὸν, δηλονότι τῶν φύσει προσω όντων. Οὐ γὰρ ἄν τις εἴποι σωφρονῶν ἐστερῆσθαί τινά τινος τῶν μὴ πρότερον ὑπαρχόντων. Εἰ δὲ μήτε κατ' ἐπίνοιαν, μήτε κατὰ στέρησιν, ὡς δ ῥηθεὶς ἔδειξε λόγος, μήτε ἐν μέρει τὸ ἀγέννητον· qua hominum artificio excogitata proferuntur, ea συνδιαλύεσθαι πέφυκεν. Ὁ δὲ Θεὸς καὶ σιωπώντων cum in solis nominibus et ipsa enuntiatione esse suum habeant, cum ipsis vocibus una dissolvi 80lent. Deus autem ut qui Deus est et eorum qui tacent, et qui loquuntur, et qui sunt, is, inquam, et erat et est ingenitus antequam rerum natura exsisteret. Neque tamen secundum privationem est ingenitus; privationes enim naturalium rerum proprie privationes sunt, et ipsis habitibus posteriores. Jam vero neque illa Deo secundum naturam competit generatio, neque ea ratione dicitur ingenitus, quasi prius aliquam sui generationem habuerit, et postea illa sit privatus, quandoquidem valde hoc est impium, et ita impium, ut si id obtineat, omnis de Deo ejusque perfectione vera cogitatio, imo eorum qui hæc comminiscuntur pro- ἀμερής γάρ μήτε ἐν αὐτῷ ὡς ἕτερον· ἁπλοῦς γὰρ prius intellectus plane evertatur: dicere nimirum, Deum omnino aliqua re privatum esse, earum nimirum, quæ sua natura semper ipsi adsunt. Neκαὶ ἀσύνθετος· μήτε παρ' αὐτὸν ἕτερον· εἷς γὰρ καὶ μόνος αὐτός ἐστιν ἀγέννητος· αὐτὸ ἂν εἴη οὐσία ἀγέννητος. que enim quis sanæ mentis dixerit quemquam aliqua re ex iis, quæ nunquam penes ipsum fuerunt, privatum esse. 694 Si vero neque cogitatione, neque juxta privationem, uti jam prolata demonstravit oratio, neque respectu alicujus partis ingenitum accipi potest; est enim ipse impartibilis neque ea ratione quasi in ipso aliquid sit diversitatem quamdam habens; simplex enim est et incompositus; neque ita quasi aliud quid sit præter ipsum fuerit illa essentia quæ dicitur ingenita. 9. Ingenitus autem cum sit juxta præmissam demonstrationem, fieri non potest ut generatio aliqua sit in ipso talis, ut propriæ suæ naturæ genitum participem facial: et necesse etiam est, ut excedat omnem comparationem ac societatem, quæ institui quidem posset respectu ejus quod genitum est. Si quis enim essentiam hanc communem reddere cum aliqua re alia, vel de hac essentia aliquid alicui impertire voluerit, necessario hoc facere attentabit, vel secundum diremptionem ac partitionem, vel secundum similitudinem ac comparationem. Utrum autem ex his afferatur, multas profecto secum absurditates, vel potius blasphemias trahet et inferet ipsa assertio. Etenim sive dividatur, aut in partes secetur, non amplius illa esse potest ingenita, cum videlicet ipsa illud, quod antea non erat, ex tali divisione flat imo hoc pacto corruptionis expers illa esse nequit, siquidem partitio ista totam incorruptiblitatis majestatem labefactat. Sive etiam comBasil. pag. 221. Basilius pag. 223. Fortasse leg., αὐτός, ut pag. 620. Basilius pag. 228. Hoc palmarium Eunomii argumentum a0 prope unicum, fieri non posse ut ex ingenita divina essentia similis ipsi Filius generetur.. Unde quidquid de generatione Filii in sacris litteris dicitur, ille de creatione accipit. Sed non majoris illa argumentatio mihi videtur esse ponderis, quam si neges ab increata divina essentia aliquid potuisse creari ac produci. Deinde, quomodo de re creata dici potest quod sit χαρακτήρ τῆς ὑποστάσεως Dei? Σοφία et λόγος Patris atque ἴδιος Υιός? proprius Filius et unigenitus a quo Spiritus sanctus accipit. Quomodo factus est per quem omnia facta sunt, et sine quo factum est nihil nec visibile nec invisibile? Hisce itaque et aliis clarissimis Scripturæ testimoniis θ. ᾿Αγέννητος δὲ ὢν κατὰ τὴν προλαβοῦσαν ἀπόδειξιν, οὐκ ἄν ποτε πρόσοιτο γέννησιν, ὥστε τῆς ἰδίας μεταδοῦναι τῷ γεννωμένῳ φύσεως ἐκφύγοι τε ἂν πᾶσαν σύγκρισιν καὶ κοινωνίαν τὴν πρὸς τὸ γεννητόν. Ει γάρ τις κοινοποιεῖν πρὸς ἕτερον, ἢ μεταδιδόναι τινὶ τῆς οὐσίας ταύτης ἐθελήσειεν, ἤτοι κατὰ διάστασιν καὶ μερισμὸν, ἢ κατὰ σύγκρισιν τοῦτο κατασκευάσειεν ἄν. Ὁπότερον δ᾽ ἂν λέγηται τούτων, πολλαῖς ἀτοπίαις, βλασφημίαις δὲ μᾶλλον ὁ λόγος ενεχθήσεται. Είτε γὰρ διαιροῖτο καὶ μερίζοιτο, οὐκ ἔτι ἀγέννητος εἴη, ὁ μὴ πρότερον ἦν, τοῦτο ἐκ τῆς διαιρέσεως γιγνόμενος. Ἀλλὰ μὴν οὔτε ἄφθαρτος· τοῦ μερισμοῦ τὸ τῆς ἀφθαρσίας ἀξίωμα λυμαι. νομένου. Εἶτε τὴν πρὸς ἕτερον δέχοιτο σύγκρισιν, τῆς συγκρίσεως οὐκ ἐξ ἀκοινωνήτων γιγνομένης, κοινοποιηθήσεται τὸ τῆς οὐσίας ἀξίωμα. Εἰ δὲ τοῦτο, καὶ τοὔνομα, ὥστ᾽ ἐξ ἀνάγκης δεῖν τοὺς τούτῳ τῷ λόγῳ βιαζομένους, ἢ τὴν προσηγορίαν ἀκοινώνητον φυλάττειν βουλομένους, ἀκοινώνητον ταύτῃ συνδια δ D) argumentationes metaphysica argutiæ opponere, Eunomii est qui ab Aetio magistro edoctus essentiam divinam penitus ac perfecte scilicet cognitam sibi habere persuadebat. Τοσοῦτον αὐτὸν ἐπίσταμαι καὶ οἶδα, ὥστε μὴ εἰδέναι ἐμαυτὸν, ὡς Θεῦν μᾶλλον ἐπίσ σταμαι. Tam perspicue Deum qualis sit novi ac lantam illius notitiam sum consecutus... ut ne me ipsum quidem melius quam illum noverim. Aĕtius apud Épiphanium LXXVI, pag. 916 et 889. Eunomius ipse majore etiam insolentia apud Socratem IV, 7: Ὁ Θεὸς περὶ τῆς ἑαυτοῦ οὐσίας οὐδὲν πλέον ἡμῶν ἐπίσταται, οὐδέ ἐστιν αὕτη μᾶλλον μὲν ἐκείνῳ, ἦτα τον δὲ ἡμῖν γινωσκομένη. Αλλ' ὅπερ ἂν εἰδείημεν ἡμεῖς περὶ αὐτῆς, τοῦτο πάντως κἀκεῖνος οἶδεν ὁ δ᾽ αὖ πάλιν ἐκεῖνος, τοῦτο εὑρήσεις ἀπαραλλάκτως ἐν ἡμῖν. De sua ipsius essentia Deus nihil amplius scit quam nos, nec illa ipsi quidem notior, nobis autem obscurior etc.

EUNOMII LIBER APOLOGETICUS. σώζειν καὶ τὴν οὐσίαν. Η ταύτης μεταδιδόναι τινὶ parationem quamdam admittat ad aliud, quandoπειρωμένους, μεταδιδόναι καὶ τῆς προσηγορίας, ὥσπερ καὶ τῆς οὐσίας. Χωλεύοι γὰρ ἂν αὐτοῖν ἡ φιλοτιμία, λειπομένην παρέχουσα θατέρῳ μέρει τὴν χάριν, μετὰ τοῦ μηδ' ἄξιον ἐργάζεσθαι Λόγου τὴν διαφορὰν, ἀκριβολογουμένους περὶ τὴν προσηγορίαν, εἴ γε όνοματι μόνῳ ὁ μὲν ὑπερέχοι, ὁ δὲ ἐλαττοῖτο. Εἰ δὲ τῆς αὐτῆς μεταδιδόναι φωνῆς ὁ τῆς ἀκολουθίας αναγκάζει δ λόγος, μεταδιδότωσαν φιλοτιμότερον καὶ τῆς ἰσότης τος, οὐχ εβρισκομένου τινὸς ἐν ὅσῳ θήσονται τὴν ὑπεροχήν. quidem nulla comparatio ex illis fit, ubi plane nibil est commune; essentiæ utique majestas communicationis subibit sortem. Si vero hoc revera ita sit, ergo et nomen ipsum commune erit, ita ut necessario oporteat eos, qui hac ratione urgentur, vel ipsam appellationem incommunicabilem conser vare ac tueri. Si vero voluerint eidem essentiam ab omni etiam communicatione sartam tectam conservare, vel si quidquam impertiri de ea alteri conabuntur, perinde aliquid de appellatione largiantur necesse est, quemadmodum de ipsa faciunt essentia. Claudicaverit enim ipsis, nisi scilicet hoc fecerint, ambitio, quæ alteri parti doni alicujus defectum tribuit; et accedit una, quod neque dignum quid faciunt majestate Verbi, quando tam subtiles sunt in distinguenda appellatione, si quidem hic quidem solo nomine sit major, alter vero minor. Si vero consequentiæ ratio illos cogit ut eamdem utrique tribuant vocem, largiantur etiam, quod est honorificentius, æqualitatem, cum non inveniant ubinam statuere possint illam præeminentiam. 10. Οὐ γὰρ δὴ τουτ᾽ ἂν εἴποιεν, ὡς κοινὴ μὲν ἀμφοῖν ἡ οὐσία, τάξει δὲ, καὶ τοῖς ἐκ χρόνου πρεσβείοις, ὁ μέν ἐστι πρῶτος, ὁ δὲ δεύτερος· ἐπειδή γε δεῖ προεῖναι πάντως τοῖς ὑπερέχουσι τὸ τῆς ὑπεροχῆς αἴτιον, οὐ συνέζευκται δὲ τῇ οὐσίᾳ τοῦ Θεοῦ ὁ χρόνος οὐκ αἴων, οὐ τάξις. Η τε γὰρ τάξις δευτέρα τοῦ τάττοντος, οὐδὲν δὲ τῶν τοῦ Θεοῦ ὑφ᾽ ἑτέρου τέτακται. Ο τε χρόνος ἀστέρων ποιά τίς ἐστι κίνησις. 'Αστέρες δὲ οὐ τῆς ἀγεννήτου μόνον οὐσίας, καὶ νοητῶς ἀπάντων, ἀλλὰ καὶ τῶν πρώτων σωμάτ των γεγόνασιν ὕστεροι. Περὶ γὰρ αἰώνων τί δεῖ καὶ λέγειν, τῆς Γραφῆς σαφῶς διαγορευούσης, πρὸ τῶν αἰώνων ὑπάρχειν τὸν Θεὸν, καὶ τῶν κοινῶν λογισμῶν ἐπιμαρτυρούντων; Οὐ γὰρ μόνον ἀσεβες, ἀλλὰ καὶ κομιδῇ καταγέλαστον, τοὺς ἕν μόνον παραδεξαμέ νους ἀγέννητον, ἢ προϋπάρχειν τι τούτου φάσκειν, ἢ συνυπάρχειν ἕτερον. Εἴτε γὰρ προϋπάρχοι τι, τοῦτο δικαίως λέγοιν᾽ ἂν ἀγέννητον, οὐ τὸ δεύτερον· εἴτε συνυπάρχοι, τῇ πρὸς βάτερον κοινωνίᾳ τοῦ συνυπάρ χειν ἑκάτερον, ἀφαιρεθήσεται τὸ ἕν μόνον εἶναι καὶ τὸ ἀγέννητον εἶναι, οἷα δὴ μετὰ τῆς οὐσίας αποκλήρωσίν τινα καὶ περιγραφὴν ἀμφοῖν συνεισαγόντων, συνθήκην τε αὖ, καὶ τὸ τῆς συνθήκης αἴτιον. 10. Non enim profecto hoc dixerint, quod communis quidem ambobus essentia est, ordine vero et iis quæ ex tempore promanant prærogativis, hic quidem prior, ille vero posterior seu secundus est: quandoquidem in his quæ præeminent, præexsistere omnino oportet causam ejus præeminentiæ. Essentiæ autem Dei non competit nec adjunctum est tempus, non ævum, non ordo: ordo enim posterior est ordinante: nihil autem eorum quæ Dei sunt, ab alio est ordinatum; et tempus stellarum quidem motus est; stellæ vero non solum post ingenitam essentiam et omnia intelligibilia, sed etiam post prima corpora exstiterunt, illisque omnibus sunt posteriores. De æonibus autem seu ævo quid attinet dicere, cum Scriptura diserte affirmet, ante sæcula esse Deum"; quod idem communes quoque attestantur ratiocinationes? Neque enim impium tantummodo, sed plane quoque et affatim ridiculum est, si illi qui quidem concedunt unum esse ingenitum, nihilominus affirmare non dubitant, vel ante illud exstitisse quid aliud, vel una exstitisse. Sive enim prius quid exsistat, hoc jure meritoque dici poterit ingenitum, non illud quod posterius fuit: sive una quid exsistere potuit, ratione illius societatis, quam utrumque respectu alterius habet, quia utrum una fuit, et alterum non sine altero fuit; hinc sane evertetur tolleturque illud quod Deus unum quid sit, et quidem ingenitum; id quod perinde est, ac 695 si postquam prius certis officiis quæ distributione per sortem facta circumscripserunt ipsam amborum essentiam, postea illorum quamdam conventionem, ejusque conventionis causam inferant. 11. ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ ἐνυπάρχειν τι ταύτῃ δυνατόν, οἷον εἰδός φαμεν, ἢ ὄγκον καὶ πηλικότητα, διὰ τὸ πάντη συνθήκης ἐλεύθερον εἶναι τὸν Θεόν. Εἰ δὲ τούτων καὶ τῶν τοιούτων τι μήτε ἔστι, μήτε ποτὲ γένοιτ' ἂν, εὐαγὲς ἐπινοῆσαι συμπεπλελμένον τῇ οὐσία ποῖος ἔτι συγχωρήσει λόγος πρὸς τὴν ἀγέν νητον ὁμοιοῦν τὴν γεννητήν; τῆς κατ' οὐσίαν ὁμοιότη τος ἢ συγκρίσεως ἢ κοινωνίας μηδεμίαν ὑπεροχὴν ἢ διαφορὰν καταλιπούσης, ἰσότητα δὲ σαφῶς ἐργαζομένης, μετὰ δὲ τῆς ἰσότητος ἀγέννητον ἀποφαινούσης 8 Psal. LXXIII, 12. Male apud Basilium p. 230, προσεῖναι ἐν. Ms. Lindenbrog, οὐ χρόνος, eodem sensu. 11. Quin imo neque fieri potest ut quidquam huic essentia insit, cujusmodi dicimus esse speciem vel molem aut quantitatem, propterea quod penitus ab omni compositione liber sit Deus. Si vero neque pium est, neque poterit esse unquam, horum et similium quid comminisci, quod id divinæ competat essentia, quæ, quæso, ratio concedet amplius, ut substantiæ ingenitæ genitam assimilemus? cum similitudo vel comparatio aut societas, quæ est secundum essentiam, nullam præeminentiam vol Basilius pag. 233, 4. Basilius addit, τοῦ Θεοῦ·

differentiam relinquat, æqualitatem autem perspi- τὸν ὁμοιούμενον ἢ συγκρινόμενον. Οὐδεὶς δὲ οὕτως cue astruat, una vero cum æqualitate manifestum faciat, assimilatum que oportere esse ingenitum. Nemo aulem adeo demens et impie audax esse potest, ut æqualem affirmet Patri Filium, cum ipse Dominus diserte pronuntiet: Pater qui misit me, major me est 8. Vel ut copulet alteri ex nominibus alterum, utroque contra ad se illud certatim trahente, sibique appropriante, neque altero ullam societatem respectu alterius admittente. Si enim ingenitus, non erit filius: et si filius, non erit ingenitus. At quod unus ille cunctorum Deus sit inἀνόητος καὶ πρὸς ἀσέβειαν τολμηρός, ὥστε ἴσον εἰπεῖν τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν, αὐτοῦ τοῦ Κυρίου διαῤῥήδην εἰπόντος· Ὁ Πατὴρ ὁ πέμψας με, μείζων μου ἐστίν ἢ συζεύξαι θατέρῳ τῶν ὀνομάτων θάτε ρον, ἀνθέλκοντος ἑκατέρου πρὸς ἑαυτὸ, καὶ μηδ' ἑτέ ρου προσιεμένου τὴν πρὸς θάτερον κοινωνίαν. Αν τε γὰρ ἀγέννητος, οὐχ υἱός· ἄν τε υἱὸς, οὐκ ἀγέννητος. ᾿Αλλὰ ὅτι μὲν εἷς ὁ τῶν ἁπάντον Θεὸς ἀγέννητος καὶ ἀσύγκριτος, πλειόνων ὄντων τῶν παραλελειμμέ νων ἀποχρῆναι ἡγοῦμαι τὰ ῥηθέντα πρὸς ἀποδειξιν. genitus et incomparabilis, pluribus omissis quæ dici possent, sufficere hæc quæ jam dicta sunt, ad demonstrationem existimo. 12. Ὅτι δὲ καὶ εἷς Υἱὸς (μονογενῆς γὰρ), ἐνῆν μὲν τὰς τῶν ἁγίων φωνὰς παραθεμένους, δι᾿ ὧν υἱὸν καὶ γέννημα καὶ ποίημα καταγγέλλουσι, ταῖς τῶν ὄνο μάτων διαφοραῖς καὶ τὴν τῆς οὐσίας παραλλαγὴν ἐμφανίσαντας, ἀπηλλάχθαι φροντίδος καὶ πρα γμάτων· Διὰ δὲ τοὺς σωματικὴν τὴν γέννησιν όπου λαμβάνοντας, καὶ ταῖς ὁμωνυμίαις προσπταίοντας, ἀναγκαῖον ἴσως καὶ περὶ τούτων διὰ βραχέων εἰπεῖν. Γέννημα τοίνυν τὸν Υἱόν φαμεν κατὰ τὴν τῶν Γραφῶν διδασκαλίαν, οὐχ ἕτερον μέν τι τὴν οὐσίαν νοοῦντες, ἕτερον δέ τι παρ' αὐτὴν τὸ σημαινόμενον, ἀλλ᾽ αὐτὴν εἶναι τὴν ὑπόστασιν ἣν σημαίνει τοὔνομα, ἐπαληθευούσης τῇ οὐσίᾳ τῆς προσηγορίας. Ταύτην δὲ γεγεννῆσθαι μὲν οὐκ οὖσαν πρὸ τῆς ἰδίας συστάσεως, εἶναι δὲ γεννηθεῖσαν πρὸ πάντων, γνώμῃ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. 12. Quod autem Filius sit unus et unicus (unigenitus enim est), allatis in medium sanctorum vocibus, quibus tum genimen tum creaturam prædicant, et per nomina discrepantia essentiæ etiam discrepantiam manifestam faciunt: possemus ista ratione omni porro cura et labore supersedere. Verum propter illos qui hanc generationem corporalem esse opinantur, et quivocationibus impingunt, necessarium fortassis erit, etiam de his paucis breviterque dicere. Dicimus itaque Filium esse genimem, juxta Scripturarum doctrinam, non aliud quid essentiam intelligendo, item aliud quid quod præter ipsum signifcetur; sed illum esse hanc hypostasin, quam nomen ipsum significat, ita ut appellatio ipsi essentia veritatem astruat, siquidem essentia non verius quam ipsa appellatione monstratur. Dicimus autem porro hanc substantiam genitam esse, cum non esset ante propriam constitutionem; postquam vero genita fuit, exstitisse illam ante omnia, decreto Dei et Patris. 13. Si vero alicui hos ipsum ausu temerario dictum videtur, consideret ipse secum, utrum verum hoo sit an falsum. Si prius, ejusmodi ausus culpa caret proprio istius hominis judicio, quandoquidem nihil rerum vərarum, quod suo quidem tempore et modo dicitur, habere culpam potest. Sin vero falsum est, summa profecto necessitate erit, ut quod illis quæ dixi contraríum est, verum putemus. Hoc vero est, Filium genitum esse cum antea exsisteret, id quod non solum absurditatis vel blasphemiæ, sed etiam summæ non potest non esse fatuitatis. Res enim quæ est, quid, quæso, opus habet generatione, nisi ad similitudinem alicujus alterius rei transformetur juxta rerum animatarum naturam? Quæ quidem vere fieri dici possunt cum exsistant quod sunt, non autem exsistant ea quæ fiunt. Etenim hominis semen non statim ipse est homo, neque lapis domus: fit autem tandem illud quidem homo, hic vero domus. Si vero unum quod libet eorum quibus assimilari Filii generationem omnium est piissimum, cum non sint prius, tandem 86 Joan. XIV, 28. Huic dicto Basilius pag. 235, opponit Philipp. 11, 6, Non rapinam arbitratus est εἶναι ἴσα Θεῷ, esse aqualem Deo. Basil. p. 233, ἀποχρῆν ἡγοῦμαι καί. Basilius lib. II, p. 238, φροντίδων. 13. Εἰ δέ τῷ δοκεῖ τολμηρόν εἶναι τὸ ῥηθὲν, ἐπισκεψάσθω παρ' ἑαυτῷ πότερον ὡς ἀληθὲς ὅν, ἢ ψεύδος. Εἰ μὲν γὰρ τὸ πρότερον, ἀνυπαίτιος ἡ τόλμα κατὰ τὴν αὐτοῦ κρίσιν, ἐπείπερ μηδὲν τῶν ἀληθῶν ἐν καιρῷ καὶ μέτρῳ λεγόμενον ὑπαίτιον. Εἰ δὲ ψεῦ δος, ἀνάγκη δήπου πᾶσα, τούτων τοὐναντίον ἀληθὲς ἡγεῖσθαι. Τοῦτο δ' ἐστίν, ὄντα γεγεννῆσθαι τὸν Υἱόν. Ὅπερ οὐκ ἀτοπίας μόνον ἢ βλασφημίας, ἀλλὰ καὶ πάσης εὐηθείας ὑπερβολὴν ἂν ἔχοι. Τῷ γὰρ ὄντι τί δεῖ γενέσεως, εἰ μὴ πρὸς ἕτερόν τι μεταῤῥυθμίζοιτο κατὰ τὴν ἐμψύχων τε καὶ ἀψύχων σωμάτων φύσιν, ἅπερ γενέσθαι λέγοιτ' ἂν ἀληθῶς, ὄντα μὲν ἤ ἐστιν, οὐκ ὄντα δὲ ἅ γίνεται; Οὔτε γὰρ τὸ σπέρμα ἄνθρω πος, οὔτε λίθος οἶκος· γίνεται δὲ, τὸ μὲν ἄνθρωπος, τὸ δὲ οἶκος. Εἰ δὲ τούτων ἕκαστον, οἷς καὶ παραβάλλειν τὴν Υἱοῦ γένεσιν πάντων εὐσεβέστατον, οὐκ ὄντα γίνεται (οὐ γὰρ ἐκεῖνο γίνεται ο πρότερον ἦν), ποίαν δέξεται ἴασιν ὁ τὸν Υἱὸν ὄντά γεγεννῆσθαι λέγων; Εἰ γὰρ πρὸ τῆς γεννήσεως ἣν, αγέννητος ἦν. tamen quid fiant (non enim fieri dici potest quod Basil. p. 242, 244. Basil. p. 246 et 248. Basilius pag. 248. Basil. p. 252.

EUNOMII LIBER APOLOGETICUS. antea erat): cujusmodi, quæso, medicinam admittet, qui Filium, cum ante exstiterit, dicit genitum esse? Si enim ante generationem erat, erat utique ingenitus. 14. Verum vetusta recte habet confessio, quod nihil præter Deum sit ingenitum. Aut igitur recedant ab illa confessione, et aliud quid proferant quod 696 sit ingenitum; vel si inhærere illi sententiæ volent, caveant in posterum ita loqui, quod Filius cum antea fuerit, genitus sit, quia filii et geniminis appellatio non ingreditur unum et idem - subjectum cum appellatione ingeniti. Summa enim et extrema confusio oriri potest tam nominum quam rerum, si cum una revera sit et dicatur essentia ingenita, verbo autem alia præter illam introducatur, posteaque hæc genita nominetur, Filius autem non sit genitus juxta ipsorum sententiam, neque Pater generaverit nomine tenus, si quidem non exsistat genitus: præterquam nisi quis, juxta tritum sermonem, malum minus malo curans majori, excogitaverit aliquam generationem, quæ fiat per augmentationem, aut transmutationem. Et neque hoc modo præter omnia alia probe ratiocinaretur, propterea quod si quid augmentetur, necesse sit, ut auctario aliquo externo augmentum capiat. Unde igitur poterit esse illa additio, sive id quod appositum censetur, nisi aliquid aliud prius subjecti loco ponamus? Atqui si res ita se habet, necesse fuerit excogitare multa, quæ suum esse in semet habent et ingenita sunt, ut unum illud perfecte compleant. Sin vero augmentum illud accedit ex aliqua re quæ non est, utrum, quæso, præstat confiteri, an quod non fuit, id gigni decreto illius qui id produxit, an 14. ᾿Αλλὰ πάλαι γε καλῶς ὡμολόγηται, μηδὲν ἔτες ρον ἀγέννητον εἶναι παρὰ τὸν Θεόν. Η τοίνον μεταθέσθωσαν τῆς ὁμολογίας, ἕτερον εἰσάγοντες ἀγέννη ΤΟΥ ἢ τούτοις ἐμμένοντες παραιτείσθωσαν λέγειν ὄντα γεγεννῆσθαι τὸν Υἱόν· ἐπεὶ μηδὲ συγχωρεῖ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ γεννήματος ή προσηγορία πρὸς τὴν ἀγέννητον. Πᾶσα γάρ γένοιτο σύγχυσις ὀνομάτων τε καὶ πραγμάτων, μιᾶς μὲν οὐσίας οὔσης τε καὶ λεγομένης ἀγεννήτου, ἐπεισαγομένης δὲ τῷ λόγῳ πάλιν ἑτέρας, εἶτα ταύτης γεννητῆς ὀνομαζομένης, Υἱοῦ τε μὴ γεννηθέντος κατ' αὐτοὺς, καὶ Πατρὸς μὴ γεννήσαντος, ὀνόματα, είγε μὴ γεννηθείς ἦν. Πλὴν εἰ μή τις, κατὰ τὸν λόγον, κακὸν κακῷ ἰώμενος, μείζονι τὸ ἔλαττον, αὐξητικὴν ἢ μεταβλητικὴν ἐπινοήσεις γένεσιν, πρὸς ἅπασι τοῖς ἄλλοις μήτ' ἐκεῖνο καλῶς λογισάμενος, ὡς εἴτε αὐξάνοι τι, προσθήκῃ τινὸς τῶν ἔξωθεν αὐξήσειεν ἄν. Πόθεν οὖν τὸ προστεθὲν, εἰ μὴ καὶ ἕτερον ὑποθοίμεθα; ᾿Αλλὰ εἰ μὲν τοῦτο, πολλὰ τὰ ὄντα καὶ ἀγέννητα ὄντα εἰς συμπλή ρωσιν ἑνὸς ἐπινοεῖν ἀναγκαῖον. Εἰ δ᾽ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος ἡ αὔξησις, πότερον ἄμεινον ὁμολογεῖν πἂν μὴ ὂν γε γεννῆσθαι γνώμῃ τοῦ παραγαγόντος, ἢ σύνθετον λέγειν τὴν οὐσίαν ἐξ ὄντος καὶ μὴ ὄντος; Εἶτε μεταβάλοιτο, μηδενὸς ὄντος εἰς ὃ μεταβληθείη, εἰς τὸ μὴ ὂν ἐξ ἀνάγκης μεταβληθήσεται. Καὶ πῶς οὐκ εἴηθες, ἵνα μὴ λέγωμεν ἀσεβες, τὸ ὂν εἰς τὸ μὴ ὂν κεχωρηκέναι λέγειν; δέον ἀφεμένους τῆς ἀμέτρου ταύτης εὐηθείας, παρανοίας δὲ μᾶλλον, σωφρόνως παραδέξασθαι τάληθές. vero dicere, essentiam constare ex ente et non ente, sed ex re aliqua quæ est vel fuit, et non est vel non fuit? Sique transmutatur, nulla re exsistente in quam possit transmutari, transmutabitur necessario in id quod non est. Et quomodo, quæso, non sit stolidum, ne dicamus impium, affirmare id quod est, abiisse in aliquid quod non est? Imo vero conveniens est ut missa el abjecta immodica hac stultitia aut potius insania, debita modestia id quod verum est acceptetur. 15. Ἀλλὰ οὗτοι μὲν ταύταις καὶ πολλῷ πλείοσι τούτων ατοπίαις ὄντες ὑπόδικοι λελήθασι σφας αὐτοὺς, οὐχ ἡμᾶς τόλμης εὐθύναις δικαίως ὑπάγοντες, ἀλλ᾽ ἑαυτοὺς ἀσεβείας ἐγκλήμασιν. Ἡμεῖς δὲ τοῖς ὑπό τε τῶν ἁγίων πάλαι καὶ νῦν ἀφ᾿ ἡμῶν αὐτῶν ἀποδεδειγμένοις ἐμμένοντες, μήτε τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ προσιεμένης γέννησιν, ὡς ἀγεννήτου, μήτε διάστα σιν ἢ μερισμὸν ὡς ἀφθάρτου, μήτε μὲν ἑτέρας τινὸς ὑποκειμένης εἰς Υἱοῦ γέννησιν, μὴ ὄντα φαμὲν γεγεννή σθαι τὸν Υἱόν. Οὐ κοινοποιοῦμεν οὐδὲ τοῦ Μονογενοῦς τὴν οὐσίαν πρὸς τὰ ἐκ μὴ ὄντων γενόμενα, ἐπείπερ οὐκ οὐσία τὸ μὴ ὄν. Τῇ δὲ τοῦ ποιήσαντος γνώμῃ τὴν διαφορὰν τοῖς πᾶσιν ὁριζόμενοι, τοσαύτην αὐτῷ νέμομεν ὑπεροχὴν, ὅσὴν ἔχειν ἀναγκαῖον τῶν ἰδίων ποιημάτων τὸν ποιητήν. Πάντα γὰρ δι' αὐτοῦ γεγεννῆσθαι κατὰ τὸν μακάριον Ἰωάννην ὁμολογοῦ μεν, συναπογεννηθείσης ἄνωθεν αὐτῷ τῆς δημιουργικῆς δυνάμεως, ὥστ᾽ εἶναι Θεὸν μονογενή πάντων τῶν μετ' αὐτὸν καὶ τῶν δι᾽ αὐτοῦ γενομένων. Μόνος γὰρ τῇ τοῦ ἀγενή του δυνάμει γεννηθεὶς καὶ κτισθείς, 87 Joan. 1, 3. Basilius pag. 253, καὶ πάλαι. 15. Verum hi homines non vident hisce et longe pluribus absurditatibus esse se obnoxios, neque nos juste in crimen audaciæ ac præsumptionis merito abducere, sed ipsos semet impietatis accusare. Nos vero in his quæ olim a sanctis Patribus, et nunc a nobis demonstrata, permanemus: et cum neque essentia Dei admittat generationem, utpote quæ est ingenita, neque distantiam, aut partitionem, siquidem est incorruptibilis; cumque nulla alia dari possit ad Filii generationem, dicimus Filium genitum esse cum antea non exsisteret; non quod communem faciamus essentiam Unigeniti cum iis, quæ de nihilo facta sunt (siquidem non est essentia id quod non est), sed ejus qui fecit decreto seu sententia, dum differentiam omnibus rebus definitam assignamus, ipsi tantam præ aliis omnibus excellentiam tribuimus, quantam quidem opificem habere necesse est præ propriis quæ fecit operibus. Etenim omnia per ipsum facta esse " secundum beatum Joannem confitemur, congenita Basil. pag. 255.

scilicet ipsi ab initio creandi facultate: ut ita sit τελειότατος γέγονεν ὑπουργός πρὸς πᾶσαν δη Deus unigenitus, respectu omnium earum rerum μιουργίαν καὶ γνώμην τοῦ Πατρός. quæ post ipsum et per ipsum factæ sunt. Cum enim ipse solus ingeniti potentia genitus sit, et creatus perfectissimus, hinc minister fuit in tota creatione et decreto Patris perficiendo. 16. Si vero ideo, quia Pater et Filius vocantur, propterea humanam et corporalem generationem oportet concipere, et ita de ea cogitare, et subducta ratione ex iis quæ ab hominibus funt operibus, transmutationis nominibus et passionibus Deum subjicere, siquidem quoque creator Deus, oportet nos illi substernere materiam, ut opera, quæ facit, eventum effectumque suum sortiantur, qui Græcorum est error. Homo enim qui ex propria gignit essentia, non sane quidquam struxerit sine mate16. Εἰ δ᾽ ὅτι Πατὴρ καὶ Υἱὸς, διὰ τοῦτο ἀνθρω πίνην καὶ σωματικὴν χρὴ τὴν γέννησιν ἐννοεῖν, κἀκ τῶν ἐν ἀνθρώποις γεννήσεων ἀναγομένους, τοῖς τῆς μετουσίας ὀνόμασι καὶ πάθεσιν ὑπάγειν τὸν Θεὸν ἐπειδὴ καὶ δημιουργὸς ὁ Θεὸς, ὕλην ὑποβάλλειν δεῖ πρὸς γένεσιν τῶν δεδημιουργημένων κατὰ τὴν Ἑλληνικὴν πλάνην. Ὁ γὰρ ἐκ τῆς ἰδίας οὐσίας γεννῶν ἄνθρωπος οὐκ ἂν ὕλης χωρίς δημιουργήσειεν. Εἰ δὲ τοῦτο παραιτοῖντο, μηδὲν τῆς τῶν ὀνομάτων φροντίζοντες ria. Quod si hoc dicere recusarint, hominem alo προφορᾶς, τὴν δὲ τῷ Θεῷ περιπίπτουσαν ἔννοιαν eloδιασώζοντες ἐπιτρέποιεν ἐξουσίᾳ μόνη δημιουργεῖν, πῶς ἂν ἔχοι χώραν τὸ τῆς μετουσίας πάθος ἐπὶ Θεοῦ διὰ τὴν τοῦ Πατρὸς προσηγορίαν; Τίς γὰρ οὐκ ἂν ὁμολογήσεις των εὖ φρονούντων, ὅτι τῶν ὀνομάτων τὰ μὲν κατὰ τὴν ἐκφώνησιν καὶ προφορὰν τὴν κοι νωνίαν ἔχει μόνον, οὐκ ἔτι δὲ κατὰ τὴν σημασίαν; Ὡς ὀφθαλμός, ἐπί τε ἀνθρώπου καὶ Θεοῦ λεγόμενος τοῦ μὲν γὰρ σημαίνει τι μέρος, τοῦ δὲ ποτὲ μὲν ἀνο τίληψιν καὶ φυλακὴν τῶν δικαίων, ποτὲ δὲ τὴν τῶν πραττομένων γνῶσιν. cutionem nihil omnino curantes, sique nihilominus servata veritate dignæ 697 de Deo notionis attribuerint soli divinæ potentiæ creandi officium et facultatem: quomodo, quæso, locum habere in Deo poterit passio transsubstantiationis et participationis essentiæ, propter appellationem Patris? Ecquis enim eorum qui recte sentiunt, sanave sunt mente, diffiteri potest, quod quædam nomina tantum quamdam habent communiɔnem ratione pronuntiationis et elocutionis, non autem quoad significationem? Ut oculus, qui de homine et Deo dicitur, illius quidem partem quamdam notat, hujus vero interdum auxilium, et custodiam justorum, nonnunquam ipsam notitiam eorum quæ aguntur. 17. Τὰ δὲ πολλὰ, κατὰ τὴν ἐκφώνησιν κεχωρισμέ να, τὴν αὐτὴν ἔχει σημασίαν, ὡς τὸ ὄν, καὶ μόνος ἀληθινὸς Θεός. Οὐκοῦν οὐδὲ ὅταν λέγηται Πατήρ, κοινὴν ἐννοεῖν χρὴ πρὸς ἀνθρώπους τὴν ἐνέργειαν, ἐπ' ἀμφοῖν συνεπινοοῦντας ταύτη ῥεῦσιν ἢ πάθος, ἐπείπερ ἡ μὲν ἐστιν ἀπαθὴς, ἡ δὲ μετὰ πάθους. Οὐδὲ ὅταν λέγηται Πνεῦμα, κοινὴν ἔχει πρὸς τὰ λεγόμενα πνεύματα τὴν φύσιν. Ἐν πᾶσι δὲ τὸ ἀνάλογον σώζοντας, μήτε τὸν Υἱὸν ἀκούοντας ποίημα δυσχεραίνειν, ὡς κοινοποιουμένης πάντως καὶ τῆς οὐσίας ὑπὸ τῆς τῶν ὀνομάτων κοινωνίας. Ὁ μὲν γὰρ ἐστιν ἀγεννή του καὶ ἀποιήτου γέννημα καὶ ποίημα: οὐρανὸς δὲ καὶ ἄγγελοι, καὶ πᾶν ὅπερ ἐστὶν ἄλλο ποίημα, τούτου του ποιήματός ἐστι ποιήματα, προστάγματι τοῦ Πα τρὸς δι' αὐτοῦ γενόμενα. Οὕτω γὰρ ἂν ταῖς Γραφαῖς τὸ ἀψευδεῖν φυλάττοιτο, ποίημα καὶ γέννημα λεγού σαις τὸν Υἱὸν, καὶ τῶν ὑγιαινόντων ἡμεῖς οὐκ ἐκστης σόμεθα λογισμῶν, μήτε μέρη τῷ Θεῷ περιάπτοντες, μήτε μὴν πρὸς μὲν γέννησιν τὴν ἰδίαν οὐσίαν, πρὸς δὲ κτίσιν ὕλην ὑποβάλλοντες, ἐξ ὧν ἡ τῶν ὀνομάτων διαφορὰ γίνεσθαι πέφυκεν. 17. Multa vero, cum magnam habeant, quando pronuntiantur, discrepantiam, eamdem tamen obtinent significationem, ut ens, et solus verus Deus. Ergo neque si quando Pater nominetur, statim talem concipere mente operationem debemus, quæ communis ipsi sit cum hominibus, ut simul utrobique hac ratione fluxum aut passionem mente agitemus. Siquidem operatio divina nulli passioni aut affectioni est obnoxia, hominum autem fit cum passione illa passione caret, hæc cum illa estNeque si quando nominetur Spiritus, statim propterea communem habet naturam cum aliis quæ spiritus appellantur. In omnibus autem oportet nos modum et analogiam rationi et unicuique naturæ consentaneam servare, neque statim indignari,cum Filium creaturam esse audimus, quasi nominum æquivocatio ipsam prorsus essentiam communem reddat: Filius enim est ingeniti et non facti genimen et opus. Cœlum vero et angeli, et quidquid est præterea creaturarum, hujus operis sunt opera, præcepto Patris per ipsum facta. Sic enim Scripturis sua constabit veritas, et ipsæ ab omni mendacio sartæ tectæ conservari poterunt, cum videlicet illæ de Filio pronuntient, quod factura sit et genimem: præteroaque hoc pacto a sanis ratiocinationibus non deflectemus, dum videlicet neque ullas Deo partes attribuimus, neque ipsi ad generationem propriam essentiam, ad creationem vero materiam subjicimus, unde existere solet nominum differentia. 18. Si vero Deus, neque dum generat, de propria sua natura genito quidquam impertit hominum more, ingenitus enim est: neque dum creat, maBasil. pag. 255, 256. Basilius p. 257, 259. 18. Εἰ δὲ μήτε γεννῶν ὁ Θεὸς τῆς οἰκείας τῷ γεννωμένῳ μεταδίδωσι φύσεως κατὰ τοὺς ἀνθρώπους, ἀγέννητος γάρ μηδὲ κτίζων ὕλης ἐπιδεῖταί τινος, Basilius pag. 261.

EUNOMII LIBER APOLOGETICUS. ἀπροσδεὴς ὧν καὶ δυνατός· ἀλόγιστος παντάπασιν ἡ teria indiget, utpote qui nulla re opus habet, et του κτίσματος παραίτησις. Ἐκ δὲ τούτων καὶ τῶν τοιούτων δεικνυμένους (ἐχρῆν) μήτε πάντη τοῖς ὀνόμασι συνεξομοιοῦν πειρᾶσθαι τὰς σημασίας, μήτε μὴν παραλλάττειν παρηλλατμένων· ταῖς δὲ τῶν ὑποκειμένων ἐννοίαις προσέχοντας, ἀκολούθως ἐφαρμόττειν τὰς προσηγορίας, ἐπεὶ μηδὲ ταῖς φωναῖς πέφυκεν ἀκολουθεῖν τῶν πραγμάτων ἡ φύσις, τοῖς δὲ πράγμασιν ἐφαρμόζεσθαι κατὰ τὴν ἀξίαν ἡ τῶν ὀνομάτων δύναμις. Καταμέμψαιτο δ᾽ ἄν τις οὐχ ἧττον καὶ τοὺς γέννημα μὲν καὶ ποίημα τὸν Υἱὸν εἶναι πειθομένους, ἀγέννητόν τε καὶ ἄκτιστον τὸν Θεὸν συντιθεμένους, τῇ δὲ τῶν δευτέρων προσθήκῃ, καὶ τῇ κατ᾽ οὐσίαν ὁμοιότητι ταῖς προλαβούσαις ὁμολογίαις ἐναντιουμέ νους. Οὓς ἐχρῆν, εἰ μέν τις ἦν αὐτοῖς ἀληθείας φροντίς, παρηλλαγμένων τῶν ὀνομάτων, παρηλλαγμένας ὁμολογεῖν καὶ τὰς οὐσίας. Η γὰρ ἂν οὕτω καὶ μόνως τὴν δικαίαν ἐφύλαττον τάξιν, ἑκατέρᾳ τούτων τὴν προσήκουσαν ἀποδιδόντες ὁμολογίαν. Εἰ δὲ μὴ ταύτης ποιοῦνταί τινα λόγον, τῆς γοῦν ἰδίας ἐπινοίας φυλάξαι τὴν ἀκολουθίαν, καὶ μὴ τῆς αὐτῆς φύσεως παραχωροῦντας, ἀλλοτριοῦν τῆς ἁρμοζούσης όνομα σίας ἀποδεδειγμένου διὰ πάντων ἡμῖν τῶν προλα βόντων αὐτῶν εἶναι τῶν οὐσιῶν σημαντικὰς τὰς προσο ηγορίας. potens est omnino rationem nullam habet, quod Filium creaturam dici nolunt. Ex his gane et ejusmodi aliis cum manifestum sit, imo adversarii oculari quasi demonstratione doceantur, non ubivis significationes verbis esse coæquandas, neque alternandas esse res sua natura differentes: subjectis autem rebus accurata consideratione adhibita aptas, convenientes et proprias significationes esse applicandas siquidem natura rerum non ipsas sequi voces solet, sed necesse est ut vocum valor apte et convenienter rebus indatur. Culpaverit sane quis non parum etiam eos, qui quidem Filium progeniem et facturam esse persuasi sunt, simulque ingenitum et increatum Deum fatentur; verum posteriorum assertionum accessione et exæquatione illa quam faciunt ratione essentiæ, hisce suis prioribus confessionibus contradicunt. Quos utique deceret, si qua veritatis cura moverentur, cum diversa sint nomina, diversas etiam essentias confiteri. Nam vel hac et quidem sola ratione justum servarent ordinem, et sic quoad utrumque borum convenientem ederent confessionem. Si vero nullam prorsus veritatis habeant rationem, saltem priorum commentorum consequentiam observarent, neque recedendo ab una eademque natura appellationes a convenientia propria alienarent, cum passim in præcedentibus a nobis sit demonstratum, voces esse essentiarum significativas. 19. Εἴποι δ᾽ ἄν τις ἴσως πρὸς ἀντιλογίαν ἠκονημέ νος, ὡς εἴπερ δεῖ τοῖς ὀνόμασι προσέχειν καὶ διὰ τούτων προσάγεσθαι ταῖς τῶν ὑποκειμένων ἐννοίαις, καθὸ μὲν ἁγέννητον καὶ γεννητὸν παρηλλάχθαι φαμὲν, καθὸ δὲ φῶς καὶ φῶς, ζωή τε καὶ ζωή, δύναμις καὶ δύναμις, ἐοικέναι. Πρὸς ὅν φαμεν, οὐ βακτηρία χρώμενοι πρὸς τὴν ἐρώτησιν ἀντ᾽ ἀποκρίσεως κατὰ τὸν Διογένους ἐπαινέτην· πολὺ γὰρ κυνισμός κεχώρισται Χριστιανισμοῦ· τὸν δὲ μακάριον Παῦλον ἐζηλωκότες, ὃς φησι δεῖν ἐν πολλῇ μακροθυμία παι δεύειν τοὺς ἀντιδιατιθεμένους, ὅτι τὸ μέν ἐστιν ἁγένε νητον φῶς, τὸ δὲ γεννητόν. Πότερον ἄλλο τι σημαίνει τὸ φῶς ἐπ' ἀγεννήτου λεγόμενον παρὰ τὸ γεννητόν, ἢ ταυτὸν ἑκάτερον; Εἰ μὲν γὰρ ἕτερόν τι καὶ ὅτε ρον, εὔδηλον, ὅτι καὶ σύνθετον τὸ ἐξ ἑτέρου καὶ ἑτέ ρου συγκείμενον. Τὸ δὲ σύνθετον οὐκ ἀγέννητον. Εἰ δὲ ταυτὸν, ὅσον παρήλλακται τὸ ἀγέννητον πρὸς τὸ γεννητὸν (33'), τοσοῦτον παρηλλάχθαι δεῖ καὶ τὸ φῶς πρὸς τὸ φῶς, καὶ τὴν ζωὴν πρὸς τὴν ζωὴν, καὶ τὴν δύναμιν πρὸς τὴν δύναμιν. Ὁ γὰρ αὐτὸς κανὼν καὶ τρόπος πρὸς τὴν ἁπάντων τῶν τοιούτων διάλυσιν. Εἰ τοίνυν πᾶν ὅπερ λέγεται τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας σημαντικόν, ἴσον ἐστὶ κατὰ τὴν τῆς σημασίας δύναμιν τῷ ἁγεννήτῳ διὰ τὸ ἀμερὲς καὶ ἀσύνθετον, κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν λόγον καπὶ τοῦ Μονογενοῦς αὐτὸν τῷ γεννήματι. Παρηλλάχθαι δὲ ταῦτά φασι καὶ αὐτ 88 II Tim. 11, 25. Basil. p. 261. Basilius pag. 262, τὸ γεννητὸν πρὸς τὸ ἀγέννητον, eodem sensu. 19. Dixerit autem fortasse quis ad contradicendum instructus, ac veluti cote acutus redditus, quod si habita ratione nominum in rerum subjectarum considerationem est eundum, quatenus quidem ingenitum et genitum diferre dicimus: qualenus 698 vero lumen et lumen, vita et vita, potentia et potentia, non differre, sed ejusdem esse rationis. Cui respondemus, non baculo utentes ad quæstionem loco responsionis, id quod de Diogene refert ejus laudator, cynismus enim multum differt a Christianismo: sed sanctum Paulum imitantes, qui dicit longanimitate adversarios esse erudiendos ". Respondemus, inquam, quod quædam lux est ingenita, quædam vero genita. Utrum vero diversum seu aliud quid lux significat cum de ingenita, quam cum de genita natura'usurpatur, vel an unum et idem notat utrobique? Etenim, si quidem diversum quid hic, et diversum illio significat, manifestum inde est, quod etiam compositum quid sit, ex alio videlicet et alio constans. Quod autem compositum est, ingenitum esse non potest. Sin vero unum et idem utrobique notat, quantum differt ingenitum a genito, tantum etiam differre oportet lumen a lumine, et vitam a vita, et potentiam a potentia. Unus enim et idem hic canon ac modus ad solutionem omnium ejusmodi objectionum adhiberi potest.Si igitur quidΤῷ. Editi, τό. EDIT. Αὐτόν. Forte, ταυτόν. ED.

quid signifcativum est essentiæ Patris, æquale est τοί. Τίς ἔτι συγχωρήσει λόγον τὴν τῆς οὐσίας ὁμοιότη τα προσάγειν, ή τινι τὴν ὑπεροχὴν κατὰ τὸ μεῖζον ὁρίσασθαι, παντὸς μὲν ὄγκου, παντὸς δὲ χρόνου, καὶ τῶν τοιούτων ἐξῃρημένων, ἁπλῆς τε καὶ μόνης οὔσης τε τῆς οὐσίας καὶ νοουμένης; vi significationis to ingenito, propterea quod bịc partium aut compositionis est nihil: eadem quoque ratione de Unigenito dicendum est, quod et ibi æquale est to genito. At ipsi quoque hæc differre dicunt. Quis, quæso, amplius concedet sermonem essentiæ æqualitatem adducere, aut cui aliquam ita præeminentiam statuere, quod alter altero sit major omni quidem mole, omni vero tempore et aliis ejusmodi rebus remotis, concessoque quod simplex et una sit et intelligi debeat? 20. Videntur vero nobis omnino illi qui nullius dominio subditam et omni causa superiorem, et ab omnibus legibus liberam essentiam nature genita et paternis legibus servienti comparare ausi sunt, neque ullo plane modo universitatis rerum considėrasse naturam, aut si quando hoc faciunt, non pura mente de hisce rebus ferre judicia. Etenim cum nobis dum sunt distinctæ viæ ad earum rerum de quibus quæritur inventionem excogitatæ: una quidem juxta quam ipsas essentias consideramus, et ita sincera de ipsis ratione unumquodque sub censuram nostram vocamus: altera autem quæ fit per indagationem operationum, seu cum per operationes fit indagatio, quam ex ipsis jam factis et absolutis operibus dijudicamus. Tertiam viam quæ neutra sit harum, et quæ præter jam dictas talem essentiæ æqualitatem monstret, reperire est impossibile. Nam sive quis disquisitionis initium capere velit ex ipsis essentiis, illa quidem quæ superior est, cum alterius dominium vel ullam generationem neutiquam admittat, et ejusmodi rebus mentem nostram cum amore veritatis accedentem erudiat, quam longissime jubet repellere lege naturæ talem ad aliud comparationem, præbetque occasionem, ut talem mente versemus operationem, quæ (conveniens sit essentia majestati Sin vero ex opificiis quis judicium instituere velit, indeque ad essentias feratur: abi Filium ingeniti inveniet facturam, Unigeniti autem Paracletum, cumque ex Unigeniti præeminentia de operationis differentia edoctus fuerit, indubitatam accipit de diversitate, etiam secundum essentiam, demonstrationem, ut non opus nobis sit aliquid operatur, plurimum differt ab eo qui nutu paterno quid facit, et fatetur se nihil a semetipso facere ®, quique adoratur, ab eo qui adorat. 20. Τὴν ἀρχὴν δὲ δοκοῦσί μοι οἱ τὴν ἀδέσποτον καὶ πάσης μὲν αἰτίας κρείττονα, πάντων δὲ νόμων ἐλευ θέραν οὐσίαν, τῇ γεννητῇ καὶ νόμοις πατρικοῖς δουλευούση συγκρῖναι τολμήσαντες, ἢ μηδὲ ὅλως τὴν τῶν ὅλων φύσιν ἐπεσκέφθαι, ἢ μὴ καθαρᾷ τῇ διανοίᾳ τὰς περὶ τούτων ποιεῖσθαι κρίσεις. Δυεῖν γὰρ ἡμῖν τετμημένων ὁδῶν πρὸς τὴν τῶν ζητουμένων εὕρεσιν, μιᾶς μὲν, καθ᾽ ἣν τὰς οὐσίας αὐτὰς ἐπισ σκοπούμενοι, καθαρῷ τῷ περὶ αὐτῶν λόγῳ τὴν ἑκάστου ποιούμεθα κρίσιν, θατέρας δὲ τῆς διὰ τῶν ἐνεργειῶν ἐξετάσεως, ἣν ἐκ τῶν δημιουργημάτων καὶ τῶν ἀποτελεσμάτων διακρίνομεν, οὐδετέραν τῶν εἰρημένων εὐρεῖν ἐμφαινομένην, τὴν τῆς οὐσίας ὁμοιότητα δυνατόν. Εἴτε γὰρ ἐκ τῶν οὐσιῶν ποιοῖτό τις τῆς ἐπισκέψεως τὴν ἀρχὴν, ἡ μὲν ἀνωτέρω βασιλείας καὶ πάντη γεννήσεως ἀνεπίδεκτος οὖσα, τούτοις τε παιδεύουσα τὴν μετ᾽ ἐννοίας προσιοῦσαν διάνοιαν, ἀπωθεῖν ὡς ποῤῥωτάτω παρακελεύεται νόμῳ φύσεως τὴν πρὸς ἕτερον σύγκρισιν, ἀκόλουθον καὶ προσήκουσαν τῷ τῆς οὐσίας ἀξιώματι παρέχουσαν νοεῖν καὶ τὴν ἐνέργειαν. Εἶτ᾽ ἐκ τῶν δημιουργημάτων σκοπούμενος ἐκ τούτων ἐπὶ τὰς οὐσίας ἀνάγοιτο, τοῦ μὲν ἀγεννήτου τὸν Υἱὸν εὑρίσκων ποίημα, τοῦ δὲ Μονογενοῦς τὸν Παράκλη τον, κἀκ τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑπεροχῆς τὴν τῆς ἐνεργείας διαφορὰν πιστούμενος, ἀναμφισβήτητον λαμβάνει καὶ τῆς κατ᾿ οὐσίαν παραλλαγῆς τὴν ἀπόδειξιν, ἵνα μὴ τρίτον λέγωμεν, ὅτι πάμπολυ διενή - νοχεν ὁ δημιουργῶν ἐξουσίᾳ τοῦ νεύματι πατρικῷ ποιοῦντος, καὶ μηδὲν ἀφ' ἑαυτοῦ ποιεῖν ὁμολογοῦντος, ὅ τε προσκυνούμενος τοῦ προσκυνοῦντος. tertium nominare: siquidem qui propria potestate 21. Si igitur nullo modo absurdum esse putant, equali ratione utrisque hæc eadem communicare, nimirum essentiam, operationem, potestatem, nomen, sublatis prorsus nominum et rerum differentiis; 699 pronuntient una opera diserte, duo esse ingenita. Sin vero manifeste hoc impium est, age probent, non illa similitudinis appellatione, qua ceu velamento quodam utuntur, sed certis argumentis, quod omnium confessione impietati datur. Cæterum ne videamur juxta intentatam nobis et in 8 Joan. v, 19. Apud Basil. pag. 267, συγκρίνειν. Basil. pag. 266. Basil. p. 268. 21. Εἰ μὲν οὖν μηδὲν ἄτοπον ἡγοῦνται τῶν αὐτῶν επίσης ἑκατέρων μεταδιδόναι τούτων, οἷον οὐσίας, ἐνεργείας, ἐξουσίας, ὀνόματος, ἀνελόντες τὰς τῶν ὀνομάτων καὶ πραγμάτων διαφοράς, δύο σαφῶς ἀγέννητα λεγέτωσαν. Εἰ δὲ τοῦτο προφανῶς ἀσεβές, μὴ δι' ἐπικαλύμματος ὁμοιότητος ονόματι κατασκευαζίτωσαν τὸ πᾶσιν ὁμολογούμενον εἰς ἀσέβειαν. Αλλ' ἵνα γε μὴ δοκοίημεν κατὰ τὴν ἐπενεχθεῖσαν ἡμῖν καὶ παρὰ πολλοῖς θρυλλουμένην βλασφημίαν ἰδίοις πλάσμασι καὶ λόγοις ἐκβιάζεσθαι τὴν ἀλήθειαν, ἐκ τῶν Basil. pag. 269, 270. Basil. pag. 269.

EUNOMII LIBER APOLOGETICUS. Γραφῶν αὐτῶν ποιησόμεθα τούτων τὴν ἀπόδειξιν. multorum ore versantem blasphemiam propriis fie Εές ὑπὸ νόμου καὶ προφητῶν καταγγέλλεται Θεός. Οὗτος καὶ τοῦ Μονογενοῦς εἶναι Θεὸς ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος ὁμολογεῖται. Πορεύομαι γάρ, φησί, πρὸς τὸν Θεόν μου καὶ Θεὸν ὑμῶν. Μόνος ἀληθινὸς Θεὸς, μόνος σοφός, μόνος ἀγαθὸς, μόνος δυνατός, μόνος ἔχων ἀθανασίαν, θορυβείσθω δὲ μηδεὶς, μηδέ ταρασσέσθω τὴν διάνοιαν. Οὐ γὰρ ἐπ' ἀναιρέσει τῆς τοῦ Μονογενοῦς θεότητος, ἢ τῆς σοφίας, ἢ τῆς ἀθανα σίας, ἢ τῆς ἀγαθότητος χρώμεθα τοῖς εἰρημένοις; ἀλλ' ἐπὶ διακρίσει τῆς τοῦ Πατρὸς ὑπεροχῆς. Μονο γενῆ μὲν γὰρ ὁμολογοῦμεν θεὸν καὶ τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν, ἄφθαρτον καὶ ἀθάνατον, σοφόν, ἀγα θόν. Αλλ᾿ αὐτῆς γε τῆς συστάσεως, καὶ παντὸς, ὅπερ ἐστὶ, τὸν Πατέρα φαμὲν αἴτιον οὐκ ἔχοντα τῆς ἰδίας οὐσίας ἢ τῆς ἀγαθότητος αἴτιος ὡς ἁγέννητον, ταύτην ἡμῖν παρεχόντων τὴν ἔννοιαν τῶν προτεθένgmentis vim velle veritati afferre, jam porro ex ipsis Scripturis illa quæ diximus demonstrabimus. Unusalegeetprophetis perhibetur esse Deus. Et quod is ipse sit Unigeniti quoque Deus,ex ipsius Salvatoris confessione patet. Nam Vado, inquit, ad Deum meum et Deum vestrum 90. Solus verus Deus ", solus sapiens ",solus bonus ", solus potens ", solus habens immortalitatem ".Nemo, quæso, animo tumultuoso et commoto hæc excipiat, nemo in mente perturbetur. Neque enim ideo hoc allato sermone sumus usi, ut Unigeniti divinitatem, vel sapientiam, vel immortalitatem, vel bonitatem tolleremus, sed ad ostendendam differentiam respectu præeminentiæ Patris.Etenim unigenitum confitemur Deum et Dominum nostrum Jesum Christum, incorruptibilem et immortalem, sapientem,bonum.Sed hujus ipsius consistentiæ, ejusque in universum quod est, Patrem didicimus esse causam, cum ipse suæ essentiæ et bonitatis nullam habeat causam, utpote ingenitus, sicut ea quæ prius sunt proposita, menti nostræ ingenitum considerandum exhibuerunt. των. 22. Οὔκουν εἰ μόνος μὲν ἀληθινὸς ὁ Θεὸς καὶ σοφὸς, ἐπειδὴ καὶ μόνος ἀγέννητος, μονογενής Υἱὸς, ἐπειδὴ μόνος ἀγεννήτου γέννημα, οὐκ ἂν δέ τι μόνον εἴη, κοινοποιουμένης πρὸς ἕτερον δι᾿ ὁμοιότητα τῆς φύσεως. Χρὴ τοίνυν τὴν κατ' οὐσίαν ὁμοιότητα ἀνελόν τες, τὴν δὲ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα δεξάμενοι κατὰ τὸν οἰκεῖον λόγον, εἰς ἕνα καὶ μόνον ἀληθῶς ἐνάγειν τὴν τῶν πάντων αἰτίαν τε καὶ ἀρχὴν, ὑποτεταγμένου δηλαδὴ τοῦ Υἱοῦ τῷ Πατρὶ, τὴν δὲ περὶ τούτων ἔννοιαν ἀκριβῶς διακαθαίροντας, καὶ τὸν τῆς ἐνεργείας τρόπον οὐκ ἀνθρώπειον νομίζειν, εὐμαρῆ δὲ καὶ θεῖον· οὗτοι μερισμὸν ἢ κίνησίν τινα τῆς οὐσίας τὴν ἐνέργειαν ἡγουμένους, ἅπερ ἐπινοεῖν ἀναγκαῖον τοὺς ὑπαγομένους τοῖς Ἑλλήνων σοφίσμασιν, ἐνούντῶν τῇ ουσίᾳ τὴν ἐνέργειαν, καὶ διὰ τοῦθ᾽ ἅμα μὲν τῷ Θεῷ τὸν κόσμον ἀποφαινομένων, οὐδὲν δὲ μᾶλλον ἐκ τούτου τὴν ἑτοπίαν διαφευγόντων. Ἐχρῆν γάρ τοι πρὸς τὴν τῆς δημιουργίας παϋλαν ἀπιδόντας, μηδὲν πρὸς τὴν ἀρχὴν ἀνανεύειν. Οὐδὲ γάρ ἀντιλήξειεν εἰς τέλος μὴ ἀπ᾿ ἀρχῆς ὁρμώμενον. creationis, nequaquam principio eam exæquare esse, quod non ab aliquo principio capit esse. 22. Non igitur, siquidem sulus ipse est verus Deus, et sapiens, utpote qui solus est ingenitus, unigenitus Filius, qui solus est ingeniti progenies, unquam esse solum quid potest, propterea quia ejus natura ob similitudinem cum aliquo altero fit communis, Necesse igitur est, ut sublata omni secundum substantiam similitudine, admissa autem ea quam Filius respectu Patris habere potest, uni et soli vere Deo juxta proprium sermonem omnium quæ usquam sunt rerum causam et principium tribuamus: quoniam videlicet etiam ipse Filius sit subjectus Patri, utque pura omnino his in rebus mente versantes, etiam modum operationis ab omni hominum conditione alienum putemus, facilem tamen et divinum. Non sane, quasi arbitremur partitione aut motu quodam factam esse illam operationem: cujusmodi quid necesse habent cogitare illi, qui Græcorum argutiis operationem essentiæ unientium atque ideo mundum Deo coexstitisse dicentium,neque hoc ipso absurditatem fugientium,sunt pellecti. Oporteret enim ipsos respiciendo ad cessationem extollendo. Fieri enim non potest ut fine aliquo desinat 23. Αλλ᾽ οὗτοι μὲν μήθ᾽ ὑγιαίνουσιν ὀφθαλμοῖς τὴν τῶν ὄντων κατανενοηκότες διαφορὰν, μήτε δίκαιοι κριταὶ γενόμενοι τῶν πραγμάτων, ἀφιέσθωσαν· διὰ κακόνοιαν ἐπικρυπτούσης αὐτοῖς τὴν ἀλή θειαν τῆς δίκης. Ἡμεῖς δὲ κατὰ τὰ μικρῷ πρόσθεν ῥηθέντα τὴν ἐνέργειαν ἐκ τῶν ἔργων κρίνοντες, οὐκ ἀσφαλὲς οἰόμεθα δεῖν ἐνοῦν τῇ οὐσίᾳ, τὴν μὲν ἄναρχον ἁπλῆν τε καὶ ἀτελεύτητον εἰδότες, τὴν δὲ ἐνέργειαν οὐκ ἄναρχον. Ἡ γὰρ ἂν ἦν καὶ τὸ ἔργον ἄναρχον, 90 Joan. xx, 17.» Joan. XVII, 3. 23.Verum enim vero hi homines, cum sciant rerum in natura existentium differentiam, nihilominus morbo quodam oculorum laborare videntur, neque sunt qui rerum judices. Facessant sane, quandoquidem ipsum jus illis ob malitiam veritatem occultat.Nos autem secundum ea quæ paulo prius sunt dicta,habito de operatione ex operibus judicio, non censemus tutum esse illam illi essentiæ unire oportere; cum sciamus hano sine principio, sine com- * Matth. ΧΙΧ, 17. w Matth. ΧΙΧ, 17. “1 Tim. VI, 16. 98 ibid. 15. Αντιλήξειεν. Forte, ἂν τι λήξειεν. EDIT.

positione et sine fine esse. Nam,si esset sine princi- οὔτ᾽ ἀτελεύτητον, ἐπεὶ μηδὲ οἷόν τε παυσαμένων τῶν pio, etiam ipsum opus esset principii expers, neque sine fine: quandoquidem fieri non potest, quin cessantibus operibus ipsa quoque cesset operatio. Valde enim puerile et infantis mentis est judicium ingenitam et fine carentem dicere operationem, atque sic illam cum essentia unam eamdemque rem esse, cum nullum plane opus fieri possit ingenite et infinite. Si enim hoc 700 quis affirmaverit, alterutrum ex duobus inde consequens erit: aut operationem Dei esse sine actione,vel opus etiam ipsum esse ingenitum. Si vero utrumque horum omnium confessione est absurdum, verum erit id quod reliquum est,videlicet cum opera initium habeant,operationem etiam non sine principio esse: cumque cessent, eamdem etiam non carere fine. Non itaque decet nos aliorum sententiis statim antequam probe examinentur, fidem habere, et ita essentiæ operationem unire; sed existimare quod hæc verissima Deoque convenientissima sit operatio, nimirum voluntas, quæ valet et sufficiens est ad rerum omnium tum essentiam tum conservationem, testante hoc ipsum etiam voce prophetica: Omnia enim quæcunque voluit, fecit w. Non enim ulla re indiget ad earum rerum, quas esse vult, consistentiam,sed simulatque vult, consistit etiam quodcunque voluit. ἔργων ἄπαυστον εἶναι τὴν ἐνέργειαν. Λίαν γὰρ μειρακιώδες, καὶ φρενός νηπίας, ἀγέννητον καὶ ἀτε λεύτητον λέγειν τὴν ἐνέργειαν ταυτὸν τῇ οὐσίᾳ τιθεμένους μηδενὸς τῶν ἔργων ἀγεννήτως γίγνεσθαι δυναμένου, μήτ' ἀτελευτήτως. Ἐκ γὰρ τούτων συμβαίνοι δυοῖν θάτερον, ἢ τὴν ἐνέργειαν ἄπρακτον εἶναι τοῦ Θεοῦ, ἢ τὸ ἔργον ἀγέννητον. Εἰ δ᾽ ἑκάτερον τούτων ὁμολογουμένως ἄτοπον, ἁληθὲς τὸ λειπόμε νον, ἀρχομένων τε τῶν ἔργων, μὴ ἄναρχον εἶναι τὴν ἐνέργειαν παυομένων τε, μὴ ἄπαυστον. Οὐ χρὴ τοίνυν πειθομένους γνώμαις ἑτέρων ἀνεξετάστοις ἐνοῦν τῇ οὐσίᾳ τὴν ἐνέργειαν, ἀληθεστάτην δὲ καὶ Θεῷ πρεπωδεστάτην ἐνέργειαν ἡγεῖσθαι τὴν βούλησιν, ἀρκοῦσαν πρός τε τὸ εἶναι καὶ σώζεσθαι τὰ πάντα, μαρτυρούσης και προφητικῆς φωνῆς· Πάντα γὰρ ὅσα ἡθέλησεν, ἐποίησεν· Οὐ γὰρ ἐπιδέεται τινος πρὸς τὴν ὧν βούλεται σύστασιν, ἀλλ᾽ ἅμα τε βούλε ται, καὶ γέγονεν ὅπερ ἠθέλησεν. 24. Quocirca siquidem oratio nostra jum ostendit voluntatem esse operationem, operationem vero non esse essentiam: cumque Unigenitus subsit voluntati Patris non ad essentiam, sed operationem, quæ et ipsa est voluntas: necesse est ut Filius hanc servet et teneat similitudinem. Unde jam porro, cum commode eo provehamur,tenere nos oportet veram quoque rationem, cur imago dicatur. Ipse beatus Paulus exposuit, dicens; Qui est imago Dei învisibilis, primogenitus omnis creaturæ, quia in ipsο creata sunt omnia, tam quæ in caelo quam quæ in terra sunt,visibilia et invisibilia ".Hanc ob causam est imago. Omnia vero quæ in ipso creata sunt, una cum eo qui primogenitus dicitur, non certe ingenio tam quamdam essentiam notant. Non enim eorum respectu essentia est. Ipsam vero operationem per quam Filius, in quo omnia, referre imago ad essentiam non potest, nec gestare imago illam similitudinem potest ratione essentia, cum sit operatio, quæ ingenita fuit penes Deum in præsentia ante constitutionem etiam primogeniti et omnium quæ per ipsum creata sunt. Quis enim,quæso,qui tum ipsum Unigenitum novit, tum omnia quæ per ipsum facta sunt,etiam probe cognita habet, non confiteatur se eo intueri omnem Patris potentiam? Quo cum respexerit beatissimus Paulus, non, Per ipsum, dicit, sed, in ipso, et sane addendo τὸ Unigenitus, ut ipse cum aliis,quæ per ipsum facta sunt, assumptus, hanc Patris operationem manifestam faceret illis qui hæc contueri valent. Imaginem igitur illum di- * Psal. CXIII, 3. 97 Coloss. 1, 15, 16. 98 Joan. 1, 3. Συμβαίνοι. Forte, συμβαίνει. EDIT. 24, Οὐκοῦν εἰ τὴν μὲν βούλησιν ἀπέδειξεν ὁ λόγος ἐνέργειαν, οὐκ οὐσίαν δὲ τὴν ἐνέργειαν, ὑπέστη δὲ βουλήσει τοῦ Πατρὸς ὁ Μονογενής, οὐ πρὸς τὴν οὐ σίαν, πρὸς δὲ τὴν ἐνέργειαν, ἥτις ἐστὶ καὶ βούλησις· ἀποσώζειν τὴν ὁμοιότητα τὸν Υἱὸν ἀναγκαῖον. Ἐξ ὧν προσαγομένους δεῖ τὸν ἀληθῆ τῆς εἰκόνος διασώζειν λόγον. Αὐτὸς ὁ μακάριος Παῦλος ἐξηγήσατο, εἰπών· Ος ἐστιν εἰκὼν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου, πρωτότοκος πάσης κτίσεως, ὅτι ἐν αὐτῷ ἐκτίσθη τὰ πάντα, τά τε ἐν οὐρανῷ, καὶ ἐπὶ γῆς, ὁρατὰ καὶ ἀόρατα. Διὰ τοῦτο εἰκών. Πάντα δὲ τὰ ἐν αὐτῷ κτισθέντα μετὰ τοῦ πρωτοτόκου οὐ τὴν ἀγέννητον οὐσίαν χαρακτηρίζει. Οὐ γὰρ κατὰ ταῦτα ἡ οὐσία. Τὴν δὲ ἐνέργειαν, δι' ἧς ὁ Υἱὸς, ἐν ᾧ τὰ πάντα, οὐ πρὸς τὴν οὐσίαν φέροι ἂν ἡ εἰκὼν τὴν ὁμοιότητα, πρὸς δὲ τὴν ἐνέργειαν ἐναποκειμένην ἀγεννήτως τῇ προγνώσει, καὶ πρὸ τῆς πρωτοτόκου συστάσεως, καὶ τῶν ἐν αὐτῷ κτισθέντων. Τίς γὰρ αὐτόν τε τὸν Moνογενῆ γινώσκων, καὶ πάντα τὰ δι᾿ αὐτοῦ γενόμενα καταμαθών, οὐκ ἂν ὁμολογήσειεν αὐτῷ θεωρεῖσθαι πᾶσαν τὴν τοῦ Πατρὸς δύναμιν; Πρὸς ὅπερ ἀπιδὼν ὁ μακαριώτατος Παῦλος, οὗ, Δι' αὐτοῦ, φησίν, ἀλλ' Ἐν αὐτῶ, καίτοι προσθεὶς τὸ, Πρωτότοκος, ἵνα τοῖς δι' αὐτοῦ γενομένοις καὶ αὐτὸς συμπαραληφθείς, πᾶσι γνωρίζῃ τοῖς ταῦτα συνορᾷν δυναμένοις τὴν τοῦ Πατρὸς ἐνέργειαν. Εἰκόνα τοίνυν φαμὲν, οὐχ ὡς ἀγεννήτῳ γέννημα παραβάλλοντες (ἀνάρμοστον γὰρ τοῦτό γε καὶ τοῖς πᾶσιν ἀδύνατον), ἀλλ᾽ Υἱὸν μονογενῆ καὶ πρωτότυπον Πατρὶ, τῆς μὲν Υἱοῦ προσηγορίας τὴν οὐσίαν δηλούσης, τῆς δὲ Πατρὸς, τὴν τοῦ

EUNOMII LIBER APOLOGETICUS. γεννήσαντος ἐνέργειαν. Εἰ δέ τις φιλονείκως τοῖς cimus,non quod ingenito genitum assimilemus (in οἰκείοις ἐμμένων μὴ προσέχοι τοῖς ῥηθεῖσι τὸν νοῦν, ἐκβιάζοιτο δὲ τὴν τοῦ Πατρὸς προσηγορίαν οὐσίας εἶναι σημαντικὴν, μεταδιδότω καὶ τῷ Υἱῷ καὶ τῆς ὁμοίας φωνῆς, ᾧ προλαβὼν μετέδωκε καὶ τῆς ὁμοίας οὐσίας· μᾶλλον δὲ ἀμφοῖν ἑκατέρῳ, τῷ τε Πατρὶ τῆς Υἱοῦ, καὶ τῷ Υἱῷ τῆς Πατρός· ἡ γὰρ τῆς οὐσίας ὁμοιότης ταῖς αὐταῖς ὀνομάζειν προσηγορίαις ἀναγκάζει τους ταύτην περὶ αὐτῶν ἔχοντας τὴν δόξαν. conveniens enim et ineptum hoc esset, neque a quoquam præstari potest), sed Filium unigenitum et primogenitum Patris dicimus, ubi quidem Filii appellatio essentiam denotat, Patris autem gignentis operationem.Si vero quis contendendi studio in propriis permanet opinionibus, et ea. quæ jam dicta sunt, sana mente ponderare recusat violenter autem instat, Patris appellationem essentiae significativam esse, faciat ille etiain eamdem vocem communem cum Filio, quem antea ejusdem etiam essentiæ participem fecit: imo (potius utramque ambobus, Filii scilicet appellationem Patri, et Patris appellationem vicissim Filio tribuat; essentia enim similitudo coget eos, qui hanc de ipsis opinionem habent, iisdem appellationibus ipsos nominare. 25. 'Αρκούντων δὲ ἡμῖν τοσούτων καὶ περὶ τοῦ 25. Cum vero hæc nobis sufficiant de Unigenito, Μονογενοῦς, ἀκόλουθον ἂν εἴη καὶ περὶ τοῦ Παρακλή του λοιπὸν εἰπεῖν, οὐ ταῖς ἀνεξετάστοις τῶν πολλῶν ἀκολουθοῦντας δόξαις, τὴν δὲ τῶν ἁγίων ἐν ἅπασι φυλάσσοντας διδασκαλίαν, παρ᾽ ὧν τρίτον αὐτὸ ἀξιών ματι καὶ τάξει μαθόντες, τρίτον εἶναι καὶ τῇ φύσει πεπιστεύκαμεν· οὐκ ἐπαμειβομένων ταῖς φύσεσι τῶν ἀξιωμάτων κατὰ τὴν ἐν ἀνθρώποις ἐκ πολιτείας μετ ταβολὴν, οὔτ᾽ ἐνηλλαγμένης τῆς τάξεως κατὰ τὴν δημιουργίαν ἐναντίως ταῖς οὐσίαις, ἀλλ᾽ εὐαρμόστως ἐχούσης πρὸς τὴν φύσιν, ὡς μήτε τὸ πρῶτον τῇ τάξει δεύτερον εἶναι τὴν φύσιν, μήτε μὴν τὸ φύσει πρῶτον δευτέρας ἢ τρίτης λαχεῖν τάξεως. Οὐκοῦν εἵπερ ήδε τῆς τῶν νοητῶν δημιουργίας άριστη τάξις, τρίτον ὂν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὴν τάξιν, οὐκ ἂν πρῶτον εἴη τὴν φύσιν, ὅπερ ἐστὶν ὁ Θεὸς καὶ Πατήρ Η γὰρ ἂν εἴηθες καὶ περιττὸν τὸν αὐτὸν ποτὲ μὲν πρώτην, " ποτὲ δὲ τρίτην ἔχειν χώραν, ἕν τε ἄμφω εἶναι, τό τε προσκυνούμενον, καὶ ἐν ᾧ προσκυνεῖναι, καθ᾽ ἅ φησιν ὁ Κύριος· Πνεῦμα ὁ Θεὸς, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτὸν, ἐν Πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν. Οὐδὲ μὴν ταυτὸν τῷ Μονογενεῖ. Οὐ γὰρ ἂν ὑπηριθμήθη τούτῳ ὡς ἰδίαν ἔχων ὑπόστασιν, ἀρκούσης καὶ πρὸ τούτων τῆς τοῦ Σωτῆρος φωνῆς, δι' ἧς ἕτερον ἔφη σαφῶς τὸν ἀποσταλησόμενον εἶναι πρὸς ὑπόμνησιν καὶ διδασκαλίαν τῶν ἀποστόλων. Οὐδέτερον μὲν ἀριθμῷ παρὰ τὸν Θεὸν, ἀγέννητον δέ. Εἰς γὰρ καὶ μόνος ἀγέννητος, ἐξ οὗ τὰ πάντα γέγονεν. Η ἄλλο μὲν παρὰ τὸν Υἱὸν, γέννημα δέ. Εἰς γὰρ καὶ μονογενής, ὁ Κύριος ἡμῶν, Δι' οὗ τὰ πάντα, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον ᾿Αλλὰ καὶ τρίτον καὶ φύσει καὶ τάξει; προστάγματι τοῦ Πατρὸς, ἐνεργείᾳ δὲ τοῦ Υἱοῦ γενόμενον, τρίτῃ χώρᾳ τιμώμενον, ώς πρῶτον καὶ μεῖζον πάντων, καὶ μόνον τοιοῦτο τοῦ Μονογενούς ποίημα θεότητος μὲν καὶ δημιουργικῆς δυνάμεως ἀπολειπόμενον, ἁγιαστικῆς δὲ καὶ διδασκαλικῆς πεπληρωμές νον. Τοὺς γάρ τοι πεπιστευκότας ἐνέργειαν εἶναί τινα τοῦ Θεοῦ τὸν Παράκλητον, εἶτα ταῖς οὐσίαις ὑπο αριθμοῦντας, ὡς λίαν εὐήθεις καὶ πολὺ τῆς ἀληθείας ἀπεσχοινισμένους, νῦν διελέγχειν, μακρᾶς ἂν εἴη σχολῆς. Joan. IV, consequens fuerit deinceps de Paracleto quoque dicere, non sectando multorum opiniones non probatas ant satis expensas, sed servando in omnibus sanctorum doctrinam, a quibus cum didicerimus tertium dignitate et ordine, tertium quoque juxta naturam revera esse credimus. Non quod dignitates more hominum usitato in vicissitudine politica, naturis hisce etiam per vices contingant, neque etiam quasi ordo ita sit permutatus in creatione, ut essentiis is sit contrarius; sed quod conveniens sit ipsi naturæ, ut neque quod primum fuit ordine secundum sit juxta naturam, neque etiam id quod primum natura 701 fuit, secundum aut tertium sortiatur ordinem. Quocirca siquidem constitutionis eorum quæ mente tantum percipiuntur, non potest non optimus esse ordo: Spiritus sanctus cum sit tertium ordine, primum esse non poterit natura, id quod est Deus et Pater. Etenim vel ineptum et abundans esset, si eumdem diceremus modo primum,modo tertium tenere locum; unumque et idem esse, id quod adoratur et illud in quo adoratur; quemadmodum ipse Dominus dioit: Deus est spiritus, et eos, qui illum adorant, oportet in spiritu et veritate adorare w.Neque enim unum et idem est cum Unigenito; alias enim non haberet numerum suum post Filium; utpote qui suam quoque propriam substantiam habet, sufficiente etiam ad horum confirmationem ipsa Salvatoris voce, qua manifeste diversum dixit' esse eum qui mittendus erat ad recordationem apostolorum. Neque sane numero quidquam est aliud præter Deum, quasi etiam ingenitus quidam: unus enim ipse et solus ingenitus est, ex quo omnia facta sunt; aut aliud sane præter Filium,progenies, inquam,seu propago quædam, unus enim et solus est unigenitus, Dominus noster, Per quem sunt omnia juxta Apostolum, Verum tertium quid est tum natura tum ordine, jussu quidem Patris, operatione autem Filii factum; tertio loco colitur,quia videlicet ordine et dignitate præstat aliis, et unicum tale Unigeniti opus est, 24. 1 Joan. XIV, 16, 26. Coloss., 1, 16. Basilius lib. I, p. 271 et 276.

déitafe quidem et potentia creandi remota, sanctificandi autem et docendi facultate abundans. Illos enim qui Paracletum operationem quamdam Dei esse credunt, et deinde illum essentiis subjungunt, tanquam valde insulsos et a veritate longe remotos si nunc refutare vellemus, longa sane mora ad id nobis opus foret. 26. Verum, ne sermonum prolixitate auditores gravemus,minusve alacres reddamus,paucis eorum quæ diximus vim omnem comprehendentes, dicimus unum et solum vere esse illum verum omnium Deum ingenitum, sine principio, incomparabilem, omni causa superiorem, et omnibus rebus aliis, quod et ipsæ quid,ceu substantiæ sunt, causam.Quid non ex communione quadam cum alia aliqua re communicationem rerum constituit, nec antecedit cuncta ordine, nec præstat collatione; ad omnes quidem res respectum quemdam ad collationem quamdam suam habet; sed ratione præeminentiæ nullam comparationem essentiæ, potentiæ, imperiive admittit; qui genuit et fecit ante omnia unigenitum Deum Dominum nostrum Jesum Christum,per quem omnia facta sunt, quique imago et signaculum est propriæ potentiæ et operationis, neque ei, qui genuit, secundum essentiam æquiparatur,neque Spiritui sancto, qui per ipsum factus est; illo quidem minor, tanquam factura, hoc vero præstantior, tanquam factor. Et sane quod creatus sit, fide dignus est testis ille qui ab ipso Domino testimonium habet ',quod ex Deo scientiam suam habeat, Petrus nimirum; cum dicit: Certo igitur sciai universa domus Israel, quod ipsum Dominum et Christum Deus fecit ', et ipse qui ex persona Domini inquit, Dominus creavit me in principio viarum suarum ³.Quod autem ipse vicissim creavit Spiritum sanctum, hic etiam ostendit qui dicit: Unus est Deus ex quo sunt omnia, et unus Dominus, Jesus Christus per quem sunt omnia 6; et sanctus Joannes qui dixit: Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est ne quid- Ο μηδὲν ἀφ' ἑαυτοῦ ποιεῖν αὐτὸς ὁμολογεῖ· μήτε 26. 'Αλλ' ἵνα μὴ τῷ μήκει τῶν λόγων ἀποκνήσωμεν τοὺς ἀκούοντας, πᾶσαν ἐν βραχεῖ τῶν ῥηθέντων περιλαβόντες τὴν δύναμιν, φαμὲν ἕνα καὶ μόνον ἀλη θινὸν εἶναι τὸν τῶν πάντων Θεὸν, ἀγέννητον, ἄναρχον, ἀσύγκριτον, πάσης αἰτίας κρείττονα, πᾶσι τοῖς οὖσι τοῦ εἶναι αἴτιον· οὐκ ἐκ κοινωνίας τῆς πρὸς ἕτερον τὴν τῶν ὄντων δημιουργίαν συστησάμενον, οὐ τῇ τάξει τὸ πρῶτον, οὐ συγκρίσει τὸ κρεῖττον κατὰ πάντων ἀποφερόμενον, ἀλλὰ καθ᾽ ὑπεροχὴν ἀσύγκρι τον οὐσίας καὶ δυνάμεως καὶ ἐξουσίας, γεννήσαντα καὶ ποιήσαντα πρὸ πάντων μονογενῆ Θεὸν τὸν Κύ ριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, δι᾿ οὗ τὰ πάντα γέγονεν, εἰκόνα καὶ σφραγίδα τῆς ἰδίας δυνάμεως καὶ ἐνεργείας, μήτε τῷ γεννήσαντι κατὰ τὴν οὐσίαν συγκρί νόμενον, μήτε τῷ δι' αὐτοῦ γενομένῳ ἁγίῳ Πνεύματι. Τοῦ μὲν γὰρ ἐλάττων ἐστὶν, ὡς ποίημα· τοῦ δὲ κρείτ των, ὡς ποιητής. Τοῦ μὲν οὖν πεποιῆσθαι μάρτυς ἀξιόπιστος ὁ παρ᾽ αὐτοῦ τοῦ Κυρίου μαρτυρηθεὶς ἐκ δ Θεοῦ τὴν γνῶσιν ἔχειν Πέτρος, επών· Ἀσφαλῶς οὖν γινωσκέτω πᾶς οἶκος Ισραήλ, ὅτι Κύριον αὐτὸν καὶ Χριστὸν ὁ Θεὸς ἐποίησε· καὶ ὁ ἐκ προσώπου τοῦ Κυρίου λέγων· Κύριος ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ· τοῦ δὲ πεποιηκέναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὅ τε εἰπὼν, Εἷς Θεός, ἐξ οὗ τὰ πάντα, και εἷς Κύριος, Ἰησοῦς Χριστὸς, δι' οὗ τὰ πάντα, καὶ ὁ μακάριος Ιωάννης φήσας· Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν, Ἐξ ὧν ἀκόλουθον ἂν, ἢ ἀγέννητον λέγειν, ὅπερ ἀσεβές· ἢ εἴπερ γέγονε, δι' αὐτοῦ γεγονέναι. Μόνον γὰρ ὑπὸ τοῦ Πατρὸς ὁμολογοῦμεν γεγεννῆσθαι τὸν Υἱόν, ὑποτεταγμένον οὐσίᾳ καὶ γνώμῃ· ζῇν τε γὰρ διὰ τὸν Πατέρα, καὶ quam 7. Ex quibus consequi necesse est, vel ipsum ". μὴν ὁμοούσιον, μηδὲ ὁμοιούσιον, ἐπείπερ τὸ μὲν γένεσιν καὶ μερισμὸν σημαίνει τῆς οὐσίας, τὸ δὲ ἰσότητα. ingenitum dicere, quod impium est; vel si factus est, quod ipse per ipsum factus sit.Tantum enim a Patre confitemur genitum esse Filium, subordinatum essentiæ seu voluntati: sicut ipse Filius fatetur quod propter Patrem vivat *, neque a semet quidquam faciat. Neque tamen dicimus ipsum coessentialem, neque similis essentiæ, siquidem illud generationem et participationem notat essentiæ, hoc autem ejusdem exæquationem. 27. Οὔτε δὲ γεννητὸς ὁ Πατήρ, οὔτε ἀγέννητος ὁ Υἱὸς, ἀλλ' ὅπερ ἐστὶν ἀτελευτήτως, τοῦτο καὶ λεγόμενον ἀληθῶς γέννημα, Υἱὸν ὑπήκοον, ὑπουργὸν τε λειότατον, πρὸς πᾶσαν δημιουργίαν καὶ γνώμην πατρικὴν ὑπηρετήσαντα, πρὸς τὴν τῶν ὄντων σύ στασιν καὶ διαμονήν, πρὸς νομοθεσίαν ἀνθρώπων, πρὸς οἰκονομίαν, καὶ πᾶσαν πρόνοιαν ὑπηρέτη χρώ702 27.Neque vero genitus est Pater, neque ingenitus Filius; sed id quod est sine ullo fine, idem etiam ipsum vocari vere fatemur, utpote genimen, flium obsequentem, ninistrum perfectissimum,qui ad omnem creationem voluntatemque Patris operam suam præstitit, nimirum ad omnium rerum quæ sunt compositionem, ad distributionem, ad leges hominibus ferendas,ad economiam et omnem pro- η μενον τῷ Παρακλήτῳ πρὸς ἁγιασμὸν, πρὸς διδα videntiam: ministro utentem Paracleto ad sanctificationem,ad doctrinam,ad confirmationem fidelium: σκαλίαν, πρὸς βεβαίωσιν τῶν πιστῶν· ἐπ᾿ ἐσχάτων ἡμερῶν γεννηθέντα ἐκ τῆς ἁγίας Παρθένου, νόμοις * Matth. ν. 19. * Act. 11, 36. * Prov. VIII, 22. I Cor. VIII, 7. 1 Joan. 1, 3. * Joan.v, 58. Joan.

EUNOMII LIBER APOLOGETICUS. ἀνθρωπίνοις πολιτευάμενον ὁσίως, σταυρωθέντα, genitum in diebus ultimis ex sancta Virgine,sancte ἀποθανόντα, ἀναστάντα τῇ τρίτῃ τῶν ἡμερῶν, ἀνελθόντα εἷς οὐρανὸν, ἐρχόμενον κρῖναι ζῶντας καὶ νεο κροὺς κατὰ δικαίαν ἀνταπόδοσιν πίστεώς τε καὶ ἔργων, βασιλεύοντά τε εἰς τοὺς αἰῶνας, σωζομένης ἐν ἅπασι πάντοτε τῆς ὑπεροχῆς τοῦ Θεοῦ καὶ μοναρ χίας, ὑποτεταγμένου δηλαδὴ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου τῷ Χριστῷ μετὰ πάντων, αὐτοῦ δὲ τοῦ Υἱοῦ καὶ τῷ Θεῷ καὶ Πατρί, κατὰ τὴν τοῦ μακαρίου Παύλου δια δασκαλίαν, ὃς φησιν· Ὅταν γὰρ ὑποταγῇ αὐτῷ τὰ πάντα, τότε καὶ αὐτὸς ὁ Υἱὸς ὑποταγήσεται τῷ ὑποτάξαντι αὐτῷ τὰ πάντα, ἵνα ᾖ ὁ Θεὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσι. Τούτων δὲ πάντων εὐκρινῶς μὲν καὶ πλατύτερον ἐν ἑτέροις ἡμῖν ἀποδεδειγμένων, ἐν βραχεῖ δὲ νῦν πρὸς ὑμᾶς ὡμολογημένων, εὐχόμεθα τούς τε παρόντας ὑμᾶς καὶ πάντας τοὺς τῶν αὐτῶν ἡμῖν μυστηρίων κοινωνοῦντας, μὴ ψόγον ἀνθρώπων δεδοικότας, μήτε σοφίσμασιν ἀπατωμένους, ἢ κολακείαις ὑπαγομένους, κατὰ τὴν ἀληθῆ καὶ δικαίαν κρίσιν ἐπιψηφίσασθαι τοῖς εἰρημένοις, κρατούσης δηλαδή παρὰ πᾶσι τῆς βελτίονος μοίρας, τόν τε λογισμὸν τῶν ἐνοχλούντων προστησαμένους, πάντα θήρατρα και δίκτυα διαφυγεῖν, ἃ τῷ διαβόλ κατ᾿ ἀνθρώπων μεμηχάνηται, πολλούς φυγεῖν, ἢ δελεάζειν μεμελετηκότι, τοὺς μὴ πρὸ τῶν ἡδέων τὸ συμφέρον αἱρουμένους, ἢ τὰ παρόντα τῶν μελλόν των ασφαλέστερα λογιζομένους· εἰ δ' ἄρα καὶ παρά τισι νικήσει τὰ χείρω (ἀποστρέψαι δὲ ὁ Θεὸς τοῦ λόγου τὴν πεῖραν), πρὸς μὲν τὸ ψεῦδος τῶν πολλῶν συμπνεόντων, πρὸς δὲ τὴν ἀλήθειαν διισταμένων, τῶν τε ἀρεσκόντων τῷ Θεῷ καὶ κοινῇ συμφερόντων τὴν πρὸς τὸ παρὸν ἀσφάλειαν καὶ δόξαν περὶ πλείο. νος ποιουμένων· τοὺς γοῦν ἑπομένους, ἀσάλευτον καὶ παγίαν διαφυλάξαι τῷ παραδεδωκότι τὴν πίστιν, περιμένοντας τὸ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Χριστοῦ κριτήριον, οὗ τύφος μὲν καὶ δόξα καὶ ψεῦδος προῤῥίζως ἠφάνισται, γυμνοὶ δὲ πάσης ἀρχῆς, ἢ θεραπείας ἢ κολακείας οι κρινόμενοι, πολυχειρία δὲ καὶ πλοῦτος ἀσθενὴς πρὸς δυσώπησιν, κἂν ᾖ λίαν παρὰ ἀνθρώποις εὐδόκιμος. ᾿Ανδρῶν γὰρ ἐνδόξων πλῆθος ἐνὸς πένητος εὐσεβοῦς οὐκ ἀντάξιον εἰς παραίτησιν παρ' ἀληθείᾳ δοκιμαζούσῃ, συναγωνιζομένης μὲν εὐσε βείας κατὰ δικαίαν ἀμοιβὴν τῶν νῦν δι᾽ αὐτὴν καὶ τὸ θανεῖν κέρδος ἡγουμένων, ἀποδιδόντος δὲ τὰ τῶν ἀγώνων ἆθλα τοῦ πάλαι καὶ νῦν ἀθλοθετοῦντος Χριστοῦ, τοῖς μὲν ὑπὲρ ἀληθείας πονήσασι τὴν ἀληθινὴν ἐλευθερίαν καὶ βασιλείαν οὐρανῶν, τοῖς δὲ διὰ κακόνοιαν ταύτην ἀτιμάσασι τιμωρίας ἀπαραιτήτους. Ταῦτ᾽ εἰρήσθω μὲν ἀμφότερα πρὸς ὑμᾶς· ἐκβαίη δὲ πρὸς τὴν βελτίω μοῖραν τὸ τέλος, hic versatum juxta leges humanas, crucifixum,mortuum, redivivum tertia die, reversum in crelum, jamjamque venturum judicare vivos et mortuos, justa retributione fidei et operum facta, regnantem in sæcula; sarta tecta servata ubivis in. omnibus præeminentia Dei et monarchia: subdito videlicet sancto Spiritu cum omnibus ipsi Christo; ipso vero Filio, Deo ac Palri, juxta beati apostoli Pauli doctrinam, qui dicit: Postquam enim ipsi omnia subdita fuerint, tunc etiam ipse Filius subdetur ei, qui ipsi prius omnia subdidit,ut Deus sit omnia in omnibus 10. Cum autem universa hæc liquido, magisque prolixe alibi a nobis demonstrata, jam vero in brevem ad vos confessionem sint contracta; precamur tum ut vos qui jam hic adestis, tum etiam ut omnes alii qui hæc mysteria nobiscum communia habent, nullas hominum vituperationes reveriti, nullisve argutiis decepti vel adulationibus illecti, ea quæ jam dicta sunt vero et justo approbetis judicio, apud omnes potiore nimirum parte prævalente, utque ratione tumultuantibus prælata, omnes laqueo retiaque cuncta evitetis, quæ a diabolo hominibus tenduntur eo animo, ut vel multi fugiant veritatem, vel etiam ut non paucos ipse inescet, eos videlicet, qui non preferunt suavitati utilitatem, quive presentia futuris certiora judicant. Sane vero si contigerit, ut ita etiam apud aliquos™ pejora prævaleant (avertat autem Deus sermonis hujus conatum, ne scilicet tale quid, quod dixi, tentetur), cum multi soleant conspirare in mendacio, dissidere autem in veritate: cumque pluris faciant præsentem conditionem periculo carentem, et sæcularem quietem ac gloriam, quam ea quæ Deo placent, et public inserviunt utilitati: optamus saltem ut scilicet ii, qui nosmet docentes et monentes sequuntur, immotam et stabilem ei,qui dedit illam,conservent fidem; utquelæti exspectent Servatoris nostri Jesu Christi judicium, ubi sane fastus, gloria et mendacium radicitus sunt exstirpata, quique illi judicio sistuntur, destituti sunt omni imperio vel veneratione vel adulatione. Præsidia autem ampla et divitiæ exporrigere alicujus frontem ibi non valebunt, licet apud homines magnæ prius existimationis fuerint. Hominum enim clarorum multitudo non ibi potior erit uno pio paupere, ut propterea veritatis tum omnia censentis poɛsit evadere censuram: siquidem ibi pietas una pugnabit, prout justa retributio eorum poscit, qui nunc vel mori propter eam lucrum judicant. Christus vero, qui olim et etiamnum præmia certaminibus debita penes se habet et distribuit, largietur illis certe, qui veritati patrocinando laboraverunt, veram libertatem et regnum cœlorum: illis autem qui hanc perversa mente justo suo honore defraudarunt, pœnas inevitabiles. Hæc in utramque partem dicta ad vos sunto; utinam vero finis meliorem in partem eveniat. 10 1 Cor. IV, Notandus hic locus quo ad uberiora sua scripta jam ante illud tempus edita Eunomius provocat, - Vide Garnerium in Præfat.tom. I, p.238 Β. EDIT.

28. Εἷς ἔστι Θεὸς ἀγέννητος καὶ ἄναρχος, οὔτε πρὸ ἑαυτοῦ ἔχων τινὰ ὄντα· οὐδὲν γὰρ πρὸ τοῦ ἀγεννήτου εἶναι δύναται· οὔτε σὺν αὐτῷ· εἷς γὰρ καὶ μόνος Θεὸς ὁ ἀγέννητος· οὔτ᾽ ἐν αὐτῷ· ἁπλοῦς γὰρ καὶ ἀσύνθετος. Εἰς δὲ ῶν, καὶ μόνος ῶν, καὶ ἀεὶ ὁ αὐτὸς ὤν, πάντων ἐστὶ Θεὸς καὶ κτίστης και δημιουργός, πρώτως μὲν καὶ ἐξαιρέτως τοῦ Μονογενοῦς, ἰδίως δὲ τῶν δι' αὐτοῦ γενομένων. Τὸν μὲν γὰρ Υἱὸν πρὸ πάντων καὶ πρὸ πάσης κτίσεως μόνον τῇ ἑαυτοῦ δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ ἐγέννησέ τε καὶ ἔκτισε και ἐποίησεν, οὐδὲν τῆς ἑαυτοῦ ὑποστάσεως μεταδοὺς τῷ γεννηθέντι. Αφθαρτος γὰρ καὶ ἀδιαίρετος καὶ ἀμέσ ριστος ὁ Θεός· ὁ δ᾽ ἄφθαρτος τῆς ἑαυτοῦ οὐσίας οὐ δ μεταδίδωσιν. Οὔτε καθ᾿ ἑαυτὸν ἄλλον ὑποστησάμενος. Μόνος γὰρ αὐτὸς ἀγέννητος, κατὰ δὲ τὴν ἀγέννητον οὐσίαν γεννηθῆναι ἀδύνατον. Οὔτε οὖν τῇ ἑαυτοῦ οὐσίᾳ ἀπεχρήσατο, ἀλλὰ τῇ βουλήσει μόνῃ· οὔτε κατὰ τὴν ἑαυτοῦ οὐσίαν, ἀλλ᾽ οἷον ἐβουλήθη, εγέννησε. Καὶ διὰ τούτου πρωτον μὲν πάντων καὶ μεῖζον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐποίησεν, ἐξουσίᾳ μὲν ἰδίᾳ καὶ προστάγματι, ἐνεργείᾳ δὲ καὶ δυνάμει τοῦ Υἱοῦ. Μετὰ δὲ τοῦτο τὰ λοιπὰ πάντα τὰ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς, ὁρατά τε καὶ ἀόρατα, καὶ σώματά το καὶ ἀσώματα διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐποίησεν. Εἰς γὰρ Θεός, ἐξ οὗ τὰ πάντα, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, καὶ εἰς Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς, δι᾿ οὗ τὰ πάντα. Εἷς οὖν Θεὸς ἁγέννητος, ἄκτιστος, ἀποίητος. Καὶ εἰς Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς, ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, γέννημα τοῦ ἁγεννήτου, οὐχ ὡς ἐν τῶν γεννημάτων, κτίσμα τοῦ ἀκτίστου, οὐχ ὡς ἓν τῶν κτισμάτων, ποίημα τοῦ ἀποιήτου, οὐχ ὡς ἐν τῶν ποιημάτων· καθὼς εἴρηται ὑπὸ τῆς ἁγίας Γραφῆς· Κύριος έκτισε με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ, πρὸ τοῦ αἰῶνος ἐθεμελίωσέ με πρὸ δὲ πάντων βουνῶν γεννᾷ με. Καὶ ἐν Πνεῦμα ἅγιον, πρῶτον καὶ μεῖζον πάντων τῶν τοῦ Μονογενοῦς ἔργων προστάγματι μὲν τοῦ Πατρὸς, ἐνεργείᾳ δὲ καὶ δυνάμει τοῦ Υἱοῦ γενόμενον. 28. Unus est Deus ingenitus omnique principio carens, nemini subditus, qui neque ante semet quemquam habuit qui fuerit, nihil enim ante ingenitum esse potest: neque una secum, nam ipse cum ingenitus sit, unus et solus est Deus: neque in semet, simplex enim est et incompositus. Unus autem 103 cum sit, cumque solus sit, et semper sit idem, rerum omnium est Deus, et creator et opifex, primario quidem et modo quodam eximio, ipsius Unigeniti, proprie autem et sigillatim eorum quæ per ipsum sunt facta. Namque ipsum quidem Filium ante omnia, omnemque creaturam solum sua ipsius potentia et operatione et genuit et creavit et fecit nihil plane de sua substantia commu. nicando ei qui genitus est (corrumpi enim, dividi et in partes secari Deus nequit; qui vero corrumpi nequit, propriam certe essentiam communem non facit), neque alium in subsistentiam sui similem producendo: ipse enim solum ingenitus est: juxta illam vero ingenitam essentiam, ut aliquid ab ipso generetur fieri nequit: neque igitur propria essentia abusus est,sed sola voluntate genuit: neque adsimilitudinem suæ essentiæ, sed qualem voluit,talem generavit; perque hunc primum quidem omnium, majoremque cæteris Spiritum sanctum fecit, propria sane sua potestate et mandato, operatione vero et potentia Filii. Post hunc autem reliqua cuncta in cœlo et in terra, visibilia et invisibilia, corporea et incorporea per eumdem fecit Filium. Unus enim est Deus, ex quo sunt omnia, juxta Apostolum, unusque est Dominus Jesus Christus, per quem sunt omnia 11. Unus igitur est Deus non genitus, non creatus, non factus. Et unus est Dominus Jesus Christus,Dei Filius,genimen ingeniti, non tamen instar unius ex aliis rebus generatis: creatura non creati, non tamen instar unius ex aliis rebus creatis: opus non facti, non tamen instar unius ex aliis rebus factis; quemadmodum pronuntiatum est a sanota Scriptura: Dominus creavit me initio viarium suarum, ante sæcula fundavit me, ante omnes colles genuit me 13. Et unus Spiritus sanctus, primum omnibusque cæteris majus Unigeniti opus, jussu quidem Patris, operatione vero et potentia Filii factus. 11 1 Cor. viii, 6. 13 Prov. VIII, 22-25, Eccli, χχιν, Caveus otov edidit, sed olav habet ms. Gud. et Lindenbrog. Δ1. ἔργον.

EUSTATHII HEXAEMERI METAPHRASIS LIBER I. EUSTATHII IN HEXAEMERON S. BASILII LATINA METAPHRASIS. 704 (a) Eustathius Syncleticæ germanæ diaconissæ salutem in Christo. Religiosus, simulque studiosus animus tuæ germanitatis, dum plenitudinem cœlestium nosse desiderat Scripturarum, cunctas bibliothecas ecclesiasticas et earum qui fuerint conditores, crebris lectionibus investigans, perveni tandem ad Hexaemeron sancti ac venerabilis episcopi Basilit, Græco sermone (b) conscriptum: quod dum monumentis inserere linguæ Latialis affectat, mihi hanc curam censuit esse mandandam. Sed ego considerans, quia hoc amore potius quam judicio præcepisti: festinabam quidem simplicibus jussis obsequi, tua commonitus caritate: (c) sed promittere non audebam, propriam contemplatus infantiam. Itaque gemina cogitatione distracíus quid agerem nesciebam: verebar enim si negare maluissem, mentem pie de me (d) præsumentis offendere. Si parere, susceptum officium navare non posse. Quæ cum ita essent, statui magis operam meum fideliter exhibere, quam sermonem pertinaciter excusare: confidens quia si displicuero, dabis veniam quæ jussisti. Non enim meo vitio, sed tuo judicio, quod evenerit imputabis: mihi satis est peregisse mandata. HEXAEMERI LIBER PRIMUS. 1. In principio fecit Deus cœlum et terram. Conve- rum subtilitate disceptemus, et perscrutemur quanta niens exordium de mundi compositione narraturus assumpsit decorationem gestorum operum, sui faciens sermonis initium. Cœli enim terræque factura referenda est non sponte formata,ut quidam opinati sunt, sed ex Deo causas propriæ (e) nacta substantiæ. Qualis igitur auditus dignussit magnitudine relatorum, vel quemadmodum instructus esse debeat animus, ad rerum ejusmodi perceptionem! nimirum qui vitiis (carnalibus est immunis, et ærumnis minime sæcularibus obfuscatus, quia etiam laboriosus et solers, et omnia circumspectans, ut meritam Dei notionem possit attrahere. Sed antequam de verbo- (a) Ita scriptum invenimus in Colb. secundo: Incipit prologus in Hexaemeron beati Basilii Cæsariensis episcopi, Eustathius diachonus (sic) Sindetice germanæ salutem in Christo. Ubi non indignum puto quod notetur, tribui Eustathio dignitatem diaconi quæ ei tamen non tribuitur, neque in editis, neque in duobus aliis mss., neque in iis antiquorum testimoniis, quæ a typographis collecta initio operis leguntur. Quod si quispiam, nisi auctoritas major proferatur, adduci non potest ut credat Eustathium diaconum fuisse, nullam aliam a nobis proferre posse fatemur. Codex Sancti Germani manu recentiore sic habet, Eustathius Syncleticæ germanæ diaconissæ salutem in Christo. (b) Hio in Colb. secundo pro conscriptum corrupte legitur constrictam. Statim sequitur eodem in illo libro quam dum monimentis, etc., quod cum scriberet sive librarius, sive Eustathius ipse, respexisse videtur ad illud, εἰς τήν ἑξαήμερον: quæ loquendi ratio cum feminimum genus præ se ferat, femina quoque voce uti voluit. Illud autem, się tỶv ¿anµɛpov, sic accipi oportet, ut suppleatur vox xoμñola. Est sit harum vocum significatio, cogitemus quis est qui nos affatur. Nam licet altitudinem cordis historici non valeamus attingere propter imbecillitatem nostri videlicet intellectus: attamen prærogativa loquentis inspecta, ultro ad consentiendum bis quæ dicta sunt adducemur. Moyses itaque est editor hujusce scripturæ, Moyses ille qui perhibetur venustus apud (g) Deum fuisse, cum adhuc maternis uberibus inhiaret, quem adoptavit filia Pharaonis, et regio cultu liberaliter educavit, philosophis Egyptiorum eruditioni ejus magistris adhibitis (Act. vII, 20), qui fastum tyrannidis exhorruit, et ad humilitatem suoenim adjectivum nomen aquepos Lege Ducæum. (c) Editi, sed permittere, male; Colb. secundus, sed committere, nihilo melius. Codex noster Sancti Germani et Colb. primus, sed promittere, bene. (d) Editi, præsumenti. At nostri tres mss., præsu - mentis. Codex noster, verebar ne..... offenderem..... non possem. Nec ita multo post editi statui operam. Colb. secundus, statui magis. (e) Editi, nata, vitiose. Colb. primus, nacta, emendate. Aliquanto post codex noster, ad rerum ejusmodi acceptionem. (f) Editi, intus carnalibus. At nostri tres mss., qui vitiis carnalibus, recte et accommodate ad mentem Basilii. Ibidem editi, et ærumnis maxime sæcularibus. At nostri tres mss., et ærumnis minime sæcularibus, quam scripturam veram quidem et genuinam judico, sed ita tamen, ut vox minime locum occupet non suum. Malim igitur, et ærumnis sæcularibus minime obfuscatus. Illud Basilii, avió peplμvais Biwtixais, exprimere voluit Eustathius. (g) Editi, apud Dominum. Colb. secundus, apud Deum. Basilius, rapà từ Ocữ.