col. 579–580page 1 of 13
PG 43:579perii titulis, donec anno consequente a Maximiano A git eorum imperatorum, qui a Constantino magun consecutus est. Ex quo factum putamus, ut alii xxxı, alii xxxı annos Constantino tribuerint. Ac profecto, si, ut Euseþius affirmat, annus imperi¡ xxxiii, Christi trecentesimo tricesimo octavo inchoandus fuit, fieri non potest, quin anno 305 Constantinus iniorit. Ilic nescio quæ de lustris Julianis hariolatur Scaliger; quæ Olympiadum nomine censeri cum ab aliis, tum a Socrate somniat. Quod suo loco refutabitur. Constantini liberorum minimus natu fuit Constans, maximus Constantinus, medius Constantius. Non dubia est conjectura nostra, quam ad oram ascripsimus, legendur ¿dɛknisi forte pro Γρατιανού substituendum sit, Ováλsvtos. Fuit enim Valentimianus Junior Gratiani frater; Senior autem Valentis. Sed perobscurus quidam locus est apud Themistium, oratione 11, quam habuit in laudem Valentiniani Junioris cum consulatum iniisset, in quo collegam habuit Aurelium Victorem. Qua in oratione, pag. 261, nonnulla injicit, quibus significare videtur, Valentinianum Juniorem Valentis esse filium et Valentiniani patruelem. Vide quæ ad illum focum annotavimus : qui profecto etiam atque etiam considerandus est. Anuos intelli- De folle ut est pecunia collectio quadam ac summa. C Ne vulgata duntaxat ac trita de follis prima ista notione complectar, insignem hanc disputationem luculentissima quadam accessione faciam, hoc est ejusdem in eas interpretamento, cujusmodi in vetere Basilicorum Glossario reperi, quod est penes R. P. Jacobum Sirmondum. Ex quo ad Epiphanii locum enarrandum operæ pretium aliquod futurum confido. Ita ergo de folte Glossa istæ prodiderunt : ad necem usque Valentiniani Junioris exstiterunt. In quo uno anno saltem calculus aberrat. Non enim auni ɩvit, sed LVI ab obitu Constantini numeran - tur. Etenim annus ille, quo Valentinianus ab Arbogaste necatus est, dubius esse non potest, cam tam insigni charactere notetur. Fuit enim in anno illo Dominica Pentecostes Maii xvi. Proinde littera Dominic. C. Pascha vero quinquagesimo ante die Martii xxv. Igitur cyclus fuit lunæ xiii, anno Christi 392, cyclo solis 1x. Jam vero moritur Constantinus anno Christi 337, ut paulo ante declaratum est. Si ab annis 392 deducas 336, reliqui erunt 56. xxı dies est Maii Juliani xvi, cœpit Artemisius Aprilis xxiv. Ac tum nova et inaudita mensium dispositio nascetur; nam "EXŋveç sunt Syromacedones et Antiocheni. Quorum menses mere Juliani sunt, Græcis nominibus appellati. Horum vero Artemisius idem est cum Maio. Quare xvi Maii est Artemisii Græcorum sive Syrorum xvi; idque Epiphanio ipso suffragante, ut ex hær. 51 Alogorum constat. Vide quæ ad illum locum disputata zirni, pag. 150. Hic igitur pro τpíry xal eixáši, leg. De Valentiniani nece Baronianos Annales consule. φός, pro τοῦ ἀδελφοῦ, (Cf. lib. De mensuris el pond., col. 285, not. 86.) Þolǹs, ð nal ralartior. Non est ullus apud Epiphanium locus, quem vehementius cruditi homines vexaverint, quique vicissim illos acrius exercuerit ita variis modis interpolatus atque explicatus est. Quam opinionum varietatem non ipsa solum Epiphanii verborum obscuritas peperit, sed etiam rei per sese difficultas: quod de folle diversa admodum in antiquorum monumentis expressa legantur. Ac mihi vulgo vocabuli istius proprietas haud satis explorata videtur; et cum in eam investigandam paulo accuratius incubuissem, nonnulla reperi secus ab doctis et studiosis hominibus explicata, quam veritas ipsa et anctorum veterum testimonia paterentur. Quorirca ut non huic tantum illustrando scriptori opera mostra serviat, sed ad communeni utilitatem sese latius effundat, visum est non abs re fore, si quæ de folle lucubrationibus aliquot commentatus essem, ea opportunitate loci hujus inductus, copiosius ac diligentius exponerem; non enim pueriliter arcessita, neque emblematis instar ad pompam illigata erit ista disputatio, sed ejusmodi, quæ proponentur, erunt omnia, ut qui ea cum Epiphanii verbis conferre voluerit, breviores esse nos minime oportuisse concedat. Nobis vero in ipso operis exitu eo alacrius postremus hic superandus labor, quo jam velut longa navigatione perfuncti, propius jam terram ipsam portumque contuemur. Quidquid igitur de folle ab antiquis proditum et ab recentioribus adnotatum est, id ad duo ferme Iwc est summam pecuniæ vel pondus, capita revocatur; nam aut ποσότητα, sive aut certum aliquet nummun significat. Utrumque nos genus hac dissertatiuncula prosequemur.Κώνσταντα, καὶ Κωνστάντιον. Υἱὸς Ουαλεντινιανοῦ. 'ἂν τὰ ἔτη μέχρι τῆς Ἀρκαδίου. Κατὰ δὲ "Ελληνας Αρτεμισίου. Si Artemisi ἕκτῃ καὶ δεκάτῃ. ὁλκήν εἰ άθροισμα Φύλλις ἐπὶ Θεοδοσίου του Νέου φόρος ἡμιόνων εἰσήχθη τοῖς Κωνσταντίνου πολίταις, δεῖσθαι τῶν τοιούτων υποζυγίων τὴν ἐν τῷ πολέμῳ χρείαν προϊσχομένου. Ετερος δὲ ὁ κληθεὶς φόλλις τὰς τῶν ἀξιολογωτέρων κατὰ πόλεις οἰκίας κατέλαβεν, ὅτι ἦν αὐτοῖς τὸ γένος ἄνω τῆς ἀξιώσεως τετυχηκός. Καὶ ἦν ἀτύχημα τὸ κρεῖττον ἐν τοῖς γένεσι πρὸς τὸ μέγεθος τῆς ἀξιώσεως διακρινόμενον τῷ ποσῷ. Τοῖς μὲν τοῦ πρωτίστου τέλους ὀκτὼ χρυσίου λίτραι· τοῖς δὲ τοῦ δευτέρου,
col. 581–582page 2 of 13
PG 43:581Hactenus Glossæ. Quas Alciatus laudat: ex eoque Ludovicus Vives in Comment, ad lib. xxu De civit. Dei, cap. 3. Sed illic Latine quædam parum expressa sincere, ut in mendosis exemplaribus ac cidit, quæ ex Græcis nostris emendare liceat. Trilex vero indidem follis notio deducitur: nam est primo tributi et pensitationis genus, idque duplex: alterum mulare (perperam apud Vivem multorum, pro mulorum, exstat), alterum nobilioribus familiiз indictum, cujus auctor est Hesychius Illustrius lib. vi. Quod posterius institutum a Constantino M. scribit Zosimus lib. u: stationem senatoriam gradatim per triplex discrimen processisse, Glossæ demonstrant: ita ut primus gradus follibus duobus esset obnoxius, secundus quatuor, tertius octo. De iis follibus mentio est lib. xx1, tit. 2 cod. Theod. De præd., cum senatorium ordinem trifariam distribuens, alios in professionem habere folles ait duos, alios quatuor, alios amplius. Glossæ singulis follibus unam auri libram imputant. Sed in tenuiorum gratiam postea de canone detractum, et ad septenos solidos minima senatorum redacta pensitatio; quæ proinde a folle distinguitur. Etenim lib. vi cod. Theod., tit. 4, lege 1, cun Gratianus, Valentin. et Theod. sic edixissent: Duorum vero follium maneat cunctos indiscreta professio, etiamsi possessionem forte non habean:; postea a Valentin., Theod. et Arcad. imminuta præstatio est; et amplissimorum virorum consilio definitum dicitur, ut septenos quotannis solidos pro tísozpe;' xal dún toiç spítois' spraw auzios A sua portione conferret, qui præbitiones implere fo! - thy ȧžlav, xal thy súnoplav tŵv ȧmaltovµévwv. O₺ Ejusmodi follem, sive pre- Vet. Cod. habere videtur dováp:a. cod. lium non valeret. Ubi septem solidorum functio a folle perspicue separatur, quamvis lotomannus lib. De re numm. pag. 570, confundere ambo ista videatur. Atque ea pensitatio aliquandiu perseveravit. Lege 12, tit. ejusdem, septem solidorum præstatio tenuissimos senatorum obligare dicitur. Sublatum vero postea est onus illud, ut ex hb. xI Justin. patet: nam tit. 2, lib. it, Valent. et Martianus ita rescribunt: Glebam vel follem, sive se plem solidorum functionem, sive quamlibet hujusmodi collationem, tam circa personas, quam res et pradia, funditus jubemus aboleri, ut omnis hujusmodi perpetuo conquiescat exactio. Ante hanc constitutionem durissima fuit ordinis senatorii conditio, ac ponae loco nonnullis imposita; aliis pro ingenti beneficio est adempta, ut ex epist. 38 Synesii constat, necnon Ammiano, lib xxu, Juliano, epist. 25. Quod et Glossa superior ostendit. Secunda follis significatio est, qua pro pondere sumitur librarum cccxi, et unciarum sex. Quæ sunt denarii CCL: quorum singuli libram unam habent, uncias tres; donos Alciatus vertit. Quid autem sint, libenter doceri me cupiam; nam et codex manuscriplus δονάρια reprasentare videtur. Tertio folis &poisµa, summamque pecuniæ significat,ex nummis minutis argenteis conflatam, nempe ex miliarensibus numero cxxv : quorum singuli ceratium pendebant cum semisse et quadrante Ita follis iste ceratia colcligit caxviii, nummos novem. Alciati codex hoc in loco depravatus erat. Sic enim vertit: Est et alius follis coactus ex argenteis leptis, qui militibus, ques miliarios vocabant, dabatur. Lepti autem ceratium unum cum dimidio continent. Ita fullis iste argenti ceratia ccvit habet et nummos ix. Ergo argentei omnes illi in sacculum unum conjecti. Unde et follis appellatio deducta. Atque ex argenteis illis cxxv sive miliarensibus, confiunt nummi, sive solidi aurei, novem. Etenim ceratia ccxvii si per novem partiare, singulis xxıv competent, quantum solidi pondus erat. Isidorus lib. xvi, cap. 24: Siliqua vicesima quarta purs solidi est, ab artoris semine vocabulum tenens. Tame si siliquam inter et xapátiov interesse videtur. Sequi - tur enim apud Isidorum: Cerates oboli pars media est, siliquam habens unam et semis. lunc Latini semiobolum vocant. Cerates autem Grace, Latine siliqua cornuum interpretatur. Obolus siliquis tribus appenditur, habens cerates duos, chalcos quatuor. Continet ergo xapáttov sesquisilicam. Unde in drachma xvı siliquæ sunt, ceratia xxi. In didrachmo siliqua xxxvi, ceratia xxiv. Quoniam itaque stater, sive aureus primis temporibus pondus habebat drachmarum duarum, ita ut quaterni duntaxat cuderentur in unciam: ideo tum xɛpátia xxiv, siliquas xxxvi pendebat. Postea de pondere tertia pars est deducta, ita ut seni in unciam solidi percussi sint: ac tum sextula nuncupata. Isidorus: Sclidusὁ Ἑλλούστριος ὁ φιλοσοφίας της Μιλησίας, ἐν τῷ ἔκτῳ χρονικῷ διαστήματι τῆς Ἱστορίας. — Φύλλις. Σταθμός ἐστι, λεγόμενος καὶ βαλάντιον. Ελκει δὲ δηνάρια διακόσια πεντήκοντα, τουτέστι λίτρας τιβ', καὶ οὐ γίας ἐξ· ὡς ἔχοντος ἑκάστου δηναρίου λίτραν α', καὶ ουγγίας γ'. Ἔστι δὲ καὶ ἕτερος φόλλες συναγόμενος ἐξ ἀργυρίων λεπτῶν τῶν τοῖς στρατιώταις διδομένων, καὶ διὰ τοῦτο μιλιταρισίων καλουμένων. Ἔχει δὲ ἕκαστον τῶν τοιούτων λεπτῶν ἀργυρίων κεράτιον ἓν, ἥμισυ, τέταρτον. Ὁ δὲ φόλλες ἀργύρια τοιαῦτα ρκε', ἃ ποιοῦσι κεράτια σιη', καὶ νούμμους θ', ἤτοι πρὸς τὸ νῦν κρατοῦν μιλιαρήσια ρθ' καὶ νούμμους θ', γινόμενα ἐν χαράγμασι νομίσματα θ', μιλλιαρήσιον ἕν, νοῦμμοι θ. Τὰ τοίνυν ρκ' καὶ πέντε ἀργύρια συνήγετο εἰς ἀπόδεσμον ἕνα· καὶ οὗτος ἐκαλεῖτο φύλλις. Ἔστι δὲ καὶ ἕτερος φόλλες διαφόρους ἔχων ποσότητας. Ἀπὸ γὰρ δύο χρυσίου λιτρῶν ἀρχόμενος, εἰς ὀκτὼ προῄει κατά μέμνηται μὲν καὶ Ἡσύχιος ὁ Ἰλλούστρος ἐν τῷ χρονικῷ διαστήματι τῆς Ἱστορίας. Μέμνηται δὲ καὶ Θαλέλαιος ἐν τῇ β' διατάξει τοῦ β' τίτλου, τοῦ ιβ' βι βλίου τῶν Κωδ., οὗτινος τίτλου ἡ μὲν α' διάταξις ἐξελήφθη ἐν βίβλῳ τῶν Βασιλικῶν ς', τίτλῳ ζ', κφαλ. δ'· ἡ δὲ β' παρελείφθη, ὡς πάλαι ἀναιρεθεῖσα παρὰ τοῦ θείου Μαρκιανού. Απεγράψατο δὲ τὰς τῶν λαμπροτάτων οὐσίας τέλος ἐπιθεὶς, ᾧτινι φόλλιν αὐτὸς ἐπέθηκεν ὄνομα.
col. 583–584page 3 of 13
PG 43:583apud Latinos alio nomine sextula dicitur; quod de iis ▲ tòv Eva &ptov yóλewv tpiŵv, ad folles sive nummos sex uncia compleatur. Tum ergo solidus ad xxiv siliquas, κεράτια xvii redactus est. Verum κεράτια cum siliquis deinceps confusa sunt; adeoque xxiv vɛpánia, perinde ac siliquæ xxiv, solido tributa sunt. Drachma (inquit Isidorus) tribus constat scrupulis, id est xvm siliquis. Ergo in uncia siliquæ sunt CXLIV. Quæ si per quatuor dividantur, dant unicuique solido veteri siliquas xxxvi; si per sex, dabunt sextulæ sive solido siliquas xxiv, quæ et xɛpáux vocarunt. Apparet ergo ccxvIII xspátia recle novem nummis sive solidis imputari; quos esse Glossa dicit miliarenses dentoú; cxxv. Ii in unum sacculum injecti follem conficiebant. Iisdem ex sac culis stipendium militare, vel donativum in ejusmodi miliariensium specie persolvebatur. Unde mi- B liariensibus nomen inditum Græci passim autumant, Apud easdem illas Glossas, puthaplaiov σrpatiwixby Supov, et alibi passim. Nec aliam ab ullo proditam vocabuli istius originem exstare memini; quæ a nostris tamen merito rejicitur; nam a militia aut milite non miliariensis, sed militarensis fieri debuit. Quare si mihi in obscura re conjectura licet uti; quod cur minime concedatur, non video; libentius miliarensem a millenario numero detortum existimem: quod videlicet mille istiusmodi nummis auri libra æstimata fuerit. Etenim solidorum, sive aureorum in libram numerus cum diversus aliquando fuerit, tandem ad Lxxu pervenit. Sex enim, uti dictum est, in unciam percussi. Ideo sextula vocata, quod sextam unciæ partem penderet. Zonaras de Nicephoro Phoca: Si igitur miliarenses cxxv novem solidos exæquant, et CCL solidos octodecim; ergo quater ducenti quinquaginta miliarenses, hoc est mille solidos explebunt Lxx, quæ est auri libra. Vera igitur, quantum apparet, miliarensis notatio ex optimis illis Glossis eruta est, quæ hactenus latuerat, et a Græculis, ut assolet, depravata ac dissimulata fuerat. Sed de miliarensibus istis amplius agetur, cum ad follem argenteum ventum erit: ad D quem priusquam orationem convertimus, de aureis, si qui fuerint, disputandum. Ilactenus enim prima follis est explicata notio, quatenus olx et nummorum significat. De folle, ut inter nummos censetur : ac primum, aureum fuisse nullum ostenditur. Follis aurei nummi genus est, inquit Cujacius ad leg. 12 cod. Justiniani, tit. 2, leg. 2. Idque ex legum aliquot Theodosiani codicis auctoritate confirmat: veluti leg. 2 et 3, Quor. Ap. non rec. Item lege 3 de suariis, lege 5 et 21 de prætoribus. Quod et aliis persuasit. Itaque vir doctus Alexandrini chronici locum illum, pag. 742, aureos retulit. Verum ex allatis a magno jurisconsulto legibus adeo nihil de aureo aliquo numismate colligitur, ut contrarium potius ex plerisque manifestissime concludi possit. Lex est prima, quæ lemerariæ appellationi mulctam indicit follium xxx; cujusmodi vel argentei nummi commode possunt intelligi, vel nummorum certa collectio sive sacculus. Reliquis in legibus mirum quantopere illum ratio fugerit. Lege 3 de suariis, libra suillæ carnis senia follibus taxatur. Quis aureis nummis sex valuisse porcinam arbitretur? Ergo ne argenteis quidem totidem puto: et folles hic æreos ac minutos interpretor. Sequitur lex 5, De prætoribus: quæ erogationis modum in præturis definit. Primæ præturæ, quæ Flavialis dicitur, erogationem præscribit viginti et quinque millium follium ac triginta librarum argenti; secunde, Constantinianæ dictæ, viginti millia follium et quadraginta libras argenti; tertiæ Triumphali, quindecim millia follium, ac triginta libras argenti. Hos vere folles aureos esse nummos, quis tandem persuadeat? Neque enim verisimile est tanto majorem auri quantitatem in editiones, quam argenti vel insumptam vel concessam fuisse. At xxv follium, si aurei nummi sunt, millia, utcunque ad libras redigantur, immane quantum argentearum numerum excedant. Ergo folles istic ærei nummi sive follærales videntur, quos Lamprid. in Alagabalo folles æris appellat. Cujusmodi minutæ species, et æreæ cum argenteis et aureis conjunctim in salarium ducibus nominatim taxatæ leguntur apud Augustæ historia scriptores. Ita centum ærei diurni apud Vopiscum in Aureliano : xreorum Philippeorum annua decem millia apud cumdem in Probo. Eris HS decies in Bonoso. Postremo lege 21 De præt., follium plane diversa et abhorrens ab omni nummorum genere significatio est. Ibi enim triplicem senatorii ordinis gradum discernit, pro diversa professione, in quam alii duos folles, alii quatuor, alii amplius habebant. Follis vero non pro nummo, sed pro canone tributi ac præstationis sumitur, qui a senatoribus pro cujusque facultate ac dignitate solebat exigi: xati thy ȧğlav xal thy snoplav, ut glossæ loquuntur. Quocirca nihil hactenus allatum video, quod aurei nummi genus fuisse follem argumento esse possit, sed vel auri argentique summam, vel argenteum certe nummum, aut æreum. De miliarensi argenteo, quæ pars follis videtur. Antequam de folle argenteo certi aliquid eruatur, necesse est de miliarensi, quod &pyvpov Epiphanius nominat, pauca quædam præmittere, quoniam ex eo nummorum genere componi follem idem ille affirmare videtur. Miliarensem argenteum fuisse nummum non aureum, declarat Novella Justiniani cv, in qua magistratibus, præsertim coss. profusionis modum præscribit, veta!que nummos aureos spargere, argenteos permittit. Où µhoμιλιαρίσιον στρατιωτικὸν "Ην δὲ πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ χρημάτων ἥττων, ὡς ἔοικε. Μέχρι γὰρ ἐκείνου παντὸς νομίσματος ἐξαγίου σταθμὸν ἕλκοντος, ἐκεῖνος τὸ τεταρτηρὸν ἐπενόησε, κολοβώσας αὐτὸ κατὰ τὸν σταθμόν. άθροισμα Επὶ τούτων τῶν αὐτῶν ὑπάτων λείψις γέγονεν τοῦ ἄρτον, ὥστε παραθῆναι
col. 585–586page 4 of 13
χρυσίον είπτειν ἐφίεμεν, οὐ μικροτέρου τινός, * A cum daorum denariorum legitimum aurei pondus
rensem duodecimam solidi partem fuisse, hoc est
solidum aureum duodenis milliarensibus valuisse,
viri docti pridem observarunt; proindeque duas
siliquas auri unius milliarensis æstimatione taxa-
tas: quippe solidus xxiv siliquis constabat. Atque
idcirco milliarensem dixépatov Cedrenus nominat.
Verum istud perpetuum esse minime potuit. Do-
cent enim Glossæ vopixaí novem circiter solidos
millarenses habuisse cxxv, quibus competunt xe-
párra coxviii. Proinde singulis milliarensibus at-
tribuenda sunt xɛpátia singula cum dodrante, hoc
est cum semisse et quadrante; solidus vero millia -
rensi æstimatur 18/9, ut supra dictum est.
Scaliger, libro De re Nummaria, milliarensem ait
esse δωδέκατον τοῦ νομίσματος, et Suidam corrigit,
qui déxatov esse docuerat. Eumdemque et duabus
anri siliquis valuisse, et fuisse didrachmum, ob
eam, quam dixi, rationem, quod dixépatov foret,
et duarum siliquarum æstimationem haberet, qua-
quis diligenter excutere velit, falsum et absurdum
esse reperiet. Falsum est, inquam, et siliquas auri
singulis valuisse drachmis argenteis, et solidum
XXIV drachinis æstimatum fuisse. Quæ ambo simul
Etenim triplex, quod ad præsens institutum atti-
net, aurei Romani, qui postea solidus appellatus
est, modus ab doctissimis jurisconsultis ad Justi-
niani saltem tempora definitur. Primus antiquior,
in quo quaterni in unciam auri cudebantur, in li-
bram xɩvını; alter circa Constantini ætatem, cum
septeni in unciam solidi percussi sunt, in libram
LXXXIV, ut ex lib. 1 cod. Theod. De ponderat. pa-
tet; tertius a Valentiniano constitutus, in quo seni
ex uncia cusi, e libra Lxxu, qui et deinceps obser- D
vatus videtur. Atqui in triplici illa solidi ratione
duo illa Scaligeri firmamenta consistere nequeunt.
Quod ut manifestum fiat, illud in primis animo re-
petendum, drachmam sex obolos continere, obo-
lum siliquas tres. Ita fiunt in drachmam siliquæ
xvIII, in unciam cxLiv, quæ drachmas octo com-
plectitur. Libra siliquas continet 1728.
Jam quo tempore auṛei in unciam quaterni percu-
tiebantur, e libra XLVIII, singuli quidem aurei xxiv dra-
chmis, sive denariis æstimati sunt; quanquam scio
xxv et a Dione, et ab aliis imputari. Sed ut uexpo.
Aoyią circumscripta, rotundum maxime numerum
consectemur, xxiv denariorum aureus fuit : erat-
ac pene arbitrarium fuit. Verumtamen, ut in obscu-
rum singulæ drachma argentea valerent. Quod si
esse vera non possunt.
que tum duodecupla auri ad argentum proportio,
esset. Quamobrem auri libra drachmis valebat
1152, didrachmis sive milliarensibus 576. Per quos
si 1728 siliquas, quot in libra numerantur, divi-
das, competent uni didrachmo siliquæ tres, non
duæ. Postea, cum lxxxiv in libram percussi sunt
solidi, si singulos nihilominus paris cum veteri
bus, longeque gravioribus, pretii fuisse quis di-
xerit, absurdum quiddam ex eo consequetur. Nam
ul Lxxxiv per xxiv multiplices, invenies libræ aurı
pretium drachmarum esse 2016, didrachmorum
seu milliarensium Scaligerianorum 1008. Unde
illud consequens est, quoniam drachmæ in Romana
libra sunt xcvi (in unciam enim octonæ conve-
niunt), libræ autem xx1 drachmas totidem, hoc est
2016 sibi vindicant, eamdem Constantini sæculo
proportionem auri fuisse, quæ est 21 ad 1. Quod
immane et prodigii simile est ; nam ad summum
quatuordecim duntaxat, et eo amplius argenti se-
libra, auri libram taxatam esse, fidem facit Hoto-
mannus, idque Arcadii et Honorii tempore. Tum ut
iHud concedamus, totidem didrachmis, hoc est
1008 auri libram æstimatam fuisse, falsum aliud
erit, auri siliquas duas didrachmi pretio taxatas
esse : nam si siliquas 1728 per milliarenses 1008
distribuas, singuli siliquam 1 5/7 duntaxat auſe-
rent.
Superest tertium illud tempus, ad quod Scaliger
potissimum respexisse videtur; nam de solido lo-
quitur, cujusmodi seni in unciam quadrant, unde
et sextula nominatur. Atque hac postrema ratione
solidus sextulas aufert xxiv. Siquidem in priori
siliquis constabat xxxvi, in secunda siliquis 20 4/7.
Postrema igitur solido siliquas attribuit xxiv. Ve-
rum neque tum siliquæ duæ didrachmi pretio cen-
seri possunt, neque milliarensis sive duodecima
pars solidi didrachmo valet. Nam si 72 per 24
multiplicentur, drachmæ confient in auri libram
1728, miliarenses 864 : quot sunt dixépara. Nam
siliquas in libra esse scimus 1728; drachmæ vero
totidem libras conficiunt xvin. Ita auri libra octo-
decim argenteis valebit, quod est inauditum. Ob
eas causas vana est illa Scaligeri definitio, millia-
rensem didrachmum fuisse, et simul duabus auri
siliquis valuisse. Accedit et Glossarum, quas supra
commemoravimus, luculentissimum illud testimo-
nium, quo milliarensibus siliqua duntaxat una cum
dodrante, vel tribus quadrantibus imputatur. num-
mis vero solidis fere novem, milliarenses 125 ; qui-
bus xepátia congruunt 218, non 250, ut Scalige-
riana conjectura postulabat.
Roget aliquis : ecquod demum milliarensis ar.
gentei pondus, ac pretium, quæve ad aureum soli-
dum, ac solidi partes proportio fuerit? Equidem
nihil certo ea de re neque affirmare ipse possum,
neque ab ullo affirmari posse judico. Pendet enim
ea res ex solidi primum æstimatione; tum ex auri
ad argentum ratione: quod utrumque diversum,
col. 587–588page 5 of 13
PG 43:587rissima re atque ambigua, conjecturæ probabili A drachmas exhauriant, habebunt singuli drachmam locus esse potest. Quæ cujusmodi mihi in mentem venerit, paucis aperiam : Ego vero milliarenses arbitror ab argenteis didrachmis paulatim ortum ac- *cepisse; etenim initio cum aurei quaterni in unciam percuterentur, ac singuli xxiv drachmis, sive XII didrachmis valerent, tres auri siliquæ, quæ sunt xspátia ex Isidori auctoritate duo, didrachmi pretio censebantur. Erant enim, uti superius ostendimus, siliquæ in aureo xxxvi, ceratia xxIV : ‹quare tum dixépatos erat argenteus didrachmus. Postea de solidi sive aurei pondere, ac proinde nonnihil etiam de valore sive æstimatione detractum. Quamvis enim aureorum pondus in eum finem plerumque minuatur, ac plures in libram cudantur, ut in fiscum ex ea re lucri aliquid redun- B det; non tamen eadem solidi levioris, quæ gravioris taxatio esse potest. Alioqui nimium iniqua lex esset, et immanis auri ad argentum proportio, ut paulo ante demonstravimus. Neque tamen pari decremento solidi pondus ac pretium est imminutum, ut cum, exempli causa, solidus duas argenteas drachmas penderet, ac xx¡v drachmis valeret, postquam ad scrupulorum quatuor pondus est redactus, ac tertia parte decurtatus, non eadem, ut opinor, proportione solidi pretium a xxiv ad xvi drachmas descendit. Alioqui nullum omnino come pendium ex eo princeps faceret. Verum justa aliqua et moderata æstimatione taxatus est aureus, ut esset nibilominus major quam antea auri ad argentum proportio. Diximus Constantini fere sæculo aureorum numerum in libram vehementer auctum fuisse, ut ad zxxxīv perveniret, atque ita quarta fere parte pondus aureorum imminueretur. Postea sub Valentiniano sex in unciam taxati sunt, in libram £xxit. Hoc igitur tempore, cum XXIV siliquas solidus penderet, quot xɛpárta ex Isidori definitione velus auferebat, suspicor duabus auri siliquis argentei unius pretium indictum : qui quidem minime didrachmus esset, sed in didrachmi locum successisset, ac proinde bisiliquus foret, uti apud veteres aureus didrachmus δικέρατος fuit, quatenus κεράtɩov a siliqua discernitur. Cum autem subinde xɛ- solidum, hoc est ceratia xx¡v valere, ecl. xxIII. Xph Tum idem et Cedrenus pária pro siliquis promiscue usurpari cœpta sunt, D confirmat, qui dixépatov pro milliarensi accipit. etiam argenteus ille dixépato; est habitus, quod siliquas duas, sive xɛpátia valeret. Hujusmodi in libraın erant 864 : sunt enim siliquæ in libra 1728. Quodnam autem singuli pondus habuerint, non aliunde qua:n ex auri ad argentum proportione definiri potest. Fingamus eodem illo tempore duodecuplam exstitisse. Cum ergo auri libra 864 argenteis æstimetur, quæ sunt argenti libræ xu; si per 12 numerum illum dividas, confient in singulas argenti libras argentei LXXH, quot aurei in libram incurrunt ac tum x11 argentei, solidi pretium exæquant. Singulorum vero pondus ex libræ argenteæ comparatione colligitur. Habet enim libra ponderalis drachmas xcvi. Quare cum argentei £xx11 totidem 864, quorum singuli pondus habent argenteæ draunam, et unam fere tertiam, hoc est obolos propemodum octo, sive siliquas argenteas xxiv. Quod siliquarum auri duarum pretium esse debuit; sed si auri ad argentum ratio ista fuisset, nibil ex solidorum aucto in libram numero fiscus lucraretur. Ob id majus argenteorum singulorum fuisse pondus arbitror. Hotomannus lib. De re Nummaria pag. 347, impp. Arcadii et Honorii temporibus animadvertit libraın auri quatuordecim argenti libris ac fere selibra æstimatam fuisse, ex leg. 1, c. De arg. pret. Nam libra argenti quinis aureis solidis taxatur, libra autem auri duobus ct septuaginta solidis aureis. Glossæ vero supra citatæ proportionem illam exactius retinere videntur, quæ est unius ad quatuor, decim; nam auri solido milliarenses permutantur fere quatuordecim, cum cxxv milliarenses solidis novem valeant. Esto igitur auri ad argentum ratio ut unius ad quatuordecim. Tum 864 siliquæ, quot in libra auri sunt dixépata, per 14 dividantur, consurgent in unamquamque libram argentei 61 5/7. Fingamus esse 62. li si ad drachmarum legitimum in libra numerum exigantur, singuli pondus habebunt drachmæ unius, obolorum trium, et 9/31 unius oboli sive drachmæ unius, sifiquarum 10; quæ sunt siliquæ 28. Hic modus, atque ejusmodi pondus esse potuit argenteorum circa Valentiniani AL Arcadii tempora, quibus ad 72 solidorum numerum deductam auri libram antea diximus : tum scilicet, cum duabus auri siliquis argentei singuli valerent, ac solidus siliquas penderet quatuor et viginti. Neque tamen in eo pondus argenteorum constitit. Sed rursum sexta fere parte diminuti sunt, ut in auri libram non jam 864 argentei, sed mille deinceps imputarentur. Quod utrumque certa aliqua auctoritate firmandum. Scribunt Glossæ Basilicorum apud Meursium milliarenses duodecim aureum Quapropter cum siliquæ sint in libra 1728, necesse est dixɛpátovę argenteos in auri libram incurrere chmæ unius, et obolorum trium et unius siliquæ, sive 28 siliquarum. Unde quoniam auri siliquæ duæ argenti siliquis valent 28, auri siliqua 24 argenti valebunt 336. Quæ per 28 divisæ dant 12. Duode - cim igitur argentei eo, quo dixi, pondere cusi, 24 auri siliquas valebant, sive solidum aureum, et dixépazo proprie vocabantur, didrachmis minores octo siliquis. Jam vero ex Glossario R. P. Sismondi, quod superius adduximus, patet, cxxv milliarenses argenteos novem propemodum solidis valere. Qua ratione £xx11 solidi millenos exigunt milliarenses.γινώσκειν, ὅτι τὸ ἓν κεράτιον φάλλεις εἰσὶ δώδεκα, ἤτοι μιλιαρισίου τὸ ἥμισυ· τὰ οὖν ιβ' κερατιά εἰσι νομίσματος ἥμισυ· τὸ γὰρ ἀκέραιον νόμισμα έχει μιλιαρίσια ιβ', ήτοι κεράτια ις'. Item κατά νόμισμα λαγχάνει μιλιαρίσια ιβ'.
col. 589–590page 6 of 13
PG 43:589DE FOLLE MÍLIARENSI. Detractum est igitur de argenteorum pondere, A modo et denarius antea libræ unius et unciarum indeque milliarenses appellari coepti, posteaquam mille in auream librain imputati sunt. Horum vero ad argenti libram rationem, ac pondus eadem via, quam superius institimus, licet inquirere. Milliarenses in argenti libras quatuordecim sive drachmas 1344, percutiuntur mille. Habent ergo singuli drachmam unam, et præterea obolos duos, et 1/5 siliquæ; hoc est siliquas 24 1/5. Sed 24 siliquæ sumantur. Iidem argentei superioribus dixepároLS minores sunt sexta fere sui parte, majorum vero septima. Proinde si 28 siliquæ auri siliquis duabus æstimantur, in quartadecupla auri ad argentum proportione, 24 argenti siliquæ, auri siliqua valebunt 15/6. Atque eadem proportio in argenteis singulis inter sese comparatis cernitur: quæ est summarum ipsarum, quæ utrobique in argenti libras quatuordecim conveniunt. Ut enim mille narius numerus septima fere sui parte, hoc est 136, major est quam 864, cujus sexta fere pars sunt 136: ita 28 siliquæ superant 24 septima sui parte, nempe 4, quæ est sexta pars 24. Quamobrem cum duarum siliquarum auri pretium argentei singuli non exæquent, sed duabus septimis unius siliquæ minus habeant, non jam xu argenteis solidus æstimabitur, sed quatuordecim fere. Verum Glossarii ille locus accuratius expendentrium pondus erat; vel tenuissimi nummi, cujus. nodi in siliquam x, in dixépatov argenteum, laxati sunt. Cunque solidus, siliquis constet xxiv, novem vero solidi siliquis ccxvi : milliarenses cxxv, paulo plus solidis novem æstimɔntur, nempe duabus amplius siliquis et dodrante. Ex quo sequitur milliarenses argentcos mille, siliquis auri valere 1750, qui sunt solidi 72 et siliquæ 22, quo siliquarum numero libram au•, ream excedunt. Nam si solidum xxiv siliquis definias, 72 solidi, quot in libram cusi sunt, siliquas auferunt 1728: quibus accedunt duæ et viginti superfluæ, quæ argenteorum millenarium perficiunt. Nam siliquæ 1728 milliarenses duntaxat 987 Bet 3/7 exigunt, siquidem siliquæ 1750 milliarenses 12 4/7 requirunt: ut unusquisque siliquas duas uno quadrante minus habeat, seu siliquam unam et 3/4. Atque hoc pacto, si constituta illis temporibus auri ad argentum proportio quartadecupla retineatur, divisi 987 milliarenses per 14 dabunt in libras singulas milliarenses fere 70 1/2. Qui ex drachmis 96 deducti pondus unicuique milliarensi relinquunt drachmæ unius, et siliquarum sex fere, hoc est siliquarum 24. Atqui tunc miliarenses mille paulo plus auri libra conficient. Quocirca videndum an per illud tempus solidus paulo plus 24 siliquis penderet, Aut certe ex auri libra præter 72 solidos, septuagesimus tertius levior, ac siliquarum tantummodo 22 percutiebatur; ut cum milliarensibus millenis auri libra penitus adæquaretur. Pergit Glossarium, et milliarenses istos 125, si ad novorum canonem exigantur, esse dicit 109, ac nummos præterea novem; unde fiunt solidi sive voutopata novem, cum uno milliarensi, et nummis illis reliquis novein. Quæ verba satis indicant reditum postea ad milliarenses illos dixspárovę fuisse. Nam ceratia 218 si in 109 partiare, dant unicuique milliarensi siliquas auri duas : cujusmodi xpatov, inquit, hoc est ejus, quo scribebat, temporis proprium, majus erat priore, paulo plus septima parte. Quare si 109 ejusmodi novein soli♪ dos exhibent, 72 solidi sive libra auri, 872 milliarenses efficiet. dus atque illustrandus videtur. Est enim scru-hoc est præterea 22/72 sive 11/36 unius siliquæ. pulosa et anxia minutiarum illic fractio. Follem igitur affirmant summam esse argenteorum milliarensium cxxv: quorum quilibet siliquam unam babet cum dodrante, hoc est unam dimidiam, et unam præterea quartam. non usitata significatione pro solido videlicet et aureo sumpsit, quemadmodum eædem Glossae interpretantur. Sed pro minutiis sive ponderum, sive nummulorum, quæ duodenæ in siliquam incurrunt, uti statim planum efficiam: vóµisµa vero proprie solidum appellant, quæ fuit usitata illius acceptio. Glossarium Henrici Stephani vóµɩsµ¤, solidus; et, solidus, νόμισμα. Idem et χάραγμα nominatur, quæ est proprie forma et effigies, quam etiam to voulspato; vox exprimit, auctore Suida; cxxv argentei milliarenses ceratia colligunt ccxviii, et nummos 1x, qui sunt secundum hodiernum, inquit, usum, milliarenses cix, et nummi solidi 1x, cum milliarensi uno et nummis tribus. Quod ego sic interpretor : milliarenses singuli pretium habent aureæ siliquæ unius et quadrantium trium. Ideo cxxv milliarenses siliquas aureas valent ccxviii cum tribus quadrantibus. Hos quadrantes nummis novem definit. Proinde siliqua duodecim nummos habet, quorum dodrans sive tres quadrantes sunt novem. Suntque nummi, vel ponderales, uti dixi, minutiæ, quollas nummorum tricas, ac minutias non sine aliquo fortasse lectorum tædio, scrupulosius excussimus. Verum tanti fuit, milliarensis ac follis, de quibus agit hic Epiphanius, vim, originem, proprietatemque cognoscere: tum inveteratum illum, et a Scaligero probatum errorem, de didrachmo milliarensi ac tetradrachmo folle convincere. Quod de folle post paulo docebitur. Ad milliarensem vero quod attinet, eorum quæ hactenus sunt disputata summa sit: milliarensem argenteum fuisse nummum, non didrachmum, sed aliquanto mino rem, qui alias duabus auri siliquis, alias paulo minore pretio permutatus est, itidemque levior alias, alias gravior exstitit. Ac tum cum levior fuit, mil-χάραγμα νόμισμα, vel μιλιαρίσιον τὸ νῦν Ὁ δὲ φόλλις ἀργύρια τοι αῦτα ρκε'· & ποιοῦσι κεράτια στηʹ, καὶ νούμμους θ' ἤτοι πρὸς τὸ νῦν κρατοῦν μιλιαρίσια ρθ', καὶ νούμε μους θ', γινόμενα ἐν χαράγμασι νομίσματα θα μιλιαρίσιον ἐν, νοῦμμοι θ'. Hic νούμμους ἀντὶ τοῦ νομίσματος, νούμμους τὰ νομίσματα
col. 591–592page 7 of 13
PG 43:591Græcis, a Latinis milliarensis appellari cœpit. Quam a didrachmo, vel gravioris ponderis argenteo dismilitaris fuisse videtur, quod donativum ac stipen- Novella Justiniani, quam supra produximus, appainterpretatur, et Glossæ cum eo fere omnes. Glossarium P. Sirmondi: Tois oτpatutαis. Ergo stipendium a stipe, hoc est minutulis nummis, quæ de ápyúpia vocantur. Tametsi milliarensium modus satis magnus videtur. Sed nihilominus et inter λentά numeratus est. De Àɛmtol; sequenti capite, ubi de folle disserimus, amplius agetur. llæc nos partim conjectura freti, partim certissima Glossarum veterum auctoritate nixi, de milliarensi protulimus. Erunt qui certiora fortasse conferent. Quibus non modo non invidebimus, sed illud citra convicium et obtrectationem si fecerint, quod ægre a plerisque impetrare possis, libentissime id nos accepturos; sin utcunque meliora docuerint, assensuros esse pollicemur. Epiphanii de følle locus expenditur ac declaratur. Follis, inquit Epiphanius, talávtiov xaleľtai; estque duplex, nimirum duobus ex argenteis conflatus, qui sunt ccviii denarii. Paulo ante dixerat, tò ápyúdiov, eum esse nummum, qui a Romanis, hoc est Constantinopolitanis, milliarensis appellatur. Nunc ex duobus argenteis istis constare follem asseverat. Hoc ipsum Epiphanii verba præ se ferunt, nisi aliter castiganda videantur. Quod varie a plerisque tentatum. Scaliger in postumo libello De re Nummaria p. 56, Epiphanium sic emendat, ut pro reponat ; tum pro ση' δηνάρια, hoc est ccviii, gπn', CCLXXXVIII. Follem itaque duac tetradrachmum existimat, quoniam milliarenses, ut vidimus, didrachmos constituit; habere vero denarios, hoc est minutulos D ei nummo sit impositum, causæ complures divinummos CCLXXxvm. Sed in ea Scaligeri conjectura primum illud est a nobis superiori capite validissime refutatum, quod milliarenses didrachmos fuisse defendit; alterum, quod pro takávov, Baláviov legit, vereor ut obtinere possit : etenim quamvis a Græcis ßadavtiou vox non folli, ut singularis est nummus, imponitur, sed ut est pecuniæ sumnia, et nummorum άθροισμα, vel σταθμός, ut Glosse significant. De folle argenteo nummo neque mentionem illæ faciunt, neque ẞalátov appellatum esse puto, tametsi ut id analogia quadam usurpatum fuerit, non valde repugnem. Cum enim proprie foliis certa illa nummoruin 62 ½, ac summa dicelecta, et in unum inclusa follem, usu postea factum est, ut folles etiam singulæ toɔ̃ à¤poisµatos partes, ac nummi ipsi vocarentur. Denique quod ad Epiphanii summam octoginta denarios addidit, causam nullam aut habuit, aut quanı haberet, ostendit. Hotomannus lib. De re Numm. hunc ipsum Epiphanii locum non capere sese sine ambage profitetur. Alii quid de illo sentiant dicturos se aliquando promittunt. Ego nihil in Epiphanii verbis animadverto, quod tam impelitum et inextricabile videri possit, ut vadimonium propterea deseratur. Hoc enim simpliciter, ac citra ullam emendationem et interpolationem colligi ex illis potest : Follem argenteumi esse nummum, quod talentum parvum dictum fuerit, ex argenteis duobus conflatum, in quo denarii minutuli numerantur caviti, hoc est in singulis argenteis civ. Cur talentum ejusmodi nunimus appellatus fuerit, vel nescire me dico, quando id Epiphanius tacuit, vel causam aliquanı reperio, quam non probare magis quispiam possit, quam ratione certa refellere. Idem et de denariis illis asseram, quorum varius apud diversas nationes usus æstimatioque fuit. Cum tam facile defungi loci illius interpretatione liceat, tamen ne frustra tot eruditi homines in eo laborasse atque hæsitasse videantur, nos ipsi quoque simplici illa declaratione, et obvia minime contenti, alias excogitavinius, quas singillatim percensere omnes, atque exponere, plus tædii, quam utilitatis lectoribus afferet. Unam igitur proponam aut alteram, si illud in primis admonuero : in manuscripto cod. biblioth. reg. paulo aliter locum illum concipi. Ita enim scriptum reperi: one est cavi, denarii, sed xx folli huic arrogantur. Jesima pars fuit aureæ libræ, unde piùtaplotov a A retur, ex certo, ut apparet, nummorum genere caletiam ob causam vocatum est, ut creparet. Cæterum ejusmodi milliarensium species dium in eo genere persolveretur, necnon sparsiones et erogationes in populum eodem illo fierent, ut ex ret. Hinc plum esse follis idem sit, quod Græce Balávrtov, nihilominus Quæ lectio mihi non contemnenda videtur. Quis circa follis apud Epiphanium nummus est ex duobus argenteis compositus: quos milliarenses intelligimus, quorum singuli denarios decem continent. Denarios vero non veteres illos et Romanos, sed minores aliquos nummos; qui et ideo denarii nuncupati videntur, quod totidem in argenteuin nummum competerent. Cur autem talenti parvi nomen nari possunt. Veluti quod denarii isti in sex Iterum chalcos divisi fuerint: ita ut in milliarensem cxx convenirent; quot in talentum Epiphanii, quod cxxv librarum est, Atticæ minæ congruunt. Aut hæc igitur, aut alia quæpiani ejusmodi ratio fuerit, cur talenti nomen in argenteo folle resederit. Sane cum Epiphanius follem asserit duos argenteos complecti, licet argenteos non milliarenses intelligere, hoc est minores, ac non legitimos illos, sed didrachmos, qui in usu nihilominus essent. Plura enim wy apyúpwv genera fuerunt, quorum uni milliarensis vocabulum inditum; non tamen argentei omnes milliarenses appellati. Ideo follis tetradra - chmus esse potuit, ex duobus didrachmis composi-λεπτὸν ἀργύριον Στιπένδιον ἢ τριβοῦτον, τὸ ἀπὸ λεπτῶν ἀργυρίων συναγόμενον. Item : Στιπένδια λέγεται τὰ δημόσια, διὰ τὸ ἀπὸ λεπτῶν συνάγεσθαι ἐπικλᾶσθαι· τοῖς καταβάλλουσιν, ἢ ἐπιμερίζεσθαι Β πάντιον καλεῖται. Διπλοῦν δέ ἐστι, ὑπὸ δύο ἀργύρων συγκείμενον, οἳ γίνονταί σοι κ' δηνάρια. Non ση', Loc ἀργυρίων. Τὰ αὐτὰ δὲ καὶ τριβοῦτα λέγεται, ἀπὸ τοῦ σαλάντιον, βαλάντιον
col. 593–594page 8 of 13
PG 43:593DE FOLLE MILIARENSI. ☎ Üstepov dvoxaldexz. Talentum ecce xxiv nummorum exstitit; qui singuli velut minæ talenti minoris essent. Scribit enim Suidas apud eosdem Sicu1ος, fuisse Quanquam pro Scaliger rescribit. At totidem oboli in tetradrachmo fuerunt. Pari ergo jure talávetov, alicujus populi, ac fortasse Cypriorum consuetudine, follis tetradrachmus nuncupari potuit. Postremo quandoquidem ex Glossario Nomico illud habemus, follem esse ¿xv áp. yuplwv cxxv, quæ xepátta, sive siliquas auri valent CCXVIII, cogitandum ecquid Epiphanii verba ad eam Glossarum auctoritatem exigenda sint, ul primum pro legamus Tum pro nisi forte etiamn dŋvápia nominentur. Tum enim follis talentum parvum dicetur, quod cxxv argenteos minutos continet, quot libræ majori ac ponderali talento tribuuntur. Sed in iis omnibus nihilo plus nobis quam meram conjecturam ac divinationem permittimus, ne quis hæc a nobis bona fide ac serio pro veris et compertis allata suspicetur. tus, quod et Scaligero visum est, sed falsa ratione, quoniam solidi pretium xxiv drachmas esse credidit, et duarum auri siliquarum drachmas duas, sive milliarensem unum. Atqui siliquæ in solido erant xxiv, in didrachmo xxxvi. Proinde auri proportio ad argentum fuerit ut 18 ad 4, quod abunde in superiori capite refutatum est. Quod si ex duobus ejusmodi argenteis didrachmis constabat follis, obolos capiebat xxiv, quot scilicet in solido sunt siliquæ. Quare cum solidus talenti nomine sit affe. ctus, uti postea dicetur, potuit et idem folli nomen attribui, quoniam totidem in eo censerentur oboli, quot in solido siliquæ. Atque haud scio an non idipsum vetera illa Matthæi Scholia, quæ ex Budensi codice antea laudavimus, persuadere possint, quæ staterem argenteum tetradrachmum nomen ideo sortitum esse dicunt, quod bifariam divisa uncia et in duas lances imposita, æquilibrium faciat Nam et ad vocem ac notionem istud alludit; et perinde ac trutinam esse scimus, Ob id ergo zadátov follis, si quidem tetradrachmus erat, appellari potuit. Suidas quoque, tametsi corrupta illius verba sunt, nonnulla eodem speclantia scribit in voce Sed lubrica est plerumque Suidæ fides; quod interdum tacito nomine, auctorum nuda verba describit. Sane idem ille scholiastes, ut antea docuimus, staterem argenteum significat centum denarios colligere; quorum singuli Lx continent asses, prout altera lectio concipit. Hoc modo sex in statere sunt assium millia, quot in talento drachmæ. Scimus autem talenti nomen non solum exiguis summis, verum etiam minoribus nummis ex usu quorumdam populorum inditum fuisse. Festus Neapolitanum talentum sex denarium facit Syracusanum trium denarium: Rheginum, Victoriati. Pollux lib. 1x, cap. 6: Tò µévtoi Σixelixòv (a) Scripseram de milliarensi nummo, et superiora jam illa commentatus eram ex veteribus P. Sirmondi Glossis, quas ille dimidiatas ac mutilas Romæ descripserat, cum nec opinato mihi Glossæ Basilicon oblatæ sunt, a Carolo Labbæo ante plures annos editæ, quarum hactenus copiam non habueram. Has cuin avide perlegissem, et cum prioribus illis conferre cœpissem, cum alia pleraque in istis offendi, quæ in nostris exstabant (quanquam in multis alterum altero Glossarium amplius erat) tum illum ipsum, quem integrum ascripsi, de folle locum ac præterea de milliarensi alterum sane luculentum, qui in Sirmondiano desideratur. De quo priusquam agere incipio, de follis Glossemate admonendus est lector, quædam in Labbæanis Glossis mendose concipi, quæ ex nostris emendanda sunt. Inter quas præcipuum est, quod perperam in illis scriptum est, Le gendum enim est pidiaploia 60', postulante sententia: nam milliarenses posterioris formæ cix, xɛpátia CCXVIII continent. Item paulo ante male in isdem legi, ubi de folle ponderali agitur, singulos ejus denarios habere ReEx iis vero maxime illud amplector, hic hæreo Follem Epiphanii argenteum esse nummum duorum argenteorum λɛntwy, qui et milliarenses esse possunt, æstimatione ac pondere, quorum singuli decem denarios habent: ita ut follis x' dŋvápiz colligat, quæ est manuscripti codicis reg. lectio. Aut si vulgatus numerus retinendus videatur, quilibet milliarensis cıv denarios colliget, follis ccviui. Sed reg. codicis auctoritas præferenda. Ita sine ullo fuco et ambagibus, suus est obscurissimo, ut vulgo habetur, Epiphanii loco restitutus nitor. Iloc igitur contenti simus, dum aliud nos doceant, qui omnia se scire dicunt et mira pollicentur (a). De folle æreo, minutis ac reliquis nummulis, Duplex apud Epiphanium follis genus est, ut ex ejus verbis apparet; nam aut usurpatur; aut xatà tòv ôŋvapioµóv, hoc est, ut cgo cte enim in Sirmondianis Venio nunc ad milliarensem: de quo hæc in Labbæanis reperi Magnopere sane gavisus sum, quod sine ullo auctore, atque ex sola conjectura de origine vocabuli istius affirmaveram, id me postea in illis Glossis invenisse, nimirum ideo miltiarenses appellatos esse, quod milleni in auream libram imputarentur. Corrigendum enim est, et pro leg. Addunt insuper, quatuordecim milliarensibus aureum solidum æstimari. Qua ratione, ut in libram auri solidi, duo et septuaginta percussi sint, ac singuli quatuordecim plenos milliarenses habuerint, paulo plus millenis in libram incurrent: erunt enim 1008; nam 72 per quatuordecim multiplicata dant 1008. Sin millenos præcise solidis 72 imputes, divisis mille per 72, singuli milliarenses obtinebunt 13 %, hoc est fere 14; sed de milliarensium estimatione ac pondere copiose in illo loco disseruimus.ος, τὸ μὲν ἀρχαῖον μνῶν κδ', νυνὶ δὲ ιβ'. μνῶν, νούμμων δύο ἀργυρίων ρχε'. ση' δηνάρια, στη κεράτια, κεράτια στοτέλης λέγει, τέσσαρας καὶ εἴκοσι νούμμους· τὸ στατῆρος "Οθεν τῇ Ισορροπίᾳ τοῦ κανόνος, κατὰ τὴν τοῦ ζυγοῦ ισότητα στατὴρ ἐπεκλήθη. ταλάντου τά λαντον, στατήρα, Οβολός· Τὸ δὲ τάλαντον τοῦ ἀργυρίου τῶν νῦν, τέσσαρα, καὶ νομίσματος η' καὶ ς'. τάλαντον ἐλάχιστον ίσχυε. Τὸ μὲν ἀρχαῖον, ὡς 'Αρι ἤτοι πρὸς τὸ νῦν κρατοῦν μίλλια θ'. λίτραν α', καὶ οὐγγίας ιγ'. κατὰ τὸν ἀργυρισμόν ουγγίας για Μιλιαρίσιον τὸ χιλιοστὸν τῆς τοῦ χρόνου λίτρας· μίλλε γὰρ οἱ Ρωμαῖοι τὰ χίλια και λοῦσι, καὶ οὕτω κατεκερμάτωσε τὸ ποσὸν τῆς λίτρας ἵνα δι' αὐτοῦ σώζηται τὰ χίλια μιλιαρήσια, ώστε κατὰ νόμισμα λαγχάνειν μιλιαρήσια ιδ'. χρόνου λίτρας α', χρυσίου.
col. 595–596page 9 of 13
PG 43:595reos, aut alios ejusmodi leviores partiri velit. Tum pioµóv secatur, argenteus est follis duos argenteos continens; posterior æreus est nummus, qui in dem varie ab auctoribus circumscribi solet. Suidas xapátia duo valet, follibus constare xxiv docent, unum vero xɛpátiov, follibus valere ×11. Sed non quilibet oboli folles habendi sunt; sed minutissimi; nam obolus proprie si sumatur, drachmæ pars est sexta, siliquas habens tres. Proinde cum aurea siliqua, secundum duodecuplam proportio - nem, duodecim siliquis argenteis valeat, continebit argenteos. obolos quatuor. Valet autem, ut Glossa scribunt, folles x11. Ergo obolus argenteus tres folles continebit: adeoque follis argentea erit siliqua. Sed leviorum nummorum appellationes confundi D invicem et usurpari promiscue solent, veluti denarii, oboli, chalci, dentoí, sive àɛntá, minuti et minuta, quadrantes, æra, folles, ærei, follærales, et id genus alii, quibus non magno sane discrimine, neque certa ac constanti ratione, scriptores abutuntur. Quamobrem nihil absurdius, fallacius nihil est, quam ex vetere, ac prioribus usitata sæculis nummulorum ad drachmam, unciamve proportione, earumdem, cujusmodi posteriorum usu scriptorum fuerit, pondus et æstimationem concipere, ut si quis obolum, quia sexta pars drachmæ fuit, eadem ad argenteam drachmam ratione perpetuo definiendum existimet, cum Plutarchus et Suidas assem obolum esse dicunt; assis interpretor, veľ pro argenteo nummo sumitur, vel A porro decima quondam, postea decima sexta pars pro ærco. Est enim dŋváptov recentioribus Græcis levioris nummi species, de qua post paulo dicam. Ideo dŋvapiapós sectio est nummi alicujus in æreas in argenteas. Sed δηναρισμός species, ἀργυρισμός duplicem capit sensum. Nam aut æreus nummus in sui generis nummos, hoc est æreos dividitur, aut argenteus atque aureus in æreos. Possunt enim bifariam illi distribui. Imo aureus trifariam : nimirum in aureas minores species, argenteas et æreas. Ut si quis solidum in tremisses, vel denarios auin milliarenses aut drachmas argenteas ; ac postremo in æra, vel chalcos. At hoc loco cum ab Epiphanio fellis non idem est follis genus, sed prior, qui xar' &pyuduos deπrous dividitur; nam si follis argenteus xarà dŋvapsoµóv divideretur, plures quam duos λe- TTOÚÇ contineret. De hoc igitur posteriori folle, qui et æreus est, hoc in capite disputandum. Qui quiet Moschopulus 46λets 660λous interpretantur. Idem Suidas: 'Assápia, 66odot. Quod ex Plutarcho in Publicola sumptum videtur. Erunt ergo 46hheis ¿osápia. Eustathius in lib. 1 Iliad., pag. 136, cum obolos dixisset in drachmam imputari sex, subjicit : Ita Glossæ supra citatæ milliarensem unum, qui denarii, sive drachmæ fuerit: ita chalci octo in obolo sunt, in chalco dentά, sive minuta septem. Et tamen apud Isidorum ultra chalcos non proceditur. Quadrans denarii quarta pars, unciarum trium olim exstitit. Hesychio quarta pars est follis, aut etiam eóv. Epiphanius siclum quadrantem nominat; Isidorus unciæ quartam partem appendere scribit, hoc est drachmas duas. Hesychius, et ex eo Suidas, κοδράντην ait esse τὸ πᾶν, ἢ Idem Hesychius unum idemque esse docet, et talenti sex millesimam partem. Vides quam horum omnium nummulorum ratio sit incerta, utque nibil ex iisce tricis, ac minutiis, nisi temere pronuntiari possit. Ut non interim illud omittam, quod ad rem magnopere facit, easdem diversos apud populos nummorum, mensurarum, ac ponderum appellationes non easdem notiones, ac potestates habuisse, sed alibi majori æstimatione, alibi minore fuisse præditas. Cujus rei infinita sunt exempla, in quibus immorari otiosum est, ac putidum; nam quod ad λɛ- πaús, quorum hic mentio est, speciatim pertinet, quis de eo genere certi aliquid asseveret? Epiphanius folles Si iidem λεπτοί sint ac λεπτά, septem erunt in chalco, in obole, qui chalcos habet octo, Lentol LVI, in drachma cccxxxvi. Fiunt in drachma folles Epiphanii cLxvu, in obolo xxvi. Sed λεπτά apud eumdem diversa sunt; nam memoravit, alia twv &ocaptwv. Scholia in Matth. ex Budensi codice λεπτούς in denario, quæ est stateris tetradrachmi centesima pars, drachmæ xxv, ait esse decem. Ad hæc Marci x11, 42, vidua illa wh, id est mendica, in gazophylacium injecit Ergo follis idem erit cum quadrante. Hilarius in psalm. cxxviii, minuta ista viduæ denarios duos interpretatur, eadem voce, qua et nummi illi censentur, quos Samaritanus apud Lucam cap. x stabulario in ægroti ac saucii sumptus erogavit, quæ dŋvápia dúo Lucas appellat. Sed non idem nummi genus utrobique denarii voce significatur. Multo enim minus est, quod mendica femina de sua paupertate in arcam immisit, quam quod pius ille Samaritanus in ægroti alimoniam ac curationem contulit. Sed neque Bedæ possum assentiri, qui ad illum Marei locum viduæ minuta duo quadrantem esse sicli putat, hoc est obolos quinque; imo vero obolos sex; nam siclus obolos colligit xxiv, sive drachmas vi, quarum singulæ sunt ¿fwbohol. Sed est absurdius multo, quod non nemini placuisse nuper didici; de illa duo viduæ, quos Hilarius denarios vocat, esse denarios illos veteres, unciæ partem octavam; quorum duo quadrantem semunciæ reddunt. Sic enim ratiocinatur : Quadrans, qui duos minutos habere dicitur in Evangelio', definitur unciæ pars quarta, duo minuti sunt in quadrante, sic minutus octava pars unciæ,κατὰ δηναρισμόν vel αργυρισμόν tribuitur : κατὰ δηναρισμόν Οἱ δὲ τοιοῦτοι, ὡς εἰκὸς, ὁβολοὶ χρόνῳ τοῦ ὕψους ὑποσπώμενοι, καὶ κατὰ μικρὸν ὑποκαταβαίνοντες, τοὺς ὕστερον ταπεινούς, καὶ πετηλώδεις, καὶ ὡς ἄν τις ἐρεῖ, ἐπιπέδους ἐποίησαν ὀβολοὺς τοὺς λεγομένους φόλλεις. ασσάριον εἰ λεπτόν λεπτά δύο. κατὰ δηναρισμόν, duos esse λεπτούς ait. λεπτὰ ταλάντου supra λεπτὰ δύο, ὅ ἐστι κοδράντης.
col. 597–598page 10 of 13
PG 43:597ut duo minuti, quarta. Octo igitur minuti in un- A dem denariorum ac drachmarum millia. Quare ciam incurrunt, ut octo drachmæ ; et sic minutus, et drachma, vel denarius sunt loodúvaμa. Hæc si vera essent, si lentoy, cujusmodi duo vidua projecit, idem esset cum argenteo denario, vel drachma, non pœnitenda sane largitio illa foret; nec eam muliercula solum mendicitas, sed et suum quoque pretium commendaret : nimirum si, quod proxime ante dictum est, tantum mendica mulier crogasset, quantum in ægroti alimoniam ac curationem a benigno illo Samaritano est impensum. Quocirca non dubia est &hoɣtorla, quæ ex eo nata, quod λεπτούς, vel λεπτά ubique pro denariis sive drachmis usurpari falso credit, ejusque sibi commenti, quod doctissimos etiam ignorasse dicit, auctoritatem vindicat. Hoc vero et ignoratum esse hactenus fateor, et ignorari multo magis communium, litterarum interest, quam in lucem eſſerri. Est enim falsissimum. Quis duo illa viduæ minuta aliter accipiat, quam pro duobus æreolis, minimique pretii nummulis, hoc est chalcis, quales octo in obolo numerantur? Certe tenuissimum nummi genus fuisse ratio ipsa persuadet. Cyrillus minuta illa obolos appellat. Ergone denarii argentei sunt oboli, quod eandem Twy ETT vocem Hilarius denarios interpretatur? Nugæ meræ sunt. Denarios enim Hilarius pro æreolis usurpavit, ut et Epiphanius, dum xarà invapiaμóv opponit ei, quod est idque etiam sibi idiotismus noster ascivit. Quod vero quadrantem duo illa 2e- Marcus nominat, cur unciæ potius quam oboli, imo etiam chalci quadrantem arbitremur? Octo in drachma chalci sunt; totidem a nonnullis in chalco minuta statuuntur. Tam igitur chalci duo, oboli, et Lentá duo, chalci quadrantem faciunt, quam unciæ, quadrantem denarii duo, vel drachmæ. Itaque ehalcos aio duos esse, hoc est oboli quadrantem, ETTOUS illos viduæ. Quod et Latinus interpres agnovit, qui Lucæ xxi, ubi eadem historia narratur, dentá vertit, æra minuta duo, nempe xalxla. @ruscatores : nam χαλκός pro Unde et χαλκολόγοι, omni nummulorum genere passim accipitur. Sed clare, inquit, hoc Epiphanius dum ita scribit: Siclum, qui et quadrans vocatur, unciæ quartam esse partem, stateris semissem, ac drachmas continere duas. Duas, inquit, drachmas dixit auctor ille, quæ alii minuta. Hoc vero nunquam Epiphauius dixit, drachmas duas ejusdem esse generis cum Lentolç illis mendicæ mulierculæ : quod est &torov, et inauditum. Scimus quartam unciæ partem drachmas esse duas: quas cur Epiphanius cum siclo confundat, causam suo loco reddidimus. Sed has duas drachmas minuta esse duo, cujusmodi vidua in gazophylacium intulit, neque probatuın ¡llic est, neque argumentatione ulla potest effici. At ecce auctor est Hesychius, λεπτόν esse έξα- Ergo sex millia τῶν λεπτῶν in talento continentur. Sunt autem in talento tuliidem est minutum cum drachma. Hoc est probationis caput; atque ipsum tamen levissimum. Nam talentum apud llesychium non ingentem illam pecuniæ summam, quæ sex denariorum millia complectitur, sed solidum aureum significat; ut in libro De re Nummaria Scaliger animadvertit. Sed Hesychii verba necessario huc ascribenda sunt: Quam hæc perplexa, quainque ad auctoritatem novi commenti sint inania, nemo non videt. Quadrantem follis esse quaitam partem asserit, aut minutum. Postea quadrantem duo Lettá continere. Secundum priorem rationem quadrans sexies millesima pars erit talenti; posteriori, ter millesima, dicitur. Deinde quia quod erit vouɩoua illud Ev? Idemne cum quadrante ? An potius cum λεπτῷ? At subinde νομίσματα tria quadrantem esse definit. Ergo quadrans sunt voul- Guara tria, et nomisma unum. Idem quadrans, unum erit minutum, et duo minuta. Quæ omnia mendosa, inextricabilia, ac tumultuarie congesta sunt; neque ad novi figmenti testimonium valere possunt. Etenim si pro eo, quod Hesychius docet, Rentó esse partem talenti sexies millesimam, ideo verum est, λentó idem esse cum drachma, quia talentum Atticum sex drachmarum millia continet cum idem Hesychius talentum definiat libris cxxv, hoc est minis Atticis cxx; sitque duplum ad Atticum, ideoque duodecim millia drachmarum Atticarum colligat ; quale fuisse supra diximus Alexandrinum talentum; cur non eodem jure concludimus dentov esse didrachmum, quoniam sex didrachmorum millia talentum illud continet, de quo Hesychius loquitur? Quanam vero fiducia id ex illa auctoritate seligit, quod in rem suam facere putat: id respuit, quod ei polissimum adversetur? Cur enim de talento Attico He- Dsychium loqui potius affirmet, cum λεπτόν ait ἑξαquam cidem diserte loquenti testantique fidem habeat, se talentum illud intelligere, quod duplum sit Attici, et duodecim drachmarum millibus constet? Redeo igitur ad id, quod paulo ante proposueram, et talentum istic esse dico solidum aureum, sive voμtopa. Quippe nomismatis vox recentiore sæculo ad aureum solidum plerumque restringitur. Hujus, si xarà ônvapropov secetur, sexies millesima pars est quadrans, qui et denarius, et minutum, et aliis promiscue vocibus exprimitur. Solent enim, ut antea significavimus, permisceri invicem, et confundi appellationes illæ nummorum vilium, neque singularum proprietas ubique retinctur.κατὰ τὸν ἀργυρισμόν : κισχιλιοστὸν ταλάντου. Κοδράντης, inquit, τὸ πᾶν, ἢ τὸ τέταρτον τῆς φύλα λεως, ἢ λεπτόν. Τὸ δὲ λεπτὸν ἐξακισχιλιοστὸν τα λάντου· ὅ ἐστι νόμισμα ἓν, ἢ κόκκοι τρεῖς. Τὸ δὲ τάλαντον λίτραι ἑκατὸν εἴκοσι πέντε. 'Ο δὲ κοδράντης νομίσματα τρία. Ο δὲ ἔσχατος κοδράντης το τέταρτον τῆς φόλεως. Μox : Κοδράντης, τὸ πᾶν, ἢ λεπτὰ δύο, τὸ δὲ λεπτὸν ἑξακισχιλιοστῶν ταλάντων. λεπτὸν ἑξακισχιλιοστὸν ταλάντου κισχιλιοστόν esse ταλάντου,
col. 599–600page 11 of 13
Itaque quadrans alias λεπτά δύο
complectitur, A sive milliarisii
alias pro en sumitur. Quanquam verisimilius
est in priore loco scribendum esse, ut in posteriore,
Nam ad Marci verba
respexisse videtur. Ac tum follis Epiphanii qua-
drans erit Hesychii: licet hujus follis, quam illius,
sit major: quia follis apud Hesychium λentá con-
tinebit octo, et idem erit fortasse cum obolo. Ve-
rum cujusmodi sint utrobique folles, aut πtá,
tam difficile est assequi, quam inutile scire, pro-
nuntiare vero temerarium ac ridiculum. Sed talen-
tum apud Hesychium esse solidum non solum ideo
probabile est, quia idipsum ait esse võµisµa ěv,
verum etiam, quod ex Cassiodoro idem potest col-
ligi. Cujus in lib. 1, epist. 10, hæc verba sunt: Sex
millia denariorum solidum esse voluerunt. Ubi Ho-
tomannus frustra, sex milliarisiorum, pro millia de-
nariorum, legendum conjicit; nam duodenis millia-
rišiis, non sex, vulgo solidus æstimatur. Retinenda
proinde vulgata lectio. Ex qua sex millia denario.
lorum in solidum imputata discimus, quæ ab He-
sychio deπtá vocantur. Hoc modo si duodecim so-
lido milliarenses attribuantur, singuli quingenta
minuta, vel dŋvápia colligent. Quod cur mirum
Hotomanno videretur, causæ nihil erat: cum in
nostratem aureum, qui Romano duplo fere minor
fuit, plures etiam minutiæ possint incurrere, si ad
indmas nummorum sordes
gantur, quas vulgo maculas, obolos, pitas, aut aliis
id genus vocabulis, appellant. Ex eo vero ratio in-
super evidens est, ob quam talenti nomen solido
sit impositum. Nempe, quod totidem minutiarum
ac denariolorum millia comprehenderet, quot dra-
chmarum Atticum, ac vulgare talentum. Reliqua,
quæ apud Hesychium sequuntur, peregrina sunt,
et accumulata temere, ut in Glossariis assolet, in
quæ variæ, ac contrariæ plerumque vocum earum-
dem notiones ex diversis auctoribus collectæ sub
uno lemmate passim inculcantur.
ut cum Eustathio loquar, propagati fuerunt. Atxé-
patol nummi argentei priores duodecim solidum
faciebant. Igitur novem solidis respondebant argen-
tei cvını. Totidem solidi àpyúpia hɛntá, sive mil-
liarenses continent cxxv. Quare argenteus prior
est appellatus δικέρατος, mil-
ille, qui φερώνυμος
liarensem, sive ápyúpiov dɛntóv continet unum,
et insuper ejusdem 17,108. Ideo em hoc po-
sterius vocatur. Sic argentei Philippei minutuli
apud Vopiscum. Quod autem τὸ λεπτάν, vel ὁ λε-
Iτóę solitarie sumpta argenteum nummum apud
auctorem illum significent, ac citra substantivi
nominis adjectionem, non temere inficiarı audeam.
Illud scio, ex iis omnibus quæ ad id ostendendum
allata sunt, nihil ejusmodi persuaderi posse : imo
vero contraria omnia colligi. Nisi forte in illo ipso,
quo de agitur, Epiphanii loco lentoú; argenteos
esse denarios somniare licet. Quod ex nova illa
doctrina, iisdemque principiis affirmare necesse
est. Non enim
pro argenteis usurpari tantummodo suadet; quod
ipsum tamen auctoritate aliqua fulciendum erat.
Sed æreos fuisse nummos omnino negat, quod est
falsissimum. Nam vel hic ipse locus Epiphanii voù;
ETTOú æreos esse nummos evidenter arguit. Si-
quidem aliud est xarà àpyupiouóv dividi, aliud
et hoc posterius idem est atque
adærari, sive in æreas species distribui. Cum igi-
tur follem dicit
nvaptopov in λento; dividi, profecto, si quid sa-
pimus, entous negat argenteos esse nummos,
æreos fatetur.
Nibilo itaque ratiocinatio ista doctiores viros do-
ctissimos efficit, ut λs argenteos denarios esse,
sive drachmas, quod hactenus ignorabant, dein-
ceps intelligant. Non illud quidem inficiamur, ágyú-
pia λená pro argenteis nummis accipi, ut in Glos-
dɛntá
sis illis Basilicorum, quæ solidis novem ápyúpia D
hentά tribuunt cxxv. Sed eodem modo 2ɛπtá dicun-
tur, quo drachmas alias esse dentás, alias naxelas
auctor est Hesychius, in voce
Théov Exoúcaç. Sed non statim consequens est,
λená pro drachmis simpliciter, ac sine adje-
ctione sumi. Quemadmodum propterea quod ta-
lentum aliud erat commodum, cui nihil deerat;
aliud magnum, cui supererat : non ideo voces illæ
magnum, vel commodum, simpliciter usurpatæ ta-
lentum significant. Ad eumdem modum ápyúpia
Lentá Glossæ nominant minores argenteos, ut a
majoribus discernantur, quales erant didrachmi,
vel argentei majores; a quibus millenarii nummi,
Sed ut ad follem revertar, cujus partes sunt of
λento, ne illud quidem superior illa doctrina pro-
bat, quod magnopere videri cupit, idem esse follem,
ac sestertium æreum, quatenus sestertius uncialis
fuit, idque Constantini et Epiphanii sæculo. Nam
ratio, qua istud evinci putat, inanis est ac frivola.
Hesychius, ait, quadrantem esse scribit to récaptov
toù qókhɛw; : quadrans illi dicitur de duabus dra-
chmis octo drachmæ in uncia. Sic duæ drachmæ
quarta pars unciæ, vel follis, vel sestertii. Verum
quis hoc illi concedit, Hesychium de quadrante un-
ciæ loqui potius quam oboli, vel alterius? Quin-
etiam cum λsítóv esse dicatur idem atque drachn≥a,
quadrans vero dentά duo contineat; follis qua-
drantes duos, nonne iisdem ex principiis, atque ex
eadem Hesychii auctoritate, convincitur, follem
octo drachmis constare, sive denariis? Non igitur
jam æreus nummus erit, sed argenteus, sane ve-
grandis, in quo sestertii erunt xxx11; nedum follis
idem erit ac sestertius æreus. Quod utrum per sese
verum necne sit, nihil hic affirmo. Hoc pugno, quæ
ad id ostendendum allata sunt, ea cassa et inania
esse maxime, et alia omnia, quam quorum causa
producta sunt, efficere.
Concludamus igitur, follem æreum ex Epiphanii
ut cum Eustathio loquar, propagati fuerunt. Atxé-
paso. nummi argentei priores duodecim solidum
faciebant, Igitur novem solidis respondebant argen-
ie cvir. Totidom solidi àpyópur Xem, sive mil-
liarenses continent cxxv. Quare argenteus prior
ille, qui gepóvopos est appellatus Suxéparos, mil-
liarensem, sive &pyjprov Aezzóv continet unum,
eb insuper ejusdem 17/108. ldeo Xemróv hoc po-
Sterius vocatur. Sic argentei Philippei minutuli.
spud Vopiscum. Quod autem «b Aeróv, vel 6 3e-
"ós solitarie sumpta argenteum nummum apud
auctorem ilum significent, ac citra substantivi
nominis adjectionem, non temere inficiart audeam.
lllud scio, ex iis omnibus qux ad id ostendendum
allata sunt, nihil ejusmodi. persuaderi posse : imo
vero contraria omnia colligi. Nisi forte in illo ipso,
quo de agitur, Epiphanii loco Aemzoós argenteos
esse denarios somniare licet. Quod ex nowa illa
doctrina, iisdemque principiis affimmare necesse
est. Non enim cà Azzzé, vel «oue Aenzoós aliquando
pro argenteis usurpari tantummodo suadet; quod
ipsum tamen auctoritate aliqua fuleiendum erat.
Sed &reos fuisse nummos omnino negat, quod est
falsissimum, Nam vel hie ipse locus Epiphanii vo5g
^emvoóc reos esse nummos evidenter arguit. Si-
quidem aliud est xarà àpyoptspóv dividi, aliud
xazk Orvapisuóv : et hoe posterius idem est atque
adeerari, sive in :reas species distribui. Cum igi-
tur follem dicit az ágrugispóv in argenteos, xazà
Brvapispóy in Asctoós dividi, profecto, si quid. sa-
pimus, Aemcoóg negat argenteos esse nummos,
sereos fatetur.
Sed ut ad follem revertar, eujus partes sunt ot
Xereeof, ne illud quidem superior illa doctrina pro-
lat, quod magnopere videri eupit, idem esse follem,
ac sestertium :reum, quatenus sestertius uncialis
fuit, idque Constantini et Epiphanii seculo. Nam
ratio, qua istud evinci putat, inanis est ac frivola.
Hesychius, ait, quadrantem esse seribit «b céxapzov
toU qUXAst : quadrans illi dieitur de duabus dra-
chmis : oeto drachmz in uncia. Sic du drachmze
quara pars unciz, vel follis, vel sestertii, Verum.
quis hoc illi concedit, Hesychium de quadrante un-
ci loqui polius quam oboli, vel alterius? Quin-
eliam eum Aezcóv esse dicatur idem atque draelima,
quadrans vero Aemzá duo contineat; folis qua-
drantes duos, nonne iisdem ex principiis, atque ex
eadem llesychii auetoritate, convincitur, follem
octo drachmis constare, sive denariis? Non igitur
jam zreus nmmmus erit, sed argenteus, sane ve-
grandis, in quo sestertii erunt xxxi; nedum follis
idem erit ac sestertius zreus. Quod utrum per sese
verum necne sit, nihil hic aflirmo. lloc pugno, que
ad id ostendendum allata sunt, ea cassa et. inania
esse maxime, et alia omnia, quam quorum causa
producta sunt, efficere.
Concludamus igitur, fullem areum ex Epiphanii
mente tenuissimum exstitisse nummum, qui duos
mente tenuissimum exstitisse nummum, qui duas
col. 601–602page 12 of 13
λentoús, sive minuta duo contineret, ut idem et A exemplum illud inter ca promiscue collocat, in qui-
quadrans Marci evangelista possit videri. AɛRTOUS
porro æreolos esse, sive chalcos, cujusmodi in obo-
lum octo numerantur: ut propterea duo dentol,
xoбpávers et a Marco, et ab Hesychio nuncupentur.
De follis duwrvµíg et ambiguitate.
Cum tam diversa sit follis significatio, ut et
&potoa nummorum, et argenteos, et æreos num-
mos exprimat, fit nonnunquam, ut ea voce sic au-
ctores abutantur, ut quo de genere potissimun in-
telligendi sint, conjectura assequi difficile sit. In-
terdum vero ex rei ipsius, de qua agitur, natura,
si quis paululum adhibeat judicii, nullo negotio
discernitur. Hujus rei exempla non pauca suppe-
tunt. Sed insignia maxime sunt, quæ ex Theodo- B
siano codice adversus jurisconsultorum principem
in superioribus adduximus. In quibus cum cætera
satis explicatam rationem habeant, primus ille locus
de Appellationibus temerariis, quibus xxx follium
multa dicitur, ambiguus esse potest. Qui tamen ex
jurisconsultorum usu, et causæ ipsius merito diju-
dicandus est. Ut vel xxx sint argentei nummi, ve!
totidem, uti diximus, nummorum &ßpolopara.
Apud Alexandrinum vero Chronicon, ubi in sunima
annonæ charitate, panis follibus venisse tribus dici-
tur, folles non aureos, qui nulli in rerum natura
fuerunt, sed argenteos interpretor, hoc est senos
milliarenses.
Eusebius lib. x Hist. cap. 6, Constantinum refert
Cæciliano Carthaginensi episcopo tria follium mil-
lia in Africanarum provinciarum Ecclesias ero-
ganda misisse. Ibi
culi sunt, nummorumque. Neque enim eruditis-
simo viro astipulator accedam: qui de folle agens,
bus follis obolus, vel æreus esse dicitur, ut est
apud Moschopulum ac Suidam. Tales, hoc est
ærei, fuerunt illi, quorum meminit Augustinus
lib. xxxn De civit. cap. 8. Quo in loco miraculum
quoddam recenset, atque historiam Florentii sar-
soris, hominis egentissimi, qui ad xx martyrum
memoriam orans, pecuniam ad vestes emendas ab
illis postulavit eumque discedentem, inquit, adole-
scentes, qui aderant, exagitantes prosequebantur,
quasi a martyribus quinquagenos folles, unde vesti.
mentum emeret, petivisset. Mox ille discedens ejectum
coquo trecentis follibus vendidit. Hæc Augustinus.
Sane folles isti non argentei sunt, ut opinor (ne-
nempe sexcentis milliarensibus, aut majoribus etiam
argenteis, qui si didrachmi fuerint, mille ac ducen-
tos denarios argenteos reddunt), verum ærei nummi
fuisse videntur, a'terius plane speciei, quam Con-
stantiniani illi, quorum tria millia per universas
tor ille distribuit. Quare ambo illa exempla minime
eonfundenda fuerunt. Quod idem et de follibus illis
quadringentis æstimare licet, quos Lucilla claris-
rum in causa Donatistarum frequens occurrit men-
tio, ut apud Aug. lib. I contra Crescent. Ridi-
cule enim folles istos ejusdem generis cum trecentis
illis esse dixeris, quibus piscem sartor ille permu-
tavit. Quare ad argenteos folles pertinere puto.
Eadem in cæteris exemplis, quæ passim oceurrunt,
adhibenda cautio est, ut pro argumenti ratione, et
ex orationis axoλov0la divinandum sit, de quo fol
lis genere sermo ab auctoribus instituatur.
exemplam illud inter ea promiscue collocat, in qui-
bus follis obolus, vel «reus esse dicitur, ut est
apud Moschopulum ac Suidam. Tales, lioc est
zrei, fuerunt illi, quorum meminit Augustinus
lib. xxvn De civit. eap. 8. Quo in loco miraculum
«uoddam recenset, atque historiam Florenti sar-
10ris, hominis egeniissind, qui ad xx martyrum
mnemoriam orans, pecuniam ad vestes emendas zb
illis postulavit : eumque discedentem, inquit, adole-
scenes, qui aderant, exagitantes. proseguebantur,
quasi a marlgribus. quinquagenos [olles, unde. vesti-
mentum emeret, petivisset. Mox ille discedens ejeetum
in litore piscem ingentem reperit, quem cuidam
coquo trecentis follibus vendidit. Hlc Augustus.
Sane folles. isti non argentei sunt, ut opinor (uc-
que enim tanti piseis unus a eoquo redimerclur,
nempe sexcentis milliarensibes, aut majoribus etiam
argenteis, qui sí didraclimi fuerint, nilie ae ducen-
Vos denarios argenteos reddunt), verum zerei numini
fuisse videntur, a'terius plane speciei, quam Con-
stantiniani illi, quorum tia mil'ia per universas
Afric, Numidis ae Mauritanke Eeclesias impera-
tor ille distribuit. Quare ambo illa exempla minime
eonfundenda fuerunt. Quod idem et de follibus illis
quadringentis sstimare lieet, quos Lucifla claris-
sima femina pro Majorini ordinatione dedit; quo-
rum in causa Donatistarum frequens occurrit men-
Vio, ut apud Aug. lib. 1m contra Crescent. Ridi-
ule eni folles istos ejusdem generis cum trecentis
illis esse dixeris, quibus piscem sarior ille permu-
tavit. Quare ad argenteos folles pertinere puto.
Eadem in caeteris exemplis, qua passim occurrunt,
adhibenda cautio est, uL pro argumenti ratione, ct
ex orationis &xoXou0(g. divinandum sit, de quo ful-
lis generc sermo ab auctoribus instituatur.
in littore piscem ingentem reperit, quem cuidam
que enim tanti piscis unus a coquo redimeretur,
Africa, Numidiæ ac Mauritaniæ Ecclesias impera-
sima ſemina pro Majorini ordinatione dedit; quo-
DIONYSII PETAVII
E SOCIETATE JESU
ELENCHUS DISPUNCTIUNCULARUM MATURINI SIMONII DE PŒNITENTIÆ RITU VETERI
IN ECCLESIA.
(Cf. Petarii Diatribam de pœnitentiæ ritu veleri in Ecclesia.)
Reverendissimo in Christo Patri Gabrieli Albaspino, Aurelianensi Episcopo, Dionysius Petavius e Socie-
tate Jesu S.
Quod in clericorum querelis et controversiis vetera Ecclesiæ jura præscribunt, Præsul amplissime, ut epi-
scopi se arbitrio judicioque sistant:id in hac quadam lite nostra libenter ad te venio studioseque facturus.
Accusatus enim a clerico tuo clericus et ipse quondam tuus : tum injuriarum in te falso et immerito postu-
latus, non alium, quam teipsum mihi judicem, imo vero defensorem ac patronum quæsivi. Editus est enim
paucos ante menses obseurus quidam libellus a Maturino Simonio, Aurelianensis Ecclesiæ decano: cujus
species et inscriptio quidem ipsa dispunctiunculas nescio quas de pænitentiæ rilu vetere in Ecclesia polli-
cetur. Sed in epistola, quam in fronte tibi operis inscripsit, postquam verissimis te laudibus, at longe merito
tuo minorilus, ornavit, de me ita queritur : Cum ingenui sit animi profiteri, per quos profeceris, idipsum
factis suis non probas e Fetavium; qui quæ in schedis tuis a se lecta esse dicit, ea, te nusquam laudato,
publicare anteverterit. Caput est hoc accusationis illius, criminisque nostri: tum libelli conscribendi finis
col. 603–604page 13 of 13
un cus. Reliqua disputatio omnis, quam septem cupitibus complectitur, accessionis locum habet. Itaque lan-
guida est, ac debilis illius de ritu pœnitentiæ consequens oratio, et ut cætera non desint, nuda et simplici
auctoritate dicentis, non probationibus argumentisque nititur, ut indicio sit, non præcipue id illum agentem,
ad alterius instituti occasionem ista scripsisse. Ego vero postquam attente diligenterque circumspexi, me-
que in omnes partes cogitatione converti, intelligere non possum, qua re adductus ille, quem neque de facie
hactenus novi, neque cum eo usum aliquem, ac ne levissimi quidem sermonis commercium habui, cujus de-
nique nomen aliunde, quam ex dispunctiuncularum inscriptione, non didici, ita in me commoveri potuerit,
tam ut incredibilia de me sua illa epistola vulgaret. Equidem decanum Aurelianensis Ecclesiæ non modo
Christianum et Catholicum, sed etiam virum bonum ac probum esse statuo, neque Christianæ legis, et divinæ
fraternæque charitatis oblitum. Alque eo magis admiror, id ætatis, prudentiæ, ordinis ac dignitatis homi-
nem, non dicam hæc finxisse de me, sed undecunque tandem accepta, tam credidisse facile, ut aliis etiam
persuadere voluerit. Nam quid eo crimine, quod nobis objicit, vanius est, aut minori veritatis specie con-
junctum? Schedas me tuas, Præsul amplissime, antequam Animadversiones nostras ederem, legisse dicit.
Quod longe aliter habere, non tu ipse modo scis; sed amicis etiam nostris ea de re querentibus palam testa-
tus es : tametsi schedas me legisse tuas non ille quidem dicit aperte, sed oblique et captiose loquitur, ut qui
minus attente ipsius verba percurrunt, illud ipsum affirmari putent, atque ejusmodi de nobis suspicionem
auferant.
Rursus si de tam perspicua falsitate redarguere quispiam illum voluerit, eo confugere possit, non se sche-
das istas a nobis dixisse esse lectas, sed, quod in schedis tuis ipse legisset, de quo sermonem sæpe tecum
habuissem, id me edere in vulgus antevertisse. At ego me tecum fateor, cum aliis de rebus quæ ad doctri-
nam pertinent, tum de ecclesiasticis moribus et antiquitate non raro disputasse; ac de nonnullis, quæ minus
habebam explicata, quæsisse; nec mediocrem sane fructum ex hoc usu tuv ac colloquio cepisse, cum iis
etiam, quæ a te respondebantur, partim assentirer penitus, partim fretus æquitate humanitateque tua con-
tradicerem : nam cum hodie te nemo rerum illarum scientia el exercitatione superet, tum candore illo et
ſacilitate mirifice præstus, ut eorum, quæ sapienter asseris, non, ut ille, qui contra me scripsit, àuctoritate
sola fidem extorqueas, sed liberum cuique judicium, et integras, quæ velit, tuendi ac disputandi parles re-
linquas. Quod ad ea vero pertinet, quæ de pænitentia, deque cæteris Ecclesiæ ritibus, in Epiphanianis Ani-
madversionibus commentatus sum, ea me scio, DEI ope ac beneficio, non aliunde mihi, quam labore et in-
dustria mea, assidua Veterum lectione, aliquot annorum usu ac meditatione peperisse. Possum dispunctori
accusatorique meo de singulis, quæ illic tractavi, capitibus, easdem illas, quibus usus sum, auctoritates,
iisque multo plures in adversartis meis notatas ac perscriptas ostendere, quas ex Tertulliano, Cypriano,
cæterisque Patribus et antiquis conciliis ac canonibus, nt Scriptorem quemque legeḥam, studiose multis ab-
hinc annis observaveram. Sed neque xpŋotoµaðɛía; istas, neque si quid ex illis soler:i ratione, aut conje-
ctura deduxi, tanti æstimo, ut pro tantillarum rerum vindicanda possessione suscipiendas simultates et alter-
cationes existimem, nedum ut ex incerta falsaque suspicione certam nomini alicujus infamiam invidiamque
consciscam. Ac vel tuam ille saltem, amplissime doctissimeque Præsul, moderationem imitari vellet : qui cum
luculentissimum ac laudatissimum illud opus ecclesiasticarum observationum post Animadversiones nostras
ederes, de plagio illo ne littera quidem conquestus es; quod recenti re, et ab eo, cuja hæc erat, fieri maxime
conveniebat.
Tu vero, cum certis de capitibus contra atque ego sentires, nihil in nos aspere tamen, inclementerque di-
xisti : atque ita tuam homo non minus prudens, quam eruditus, opinionem explicasti, ut existimationi no-
stræ amicitiæque parceres. De hac in me lenitate uti jure tibi maximam gratiam habeo; ita dispunctori
meo succensere possum, qui eamdem aliena in causa non adhibet, quam in tua tibi decoram et nonestam
putasti. Quamobrem quod contra me ulcunque ille scribere, et errata mea castigare voluit, non modo non
reprehendo, sed quoquo animo fuerit, bonam in partem accipio. Video enim id et communium interesse lit-
terarum, et honeste ac laudabiliter posse fieri, cum nemo sit, qui aut aliqua re non peccet, aut ab errore
suo, sic tanquam malo, ac morbo se quodam eximi optare non debeat. Hunc igitur redarguendi mei conatum
ſero non invitus : hoc conqueror, sine injuria contumeliaque, cum posset, magis istud ipsum noluisse fa-
cere. Alterum enim tolerabile est, ut dixi, alterum cujusmodi sit, ne is a me violatum se putet, nolo rerbis
meis exprimere. Equidem quod adversus catholicos, et illius præsertim ordinis viros ægre adducor ut scri-
bam, etiam lacessitus; quamlibet iniquam ejus reprehensionem non solum patienter tulissem, verum etiam
tacite, si hactenus conatus ille procederet, ut in probabili quæstione, contra opinionem nostram, non ad-
versus tuam, Præsul amplissime, imo vero communem Ecclesiæ doctrinam veniret. Hoc enim restabat
unum, ut in plerisque, quæ pronuntiare satis habuit, non solum a tuis ipsis, quorum se vindicem atque
interpretem facit, scriptis et auctoritate recederet, sed a communi catholicorum judicio magnopere dissideret.
Caput est secundum dispunctiuncularum, quo quid sit dare poenitentiam, plane contraria, ac tuum et Ec-
clesiæ dogma fert, ratione prudens an imprudens exposuit. Omitto nunc cætera, quæ te in ea, quam in-
scriptam nomini tuo apparere volui, disputatione legere malo, quam ex brevi hac epistola cursim levilerque