fert omnia certo ordine agenda, si Judæis, tanto monet, un yap pv masyw w poveD;, magis Christianis. Tempus ipsum quo scripta est hæc epistola, ego ad finem Neronis, aut certe ad eos annos qui Vespasiani imperium antecesserunt, referam. Nam oblationum meminit, quæ in templo ex lege fierent, sicut et ad Hebræos scriptor, post cujus epistolam hanc credo scriptam eoque fleri ut aliqua inde sumpta suæ intexuerit epistolæ Clemens. Mirum videri possit dissidia ista Corin thiorum Christianorum ad vim usque, et ut loqui tur, bellum, id est, rixam, progressa, nisi et de aliis ex Hebræa gente Christianis similia commemoraret in Epistola Jacobus. Ex iis autem, quorum ad vin usque progressa erat animi impotentia, quosdam a magistratibus in carcerem datos, non est quod mi remur. Neque enim de nihilo est, quod Ponticis Christianis scribens Petrus tam sollicite eos xλérens, xaxomorós. Ilæ sunt causæ, cur ego hanc epistolam non modo genuinam arbitrer, sed et nulla in ea manus adulteræ vestigia agnoscam. Alteram epistolam, cujus fragmentum additum est, quanquam Clementis et ipsa in libris nonnullis nomen prælulit, non esse tamen ei tribuendam, etiam veteres judicarunt: quorum auctoritati acce dit characteris diversitas. Neque tamen dubito, quin primi sæculi sit opus, scriptum ante consti tutum ecclesiarum consensu canonem, et forte al terius alicujus Clementis. Hæc quæ mihi visa, ca dem libertate qua colloqui tecum mihi concesseras, ad exactissimum de rebus omnibus judicium tuum, vir omni ex parte incomparabilis, defero, etc. Fran cofurti 17 Julii 1634. Ex alia epistola ejusdem Bignonii, a. d. 28 Augusti 1634 dala. Gratias tibi ago, eruditi et solidi tui judicii, de Clemente, causa. Solus hodie horæ momento ejus modi res dirimere potes, idque cuivis sæculo et scriptori, quod ei debetur, reddere, et fructum, qui ex eo capi possit, ostendere. Rationibus tuis nihil est quod objiciatur, judiciique tui auctoritatem ir refragabilem esse par est. Genuinum quidem om nino monumentum hoc esse putaveram, sed suspi cabar ei periodos aut voces aliquot a librariis as sutas. Tu vero dubitatione illa me levas, nisi quod narratio de phoenice me etiamnum nonnihil offendit; quippe quæ copiosior est et copistixwrépa, quam sty lus apostolicus patiatur. Ea fabula, quamvis a scri ptoribus Christianis postea adhibita, scriptis primi successoris apostolorum Principis non sat digna videtur, præsertim tot verbis exposita. Alioqui mi rum videri non possit eum esse usum opinione tunc temporis recepta, ut ethnicos ad veritatem doctrinæ Christianæ plenius admittendam invitaret; quomodo et Paulus usus est inscriptione Dei ignoti", quamvis sententia diversa ab opinione vulgari at que inscriptionis basi aræ insculptæ. Putabam ergo descriptionem phoenicis adjectam ab alio fuisse nu dæ ejus mentioni, a Clemente obiter injecta; sed in meliore tua sententia acquiesco, nec meum est te cum contendere. (Excerpta hæc sunt e testimoniis de Biguonio, quæ alteri editioni Parisina Formularum Marculfi anni 1665 sunt præfixa.) JOACHIMO JOANNI MADERO, VIRO DOCTISSIMO S. P. D. Præclare de publico mereris, doctissime Madere, nium, induti jam proinde stolis candidis, et ante illas horas, quas succidere tibi licet ordinario mu meri, in id impendens, ut hominibus nostris exhi beas primæ illius aureæ tempestatis quæ superant monumenta. Etsi enim perfectus sit divinarum Scripturarum canon, et jamdudum cum S. Augu stino" didicerimus, solis illis libris hunc honorem timoremque deferre, at nulium eorum scribendo ali quid errasse, firmissime credamus: per tamen si mul est jucundum atque utile, apostolorum quoque discipulos auditoresque consulere, quid illi scilicet a tantis magistris acceperint, aut certe quanta fide doctrinam acceptam servarint, qui non dubitavere sanguinem suum profundere in Christi testimo thronum Dei constituti serviunt illi die ac nocte in templo ejus, illo qui sedet in throno habitante super illos, quo elogio martyres Spiritus sanctus pro secutus est. Saltem illa nefas est contemnere, quæ publica auditione insa velus et sancta Ecclesia di gnata est ut Polycarpi epistolam in Asia conven tibus, Clementis in nonnullis locis publice lectitatam esse, et Eusebii et S. Hieronymi testimonio novi mus". Hanc certe utramque Epistolam magni fa cere par est, vel ideo quoniam ad utramque, ceu ad secundarium quemdam sinceræ fidei canonem, jam tum olim adversus hæreses sui sæculi provo caverit sanctissimus martyr Irenæus ". In utraque TI Petr. Iv, 15. Act. xvII, 23. Vine. Lirinens. Lib. Histor.; Lib. de scriptor. eccles. "Lib. 11, c. 5. Epist. xix. ad Hier. "Apoc. vi, 15

11, cap. 73; Ovid., xv Metamorph. vers. 392; Pli- ansam a Patricio dissentiendi, totamque epistolam nius, lib. x Histor. naturalis cap. 2; Mela, lib. 1; Solinus Polyhist., cap. xLvi; Aristides in Palinodia de Smyrna restaurata, tom. 1, p. 470; Ælianus lib. vi Ilistor. animal., cap. 58; Lucianus, Dialego plou Пlipsypivou teλEUTñs; Claudiamus, Eidyllion primo. Ex Christianis vero, una cum superius memoratis, et quos doctissimus Weitzius ad Dracontium, Ju niusque in notis huic epistolæ subjectis citat, Eu sebius, iv De vita Constantini, cap. 72, Suidas in PoiviĘ. Non ergo mirum erat, si Christianismi do clores ad rem vulgo creditam provocarent; quan doquidem et Dio asserere audet lib. LVII, Sexto Pa pinio et Q. Plautio coss. paulo ante Tiberii obitum in Ægypto phoenicem apparuisse, id quod etiam Plinius memorato loco ex Cornelio Valeriano refert. Tacitus vero, vi Annal., 28, idem ad Pauli Fabii, et L. Vitellii tempora reducit, quorum consulatus juxta Onuphrii Fastos in annum U. C. DCCLXXXVII, Christi 35 incidit: quæ fama nostri Clementis tempore adhuc erat recens, utpote qui juxta Ana stasium Bibliothecarium anno ejus sæculi 93, se cundum alios vero citius, episcopatui Romano præesse cepit. Quid quod Christianos illis tem poribus phoenicem resurrectionis symbolum come terialibus tumulis inter alia insculpsisse, ex B. Cœ cilia Actis discas: quæ idipsum B. Maximi mar tyris sarcophago curavit insculpendum. Verba Ac torum, ut ex cod. ms. Vatic. Vallic. in Roma sub terranea novissima Aringhius citat, hæc sunt Quem, Maximum scilicet, S. Cæcilia virgo sepelivit in novo sarcophago, et jussit ut in sarcophago ejus sculperetur phoenix, ad indicium fidei ejus, qui re surrectionem se inventurum exemplo phænicis ex toto corde suscepit. Vides ergo, quain juste in hæc tan dem verba erumpat xpithe ille egregius: Estne hic (Clemens, scilicet) bonus, fideque dignus apostolus et adjutor S. Pauli, qui resurrectionem carnis fabu lis tam bellis potest astruere? et an multo re ctius judicarit illud Belgii sidus, Hugo Grotius, falso itidem illo ipso scripto verbis mox subse quentibus, ut rei absurde auctor, sulatus, epi stola quadam ad Bignonium hactenus inedita: De phonice rem fuisse eo tempore eruditis creditam, nec rejiciendi; cum nec Scultetus, nec Cocus, unquam eamdem, ut nondum a Patricio forte visam, nedum evulgatam, viderint, adeoque de re ignota judicium suum non potuerint interponere. Ipsemet hoe testa tur Abrahamus Scultetus, quondam professor Hei delbergensis Medulla sua pag. 371 et 372, de hujus Clementis scriptis inter alia inquiens: Epi stolam hic quondam ad Corinthios scripsit, cujns meminit Dionysius Corinthius apud Euseb. (lib. IV, cap. 23; lib. 11, cap. 38.) Periit celebris ista epistola, sed in locum ejus substitute sunt quinque aliæ, et Recognitionum libri decem, qui hodie Clementis no mine circumferuntur. Epistolæ exstant tomo primo Conciliorum, qua singulis fere lineis Clementem adul terinum loquuntur. Earumdem quinque Clementi narum, quæ Decretales vulgo, non vero hujus ad Corinthios, examen instituit Robertus Cocus Anglus in sua Censura pag. 41 et seqq. Blondellus item singulari libro adversus lsidori Mercatoris figmen ta, Geneva an. Christi 1628 excuso, ubi simul ostendit ex quibus centonibus eæ consutæ fuerint et confectæ. Quanto vero in pretio hanc ipsam ha buerit Epistolam, Apologia ejus pererudita pro Hieronymi sententia de episcopis et presbyteris probat, in qua non veretur B. Patris sententiam testimoniis ex ea desumptis confirmare et asserere. Quemad modum etiam ex Voetio et Riveto, qui cum Blon dello eam et viderunt et legerunt, haud facile queas perspicere et dijudicare, num vel recipientium, vel respuentium sequantur partes: hujus namque ex editione ultima Genevensi anni 1652, hæc sunt ver ba: Scripsit Clemens, teste Hieronymo in Catalogo, ex persona Ecclesiæ Romanæ ad Ecclesiam Corinthi valde utilem Epistolam, qua nonnullis in locis pu blice tum legebatur. Hanc autem desideratam Patricius Junius vir clarissimus, regis magne Bri tannia bibliothecarius, ex laceris reliquiis vetustissi mut exemplaris regii eruit, lacunas explevit, Latine vertit, et brevibus notis illustravit, eamque edidit, cum fragmento secundee epistola ad eosdem, Oxonie anno 1633. In ea reperiuntur quæ a nonnullis vete ribus citantur, ut in notis suis, ex collatione, oster dit eruditissimus editor, qui veram el genuinam esse eo argumento uti Clementem ut probet tov vexpwy Clementis Epistolam existimat, non obstante fabula dvástası, sed ut ostendat ex re credita non esse eam Tüv dováτwv. Inscitia profecto summa est, illi pro pterea hanc epistolam abjudicare, præcipue cum jam suis temporibus Cyrillus Hierosoly mitanus, Photiusque Constantinopolitanus, hic sæculo nono, ille quarto, commentum illud in eadem legerint, et exinde in scriptis suis cita rint, ut ex illorum testimoniis superius manilestum fuit. Nec minoris est audaciæ, persuadere velle eruditis, Scultetum, Cocum, Blondellum, Rivetum, Voetium. partibus reformatorum, ut jam vulgo dici amant, una addictos doctores, ex hac fabula arripuisse de phenice, quam ad illustrationem doctrina de re surrectione adducit. Quod postea fecerunt alii plures ex veteribus. Argumenta viri doctissimi expendere po teril lector eruditus. Epistola tota alioqui satis refert simplicitatem primæram, et quæ in ea leguntur ad argumentum quod in ea tractatur, salis sunt accom modata. Id sane notandum quod pag. 41 de justi ficatione scribitur: Nos ex voluntate Dei in Christo Jesu vocatos, etc. Gisbertus Voetius vero theologia in academia Ultrajectina prof., in Disputt. selectis theologicis, pag. 103 partis primæ, cum quæstio nem attulisset hanc: Quid de epistola Clementis a& "Edit. Francofurt. 1634. Edit. Helmstad., anno 1641.

liceret, voluimus propterea totum intermittere, sed drinum repertæ, suis quæque pagellis, ex editione vel eo modo textum genuinum a supplemento dis tinguere, quo et tuæ, si ita videretur, industriæ relinqueretur palæstra vel ad conjectandum, vel ad judicandum. Alias testimonia passim a nobis aucta sunt, addita etiam Græcis versione Latina; tum loca et variantes lectiones apud Clementem Alexan Parisiensi a. Chr. 1641 novissima indicate. In om nibus si non omnia forte palato tuo respondeant, id partim scholasticis occupationibus meis, partira absentiæ meæ ab operibus typographicis tribues, et quod in simili genere optares, æqui bonique fa cies. Salve, ac bene vale. DE CLEMENTIS ET EJUS EPISTOLARUM TEMPORE DIVINATIO. tamen non rejiciatur e numero pontificum Romano rum Cletus, nec martyrum Lugdunensium sincerum testimonium condemnetur, haud inviti assentiemur. Ego itaque multa curiosaque indagine, postquam rationes omnes variorum scriptorum diligenter excussi, videor mihi veri fidem deprehendisse hanc certissimam. Clemens Romanus, Faustini filius (quem aposto- certiorem de annis invenerit chronographiam, qua lus Paulus, ad Philippenses scribens, suum vocat cooperatorem inter cæteros, quorum nomina scri pta sunt in libro vitæ) Petri apostoli successor, apostolus idem ipse vocatur a Clemente Alexan drino lib. v Stromatum: quomodo et Barnabas aliique magnorum apostolorum comites et discipuli pari nomine apostoli (minores tamen) habiti fuerunt et appellati. Clemens hic post Petrum Romanamı rexit Ecclesiam, vixitque ad tempora Trajani; cu jus anno tertio, qui fuit epochæ nostræ centesimus, Joannis quoque evangelista morte nobilis, Cherso næ in Ponto, post exsilii sui quinquennium, occi ditur. Is erat annus post Christi Ascensionem sexa gesimus et octavus, prout habemus traditum. Quot vero tunc annos babuerit Clemens, etsi non legi mus proditum, constat tamen non multo minorem fuisse centenario, valde senem utique fuisse opor tet, si (quod habent Recognitionum libri, non in totum dramatici) ad primam famam Christi jam in cœlum recepti, vivente adhuc Tiberio, juvenis fuit florentis ætatis, judicii limati, doctrinarumque cublimiorum avidi; plane ut annos facile viginti quinque excesserit, vel ad trigesimum propius ac cesserit, natusque videatur per initia circiter no stræ epochæ, Joanni evangelistæ quasi coætaneus ac plane coævus. Intra hoc primum sæculum pontificatum Roma num gessit episcopus Clemens, annis (ut inter om nes, quamvis diversissima tradentes, consentitur) novem cum mensibus et diebus aliquot. Intra idem sæculum episcopi Romani recensentur Linus, Cle tus et Anacletus; quanquam Græci ferme ex Cleto et Anacleto unum eumdemque videantur intelligere, nimis oscitanter, propter affinitatem nominum, so cordes. Quis vero vel ante hos, vel inter illos, vel post bos, Clementi locus, quod tempus debeatur, scripto res certant, jam ab antiquo proximoque illis sæculo. Itaque et in Breviariis nostris priorum editionum a posterioribus discordia est, et àmoplay suam in omnibus, usque ad annum 179, profitetur Baronius identidem, donec ita fidem suam liberat Si quis "Act. Xu, 2. Anno epochæ nostræ 41, die 23 Januarii, occiso Caio, successit in imperium Claudius, qui Herodem Agrippam statim dimisit in suum regnum, isque magna celeritate reversus est in Judæam per men sem (fac) Februarium totum, vel initia Martii. Ez ceptus a suis popularibus honorifice; quibus de merendis (ut se gratiosum ac popularen præberet) odiosam illis Christianorum, nimis invalentium, multitudinem opprimere, hominesque illos novos, seditiosos, nefariæ impietatis in Deum, legesque Mosaicas insimulatos ad supplicia rapere aggressus est, a præcipuis eorum capitibus apostolis grassandi facto initio. Itaque occidit Jacobum, fratrem Joannis, gladio *. Hanc mortem habemus adnotatam Kalendis Apri lis, quæ hoc anno 41 inciderunt in Sabbatum; ut videatur Jacobus, de occasione ipsius Sabbati, quasi facto, dictove aliquo violati tumultuose correptus a furentibus, statimque (ut At in delictis flagranti bus) plexus capite, saltem post occasum solis; quo momento Judaicum Sabbatum, diesque Kalend. Aprilis desinebat, inibatque prima Sabbati; eadem Aprilis mensis illis numerabatur secunda. Atque hoc est quod Hieronymus in Ezech. cap.XLIII, tra ditum a majoribus non satis intellexit; dum scribit immolatum Jacobum, die secunda Paschatis; quod constare haud posse Baronius quoque pervidit. Et certe Pascha Judaicum isto anno incidit in diem quartam Aprilis, ad vesperam. Non ergo die secun da Paschatis occisus est Jacobus, sed secunda men sis, in quam Pascha illo anno incidit. Post occisum ergo, seu ipsis adhuc Kalendis Aprilibus, seu postridie mane, Jacobum, videns Herodes hoc placuisse Judæis, apposuit apprehen dere et Petrum; non quidem eodem, credo, die,

sed uno saltem alteroverpos.to, quibus populi niens, Clementem loco illius ordinavit invitum, di applausum explorare ac persentiscere potuit, et Pe trus inveniri; qui proin raptus fuerit in carcerem, ipso die Azymerum, sanctissimo securitatis asylo, el propter publicam lætitiam ad tam tristia inopi nabik Sed Herodem nec Sabbata in Jacobo, nec Azyma in Petro remorata sunt, quominus saltem comprehenderentur, dilato interim supplicio, quod Petro meditabatur post Pascha, diesque Azymo rum omnes transactos. Is ergo custodiebatur in carcere, ex quo per argelum liberatus est, pridie destinati supplicii, nocte scilicet, inter duodeci mam et decimam tertiam Aprilis. gnitatemque islam recusantem. Quem idoneis ratio nibus persuasum ", ac confidere admonitum in ca thedram divinorum eloquiorum (quam ille obtinue rat) sublimarit. Profectionem hanc in Britanniam aliunde vidit etiam Baronius, et est luculenter adstructa, non ita pridem. Sed pergit, post pauca, anonymus: Igitur confestim milites, comprehensis omnibus qui Christo nomen dederant, in condemna torum eos deduxerunt locum. Et Clementi quidem, ut pote de cognatione Cæsaris, pepercerunt, Hero dionem vero et Olympam 18 cum reliqua multitudine, gladio percusserunt. Petrum autem, magnum il lum Domini apostolum situ inverso suspenderunt in cruce; in qua vulnerum dolores instar Christi ac natam animam in Dei manus obtulit, Clemens vero discipulus ejus et episcopus pretiosum ejus corpus magnifice in loco illustri tumulavit. Liberatus tanto miraculo Petrus, relicta Judæa, contulit se in alia loca. peragratisque regionibus variis, ecclesiisque confirmatis, pervenit tandem Dei nostri perpessus, puram suam atque incontami Romam, coeptante anno Claudii secundo, ipso se cundum et Largo consulibus, qui fuit annus æræ nostræ 42, fixitque iflic sedem pontificiam, cujus cathedræ natalis celebratur, decima octava Janna rii. qua die ad ejus mortem numerantur anni 25, menses 5, dies 12, si numeres a die xv Kal. Febr. ad Kal. Julias anni nostri 67, quo crucifixus animam Deo reddidit. Medio isto tempore, cum Claudius imperator dicto Judæos Roma expulisset, ipse quoque Pe trus cedere coactus est; reversusque in Judæam concilium habuit illud primum apostolorum, anno nostro 50, Claudio dein sublato, a. d. 11 klus Oc tobris, anno nostro 54, successit Nero, primo im perii sui quinquennio clementissimus princeps. Sub quo Petrus reversus Romam, non illic seden tariam vitam transegit, sed gnaviter atque impigre alias quoque orbis Romani provincias circuniiit, ac denique in Britannias penetravit. Dum vero abest, ne Roma sine capite interim ageret, Linum illi constituit episcopum, consulatu Neronis et Vete ris, anno nostro 55. Is vero sedit annos 12 (inchoa los interpretor) hoc est, undecim exactos cum men sibus quatuor, diebus duodecim, quotidem menses ar dies habent membranæ Bucherianæ. Desiit ergo vivere anno nostro 66, omnino, vivente adhuc Petro; quod luculente confirmat scriptor anonymus De certaminibus, peregrinationibus, vita et morte Petri et Pauli; quem Arundellæ comitis Sacellanus (Pertaus) e Græcia secum advexit in Angliam, ex quo Patricius Junius illustrem hunc locum citat, Cræce quidem, sed quem ego sic Latine repræsento Moratus Petrus in Britannia dies aliquot, cum mul tos illuminasset verbo gratiæ, ecclesiasque constituis set, postquam episcopos quoque et presbyteros ac diaconos erdinasset, impositis manibus duodecimo Neronis anno (is fuit noster 66, jam indicatus) ite rum Romam rediit; ubi Linum jam mortuum inve Ecce ut, vivente adhuc Petro, Linus sederit epi scopus quem propterea chorepiscopum Marianus aliique scripserunt, inter quos Leo II, successor Agathonis: Petrus, inquit, adjutores sibi accivil Linum et Cletum; non tamen pontificii potestatem eis tradidit, sed Clementi. Tam certum semper fuit una cum Petro Linum præfuisse fidelibus Romanis, et ab eodem Petro traditum pontificatum Clementi. Sic ergo liquidior incipit fluere hæc Chronologia, in hunc modum Anno nostro 66 Linus postremum vixit, mor tuus vigesima tertia Septembris, anno 12 Nero nis, quo Petrus ex Britannia reversus Romam Li num invenit jam mortuum. Ipse mox, cum Paulo, conjectus est in carcerem Mamertinum, in quo de tenti fuerunt menses octo, usque ad finem Junii sequentis. Anno nostro 67, Petrus in carcere constitutus persuasit Clementi, ut episcopatum vellet suscipere et Lino succedere. Is ergo ex hujus anni circiter Paschate sedit annós 9, menses 11, dies 12, ut ha bet Indiculus, juxta quem occisi Petri pretiosum corpus magnifice sepelivit, insigni in loco, ut vidi Anno ergo 77, cum Romæ inter fideles orta esset (qualis postea Corinthi) magna dissensio su per honore pontificatus, ne quasi ex testamento Petri successisse videretur Clemens, ac ne posteris hæc principatus ambitio perniciosi exempli habere tur, ultro se pontificatu abdicavit, usus islis ver bis, quæ in altera epistola Corinthiis proposuit imitanda: Si propter me seditio, contentio et schi smata orla sunt, emigrabo, abibo quocunque volueri tis. Epiphanius, in hæresi Carpocratianorum, hane Clementis abdicationem hoc epiphonemale innuit Cletum addit Damasus in Gestis pontificum mss. Hoc enim in editis non comparet. Sic etiam Marianus Scotus. Quæ Clementi dixerit Petrus, cum eum consecravit, ex Anastasio ms. leges apud Salmasium, in Eucharistico. Jac. Sirmondo. p. 664. Hæc enim ab Anastasii editoribus expuncta sunt. "Rom. XVI, 11, 15. "Theodoretum vide Пplayán.

Hactenus Vendelinus, cujus verba ex editione buisse episcopi nomine scribi, quamvis episcopum Pauli Colomesii descripsimus. Cæterum qui annos, quibus sedit Clemens, multo certius rescire avebit, is adeat oportet eruditissimas Dissertationes Joan nis Pearsonii et Henrici Dodwelli, de successione primorum Romane urbis episcoporum; qui viri to tam chronologiam pontificiam feliciter illustrarunt, quamvis per omnia non consentiant. Pearsonius vult Clementem sedisse ab anno 69 ad 83. Dodwellus vero ab anno 64, vel 65 ad 81. Hic etiam cap. 11 Diss. de success. pontificum Rom. contendit incertum esse, an epistola Clementis prior ab eo jam episcopo scripta sit; at certe non de jam Clementem fuisse testari videantur Hegesippus atque Irenæus. Digna sunt lectu quæ hanc in rem habet, sed prolixiora, quam quæ huc transferan tur. Idem in Dissertationum Irenaicarum prima, § 28, suspicatur non immerito, alteram, quæ dici tur, Clementis epistolam, esse potius daytv ejus sen ejus doctrinam, ab alio scriptis mandatam, atque ex ejus concionantis ore exceptam, vel ex auditorum ab eo memoria exaratam. Eum, Lector, adito, quo rebus ecclesiasticis antiquissimi ævi nemo facem hactenus intulit fulgentiorem. JUDICIUM DE PRIORE EPISTOLA S. CLEMENTIS. epistolas; quæ apud Græcos aut nullæ fuerunt, aut non seorsum lectæ, sed initio Recognitionum, Actuum Petri, Clementinorum, similisque farinæ apocryphorum. Ad ejusdem Eusebii observationem, imitatum esse Cleinentem Epistolam ad Ilebræos, addi potest consimilis, de imitatione aliorum Novi Testamenti librorum, præsertimque Epistolarum ad Corinthios et Epistolarum Petri: utriusque enim apostoli erat discipulus. Nec mirum, quod Dominicæ ac apo stolicæ sententiæ et dictiones in ore fuerint ho minum apostolicorum, atque in usu primorum Christianorum. Photius Bibliothecæ codice cxxvi videtur scripsisse Alriásotto 6' & TIC autby èv toutais, non autem ev Tautais. Reprehenderit vero eum quispiam in his. Cum quæcunque de Epistola a B. Clemente, Ro- piam suspiceris apostolorum Canonis Clementmas mana Ecclesiæ nomine ad Corinthiorum Ecclesiam scripta, proferri potuissent, fere omnia partim ab antiquis tradita, partim a recentioribus occupata fuerint, vice præfationis, pauca duntaxat adnota bimus ad ea veterum testimonia, quæ nonnihil scrupuli legentibus forte injicerent, nisi expone rentur; ac deinde quæremus quando stylum acue rit Kauns, to tou Xpustou xàñua. Equidem ab Euse bio lib. II, cap. 16 et 38, epistola vocatur ópodo youμév, dvospodynµévý mapà mãoɩv, ab omnibus uno consensu recepta. Ille tamen historicus lib. VI, cap. 43, refert Clementem Alexandrinum in libris Erpw jaréwr vti testimoniis Scripturarum a quibusdam repudiatarum, nempe Sapientiæ Salomonis, Sapien tise Siracidis, Epistolæ ad Hebræos, Epistolarumque Barnabe, Clementis et Judæ. Quo modo volumen ab omnibus admissum, a quibusdam rejicitur? Eam repugnantiam tolles, si dixeris cunctos qui dem opus agnovisse pro genuino Pontificis foetu, sed non omnes habuisse pro scripto canonico de primo, nullain motam antiquitus controversiam; de secundo, motam, aliis extra canonem ponenti bus, quæ sententia obtinuit, aliis intra, ut auctor Canonum apostolicorum, canone ultimo, proinde que forsan et qui eos canones in numero sacrarum Scripturarum collocat Joannes Damascenus, quique eosdem admittunt Trullani episcopi. Atque hujus postremæ opinionis documentum præbet antiquis simus codex bibliorum manu Thecla exaratus, ex quo duæ istæ epistolæ prodierunt; quandoquidem eas cum libris Novi Testamenti conjunctas exhibet. Neque vero quidquam causa est, cur alias quas In Libro pontificali, ubi de Clementis vita, necnon in ejus Operis exscriptoribus, memorantur duæ Cle mentis epistolæ, eæque canonicæ et catholicæ. Quod ita acceptum ab auctore libri De gestis Ro manorum pontificum, credito Luitprando, quasi ageretur de duabus primis Clementis Decretalibus ad Jacobum. Gravi, ut equidem sentio, errore. Nam si Decretales in animo habuisset scriptor Pontifica lis libri, non solum duas dixisset, verum quinque. Quemadmodum ẞtoypápos ille, qui mira supinitate, postquam de duabus epistolis catholicis a Clemente ad Jacobum datis retulit, subjungit quænam conti neantur in illis duabus, et in reliquis tribus. Adde quod in Pontificali opere sejungi videtur epistola ad Jacobum a duabus canonicis epistolis. Hic fecit duas epistolas, quæ canonicæ nominantur. Et infra

hac epistola sibi vult, Sacrificia non in omni loco, sed Jerosolymis tantum offerantur, nisi illud, Ex præscripto legis sacrificia Jerosolymis tantum offe runtur? Quod quidem præscriptum cum etiamnum in lege maneat, ipsa Clementis verba etiam nobis efferre non inepte nunc liceret. Nempe Clemens comparatione ac more Judæorum, quibus sacrificio rum leges a Moyse præscribuntur, Christianis au ctor est, ut et ipsi statutum ab apostolis oblatio num et officiorum ordinem reverenter accipiant ac servent. Hoc autem, ut ipse v. cl. Claud. Fleury fa tetur, in exponendis comparationibus usuyenit, ut res præteritæ perinde ac si præsentes adessent, ob oculos ponantur. VI. Obscurum non est, Clementem ibi de serum- sens tempus enuntiare narranti licet. Quid enim in nis, quibus oppressa erat Romana Ecclesia cum Corinthiorum epistolam accepit, sed a quibus respi rabat cum hanc rescripsit, habere sermonem, adeoque Vendelini de persecutione fervente senten tiam miniene probandam esse. Neque minus certo ex eodem exordio conficitur, ærumnas illas de Ne ronis: persecutione interpretari non licere. Nihil enim erat, cur in litterarum tarditate Corinthiis excusanda hoc taceretur, Petrum videlicet, cujus erat ipsorum satisfacere quæstionibus, iis acceptis detentum, cæsum et e vivis fuisse sublatum. Deinde in toto epistolæ contextu illud innuitur, eum ipsum qui nunc rescribit, prius Corinthiorum scripta ac cepisse. Quocirca ad litteram intelligendi sunt tum Irenæus lib. 111, Adv. hæres. c. 3, et apud Eusebium Hist. eccl., lib. v, cap. 6; tum Hegesippus apud eumden Eusebium lib. IV, c. 22, cum dissensio nem, quam sedare nunc conatur Clemens, non sub Petro, sed sub Clemente ortam esse testantur. Præ terea cum idem Irenæus, apostolicorum temporum tam vicinus, Clementem tertio loco ab apostolis post Linum et Cletum, sen ut vocat, Anacletum, Romæ episcopatum sortitum esse scribat, reliquum est ut eum pluribus post Neronem annis Romanæ Ecclesiæ administrationem suscepisse crediderit. Hunc autem ea in re falsum esse quis sibi persuadeat? Eidem suffragantur et plerique Patres, qui Romanorum Pontificum seriem texunt, atque ipsi veteres cata logi, in quibus Petro Linus, Lino Cletus, huic Cle-ad evangelica tempora animum refert, eaque cum mens successisse legitur. Ipsa quoque Clementis verba num. 44 qui expenderit, ubi laudata aposto lorum providentia subdit: Qui igitur ab illis, aut deinceps ab aliis viris eximiis constituti sunt... ac longo tempore præclarum ab omnibus testimonium reportarunt, hos censemus officio injuste dejici; hæc, inquam, qui expenderit, is persuasum habebit epi stolam istam tunc temporis conscriptam esse, cum ab officio suo remoti fuissent presbyteri, qui non solum ab apostolis, sed etiam ab aliis deinceps, hot est ab eorum successoribus ordinati, munus suum longo tempore obierant. Standum igitur est senten tise Eusebii, in cujus Chronico cap. 15, pontificatus Clementis initia ad postremos Domitiani impera toris annos referuntur. Unde nibil rationi magis consentaneum occurrit, quam ut Corinthiorum epi stolam sæviente Domitiani persecutione Romam pervenisse, atque illis eadem persecutione desi nente a Clemente circa annum Christi 97, rescri ptum esse censeamus. VII. Neque bis adversatur illud, num. 41: Non ubique, fratres, offeruntur sacrificia jugia, vel vo tiva, vel pro peccato et delicto, sed Jerosolymis tan fum, licet Grabius hinc certo constare sibi dicat, templuin Jerosolymitanum tum stetisse, atque exci dium illius, quod in annum 70 incidit, necdum con tigisse; alioqui non offeruntur in præsenti, sed olim offerebantur fuisse dicendum. Verum non satis at tendit vir eruditus sermonis usum, quo res præter itas veluti præsentes ob oculos ponere et per præ VIII. Frustra etiam Clementem proxime post Pe tri ac Pauli martyrium scripsisse ex eo colligitur, quod num. 4 Abelis, Jacob, Moysis ac Davidis, qui per æmulationem et invidiam multa passi sunt, præ missis exemplis, num. 5 initio subjicit, sed missis veteribus exemplis, veniamus ad proximos athletas, et ætatis nostræ generosa exempla sumamus, ac deinde Petri et Pauli martyrium enarrat. Nemo enim non. videt quam recte Clemens circa annum Christi 97, Petri ac Pauli martyrium, cum temporibus Davidis, Moysis, Jacob et Abelis comparatum, proximum ac vicinum ætatis nostræ dixerit. Imo neque proximum ab eo dicitur diebus quibus scribit, sed actali, yeved quam agit, seu in qua degit. Demum num. 47 ubi illo confert quo scribit, Corinthiorum Ecclesiam antiquam vocare, et primum eorum dissidium, de quo Paulus I Cor. 1, loquitur, ut in principio Evan gelii ortum memorare, ipsamque apostoli hujus epi stolam, tametsi quatuordecim tantum annis exei dium Jerosolym. præcesserit, in principio Evangelii scriptam dicere non dubitat. Quod sane evidenti argumento est eum, cum ita scriberet, longius b eodem principio recessisse; nec ab hinc recessisse longius videretur, si, ut vult Grabius, prædicta Pauli Epistola hæc Clementis novem duntaxat vel ad summum duodecim annis posterior foret. IX. Ex venerando illo sacræ antiquitatis monu mento, quod summam primorum Christianorum simplicitatem sapit, duo inprimis maximi momenti documenta fideles percipiunt. Primum enim ubi in primaria Ecclesia, tot Spiritus sancti donis ornate, ac maximis apostolorum sudoribus exculta, spinas dissensionum exortas vident, minus jam mirantur, si inter Christianas societates, quæ recte composite audiunt, hujusmodi scandala oboriri contigerit. Nunquam nimirum quiescit antiquus zizaniorum seminator, et agrum Domini infaustis seminibus foedare non cessat. Sed quamvis antiquum sit hoc malum, non ideo tamen minus lugendum; sed mil lum esse, cui remedium citius adhibendum sit, item ex hoc scripto, ut ex Pauti Epistola, docemur. Nempe tenui discordiarum flamma, nisi quam pri mum exstinguatur, brevi ingens incendium conci tari apprime callebant.

scribentis: Hodie sacrum diem Dominicum trans- num de illis judicium ferri posset. Deinde primane egimus, in quo epistolam sestram legimus; quam qui dem perpetuo deinceps legentes, perinde atque priorem illam nobis a Clemente scriptam, optimis præceptis ac documentis abundabimus. Quomodo tamen ex bis verbis id quod vult conficiatur, non est exploratum. Hoc unum ex iis conficitur, primam videlicet Cle mentis epistolam, non item hanc alleram, Corinthi publice legi consuevisse: at ut hæc altera falsa.sit, inde non est consequens. An id moris tunc erat, ut emnes non apostolorum tantum, sed et apostolico rum virorum epistola in publicis Ecclesiarum con ventibus legerentur; ideoque falsi arguenda sit altera Clementis epistola,. quod in illis conven tibus minime lecta fuerit? Certe si valeret hu an secunda Clementis epistola ibi laudetur, non constat. Usserins quidem dissert. de scriptis Igna tii cap. 10, pecado-Justini verbis secundam episto lam memorari putat; sed Blondellus lib. 1 De Sibyt lis, e. 20, sic eadem Gallice vertit, quasi primam in eis citatam legisset. Tertio nec deest conjectur locum illum, quem pseudo-Justinus perstringif, ad eum pertinere, quem Irenæus lib. 1 Adv. har. c. 3, velut ex prima epistola citat, ubi Clementem de igne, quem Deus diabolo et angelis ejus præpara vit, sermonem habuisse testatur. Quod si ta est, nihil officit epistola secunde veritati. Denique ar gumentum ex Sibyllæ mentione petitum, valde in firmum esse Cotelerius erudite ostendit. jusmodi argumentum, vix ambigendum videtur, B. VIII. Item vir clarissimus nihil obatare, cente, quin eo Eusebius, Hieronymus ac Photius ad epi stolam istam rejiciendam usi essent, Certius autem ex hac disparitate, qua primam in ecclesiis lectam, alteram non lectam docemur, percipitur ratio cur prima notior, ac celebrior altera evaserit. V. Addit Grabius suppositionis sibi suspicionem augeri ex loco cujusdam libri apocryphi, qui cum epist. 1, n 23, sit laudatus, in hac epistola n. 54, iterum citatur; quasi repetita ejusdem sententiæ citatio idonea sit falsi suspicandi causa. Sed unum eumdemque locum, ubi sese offert occasio, ab eo descriptore in eodem opere, quanto magis in di eris iterato citari quid mirum? Quo etiam sin gularior est sententia iterum prolata, eo aptior est c ad persuadendum, epistolas in quibus pariter lau datur, ab uno auctore proficisci. Aut si hæc senten tia, quia ex libro aliquo apocrypho excerpta est, sus pecsam reddit secundam; curnon reddat el primam? VI. Idem dicendum el de censura Photii, qui qui dem ubi premisit, Lectus est libellus, in quo Cle mentis epistola due ad Corinthios continebantur, ac de prima quid sentiret ubi exposuit, subjicit de al tera: Secunda vero et ipsa admonitionem melioris vitæ inducit, atque in principio Christum Dam pro dical, Verum dicta quadam peregrina velut sacra Scriptura subinducit, quibus ne prima quidem epi stola omnino veces. Et interpretationes quorumdam. locorum alieniores profert. Ac demum de utraque concludit: Alioquin ipsa, qua in his epistolis insunt b sensa, nonnihil abjecta sunt, nec continentem seriam ac consequentiam servant. Nam nihil in hac secunda reprehendit, quod non prime cum ea commune esse fateatur eoque pacto singularem notat utriusque consensionem, unde ad utramque suscipiendam Jure inducamur. VII. Neque effoscius veritatem epistola. nostræ impugnat illud pseudo-Justini respons, ad quaest. 74 Si præsentis rerum status finis est impiorum per ignem judicium, prout testantur prophetarum et apo stolorum scripta, atque insuper Sibylle vaticinia, quemadmodum ait B. Clemens in sua ad Corinthios epistola. Primo enim in hoc libro ipsa tacentur Cle tuentis verba, qua prius essent expendenda, ut sa quominus et hæc secunda epistola pro genuino Clementis fetu habeatur, Illam primæ subnexam et Clementis nomine insignitam exbibet pervetustus codex Alexandrinus, in quo nulla Clemente poste riora scripta continentur, Eidem suffragantur non modo Photius, ul similem penes se habuit, sed et ultimus apostolorum canon, qui secundam illam epistolam non secus ac primam proxime post sacres libros recenset. Utriusque etiam cognationem pro bant peculiares quidam loci ex apocryphis, ut vi detur, expressi. Alios mitto scriptores, qui éam Clementis nomine laudarunt. Tantum observo, apud Dorotheum abbatem, qui inter illos merito propter testimonium ex ea prolatum ac Doctrine 25 inser tum appellandus erat, in Biblioth. Patrum Climaci loco Clementis nomen per oscitantiam librariorum irrepsisse, Ad nos qued attinet, epistolam tanto temporum tractu cum prima conjunctam separare, aut nomen quod ex omni hominum memoria præ se fert, ei abjudicare religioni nobis est. Illam piam, utilem et Clemente non indignam esse neque ipsi qui eam suppositionis suspicantur, negant. randum esset, ut integrior ad nos pervenisset. II. Nec morari nos debet opinio eorum, quibus Grabius incunctanter subscribit, qui, propter exor dium, in quo salutatio cum prece conjuncta contra apostolorum atque ipsius Clementis morem deest. id quod etiamnum habemus, homiliæ potius quam epistolæ partem judicant. Non enim tanta est illa ratio, ut veterum, qui epistolam nuncupant, summo consensui non dicam anteferri, sed vel conferri ullo modo valeat. Neque etiam in inquisitione temporis. quo scripta est, nos opus est diutius distineri. Us enim illud certo dignoscatur non admodum inter est, cam nullum in ea factum explicetur. Obser vant tamen eruditi, eam redolere tempus, quo ec clesiæ pace fruebantur. Primum anno 1633, Grace tantum ad calcem epistola I, à Patricio Junio edf.. 1 adjuncta Oxonii prodiit. Eam postea Latinitate donarunt Joann. Bapt. Cotelerius et Goulfredus Vendelinus, exindeque Græce et Latine sæpins re cusa est. Cotelerii interpretationi, ea qua in prima usi sumus libertate, adhæremus,

(Fet. Patr. L. 1, Venet. 1765, In-fol., p. xi.) 1. Nonnulla de Clemente R. cujus quatuor supersunt epistole. Et primum quidem de duabus ad Corinthios. Studium in iis hic iterum evulgatis, adhibitum. II. Prioris epistole Corinthiace præstantia et integritas asserta. Conjectura de illius interpolatione, explose. III. Posterioris item sinceritas astruitur et confirmatur. IV. Adversariorum objectiones tolluntur: quarum prima e dissimilitudine styli desumpta. V. Falso existimatur illa fuisse a sanctis Patribus reprobala. Suspecta fides Eusebii. Dionysii Corinthio ram episcopi locus discussus. VI. Ejusdem epistole cum priore consensus, judice vel ipso Photio. VII. Pseudo-Justini locus immerito objectus. VIII. Solvuntur argumenta, quibus notham suspicatur epistolam Hermannus Venema. Clemens origine gentils, non Judeus. Christianismus, ejus ætate, longe lateque propagatus. Epistola 1 locus insignis da Christi divinitate propugnatus. IX. Tempus quo utraque epistola scripta fuerit, inquiritur. X. Ejusdem Clementis Epistola 2 ad Virgines, nuper edita. Nova recensione hic denuo typis excuse. XI. Argumenta quibus harum epistolarum ingenuitas confirmatur, alia externa, interna alia. Epiphanii testimonium excutitur ac defenditur. XIl. Testimonium item Hieronymi expensum, illustratum assertumque. Aliis etiam nonnullis Patribus antiquioribus eadem epistola haud incomperte. XIII. Characteres interni propositi. Aliquot sententia Syriacarum epistolarum, in Corinthiacis quoqite accurrunt. Eadem utrobique scribendi et ratiocinandi methodus. Mores denique vere apostolici. XIV. Diluitur de Grapte cujus mentio apud Hermam, Clementis Romani uxore, lepidum Hermanni Ve neme commentum. Duo epistola 1 ad Corinthios loca vindicata. Quæ vero Virginibus inscribuntur, Græcis litteris fuisse primum exarate perhibentur, Ecclesia in pace constituta. servatam, fideliter ad nos usque transmisit,, Harum duæ priores Corinthiis inscriptæ, circa elapsi sæculi medium; duæ vero posteriores de virginitate per tractantes, nuper demum e bibliothecarum tene bris erutæ, in lucem prodierunt. De utrisque no bis agendum. Nunc vero de duabus epistolis Co rinthiacis. I. Clemens Romanus, sanctorum Patrum quot- apostolis hauserat, sancte custoditam et religiose quot exstant vetustissimus, neque uno nomine primus, chorum ducit: vir plane apostolicus, ab ipsis nempe apostolis institutus, Petri quoque disci pulus et Pauli cuvapyós; cui proinde ab iisdem apostolorum principibus evangelium ipsorum san guine recens signatum, concreditum fuisse perhi betur; cujus scripta tantum non Osómvevota; cujus denique nomen, dum adhuc in terris ageret, Spiritu sancto testante", scriptum erat in libro vita. Hic igitur summus Ecclesiæ universæ pontifex, pastor et doctor egregius, plura sane perscripserit aposto licæ doctrinæ monumenta, quibus. Christianam re ligionem illustraret confirmaretque: verum ex his aihil ferme aliud est reliqui nisi quatuor Epistolæ, quibus fidei ac pietatis institutionem quam ab * Philipp. 1v, 3.. Has itaque anno 1633, e vetustissimo ms. codice Alexandrino edidit Oxonii primus omnium Patri cius Junius priorem quidem, addita Latina ver sione notisque illustratam; posterioris vero reli quias Græce tantum ad calcem rejectas. Quo vero suum pensum rite absolveret editor, voces deper ditas, ut ipsemet in præfatione testatur, et litteras vetustate exesas, spatiis et interstitiis accuratis

apostolicerem typle Basileensibus consignavit, Wot- & carum latebris delitescares. Sammaria denique capita e Coutantiana et Freyana editionibus con texta subjecimus. sonianum exemplar, quod quidem exoptabat, vi dere tam demum lieuisse, cum jam epistola 1 Cle mentis e prelo evasisset: ut proinde posteriorem tantummodo paulo emendatiorem exhibuerit. Qua lemcunque tamen hujus editionis Freyana, alioqui salis nitidse, defectum supplere adnisus est vir eru ditus Antonius Birrius in publico Specimine, itidem Basile anno 1744 edito, atque conjecturis baud poenitendis ad textum Clementinum editionis Wot tonianæ ulterius adhuc detergendum referto. Hujus autem Speciminis Birriani exemplar cum frustra diu conquisivissem, summo licet studio expetitum, voti tandem compotem me fecit vir liberaliter eru ditus Gaspar Hagenbuchius, a quo una cum litteris humanitatis et officii plenissimis Turico Helvetio rum dono illud accepi: quo quidem nomine viro optimo gratias ago et habeo. His itaque aliisque subsidiis instructus, ad eam quam hic profero editionem parandam elaboran damque me contuli: quo quidem in opere quantum industriæ ac studii adhibuerim, aliorum esto judi cium. Illud sane affirmare ausim, Clementis Epi stolas ad Corinthios nunc demum prodire multo castigatiores, quam hactenus fuere in vulgus emis sæ tot enim loca sunt restituta, tot menda sub lata; ut perpauca, si qua sunt, adhuc emendanda superesse videantur. Cum vero in textu Græco emaculando summa cum laude præ omnibus ver satus fuisse videatur Henricus Wottonus, solertem hunc editorem ferme ubique sum assectatus: ea tamen adhibita ratione, ut nonnulla quandoque in notis subjecerim ex Millii præsertim apographo, quæ vel ipsum editorem Cantabrigiensem fugerunt, ut modo præmonui; quin et in medium protulerim aliquos virerum eruditorum conjecturas, Birrianas in primis, quæ ad veram lectionem eruendam, ubi textus defecit, propius accessisse vise sunt. Inter pretationeni Cotelerif a Coutantio recensitam re tinui, nisi aliter suaserit exactior codicis Alexan drini collatio, a Wolteno et Millio instituta; sicubi euim ex fide ms. lectio vulgata reformanda fuit, interpretatio quoque ut ad textum Græcum exige retur oportuit. Adhæc, Veterum testimonia præmisi ex Coteleriana editione desumpta; quibus tamen alia nonnulla intexui, cæteris aut prætermissa aut invisa. Fragmenta item Clementina adjeci, ex iis potissimum petita que Coutantius congessit at locum Irenalcum ab ipso recitatum omisi, quem potius inter testimonia referendum censui; in eo namque non aliquid novi, sed tantum Epistolæ I synopsin Irenæus exhibuisse perhibetur, ut cuilibet diligenter attendenti compertum flet: quod quidem magno Ecclesiæ annalium parenti jampridem subo luit cum adhuc Clementis textus in bibliothe Baron., ad ann. 95, num. 2. Dionys. Corinth. apud Euseb. Hist. eccl. lib. iv, c. 23. II. Jam vero, ut de harum epistolarum præstan tia et sinceritate disseramus, celeberrima est, quod omnes eruditi norunt, que prior Corinthiis inscri bitur: Txavetary Ypaph dicta S. Irenzo, Emorolt peydin te xat Savμasia. Eusebio atque adeo tantum non canonica, eam apud omnes auctorita tem obtinuis, ut perinde ac relique apostolorum Epistolæ, publice aliquibus in ecclesiis lecta fuerit quod quidem præter Eusebium, Hieronymum aliosque veteres scriptores, testatur antiquior Dio nysius Corinthiorum episcopus Hæc sane priscum Evangelii vigorem spiral stylus quam proxime ad Novum Testamentum accedit: res ver baque ipsa desumpta in primis ex Epistolis Pauli nis: denique nibil fere in ea reperiri contingit, quod priinava nascentis Ecclesia incunabula non referat, nibilque quod virum plane apostolicum non maxime deceai. At quamvis hujusmodi venerandum sacræ anti quitatis monumentum a plerisque vetustis locuple tissimis testibus quos eidem præmisimus, usque quaque astruatur; atque, simul ac ex antiquis simo ms. codice Alexandrino illud in lucem fuit editum, summo eruditorum ferme omnium con sensu, sinceram omnino quantumcunque est, agni tum fuerit, receptum comprobatumque: non de fuere tamen hoe et superiore sæculo, qui vitiatum idem mireque interpolatum obürmate contender rint. Eos inter primas tenet Eduardus Bernardus, cujus notule in utraque Amstelodamensi Cotele riana Patrum apostolicorum editione comparent quibus nimirum in id operis potissimum omni ad hibito conatu incumbit vir xp, quo hanc epistolam a plano improbo misere fœdatam suadeat, qui Clementi Romano innumeras Clemen tis Alexandrini lacinias adsuerit. Severioris autem bujus critici placita Joánni Clerice lerumque pro bautur, qui ea primus in vulgus emisit. Utrumque porro, sed Bernardum præsertim, solide refutavit laudatus Henricus Wottonus in notis ad Clementi nas epistolas, quarum editionem eo potissimum nomine a se adornatam profitetur Verum haud pigeat ipsummet accuratissimum editorem hac de re disserentem audire Irriti sunt, inquit, hujus (Bernardi) conatus; qui enim hoc modo ex Clemente Alexandrino arguit, aut eum non probe novit, aut mala fide agit eadem enim ratione actum erit de authentia et fide eorum omnium, qui a Clemente Alexandrino usquam 'citantur, scri ptorum. Nemo enim Patrum majori licentia est usus in citandis auctoribus, sive sacris sive ethnicis; com ei in more sit, non integra auctorum verba semper Præfat. ad Clement. Epist., p. 207. In not. ad Clem. Epist. 1, cap. 9, p

Paulo Clemens Romanus, deinceps vero valens et ipse iisdem apostolicis præceptis imbuere Corin thios, Jacobum patrem nostrum vocavit: quemad modum etiam ibidem nonnullis interjectis patrem nostrum appellavit Abrahamum. Quam qui dem doctrinam cum deinde accepisset Ecclesia Ro mana sive ab Apostolo sive etiam ab ipso Clemente, sanctam inter actionem precationem hujusmodi sacris ministris recitandam indixit Deus, fide lium pater summe, qui in toto orbe terrarum pro missionis tuæ filios diffusa adoptionis gratia multi plicas, el per paschale sacramentum, Abraham pue rum tuum universarum, sicut jurasti, gentium efficis patrem, etc. Alibi quoque clarius adhuc Pa ter fidei nostre Abraham summus, obtulit holocax stum super altare pro filio. nino esse a Clemente nec eo paulo recentiorem, mam institutionemque primum quidem assecutus a cui hæc ipsa Epistola referatur accepta. Nollem factum enimvero: quid loquar? An longa illa di sputatione quam primum contexuit H. Venema, nos ludere voluit? An vero-Hieronymum et Epi phanium ita bardos existimavit, ut pro fetu Cle mentino Epistolam reciperent supposititiam? Nimi rum vir criticus ad subruendam Clementinarum Epistolarum De virginitate integritatem, telaque clar. Wetstenii editoris declinanda, primum qui dem ad posteriorem Clementis Corinthiacam Epi stolam velut ad asylum confugit, nullumque non movet lapidem quo hanc Epistolam demonstret illam ipsissimam esse in quam digitum intenderunt veteres, Hieronymus in primis atque Epiphanius postmodum autem, perinde ac de triumpho secu rus, in eamdem eonsurgit secundam Corinthiacam Epistolam, quam commentitiam esse nobis persua dere conatur; nihilque pensi habet, dummodo unius prioris ad Corinthios Epistolæ auctor Cle mens esse videatur. Age nunc, illa discutiamus po tiora, quæ ad ejus suppositionem evincendam vir doctus adducit. Primum igitur argumentum ex eo petit H. Ve nema quod auctor Epistolæ posterioris sese origine gentilem aperte prodat cum contra natione Judæum fuisse Clementem clamare cen scatur locus ille prioris Epistolæ, ubi Jacobum patrem nostrum appellat Perbelle sane. Neque nuper demum exorta est de Judaismo Clementis opi Aio. Primus, quod quidem sciam, qui eam invexit, fuit Tillemontius Exinde vero idem visum Coutantio licet postea sententiam mutarit Accessit demum Ceillierius, qui fidenter nimis id asserere non dubitavit At elumbe profecto babendum argumentum istiusmodi, quo Corin thiaca posterioris Epistolæ tollatur integritas. Quidni sodes Clemens Pauli suvepybe, Jacobum patrem nostrum eo sensu vocare potuerit, quo idem Apostolus promissionis filios in semine Abra hæ et Israel computari docet, ut recte Coutantius melius consultus? Non enim, inquit divinus præen", omnes qui ex Israel sunt, ii sunt Israelitæ: neque qui semen sunt Abraha,omnes filii: sed in Isaac vocabitur tibi semen: id est, non qui filii carnis, hi filii Dei, sed qui filii sunt promissionis, æstimantur in semine. Hinc alibi etiam ipsemet Apostolus Israel Dei vo cat eosdem promissionis filios, sive ex circumci sione sive ex præputio vocatos. Hanc igitur doctri Rom. 11, 6-8. Galat. vi, 15, 16. Epist. II, 1. c Clem., Epist. H ad Cor., capp. 1 et 2. Id., Epist. 1, cap. 4. Mem. Hist. eccl., 1. II, p. 149. Epist. Rom. Pontif., p. 11. Ibid., p. 41. Hist. gener., tom. 1, p. 508. Epist. I, cap. 31. Missal. Rom. in Sabb. sanct. ad prophet. Iv Quid quod Theophilus in suis ad Autolycum li bris quod pene exciderat, Davidem patrem seu progenitorem nostrum appellat? "Ensita Aqulo pórovos pov (taolevaev) En p'. Deinde Da vid pater noster regnavit annos quadraginta. Nun quid ideo Hebræus, episcopus iste Antiochenue? Vers, ut ad en verba, Jacobum patrem nostrum, apertius enucleanda simulque propugnanda redea mus, quo deinceps ex eorum ambiguitate omnis objiciendi præcidatur occasio: Patrum quoque antiquissimi eodem plane sensu cum Clemente per hibentur esse locuti: Justinus martyr Cle mens Alexandrinus Tertullianus auctor Expositionis in Evangelium Luca quæ sub Titi Bo strensis nomine circumfertur et Augusti nus Hinc ergo Venemiana objectio evanescit quo enim sensu locutus est apostolus Paulus, quo Ecclesia Romana ab ipso edocta, quo Patres anti quiores, eo item Clemens noster locutus esse di cendus, et quidem ad Corinthios Romanæ Ecelesice nomine scribens: ut propterea non suo tantum, sed et Romanorum atque Corinthiorum nomine, Abrahamum et Jacobum patres nostros, fidei scili cet nostræ patres, ipsemet appellasse putandus. Instat porro vir criticus, atque ex his verbis ejusdem Epistolae Plures facti sumus iis qui Deum habere censentur (Judæis), colligit auctorem Deo demum tempore vixisse, quo Christianismus inter gentes numerosissimus erat supra Judæos quod quidem, inquit, rectius quam in Clementis, quadrat in Trajani et sequentium imperatorum tempora, quibus Ecclesia gentium longe lateque Brev. Rom. Sabb. ante Quinq. ad Magnificat. Lib. 11, ad Autolyc., § 25 Dial. cum Tryph., § 134. Clem. Alex., Sirom. lib. vi, cap. 7, p. 770. Adv. Marcion., lib. IV, cap. 24. In cap. Evang. Luc. Bibl. PP. edit. Paris, tom. XIII, p. 767. Serm. V. §.4; Opp. tom. V, p. 30. Epist. II, cap. 2

pontificis, qui intrat in sancta per singulos annos Corinthiorum valde emineret, ab eo missus Romam in sanguine alieno: meminit item sacerdotis, qui venit, quo sibi diro schismate laboranti opem fer prasto est quotidie ministrare, ac hostiarum quas ret Romana Ecclesia. Exinde vero eumdem legatum indesinenter offerunt ministri. Quæ quidem, ut alia illuc cum epistola Clemens remittit, postulatque ut in eamdem sententiam dicta omittamus, cum tem cum nuntio concordiæ initæ brevi ad se redeat. pore præsenti apud Clementem, haud secus ac apud Quis porro facile sibi persuadeat, ut præeunte Do Paulum efferantur, tunc adhuc templum stetisse, dwello arguit vir eruditus eumdem For cultumque viguisse Judaicum videtur. Quin et non- tunatum post tantum temporis intervallum, quan dum obsessam, sed pacatam potius vel ipsam ur- tum ab anno 57 ad finem sæculi elapsum est, po bem Hierosolymitanam Clementina verba insinuare tuisse aut voluisse ætate jam valde provectum, adeo comperiuntur; aut saltem rumorem de illius obsi- longum iter suscipere? At omnia demum rite co dione Romam nondum fuisse perlatum satis aperte hærere noscuntur, si Clementina epistola circa declarant. Anno autem Christi 68, Vespasianus, annum Christi 68 scripta censeatur. Neque alia plerisque Judææ urbibus occupatis, ipsam Hieroso- profecto desunt argumenta, quibus sententia isthæc lymorum metropolim circumsidere molitus est magis magisque firmetur; quæ tamen brevitatis quam deinde Titus, a Vespasiano patre ad conse- ergo consulto præterimus. quendum bellum in Judæa relictus, post quatuor mensium obsidionem in paschate inchoatam, anno demum 70 cepit atque cum templo diruit: ut pro inde priorem ad Corinthios epistolam circa annum 68 scripserit S. Clemens. Hactenus vero dictis unum adhuc addere placet. Nimirum, sub finem ejusdem epistolæ inter nuntios a Clemente ad Ecclesiam Corinthiacam mis sos recensetur Fortunatus, ipsemet ille ut videtur, qui aliquot ab binc annis ab iisdem Corinthiis cum Stephana et Achaico, ad Paulum dum ageret Ephe si, fuerat ablegatus. Ejus cum laude meminit Apo stolus in priore ad Corinthios Epistola **, quæ scri pta fertur circa annum 57. Hic igitur cum in cœtu De temporis autem notatione quo scripta fuerit posterior Clementis epistola, nihil quidem certi ex ea elicere possumus, cum mutila ad nos pervene rit, unde illud statuatur. Qui eam integram legisse putatur Photius, in ejus recensione nullam facit dissidii Corinthiaci mentionem; sed ipsam tantum modo institutionem et admonitionem melioris vitæ inducere scribit Hinc facile quis colligat, Co rintho Romam reduce Fortunato cum aliis sociis, schismate jam sublato et quieti ecclesia illa resti tula, banc deinde fuisse a Clemente perscriptam epistolam, anno forte insequente 69, quo in pace magis adhuc firmarentur Corinthii. X. Nunc autem sermo instituendus de duabus editore omnino prætermissis. Quin etiam, ut exa epistolis, quas De virginitate seu ad virgines scripsit ctior adhuc editio nostra prodiret, Wetstenianan S. Clemens. Eas primum evulgavit Lugduni Bata- sive in textu sive in versione a nobis rogatus re vorum anno 1752 e ms. codice Novi Testamenti Sy- censuit R. P. Bonifacius Finetti Ord. Prædic., vir riaci, cum versione Latina, Joannes Jacobus Wet- in linguis exoticis excolendis studiosissimus: cujus stenius; exstantque ad calcem voluminis II Nov. proinde conjecturas in lectionem Syriacam et casti Test. Græci, ab eodem typis Amstelodamensibus gationes in Wetstenii versionem, ipsius nomine si excusi. Ad exemplar Wetstenianum nostram edi- gnatas in limbum conjecimus. Cum autem hac in tionem exegimus, suis quibusque locis ea restituen- urbe typi Syriaci quotquot erant necessarii haud tes, quæ doctissimus editor prolegomenis subjecta præsto essent, Patavium contendimus; votisque no sive addenda sive emendanda monuerat. In textu stris quibus expetebamus ut eædem epistolæ Syriace item Syriaco sectiones seu capita distinximus, or- ac Latine in seminario Patavino excuderentur, emi dinem secuti quem ipsemet interpres in sua ver- nentissimus princeps, nunc vero SS. D. N. Cle sione retinendum censuit. Sacræ Scripturæ verba mens XIII perhumaniter annuit. Impressionis cu quorum haud pauca Wetstenium fugerant, chara- ram sibi suscepit libens Antonius Zanolinus, cele clere Italico describenda curavimus, locis insuper bris linguarum orientalium in eodem seminario pro ad oram indicatis unde illa desumpsit S. Pater, ab fessor: quibus quidem nominibus duumviris do Hebr. x, 3, 11. "I Cor. xvi, 15, 17. Epist. 1, cap. 68. Addit. ad Peurs. Opp., post p. 221. Frey., not. ad cap. 2 epist. 1 Clem., p. 113. Bibl. cod. cxxvI.

nostris Syriacis comparent; frustra vero in Græcis requiras ut propterea nullum amplius dubium superesse merito videatur, quin de prioribus tan tum, non autem de posterioribus, Epiphanii testi monium sit accipiendum. timore Dei; et hospita non fuit eis. Micham et pro- autem Samsonis elogium, ea demum omnia in phetas omnes pariter sic reperimus habitasse in ti more Domini. Hactenus Clemens; cujus verbis enimvero ad Epiphanii testimonium comproban dum nihil clarius esse aut luculentius videtur; seu potius ad nostras Clementi asserendas episto las, nihil aptius hujusmodi Epiphanii testimonio, validius nihil proferri posse liquet. Lardneruin secutus alia plura congerit Herman nus Venema, quibus Epiphanianum locum enervet, atque in sententiam suam pertrahat. Et primo quidem negotium facessit viro critico quod S. Epiphanius żyxuxλious, circulares, epistolas nos tras appellet; verumtamen animum ab hoc seru pulo parumper avertens, nondumque deposita omni cunctatione, elucescere ait, S. Patrem hoc addito criterio vulgatissimas tantum Corinthiis in Quænam vero hactenus observatis objiciantur, inspiciamus. Haud ita pridem V. C. Nihil mo ror, inquit, S. Epiphanii testimonium; nam illud expetitum est ex epistolis Clementis, quæ tunc legebantur in ecclesiis. Profecto ex testimonio S. Hieronymi discimus, nullas alias Clementis Epistolas ætate illa in Ecclesiis legi consuevisse, nisi ad Corinthios geminas. Nolim enimvero scriptas in oculis habuisse. Vereor equidem ne vire eruditissimo hæc excidisse. Testatur quidem S. Hieronymus Clementis priorem ad Eccle siam Corinthiorum Epistolam in nonnullis coetibus ecclesiasticis lectam fuisse; at secundam a vete ribus reprobatam asserit; tantum abest, ut in ecclesiis tunc legi consuevisse geminas ad Corin thios epistolas, ex ejus testimonio discamus. Quod autem hac de re doctor maximus, idem quoque ante ipsum Dionysius Corinthius, idem etiam Eu sebius Cæsariensis, idem reliqui antiquiores pro fitentur. Cum itaque certo constet ex veterum te stimoniis, unam, et quidem priorem, Corinthiis inscriptam epistolam publice fuisse lectitatam, id ipsum profecto Epiphanius item novisse jure existimandus adeoque, ubi non unam Clementis epistolam, sed ejus Epistolas circulares in eccle siis fuisse perlectas affirmat, de Corinthiacis epis tolis ipsius verba nullo pacto accipienda esse vi dentur. Quid quod Epiphanianum testimonium alias omnino ab epistolis ad Corinthios respicere per hibetur? In Corinthiacis enim nulla Samsonis mentio, neque uspiam omnium prophetarum enco mium occurrit; ut reliqua prætereamus: quæ sane in epistolis Clementinis extitisse, S. Epiphanius fuculenter testatur. dictis Venemianis calculum non adjiciant viri doeti, ut quæ minus recte sibi cohærere videntur Utcunque autem res se habeat, nihil sane prohi bet, quominus vel existimemus, Epiphanii ætate apud nonnullas ecclesias in more fuisse positum epistolas De virginitate publice legi; vel cum Wet stenio censeamus Epiphanium ut Ebionæos, non Clementis solum, sed etiam Ecclesiæ aucto ritate premeret, encomium priori Corinthiaca Epistolæ tributum, in utramque ad virgines trans tulisse. Quidni autem id rite fecerit S. Pater? ratus nimirum episcopi Komani epistolas ad Eccle siæ universæ institutionem pertinere, quemadmo dum et de priore ad Corinthios factitatum noverat. Porro ad reliqua Epiphaniana extenuanda, plura congerit idem vir eruditus; quæ tamen omnia ex pendit ac diluit cl. editor: adeo ut constet, san ctum episcopum Constantiensen, dum verba supe rius recitata perscriberet, in has epistolas Syriacas oculos intendisse. Ad XII. Epiphanio Hieronymus accedat doctor maximus, testis alter locupletissimus. Sic igitur ille adversus Jovinianum Hi sunt eunuchi, quos castravit non necessitas, sed voluntas. hos et Clemens successor apostoli Petri, cujus Paulus apostolus meminit, scribit epistolas omnem que pene sermonem suum de virginitatis puritate contexuit. Agesis nunc, hujusmodi testimonium At inquies cum Lardnero Epiphanium qui dem epistolas Clementis una plures agnoscere, at que in iis non solum de Virginitate scripsisse Clementem, sed etiam Samsonem laudasse, ipsum expendamus. Tria in eo sunt probe notanda. I. Ad cum profiteri quod utrumque in epistolis Syriacis conspicitur, desideratur autem in Græcis. Hinc tamen nemo jure colligat, judice Lardnero, Epi phanium de prioribus statim intelligendum enim neutra Corinthiaca epistola integra ad nos pervenerit, fieri potest, ut Samsonis mentio inter ea quæ in iisdem epistolis desunt, maxime vero in secunda, occurrerit. Næ, qui rationes suas ita sub ducit, operam ludit. Quid quæris? nullus conjec turis locus, ubi res ipsa clamat. Quæcunque de Clementis epistolis refert Epiphanius, in primis De vir. illustr., cap. 15. Lardner, 4 dissert. upon the two Epist., eunuchos spirituales et evangelicos scripsisse elementem asserit sanctus doctor. II.Non epistolam, sed epistolas iisdem inscriptas ipsum exarasse te statur. III. In his epistolis omnem pene sermonem suum de virginitatis puritate illum contexuisse tradit. Quæ quidem adeo sunt manifesta, ut nullum su persit dubium quin de nostris epistolis sint acci pienda. Quid vero ad hæc eruditi viri modo lau dati? Existimant nempe Hieronymum hic animum intendisse in secundam ad Corinthios epistolam, ubi forte de virginitate Clemens prolixius egerit Epist. 1, pag. 6. Epist. ad H. Venem., p. 22. Lib. 1, § 12.

velim, epistolas quidem Syriacas pro Hieronymo et contra Jovinianum maxime facere: in iis enim statuit Clemens virginibus sanctis excellentio rem in cælis locum datum iri, quam conjugibus sanctis: quæ est ipsissima sententia Hieronymi. Verum ex Epistolis Græcis nullum suæ causæ præ sidium quærere potuisset sanctus doctor, ubi nullum de virginitate colenda vestigium. Quæ cum ita se habeant, nonnisi de nostris ad vir gines epistolis Hieronymi verba intelligenda esse noscuntur. jis in locis quæ nunc desiderantur; neque enim servanda. His denique cum Wetstenio addas integra ad nos pervenit. Quid loquar? Quovis equidem pignore contendere ausim, ex tribus notis in testimonio Hieronymiano observatis, nullam omnino posteriori epistolæ Corinthiacæ; at contra epistolis nostris ad unam omnes rite congruere. Primum enim bæ virginibus fratribus et virgini bus sororibus, id est eunuchis spiritualibus quos ca stravit voluntas, inscriptæ feruntur. Deinde, non unam, sed duas epistolas ad illos misit S. Clemens. Denique in iisdem omnem pene sermonem de virgi nitatis puritate contexuit. Ubi advertendum, per quam apposite fuisse locutum sanctum Hierony mum vigilanti siquidem verba usus, ut phrasi Augustiniana loquar atque restrictionis vo culam pene usurpans, non omnem absolute dixit, sed omnem pene sermonem de virginitate a Cle mente fuisse contextum propterea scilicet, ut optime Wetstenius quod in prima epistola cap. 14, agitur de visitandis ægrotis, et cap. 15, de aliis officiis, quæ non magis ad virgines quam ad conjuges pertinent; in secunda vero proponuntur exempla Mosis, Aaronis et Josua, qui certe in conjugio vixerunt. Sed ecce tibi rursus vir ille doctissimus, cujus paulo ante meminimus, qui ex Hieronymi silen tio in libro De viris illustribus, harum Epistolarum suppositionem evincere existimat. Hieronymus, inquit, in Catalogo scriptorum ecclesiasticorum Clementem non negligit, laudatque ejus epistolam primam ad Corinthios: meminit et secundæ, quam tamen non ab omnibus admitti affirmat. Profecto non siluisset et geminas alias, si nosset. Ilias utique non omisisset sauctus doctor, si nosset quo tempore librum De viris illustribus edidit. Hincne. vero earum integritatem suspectam reddere liceat? Cedo, quo demum anno confecti fuere sive Catalogus ille Hieronymianus ubi nulla nostrarum epistola rum mentio, sive libri duo contra Jovinianum in quibus eædem ex nostra sententia laudantur? Scili cet ex ipso Hieronymo discimus librum De viris illustribus fuisse absolutum anno Theodosi princi pis xiv, hoc est anno Christi 392.Patel præterea ex eodem sancto doctore, libros adversus Jovinianum. post hunc ipsum annum prodiisse siquidem in eorum primo, num. 26 operis De viris illustribus meminit. Quare, anno minimum 393, aut serius fortasse, contra Jovinianum scripserit S. doctor. Nihil igitur mirum, si de quibus loquitur Clemen tinis epistolis in iis libris, eas in Catalogo præter ierit. Cur ita demum, inquies? quia videlicet in prologo ad eumdem Catalogum queritur ipsemet Hieronymus, pleraque tunc sibi fuisse incomperta. Neque enim, ait, de his quæ non legi, nosse potui; et quod aliis forsitan sit notum, mihi in hoc terra rum angulo fuerit ignotum. Quid porro, si sanctis At enim Hieronymus in disputationibus cum ad versariis, ac præsertim eo in libro contra Jovinia num, omnia exaggerat atque hyperbolice loquitur ut proinde haud miretur quispiam, si secundam tantummodo epistolam Corinthiacam respiciens, epistolas fuisse a Clemente perscriptas testetur quæ est primum Grabii, deinde Lardneri et Vene mæ sententia. Esto: consueverit aliquando in dis putationis æstu exaggerare Hieronymus; non est tamen cur hic ipsum non humane, non proprie loculum existimemus. Præterea, epistolas ad eu nuchos evangelicos dedisse Clementem perhibet S. Pater. Num ergo et hic illum hyperbole fuisse usum; aut ad eos quos castravit non necessitas, sed voluntas, missam putabimus quæ est posterior ad Corinthios? Quid quod Hieronymo consentiens Epiphanius, testatur circulares epistolas eumdem missitasse Clementem, in quibus virginitatem edo cet? An vero sanctus quoque Constantiensis epi scopus exaggerasse dicendus? Fac denique in re liquis quæ exciderunt posterioris Epistolæ Corin- simus doctor in subsecutis libris plura memoret thiacæ, fuisse de Virginitate locutum Clementem at quomodo, sodes, in ea quæ supersunt quadrent Hieronymi verba, quibus affirmat in illis Clemen tinis Epistolis omnem pene sermonem fuisse de vir ginitatis puritate contextum? Ibi namque potissi mum pleraque occurrunt de Christo Deo, de vocationis Christianæ præstantia, de mundi con templu, de certamine spirituali, de carnis resur rectione, de bonis promissis, etc., paucissima vero de castitate in genere, omnibus etiam conjugatis, Aug., in Joan. tract. 120, § 2, Opp. 1. III, part. 1, col. 804. L. c., pag. 40. tractatorum ecclesiasticorum opera, quæ dum eo rumdem reliqua in Catalogo recenseret, omisit? An vero fictitia reputanda opera illa, eo quod eadem in Catalogo prætermisisset doctor maximus? Imo vero nemo jure non dixerit cum ipso Hieronymo, illum nempe quæ tunc non legerat, nasse non potuisse, quodque in illo terrarum angulo, in solitudine Be thleemitica, ei antea fuerat ignotum, postea comper isse. Agedum, uno vel altero exemplo rem adstrua mus. 1. Memorat Hieronymus in epistola 71, ad Epist., pag. 34. Clem., epist. 1 De virgin.. car. 4. De vir. illustr., in prolog. et cap. 135.

Linum, quod divus Hieronymus in caput L Isaize aliqui ferunt eum ad schisma evitandum. Pon innuit, pro certo jam babetur. Quamvis enim a sancto Petro in episcopum sacratus, et successor designatus fuerit, honorem nihilominus et tunc mo deste recusasse, et post S. Jacobi obitum S. Lino ultro cessisse, traditur a Baronio, cujus sententiam comprobant Natalis Alexander Bollandus, Cote lerius et Tillemontius. Quod, ut Natalis Alexander ait loco citato, pessimum posteris exemplum præ beri animadverteret, si ex vi ordinationis et desi gnationis, de se factæ a S. Petro (quantumvis justa essel) exerceret pontificium; quia futurum prævi. debat, ut si pontifici liceret sibi designare succes sorem, plures in cathedram Petri subvecti, sed Petri vestigia non secuti, relationem carnis et san guinis. non Spiritus sancti afflatum attenderent.... sicque summum Ecclesiæ sacerdotium ab ordine Melchisedech in ordinem Aaronis decideret, nec dignatio coelestis gratiæ, sed carnalis successio generaret Sacerdotem. Sanctus Irenæus enumerans Romanos ponti fices qui ad sua tempora floruerunt, tertio post sanctum Petrum loco Clementem ponit. Pariter Eusebius et Epiphanius sentiunt ex adverso sanctus Augustinus Clementem Lino immediate successisse testatur: quem ordi nem in numerandis Petri successoribus tenent etiam sanctus Optatus Milevitanus (33),Chronicon quod Damaso vulgo tribuitur, et catalogus vetus Rom. pontificum e ms. codice reginæ Sueciæ ab bagio graphis Belgis in Mail Propylæo excusus. Præter pugnantia adeo testimonia, non desunt suce utrique ex his opinionibus difficultates; poste rior inde tamen gravissime premitur, quod fasti Ecclesiæ, vetus Romanorum traditio, et plerique catalogi Rom. pontif. sanctum Clementem martyrio coronatum asserant imperante Trajano, atque adeo sub initio sætuli; quamvis neque Linum plus quam xi, neque Clementem ultra decem annos sedisse quisquam testetur, a Petri autem martyrio usque ad Trajani imperium xxx ut minimum, annos Aluxisse constet. Difficultate hac ut se expedirent, Et Clemens vir apostolicus, qui post Petrum Rom. Ecclesiam rexit, scribit ad Corinthios, etc., opp. D. Hieron. noviss. edit. Venet., tom. IV, p. 1, col. 612. In Hist. eccl. sæculi 1, dissert. 13, pag. mihi Fundantes igitur et instruentes beati apostoli Ecclesiam, Lino episcopatum administrandæ Eccle siæ tradiderunt. Succedit autem ei Anacletus; post eum tertio ab apostolis episcopatum sortitur Cle mens. S. Irenæus 1. 111 Adv. hæres., cap. 3, pag. mihi 176, edit. noviss. Venetæ de anno 1734. Hist. eccl., 1. III, c. 15, ait: Anacletus ex actis in episcopatu annis XII successorem reliquit Cle mentem. Vide etiam ejusdem libri c. 4 et 21, edi tionem Valesii Taurinensem pag. 82, 95 et 98. Romæ primi omnium Petrus et Paulus apo stoli pariter atque episcopi fuerunt, inde Linus, tum Cletus, post hunc Clemens. Epiphian. hæres. 27, c. 6, pag. 107, edit. Lipsiensis Petavii, vulgo Coloniensis. tificia dignitate se abdicasse, et longe post obiisse; verum id omni penitus dubitatione non vacat. Quid autem in re adeo obscura tricisque chronologicis implexa vero propius accedat, lectoris arbitrium esto: mibi animus inclinat, ut S. Irenæo ceu testi omnium antiquissimo, nec longe a Komanis posito, quin in Urbe ipsa versato, subscribam, et Clemen tem, non ante, quam post Linum et Cletum, vel us Irenæus babet, Anacletum sedisse censeam. Res ab eo in pontificatu geste.- Quo tempore Ecclesiæ præerat, duo potissimum egisse memora tur. Laborante diro schismate Corinthiorum Ec clesia, scripsit egregiam hodie adhuc superstitem epistolam, qua laicis in presbyteros etiam sanctis simos insurgentibus suasit pacem, mutuamque concordiam. Negotium istud ex sententia perfecit sanctus Pontifex. Alterum, quod septem urbis re giones in notarios totidem partitus sit, qui in gesta SS. martyrum inquirerent, illaque ad posteros scriptis commendarent hinc etiam percipi mus, quantam diligentiam ab ipsis incunabulis Rom. Ecclesia adhibuerit in colligendis martyrum fastis. Ingente Christianæ rei detrimento acta hæc sub Diocletiano, e fundo religionem Christianam convellere laborante, flammis perierunt, ita ut paucula hodie genuina venerandæ antiquitatis mo numenta reliqua sint. Promeruit et ipse Clemens eisdem fastis adscribi. Martyrium sancti Clementis, ejusque obitus. Etenim in Chersonesum Tauricam relegatus (Tar tariam minorem vulgo appellant) cum doctrina et miraculis omnes incolas convertisset ad Christum, jubente Trajano in mare demersus fuit anno J. Ch. 100, Trajani III. Hæc ex actis, quæ in manibus versantur hodie, eruta sunt; merito tamen a viris gravissimis, Pearsonio præcipue, in dubium revo cantur, quemadmodum inferius singulari articulo ostendemus. Sunt, qui minime violenta morte de cessisse divum Clementem autumant. Sic Euse bius et sanctus Hieronymus ejus mortem nulla de martyrio mentione instituta commemorant. San Petro successit Linus, Lino Clemens, Clementi Anacletus, Anacleto Evaristus. S. Aug., ep. 53 ad Generosum. Cathedra una est, sedit prior Petrus, cui suc cessit Linus, Lino Clemens, Clementi Anacletus. D. Oplatus, lib. II. D. Epiphanius hæres. 27, c. 6. Henschenius et Papebrochius in Maii Propylæo. Guilelmus Burius in sua Rom. pontif. no titia adjicit, illum insuper vestes in missa adhi bendas sacerdotibus præscripsisse, et ut mappa lineæ, quas corporalia vocamus, in peculiari vase lavarentur, statuisse; sed id e commentitia Cle mentis ad Jacobum Epistola Burius deprompsit. Consecravit hic sanctus Pontifex, geminis mense Decembri ordinationibus, diaconos duos, presby teros decem et episcopos quindecim. Eusebius, H. E., 1.', c. 34; Hieron. in Ca talog. c. 15.

clus Irenæus vero Pontifices usque ad Eleu therium reeensens, eorum quemquam martyrium passum præter Telesphorum haud significat. Ru finus tantum sanctum Clementem martyrem ap pellat, aitque de eo Zozimus Pontifex, tantos eum in veritate noscenda progressus fecisse, ut fidem a sancto Petro acceptanı et populo traditam martyrio consignaverit. Observandum autem est cum Cl. Remigio Ceillie rio martyris appellationem sæpe iis tributam fuisse, qui aliquid pro Christo passi fuerunt, licet cruciatibus interempti non fuissent; atque hæc fuisse ratio videtur, qua Rufinus et Zozimus san ctum martyrem appellarunt, qui, cum Ecclesiam sæviente Domitiani persecutione moderatus fuisset, ab ea immunis omnino non fuerit. DE SCRIPTIS S. CLEMENTIS PRIMI ROMANI PONTIFICIS. DE PRIMA EJUS AD CORINTHIOS PERSCRIPTA EPISTOLA. nam Ecclesiam scripsere, quasdam quæstiones proponentes. S. Clementis animum schisma istud afligebat plurimum, cupiebatque tanto malo ob viam ire: verum cum Romani ipsi aliis malis ja ctarentur, promptam illis opem ferre nequivit. Domitiano autem exstincto anno 95 rebusque Ro manis majori in tranquillitate collocatis, sanctus Clemens tempore usus, Corinthiis tandem re scripsit. Sanctus Clemens Romana Ecclesiæ nomine scri psit. Inter multa, quæ Clementi nostro tribui so lent opuscula, una est Ecclesiæ Romanæ nomine ab eo ad Corinthios epistola, quæ pro genuino illius fetu certo laudari possit. Illam commendant Ire næus Dionysius sæculo secundo Corinthiorum episcopus in sua ad Soterem epistola Euse bius Cyrillus Hierosolymitanus Epipha nius aliique complures Scriptam Epistolam illam nomine Romanæ Ecclesiæ docet divus Iliero nymus Ea siquidem ætate episcopi nihil in consulta Ecclesia sua aggrediebantur. Præterea cum schisma, quod Corinthiorum Ecclesiam exagi tabat, tollere consilium esset, universa Romana Ecclesia majus pondus, quam solus Episcopus apud eos habitura esse videbatur. Quæ ejus scribendæ occasio?- Epistola hæc, ut est a nobis admonitum, occasione schismatis, quod per ea tempora Corinthiorum Ecclesiam vexabat, conscripta fuit. Schisma vero illud ex invidia quo rumdam in eos qui dignitates et munera obtine bant, conflatum fuit; unde infidelibus Jesu Christi religionem blasphemandi ansa data est. At cum Corinthios ipsos schismatis sui puderet, ad Roma L. 111, c. 3. De orig., tom. I, pag. 778. Tom. IV Concil. Mansi, col. 350. Tom. I des Auteurs ecclésiastiques, pag. 599. Sub hoc ergo Clemente dissensione non modica inter eos, qui Corinthi essent, fratres facta, scripsit, quæ est Rome, Ecclesia_luculentissimam epistolam. Irenæus, 1. 111, c. 3, n. 3. Hodie sacrum diem Dominicum transegimus, in quo epistolam vestram legimus. quam quidem per petuo deinceps legentes, perinde ac priorem illam nobis a Clemente scriptam Epistolam, optimis præ ceptis ac documentis abundabimus. Apud Euseb., H. E. I. Iv, c. 23. Hujus igitur Clementis exstat Epistola uno consensu, recepta, eximia prorsus, atque mirabilis; quam nomine Ecclesiæ Romanæ ad Corinthiorum Ecclesiam scripsit. Hane in plerisque ecclesiis et nostra, et superiori memoria pajam recitari consue tisse comperimus. Euseb., H. E., 1. 111, c. 16, 38 De hac epistola judicium. Celeberrima est, quod omnes norunt eruditi, quæ prior Corinthiis inscribitur, epistola: lxxvwrán ypach, potentissima, seu ut Valesius vertit, luculentissima scriptura, dicla a S. Irenæo èmatolh peɣán te xal Bavμkola, magna et admirabilis, ab Eusebio atque adeo tantum non canonica. Eam apud omnes auctorita tem obtinuit, ut perinde ac reliquæ apostolorum epistolæ publice aliquibus in ecclesiis lecta fuerit quod quidem præter Eusebium, Hieronymum, aliosque veteres scriptores, testatur antiquior Dio nysius Corinthiorum episcopus Hæc sanc pri scum Evangelii vigorem spirat: stylus quam pro xime ad Novum Testamentum accedit: res verba que ipsa desumpta in primis ex Epistolis Pauli nis Denique nihil fere in ca reperiri contin git, quod primæva nascentis Ecclesiæ incunabula I. iv, c. 23. Catechesi 18, c. 8. Hæresi 30, n. 15, pag. 139; et hæres. 27, n. 6, pag. 107, edit. Petavii. Vide Origenem, tom. I, edit. Paris., 1733, pag. 82; tom. III, pag. 422; et tom. IX, part. II, pag. 143, edit. Huetii Coloniæ, 1685. Clem. Ale xand., 1. Strom., c. 7, tom. I, pag. 339, edit. Oxoniens. 1715; et 1. 1v, c. 1, tom. 1, pag. 609; Hieron. De viris illustr., c. 15; tom. II, part. 11, pag. 8503, edit. noviss, Venetæ de anno 1767. ldem 1. c. Vide etiam Irenæum lib. 111, cap. 3. Lib. 111, cap. 3, n. 3. H. E., lib. in cap. 16, pag. 95, edit. Tauri nensis. Apud Euseb., H. E., 1. iv, c. 25. Hæc ipsa similitudo, teste D. Hieronymo (in catal. c. 15), in causa fuit, cur quidam S. Clemen tem Epistolæ ad Hebræos interpretem, atque etiam auctorem esse existimarint.

non referat; nihilque, quod virum plane apostoli- ætati vicinorum vix, ac ne vix quidem fieri potest), cum non maxime deceat. non denique ut sacer codex a corruptione ac injuria non tam temporum, quam malorum ingeniorum, vindicaretur, et genuinus ejus sensus in aliquibus locis quodammodo obscurus, magisque ab hære ticis obscuratus, egregie illustraretur; sicque pro pria verbi divini veritas contra falsas quorumdam hominum opiniones, heri natas, cras vero inter turas, firmaretur, in æternum duratura. Hactenus vir gravissimus Grabius. Voetium presso pede sequentes Eduardus Ber nardus, atque Joannes Clericus banc episto lam a plane improbo, qui Clementi Románo innu meras Clementis Alexandrini lacinias adsuerit, mi sere fœdatam suadere conati. Utrumque porro solide refutavit Cl. Henricus Wottonus Juvat ipsummet hunc doctissimum virum hac de re disserentem audire: Irriti sunt, inquit, hujus (Bernardi) conatus: qui enim hoc modo ex Cle mente Alexandrino arguit, aut eum non probe novit, aut mala fide agit; eadem enim ratione ac tum erit de authentia et fide eorum, qui a Cle mente Alexandrino usquam citantnr, scriptorum. Nemo enim Patrum majore licentia est usus in citandis auctoribus, sive sacris, sive ethnicis: cum ei in more sit, non integra auctorum verba semper recitare, sed pro arbitrio suo nunc contrahere, nunc de suo inserere, alia omittere, alia variis modis mutare. > Dubitationes, qua de hac epistola moventur. At quamvis hujusmodi venerandum sacræ antiquitatis monumentum a plerisque vetustis locupletissimis testibus, usquequaque astruatur; atque simul ac ex antiquissimo ms. codice Alexandrino istud in lu cem fuit editum, summo eruditorum fere omnium consensu, sincerum omnino, quantumcunque est, agnitum fuerit, receptum, comprobatumque defuere tamen hoc et superiore sæculo, qui vitia tum idem, mireque interpolatum obfirmate conten derint. Eos inter primas tenet Gisbertus Voetius theologiæ professor in Academia Ultrajectina, qui varias adversus hanc epistolam movit obje ctiones, sed plane frivolas, et supinam redolentes negligentiam uti clare ostendit Joachimus Ma derus in præfatione ad lectorem, Helmenstadiensi editioni Epistolæ Clementis præmissa. Ast nihil mirum, virum istum, multæ alioquin lectionis in recentioribus, epistolam sancti Clementis, aliaque ejusmodi ob vetustatem veneranda monumenta in dubium vocasse; cum ipse, ex male præconcepta opinione ac odio adversus antiquam catholicæ Ec clesiæ traditionem, optaverit, nullum plane virorum apostolicorum scriptum superesse, ut illo ipso loco indicat sequentibus verbis: Admiramur singularem Dei providentiam, quæ curavit ut ab apostolorum discipulis, virisque apostolorum sæculo prozimis, aut nihil scriberetur, aut nihil conservaretur, et ad posteros manaret, aut saltem nihil ab initio Ec clesiæ usque in hunc diem superesset, de quo non dubitaretur; aut quod per tineas blettasque, aut alium quemvis Dei exercitum mutilatum non esset ut soli Scripturæ tanto evidentius sua constaret au ctoritas, illique soli esset propria incorruptibilitas et eternitas. Verum alii, melioris in his rebus judicii, talibus directe contradicentes, mirantur potius, ac merito deprædicant (judice viro clarissimo Gra bio singularem divinam Providentiam, quae curavit, ut a sanctorum apostolorum discipulis, vi risque apostolicis, et apostolorum sæculo proximis, plura scriberentur, eorumque aliqua sancte asser vata ab initio Ecclesiæ in hunc usque diem super essent, nec a blattis tineisque, aliove ejusmodi invicte vir eruditus evincit, cum ex antiquitate co exercitu, sed strenuis in ordinata Dei acie prostatis vel parastatis ederentur, deque iis nullus dubi tandi locus relictus esset; ut nimirum Scripturæ tanto evidentius sua constaret auctoritas, ac ca nonica Evangelia, aliaque scripta sanctorum apo stolorum et discipulorum a falsis, quæ illorum no minibus supposita sunt, discernerentur, (id quod absque catholicorum Patrum traditione, apostolica Part. 1 Selectar. disputat., pag. 105. Spicileg. SS. Patrum, tom. I, pag. 260, In notis edit. PP. apostolic. Cotelerianæ Am stelodam., anni 1724. In notis ad Clem. Epist. 1, cap. 9, pag. 40. Si ad hæc sedulo attendas, agnosces, pie Le etor, mecum, ex Alexandrino non interpolatam fuisse, toties ab Ecclesia primæva celebratam lau dibus, imo et cum sacris Scripturis publice lectam Rom. Clementis epistolam. Hæc Wottonus cui tamen præiverat Joannes Potterus vir cl. in animad versionibus ad Clementem Alexandr. ubi summa tim quidem, sed acriter Bernardi conjectationes elisit. Longius adhuc progressus est Joannes Moshe mius qui Clementis epistolam primam quarta sui parte mulctandam censet, a capite nimirum 9 ad 55; sed ne priora quidem decem capita eo ju dice ab interpolatione sunt prorsus immunia. At inania esse, ac futilia Moshemii argumenta in ocu lis posuit Joannes Ludovicus Frey Siquidem dicis Alexandrini, tum ex veterum Patrum testi moniis, nos eamdem omnino epistolam habere, quam habuit vetusta Ecclesia, quam audierunt in sacris cœtibus primævi Christiani, dum adhuc ejus lectionis usus vigeret; quam legerunt Dionysius Corinthius, Clemens Alexandrinus, Cyrillus Hiero solymitanus, Hieronymus, cæterique; quam deni que Polycarpum Smyrnensem episcopum et mar Potter. ad Clem. Alexand. Strom. I. iv, c. 18, pag. 610, nota 4. Instit. hist. Christ. majores sec. 1, p. 212 usque Præfat. ad epist. SS. PP. apostolic. circa medium.

quorum aliqua ex apocrypho Ægyptiorum Evange lio petita sunt tyrem manu versasse; quin et nonnulla ex ea ver- sti verba, quæ in Evangelio non leguntur, proferre, botenus excerpta in suam ad Philippenses Episto lam transtulisse, suadent loca ex Clementina et Polycarpiana epistola desumpta, in medium pro lata, atque invicem collata Hanc unam ob causam, Bernardi, Clerici ac Moshemii, conjecta tiones de hujus laciniis ex Clemente Alexandrino desumptis omnino evanescant oportet. Neque alii profecto desunt, qui ejusdem epistolæ sinceritatem in dubium revocant, quod nimirum nonnulla fabulosa præ se lerat; quod aliqua in ea desiderentur a vetustis Patribus allegata, etc. Sed hos morosiores criticos missos facimus: tum quod eorum objectiones fluxo adeo talo nitantur, ut pe dem cum singulis conferre haud expediat, tum in primis, quod a plerisque viris eruditis res abunde satis fuerit pertractata. Firmum igitur, ratumque fit, germanam omnino priorem esse Clementis epi stolam quidquid enim in ea continetur, tempora plane apostolica refert; neque ullum ex omni retro antiquitate quispiam testem produxerit, qui ho mines cordatos de illius sinceritate merito ancipites reddere valeat. Dubitationes veterum de altera sancti Clementis epistola. Præter sancti Clementis ad Corinthios epistolam, de qua hactenus egimus, altera eidem ab Eusebii ætate tribuitur, quæ tamen, ut est ab eo adnotatum, adeo celebris ut prior non erat, ne que a veteribus recitabatur. Imo sanctus Hieronymus veteres eam rejecisse refert Photius vero ætale sua pro supposititia habitam fuisse testatur. Queritur hic præterea- humiles sententias, neque satis apte invicem nexas in ea exstare, atque alieniores interpretationes Scripturæ, et Jesu Chri Confer caput epistolæ S. Clem. ad Co rinth. cum cap. 4 epist. Polycarpi ad Philipp.; cap. 5 cum cap. 9; cap. 7 cum cap. 7; cap. 9 cum cap. 2; cap. 13 cum cap. 2; cap. 21 cum cap. 4. Sciendum autem est alteram quoque sancti Clementis epistolam circumferri; verum hanc non perinde cognitam fuisse, ac primam, pro certo habe mus; quandoquidem vetustiores illa nequaquam usos esse comperimus. Eusebius, H. E. l. 1, c. 38, pag. 117. Fertur et secunda ejus nomine epistola, quæ a veteribus reprobatur. Hieron., in Catalog., c. 15. Que secunda ad eosdem dicitur, ut notha re jicitur. Phot. cod. cxiu. Secunda vero epistola et ipsa institutionem ac admonitionem melioris vitæ inducit, atque in prin cipio Christum Deum prædicat. Verum dicta qua dam peregrina, velut e sancta Scriptura subinducit, quibus ne prima quidem epistola vacal, et interpreta tiones locorum quorumdam alieniores profert: alio quin ipsa, quæ in his epistolis insunt, sensa non nihil abjecta sunt, nec continentem seriem, ac con sequentiam servant. Cod. 126, Photius. Clemens epist. 2 ad Corinth., n. 4, 5, 12. T. 1 PP. apostolicorum, pag. 182. Epistol. Rom. pontif., pag. 34. His vero posthabitis contendun: Cotelerius Coutantius Gallandius et Bullus et alii, epistolam hanc revera sancti Clementis esse. Cernimus enim eam postremo apostolorum ca none non modo sancto Clementi tributam esse, verum etiam prioris instar inter Scripturas sacras recenseri. Sanctus Epiphanius eam quoque S. Clementis nomine recitat, cui et a sancto fliero nymo atque etiam a Photio tribuitur. Quibus fit, ut, cum eam tanquam supposititiam habitam dixerunt, non ex sua, sed aliorum senten tia locuti fuerint. Eusebius vero inter eos, qui epi stolam hanc ut supposititiam duxerunt, minime est numerandus, cum nihil de ea pronuntiet, nisi eam non adeo ut priorem celebrem, atque a veteri bus memoratam fuisse. Id autem mirum videri non debet, cum non, ut prior, Romanæ Ecclesiæ, sed pontificis tantum nomine scripta, neque publice in Ecclesia lecta fuerit: unde factum, ut conjectat Bullus ut quod paulatim, quasi Clementis re vera non esset, neglectui habita fuerit; quam etiam ob causam aliae Clementis epistolæ (nam et alias scripsisse virum sanctum mihi indubium est) pror sus interciderunt. Cæterum in exiguis illis hujus epistolæ reliquiis multa cum priore similitudo elu cet: idem quoque vetustatis color, eædem dicendi formæ et plures loci ex apocryphis libris prolati in utraque spectantur. Corinthiis inscripta fuit.-Eusebius, ad quos data sit hæc epistola, non commemorat; Photius vero aper te ait eam ad Corinthios datam fuisse, quod ex Dorothei Archimandrite Niconis monachi atque ex Parallelorum auctoris testimonio inter sancti Sint autem vobis libri venerabiles et sancti Veteris Testamenti Moysis quinque... libri vero no stri, hoc est Novi Testamenti Evangelia quatuor... Clementis epistolæ duæ. Can. apost. 85. Dicit Clemens in una epistolarum suarum, etc. Epiphan. hæres. 77, n. 6. Ipse Clemens omnibus illos (Ebionitas) modis redarguit in Epistolis circula ribus, quas scripsit, quæque in Ecclesiis leguntur. Idem hæres. 30, n. 15. Ad hos (eunuchos) et Clemens successor apo stoli Petri, cujus Paulus apostolus meminit, scribit epistolas, omnemque fere sermonem suum de virginita tis puritate contexuit. Hieron., 1. 1 advers. Jovin., cap. 7. Photius, cod, CXXVI. Eusebius, ut supra. Est id a Photio observatum codice 125. Ve rum dicia quædam peregrina, inquit hic criticus, velut e Scriptura sacra subinducit, quibus ne prima quidem epistola omnino vacal. Vide num. 23 prioris, et 12 ac 13 numeros posterioris Clementis epi stolæ. Defensio fidei Nicænæ, pag. 50. Lectus est libellus, in quo Clementis epistola due ad Corinthios continebantur. Photius, ibid. Ut enim ait S. Clemens: Etiamsi quis non In Biblioth. PP. noviss. Græco-Latina, t.1, coronetur, studeat tamen non procul a coronatis in pag. 14, prolegom. Defensio fidei Nicæn., pag. 49 et 50. veniri. Epist. 2, c. 7.

autemfuata nullo pacto Deo Patri attribui pos- ea cum idem Irenæus apostolorum temporibus tam sint, reliquum est ut hic Jesum Christum Filium Dei, Deum de Deo, Deum verum de Deo vero intel lexerit sanctus Clemens. DE TEMPORE QUO UTRAQUE EPISTOLA CORINTHIIS De tempore, quo prima fuit exarata, opiniones di verse. - Superest nunc tempus inquirendum, quo utraque epistola sancti Clementis fuerit Corinthiis scripta. Et de priore quidem magna inter erudi tos viros controversia est. Ac licet prima illius ver ba de persecutione dicta esse plerique omnes con sentiant, ea tamen alii de Neronis, alii de Domitia ni persecutione interpretantur. Et hanc quidem alii ferventem, alii desinentem intelligunt; hinc circa tempus, quo epistola illa exarata est, triplex maxi me existit opinio, Prima est Joannis Ernesti Gra bii Pagii Orsi et Gallandii qui eam Neronis persecutione desinente, proxime post apostolorum Petri et Pauli martyrium, hoc est, anno Christi 68 vel etiam 65 exeunte, seriptam esse con tendunt; altera Godefridi Vendelini, eamdem anno Christi 95 fervente Domitiani persecutione alligan tis. Postrema Cotelerii atque Tillemontii, qui illam desinente ejusdem imperatoris persecutione circa annum Christi 97 scriptam arbitrantur. Quartam vir clarissimus Claudius Fleury excogitavit, quæ ad Grabii sententiam propius accedit. Nempe ad id tempus, quod Neronis interitum excepit, et Jerosolymitanum antecessit excidium, referri posse opinatur, et casus adversos, in epistolæ principio memoratos, de bello civili, quod Neronis mors exci tavit, interpretatur. Circa annum Christi 97, probabiliter scripta dici tur. Obscurum non est, Clementem ibi de ærum nis, quibus oppressa erat Romana Ecclesia, cum Corinthiorum epistolam accepit, sed a quibus re spirabat, cum hanc rescripsit, habere sermonem, adeoque Vendelini de persecutione fervente senten Liam minime probandam esse. Neque minus certum ex eodem exordio conficitur, ærumnas illas de per secutione Neronis interpretari non licere. Nihil enim erat, cur in litterarum tarditate Corinthiis excusan da hoc taceretur, Petrum videlicet, cujus erat ipsorum satisfacere quæstionibus, iis acceptis deten tum, cæsum, et e vivis fuisse sublatum. Deinde in toto Epistolæ contextu illud innuitur, eum ipsum, qui nunc rescribit, prius Corinthiorum scripta ac cepisse. Quocirca ad litteram intelligendi sunt tum Irenæus tum Hegesippus cum dissensionem, quam sedare nunc conatur Clemens, non sub Pe tro, sed sub Clemente ortam esse testantur. Præter Spicileg. Patrum., tom. I, pag. 254 et 253. In crit. Baronii, ad ann. 78, § 3. Histor. eccl., lib. 11, § 32, tom. L, pag. 411, edit. Rom. In noviss. Biblioth. Ir., tom. I, in proleg., pag. 19, nom. 9. vicinus Clementem tertio loco ab apostolis post Li num et Cletum, seu, ut vocat, Anacletum, Romæ epi. scopatum sortitum esse scribat, reliquum est, ut eum pluribus post Neronem annis Romanæ Eccle siæ administrationem suscepisse crediderit. Hunc autem ea in re falsum esse, quis sibi persuadeat? Eidem suffragantur et plerique Patres, qui Roma norum pontificum seriem texunt, atque ipsi veteres catalogi, in quibus Petro Linus, Lino Cletus, huic Clemens successisse legitur. Ipsa quoque Clementis verba capite 44 hujus epistolæ occurrentia qui ex penderit, ubi laudata apostolorum providentia sub dit: Qui igitur ab illis, aut deinceps ab aliis viris exi miis constituti sunt.... ac longo tempore præclarum ab omnibus testimonium reportarunt, hos censemus officio injuste dejici. Hæc, inquam, qui expenderit, persuasum sibi habebit, epistolam istam tunc tem poris conscriptam esse, cum ab officio suo remoti fuissent presbyteri; qui non solum ab apostolis, sed etiam ab aliis deinceps, hoc est ab eorum suc cessoribus ordinati, munus suum longo tempore obierant. Standum igitur est sententiæ Eusebii, in cujus Chronico pontificatus Clementis initia ad postremos Domitiani imperatoris annos referun tur. Unde nihil rationi magis consentaneum occur rit, quam ut Corinthiorum epistolam sæviente Do mitiani persecutione Romam pervenisse, atque illis eadem persecutione desinente a Clemente circa an num Christi 97 rescriptum esse censeamus. Jerosolymitanum templum stetisse ex ea minime conficitur. Neque his adversatur illud Clementis nostri Non ubique, fratres, offeruntur sacrificia jugia, vel votiva, vel pro peccato et delicto, sed Je rosolymis tantum. Licet Grabius hinc certo sibi con stare dicat, templum Jerosolymitanum tunc stetis se, atque excidium illius, quod in annum 70 incidit, necdum contigisse; alioquin non offeruntur, in præ senti, sed olim offerebantur, fuisset dicendum. Verum non satis attendit vir eruditus sermonis usum, quo res præteritas veluti præsentes ob ocu los ponere, et per præsens tempus enuntiare nar❤ ranti licet. Quid enim in hac epistola sibi vult, sa crificia non in omni loco, sed Jerosolymis tantum of feruntur, nisi illud, ex præscripto legis sacrificia Jerosolymis tantum offeruntur? quod quidem præ scriptum cum etiamnum in lege maneat, ipsa Cle mentis verba etiam nobis efferre non inepte nunc liceret. Nempe Clemens comparatione ac more Ju dæorum, quibus sacrificiorum leges a Moyse præ scribuntur, Christianis auctor est, ut et ipsi statu tum ab apostolis oblationum et officiorum ordinem reverenter accipiant ac servent. Hoc autem, ut ipse Tom.I Eccl. hist., pag. 265, edit. Latin. Lib. 11 Advers. hæres., cap. 3, et apud Eu sebium, H.E., lib. v, c. 6. Apud Euseb., lib. iv, cap. 22. Cap. 15. Epist. 1 Clem., cap. 41.

vir celeberrimus Claudius Fleury fatetur in ex- qui propter exordium, in quo salutatio cum prece ponendis comparationibus usu venit, ut res præter itæ perinde ac si præsentes adessent, ob oculos po nantur. Nec sequitur ex ea, ut Petri et Pauli martyrium proxime exceperit.--Frustra etiam Clementem proxi me post Petri et Pauli martyrium scripsisse ex eo colligitur, quod capite 4 Abelis, Jacob, Moysis et Davidis, qui per æmulationem ac invidiam multa passi sunt, præmissis exemplis, capitis 5 initio sub jicit: Sed missis veteribus exemplis veniamus ad proximos athletas et ætatis nostræ generosa exempla sumamus ac deinde Petri et Pauli martyrium enarrat. Nemo enim non videt, quam recte Clemens circa annum Christi 97 Petri ac Pauli martyrium, cum temporibus Davidis, Moysis, Jacob et Abelis comparatum, proximum ac vicinum ætatis nostræ dixerit. Imo neque proximum ab eo dicitur diebus, quibus scribit, sed alati (reve) quam agit, seu in qua degit. Demum capite quadragesimo septimo, ubi ad evangelica tempora animum refert, eaque cum illo temporis spatio confert, quo scribit, Co rinthiorum Ecclesiam antiquam vocare, et primum eorum dissidium, de quo Paulus loquitur ", ut in principio Evangelii ortum memorare, ipsamque apo stoli hujus epistolam, tametsi quatuordecim tantum annis excidium Jerosolymitanum præcesserit, in principio Evangelii scriptam dicere non dubitat. Quod sane evidenti argumento est, eum, cum ita scriberet, longius ab eodem principio recessisse nec abhinc recessisse longius videretur, si, ut vult Grabias, prædicta Pauli epistola hac Clementis no vem duntaxat, vel ad summum duodecim annis po sterior foret. conjuncta, contra apostolorum atque ipsius Cle mentis morem,deest, eam in homiliarum censum referendam esse judicavit. Verum non tanta est hæc ratio, ut veterum, qui epistolam nuncupant, summo consensui non dicam anteferri, sed vel con ferri ullo modo valeat. Longius adhuc processit Dodwellus, intemperantioris critices sectator stu diosissimus, qui asserere non dubitavit, loca non nulla ejusdem epistolæ stylum eclogarium Hypoty poseon Clementis Alexandrini referre, adeoque immistos invicem duos illos fuisse Clementes. Sed censores istiusmodi mittamus, qui a veritate longe aberrare noscuntur. Duo maximi momenti documenta pro fidelibus. Ex venerando hoc sacræ antiquitatis monumento, quod summam primorum Christianorum simplici tatem sapit, duo in primis maximi momenti docu menta fideles percipiunt. Primum enim, ubi in primaria Ecclesia, tot Spiritus sancti donis ornata, ac maximis apostolorum sudoribus exculta, spinas dissensionum exortas vident, minus jam mirantur, si inter Christianas societates, quæ recte compo site audiunt, bujusmodi scandala oboriri contigerit. Nunquam nimirum quiescit antiquus zizaniorum seminator et agrum Domini infaustis seminibus foo dare non cessat. Sed quamvis antiquum sit hoc malum, non ideo tamen minus lugendum; sed nullum esse, cui remedium citius adhibendum sit, item ex hoc scripto, ut ex Pauli Epistola, docemur; nempe tenui discordiarum damma, nisi quam pri mum exstinguatur, brevi ingens incendium conci tari, apprime callebant. Primæ ad Corinthios divi Clementis epistola analysis. De tempore, que altera epistola scripta. temporis autem notatione, quo scripta fuerit poste rior Clementis epistola, nibil quidem certi ex ea elicere possumus, cum mutila ad nos pervenerit, unde illud statuatur. Qui eam integram legisse pu tatur Photius, in ejus recensione nullam facit dissi dii Corinthiaci mentionem; sed ipsam tantummodo institutionem, et admonitionem melioris vitæ indu cere scribit Hinc facile quis colligat. Corintho Romam reduce Fortunato, cum aliis sociis, schi smate jam sublato, et quieti Ecclesia illa restituta, obsequium, Dei verbi studium, egregium pro sua hanc deinde fuisse a Clemente perscriptam episto lam anno forte 98 insequente, quo in pace magis adhuc firmarentur Corinthii. Num altera Clementis epistola sit homiliæ pars. Viris quibusdam doctis, præsertim Vendelino atque Blondello, visum fuit, secundam Clementis ad Co rinthios epistolam homiliæ potius partem esse, cui opinioni Grabius quoque incunctanter subscripsit, 17 I Cor. 1. Deut. xxx11, 15. Ad annum 69, tom. I, pag. 284. Clem. epist. 1, num. 4. Sanctus Clemens, postquam Corinthiis, eodem fere pacto quo divus Paulus Epistolas suas exor ditur, salutem dixisset, purgat se apud eos, quod propositis dubitationibus tardius rescribat. Eorum deinde virtutes extollit, fidei præcipue constantiam, pietatis excellentiam, hospitalitatis magnificentiam, scientiam absolutissimam, sincerum in pastores aliorumque salute animi candorem, atque in Domini legibus servandis fidelitatem, commendat. Ad schi sma deinde transiens, quo tot virtutes obscuraban tur: Omnis gloria, inquit, et copia vobis data erat, atque in vobis illud Scripturæ impletum est: Edit, et bibit, et dilatatus est, ac incrassatus: el recalci travit dilectus 1. Hinc æmulatio et discordia, et seditio. Sic insurrexerunt inhonorati contra honora Clem., epist. 1, num. 5. Photius, codice cxxvi.

tos, inglorii contra gloriosos; insipientes contra sa- parens divinæ electionis suæ participes nos effece pientes, juvenes adversus seniores. Ideo procul absunt justitia et pax; dum unusquisque timorem Dei dese rit, et in fide illius cæculit, nec in institutis præce ptorum ejus ambulat, nec Christo decenter conversa tur; sed unusquisque secundum pravas cupiditates suas incedit, invidiam iniquam et impiam assumendo, per quam et mors intravit in mundum. Pluribus deinde Veteris Testamenti exemplis, quæ incommoda ex invidia oriantur, ostendit; inter cætera vero Caini, Mariæ sororis Moysis et Aaron, Dathan et Abiron exempla recenset; atque ut novo invidiæ exemplo Corinthios acrius commoveat Propter iniquam æmulationem, inquit, apostoli Pe trus et Paulus martyrium passi sunt. Propter amu lationem quoque Danaides et Dirce fortissima illæ mulieres, cum gravia et nefanda supplicia susti nuissent, cursum suum fide invicta perfecerunt. Quo vero eos ad vocationis suæ officia atque ad pœni tentiam hortaretur, vocationis ipsorum sanctitatem, pretiosum Christi sanguinem pro nostra salute effusum Ninivitarum pœnitentiam, Henoch, Noe, Abrahami fidelitatem, cæterasque patriarcha rum virtutes, Jesu Christi humilitatem, ejus, a quo creati sumus, bonitatem atque miserationem; pacis et humilitatis commoda, inanimatarum creaturarum, solis, lunæ, stellarum, maris et abyssorum impene trabilium in Dei leges sibi impositas obsequium, postremo Domini erga res omnes creatas beneficia, præcipue vero in Christianos, ob oculos proponit. Quibus hæc superaddit: Equum igitur est, ut ab ejus voluntate non simus transfuge: homines stul tos, insipientes, elatos, et gloriantes in sermonis sui jactantia offendamas polius, quam Deum. Dominum Jesum Christum, cujus sanguis pro nobis datus est, veneremur. Præpositos nostros revereamur; seniores nostros honoremus; juvenes doceamus' disciplinam timoris Dei; liberi nostri discant quid charitas, apud Deum possit. Hortatur deinde sanctus Clemens Corinthios, ut Dominum timeant, atque in ejus bonitate sperent, tum ob resurrectionis fiduciam, cujus exempla ali quot profert, a rebus naturalibus petita, cujusmodi est illud phoenicis tum ob Dei in promissis ser vandis fidem, et quod impossibile sit peccatoribus, ejus oculos effugere. Addit, cum miserationum ille Duæ hæ mulieres Neroniana persecutione sæviente passæ creduntur. Ruinart., Act. martyr., pag. 2, aut illa, quæ sub Domitiano excitata fuit. Tillemont., tom. II, pag. 55, et not. 7 sur S. Clé ment pape, pag. 264 dans l'Hist. ecclés. Primo igitur jam sæculo credidit Ecclesia, Christi sanguinem pro totius mundi salute effusum esse. Tacitus, lib. vI Annalium phoenicis historiam citra jocum commemorat. Eadem a Tertulliano, Lib. de resurrect. carnis, cap. 12; a S. Epiphanio, in Ancorato; ab Origene, lib. v contra Celsum; a S. Cyrillo cateches. 18, memoratur, adeo ut hæc opi nio communis esset, atque nulla disquisitione insti tuta ex quorumdam tantum rerum naturalium gen rit, et sancti populi membra reddiderit, nihil nobis superesse, nisi ut omnigena recta opera maximo cum animi ardore consectemur ad Patrum nostro rum Abrahami, Isaaci et Jacob exemplum, quorum fides, obedientia atque humilitas tam grandibus præmiis affectæ fuere. Sit ergo omnis gloriatio no stra et fiducia in ipso: voluntati ejus subjiciamur: et. nos concorditer cum angelis coram ipso Santtus, san ctus, sanctus clamantibus, communi consensu, et tan quam uno ore clamemus, ut participes fiamus magna rum et inclytarum promissionum ejus, quarum ex cellentiam et quantitatem ipse tantum cognoscit. Ordinis vero, et inter præpositos atque subditos discriminis necessitatem in ecclesiastico ministerio demonstraturus, militiæ exemplum proponit. Neque enim ibi omnes præfecti sunt, neque tribuni, neque centuriones, sed unusquisque in suo ordine ab impe. ratore et ducibus mandata peragit. Cuncta itaque ordine debemus facere, quæ nos Dominus jussit per agere. Oblationes et officia non temere vel inordinate fieri præcepit, sed præfinitis temporibus ac horis; quo etiam loco, et a quibus celebrari velit, ipse ex celsissima sua voluntate definivit, ut pure et sancle omnia facta juxta ejus beneplacitum, accepta essent voluntati ejus. Qui ergo assignatis temporibus obla tiones suas faciunt, accepti et beati sunt; nam qui sequuntur leges Domini, non aberrant. Summo quippe sacerdoti sua munia tributa sunt; et sacerdotibus locus proprius assignatus est; et levitis sua ministe ria incumbunt; homo laicus præceptis laicis constrin gitur. Unusquisque vestrum, fratres, in suo state gra tias Deo habeat, in bona conscientia degens, non transgrediens præscriptam muneris regulam. Non ubique, fratres, offeruntur sacrificia jugia, sed Hie rosolymis tantum atque illic non in omni loco fil oblatio, sed ante templum ad altare. Ostendit subin sanctus Clemens, Deum ipsum ecclesiasticæ hierarchia auctorem esse; Jesume Christum a Deo, apostolos a Jesu Christo missos fuisse; eos in fide per Spiritum sanctum confirma tos, regnum Dei adventurum esse ubique a muntiasse, atque primitias eorum, quos ad fidem converterans, in episcopos et diaconos eorum, qui credituri erant, constituisse. Neque hoc novum: a multis enim tem poribus de episcopis et diaconis in Scriptura men tilium scriptorum fide recepta. Quia vero Græca vox poivis, ut observavit Cotelerius, Latine et unigenam avem, el palmam significat, locos sacræ Scripturæ in quibus qoiv Græce de palma dicitur, de alite in terpretantes, quod de phoenice ave narratur, etiam Scripturarum auctoritate niti facile sibi persuase runt sancti Patres. Sanctus Clemens, templum Hierosolymitanum, cum epistolam istam scriberet, adhuc superstes fuisse significare videtur; licet id necessario ex ejus verbis non consequatur, cum tota ejus oratio comparatio tantum sit. Solemus autem in comparationibus res præteritas tanquam præsentes proponere. Fleury, list. eccl., tom. 1, in Clem. lib. 1, § 35.

altum sapientes e spe illius ejici, Claudit epistolam, Deum orans, ut per D. N. J. Christum, illis det f dem, timorem, pacem, patientiam, cæterasque virtutes, petitque ut Claudium, Ephebum, Vale sium et Fortunatum, epistolæ hujus tabellarios, brevi et cum gaudio remittant, ut citius, inquit, opta bilem nobisque desideratissimam pacem ac con cordiam annuntient. tionem factam fuisse. Mox contentiones ob Aaronis in ovili Christi parvos et probatos inveniri, quam sacerdotium Moysis ætate exortas describit, et Co rinthios injuste episcopatu privavisse eos, qui ab apostolorum successoribus constituti fuerant, et munere suo inculpate et præclare fungebantur. Schisma vestrum, inquit, multos pervertit; multos in animi dejectionem, multos in vacillationem, omnes nos in tristitiam conjecit. Turpia sunt, dilecti, et valde turpia, el Christiana conversatione indigna, audiri, firmissimam et antiquam Corinthiorum Ecclesiam propter unum aut alterum hominem contra presbyte ros seditionem movere. Atque is rumor non tantum ad nos pervenit; sed ad eos quoque, qui a nobis alieni sunt animo et sententia; adeo ut propter vestram in sipientiam, etiam blasphemiæ et convicia nomini Do mini inferantur. Auferamus igitur celeriter hoc scan dalum, et Domino accidamus et plangamus, orantes eum ut, propitius factus, reconcilietur nobis atque in decoram el castam fraterni amoris viam nos redu cat et restituat. Charitatis deinde laudes persequitur, eam Moysis ad instar commendans, qui e libro vitæ deleri cu piebat, si populo suo veniam non impetrasset; do celque, qua ratione inter ipsos servari possit; quibus gentilium ipsorum exemplum superaddit, qui ob publicam utilitatem mortem atque exsi lium subiere. Fraternæ etiam correctionis utilitatem commemorat, subditque: Vos ergo, qui seditionis fundamenta jecistis, subditi estote presbyteris et in pænitentiam corripimini: melius siquidem vobis est Analysis epistola secunda D. Clementis ad Corinthios. In altera ad Corinthios epistola, sibi proposuisse videtur sanctus Clemens, ut Corinthios ad vitam ipsorum vocatione dignam ducendam hortaretur. Quare, sub ipsum initium docet, eos de Christo, tanquam de Deo sentire æquum esse, et quanta eidem debeant, atque quam gratos se illi exhibere oporteat, quod eos ad Evangelii lucem vocarit, gratum vero animum non solam divinitatis ejus professionem palam edendo probari ait, sed potius præceptorum ejus viam ingrediendo. Subdit, ho minis vitam in duo tempora, sive sæcula inter se diversa divisam esse, præsens unum, futurum al terum, quæ quasdam veluti inimicitias invicem exercent; prius scelera atque flagitia prædicare; posterius his omnibus nuntium remittere; præsens sæculum poenitentiæ destinatum, atque Dei iræ et futuri sæculi suppliciis effugiendis aptum esse cujus diem atque tempus penitus ignoramus. Quid de duabus Clementis ad virgines epistolis sit sentiendum. Quis primus has epistolas delexerit. Nuperrime 7. cl. Joannes Jacobus Wetstenius duas alias produxit sancti Clementis Romani epistolas, hac tenus omnibus incognitas, quas velut sinceros D. Clementis fetus agnovit cl. editor, ac pro viribus eidem asserere est aggressus. Verum duos præ cæ teris viros haud incelebres nactus est adversarios alterum quidem Nathanaelem Lardnerum, qui anno 1755 dissertationem 60 paginarum in-8° An glice Londini edidit; pluribusque in contrariam sententiam adductis, in eam tandem cogitationem devenit, has nimirum epistolas circa medium sæ culi tertii ab episcopo Orientalis Ecclesiæ fuisse per In Novo Testamento Græco cum lectionibus variantibus, commentario pleniore ex scriptoribus Hebræis, Græcis et Latinis, Amstelodami 1751 edito, scriptas alterum vero Hermannum Venema, qui anno insequente 1754, Harlingæ vulgatis tri bus epistolis, viris clarissimis Wesselingio, Hem sterhusio, et Cannegietero inscriptis, easdem epi stolas Clementinas supposititias esse omni studio contendit evincere; in iis enim inter alia D. Hie ronymi stylum sibi suboluisse innuit Et quam vis de auctore ac tempore, quo vixerit, nihil de finiat; eum tamen fuisse Orientalem, non Roma num, et Origene quoque posteriorem arguit Utrique statim respondit Wetstenius, iterumque, quas edidit epistolas, magis magisque Clementi Ro mano vindicavit Lardnero quidem in Diario lit Lardner, dissertation upon the two Epi stles ascribed to Clement of Rome, 37, 54 el 57. Venema, epist. 2, § 27, § 89. Idem, ep. 3, § 16 et seqq.. pag. 129.

terario Gallice Inscripto Bibliothèque raisonnée epistolam primam ad Corinthios; meminit et se Venemæ autem, epistola eo ipso anno 1754 Am stelodamensibus typis consignata, quam epistolæ prime Venemianæ opposuit. Ulteriores vindicias pro his Clementinis epistolis demum v. c. Andreas Gallandius exaravit. Verum argumentis cum intrinsecis tum extrinsecis in utramque partem sine præjudicio expensis eas positive dubias esse; neque aliquid pro vel contra authentiam earumdem certe statui posse, cum v. cl.. Joa. Mansi existimo. Argumentum pro authentia primum. -Argumen Lum primum pro authentia harum D. Clementis epistolarum petunt præfati auctores ex testimoniis sanctorum Hieronymi et Epiphanii, quorum pri mus hujus Clementis epistolas a frequenti virgi nitatis commendatione laudat alter vero, ait, a sancto Clemente laudibus efferri Eliam, Davi dem et Samsonem Utraque hæc sicut nus piam in duabus leguntur vulgatis divi Clementis ad Corinthios epistolis, ita vicissim perspicue in utraque hac apparent. Secundum argumentum. Secundo probant au thentiam Clementinarum ex conformitate styli ha rum epistolarum cum duabus ad Corinthios datis observant passim easdem sententias, eamdem scri bendi, exemplaque in medium producendi et ra tiocinandi methodum. Ad hæc mores vere aposto lici, simplicitas, modestia, frugalitas, benignitas eadem insunt, etc.; uno verbo, utrumque epistola rum par vivam Clementis imaginem referre, ac tantum non spirare arbitrantur. Demum in utraque hac epistola nibil occurrere oppositum moribus Ecclesiæ Christianæ prioris sæculi, quo Clemens Doruit, Wetstenius, aliique persuadere conantur. Argumenta contra authentiam.-At vero criticis morosioribus arduum videtur admittere, et pro sinceris agnoscere epistolas tota plane antiquitate, et ad hoc usque sæculum ignotas. Neque facile concedunt, divum Hieronymum sermonem de illis babuisse in fragmento a Wetstenio ejusque se ctatoribus producto, quod hoc argumento evinci posse existimant. Hieronymus in catalogo De viris illustribus Clementem non negligit, laudatque ejus Tom. L. parte n, art. 8, pag. 363. Bibl. Vet. PP. tom. I, in prolegom., pag. 20 et seqq. Tom. I Concil., col. 144 et seqq. Hi sunt eunuchi, quos castravit non necessi tas, sed voluntas propter regnum cælorum. Ad hos et Clemens successor apostoli Petri, cujus Paulus apostolus meminit, scribit epistolas, omnemque pene sermonem suum de virginitatis puritate contexuit. S. Hieron., lib. 1 contra Jovinianum. Clemens ipse omnibus illos (Ebionæos) modis redarguil iis epistolis circularibus, quæ in sacrosan etis Ecclesiis leguntur: ex quibus constat, longe ab iis, que in Circuitibus illis (Petri) sub ejus nomine adulterina exstant, illius fidem ac sermonem abhor ruisse. Etenim virginitatem ipse (Clemens) docet, el isti (Ebionita) repudiant: ille Eliam, Davidem, ct Samsonem omnesque prophetas commendat; quos hi detestantur. Epiph., hær. 30, $, 15, Opp. t. 1, p. 139. cundæ, quam tamen non ab omnibus admitti af firmat. Profecto non siluisset et geminas alias, si nosset Quo ergo spectavit in testimonio ille ex libro contra Jovinianum producto? arbitror præ oculis habuisse epistolam ad Corinthios secun dam, in qua forte de virginitate prolixior, sermo habebatur; quanquam enim is modo non legatur, non est cur quispiam miretur; neque enim inte gra ad nos pervenit, ut eruditis omnibus explo ratum est. Nec multum Epiphanii testimonium nos morari dehet; siquidem illud expeditum est ex epistolis Clementis, quæ tunc legebantur in Ecclesiis. Profecto ex testimonio sancti Hieronymi discimus, nullas alias Clementis epistolas ætate illa in Eccle sia legi consuevisse, nisi ad Corinthios geminas. Accedit quod, observante v. cl. Lardnero neu tra Corinthiacarum epistola integra ad nos perve nerit, atque inde faeile fieri potuit, ut Samsonis mentio inter ea, quæ in iisdem epistolis desunt, maxime vero in secunda, occurrerit. An nihil moribus primi sæculi contrarium occurrat? Quod vero ait Wetstenius, nibil in utraque litera hac occurrere a moribus ætatis illius abhorrens, usque adeo verum haud judicat illustrissimus D.. Mansi ex earum enim lectione deprehendisse sibi visus est, nescio quæ vestigia monachatus, nempe cœtus hominum, qui morum sanctimoniam singularem elegerint, quod permaxime elucet illis verbis: Id quod non decet fideles, illos præcipue, qui elegerunt sanctitatem.» Monachorum autem a consortio fidelium secessus recentior est, quam ut cum ætate Clementis componi possit Cæte rum styli similitudo, sententiarum æqualitas non semper eumdem probat operis auctorem. Tandem vix probabile est, Clementem Romanum Syriace scripsisse. Aliis insuper argumentis Semlerus has epistolas oppugnat, sed quæ mihi præjudicia potius, quam rationes esse videntur. Talia certe sunt, quod Igna tius Clementi pudicitiam, non virginitatem, concedat, et quod doctrina de fugiendis omnimode, etiam quoad locum, mulieribus, non sapial genium At pace adversariorum dixerim, hoc argu mentum nimium probare, consequenter nihil inde evinci. Plurima enim veterum scriptorum opera abs D. Hieronymo in Libro de viris illustribus prius omissa in aliis postea lucubrationibus Hieronymia nis enuntiata observant viri eruditi. Adde quod li brum De viris illustribus anno Christi 392 absolve rit, primumque subsequente anno libros adversus Jovinianum evulgarit, quemadmodum ex eodem sancto doctore constat dissertat. upon the two Epist., pag. 24. Tom. I Conciliorum, col. 157. Neque hæc crisis sal firmo innititur talo. Quis enim ignorat, jam a tempore apostolorum exsti sisse ascetas, qui inter Christianos strictius quoddam, ac severius vitæ genus ampleri sunt? Vide Montfa conium, dissert. De Pailonis Therapeutis. S. Ignatius, Epistola ad Philadeph., cap. 4.

apostolicum, sed monasticum. Econtra Wetstenius Paganis sacra prælegant aut exponant, ludibrii vi hoc ipsum argumentum pro astruenda yvnaóenti tandi causa. adhibet, qui banc ipsam severitatem in causa ponit, cur refrigerato cœlibatus studio, immissaque inter clericos quoque luxuria, tandiu epistolæ illæ deli tuerint. Ambæ hæ epistolæ argumenti sunt ascetici nec multum, quod ad doctrinæ, aut historiæ, aut disci plinæ quoque ecclesiastica rationem accuratius percipiendam magnopere facit, complectuntur. Prima continet laudem castitatis, scilicet virginita tis, veramque rationem, cum virtute conjunctam; altera camdem pluribus illustrat exemplis, maxime ipsius auctoris, aliorumque ipsi similium, quorum fuga et abstinentia a feminis magna sane et sollicita Jescribitur, nullo ut loco morentur aut diversentur, abi aut nulli viri, aut femina unica sit, eaque ab stinentia prophetarum pæne omnium exemplis com mendatur. Monentur etiam, ad quos scribit, ne Earum primitiva lingua.- Versio illarum sim plex est et fidelis, neque tamen Syriaco idiomati ita similis, ut aut perspicuitas, aut linguæ Latinse puritas laboret: quod tamen magis in altera epistola, nescimus quo casu, factum, ut ad verbum translata omnia, Schmidianæ Bibliorum versioni essent simil lima; quod tamen crebris illis ad Scripturæ sacræ loca allusionibus datum videtur. Cæterum, Græce scriptas primitus quod epistolas putat Wetstenius, e Græcis vocabulis, quæ ibi crebra leguntur; La tine scriptas cur dicere non possemus? cum Lati num vocabulum seligo, sæculum initio epistolæ pri mæ invenerimus. Nam eomplura e Græco in hanc linguam transiisse, vel ex Novo Testamento apparet. Exaratas quidem fortasse fuisse non longe a Neronis obitu, dum Ecclesia tranquilla pace frueretur, cen set Gallandius DE SUPPOSITITIIS S. CLEMENTIS NOMEN PRÆFERENTIBUS SCRIPTIS. Præter laudatas hactenus epistolas, multa alia explorata est epistolae hujus falsitas, quod eam D. sub Clementis Romani nomine circumferuntur opera nempe quinque ad diversos epistolæ, homiliæ no vemdecim, decem libri Recognitionum, octo Consti tutionum apostolicarum, Liturgia el Canones apo stolorum; quæ omnia collegit Joannes Baptista Co telerius, Sorbonæ doctor, et adnotationibus illu sirata Græce et Latine inter Patres apostolicos anno 1672 edidit. Mirum est viris doctissimis Turriano, Binio et quibusdam aliis in tantæ eruditionis ecclesiasticæ luce probari potuisse has quinque epistolas decre tales Clementi Romano suppositas. Adeo enim per spicacibus viris deformes videntur hoc saltem tem pore, ut nulla arte, nulla cerussa, aut purpurisso fucari possint. Prima ad Jacobum fratrem Domini ..Hierosolymorum antistitem data, quanquam satis antiqua, quippe jam a Rufino sæculi quarti scri plore in Latinum translata, et nonnullis etiam an tiquis canonum collectionibus, nominatimque co dicis a Paschasio Quesnello vulgati quibusdam exem plaribus inserta spuria tamen a modernis cri ticis pæne omnibus agnoscitur. Inde autem certa et Biblioth. PP., tom. I, prolegom. 1, pag. 25. Unde mirum non est hanc epistolam anno 442 a concilio Valensi 1, canone 16, ac subinde a Clemens post passionem Petri ad Jacobum scribera fingitur; quem ante Petrum obiisse indubitatis mo numentis notum habetur. Nam Jacobum anno Chri sti 62 a Judæis occisum esse, omnes conveniunt Petrum autem aliqui anno 65, plures anno 66, alii autem 68 aut 67, nulli sane ante 65 annum passum existimant. Secunda eumdem sanctum Jacobum de sacramen tis, vestibus et vasis sacris instruit; quod verum Clementem sibi arrogasse in apostolum, quis cre dat? Tertia inter alios etiam principibus majoribus et minoribus, ceu jam Christo aggregatis, inscribi tur, qui ævo Clementis inter fideles adhuc nulli erant. Quarta ad Julium et Julianum discipulos data, purificationes seu ablutiones Judaicas suadet, et pro certo ponit, eum, qui has negligit, nec de in terna animæ puritate cogitare. Quinta denique fra tribus el condiscipulis Jerosolymæ cum Jacobo ha bitantibus inscripta, narrat Clementem adfuisse, dum Ananias et Saphira conjuges coram Petro mortul conciderunt, quod nullam verisimilitudinem habere videtur: et quis credat sanctum (quemad modum in hac epistola legitur) docuisse, rerum omnium communem usum, ipsarumque adeo uxo rum,intercedere debere. Nicolao J, Joanne Vill pontificibus, aliisque nomine Clementis fuisse laudatam.

Testatur Photius duo volumina a se perlecta fuisse, quæ scripta complura sub sancti Clementis nomine complectebantur. Priori apostolicæ consti tutiones, opus apud universam antiquitatem cele berrimum, continebantur; quod tamen doctorum virorum judicio lenge post sancti hujus Pontificis teinpora conscriptum fuit altero sancti Petri res gestæ, ejusque cum Simone Mago colloquia de scribuntur, et qua ratione sancti Clementis ipse parentem, atque fratres suos recognoverit, unde Recognitionum appellatio syntagmati huic indita est. Solet et Itinera, aut Itinerarium vel Circuitus S. Petri, atque Acta D. Petri appellari. Fuere et qui opus istud cum illa, quæ fertur sancti Petri cum Apione, disputatione confuderint. At Photius opera hæc inter se diversa esse contendit. sebii ætate legebantur, cum a scriptore isto non ideo tantum rejiciatur, quod veterum testimoniis fir matum non sit, verum etiam, quod apostolicæ fidei normam non servaret. Rejectum quoque fuit ab auctore synopseos sancti Athanasii nomen præ ferentis, a Gelasio papa(39). Sanctus Hieronymus vero qui id sancti Clementis nomine laudat, idem ta men tanquam apocryphum rejici monet. Est enim commentitiis historiis refertum, nullam veritatis speciem habentibus. Imo et blasphemæ voces in Dei Filium, atque ineptiæ indigna, quæ sub tanto nomine lucem viderent, ibidem occurrunt. Opus vero istud supposititium esse vel ipsa epistola, quæ in ejus antecessum legitur, argumento est; nuntiat enim sancti Petri mortem sancto Jacobo Hierosoly mitano episcopo qui pluribus annis ante apo stolorum principem obierat. Epistola hæc Photii ætate in omnibus Recognitionum exemplaribus non exstabat. Observat autem idem criticus, eam ali quando sancti Clementis, quemadmodum hodie ex Rufini interpretatione legitur, alias vero sancti Pe tri nomine inseriptam fuisse, atque duo hæc exem plaria eventus toto coelo diversos retulisse. Conje cturam vero inde sumit, duas operis hujus editio nes invicem valde diversas exstitisse, unam sub sancti Petri, aheram sub sancti Clementis nomine, quæ a Rufino reddita fuit. Nec injuria: videmus enim ea, quæ sanctus Epiphanius et sanctus Hiero nymus ex Recognitionibus laudarunt, in iis, quæ su persunt, aut penitus non exstare, aut longe alia ratione legi. Veterum quidam eos sancto Clement tribuerunt. Origenes sancti Clementis nomine loca complura recitat, quæ hodie in Recognitionum libris leguntur. Origene igitur opus istud antiquius est, atque ejus ætate, ut supposititium ab universis non habeba tur. Idem quoque ut sancti Clementis Romani scri ptum a D. Epiphanio et Rufino laudatur; uter que vero conqueritur, ab hæreticis, Ebionitis præ sertim, corruptum, atque interpolatum fuisse, er roresque suos undique eos illi inspersisse. Addit sanctus Epiphanius, nihil integrum ab illis relictum fuisse. Sanctus Hieronymus idipsum S. Cle mentis nomine recitas. Rufinus ad sancti Gau dentii preces Latine opus istud reddidit, neque, quidquam a se resectum præter loca nonnulla vires suas, atque captum exsuperantia commemorat. At tamen præter Ebionitarum, Eunomianorum præ terea, atque complurium aliorum errores, qui ab Ecclesia damnati fuere, ea contentos animadver tit Circa tertium sæculum scripti fuere. - Recogni tionum auctoris ætatem accurate designare non va lemus; at si opus istud idem, atque sancti Petri cum Apione disputatio foret, quæ fuit Cotelerii et insignium quorumdam criticorum sententia, al tero tantum sæculo exeunte, aut tertio ineunte paulo ante Origenem scriptum fuisse censendum esset, Ait enim Eusebius haud dudum spissa Supposititii sunt.-Eadem vero in hoc opere Eu- quædam opera sancti Clementis nomine prolata Codice exu, in sua Bibliotheca. Invicti argumenti loco sit D. Hieronymi si lentium, qui ut peritissimus antiquitatis scrutator in catalogo scriptorum ecclesiasticorum mentio nem certe eam injecisset, si se vivente constitutio nes D. Clementis nomen præferentes in Catholicorum manibus versatæ fuissent. Quid qoud liber hic ab apostolico sæculo abhorrentia complectatur? Petrus enim Saturninum et Basilidem absurdorum dogma tuin auctores dicit, qui Petro tamen posteriores erant. Lib. 11, c. 29 decernitur decimas et primitias pendendas episcopis, quas profecto nascens Eccle sia ignoravit. L. vi, c. 15 baptismum ab hæreticis collatum iterari jubent. In octavo Constitutionum libro continetur etiam liturgia seu Missæ, dicendæ ratio a capite quinto usque ad 15, in fine autem ejusdem libri in editione Conciliorum v. cl. Mansi col. 595, t. I, subjunguntur canones 84 ceu, ab apostolis sanciti, ac a B. Clemente collecti. Verum de his alio loco et teapore, in quo nos demonstra turos confidimus, scripta hæe primum sæculo tertio adornata fuisse. Codice 113. Origenes, t. 11 Comment, in Genes. cap. xxII, Philocal., et in cap. xxvi Matth. Epiphan., hæres. 30, n. 15; Rufinus, De adub terat. libr. Origenis. Hieronym., in Ep. ad Galat. Ruf., prolog. in lib. Recognit. Idem, De adulterat., lib. Orig. Euseb., 1. II, c. 38, H. E. Pag. 154. In decreto. In Catalog. c. 15. Refertum autem est hoc opus absurdis nugis, non sine plurimis ex Arii opinione in Filium blasphe mis, Photius, cod. cxIII. Notum tibi facio, Domine, quia Simon Petrus pro pietate pati volens, præsentem vitam finivit, Ep. Clem, ad Jacob,, n. 1. Photius, cod. 113. Cotelerius, t. I Patrum apostol., pag. 490. Quidam porro alia etium opera prolixa el co piosa sub ejus nomine heri ac nudius tertius in lu cem protulerunt: puta Petri et Apionis disputatio nes, quarum apud antiquos nulla omnino exstat men tio; neque enim sincera recta fidei ab apostolis tradita nota illis expressa reperitur. Euseb. I. in, c. 38, H.E.

fuisse, quæ sancti Petri cum Apione dialogos comple- labore levaremus. Recte de iis pronuntiavit Pho clebantur. Photius tamen opera hæc invicem di versa fuisse existimat Exstant in Recognitio nibus capita undecim de fato ex opere quodam a Bardesane circa annum 170 conscripto petita. Mi nime tamen inde consequitur, eum Recognitionum auctorem esse, cum ejus errores de duobus princi piis pluribus locis ibidem refutentur. Satius vero est existimare, eum qui opus istud conscripserit, eorum partem, quæ Bardesanes. de fato dixerit, inseruisse, quod et Eusebius in suis Præparationis evangelicæ libris præstitit, ubi eumdem locum legi mus, quem Recognitionum auctor a Bardesane mu tuum acceperat. tius stylum atque eruditionem in iis conspi cuam merito esse commendandam; auctorem vero theologiæ, atque ecclesiasticæ doctrinæ admodum peritum non fuisse et fabellarum inventoribus ac censendum. DE CLEMENTINIS ET NONNULLIS ALIIS SCRIPTIS SUPPOSI Clementine sancti Clementis nomen falto præfe runt.-Præter decem Recognitionum libros exstant sub sancti Clementis nomine novem et decem bo miliæ, quæ plerumque Clementinæ appellari solent. Existimat Cotelerius eas alteram fortassis Reco gnitionum editionem esse sancti Petri nomen præ ferentem; illud sane constat, complura in homiliis "istis exstare, quæ in Recognitionibus etiam legun tur, easdem fabulas, eosdemque errores utrinque oc currere; eamdemque utriusque operis distributionem videri. Stylo sunt valde eleganti, præbetque auctor plurimæ eruditionis specimen; commentitium au tem se esse, multis notis prodit. In quot libros totum opus distributum sit. Quid de illo sentiendum.- Refert auctor tertio Recogni tionum libro, se decem alios sancti Petri sermonum libros,quos Cæsareæ habuerat, ad sanctum Jacobum misisse. Ii vero unquamne in vulgus editi fuerint? ignoramus; hodie autem nullum eorum vestigium superest. Recognitiones in decem libros distributæ sunt. Priori inducitur sanctus Clemens rationem narrans, qua sancti Barnabæ prædicationibus ad fidem traductus, atque in ea a sancto Petro insti tutus fuerit. Alter sancti Petri cum Simone Mago sermonem complectitur. Tertio iidem de natura li beri arbitrii colloquuntur, quo sanctus Petrus potestatem animi nostri esse definit, id, quod libet, agendi. Quartus, quæ a sancto Petro in itinere Tri poli Cæsaream suscepto gesta sunt, edisserit, et plurimos sancti Petri hortationibus ad fidem traductos refert. Quintus paræneticus sermo est, quo sanctus Petrus inscientiam seu ignorantiam peccatorum omnium originem esse, idolorum cul tus falsitatem, atque Dei unitatem demonstrat. Sexto baptismi necessitatem probat, explicatque, quomodo ad eum accessurus comparatus esse de beat. Septimo sanctus Clemens varios eventus narrat, qui matri et fratribus suis contigerunt, et quo pacto in eos rursum in Palæstina inciderit. Sequentes duo dialogi sunt, quibus sanctus Petrus, Aquila, Nicetas, et sanctus Clemens seni cuidam, quem sancti Clementis patrem esse postea agno verunt, ostendunt, fateri nos omnino debere, cun eta divinæ Providentiæ imperio, non casu geri. Decimus ac postremus liber dialogus quoque est inter sanctum Clementem, eumdemque senem de boni et mali natura. Ad finem libri de Simone Mago mentio instituitur, atque de ea, quæ ibi fer tur, senis hujus in Simonis Magi vultum metamor phosi. Hæc sunt, quæ de decem Recognitionum libris hodie exstantibus lectoribus leviter delibanda proposuimus, ut eos inutilia fere scripta legendi Photius, codice exu. Loco citato. Coteler., t. I, pag. 607. Ibid. pag. 655. Id., ibid. Lib. 1 Recognition., n. 17. Anast., quæst. 96, pag. 526. Epitome sancti Petri vite supposititia quoque est. Est etiam a Cotelerio edita sancti Clementis his toria, quæ Epitome sancti Petri vitæ inscribitur. Scri ptum hoc ad sanctum Jacobum Hierosolymitanum epi scopum datum esse fingitur,atque præter res a sancto Petro gestas, sancti Clementis etiam vitæ historiam complectitur. Istud vero nibil nisi Recognitionum, Clementinorum, Actorum martyrii sancti Clementis, atque historiæ de Ephraim summa est. Hujus collectionis auctor, qui Metaphrastes esse creditur, ea, quæ in scriptis, unde hæc excerpsit, redundare, aut falsa perniciosaque esse sibi visa sunt, amputavit. Afia supposititia sancti Clementis nomen præfe rentia scripta. Fuit jam a nobis superius adno tatum, Recognitionum auctorem affirmare, decem sancti Petri, sermonum Cæsareæ habitorum libros sancto Jacobo a se missos fuisse. Decem illi libri, ut jam semel monuimus, ad nos non pervenerunt; attamen pseudo-Clemens operam dedit, ut quid illis contineretur, penitus non ignoraremus. Ex illis quidam de veri prophetæ notis, atque de legis intellectu agebat. Anastasius Antiochenus lau dat præterea sancti Clementis nomine orationem quamdam de Providentia, atque de justitia Dei. Inde vero fortasse fragmenta a Cotelerio edita petita sunt, quibus Trinitatis mysterium probe ex plicatur. Veteres sancti Clementis scripta eorum appellatione non addita sæpe laudarunt, inter ca teros sanctus Basilius pseudo-Dionysius Areo pagita, auctor disputationis contra Arium inter opera sancti Athanasii, Anastasius Sinaita, Nice Coteler., not. ad lib. 1 Recognit., n. 24; el inter Lestimon. veterum de Clementin. Basilius, lib. 1 De Spiritu sancto, cap. 29; Dio nys., De divin. nominibus, c. 6; Anastasius in Odego. cap. 2; Nicephor., t. Hist., c. 11. Videndus quo que Grabe, tom. II Spicileg., pag. 189 et seqq

phorus Callistus, atque nonnulli alii. De liturgia & storiæ hujus falsitatem demonstrandam; cum le sancti Clementis, atque de collectione, quam ab eo institutam ferunt, sancti Petri revelationum, idem ferendum est judicium. Acta martyrii sancti Clementis tam admirandis narrationibus tota conflata sunt, ut ægre legenti supposititia videri non possint. Constant autem mera miraculorum narratione; quæ licet stylo valde gravi conscripta sit, nativus tamen ille antiquitatis color, qui in genuinis ejus ætatis scriptis conspicuus est, ibidem non spectatur. Refert primum, Sisinnium, quod ¿Theodora uxor Christianam religionem pro fessa fuisset, valde indignatum, rationem, qua factum hoc ulcisci posset, quæsivisse; cum vero Theodora quadam die ad ecclesiam ivisset, Sisinnium quoque eo contendisse, at per aliam portam subiisse, cun claque, quæ in Christianorum mysteriis gerebantur, curiose admodum perlustrasse. Precibus autem a sancio Clemente absolutis et populo Amen respon dente Sisinnium curiositatis suæ poenas dedisse, et lingua, auribusque illico captum fuisse. Eum vero tam celeris ultionis eventu perculsum erroris sui pœnituisse, et cum baptismo corporis, animæ quoque salutem consecutum fuisse. Publium Tar quinianum sacrorum officiorum comitem, cum Christianam religionem tantos in urbe progressus facere cerneret, data regionum præfectis pecunia, auctorem illis fuisse ut in Christianos populum concitarent. Clementem igitur primum adorti sunt, eum de sacrilegio, de impictate, atque de violatis Augusterum edictis accusantes. Trajanus his om nibus a Mamertino urbis præfecto acceptis san ctum Pontificem in Chersonesum ultra Pontum Euxinum relegavit. Invenit vero ibi ultro duo millia Christianorum jam diu ad cædendi marmoris opus damnatorum. Inter maxima autem horum fidelium incommoda illud erat, quod sexto milliario aquam humeris suis deportare deberent. Pontifex autem corum miseratione tactus, cum agni cujusdam ductu, ubi fons esset, cognovisset, eam, ut effode rent, Christianis ostendit. Quibus nequidquam la borantibus sanctus Clemens eum locum ipse levi ictu percussit, et fons illico exsiliit. Ad miraculi hujus famam tota provincia accurrente, cunctisque ad fidem traductis et baptizatis intra anni spatium. septuaginta ecclesiæ constructæ, idola omnia con fracta, templa circumjacentis regionis diruta, omnesque luci usque ad trecenta milliaria in cir cuita concisi fuere. Trajanus vero, ut tantum rei Christianæ progressum sisteret, Clementem an chora ad collum ligata in mare demergi mandavit. At mari usque ad locum, quo Pontificis corpus ja cebat, recedente, illud tumulo saxeo in templo quodam marmoreo conditum Christiani invenerunt. Multa autem disquisitione opus non est, ad hi Dio, libro LXVIII, pag. 769. ctor facile percipere possit, fabellam sapere, quæ de Sisinnio referuntur. Quis enim credat ætate il la, qua pagani Christianorum cultui vetando plu rimum invigilabant, ecclesias vulgo adeo notas, lan tamque eas subeundi licentiam fuisse, ut paganis ipsis aditus ad eas pateret, et Domini ministris nil prohibentibus, quæ in sacrorum mysteriorum celebratione gerebantur, perlustrare valerent? il lud quoque verosimile non fit, Trajani ætate præ fectum ullum tanta audacia fuisse, qui seditiones in urbe vel contra Christianos excitare auderet. Ad hæc sacrorum officiorum comitis appellatio Pu blia tributa sancti Clementis ævo cognita adhuc non erat; sed Constantino primum imperante usur patam fuisse, ex historia discimus. Fidem etiam su perat, sanctum Clementem illos, qui ad mortem eum conquirebant, canes in homines latrantes vo cavisse; quod tamen ab eo pronuntiatum in ejus actis legimus. Ingens Christianorum in Chersonesum deporta torum numerus. sub sancti Clementis adventur argumento etiam est horum actorum falsitatis. Ne que enim tempus, quo illuc deportari potuerint, perspicimus. Etenim si sub Domitiano damnatos dicamus, reponi potest, eos altero Trajani anno, quo sanctus Clemens eo relegatus fertur, illic am plius non exstitisse; cum Nerva Domitiani succes sor et proximus Trajani decessor omnes a Do mitiano relegatos tam Christianos, quam alterius cujuscunque generis revocaverit, quomodo sancti Joannis exemplo docemur. Sed neque sub Trajani imperii exordium illi damnati fuere, cum is decimo tantum imperii sui anno quæstiones in Christianos habere coeperit, quemadmodum ab Eusebio in Chro nico docemur. Fabulis quoque est annumerandum, quod in actia istis refertur, intra anni unius spatium septuaginta ecclesias in Chersoneso conditas fuisse. Neque enim inscio Cæsare construi potuissent. Quod si Trajanus id rescisset, cum Christianis esset ini quior, quod sane acta bæc sincera esse affirman tes fateantur necesse est, eas tanto numero ædifi cari passus non fuisset. Accedit, compertum nos babere, Christianos ad tertii tantum sæculi initium ecclesias, ad quas palam convenirent, habuisse. Aufidianus præses, qui a Trajano ad Christianæ pietatis augmentum prohibendum in Chersonesum missus fertur, solius sancti Clementis morte con tentus non fuisset, sed eum pro sua in deos pietate suoque in Cæsaris jussa obsequio quamplurimos ex rebellibus illis Cæsaris mandatis parere renuenti bus, idolorumque cultus hostibus, plectere utique debuisset. Quod de mirifico illo fonte acta ista memorant, qui ad sancti Clementis preces emanavit, præter eundum nobis esse censemus; singulæ enim narra

III. De resurrections. Resurrectio carnis. - De resurrectione corporum expressis terminis loquitur sanctus Clemens. Ut possimus facile veritati huic fidem præstare, utitur sanctus hic pontifex in epistola prima aliquibus similitudinibus, quæ humiles sunt, et minus peri torum captum non superant. Primo id probat ex ipsa resurrectione Salvatoris, ac dicit Jesum Chri stum ostendisse nobis in sua resurrectione primitias resurrectionis nostræ. Secundo probat hoc ducta paritate a nocte et die sibi invicem succedentibus tertio ex quotidiana experientia, qua conspi cimus arida, et nuda semina in terram jacta, toa gna providentiæ Domini virtute exsurgere, ac fru clum proferre. altera vero omnipotens est, ut quæ promisit, adim pleat: ergo absque ulla controversia corpora no stra resurgent. Argumentum hoc, dicam iterum, cujusque increduli pervicaciam expugnat. In propria carne mortui resurgent.-In secunda vero epistola expresse asserit, quod in propria carne nostra resurgemus, proprio nostro corpore bonorum operum mercedem recipiemus. Nos in hac carne, tv tauty t sapxl, mereedem recipiemus. Summa in parvo hoc textu præcisio reperitur, et nulli tergi versationi locus remanet. IV. De hierarchia ecclesiastica. Plurima haud levis momenti tradit vetustus hic Pa ter circa ecclesiasticum ordinem. Primo vult omnia in Ecclesia ordinate fieri. Cuncta, inquit ille Bordine debemus facere, que nos Dominus jussit per agere: statutis temporibus oblationes et officia per fici, neque temere vel inordinate fieri præcepit, sed præfinitis temporibus et horis: ubi etiam et a quibus celebrari vult, ipse sua excellentissima voluntate de finivit, ut pure et, sançle omnia facta in beneplacite, accepta essent voluntati ejus. Semper igitur in Ec clesia pro celebratione divini sacrificii assignata fuerunt loca, tempora ac personæ. Fabulosa historia phoenicis. Quarto ex fabulosa histeria phoenicis In orientalibus locis, scilicet in Arabia, tradit sanctus Clemens, est avis ista, quæ vocatur phoenix, que singularis et unigena existens annos vivit quingentos. Cum jam morte dissolvenda est, loculum sibi conficit è thure, myrrha et reli quis aromatibus, quem loculum completo tempore ingreditur et obit. Ex carne ejus putrefacta vermis nascitur quidam, qui animalis defuncti humore nu tritus plumescit, et alia phoenix omnium oculis ap- Magis autem instat, quoad ecclesiasticam subor paret. Nonnullas alias miras circumstantias reci- dinationem: Summo quippe sacerdoti, ait ille tat de phoenice sanctus Clemens, quæ sicuți modo sua munia tributa sunt, et sacerdotibus locus pro allatæ commentitiæ sunt. Erravit ergo Pontifex, prius assignatus est, et levitis sua ministeria incum dum hujusmodi historiæ plenam fidem adhibuit; bunt; homo laicus, aixòe &vpos, præceptis laicis cæterum erravit cum plerisque spectatissimis au-constringitur, Ex quibus concludit Unusquis cloribus vetustis, Christianis æque ae gentilibus (1).que vestrums, fratres, in statu suo gratias Deo habeat, Quinto tandem sanctus Pontifex probat resurre- in bona conscientia degens, non transgrediens præ ctionem mortuorum iis Scripturæ locis, in quibus scriptam muneris sui regulam, in honestate. Conside sermo est de hac veritate, iisque utitur aptissime ad remus ees, habet ipse alibi qui sub ducibus fidem et spem super hunc articulum in nobis exci nostris merent, quam ordinate, quam strenue, quam tandum. Deus, qui ne mentiamur præcepit, egregie alt submisse imperata exiequantur. Non omnes sunt præ ille multo magis non mentitur. Nihil quippe Deo fecti, neque tribuni, neque centuriones, neque quin impossibile, præterquam mentiri. Exsuscitetur itaque quaginta militum præfecti, neque consequentium gra in nobis fides ejus, concludit ipse, et cogitemus quod duum; sed unusquisque in suo ordine ab imperatore omnia ipsi propinqua sint. In verbo magnificentiae et ducibus mandata peragit. Hinc conjicimus qualis suæ constituit omnia, et in verbe potest illa evertere. esset primis Ecclesiæ temporibus subordinatio, in Cum voluit, atque ut voluit, omnia condidit ministerio et ecclesiasticis dignitatibus; episcopi neque quidquam ab eo decretum præteribit: universa scilicet eminebant super simplices sacerdotes, sa coram ipso sunt, nihilque consilium ejus latet. Hac cerdotes vero super diaconos, et generatim clerici doctrina, veritas de qua agimus, mea opinione evi- super laicos. dentissime comprobata est. Impossibile est hujus argumenti vim non sentire; Deus in Scripturis suis corporum resurrectionem spondet; sed Deus men tiri nequit, quia ipse Veritas est ex una parte; ex Dies et nox nobis resurrectionem declarant cubat nox? exsurgit dies; dies abit? nox advenit. Vi deamus fruges: seminatio grani quomodo fiat. Exiit seminator, el jecit semen in terram, jactisque se minibus, quæ arida et nuda ceciderunt in terram, dissolvuntur; deinde ea ex dissolutione, magna Do mini providentia potestas resuscitat; atque ex uno fractum pluribus auctum profert. Epist. 1, cap. 24. Ibid., cap. 25. Tillemont, tom. II, Mémoires pour servir à Histoire ecclés, pag. 117, observat, S. Cyrillum Missio apostolorum et episcoporum, qui in illorum locum suffecti sunt. Quoniam de ecclesiastico or dine loquimur, id in medium afferre possumus, quod docet sanctus Clemens circa missionem apo Hierosolymitanum inter cæteros hoc usum fuisse divi Clementis loco; absque eo, quod illum erroris insimulet: quod quidem peregit in sua Cathes. 18. Epist. 1 Clement.cap. 27. Quando vult et quomodo vult, omnia facies. Epist. 2, cap. 9. Epist. 1, cap. 40. Ibid. Ibid., cap. 41. Ibid., cap. 37.

stolorum et episcoporum, qui ipsos sunt subsecuti. proprium corpus seditionem facimus, eoque vesania Dicit ergo quod apostoli nobis evangelizaverant a Domino Jesu Christo missi, et Jesus Christus a Deo missus; ideoque 'est missus Jesus Christus a Deo, et apostoli a Christo; utraque autem missio facta est ordinatim ex voluntate Dei. Insuper quod apostoli acceptis mandatis, et certo persuasi per resurrectio nem Domini nostri Jesu Christi, et in fide confirmati per verbum Dei, cum sancti Spiritus plenitudine ac securitate egressi sunt, annuntiantes adventurum esse regnum Dei: prædicantes igitur, tandem concludit, per regiones et urbes, primitias earum spiritu eum probassent, in episcopos et diaconos eorum qui credi turi erant, constituerunt. Neque hoc novum, addit sanctus pontifex: a multis enim temporibus de epi scopis et diaconis scriptum fuerat; sic enim alicubi dicit Scriptura: Constituam episcopos eorum in justi tia et diaconos eorum in fide Ex Isaiæ cap. LX, versa 17, videtur textus iste excerptus, abi quid si mile legitur; alii autem illum ex aliquo apocrypho libro exscriptum putant. Paucis interjectis de injustis bonorum pastorum depositionibus addit sanctus Pontifex, quod apostoli cognoscentes per Dominum nostrum Jesum Christum, quod temporis decursu esset contentio de nomine epi scopatus; ob eam causam accepta perfecta cognitione successores sibi constituerunt, et deinceps futuræ suc cessionis regulam tradiderunt ut cum illi deces sissent, ministerium eorum ac munus alii viri probati exciperent Constitutos itaque ab illis (prosequi tur sanctus Pontifex) vel deinceps ab aliis viris exi miis, consentiente ac comprobante universa Ecclesia; qui inculpate ovili Christi ministraverunt cum humi litate, quiete, nec illiberaliter, quique longo tempore ab omnibus testimonium præclarum reportarunt, hos putamus officio injuste dejici: neque enim leve erit peccatum, si eos qui citra querelam et sancte offerunt dona, episcopatu privaverimus. Habes modo quæ in sancto Clemente memoratu mihi visa fuerunt digna, quoad ordinem sive ecclesiasticam hierarchiam. Instructio adversus schismaticos. Antequam ad morum veritates, quas tradit sanctus Clemens, gradum faciamus, nonnulla, quæ schisma respiciunt, sunt hic asserenda. Utquid, scribit ille ad Corin devenimus, ut alios aliorum membra esse oblivisca mur? Recordamini verborum Domini nostri Jesu; dixit enim: Væ homini illi per quem scandalum ve nit bonum erat ei, si natus non fuisset, quam ut unum ex electis meis scandalizaret: melius eral ut ei mola circumponeretur et in mare demergeretur, quam ut unum de pusillis meis scandalizaret "., Schisma vestrum multos pervertit; multos in animi dejectionem, 'omnes nos in tristitiam conjecit Turpia sunt, dilecti, prosequitur sanctus Clemens, ac valde turpia, et Christiana conversatione indi gna, audiri firmissimam et antiquam Corinthiorum Ecclesiam propter unum aut alterum hominem contra presbyteros seditionem movere. Atque is rumor non tantum ad nos pervenit, sed ad eos quoque qui a nobis alieni sunt animo et sententia, adeo ut propter vestram insipientiam etiam blasphemiæ et convicia nomini Do mini inferantur. Vobis autem periculum creatur, oc casionem hisce blasphemiis præbendo.» Hæc est imago quam de schismate, et de malis quæ inde consequun tur, sanctus iste pontifex depingit. Videamus modo quænam remedia Corinthiis præscribat ut a spiri tuali hac contagione liberentur. Remedia contra schisma, Hortatur illos, ut Domino accidant et plangant, orantes eum, ut propitius factus reconcilietur illis, atque in decoram et castam fra terni amoris viam illos reducat Vult igitur ut hamiles se ipsos præbeant non solum Deo, sed et toti terrarum orbi, ut publicam utilitatem peculiaribus eorum commodis præferant, ac charitatem diligant, divinam scilicet virtutem illam, quæ essentialiter est inimica schismati. Vos igitur, dicit insuper, qui seditionis fundamenta jecistis, subditi estote pre sbyteris, et in pænitentiam corrigimini, flectentes genua cordis vestri; discite subjici, deponentes arrogantem et superbam linguæ vestræ jactantiam; melius siqui dem vobis est, in ovili Christi parvos, et probatos in veniri, quam altum sapientes e spe illius dejici. Uti nam gravis hæc veritas vim haberet super illorum animum, qui se ab Ecclesia separant! Cæterum ex hisce eruitur, schismaticos ab Ecclesiæ corpore esse divisos, omni adempta salutis spe, quandiu in dam nabili hac divisione perstiterint. De confessione peccatorum ac eorumdem remissione. thios", inter nos sunt contentiones, iræ,dissensiones, DV. De pænitentia atque observatione mandatorum. schismata et bellum? nonne uinum Deum habemus et unum Christum? atque unus est Spiritus gratiæ, qui effusus est super nos (en explicita confessio SS. Trinitatis, et trium in una natura distinctarum Per sonarum fides) et una vocatio in Christo? cur di ducimus et distrahimus membra Christi, et contra "I Cor. XII, 20. Ibid., cap. 42. Ibid., cap. 44. Poenitentiæ agenda et confessionis peccatorum faciendæ quoque mentionem habet D. Clemens, non uno quideni, sed pluribus locis, potissimum autem numeris 51 et 52 ep. 1 hancque confessionem Do minum Deum exigere probat ex adductis quibus Matth. XVIII, 7. 6 Matth. xxv, 24. "Luc. xvII, 2. Videtur hic S. Clemens innuere ab apostolis ipsis traditam fuisse eam successionis in episcopatu normam, quæ prioribus sæculis servabatur, ut sci licet per clerum fieret electio præsentibus ejusdem provinciae episcopis, qui, populo consentiente, illam confirmarent, et electum metropolitanus consecra ret. Id tamen non officit, quo minus lapsu tempo. rum mutari hæc norma potuerit: cum ea quæ ad disciplinam Ecclesiæ pertinent, citra fidei pericaluni mutationi obnoxia esse satis constet. Clem. Rom., ep. 1, cap. 43. Epist. 1, cap. 37. Quotquot igitur per quemdam adversarii illa psum deliquimus, veniam postulemus; illi vero qui

sæcula certo tempore in publicis conventibus Chri- Joannes apostolus et evangelista, dilectus Christi discipulus, qui (ut phrasi Ecclesiæ loquar; fluenta Evangelii de ipso sacro Dominici pectoris fonte pota vit, qui porro testante divo Hieronymo totas Asiæ fundavit, rexitque Ecclesias Romæ autem jam martyrio affectos esse divos apostolos Petrum et Paulum, id certe Ecclesiam Corinthiam minime latebat. Et nihilominus non legationem ad divu Joannem, sed ad Ecclesiam Romanam et ad ejusdem Præsulem destinant Corinthii. Quis ex hoc non col ligat, Corinthios divum Clementem ceu totius Ec clesiæ caput, et omnium Christianorum patrem et doctorem fuisse veneratos? et per hanc ipsam in re ardua cessionem ac obedientiam, ubi zelus invidiæ jam exarserat ante, fuisse confessos, quod ipsi divo Clementi in beato Petro pascendi, et regendi (quod spiritualia attinet) et gubernandi universalem Ecclesiam plena potestas sit tradita?, Hactenus cla rissimus Fuldensis theologus. sito, emulatione. stianorum lecta fuerit, prout ex Dionysio Corinthio enarrat Eusebius, et suo adhuc tempore factum esse divus Hieronymus testatur: spectabant nempe Corinthii hanc epistolam tanquam fortissimum an tidotum adversus futuras seditiones; deprehende bant plura in ea sacræ Scripturæ loca clarius ex posita, et moribus emendandis feliciter adhibita inveniebant apostolicas traditiones a celeberrimo apostolorum discipulo sibi conscriptas; legebant in eadem leges disciplinæ jam ab ævo apostolico in troductas; atque sat clare ex eadem Romanæ Ec clesiæ supra cæteras colligebant principalitatem. Cur enim Ecclesia Corinthia ad Romanam confugit Ecclesiam; nisi in hac ipsa superius quoddam ma gisterium, aut eminentiorem quandam auctoritatem agnovisset? Nonne aderant complures longe vici niores Ecclesiæ pariter ab apostolis fundatæ, ad quas confugere longe facilius potuisset, si agnovis set in eis æqualem omnino cum Romana auctorita tem? Nonne illo tempore, quo Ecclesia Corinthia ad Romanain confugit, ad imperii clavum sedebat § 1. De humilitate, et charitate, vitioque eidem oppo Domitianus, persequens crudeliter Christianos, in urbe Romana potissinium dominans et Christianos ibidem exagitans, ut ex Eusebio discimus? Cur cum tanto periculo illuc legatos aut saltem epistolam mittit, nisi Ecclesiam Romanam, reliquarum magi stram fuisset venerata? Nonne hoc ipso tempore florebant varii adhuc apostolici viri, et plures Christi et apostolorum discipuli? ad quos longe fa cilius potuisset accedere? cur ab hisce non potius auxilium petit? nisi vel hi ipsi a Romana Ecclesia quamdam dependentiam fuissent professi; nonne ille ipse, in quem fundaverat suam Ecclesiam Sal vator noster Jesus Christus, quoad personam suam jam defunctus erat cum divo Paulo zelosissimo gentium apostolo? et nihilominus ab eadem Eccle-, sia, in qua crudeli persecutione vitam posuerant ambo apostoli, subsidium et instructionem tempore seditionis et contentionis inter ipsos Christianos exortæ petit Ecclesia Corinthia! et cur illud, nisi in ipsa Ecclesia Romana potestatem divi Petri ad huc tum vigere novisset? et demum, unde, quæso, tantus huic epistolæ Clementis, aut Romanorum effectus, ut in Ecclesia Corinthia contentiones ces- perfectam humilitatem sanctorum prophetarum sent, seditionis ignis exstinguatur, pax redeat? cur divi Clementis epistola tanta veneratione suscipitur, ut quantocius cuncti eidem obediant? cur tanta ei dem tribuitur reverentia, ut post plura sæcula eam in conventibus publicis legant, nisi divum Clemen⚫ têm ceu sancti Petri apostolorum Principis succes sorem fuissent venerati, nisi præ reliquis etiam sanctissimis viris majorem quamdam auctoritatem cidem tribuissent? Hoc ipso sane tempore, ut ex Lusebio discimus, vivebat adhuc Ephesi divus Gen. xvIII, 27. "Job xiv, 4. Exod. 11, 11. D. Hieronym. De script. eccles. in Catalogo. Epist. 1, cap. 16. Humilitas. Exemplum humilitatis in sancta Per sona Salvatoris. Quoad moralem sancti Clemen tis doctrinam, en pulchriora loca, quæ ex duabus epistolis excerpta eam respiciunt. Loquitur primo de humilitate Christiana, ejusque praxim sanctus hie pontifex fidelibus commendat; exhibet exemplum cipsiusmet Jesu Christi, de quo hæc habet Sce ptrum majestatis Dei, Dominus noster Jesus Christus, non venit in jactantia arrogantiæ, neque superbia, cum potens sit; sed in humilitate, quemadmodum Spiritus sanctus de ipso locutus est. Deinceps post adducta illa prophetæ Isaiæ loca, in quibus de tor mentis et abjectionibus Salvatoris est sermo, ita concludit, ad Corinthios sermonem convertens Cernitis, viri chari, quod exemplar nobis datum sit? nam si Dominus adeo humiliter se gessit, quid fa ciemus nos, qui sub jugum gratiæ ejus per ipsum ve nimus? Alia exempla humilitatis in patriarchis et prophe tis. Post divinum hoc humilitatis, abjectionisque exemplar, sanctus Pontifex nobis ob oculos ponit Eliæ, Elisiet Ezechielis. Abrahæ humilitatem com mendat in istis ejusdem patriarchæ verbis Ego autem sum terra et cinis; humilitatem Job in verissima hac, quam tradit, veritate: Nemo mundus a sorde, et si unius diei sit vita ejus "; hu militatem Moysis in aversione, quam Deo lestatus est, a sumendo regimine populi Israelitici": hu militatem Davidis, quæ maxime in psalmo L repe ritur, ubi verus hic poenitens humilitatem cordis sui manifestat Ibid., cap. 17. Ep. 1, cap. 18.

Dicamus etiam, omnes ministros Domini idipsum in iisdem circumstantiis peragere debere; fidelibus enim præbere tenentur exempla charitatis, quæ pu rissima sit, et commoda non quærat. Ne vereantur igitur id agendo necessaria amittere: Qui enim hoc fecerit... peroptime ait sanctus Pontifex omnis locus eum suscipiet: Domini enim est terra, et pleni tudo ejus. Pulchræ sententia de humilitate. Splendidissi- schismata eorum causa excitari deprehenderunt. mis hisce humilitatis Christianæ exemplis adjungit sanctus Clemens nonnullas breves sententias circa hanc eamdem virtutem. Laus nostra, inquit, in Deo sit, et non a nobis ipsis Etenim, addit ipse, Deus odit eos qui semetipsos prædicant. Testimonium boni operis nostri ab aliis tribuatur nobis, sicuti ex hibitum est Patribus nostris. Temeritas, arrogantia et audacia, maledictis a Deo; moderatio autem et humilitas et mansuetudo apud illos, qui a Deo bene- Ut ostendat sanctus Clemens, impossibile haud dicti sunt... Unusquisque, habet alibi pro- quaquam esse, quod superius docuit, exempla pro ximo suo subjiciatur... humilis non sibi testimo- fert gentium, ac narrat, multos reges ac principes nium ferat, sed sinat, ut alter ipsi perhibeat testimo- exstitisse ex gentibus, qui se ipsos morti tradide nium: qui carne castus est, ne insolescat, sciens alium runt, ut cives suo sanguine liberarent. Ait insu esse, qui ei continentiam donat. Reputemus ergo, fra-per Multos inter nos cognovimus, qui seipsos tres, ex qua materia creati simus; qui, et quales in "in vincula conjecerunt, ut alios redimerent. Multi se mundum ingressi simus, tunquam e sepulcro et tene bris; auctor et opifex noster in mundum suum nos introduxit, præparatis, antequam nasceremur, bene factis suis. Sit aliquis fidelis, sit potens in enarranda cognitione... tanto humilior esse debet, quo major esse videtur quia, ut alio loco dicit quo majori cognitione digni sumus habiti, eo periculo graviori obnoxii sumus. De charitate, Characteres charitatis. Quod de charitate docet sanctus Pontifex, et ad pietatem al licit, et omnem nostram promeretur attentionem. Divinæ hujus virtutis characteres sunt sequentes Charitas nos Deo agglutinat, charitas operit mul titudinem peccatorum": charitas omnia tolerat ", omnia æquo fert animo; in charitate nihil sordidum, nihil superbum, videlicet moderationem in omnibus servat, charitas schisma non habet, charitas seditio nem non concital, charitas omnia facil in concordia in charitate omnes Dei electi perfecti sunt. Sine cha ritate nihil acceptum est Deo Pulcherrimo huic charitatis elogio, ejusdem vir tulis exemplum addit sanctus Fontifex, illudque considerandum proponit in Moyse, qui olim suas ad Deum fudit preces, ut aut dimitteret peccatum populi sui, aut deleret eum de libro viventium " Quis ergo inter vos generosus? concludit sanctus Clemens quis misericors? quis charitate plenus? dicat: Si propter me seditio orta est, et discordia, et schismata, discedo, abeo quocunque volueritis; et facio quæ a plebe mandantur; solum ovile Christi in pace degat, cum constitutis presbyteris. Hæc sane est perfecta charitas, quæ nullo privatæ utilitatis studio ducitur; ejusque ductum secuti sunt non nulli sancti episcopi, quando dissensiones, ac Jac. v, 20; 1 Petr. iv, 8. "I Cor. xii, 4. * ** Gen. XXXVII. Exod. 11, 14. Num. Xu, 4. Ep. 1, cap. 30. Ibid., cap. 38. Ibid., cap 48. lbid., cap. 41. Ibid., cap. 49. ipsos in servitutem dederunt, et accepto pretio sui, alios cibarunt. Egregia hæc perfectæ charitatis exem pla præ oculis habeant Ecclesiæ ministri, ac allente considerent. De æmulatione. Effectus emulationis. - Tertius articulus quoad mores, quem in sancto Clemente observat cl. Marechal O. S. B., est circa invidiam, seu æmulationem. Demonstrat Corinthiis, quod, postquam huic passioni se toto animo dediderunt, procul absit justitia et pax: Unusquisque timorem, Dei deserit, et in fide illius cæculit, nec in institutis præceptorum ejus ambulat, nec Christo decenter con versatur; sed unusquisque secundum pravas cupidita tes suas incedit. Deinde nonnulla ex Scripturis exempla affert, quibus morum depravationem omni tempore in hominibus inductam ostendit ex hoc vi tio: Quod propter æmulationem, ait hic sanctus Pa ter fratricidium* commissum sit propter cemu lationem Pater noster Jacob a facie fratris Esau au fugit; emulatio effecit, ut Joseph ad mortem usque persecutionem sustineret set in servitutem addicere tur. Emulatio Moysem a facie Pharaonis regis Egypti fugere compulit cum popularem suum di centem audiret: Quis te constituit principem et judi cem super nos? nunquid tu vis me occidere, quemad modum occidisti heri Egyptiam "? Propter æmula lionem Aaron et Maria 38 extra castra segregati habi tarunt. Emulatio Dathan et Abiron " vivos ad in feros detrusit, quod cum Moyse Dei famulo seditione contenderent. Ob æmulationem David non tantum alienigenis invisus, sed etiam a Saul rege Israel " fuit vexatus. Sed ut vetera exempla relinquamus, prosequitur sanctus Pontifex veniamus ad proxi mos athletas, et sæculi nostri generosa exempla pro Exod. xxxII, 32. "Gen. rv, 5-8. Gen. xxvII, 41. * Num. XVI, 33. Reg. XVIII, 8. Epist. 1, cap. 54. Id., ibid. Ibid., cap. 55. (50 lbid., cap. 4. Epist. 1, c. 5.

plisma purum et immaculatum servarerimus, qua confidentia intrabimus in regiam Dei (54)! terribili bac veritate, quæ evidenter probat necessitatem perseverandi in Christiana justitia, sumpta occasione stimulos nobis addit, ut certamen ineamus cum hostibus nostræ salutis. Nos igitur certemus, ait ille ut omnes coronam reporte mus... et si non possumus omnes coronari, saltem prope coronam simus. Postrema hæc verba maximam afferre debent consolationem iis hand satis firmis Christianis, qui perfectam nequeunt de vehementi bus passionibus victoriam reportare, licet omni co natu in id tendant. ponamus. Propter æmulationem et invidiam, qui Ec- thalium, quibus eam maculavimus: Nos, nisi ba clesir erant fideles el justissime columnæ, ad mor tem usque acerbam persecutionem passi sunt. Pona mus nobis ante oculos sanctos apostolos. Propter æmulationem iniquam Petrus non unum aut alterum, sed plures labores sustulit, atque ita martyrium pas sus in debitum gloriæ locum ascendit. Propter æmu lationem Paulus patientiæ præmium obtinuit, cum catenas septies portasset, vapulassęt, lapidatus esset præco factus in Oriente... totum mundum docens justitiam, et ad Occidentis terminum veniens, et sub principibus martyrium passus, ila e mundo migravit, alque in locum sanctum abiit, patientiæ magnum exem plar factus. Locus iste attenta consideratione di gnus est; primo enim expressum, et omni exceptione majus continel testimonium martyrii duorum prin cipum apostolorum, SS. sc. Petri et Pauli. Secundo tradit, postremum hunc apostolum ad fines usque Occidentis migrasse; quibus verbis, ut animadver tit abbas Fleury, et post eum reverendissimus Ceil lier, designari posset sancti hujus apostoli iter in Ilispaniam. De hoc autem judicium apud criticos esto: id enim perpendere in finem nobis isto in opere propositum non tendit. § II, De officiis Christianorum, etc. De sæculo præsenti et futuro. Contemptus hujus sæculi, et amor futuri. Non possumus amborum esse amici. En aliqua loca in secunda epistola ad Co rinthios, quæ ad mores pertinent. Auctor hic bor tatur Corinthios, ut terrena omnia despiciant, et coelestia solummodo concupiscant; validissima,quam affert, ratio, ut illos ad id peragendum moveat, est quia dum illa possidere concupiscimus (terrena sci licet), excidimus a via justa inde vero infert, quod præsens sæculum et futurum sunt duo inimici; quia saculum præsens prædicat adulterium, corru ptelam, avaritiam et fraudem; futurum vero istis renuntiat. Porro hoc saculum et futurum sunt duo inimici... Non ergo possumus, concludit ipse, ambo rum amici esse. Oportet autem, ut valedicentes illi, hoc atamur Veritas hæc satis firma est ac gravissima; et si probationibus indigeret, unum sulliceret in medium afferre Salvatoris oraculum Nemo potest duobus dominis servire *. Quoad futu Post hanc vitam nullum pænitentiæ tempus. - Ut autem efficacius ad hoc certamen nos moveat, tra dit, quod Deus concedat nobis temporalis hujus vi te tempus, ut poenitentia ducamur. Quippe post quam e mundo exivimus, ait ipse non amplius possumus ibi confiteri, aut pænitentiam adhuc agere. Vult ergo, ut quandiu id nobis Deus tribuerit, tolis viribus conemur nostri baptismi munditiem ser vare, aut maculas per peccata inductas deter gere. Christianorum officia sanctus Pontifex paucis complexus est omnia, dum ait Corinthiosque admo net ut Dominum Jesum Christum venerentur, præpositos revereantur, seniores honorent, juvenes doceant disciplinam timoris Dei; uxores suas ad id quod bonum est inducant; amabiles castitatis mores ostendant, simplicem ac sincerum mansuetudinis suæ voluntatem demonstrent, moderationem linguæ suæ silentio manifestam faciant; charitatem suam non secundum animi propensiones, sed omnibus Deum sancte timentibus æqualem præbeant. Liberi nostri disciplinæ Christi participes sint, discant qu hu militas apud Deum valeat, quid casta charitas apud Deum possit, quomodo timor ejus (Domini) bonus est ac magnus el servans omnes qui in ipso versantur in pura mente. DE ERRATIS VERIS VEL FALSIS S. CLEMENTIS. Quid Photius in divo Clemente reprehendat. Tria in priori ad Corinthios epistola Photius rum sæculum auctor iste tradit id, quo deberemus reprehendit. Primum, quod auctor mundos alios vehementissime commoveri, scilicet, quod non in trabimus in regnum Dei, nisi purum et immaculatum servaverimus nostrum baptisma, hoc est, nisi no stram baptismi innocentiam servaverimus, aut nisi per poenitentiam impetraverimus remissionem le Matth. v, 24. Epist. 2, cap.5. Ibid., cap. 6. Ibid. Ibid., cap. 7. S. Clem. Rom., ep. 2 ad Corinth., num. 8. Iline prævertitur Origenis error, ejusque sequacium modernorum theistarum, quo, ut loquitur Justinia nus, tom. V Concil. Lab. 666, omnium impiorum bominum et præterea dæmonum poenam finem habitu ultra oceanum esse existimare videatur. Deinde quod ad corporum resurrectionem probandam pho nicis comparatione ulatur, quasi avis illa revera existeret, et ea, quæ de illa feruntur, vera omnino forent. Postremo, quod, ubi de Jesu Christo agit, ram esse, restitutumque iri tum impios homines Lam dæmones in pristinum ordinem suum censuit. Hæc enim sine previa poenitentia admitti nequeunt. Rursumque duin numero sequenti docemur, nullum post hanc vitam superesse tempus, in quo sanari valeamus, illa in pristinum ordinem suum rever tendi spes impiis prorsus aufertur. S. Clemens Rom., ep. 1 ad Cor., num. 21. Photius, codice cxxvi.

spatiis et interstitiis accuratissime dimensis sup plevit, et minio rubro notavit; eo nimirum consi lio, ut quæ in laceris membranis temporis injuria consumpta desiderabantur, ab iis, quæ addita, vel suppleta fuerint, lectores facilius secernerent. Quæ quidem supplementa Juniana posteriores editores, ut uncinulis clausa typis imprimerentur, diligen ter curarunt. Magna enimvero, et laudanda Junii solertia, si fides ipsi adhibenda. Verum secus sen tíunt de eo, deque ejus labore in describendo ms. Alexandrino viri longe doctissimi Wottonus in pri mis, Millius et Grabius ut proinde minus recte censuerit Fellus Actum, scilicet, irrito co natu acturum fuisse illum, qui post Junium ad Usus fuit versione LXX interpretum. - Sanctus fatetur in præfatione, et litteras vetustate exesas, Clemens Septuaginta Interpretum versione in epi stolis suis utitur; verum plerumque sententiam polius, quam verba ipsa repræsentat. Invidiam vero conmemorans in Aaronem ob sacerdotium concita tam, complura refert, quæ in Numerorum libro non leguntur. Itaque e Judæorum traditione ab eo acce pta fuisse existimamus; quemadmodum et quad de Rahab habet, eam de exploratorum via inter rogatam, longe aliam demonstrasse ab ea, qua illi redituri erant; quod in libro Josue, ubi historia hæc describitur, minime occurrit. Hactenus v. cl. Remi Ceillier. Verum quod de via contraria explo ratoribus a Rahab demonstrata, ex erronea Junii lectione hujus Clementini loci deprompsit; Junius enim quod hic in archetypo desideratur, studens exemplar Alexandrinum omnia denique exegisset supplere, ediderat (66bv) modetxvúouca autolę (vav clav), et Latine: viam ostendens eis contrariam. Quod cum Cotelerius animadverteret repugnare Historia sacræ, quæ exploratores e domo Rahab tum non-, dim exiisse, sed in ea adhuc latitare docet; oux pro v, (xelvous) pro è(vavclav) substituit. Nec du bium, quin ejus correctio Junianæ sit præferenda lectioni: maxime cum hanc ad exploratores Josue, quibus unis Rahab viam contrariam ostendisse me moratur, referri orationis series non sinat. Antea etiam forte legendum xal nou mopsúovtat, oux olsa, et quo pergant nescio, conjectal v. cl. Coutantius, at perperam; nam hujus supplementi capax non est manuscripti lacuna. VARIE EDITIONES EPISTOLARUM S. CLEMENTIS ROM. Clementis Romani ad Corinthios epistolæ, quanto reliquis sub ejus nomine vulgatis sinceriores sunt, et a primæva simplicitate minus alienæ, tanto plus operæ iisdem edendis, in alias linguas transferendis, et illustrandis impenderunt viri antiquitatis eccle slastica studiosi. Laudatur hoc nomine in Gallandi Prolegomenis Patritius Junius Scotus hetero doxus quidem, ast eruditus, et antiquitatum scru 1ptor indefessus; qui insigne hoc ætatis apostolica nonumentum diu. tenebris consepultum, e vetu Lissimo ms. codice Alexandrino, quem manu The læ nobilis feminæ Ægyptiæ circa concilii Nicæni I tempora exaratum, Cyrillus, Lucaris, ex Alexan drino Constantinopolitanus patriarcha, per Tho main Rowæum ex Oriente reducem, Carolo I, An gliæ regi dono miserat, anno 1633, Oxonii primus edidit in- Græce ac Latine: priorem quidem epistolam addita Latina versione, notisque illu stratam posterioris vero reliquias Græce tan um ad calcem rejectas. Quo vero suum pensum rile absolveret editor, voces deperditas. ut ipsemet S. Clemens Rom., ep. 1, num. 12. Tomt. I Bibl. SS. Patrum, pag. Walton., Prolegom. ad Bibl. polygiost., sect. 9, 34; Millius apud Ruffel., edit. PP. apo stal., t. 1, part. II, pag. 256; Grabe, Prolegom. ad siquidem, subdit, ea habetur de eruditione, industria et fide D. Junii apud omnes fama, ut eamdem su spicione aliqua labefactare non incivile modo, sed iniquum prorsus videatur. At pretium fuerit operæ hic in medium proferre quæ in Juniana Clementinarum epistolarum editione fuere ab ipso Grabio (78-100) adnotata; sic autem se habent: Quæ ex collatione ms. codicis Alexandri ni emendationem præbent, ad hæc fere capita re ducuntur. Primo nonnulla in editis omittuntur, quæ in prototypo exstant, ut ex versione Latina con stat; secundo haud pauca vocabula litteris minia tis eduntur, quæ in codice exstant, quod factum esse a typothetis verisimile est; tertio sunt haud pauca, quæ non recte exscripsit editor; quarto nonnulla aliter scripta sunt, quam editor repræsen lavit ex singulari quadam ejus opinione; qua ad duci non potuit, ut scriptionem veterem aliter exhiberet, quam secundum vulgarem scribendi mo rem; quinto sæpe cum ipse male exscripserit, cor rectionem ex conjectura addit ad marginem; qua correctio in ipso codice reperitur.» Hactenus Gra bius. Quibus ergo vitiis laborant editiones fere om nes, utpote quæ fuere ad Junianam exactæ. Eam dem Junianam editionem Helmstadiensibus typis ex primi curavit Joachimus Joannes Maderus anno. 1654, et nova præfatione addita genuinum esse hunc Clementis fetum, contra quemdam Luthera næ communionis theologum demonstravit. Joannes Fellus Oxoniensium antistes anno 1669 Oxonii et 1687 Londini in-8° utramque Clementis ad Corin thios epistolam, minori quidem forma, sed notis non minus doctis conspicuam repræsentavit. Prior ad Corinthios epistola Latine duntaxat inter Fran cisci Kous Mella Patrum Londini in-8° 1650 conspi citur. Anno 1672, has epistolas nova interpretatione novisque notis adornatas Paris. in-fol. in lucem emisit Joan. Cotelerius doctor Sorbonæ in operu versionem LXX seniorum, cap. 2. § 1. Præfat. ad epistolam 1 Clem., edit. Oxon., (78-100) Grabius, apud Wottonum, ad calcem Epi. stole Clement., p. 101.

editio potuerit, teste Gallandio. Nuper tandem v. ct. Andreas Gallandius presby ter congregationis Oratorii S. Philippi Nerii, antece dentium omnium editionum subsidio instructus, emendatissimas et castigatissimas edere omni stu dio ac opere adnisus est hasce Clementis epistolas in sua Bibliotheca veterum Patrum opere uti ex cellentissimo, et utilitatis, quam scientiarum cc clesiasticarum studiosis omnibus afferat cumulatis simam, laude præstantissimo; ita sumptuoso, char tæ insuper nitore et characterum venustate undi que expolito ex typographia Joa. Albrizii Venetiis 1765. Quantum vero laboris ac diligentiæ in adon nanda hac editione impenderit, pluribus exponit in istarum præstantiam, integritatem, ac sinceritatem invictis argumentis tuetur, ac vindical; cujus la bore nos quoque plurimum usos fuisse, in signum. gratitudinis palam fatemur. celeberrimo de Patribus apostolicis. Eas quoque parasse asseveret, et passim ex eo accuratior reddi recensuit ac notarum spicilegium collegit Paulus Colomesius anno 1687 Londini in -8°, quæ editio ite rala ac emendata prodiit denuo 1694 ibidem. Cote lerii interpretationem adjectis suis notulis evulga vit Clericus Antwerpiæ seu verius Amstelodami anno 1698 in collectione Patrum apostolicorum, et auctius adhuc anno 1724 ibidem in-fol. Collectioni insuper conciliorum cum Labbeanæ tum Mansia næ, ac primo volumini Epistolarum Romanorum pontificum Coutantii epistolæ præfate insertæ sunt. Anno 1718, Cantabrigiensis satis luculenta harum epistolarum editio in vulgus prodiit summa eura Henrici Wottoni elaborata; eam enim haud semel exigens v. cl. ad fidem ms. codicis Alexan drini, adhibito etiam Junii edito cum eodem co- Prolegomenis, atque simul ibidem epistolarum dice a Millio atque Grabio collato, Junianum textum, quem cæteri editores sunt secuti, octogies emen davit supplevitque; quæ vero aberant a ms. exem plari atque a Junio litteris miniatis designabantur, iminutioribus typis imprimenda curavit, lectiones et conjecturas, Junii, Boisii, Cotelerii, Felli, Co łomesii ac Clerici inter variantes lectiones po suit. Hanc autem Wottonianam editionem licet omnium accuratissimam, qui deinceps episto las Clementinas typis excuderunt, viri eruditi, si Richardum Russelium et Gallaudium excipias, præteriere inconsultam. Quod quidem mirum, sin minus de reliquis, saltem de Clerico, qui eamdem præ manibus habuit; ex ea enim sele etiores Boisii adnotationes a Wottono tum primum editas descripsit, quas in secundam Amstelodamen sem Patrum apostolicorum editionem Coteleria nam transtulit. At eo in primis nomine illam insu per habuisse videtur Clericus, quod editor Canta brigiensis tum Eduardi Bernardi notulas, quibus epistolæ primæ ab0evtiav elevare conatus est, ex sufflarit, tum ipsummet Clericum identidem haud immerito castigarit. Anno 1742, Joan. Ludovicus Frey epistolas Patrum apostolicorum typis Basile ensibus consignavit, Wottonianum exemplar, quod quidem exoptabat, primum obtinuit, cum jam epistola 1 Clementis e prelo evasisset; ut pro inde posteriorem tantummodo paulo emendatiorem exhibuerit. Qualemcunque tamen hujus editionis Freyanæ, alioquin satis nitide, defectum supplere annisus est vir eruditus Antonius Birrius in Publico specimine itidem Basileæ anno 1744 edito, atque conjecturis haud pœnitendis ad textum Clementi num editionis Wottoniane ulterius adhuc detergen dum referto. Russelius in suis Patrum apostolico rum operibus genuinis Londini anno 1746 evul gatis, Wottonianam editionem præ cæteris sibi se quendam jure censuit; qui et ad calcem secundæ partis voluminis primi laudabili consilio pleraque subjecit adnotata ex Joa. Millii apographo accu . rate ad ms. codicis Alexan. fidem exacto descri pta; quæ quidem adnotata Wottonus prætermisit, guamvis et ipse apographum Millianum sibi com Anglice Clementis Romani epistola ad Corinthios. per Guil. Burtonium, cum notis copiosis ac Guil. Cavei judicio Londini 1647, atque iterum Guil. Wakao interprete, una cum Barnabæ, Ignatii, Por lycarpi epistolis atque Hermæ Pastore itidem in sermenem Anglicum conversis sub titulo; Epistolæ genuinæ Patrum apostolicorum in Anglicum ser monem translatæ Londini 1693, in-8°; et iterum. ibidem 1710 prodierunt. In Gallicam linguam am bæ a Gratio Oratorii sodale, conversæ fuere, et quarto Gallicorum Bibliorum toro, anno 1717 in fol. Parisiis insertæ. Easdem in idioma Germano rum transtulit Jo. Otto Glusing Hamburgi 1723, in 8, cum epistolis et scriptis virorum apostolicorum. Antiquior adhuc habetur conversio in Bibliis Ger manicis Hamburgi editis anno 1710. Nostra ætate utramque edidit Germanice Simon Grynæus Basi leæ 1782 in-8°. cum aliis Patrum apostolicorum. monumentis, appositis quibusdam notulis dubiæ fi dei: inde factum, ut P. Vitalis Moesl monachus Ord. S. Benedicti Salisburgi ad S. Petrum, quo faciliorem atque securiorem Catholicis etiam Patrum apostoli, corum lectionem redderet, eamdem, paucis contra fidem catholicam militantibus, immutatis, Augusie Vindelicorum 1774 denuo procudendam curarit. Recognitionum libri a Rufino Latine redditi Ba sileæ cum pseudo-decretalibus anno 1526, in-fol. et subin Parisiis 1541 et 1568, Coloniæ 1569. Lug duni in PP. Bibliotheca anno 1677 sunt evulgati.. Coloniensis editio præter Recognitionum libros. Clementina quoque, et S. Petri gestorum summam. a Perionio conversam cum notis Venradii comple ctitur. Primus Turnebus eamdem Græce, et Latine edi dit Parisiis anno 1554 in-4. Clementing et Epitome illa exstant etiam in Coteleriana collectione; de qua superius mentio a nobis instituta est, cum supposi titiis sancti Clementis litteris ad sanctum Jacobu episcopum Hierosolymitanum.