Ascetica, ut illa quæ sunt magni Basilii: quan- οὐδ' οὕτως ἀλλος εἴη Βασίλειος διὰ τὸ ἐσοδύνα quam reapse haud aliud cogitari potest Basilius, propter æqualem spiritus verborumque vim: aut inviti etiam, hæc esse magni Basilii admittant. Sciendum vero est prora illa dici universali Ascetica; hæc autem particularia. Oportebat autem mundilampadem, præter alios doctrinarum suarum radios, quibus subsolanam regionem collustrat, his quoque ambabus lucubrationibus nos illuminare. μου τοῦ πνεύματος καὶ τοῦ φθέγματος· ἢ μὴ καὶ οὐ βουλόμενοι, πάντως καταδέξονται τοῦ μετ γάλου Βασιλείου εἶναι. Ιστέον δὲ ὡς τὰ μὲν ἄλλα τὰ καθόλου ἀσκητικὰ εἴρηται· ταῦτα δε, τὰ μερικά ἔδει γὰρ τὸν λαμπτῆρα τοῦ κόσμου προς ταῖς ἄλλαις αὐτοῦ ἀκτῖσι τῶν διδαγμάτων καταυγάζοντα την ὑφ' ἥλιον, φωτίσαι ἡμᾶς καὶ τοῖσδε τοῖς δυσὶ συγκ γράμμασι ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΤΟΥ ΣΤΟΥΔΙΤΟΥ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΩΝ ΠΡΟΗΓΙΑΣΜΕΝΩΝ S. P. N. THEODORI STUDITÆ EXPLICATIO DIVINE LITURGIE PRESANCTIFICATORUM. Audi me diligenter, fili, quomodo debeas præsanctificatorum ritum exsequi: namque in sacris aliis functionibus aperte et extra omnem ambiguitatem res sancta peragitur: hæc autem velato ac lugubriter fit: ideoque magis mystica in cunctis hæc functio evadit, Igitur sacerdos ornatu sacerdotali indutus, trisagium totum recitans, nec non dici troparium dicensque ter verba: Propitius esto, Deus, mihi peccatori, orationem quoque thymiamatis recitans, ante sacram mensam consistit, et in modum crucis thurificans exclamat; non tamen verba benedictum regnum pronuntiat, quæ sunt veluti triumphalia et absolute auctoritatis propria; sed benedictus Deus dicit, tanquam humilitatis indicium et enixæ deprecationis. Tum etiam propheticum illud procemium a fratribus recitatur, et sacerdos preces vesperi dicit: qua utraque dictione expleta, collectum elata voce peragit. Statim vero a lectore graduum canone incepto, sacer mystagogus quinquagesimum psalmum oretenus recitat, et præsanctificatum panem in prothesi totum componit. Statimque ad singulas graduum antiphonas, parvam precem elata voce dicit: et dum a Psalte canitur psalmus, eipse sanctuarium totum cum templo thurificat: cantatisque tropariis post gloria, introitus sine evangelio cum thurificatione dicitur:lectisque lectionibus,fratres sedent. His expletis,sacerdos canit dirigatur, cum ei adjunctis versiculis, fratribus genu flectentibus, quod etiam άκουσον δή μοι, τέκνον, καλῶς τὸ πῶς δεῖ τὴν τῶν προηγιασμένων ἐπιτελεῖν τελετήν. Εν γάρ του ταῖς ἄλλοις ἱερουργίαις ανακεκαλυμμένως καὶ ἀντι δοιάστως ἡ ἱερουργία ἐπιτελεῖται· ἐν δέ γε ταύτη συνεσκιασμένως καὶ πενθηρῶς· διὸ καὶ μυστικωτέ ρα εἰς πᾶν ἡ τελετή γίνεται. Τοίνυν ὁ ἱερεὺς τὴν ἱερα τικὴν ἐνδυόμενος στολὴν, τὸ τρισάγιον ολοκλήρως φθεγγόμενος, καὶ τὸ τῆς ἡμέρας τροπάριον, συν τῷ Ἰλάσθητί μοι, ὁ Θεὸς, τῷ ἁμαρτωλῷ, ἐπι λέγων τρίτον, καὶ τὴν εὐχὴν τοῦ θυμιάματος λέγων ἐνώπιον τῆς θείας τραπέζης ἐφίσταται, καὶ σταυροειδώς θυμιών εκφωνεῖ· οὐχὶ τὸ Εὐλογημένη ἡ βασι λεία ανακηρύττει, ὡς νίκης τρόπαιον καὶ αὐθεντίας ἀπροσωπολήπτου, ἀλλ᾽ Εὐλογητὸς ὁ Θεός λέγων, ὡς ταπεινότητος σύμβολον καὶ ἱκετηρίας απαραθραί στου· τὸ δὲ προφητικὸν ἐκεῖνο προοίμιον παρὰ τῶν ἀδελφῶν κηρύττεται, καὶ ὁ ἱερεὺς τὰς εὐχὰς ἐπιλέγει τοῦ λυχνικού - τέλος δε κακείνων καὶ τούτων κα βάντων, τὴν συναπτὴν σὺν τῇ ἐκφωνήσει επιτελεί καὶ ὁ ἑτοίμως ὁ ἀναγνώστης τὸν τῶν ἀναβαθμών και νόνα ἐναρξάμενος, ὁ θεῖος οὗτος μυσταγωγός του ν ἀνὰ στόμα διεξιών, τὸν προηγιασθέντα ἄρτον ἐν τῇ προθέσει διακοσμεί ἀνελλιπῶς· εὐθὺς δὲ εἰς ἐν ἕκαστον ἀντίφωνον τῶν ἀναβαθμῶν, μικράν αἴτησιν ἐκφωνεῖ· τοῦ δέ γε ψαλμού παρὰ τοῦ Ψάλτου έχουν μένον, τὸ ἱερατεῖον ὅλον σὺν τῷ ναῷ ἐπιθυμια· καὶ τῶν τροπαρίων ψαλλομένων μετὰ τὴν δόξαν, τ εἴσοδος χωρὶς τοῦ Εὐαγγελίου μετὰ θυμιατοῦ λόγω ται, καὶ τῶν ἀναγνωσμάτων ἀναγινωσκομένων, οἱ NOTÆ. Thedorum nostrum Basilii scriptis valde delectari solitum, præcipueque illis πρός μονάζον τας, quæ diurna nocturnaque manu versabat, mores suos iisdem conformando, narrat Michael monachus in ejus Vita, cap. 13. De missa Præsanctificatorum apud Græco exstat copiosa Leonis Allatii dissertatio in calc operis ejus De consensu Eccl.Occid.cum Orient, ubi plurimis relatis auctoritatibus, hanc tame Studite seriptiunculam ignorasse videtur.

DE PRESANCTIFICATIS. rum introductionem, statim janum clauduntur. Tum sacerdos superiore seu extimo velo, quod etiam aerem dicere solemus, dona cooperit. Elevationis autem tempore, haud aufert velum, sed ab infima hujus parte, panem elevans dicit: præsanctificata sancta. Deinde aer aufertur. Atque his aliisque indiciis mystica immolatio proclamatur, tum illa nuper effecta, tum et illa præsanctificata, crucis quoque accessione et sancto sanguine conjuncta. Deinde fratribus ad communicandum invitatis, cum timore Dei, inquit, et fide, et charitate: quibus verbis divinam ac vivificam Trinitatem denotat: timorem appellans divinam luminisque fontem Patris gloriam: fidem, unigenitum et coternum Verbum: charitatem denique, bonum et sanctissimum Spiritum. Jam post fratrum communionem, Salva, Domine, populum tuum, dicitur: factoque simul sancto venerandæ crucis signo, divinis haud jam in sacra mensa repositis, sed illico in prothesi consumptis, absolvitur tota subsequens oratio post communionem suam, ab eo qui sacerdotis munere fungitur. Hæc ego tibi, fili, scienter propono, quemadmodum summe peritos homines vidi facientes. Neque in hoc solum sacrificii genere, verum etiam in aliis perinde fit. Deinde communio proclamatur, et donorum ad prothesim translatio, et venerabilium januarum clausura: excepta panis elevatione, qui palam elevatur. Et perfecta oblatio initio fit; et Benedictum regnum tuum cantatur Deo nostro; cui honor per sæcula. Amnen ἀδελφοὶ ἐφιζάνουσι. Μετὰ δὲ τὴν τούτων συμπλήρω- inter preces ft. Etenim post divinorum donoσιν, τὸ Κατευθυνθήτω ὁ ἱερεὺς ᾄδει μετὰ τῶν συν ηνωμένων αὐτοῦ στοίχων, τῶν ἀδελφῶν τὸ γόνυ κλινομένων, ὁ καὶ ἐν ταῖς εὐχαῖς τοῦτο γίνεται. Μετά γὰρ τὴν τῶν θείων δώρων εἰσόδευσιν, ἑτοίμως αἱ θύραι κεκλείσκονται· ὁ δὲ ἱερεὺς τῷ ἀνωτάτῳ πέ πλω, ὁ καὶ ἀέρα οἶδεν ὁ λόγος καλεῖν, τὰ δῶρα ἐπικαλύπτει· ἐν δέ γε τῇ τῆς ὑψώσεως ὥρᾳ, οὐ μέν του αἴρει τὸ πέπλον, ἀλλ᾽ ἀπὸ κάτωθεν τούτου, τὸν ἄρα τον ὑψῶν, λέγει· Τα προηγιασμένα ἅγια· εἶθ' οὕτως ὁ ἀὴρ αἴρεται. Εκ τε τῶν τοιούτων καὶ ἑτέρων υποδειγμάτων μυστική θυσία ανακηρύττεται, καὶ ἄρτι τετελειωμένη ὡσαύτως καὶ προηγιασμένη τελετή, ἔκ τε τῆς ἐπιφοιτήσεως τοῦ σταυροῦ καὶ τοῦ ἁγίου αίματος ήνωμένη. Εἶτα καὶ τῶν ἀδελφῶν προσο καλουμένων μεταλαβείν, Μετά φόβου Θεού λόγων καὶ πίστεως καὶ ἀγάπης· τύπον ἄρα θεῖον ἐν τούτῳ τῆς θείας καὶ ζωοποιοῦ Τριάδος ὑποδεικνύων ὁ λόγος· φόβον λέγων τὴν θείαν καὶ ἀρχίφωτον του Παν τρὸς δόξαν· πίστιν, τὸν μονογενῆ καὶ συνάναρχον Λόγον· ἀγάπην δε, τὸ ἀγαθὸν καὶ πανάγιον Πνεῦμα. Μετὰ γὰρ τὴν τῶν ἀδελφῶν μετάληψιν, τό, Σῶσον, ὁ Θεός, τὸν λαόν σου, λέγεται· καὶ ἐπιχαράττων τὸ θεῖον σημεῖον τοῦ τιμίου σταυροῦ, τὰ θεῖα δώρα οὐδαμῶς ἐπὶ τῇ θείᾳ τραπέζῃ ὑποτεθειμένα, ἀλλ' ἑτοίμως τη προθέσει πεπερατουμένα· τῆς γὰρ υπογεγραμμένης εὐχῆς, μετὰ τὴν ἰδίαν μετάληψιν ταύτην ἐπιτελεῖ ὁ τὴν ἱερουργίαν ποιῶν. Οὕτω σο κἀγὼ, τέκνον, ἐπιστάμενος προσφέρῳ, καθώς περ οὖν ἄρα καὶ τοὺς εἰς ἄκρον ἐπισταμένους εώρακα οὐ μὴν ἐνταῦθα, ἀλλὰ καὶ ἐν ταῖς ἑτέραις ἱερουργίαις, οὕτως γίνεται. Εἶτα ἡ ἐκφώνησις τῆς μεταλήψεως· καὶ ἡ ἀποκαθίστασις τῶν δώρων ἐν τῇ προθέσει, καὶ αἱ κλείσεις τῶν θείων πυλῶν· ἐκτὸς μέν τοι τῆς ὑψώσεως τοῦ ἄρτου, ὅτι ἀνακεκαλυμμένως ὑψοῦται, καὶ ἡ τελεία προσκομιδὴ ἐν τῇ ἀρχῇ γίνεται· καὶ τὸ Εὐλογημένη ἡ βασιλεία, ανακηρύττεται τῷ Θεῷ ἡμῶν ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. NOTÆ. Cod. οὐσία. Quoniam vero codex Ottob. recente manu imperite scriptus fuit, menda quoque alia plura tollere debuit, ne syntaxis vel sensus claudicarent. Quoniam in Græcæ misso argumento versati sumus, placet hic breviter narrare de picturis aliquot adhuc ineditis, sed a me postea ablata occa. sionevulgandis, sacrosanctum hunc ritum (missæ tamen communis, non præsanctificatorum), repræsentantibus; quibus ego nihil fere vidi elegantius, aut floridiore colorum gratia jucundius, inter Græ⚫ cae liturgiæ monumenta. Igitur pictura I. Pars Græci templi sacris iconibus exornati, ante quas lampades pendent. In medio thronus, in quo residet sanctus Gregorius theologus episcopaliter indutus, id est phelenia crucibus interstincto,etomophorio seu pallio, librum tenens, et benedicens iribus. Græco more, elatis digitis, id est ψηφίδι τῶν δαχτύλων, ut loquitur sanctus Sophronius p. 47, in egregio suo Commentario liturgico a nobis edito in Spicil. Rom. tomo IV. Datus autem locus Gregorio in hac prima pictura fuit, quia is unius e sacris liturgiis auctor est, quam habemus apud Renaudo. tium t. 1. (Et quidem ibi in Dissert. p. xcvii profertur ejus titulus: 'Η θεία λειτουργία τοῦ ἐν ἁγίοις Πατρός ἡμῶν Γρηγορίου Θεολόγου.) Circumstant monachi grandi schemate induti cum cucullis cruce signatis et quidem monachi, decore et gravitate conspicui, in his picturis, ipsorum jussu aut opera, nt puto, elaboratis, nunquam desunt. II. Diaconus cum tonsura clericali, stichario indutus, orarium seu stolam tribus digitis tenens (de qua re Gnarius in Eucholog. p. 35) ante bematis januam, βημό θυρον, canens: Εν εἰρήνῃ Θεῷ δεηθῶμεν. Cancellos bematis ornant pervenusta imagines Jesu, Mariæ, et Præcursoris de cujus imagine in missæ ἐνάρξει præferri solita Sophronius p. 39), item Christi sepultura, et crux insignis. Infra Michlae archangeius loricatus et chlamydatus, necnon monasterii abbas senior in selia cum cruce de collo pendente. III. Rursus nobiles picturæ in bematis xayκελλοις. Infra sacerdos cum phelonio rubro (de quo Sophron. p. 36) ad missam procedens cum libro Evangelii, comitantibus diacono et subdiacono cum cereis; prorsus ut ait Sophronius p. 42: Ὁ ἱερεὺς ἐξέρχεται βαστάζων τὸ εὐαγγέλιον, ὡς ὁ Χριστὸς τὸν σταυρόν. Τὰ κηρία ὀψικεύοντα ἐν τῇ εἰσόδῳ δει κνύουσι τὸ θεῖον φῶς. Et quidem tum in hac tum in sexta pictura gestatur sacerdos ab angelis, dum bematis januam ingreditur vel inde egreditur. Namque idem Sophronius ait p. 43: Ο ιερεύς ἐν τῷ συνθρόνῳ βασταζόμενος ὑπὸ διακόνων ὡς ἀγγέλων. Εt p. 32: