S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE COELESTI HIERARCHIA. ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΑΞΙΜΟΥ ΕΙΣ ΤΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΟΥ. COMMENTARIA IK SANCTI DIONYSII AREOPAGITÆ OPERA Interprete Petro Lansselio, Societatis Jesu presbytero, ΕΙΣ ΤΟ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΟΥΡΑΝΙΑΣ ΙΕΡΑΡΧΙΑΣ. IN LIBRUM DE COELESTI HIERARCHIA. ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΓΡΑΦΗΣ, Ιεραρχίας. Ἐπειδὴ ἡ ἐπιγραφὴ ἱεραρχίαν ἔχει, καλεῖν εἴωθεν ἱεράρχας τοὺς ἐπισκόπους. Ιστέον οὖν, ὅτι ἱεραρχία μὲν ἔστιν ἡ τῆς διατάξεως αὐτῆς τῶν ἱερῶν ἀρχὴ καὶ οἱονεὶ φροντίς· καὶ ἱεράρχης ὁ τῶν ἱερῶν ἄρχων καὶ φροντίζων καὶ προνοῶν, οὐ μὴν τῶν ἱερέων· ἀλλὰ ὁ τὰ ἱερὰ καὶ τὴν κατάστασιν αὐτῶν τε καὶ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ τῶν μυστηρίων διατάσσων, οὐ μὴν ὁ ἀρχιερεύς. Ταύτην δὲ τὴν ἐξήγησιν καὶ αὐτ τὸς ὁ μέγας Διονύσιος κάτω παρατίθεται ἐν τῷ Περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας λόγῳ. Ο πρεσβύτερος. Σημείωσαι, ὡς τὸ τοῦ πρεσβυτέρου όνομα καὶ τὸν ἐπίσκοπον δηλοῖ· ἐπειδὴ 10 πρεσβύτερος ἐστι καὶ ὁ ἐπίσκοπος· καὶ τοῦτο δηλούται καὶ ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἁγίων ἀποστόλων, ἔνθα ἐν Ἀσίᾳ συντάσσεται ταῖς Ἐκκλησίαις αὐτῆς ὁ ἅγιος ἀπόστολος Παῦλος. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. Α'. § 1. Πᾶσα δόσις ἀγαθή. Σημείωσαι ὅτι κέχρηται ὁ μακάριος Διονύσιος τῇ τοῦ ἁγίου Ἰακώβου καθο Η EXPLICATIO TITULI. Hierarchiæ. Quandoquidem inscriptio habeat {xραρχίαν, solitus est vocare ἱεράρχας episcopes: sciendum igitur est, quod ιεραρχία quidem sit priucipium ipsius dispositionis sacrorum, et veluti cura, et ἱεράρχης sacrorum princeps et curator et provisor, nec tamen sacerdotum; sed is qui sacra et ipsorum constitutionem, atque Ecclesia, et mysteriorum disponit, nec tamen princeps-sacerdos, Hanc autem explanationem etiam ipse magnu» Dionysius infra opponit, in libro De ecclesiastica hierarchia. 2 Presbyter. Nota presbyteri nomen etiam episcopum declarare; quandoquidem presbyter quoque sit episcopus: illud etiam declaratur in Actis sauclorum apostolorum c, ubi sanctus Paulus apostolus in Asia Ecclesias ejus instituit. IN CAP. I. § 1. Omne datum bunum. Nota beatum Dionysium usum fuisse Epistola catholica saucti Jacobi (indo • Act. IX. · δὲ, ὅτι τά. 10 ὡς ὅτι,

enim ista scriptura), tumque editam fuisse. λικῇ ἐπιστολῇ· ἐκεῖθεν γάρ ἐστι τὸ ῥητόν· καὶ ὅτι ἐκδοθεῖσα ἦν ἤδη. Etenim ex ipso. Hæc de Filio, tanquam Deo, loquitur. II. Patribus traditas. Patres hic significat eos qui ipsi “doctrinam tradiderunt, non vero naturales; ex gentilibus enim erat: sicut declarant Acta sanctorum apostolorum, atque ipse in epistola ad sanctum Polycarpum, et in capite nono Cœlestis hierarchia. Symbolice. Neque enim sermone naturaliter accepto dicit; sed per signa quædam et imagines. Καὶ γὰρ ἐξ αὐτοῦ. Ταῦτα περὶ τοῦ Υἱοῦ θεο λογεῖ. § 11. Πατροπαραδότου. Πατέρας ἐνταῦθα δηλοί 11 τοὺς παραδόντας αὐτῷ τὸ δόγμα, οὐ μὴν τοὺς φυσι κούς· ἐξ Ἑλλήνων γὰρ ἦν, ὡς δηλοῦσιν αἱ Πράξεις τῶν ἁγίων ἀποστόλων, καὶ αὐτὸς μέντοι ἐν τῇ πρὸς τὸν ἅγιον Πολύκαρπον ἐπιστολῇ, καὶ ἐν τῷ θ' κεφαλαίῳ τῷ Περὶ τῆς οὐρανίου Ιεραρχίας. Συμβολικῶς. Οὐ γὰρ φυσιολογικῶς φησιν, ἀλλὰ διὰ συμβόλων τινῶν καὶ εἰκόνων. [α'] Νοῶν. Νέας καλοῦσι καὶ οἱ παρ' Έλλησι φιλόσοφοι τὰς νοεράς, ἤτοι ἀγγελικὰς δυνάμεις· ἐπειδὴ τὸ πᾶν νοῦς ἐστιν ἕκαστος αὐτῶν, καὶ τὴν οὐσίαν Mentium, Gr. vowv. Nóaç vocant etiam gentiles philosophi, intelligentes, seu angelicas virtutes; quandoquidem omnino unusquisque ipsorum sit mens; et universam substantiam menten viventem, ἅπασαν νοῦν ζῶντα εἰς τὸ εἶδος τὸ ἑαυτῶν οὐσιωμέ in speciem suam substantialem habeat; νόες autem vocantur propter meliorem declinationis factæ sɔnum, quandoquidem oportebat a dictione ὁ νοῦς, τοῦ νοῦ plurale οἱ vol esse; sed propter euphoniam, ex alio recto singulari, factum est οἱ νόες. Hæc enim consuetudo Atticis qui dicunt Αριστοφάναι οι Σωκράται pro οἱ ᾿Αριστοφάνεις et οἱ Σωκράτεις. Sunt vero etiam qui dicant οἱ νέοι tanquam a νέος, τοῦ νέου; νocal autem etiam Scriptura ipsas hoc nomine, sicut in Isaia, mens magna princeps Babylonis, hoc est diabolus. Secundum lones igitur, νοῦς, νοός, νόες, sicut χροῦς, χροός, οἱ χρόες• lonica enim declinatio. Superprincipialem, Gr. ὑπεράρχιον. Ὑπεράρχιος Deus est veluti supra omne principium, et lumen quod a Deo principium habet; tanquam principium eorum qui dicuntur dii, angelorum, inquam, et justorum hominum. Intimitate, Gr. ἐνδότητος. Ενδότητα dicit occultationem; ignotus enim est omnibus iis, qui extra ipsum sunt. Contemperationem. Nota contemperationem, et quare divinitas, cum una sit, multiplicetur. 3 Operimentorum, Gr. παραπετασμάτων. Παραπετάσματα seu vela dicit ea quæ modo corporen dicuntur de Deo in Scripturis, veluti membrorum humanorum, et virtutum aliquarum appellationes. Nota autem, quod sine figuris [aliquibus] et signis fieri nequeat nos in carne exsistentes intueri res materiæ et corporis expertes. Atque hoc magis significabant vela quæ erant in tabernaculo, sicut hic insinuat. Connaturaliter, Gr. συμφυῶς pro όμοφυῶς. Ejusdem naturæ, modo nobis affini, ac noto. § III. Rituum præses. Τελετή seu mysterium, ritus, dicitur secundum gentiles philosophos, communicatio mysteriorum tanquam perficiens eum qui initiatur, et perfectiva exsistens eorum qui ad talia accedunt. Ergo rituum præses sacrorum constitulio, est divina sacrorum mysteriorum dispositionis τι λέγει. νον ἔχει· ναες καλοῦνται πρὸς τὸ εὐφωνότερον τῆς κλίσεως γενομένης· ἐπειδὴ ἐχρῆν ἀπὸ τοῦ ὁ νοῦς, τοῦ νοῦ, τὸ πληθυντικὸν οἱ νοῖ εἶναι· ἀλλὰ διὰ τὴν εὐφωνίαν ἐξ ἄλλης εὐθείας ένικῆς γέγονεν οἱ νέες ἔθος γὰρ τοῦτο Αττικοῖς, οι φασιν, Αριστοφάναι καὶ Σωκράται, ἀντὶ τοῦ οἱ ᾿Αριστοφάνεις καὶ οἱ Σωκράτεις. Εἰσὶ δὲ καὶ λέγοντες οἱ νόοι, ὡς ἀπὸ τοῦ ὁ νέος, τοῦ νόου· καλεῖ δὲ αὐτοὺς καὶ ἡ Γραφὴ τῷ ὀνόματι τούτῳ, ὡς ἐν Ησαΐτ· Νοῦς μέγας ὁ ἄρχων Βαβυλῶνος, τοῦτ' ἔστιν ὁ διάβολος· κατὰ Ιωνας τοίνυν νοῦς, νοός, νόες, ὡς χρούς, χροός, οἱ χρόες· Ιωνικὴ γὰρ ἡ κλίσις. Ὑπεράρχιον. Υπεράρχιος ὁ Θεὸς, ὡς ὑπὲρ πᾶσαν ἀρχὴν καὶ θεαρχικόν φῶς, ὡς ἀρχὴ τῶν λεγομένων θεῶν, ἀγγέλων φημὶ καὶ ἀνθρώπων δικαίων. [β'.] Ενδότητος. Ενδότητά φησι την κρυφιότητα· πᾶσι γὰρ τοῖς ἔξω αὐτῆς ἁγνωστός ἐστι. [γ.] Σύγκρασιν. Σημείωσαι τὴν σύγκρασιν· καὶ διὰ τί τὸ θεῖον ἓν ὂν πληθύνεται. Παραπετασμάτων. Παραπετάσματά φησι τὰ σω ματικῶς περὶ Θεοῦ λεγόμενα ἐν ταῖς Γραφαῖς, οἷον μελῶν ἀνθρωπίνων, ἢ δυνάμεών τινων ονομασίας. Σημείωσαι δὲ, ὅτι δίχα τύπων [τινῶν] καὶ συμβόλων οὐ δυνατὸν ἡμᾶς ἐν σαρκὶ ὄντας κατοπτεῦσαι τὰ ἄϋλα καὶ ἀσώματα· καὶ τοῦτο μᾶλλον ἐδήλου τὰ ἐν τῇ σκηνῇ παραπετάσματα, ὡς ἐνταῦθα αινίττεται. Συμφυῶς. Αντί τοῦ ὁμοφυῶς, συγγενῶς. § ΙΙΙ. Η τελετάρχις. Τελετή λέγεται κατὰ τοὺς τῶν Ἑλλήνων φιλοσόφους ή μετάδοσις τῶν μυστη ρίων, ἅτε τελειοῦσα τὸν μυούμενον, καὶ τελειωτική τυγχάνουσα τῶν προσιόντων τοῖς τοιούτοις. Τελετο άρχις οὖν ἱεροθεσία ἡ θεία τῆς τῶν ἱερῶν μυστη ρίων ἡμῶν διακοσμήσεως θέσις καὶ παράθεσις, ἀρχὴ

5. ΜΑΧΙΜΙ SCHOLIA IN LIB. DE COELESTI HIERARCHIA. γενομένη ἐκ Θεοῦ διὰ τῶν ἀποστόλων τῶν τελειωτι- positio et compositio, principium. natum ex Deo κῶν τούτων ἀγαθῶν· τοὺς γὰρ μεμνημένους τελείους καλεῖ ὁ θεῖος ἀπόστολος Παῦλος λέγων· Οσοι οὖν τέλειοι, τοῦτο φρονῶμεν. Υπερκοσμίου. Τὸ δὲ ὑπερκοσμίου οὐκ αἰσθητῶς νοητέον, ἀλλὰ νοητῶς καὶ ὑπὲρ τὸν καθ' ἡμᾶς κόσμον. Σημείωσαι δὲ, τίνα λέγει τὰ σχήματα καὶ τὰς μορφωτικὰς συνθέσεις, ήγουν εἰκονίσματα, ἅπερ ἑξῆς παρατίθεται. Πλάσεων. Σημείωσαι, ὅτι πλασματώδεις φησὶ τὰς ἐνταῦθα μυστικὰς παραδόσεις, ἂς ἐν τῷ Περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας λόγῳ ἀναπτύσσει· τοῦτο δὲ θεοπρεπῶς ἐκληπτέον· πρὸς μὲν οὖν τὸ μορφω τικαῖς τὸ πλάσεων ἀποδοτέον· πρὸς δὲ τὸ συνθέσει 18 τὸ ἁπλῶς καὶ ἀτυπώτους. Υλαίᾳ, Ὑλαίαν χειραγωγίαν φησὶ τὸ διὰ τῶν ὑλικῶν λεγομένων πρὸς τὴν ἔννοιαν ἀνάγεσθαι τῶν ὑπὲρ αἴσθησιν. Φαινόμενα. Φαινόμενα δὲ κάλλη τὰς τῶν ἱερῶν οίκων διακοσμήσεις λέγει· καὶ διεξοδικὰς μαθη τείας τὰς τῶν ἁγίων Γραφῶν ἀναγνώσεις· διακοσμήσεων δὲ τάξεις [τους] τῶν ἱερέων βαθμούς. Σημείωσαι δὲ, ὅτι τὰ ὀρώμενα κάλλη εἰκόνες εἰσὶ τῶν ἀοράτων διακόσμων, ὡς δηλοῖ καὶ ὁ ᾿Απόστολος ἐν τῇ πρὸς Εβραίους, τὰ περὶ τῆς σκηνῆς θεωρῶν· καὶ Μωϋσῆς ἀκούων· [Πάντα] κατὰ τὸν τύπον τὸν δειχθέντα σοι ἐν τῷ ὄρει ποίησον. Τὰς διεξοδικάς. Διεξοδικαί εἰσι μαθητεῖαι αἱ διὰ τῶν ὁρωμένων καὶ διὰ πραγμάτων πλατύτεραι ἀπο δείξεις τῶν νοητῶν ἐναίως 18 καὶ ἀθρόως ταῖς νοήσεσιν ἐπιβαλλόντων. Εξεως. Ἐκεῖ ἕξεις εἰσὶ τὰ θεῖα διατάττουσαι· ἕξις·δέ ἐστι ποιότης ἔμμονος. Ενταῦθα δὲ καὶ ἐκκλησιαστικαὶ τάξεις τὰς ἐκεῖ ἕξεις ἅτε ἀσωμάτους, ἐξεικονίζουσιν· αἱ γὰρ ἕξεις, ἀσωμάτων εἰσί. Σημειωτέον 1, ὅτι ἡ παρ' ἡμῖν τοῖς ἀνθρώποις τελουμένη ἱερατική μυσταγωγία μίμησίς ἐστι τῆς οὐρανίου Ιεραρχίας. Υπερκοσμίως. Τὸ ὑπερκοσμίως οὐκ αἰσθητῶς νοητέον, ἀλλὰ νοητῶς καὶ ὑπὲρ τὸν καθ' ἡμᾶς κόσμου. Ἱερογραφικαῖς. Τουτέστιν ἐν τοῖς ἱερῶς περὶ αὐτ τῶν συντεθεῖσι λόγοις ἐν ταῖς Γραφαῖς 10. Ημᾶς ἀνάγοι. Σημειωτέον, πῶς ἀναγόμεθα εἰς θεολογίας, καὶ ὅτι ὁ Χριστὸς ἡμᾶς ἀνάγει. Ακρότητας. Οὐδὲν ὡς ἔτυχεν ὠνόμασται παρὰ 4 Philipp. 1, 15. • Hebr. per apostolos bonorum horum perfectores: initiatos enim, perfectos vocat divinus apostolus Paulus dicens: Quicunque ergo perfecti sumus, hoc sentia mus d. Supermundana. Vox hæc supermundana non est modo sensibili intelligenda, sed modo intellectuali, et super nostrum mundum. Nota vero quas dicat figuras et formativas compositiones, seu imagines quas deinceps proponit. Fictionibus. Nota quod fictitias dicat mysticas quæ hic sunt, traditiones, quas in libro De ecclesiastica hierarchia explicat. Hoc autem modo Deo convenienti accipiendum est; ergo ad dictionem μορφωτικαῖς diclio πλάσεων referenda est; ad dictionem autem συνθέσει dictio ἁπλᾶς εἰ ἀτυπώ τους. Materiali. Materialem manuductionem dicit per ea quæ materialia dicuntur, ad considerationen eorum quæ supra sensum sunt elevari. Apparentes. Apparentes autem pulchritudines sacrarum ædium descriptionem dicit: et late patentes disciplinas, sacrarum Scripturarum lectiones; descriptionum autem ordines, sacerdotum gradus. Nota vero pulchritudines, quæ videntur, imagines esse invisibilium descriptionum, quemadmodum declarat Apostolus in Epistola ad Hebræos •, ea quæ sunt de tabernaculo considerans: et Moyses audiens: Omnia fac secundum exemplar quod tibi in monte monstratum est 1. Diffusas. Diffusæ, seu copiosæ disciplinæ sunt planiores per ea, quæ videntur et per actiones demonstrationes intelligibilium quæ unile et confertim cogitationibus incumbunt. 4 Affectionis. Hoc loco affectiones sunt quædam divinæ dispositiones; habitus enim est qualitas inhærens. Hoc autem loco etiam ecclesiastici ordines, habitus qui illic sunt tanquam corporis expertes ex exemplari effingunt. Habitus enim expertium corporis sunt. Notandum autem, eam quæ apud nos homines perficitur sacerdotalis mystagogia, seu in sacris initiatio, esse imitationem cœlestis hierarchiæ. Supermundialiter. Supermundialiter non est sensibiliter modo intelligendum; sed intellectualiter, et supra nostrum mundum. Sacroscripturisticis, Gr. ἱερογραφικαίς. Hoc est in sermonibus sacre de ipsis compositis in Scripturis. Nos adduceret. Notandum quomodo elevemur ad theologiam, et Christum nos elevare. Apices. Nihil fortuito appellatum est ab hoc 5. f Exod. Σεν, 40. συνθέσεσι. 18 ενιαίως. 14 Σημείωσαι. 18 Ιερογραφικὰς δὲ τῶν θείων λογίων συνθέσεις φησί τοὺς ἱερῶς περὶ αὐτῶν συντεθέντας λόγους ἐν ταῖς Γραφαῖς. Ἱερογραφικά seu Sacroscripturisticas divinorum eloquiorum compositiones appellat Sermones sacre de ipsis compositos in Scripturis.

μετὰ τῆς εὐσεβείας· ἐπειδὴ οὖν τὴν παρ' ἡμῖν ἱερὰν διάταξιν διὰ συμβόλων ὑλαίων καὶ ἐξοδικῶν 16 καὶ πλάσεων εἶπε τελεῖσθαι πρὸς τὸ ἡμῖν ἐφικτόν τύπον, οὖσαν καὶ μίμημα τῆς παρ' ἀγγέλοις ἱερᾶς διακοσμή σεως, εἰκότως τὴν παρ' ἐκείνοις ἱεροφαντίαν ἀκρότητα κέκληκεν· ἀκρότητα γὰρ εἰώθασι καλεῖν οἱ περὶ ταῦτα σχολάσαντες ἑκάστης ουσίας τὸ καθαρώ τατον, καὶ ἐξ οὗ ήρτηται προσεχώς, τουτέστιν έχο μένως, ἡ οὐσία· ὡς φέρε εἰπεῖν, ψυχῆς ἀκρότης δ νοῦς αὐτῆς ὁ καθαρώτατος· καὶ ἔρωτος ἀκρότης ὁ ό τῶν ἀναβεβηκότων καὶ θειοτάτων διάπυρος Έρως καὶ τῆς καθ' ἡμᾶς οὖν ἱεραρχίας καὶ μυστηριώδους διακοσμήσεως ἀκρότης τὸ καθαρώτατον αὐτῆς, ἐξ οὗ ἀνῆπται, καὶ τὸ ἐγγὺς συντεῖνον ἀϋλίας· τὸ οὖν ακραιφνέστατον ἐν ἡμῖν σύμβολον, ἡ ἀκρότης τῶν ἀτυπώτων καὶ ἁπλῶν καὶ ἀσωμάτων μυστηρίων, ᾗ ἡ Ιεραρχία συναπτομένη επιβατεύει, οἱονεὶ τῇ παρὰ ἀνθρώποις ἱεροφαντία· καὶ διὰ τῶν εἰκόνων ἀνάγει ἐπὶ τὰ καθαρὰ θεάματα τῆς νοητῆς τελετῆς ἀκρότη τος λεγομένης εἰκότως τῶν ἐνθάδε σωματικῶν τε καὶ ὑλοειδών. beato; sed erudite et proprie cum pietate; quando- τοῦ μακαρίου τούτου, ἀλλὰ πολυμαθῶς καὶ κυρίως quidem igitur dixerit, nostram sacram dispositionem, per signa materialia et copiosa, fictionesque pro nostro captu perfici, cum tamen sit typus et imitatio sacræ angelorum descriptionis; merito quæ in illis est antistitis sacrorum dignitas apicem, seu summitatem appellavit; summitatem enim appellare consuerunt qui circa hæc vacant, uniuscujusque essentia purissimum et ex quo pendet προσεχῶς (hoc est continuo) essentia, ut verbi gratia, summitas animæ, mens ipsius purissima; et amoris summitas, eorum qui transcenderunt et divinissimi sunt, ignitus amor; nostræ igitur etiam hierarchie et arcana descriptionis summitas, purissimum ipsius, ex quo accepta est, et quod prope materiæ privationem contendit; purissimum ergo in nobis signum est sumnitas mysteriorum non figuratorum et simplicium et incorporeorum, cui hierarchia conjuncta insistit tanquam illis quæ inter homines est antistitis sacrorum dignitas, et per simulacra eleval puras visiones intellectualis ritus, qui probabiliter suminitas appellatur eorum qui hic sunt corpreorum et materialium. IN CAP. II. $ 1. Explanationem, Gr. ἐκφαντορίαν. Εκφαντο ρίαν dicit enuntiationem. Manifestum autem, eam, quæ per 5 signa et figuras quæ etiam fictiones vocavit, perficitur; simplicitatem vero, privationem ma.. teriæ in natura; sciebat enim quod celebrans sacras in calis mentes sicut ipse dicit secundum Scripturam, necesse habuerit dicere de animalibus formas ferarum habentibus, et aquilis et aliis quibus divinæ Scripturæ assimilant archangelicas virtutes; dicit enim: Ut non etiam nos, sicut vulgus, profane arbitremur, minime habere explicationem ordines eorum qui multas facies habent et multos pedes in cœlis: hos igitur explanare juxta sacrorum oraculorum explicationem præelegit. Palam, Gr. ἀτεχνῶς. Vehementer, aut omnimodo, aut vere, aut simpliciter. Poeticis. Scripturam quoque poeticis usam fictionibus, ad manuductionem intellectus humani, non valentis rerum majorum doctrinam accipere; sinilia enim sunt calestia signa iis quæ a poetis ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. Β'. § 1. [α'.] Εκφαντορίαν. Εκφαντορίαν λέγει τὴν ἐξάγγελσιν· πρόδηλον δὲ, ὅτι τὴν διὰ συμβόλων και τύπων, ἅτινα καὶ πλάσματα εἶπεν· ἀπλότητα δὲ τὸ τῆς φύσεως ἄϋλον· [β'.] ἠπίστατο γάρ, ὅτι ἀνυμνῶν τοὺς ἐν τοῖς οὐρανοῖς ἱεροὺς νέας, ὡς αὐτός φησι κατὰ τὴν Γραφήν, ἀνάγκην εἶχεν εἰπεῖν περὶ ζώων θηριομόρφων, καὶ ἀετῶν, καὶ τῶν ἄλλων οἷς ἀπεικάζουσιν αἱ θεῖα: Γραφαὶ τὰς ἀρχαγγελικὰς δυ νάμεις· λέγει γάρ· Ινα μὴ καὶ ἡμεῖς, ὡς οἱ ποιλοὶ, νομίζωμεν ανιέρως μὴ ἔχειν ἐξήγησιν τὰς τῶν πολυπροσώπων καὶ πολυπόδων τάξεις ἐν οὐρανοῖς· ταύτας οὖν διασαφῆσαι προήρηται κατὰ τὴν τῶν ἱερῶν λογίων ἐκφαντορίαν. Ατεχνῶς. Μεγάλως, ἢ παντοίως, ἢ ἀληθῶς, ἢ ἁπλῶς. [γ] Ποιητικαῖς. Ὅτι καὶ ποιητικαῖς [τισι] πλάσεσιν ἐχρήσατο ἡ Γραφὴ πρὸς χειραγωγίαν τῆς ἀνα θρωπίνης διανοίας, ἀλλ' ὡς οὐ δυναμένης τὴν τῶν μειζόνων παραλαβεῖν διδασκαλίαν· ἐοικέναι γὰρ τὰ mente fuguntur, sicut sacer hic vir dicit (poetas οὐράνια σύμβολα τοῖς παρὰ ποιηταῖς φανταζομένοις, autem intellige aut illos qui apud gentiles in admiratione fuerunt, sicut Homerum, Hesiodum et reliquos), aut poeticis quasi fictitiis informationibus, seu delineationibus. Cum enim nosset sapiens Dei condescensio nostram mentem infirmam, et ad sublimiorem contemplationem ineptam, elevatione ipsi connaturali efficta, sic archangelicas in propatulo fecit descriptiones, non quomodo revera sunt, sed prout nos comprehendere quimus; nihil igitur cœlestibus improprium imaginare, ὡς ὁ ἱερὸς ἀνὴρ οὗτός φησι, (ποιητὰς δὲ νόησον ἡ τοὺς παρ' Έλλησι θαυμαζομένους, οἷον "Ομηρον, Ησίοδον, καὶ τοὺς ἑξῆς,) ἢ ποιητικαῖς ὡσανεὶ πλαστικαῖς ὑποτυπώσεσιν. Εἰδυία γὰρ ἡ τοῦ Θεοῦ σοφή συγκατάβασις τὸν ἡμέτερον νοῦν ἀσθενῆ καὶ πρὸς ὑψηλοτέραν θεωρίαν ανεπιτηδείως ἔχοντα, ἀναγωγήν αὐτῷ συμφυῆ πλασαμένη, οὕτω τὰς ἀρχαγγελικὰς εἰς φανερὸν ἤγαγε διακοσμήσεις, οὐχ ὅπως ἔχουσι τῇ ἀληθείᾳ διασαφήσασα, ἀλλ' ὅπως ἡμεῖς δυνάμεθα καταλαβεῖν· μηδὲν οὖν ἀνοίκειον φαντάζου τῶν οὐ ρανίων. τι διεξοδικών. 17 πάθος.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE CUELESTI HIERARCIA. § Π. Συνθέσεις. Συνθέσεις φησὶ τὰς εἰρημένας πλάσεις και σχηματοποιίας. Εφ' ἑαυτῶν. Ἐφ' ἑαυτῶν, τουτέστιν ὡς ἔχουσι φύσεως, ἄγνωστοι ἡμῖν, φησὶ, καὶ ἀθεώρητοι ὑπάρ χουσιν. Απότομον. Απότομον οἶμαι λέγειν αὐτὸν τὴν ξέ νην, καὶ οἷον τῶν συνήθων ἀποτετμημένην ὁδὸν καὶ πλάσιν· διὸ καὶ σκηνὴν αὐτὴν ὀνομάζει, σαφηνίζων οὐκ ἀληθεῖς εἶναι τὰς ἀναγεγραμμένας τῶν ἁγίων ἀγγέλων μορφάς· οὔτε γὰρ τῇ ἀληθείᾳ τοιοῦτοί εἰσιν, οίους αὐτοὺς ἡ ἱερὰ παραδίδωσι Γραφή· ἀλλ᾽ ἵνα [ἡμεῖς] ἐφικώμεθα τῆς μεγαλειότητος αὐτῶν. Αὐτὸς δὲ ὁ [θεῖος] Διονύσιος πειρᾶται συμβάλλειν τὰ εἰρημένα περὶ αὐτῶν, καὶ δεικνύειν, ὅτι δυνατὸν δι' ἀναπτύξεως οὕτω νοεῖν τὰς ἀγγελικὰς διακοσμήσεις, ὡς εἴρηται. Αθλων ποσῶς. Ποσῶς ἀθλων, τουτέστι μερι κῶς· οὐ γὰρ πάντη άθλων· ὑπερκειμένας δὲ οὐσίας οὐρανὸν καὶ τὰ κατ' οὐρανὸν λέγει, οἷον ἀστέρας· τὸ γὰρ λεπτομερέστατον αὐτῶν καὶ μονοούσιον ἐγγύς ἐστί πως αυλίας. Θεοειδέσιν. Θεοειδεῖς ἁπλότητάς φησι τὰς νοητὰς οὐσίας· ἄῦλοι γὰρ οὐσίαι καὶ ἀσύνθετοι πάντως είν σὶν, οὐκ οὖσαι κράμα καὶ σύγκριμα τῶν στοιχείων• τὰ γὰρ σώματα ἐκ τούτων, ἐκεῖνοι 18 δὲ ἀσώματος. Ἐνιζάνον. Ἐγκαθίζον, καὶ ἐναπομένειν ποιοῦν. Λεοντείων. Αὗται αἱ μορφαὶ τῶν θείων καὶ ἁγίων χερουβὶμ καὶ παρὰ τῷ [θείῳ] Ἰεζεκιήλ καὶ παρὰ τῷ θεσπεσίῳ Ἰωάννῃ ἐν τῇ ᾿Αποκαλύψει ανεγράφησαν. Εσμών. Εσμός ἐστι τὸ συμπεπληρωμένον πλῆθος. Καὶ τὸ ὀρνιθείας. Οἷον ὀρνιθοειδοῦς μορφῆς καὶ ἐξ ὀρνίθων. Ζώων. Ζωα ἄλλα φησίν, οἷον ἵππους, ἡμιόνους, καὶ τὰ τοιαῦτα 10. ὕλας δὲ ἀτιμοτέρας, οἷον θρόνους ὡς ἐκ ξύλων, καὶ τροχούς, καὶ ῥομφαίας ἐκ σιδήρου, ὡς τὴν ρομφαίαν τὴν ἐξεσπασμένην ἐπὶ τὸν Βαλαάμ καὶ ἂν εἶδεν ὁ Δαυίδ, ὡς ἐν ταῖς Βασιλείαις είρηται βιβλίῳ β'· καὶ ἄρματα ὡς ξύλινα. § Il. Compositiones. Compositiones dicit dictas fictiones et figurarum effìctiones. In seipsis. In seipsis, hoc est, sicut natura exsistunt; ignoti nobis, inquit, et invisibiles sunt. Radem, Gr. ἀπότομον. Απότομον arbitror ipsum dicere peregrinam et veluti a consuetudine abscissam viam et fictionem, ideoque tabernaculum ipsam appellat: declarans minime veras esse descriptas angelorum formas; non enim revera tales sunt, quales ipsos sacra tradit Scriptura: sed ut perveniamus ad magnitudinem ipsorum. Ipse autem Dionysius conatur committere dicta de ipsis, et osten dere fieri posse, ut per explicationem ita intelliτο gantur angelica descriptiones, sicut dictum est. Ex parte immaterialium, Gr. άθλων ποσῶς. Πο σῶς άθλων, hoc est partim, neque enim omnnino immaterialium; 6 superpositas autem substantias coelum et quæ infra cœlum sunt dicit, veluti astra: ipsa enim tenuissimis constare partibus, et sola substantia prope aliquo modo accedit ad immaterialitatem. Deiformibus. Deiformes simplicitates dicit intel. lectuales substantias; immateriales enim substantiæ et incompositæ omnino sunt, non exsistentes commistio et temperamentum elementorum; corpora enim ex his, illæ autem incorporeæ. Inherens, Gr. ἐνιζάνον. Insidens et immanere 12 ciens. Leoninis. Hæ formæ divinorum et sanctorum cherubim, et ab Ezechiele et diviniloquo Joanne in Apocalypsi descripta sunt. Examinibus, Gr. ἐσμών. Εσμός est completa mul titudo Εἰ ορνιθείας, veluti volucri similis formæ et ex avibus. Animalium. Animalia alia dicit, ut equos, mulos et similia; materias autem viliores, ut sedes tanquam ex lignis, et rotas et romphæas ex ferro; ut romphæam extractam in Balaamn et quam David vidit: sicut dictum est in libro secundo Regum; et currus veluti ligneos. Passionatum. Affectibus obnoxium dicit, quoniam forma leonina aliquid irascibile indicat, et species vitulina concupiscibile, quæ passiones, et quidem magna, sunt. Similitudines autem dicit, sensus reconditos vim assimilandi habentes: dicit igitur Ezechiel, tanquam similitudinem throni vidisse, et similitudinem leonis; quod declarat fictitiam opinantium imaginationem: ideo hic dictum est, dissimiles similitudines: neque enim omnes similes propheta videt; sed hos quidem sic, illos nuΕμπαθές. Εμπαθές λέγει, ἐπειδὴ τὸ λεοντόμορ φον θυμικόν τι σημαίνει· καὶ τὸ μόσχειον εἶδος ἐπιθυμητικόν ἅτινα πάθη καὶ μεγάλα ὑπάρχουσιν. Ομοιότητας δέ φησι τὰς ὁμοιωτικὰς ὑπονοίας· του γαροῦν λέγει ὁ 10 Ἰεζεκιήλ, ὡς ὁμοίωμα έωρακέναι τοῦ θρόνου· καὶ ὁμοίωμα λέοντος, ὅπερ δηλοῖ τὴν πλασματώδη τῶν δοκούντων φαντασίαν· διὸ κανταῦ θα εἴρηται· ᾿Ανόμοιοι ομοιότητες· οὐ γὰρ πάντας ὁμοίους ὁρᾷ ὁ προφήτης, ἀλλὰ τοὺς μὲν τοιώδε, τοὺς δὲ τοιώσδε· ἀλλὰ καὶ ἀνόμοιοί εἰσι παντελῶς, οἷς δοκοῦσιν εἶναι ὅμοιοι· οὐδὲν γὰρ λέοντος, ἢ μόσχου, ἢ tein sic: verum dissimiles omnino sunt iis, quibus WARLE LECTIONES ET CORRECTIONES. ἐκεῖναι, refertur enim ad οὐσίαι. 10 ίππων, ἡμιόνων καὶ τῶν τοιούτων. 50 λέγει γαρ ό.

videntur esse similes: nihil enim leonis aut vituli τῶν ἑξῆς ἀληθῶς ἔχουσι· τί δὲ δηλοῖ τὸ ἀνόμοιον, ἐν aut reliquorum vere habent; quid porro significet τοῖς ἑξῆς εὑρήσεις. ἀνόμοιον, in sequentibus invenies. Verumtamen, Gr. ἀλλ' ἡ. Per modum responsionis. Ut neque divinæ. Pollicetur per propriam interpretationem utrumque ostendere; ut neque videantur coelestia injuria affici, neque nos in humipetis vilitatibus infixi esse, dum circa animalia quæ de angelis dicuntur, versamur. Merito obducta. Cur signa eorum quæ figura exprimi nequeunt, sint figuræ, et eorum quæ forma carent, forma, hoc loco dicit. 7 Infiguratis, Gr. ἀσχηματίστων. Pro forma expertium. Immediate. Hoc est non per medias figuras, sed confestim et primo nisu; illud autem prætendunt idem est cum præponunt et præstituunt. Formationes. Nota quod incorporei et informes sint: quando igitur audieris de supersubstantiali, qui cum in forma Dei esset 8, immutabilitatem erga Patrem intellige; hoc enim declarat et imago Dei invisibilis h, et illud: Qui vidit me,vidit et Patrem i. Sic etiam sanctus Basilius interpretatur in sermone ad proprium fratrem de differentia substantiæ et subsistentiæ. III. Duplicem esse sacræ. Divinitatem duobus modis laudari: aut similem omnibus, omnia enim in ipsa consistunt; aut sicut dissimilem, nihil enim est universorum. Per dissimilia. Quod figuræ per similia et dissimilia fingantur, et quomodo fingantur, hoc loco tractat. Αλλ' ή. Απολογητικώς. [α'.] Ως μήτε εἰς τὰς θείας. Επαγγέλλεται διὰ τῆς ἰδίας ἑρμηνείας δεικνύειν ἑκάτερον, ὡς μήτε δόξαι ὑβρίζεσθαι τὰ οὐράνια, μήτε ἡμᾶς εἰς χαμαι ζήλους ταπεινότητας ἐμπαγήναι περὶ τῶν ἐν ἀγγέ λοις λεγομένων ζώων. [β'. ]Εικότως προβέβληνται. Διὰ τί σύμβολα τῶν ἀτυπώτων οἱ τύποι καὶ τῶν ἀμορφώτων αἱ μορφαί, ἐνταῦθά φησιν. Ασχηματίστων. Αντὶ τοῦ ἀμορφώτων. [γ.] Αμέσως. Τουτέστι μὴ διὰ μέσων τῶν τύ πων, ἀλλ' ἀθρόως καὶ κατὰ πρώτην επιβολήν· το δὲ προτείνουσι ταὐτόν ἐστι τῷ προτιθέασι, καὶ προ βάλλονται. [δ.] Μορφώσεις. Σημείωσαι, ὅτι τὰ ἀσώματα αμόρφωτά εἰσιν· ὅταν οὖν ἀκούσῃς περὶ τοῦ ὑπερου σίου, ὃς ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, τὸ ἀπαράλλακτον πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα νόησον· τοῦτο γὰρ δηλοῖ καὶ ἡ εἰπὼν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου, καὶ τό· Ο ἑωρα κὼς ἐμέ, εώρακε τὸν Πατέρα. Οὕτω καὶ ὁ ἅγιος Βασίλειος ἑρμηνεύει ἐν τῷ πρὸς τὸν οἰκεῖον ἀδελφὸν λόγῳ, τῷ περὶ διαφοράς ουσίας καὶ ὑποστάσεως. § ΙΙΙ. 'Ως διττός ἐστι τῆς ἱερᾶς. Ὅτι κατὰ δύο τρόπους ὑμνεῖται τὸ Θεῖον· ἢ ὡς ὅμοιον πᾶσι· πάντα Ο γὰρ ἐν αὐτῷ συνίσταται· ἢ ὡς ἀνόμοιον· οὐδὲν γάρ ἐστι τῶν ὅλων. Διὰ τῶν ἀνομοίων. "Οτι δι᾿ ὁμοίων καὶ ἀνομοίων πλάττονται οι τύποι· καὶ πῶς πλάττονται, ὧδέ φησι 31. Ποτὲ μὲν ὡς λόγον. Κατά τι λέγεται λόγος καὶ νοῦς ὁ Θεός· ἐν τῷ· Τίς ἔγνω νοῦν Κυρίου; καὶ ἐν τῷ· Καὶ ἐγένετο λόγος Κυρίου πρὸς μὲ λέγων, καὶ τὰ ἑξῆς. Λογιότητα δέ φησιν ἐπὶ τοῦ Θεοῦ, οὐχ ὅτι λογικὸν θέλει δηλῶσαι τὸν Θεόν, ὡς μετέχοντα λόγου· τοῦτο γὰρ ἐμφαίνει· ἀλλ᾿ ὅτι αὐτολογιότης ἐστὶν, ὅλος λόγος ὤν· οὐσίαν δὲ λέγουσιν ἐπὶ Θεοῦ, ὅταν εἴπωσιν· Εγώ εἰμι ὁ ὤν, καὶ ὁ ὢν ἀπέσταλ κέ με· σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ· ἀπὸ γὰρ τοῦ εἶναι καὶ τοῦ ὄντος ἡ οὖσα, καὶ τὸ παράγωγον οὐσία ή Aliquando quidem ut verbum. Secundum quid dicitur verbum et meus, Deus: in eo: Quis cognovit sensum Domini k? et in eo: Et factum est verbum Domini ad me dicens 1, et quæ deinceps: rationabilitatem autem dicit in Deo, non quod velit declarare Deum esse rationalem, tanquam rationis participem; hoc enim manifestum est; sed quod sit ipsamet rationabilitas, cum totus exsistat ratio; essentiam autem dicunt in Deo, cum dixerunt: Ego sum qui sum, el, Qui est, misit me =; Tu autem idem ipse es i. Nam ab εἶναι et ὄντος ft οὖσα et inde de- ύπαρξις. ducitur οὐσία,substantia. Et vitam. Quod Deus neque vita, neque lumen, neque essentia proprie dicatur; sed per modum causa: est enim supra hac, neque sicut hac. Invisibilem ipsam. Quod per negationem dicta de Deo, sicut invisibilis, infinitus, et talia, dissimilia sunt; declarant enim, non quod est, sed illud quod Deus non est; ita etiam Gregorius Theologus. Inintelligibilem, Gr. ἀνόητον. Minime intelligibi Καὶ ζωήν. (τι οὔτε ζωή, οὔτε φῶς, οὔτε νοῦς, οὔτε οὐσία κυρίως λέγεται ὁ Θεός· ἀλλ᾽ αἰτιολογι κῶς· ἔστι γὰρ καὶ ὑπὲρ ταῦτα, καὶ οὐχ οἷα ταῦτα. Αόρατον αὐτήν. Ὅτι τὰ κατὰ ἀπόφασιν λεγόμενα ἐπὶ Θεοῦ, οἷον αόρατος, ἄπειρος, καὶ τὰ τοιαῦτα, ἀνόμοιά εἰσι· δηλοῦσι γὰρ οὐ τί ἔστιν, ἀλλὰ τί οὐκ ἔστιν ὁ Θεός· οὕτω καὶ ὁ θεολόγος Γρηγόριος. Ανόητον. 'Ανόητόν φησιν οὐ τὸ ἠλίθιον, ἀλλὰ τὸ 8 Philipp. 11, 6. h Coloss. 1, 45. i Joan. xiv, 9. * 1 Cor. 11, 16. 1 Jer. 1, 4. - Exod.!!!, 14. • Psal. cr, 28. οι λέγει.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE COELESTI HIERARCHIA. μὴ νοούμενον ὑπό τινός· ἀόριστος δὲ ὁ Θεὸς, ὡς δρῳ lem dicit, non stultum, sed a nullo intellectum: inμηδενὶ ὑποπίπτων, ἀλλ' αὐτὸς πάντων ὄρος ὢν καὶ τὰ πάντα ἐν ἑαυτῷ ὁρίζων, δρῳ δὲ οὐχ ὑποπίπτει· διότι οἱ μὲν δροι ἐκ τῶν καταφάσεων σύγκεινται· αἱ δὲ καταφάσεις ἐπὶ Θεοῦ ἀνάρμοστοι, ως ψευδόμεὑπὲρ γὰρ ταύτας ὁ Θεὸς, ὡς οὐκ ὢν οὐσία, ἀλλ' ὑπὲρ οὐσίαν. ναι Αἱ ἀποφάσεις. Οὐ μόνον ἐπὶ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν θείων ἁπάντων, τουτέστιν ἐπὶ τῶν μετὰ Θεὸν νοητῶν πάντων, καὶ τὰς ἀποφάσεις ἀληθεῖς εἶναί φησι, καὶ τὰς καταφάσεις αναρμοδίους. Αναρμόδιοι μὲν οὖν εἰσιν αἱ καταφάσεις, ὅταν εἴπωμεν ἢ τὸν Θεόν, ἢ τὰς νοεράς δυνάμεις, ζωὴν ἢ φῶς· οὔτε γὰρ ζωή τοιαύτη τίς ἐστιν, ὡς διὰ εἰσπνοίας καὶ ἐκπνοίας ζῇν· οὔτε φῶς τὸ φαινόμενον καὶ ποιοῦν ὁρᾷσθαι τὰ προκείμενα· ἀλλὰ ἀνώτερόν τι τούτων. Αἱ δὲ ἀποφάσεις αἱ διὰ ἀρνήσεων ποτῶς ἐπὶ τῶν νοητῶν οἰκειότεραι· λέγομεν γὰρ, ὅτι ἀόρατοι, καὶ ὅτι οὐχ ὑποπίπτουσι θέᾳ, νοοῦμεν· τί δέ ἐστιν αὐτὸ τὸ μὴ φαινόμενον, οὔτε πολυπραγμονεῖν, οὔτε παριστᾷν δοκεῖ ὁ λόγος· καίτοι τὸ ζωὴ καὶ φῶς δοκεῖ σημαίνειν τί ἐστι, καὶ ταῦτα μηδόλως δηλοῦν τί ἐστι Θεός. Τιμῶσι τοιγαροῦν. Ορα πῶς καλῶς ἀπελογήσα το, διὰ τί ζώων μνήμην ἔχει τὰ οὐράνια, ἤτοι εἰκό νας· ὥσπερ γὰρ ὁ ἐπὶ πάντων Θεὸς οὐδὲν ἐν τοῖς πα σιν ἔχει ὁμογενές, καὶ διὰ τοῦτο εἰκότως οὐδὲν τῶν πάντων αὐτοῦ ἐστι δηλωτικόν· ἀλλὰ λοιπὸν ἄλλῃ με θόδῳ θεολογοῦμεν, λέγοντες, τί οὐκ ἔστι Θεὸς, ὅπερ καλεῖ διὰ τῶν ἀνομοίων· οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν οὐρα νέων δυνάμεων, αἱ μετὰ Θεόν εἰσι, τεχνικῶς ἐποίη σαν οἱ θεολόγοι, μηδενὶ τῶν νοητῶν αὐτὰς ὁμοιώσαντες· ἀλλ᾽ ἐκ τῶν αἰσθητῶν, ἅπερ καλεῖ ἄτιμα, τὴν τούτων λαβόντες ἐμφέρειαν, τοῦτο πρὸς τιμὴν αὐτῶν πεποιηκότες, ίνα πλασματώδης, καὶ οὐκ ἀλη θῆς γένηται τούτων ἡ μίμησις· εἰ γὰρ ὁ λεοντόμορφος λεγόμενος, καὶ πολύπους, καὶ πολύπτερός έστι καὶ λογικὸς, καὶ ἄῦλος, πῶς οὐ δῆλον, ὅτι ὑπερ κοσμίως ὑπερβέβηκε τὰ ὑλικὰ, καὶ παρ' ἡμῖν νοού μένα; Εἰς μὲν γὰρ τὰς τιμιωτέρας. Ἰδοὺ καὶ ἕτερος λογισμός, δι᾿ ὃν τοιαύταις ὁμοιότησιν ἡ Γραφὴ περὶ τῶν οὐρανίων ἐχρήσατο· εἰ γὰρ τιμιωτέροις ἐχρήσατο πλάσμασιν, οἷον χρυσοειδεῖς, ἢ ἐξαστράπτοντας λέγουσα εἶναι τὰς θείας δυνάμεις, πάντως ἂν ἐπείσθη. σαν οἱ ἀκούοντες ἐκ τῶν παρὰ ἀνθρώποις τιμιωτέρων τὸ πιστὸν λαμβάνοντες· νῦν δὲ τὰ ἀπεμφαίνοντα καὶ αἰσχρὰς εἰκόνας παρενέλαβεν, ἵνα, ἀκριβῶς εἰδότες, ὅτι οὐκ εἰσὶ τὰ τοιαῦτα, ζητήσωμεν τὴν ἀλήθειαν τῶν ὄντων. ᾿Αβλαβῶς. Α' γὰρ λεγόμεναι πυρὸς φλόγες θεῖαι οὐσίαι οὐ καυστικαί, ἀλλὰ ζωτικαί εἰσιν. Αἰσχράς. Πῶς γὰρ οὐκ αἰσχρὸν τὸ ἐξ ὑλικῶν εἶ και τὰ σύμβολα [τῶν νοητῶν]; PATROL. GR. IV. definitus enim est Deus tanquam nulli termino subjectus, sed ipse terminus omnium exsistens, et cuncta in seipso terminans; termino autem non subjicitur, quia termini ex affirmationibus componuntur; affirmationes autem in Deo minime coaptari possunt, tanquam falsæ; nam has superat Deus, ut qui non sit essentia, sed supra essentiam. 8 Negationes quidem. Non tantum in Deo, sed etiam in divinis omnibus, hoc est in omnibus post Deum intelligibilibus, et negationes veras esse inquit, et afirmationes minime aplas. Inepta igitur quidem sunt affirmationes, quando dixerimus aut Deum, aut intellectuales virtutes, vitam aut lumen; neque enim vita talis quædam est, ut per inspirationem et exspirationem vivat; neque lumen quod apparet, et quod facit objecta videri; sed aliquid his superius. Negationes, autem, quæ per infciationes funt, quantum in intelligibilibus magis propria sunt; dicimus enim, invisibiles, neque cadere sub aspectum intelligimus; quid porro sit ipsum non apparens, neque curiose quærere, neque exhibere videtur; quamvis vita, et lumen, videtur significare, quid sit, et hæc nihil omnino declaare, quid sit Deus. Condecorant igitur. Vide quomodo pulchre ration nem dixerit propter quid cœlestia memoriam habeant animalium, seu imagines; quemadmodum euim, Deus exsistens in omnibus, nihil in omnibus habet ejusdem secum generis; ideoque merito nihil rerum omnium, est ipsius declarativum; sed postea alia methodo de Deo loquimur, dicentes, quid non sit Deus; quod appellat, per dissimilia; quæ post Deum sunt, erudite fecerunt theologi, cum nulli intelligibilium ipsas assimilarunt; sed ex sen sibilibus, quæ vocat vilia, harum sumentes similitudinem, hoc ad illarum honorem fecerunt, ut fict[- tia, et non vera esset horum imitatio; si enim qui leonis formam referre dicitur et multipes, et multas gerens alas, est etiam rationalis et immaterialis; quomodo non est manifestum, eum modo, qui mundo capi nequeat, transcendere materialia, et ea quæ a nobis intelliguntur? In nobilioribus enim. Ecce aliam quoque ratiocinationem, propter quam Scriptura talibus similitudinibus in cœlestibus usa fuerit; si etenim nobilioribus usa fuisset fictionibus, sicut, auri speciem referentes, aut effulgentes homines asserendo divinas virtutes; audientes, prorsus persuasi fuissent, credulitatem ex iis quæ inter homines maximi sunt pretii, accipientes; nunc autem, ea quæ minime repræsentant, et turpes imagines adjecit, ut perfecte scientes, quod non sint talia, rerum veritatem indagemus. Innoxie. Quæ enim dicuntur ignis flammæ, divinæ substantiæ, non combustivæ, sed vivificæ sunt. 9 Indecoris. Quomodo enim non turpe, ex materialibus constare signa [reṛum intellectili umi¹?

Spectacula, Gr. θεάματα. Θεάματα dicuntur quæ cum admiratione videntur. § 1V. Siquidem affectus ira. Quod non simpliciter rationabilitatis plenus sit irascibilis motus, sed in irrationabili natura; legendum est postremum hujus libri caput, ubi tractat de visione sanctorum cherubin; illic enim etiam hæc omnia fuse explanata sunt. Nihil eorum, quæ exsistunt. Nota, nullum entium privatum esse participatione boni; notandum igitur est quid intelligatur ira in irrationabilibus, et quid in rationabilibus; et quid utrorumque concupiscentia. Rationem. Notandum quod etiam in angelis rationem dicat; sed quæ demulceri nequeat, seu quæ neque cedat, neque torpescat. Concupiscentiam. Concupiscentiam intelligibilium, esse amorem in Deum contineri nesciumn, quod appellat materiæ privationem. Θεάματα. Θεάματα λέγονται τὰ μετὰ θαύματος δρώμενα. § 1. Καὶ γὰρ ὁ θυμός. Ὅτι οὐχ ἁπλῶς ἀλογίας έμπλεως ἡ θυμοειδής κίνησις, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῆς ἀλόγου ή φύσεως. Αναγνωστέον τὸν τελευταῖον λόγον τοῦ βι βλίου, ὃν εἶπεν εἰς τὴν ὀπτασίαν τῶν ἁγίων χερου βίμ· ἐκεῖ γὰρ καὶ ταῦτα πάντα πλατέως διαγεγύμνασται. Τὸ μηδὲ ἐν τῶν ἔντων. Σημείωσαι, ὅτι οὐδὲν τῶν ὄντων ἐστέρηται τῆς τοῦ καλοῦ μετουσίας· σημειωτέον οὖν τί νοεῖται ὁ θυμὸς ἐπὶ τῶν ἀλόγων, καὶ τί ἐπὶ τῶν λογικῶν· καὶ τί ἐπιθυμία έκατέρων. Λογιότητα. Σημειωτέον, ὅτι καὶ ἐπὶ ἀγγέλων 20γιότητα λέγει· ἀμείλικτον δὲ, ἤτοι ἀνένδοτον, και ἀχαύνωτον. Επιθυμίαν. Ὅτι ἡ ἐπιθυμία τῶν νοητῶν ἔρως ασχετός ἐστι περὶ τὸν Θεὸν, ὅπερ καλεῖ ἀθλίαν. Διὰ τὸν ἀμιγῇ. Αμιγή φησι τὸν καθαρὸν καὶ εἰς οὐδὲν ἕτερον ἐσχολακότα· ὁ γὰρ θείῳ ἔρωτι περιδεδραγμένος ὅλος ἐστὶν αὐτοῦ, καὶ εἰς τὸ ἐφετὸν μόνον ἀνατείνεται, παρὰ μηδενὸς κωλυόμενος μεταβατικοῦ καὶ σωματικοῦ λόγου. ᾿Αλογίαν δὲ φάσκοντες είναι ἐν ταῖς ἀσωμάτοις οὐσίαις, οὐκ ἀνοησίαν αὐταῖς ἐνυβρίζομεν ἐν τῷ διὰ τῶν λεοντείων μορφῶν, καὶ τῶν μοσχείων καὶ τῶν ὀρνιθείων, ὡς ἐπὶ τοῦ ἀετοῦ, ἀλόγων τύπους καὶ σύμβολα λέγειν, πρέπειν τοῖς οὐρανίοις τάγμασιν, ἀλλὰ μυστικῶς τὸ ἐξηλλαγμέν ·νον τοῦ κατ' ἐκείνους λογικοῦ πρὸς τὸ καθ᾽ ἡμᾶς Propter impermistum. Impermistum dicit purum, et in nullo alio vacantem. Qui enim divino amore constrictus est, totus est ipsius, et in solum desiderabile intendit, a nullo impeditus transitivo et corporeo sermone; dum autem dicimus, esse in incorporeis substantiis rationis privationem, nou exprobramus vel affingimus ipsis cum injuria, intellectus privationem; dicendo, per leoninas formas, et vitulinas, et avium, sicut in aquila, irrationabilium figuras et signa, cœlestibus convenire ordinibus; sed mystice significamus diversitatem, quæ est inter illorum et nostram rationabilitatem; & σημαίνομεν· ἡμεῖς γὰρ τὸ λογικόν περιστῶμεν nos enim rationabilitatem repræsentamus per vin operandi linguæ, et figuras vocis effectivas, percutientes aerem sermocinamur, et sermone transeunte a nobis ad audientium aures, ex corpore in corpus; sicut dicit divinus Basilius in sermone, Attende tibi ipsi, illic autem non ita; sed corpore destituti, et ad se invicem accedentes et recedentes clarius omni sermone mutuas cogitationes intuentes velut inter se colloquuntur, per silentium sermonem sibi invicem communicantes. s Propensionem, Gr. ἀπόκλισεν. Pro inclinationem seu propensionem. Transitorii. Transitorius est noster sermo prolativus, lanquam a dicente transiens ad audientem; corporei autem ad differentiam reconditi 10 (in anente); hic enim neque corporeus, neque transitivus. Materiæ. Vilissimam materiam dicit, omnem naturam corpori similem in variis speciebus animatis et inanimis, et reliquis, a Deo descriptam; intelligibilem autem decorem quæ de Deo dicuntur, quorum mediocres et obscuras imagines in rebus invenimus, sicut simpliciter esse, vivere, sentire, et similia. Quod autem materia omnis ex Deo exsistentiam habeat, nullus sapiens sermo contradicet; gerit autem et ipsa in seipsa argumenta, quod a Deo sit producta et exornata; omnis igitur ex maδιὰ τοῦ τῆς γλώττης ὀργανικοῦ, καὶ τῶν φωνητικῶν τύπων, τύπτοντες τὸν ἀέρα τῷ διαλεκτικῷ, καὶ τοῦ λόγου μεταβαίνοντος ἐξ ἡμῶν εἰς τὰς τῶν ἀκροωμένων ἀκοὰς ἐκ σώματος εἰς σῶμα, καθά φησι καὶ ὁ θεῖος Βασίλειος ἐν τῷ περὶ τοῦ, Πρόσεχε σεαυτῷ, λόγῳ, ἐκεῖ δὲ οὐχ οὕτως, ἀλλ᾽ ἐν ἀσωματίᾳ τυγχά νοντες, καὶ εἰς ἀλλήλους χωροῦντες καὶ ἀποχωρούν τες, παντὸς λόγου τρανότερον τὰς ἀλλήλων νοήσεις κατοπτεύοντες, ἀλλήλοις ὥσπερ διαλέγονται, διὰ σιγής τοῦ λόγου μεταδιδόντες ἀλλήλοις. Απόκλισιν. Αντὶ τοῦ ἀπόνευσιν [α] Μεταβατικοῦ. Μεταβατικὸς ὁ ἡμέτερος λόγος ὁ προφορικὸς, ὡς ἀπὸ τοῦ λέγοντος διαβαίνων πρὸς τὸν ἀκούοντα· σωματικοῦ δὲ πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ ἐνδιαθέτου· οὗτος γὰρ οὔτε σωματικός, ούτε μετα βατικός. [β] Υλης. 'Ατιμοτάτην ύλην φησὶ τὴν σωμα τοειδῆ ἅπασαν φύσιν, πρὸς ποικίλα είδη ἔμψυχά τε καὶ ἄψυχα, καὶ λοιπὰ ὑπὸ Θεοῦ διακοσμηθεῖσαν· νοερὰν δὲ εὐπρέπειαν τὰ περὶ Θεοῦ λεγόμενα, ὧν μετρίας καὶ ἀμυδρὰς εἰκόνας ἐν τοῖς οὖσιν εὑρίσκο μεν, οἷον τὸ ἁπλῶς εἶναι, τὸ ζῆν, τὸ αἰσθάνεσθαι, καὶ τὰ ὅμοια. [γ] Ὅτι μὲν ἐκ Θεοῦ καὶ ἡ ὕλη πᾶσα τὴν ὕπαρξιν ἔσχεν, οὐδεὶς σοφὸς ἀντερεῖ λόγος φέρει δὲ καὶ αὐτὴ ἐν ἑαυτῇ ἀποδείξεις τοῦ ἐκ Θεοῦ καὶ παρήχθαι καὶ διακεκοσμήσθαι· πᾶσα γοῦν ἐξ

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE COELESTI HIERARCHIA. telligentiarum habet nolas; quemadmodum enim ea quæ intelligunt apta sunt, quantum licet, ad susceptionem providarum ex Deo processionum, atque cum sint vita, vivifcantur a Deo qui omnem vitam superat, et habent virtutes ad bene agendum operativas, et motum quemdam terminos mundi inferioris excedentem; ita etiam materialia omnia pariter et divisim Dei providentiam pro captu suo accipere, apta sunt, vivifcari, et vita esse possunt, uti illud Producat terra animam viventem °; et rursum: Producant aquæ reptile animæ viventis P; imo etiam virtutes beneficas terrenis exhalant, sicut declarant commoda quæ ab herbis et metallicis capiuntur. Habent porro etiam materialia mutuum ad generationem et corruptionem prodeuntem ύλης διακόσμησις ἄμυδρά τινα καὶ σκιώδη απηχή- teria descriptio obscuras quasdam et umbrosas inματα τῶν νοερῶν ἔχει· ὥσπερ γὰρ ἐπιτήδεια τὰ νοερὰ εἰς ὑποδοχὴν, ὡς ἐφικτόν, τῶν ἐκ Θεοῦ προνοητικῶν προόδων, καὶ ζωὴ ὄντα, ζωοῦνται παρὰ τοῦ ὑπὲρ πᾶσαν ζωὴν [ὄντος] Θεοῦ· καὶ δυνάμεις ἔχουσιν εἰς εὐεργεσίαν ενεργητικάς, καὶ κίνησίν τινα ὑπερκόσμιον· οὕτω καὶ τὰ ὑλαῖα πάντα ὁμοῦ τε καὶ κατὰ μέρος, τήν τε πρόνοιαν τοῦ Θεοῦ οἰκείως ἑαυ τοῖς δέχεσθαι, ἐπιτηδείως ἔχουσιν, καὶ ζωοῦσθαι, καὶ ζωή γίνεσθαι δύνανται, ὡς τό· Εξαγαγέτω ἡ γῆ ψυχὴν ζῶσαν· καὶ αὖθις· Εξαγαγέτω τὰ ὕδατα ἑρπετὰ ψυχῶν ζωσῶν· ἀλλὰ καὶ δυνάμεις εὐεργε τικὰς τοῖς ἀπὸ γῆς πνέουσιν, ὡς δηλοῦσιν αἴ τε διὰ βοτανῶν καὶ τῶν μεταλλικῶν ὠφέλειαι· καὶ κίνησιν δὲ κατάλληλον τὰ ὑλαῖα ἔχει τὴν εἰς γένεσιν προϊοῦσαν καὶ φθοράν· καὶ τάξιν δέχεται τὴν παρὰ τοῦ Θεοῦ ἐπιτεθεῖσάν τε καὶ ἐπιτεθησομένην. ᾿Αλλὰ καὶ φωτίζεσθαι πέφυκε παρουσίᾳ νοερῶν δυνάμεων· ὡς ἐπὶ τοῦ κατὰ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Κυρίου ἀστράπτοντος ἀγγέλου, καὶ φωτίζοντος τὸ περιέχον. Ἔχει δὲ ταῦτα ἡ ὕλη πάσχουσα, οὐ μὴν ὡς τὰ νοερά ἐνεργοῦντα· διὸ κατ' ἔσχατον ἀπήχημα λέγεται ταῦτα ἔχειν· τί δέ ἐστιν ἀπήχημα ἔσχατον, ἐν τῷ Περὶ θείων όνομάτων λόγῳ σαφηνίσω τ ἐν κεφαλ. δ. Καὶ τῶν αὐτῶν. Σημείωσαι, ὡς πᾶσαν τὴν ὕλην οὐ φησὶ νοεράν· οὐκοῦν καὶ οἱ ἀστέρες ἄψυχοι· οὐ γὰρ ἔχουσι νοῦν. Εἰ καὶ τὰ αὐτὰ ὀνόματά φησιν, ἀλλ᾽ οὐχ ὁμοίως λαμβάνονται· πρὸς τὴν φυσικήν δὲ ἰδιότητα τοῦ ὑποκειμένου καὶ ὁρίζονται καὶ νο οῦνται. § ν. Θεαρχικαῖς. * Τουτέστι τοῖς περὶ Θεοῦ νο ήμασι. Τῶν φαινομένων τιμίων. Σημείωσαι τίνα και λεῖ τίμια, ὡς ἥλιον καὶ τοὺς ἀστέρας· καὶ τίνα μέσα, πῦρ καὶ ὕδωρ· καὶ τίνα ἔσχατα, ὡς μύρον καὶ τίνα άτιμα, ὡς θηρία καὶ σκώληκας· καὶ ὅτι ἐπὶ Θεοῦ καὶ τὰ θηριώδη σύμβολα εἴρηται, καὶ τὰ ἐξ ὕλης· καὶ τὰ τίμια δὲ, καὶ τὰ μέσα, καὶ τὰ άτιμα. motum, et ordinem accipiunt a Deo impositum et imponendum, sed et illuminari a præsentia intelligentium virtutum nata sunt, quemadmodum resurrectione Donini coruscante angelo et circumcirca illuminante. Hæc autem habet materia patiens, non vero sicut intelligentiæ operativa, ideoque secundum extremam resonantiam seu notam hæc habere dicitur quid porro sit resonantia extrema explicabo in capite quarto libri De divinis nominibus. Et easdem. Nota, haud asserere materiam omnem esse intelligendi capacem, adeoque et astra ina. mina; neque enim mentem habent: etsi nomina eadem dicat, sed non similiter accipiuntur; at pro naturali proprietate subjecti et definiuntur et intelliguntur. β V. Dei principalibus. Θεαρχικαῖς, hoc est cogitationibus de Deo. Quæ apparent pretiosa. Nota quænam vocet pretiosa, veluti solem et astra; et quænam media, sicut ignem et aquam; et quænam extrema, ut unguentum, et quænam vilia, sicut 11 feras et vermes, et quod de Deo quædam signa ferarum speciem referentia dicta sunt, et materialia et pretiosa etiam, atque media et vilia. Solem. Solem justitia Malachias propheta appellavit 9. Divinus autem Petrus in catholica sua Epistola: Donec lucifer oriatur in cordibus vestris r, et Ηλιον. "Ηλιον δικαιοσύνης Μαλαχίας ὁ προφή της ὀνομάζει. Ο δὲ θεῖος Πέτρος ἐν τῇ καθολικῇ αὐτ τοῦ ἐπιστολῇ· ἕως οὗ φωσφόρος ἀνατείλῃ ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν, καὶ τὰ ἑξῆς· οὗτος γὰρ ἐστιν quæ sequuntur. Hic enim est Stella matutina ". ὁ ἔφος ἀστήρ. Ὁ δὲ Μωϋσῆς· Ἐν τῇ βάτῳ πῦρ, φησὶν, οὐ κατακαῖον, ὅ ἐστιν ἀβλαβῶς φωτίζον. Ο δὲ Ἱερεμίας ὕδωρ λέγει· Εμὲ ἐγκατέλιπον πηγὴν ὕδατος ζῶντος· καὶ ἄλλοι δὲ ἄλλα· καὶ ὁ Κύριος· Ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζωντος· ὁ δὲ Σολομῶν ἐν τῷ ᾿Ασματι τῶν ᾀσμάτων μύρον φησί· Μύρον εκκενωθεν ὄνομά σου. Ἐν δὲ τοῖς δώδεκα προφήταις σηὲ καὶ Μιχαίας τὰ εἰρη • Gen. 1, 24. P Ibid. 20. 9 Cap. iv, v. 2. * Jer. II, 15. ▼ Joan. vII, 38. × Cant. 1, 2. Moyses autem: Ignis in rubo minime comburens ', quod cst, sine damno illuminans. Jeremias autem aquam dicit: Me dereliquerunt fontem aqua viva ", et alii alia, et Dominus: Flumina de ventre ejus fluent aqua viva v. Salomon autem in Cantico canticorum, unguentum dicit: Unguentum effusum nomen tuum >. In duodecim prophetis, Osee et Michæas dictas hoc loco feras recensent in iis quæ • 1 Petr. 1, 19.. Apoc. xx, 16. *Exod. 11, 2. 18. ἐσαφηνίσαμεν, explicuimus. 38 θεαρχικαῖς ἐκφαντορίαις, τὰ περὶ Θεοῦ νοήματά φησιν. Θεαρχικάς, seu Dei principales elucidationes vocat notiones de Deo.

de Deo pradicuntur. David autem ipsum vermem μένα ὧδε θηρία καταλέγουσιν ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ dicit: Ego sum vermis et non homo ex persona Domini; aut ipsum vermi comparavit, tanquam minime ex semine genitum, sicuti nos; sed sine semine: veluti vermes, qui non ex semine generantur, sed ex terra aut putredine; illud enim: Ego sum vermis et non homo, tanquam ex persona Dei incarnati dicitur, etsi non secundum divinitatem capiatur, sed secundum apparentem carnis humilitatem. [Θεοσόφους divine sapientes interpretes dicit prophetas. Simulacra enim quædanı præuisit in libro De divinis nominibus.] Simulacrorum. Quænam significentur recondita simulacra, declaratum est in libro De divinis nominibus, in principio capitis noni. Vestigiorum. Extrema Dei vestigiorum in creatione dicit quæ antea dixit vilissima materialium descriptionum. Quomodo autem hæc dicantur extremum vestigium, fusius a nobis dicetur in libro De divinis nominibus, capite 4. Nisi deformitas. Deformis, intellige ferarum formam et pecorum similitudinem; quam de angelis Seriptura dicit: illud autem, declarativa, significat manifestum facientis seu demonstrantis. Angeliformes. Pulchre figurativas delineationes; quas enim ante dixit, non angelicas, sed angeliformes nominavit; non enim ipsorum angelorum sicut sunt, imagines depicta sunt, sed repraesentationem aliquam elictionis forma incorporeorun obscure exhibent, sicut ipse seipsum expli· cavit. 12 Definiendum, Gr. ἀφορίσασθαι. Consuerit dicere ἀφορίσασθαι de iis quæ distincte definiuntur et explanantur. Arbitramur. Subaudiendum οιόμεθα: ut sit, arbitramur hierarchiam esse, et arbitramur hierarchas quedam commoda accipere ex sacris caremoniis. Ο Tu vero, o fili. Quomodo magnus Dionysius divinum Timotheum vocet filium, quærendum; aut enim, sicuti existimo, hoc ait veluti provectior ipso annis, et in philosophia excellentior, ita ut ab eo interrogetur, quemadmodum, qui præ nauibus libri, declarant; etsi enim ante divinum Dionysium crediderit sanctus Timotheus, sicut Acta sanctorum apostolorum declarant; verum magnus Dionysius erat in profana disciplina ipso praestantior: aut filium ipsum vocat, tanquam imitando Dominum dicentem: Pueri, nunquid pulmentarium habetis? vel quoniam eos qui simplicitatem, quæ ▼ Psal. xxi. 7. • Joan. ΧΧΙ, προφητευομένοις· ὁ δὲ Δαυὶδ σκώληκα αὐτὸν λέγει· Ἐγώ εἰμι σκώληξ καὶ οὐκ ἄνθρωπος, ἐπ προσώπου τοῦ Κυρίου ἢ σκώληκι αὐτὸν παρείκασεν, ὡς μὴ ἀπὸ σπέρματος γεννηθέντα, ὡς ἡμεῖς· ἀλλὰ σπέρματος χωρίς, ὡς οἱ σκώληκες, οἵτινες οὐκ ἀπὸ σπέρματος τίχτονται, ἀλλ' ἀπὸ γῆς ἢ ἀπὸ σήψεως· τὸ γάρ· Ἐγώ εἰμι σκώληξ καὶ οὐκ ἄνθρωπος, ὡς ἐκ προσώπου τοῦ σαρκωθέντος Θεοῦ λέγεται, εἰ καὶ μὴ κατὰ τὴν θεότητα λαμβανόμενον, ἀλλὰ κατὰ τὸ φαινόμενον ταπεινὸν τῆς σαρκός. [Θεοσόφους υπο φήτας τοὺς προφήτας φησίν. Τινὰ γὰρ ἀγάλμα τα ήδη προπαρέθηκεν ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων λόγῳ.] Αγαλμάτων. Τίνα δηλοῦται ἐναποκείμενα ἀγάλ ματα, τοῖς λεγομένοις ἐν τῷ Περὶ θείων όνομά των λόγῳ ἐν τῇ ἀρχῇ τοῦ θ' κεφαλαίου δεδήλωται. Απηχημάτων. Εσχατα τῶν τοῦ Θεοῦ ἀπηχημάτων ἐν δημιουργία φησίν, & προείπεν ἀτιμότερα των ὑλαίων διακοσμήσεων. Πῶς δὲ ταῦτα λέγονται ἔσχατον ἀπήχημα, ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων λόγω, κεφαλαίῳ δ', λεχθήσεται ἡμῖν πλατύτερον. Εἰ μὴ τὸ δυσειδές. Τὸ δυσειδὲς τὸ θηριόμορφον νόησον καὶ κτηνώδες, ὅ περὶ τῶν ἀγγέλων φησὶν ἡ Γραφή· τὸ δὲ ἐκραντικῆς σημαίνει τῆς φανερο ποιοῦ, ἤγουν τῆς ἐκφαινούσης. Αγγελοειδεῖς. Καλῶς τὰς τυπικὰς εἰκονογρα φίας, &ς καὶ προεῖπεν, οὐκ ἀγγελικὰς, ἀλλ' ἀγγε 2οειδεῖς ὠνόμασεν· οὐ γὰρ αὐτῶν τῶν ἀγγέλων, ὡς εἰσὶν, αἱ εἰκόνες ἐγράφησαν· ἀλλ᾽ ἔμφασίν τινα εἰ δοποιίας ἀσωμάτων ὑπεμφαίνουσιν, ὡς ἐξηγήσατο αὐτὸς ἑαυτόν. Αφορίσασθαι. Τὸ ἀφορίσασθαι είωθε λέγειν ἐπὶ τῶν διακεκριμένως οριζομένων καὶ διασαφουμένων. Οιόμεθα. Κατὰ κοινοῦ τὸ οἰόμεθα· ἵνα εἴη, οιό μεθα ιεραρχίαν εἶναι, καί τινα οιόμεθα ήνασθαι [τουτέστιν ὠφελεῖν δύνασθαι] τοὺς ἱεράρχας διὰ τῶν ἱερῶν τελετῶν. Σὺ δὲ, ὦ παῖ. Πῶς παῖδα καλεῖ τὸν θεῖον Τιμό θεον ὁ μέγας Διονύσιος, ζητητέον· ἡ γὰρ, ὡς οἶμαι, ἅτε προβεβηκὼς αὐτὸν τοῖς ἔτεσι, τοῦτό φησι, καὶ τῇ φιλοσοφία προέχων, ὡς καὶ προερωτᾶσθαι παρ' αὐτοῦ, καθὰ δηλοῖ τὰ μετὰ χεῖρας συγγράμματα· κἂν γὰρ πρὸ τοῦ θείου Διονυσίου ἐπίστευσεν ὁ ἅγιος Τιμόθεος, ὡς αἱ Πράξεις τῶν ἁγίων ἀποστόλων δηλοῦσιν, ἀλλ' οὖν τὴν ἔξω παιδείαν ικανώτερος ἦν ὁ μέγας Διονύσιος ἢ παῖδα καλεῖ αὐτὸν, ὡς μιμού μενος τὸν Κύριον λέγοντα· Παιδία, μή τι προσφά γιον ἔχετε; ἢ ἐπειδὴ τοὺς κατὰ τὰ Θεὸν ἀκακίαν ἀσκοῦντας παῖδας ἐκάλουν, ὡς καὶ Παπίας δηλοί • διά.

49° S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE COELESTI HIERARCHIA βιβλίῳ πρώτῳ τῶν Κυριακῶν ἐξηγήσεων, καὶ Κλή- secundum Deum est, exercent, pueros appellabant, μης ὁ ᾿Αλεξανδρεὺς ἐν τῷ Παιδαγωγῷ. Πληθύος. Πρὸς τὸ πληθύος τὸ ἐνοειδῆ ἐπήγαγε τὰ μὲν γὰρ ἅγια ἑνοποιεῖ· τὰ δὲ βέβηλα καὶ τῆς ἁμαρτίας ὄντα εἰς πολλὰ διὰ τῆς διαιρέσεως πλη θύνει. Τοῦτο γοῦν νῦν καλεῖ πλῆθος, τὸ οἱονεὶ βέδηλον. Εστι μὲν ιεραρχία. Προς ιεραρχίας. ἃς ἐφικτόν. Ὡς δυνατόν. Τελεταρχικόν. Ήγουν τελειποιοῦν 10. Αμιγές ἔστι καθόλου. Ομοιότης, καὶ ἰσότης, καὶ ταυτότης τὸ ἐν καὶ ἐνοποιὸν, ἅτε ἁπλοῦν καὶ ἀμιγὲς καὶ ἀσύνθετον καλεῖται· ἀνόμοιον δὲ, καὶ ἄνισον, καὶ ἑτερότητα, καὶ μικτόν, καὶ ἐν μεταβολῇ τὸ πρόσω υλόν φασι. Τὸ οὖν ἐν ὁ Θεὸς νοοῖτ᾽ ἄν. Θιασώτας. Θίασος μὲν κυρίως ὁ χορός· θιασώτας δὲ ἐνταῦθα τοὺς περὶ τὰ θεῖα ἀναστρεφομένους φησί. Διειδέστατα μὲν λαμπρά, διαυγή· ἀκηλίδωτα δὲ ἀῤῥύπωτα 30. Ενεργῆσαι. Ταῦτα νομίζω δηλοῦν, ὅτι οὐ χρή τινα τῶν ἐν ἱερατικῷ βαθμῷ καταλεγομένων μειζόν τι τῆς οἰκείας τάξεως ποιεῖν· ἀλλὰ τὸ ἐπιβάλλον τῇ οἰκείᾳ ἀξίᾳ μόνον ἐνεργεῖν καὶ παραδιδόναι διδά σκοντα, μὴ μὴν ἐπιχειρεῖν εἰς τὰ ὑπὲρ τὴν ἀξίαν· οἷον, τοὺς πρεσβυτέρους διδάσκειν, καὶ τὸ δῶρον προσκομίζειν, οὐ μὴν καὶ χειροτονεῖν· διακόνους δι δάσκειν, οὐ μὴν καὶ βαπτίζειν· οὐ γὰρ δώσουσι Πνεῦμα ἅγιον, ὡς οὐδὲ ὁ Φίλιππος ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἁγίων ἀποστόλων, ὁ διάκονος· ἀλλὰ μήτε προςφέρειν· καὶ οὕτως ἐφεξῆς· ἀλλὰ καὶ τοὺς τελουμένους τὰ καθήκοντα μόνον πράσσειν, ἵνα φυλάτ τοιτο καλῶς τὸ παρὰ τῷ θείῳ Παύλῳ· Εκαστος ἐν ᾧ ἐκλήθη βαθμῷ μενέτω. Τελεταρχίας. Τουτέστι τελειώσεως. Τάξεσι. Κατὰ τὸ διάφορον γὰρ καὶ ὑπεραναβεβηκὸς τῶν τάξεων, καὶ τὸ ἐπιστημονικὸν εἶναι δεῖ. Κεκληρωμένων ἡ τελείωσις. Σημείωσαι τίς ἡ τῶν ἱεραρχῶν τελείωσις, καὶ πῶς Θεοῦ εἰσι συνεργοί κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον. Τὴν θείαν ἐνέργειαν. Τουτέστι τὰ τοῦ Θεοῦ ἔργα καὶ αὐτὸν ἐργαζόμενον, σοφίζοντα, τελειοῦντα, καὶ τὰ ὅμοια, εἰς τοὺς παιδαγωγουμένους κατὰ δύναμιν ἐργαζόμενον. Επειδὴ τάξις. Σημείωσαι τὴν τάξιν καὶ τὸ τῆς ἱεραρχίας ἀποτέλεσμα, καὶ ὅτι τοὺς προσιόντας δεῖ πρῶτον καθαίρεσθαι τῇ διδασκαλίᾳ τῶν διαιρετικῶν ■ I Cor. vII, 24. sicut et Papias declarat libro primo Dominicarum expositionum, et Clemens Alexandriuus in Padagogo. Multitudine. To multitudine to uniformia opposuit; sancta enimn unum faciunt; profana vero et quæ peccati sunt, in multa per divisionem inultiplicantur. Hoc igitur nunc appellat multituliner, quod scilicet profanum. IN CAP. III. Est quidem hierarchia. Defnitio hierarcbiæ. Quantum fas est, Gr. ὡς ἐφικτόν, sicut possi bile. Origo perfectionis, Gr. τελεταρχικόν. seu perfectum faciens. Impermista est omnino. Similitudo, et æqualitas et identitas unum et unum faciens, tanquam simplex et pura et minime composita appellatur. Dissimile vero, et inæquale, et diversum, et mistum, et iu mutatione materiale dicunt. Unum igitur, Deus intelligatur. Divinos sui consortes, Gr. θιασώτας. Θίασος proprie quidem chorus; θιασώτας autem, hoc in loco, eus qui circa divina versantur dicit. Διειδέστατα quidem splendida, pellucida, ἀκηλίδωτα vero, non sordida. Operari. Hæc arbitror declarare, quod non oportet aliquem in sacro gradu adnumeratorum aliquid supra proprium ordinem facere; sed tantum quod propriæ incumbit dignitati efficere, et docentem tradere; non vero manum admovere iis 13 quæ digni tatem superant sicuti presbyteros docere, et donum offerre, non autem ordinare. Diaconos docere, non auten etiam baptizare. Non enim dabunt Spiritum sanctum, sicut neque Philippus diaconus, in Actis sanctorum apostolorum: sed non etiam offerre, et ita deinceps, sed et perfectos quæ officii tantum sunt facere, ut custodiatur bene illud sancti Pauli: Unusquisque in quo vocatus est gradu maneat a. Ordinationis principii, Gr. τελεταρχίας, hoc est perfectionis. Ordinibus. Secundum differentiam enim, et eminentiam ordinum etiam sciendi facultatem inesse oportet. Eorum, qui ordinem sortiti sunt, perfectio. Nola quæ sit episcoporum perfectio, et quomodo Dei sint cooperatores secundum divinum Paulum. Divinam operationem. Hoc est ipsum quoque Dei opera operantem, docentem, perficienten, et simiLia in iis qui docentur pro viribus facientem. Cum ordo. Nota ordinem et hierarchiæ perfectionem, et quod accedentes oportet primo purgari doctrina eorum quæ dissolvere queant peccati τελειοποιοῦν. τα άρβυπα.

cumnistiones; deinde illustrari per cognitionem a τῆς ἁμαρτίας συμφύρσεων· εἶτα φωτίζεσθαι τῇ γνώ Deo inspiratarum Scripturarum in decretis de Dei cognitione, et tum perfici regenerationis lavacro. Hos quidem illustrari. Nota quod illustratio præcedat baptismum. purgat, Divina beatitas illustrat, perficil, σει τῶν θεοπνεύστων Γραφῶν τὰ περὶ θεογνωσίας δόγματα, καὶ τότε τελειοῦσθαι τῷ τῆς παλιγγενεσίας λουτρῷ. Τοὺς μὲν φωτίζεσθαι. Σημείωσαι, ὅτι τὸ φώτι σμα πρὸ τοῦ βαπτίσματός ἐστιν. Η θεία μακαριότης φωτίζει, docens mentem, sursum ducens, Deum efficiens. Divina beatitas purgatio, illustratio, Divinæ beatitatis hierarchæ quidem, τελειοί, ἀνάγουσα, θεοποιοῦσα. Η θεία μακαριότης Τῆς θείας μακαριότητος φωτισμός, τελείωσις. οἱ δὲ ἱεραρχούμενοι, καθαίρει, διδάσκουσα perfectio. κάθαρσις, οἱ μὲν ἱεράρ και, καθαίρουσι, hierarchis autem subjecti tur. purgant, hi quidem isti vero il- illi auten illustrant, purgantur; lustrantur; perfciunperficiunt: Νοός. lonica usus est dialecto ὁ νοῦς, τοῦ νοὸς, οἱ νόες. Dicunt enim Attici, ὁ νοῦς, τοῦ νοῦ, et plum raliter οἱ νοί, τῶν νῶν, et νοισί. § 111. 14 Expiatores. Hoc loco de ipsis episcopis agit; in præcedentibus de iis qui episcopis subditi sunt locutus; declarans et ordines, et quomodo expiatores quidem inferiores sint, sicut ii qui diabolos adjurationibus ejiciunt; illuminativi autem superiores doctrina sint, sicut presbyteri et diaconi: perfectivi autem sint ii qui per baptismum implent Spiritu sancto, quemadmodum episcopi. Dicit autem eadem infra libro De hierarchia ecclesiastica. Naturaliter et supernaturaliter insunt. Quod naturaliter et supernaturaliter insint quæ ad salutem illustrare possint. Pulchre autem ordinem sacræ operationis ecclesiastica explanavit, ut primo qui ad divinum baptisma accedunt purgati valedicant mundo; postea doctrina illustrentur, sacerdotibus ad hoc institutis; tales autem purgalivos, dignos esse qui aliis sanctitatem communicent, atque ita postea episcopos baptizare; ipsos enim appellat perfectivos. Hunc autem ordinem custodire necesse est. IN CAP. IV § 1. Ad communionem. Nota rationem propter quam Deus omnia produxit, ut unicuique cum proportione de sua bonitate communicaret; hoc enim significat, Mansiones mullæ apud Patrem b. Unusquisque enim secundum opus proprium participabit de ipsius bonitate: ita etiam Titus dicit in libris Contra Manichæos. Rerum. Omnia hoc loco creata collectim per nomen övrwv significat et intelligibilia et visibilia omnia; cuncta enim Deus ex nihilo fecit, ut ipsius bonitate fruerentur; fruuntur autem per providenb Joan. XIV, καθαίρουσι, οἱ μὲν καὶ οἱ δὲ φωτί- οἱ δὲ τε φωτίζουσι, τελειοῦσι· θαίρονται, ζονται, λειοῦνται. Νοός. Ιωνικῶς ἐχρήσατο ὁ νοῦς, τοῦ νοὸς, οἱ νόες φασὶ γὰρ οἱ Ἀττικοί, ὁ νοῦς, τοῦ νοῦ͵ καὶ πληθυντικῶς οἱ νοί, τῶν νῶν, καὶ νοισί. § ΙΙΙ. Καθαρτικούς. Ἐνταῦθα περὶ τῶν ἱεραρχῶν αὐτῶν φησι, τὰ πρὸ τούτων περὶ τῶν ἱεραρχουμέν νων εἰπὼν, παραδηλῶν καὶ τὰς τάξεις· καὶ ὅπως οἱ μὲν καθαρτικοὶ ὑποβεβήκασιν, ὡς οἱ ἐπορκισταί ὄντες· οἱ δὲ φωτιστικοὶ ἐπαναβεβήκασι τῇ διδασκα λίᾳ, οἷον οἱ πρεσβύτεροι καὶ οἱ διάκονοι· οἱ δὲ τελε σιουργοί, οἱ τῷ βαπτίσματι Πνεύματος πληροῦντες ἁγίου, ὡς οἱ ἐπίσκοποι. Λέγει δὲ ταῦτα καὶ κάτω ἐν τῷ Περὶ ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας λόγῳ. Φυσικῶς καὶ ὑπερφυῶς ἐνόντα. Οτι φυσικῶς καὶ ὑπερφυῶς ἔνεστι τὰ πρὸς σωτηρίαν φωτιστικά. Καλῶς δὲ τὴν τάξιν διεσάφησε τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱερουργίας, οἷον ἵνα πρῶτον οἱ προσιόντες τῷ θείῳ βαπτίσματι ἀποτάττωνται καθαιρόμενοι· εἶτα φωτί ζωνται τῇ διδασκαλίᾳ τῶν πρεσβυτέρων εἰς τοῦτο πε ποιημένων· τοιούτους δὲ εἶναι τοὺς καθαρτικούς επ ἀξίους τοῦ μεταδοῦναι ἑτέροις ἁγιότητος· καὶ οὕτω λοιπὸν τοὺς ἐπισκόπους βαπτίζειν· αὐτοὺς γὰρ καλεί τελεσιουργούς. Ταύτην δεῖ τὴν τάξιν φυλάττεσθαι. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. Δ'. §1. Τὸ πρὸς κοινωνίαν. Σημείωσαι τὸν λογισμόν δι' ἂν τὰ πάντα παρήγαγεν ὁ Θεὸς, ἵνα κοινωνήσωσι τῆς δ αὐτοῦ ἀγαθότητος ἀναλόγως ἕκαστον· τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ, Μοναὶ πολλαὶ παρὰ τῷ Πατρὶ· ἕκαστος γὰρ κατὰ τὸ ἴδιον ἔργον κοινωνήσει τῆς αὐτοῦ ἀγαθότητος οὕτω καὶ Τίτος φησὶν ἐν τοῖς κατὰ Μανιχαίων λό γοις. *Οντων. Ἐνταῦθα πάντα συλλήβδην τὰ ἐν δημιουρ για δηλοῖ διὰ τοῦ ὀνόματος τῶν ὄντων, καὶ νοητὰ καὶ ὁρατὰ πάντα· ἅπαντα γὰρ ὁ Θεὸς ἐκ μὴ ὄντων εποίησεν διὰ τοῦτο καὶ μόνον], ἵνα τῆς αὐτοῦ ἀγαπ Η Ίσως, φωτιστικούς, quia non est καθαρτικών, sed φωτιστικῶν docere, sicut etiam hic indicatur, atque ab his ad episcopos itur.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE COELESTI HIERARCHIA. θότητος ἀπολαύοιεν. Απολαύουσι δὲ διὰ τῆς προ- tiam prout singula idonea sunt; principium enim νοίας, ὡς ἕκαστον ἐπιτηδείως ἔχει· ἀρχὴ γάρ ἐστι essentiæ rerum est Dei providentia. τῆς τῶν ὄντων οὐσίας ἡ τοῦ Θεοῦ πρόνοια. Πάντα μὲν οὖν τὰ ὄντα. Ὅτι πάντα τὰ ὄντα τῆς τοῦ Θεοῦ προνοίας μετέχει· οὐδὲ γὰρ οὔτε ἐν τοῖς οὗ σίν ἐστι τὸ μὴ μετέχον τοῦ Θεοῦ· ὥστε ἀνυπόστατον τὸ κακὸν, ἐπειδὴ μὴ μετέχει τοῦ Θεοῦ κατὰ στέ ρησιν ἕξεως φαινόμενον. Ἀλλ᾿ οὐκ αὐτὸ, πρωτοτύπως ὃν ἐν οὐσίᾳ· οὕτω πλατέως εἴπομεν ἄνω ἐν τῷ προσφόρῳ κεφαλαίῳ. Η αζωα εἰσιν, ἃ και λεῖ μόνον δν τα, οἷον οὐ ρανοί καὶ γή Τῶν ὄντων Η ζώντα, & λέγει - λόγως ζῆν, οἷόν τὰ ἄ λογα ζώα· Η νοερά ἀσώματα ὡς τὰ οὐράγια "Η λογικὰ καὶ ἐνσώματα, & καλεῖ καθ' ἡμᾶς. Οὐ γὰρ ἂν ἦν. Ἐν τούτοις ὄντα τὰ θεῖα καλεί, τουτέστι τὴν ἁγίαν Τριάδα, ἥτις, τῶν κτισμάτων οὖσα δημιουργὸς καὶ ἀρχὴ, ἤγουν αἰτία, ἐξ αὐτῶν τῶν παρ' αὐτῆς εἰς οὐσίαν ἐλθόντων μετέχεσθαι λέγεται. Τὰ μὲν οὖν ἄζωα. Ὅτι καὶ τὰ ἄζωα μετέχει τῆς προνοίας τοῦ Θεοῦ. κατ' αὐτὸ τὸ εἶναι· ἄζωα δέ εἰσιν, οἷον λίθοι καὶ πάντα τὰ μὴ προϊόντα εἰς γένεσιν. Ζῶντα τῆς αὐτῆς. Κατὰ κοινοῦ ἐπὶ ἑκάστου τῶν ἐπιφερομένων προσυπακούειν δεῖ, δι' ὧν προνοίας μετέχει. Αἱ γοῦν ἅγιαι. Σημείωσαι δὲ περὶ τῆς τάξεως τοῦ παντὸς 3, ὅτι διάφοροι αἱ τῶν ἄνω δυνάμεων, οὐσίαι λέγει δὲ μόνον ὄντα ἅπερ ἐκάλεσεν ἄζωα. Νοητῶς γὰρ ἐπὶ τὸ θεομίμητον. Ορα ὅτι καὶ αἱ ναηταὶ δυνάμεις ἐκ προαιρέσεως κατὰ τὸ πλέον μετα ἔχουσι τοῦ ἀγαθοῦ, ὡς πολὺ ἐφιέμεναι αὐτοῦ· λέγει γὰρ, ἑαυτὰς ἀποτυποῦσαι, ὅπερ ἐστὶ προαιρετι κόν· οὐκοῦν ψευδῆς ὁ λόγος ὁ λέγων τὸν διάβολον πεσεῖν ἐκ τῶν οὐρανῶν· ἐτράπη γὰρ εἰς τὸ κακὸν ἀφ' ἑαυτοῦ. Προεχεῖς " δὲ ἀντὶ τοῦ συνημμέναι. Τῶν ὄντων Τὰ μὲν τὰ δὲ ζῶντα, ἔστιν ἄλο- τὰ μὲν ἀναίσθητα, ὡς γα, ὡς λί- τὰ φυτὰ, δοι καὶ λοιτὰ μὲν ἄλογα, μη. τὰ τὰ δεμιᾶς ζω- τὰ μὲν ἀσώματα τικῆς ἐνερ καὶ ὑπὲρ γείας μετὰ ἡμᾶς. έχοντα· ὧν, τὰ δὲ αἰσθητικά, ὧν τὰ δὲ λογικά καὶ τούτων. τὰ δὲ ἐνσώματα καὶ καθ᾿ ἡμᾶς. Καὶ πολλαχῶς ἐν μετουσίᾳ. Αἱ γὰρ αὐτῶν οὐ σίαι νοῦς εἰσι ζῶν. Σημείωσαι δὲ, ὅτι τὰ νοητὰ πάν τα πρώτως μετέχει τοῦ Θεοῦ. Ἐκφαντορικαὶ δὲ, τουτἐστιν ἐξαγγελτικαί. Τῆς ἀγγελικῆς ἐπωνυμίας. Σημείωσαι τί κυρίως ἄγγελος· καὶ ὅτι τὴν πρώτην αὐτοὺς τάξιν λέγει κ τῆς τούτων τάξεως. " Quare res omnes. Quod omnia entia providentiam Dei participent; neque enim aliquid omnino est in rebus quod non Deum participet: ita ut malum subsistentia careat, quandoquidem appareat secundum exsisteutiæ privationem, minime de Deo participare. Verum res non ita se habet, cum in essentia tanquam in primo exemplari exsistat: sic fuse diximus supra, in convenienti capite. 15 Entium aliqua Aut vita ca- Aut vivunt, Aut intelli- Aut ratiocirent, quæ vo- quæ dicit si- gunt et cor- nantur, et cat tantuni ne ratione pore carent, corpus haentia, sicut vivere, ut sicut cale- bent cœli et terra; bruta ani- stia; malia; , qua dicuntur secundum nos. Neque enim essent. In his entia divinitatem appellat, hoc est sanctam Trinitatem, quæ cum creaturarum exsistat conditrix, et principium seu causa, ab eis quæ ab ipsa in essentiam prodeunt participari dicitur. Quæ igitur vita carent. Quod etiam ea quæ vita destituuntur participent Dei providentiam, secundum ipsum esse: vita carentia sunt, sicut lapides, et omnia quæ non prodeunt in generationem. Res viventes ejusdem. Ex communi in unoquoque quod affertur subaudire oportet, per que providentiam participant. Quapropter sanctæ. Nota vero circa ordinem universi, quod diversa sunt superiorum virtutum essentiæ; dicit autem, tanium entia quæ appellavit, vita carentia. Nam intellectualiter ad imitandum Deum. Vide quod intelligibiles virtutes ex instituto, amplius de Deo participant, ut quæ multum ipsum desiderent; dicit enim, seipsas conformantes, quod est voluntarium: falsus igitur est sermo qui dicit diabolum cecidisse ex coelis; versus enim fuit in malum a seipso. Προεχεῖς autem, pro conjuncta. Alia quidem sunt irrationabilia,sicut lapides et reDliqua quæ nullam vitalem efficaciam participant. Entium. Alia autem vivunt, quorum Hæc quidem in- Illa vero sensensibilia, ut sibilia, quoplantae; Hæc quidem ir rationabilia, Hæc quidem incorporea et au pra nos. rum Illa autem rationabilia; el borum lila vero corperea, et nos illa sunius. Et multipliciter participant. Ipsorum enim essentiæ, sunt mens viva. Nota vero, intelligibilia omnia, primo participant Deum. Εκφαντορικαί autem, hoc est enuntiative, 16 Angelicum cognomen. Nota quid proprie sit angelus, et quod ipsos primum occupare ordinem Η προσεχείς.

πῶς δι' αὐτῶν ὁ νόμος ἐδόθη, καὶ ὅτι καὶ τοὺς πρὸ νόμου καὶ μετὰ νόμον πατέρας ἡμῶν ἄγγελοι προτ θεῖον ἀνήγον. dicat, insuper autem et quomodo per angelos ini- έχειν· ἔτι δὲ καὶ ὅπως δι᾿ ἀγγέλων μυούμεθα· καὶ tiemur, et quomodo per ipsos data sit lex, et quod majores nostros et eos qui legem præcesserunt, et eos qui eam subsecuti sunt, ad divinitatem deducunt. Celebres, Gr. κλεινούς. Gloriosos. Illud porro 10ciendum, sicut in Josue filio Nave, et Gedeone et aliis; ad rectam autem vitam a vita profana sicut in Cornelio centurione; primus enim ex infidelibus gentibus transpositus est: ordines autem sacros, sicut in Daniele c: Decies millies centena millia; et in Ezechiel cherubim, et in Isaia, seraphim visi sunt. Supermundanas autem visiones sicut in Paulo ad tertium coelum rapto d, in Apocalypsi divi Joannis. 8 III. Immediate. Id est sine angelorum miniMerio.. Ipsum illud, quod est. Vide quomodo explicet sermonem dicentem, Deum nemo vidit unquam *, quod verissimum censeo; et sciens esse verba Scripturæ quæ dicunt Deum visum esse hominibus, sicut in Adamo, sicut in paradiso f, et in Abraham, in quercu Mambre s; et quod in Sodoma proficiscebantur, et Mosi in monte, etsi posteriora dicatur vidisse et dicit ipsum quidem Dei occultum, nemno vidit, neque videbit, quod est ejus essentia; aut quod etiam sublimius, nullus cogitare aut explicare potest vel poterit quid sit Deus; si vero factæ fuerint aliquibus sanctorum Dei apparitiones, cogita quod unusquisque pro merito propria fidei aliqua dignus habitus sit visione ipsi divinitatem repræsentante, per quam illustrationem divinarum ad ipsum venientium cognitionum suscipiebat. Tanquam in formatione. Arbitror, transformanonem dicere, aut miraculum in monte Sinai, sicut ignem. Dei apparitionem. Dei apparitionem esse, inquit, non quod Deus manifestet, et ostendat, quid sit; hoc enim feri nequit; sed quia sancti divina illustratione digni habentur per aliquas visiones sacras ipsisque proportionatas, quas angelorum opera fieri dicit. Legislationem. Nota legem esse obscuram alterius divinæ legis positionis delineationem, id est diviuæ in Christo natura humanæ assumptionis; quod autem per angelos data 17 sit prima legis positio, declarat etiam sanctus Stephanus dicens: Qui accepistis legem in dispositione angelorum, et nou custodistis i. Eam. Legislationem scilicet. + Per prima. Nota quomodo, per prima hoc est, ea quæ transcenderunt, secunda (pro inferiora) ad Deum eriguntur etiam per angelicos ordines. Supersubstantiali, Gr. ὑπερούσιον. Υπερούσιον ταξιαρχίαν, principium et causam effectivam ordinis ipsorum dicit. Κλεινούς. Ενδόξους. Τὸ δὲ πρακτέον, ὡς ἐπὶ Ἰησ σοῦ τοῦ Ναυῆ, καὶ Γεδεών, καὶ ἄλλων· πρὸς εὐ θεῖαν δὲ ὁδὸν ἀπὸ ἀνιέρου ζωῆς, ὡς ἐπὶ τοῦ Κορνη λίου τοῦ ἑκατοντάρχου πρῶτος γὰρ ἐξ ἀπίστων ἐθνῶν μετετέθη· τάξεις δὲ ἱερὰς, ὡς ἐπὶ τοῦ Δανιήλ Μυ ρίαι μυριάδες· καὶ τοῦ Ἰεζεκιήλ, τὰ χερουβίμ· καὶ τοῦ Ἡσαΐου, τὰ σεραφὶμ ὤφθησαν. Υποκοσμίους 40 δὲ δράσεις, ὡς ἐπὶ τοῦ Παύλου ἁρπαγέντος έως τρίτου οὐρανοῦ· καὶ ἐπὶ τῆς τοῦ θείου Ιωάννου Αποκαλύψεως. § ΙΙΙ. 'Αμέσως. Τουτέστιν ἄνευ τῆς ἀγγέλων δια κονίας. Ως αὐτὸ ὅ τι ποτέ ἐστι. Ὅρα πῶς ἐξηγεῖται τὸ ῥητὸν τὸ λέγον, Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε, ὅπερ ἀληθέστατον ἡγοῦμαι, καὶ εἰδὼς ὅτι εἰσὶ γραφικὰ βήματα λέγοντα, ὡς ὁ Θεὸς ὤφθη τοῖς ἀνθρώποις, ὡς ἐπὶ τοῦ Ἀδὰμ, ὡς ἐν τῷ παραδείσῳ· καὶ ἐπὶ τοῦ ᾽Αβραὰμ, ἐν τῇ δρυΐ τῇ Μαμβρῇ, καὶ ὅτε εἰς Σόδομα ἐπορεύοντο· καὶ τῷ Μωσεί εἰς τὸ ὄρος, εἰ καὶ τὰ ὀπίσθια λέγεται έωρακέναι· καὶ λέγει ὅτι αὐτὸ μὲν τὸ κρύφιον τοῦ Θεοῦ οὐδεὶς ἑώρακεν, οὐδὲ ὄψεται, ὅπερ ἐστὶν οὐσία αὐτοῦ· ἡ καὶ ὑψηλότερον, ὅτι οὐδεὶς κατανοῆσαι καὶ φράσαι δύναται ἢ δυ νήσεται, τί ἐστιν ὁ Θεός. Εἰ δὲ καὶ ἐγένοντό τισι Θεοφάνειαι τῶν ἁγίων, νόησον ὅτι ἀναλόγως ἕκαστος τῆς ἰδίας πίστεως ἠξιοῦτό τινος δράσεως εμφαινού σης αὐτῷ τὸ θεῖον, δι' ἧς τὴν ἔλλαμψιν ἐδέχετο τῶν εἰς αὐτὸν ἐρχομένων θείων γνώσεων. Ως ἐν μορφώσει. Οἶμαι, τὴν μεταμόρφωσιν λέγει, ἢ τὸ ἐν τῷ Σιναίῳ ὄρει θαῦμα ὡς πῦρ. Θεοφάνειαν. Θεοφάνειαν εἶναι φησιν οὐ διὰ τὸ φαί νειν τὸν Θεὸν καὶ δεικνύειν, ὅ τι ποτέ ἐστι· τοῦτο γὰρ ἀμήχανον· ἀλλ᾿ ὅτι θείας ἐλλάμψεως οἱ ἅγιοι ἀξιοῦνται διά τινων δράσεων ἱερῶν καὶ αὐτοῖς ἀναλόγων, ἃς δι' ἀγγέλων γίνεσθαι λέγει. Θεσμοθεσίαν. Σημείωσαι, ὅτι καὶ ὁ νόμος ἑτέρας θείας νομοθεσίας ὑποτύπωσίς ἐστι, τουτέστι τῆς και τὰ Χριστὸν θείας ἐνανθρωπήσεως· ὅτι δὲ δι' ἀγγέλων ἐδόθη ἡ πρώτη νομοθεσία, δηλοῖ καὶ ὁ ἅγιος Στέφα νος λέγων· Οίτινες ἐλάβετε τὸν νόμον εἰς διατα γὰς ἀγγέλων, καὶ οὐκ ἐφυλάξατε. Αὐτήν. Την θεσμοθεσίαν δηλονότι. Τὸ διὰ τῶν πρώτων. Σημείωσαι, πῶς διὰ τῶν πρώτων, τουτέστι τῶν ἀναβεβηκότων, τὰ δεύτερα (ἀντὶ τοῦ τὰ ὑποβεβηκότα) πρὸς Θεὸν ἀνάγονται καὶ περὶ τῶν ἀγγελικῶν διατάξεων. Υπερούσιον. Υπερούσιον ταξιαρχίαν τὴν τῆς τάξεως αὐτῶν ἀρχὴν καὶ ποιητικὴν αἰτίαν ἔφη Cap. vi, v. 10. d II Cor. x11, 2. • Joan. 1, 18. Gen. 111,9. Gen. xvIII, 1. ▲ Exod. xxxılı, 23. Act. VII, 53. 10 υπερκοσμίους.

$7 S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE CUELESTI HIERARCHIA. § ΙV. Γαβριήλ. Σημείωσαι, ὅτι τὰ περὶ τῆς ἐνανθρωπήσεως πρώτοι μυοῦνται ἄγγελοι, ὡς δηλοῖ τὰ κατὰ τὸν θειότατον Γαβριήλ, μαθόντα τὰ περὶ τοῦ ἁγίου Ἰωάννου· εὐαγγελισάμενον δὲ καὶ τῇ Παρθένῳ, ὅτι ἐκ Πνεύματος ἁγίου συλλήψεται σαρκού μενον τὸν Θεὸν Λόγον. 8 IV. Gabriel. Nota, primos angelos doceri incar nationem, sicut declarant divini Gabrielis acta, qui dicit ea quæ sanctum Joannem (Baptistam) spectabant, annuntiavit autem etiam Virgini, quod ex Spiritu sancto conciperet incarnatum Deum Verbum. Humanæ. Humana divina operatio aut Christi cum hominibus conversatio, in qua Deus exsistens, divina in carne operabatur. Considera autem quomodo, postquam dixerit hoc loco Jesum, humanam Dei operationem: et quidem dicendo humanam declarat quod perfectus homo fuerit; per vocem vero Dei operationem, quod sit Deus, et homo, idem ipse deitatis signa operatus; paulo post dicat, quod immutabilis; mansit enim semper etiam quod erat: illudque rursus vide, quomodo dicat in sancta Deipara Maria fuisse ineffabilis Dei effictionis sacramentum, quod a Deo principium dacit. Θεοπλαστίαν autem dixit, declarans quod Deus effictus fuerit secundum quod fuit homo, sicut illud Scripture: Verbum caro factum est. Θεαρχι xóv autem, quia Deo causa et principio exsistente hominum, sacramentum incarnationis febat, quod Ανδρικῆς. ᾿Ανδρική θεουργία ἡ Χριστοῦ έναν θρώπησις, καθ' ἣν Θεὸς ὢν ἐν σαρκὶ τὰ θεῖα εἰρ γάζετο. Σκόπει δὲ, πῶς, εἰπὼν ἐνταῦθα τὸν Ἰησοῦν ἀνδρικὴν θεουργίαν, καὶ διὰ μὲν τοῦ λέγειν ἀνδρικήν, δηλῶν, ὅτι τέλειος άνθρωπος γέγονε· διὰ δὲ τοῦ θεουργίαν, ότι Θεὸς καὶ ἔστι ἄνθρωπος ", ὁ αὐτὸς τὰς θεοσημείας ἐργασάμενος, μετὰ βραχὺ λέγει, ὅτι ἀμετάβλητος· ἔμεινε γὰρ καὶ 8 ἦν ἀεί. Κἀκεῖνο δὲ πάλιν δρα, πῶς φησιν ἐν τῇ ἁγίᾳ Θεοτόκῳ Μαρίᾳ γενέσθαι τῆς ἀῤῥήτου θεοπλαστίας τὸ θεαρχικόν 5 μυστήριον. Θεοπλασίαν δὲ λέγει, δηλῶν ὅτι Θεὸς επλάσθη, καθ' 8 γέγονεν ἄνθρωπος, ὡς τὸ εἰρημένον· Ὁ λόγος σὰρξ ἐγένετο. Θεαρχικὸν δὲ, ὅτι τοῦ Θεοῦ τοῦ αἰτίου καὶ ἀρχῆς ὄντος τῶν λεγομένων θεῶν, ἀγγέλων τε καὶ δικαίων ἀνθρώπων, τὸ μυστήριον τῆς Ενανθρωπήσεως ἦν, ὃν Θεὸν Ἰησοῦν προωνόμασε 80. illorum qui dicuntur dii, angelorum et justorum Jesum Deam prænominavit. Τὴν δὲ Μαριάμ. Σημείωσαι ταῦτα κατὰ Νεστοριανῶν· οὐ πάντες δὲ ἄγγελοι ἐθαῤῥήθησαν το μυστήριον τῆς οἰκονομίας· ἐπεὶ, ὅτε ἀνελαμβάνετο δ Κύριος μετὰ τὸ πάθος, τινὲς ἦσαν οἱ λέγοντες, ὅτι, Τις ἐστιν οὗτος ὁ Βασιλεὺς τῆς δόξης; ἡ γὰρ Ερώτησις ἄγνοιαν εμφαίνει. Σημείωσαι κατὰ Νεστοριανῶν καὶ ᾿Ακεφάλων, ὅτι τὸν Ἰησοῦν ὑπερούσιον αἰτίαν φησίν, ἅτε ποιητὴν ὄντα πάντων· καὶ ὅτι ἀμεταβόλως λέγει αὐτὸν γεγεννῆσθαι καθ᾿ ἡμᾶς· οὐχ ἡ αὐτὴ δὲ καὶ μία ταῦτα φύσις, εἰ καὶ ὁ αὐτὸς τὰ δύο· καὶ ὅτι αὐτὸς καὶ νομοθέτης καὶ ὑπὸ νόμον, καὶ ὅτι καὶ αὐτὸς ὡς ἄνθρωπος δι' ἀγγέλων διετάττετο, ἔν τε τῇ εἰς Αἴγυπτον ἀναχωρήσει, καὶ ἐν τῇ ἐξ αὐτῆς ὑποστροφῇ, καὶ ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ καὶ τῶν ἀγγέλων δημιουργός. "Ωστε εἷς καὶ αὐτὸς Χριστὸς ἐν δύο φύσεσι τὸ μέγα τῆς οἰκονομίας κατεπράξατο μυστήριον· εἴρηται γάρ· "Ος, ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ· ἀλλ᾽ ἑαυτὸν ἐκένωσε, μορφὴν δούλου λαβών. Ἰδοὺ δύο μορφαί· ὅπερ γάρ φησιν ἐνταῦθα, οὐκ ἀποπηδᾷ, τοῦτό ἐστι τὸ, οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο, τουτέστιν οὐκ ἀπηξίωσεν ὡς ἄνθρωπος ὑπακοῦσαι καὶ ἀγγέλοις, εὐπειθῶς δὲ 88 ὑποτάττεται ταῖς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς δι' ἀγγέλων ὑποτυπώσεσιν· αὐτὸς κ γὰρ οὗτος ἔταξε τὸ ἀνθρώπινον γένος διέπειν. Αμεταβόλως. Οὐ γὰρ ἐτράπη την θείαν φύσιν. Οὐκ ἀποπηδᾷ. Τὰ γὰρ ὑπ' αὐτοῦ ταχθέντα, 4k Joan. 1, 14. 1 Psal. xxn1,8,10. Mariam autem. Nota hæc contra Nestorianos; non omnes autem angeli secure seu absque ullo dubio credebant mysterium dispensationis seu incarnationis; quandoquidem, quando assumebatur Dominus post passionem aliqui dixerint: Quis est iste Rex gloriæ¹? interrogatio enim ignorationem arguit. Nota contra Nestorianos et Acephalos: quod Jesum superessenţialem causam dicat, tanquam creatorem omnium, quod etiam dicat, eum immutabiliter fuisse nobis similem: non sunt autem hæc una et eadem natura, etsi idem ipse sit duo seu utrumque; et quod idem sit legislator et legi subjectus; et quod ilem, ut homo, per angelos dirigebatur cum in secessu in Ægyptum, tum 18 in reditu ex eadem, et quod idem ipse sit angelorum conditor; ita ut unus et idem Christus in naturis duabus, magnum dispensationis peregerit sacramen tum; dictum siquidem est: Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se æqualem Deo; sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens". Ecce duas formas; quod enim hic dicit, non refugit, id est non rapinam arbitratus est, hoc est non dedignatus est ut homo, obedire angelis: obsequiose autem subjicitur Dei et Patris per angelos informationibus; hic enim ordinavit ut ipsi genus humanum administrarent. Immutabiliter. Neque enim versa fuit in divinam naturam; humana scilicet natura. Philipp. 11, 6, 7. Non refugit. Nam ab ipso ordinata seu prædeßVARIE LECTIONES ET CORRECTIONES. 8 Θεὸς καὶ ἄνθρωπος. 3ο προσωνόμασε. 33 80 γάρ, οι αὐτούς, respicit enim ἀγγέλους.

nita, ipse in extremis assumpsit; et in seipso osten- γουν προορισθέντα, αὐτὸς ἐπ' ἐσχάτων ἀνέλαβε, καὶ dit. εἰς ἑαυτὸν ἔδειξε. ***Et per angelos. Fuit etenim sub lege, quæ constituta fuit per angelos in manu mediatoris. Et de angelo. Caput de angelo confortante Dominum, quod in Luca habetur, citat etiam magnus Dionysius; imo ait illud sibi, atque sancto Timotheo in mysterio et occulte traditum a sancto Paulo; ipsius enim prædicationem sanctus Lucas conscripsit. Hoc declarat vero, eum tanquam in myslerio accepisse quia dicit: Nostris sacris traditionibus explanata. Vide vero etiam aliam interpretationem quæ dicit, dietum enim esse ab Isaia magni : consilii angelum: nominari genitum puerum, carni ipsius convenire dicit, et propter quid vocatus sit angelus, quia Patris consilium nobis annuntiavit: servans enim nos per propriam passionem, ostendit Patrem ejusdem etiam fuisse consilii; neque enim ut inferior Patre vocatus est angelus: hoc est contra Arianos. Caput de angelo confirmante non capias praeter sancta Scripturæ interpretationem, hoc enim intelligi debet, secundum carnem; nam et alibi dicit Evangelium, post tentationes: Accedentes angeli ministrabant ei ¤: et quod fatigatus ex itinere, et quod esurierit: hæc enim omnia ostendunt eum perfectum hominem cum suis passionibus assumpsisse. Verum dicet aliquis, ubi necessitas fuit angelo deitate præsente? Dicimus igitur Deum plurima per angelos miracula operari: atque hoc universa dicit Scriptura. n Καὶ περὶ τοῦ ἀγγέλου. Ὅτι τὸ τοῦ ἐνισχύσαντος ἀγγέλου τὸν Κύριον κεφάλαιον, ὅπερ ἐν τῷ κατὰ Λουκᾶν φέρεται, λέγει καὶ ὁ μέγας Διονύσιος, καὶ ὅτι ἀγράφως μᾶλλον ἐν μυστηρίῳ κρυφίως αὐτό παρ εδόθη αὐτῷ καὶ τῷ ἁγίῳ. Τιμοθέῳ ὑπὸ τοῦ ἀπο στόλου Παύλου· τὸ γὰρ αὐτοῦ κήρυγμα συνέγραψεν ὁ Λουκᾶς· δηλοῦται δὲ τοῦτο, ὅτι ὡς ἐν μυστηρίῳ παρ έλαβεν ἀπὸ τοῦ εἰπεῖν· Ταῖς ἱερατικαῖς ἡμῶν πα ραδόσεσιν εκπεφασμένα. Ορα δὲ καὶ τὴν ἄλλην ερμηνείαν, ἥτις φησί, τὸ γὰρ εἰρῆσθαι εν παρὰ τῷ Ησαΐᾳ τῆς μεγάλης βουλῆς ἀγγελον· ὀνομάζε σθαι τὸ γεννηθὲν παιδίον τῇ σαρκὶ αὐτοῦ πρέπειν φησί, καὶ διὰ τί ἐκλήθη ἄγγελος, ὅτι τὴν τοῦ Πατρὸς βουλὴν ἀνήγγειλεν ἡμῖν· σώσας γὰρ ἡμᾶς διὰ τοῦ οἰκείου πάθους, ἔδειξεν, ὅτι καὶ ὁ Πατήρ ταύτης ἦν τῆς βουλῆς· οὔτε γὰρ ὡς ὑποβεβηκώς τοῦ Πατρὸς εκλήθη ἄγγελος· πρὸς 'Αρειανοὺς τοῦτο. Τὸ τοῦ ἐν ισχύσαντος ἀγγέλου κεφάλαιον μὴ παρὰ τὴν ἑρμηνείαν δέξῃ τῆς ἁγίας Γραφῆς· πρὸς γὰρ τὴν σάρκα ὀφεί λει τοῦτο νοεῖσθαι· καὶ ἀλλαχοῦ γάρ φησι τὸ Εὐαγ γέλιον, μετὰ τοὺς πειρασμούς, ὅτι προσελθόντες ἄγγελοι διηκόνουν αὐτῷ· καὶ ὅτι ἐκοπίασεν ἐκ τῆς ὁδοιπορίας καὶ ὅτι ἐπείνησε· ταῦτα γὰρ πάντα δείκ νυσιν, ὅτι τέλειον ἀνέλαβεν ἄνθρωπον μετὰ τῶν αὐτοῦ παθημάτων. Αλλ' ἐρεῖ τις, τοῦ χρεία ἦν ἀγγέλου θειότητος " παρούσης; Λέγομεν οὖν ὅτι τὰ πλείω δ Θεὸς δι' ἀγγέλων θαυματουργεῖ· καὶ τοῦτο λέγει πᾶσα ἡ θεία Γραφή. 19 Manifestatorium. Secundum illud ab ipso ad G Patrem dictum: Manifestavi nomen tuum hominibus P. IN CAP. V. Cœlestes essentias. Cur porro, Ecclesia dicente universos sanctos angelos, unius esse essentiæ, divinus Dionysius multas nominat virtutes? Magnus Dionysius, Alexandriæ episcopus, orator ille, in commentariis suis quos in beatum Dionysium sibi cognominem, fecit, ita dicit: Quod profana sapientia pro more habeat appellare ἀγέννητον increatum, universam invisibilem naturam, similiter et essentias subsistentias, atque ex hoc dicit, has voces ex more profanorum scriptorum a sancto Dionysio abusive dictas esse. Manifestationem, Gr. Ἐκφαντορίαν, id est elucidationem seu declarationem. Appellant. Postremum ordinem intelligibilium dicit, nominari proprie angelos, superiores vero aliter; quorum aliquos etiam nominal; in sequenti porro capite, ordinum novem mystice meminit, nunc autem perfecte dicit, superiores ordines scire omnia quæ inferiores illustratione docentur; co- □ Matth. rv, 11. ° Joan. Iv, at Hac desunt in Græco. Εκφαντορικήν. Κατὰ τὸ πρὸς τὸν Πατέρα ὑπ' αὐτοῦ λεχθέν· Ἐφανέρωσά σου τὸ ὄνομα τοῖς ἀνθρώποις. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. Ε'. Τὰς οὐρανίας ουσίας. Τί δήποτε, μιας ουσίας εἶναι πάντας ἁγίους τοὺς ἀγγέλους λεγούσης τῆς Εκκλησίας, ὁ θεῖος Διονύσιος πολλὰς ὀνομάζει δυνάμεις; Ο γοῦν μέγας Διονύσιος ὁ ᾿Αλεξανδρείας ἐπίσκοπος, ὁ ἀπὸ ῥητόρων, ἐν τοῖς σχολίοις οἷς πεποίηκεν εἰς τὸν μακάριον Διονύσιον τὸν αὐτοῦ συν ώνυμον, οὕτω λέγει, ὅτι ἀγέννητον είωθε καλεῖν ἡ ἔξω σοφία πᾶσαν ἀόρατον φύσιν, ὁμοίως καὶ οὐσίας τὰς ὑποστάσεις· κἀκ τούτου φησίν, ὅτι κατὰ τοὺς ἔξω εἴρηνται τῷ ἁγίῳ Διονυσίῳ αἱ τοιαῦται φωναὶ και Ο ταχρηστικώς. Ἐκφαντορίαν. Τουτέστι τὴν ἔκφανσιν, ἤτοι διασάφησιν. Ονομάζουσι. Τὴν ἐσχάτην τῶν νοητῶν τάξιν κυτ ρίως ἀγγέλους φησὶ προσαγορεύεσθαι· τὰς δὲ ὑπερβεβηκυίας ἑτέρως, ὧν ἐνίας καὶ ὀνομάζει· ἐν δὲ τῷ ἑξῆς κεφαλαίῳ τῶν ἐννέα ταγμάτων μυστικῶς ἀπομνημονεύει· νῦν δὲ τελέως λέγει, ὅτι αἱ ἀνώτεραι τά ξεις επίστανται μὲν ὅσα αἱ ὑποβεβηκυίαι δι' ἐλλάμε 6; Maub. IV, 2. p Joan. xvII, 30 εἰρημένον. οι ἀγγέλων θεότητος. Η Γραφῆς, Scriptura.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE COELESTI HIERARCHIA. ψεως μεμύηνται· γινώσκουσι δὲ καὶ ἔτερα ταῖς ὑπο- gnoscere vero etiam alia subjectis incognita: quamκειμέναις άγνωστα· εἰ δὲ καὶ οὕτως ἐστὶν, ὅμως γενικῷ ὀνόματι καὶ ἄγγελοι ἔσθ' ὅτε καλοῦνται πάντα τὰ νοητὰ τάγματα. Φησὶ δὲ καὶ διὰ τί, ὡς ἐν τῷ ἐκατοστῷ δευτέρῳ ψαλμῷ· Εὐλογεῖτε τὸν Κύριον, πάντες οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ· καὶ ἐν τῷ ἑκατοστῷ τρίτῳ· Ὁ ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, καὶ τὰ ἑξῆς. Οὐκ ἀντιστρέφει δὲ ὁ λόγος· τὰ γὰρ ὑποβεβηκότα οὐκ ὀνομάζεται τῷ τῶν ἀνωτέρων γνωρίσματι· καὶ ὅτι διὰ τῶν ὑπερβεβηκυιῶν δυνάμεων αἱ ὑπο βεβηκυίαι μυσταγωγούνται. Αποπερατοῦσαν. Τουτέστι τὴν ἐσχάτην τάξιν τῶν ἀγγελικῶν διατάξεων. ” vis autem res ita se habeat, attamen aliquando generali nomine, intelligibiles ordines universi etiam angeli appellantur. Dicit autem et causam, ut in psalmo centesimo secundo, 7. 20: Benedicite Dominum, omnes angeli ejus, et in centesimo tertio, 7. 4: Faciens angelos suos spiritus, et quæ sequuntur. Non reciprocatur autem sermo: inferiora enim non appellantur nomine superiorum: et inferiores instituuntur a superioribus virtutibus. Terminantem. Hoc est extremum ordinem angelicarum diapositionum. Asserimus autem. Interrogarit aliquis, num si cœlestium ordines superiores et inferiores et adhuc submissi ita exsistant, ut hic quidem superior sit, ille autem inferior? Et dicimus, Deum intelligibilia omnia condidisse libera; si enim homo liber fuit, ex pulverea massa et anima consistens, quanto magis intelligibiles virtutes, nihil terrestre habentes aut grave, liberæ fuerunt? Hoc etenim divina repræsentat Scriptura dicens, diabolum voluntarie ex angelico delapsum ordine. Hic quoque divinus vir ante duo folia, de angelicis virtutibus (dicit): 20 Intelligibiliter enim seipsas ad Dei imitationem eformantes, et in divinam similitudinem supermundane aspicientes, alque formare cupientes intelligibilem suam speciem; ex quibus omnibus ostenditur, quomodo proprio arbitrio et propria libertate fruanΦαμὲν δέ. Ερωτήσειεν ἄν τις· Αὗται αἱ τῶν οὐ ρανίων τάξεις, αἱ ὑπερβεβηκυίαι 3, και κατώτεραι, καὶ ἔτι ὑφειμέναι οὕτως ἐγένοντο, ὥστε τὴν μὲν ἀνωτέραν εἶναι, τὴν δὲ κατωτέραν; Καὶ λέγομεν, ὅτι καὶ τὰ νοητὰ πάντα αὐτεξούσια εδημιούργησεν ὁ Θεός· εἰ γὰρ ὁ ἄνθρωπος αὐτεξούσιος ἐγένετο, ἐκ χοἰκοῦ φυράματος καὶ ψυχῆς ὑπάρχων, πόσῳ μᾶλλον αἱ νοηταὶ δυνάμεις, αἱ μηδὲν ἔχουσαι γεῶδες ἢ βαρύ, αὐτεξούσιοι ἐγένοντο; Τοῦτο γὰρ καὶ ἡ θεία παρ ίστησι Γραφή, λέγουσα, τὸν διάβολον ἐξ ἀγγελικῆς ἑκουσίως ἐκπεσεῖν τάξεως· καὶ οὗτος δὲ ὁ θεῖος ἀνὴρ πρὸ δύο δε φύλλων περὶ ἀγγελικῶν δυνάμεων· ὅτι νοητῶς γὰρ ἐπὶ τὸ θεομίμητον ἑαυτὰς ἀποτυποῦσαι, καὶ πρὸς τὴν θεαρχικὴν ἐμφέρειαν υπερκοσμίως ὁρῶσαι καὶ μορφοῦν ἐφιέμεναι τὸ νοερόν αὐτῶν εἶδος· ἐξ ὧν πάντων δείκνυται, ὡς αὐτοπροαίρετοι καὶ αὐτεξούσιοί εἰσιν αἱ νοηταὶ δυνάμεις. Ο tur intelligibiles virtutes: probabiliter igitur dicit, Εἰκότως οὖν φησιν, ὅτι ἑκάστη πρὸς τὴν ἀναλογίαν τῆς ἰδίας τοῦ ἀγαθοῦ ἐφέσεως ἐλλάμπεται θείας κατανοήσεις· διὰ τοῦτο καὶ τάξεις καλοῦνται, βαθμηδὸν, ὥσπερ τῆς ἐν αὐταῖς ἐφέσεως [ούσης]· διὰ τοῦτο ἐνταῦθα, φησὶν, οὐκ ἔχει λόγον, τὴν τελευταίαν τά ξιν σεραφίμ ἢ θρόνους ὀνομάζειν. Σημείωσαι δὲ διὰ τί καλούνται πάντα τὰ τάγματα ἄγγελοι· ὅτι οἱ κυρίως ἄγγελοι ἀνάγουσι τοὺς ἱεροὺς ἀνθρώπους ἐπὶ τὰς ἐγνωσμένας αὐτοῖς θείας αὐγάς. Αλλ' ὥσπερ αΰτη. Ἡ τῶν ἀγγέλων δηλαδή τάξις. Τοὺς καθ' ἡμᾶς. Τῶν ἐποπτικωτάτων μυστηρίων τούτων ἐμφορηθεὶς ὁ ἱερὸς Διονύσιος, ἐκκαλύπτει λέγων, ὡς ἡ μὲν τελευταία τάξις, ἡ καλουμένη ἄγγελοι, τοὺς ἐν ἀνθρώποις ἱεράρχας τῶν Ἐκκλησιῶν παιδαγωγικῶς χειραγωγοῦσιν ἐπὶ τὴν πρὸς Θεὸν ἀναγωγήν· τὴν δὲ κατωτέραν τάξιν αὐτὴν, τὴν ἡμῶν παιδαγωγὸν, καὶ τὰς βαθμηδὸν ὑπερκειμένας αι ἀνώτεραι ὡς ὑποβεβηκυίας μυσταγωγοῦσι. Τῆς ἀποκληρούσης. Τουτέστι τῆς τελευταίας, τῆς τῶν ἀγγέλων φημί. Σημείωσαι δὲ, ὅτι δοξάζει κοινὰς εἶναι πάσας τὰς ὀνομασίας τῶν ἐννέα ταγ μάτων, ἑκάστου τάγματος, διὰ τὸ κοινῶς ἐλλάμπεσθαι ἐκ τοῦ θεοειδοῦς εἰς τὴν ἐκ Θεοῦ φωτοδοσίαν, εἰ καὶ μὴ ὁμοίως. Ἔστι, φησί, κοινῶς ὀνομάσαι πάν 38 ὑποβεβηκυίαι. unumquemque ordinem pro proportione propriæ boni cupiditatis illustrari divina consideratione; ideo et ordines vocantur; gradatim, tanquam cupiditate in ipsis exsistente: propterea hic (inquit) nulla est ratio, postremum ordinem nominandi seraphim, aut thronos. Nota porro, propter quid vo centur omnes ordines angeli; quia, qui proprie angeli, elevant sanctos homines ad cognitos sibi divinios splendores. Sed sicut hic. Angelorum scilicet ordo. Nostros, Gr. Τοὺς καθ' ἡμᾶς. Mysteriis maxime ad epoptas pertinentibus ingurgitatus sanctus Dionysius, detegit dicens, quod postremus ordo qui vocatur, angeli, eos qui inter homines pontifices Ecclesiarum sunt, pædagogi more manuducunt ad mentis in Deum elevationem; inferiorem autem ipsum ordinem, pædagogum nostrum, et gradatim supra collocatos superiores tanquam inferiores, mysteriis imbuunt. Adimplet, Gr. τῆς ἀποκληρούσης. Id est postremi, angelorum inquam. Nota autem quod arbitratur communes esse appellationes novem ordinum, uniuscujusque ordinis, quia communiter illustrantur ex Dei similitudine in luminis ex Deo largitionem, etsi non similiter. Licet, inquit, communiter VARLÆ LECTIONES ET CORRECTIONES. 39 πρό τινος. το τὰς θείας.

ρον τρόπον, τουτέστι κατὰ τὸ θεοειδές, ὅπερ ἐστὶ κατὰ τὸ τῷ θεῷ ἐοικέναι· καθ᾽ ὅσον ἐφιχτὸν ἑκάστη αὐτῶν· ὥστε πάσας μὲν τὰς ὑπερκοσμίους τά ξεις θεοειδείς καλεῖσθαι, καὶ ἑτέραν δὲ κοινωνίαν. ἔχειν πάσας αὐτὰς τὴν τῆς φωτεινοτάτης ἐλλάμψεως ἐκ Θεοῦ δωρεάν, κἂν πρὸς τὸ ἑκάστῃ ἐφικτόν, ἢ ἐπ' ἔλαττον, ἢ ἐπὶ πλεῖον ἡ ἔλλαμψις διδῶνται. Ἐν δὲ τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων λόγῳ φησίν, ὅτι [θείαι] μόνοι λέγονται οἱ παντὸς τάγματος ταξίαρχος. appellare omnes intelligibiles et incorporeos ordi- σας τὰς νοερὰς καὶ ἀσωμάτους τάξεις καὶ καθ' ἔτε nes, et secundum alium modum, hoc est κατὰ τὸ θεοειδές quod est secundum Deo assimilatum esse; in quantum assequi unicuique ipsorum licet; ita» que omnes quidem supermundanos ordines, Dei similes vocari, et aliam porro ipsos omnes habere lucidissimæ illustrationis, nimirum ex Deo manus, quamvis pro cujusque eaptu, aut minus, aut amplius illustratio donetur. In libro autem De divinis nominibus dicit, divinos solos dici ordinis universi præfectos. Proprietates. Nota quomodo proprietates dicat uniuscujusque ordinis proportiones. 21 IN CAP. VI. § I. Solam exacte. Quod solus Deus qui et ipsos elicit deos, novit accurate et ipsos et ipsorum ininisteria, atque ipsi cognoscunt se, et sua. Nos enim. nihil perfecte eorum quæ ipsos spectant scimus, nisi ea quæ a divina edocti sumus Scriptura. Novem. Nota, novem esse ordines divinos intelligibilium. § II. Sacrorum initiator, Gr. ἱεροτελεστής. Proprium quidem sacrum rituum institutorem consue vit vocare aut divinissimum Paulum, aut sanctum Hierotheum; sicut in libro De divinis nominibus dictum est; nunc autem arbitror ipsum nullum alium dicere, quam sanctum Paulum; nullius enim alius erat quam ipsius, qui usque ad tertium cœluen pertigit, et ea quæ de his cognoscuntur edodus est. Primus ternarius ordo. Throni, cherubim, seraphim. Assiduo. De primo sacrorum ordinum Deo appropinquante. Sanctissimos. Primum ternarium hunc et Dei similem ordinis principatum licet ei qui attenta men- - te et digne Deo intuetur, comprehendere, et ex ipso Ezechiele, qui dicit, thronum primum in quo visus est Deus; postea statim assistentes divinos cherubim apud Isaiam autem sanctissimos seraphim circa Deum stantes contemplatur. Hæc vero declarant supremam ipsorum supra omnes apud Deum sortem. Explanantur autem hæc fere similiter etiam in Apocalypsi sancti Joannis apostoli,evangelista et theologi. Immediate, Gr. ἀμέσως. Sine medio dictum est; quandoquidem non est alius ordo ante ipsum. Nota • vero, eum thronos seu multi-oculos et multi-pennes cherubim et seraphim dicere superiores esse omnibus virtutes, et unius trinæ hierarchiæ. Inclytus. Sanctum Paulum insinuat. Potestatem. Duos sequentes terniones intelligibilium sanctos ordinum principatus ab infimo ad supremum recenset. Primæ enim sunt dominationes; postea sequuntur virtutes; denique potestates. Ipse autem potestates primas collocans, medias accepit dominationes; et tertii liturgici 99 ternionis, primi principatus, deinde archangeli, et postremo anΙδιότητας. Σημείωσαι πῶς ιδιότητας λέγει τὰς ἑκάστης τάξεως ἀναλογίας. § 1. Μόνην ἀκριβῶς. Ότι μόνος ὁ Θεὸς ὁ καὶ θεοποιῶν αὐτοὺς, οἶδεν ἀκριβῶς αὐτούς τε καὶ τὰς αὐτῶν λειτουργίας· καὶ αὐτοὶ δὲ ἴσασιν αὐτοὺς καὶ τὰ ἑαυτῶν. Ἡμεῖς γὰρ οὐδὲν ἀκριβῶς τῶν κατ αὐτοὺς ἐπιστάμεθα, εἰ μὴ ὅσα ἐκ τῆς θείας ἐδιδά χθημεν Γραφῆς. Εννέα. Σημείωσαι, ὅτι ἐννέα εἰσὶ τάγματα θεία τῶν νοητῶν. 8 11. Ιεροτελεστής. Ἱεροτελεστὴν μὲν οἰκεῖον εἴωθε καλεῖν, ἢ τὸν θειότατον ἀπόστολον Παῦλον, ἢ τὸν ἅγιον Ἱερόθεον, ὡς ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων ἐλέχθη λόγῳ· νῦν δὲ οὐδένα ἕτερον ἡγοῦμαι λέγειν αὐτὸν ἢ τὸν ἅγιον Παῦλον· οὐδενὸς γὰρ ἦν ἄλλου 4 αὐτοῦ τοῦ ἄχρι τρίτου οὐρανοῦ φθάσαντος, καὶ τὰ περὶ τούτων μυηθέντος. Πρώτη τριαδική τάξις. Θρόνοι, χερουβίμ, σεραφίμ. Προσεχώς. Περὶ τοῦ Θεῷ ἐγγίζοντος πρώτου τῶν ἱερῶν ταγμάτων. Αγιωτάτους. Την πρώτην τριαδικὴν ταύτην καὶ θεοειδή ταξιαρχίαν ἔστι τὸν νουνεχῶς καὶ ἀξίως Θεοῦ κατοπτεύοντα καταλαβεῖν, ἀπό τε τοῦ Ἰεζεκιήλ, ὅς φησι θρόνον πρῶτον, ἐφ' οὗ ὤφθη ὁ Θεός· εἶτα εὐθὺς ἐχόμενα τὰ θεῖα χερουβίμ· παρὰ δὲ τῷ Ἡσαΐς τὰ ἁγιώτατα σεραφίμ κύκλῳ ἱστάμενα τοῦ Θεοῦ θεωροῦντα. Ταῦτα δὲ δηλοῖ τὴν ὑπὲρ πάντας ἀνω τάτω παρὰ τὸν Θεὸν αὐτῶν λῆξιν· σαφηνίζεται δὲ ταῦτα σχεδόν παραπλησίως καὶ ἐν τῇ Ἀποκαλύψει τοῦ ἁγίου Ἰωάννου, τοῦ ἀποστόλου, εὐαγγελιστοῦ καὶ θεολόγου. Αμέσως. Αμέσως είρηται, ἐπειδὴ οὐκ ἔστιν ἄλ λο τάγμα πρὸ αὐτῆς. Σημείωσαι δὲ, ὅτι τοὺς θρό νους, ἤτοι τὰ πολυόμματα καὶ τὰ πολύπτερα χε ρουβὶμ καὶ σεραφίμ λέγει ἀνωτέρας εἶναι πασῶν δυνάμεις καὶ τῆς μιας τριαδικῆς ἱεραρχίας. Ο κλεινός. Τὸν ἅγιον Παῦλον αινίττεται. Εξουσιών. Τὰς ἐφεξῆς δύο τριαδικὰς τῶν νοητ τῶν ἁγίας ταξιαρχίας κάτωθεν εἰς ἄνω καταλέγει· πρῶται γάρ εἰσιν αἱ κυριότητες· εἶτα ἑξῆς αἱ δυνάμεις· εἶτα αἱ ἐξουσίαι. Αὐτὸς δὲ τὰς ἐξουσίας πρώ τας τάξας, μέσας ἔλαβε τὰς κυριότητας· καὶ τῆς τρίτης λειτουργικής τριάδος πρῶται αἱ ἀρχαί, εἶτα λοιπὸν οἱ ἀρχάγγελοι· καὶ τὸ τελευταῖον ἄγγελοι.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE CŒLESTI HIERARCHIA. Νῦν οὖν οὐχ οὕτως αὐτῶν ἐμνημόνευσεν ἐν τῷ ἑξῆς geli. Nunc igitur non ita meminit ipsorum in capite κεφαλαίῳ, ἀλλὰ κάτωθεν εἰς ἄνω λαβὼν ὠνόμασεν. Ο μὲν οὖν Απόστολος ἔν τε τῇ πρὸς Ῥωμαίους, καὶ ἐν τῇ πρὸς Ἐφεσίους μέμνηται ἐνίων ἀγγελικῶν ταγμάτων· οὐ ταύτην δὲ τὴν τάξιν ὑφηγείται. Δηλοῖ δὲ ὁ μέγας Διονύσιος, ὅτι ἐν μυστηρίῳ ταῦτα παρέδωκε τοῖς ἁγίοις ὁ θεῖος Απόστολος. § 1. Πάλιν ἡ ἐπιγραφὴ κάτωθεν ἐπὶ τὰ ὑπέρτερα ἄνεισι· τὰ γὰρ τρίτα σεραφίμ· τὰ δὲ δεύτερα χερου Είμ· καὶ τὰ πρῶτα θρόνοι. Αντιστρόφως οὖν ἐπ έγραψεν. Επωνυμία. Σημείωσαι, ὅτι πᾶν ὄνομα τῶν ἱερῶν σημασίαν περιέχει τῆς τοῦ τάγματος ἰδικῆς ἐνερ γείας, ὡς τῶν ἁγίων σεραφὶμ καὶ χερουβὶμ [τῶν ὀνομάτων] αἱ ἑρμηνεῖαι δηλοῦσιν, ἐπειδὴ οὐκ ἔστιν ἄλλο τάγμα πρὸ αὐτῆς. Θεοφανείας. Εἰς γὰρ τους πρώτους εργάζονται, ενεργούμεναι αἱ πρῶται θεοφάνεια:. Εκφαντορικῷ. Ἀντὶ τοῦ ἑρμηνευτικῷ καὶ παραστατικῷ. Θεοειδῶν. Ἐπειδὴ θεοειδεῖς ἕξεις φησὶν ἐπὶ τῶν θείων νοῶν, οὐ χρὴ ὑπολαμβάνειν τὸν μέγαν Διονύ σιον τὰς ἀρετὰς ταύτας τὰς νοητὰς ὡς συμβεβηκός, ἅτε καὶ ἐφ' ἡμῶν αὐτῶν προσγίνεσθαι λέγειν, ὡς ἄλλη κι ἐν ἄλλῳ ὑποκειμένῳ, οἱονεὶ ποιότητα προσγινομένην· τὸ γὰρ συμβεβηκὸς καὶ ὑποκείμενον ἐκεῖθεν ἀπελήλαται, ὅτε καὶ πᾶσα σύνθεσις, καὶ τὸ τῆς ὕλης ἄμορφον, ἐκεῖθεν ἐξώρισται. Εἰ γὰρ ἦν ἄλλο ἐν ἄλλῳ, οἷον συμβεβηκὸς ἐν ὑποκειμένῳ, οὐκ ἂν ἔξη καθ᾿ ἑαυτὴν ἡ οὐσία ἐκείνη, οὐδὲ θεοῦσθαι καθ᾿ ἑαυτὴν ὡς ἐφικτὸν ἠδύνατο, διὰ μόνην τάξιν τὴν ὡς ἄλλο ἐν ἄλλῳ φυλαττομένην· αἱ οὖν ἐν αὐτ τοῖς εἰρημέναι ἕξεις αὐτουσιωμέναι 48 εἰσὶν, οὐ μὴν ὡς συμβεβηκὸς ἐν ὑποκειμένῳ, διὰ τὸ ἄῦλον. Οθεν ὁ μέγας Διονύσιος κάτωθεν ἐν τῷ Περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας λόγῳ κεφαλαίῳ τετάρτῳ οὐ σιώδεις φησὶν εἶναι τὰς ἕξεις τὰς ἐν αὐτοῖς. Εξεων. Σημείωσαι, ὅτι αἱ θεῖαι δυνάμεις καθ' ἕξιν ἔχουσι τὸ θεοειδές. Εξις δέ ἐστι ποιότης έμμονος. Εντεῦθεν οὖν δηλοῦται, ὅτι αὐτεξούσιοί εἰσιν ἕξει τὰς ἀρετὰς κτώμεναι. Τοῦτο πλατύτερον παριστᾷ Αμμων ὁ ᾿Αδριανουπολίτης 68, ἐν τοῖς περὶ ἀναστάσεως αὐτῷ κατὰ Ωριγένους γεγραμμένοις λόγοις. Υψηλοτάτων. Διά τί λέγονται θρόνοι. Περιπεζίας. Αντὶ τοῦ, τῆς πρὸς τὸ χθαμαλὸν βάσεως. Σημείωσαι δὲ, τίς ὁ σκοπός πάσης ιεραρ χίας. Υφέσεως. Ανωτάτην τινὰ φύσιν καὶ μετὰ “Θεὸν εὐθὺς ὑπ' αὐτοῦ τεταγμένην δηλοί τους θρόνους, ού δὲν ἐπὶ τὰ ὑλικὰ προσέχοντας, ώς σημαίνειν τὸ μηθὲν αὐτοὺς ἔχειν περιπεζίας υφέσεως, ἤτοι ἐνδό σεως, καὶ τῆς πρὸς τὸ κάτω νεύσεως· ἀλλὰ τὸ ἐπὶ θεὸν ἀναβατικὸν, ανωφερῶς προσέχον. Καλῶς δὲ σε άλλο. sequenti, sed ab infimo ad supremum exorsus nominavit. Apostolus igitur, tum in Epistola ad Romnanos, tum ad Ephesios, meminit quorumdam angelicorum ordinum; hunc vero ordinem non docet. Declarat autem magnus Dionysius divinum Apostolum hæc in mysterio sanctis tradidisse. IN CAP. VII. 1. Rursum inscriptio ab infimo ad supremum ascendit: tertii enim seraphim, secundi autem cherubim, et primi throni: contrario igitur modo inscripsit. Appellatio. Nota, omne nomen sacrorum significationem complecti propriæ ordinis energiæ; sicut sanctorum seraphim. et cherubim [nominum] interpretationes declarant: quandoquidem non sit alius ordo ante ipsum. Dei-apparitiones. In primis enim operantur, primm Dei-apparitiones efficaces. Explanatoriam. Gr. ἐκφαντορικῷ. Pro interpretativo et repræsentativo. Deiformium. Quoniam deisimiles habitus dicit in divinis mentibus, non oportet opinari magnum Dionysium virtutes has intelligibiles, tanquam accidens, sicut etiam in nobis ipsis, inesse, dicere; ut alia in alio subjecto, tanquam qualitatem adhærentem accidens enim et subjectum illinc expulsum est, quando et omnis compositio, et materiæ privatio forma illinc exterminata est. Si enim aliud in alio erat, sicut accidens in subjecto, neque vivere seipsa essentia, neque seipsa Deus effici quantum licet quiret, per solum ordinem ut aliud in alio conservatum: ergo dicti in ipsis hɔbitus, per se substantiati sunt; non vero sicut accidens in subjecto, propter materiæ privationem. Unde magnus Dionysius infra, in libro De ecclesiastica hierarchia capite quarto dicit, substantiales esse habitus, qui ipsis insunt. Habitudinum Nota divinas virtutes habere per modum habitus dei-similitudinem. Habitus vero est qualitas immanens. Hinc igitur declaratur, quod liberi sint, habitu virtutes obtinentes. Hoc 93 fusius exhibet Ammon Adrianopolita, in libris De resurrectione, a seipso contra Origenem scriptis. Sublimissimorum. Propter quid dicuntur throni. Humilitate, Gr. περιπεζίας pro: ad incessus humilitatem. Nota vero, quis sit seopus universæ hierarchiz. Submissionem. Supremam aliquam naturam et post Deum statim sub ipso ordinatam declarat thronos nihil ad materialia attendentes; ut significet nihil ipsos habere terrestris submissionis, seu remissionis, et propensionis ad inferiora; sed vim ascendendi ad Deum, dum sursum fertur attendenVARIÆ LECTIONES ET CORRECTIONES. κι ἀντιουσιωμέναι. ως Ανδριανουπόλεως. * περί.

tens. Recta autem adduxit υπερκοσμίως pro sine επήγαγεν ὑπερκοσμίως, ἀντὶ τοῦ ἀσωμάτως καὶ corpore, et sine materia, et intelligibiliter; ut enim minime arbitreris, to waves, esse viam corpoream, adjunxit, immaterialiter. Deiferum. Nota, eum etiam sanetorum thronorum ordinem Deiferum dixisse, tanquam ferentem Deum modo intelligibili superquiescentem.. Vide igitur, quandoquidem etiam beatus Basilius Cappadox, deiferam dixit carnem, considerandum quomodo dictum sit. Verum caro quidem ipsius Domini secundum substantiam et subsistentiam unita fuit ipsi Deo Verbo; ideo etiam ipse carnem gestare a Patribus dicitur, et carnem induisse; quid igitur absurdum, si etiam ipsius caro deifera dicitur, tanquam ferens Deum Verbum secundum unitionem indivisibilem, ipsius etiam caro, quæ et dicitur et exsistit proprie, et secundum veritatem. Hi autem secundum gratiam habentes in seipsis Deum ineffabili sermone et inconceptibili cogitatione, deiferi etiam ipsi ideo dicuntur, quia primo participant primæ virtutes de Deo, atque ita communi cant indigentioribus factam in se illustrationem. § 11. Primis. Sic secundum transgressionem intelligenda est lectio: primis substantiis propriam putandum esse hierarchiam uniformem ipsis secundum omnia; reliqua autem, in medio. Invisibilem. Nota quod omni invisibili et visibili virtute majores sint tres hi primi ordines. Creatam, Gr. γεγονυίας. Hoc est conditam. Visa. Quod nullum visum, seu imaginationem materialem recipere queant, et nulli immistæ sint submissioni; quod non tantum divinæ virtutes ipsæ a maculis et inquinamentis liberatæ sint, sed etiam nullam 24 imaginationem materialem admittere queant, neque ulli mistæ imminutioni, et nullo modo extenuationem ad inferiora cognoscentes. Hoc vero intellige, non quod secundum naturam immutabiles sint; sed quod libero arbitrio agentes per nimiam in bonum cupiditatem, in divinitatem propensa ita perstiterunt, immobilitatem tanquam habitum habentes. Solus enim secundum naturam immutabilis Deus. Hæ autem si ita creatæ fuissent, non excidisset diabolus. Verum et hæ omnes unius et æqualis ordinis; quod enim natura bonum est, descensum non habet. Per se mobilem. Per se mobilem dicit hic sanctus ἀΰλως καὶ νοητῶς, ἤτοι νοερώς· ἵνα γὰρ μὴ νομί σῃς τὸ ἄναντες ὁδὸν εἶναι σωματικὴν, ἐπήγαγε τὸ αύλως. Θεοφόρον. Σημείωσαι, ὅτι καὶ τὸ τῶν ἁγίων θρό νων τάγμα Θεοφόρον εἶπεν, ὡς φέρον ἐπαναπαυό μενον νοητῶς τὸν Θεόν. Ορα οὖν, ἐπειδὴ ὁ μακάριος Βασίλειος ὁ Καππαδόκης τὴν θεοφόρον εἶπε σάρκα, σκοπητέον πως εἴρηται. Αλλ' ἡ μὲν σὰρξ αὐτοῦ τοῦ Κυρίου κατ᾿ οὐσίαν καὶ καθ᾽ ὑπόστασιν ἤνεται αὐτῷ τῷ Θεῷ λόγῳ· διὸ καὶ σαρκοφορεῖν αὐτ τὸς λέγεται παρὰ τῶν πατέρων, καὶ σάρκα ἐνδύσα σθαι· τί ἄτοπον οὖν εἰ καὶ ἡ σὰρξ αὐτοῦ λέγεται θεοφόρος, ὡς φέρουσα τὸν Θεὸν Λόγον καθ᾽ ἔνωσιν ἀδιάστατον, αὐτοῦ [καὶ] σὰρξ καὶ λεγομένη υπάρχουσα κυρίως καὶ κατὰ ἀλήθειαν; Οὗτοι δὲ κατὰ χάριν ἔχοντες ἐν ἑαυτοῖς τὸν Θεὸν ἀῤῥήτῳ τε λόγῳ καὶ ἀνεννοήτῳ τῇ διανοίᾳ θεοφόροι [α] καὶ αὐτοὶ διὰ τοῦτο λέγονται, ὅτι πρώτως μετέχουσιν αἱ πρῶται δυνάμεις τοῦ Θεοῦ, καὶ οὕτω μεταδιδόασι ταῖς ὑπο δεεστέραις τὴν γενομένην εἰς αὐτὰς ἔλλαμψιν. § Π. [β'.] Ταῖς πρώταις. Οὕτω τὴν καθ᾽ ὑπέρβασιν ανάγνωσιν νοητέον· ταῖς πρώταις οὐσίαις οἰκείαν οἰητέον εἶναι ἱεραρχίαν τὴν ὁμοειδῆ αὐταῖς κατὰ πάντα· τὰ δὲ λοιπὰ διὰ μέσου. Αοράτου. Σημείωσαι, ὅτι πάσης ἀοράτου καὶ ὁρατῆς δυνάμεως μείζους εἰσὶν αἱ πρῶται τρεις αυ ται τάξεις. [γ.] Γεγονυίας. Τουτέστι κτιστῆς. Φαντασιῶν. Ὅτι πάσης φαντασίας προσύλου ἀνεπίδεκτοί εἰσι καὶ ἀμιγεῖς πάσης υφέσεως, ὅτι οὐ μό νον αἱ θεῖαι δυνάμεις αὐταὶ κηλίδων καὶ μολυσμῶν ἠλευθέρωνται, ἀλλὰ καὶ πάσης φαντασίας προσύλου ἀνεπίδεκτοί εἰσι καὶ ἀμιγεῖς πάσης ελαττώσεως, καὶ τὴν ἐπὶ τὰ χείρω μείωσιν οὐδ᾽ ὅλως εἰδυῖαι. Τοῦτο δὲ νόησον, οὐχ ὅτι κατὰ φύσιν ἄτρεπτοί εἰσιν, ἀλλ᾽ ὅτι, αὐτοπροαίρετοι οὖσαι διὰ τῆς εἰς τὸ ἀγαθὸν ἄγαν ἐφέσεως, ἐπὶ τὸ θεῖον ῥέψασαι ἔμειναν οὕτως, ἕξιν ὥσπερ ἔχουσαι τὸ ἀμετακίνητον. Μόνος γὰρ κατὰ φύσιν ἄτρεπτος ὁ Θεός· αὗται δὲ εἰ οὕτως ἐδημιουρ γήθησαν, οὐκ ἂν ἐξέπιπτεν ὁ διάβολος. ᾿Αλλὰ καὶ αὗται πᾶσαι μιᾶς καὶ ἴσης τάξεως· τὸ γὰρ ἐκ φύ σεως ἀγαθὸν ὑπόβασιν οὐκ ἔχει. [δ.]. Ταυτοκινήτου. Ταυτοκίνητόν φησιν ὁ ἅγιος ipsorum esse motionem: ut invariabilem, et immu- οὗτος εἶναι τὴν κίνησιν αὐτῶν, ὡς ἀπαράλλακτον tabilem, eodem autem modo se habentem. Motiones vero in ipsis sunt, indesinentes circa considerationes operationes efficaces. Mentes enim sunt silendi impotentes; et nota, secundum pietatem immutabilitatem. Lege quoque capul quartum libri De divinis nominibus, et caput octavum præsentis libri. Contemplatrices. Nota quomodo dicuntur contemplativi hi sancti ordines, et quod non per signa aut contemplationes Scripturæ Dei cognitionem acquirunt, sicuti nos. Intellectilium spectatrices. Acwpol dicuntur myκαὶ ἀμετάβολον, ὡσαύτως δὲ ἔχουσαν. Κινήσεις δέ εἰσιν ἐπ' αὐτῶν αἱ ἄπαυστοι περὶ τὰς νοήσεις ἐνέρ γειαι· νόες γάρ εἰσιν ἀσίγητοι. Καὶ σημείωσαι τὸ κατὰ τὸ φιλοθέως άτρεπτον, καὶ ἀνάγνωθι τὸ τέ ταρτον κεφάλαιον τοῦ Περὶ θείων ονομάτων λόγου, καὶ τὸ ὄγδοον κεφάλαιον τοῦ παρόντος λόγου. [ε'.] θεωρητικάς. Σημείωσαι πῶς λέγονται θεω ρητικαὶ αἱ ἅγιαι τάξεις αὗται· καὶ ὅτι οὐ διὰ συμβό λων ή θεωρημάτων τῆς Γραφῆς τὴν θεογνωσίαν κτῶνται, ὡς ἡμεῖς. [5] Νοερών θεωρούς. Θεωροί λέγονται οἱ τῶν

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE COELESTI HIERARCHIA. μυστηρίων ἐπόπται· ταῦτα δὲ τοῖς ἁγίοις διὰ τῶν steriorum inspectores; hæc autem sanctis per ea συμβολικώς λεγομένων περὶ Θεοῦ αἰσθητῶν ἐκκαλύπτονται, οἵπερ ὡς ἐπὶ τῶν ἄνω δυνάμεων οὐκ ἔστιν ἐννοεῖν. θεωρίας. Σημείωσαι τὴν εἰρημένην τριφανή θεω ρίαν ἀντὶ τοῦ τρισυπόστατον μίαν Θεότητα. Ἰησοῦ. Ἰησοῦ κοινωνίαν τὴν μετοχὴν τῆς δόξης καὶ τῆς ἀῤῥήτου λαμπρότητος τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ λέγει· μετὰ σαρκὸς γὰρ συνεδρεύει τῷ Πα τρί. Ἐν εἰκόσι. Τὸ δὲ εἰρημένον ἐν εικόσιν ἀποτυ ποῦσι τὴν ὁμοίωσιν, δέον εἰπεῖν ἀποτυπούσαις, μηδεὶς ὑπολάβοι σόλοικον, ὡς ἀγνοήσαντος τοῦ μεγάλου Διονυσίου· ἀλλ᾽ ἀκριβῶς ἴστω, ὅτι καὶ τοῦτο ὡς τῷ ὄντι 'Αθηναῖος καὶ λίαν Ἀττικὸς οὕτω φησίν. Αττι κῶν γάρ ἐστι τὸ μετοχὰς ἀρσενικὰς θηλυκοίς συντάττειν, ὡς καὶ Ομηρος ποιεῖ τὴν Ιριν ἐκ Διὸς λέγουσαν πρὸς τὴν Ἥραν καὶ τὴν Ἀθηνᾶν Οὐκ ἔτ' ἐφ' ὑμετέρων οχέων πληγέντε κεραυνῷ, Αψ ἐς "Ολυμπον ἵκεσθον. Έδει γὰρ ἀντὶ τοῦ πληγέντε, ἀρσενικοῦ ὄντος δυτ τοῦ, εἰπεῖν πληγείσα, δυϊκὸν καὶ θηλυκόν. Καὶ τοῦ το φασι καὶ κωμικοί, θηλυκὸν ἀντ᾽ οὐδετέρου 4, ὡς ἀρσενικὸν κατὰ θηλυκοῦ, καὶ Πλάτων καὶ Εὐριπίδης ἐν Βάκχαις· Διανεύων δρομάσι βλεφάροις. Το βλέφαρον γὰρ δρομὰς οὐκ ἄν τις εἴποι. Καὶ ἐν Ορέστῃ· Μαγιάσι λυσσήμασι. Θεουργικήν. Σημείωσαι, ὅτι ἡ πρὸς τὸν Κύριον Ἰησοῦν ὁμοίωσις θεουργική ἐστι, τουτέστιν ἐργάζεκαι θεοὺς τοὺς ὁμοιουμένους· καὶ πῶς ἀμέσως καὶ δίχα συμβόλων αἱ τάξεις αὗται ὁμοιοῦνται Χριστῷ, παρ' αὐτοῦ τοῦτο λαβοῦσαι. Πρωτουργό. Σημείωσαι, ὅτι καὶ πρωτόκτιστοί εἰσι δυνάμεις αὗται, καὶ τὰς ἀρετὰς τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ ὡς δυνάμεις αὗται ἔχουσι. Τετελεσμένας δέ. Σημείωσαι, πῶς λέγονται τετε λεσμέναι αἱ θεῖαι δυνάμεις σ' αὗται. Αναλυτικήν. Τὴν τῶν ποικιλιῶν ἐπιστήμην φησὶ τὴν ἑρμηνευτικὴν καὶ σαφηνιστικὴν ἐξήγησιν τῆς περιπεπλεγμένης ἱερᾶς παραδόσεως, ἧς δέονται καὶ αἱ ὑφειμέναι τάξεις, ὡς ἐφεξῆς φησι· πολλῷ δὲ πλέον ἄνθρωποι· δίχα γὰρ ἐξηγήσεων ἀναλύουσῶν τὴν πολυποίκιλον σοφίαν τῶν ἁγίων θεωρημάτων οὐ δυνατὸν αὐτὰ νοῆσαι, οὔτε ἡμᾶς, οὔτε τὰ ὑπερβεβηκότα τὰς πρώτας τρεῖς τάξεις. "Οθεν φησὶν, ὡς τῶν μὲν ὑποβεβηκυιῶν τάξεων ἑκάστη ἡ πρώτη ἱεραρχεί μόνος, καὶ οὐκ ἄλλη δύναμις· τῆς δὲ τῶν ἀνωτάτω τούτων διακόσμων ἱεραρχίας ὁ Θεὸς ἱεραρχεί μόνος, καὶ οὐκ ἄλλη δύναμις. ως όπερ. sensibilia quæ figurate de Deo dicuntur revelantur, quod in superioribus virtutibus nefas est cogitare. Contemplationes. Nota dictum tertio apparentem contemplationem, pro unam Deitatem trium subsistentiarum. Jesu. Jesu communionem, participationem gloriæ, et ineffabilis splendoris corporis Christi dicit; cum carne enim considet Patri. In imaginibus. Quod autem dictum est ἐν εἰκόσιν ἀποτυποῦσι τὴν ὁμοίωσιν, cum dicendum fuerit ἀποτυπούσαις, nullus suspicetur soloecismnum, tanquam magnus Dionysius ignorasset; sed accurate sciat, quod etiam hoc sicut revera Atheniensis et valde Atticus ita dicit; Atticorum enim est participia masculina femininis conjungere, sicut etiam Homerus facit Irin ex Jove dicentem ad Junonem et Palladem: Non amplius super vestris curribus percussæ ful [mine. Rursus in Olympum venietis. Oportebat siquidem pro πληγέντε quod masculi num est duale, dixisse πληγείσα duale et femininum; atque 25 hoc etiam dicunt comici femininum pro neutro, sicut masculinum post femininum, et Plato et Euripides in Bacchis: Transnatans currentibus oculis Netno enim dixerit το βλέφαρον δρομάς. Εt in Oreste: Furiosis rabiebus. Deificam. Nota similitudinem, Domino Jesu esse deificativam, hoc est eos efficere deos qui similes sunt. Nota etiam, quomodo sine medio et absque signis ordines hi similes Christo eficiantur, hoc ab ipso consecuti. Primava. Nota et primo creatas esse virtutes has, et quod virtutes Dounini Jesu Christi læ ut virtutes habeant. Perfectas autem. Nota, quomodo perfectæ divinæ ha virtutes dicantur. Resolutoria. Varietatum scientiam dicit, interpretativam et declarativam explicationem perplex sacræ traditionis; qua etiam indigent inferiores ordines, ut postea dicit: multo autem magis homines; nam sine explicationibus resolventibus multivariam sanctarum contemplationum sapientiam, impossibile est ipsas intelligere: neque nobis, neque inferioribus angelis licet intelligere tres primos ordines. Unde dicit, inferiorum quidem ordinum primum quemque tantum sacrum sustinere principatum, et non aliam virtutem; supremorum autem ordinum hierarchiæ solum Deum neque aliam virtutem sacrum tenere principatum. 44 κατ' οὐδετέρου. Οι τάξεις.

Sacris initiantur, Gr. ἱεραρχούμεναι. Id est mysteria edocentur. Hoc igitur. Demonstrationes dictorum ex Scriptura. § I. Edoceri, Gr. ἐκδιδάσκεσθαι. Nota τὸ ἐκδιδάσκεσθαι, edoceri, declarat enim ipsas minime tales esse secundum naturam. Omnibus autem sublimiores. Quandoquidem enim sunt omnibus superiores, et nihil habeant superius, quantum ad alias virtutes, merito ab ipso Deo solo, primi tanquam superiores, divina instituuntur cognitione. In cælum. Nota contra Basilianos et Nestorianos, Jesum Christum in cœlos assumptum secundum quod homo est esse Dominum intelligibilium omnium, et regem gloriæ; quemadmodum arcana edocti discunt a dicentibus: Tollite portas, principes, vestras, et interrogantes: Quis est iste Rex gloriæ? atque rursus audientes, Dominus virtutum q; et quæ deinceps. 26 Contra vero Acephalos, et Eutychianos, quod quamvis Dominus virtutum, verumtamen caro et manifestus homo; ita ut propter rei novitatem sequentes principatus obtupescerent. Divini operis, Gr. θεουργίας. Recte vocavit θεουργίαν, Dei opus, illam pro nobis dispensationem; Dei enim erant vere opera omnia Domini, quæ secundum dispensationem, ut partus sanctus, et sanitates, signa in passione, et resurrectio. Ego enim inquio. Illa autem: Ego enim loquor justitiam et judicium salutaris, sunt Isaiæ; vide etiam, quomodo hæc intellexit. Miror autem. Locutio ita est componenda: miror quomodo primi sicut medii divinas illustrationes timide cupiant. In medio volantes. Μεσοπετεῖς in medio volantes dixit, ut minime ad altitudinis fastigium sursum volantes, sed ad medium pervenientes; τὸ δέ dubitare, significat illud dicere: Quis hic adveniens ex Edom:? Interrogant. Vide, cum quanto metu et reverentia supremi omnium ordines, ut medii et non primi, interrogant invicem, primum quæ apud Isaiam. Quis hic veniens ex Edom? rubor vestimentorum ejus ex Bosor*; et tum quasi cura sibi a Deo commissa, dicunt ad ipsum: Quare rubra sunt vestimenta tua? Sanctissimam purgationem. Nota, quomodo dicat expiari, et illustrari, et perfici divinos ordines. Expiationis. Nota, quænam sit purgatio in mentibus, et quæ ignoratio. Copioso lumine, Gr. ἀπλέτου φωτός. "Απλετον significat magnum et multum. 4 Psal. IX!!!, • Isa. LXIII, 1. • Ibid. Ἱεραρχούμεναι. Τουτέστι μυσταγωγούμεναι. Τοῦτο γοῦν. Αποδείξεις γραφικαὶ τῶν εἰρη μένων. § ΙΙΙ. Εκδιδάσκεσθαι. Σημείωσαι τὸ ἐκδιδά σκεσθαι· δηλοῖ γὰρ μὴ κατὰ φύσιν εἶναι αὐτὰς τοι αύτας. Τὰς δὲ πασῶν ὑψηλοτέρας. Ἐπειδὴ γὰρ πασῶν ἀνώτεραί εἰσι, καὶ οὐδὲν ἔχουσι τὸ ὑπέρτερον, ὅσον εἰς ἑτέρας δυνάμεις, εικότως ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ μόνου πρῶται ὡς ἀνώτεραι μυοῦνται τὴν θείαν γνώ σιν. Εἰς οὐρανούς. Σημείωσαι κατά Βασιλειανῶν ἤτοι Νεστοριανῶν, ὅτι ὁ ἀναληφθεὶς καθ' ὁ ἄνθρωπος Ιησοῦς Χριστὸς, αὐτός ἐστιν ὁ Κύριος τῶν νοητῶν πάν των, καὶ βασιλεὺς τῆς δόξης, ὡς μυούμενοι μανθάνουσι παρὰ τῶν λεγόντων· "Αρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν· καὶ πυνθανόμενοι· Τίς ἐστιν οὗτος ὁ Βασι λεὺς τῆς δόξης; καὶ αὖθις ἀκούοντες, Κύριος τῶν δυνάμεων καὶ τὰ ἑξῆς. Κατὰ δὲ ᾿Ακεφάλων καὶ Εὐ τυχιανιστῶν, ὅτι, και Κύριος δυνάμεων, ἀλλ᾽ οὖν σὰρξ καὶ σαφὴς ἄνθρωπος, ὡς καὶ πρὸς τὸ ξένον ἐκπλήττεσθαι τὰς ἑξῆς ἀρχάς. Θεουργίας. Καλῶς θεουργίαν ἐκάλεσε τὴν ὑπὲρ ἡμῶν οἰκονομίαν· Θεοῦ γὰρ ἦν ὡς ἀληθῶς ἔργα πάν τα τὰ κατὰ οἰκονομίαν τοῦ Κυρίου· ὁ τόπος ὁ ἅγιος, καὶ ἰάσεις, τὰ ἐπὶ τῷ πάθει σημεία, καὶ ἡ ἀνά στασις. Εγώ γάρ φημι. Τὰ δὲ 48, Ἐγὼ γὰρ διαλέγομας δικαιοσύνην καὶ κρίσιν σωτηρίου, Ἡσαΐου εἰσί. καὶ ὅρα πῶς ταῦτα νενόηκεν. ᾿Αγαμαι δέ. Τὸ ῥητὸν οὕτω συνθετέον σε· θαυμάζω πῶς αἱ πρῶται ὡς μέσαι τῶν θεαρχικῶν ἐλλάμψεων εὐλαβῶς ἐφίενται. Μεσοπετείς. Μεσοπετεῖς ἔφη, ὡς μὴ πρὸς τὸ ἄκρον τοῦ ὕψους ἀνιπταμένας, ἀλλὰ τοῦ μέσου ἐφι κνουμένας· τὸ δὲ διαπορεῖν σημαίνει τὸ λέγειν· Τίς οὗτος ὁ παραγενόμενος ἐξ Εδώμ; Ερωτῶσιν. Ορα μετὰ πόσου φόβου καὶ εὐλα βείας αἱ πασῶν ἀνώταται τάξεις, ὡς μέσαι, καὶ οὐχὶ πρώτισται, ἐρωτῶσιν ἀλλήλας, πρῶτον τὰ παρὰ τῷ Ησαΐα· Τίς οὗτος ὁ παραγενόμενος ἐξ Εδώμ; ερύθημα ἱματίων αὐτοῦ ἐκ Βοσόρ· καὶ τότε, ὥστ περ ἐπιτρεπόμεναι παρὰ Θεοῦ, πρὸς αὐτὸν λέγουσι 1 Διὰ τί σου ερυθρὰ τὰ ἱμάτια; Παναγεστάτης καθάρσεως. Σημείωσαι πως φησι καθαίρεσθαι, καὶ φωτίζεσθαι, καὶ τελεσιουργεῖσθαι τὰς θείας τάξεις. Τῆς καθάρσεως. Σημείωσαι τίς ἡ κάθαρσις ἐπὶ τῶν νοῶν, καὶ τίς ἡ ἄγνοια. Απλέτου φωτός. "Απλετον τὸ μέγα καὶ πολύ. Η τὸ δέ.· ἐστί. να σύνθες.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE COELESTI HIERARCHIA. Τελεσιουργείται. Σημείωσαι πῶς καθαίρονται, καὶ φωτίζονται, καὶ τελεσιουργοῦνται αἱ θεῖαι τάξεις αὗται. Καθ' ἔξιν. Καθ' έξιν ἐπιστήμη ἐστὶν ἡ ἔμμονος καὶ ἀναπόβλητος τῆς ἐλλαμφθείσης γνώσεως κατά ληψις. Η κύκλῳ. Ἐπειδὴ καὶ ἑστηκυίας καὶ κύκλῳ Θεοῦ περιχορευούσας ἀμέσως τὰς πρώτας ταύτας ταξιαρ χίας φησί, σαφηνιστέον, πῶς καὶ ἑστᾶσι καὶ κινοῦν ται, καθάπερ ἐν χορείᾳ κύκλῳ τοῦ Θεοῦ. Καὶ τέως μὲν ἐξ Ἡσαΐου τὴν ἀφορμὴν εἴληφεν, ὃς λέγει· καὶ σεραφίμ εἱστήκει κύκλῳ αὐτοῦ· ἐξ πτέρυγες τῷ ἐνὶ, καὶ τὰ ἑξῆς· ἐπάγει δὲ, Καὶ ταῖς δυσὶν ἐπέταντο πῶς γὰρ ἐστῶτα περιεπεταντο κύκλῳ; Καὶ νοητέον οὕτως· πᾶς νοῦς [ἐκ]τοῦ πάντων αἰτίου Θεοῦ ἐκλάμψας, ἐπειδὴ ἀπὸ τοῦ δημιουργήσαντος ἐξέλαμψε, λέγεται περὶ αὐτὸν ὡς περὶ κέντρον κινεῖσθαι, τῆς κινήσεως οὐ τοπικῆς τινος οὔσης, ἀλλὰ νοερᾶς καὶ ζώσης· ἔστι δὲ νοῦ κύκλῳ κίνησις τοιαύτη· πᾶν τὸ νοοῦν ἢ νοῦς ὢν νοεῖ, ἢ ὡς μετέχον νοῦ. Ὁ μὲν νοῦς ὤν, πρώτως νοεῖ· τὸ δὲ μετέχον νοῦ δευτέρως νοεῖ· κατὰ τοῦτο μὲν οὖν, καθ' ὁ νοῦς ὢν νοεῖ, κινεῖ σθαι λέγοιτο ἄν· κυκλικὴ δὲ ἐπινοεῖται ἡ κίνησις αὕτη καθ᾽ ὁ ἀνακάμπτον καὶ περὶ αὐτὸν γινόμενος, οὕτως ἑαυτὸν νοήσει καὶ τὸν πρὸ αὐτοῦ, ἐξ οὗ ἐξλαμψεν. ὡς οὖν ἐκ Θεοῦ βουληθέντος προβληθείς, περὶ αὐτὸν, ἀντὶ τοῦ περὶ τὴν Θεοῦ κι ἔφεσιν καὶ ἀγάπην, ὡς περὶ κέντρον, ἔσται· οὐ γὰρ ἐνοῦνται τὰ δεύτερα τοῖς πρὸ αὐτῶν, ἀλλὰ χορείᾳ τινὶ τὸ για νόμενον ἔοικε· τὰ γὰρ γεννώμενα εἶναι ἐν τῷ οἰκείῳ c ἐφιέμενα, τὸν γεννῶντα περιαθρεῖ· τὸ οὖν τῇ νοήσει πρὸς τὰ πρὸ αὐτοῦ ἐπεστραμμένον, κυκλικῆς κινήσεως ἔννοιαν εἰσάγει. Ἐπειδὴ οὖν πανταχοῦ ἐστιν ὁ Θεός, αἱ πανταχοῦ αὐτῷ συνακολουθοῦσαι τῷ θέλειν αὐτὸν νοεῖν ἀεὶ, ἐπὶ τούτῳ ἀγάλλονται, καὶ περιχορεύουσιν, ὥσπερ τῇ εὐφροσύνῃ. Λέγεται οὖν νοῦς ἐν ἑαυτῷ εἶναι, καὶ πρὸς ἑαυτὸν σπεύδειν· ὅ οὖν ἐν ἑαυτῷ ἐστι, καὶ δηλοῖ ἀθανασίαν, στάσιν ἔχει· κατὰ γὰρ τὸ εἶναι, ὅ ἐστιν ἀθανάτως εἶναι, εστάναι νοείται· κατὰ δὲ τὸ πρὸς ἑαυτὸν σπεύδειν, κινεῖται μὴ βουλόμενος διαχεῖσθαί πως εἰς τὰς ἔξωθεν αὐτοῦ καὶ προσύλους νοήσεις. Κατὰ μὲν οὖν τὸ ταυτοκίνητον οὐχ ἕστηκεν, ἀλλὰ κινεῖται, κατὰ δὲ τὴν οὐσίαν ἀεὶ ὡσαύτως ἔχουσαν στάσιν, ἀλλ᾽ οὐ κίνησιν ἔχει. Εστι τοίνυν καὶ κατὰ φύσιν ἑκάστῳ τῶν ναῶν ὁρμὴ, ή πρὸς Θεὸν ἔφεσις καὶ ἡ περὶ αὐτὸν, ὡς περὶ κέντρον κυκλική χορεία, ὡς ἡ τοῦ κύκλου περὶ τὸ σημεῖον, ἤτοι κέντρον, ἀφ᾽ οὗ συνέστη· καὶ γὰρ καὶ κατὰ φυσικὴν ἀνάγκην ἔκαστον τῶν ὄντων τὴν περὶ τὸν Θεὸν χορεύει χορείαν, τῷ εἶναι ἐφιέμενον τοῦ εἶναι 5. Οδη τως οὖν περὶ τῶν πάντων βασιλέα πάντα ἐστὶ, καὶ ἐκείνου ἔνεκα πάντα καὶ ἐκεῖνο ἁπάντων καλῶν αἰτων. Ο δὲ εἶπεν ἀμέσως τὰ πρῶτα περὶ Θεὸν χορεύειν, ὡς μὴ ἔχοντά τι πρὸ αὐτοῦ δηλοῖ, ὅτι τὰ δεύ 4 Isa. vi. 2 Perfcitur. Nota quomodo purgentur,et illustren tur, et perficiantur hi divini ordines. Secundum habitum. Καθ' ἕξιν, secundum habitum, scientia est inhærens, et quæ abjici nequeat, illustrata cogitationis consecutio. In circuitu, Gr. ἡ κύκλῳ. Quoniam et stantes et circumcirca Deum saltando cum cantu obeuntes sine medio primos hos ordinum principatus dicit, explicandum est, quomodo et stent, et mo veantur, quemadmodum in tripudio circumcirca Deum. Et hactenus quidem occasionem ex Isaia accepit, qui dicit: Et seraphim siabant circa ipsum, sex ala uni, et sequentia; addit vero: et duabus 27 volabant *; quomodo enim stantes circumvolabant in orbem? Atque ita intelligendum: mens omnis ex Deo universorum auctore elucens, quandoqui - dem a Creatore eluxerit, dicitur circa ipsum, sicut circa centrum moveri; motione minime locali aliqua exsistente, sed intelligibili et viva; motus autem mentis circularis, talis est: omne intelligens, aut mens exsistens intelligit; vel ut particeps mentis. Mens quidem exsistens, primo intelligit: quod autem de mente participat, secundo intelligit; secundum hoc igitur, secundum quod mens exsistens intelligit, moveri dici queat; circularis autem hic motus excogitatur, quatenus reflectens, et circa seipsam exsistens ita seipsam intelliget, et eam quæ ipsam præcedit ex qua illuxit; tanquam igitur ex Deo volente projecta, circa ipsum, pro circa Dei desiderium et amorem, sicut circa centrum, versabitur; non enim secunda uniuntur præcedentibus; sed id quod fit, simile est alicui tripudio; quæ enim generantur in proprio loco, esse gestientia, generantem circumspiciunt: quod ergo intel lective ad ea quæ ipsum antecedunt conversum est, circularis motionis cogitationem inducit. Quoniam igitur Deus ubique est, quæ ubicumque ipsum secutæ, eo quod velint semper ipsum intelligere, in hoc exsuliant, et circum tripudiant sicut in convivio; dicitur itaque mens in seipsa esse, et ad seipsam festinare: quod igitur in seipso est, et signi ficat immortalitatem, statum habet; secundum enim esse quod est immortaliter esse, stare intelligitur; secundum autem ad seipsum festinare, movetur nulla ratione volens difundi in eas quæ extra ipsum sunt, et materiales intellectiones. Quatenus igitur per se mobilis est, non stat, sed movetur; qualenus autem est essentia semper eodem modo se habens, slatum, non vero motum, habet. Est igitur et secundum naturam unicuique mentium impetus, cupiditas erga Deum et erga seipsam, tanquam circa centrum circulare tripudium, sicut circuli circa punctum seu centrum ex quo constitit; et- * αὐτοῦ. σε αἰτίου. PATROL. GR. IV.

enim etiam secundum naturalem necessitatem τερα καὶ τὰ τρίτα, τουτέστι τὰ αἰσθητά, διὰ μέσων unumquodque entium saltationem quæ fit circa τῶν πρὸ αὐτῶν περὶ τὸν Θεὸν, ὡς εἴρηται, ἀναλόγως Deum saltat ipso esse cupiens esse: sic igitur circa χορεύει. regem omnium sunt universa, et illius causa omnia et ille bonorum omnium auctor. Quod autem dixit, immediate primos circa Deum tripudiare, tanquam nihil ante se habentia, declarat quod secunda et tertia, hoc est sensibilia, 28 per media præcedentia circa Deum, sicut dictum est, pro captu tripudiant. Intellectilia. Species quidem et proprietates sunt exsistentiarum distinctarum: in corporis autem privatione, et quia immaterialia, loco non indigent, ut separentur sicut corpora omnia; ubi enim corpus est, ibi quoque locus est, qui sine certamine corpora suscepturus est. Quasi vox. Hæc sunt Ezechielis. De suo loco. Quomodo oportet intelligere locum in Deo, Scriptura ubique dicente incircumscriptam esse Divinitatem, et: Cælum sedes ejus, terra autem scabellum pedum ejus u; et rursus: Sta tuit valles stalera, et omnem terram pugillo▾; atque iterum: Si ascendero in cœlum, tu illic es; si autem descendero in infernum, ades s. Qualem igitur Ezechiel excogitavit Deo locum? Dicimus, quod, qux videntur nobis obscura, Deus iis, qui ipsum toto impetu inquirunt, illustret; dicit enim divina Scriptura: Si præcepta mea custodiat aliquis, ego et Pater veniemus, el mansionem apud eum faciemus; itaque igitur et intelligibiles virtutes, et sanctorum atque omnium præcepta servantium animæ, merito vocari potuerint Dei locus et requies: etenim alibi dicit: Requievit Spiritus meus in ipsis. In iis, quæ de divinis hymnis. Nota, alium etiam librum De divinis hymnis ab ipso elaboratum. Divina loca. Quisnam Dei locus. Loci divini. Scriptura: Qualem domum mihi edificabitis, dicit Dominus, aut quis locus requietionis mem,declarat, non dici de sensili aliquo, verum de divinis his mentibus; aut etiam hoc modo: voluit Deus significare divinam naturam circumscribi non posse. Et aliter: neque in ipsis audientibus Deo locum requietionis fuisse propter incredulitatem ipsorum, sicut ait in Evangeliis Dominus: Filius autem hominis non habet ubi caput reclinet ª. Τὰ νοητά. [Τὰ νοητά] εἴδη μὲν εἰσὶ καὶ ἰδιότητες ὑπάρξεων διακεκριμένων· ἐν δὲ τῇ ἀσωματίᾳ, καὶ μὴ τόπου δεῖσθαι τὰ ἄϋλα, ἵνα χωρισθῶσιν, ὡς τὰ σώματα πάντα· ὅπου γὰρ σῶμα καὶ τόπος ὁ μέλλων χωρεῖν ἀμάχως τὰ σώματα. Ὡς φωνή. Ταῦτα τοῦ Ἰεζεκιήλ. Ἐκ τοῦ τόπου αὐτοῦ. Πῶς χρή νοῆσαι τόπον ἐπὶ Θεοῦ, τῆς Γραφῆς ἁπανταχοῦ λεγούσης, ἀπεριόριστον εἶναι τὸ θεῖον, καὶ τό· Οὐρανὸς θρόνος αὐτ τοῦ, ἡ δὲ γῆ ὑποπόδιον τῶν ποδῶν αὐτοῦ· καὶ πάλιν· Εστηκε τὰς νάπας ζυγῷ, καὶ τὴν γῆν δρακί· καὶ αὖθις· Ἐὰν πορευθῶ εἰς τὸν οὐρανὸν, σὺ ἐκεῖ· ἐὰν δὲ καταβῶ εἰς τὸν ᾅδην, πάρει. Πεῖον οὖν ὁ Ἰεσεκιὴλ ἐπενόησε τῷ Θεῷ τόπον; Λέγομεν, ὅτι τὰ δοκοῦντα ἡμῖν ἄπορα ὁ Θεὸς τοῖς ἐξ ὅλης αὐτὸν ἐπιζητοῦσι κινήσεως φωτίζει· λέγει γὰρ ἡ θεία Γραφή· Ἐὰν τὰς ἐντολάς μου φυλάττῃ τις, ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐλευσόμεθα, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιησόμεθα. Ὥστε οὖν καὶ αἱ νοηταὶ δυνάμεις, καὶ αἱ τῶν ἁγίων ψυχαί, καὶ πάντων τῶν φυλασσόντων τὰς ἐντολὰς, τόπος κληθεῖεν ἂν εἰκότως τοῦ Θεοῦ καὶ ἀνάπαυσις· καὶ ἀλλαχοῦ γάρ φησιν· Επαναπέπαυται τὸ Πνεῦμά μου ἐπ' αὐτούς. Ο υ Ἐν τοῖς περὶ τῶν θείων ὕμνων. Σημείωσαι ὅτι καὶ ἄλλο σύνταγμα αὐτῷ Περὶ θείων ὕμνων πεπό νηται. Οἱ θεῖοι τόποι. Τίς ὁ τοῦ Θεοῦ τόπος. Τόποι τῆς θεαρχικῆς. Τὸ εἰρημένον· Ποῖον οι κον οικοδομήσετέ μοι, λέγει Κύριος, ἢ τίς τόπος τῆς καταπαύσεώς μου, δηλοῖ μὴ λέγεσθαι περὶ αἰσθητοῦ τινος, ἀλλὰ περὶ τῶν θείων τούτων νοῶν· ἡ καὶ οὕτως· ἠβουλήθη ὁ Θεὸς σημᾶναι, ὅτι ἀπερίγραπτον τὸ θεῖον. Καὶ ἄλλως· ὅτι ἐν αὐτοῖς τοῖς ἀκούουσιν οὐκ ἦν τῷ Θεῷ τόπος καταπαύσεως διὰ τὴν ἀπιστίαν αὐτῶν, ὡς φησιν ἐν Εὐαγγελίοις ὁ Κύ ριος· Ο δὲ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου οὐκ ἔχει ποῦ τὴν κεφαλήν κλίνει. Μονάς ἐστι. Οὐ μόνον, φησίν, ὁ τρισάγιος ὕμνος δηλοῖ, καὶ ἡ ἐκ τοῦ τόπου αὐτοῦ τὸν Θεὸν δοξολογού σα φωνή, τὸ μεταδεδόσθαι καὶ ταῖς ὑφειμέναις τά ξεσι γινώσκειν καὶ ὑμνεῖν τὸν Θεὸν, ἀλλὰ καὶ ἔτερόν τι σημαίνει πρὸς τούτοις· τοῦτο δὲ δηλοῖ τὸ ῥη τὸν τὸ λέγον· καὶ μὴν καὶ ἑνάδα καὶ μονάδα τρισ υπόστατον λέγομεν εἶναι τὸν Θεὸν, καὶ προνοεῖν ἁπάντων, ἀπὸ τῶν πρώτων καὶ μέχρι τῶν ἐσχάτων τῆς γῆς περιδεδραγμένον ἁπάντων ἀσχέτως, τουτο ἐστιν οὐ σωματικῇ κατέχοντα, ἀλλὰ θεῖκῇ προνοία ὑπερουσίως. Ότι δέ ἐστιν ἑνὰς καὶ μονάς, καὶ Εὐ άγριος ὁ ἀνόσιος ἐν τῇ δευτέρᾳ ἑκατοντάδι κεφαλαίῳ τρίτῳ φησὶ τοῦτο·. Αὐτός ἐστι μονάς, ἐπειδὴ τὸ θεῖον Unitas est. Non tantum, inquit, ter sanctus hymnus declarat, atque vox ex loco ipso Deum cum gloria prædicans, communicari etiam subjectis ordinibus cognoscere et decantare Deum; verum étiam aliquid aliud præter hæc significat. Hoc autem declarat sententia dicens: equidem unitatem et monadem trium subsistentiarum 29 dicimus esse Deum, et omnibus providere, a primis ad extrema terræ comprehendentem universa incomprehensibiliter, hoc est non corporea, sed divina providentia superessentialiter continentem. Quod autem sit unitas et monas, etiam Evagrius impius in secunda centuria capite tertio, hoc dicit: Ipse • Isa, Live, 1. ▼ Isa. xl, 12. × Psal. cxxxvi, 8. 7 Joan. xiv 23. * Isa. LÀvi,1; Act. vii, 47. × Luc. ix, 58.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE COELESTI HIERARCHIA. ἁπλοῦν καὶ ἀδιαίρετόν ἐστι· τούτου χάριν μονάς· est monas, quoniam divinitas est simplex et indiκαὶ μονὰς γὰρ ἀριθμητικῶς εἰπεῖν, ἁπλῆ καὶ ἀσύνθετός ἐστιν· ἑνὰς δὲ διὰ τοῦτο, ἐπειδὴ καὶ πρὸς ἑαυ τὴν ἤνωται ἡ ἁγία Τριάς φυσικῶς, καὶ ἑνοὶ πάντας τοὺς αὐτῇ πλησιάζοντας κατὰ τὸ εἰρημένον ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ, Ἵνα ὦσιν αὐτοὶ ἐν, ὥσπερ καὶ ἡμεῖς ἔν ἐσμεν.» Ασχέτῳ. Ασχετον συνοχήν λέγει τὴν ἐξῃρημένην πάντη καὶ ἀσυναφῆ πρὸς τὰ συνεχόμενα πρόνοιαν τοῦ Θεοῦ καὶ περικράτησιν. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. Η. Δυνατά. Ισχυρότατα. Επωνυμίας. Ο τι ἡ ἐπωνυμία αὐτῶν σημαίνει, τίς ἡ ἰδιότης αὐτῶν. Μέση τριαδική τάξις, Κυριότητες, Δυνάμεις, Εξουσίαι. Αδούλωτον. Ὅτι πᾶσα νοητὴ δύναμις ἀμειλίχτως πρὸς τὸ χεῖρον ἔχει. § ΙΙ. Ως αμείλικτον κυριότητα. Ενταῦθα σφάλο ματι τῶν ἑλληνικῶν φιλοσόφων εὐσεβῶς ἐπισκώπτει· οἵτινες ἰδικὰς τρεῖς δυνάμεις τινὰς ἀμειλίκτους προσηγόρευσαν, προελθούσας εἰς ὑπαρξιν ἔκ τινων πρό αὐτῶν ἑτέρων τριῶν δυνάμεων· οὐ μὴν ἐκ Θεοῦ φῶτα 80, δημιουργηθείσας ἰδικῶς. Καὶ φασὶν εἶναι τοὺς ἀμειλίχτους τούτους ὑποπεζίους τῶν προβαλλομένων αὐτοὺς νοητῶν δυνάμεων, ἀναστέλλοντας καὶ ὥσπερ ἀντιβαίνοντας, καὶ ἐφεκτικοὺς τῶν πρὸ αὐτῶν καὶ ἑαυτῶν, τοῦ μὴ πεσεῖν εἰς ὕλην, καὶ ἀσθενεστέ ρους κατὰ τοῦτο τῶν προβαλλομένων ἑαυτοὺς, καθ' 8 δέονται τοῦ κατέχειν εἰς τὸ ἄπτωτον ἑαυτούς. Ταῦτα μὲν οὖν ὡς ἐν ἐπιτομῇ τὰ ἐκείνων· ὁ δὲ μέγας Διο νύσιος σοφῶς τὰ ἐναντία πάντα αὐτοῖς φησιν· ἐκ Θεοῦ γὰρ αὐτὰς δημιουργικῶς ὑποστῆναί φησιν· οὗ καὶ τὴν ἐμφέρειαν ἔχουσιν εἰς κυριότητα, ὥσπερ καὶ ἡμεῖς οἱ καθ᾽ ὁμοίωσιν κτισθέντες· αὐτοὺς δὲ τὸ ἀμείλικτον κατὰ πάσης ὑφέσεως τῷ λόγῳ τῆς κυριό. τητος ἔχειν λέγει, κόπτοντας ὥσπερ καὶ διατέμνον τας, καὶ οὐκ ἐῶντας κρατεῖν τὴν πρὸς τὰ αἰσθητά ἐπιθυμίαν, οὐ μὴν τοὺς πρὸ αὐτῶν ἀναστέλλοντας· τὰ δὲ αἰσθητὰ καὶ σωματικὰ δουλοπρέπειαν φησι καὶ ἀνελευθερίαν καὶ εἰκαίαν δόξαν. Δουλοποιίας δὲ ἀντὶ τοῦ δουλοπρεπείας, ἐπεὶ μὴ συγχωροῦσι τὰ ὄντως ὄντα ἐννοεῖν, ἀλλὰ κατάγουσιν ἐκ τῆς ἀκλινοῦς ἑδραιότητος ἐπὶ τὴν τῶν ματαιοτήτων υποκατάκλισιν. Ανομοιότητα δὲ αὖθις καλεῖ τὰ ὑλικὰ, ὡς μηδέποτε μένοντα ἐπὶ ταυτότητος, ἀλλὰ ἀεὶ μεταβάλλοντα. Κυριαρχίας. Κυριαρχίαν τὴν θεότητα ἔφη· ὅτι πάσης κυριότητος ἀρχὴ καὶ αἰτία καθέστηκεν. Οὐκ ἀπολείπουσαν. Σημείωσαι πῶς πανταχοῦ Η Joan. Χνι1, 14. visa, hujus gratia monas; etenim monas secundum numeri rationem loquendo, simplex et incomposita est: unilas autem ideo, quoniam et in se naturaliter unita est sancta Trinitas, et unit omnes ad ipsam accedentes; secundum quod dictum est in Evangelio: Ut sint ipsi unum,sicut et nos unum sumus b. ' Incomprehensibili. Gr. ἀσχέτῳ. "Ασχετον incomprehensibilem compagem dicit, selectam omnino et minime connexam cum cohærentibus Dei provi - dentiam et dominationem. IN CAP. VIII. Potentia, Gr. δυνατά. Fortissima. Appellatio. Quid agnomen ipsorum significet, quænam sit ipsorum proprietas. Medius trinus ordo. Dominationes, Virtutes, Potestates. Minime subjugatam. Quod nulla intelligibilis virtus demulceri erga deterius sustineat. § II. Ut severam dominationem. Hic errorem græcorum philosophorum pie reprehendit, qui tres particulares quasdam virtutes implacabiles nomi narunt, progressas in exsistentiam ex quibusdam tribus aliis ipsas præcedentibus virtutibus; non tamen a Deo particulariter creatas: et dicunt esse implacabiles bas pedibus quasi substratas intelligibilium virtutum, quæ ipsas antecedunt, contrahentes et quasi contra tendentes, atque vim inhibendi habentes, ne ipsæ et quæ præcedunt in ma· teriam delabantur; atque secundum hoc imbecilliores iis, quæ ipsas præcedunt, quatenus debent se continere ne labantur; hæc igitur orationis compendio illorum est sententia. Magnus autem Dionysius sapienter omnia ipsis contraria dicit: ipsas enim ex Deo creandi facultate subsistere dicit; cujus etiam similitudinem habent in dominatione, sicut et nos qui secundum similitudinem creati sumus. Ipsas vero implacabilitatem erga omnem submissionem ratione dominationis habere 30 dicit, quasi cædentes et dissecantes, neque sinentes vincere cupiditatem ad sensibilia, non tanien eas quæ præcedunt cohibentes. Sensibilia autem et corporea dicit servilitatem et libertatis privationem, et vanam gloriam. Δουλοποιίας pro δουλοπρεπείας, quæ servitutem docet, quoniam non concedunt ea quæ veræ exsistunt cogitare, sed deducunt ex minime inclinante stabilitate ad aliquam vanitatum reclinationem; dissimilitudinem vero iterum materialia vocat, ut quæ nunquam in identitate maneant, sed semper mutentur. Principii dominations, Gr. κυριαρχίας. Κυριαρ χίαν dominationis principatum deitatem dicit, quia omnis dominationis principium et causa exsistit. Qua non deest. Nola, quomodo ubique dicat suVARIÆ LECTIONES ET CORRECTIONES. " τῶτα omissum est a Pachym., adeoque mihi visum ἐπιπολάζειν. '

periores virtutes communicare propria inferioribus, φησι τὰς ὑπερβεβηκυίας δυνάμεις μεταδιδόναι τῶν et virtutes corroborare subditas; scimus autem quod scriptum sit, angelum corroborasse Danielem et alios, et, quod omnibus majus, etiam Dominum nostrum Jesum Christum, utpote hominem quoque, sicut in Evangelio secundum Lucam habetur. Bonum ordinem. Cum eo, quod superius positum est hæc quoque connectenda; subaudiendum enim, arbitror declarare. Assimilatæ. Quod etiam potestatem, quantum ipsis licet, sequentibus, utpote angelis, intelligi biles virtutes communicent. Expiatur enim. Quomodo et per quid expurgentur et illustrentur, atque perficiantur medii ordines: et quod Scriptura habet, quod alius ad alium angelus trajiciat divina signa. Et per medium. Perfectiones per medios obscuriores esse iis, quæ primo apparenter a Deo eficiuntur; quæ sunt primæ. Quæ per alium dicitur. Secundum ea quæ in Zacharia, et Daniele, et Ezechiele prophetis habentur. Obscure, Gr. ἀμυδρουμένης. Αμυρουμένης ob scure dixit, non propter propriam ejus relationem, sed propter humilitatem recipientium; boc enim significat dicendo δευτέρωσιν perfectionis, hoc est obscurius perfici secunda. Periti. Nota, quomodo sacerdotes hæc tradiderunt magno Dionysio; αὐτοφανείς per se apparentes autem vocavit primas divinas virtutes; quoniam a seipsis divinas accipiunt illustrationes; reliquæ enim virtutes, non per seipsas divina suscipiunt munera cogitationis, sed per superiores. 31 Sacerdotalis. Nota sacerdotalem esse tradi tionem, de angelorum ordine cognoscere. Illustrationum. Demonstratio ejus quod Scriptura dicit, secunda a primis institui, ex Zacharia propheta. Crudelibus, Gr. ἀτιθάσσοις. Feris. Tradita. De iis quæ Babylonio angelo tradita fuerint. Omni modo. Nota quod Deus omnia moliatur ad convertendum errantes. Clementer adduxit. Clementer, Gr. ἐπιεικώς, hoc est benigne, aut omnino, et vehementer. Commune enim. Communi nomine omnes virtutes intelligibiles angelos appellari. Inferiorum, Gr. υφειμένων. Subjectionem et secundum locum obtinentium. Præcedentem. Præeuntem forte prophetæ; forte autem antequam major angelus ad ipsum venissel. Deinde ab ipso divinam. Vult boc demonstrare, quod etiam in angelicis ordinibus primi secundis enuntient Dei voluntatem. Κατακάρπως autem, pro omnino, ex Ezechiele. Οι ανωτέρω. κι τὸ δέ. οἰκείων ταῖς μετ᾿ αὐτὰς καὶ τὰς δυνάμεις δυναμούν τὰς ὑποκειμένας· ἴσμεν δὲ, ὅτι καὶ τὸν Δανιήλ γέγραπται ἄγγελος ἐνισχύων, καὶ ἄλλους· καὶ τὸ δὴ πάντων μεῖζον, καὶ αὐτὸν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν, ἅτε καὶ ἄνθρωπον, ὡς ἐν τῷ κατὰ Λουκᾶν Εὐαγγελίῳ κεῖται. Ευταξίαν. Πρὸς τῷ ἀνωτέρως το κειμένῳ καὶ ταῦτα συντακτέον· κατὰ κοινοῦ γὰρ τὸ οἶμαι δηλον. Αφομοιωμένης. Ὅτι καὶ τῆς ἐξουσίας ὅσον αὐτ ταῖς θεμιτόν, ὡς ἀγγέλοις οὖσιν, αἱ νοηταὶ δυνάμεις τοῖς μετ' αὐτοὺς μεταδιδόασι. Καθαίρεται γάρ. Πῶς καὶ διὰ τίνος καθαίρονται, καὶ φωτίζονται, καὶ τελεσιουργοῦνται αἱ μέσαι τάξεις· καὶ ὅτι ἔχει ἡ Γραφή, ὡς ἄλλος ἄλλῳ ἄγγελος δια πορθμεύει τὰ θεῖα σύμβολα. Καὶ διὰ μέσης. Ὅτι αἱ διὰ μέσων τελειώσεις αμυδρότεραι τῶν πρωτοφανῶς ὑπὸ Θεοῦ ἐνεργουμένων, αἵτινές εἰσι πρῶται. Τὴν δι' άλλου λεγομένην. Κατὰ τὰ ἐν τῷ Ζαχαρίᾳ, καὶ Δανιήλ, καὶ Ἰεζεκιήλ, τοῖς προφήταις κείμενα. Αμυδρουμένης. 'Αμυδρουμένης ἔφη, οὐ παρά τὴν οἰκείαν αὐτῆς ἀτονίαν, ἀλλὰ παρὰ τὸ ὑφειμένον τῶν δεχομένων· τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ εἰπεῖν δευτέρωσιν τελειώσεως, τουτέστι τὸ ἀμυδρότερον τελειοῦσθαι τὰ δεύτερα. Οι δεινοί. Σημείωσαι, ὅτι ἱερεῖς ταῦτα παραδε δώκασι τῷ μεγάλῳ Διονυσίῳ· αὐτοφανεῖς δὲ ἐκάλεσε τὰς πρώτας θείας δυνάμεις, ἐπειδὴ ἀφ' ἑαυτῶν τὰς θείας δέχονται ἐλλάμψεις· αἱ γὰρ λοιπαὶ δυνάμεις, οὐ δι' ἑαυτῶν [τα] θεία δέχονται δῶρα τῆς γνώσεως, ἀλλὰ διὰ τῶν ὑπερκειμένων. Ιερατικής. Σημείωσαι, ὅτι ἱερατική παράδοσις ἐστι τὸ περὶ τῆς τάξεως τῶν νοῶν εἰδέναι. Ελλάμψεων. Απόδειξις του ρηθέντος, ὅτι τὰ δεύτερα παρὰ τῶν πρώτων μυοῦνται, ἀπὸ Ζαχαρίου τοῦ προφήτου. Ατιθάσσοις. 'Ανημέροις. Ἐκδεδωκυία. Περὶ τῶν παραδοθέντων τῷ Βαβυλωνία. Τῇ παντοίᾳ. Ορα, ὅτι ὁ Θεός πάντα μηχανᾶται πρὸς τὸ ἐπιστρέψαι τους πλανωμένους. Επιεικῶς ἐπανῆγεν. Το " ἐπιεικῶς ἀντὶ τοῦ φιλανθρώπως ή πάνυ καὶ μεγάλως νόησον. Κοινόν γάρ. Ὅτι κοινῷ ὀνόματι πᾶσαι αἱ δυνά μεις αἱ νοηταί ἄγγελοι λέγονται. Υφειμένων. Υποβεβηκότων, δευτερευόντων. Προπορευόμενον. Προπορευόμενον τάχα τοῦ προφήτου· τάχα δὲ, πρὸ τοῦ τὸν μείζονα ἄγγελον ἐλθεῖν ἐπ' αὐτόν. Εἶτα πρὸς αὐτοῦ τὴν θείαν. Τοῦτο θέλει δεῖξαι, ὅτι καὶ ἐν τοῖς ἀγγελικοῖς τάγμασιν οἱ πρῶτοι τοῖς δευτέροις διαγγέλλουσι τὴν τοῦ Θεοῦ βουλήν. Κατα κάρπως δὲ ἀντὶ τοῦ πάνω ἐκ τοῦ Ἰεζεκιήλ.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE COELESTI HIERARCHIA. Αποκρίνεσθαι. Καλῶς εἶπεν ὁ Κύριος ἐν τῷ προφήτῃ Ἰεζεκιήλ, ὥστε χωρισθῆναι τῶν δικαίων τους ἁμαρτωλούς· τοῦτο γὰρ καὶ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις φαίνεται πεποιηκώς, ώστε να τὰ πρόβατα ἐκ τῶν ἐρίφων διεμέρισεν. Ἰδοὺ συνάδει καὶ ἐν τούτῳ ἡ Παλαιά Διαθήκη τῇ Νέα, Ὃς τὸν ποδήρη. Περὶ τοῦ τὸν ποδήρη ἐνδεδυκότος χιτῶνα 5. Σημείωσαι δὲ, ὅτι τῷ μὲν ἀγγέλῳ τῷ τὸ μὲν σημεῖον ἐπιθεῖναι κελευσθέντι ποδήρης ἦν χιτών, καὶ ζώνη περὶ τὴν ὀσφύν, σχῆμα πρέπον ἱερεῖ· τοῖς δὲ ἀγγέλοις ἄλλοις πέλεκυς ἐν ταῖς χερσὶν, ὅπερ δηλοί τιμωρητικήν τινα δύναμιν· ὡς ἐκ τούτου νοεῖν ἡμᾶς, ὅτι πρὸς τὸ μέλλον ἀποτελεῖ σθαι καὶ τὸ τῶν ἀγγέλων εἶδος σχηματίζεται, ὅπερ ἐννοῆσαι ὀφείλομεν περὶ τῶν σεραφὶμ καὶ χερουβίμ, καὶ τῶν ἄλλων δυνάμεων, ὅτι πρὸς τὴν οἰκείαν τάξιν καὶ τὸ σχῆμα ἔχουσιν· οἱ γὰρ τὸν τρισάγιον ύμνον λέγοντες πολυπρόσωποι σχηματίζονται, δηλοῦντος τοῦ λόγου, ὅτι ἀσίγητός ἐστι καὶ πολὺς ὁ αὐτῶν ὕμνος· οὕτω καὶ περὶ τῶν ἑξῆς νόησον. Τὸ σημεῖον εἰς τὰ μέτωπα. Σημείωσαι, ὅτι τὴν θείαν προτύπωσιν ἐξ ἐκείνου προεμήνυσε, τὸ τοὺς πιστοὺς κατὰ τὸ μέτωπον τ8 τὴν ζωοποιὸν ἐπιτιθέναι σφραγίδα, καὶ περισώζεσθαι ἐκ τοῦ ὀλοθρευτοῦ· ἀλλὰ τότε μὲν ἄγγελοι ἐν σχήματι ἱερέων τοῦτο ποιεῖν ἐκελεύσθησαν τοῖς ἀνευθύνοις· ἡ γὰρ ζώνη καὶ ὁ ποδήρης χιτὼν τὸ ἱεροπρεπὲς τῶν ἱερέων δηλοῖ σχήμα· νῦν δὲ καὶ ἡμεῖς, ἑαυτοῖς οἱ πιστοὶ τὴν τοῦ σταυροῦ σφραγίδα κατὰ τὸ μέτωπον ἐντυποῦντες, διαφεύγομεν τὸν ἐχθρόν· ἰδοὺ καὶ ἄλλη ὁμοίωσις Παλαιᾶς πρὸς τὴν Νέαν. Σημείωσαι δὲ, ὅτι αὗταί εἰσιν αἱ τρεῖς τριαδικαὶ τάξεις τῶν νοητῶν δυνάμεων πρώτη τριάς, θρόνοι· εἶτα χερουβίμ, εἶτα σεραφίμ· δευτέρα τριάς, κυριότητες, δυνάμεις, ἐξουσίαι· αὗται καὶ μέσαι λέγονται· τρίτη τριάς, ἀρχαί, ἀρχάγγελοι, ἄγγελοι· κοινῷ δὲ ὀνόματι πάντες ἄγγελοι. Ευταξίας. Περὶ εὐταξίας τῶν δευτέρων πρὸς τοὺς ἀνωτέρους. Τὸν θειότατον Γαβριήλ. Σημείωσαι, ὅτι καὶ ὁ Γαβριὴλ οὐκ ἔστι τῶν ἀνωτέρων δυνάμεων, ἀλλὰ τῶν ὑφειμένων. Respondere. Recte dixit Dominus in propheta Ezechiele, ut separarentur justi a peccatoribus: hoc enim in Evangeliis apparet fecisse, quando oves ab hædis divisit *. Ecce etiam in hoc consonat Vetus Testamentum Novo. Qui talari veste. De eo, qui indutus erat tunicam talarem. Nota vero, quod angelo signum apponere jusso, talaris erat tunica, et cingulum circa lumbos, habitus sacerdoti conveniens. Angelis porro cæteris, securis in manibus, quod significat vindicativam aliquam virtutem: ut ex hoc nos intelligamus, quod juxta illud, quod efficiendum est, species ctiam angelorum fingatur: quod cogitare debemus de seraphim et cherubin et cateris virtutibus; quia secundum proprium ordinem etiam habitum habeant; qui enim τρισάγιον hymnum dicunt, multas habere facies finguntur, sermone declarante, quod indesinens sit et frequens ipsorum hymnus: itaque de reliquis intellige. Signum in frontibus. Nota divinam præfiguratio nem ex illo præmonstravisse, fideles in fronte vivificum opponere sigillum, et conservari ab exterminatore; sed tum quidem angeli in habitu sacerdotum hoc iniquis 32 facere jussi sunt: cingulumı enim et talaris tunica, sacris convenientem sacer· dotum signifcat habitum; nunc vero etiam nos fdeles nobis ipsis signum crucis in fronte imprimentes, fugamus hostem; en et aliam quoque simili tulinem Antiqui Testamenti cum Novo. Nota autem, hos esse tres trinos ordines intelligibilium virtutum: primus ternio, throni, tum cherubim, deinde seraphim. Secundus ternio, dominationes, virtutes, potestates; hæc etiam mediæ dicuntur; tertius ternio, principatus, archangeli, angeli: communi autem nomine universi angeli. Boni ordinis. De recto ordine secundorum erga superiores. Divinissimum Gabrielem. Nota etiam Gabrielem non esse superiorum virtutum, sed inferiorum. Hierarchia. Nota, ea quæ hodie in Ecclesia funt esse imitationem supernæ mysticæ hierarchiæ; Ιεραρχίας. Σημείωσαι, ὅτι μίμημα τῆς ἄνω μυστικῆς ἱεραρχίας τὰ ἐν τῇ Ἐκκλησία γινόμενα σήμερον· καὶ γὰρ οἱ ἱερεῖς σφραγίδα επιτιθέασι τοῦ etenim sacerdotes imponunt signum vivifce crucis ζωοποιοῦ σταυροῦ τοῖς προσιούσι τῷ μυστηρίῳ, διὰ τὸ χωρισθῆναι αὐτοὺς τῶν ἀπίστων, καὶ ἵνα τὸν ἐχθρὸν διαφύγωσιν· ἄλλως τε καὶ τάξις φυλάττεται κατὰ τὴν ἁγίαν Ἐκκλησίαν· ὁ γὰρ ποιεῖν ἐπιτέ τραπται ὁ ὑποδιάκονος, οὐ ποιοῦσιν οἱ ὑποδεέστεροι· καὶ ὅ ποιεῖ ὁ πρεσβύτερος, οὐ ποιεῖ ὁ διάκονος· καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, ἕκαστος ἔχει τὴν πρέπουσαν αὐτῷ λειτουργίαν· κοινῷ δὲ ὀνόματι πάντες κληρικοὶ καὶ λειτουργοί καλοῦνται, ὡς καὶ οἱ ἄγγελοι· ἐντεῦθεν c Matth. xxν. 32. accedentibus ad sacramentum; quia separati sunt ab infidelibus, atque, ut hostem effugerint; aliter quoque ordo etiam in sancta Ecclesia servatur; quod enim facere subdiacono mandatur, minime faciunt inferiores, et quod facit sacerdos, non facit diaconus, atque ut verbo absolvam, unusquisque habet conveniens sibi ministerium; communi autem nomine omnes clerici et ministri vocantur, sicut etiam angeli: unde intelligere oportet, quo Η σε. σὲ ἀγγέλου. τα πρόσωπον.

modo dictum sit a divino Stephano: Qui accepistis χρὴ νοεῖν, πως εἴρηται τῷ θείῳ Στεφάνῳ· Οἵτινες legem in dispositione angelorum, et non custodistis d. IN CAP. IX. § 1. Superessentialem ejus ordinis principatum. Ipsius principium facientis principatus demonstrat superessentialem ordinis principatum, ipse principatuum ordo. § II. Archangelorum. De archangelico ornatu, et quid significet. Hierarchia. Nola universalitatem: omnem hierarchiam habcre primas et medias atque postremas virtutes, hoc est tres trinos ordines. Sanctissimis, Gr. ἁγιωτάταις. Scrib. καὶ ἱερω τάταις, et sacratissimis. Quomodo etiam divini archangeli cum præcedentibus. et sequentibus communicent. Secundum postremum. Quod extremus sit ordo angelorum, et mundum attingens. 33 Postremus trinus ordo. Principatus, Archangeli, Angeli. Et magis ad. Extremum ordinem cœlestium virtutum digniorem esse, appellarique angelos, ut ad bomines accedentem, per quem etiam divina homines edocentur. Nam quidem supremum. Primum ternionem secundo sacre præesse, et secundum tertio; tertium autem iis qui inter homines sacerdotes sunt, et inspiciunt ea quæ ab ipsis funt. Occultius. Quomodo hæ quidem obscuriores, illæ vero perspicuæ magis sint hierarchiæ. Humanis hierarchiis. Quinam nobis hierarchice præsint. Nota demonstrationem ex Daniele, hoc est extremum ordinem hierarchiæ nostræ imperare. Quæ etiam. Subaudiendum, ut sit secundum ordinem, ita ut talis sit constructio: equidem ut secundum ordinem sit, et qui a Deo, et cætera. Quod si quærat aliquis. Quomodo bonis angelis gentibus præfectis, solus Israel Deum cognoscebat: unaquæque enim gens habet angelum sibi selectum, sicut Judai Michaelem; quem ex postremo sanctorum angelorum ordine esse dicit. ἐλάβετε τὸν νόμον εἰς διαταγὰς ἀγγέλων, καὶ οὐκ ἐφυλάξατε. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. Θ. § 1. Υπερούσιον αὐτῆς ταξιαρχίαν. Αὐτῆς τῆς ἀρχοποιοῦ ἀρχῆς ἀναφαίνει τὴν ὑπερούσιον ταξιαρ χίαν αὐτὴ ἡ τῶν ἀρχῶν τάξις. § ΙΙ. ᾿Αρχαγγέλων. Περὶ τοῦ ἀρχαγγελικοῦ κά σμου, καὶ τί δηλοί. Ἱεραρχία. Σημείωσαι τὸ καθολικὸν, ὅτι πᾶσα ἱεραρχία έχει πρώτας, καὶ μέσας, καὶ τελευταίας δυνάμεις, τουτέστιν αἱ τρεῖς τριαδικαὶ τάξεις. Αγιωτάταις. Γρ. καὶ ἱερωτάταις. Πῶς καὶ οἱ θεῖοι ἀρχάγγελοι ταῖς πρὸ αὐτῶν καὶ μετ᾿ αὐτοὺς κοινωνοῦσι. Κατὰ τὸ τελευταῖον. Ὅτι ἐσχάτη τάξις ἀγγέλων, καὶ περικόσμιος. Αρχαί, Η τελευταία τριαδική τάξις. Αρχάγγελοι, Άγγελοι. Καὶ μᾶλλον πρός. Ὅτι ἡ τελευταία τάξις τῶν οὐ ρανίων δυνάμεων μᾶλλον ἀξία ἐστὶν ἄγγελοι προσαγορεύεσθαι, ὡς πλησιάζουσα ἀνθρώποις, δι' ἧς καὶ τὰ θεῖα μυοῦνται ἄνθρωποι. Τὴν μὲν γὰρ ὑπερτάτης. Ὅτι ἡ πρώτη τριὰς τῆς δευτέρας ἱεραρχεῖ, καὶ ἡ δευτέρα τῆς τρίτης· ἡ δὲ τρίτη τῶν ἐν ἀνθρώποις ἱερέων, καὶ ἐφορῶσι τὰ παρ' αὐτῶν τελούμενα. Κρυφιοειδέστερον. Πῶς αἱ μὲν χρυφιώτεραι, αδ ο δὲ ἐμφανέστεραι ιεραρχίαι. Ταῖς ἀνθρωπείαις ιεραρχίαις. Τίνες ἡμῶν ἱεραρχικῶς ἐφεστήκασι. Σημείωσαι τὴν ἀπόδειξιν ἐκ τοῦ Δανιήλ, τουτέστιν ἐσχάτην τάξιν ἐπιστατεῖν τῆς καθ᾿ ἡμᾶς ἱεραρχίας. Καὶ μὴν καὶ ἡ. Κατὰ κοινοῦ τὸ ἵνα ᾗ κατὰ τάξιν, ὡς εἶναι τὴν σύνταξιν, καὶ μὴν ἵνα κατὰ τάξιν ᾗ καλ ἡ παρὰ Θεοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. Εἰ δέ τις φαίη. Πῶς ἀγγέλων ἀγαθῶν ἐφεστώτων τοῖς ἔθνεσι, μόνος ὁ Ἰσραὴλ ἐγίνωσκε τὸν Θεόν ἕκαστον γὰρ ἔθνος ἄγγελον ἔχει ἀποκεκληρωμένον αὐτῷ, ὡς Ἰουδαῖοι τὸν Μιχαὴλ, δν καὶ τῆς ἐσχάτης τάξεως τῶν ἁγίων ἀγγέλων φησίν. Nequaquam angelorum. Non propter imperan- 'Οτι μὴ τὰς τῶν ἀγγέλων. Οὐ παρὰ τὴν τῶν tium angelorum culpam talia dicit; sed propter επιστατούντων ἀγγέλων αἰτίαν φησὶ τὸ τοιοῦτο, ἀλλὰ propriam liberam ad ea quæ minime feri debent, παρὰ τὴν οἰκείαν αὐτεξούσιον πρὸς τὰ μὴ δέοντα propensionem. Amore proprio. Nota, quod quisque sibi ipsi causa boni et mali exsistat; amor autem proprius et pervicacia æqualiter sibi complacentiam significant. Hoc ipsum confirmatur. Non quod Deus Israelem solum elegerit, sed quod solus Israel voluerit Deum sequi ita enim interpretatio dictionis significat, mens Deum videns: sic intelligere debemus, quæ in d Act. vii, 53. ροπήν. Τῇ φιλαυτία. Σημείωσαι ὅτι ἔκαστος ἑαυτῷ αιτιος καὶ τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τοῦ κακοῦ· τὸ δὲ φιλαυτία καὶ αὐθάδεια ἐκ παραλλήλου τὸ αὐτάρεσκον δηλοί. Τοῦτο δὲ μαρτυρεῖται. Οὐχ ὅτι ὁ Θεὸς τὸν Ἰσραὴλ μόνον ἐξελέξατο, ἀλλ' ὅτι ὁ Ισραήλ μόνος ἐβουλήθη ἔπεσθαι Θεῷ· οὕτω γὰρ καὶ ἡ] ερμηνεία τῆς λέξεως σημαίνει, νοῦς ὁρῶν [τον] Θεόν· οὕτω νοεῖν ὀφεί κι ὅτι καὶ ἡ ἐσχάτη τάξις επιστατεί.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE COELESTI HIERARCHIA. λομεν τὰ ἐν τῇ ᾠδῇ Μωϋσέως εἰρημένα, Εγενήθη cantico Moysis dicta sunt, Facius est portio Domini μερὶς Κυρίου σχοίνισμα Ἰακώβ, ὅπερ δηλοῖ τὸν Ἰσραήλ· οὐχ ὁ Θεὸς γὰρ τὸν Ἰσραὴλ μόνον ἀγαπᾷ, ὡς καὶ ὁ ᾿Απόστολος πολλαχοῦ ἐδήλωσεν εἰπών· Μὴ οὐκ ἔστιν ὁ Θεὸς καὶ ἐθνῶν; ναὶ καὶ ἐθνῶν, εἰπερ εἰς ὁ Θεός· ἀλλ' ὁ Ἰσραὴλ πρῶτος ἐπορεύθη ὄπισθεν Θεοῦ, ἐπεὶ ὕστερον ἀποστὰς καὶ αὐτὸς ἀπεδιώχθη· τὸ γὰρ αὐτεξούσιον ἔχοντες οἱ ἄνθρωποι, ὅτε θέλουσι, ποιοῦσι τὸν Θεὸν μεθ' ἑαυτῶν. Πεπονθέναι. Ὅτι καὶ ὁ Ἰσραὴλ αὐτὸς ἀπέστη. Ζωήν. Ὅτι αὐτεξούσιος ὁ ἄνθρωπος. funiculus Jacob e, quod significat Israelem; non enim Deus solum Israelem diligit, quemadmodum etiam Apostolus sæpe declaravit dicens: Nonne est Deus etiam gentium? ita etiam gentium, siquidem unus Deus ': sed Israel primus ivit post Deum, cum postea defecit, ipse quoque abjectus est; liberum enim arbitrium habentes homines, quando volunt, Deum sibi præsentem faciunt. 34 Passum esse. Quod etiam ipse Israel defecerit. Vitam. Quod homo sui sit juris. Oculorum. Quod hic Pater ait: hoc quoque in solari lumine fieri videre licet, in transparentibus quidem corporibus propriam faciente communicationem; in crassioribus autem non similiter, sed Οψεων. Ὅπερ ἐνταῦθά φησιν ὁ Πατὴρ, τοῦτο καὶ ἐπὶ τοῦ ἡλιακοῦ φωτός γινόμενον ἔστιν ἰδεῖν, ἐπὶ μὲν τῶν διαφανῶν ὑλῶν, τὴν οἰκείαν διάδοσιν ποιουμένου· ἐπὶ δὲ τῶν παχυτέρων οὐχ ὁμοίως, ἀλλ᾽ ἢ πάντη ἀδιαδότως ἢ ἀμυδρώς. Ὅπερ οὖν ἐνταῦθα τὸ τῆς aut omnino incommunicabiliter, aut obscure; quod ὕλης διάφορον ποιεῖ, τοῦτο ἐπὶ τῆς θείας ἐλλάμψεως ἡ ἀνισότης τῆς αὐτεξουσίου εργάζεται ροπῆς. Ανομοιότης. Τουτέστι, τῶν τοῦ νοῦ ὀφθαλμῶν ἡ παρατροπή. Η παντελῶς ἀμέθεκτον ποιεί. "Ορα πώς φησιν ἡμᾶς αὐτοὺς αἰτίους εἶναι τοῦ δέξασθαι τὴν ἔλλαμψιν τὴν θείαν, ἢ ὀλίγον, ἢ πολὺ αὐτῆς δέχεσθαι, ἢ παντελῶς μηδὲν αὐτῆς εἰσδέξασθαι, ὅταν πρὸς αὐτὴν ἀντίτυποι γενώμεθα, οἱονεὶ σκληροὶ ἤτοι λίθινοι· φησὰν οὖν ἐν Εὐαγγελίοις αὐτὸς ὁ Κύριος· Δύναται ὁ Θεὸς ἐκ τῶν λίθων τούτων ἐγεῖραι τέκνα τῷ Αβραάμ· ὅπερ γὰρ ἡμῖν σκληρὸν καὶ ἀδύνατον, τοῦτο τῷ Θεῷ δυνατόν. Ἡμεῖς ἀνενεύσαμεν. Σημείωσαι, μάλιστα ἐντεῦδεν επιστομίζεται τὴν ἄκαιρόν τινων καὶ ἀδιάκριτον ἀπαιδευσίαν, οἱ τολμῶσι φάσκειν, τὰ θεῖα ταῦτα συγγράμματα Απολλιναρίου εἶναι, μήσι ἐκ τῶν προσώπων ὧν μνημονεύει καταστοχαζόμενοι τῆς ἀρχαιότητος τοῦ ἀνδρὸς, ἀλλὰ ψευδεπίγραφον λέγοντες τὴν Διονυσίου προσηγορίαν· μηδὲ ὅτι νῦν ἐξ εἰδωλολατρῶν εἶπεν αὐτὸν ἐπιστρέψαι, καίτοι ᾿Απολλινάριος οὐκ ἐκ τοιούτων ἦν. Ἐπὶ τὸ πᾶσιν ἑτοίμως. Ὅτι ὁ Θεὸς φύσει ὢν ἀγαθὸς, ἕτοιμον ἑαυτὸν τοῖς πᾶσι παρέχει εἰς τὸ μετ ταλαμβάνειν τῆς ἁγιότητος αὐτοῦ καὶ φωτισθῆναι τὴν ψυχὴν, λοιπὸν τὸ ἐφ' ἡμῖν ζητεῖται, τὸ πῶς ἐρῶμεν μετασχεῖν τῆς γνώσεως αὐτοῦ, ἵνα δειχθῇ τὸ αὐτὸ εξούσιον· οὐ γὰρ αἴτιος τῶν κακῶν ὁ Θεὸς, ὅπερ ἐστὶν ὁ ἐξ αὐτοῦ χωρισμός· ἡ δὲ σύνταξις αὕτη· ἐπεὶ ὅτι γε καὶ τῶν ἑτέρων ἐθνῶν οὐκ ἔκφυλοί τινες ἐπεστάτουν θεοί, μία δὲ πάντων ἀρχή· καὶ οὕτως τἄλλα, διὰ μέσου· καὶ ἔτι καὶ τῶν ἄλλων ἐθνῶν μία ἀρχὴ τοῦ Θεοῦ ἦρχε, καὶ τότε διὰ τῶν ἰδίων ἀγγέλων ἱεραρχούντων 68. Μελχισεδέκ. Σημείωσαι τὰ περὶ τοῦ Μελχισεδέκ, ὡς ἱεράρχου ὄντος, καὶ τῇ δι' ἀγγέλων οδηγίᾳ τὸν • Deut. xxxi, 9. f Rom. 111, 29,50. 8 Luc. 111, 8. οι επιστομίζεσθαι, σε μηδέ igitur hic diversitas corporis facit, hoc in divina illustratione inæqualitas liberæ propensionis operatur. Dissimilitudo. Hoc est oculorum mentis aversio, Aut omnino cassam facit. Vide, quomodo dicat, nos ipsos causas esse suscipiendi illustrationem divinam, aut parum, aut multum ipsius accipere, aut nihil omnino ejus admittere, quando contra ipsam referientes fuerimus tanquam asperi seu lapidei. Ait igitur in Evangeliis ipse Dominus: Potest Deus ex lapidibus his excitare filios Abrahæ☛; quod enim nobis durum et impossibile, hoc Deo est possibile. Nos emersimus. Nota maxime ex hoc loco reprimi importunam quorumdam et indiscretam inscitiam, qui audent dicere, divinos hos libros esse Apollmarii, ne quidem ex personis quarum memi nit, antiquitatem viri conjicientes; sed falso in scriptam Dionysii appellationem, dicunt, neque quod nunc dixit, se ab idololatris conversum; atqui pollinarius non erat ex talibus. Quod in promptu omnibus. Quod Deus natura bonus exsistens paratum seipsum omnibus præbeat, ut participent de sanctitate ipsius, et in anima illustrentur: reliquum in nobis situm requiritur, nempe quomodo cupimus, participes feri ejus cognitionis, ut ostendatur liberum arbitrium: neque enim Deus est auctor malorum, quod est ab ipso separatio; hæc est autem constructio: Quoniam cæteris etiam gentibus non exteri quidam imperabant dii, unum vero est omnium principium, atque ita reliqua intermedia. Et quod aliis quoque gentibus unum Dei imperium imperabat, tum etiam per proprios angelos sacre imperantes. Melchisedec. Nota quæ de Melchisedec tanquam hierarcha dicuntur, et de eo qui deductione angeVARIE LECTIONES ET CORRECTIONES. σε ἑαυτόν, τα ιεραρχούντος. "

lorum verum agnovit: sequentes autem dixit, pro- ὄντως ὄντα Θεὸν ἐπεγνωκότος· ἐπομένους δὲ εἶπε διὰ τὸ αὐθαίρετον, καὶ οὐ κατηναγκασμένον. pter libertatem arbitrii, et non coactionem. 35 § 1V. Pharaoni. Nuta quod dicat visiones in sonniis per angelos factas fuisse, Pharaoni, et Nabuchodonosori, et boium εκφαντορίας seu interpretationes. Famuli. Joseph quidem Ægyptiorum, Daniel autem Babyloniorum, angelis imperantibus bis gentibus, Dei voluntate visiones revelantibus. Quasi sortito. Nota interpretationem verborum cantici Moysis: Quando dividebat Allissimus gentes, quos dispersit flios Adam, statuit terminos gentium secundum numerum angelorum Dei; et factus est portio Domini populus Jacob, funiculus hereditatis ipsius Israel b: non enim oportet, inquit, arbitrari divisisse cum aliis diis aut angelis gentes; non enim sortito obligit Deo quidem Israel, aliis autem angelis privatim, ut in nullo alio ipsi Deo ministrent: exempli gratia, hæc gens huic angelo sorte obtigit, neque ista gens est Deo curæ, aut nulli alli vacat apud Deum, alicujus gentis angelus vero non æquali honore vel opposite suscepit Deus hanc gentem; et quisque angelorum particularem gentem, sicut in Isaia dictum est, quod diabolus montes ad boream, hoc est gentes dixit in seipso habere, et contrariari Deo, similisque esse Altissimo. Omnia enim serviunt Deo, et ipse omnibus imperat: sed ipsum cognoscentes pluris facit; ideoque ipse dicitur ipsis imperare, etsi habeant angelum præfectum, sicut Israel Michaelem; et quomodo omnibus Deus imperans, per excellentiam tamen dicitur Deus Israel, et Israel ipsius populus. Atque dicimus quod Deus omnium est Deus; accedentium autem ad ipsum, ipsumque solum adorantium juste Deus dicitur; reliqui vero idola colentes, alios sibi faciunt deos. Factus est pars Domini. Recte interpretatur illud: Fuit pars Domini Israel. Οportebat igitur, si quidem Israel solus cognoscebat Deum, ipsum solum a Deo et angelis ejus curari; verum in hoc quoque ostenditur immensa et investigabilis Dei misericordia, quod iis etiam qui videntur non esse partis ejus, particularem angelum præposuerit genti custodem: Oriri enim facit solem suum super justos et injustos i; et iterum: Non volens mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat; verum dices, quomodo 36 qui habent angelos sibi a Deo in reges et duces datos, discesserunt a Deo vivente et adoraverunt idola? Dicimus omnem necessitatem ab iis qui Deum intuentur abactam; contra vero liberum arbitrium introductum; si quis igitur eligat cum Deo § IV. Τῷ Φαραώ. Σημείωσαι, ὅτι δι' ἀγγέλων φησὶ τὰς καθ᾽ ὕπνους γενέσθαι δράσεις τῷ Φαραώ, καὶ τῷ Ναβουχοδονόσορ, καὶ τὰς τούτων ἐκφαντορίας, ήγουν ἑρμηνείας. Θεράποντες. Ο μὲν Ἰωσὴφ τῶν Αἰγυπτίων· ὁ δὲ Δανιὴλ τῶν Βαβυλωνίων, ἀγγέλων τῶν ἐπιστατούν των τοῖς ἔθνεσι τούτοις, βουλῇ Θεοῦ ἀποκαλυπτόντων τὰ ὁράματα". Αποκληρωτικῶς. Σημείωσαι τὴν ἑρμηνείαν τῶν ῥητῶν τῆς Μωσέως ᾠδῆς· Ότε διεμέριζεν ὁ Ύψιστος Εθνη, οὓς διεμέρισεν υἱοὺς Ἀδάμ, έστησεν όρια ἐθνῶν κατὰ ἀριθμὸν ἀγγέλων Θεοῦ· καὶ ἐγενήθη μερὶς Κυρίου λαὸς αὐτοῦ Ἰακώβ, σχοίνισμα κληρονομίας αὐτοῦ Ἰσραήλ· οὐ γὰρ δεῖ, φησίν, οἴεσθαι μερίσασθαι πρὸς ἑτέρους θεοὺς ἢ ἀγγέλους τὰ ἔθνη· οὐ γὰρ ἀποκληρωτικῶς ἔλαχε, τῷ Θεῷ μὲν Ἰσραὴλ, τοῖς δὲ ἄλλοις ἀγγέλοις ἰδίως, ὡς μὴ διακονεῖν αὐτοὺς εἰς ἄλλο τι τῷ Θεῷ· οἷον φέρε εἰπεῖν, τόδε τὸ ἔθνος τῷδε τῷ ἀγγέλῳ ἔλαχε, καὶ οὐ μέλει τῷ Θεῷ τοῦ ἔθνους αὐτοῦ· ἢ οὐ σχολάζει ἑτέρῳ τινε πρὸς Θεὸν, ὁ τοῦ ἔθνους ἄγγελος, ἀλλ᾽ οὐδ' ὁμοτίμως ἢ ἀντιθέτως ἔλαβεν ὁ Θεὸς τόδε τὸ ἔθνος, καὶ ἕκαστος τῶν ἀγγέλων ἴδιον ἔθνος, ὡς ἐν τῷ Ἡσαΐᾳ εἴρηται, ὅτι ὁ διάβολος τὰ πρὸς βοῤῥᾶν ὄρη, τουτέστι τὰ ἔθνη, εἶπεν ἐν ἑαυτῷ ἔχειν, καὶ ἐναντιοῦσθαι τῷ Θεῷ, καὶ εἶναι ὅμοιος τῷ Ὑψίστῳ· πάντα γὰρ δοῦλα τοῦ Θεοῦ, καὶ πάντων αὐτὸς ἄρχει· ἀλλὰ τοὺς γινώσκοντας αὐτὸν προτιμᾷ· καὶ διὰ τοῦτο καὶ αὐτὸς λέγεται αὐτῶν ἄρχειν, κἂν ἔχοιεν ἄγγελον ἐφεστῶτα, ὡς ὁ Ἰσραὴλ τὸν Μιχαήλ. Καὶ πῶς πάντων ὁ Θεὸς ἄρχων κατ' ἐξαίρετον τοῦ Ἰσραὴλ λέγεται Θεὸς, καὶ ὁ Ἰσραὴλ αὐτοῦ; Καὶ λέγομεν, ὅτι ὁ Θεὸς πάντων ἐστὶ Θεός· τῶν δὲ πλησιαζόντων αὐτῷ, καὶ αὐτὸν μόνον προσ κυνούντων λέγεται Θεὸς δικαίως· οἱ δὲ τὰ λοιποί, εἴδωλα σέβοντες, ἑτέρους ποιοῦσιν ἑαυτῶν θεούς. Εγενήθη μερὶς Κυρίου. Καλῶς ἑρμηνεύει το Εγένετο μερὶς Κυρίου Ισραήλ. Εχρήν οὖν, εἴπερ ὁ Ἰσραὴλ μόνος επεγίνωσκε Θεὸν, αὐτὸν μόνον ὑπὸ τοῦ Κυρίου ἐπισκοπεῖσθαι, καὶ τῶν ἀγγέλων αὐτοῦ· ἀλλὰ καὶ ἐν τούτῳ δείκνυται τὸ ἀμέτρητον καὶ ἀνεξιχνίαστον ἔλεος τοῦ Θεοῦ, ὅτι καὶ τοῖς δοκοῦσι μὴ εἶ ναι τῆς μερίδος αὐτοῦ, ἴδιον ἄγγελον προεβάλετο φύσ λακα τοῦ ἔθνους· Ἀνατέλλει γὰρ τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους. Καὶ πάλιν· Ὁ μὴ θέλων τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ὡς τὸ ἐπιστρέψαι καὶ ζῇν αὐτόν. Αλλ' ἐρεῖς· Καὶ πῶς οἱ ἔχοντες ἀγγέλους παρὰ τοῦ Θεοῦ δεδομένους εἰς τὸ ἐπιστατεῖν καὶ ἡγεῖσθαι αὐτῶν, ἀπέστησαν ἀπὸ Θεοῦ ζῶντος, καὶ προσεκύνησαν ειδώλοις; Λέγομεν, ὅτι πᾶσα ἀνάγκη ἐκ τῶν εἰς Θεὸν ὁρώντων ἐλήλαται καὶ ἀντεισήχθη τὸ h Deut. xxx11, 8, 9. 1 Matth. v, 45. ▲ Ezech. xxx111, 9. «ἀπεκάλυπτον καὶ σαφῆ ἐποίουν τὰ δράμ. Visiones revelabant ac manifestabant. αν έχωσι και. σο οι γάρ.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE COELESTI HIERARCHIA. αὐτοπροαίρετον· εἴτις οὖν αἱρεῖται σὺν Θεῷ εἶναι, & esse, et custoditur ab angelo, et disponitur, ait: φρουρεῖται ὑπὸ τοῦ ἀγγέλου, καὶ τάττεται· Κύριος γάρ, φησί, γινώσκει οδόν δικαίων· καὶ πάλιν Νεώτερος ήμην, καὶ γὰρ ἐγέρασα, καὶ οὐκ εἶδον δίκαιον εγκαταλελειμμένον· εἴ τις δὲ τὴν ἐναντίαν αἱρεῖται, οὐκ ἀναγκάζεται ὑπὸ τοῦ ἀγγέλου τόδε τι ποιεῖν· οὗτος γὰρ ὁ βίος καὶ κτηνώδης μᾶλλον, καὶ οὐκ αὐτοπροαίρετος. Αμέλει καὶ περὶ τοῦ Ἰσραήλ φησιν, ὅτι ήμαρτε καὶ ἐμοσχοποίησεν· Ἐπίγνωσιν γὰρ, φησί, Θεοῦ ἀπώσω, καὶ ἐπίσω τῆς καρδίας σου ἐπορεύθης, τουτέστι τὸ ἴδιον θέλημα προετί, μησας. Τον Μιχαήλ. Ότι καὶ ὁ Ἰσραὴλ, εἰ καὶ μερίς κυ βίου ἐγένετο, ἀλλ᾽ οὖν καὶ αὐτοὶ ἰδικὸν ἄγγελον εἶχον τὸν Μιχαήλ. Εθελουσίως. Τοῦτό φησι διὰ τὸ αὐτεξούσιον καὶ ἐβίαστον. § 1. Τελεταρχικής. Τελεταρχικὴν τὴν ἀρχηγὸν καὶ αἰτίαν τῆς αὐτῶν τελειώσεως. Κρυφιωτέρα μέν. Σημείωσαι ὅτι ἐνταῦθα σαφῶς δηλοί, διὰ ποίαν αἰτίαν αἱ τάξεις τῶν οὐρανίων δυνάμεων οὕτως εἰσὶν, ὥστε τὴν μὲν ὑπερτέραν εἶναι· τὴν δὲ μέσην· τὴν δὲ τελευταίαν· λέγει γὰρ διὰ τὴν ἀνωτέραν τάξιν, ἥτις ἐστὶ θρόνοι, σεραφίμ, καὶ χε ρουσίμ, ὅτι ὑπ' αὐτῆς τῆς θείας γνώσεως ελλαμπόμεναι, διὰ τὸ ἀμέσως ἐπ' αὐτὴν ἐπανατείνεσθαι, καὶ μὴ ἔχειν τὸ προλαμβάνον, οὕτως ὑπ' αὐτῆς τῆς τε λεταρχίας τῆς θείας καθαίρεται, καὶ φωτίζεται, καὶ τελεσιουργείται· εἰ γὰρ οὕτως ἐδημιουργήθη, ὥστε πρώτη εἶναι, οὔτε καθάρσεως οὔτε φωτισμοῦ ἐδέετο, οὕτω πλασθεῖσα, ὥστε καὶ ἀξία εἶναι τῆς πρώτης τάξ ξεως. "Αλλως τε, δρα τι λέγει μετὰ μικρὸν ὁ θεῖος οὗτος ἀνὴρ, ὡς κρυφιωτέρα μᾶλλον ἐστιν, ὅτι νοητοτέρα, καὶ μᾶλλον ἀπλωτική· ἐκ τούτων γὰρ ἔστι πλέον λαβεῖν τὸ αὐτοπροαίρετον αὐτῶν· εἰ γὰρ μὴ πλέον τῶν ὑποδεεστέρων πλου ἑαυτὴν, καὶ διε νοεῖτο, οὐκ ἂν ἐπλησίαζε Θεῷ· ἐγγίσασα δὲ Θεῷ σε ἑκουσίως, κρεῖττον καθαίρεται, καὶ φωτίζεται, καὶ τελεσιουργείται, τουτέστι ἐνεργεῖ τὰ τέλεια, ἀντὶ τοῦ τὰ περὶ Θεόν· καὶ τοῦτο οἶμαι τὴν Γραφήν αἰνίτ τεσθαι· Προσέλθετε ποὺς αὐτὸν, καὶ φωτίσθητε, καὶ τὰ πρόσωπα ὑμῶν μὴ καταισχυνθῇ· οὕτω καὶ περὶ τῶν ἐφεξῆς δυνάμεων νόησον, ὅτι εκάστη κατὰ τὴν οἰκείαν ἀναλογίαν ὁρᾷ τὸν Θεόν· τοῦτο σαφέστε ρον λέγει καὶ ἐν τῷ τέλει τοῦ κεφαλαίου τούτου. § 11. Εκφαντορικοί. Ότι πάντες οἱ ἄγγελοι τὰ παρὰ τῶν πρὸ αὐτῶν εἰς αὐτοὺς φερόμενα φῶτα τοῖς υποδεεστέροις ἐκφαίνουσι. Κατὰ κοινοῦ ληπτέον τὸ ἐκφαντορικοί· ἐκ Θεοῦ δὲ κεκινημένων φησὶ περὶ τῆς πρώτης τῶν σεραφίμ ταξιαρχίας. Dominus enim novit viam justorum 1; et rursus: Junior fui, etenim senui, et non vidi justum derelietum™: si quis autem contrariam viam eligat, non eogitur ab angelo aliquid certi facere: hæc enim vitæ ratio pecuaria potius est quam libero agens arbitrio; nimirum etiam de Israele dicit, quod peccavit et vitulum fecit; Cognitionem enim, inquit, Dei repulisti, et post cor tuum ambulasti, hoc est voluntatem propriam praeposuisti. Michaelem. Quod Israel, etsi pars Domini fuerit, tamen ipsi etiam peculiarem angelum Michaelem habuerint. Voluntarie. Học dicit propter propriam libertatem, et a violentia immunitatem. ο ▸ Σεραφίμ. Διὰ τί περὶ τῶν σεραφὶμ ὁ θεῖος ὕμνος φησί κεκραγέναι ἕτερον πρὸς τὸν ἕτερον; διὰ τὸ τοὺς 1 Psal. 5, 6. m Psal. xxxvi, 25. ¤ Psal. xxxii, 6. αν αὐτῷ. IN CAP. X. § 1. Primitus initiante, Gr. τελεταρχικῆς. Τελε ταρχικήν, principem et causam perfectionis ipsorum. Occultior quidem. Nota quod hic manifeste declaret, propter quam causam ordines cœlestium virtutum tales sint, ut hic quidem supremus sit, iste medius, ille vero postremus exsislat. Dicit enim propter supremum ordinem, qui est throni, seraphim et cherubim, quod ab ipsa divina cognitione illustrentur; quia immediate in ipsa intendit, nihilque habet quod præoccupet, ita ab ipso divino rituum principatu purgatur et illustratur atque perficitur. Si enim sic creatus est, ut primus sit, neque expiationis, neque illustrationis indiget, cum ita effictus sit, ut etiam dignus primo ordine exsistat. Alias, vide quid paulo post vir hic divinus dicat: Quod abstrusior magis sit, quia intelligibilior et simplex magis; ex his enim potest amplius ipsorum liberum arbitrium colligi: si enim non amplius inferioribus seipsum explicabat, et intelligebat, sane non accedebat ad Deum; appropinquans enim voluntarie Deo, melius purgatur et illustratur atque perfiditur, hoc est, perfecta operatur, pro, quæ Deum tangunt; atque hoc arbitror, Scripturam insinuare: Accedite ad ipsum, et illuminamini, et facies vestræ non confundentur: ita etiam de 37 reliquis virtutibus intellige, quod unaquaque μro sua proportione videat Deum; clariusque hoc dicit in fine bujus capitis, § II. Interpretantes. Quod omnes angeli lumina ad se a superioribus delata, indigentioribus declarent, subaudiendum est, interpretantes: a Deo autem permotorum dicit de primo ordinis principatu seraplinorum. Seraphim. Cur divinum canticum dicat de saraphim, unum ad alterum clamasse? quia sciVARIÆ LECTIONES ET CORRECTIONES.

9t licet primi annuntiant secundis divina mysteria. πρώτους ἀγγέλλειν τοῖς δευτέροις τὰ θεία μυστή 3 III. Non immerito. Ex rudioribus enim institusionibus (quod lactis potionationem Apostolus vocavit) ad media; et ab his ad majora seu perfectorum cibum ascendens, postremum ostendit ordinem et virtutem. Licet vero et alio modo hæc quæ locum tangunt intelligere, atque primum quidem dicere intentionem ad id quod supereminet. Medium autem, conversionem et convolutionem circa ipsum; postremum vero, eum qui illum qui subindigentior est, elevat: quod sane potius in angelis intelligendum. Et primos et medios. [Nota] quod uniuscujusque nostrum mens primos et medios et postremos ordines habeat, ut intelligat in Deo tres hos ordines, sic intelligendum mentem omnem habere essentiam secundum quam primum exsistit; deinde eliam virtutem, secundum quam perdurat, postremo autem efficaciam, secundum quam propria faciens pie agit. Hæc etiam in capite sequenti declarat. Unde licet hinc aperte et sine contradictione accipere, nos paulo ante vera ascripsisse. Ecce enim quomodo dicit: Unaquæque cœlestis atque humana mens, primas et medias extremasque habet elevationes, secundum quas unaquæque fit particeps divinarum et ad hierarchas pertinentium illustrationum. Primo quidem, quia æqualem dixit hominum et superiorum virtutum ordinem, nullumque hominum scimus neque prophetam, neque justum, qui nihil c peculiaris causæ posuerit, ut ad Deum accederet. Vide enim quid dicat is qui usque ad tertium cœlum pervenit, quia castigo corpus meum et in servi tutem redigo, ne forte cum aliis prædicavero, ipse reprobus efficiar. Postea manifeste hic dicit et liberum arbitrium angelorum et peculiaris ipsorum propensionis cupiditatem, ut autem nullus nimis contentiosorum rixetur, tanquam pro conclusione 38 dicit, nihil esse nullius rei indigum et αὐτοτελές, hoc est a seipso perfectum, nisi solum Deum, adeo ut angeli et homines profectu et perfectione indigeant. IN CAP. XI. ρια. § ΙΙΙ. Οὐκ ἀπεικότως. Ἐκ γὰρ τῶν ἁπλουστέρων μυήσεων, ὅπερ γάλακτος ποτισμὸν ἐκάλεσεν ὁ Ἀπόστο λος, πρὸς τὰ μέσα, καὶ ἐκ τούτων πρὸς τὰ μείζονα, ἤγουν τὴν τῶν τελείων τροφὴν ἀνιών, τὴν τελευταίαν ἀναφαίνει τάξιν καὶ δύναμιν. Ἔστι δὲ καὶ ἑτέρως τὰ κατὰ τὸν τόπον νοῆσαι· καὶ πρώτην μὲν εἰπεῖν τὴν πρὸς τὸ ὑπερκείμενον ἀνάτασιν· μέσην δὲ τὴν περὶ αὐτὸν ἀναστροφὴν καὶ συνέλιξιν· τελευταίαν δὲ τὴν τὸ ὑποδεέστερον ἀνάγουσαν, ὁ καὶ μᾶλλον ἐπὶ τῶν ἀγγέλων νοητέον. Καὶ πρώτας καὶ μέσας. [Σημείωσαι] ὅτι ἑκάστου ἡμῶν ὁ νοῦς πρώτας καὶ μέσας καὶ τελευταίας τάξεις ἔχει εἰς τὸ νοεῖν περὶ Θεοῦ τὰς τρεῖς τάξεις ταύτας· νοητέον οὕτως, ὅτι πᾶς νοῦς ἔχει οὐσίαν, καθ' ην πρῶτον ἐστιν· εἶτα καὶ δύναμιν, καθ᾽ ἦν διαρκεῖ· τελευταῖον δὲ ἐνέργειαν, καθ᾽ ἦν τὰ οἰκεῖα πράττων εὐσεβεῖ. Ταῦτα καὶ ἐν τῷ ἑξῆς κεφαλαίῳ σαφηνίζει. Οθεν ἐντεῦθεν σαφῶς καὶ ἀναντιῤῥήτως ἔστι λαδεῖν, ὅτι ἀληθῆ πρὸ μικροῦ παρεγράψαμεν· ἰδοὺ γὰρ πῶς φησιν· Εκαστος οὐράνιος καὶ ἀνθρώπινος νοῦς πρώτας καὶ μέσας καὶ τελευταίας ἔχει ἀναγωγὰς, καθ' ἃς ἕκαστος ἐν μετουσία γίνεται τῶν θείων καὶ ἱεραρχικῶν ἐλλάμψεων. Πρῶτον μὲν, ὅτι ἴσην τάξιν εἶπε τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν ἄνω δυνάμεων, καὶ οὐδένα τῶν ἀνθρώπων ἴσμεν, οὔτε προφή την οὔτε δίκαιον, μηδὲν θέντα τῆς ἰδίας προφάσεως εἰς τὸ πλησιάσαι Θεῷ. Ὅρα γὰρ τί φησιν ὁ ἕως τρί του οὐρανοῦ φθάσας, ὅτι ὑπωπιάζω μου τὸ σῶμα, καὶ δουλαγωγῶ, μήπως, ἄλλοις κηρύξας, αὐτὸς ἀδόκιμος γένωμαι· ἔπειτα σαφῶς ὧδέ φησι τὸ αὐτ εξούσιον καὶ τῶν ἀγγέλων, καὶ τὴν τῆς ἰδίας αὐτῶν ὁρμῆς ἔφεσιν· ἵνα δὲ μηδεὶς τῶν λίαν ἐριστικών φιλονεικήσῃ, ὡς ἐν ἐπιλόγῳ φησὶν, ὅτι οὐδὲν ἀπροσδεές καὶ αὐτοτελές, τουτέστιν ἀφ' ἑαυτοῦ τέλειον, εἰ μὴ μόνος ὁ Θεός· ὥστε ἄγγελοι καὶ ἄνθρωποι προκοπῆς καὶ τελειώσεως δέονται. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. ΙΑ'. · Neque enim ut in angelis dicere possumus. Virtutes Οὐ γὰρ ἔστιν εἰπεῖν ὡς ἐπὶ τῶν ἀγγέλων. Αἱ enim secunda sunt et media triadis post domina- γὰρ δυνάμεις τῆς δευτέρας εἰσὶ καὶ μέσης τριάδος tiones ordinatæ; ita ut non quia postremæ sunt, omnes ordines vocati sint virtutes, sicut in angelis. Novissimarum. Altiora habere quæ inferiora, inferiora vero non habere quæ altiora: sic etiam superius dictum est; nimirum, prima quidem habere omnino illustrationem, postrema vero partim, sicut postea dicit sic etiam in Ecclesia reperire est; sacerdos enim potest facere omnia inferiorum, sicut diaconorum et sequentium, diacono autem sacerdotum munus obire non permittitur; nostram enim hierarchiam imitari cœlestem ordinem, supra • 1 Cor. ix, 27. μετὰ τὰς κυριότητας ταττόμεναι· ὥστε οὐχ ὡς τελευ ταίων αὐτῶν οὐσῶν πᾶσαι αἱ τάξεις ἐκλήθησαν δυ νάμεις, ὡς ἐπὶ τῶν ἀγγέλων. Τῶν ἐσχάτων. Ὅτι τὰ τῶν ἐσχάτων ἔχουσι τὰ ὑπερκείμενα· τὰ δὲ τῶν ὑπερκειμένων οὐκ ἔχει τὰ ἔσχατα· οὕτω καὶ ἀνωτέρω εἴρηται, ἐπειδὴ τὰ μὲν πρῶτα ὁλικῶς ἔχει τὴν ἔλλαμψιν· τὰ δὲ τελευταία μερικῶς, ὡς ἐφεξῆς φησιν. Οὕτω καὶ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ ἔστιν εὑρεῖν· ὁ γὰρ ἱερεὺς δύναται ποιεῖν ὅλα τὰ τῶν ὑποδεεστέρων, οἷον διακόνων καὶ τῶν ἐφεξῆς· ὁ δὲ διάκονος τὰ τῶν ἱερέων οὐκ ἐπιτέτραπται τοιςἶν ὅτι γὰρ ἡ καθ' ἡμᾶς ἱεραρχία μιμεῖται τὴν οὐρα αν

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE CŒLESTI HIERARCHIA. τάξιν, εἴπομεν ἄνω. Καλῶς δὲ προσέθηκε τὸ ὁλικῶς, diximus. Recte autem apposuit omnino, partim enim μερικῶς γὰρ μετέχουσι τὴν σύνταξιν δὲ ἀπὸ τοῦ, οὐ γὰρ ἔστιν εἰπεῖν, ἕως ὧδε δεῖ συνάψαι, [καὶ] ἀρχὴν ποιήσασθαι τῆς ἀπορίας. φαμὲν δέ. Πῶς πάντες λέγονται δυνάμεις; τελευταία γὰρ τάξις ἡ τῶν ἀρχῶν, καὶ ἀρχαγγέλων, καὶ ἀγγέλων ἐστί· καὶ ὅμως καὶ αὐτοὶ δυνάμεις ἔστιν ὅτε ὀνομάζονται. Εἰς οὐσίαν καὶ δύναμιν. Ὡς ἐν ὑποδείγματι ῥη τέον οὐσίαν μὲν εἰπεῖν τὴν πυρὸς φύσιν· δύναμιν δὲ ταύτης τὸ φωτιστικόν· ἐνέργειαν δὲ τὸ τῆς δυνάμεως ἀποτέλεσμα, ήγουν τὸ φωτίζειν καὶ καίειν. Η Ουρανίας δυνάμεις ἀποκαλῶμεν. Ομώνυμόν ἐστιν όνομα αἱ δυνάμεις λέγεται γὰρ οὕτω καὶ τὸ ἰδικὸν τάγμα, τουτέστι τὸ δεύτερον τῆς μέσης τρια δικής διακοσμήσεως, καὶ κοινῶς πάντα τὰ τάγματα, ὡς δύναμιν ἔχοντά τινα. Ταῖς ὑφειμέναις. Κατὰ κοινοῦ τὸ ἡμᾶς οιητέον. Σημείωσαι, πῶς ἀνωτέρω μέν φησιν, ὅτι εἰς τρία διαι ροῦνται αἱ ἀγγελικαὶ τάξεις, εἰς οὐσίαν, καὶ δύναμιν, καὶ ἐνέργειαν· ἐνταῦθα δὲ λέγει τὸν λόγον, δι' ὅν δυ νάμεις πᾶσαι καλοῦνται. Περισσῶς ἔχουσι καὶ τάς. Δοκεῖ πως ἐνταῦθα λέ γειν, ὅτι κατ' ἀξίαν αἱ ἀγγελικαί διακοσμήσεις δημιουργικῶς ετάχθησαν, οὐ σαφῶς δὲ τοῦτο παρίστη σιν· ἄνω γὰρ ἐν τῷ πρὸ τούτου κεφαλαίῳ φανερώς τὴν αὐτῶν ἔφεσιν καὶ νόησιν λέγει, αἰτίας αὐτὰς εἶν ναι τῆς ὑπερτέρας αὐτῶν τάξεως, ἀμέλει ὅτι καὶ σε καθαίρεσθαι καὶ φωτίζεσθαι, καὶ τελειοῦσθαι εἶπεν αὐτάς. Ἔστιν οὖν ἐπιχειρήσαντα εἰπεῖν εὐσεβῶς, ὅτι ὁ Θεός, προειδὼς αὐτῶν τὴν τῆς ἐφέσεως κίνησιν, καὶ τὰς αὐτῶν τάξεις ἀξίας αὐτῶν παρήγαγεν, ἐξ ὧν οὐκ ἂν εἴποι τις αὐτὰς δύνασθαι ἐκπεσεῖν, διὰ τὸ ἔξιν τινὰ κτήσασθαι πρὸς τὸ ἀγαθὸν διὰ τῆς ἄγαν θελήσεως· τοὺς δὲ ἀγγέλους, τουτέστι τοὺς τελευταίους διακόσμους ἐνδέχεσθαι ἴσως καὶ ἐπὶ τὸ χεῖρον τραπή ναι· εἶπεν αὐτοὺς γὰρ περικοσμίους, ἐξ ὧν οἶμαι καὶ τὸν διάβολόν ποτε εἶναι πρὸ τοῦ μὴ ἐκπεσεῖν· καὶ εἴ τις τούτων τελειότερον οἶδεν, αἰτῶ μαθεῖν. Σημείωσαι δὲ, πῶς κατὰ τάξιν αἱ ἀγγελικαί διακοσμήσεις δη μιουργικώς παρήχθησαν. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. ΙΒ'. § 1. Ζητεῖται. Πῶς οἱ καθ' ἡμᾶς ἱερεῖς ἄγγελοι λέ γονται. § 11. [α'] Φαμὲν γὰρ ὅτι ὁλικῆς. Σημείωσαι, ὅτι, εἰ καὶ τῆς τῶν ἀνωτέρω δυνάμεων ἀποδέουσιν ὁλότητος οἱ ἔσχατοι, ἀλλ᾽ οὖν μερικῆς μετέχουσι σοφίας τε καὶ γνώσεως καὶ αὐτοί. · [β] Αἱ δὲ τῶν ὑπ' αὐτούς. Τίς ἡ ὑλικὴ σοφία καὶ μέθεξις, καὶ τίς ἡ μερική· τὸ δὲ κατὰ δύναμιν οικείαν τὴν προαιρετικὴν δύναμιν νοητέον ἐνταῦθα. [1] Άρισται. Σημείωσαι, ότι ώρισται οὐ δηλοί ειμαρμένην τινὰ καὶ ἀπαράβατον ἀνάγκην, ὡς εἰώ - communicant; constructionem vero ab eo, non enim dicere possumus, hucusque connectere oportet, et principium facere dubitationis. Dicimus autem. Quomodo omnes dicantur virtutes: postremus siquidem ordo principatuuni, et archangelorum et angelorum est; attamen quandoque ipsi etiam virtutes nominantur. In essentiam et virtutem. Tanquam exempli gratia dicendum, essentiam quidem appellasse ignis naturam; virtutem vero, vim ejus ad illustrandum; efficaciam autem, virtutis effectum, seu illuminare et comburere. Vel cœlestes virtutes appellamus. Nomen virtutes est homonymum: ita enim appellatur et proprius ordo, id est secundus mediæ trinæ dispositionis hierarchiæ communiterque ordines universi, ut qui virtutem aliquam habeant. Inferioribus. Subaudiendum tò nos arbitrandum. Nota, quomodo superius quidem dicat angelicos ordines in tria dividi, in essentiam, et virtutem, et efficaciam. Hic autem dicit rationem propter quam virtutes omnes vocentur. Abunde continent. Videtur quodammodo hic dicere angelicas descriptiones secundum creationem in 39 ordinem redactas, non tamen manifeste hoc exponit; supra enim in capite quod hoc praecedit, aperte ipsorum cupiditatem, et intellectionem dicit. ipsas causas esse superioris ipsorum ordinis; videlicet quia dixit ipsas purgari, illustrari atque perficilicet igitur conjecturam aggredienti dicere cum pietate, Deum prævidisse cupiditatis ipsarum motionem, atque ipsarum ordines eis dignos produxisse, ex quibus nemo dixerit ipsas delabi potuisse, eo quod habitum aliquem ad bonum habue rint, propter nimiam voluntatem; angelos vero, hoc est postremos, admittere fortassis etiam conversionem ad malum dixit enim eos circa mundum affici, ex quibus arbitror diabolum etiam fuisse an - tequam corruisset. Si quidem aliquis perfectius istis quid noverit, discere postulo. Nota autem, quomodo angelica descriptiones per creationem productæ fuerint. IN CAP. XII. § 1. Quæritur. Quanam ratione sacerdotes nostri angeli dicantur. 8 II. Dicimus enim integram. Nota quod, etsi postremi careant tota superiorum virtutum perfectione, attamen ipsos particularis tum sapientiæ tum cognitionis participes esse. Inferiorum. Quænam sit tota sapientia atque communicatio, et quænam particularis; illud autem 86cundum virtutem propriam, intelligendum hoc loco est de facultate præeligendi. Distribulum, seu definitum. Nola ώρισται non είgnificare fatum aliquod et necessitatem inevitabiVARIE LECTIONES ET CORRECTIONES. κι ήθεν και.

APPENDIX AD OPERA S. DIONYSH AREOPAGIIÆ. lem, sicut solent multi dicere; verum ὤρισται poni- θασι πολλοὶ λέγειν· ἀλλὰ τὸ ἄρισται ἀντὶ τοῦ διατέ tur pro ordinatum est secundum aliquam virtutis proportionem, forte mentis; supra quam intelligero non oportet. § III. Invenies. Quomodo etiam communi nomine dil vocentur tum angeli, tum religiosi homines, secundum illud Scripturæ: Ego dixi: Dii estis P. Exemptæ. Quomodo et qualiter et secundum quid divinis digna habita sunt nominibus. IN CAP. XIII. § 1. Seraphim. Nota ὁ σεραφίμ in genere masculino. Etenim dubitabit aliquis. Quoniam contrarium apparere dictis videtur; dixit enim antea, inferiores ab iis 40 qui ipsos superant, non autem a supremis doceri, sicuti tertium ordinem a medio, et medium ab eo qui est omnibus superior; quæsita autem hæc fuerant, atque a diversitate soluta. § II. Peccatorum, quæ recensita sunt. Non posse doceri divina, nisi prius dimissio peccatorum fuerit; nam seraphim εμπρηστής seu calidus explicatur. 8 III. Alius item haud admodum. Nota illud non admodum, non prorsus ad comparationem mediocritatis dictum fuisse, sicut non ita dictum est illud: non valde absurdum, ut arbitremur nos, absurdum quidem prorsus esse, sed mediocriter absurdum; verum etiam pro positivo collocatur: hoc est, non videtur mihi absurdum esse, caute ut philosophum decet pronuntians; quin etiam pro, nullo modo, ponitur, tanquam si diceret, nullo modo absurdum. Qui affinxerat. Nota, divinas prophetarum visiones, praefectos augelos dicit amingentes in imaginationem adducere eorum quæ cerni videntur: anigmata enim et signa, non vero nudas res et essentias videbant. In Deum. Vides, angelos qui revelationes prophetas docent, ita fecisse; promovebant ipsos pri. ma quidem fórma ad Deum universi proprie auctorem; secundario autem ad mentes, quæ primæ post Deum positione, et Dei exemplo, imperantes hierarchiæ, quæ apud Deum, Hæc postea docet. Et ad omnia, Nota, Dei providentiam ad omnes occulte pervenire; et infimum angelum eodem nomine cum seraphim appellari. Pro captu. Seu secundum mensuram virtutis eorum, qui lumen recipiunt, illustrationes quoque protendit. Secundum cujusque. Quomodo divinæ illuminationes quibusdam clariores, aliquibus vero obscurio.. res distribuantur, exemplo declarat. Solaris. Exemplum hoc etiam superius appositum fuit; primam autem materiam vocat, vitrum et similes; quemnadmodum et crassiorem, sicut domios, p Psal. Lxxxı, 6. τακται κατὰ ὡρισμένην τινὰ ἀναλογίαν δυνάμεως, τοῦ νοῦ τυχὸν, ὑπὲρ ἣν νοῆσαι οὐ χρή. § ΙΙΙ. [δ] Εὑρήσεις. Πῶς καὶ θεοὶ λέγονται, οἵ τε ἄγγελοι κοινῷ ὀνόματι, καὶ οἱ φιλόθεοι άνθρωποι, κατὰ τόν Ἐγὼ εἶπα· Θεοί έστε. Ἐξηρημένης. Πῶς, καὶ ποῖα, καὶ κατὰ τί τῶν θείων ὀνομάτων ἠξίωται. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ, ΙΓ'. § Ι. 'Ο σεραφίμ. Σημείωσαι ὁ σεραφίμ αρσενική κλίσει. Καὶ γὰρ ἀπορήσειέ τις. Ἐπειδὴ ἐναντιοφανὲς εἶ ναι δοκεῖ τοῖς λεχθείσιν· ἔφη γὰρ πρὸ τούτων, ὅτι τὰ κατώτερα ὑπὸ τῶν ὑπερκειμένων αὐτὰ, οὐ μὴν ἐκ τῶν ἀνωτάτω μυοῦνται, οἷον ή τρίτη τάξις ἐκ τῆς μέσης, καὶ ἡ μέση ἐκ τῆς ὅλων ἀνωτέρας. Εζητήθη δὲ ταῦτα καὶ διαφορᾶς ἐπελύθη. " § 1. [α] Εἰρημένων ἁμαρτιῶν. Ὅτι οὐκ ἔστι μυηθῆναι τὰ θεῖα, εἰ μὴ γένηται πρότερον ἁμαρτιῶν ἄφεσις. Ο γὰρ σεραφεὶμ ἐμπρηστής, ήτοι θερμαίνων ἑρμηνεύεται. § ΙΙΙ. [βʹ] Ἕτερος δὲ οὐ σφόδρα. Σημείωσαι το ὅτι τὸ οὐ σφόδρα, οὐ πάντως πρὸς σύγκρισιν τοῦ μετ τρίου εἴρηται· οἷον οὐχ οὕτως εἴρηται τὸ οὐ σφόδρα άτοπον, ὥστε νομίσαι ἡμᾶς, ὅτι ἄτοπον μὲν ἔστι πάντως, μετρίως δὲ ἄτοπον· ἀλλὰ καὶ ἀντὶ τοῦ θετι κοῦ κεῖται, τουτέστιν, οὐ δοκεῖ μοι ἄτοπον εἶναι εὐλα βῶς ἀποφαινόμενος ἔθει φιλοσόφῳ, ἀλλὰ καὶ ἀντὶ τοῦ οὐδαμῶς κεῖται, ὡσεὶ ἔλεγεν, οὐδαμῶς ἄτοπον. [γ] Διαπλάσας. Σημείωσαι, ὅτι τὰς θείας τῶν προφητῶν δράσεις, τοὺς ἐφεστῶτας [αὐτοῖς] ἀγγέλους φησί διαπλάττοντας εἰς φαντασίαν ἄγειν τῶν δύο κούντων ὁρᾶσθαι· αἰνίγματα γὰρ καὶ σύμβολα, οὐ μὴν γυμνὰ πράγματα καὶ οὐσίας εώρων. Ἐπὶ Θεόν. Ορᾷς ὅτι οἱ μυοῦντες ἄγγελοι τὰς ἀπο καλύψεις τοὺς προφήτας οὕτως ἐποίουν· ἀνάγοντες αὐτοὺς πρωτοτύπως ἐπὶ Θεὸν τὸν πάντων κυρίως απ τιον· δευτέρως δὲ ἐπὶ τοὺς μετὰ Θεὸν πρώτους νέας θέσει καὶ θεοειδῶς ἄρχοντας τῆς ἐπὶ Θεὸν ἱεραρχίας. Ταῦτα ἐφεξῆς διδάσκει. Καὶ διὰ πάντων. Σημείωσαι, ὅτι ἐπὶ πάντας ἡ τοῦ Θεοῦ πρόνοια διήκει κρυφίως, καὶ ὅτι κατώτερος ἄγ γελος ὁμωνύμως σεραφὶμ ονομάζεται. Αναλόγως. "Ηγουν κατὰ τὸ μέτρον τῆς τῶν δεχομένων δυνάμεως καὶ τὰς ἐλλάμψεις εκτείνει. Κατὰ τὴν ἑκάστης. Πῶς αἱ θεῖαν ἐλλάμψεις, εἰς ενίους μὲν φανίτεραι, εἰς ενίους δὲ ἀμυδρότεραι δια δίδονται, ἐκ παραδείγματος σαφηνίζει. Ηλιακῆς. Τὸ ὑπόδειγμα τοῦτο καὶ ἀνωτέρω παρ ετέθη· πρώτην δὲ ὕλην φησὶ τὴν ὕελον καὶ τὰς ὁμοίας ὥσπερ καὶ παχυτέραν, οἷον οἴκους, καὶ σπήλαια, καὶ σε διαφόρως. το σημειωτέον.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE CŒELESTI RIERARCHIA. τὰ παραπλήσια. Αλλως· πρώτην ύλην τὴν λεπτήν et specus et similia. Aliter primam materiam dicit καὶ ἀερώδη καὶ καθαράν. Πάλιν ἡ πυρὸς θερμότης. Καλῶς ἀπεικάζει τῷ Θεῷ τὸ πῦρ· λέγει γὰρ ἡ Γραφή· Ὁ δὲ Θεὸς πῦρ καταναλίσκον ἐστί· καὶ ὅτι τὸ μὲν αὐτοῦ θερμαί νει, τὸ δὲ κατακαίει· οὕτω καὶ ὁ Θεὸς τοὺς προσιόντας αὐτῷ φωτίζει, τοὺς δὲ ἀπιστοῦντας κατακαίει, τοὺς μὴ ἐν πίστει προσιόντας καὶ προσεγγίζοντας αὐτῷ. Πρὸς δὲ τὰς ἀντιτυπείς. Οἷον ἀδάμαντα καὶ ὕδωρ. " Φυσικῆς. Φυσικὰ λέγει τὰ αἰσθητὰ καὶ ὁρατά. Ιστέον δὲ, ὅτι ἐν τοῖς νοητοῖς, αἱ ἀρεταὶ· οὐκ εἰσὶ κατὰ συμβεβηκός, ὡς παρ' ἡμῖν, ἀλλ' ὁ Θεὸς μὲν ἔστι ζῶσα ἀρετὴ καὶ αὐτοτελὴς καὶ ἀπροσδεής, ὅτι ὑπερουσίως οὐσίωται, καὶ μεταδοτικῶς ἐκφοιτᾷ εἰς τὰ ἀπ' αὐτῆς ὡς αἰτίας οὔσης, ὑπάρξαντα νοητά· πηγὴ μὲν οὖν τῆς ἀρετῆς ζώσης και θεούσης κατὰ τὸ ἐφικτόν * τοὺς μετέχοντας ὁ Θεός· ἀλλ' ὅμως εἰς πρόοδον προνοητικῶς ἐκφοιτᾷ εἰς τὰ οὐσιωθέντα ὑπ' αὐτοῦ νοητά· καὶ ἀκρότης καὶ τελειότης κατὰ τοῦτο εἶναι τῶν νοῶν οὐκ ἀποβάλλει. Οὐ κατὰ συμβεβηκὸς οὖν οἱ νόες, ὡς ἡμεῖς, ἔχουσι τὴν ἀρετήν, την φρόνησιν ἐξ ἀσκήσεως οἷον ἢ μαθήσεως, ἢ τὴν δικαιοσύνην, ἢ τὴν σωφροσύνην δι' ἐγκρατείας, ἢ τὴν ἀνδρίαν ἐξ εὐθεσίας σώματος καὶ νεύρων· οὐ γὰρ ὡς ἄλλο ἐν ἄλλῳ, ἐν τούτοις ἡ ἀρετή· ἀλλὰ τὸ τὰ οἰκεῖα ἐνεργεῖν καὶ ἀπαύστως ἀνατετάσθαι πρὸς Θεὸν καὶ εἰς ἑαυτοὺς, τοῦτο ἐν αὐτοῖς θεομίμητον, ἀρετή· τάξις δὲ ὅμως τὴν ὡς ἄλλου ἐν ἄλλῳ διαφυλάττει, ὡς τό· ζῇ ἐν ἐμοὶ ἡ ψυχή σου, ἀντὶ τοῦ, ἡ τῆς διδασκαλίας μετάδοσις τὸ δὲ συμβεβηκὸς ἐν ὑποκειμένῳ ὅπερ οὐκ ἔστιν ἐκεῖ· ἀσύνθετα γὰρ καὶ ἄϋλα ἐκεῖνα, καὶ τὰ εἴδη αὐτῶν ζωαί, οὐχ ὡς ἐν ὕλῃ. Καὶ ταῦτα μὲν ὁ πα ραγράψας ἐνόησεν. Εχε δὲ κατὰ νοῦν τὰς ἐμὰς ση μειώσεις, τὰς πρὸ τριῶν φύλλων· καὶ ἐνταῦθα γὰρ τὸ ἐφιέμεναι τῇ ἐμῇ νοήσει συνεργεῖ· καὶ οἱ πατέρες δὲ οὕτως ἐνόησαν, καὶ αὐτὸς δὲ δοκεῖ τὸ αὐτοπροαίρετον [τῶν ἀγγέλων, ὡς μετ' ὀλίγον εὑρήσεις]. Ταξιαρχία. Τουτέστιν ὁ Θεός. Ἔστιν οὖν ἅπασι. Σημείωσαι ὅτι φωτὸς οὐσία ὁ Θεὸς, καὶ τὸ φύσει ἀρετὴ, καὶ θέσει ἀρετή. Ἡγοῦνται. Σημείωσαι, ὅτι μετὰ Θεὸν ἀρχὴ πάν σης ἀρετῆς οἱ ἀνώτατοι νέες, δι' ὧν πρώτων ἔχομεν τὴν τοῦ Θεοῦ ἔλλαμψιν. Εμπύριον ιδιότητα. Σημείωσαι ὅτι κατὰ ἰδιό τητα ἐμπύριοι οἱ ἀνώτατοι νόες. Θρονίαν. Καλῶς ἑρμηνεύει τί εἰσι θρόνοι τῶν οὐρανίων, τὸ ἀνεωγμένην τὴν περὶ Θεοῦ νόησιν ἔχειν· θρονίαν δέ φησιν ιδιότητα τὴν ἀποκληρωτι κῶς ἀποφανθεῖσαν τῶν ἁγίων θρόνων ἀρχήν. 9 Hebr. x1, 29. " ὡς ἐφικτόν. 7 ἐκφοιτῶν. eam, quæ tenuis, aerea, et pura est. Iterum calor ignis. Recte componit ignem cum Deo; dicit enim Scriptura, Deus ignis consumens est q: et quoniam ignis partim calefacit, partim comburit; sic etiam Deus accedentes ad ipsum il luminat, incredulos autem qui per fidem neque 41 accedunt neque appropinquant ipsi, comburit. Verum in reluctantibus. Sicut adamante et aqua. Naturalis, Naturalia vocat sensibilia et visibilia. Sciendum porro virtutes non esse per accidens in iis quæ mente percipiuntur sicut in nobis; sed Deus quidem est virtus viva et per se perfecta et nullius indiga; quia superessentialiter essentiam babuit, et distributive exit in ea intelligibilia qua per ipsam utpote causam exsistunt. Deus siquidem est fons vivæ virtutis et quantum licet deos eff}- cientis participes: tamen ad prodeundi actionem exit providenter in intelligibilia quæ ab ipso essentiam acceperunt; neque idcirco desinit esse fastigium et perfectio mentium. Non igitur mentes per accidens, sicuti nos, habent virtutem, veluti prudentiam per exercitium et disciplinam, vel justitiam, aut temperantiam per continentiam, vel fortitudinem per bonam corporis et nervorum compositionem; non enim ut aliud in alio, in his virtus; sed propria operari et incessanter in Deum et seipsos intendere, hæc in ipsis Dei imitatio, virtug @ censenda est; attamen ordinem, ut alius in alio custodit, ut illud: Vivit in me anima tua, pro, doctrinæ communicatio: accidens autem in subjeeto, quod abest, exsistit; simplicia enim illa sunt et materiæ expertia, speciesque ipsorum, vitæ, non sicut in materia: et hæc quidem is qui in margine adnotavit intellexit; meas autem observationes, quæ in tribus ante foliis, in mente habeto, isthic enim τὸ ἐφιέμεναι cupientes, intellectionem meam adjuvat; et Patres ita intellexerunt, atque ipse liberum arbitrium [angelorum] admittit [ut paulo post invenies] Ordinis origo, Gr. ταξιαρχία. id est Deus. Est igitur omnibus. Nota, Deum esse luminis essentiam et natura virtutem, et definitione virtutem. Censent. Nota, supremas mentes esso post Deum principium omnis virtutis, per quas primam Del illustrationem accipimus. Igneam proprietatem. Nota supremas mentes esse secundum proprietatem igneas. Solii. Recte interpretatur, quid sint sedes cœleetium, apertam de Deo cogitationem habere; solit autem dicit proprietatem, sortito demonstratum sanctorum thronorum principatum.

Inferiorum. De subjectis ordinibus, quomodo per primos divinis communicent. 42 Dictas. Venit ad explicationem propositi.. § IV. Aiebat itaque. Agit de eo qui dixerat, eum non fuisse seraphim, quem Isaias vidit, sed unum ex inferioribus ordinibus; hanc enim opinionem propugnat, quam paulo ante in principio capitis declarat, ubi dicit: Alius autem non admodum absurdam, et quæ sequuntur. Tanquam in symbolis. Qnoniam seraphim alas sex habentes videt. Et circa Deum collocatas. Habet enim Scriptura: Stabant in circuitu ejus *. Didicit itaque. Vide, quidnam disceret Isaias, quem vocat theologum, ignotam esse divinitatem etiam supremis virtutibus, et nihil in rebus esse illi simile. Porro ὄντα quæ sunt, dicebamus in præcedenti libro, quæ mente et sensu percipiuntur; hæc autem docebatur propheta, postquam a propriis peccatis expiatus fuisset; de quo paulo post dicemus. Seraphim docebatur. Quidnam doceretur per seraphim. Nomen. Interpretatio nominis seraphim. Alarum. Quid pennæ significent. In Deum in primis. Dixit enim supra in fine decimi capitis, universam coelestem, et humanam mentem habere primos et medios et postremos ordines merito igitur sex alas dixit habere virtules, ut duabus facies tegerent, mediis autem pedes, reliquis vero circa Deum volarent, quod ipse vocaverit supremam intentionem. Nota vero, quidnam multitudo pedum et facierum in seraphim, et cur aliqua tegantur. Senarum. Nota quomodo adducat sex pennas sanctorum seraphim. Visorum. Id est a propheta spectatorum. Sublimiorum. In tegendo facies, profundiorum in tegendo pedes, per medias autem (pennas) aptam rationem. Et celerrimum laudis cantum. Illud: Sanctus, sanctus, sanctus ": significat vero etiam angelum secundumn propriæ virtutis proportionem accipere divinam illustrationem, ipsumque prophetis communicare quantum capiunt, non quantum ipse cognoscit. Quia expiatio est. Quidnam sit expiatio, et quomodo fiat a Deo in intelligibilibus. Hæc autem. Scilicet purgatio aut communio. 43 Præcipuis. Non enim qualis est purgatio in hominibus, talis est etiam in incorporeis. Quæ circum eam. Circum eam, thearchiam scilicet, id est circa Deum. Exsistit manifesta. Purgatio videlicet. • Apoc. vii, 11, • ¡sa. vi, 3; Apoc. iv, 8. Ὑφειμένων. Περὶ τῶν ὑποβεβηκυιῶν τάξεων, ὅπως διὰ τῶν πρώτων μετέχουσι τῶν θείων. Τὰς εἰρημένας. Ἦλθεν εἰς ἐξήγησιν τοῦ προκειμένου. Ελεγεν οὖν. Περὶ τοῦ εἰπόντος φησίν, ὅτι οὐχ ὁ σεραφὶμ ἐτύγχανεν, ὁ ὀφθεὶς τῷ Ἡσαΐᾳ, ἀλλά τις τῶν κατωτέρων ἀγγέλων· ταύτῃ γὰρ τῇ δόξη ἐπαγωνίζεται· ἣν πρὸ ὀλίγου ἀναφαίνει τῇ ἀρχῇ τοῦ κεφαλαίου, ἔνθα φησὶν, ἕτερος δὲ οὐ σφόδρα ἄτοπον, καὶ τὰ ἑξῆς. Ὡς ἐν συμβόλοις. Ἐπειδὴ ἐξαπτέρυγα ὁρᾷ τὰ σεραφίμ. Καὶ περὶ Θεὸν ἱδρυμένας. Έχει γὰρ τὸ λόγιον ὅτι Εἱστήκει κύκλῳ αὐτοῦ. Ἐμάνθανεν οὖν. "Ορα τί ἐμάνθανεν ἡ Ἡσαΐας, &ν καλεῖ θεολόγον, ὅτι ἄγνωστον τὸ θεῖον καὶ ταῖς ἀνωτάτω δυνάμεσι, καὶ ὅτι οὐδὲν τῶν ὄντων ἐμφερές αὐτῷ. Οντα δὲ εἶπομεν ἐν τῷ πρὸ τούτου βιβλίῳ τὰ νοητὰ καὶ αἰσθητά· ταῦτα δὲ μυεῖται ὁ προφήτης μετὰ τὸ καθαρθῆναι τῶν ἰδίων ἁμαρτιῶν, περί ού μετ κρὸν ὕστερον ἐροῦμεν. Σεραφὶμ ἐμνεῖτο. Τί ἐμυεῖτο διὰ τὰ σεραφίμ. Επωνυμίας. Ερμηνεία σεραφίμ. Πτερῶν. Τί δηλοῖ τὰ πτερά. Τὴν ἐπὶ τὸ θεῖον ἐν πρώταις. Εἶπεν ἄνω γὰρ ἐν τῷ τέλει τοῦ δεκάτου κεφαλαίου, ὅτι πᾶς [οὐράνιος] καὶ ἀνθρώπειος νοῦς καὶ πρώτας, καὶ μέσας, καὶ τελευ ταίας ἔχει τάξεις. Εἰκότως οὖν ἐξ πτέρυγας εἶπεν ἔχειν τὴν δύναμιν, ἵνα ταῖς μὲν δυσὶ καλύπτῃ τὰ πρόσωπα, ταῖς δὲ μέσαις τοὺς πόδας· ταῖς δὲ λοιπαῖς τὸ θεῖον περιπετῆται, ὅπερ εἶπεν αὐτὸς τὴν ὑπερτάτην ἀνά τασιν. Σημείωσα: δὲ τί τὸ πολύπουν καὶ τὸ πολυ πρόσωπον τῶν σεραφίμ, καὶ διὰ τί σκέπονται Ένια. Εξαπλῆς. Σημείωσαι, πῶς ἀνάγει τὰς ἓξ πτέρυ γας τῶν ἁγίων σεραφίμ. Ορωμένων. Τουτέστι τῶν ὑπὸ τοῦ προφήτου θεωρουμένων. Τῶν ὑψηλοτέρων. Διὰ τοῦ καλύπτειν τὰ πρόσω ωπα· τῶν δὲ βαθυτέρων, διὰ τοῦ καλύπτειν τοὺς πόδας· διὰ δὲ τῶν μέσων τὴν συμμετρίαν. Καὶ πολυτίμητον ὑμνῳδίαν. Τό· "Αγιος, ἅγιος, ἅγιος· σημαίνει δὲ ὅτι καὶ ἄγγελος, κατ' ἀναλογίαν της ιδίας δυνάμεως, δέχεται τὴν θείαν ἔλλαμψιν, καὶ αὐτὸς μεταδίδωσι τοῖς προφήταις, ὅσον χωροῦσιν, οὐχ ὅσα γινώσκει αὐτός. "Οτι κάθαρσίς ἐστι. Τί ἐστι κάθαρσις, καὶ πῶς εἰς τὰ νοητὰ γίνεται παρὰ τοῦ Θεοῦ. Αὐτὴ δέ. Ἡ κάθαρσις δηλαδὴ ἢ ἡ μετουσία. Εξηρημέναις. Οὐ γὰρ οἷα ἐστὶ τῶν ἀνθρώπων ἡ κάθαρσις, τοιαύτη ἐστὶ καὶ ἐπὶ τῶν ἀσωμάτων. Ταῖς περὶ αὐτήν. Περὶ αὐτὴν τὴν θεαρχίαν δη λονότι, τουτέστι περὶ τὸν Θεόν. Εκφαίνει. Η κάθαρσις δηλονότι.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE CŒELESTI HIERARCHIA. Ἐπὶ δὲ τῶν δευτέρων. Σκοπεῖν δεῖ, ὅτι διαφέρειν φησὶν οὐ μετρίως” ἐν τῷ θεοειδεῖ πᾶσαν ἀσώ ματον δύναμιν· πολὺ μὲν γὰρ ἔχειν τὸ θεοειδὲς τοὺς ἀνωτάτω νέας, ὑφειμένον δὲ λοιπὸν, καθόσον καὶ ἡ τάξις ἀπαιτεῖ τοὺς λοιποὺς νέας, μέχρι τῶν ἐσχάτων· πλέον δὲ καὶ τῶν ἐσχάτων τὰς ἡμετέρας ψυχάς το ἐπεὶ καὶ πάντων τῶν νεῶν πολύ λείπεται ἡ καθ' ἡμᾶς ψυχή. Καὶ ἡ θεία τοίνυν έλλαμψις συνηγμένη πως μᾶλλον καὶ συνεσταλμένη θεωρείται πρὸς τὴν οἷον εἰς μῆκος ἀπόστασιν τῆς εἰς Θεὸν πλησιάσεως, συνάγουσα οἱονεὶ αὐτὴ ἡ θεία ἔλλαμψις τὴν οἰκείαν φανέρωσιν πρὸς τὸ ἑνιαῖον καὶ ἁπλοῦν αὐτῆς ἄγνωστον· ἄγνωστος γάρ ἐστιν ὁ Θεὸς οὐ διὰ ποικιλίαν συλλογισμῶν ἀγνοουμένην ἡμῖν, ἀλλὰ κατὰ ἑνιαίαν τινὰ πρὸς τὰ καθ' ἡμᾶς, καθ᾽ ἂν καὶ καθάπαξ ἀκατάληπτον ἀθανασίαν το Εμπυρίως. Σημείωσαι, ὅτι ἐμπύριος ιδιότης τῶν σεραφίμ ἐστι, καὶ πῶς, ἀγγέλου καθαίροντος, τὰ σεραφίμ εἴρηται καθαίρειν, καὶ πρὸ τούτων ὁ Θεός. "Η Ιερέων. Σημείωσαι ὅτι οἱ ἱερεῖς ὑποβεβήκασι τὸν ἱεράρχην· καὶ ὅτι ἄλλο φωτίζειν καὶ ἄλλο και θαίρειν· καὶ ὅτι ἄλλο λειτουργὸς, καὶ ἄλλο ἱερεύς· καὶ τῶν ἱερέων καθαιρούντων ἢ φωτιζόντων, ὁ ἱε ράρχης λέγεται ποιεῖν 18. Διατηρῶν ἀτρέπτους. Ὅτι ὁ Θεὸς ὁ καὶ πάντων ὁμοίως τῶν νοητῶν δημιουργός, αὐτὸς καὶ τὰς πρώτας οὐσίας συνέχει καὶ διατηρεῖ πρὸς ἀτρεψίαν καὶ ἀμεταπτωσίαν· ἀτρέπτους δὲ νοεῖν δεῖ [αὐτὰς] κατ' ἐκεῖνο καθ' ὅ εἰσιν, οἷον εἰς τὸ ἀθάνατον, εἰς τὴν ζωήν, καθ᾽ ἣν οὐσίωνται εἰς τὸ εἶναι φῶς· ἐν τούτοις γὰρ καὶ ἀμεταβόλους οὐσιωδῶς, καὶ εἰς τὸ μὴ τρέπεσθαι εἰς ἐκφύλους ἐπιθυμίας, ἅτε καὶ αὐτεξουσίους, ὁ Θεὸς συνέχει αὐτοὺς καὶ διατηρεῖ. Τὸ μὲν γὰρ πρὸς αὐτὸν 76 ἀνατείνεσθαι τῆς αὐτῶν ἐστι νοερᾶς προαιρέσεως· τὸ δὲ εἰσαεὶ περὶ τοῦτο διαρκεῖν τῆς ἀντιλήψεως ἐστι τοῦ Θεοῦ· πάντα γὰρ δεῖται [τῆς] Θεοῦ βοηθείας. Ο ταῦτά με διδάσκων. Σημείωσαι, ὅτι ταῦτα παρ' ἑτέρου ἔμαθεν ὁ μέγας Διονύσιος. Ιεράρχης. Σημείωσαι, ὅτι μετὰ Θεὸν ἡγεμόνες καὶ οἱ ἀνωτάτω διάκοσμοι. Θεοειδῶς ἐμνήθην. Ή τοῦ ἀγγέλου ηθοποιία, ὡσανεὶ ὁ καθαίρων ἄγγελος τὸν Ἡσαΐαν, ταῦτα αὐτῷ ἔλεγε περὶ τῶν σεραφίμ. Η παρ' ἑαυτοῦ. Τὴν καθ᾽ ὑπέρβασιν τοῦ ῥητοῦ σύνταξιν μετὰ πλεῖστα ἀποδιδομένην οὕτω συντα κτέον· τῆς σῆς δ' ἂν εἴη νοερᾶς ἐπιστήμης, ἢ τὴν αἰτίαν ταύτην δέξασθαι, ἢ παρ' ἑαυτοῦ εὑρεῖν, ἢ παρ' ἑτέρου μαθεῖν, καὶ ἀνακαλύψαι μᾶλλον ἑαυτῷ· εἴπερ δὲ οἷόν τε καὶ ἐμοὶ ὡσαύτως ἀνακαλύψαι περὶ ἀγγέλων ἐραστὴν θεωρίαν. Το τιμῆσαι δὲ ἀντὶ τοῦ προτιμῆσαι. [Σημείωσαι, ὅτι τὰς τοῦ Θεοῦ δόσεις προξενοῦσιν ἡμῖν οἱ ἄγγελοι.] In secundis autem. Considerare oportet, quod dicat non parum discrepare in dissimilitudine incorpoream omnem virtutem; multum siquidem Dei similitudinis habere supremas mentes, parum vero illius quod reliquum, quatenus etiam ordo exposcit, cæteras mentes usque ad extremas; multo autem minus extremis nostras etiam animas, quandoquidem anima nostra ab omnibus mentibus multum distet. Et divina igitur illustratio quodam - modo coacta imo contracta conspicitur, in longa velut distantia accessus ad Deum, tanquam hæc divina illustratio cogeret propriam manifestationem in unam et simplicem sui ignorantiam: ignotus enim est Deus non propter varietatem ratiocinationum nobis ignotam, sed secundum unam aliquam in nobis simpliciter et absolute incomprehensibilem ignorationem. Per ignem. Nota igneam proprietatem esse seraphinorum; et quomodo angelo purgante, serapbini dicantur purgare, et ante hos Deus. Aut sacerdotum. Nota sacerdotes esse inferiores præsulibus, et aliud esse illuminare et aliud purgare; atque aliud esse ministrum, et aliud sacerdotem; sacerdotibusque purgantibus aut illustrantibus, præsul dicitur facere. Conservans immutabiles. Deum omnium pariter intelligibilium creatorem, primas quoque essentias continere et conservare ne immutentur et decidant; immutabiles vero intelligere oportet in illo quod substantiam tangit, velut in immortalitate, in vita, secundum quam essentiam acceperunt, in exsistendo lumen: his enim immutabiles sunt essentialiter, et ne mutentur in exteras cupiditates, ut quæ sunt liberi arbitrii, Deus continet ipsas et conservat. In ipsum enim (Deum) intendere ab intelligenti eorum consilio pendet, semper autem in isto perseverare a Dei pendet auxilio, omnia enim Dei auxilio opus habent. Qui hæc me docebat. Nota magnum Dionysium hæc ab alio didicisse. 44 Hierarcha. Nota pos: Deum, principes esse supremos ordines. Deiformiter edoctus fuit. Fictio morum angeli, tanquam angelus Isaiam expurgans, haec illi de seraphinis diceret. Aut per se. Sententiæ hujus constructio secundum transgressionem post plurima redeuntem sic est construenda: tuæ vero intelligentis scientiæ esset, aut causam hanc admittere, aut per te invenire, aut ab alio discere, et potius tibi revelare: quin etiam si fieri possit mibi similiter charam de angelis contemplationem revelare. Τιμῆσαι ponitur pro προτιμῆσαι, præferre. [Nota vero angelos divina dona nobis communicare.] * μὴ μετρίως. το μέχρι τῶν ἐσχάτων, ὑφειμένον δὲ τοὺς μετ᾿ αὐτοὺς, καὶ ἔτι ὑφειμένον τοὺς ὑποδεεστέρους, καὶ τῶν ἐσχάτων δὲ ἔλαττον τὰς ὑμετέρας ψυχάς.: Pachym. αγνωσίαν, cui assentiendum censeo, quia ἀθανασία hoc loci αναρμοστεῖ. 4. Θεόν. τον καθαίρειν.

Interpretibus. Considera, Deo nobis in apertione oris nostri verbum suppeditante, angelos pararios agere, patet eos pro nobis, tanquam legatos intercedere. IN CAP. XIV." Mille. Hæc in Daniele dicta. Infirmum et contractum. Infirmum modum vocavit, numerum hominum, respectu numeri angelorum: dictum siquidem est a quodam alio, scilicet Didyino caco: Nonaginta novem oves esse angelos: unam autem quæ perierat, esse nos homines. ter, Scienter. Nota, eum dicere angelos ipsos sciennon discipuli instar opinando cognoscere definitiones, veluti quantus sit cœlestium essentiarum numerus a Deo etiam in isto illustratos. IN CAP. XV. §1. Prout angelos decet. Sicut linteum, sicut carbo. Sensus anagogici, Gr. ἀνακαθάρσεις. Ανακαθάρ σεις vocat interpretationes vim exponendi ritus habentes, per quas signa quæ in iis quæ dicuntur, absurda videntur, expurgantur. Nam si quidem. Supra enim dixerat, superiores virtutes sacro imperio præesse sequentibus et medias posterioribus, et earum posteriores viris pentificibus. Non enim dixit, eumdem ordinem imperare sequentibus, et ab iisdem regi; verum ita dixit, primum ordinem imperare quidem sequentibus, regi vero a precedentibus: sic quoque in cateris intelligendum. Nam si in sacris regi. Hoc vult dicere, si dixerimus primos ordines sacro imperio præesse postremis, deinde vicissim postremos sacro imperio præesse primis ordinibus, a quibus 45 etiam sacro imperio reguntur, absurda est sententia. Haud incongrue. Non absurdum inquit, imagines quæ in divinis responsis Scripturæ reperiuntur universis cœlestibus virtutibus attribuere, tanquam omnes sint, ut ita dicam, sublimes et salutares et scientes, etsi non aequaliter: sed hæ quidem excellentes, ista vero remissz. Ad anteriora. Superius et eminens. § II. Incipiendum et quærendum. [Nola] cur in angelicis figuris maxime quid igneum probetur, et quare Scriptura ut plurimum dicat res coelestes esse igneas, et seraphinos ardentes dici. Incensores. Interpretatio nominis seraphim. Sancti enim. Cur etiam Deus in igne conspectus sit. Sensilis enim ignis, Admiranda sane naturalis dissertatio de igne. Ignem videmus omni rei conseminatum sine admistione, hoc est minime permistum iis in quibus exsistit. Per omnia vero penetrat. Προξενούντων. Σκόπει, ὅτι, Θεοῦ διδόντος ἡμῖν λόγον ἐν ἀνοίξει τοῦ στόματος ἡμῶν, ἄγγελοι προξε νοῦσι, δῆλον ὡς ὑπὲρ ἡμῶν πρεσβεύοντες. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Χιλίας. Ταῦτα ἐν τῷ Δανιὴλ εἴρηται. Τὴν ἀσθενῆ καὶ συνεσταλμένην. Ασθενή συμ μετρίαν εκάλεσε τὸν τῶν ἀνθρώπων ἀριθμὸν πρὸς τὸν τῶν ἀγγέλων· εἴρηται γὰρ καὶ ἑτέρῳ τινὶ, Δι δύμῳ δηλονότι τῷ τυφλῷ· Τὰ μὲν ἐννενήκοντα ἐννέα πρόβατα εἶναι τοὺς ἀγγέλους· τὸ δὲ ἂν τὸ ἀπολωλός ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους. Γνωστικώς. Σημείωσαι, ὅτι καὶ αὐτοὺς τοὺς ἀγγέλους φησί γνωστικῶς, οὐ μαθητικῶς, εἰδέναι τοὺς ὁρισμούς, οἱονεὶ τὸ, πόσος τῶν οὐρανίων οὐσιῶν ὑπάρχει ὁ ἀριθμὸς, ἐκ Θεοῦ καὶ τοῦτο φωτι σθέντας. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. ΙΕ'. § 1. Αγγελοπρεπούς. Ως οθόνη, ὡς ἄνθραξ. Ανακαθάρσεις. Ανακαθάρσεις φησὶ τὰς ἐξηγη τικὰς ἑρμηνείας, δι᾿ ὧν καθαίρονται τῶν ἐν τοῖς λεγομένοις δοκούντων ἀτόπων τὰ σύμβολα. Εἰ μὲν γάρ. Ανω γὰρ εἶπεν, ὅτι αἱ ἀνώτεραι δυνάμεις ἱεραρχοῦσι τὰς μετ᾿ αὐτὰς, καὶ αἱ μέσαι τὰς ὑστέρας, καὶ αἱ ὕστεραι αὐτῶν τοὺς ἐν ἀνθρώ τοῖς ἱεράρχας. Οὔτε γὰρ εἶπεν, ὅτι ἡ αὐτὴ τάξις καὶ ἄρχει τῷ " μετ' αὐτὴν, καὶ ἄρχεται ὑπ' αὐτῶν, ἀλλ' οὕτως εἶπεν, ὅτι ἡ πρώτη τάξις ἄρχει μὲν αὐτήν, ἄρχεται δὲ ὑπὸ τῶν πρὸ αὐτῆς· οὕτω καὶ εἰς τὰς ἑξῆς νοητέον. Εἰ μὲν γὰρ ιεραρχεῖσθαι. Ο φησι τοῦτό ἐστιν, ὅτι, εἰ τὰς πρώτας τάξεις ἐλέγομεν ἱεραρχεῖν τῶν τελευταίων, εἶτα πάλιν αὐτὰς τὰς τελευταίας ιεραρ χεῖν τῶν πρώτων τάξεων, ὑφ᾽ ὧν καὶ ἱεραρχούνται, ἄτοπον πρᾶγμα ἦν. Οὐκ ἀπεικότως. Οὐκ ἄτοπόν φησι τὰς ἐν τοῖς λογίοις τῆς Γραφῆς εἰκόνας πάσαις ταῖς ἐπουρα νίαις δυνάμεσι περιτιθέναι, ὡς πάσας, φέρε εἰπεῖν, εἶναι ὑψηλὰς, καὶ σωτηρίους, καὶ γνωστικάς, εἰ καὶ μὴ ὁμοίως· ἀλλὰ τὰς μὲν ὑπερκειμένως, τὰς δὲ ὑφειμένως. Καὶ τὸ πρὸς τὸ ἄναντες. ᾿Ανώτερον καὶ ὑπερ κείμενον. § 11. Αρκτέον καὶ ζητητέον. Σημείωσαι, διὰ τί ἐν τοῖς ἀγγελικοῖς τύποις μὴ ἐμπύριον μάλιστα παραλαμβάνεται, καὶ διὰ τί τὰ περὶ τὰ οὐράνια πυρώδη ὡς ἐπὶ πλεῖστόν φησιν ἡ Γραφή. Καὶ ὅτι οἱ σεραφίμ εμπρησταί λέγονται. Εμπρηστὰς ὄντας. Ερμηνεία σεραφίμ. Οἱ γὰρ ἱεροί. Διὰ τί καὶ ὁ Θεὸς εἰς πῦρ ἐθεω ρήθη. Τὸ γὰρ αισθητόν πυρ. Φυσιολογία θαυμαστή περὶ πυρός. Τὸ πῦρ ὁρῶμεν τῷ παντὶ κατεσπαρμέ νον, ἀμιγῶς δὲ, τουτέστιν οὐκ ἀναφυρόμενον τοῖς ἐν οἷς ὑπάρχει. Διὰ πάντων δὲ φοιτᾷ· τουτέστιν οὐ το ταῖς τ' ἄρχει μὲν ταῖς μετ' αὐτήν.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE COELESTI HIERARCHIA. καθάπερ τὸ ὕδωρ προφανῆ τὴν πρὸς τὴν γῆν ποιεῖ- id est, non sicut aqua manifestam facit cum terra ται μίξιν· οὕτω καὶ τὸ πῦρ, καταφλέγον τὸ πᾶν καὶ ἀναλίσκον· ἐξῄρηται δὲ, ήγουν ὑπέρκειται πάντων κατ' ἐξαίρετον, στοιχείων δηλαδή, κατὰ τὸ δραστή μον· ἄγνωστον δὲ αὐτὸ καὶ κρύφιον καλεῖ, ὡς ὑπάρχον μὲν ἐν ὕλαις τισὶν, οὐ φαινόμενον δὲ δίχα παρατρέψεως ἢ ἄνευ ύλης δεκτικῆς τῆς ἐνεργείας αὐτοῦ, δεικνύμενον καὶ κατὰ τοῦτο ἄσχετον καὶ ἀθεώρητον· ὁμοίως καὶ τὰς λοιπὰς τοῦ πυρὸς ιδιό τητας θεωρητέον, ἄστινας οὗτος ὁ Πατὴρ κατ' εὐσε δὴ ἀναγωγήν τε καὶ ἔννοιαν ἔλαβεν ἐπὶ Θεοῦ τε καὶ ἀγγελικῶν φύσεων. Σημείωσαι δὲ διὰ τί Κύριος ὁ Θεὸς ὡς πῦρ ἐθεωρήθη πολλάκις, καὶ κατὰ τί ἡ ὁμοίωσις τοῦ πυρὸς πρὸς τὸν Θεόν. ᾿Ακράτητον, ἀμιγές, διακριτικόν. Σημείωσαι εκφρασιν αἰσθητοῦ πυρὸς, ἤτοι ἔπαινον· διακρίνει γὰρ καὶ τὰς ὅλας, οἷον μόλυβδον ἀπὸ ἀργύρου, καὶ τὰς κολλήσεις διαλύει· ἀναλλοίωτον δὲ, καθὸ δυνατὸν 78 μένοντος τοῦ ὑποκειμένου, τουτέστιν αὐτῆς τῆς οὐ σίας τοῦ πυρὸς, μεταβάλλειν αὐτὸ ἐν τοῖς πάθεσιν, οἷον γενέσθαι αὐτὸ στρογγύλον ἢ κωνοειδές 50, ὅπερ ἐν τοῖς γηΐνοις ἐστὶν εὑρεῖν, ἢ παθεῖν τὰ τοῦ ἀέρος, οἷον φθαρήναι διὰ τῶν ἀναθυμιάσεων, ἢ παχυνθῆναι ἢ καὶ ὡς τὸ ὕδωρ μεταβολὰς δέξασθαι. Υφέσεως. Οὐδέποτε γὰρ χωρεῖ ἐπὶ τὰ κάτω. Ταυτοκίνητον. Ωσαύτως κινούμενον. Απροσδεές. "Οτι ἀπροσδεὲς ἑτέρου τὸ πῦρ, καί τοι δέεται τινος ὑποκειμένου εἰς τὸ ἐξαφθῆναι· ἀλλ᾽ οὐ τοῦτο λέγει, ἀλλ' ὅτι τὸ πῦρ οὐ μίγνυται ἑτέρῳ στοιχείῳ, οὐδὲ κιρνᾶται, ὡς τὸ ὕδωρ τῇ γῇ· διὸ καὶ ἐν στοιχείοις μονοούσιον αὐτὸ ἔνιοι κεκλήκασιν. § ΙΙΙ. Ανθρωπομορφους. Διὰ τί καὶ ἀνθρωπό μορφοι διαπλάττονται οἱ ἄγγελοι. Καὶ τὸ κατ' αἴσθησιν. Σημείωσαι τὴν διαφορὰν τοῦ αἰσθητοῦ τῶν ἀλόγων ζώων πρὸς τὸ αἰσθητικὸν τῶν λογικῶν, ἡμῶν λέγω· τὰ μὲν γὰρ ἄλογα τὸ πᾶν αἴσθησίς εἰσι, δι' ἧς καὶ συνίστανται ἀνόητα ὄντα· ἐν δὲ ἡμῖν, βραχὺ τὸ αἰσθητικόν· οὐ γὰρ δι' αὐτοῦ συνιστάμεθα, ἀλλὰ διὰ τοῦ νοεροῦ· ὅθεν καὶ μετὰ θάνατον ἔτι ἐσμὲν, ψυχὴ νοερὰ ὄντες. Ἐπὶ δὲ τῶν ἀγγέλων οὐδὲ τὸ βραχύτατόν ἐστι τῶν αἰσθήσεων, ἀλλὰ τύπος παχύς ει τὰ καθ' ἡμᾶς· ἐλάχιστον δὲ τὸν ἄν- p θρωπον κατ' αίσθησίν φησιν, οὐχ ὡς τῶν ἄλλων ζώων πλείονας αἰσθήσεις εχόντων, ἀλλὰ δραστικωτέρας, καὶ ὀξυτέρας. Αίνιγμα δὲ τοῦτο λαμβάνει τὸ τοὺς ἀγγέλους μὴ κεχρῆσθαι μὲν τοῖς καθ᾿ ἡμᾶς αἰσθη τηρίοις· ὑπερέχειν δὲ κατὰ πολὺ τῷ περιόντι τῆς νοερᾶς δυνάμεως· ὥσπερ καὶ ἄνθρωπος τῇ τοῦ νοῦ ὑπεροχῇ καὶ τῷ λογισμῷ τῆς ἀλόγου φύσεως κρατεῖ. Τὰς μὲν ὀπτικάς. Τί οἱ ὀφθαλμοὶ τῶν νοητῶν δηλοῦσι, καὶ τί τὰ ὀσφραντάσι, τουτέστιν αἱ ῥῖνες· καὶ τί τὰ ὦτα, καὶ τί ἡ γεῦσις, καὶ τί ἡ ἀφή, ἦν commistionem: sic etiam ignis comburens universa et consumens; exemptus autem est seu supereminet omnibus per excellentiam, elementis scilicet, in ellicacitate; ignotum autem et occultum ipsum vocat, ut exsistentem quidem in materiis quibusdam, non apparentem vero sine altritione, aut sine materia efficacitatis ejus capaci, dumque ostenditur, etiam tum cohiberi et videri nequit. Similique modo reliquas ignis proprietates contemplari oportet, quas hic Pater secundum piam mentis elevationem et meditationem usurpabat tum in Deo, tum in angelicis naturis. Nota vero cur Dominus Deus tanquam ignis visus sit frequenter, et in quo consistat similitudo ignis cum Deo. Teneri miscerique non potest, secernendi vim habet. Nota expositionem sensilis ignis seu laudem: dissinguit enim etiam materias, sicut plumbum ab argento, et conglutinationes dissolvit: commutari autem non potest, quatenus impossibile est, manente subjecto, hoc est eadem ignis natura, mutari ipsum in proprietatibus, sicut eum feri rotundum et acuminatum, quod in terrestribus invenire licet; aut aeris proprietates admittere, sicut per evapora - tiones corrumpi, aut condensari, vel sicut aquam mutationes suscipere. Dejectionem. Nunquam enim inferiora petit. 46 Se ipso movetur. Quod semper eodem modo movetur. Non eget. Ignem altero non indigere, etsi subjecte aliquo indigeat ut accendatur: verum hoc non dicit; sed ignem non commisceri alteri elemento, neque sicut aquam terræ permisceri; idcirco aliqui vocarunt ipsum solum in suo genere. § III. Humana forma. Cur angeli humana forma perfingantur. Et sensu quidem. Nota differentiam sensilis brutorum animantium, et sensilis rationalium, nostri inquam; bruta enim prorsus sunt sensus; ex quo etiam constant, utpote intellectu destituta; in nobis autem modicum est sensile, neque enim ex eo constamus, sed ex intelligibili; ideo etiam post mortem persistimus, cum simus animal intellectu præditum. In angelis autem neque minimum sensus reperitur, verum nostra sunt rudis illorum figura: minimum vero ait hominem secundum sensum, non quod alia animalia plures habeant sensus, sed efficaciores et acutiores. Sequitur autem hoc ænigma, angelos non uti nostris sensuum instrumentis; superare autem plurimum intelligentis copia facultatis: quemadmodum homo etiam mentis excellentia et ratiocinatione irrationalem vincit naturam. Videndi facultates. Quidnam oculi intelligibilium significent, et quid facultate odorandi prædita, id est nares, et quid aures, et quid gustus, et quid το διὰ τί. Το Scribo cum Pachym. καθ' δ οὐ δυνατόν, aut saltem addo ou, sicut ἡ ἀκολουθία exigit 80 γωνοειδές. οι Pach. τύπος βραχὺς ἐκε' των· profecto εκείνων necessario addendum. ὀσφραντικά. PATROL. GR. 1V.

Lactus, quem facultatem tangendi vocat: et quid ἁπτικήν φησι· καὶ τί τὰ βλέφαρα, καὶ αἱ ὀφρύες· palpebræ, supercilia, et quid pubes, et quid dentes, et quid humeri, et brachia, quæ ulnas vocat: et quid pectus, et quid dorsum, et pedes, et levitas pennarum, et quæ deinceps. Quæ odore percipiuntur. In his de natura proprietatis corporeæ facultǝtis odorandi disserit, secundum sublimiorem rationem transfert, sicut etiam reliqua humana membra, ad contemplationem naturalium in angelis facultatum. Et nutritiorum rivulorum. Rivulum intellige insuperabilem sapicntiæ fusionem, secundum illud Scripturæ: Effundam de spiritu meo in omnem carnemt, et quæ sequuntur. Divina enim cognitio pertransit a Deo per intelligibiles virtutes ad divinos homines [juxta cujusque proportionem]. Uniformem. Juxta intellectionis susceptionem. Provida virtute. Universa, inquit, intelligibilis virtus divinam in se factam cognitionem multiplicat, id est 47 manifestat, ut a nobis intelligatur, dum ea quæ conspecta sunt explicat: sicut apud Danielem invenies, cum angelus illi exposuit somnium quod viderat. Cor autem. Comprehenditur a nobis cor, tanquam centrum quod primo vitam suscipit; quoniam secundum divinum Basilium primum creatur cor; deinde veluti ex centro universum corpus effingitur, ita ut vitam hanc quovis in corpus proten - dat sive enim congenitus calor corpus vivificet, sive spiritus, sive sanguis, istorum omnium fons est cor. Ideoque visum est quibusdam omne quod vitam conferre valet simul et veluti hoc loco primo maxime stabiliri, etsi in omni corporis loco exsistat, neque loco detineatur, neque loco circumscribatur, neque a corpore contineatur. Sic igitur in invisibilibus etiam ordinibus, sive in genere sive in specie ministrando providentibus, tanquam enim in medio, et cordis loco, et veluti centrum fontanæ vitæ collocari ipsas, considerandum est; etsi contineri nequeant, neque loco circumscribantur, aut corporaliter parte eorum quæ conservant, divinitus accepto prospiciendi præcepto. Et quæ tueatur. Sententiam isto compone modo: Qua vitalem distributionem tueatur; deinde: velut in subjecto corde. Propter quod etiam pennatos. Cur pedes angelorum pennati, ut ostendat facultatem per se movendi, et vim in Deum intendendi, et nullam cum terrenis communionem, quantum in se nullo perturbari affectu, quando etiam in terra angeli conspecti sunt. Alarum levitas. Quidnam leves penna. Et purum. Ab externorum adjectione, veluti alimentorum, et vestimentorum; quibus nostra conservantur. ↑ Joel 11, 28. καὶ τί ἤδη, καὶ τί οἱ ὀδόντες, καὶ τί οἱ ὦμοι, καὶ οἱ βραχίονες, οὓς ὠλένας φησί· καὶ τί τὸ στῆθος· καὶ τί τὸ νῶτον, καὶ οἱ πόδες· καὶ τί τὸ ἐλαφρὸν τῶν πτερῶν, καὶ τὰ ἑξῆς. Τὰς δὲ τῶν ὀσφραντῶν. Ἐν τούτοις φυσιολογεί ται τὸ ἰδίωμα τοῦ σωματικοῦ ὀφθαλμοῦ 88· κατὰ ἀναγωγὴν δὲ ταῦτα μεταβάλλει, ὥσπερ καὶ τὰ τῶν λοιπῶν ἀνθρωπίνων μελῶν, εἰς θεωρίαν τῶν ἐν ἀγ γέλοις φυσικῶν δυνάμεων. Καὶ τροφίμων σχετῶν. Οχετόν νόησον τὴν τῆς σοφίας ἀνυπέρβλητον χύσιν, κατὰ τὸ εἰρημένον· Εκ χεῶ ἀπὸ τοῦ πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα, καὶ τὰ ἑξῆς. Διαβαίνει γὰρ ἡ θεία γνώσις ἀπὸ τοῦ Θεοῦ διὰ τῶν νοητῶν δυνάμεων ἐπὶ τοὺς θείους ἀνθρώτους [κατὰ τὴν ἑκάστου ἀναλογίαν]. Ενοειδή. Κατὰ παράληψιν νοήσεως. Προνοητικῇ δυνάμει. Πᾶσα, φησί, νοητή δύναμις τὴν γινομένην εἰς αὐτὴν θείαν γνῶσιν πληθύνει,τουτέστι σαφηνίζει πρὸς τὸ νοηθῆναι ὑφ᾽ ἡμῶν, διερμη νεύουσα τὰ ὁραθέντα, ὡς παρὰ τῷ Δανιὴλ εὑρήσεις, ὅτε διηρμήνευσεν αὐτῷ ὁ ἄγγελος τὸ ἐνύπνιον ὅπερ εἶδε 880. Την δ' αὖ καρδίαν. Περιείληπται οι παρ' ἡμῖν ἡ καρδία, οἷον κέντρον πρώτως τὴν ζωὴν δεδεγμένον, ἐπειδὴ κατὰ τὸν θεῖον Βασίλειον πρώτη κτίζεται ἡ καρδία· εἶτα ὡς ἀπὸ κέντρου πᾶν τὸ σῶμα πλαστουρ γεῖται, ὥστε πανταχοῦ ταύτην τὴν ζωὴν διατείνειν εἰς τὸ σῶμα· εἴτε γὰρ ἡ σύμφυτος θερμότης ζωοποιεί τὸ σῶμα, εἴτε τὸ πνεῦμα, εἴτε τὸ αἷμα, πάντων τούτων πηγὴ ἡ καρδία. Διό καί τισιν ἔδοξε πᾶν τὸ ζωτικὸν ἀθρόον καὶ οἷον ἐνταῦθα πρώτως μάλιστα ἱδρῦσθαι, καίτοι πανταχοῦ τοῦ σώματος ὂν, καὶ οὐ κατεχόμενον τόπῳ, οὔτε περιγεγραμμένον ἐν τόπῳ, οὔτε συνεχόμενον ὑπὸ τοῦ σώματος. Οὕτως οὖν καὶ ἐπὶ τῶν ἀοράτων τάξεων, εἴτε ἐν τῷ παντί, εἴτε κατ' εἶδος διακονικῶς προνοουσῶν· οἱονεὶ γὰρ ἐν μέσῳ καὶ καρδίας τόπῳ νοητέον αὐτὰς, καὶ ὡς κέντρον πηγαίας ζωῆς ἱδρῦσθαι· καίτοι ἀκρατεῖς οὖσας, καὶ οὐ περιγεγραμμένας τόπῳ, ἢ μέρει σωματικῶς, ὧν συνέχουσι προνοεῖν θεόθεν ταχθεῖσαι. Καὶ τὸ φρουρητικόν. Τὸ ῥητὸν οὕτως σύνθες· Τὸ φρουρητικὸν τῆς ζωοποιοῦ διαδόσεως· εἶτα· ὡς ἐπὶ Ο τῆς ὑποκειμένης καρδίας. Διὸ καὶ ὑποπτέρους. Διὰ τί επτερωμένοι οι πόδες τῶν ἀγγέλων, ἵνα δείξῃ τὸ αὐτοκίνητον, καὶ τὸ πρὸς τὸ θεῖον ἀνατατικὸν, καὶ πρὸς τὰ ἐπίγεια ἀκοινώνητον, ὅσον μὴ τὸ ἐμπαθὲς ἐν αὐτοῖς εἶναι, ἐπεὶ ὤφθη σαν καὶ ἐπὶ γῆς ἄγγελοι. Πτερῶν ἐλαφρία. Τί ἐλαφρὰ πτερωτά. Καὶ καθαρεύον. Τῆς τῶν ἐκτὸς προσθήκης, οἷον τροφῶν καὶ ἀμφίων, οἷς τὰ καθ᾿ ἡμᾶς συγκρατεί ται. ὀσφραντικοῦ, nihil enim commune oculis cum odoratu. 8. Ήρμήνευε τὰ καθ᾽ ὕπνον ὁραθέντα, κατὰ τοὺς ὕπνους ὁ ἄγγελος. Interpretabatur ea quæ per somnum viderat. 81 προείληπται. -

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE COELESTI HIERARCHIA. Πολυποίκιλος σοφία. Η πολυποίκιλος σοφία τοῦ Θεοῦ. Τοῦτο τὸ ῥητὸν ἀποστολικόν ἐστι· καὶ διὰ τί πολυποίκιλον αὐτὴν εἶπεν ὁ θεῖος ἀνήρ; καίτοι τὸ ποικίλον ἐπὶ κακούργου δεχόμεθα, ἄλλως τε καὶ ἐνταῦθα ὁ μέγας Διονύσιος ἁπλῆν καὶ πολυποί κιλον αὐτὴν εἶπε· δοκεῖ δὲ τὰ οὐ δύο ἐναντία· λέγομεν οὖν, ὅτι τὸ ἁπλῆ σοφία διὰ τοῦτο εἶπεν, ἵνα δηλώσῃ τὸ ἀσύνθετον τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ μηδεμιᾶς δια πλόης ἐπιδεόμενον· οὔτε γὰρ ἐκ μαθήσεως σοφὸς ὁ Θεός, ἀλλ᾽ αὐτόχρημα σοφία ἐστί. Τὸ δὲ πολυποίκιλον, διότι εἰς πολλὰ γνώσεως εἴδη μετατυπούται διὰ τὴν τῶν ἐλλαμπομένων ἀσθένειαν· ἀρχιερεὺς γάρ ἐστι μέγας συμπάσχων ταῖς ἡμῶν ἀσθενείαις. Η καὶ οὕτως· Απλῆ μὲν λέγεται σοφία Θεοῦ πρὸ τῆς οἰκο νομίας, ὅτι πάντα ὡς Θεὸς ἐδημιούργησε, καὶ ἐν τοῖς τότε δικαίοις τὴν ἰδίαν ἀπερικαλύπτως ἐπιδεικνύμενος δύναμιν, ὡς ἐπὶ Μωσέως καὶ ᾿Αβραάμ, καὶ τῶν ἑξῆς· ὅτε δὲ τὸ τῆς οἰκονομίας μυστήριον κατειρ γάζετο, ἡ πολυποίκιλος εἰκότως κληθείη. "Ανθρωπος γὰρ γενόμενος, καὶ ὑπὸ νόμον χρηματίσας, [καὶ παθών,] καὶ ἐν νεκροῖς εὑρεθείς, οὕτω διὰ σαρκός, καὶ τῆς ἐνούσης αὐτῇ ἀσθενείας, ἐθριάμβευε πάντα ἐχθρὸν, καὶ τὸν ᾅδην ἐνίκησε, τοῖς ἐκεῖ φρουρουμένοις ἀνάστασιν δωρησάμενος· τοῦτό ἐστι τὸ ποικίλον τῆς αὐτοῦ σοφίας, ὅτι δι᾿ ἀσθενείας περιεγένετο τῶν δοκούντων ἰσχυρῶν. Καθόλου. Καὶ ἐν τῷ Περὶ θείων ονομάτων λόγω κεφαλαίῳ δ πλατέως ἐσαφηνίσθη τί νοητὸν καὶ τί νοερόν· νῦν δὲ αὐτὸς ὁ μέγας Διονύσιος σαφηνίζει νοητὸν μὲν γὰρ ἐκεῖνο τυγχάνει τὸ νοούμενον, ὅπερ εἰκότως καὶ ἐλλάμπειν τὸ φῶς λέγεται· νοερόν δὲ αὐτὸ τὸ νοοῦν ὑπάρχον, ἐλλαμπόμενον, καὶ συντόμως εἰπεῖν, αἱ ὑπερβεβηκυίαι οὐσίαι νοηταί, αἱ δὲ ὑφειμέναι νοεραί, καὶ ὑποβέβηκε τὸ νοοῦν τὸ νοούμενον. Νοητῶς μὲν ἐλλάμπον ή θεία φύσις· νοερῶς δὲ ἑλλαμπόμενον ἡ ἀγγελική. Ιερατικήν. Σημείωσαι τί τὸ ἱερατικὸν ἔνδυμα ἐν Ἰεζεκιήλ καὶ Δανιήλ. Multiformis sapientia. Varia sapientia Dei. Hac sententia est Apostoli; et quare illam variam appellavit vir divinus? etsi varium pro malefico usurpemus, tomen aliter hoc loco magnus Dionysius camdem sapientiam, simplicem et multivariam . dixit: videntur porro duo contraria; dicimus itaque, eum ideo simplicem sapientiam dixisse, ut declararet Dei simplicitatem, et ab omni duplicatione immunitatem; neque enim Deus discendo sapiens, sed est reapse Sapientia. Multivariam autem, quia in multas cognitionis species propter 43 eorum, qui illustrantur infirmitatem transformatur; nam est magnus pontifex nostris compatiens infirmitatibus ". Vel etiam isto modo: Simplex quidem dicitur Dei sapientia ante dispensationem (id est incarnationem): omnia enim ut Deus fecit, et in justis istius temporis aperte propriam ostendens virtutem, velut in Mose et Abraham et cæteris; quando autem dispensationis mysterium operabatur, merito multivaria sapientia vocatus fuerit. Nam homo factus, et legi subjectus, [et passus,] atque inter mortuos inventus, sic per carnem et inhærentem sibi infirmitatem, de omni hoste triumphavit, et infernuu vicit, iis qui illic asservabantur resurrectionem largitus: hæc est ejus sapientiæ varietas, eo quod per infirmitatem eos, qui fortes videbantur superaverit. Omnino. In libro etiam De divinis nominibus capile quarto, pluribus explicatum est a nobis quid sit intelligibile et quid intelligens: nunc autem ipse magnus Dionysius exponit: intelligibile siquidem illud est quod intelligitur, quod probabiliter etiam lumen illustrare dicitur: intelligens vero quod ipsum intelligens illustratum exsistit; atque ut paucioribus absolvam, superiores ordines sunt intelligibiles, inferiores vero intelligentes, quod intelligitur, subjicit illud, quod intelligit. Divina natura intellecta illustrat; angelica autem natura intelligens, illustratur. Συναγωγὸν αὐτῶν ἔξιν. Εἴπομεν ἀνωτέρω, τί ἐστιν ἕξις ἐπὶ ἀσωμάτων. Καὶ ἀνάγνωθι ἐν τῷ ἑβδόμῳ κεφαλαίῳ· τὸ συνηγμένον δὲ καὶ ἀσκέδαστον τῶν νοήσεων· διὰ τούτων δηλοῖ ὁ Πατήρ περὶ τὰς θείας ἐλλάμψεις, καὶ τὴν οἰκείαν ἐν τῇ τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ μονῇ ταυτότητα συνειλουμένην διὰ παντός. Ανομοίων. Υλικών δηλονότι. § ν. Γεωμετρικά. Περὶ σκευῶν γεωμετρικών 46 ἐν Ἰεζεκιήλ καὶ Ζαχαρία. Επανορθωτικήν. Ως τὸ ξίφος ἐν Βασιλείαις· καὶ τὸ δρέπανον ἐν Ζαχαρίᾳ τῷ προφήτη. 8 VI. 'Ανέμους. Τοῦ κειμένου παρὰ τῷ Δαβὶδ οἶμαι αὐτὸν μνημονεύειν, Ο περιπατῶν ἐπὶ πτερύγων ἀνέμων, ἴσως τὴν ἀνάληψιν τοῦ Χριστοῦ δηλοῦντος Sacerdotalem. Nota quid vestis sacerdotalis in Ezechiele et Daniele. Eorum habitum collectum. Diximus superius, quid sit habitus in incorporeis. Lege etiam caput septimum, coactionem autem et collectionem intellectionum; per hæc declarat Pater circa divinas illustrationes, et propriam in boni Dei mansione identitatem, convolutam omni tempore. Dissimilium. Materialium scilicet. § V. Geometrica. De geometricis instrumentis in Ezechiele et Zacharia. Correctricem. Sicut gladius in libris Regum, et falx in Zacharia propheta. 8 VI. Ventos. Arbitror ipsum mentionem facere illius quod in Davide habetur, Qui ambulat super pennas ventorum n'; forte ejus quod assumptionem t Ephes. 11, 10. - Hebr. iv, 15. a' Ps. cit, 3. τα ταῦτα, οι ἱερατικῶν.

Christi significat; quoniam Pater in sequentibus ait ἐπεὶ καὶ ἐν τοῖς ἑξῆς ὁ Πατήρ, νεφέλης αὐτοὺς περιipsos specie nubis effictos, eo quod dictumn sit: Vubes suscepit eum ab oculis ipsorum ▾. | Absque mora. Dixit merito absque mora: nam in sensilibus proprie res fiunt tardius, et in tempore. In incorporeis autem et intelligibilibus, puncto temporis et perpetuo et sine cunctatione 49 perficiuntur; non oportet igitur tempus in intelligibilibus nominare. Efficientiam. Pro, spirationem aut volationem. Subque. Ex loco supremo ad infernum, sicut in scala Jacob. Aerei. Nota enim dicere ventum, aereum spiritum. Ventosum. Alia contemplatio appellationis venforum. Symbolica theologia. Nota et alium ejus librum ineditum. Quadrielementarem autem purgationem dicit sermonem aliud verbis aliud sensu de quatuor elementis significantem, mentem ad sublimiorem cognitionem perducentem. Signa vero, ut videtur, quatuor elementorum magis illo in loco explicuit. Nota autem quomodo interpretetur illud: Spiritus ubi vult spirat **, per ea quæ afſeruntur; dicit enim: Nescis unde venit, et quo rudit *. Supermundialiter repletas. Sicut enim nubes evocat aquam maris, et effundit ipsam in faciem terra, secundum Scripturam: Qui vocat aquam maris, et effundit ipsam in universam faciem terræ **; sic etiam mentes propriam suscipientes cognitionem, instar nubium in inferiores explicant. Sine fastu. Dixit, sine fastu, seu temperate; lumen enim in nube refractum ac remissum est. Imbris generationem. Alia ratione contemplatur, quid nubes significent; ordine autern descendens dicit, electrum, æs et certos colores, atque formas ferarum aliquid in angelis significare. Receptaculum. Excipientem sinum vocavit terram pluvias suscipientem, per ipsas proprios parientem fructus. § VII. Sed quoniam hæc. De figuris formas ferarum referentibus. § Vill. Vestigiorum. Nola ex hoc loco leonis naturam; dicunt enim venatores latere cupientem, dum incedit, vestigia sua, ne cognoscantur, cauda delere; unde et de Deo dicitur: In mari via tua, et semitæ tuæ in aquis multis, et vestigia tua non cognoscentur: quemadmodum enim via non servatur in aquis, neque vestigia leonis, ita neque gressus Dei. Facilitatem. Acutissimi siquidem visus animal est aquila. Fama est aquilas ita germanum ab adultero fœtum discernere: si intenderit absque πλάττεσθαι ἰδέαν φησὶν, διὰ τὸ εἰρῆσθαι· Νεφέλη ὑπέλαβεν αὐτὸν ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτῶν. ᾿Αχρόνως. Ἀχρόνως εἰκότως ἔφη· ἐπὶ γὰρ τῶν αἰσθητῶν κυρίως ἐν χρόνῳ καὶ βραδύτερα τὰ γινόμενα· ἐπὶ δὲ τῶν ἀσωμάτων καὶ νοητῶν ἀχρόνως καὶ αἰωνίως καὶ ἀμελητὶ τελεσιουργείται· οὐ δεῖ οὖν χρόνον ἐπὶ τῶν νοητῶν ὀνομάζειν. Ποίησιν. Αντὶ τοῦ πνεῦσιν ἢ πτῆσιν. Καὶ τὴν ἄνωθεν. Τὸ δὲ ἄνωθεν ἐπὶ τὰ κάτω, ὡς ἐπὶ τῆς Ἰακὼβ κλίμακος. Αερίου. Σημείωσαι, ὅτι ἀέριον πνεῦμα τὸν ἄνεμου λέγει. Ανεμιαίαν. Ετέρα θεωρία τῆς ἀνέμων έπωνυμίας. Συμβολική θεολογία. Σημείωσαι καὶ ἕτερον αὐτ τοῦ σύγγραμμα μὴ φερόμενον· τετράστοιχον δὲ ἀνακάθαρσιν τὴν τῶν τεσσάρων στοιχείων ἀναγωγικὴν αλληγορίαν φησι· τὰ σύμβολα δὲ, ὡς ἔοικε, μάλλον τῶν τεσσάρων στοιχείων ἐκεῖ διὰ θεωρίας ανέπτυξε. Σημείωσαι δὲ, πῶς ἑρμηνεύει τό Πνεῦμα ὅπου θέλει πνεῖ, διὰ τῶν ἐπιφερομένων· φησί γάρ· Οὐκ οἶδας πόθεν ἔρχεται, καὶ ποῦ ὑπάγει. Υπερκοσμίως ἀποπεπληρωμένοις. "Ωσπερ γάρ ἡ νεφέλη προσκαλεῖται τὸ τῆς θαλάσσης ὕδωρ, καὶ ἐκχεῖ αὐτὸ ἐπὶ τὸ πρόσωπον τῆς γῆς, κατὰ τὸ εἰ ρημένον· Ο προσκαλούμενος τὸ ὕδωρ τῆς θα λάσσης, καὶ ἐκχέων αὐτὸ ἐπὶ πᾶν τὸ πρόσωπον τῆς γῆς· οὕτω καὶ οἱ νέες δεχόμενοι τὴν οἰκείαν γνῶσιν, νεφελῶν δίκην ἐπὶ τοὺς ὑποδεεστέρους ἁπλοῦσιν. Ανεκπομπεύτως. Ανεκπομπεύτως φησίν, ήγουν συγκεκραμένως· ἀναπόβλητον γὰρ ἐν νεφέλῃ τὸ φως. Ομβροτοκίαν. Ετέρως θεωρεί, τί νεφέλαι ση μαίνουσι· παρακατιὼν δὲ, τί φησι σημαίνειν ήλε κτρον, καὶ χαλκὸν, καὶ τὰ ποιὰ χρώματα καὶ μορ φὰς θηρίων ἐπὶ ἀγγέλων. Εκδόχειον. Εκδόχειον κόλπον, τὴν τοὺς ὑετοὺς ὑποδεχομένην ὠνόμασε γῆν, δι' αὐτῶν τοὺς οἰκείους τίκτουσαν καρπούς. § VII. Αλλ' ἐπειδὴ ταῦτα. Περὶ τῶν θηραμόρ φων τύπων. § VIII. Ιχνών. Σημείωσαι τὸ φυσικὸν τοῦ λέοντος ἐν τεῦθεν· φασὶ γὰρ ὅτι τοὺς θηρεύοντας λανθάνειν βου λόμενος, περιπατῶν, τῇ οὐρᾷ ἐξαφανίζει τὰ ἑαυτοῦ ἔχνη, ἵνα μὴ γνωσθῶσιν· ὅθεν καὶ περὶ Θεοῦ εἴρηται· Ἐν τῇ θαλάσσῃ ἡ ὁδός σου, καὶ αἱ τρίβοι· σου ἐν ὕδασι πολλοῖς, καὶ τὰ ἴχνη σου οὐ γνωσθή σονται· ὥσπερ γὰρ ὁδὸς ἐν ὕδασιν οὐ σώζεται, οὔτε ἔχνη λέοντος, οὕτως οὔτε Θεοῦ πορείαι. Εὐμήχανον. Οξυωπέστατον γὰρ ζῶον ὁ ἀετός. Λόγος γὰρ τοὺς ἀετοὺς τῶν τικτομένων τὰ γνήσια ἐκ τῶν νόθων οὕτω διακρίνειν· ἐὰν ἀτενίσωσιν ἀσκαρ τ' Joan. 111, 8. * Ibid. Σ' Amos, ", 8. • Psal. Lxxvi, 20.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE COELESTI HIERARCHIA. δαμυκτί πρὸς τὸν ἥλιον, γνήσιά εἰσιν· εἰ δὲ μή, ὡς nictatione in solem, germanus est; sin vero, lanνόθα ἀποβάλλονται δ' τῆς καλιᾶς· οὕτως οὖν καὶ ὁ μὴ δυνάμενος καθαρῶς τῷ ἡλίῳ τῆς δικαιοσύνης ἀτενίσαι, νόθος τῆς αὐτοῦ γνώσεως εὑρίσκεται, Καὶ λευκῶν μέν. Σημείωσαι τί ἵπποι λευκοί, κυανοί, ερυθροί, σύμμικτοι· ἀνόμοιον δὲ ὁμοιότητα ἄνω τελέως ἐσαφηνίσαμεν ἐν δευτέρῳ κεφαλαίῳ τού του τοῦ βιβλίου. Τὴν κατ' εὐθεῖαν. Τὸ τὴν πρὸς τὸ δύναμιν ἁρμο στέον· τὰ δὲ λοιπὰ διὰ μέσου. Κατ' άλλην. Ετέρα θεωρία εἰς τοὺς τροχούς. Γελγέλ. Σημείωσαι τί σημαίνει τὸ γελγέλ παρὰ τῷ προφήτῃ Ἰεζεκιήλ. Χαράς. Πῶς λέγονται χαίρειν τὰ οὐράνια, καὶ αὐτὸ τὸ θεῖον. Εμπαθής. Εμπαθῆ ἡδονὴν τὴν ἀνθρωπίνην φη σὶν, ὡς τῇ περὶ τὸ σῶμα εὐαλλοιώτῳ ἐμπαθείᾳ συνισταμένην. Ραστώνην. Τὸ τῆς ῥαστώνης ὄνομα τίθεται μὲν ἐπὶ τῶν πονεῖν μὴ βουλομένων, ἀλλὰ διαφόρως ζην Ελομένων· σημαίνει δὲ ἡ λέξις τὸ εὐχερὲς καὶ οὐκ ἐπίπονον· ἐνταῦθα μέντοι τὸ μακάριον καὶ ἀπαθὲς καὶ ἀόχλητον ὑποφαίνει. "Αλλως ραστώνην φησὶ τὴν εὐκολίαν καὶ εὐμάρειαν ψυχικὴν ἐν ἀναπαύσει μετά ἀπαθείας· ἀναλόγως οὖν καὶ ἐπὶ ἀγγέλων νοητέον. Εὐπάθειαν. Εὐπάθειαν ὡς ἐκ τῶν καθ' ἡμᾶς λαβὼν ἔφη· δηλοῖ δὲ τὸ εὖ ἔχειν διὰ παντὸς, καὶ τὴν ἀπήμονα κατάστασιν. "Ανδρες ἱεροί. Ταῦτα οὐχ οἷόν τε νοεῖν ὡς εἰσὶ, πλὴν εἰ μὴ τοὺς ἀξιωθέντας τοιαύτης τελειότητος, ὁποίους ἄρα καὶ εἶναι προσήκει ἄνδρας, καθάπερ ὁ ἅγιος οὗτός φησιν ἱερεύς 88, ὥστε καὶ θείων ἐλλάμψεων ἀξιωθῆναι περὶ τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν, καὶ περὶ τὴν πρὸς τὸν Θεὸν καθαρὰν ἀνάτασιν· ἐκ γὰρ τῶν τοιούτων ἐλλάμψεων θεούμενος, λοιπὸν ὁ νοῦς [ὡς ἐν βάονι λήξει γενόμενος] ἐν ἕξει γίνεται τῆς ἀγγελικῆς ἡδονῆς, καὶ τῆς ἐν ἐκείνοις ἀοχλησίας, καθ᾽ ἣν ῥᾷστωνευόμενος λοιπὸν ὁ νοῦς, ὡς ἐν ῥᾴονι λήξει γενόμενος, ἐπὶ τῇ σωτηρίᾳ τῶν σωζομένων, ἀπαθῶν, καθ᾽ ὅσον δυνατόν, Θεὸν μιμεῖται, τὸν θέλοντα πάντας ἀνθρώπους σωθῆναι, ἀπολαύσας τῶν τοῦ Θεοῦ θεουρ γῶν ἐπιφοιτήσεων, τουτέστι τῶν θεοὺς ἐργαζομένων καὶ ἀποτελουσῶν.[Θεουργοὺς δὲ ἐπιφοιτήσεις φησὶ τὰς θεοὺς ἐργαζομένας καὶ ἀποτελούσας.] Οτι τῶν μὲν τὴν ὑπερκόσμιον. [Σημείωσαι δὲ,] ὅτι δεῖ τὸν ἀγνοοῦντα μὴ ἐρυθριᾷν ἐν οἷς Αγνόησεν, ἀλλ' ὁμολογεῖν τὴν ἄγνοιαν, καὶ μὴ ὡς ἔτυχεν ἀποκρίνεσθαι περὶ ὧν ἡγνόησεν. Ιστέον δὲ, ὅτι τὰ γνωρίσματα ἅπερ εἶχον ἔτι Έλληνες ὄντες οἱ ἅγιοι, οὗτοι καὶ μετὰ τὸ ἐπιστρέψαι πρὸς Χριστὸν ἀνερυθριάστως ἐπέγραφον ἑαυτοῖς. Ἰδοὺ γὰρ καὶ οὗτος Αρεοπαγίτην καλεῖ ἑαυτόν· καὶ ὁ θεῖος, Ἰουστί νος ἐν τῷ Πρὸς Ἕλληνας λόγῳ Ἰουστίνου ἐπέγραψε φιλοσόφου. *: ἐκβάλλονται. το Ιερέας. quam adulterinus dejicitur e nido: sic ergo qui nequit pure in solem justitia intendere, alienus a divina cognitione reperitur. Et alborum quidem. Nota quidnam 50 equi albi, carulei, rubri, misti coloris significent; dissimilem porro similitudinem perfecte supra in capite secundo hujus libri exposuimus. Τὴν κατ' εὐθεῖαν. Τήν coaptandum est cum δύναμιν: reliqua vero sunt intermedia. Secundum aliam. Alia contemplatio in rotas. Gelgel. Nota quid significet gelgel, apud prophetam Ezechielew. Gaudio. Quomodo gaudere dicantur cœlestia, ipseque Deus. Passibilis. Voluptatem humanam dicit passibilem, veluti affectione facile circa corpus mutabili constantem. Facilitatem. Gr. ραστώνην. Nomen ῥᾳστώνη, ponitur pro iis qui laborare nolunt; sed aliter vivere eligunt; significat autem dictio facile, neque laboriosum; hic vero beatum, sine affectione, sine turbatione insinuat. Aliter, βαστώνην vocat come moditatem et facilitatem animæ in requie sine affectione; cum proportione igitur etiam in angelis considerandum est. Bonam affectionem, Gr. εὐπάθειαν. Εὐπάθειαν, sicut ex rebus nostris intelligere potuit, usurpat; significat vero, bene habere in omni tempore et incolumem statum. Viri sancti. Impossibile est, hæc intelligere sicut sumt, nisi iis qui digni habiti sunt tali perfectione, quales utique etiam viros esse convenit, quem admodum sanctus hic ait, sacerdotes, ut divinis quoque in rerum cognitione illustrationibus digni censeantur, et in pura in Deum intentione; ex talibus enim illustrationibus mens deus effecta, postea [expeditiorem statum adepta ] exsistit in habitu angelicæ voluptatis, et illius quæ in ipsis est tran quillitatis; in qua mens, deinde commodam agens vitam ut in meliori exsistens sorte, propter saluteni eorum qui ab omni affectu liberi servantur, pro viribus Deum, omnes servari volentem, imitatur, fruens divinis illapsibus, id est deos efficientibus et perficientibus visitationibus. [Deificos autem illapsus vocat eos qui deos efficiunt ac perficiunt.] Quarumdam supermundialem. [Nota vero] oportere ignorantem minime erubescere in iis quæ ignorat; sed fateri ignorantiam, neque prout occurrit respondere de iis quæ ignorat; sciendum autem est, sanctos titulos istos quos cum adhuc gentiles erant habebant, sibi post conversionem ad Christum sine rubore ascripsisse. Ecce enita etiam hic Areopagitam se vocat: et divus Justinus in libro Adversus gentiles, ascripsit Justini philo, sophi.