S. CÆSARIUS GERMANUS FRATER B. GREGORII THEOLOGI. NOTITIA. *{ Galland., Velerum Patrum Biblioth., tom. VI, Proleg. p. III.) 1. Cæsarius, trium filiorum novissimus (a) quos ante episcopatum e conjuge Nonna lectissima femina susceperat Gregorius Nazianzi antistes, ingenio atque integritate plurimum præstitit. Domo egressus discendique ardore succensus Alexandriam se contulit, eo adhuc tempore doctrinarum omnium gymnasium haud immerito existimatam (b). Inde autem digressus, litteris jam humanioribus, præcipue vero philosophicis disciplinis egregie satis excultus, artisque medicinæ apprime gnarus, Constantinopolim perrexit, quo pariter Gregorius Theologus germanus ejus frater Athenis redux commigrarat. Ea porro in urbe regia magnam adec nominis celebritatem brevi est consecutus (c), ut publici honores nobileque matrimonium ac senatoria dignitas eidem fuerit oblata: quin et communi decreto ab imperatore Constantio, qui tunc in Italia degebat, per legatos petitum sit, ut principem urbem viro eruditorum principe honestari veilet, atque ad cæteras ipsius laudes hanc accedere, ut Cæsario et medico et cive ornaretur, › xxl τοῦτο προστεθῆναι πᾶσι τοῖς ὑπὲρ αὐτῆς (πόλεως) διηγήμασι, τῷ Καισαρίῳ καλλωπίζεσθαι καὶ ἰατρῷ xal oixftopt. Verum ille, his omnibus posthabitis, ać pietati erga parentes præ cæteris rationem habens, in patriam redeuntem fratrem suum Gregorium sequi maluit. 11. Deinceps vero cum jam doctrina se primitas patriæ urbi consecrasset, tum demum aule sese addixit, domusque anguste archiater creatus est, quo tempore Julianus 6 mapatárs rerum potiebatur: invitis plane ipsius parentibus, maxime vero fratre Gregorio, qui propterea gravissimas ad eundem litteras dedit (d). Morem gessit germano momenti Cæsarius; ejusque consilio, postquam (a) Greg. Naz. oral. x [nunc vii], pag. 198, et carm. LIV [nunc vii] edit. "Murat. (b) Id. orat. v, pag. 198. (c) ld. ibid. (d) Id. epist. xvII [nune_vii]. (e) ld. orat. x [nunc vi], pag. 198. (f) ld. ibid. (g) Boliand. Act. SS. Febr. tom. II, pag. 496, n. 6. egregium fidei Christiana specimen coram imperatore apostata exhibuit (e), ex ejus aula pedem referens, ad suos revertitur. Porro sublato e medio Juliano, sub Valente quæstoris munere in Bithynia perfunctus esse auctor noster comperitur: qui proinde ad sui officii partes explendas dum Nicara ageret, anno Christi 368 desinente, terræ motu longe post hominum memoriam maximo urbe illa funditus eversa, ex tanto periculo solus idem ex illustribus viris aut certe cum admodum paucis divinitus servatus fuit, ipsis ruinis protectus (f). Et terræ quidem motu superior fuit, morbo vero non item: quo correptus, sacro tum demum sustė. pto baptismate, omniumque bonorum suorum pauperibus relictis hæredibus, eadem in urbe paulo post supremum diem obiisse videtur. Quan vis enim varia sit virorum doctissimorum sententia de loco quo Cæsarius e vivis excessit; aliis quidem ubi mortuus ille fuerit nusquam memoriæ prolitum asserentibus (g); aliis vero in patria ipsam decessisse apud sanctos parentes Gregorium episcopum et Nonnam existimantibus (h): attamen ex Theologo ejus fratre constat (i), Cæsarium extra patriam, in medio munere, v px pich Ovŕoxat, ad superos evolasse, ejusque cineres er Bithynia Nazianzum fuisse delatos (j). ...Κόνιν ἐκ Βιθυνῶν δεξάμεθ' αν σε πέδου. Cinerem e Bithyniæ solo te rursum suscepimus. III. Maxima ingenii vi præstantem fuisse Crsarium, omineque doctrinæ genus tanta animi contentione pertractasse, ut longo intervallo plerosque post se reliquerit, testis est locuples idem Gregorius (†): ‹ Omnia, inquit, ut unum excoluera:, et singula rursum ut omnia. Atque ut volucri ingenio præditos, studio et diligentia, ita studiosos Tillen. Mém. eccl. tom. IX, pag. 396. (h) Baron, ad ann. 368, § ix. (i) Greg. Naz. carm. De tita sua. Opp. tom. II, vers. 370. (i) Id, carm. Lx [nune xiv] edit. Murat. (k) Id. orat. x (mune vi], pag. 198, el carui. LVI [sune xn] edi Murat.

S. CESARIUS GREGORII FRATER. NOTITIA. et industrios, ingenii celeritate superabat vel, ut rectius loquar, ingeniosos ingenio, et laboriosos studio, et eos qui utraque re pollebant, utraque præcellebat. › Sub tanti ergo viri nomine Dialogi w circumferuntur, in quibus præ cæteris abditissima theologiæ arcana reserantur. Ex'antiquioribus ejusmodi opus Photio perlectum foisse comperimus qui κεφάλαια εκκλησιαστικά ipsum appellat, ejusque scriptorem, Gregorium cui cognomentum Theologus, cum aliis agnoscit. Neque porro Saidam latuisse idem opus videtur, dum ait (m), varia scripsisse itemque contra Græcos Cæsarium. ἔγραψε διάφορα καὶ κατὰ Ἑλλήνων. Εt reete quidem, licet aliter visum Tillemontio (»). Primum enim multijuga doctrina et cruditione referti noscuntur hi Dialogi; variisque contexti quæstionibas, non solum ex theologica facultate, sed. etiam ex mathematicis ac philosophicis disciplinis haustis; in quibus excolendis adeo excelluisse Cæsarium, ut primas inter quosque doctissimos ferret, ex ejus fratre Gregorio modo intelleximus: proindeque auctorem nostrum varia litteris consiguasse, jure pronuntiaverit Suidas. Deinde vero adversus Græcos disputasse Cæsarium propterea dixerit idem lexicographus, quod ille fatum) in. primis astrologicum ex Bardesane copiose salis everterit (o). subjicimus: quem duo loca, et alterum quidem de angelis (p), alterum vero de quarumdam gentium moribus aos excerpsisse comperimus (r). Quid quod ipsemet Gregorius Nazianzenus Cæsarii fratris Dialogorum sinceritatem astruere merito existimatur? Nimirum ille certamina enarrat (s), quæ snus germanus pro veritate suscepit, ct SERMONES quos MULTOS ET FREQUENTES ET CUM MULTIS habuit, non ARGUTOS solum, sed etiam admodum rios et ardentes: τοὺς ὑπὲρ ἀληθείας ἀγῶς νας καὶ λόγους, οὓς πολλάκις καὶ πρὸς πολλοὺς συνεστήσατο, οὐ λογικῶς μόνον, ἀλλὰ καὶ λίαν, εύ, σεβῶς τε καὶ διαπύρως. Quibus sane verbis Ctsarii quæstionum characteres expressos videas, quos paulo ante descripsimus (t). His quoque accedit codicum mss. auctoritas, quos excitant Lambecius (u) et Montfauconius (v): ut propterea hinc etiam operis Cesariani vnsións comprobetur. Plura in eamdem sententiam, et quidem seitu digna, laudatus Lambecius 1. c., inter quæ illud potissimum advertas velim, scilicet in ipsius operis inscriptione pro ἐπὶ ἔτη κ' legere virum illum doctum ¿t) Etŋ 5', hoc est annos vt pro xx. Unde objectio ea eliditur, quam primum ingerit Tillemontius (y). Reliqua vero quæ sive idem vir criticus sive alii adversus horum Dialogorum integritatem congerunt, ex iis demum quæ superius. IV. Photio præterea et Suidæ Michaelem Glycam protulimus, satis esse diluta existimamus. Phot Bibl. cod. ccx, p. m. 539. (m) Suid. Lexic. tom II, pag. 288. (n) Tillem. Mém. ec‹l. tom. IX, pag. 702, not. 12, Sur S. Grég, de Naz. Cæsar. quæşt, cix-cxt. (p) Id. quæst. LXI. id. quæst. CIX. (r) Mich. Glyc. Annal. part. 1, pag. 80, el part. 11, p. 143 edit Paris. (s) Greg. Naz. orat. x [nunc vi], pag. 166. (t) Et in carmine olim 38, nunc 12, pag. 1113: Πᾶσαν, ὅση σοφίη λεπτῆς φρενὸς ἐν μερόπεσσι Αμφί γεωμετρίην, καὶ θέσιν οὐρανίων, Καὶ λογικῆς τέχνης τὰ παλαίσματα, γραμματικήν τε, Ηδ' Ιητορίην. ῥητορικῆς τε μένος, Καισάριος πτερόεντι νέω μοῦνος καταμάρψας, Αἱ αἱ πᾶτιν ὅμως νῦν κόνις ἔστ' ὀλίγη. Onnem, quacunque est, sapientiam inter homines [subtilis mentis, Omnem circa geometriam, cælorumque posituram, Et omnes logice colluctationes, grammaticamque Aut medicinam, rhetoricaque viin, Cæsarius mente velocissima cum solus comprehen- [disset, Eheu! æqua cum omnibus sorte nunc cinis est [exiguus. Artes varias et disciplines quibus operani Cæsarius dederat, hic babes. Et quod est ad geometriam ac astronomiam, audi Gregorium ipsum in orat. x de funere Cesarii in hæc verba loquentem: Fɛwμɛτρίας μέν γε, καὶ ἀστρονομίας, καὶ τῆς ἐπικινδύνου τοῖς ἄλλως παιδεύσεως, ὅσον χρήσιμον ἐκλεξάμενος, ele. Atque ex geometria quidem, et astronomia, et doctrina cliis periculosa quum quidquid utile erat collegisset, etc. Prosequitur vero in eadem oratione Theologus, atque arithmeticam medicinamque artes Cesario ita perspectas fuisse affirmat, ut nemo ita ineptus, ac pervicax foret, qui secundas illi daret, ac non beno secum agi duceret, si proximum Cæsario numerum obtineret primasque inter sccundos ferret. Cæterum sub Cæsarii nostri nomine circumferuntur publicis sape typis editi Dialogi quatuor, in queis abditissima theologiæ arcana pertractantur. Non esse tamen bune fetum S. Cesario tribuendum, complurium eruditorum, puta Bollandi ad diem xxv Februarii in ejus Vita, Dupinii, Cavei, etc., sententia est. Nam, inquiunt ii, cur Gregorius ejus frater singulas Cæsarii landes, artesque omnes, quibus instructus fuerat, diligenter enumerans, theologiæ studiis vel leviter imbutum ipsum fuisse, nunquam pronuntiavit? Quorsum Hieronymus in lib. De script. eccles. Caesarium omisisset, Nazianzeni præceptoris olim sui fratrem, siquidem is tam eruditi operis auctor fuisset? Quod igitur in reliquis Gregorii de Cæsario scriptis animadve:terunt doctissimi viri, id ego in his carminibus clarius etiam considero. Geometriæ, astronomiæ, logicæ, grammaticæ, medicinæ ac rhetoricæ mentionem Gregorius facit, quibus Cæsarius vacaverat: cur, si theologiæ quoque operam dedit, de illa ne verbum quidem habet? Quis ergo non videat, levikus illos argumentis niti, qui Casario nostro Dialogos hosce adjudicant? Dissimulandum tamen non est, Lambecium in tom. IV Bibliotheca Casarea, codice CVII, eruditam hac de re disquisitionem instituisse, uhi non abjudicandos Cæsario Dialogos istos omnibus nervis contendit. Potior fortasse ratio in iis Nazianzeni verbis est sita, quibus de Cæsario agens memorat τοὺς περὶ ἀληθείας ἀγῶνας, etc. Certe le ita quæstionem incertam dubiamque faciunt, ut Cæsarium Dialogorum illorum auctorem suspicari non temere quis possit. MURATORI. (u) Lambec. Comment. lib. iv, pag. 31. (r) Montfauc. Bibl, biblioth. tom. I, pagg. 544 A, 589 B, 593 13, 685 B, et tom. II, pag. 1396 A. (r) Lambec. 1. c. pag. 47. (y) Tillem. 1. c. pag. 701.

S. CÆSARII GREGORII FRATRIS V. Unum tamen adhuc addere libet, ex ipsomet ptoribus Cæsario posterioribus petita iisdem in auctore desumptum. Nimirum inquit ille ‹ Non quasdam proprie mea leviaque proferam: sed quæcunque clarorum beatorumque Patrum prata per grans, de illorum roselu collegi.» Οὐκ οἰκεῖά τινα ἢ αὐτοσχέδια φράζων, ἀλλ' ὅσα τῶν ἀοιδίμων καὶ μα καρίων Πατρῶν τοὺς λειμῶνας ἐπελθών, τῆς ἐκείνων ροδωνιάς συνήγαγον. llinc vero haud mirum, si ex Bardesane, Cyrillo Hierosolymitano aliisque vеtustis auctoribus exscripta complura in Dialogis Cæsarii reperias. Si qua porro ex nonnullis scri- (s) Caesar. quaest. I sub. fin. Dialogis occurrant, ea demunu librariorum licentia intexta jure arguas. De variis aulem operis editionibus, præ cæteris consulendus Fabricius (aa). Nos illam secuti sumus, quam interprete Joanne Leunclavio evulgavit Fronto Ducæus in Auctario Bibliotheca Patrum Parisiensis. At eam multo einendatiorem typis excudendam curavimus: complura quippe loca integritati restituimus, adnotatis potissimum usi quæ in suis Ecclesiæ Græcæ Monumentis litteris consignarit doctissimus Cotelerias. (ma) Fabric. Bibl. Gr, tom. Vu, pag. 542, et tom. IX, pag. 148. ΚΑΙΣΑΡΙΟΥ ΤΟΥ ΣΟΦΩΤΑΤΟΥ ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ ΟΜΑΙΜΟΝΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΙ ΤΕΣΣΑΡΕΣ. Ετήσεις προσαχθεῖσαι ἀπὸ Κωνσταντίου, Θεοχαρίστου, Ανδρέου, Γρηγορίου, Δόμνου, Ἰσιδώρου, Λεοντίου επισικρίτῳ Καισαρίῳ τῷ ἀδελφῷ τοῦ ἁγίου Γρηγορίου ἐπισκόπου Ναζιανζού, ὀπηνίκα ἐκρατήθη ἐν Κωνσταντινουπόλει διδάσκων ἐπὶ ἔτη είκοσι. CÆSARII SAPIENTISSIMI VIRI FRATRIS GREGORI THEOLOGI DIALOGI QUATUOR. Quibus continentur explicationes quarumdam quæstionum de rebus gravibus propositarum Caesario per Constantium, Theocharistum, Andream, Gregorium, Domnum, Isidorum, Leontium: quo tempore Cæsarius a secretis erat, et Constantinopoli docens, xx totos annos commorabatur. DIALOGUS I. INTERROGATIO I. Qui navigant ingens et amplum mare, quam qui- ♣em diu secundis auris ex animi sententia vela Eiciunt, non sunt admodum vicinis de locis sollicití; sed si cooriatur adversus vehemensque ventus, qui tempestaţe concitata mortem paulo ante scure navigantibus minitetur, tum vero trauquillum aliquem portum offerri sibi magno desiderio expetust. Itaque postquam oculos omnem ad terramobjectam sibi eircumtulerunt, ac nusquam appelΔΙΑΛΟΓΟΣ Α'. ΠΕΥΣΙΣ Α'. Οἱ τὴν μεγάλην καὶ εὐρύχωρον διαπλέοντες θέ λασσαν, ἕως μὲν ἐξ οὐρίας ἡδέως ποντοπορούσε, μικρῷ τῶν παρακειμένων φροντίζουσιν· ἐπεὶ δ' ἂν ἐναντίος αὐτοῖς καὶ σφοδρὸς ἀντιπνεύσῃ ἄνεμος τὴν ζάλην διεγείρων, καὶ τὸν θάνατον ἀπειλῶν τοῖς πρ ὀλίγον ἀφόβως πλέουσι, τότε δὴ τὴν εὔδιον ἐπιπο θοῦσι λιμένα, καὶ πᾶσαν τὴν ἀντικρύ κειμένην περισκοπούντες, μηδαμοῦ τε ἐνορμισθήναι δυνάμε ναι, λοιπὸν ἐπὶ τὴν πλησίον, εἰ τύχοι, νῆσον διὰ τῶν

DIALOGUS I. πηδαλίων τὴν ὁλκάδα ἰθύνουσι, παντί τρόπῳ τὴν σωτηρίαν ἑαυτοῖς πραγματευόμενοι. Ταύτῃ δὲ πλησιάσαντες, καὶ ὑπὸ τὴν σκέπην τῶν ἀκρωτηρίων ὑποφυγόντες ἀπεύκτου θανάτου περισωθέντες, εύχαριστηρίους ἀναπέμπουσι φωνὰς τῷ σωτῆρι πάν των Θεῷ. Καὶ ἡμεῖς τοίνυν, ὦ φιλότεκνε Πάτερ, την πολύζαλον τοῦ βίου διαπλέοντες θάλασσαν, καὶ τοῖς κύμασι τῶν αἱρέσεων διαφόρως περιαντλούμενοι, καὶ μηδαμοῦ λιμένα λογικὸν εὑρίσκοντες, πρὸς τὴν σὴν Εκαμεν ἀγάπην, δεόμενοι τὰ περὶ τῆς προσκυνητής καὶ ἁγίας Τριάδος, καὶ ἑτέρων κεφαλαίων τῆς ἁγίας Γραφῆς ἀκοῦσαι ἡμᾶς· ὅπως μὴ πλανώμεθα σὺν τοῖς ματαιόφρησιν, ἀλλ' ἐνισχυόμενοι τῇ ὑμῶν κατηχήσει, τοῦ κοσμικοῦ κλύδωνος κατὰ μικρὸν ἀψορητὶ ἑαυτοὺς ἀπαγάγωμεν, καὶ εἰς τὴν ἀκύμονα Χριστοῦ λιμένα τὸ ψυχικὸν σκάφος ἡμῶν εἰσελάσαι σπουδάσωμεν, τῇ σῇ μελιῤῥύτῳ νουθεσίᾳ επόμενοι. Απόκρισις. Πολὺ μὲν ὑπεραναβέβηκε καὶ ὑπερφέρεται τὴν ἐμὴν ἔννοιαν ἡ τῶν θείων Γραφῶν ἀκριβεστάτη δια ήγησις, μήπω καθαρθεῖσαν, μηδὲ τὸ πολυπαθὲς τῆς ὕλης ἀποθεμένην ἱμάτιον· οὔτε γὰρ οὐ δίκαιος δι καίῳ ἀνάκειμαι τῷ Θεῷ, ἐπθυμίᾳ κατακείμενος· ούτε ὡς Δημιουργῷ καὶ πάντων καθηγητῇ πρυτάνει πρόςειμι παιδευθῆναι λόγους σωμάτων καὶ κρίσεως καὶ Προνοίας· οὔτε δ' ὡς Βασιλεῖ καὶ Δεσπότῃ ὁ τάλας παρίσταμαι· γυμνῇ γὰρ κεφαλῇ μέχρι καὶ νῦν ἐχε λιπαρεῖν αὐτὸν οὐκ ἰσχύω, τὰ τοῦ κόσμου περιφέρων εἴδωλα, καὶ τῇ ἐκείνου σφαλερᾷ καρηβαρούμενος, καὶ περὶ γῆν ἀραττόμενος. Καὶ συνελόντι φάναι, ὅταν πρὸς τὴν τῶν θείων ἴδω ὑπεροχήν, αὖθις ίλιγο γιῶ, καὶ κραδαίνομαι, ὥσπερ οἱ ἔκ τινος ὑψηλῆς ακρωρείας εἰς ἀχανὲς κατακύπτοντες πέλαγος, ἢ, αὖ πάλιν, οἱ τὰς ὄψεις πεπληγότες, ἐν σταθηρᾷ μετ σημβρία τοῦ ἡλίου τὸν οὐρανὸν διῖππεύοντος, ἀτενὲς αὐτὸν ἀθρῆσαι πειρώμενοι, ὑπερβολῇ τῶν μαρμαρυγῶν καὶ τῇ ἐκεῖθεν λαμπρότητι ἀμαυρούμενοι τὴν έχασιν. Δεῖν τοίνυν ᾠήθην τῇ σιγῇ βοηθῷ χρήσασθαι. Αλλ' ἵνα μὴ τῇ παντελεῖ κωφώσει βασκανίας υπο τοις ὑμῖν εἰκότως γένωμαι, τὸ εὐπειθὲς καὶ ὑπήκοον τῇ εἰκαία σιωπῇ διακρουόμενος· — τοῦ μὲν θεσπε σίου Δαβίδ μελῳδοῦντος· Πολλὰ ἐποίησας σύ, Κύσε ό Θεός μου, τὰ θαυμάσιά σου· καὶ τοῖς δια λογισμοῖς σου οὐκ ἔτι τις όμοιωθήσεται· ἀπήγ ειλα καὶ ἐλάλησα, ἐπληθύνθησαν ὑπὲρ ἀριθμόν. Καὶ πάλιν· Εὐηγγελισάμην δικαιοσύνην ἐν ἐκε κλησίᾳ μεγάλῃ· ἰδοὺ τὰ χείλη μου οὐ μὴ κωλύσω, Κύριε· σὺ ἔγνως. Την δικαιοσύνην σου οὐκ ἔκρυψα ἐν τῇ καρδίᾳ μου· τὴν ἀλήθειάν σου καὶ τὸ σωτήριόν σου εἶπα· οὐκ ἔκρυψα τὸ ἔλεός σου καὶ τὴν ἀλήθειάν σου ἀπὸ συναγωγῆς πολ λῆς· σὺ δὲ, Κύριε, μὴ μακρύνῃς τοὺς οἰκτιρμούς σον ἀφ' ἡμῶν. Τοῦ δὲ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων ε. ἐγγράφου καθολικῆς παρεγγυώντος ἕτοιμον ὑπάρ- · Peal. xxxix, 6. Locus mutilus. Eur. tit lere se posse vident; quod uuum restat, forte preximam aliquam ad insulam clavi adjumento dir:- gunt navem, ac nulla non ratione saluti su cousulunt. Ad eam delati propins, ubi horrendo mor:is e periculo servati, se in tutum sub promontoria. receperunt; testes grati animni voces ad omnium servatorem Deum emittunt. Ita nos etiam, Pater optime, qui procellosun vitæ hujus mare trajicimus, absurdarumque opinionum fuctibus multipliciter exhausti, nullum usquam rationis participem portum invenimus, ad benignitatem tuam nos conferimus; utque nos cum de adoranda sacrosanctaque Trinitate, tum aliis sacrarum litterarum capitibus audias, obsecramus: ne cum insipientibus circumveniamur, sed confirmati doctrina, et admonitioni suavissimæ quæ obsecuti, e mundi hujus tempestate paulatim nosmet taciteque subducamus, et participem animi naviculam nostram in secretum ab omni fluctu Christi portum agere studeamus. Responsio. Meam vero intelligentiam accurata sacrarum litterarum explicatio longe excedit ac superat: quippe quæ purgata necdum sit, crassæque in nobis materici multis morbis obnoxiam vestem nondum deposuerit; nam socordia depressus, ad Deum qui justus est, ipse non justus erigi nequeo: non ipsum accedere mihi fas est, ut de corpore‹rum et corporis expertium, de judicii, de Providentiæ rationibus erudiar: cum et opifex, et dux, et gubernator sit omnium, non ut cum Rege ac Domino miser ipse versari possum: quippe qui capite nudo hactenus eum compellare audacter nequeo, cum mundi adhuc simulacra circumferam, et corrupta imagine quasi. crapula gravatus, ad terram allidar. Ad summam, quoties divinarum rerum sublimitatem intueor, mox vertigine correptus tremo, illorum instar qui de excelso montis vertice in immensum mare prospectant; vel idem accidit mihi, quod iis qui dum et› læsis oculis et puro meridie, sole cœlum pereqiLante, immoto hunc vultu intueri conantur, victi a. nimia radiorum copia et orto ab iis splendore, videndi facultatem amittunt. Quapropter equidem existimavi silentii ope mihi utendum esse. Verum ne, si prorsus siin mutus, invidiæ merito meo me insimuletis, quasi qui facilitatem obsequendi vana taciturnitate repellam, ― cum divinus ille Davides canat: Multa tu, Domine, qui Deus es meus, admiranda fecisti; nemo tibi par esse cogitando potest; equidem hæc annuntiavi ac protuli, supra omnem numerum amplificata sunt'. Item, Magno in cœlu justitiam annuntiari; ecce labia mea, Domine, ncn comprimam, sicut ipse nosti. Justitiam tuam meo in corde non occultavi; veritatem ac beneficium in salvando me tuum exposui; misericordiam et veritatem tuam frequente in concilio non celavi: tu quidem,. Domine, miserationem tuam multiplicem nobis diu.

S. CÆSARII GREGORII FRATRIS ne diferto '. Itidem cum princeps apostolus praecipiat, ut ad reddendum rationem ca de spe quam fovemus, ad quemvis de hac re sciscitantem parati simus ': Paulus etiam clarissime clanet, esse nobis ipsius vestigiis inhærendum, imitandumque Cliristum: qui profecto et ipse divinitus præcepit *, ut quæ gratis acceperimus, cum aliis vicissim gralis communicemus; omnesque vires in hoc contendamus, ut divina nobis in eum finem ab ipso credita talenta, quo augeantur, duplicemus, ne si vano hæc silentio tapquam in terra defoderimus, una cum pravo illo desideque servo de quo proditum metuendum mihi potius, quam silendum arbitror. Est enim sapientiæ principium, Domini timor": quemadmodum vates ille rerum divinarum prudens Davides loquitur. Præclarum gane, certo judicio cops:derateque silere, ac mundo quidem quasi mutum ac crucifixum, in prædicatione vero divinorum operum ad omnes illustrem ac perpetuo vocalem esse. Nimirum et summa cum voluptate muti diviuis in rebus erimus, et nihilominus cas absque silenţio, tractabimus, exoran'es divinum Numen in iis sane quæ animo perniciem afferunt, his verbis: Adhibeto, Domine, custodiam ori meo, et circum labia men quoddam ostium, quo coerceantur: neve cur meum ad sermones pravos deflectere patiaris. In illis vero, divina quæ sunt, et in quibus vivit animus: Aperito labia mea, Domine, ac laudem tuam os meum annuntiabit '. Quamobṛem merito ad interrogationes vestras íterum accingar, sic tamen, ut et Dewn orationis nostræ ducem constituam, et vestris ad hunc supplicationibus innitar. Libet enim illos imitari, qui ludos equestres perlubenter spertant, Solent hi cursuum in certaminibus ad eos quos favore suo complectuntur, tametsi ad summam illi celeritatem nihil reliqui faciant, victoriae tamen studio de sellis gradibusque superioribus quasi toto çum viscerum motu, arclamationibus uti; oculisque una cum cursu circumaclis, aurigam (uti quidem arbitrantur ipsi) majorem ad impetum excitant. Quin et equos acclamando cohortantur, proque flagello,manum ad eos, protendunt, et indice digito proximos sibi feriunt; neque malas tantum fricant, sed nonnunquam et deștem exacuunt, et vultu minantur, et tolos se ad stadij cursores erigunt, digitisque gesticulando quæ facere sibi ad consequendum præmium videantur, indicant. Atque þæc non eo faciunt, quod ad victoriam quidquam quomenti afferant, sed suam erga illos qui decertant kenevolentiaın amoremque tam voce quam gestu exprimunt. Idem ut et ipse faciam, amici ac frafres, quos equidem maxime suspicio, meum me stydium erga vos cogit. Nam apud vos qui agiliter virtutis stadium percurritis, et ad supernæ vocationis præmium crebris et expeditis saltibus contenditis, non quaedam proprie mea leviaque pro- • Psal. xxxix, 10 12. 1. 9. Psill. cxt, 3, 4. " χειν πρὸς ἀπολογίαν παντὶ τῷ πυθομένῳ περὶ τῆς ἐν ἡμῖν ἐλπίδος· καὶ Παύλου δὲ τοῦ ὑψηλού διαρρή δεν βοώντος, κατ' ίχνος αὐτοῦ βαίνειν, καὶ Χριστὸν μιμεῖσθαι· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ Χριστοῦ θεηγορούντος, δωρεάν ειληφότας ομοίως παρέχειν, καὶ παντὶ σθένει διπλασιάζειν τὰ παρ' αὐτοῦ ἡμῖν ἐπὶ τοῦτο πιστευ μενα θεῖα τάλαντα, μὴ ἐκεῖνα τῇ εἰκαίᾳ σιγῇ οίονε! ἐν χέρσῳ κατορύττοντες, ἅμα τῷ ἐν Εὐαγγελίοις πονηρῷ καὶ ὀκνηρῷ οἰκέτῃ εἰς τὸ σκότος ἐκβληθῶμεν τὸ ἐξώτερον· — ἐνταῦθα οὖν ἄμεινον τῷ δέει, ἢ τῇ ή σιγῇ βοηθῷ χρήσασθαι est in Evangeliis, ad tenebras extimas abjiciamur: ᾿Αρχὴ γὰρ σοφίας φόβος Κυρίου, φησὶ Δαβιδ ὁ τῶν θείων μελωδός. Καλὸν γὰρ τὸ σιωπήν διακρίσει, καὶ λογισμῷ κρείττονι, καὶ οἱονεὶ κωφὸν καὶ ἐσταν ρωμένον ὑπάρχειν τῷ κόσμῳ, ἐνεργῆ δὲ καὶ ἀφ φθογγον τῶν θείων ὀργάνων. Οὕτως γὰρ συμβήσεται ἡμῖν ἡ τῶν θεσπεσίων ἐράσμιος κώφευσις καὶ ἀσί γητος ὁμιλία, ὅταν ἐκλιπαροῦμεν τὸ θεῖον· ἐπὶ μὲν τῶν ψυχοφθόρων βοῶντες· Θου, Κύριε, φυλακήν τῷ στόματί μου, καὶ θύραν περιοχῆς περὶ τὰ χείλη μου, καὶ μὴ ἐκκλίνῃς τὴν καρδίαν μου εἰς λόγους πονηρίας· ἐπὶ δὲ τῶν θείων καὶ ζωοποιῶν· Κύριε, τὰ χείλη μου ανοίξεις, καὶ τὸ στόμα μου ἀναγγελεῖ τὴν αἴνεσίν σου, Εἰκότως οὖν αὖθις ἀποδύσομαι πρὸς τὰς ὑμῶν πεύσεις, Θεὸν καθηγεμόνα τοῦ λόγου ποιούμενος, καὶ ταῖς ὑμῶν πρὸς αὐτὸν ἱκετείαις ἐπερειδόμενος. Η ὡς τοῖς παρ' αὐτῶν στο δαζομένοις ἐν ταῖς ἁμίλλαις τῶν δρόμων, ἂν καὶ μηδὲν προθυμίας εἰς τὸ τάχος ἐλλίπωσιν, ὅμως τῇ περὶ τὴν νίκην σπουδῇ ἄνωθεν τῶν καθισμάτων και βάθρων ἐπιδοῦσιν ἐξ εὐσπλαγχνίας αὐτῆς· καὶ τὸν ὀφθαλμὸν τῷ δρόμῳ συμπεριάγοντες, διεγείρουσιν, ὡς οἴονται, εἰς ἐξυτέραν ὁρμὴν τὸν ἡνίοχον, ἐπικλητ γάζοντες ἅμα τοῖς ἵπποις· καὶ ἀντὶ μάστιγος τὴν χεῖρα κατ᾿ αὐτῶν παρατείνοντες, καὶ τῷ λιχανῷ δακτύλῳ τοῖς ἐχομένοις παίοντες, καὶ τὴν παρειάν παρακνώμενοι· πολλάκις δὲ καὶ τῶν ἐδόντων παραθήγουσι, καὶ ἀπειλοῦσι, τῷ βλέμματι αύτανδροι ἐπὶ τοὺς σταδιοδρομοῦντας διανιστάμενοι, χειρονομούντες αὐτοῖς τὰ δοκούντα πρὸς τὸ ἔπαθλον· οὐχ ὅτι συν τελεῖ πρὸς τὴν νίκην τὰ δρώμενα, ἀλλ' ευνοία τ πρὸς τοὺς ἀγωνιζομένους, φωνῇ τε καὶ σχήματι τὸν πρὸς ἐκείνους ἔρωτα διαγράφοντες. Ὅπερ καὶ αὐτὸ τῷ πρὸς ὑμᾶς πόθω ποιεῖν ἀναγκάζομαι, φίλων ἐμοὶ καὶ ἀδελφῶν τιμιώτατοι, ὠχυπόδως ἐνάρετον δια θέουσι στάδιον, καὶ πρὸς τὸ βραβεῖον τῆς ἄνω κλή σεως πυκνοῖς τε καὶ κούφοις συντεινομένοις τας ἅλμασι· οὐκ οἰκεῖά τινα ἢ αὐτοσχέδια φράζων, ἀλλ' ὅσα τῶν ἀοιδίμων καὶ μακαρίων Πατρῶν τοὺς λει μῶνας ἐπελθὼν τῆς ἐκείνων βοδωνιάς συνήγαγον ὧν τὰ ῥόδα τῷ ἐκ πλευρᾶς ὕδατι τοῦ Θεοῦ καὶ Λόγου σαρκωθέντος ἄρδεται, καὶ τῷ ξὺν ἐκεῖθεν αἷματι ἐρυθραίνεται· οἱ κόσμον ὅλων εὐωδιάζονται λάμποντες καὶ δαδουχοῦντες ὑπὲρ τοὺς φωστῆρας τοῦ στερεο * 1 Pet. 111, 15. • Philipp. 1!, • Psal. 1, 17. * Matth. s, 8. • Matth. xxv, 50. * Fral.

DIALOGUS I. ματος, λόγον ζωῆς ἐπέχοντες· ὧν οὐδέποτε ἡ θρυ- feram, sed quæcunque clarorum Patrum prata pera αλλὶς πίπτει, οὐδὲ ὁ λύχνος συντρίβεται, οὐ δαπα grans, de illorum roseto collegi: quorum rosæ aqua νᾶται τὸ ἔλαιον, ἡ λυχνία οὐ σείεται, ὁ πυρσὸς οὐ latere Dei ac Verbi, qui carnem assumpsit, manante μαραίνεται· ῥάβδον δὲ σταυρὸν περιφέρουσι, καὶ rigantur et ab jugi sanguinis indidem orti rivo. πήραν τὰ Εὐαγγέλια, καὶ τὴν ἀγάπην καλαύροπά τε rubro colore tinguntur, totumque mundum suavi καὶ σύριγγα, ἐν αὐτοῖς τὸ λογικόν ποίμνιον τοῦ Χρισ odoris fragrantia replent: qui et splendore suo firστοῦ νέμοντες. Πύθεσθε οὖν, ἀξιάγαστοι, περὶ ὧν mamenti luminaria vincunt, et vitæ sermonem copἥκατε, τὰ θεῖα ἐκείνων σπέρματα παρὰ τῆς ἐμῆς tinent, quorum ellychnium nunquam decidit, et ἀσθενείας ἀμώμενοι. lucerna non comminuitur, et oleum non absumitur, et lampas non quassatur, et flamma non exstinguitur; nam crucem gestant pro virga, Evangelia pro pera, charitatem pro pedo ac fistula, quibus omnibus Christi gregem rationis participem pascunt. Quamobrem, viri optimi, sic ea proponite, de quibus percunctatum accessistis, ut qui divina borum semina messuri ex me, homine cateroqui vili, sitis. ΠΕΥΣΙΣ Β'. Ἐπεὶ δή τινας ἀλόγους και βλασφήμους φωνὰς παρ' ἐνίων ἀκούομεν, περὶ τοῦ μονογενούς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, λεγόντων, κτιστὸν μὲν εἶναι τὸν Υἱὸν καὶ τῷ Πατρὶ ἀνόμοιον· τὸ δὲ Πνεῦμα ἐν ὑπηρέτου καὶ ἀποστόλου τάξει τετάχθαι, καὶ ἔτι αλογωτέρας καὶ ταπεινοτέρας τὰς περὶ αὐτῶν δόξας διαλαμβανόντων· ἀξιοῦμέν σου τὴν φιλότεχνον ἀγά την δι' ἐπιτόμου ῥηθῆναι ἡμῖν ὡς ἔχει τὰ περὶ τῆς θείας καὶ προσκυνητῆς Τριάδος. Απόκρισις. Πᾶσα δόσις ἀγαθὴ, καὶ πᾶν δώρημα τέλειον ἄνωθέν ἐστι, καταβαῖνον ἀπὸ τοῦ Πατρὸς τῶν φώτων, φησὶν ὁ θεῖος Ιάκωβος. Αλλ' ἐρεῖς εἰκόν πως· Ποίων ἄρα φώτων; Κυρίως μὲν καὶ πρώτως ἀληθινὸν φῶς ὁ Πατήρ, καθώς φησιν Ἰωάννης ὁ Θεολόγος· καὶ αὕτη ἐστὶν ἡ ἐπαγγελία ἢν ηκούσαμεν ἀπ' αὐτοῦ, δηλονότι τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἀναγγέλλομεν ὑμῖν, ὅτι ὁ Θεὸς φῶς ἐστιν, καὶ σκοτία οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ οὐδεμία. Φῶς δὲ καὶ ὁ Υἱός, καθὼς ὁ αὐτός φησιν· ν γὰρ τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν 8 φωτίζει πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον. Αὐτὸ δὲ τὸ ἄῦλον καὶ ἀνύκτερον φῶς, τὸ πάτης νοερᾶς τε καὶ λογικῆς φύσεως φωτιστικὸν ἐν Εὐαγγελίοις φησίν· Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου. Φῶς δ' ὑπάρχειν καὶ τὸ θεῖον Πνεῦμά φημι, συνάδων τῷ θεσπεσίῳ Δαβίδ· Ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς. Ἐν γὰρ τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ ὁρῶμεν τὸν Υἱὸν καὶ Θεόν· ἐν δὲ τῷ Υἱῷ, τὸν Πατέρα· ἐν ἀμφοῖν δὲ, τὸ Πνεῦμα, καθώς φησιν ὁ Υἱός, ῾Ο Πατὴρ ἐν ἐμοὶ, κἀγὼ ἐν τῷ Πατρί· καὶ, Ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ, ἑώρακε τὸν Πατέρα. Περὶ δὲ τοῦ Πνεύματός φησί, Τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, τὸ ἐκ Πατρὶς ἐκπορευόμενον. Εν φωτὶ οὖν τῷ Πατρὶ, φῶς τὸν αὐτοῦ Παῖδα καὶ Λόγον ὁρῶμεν· καὶ ἐν φωτὶ τῷ Υἱῷ, φῶς τὸ Πνεῦμα ὁρῶμεν. Εἰκότως οὖν νοείσθω, τρία ἐν ἀλλήλοις φῶτα, ἀσυναλείπτως καὶ ἀχωρίστως ήνωμένα. Αλλ' ὁ μὲν ἐπὶ πάντων Θεὸς, καὶ Πατὴρ ὁ παντοκράτωρ οὐ γεννητὸς, οὐκ αἰτιατὸς ὑπάρχει· γεννήτωρ δὲ καὶ αἴτιος τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, ὡς πηγὴ ποταμοῦ, ὡς ἀκτῖνος ἥλιος, ὡς φλογὸς τὸ πῦρ • αἰτία μὲν, οὐ προγενεστέρα δέ. Ομοίως καὶ τὰ ἐξ αὐτῶν αἴτια μὲν, οὐ μεταγενέστερα δέ· οὕτως καὶ το Jac. 1, 17. to fuan. xv, INTERROGATIO II. Quando igitur ex nonnullis voces quasdam abhorrentes a ratione et exsecrandas audimus, qui et de unigena Dei Filio et de Spiritu sancto asserunt, illum quidem creatum, Patrique dissimilem: hunc vero ministri loco ac conditione esse, nonnullas etiam his absurdiores abjectioresque de utroque commenti opiniones: per eam te charitatem obsecranius, qua nos ut liberos tuos complecteris, ut quid de divina et adoranda Trinitate sit statuepdum, breviter nobis exponas, Responsio. Omne bonum donum, munus omne perfectum de supernis oritur, et a luminum Patre descendit, quemaɖmodum divinus vir Jacobus inquit ". At qualiumnam, non immerito quæsiveris, luminum? Nimirum et proprium, el princeps, et verum lumien est ipse Pater, sicut Joannes ille cognomento Theologus his verbis scripsit: fleec est illa annuntiatio, quam nosmet ex ipso, Filio scilicet, audivimus, Doum esse lumen, et caliginem in ipso nullam esse". Deinde Filius quoque lumen est, sicut idem Joannes ait: Erat is lumen verum, quod venientem in hunc mundum omnem hominem illuminat ". Quin et ipsum toe ab omni crassa materie caligineque secretum lumen, quod omnem naturam intelligentia praeditam ac rationis participem illuminat, in Evangeliis inguit: Ego sum mundi lument. Sanctum etiam Spiritumn lumen esse, divino Davidi assentiens ajo: In lumine, ait, tuo lumen videbimus". Nam in Deo ac Patre Filium et ipsum Deum, atque in Filio Patrem, Spiritum autem in utroque cernimus, quemadmodum Filius ait: Pater in me est, et ego in Putre 18. Qui vidit me, Palrem vidit. De Spiritu vero inquit: Spiritus veritatis, qui de Patre procedit 1. Itaque in lumine, quod est Pater, Iunien aliud, nimirum ipsius Verbum ac Filium cernimus, et in lumine quod est Filius, lunen Spiritum videmus. Quamobrem ratione consentanea tria in seipsis lumina intelligantur, omni sine tani confusione quam separatione unita. Extra quam quod omnipolens ille Deus ac Pater, qui supra universa est, non est genitus, non ortus ab alio, tanquam causa: genitor autem et causa ipsius Filii sicut fons fluJoan. 5. ", 18 Joan. 1, 9. 13 Joan. vill, 12. ** Psal. xxxv, 10. 18 Joan xιν, 9, 0.

S. CÆSARI GREGORII FRATRIS minis, sicut sol radii, sicut ignis dammæ. Horum ergo sicut sunt illa quidem causæ, non tamen hæc ortu præcedunt: sic Filius est quidem is a Patre, tanquam a causa et genitore, ab æterno ineffabiliter genitus: non tamen tempore posterior, non inferior potestate, non inæqualis majestate. Nimi850 ὁ Υἱός· ἐξ αἰτίου και γεννήτορος τοῦ Πατρὸς ἀϊδίως ἀφράστως γεννηθείς, οὐ μεταγενέστερος δὲ χρόνια, οὐκ ἐλάσσων δυνάμει, οὐκ ἀνόμοιος δόξῃ· ἀεὶ ἐν τῷ Πατρί, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ σὺν τῷ Πατρὶῶν, ἀσυναλείπτως, ἀχωρίστως, ἀμεταβλήτως ξυνών τῷ γεννήτορ.. rum semper et in Patre, et ex Patre, el cum Patre exsistit, eique sine confusione, sine separatione, sine immutatione adest. INTERROGATIO 17. Et qui potest is qui ex Patre genitus est, et exiit, cum Patre et in Patre exsistere? Nam quod semel est genitum, atque ab eo quo continebatur, exiit, quo pacto rursum erit in gignente? Responsio. ΠΕΥΣΙΣ Γ. Καὶ πῶς ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθεὶς καὶ ἐξελθών, σὺν τῷ Πατρὶ καὶ ἐν τῷ Πατρὶ δύναται εἶναι; Το ἅπαξ γεννηθὲν καὶ προελθὸν τοῦ ἔχοντος, πῶς πάλιν ἐν τῷ γεννήσαντι ἔσται; Απόκρισις. Αλλ' οὐκ ἴσα βροτοῖς κατὰ ῥεῦσιν ἢ τομήν, ή διάστασιν, ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς προῆλθον, ἀλλ' ὡς ἐκ κρήνης ποταμοὶ, ἐξ αὐτῆς καὶ ἐν αὐτῇ καὶ σὺν αὐτῇ ὄντες· καὶ ὡς ἐκ τοῦ ἡλίου αἱ μαρμαρυγαί, ἐν αὐτῷ καὶ σὺν αὐτῷ καὶ ἐξ αὐ τοῦ· καὶ ὡς ἡ φλόξ καὶ τὸ φῶς, ἐκ τοῦ πυρὸς καὶ σὺν αὐτῷ καὶ ἐξ αὐτοῦ. Ἀμυδροῖς μὲν, ἐπικέσι δέ, τῇ εἰκόνι χρησάμενος ἔφην. Τοίνυν ἐν τῷ Πατρὶ ὧν ἐξῆλθεν, καὶ σὺν τῷ Πατρὶ ὑπάρχει, καὶ ἔσται εἰς τοὺς αἰῶνας· καθὼς αὐτός φησιν· Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί· τὸ ταὐτὸν τῆς οὐσία; καὶ τὸ ἀπαράλλακτον τῆς θεότητος καὶ ἰσοσθενὲς ἐκ τούτων δηλῶν. Καὶ πάλιν· Ἐγὼ ἐκ τοῦ Πατρὶς ἐξῆλθον καὶ ἐλήλυθα εἰς τὸν κόσμον· τὸ ἑτεροῖον καὶ ἰδιάζον τοῦ προσώπου παριστῶν. Τὸ δὲ θεῖον καὶ πανάγιον Πνεῦμα, οὐ γεννητὸν μὲν, ἐκπορευτὸν δὲν καὶ αἰτιατὸν ἐξ αἰτίου τοῦ Πατρός εκπορευόμενον, ᾿Αλλὰ καὶ Δαβίδ, ὁ τῆς θείας Τριάδος ἐξηγητή Τῷ λόγῳ Κυρίου, φησὶν, οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθη σαν, καὶ τῷ Πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν. Ζαχαρίας δὲ τούτοις συμφωνώνἸσχυέτωσαν, φησὶν, αἱ χεῖρες Ζοροβάβελ, καὶ αἱ χεῖρες Ιωσεδέκ τοῦ ἱερέως, καὶ αἱ χείρες τοῦ λαοῦ· διότι ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι, καὶ ὁ Λόγος μου, καὶ τὸ Πνεῦμά μου, λέγει Κύριος παντοκράτωρ. Αγέννητος οὖν ὁ Πατὴρ, γεννητὸς ὁ Υἱός, εκπορεύ τὸν τὸ Πνεῦμα, ἐν ἀλλήλοις φῶτα· μήτε συναλει φόμενοι, ὁμόφωτοι, ἀείφωτοι, ἀδιαιρέτως χωριζό μενοι ταῖς ὑποστάσεσιν ήτε προσώποις, καὶ ἀσυναλείπτως ενούμενοι τῇ ὑπερουσίῳ οὐσίᾳ, καὶ ὑπὲρ νοῦν συναφείς, καὶ διαστάσει ἀδιαστάτως. Καὶ οὔτε αἱ τρεῖς ὑποστάσεις εἰς τοσαύτας φύσεις τέτ μνουσι τὴν μίαν τῆς θεότητος οὐσίαν, οὔτε ἡ μία οὐσία εἰς ἓν πρόσωπον καὶ μίαν ὑπόστασιν συνο ελείφθη, καὶ συναιρεῖται τὴν τρίστομον καὶ τρισαέν ναον κρήνην τῆς θεότητος. Φῶς τοίνυν ὁ Πατήρ, φῶς ὁ Υἱός, φῶς τὸ θεῖον Πνεῦμα· ἀλλ᾽ οἱ τρεῖς, ἐν ὑπάρχουσιν φῶς, ὑπὲρ χρόνον προαιώνιον, ἀναρ χον, τριπρόσωπον, τρισυπόστατον, τριδέσποτον, τρί θρόνον, τριλαμπές, τριαυγές, ἰσολαμπές, ἀναλ λοίωτον, ἀμείωτον, ἀνύκτερον, ἀχείρωτον, αλλ βητον, μία ουσία, μία συσθένεια, μία εύκλεια, μία βασιλεία, μία θεότης, ἐν θέλημα, δράμα 20 Zach. iv, 6, Nimirum Filius ac Spiritus non hominum more per fluxionein sectionenive, aut dimensionein ex Patre prodierunt, sed ut ex fonte flumina, quæ quidem ex eo et in co et cum eo sunt: ut ex sole radii qui in co, et cum eo, et ex co sunt: ut flamma et lux de igne, cum igne, in igne exsistunt. His enim rebus equidem usus hæc declaravi, obscure sane rem explicantibus, sed ab imagine tamen non prorsus abhorrentibus. Filius ergo qui est in Patrc, de eodem prodiit, et cum Patre exsistit, et infinitis sæculis erit, quemadmodum ipse inquit: Ego in Patre sum, el Pater est in me ". Quibus verbis et eamdem utriusque naturam sive essentiam, et nulla ex parte diversam utriusque divinitatem, et parem denique potestatem esse significat. Rursus cum ait: Ego de Patre sum egressus, atque in mundum veni 19: diversitatem proprietatemque personæ demonstrat. Porro divinus sanctissimusque Spiritus non ille quidem est genitus, sed procedit, atque eo ipso quod de Patre procedit, a Patre tanquam causa oritur. Davides quidem, sacrosanctæ Trinitatis enarrator, Verbo Domini, inquit, constabiliti sunt cæli, et Spiritu oris ipsius omnis cælestis exercitus ". Quibus et illa Zachariæ verba sunt consentanea: Robusta sint Zorobabeli et Josedeci sacerdotis, et populi manus; quoniam ego vobiscum sum, et Verbum meum, et Spiritus meus. Hac Domini omnipotentis verba sunt s. Pater igitur non est genitus, Filius genitus, Spiritus procedit; quæ tria sunt in seipsis lumina; non confunduntur, lucent eoder lumine, lucent æternum, indivise per hypostases sive personas distinguuntur, et sine confusione sunt unum essentia supernaturali, et conjunctione mentis vim superante, et distantia nullam dimensionem admittente. Atque tres lypastases deitatis unam essentiam in totidem naturas non dividunt: ita unitas essentiæ fontem illum deitatis tribus ostiis æternum fluentem, in unam sive personam sive hypostasin neque commiscet neque contrahit. Ergo et Pater lumen est, et Filius est lumen, et Spiritus itidem sanctus et nihilo tamen minus hi tres unum lumen exsistunt, quod est supra omne tempus, et ante sæcula, et ex17 Joan. xv, 10. 1s Joan. xvi, 28 1 Psal. xxxi, 6.

DIALOCUS I. καὶ πρόσταγμα· πᾶσα ενότης καὶ ἰσότης καὶ ταυτότης ἐν Τριάδι, πλὴν ἀγεννησίας καὶ γεννήσεως καὶ ἐκπορεύσεως, ἑκάστης ὑποστάσεως ἰδιαζόντως οὔσης καὶ ἐσομένης, οὐκ ἀρξαμένης, οὐ παυσαμένης, ἀλλ' ἀεὶ ὡσαύτως ἐχούσης καὶ ἀμεταβλήτου μενούσης, 'Αεὶ γὰρ ὑπῆρχεν ὁ Θεὸς καὶ Πατήρ ἀεὶ ὢν Πατὴς Παιδός μονογενοῦς, αὐδῆς ἐνυποστάτου, πάντα δρώ σης, ἀεὶ ξυνόντος αὐτοῖς τοῦ θείου Πνεύματος, καὶ συμπροσκυνουμένου παρὰ πάσης νοερᾶς τε καὶ λο γικής φύσεως. Οι πρόγονός τις ἐξ αὐτῶν οὐδ᾽ ἐπί γονος, οὐκ αὔξων, οὐ λήγων κατὰ τὸ αἰσθητὸν φῶς, ἢ τὰς ὑπερκοσμίους δυνάμεις· αἱ ταὐτὸν μὲν τῇ οὐ τία πᾶσαι ὑπάρχουσαι (ὁμοίως καὶ αἱ λογικαὶ βρο. τῶν ψυχαί, ταὐτὸν ὑπάρχουσαι τῇ ουσίᾳ πᾶσαι), αἱ μὲν τυγχάνουσι τάξει, αἱ δὲ στάσει, ἕτεραι δὲ παρα στάσει καὶ λειτουργίᾳ, ἐπιβολαῖς καὶ μεταβολαῖς καὶ μετατροπαῖς, αυθαιρέτως πρὸς τὸ χεῖρον ἢ κρεῖτο τον ρέπουσαι, οὐκ ἀνάγκῃ δὲ φυσικῇ ἐκπίπτουσαι κατὰ τὸ μεῖζον καὶ ἧττον· ἐν τούτοις τὸ διάφορον ἔχουσαι τῆς ὑπεροχῆς. Φῶς δὲ καὶ ὁ βροτὸς προσ αγορεύεται, φῶς καὶ ὁ ἥλιος καὶ ἡ σελήνη καλεῖται· φῶς καὶ ἡ ποικίλη τῶν ἄστρων χορεία κατωνόμα σται. Ἀλλὰ τῶν εἰρημένων πλείστων ὑλικῶν καὶ διαφόρων φώτων, πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως ποιητής καὶ δημιουργὸς ὑπάρχει τὸ ἀληθινὸν καὶ ἄϋλον φῶς, ὁ ἐπὶ πάντων Θεὸς καὶ Πατήρ, σὺν τῷ μονογενεῖ αὐτοῦ Παιδὶ καὶ θείῳ Πνεύματι· ὁ ἀσώματος, ὁ ἀόρατοῦ, ὁ ὑπερούσιος καὶ ὑπεράγνωστος, ὁ τοῦ μὲν Υἱοῦ γεννήτωρ, τοῦ δὲ Πνεύματος προβολεὺς, κατὰ φύσιν ἀφάτως, ἀχρόνως, πρὸ τῶν αἰώνων· οὐ γὰρ πρόγονον ἢ ἐπίγονον, οὐ προϋπάρχον ἢ ἐπείσακτόν τι ἐν τῇ θείᾳ Τριάδι, οὐ προαιώνιον, οὐ τήμερον, οὐκ ἐπέκεινα. Τρία γὰρ ὑπάρχει ἀεὶ, τρία συνάγια, τρία ξυνάναρχα, τρία έμπρακτα, τρία σύμπρακτα, τρία έμμορφα, τρία σύμμορφι, τρία ενεργά, τρία συνεργά, τρία ἐνυπόστατα, τρία συνυπόστατα, οὐ μεταβαλλό μενα και μεταχωροῦντα, ἢ μιγνύμενα εἰς ἄλληλα. 'Αεὶ γὰρ ὁ Πατήρ, καὶ μόνον Πατὴρ, οὐχὶ καὶ Υἱός ἀεὶ Υἱὸς ὁ Υἱὸς, καὶ μόνον Υἱός· οὐχὶ δὲ καὶ ὁ Πατήρ. νομοίως δὲ καὶ τὸ θεῖον Πνεῦμα, οὔτε Πατήρ ἐστιν, οὔτε Υἱός· ἀλλ' ἐκπορευτὸν ἀναλλοιώτως. Αμεταβλήτως ἔχουσιν ἀεὶ τὸ ἑστὼς καὶ ἰδιάζον καὶ ὑπερτέλειον, κατὰ τὴν οἰκείαν ἕκαστος ὑπόστασιν· Πατήρ καὶ Υἱὸς καὶ ἅγιον Πνεῦμα, Τριὰς ἐν μονάδι ἔστι τε καὶ νοεῖται, καὶ ὁμολογεῖται καὶ προσκυνεῖται, παρά τῶν ἐν ἀληθείᾳ καὶ οὐ σχήματι καὶ βλασφημία προς κυνούντων· ὡς Αρειος, διαιρῶν καὶ ζυγοστατῶν, μεῖζον καὶ ἧττον ἐν τῇ θείᾳ Τριάδι φανταζόμενος· ἢ ὡς Σαβέλλιος συναλείφων καὶ συγχέων, υἱοπατορίαν μεμηνότως παιδεύων. Ισοσθενὴς τοίνυν ή θεία Τριάς, Ισοκλεής, ισομεγέθης, μᾶλλον δὲ ὑπερκλεὴς, ὑπερ μεγέθης, καὶ πάσης καταλήψεως υπερτέρα, ἐν μιᾷ θεότητι καὶ βασιλείᾳ, καὶ ῥώμῃ καὶ αὐθεντίᾳ, πάντα ἐκ μηδενὸς ὑποκειμένου φυσιουργήσασα, τὸ δ' ὅπως, ἐκείνην τὴν ἀκρίβειαν καταλείψωμεν· Οὐδεὶς γὰρ οἶδε τὸν Πατέρα, εἰ μὴ ὁ Υἱός, οὐδὲ τὸν Υἱόν τις ἐπίσταται, εἰ μὴ ὁ Πατήρ. Αποκαλύπτει δὲ βροτοῖς ἐκείνους τὸ θεῖον Πνεῦμα. Οὐκοῦν ταῦτα τρία ὄντα, οὐκ αύξοντα, οὐ λήγοντα, οὐ κορυφούμενα, οὐ συναγ pers principii, et personas tres habet, et tres liypostases, et tres Dominos, et thronos tres, et trinam lucem, et trinum splendorem et iucis æqualitatem; immutabile, nulli obnoxium Jiminutioni, caliginis expers, invictum, interkui minime subjectum; una essentia, potestas una, una gloria, unum regnum, una divinitas, una voluntas, actus, imperium. Denique nonnisi unilas, æqualitas, identitas est in Trinitate, extra praprietaten ingeniti, et geniti, et procedentis: unaquaque hypostasi singillatim et exsistente, et exstitura; non aliquando orta, non desinente, sed eodem se modo semper habente, ac manente citra mutationem omnem. Semper enim exstitit Deus ac Pater, qui quidem semper est Pater unigenæ Filii, Verbi subsistentis, a quo facta sunt universa, quibus et divus ille Spiritus semper adest, unaque cın ipsis ab omnibus intelligentia rationèque præditis creatis adoratur. Nemo in his vel prior est natu, vel posterior; non accrescit, non imminuitur instar luminis, quod sub sensun cadit, vel instar earum quæ supra mundum sunt copiarum: quæ cum universæ natura sua idem exsistant (quemadmodum et animi hominum rationis participes idem natura sua sunt omnes), partim tamen ordine, partimn statione, partim assistendi ministrandique munere diderunt, ac per incrementa et mutationes et conversiones, libero animi consilio vel in melius vel deterius propendentes, non aliqua naturali necessitate magis minusve degenerant, excellentibus aliis alias secundum ea, quæ indicavimus, discrimina. Quin et homini luminis appellatio tribuitur, et soli, et lunæ, et vario reliquorum siderum choro quorum tamen maximo numero luminum, de materie constantiua, multisque parti bus ac modis inter se diversorum auctor est et opifex verum illud et expers materiei lumen, nimirum Deus et Pater, qui est supra omnia, cum unigena Filio suo, diviuoque Spiritu, incorporeus, sub aspectum non cadens, omni et natura el cognitione superior: qui Filium genuit, et Spiritum produxit ratione secundum naturam ineffabili, siue ullo tempore, ante sæcula: non enim quidquam vel n:ajus vel mirus natu, non quidquam prius exsistens adventitiumve divina in Triuitate vel anterius est, vel est hodie, vel deinceps erit. Nimiruu tria semper exsistunt, tria sunt ejusdem sanctitatis, tria simul expertia principii, tria agentia, tria· simul agentia, in cadem forma, tria conformi:, tria efficacia, tria effectionibus conjuncta, tria subsistentia, tria simul subsistentia, quæ non mutantur, neque transeunt, neque miscentur inter se. Nam semper exsistit Pater, et quidem solummodo Pater est, non etiam Filius; semper exsistit Filius, et quidem solummodo Filius est, non etiam Pater; similiterque diviuus ille Spiritus nec Pater est, nec Filius; sed emni sine mutatione procedit: semper habent id qual singulis est peculiare, perfectione summa,

S. C.ESARII GREGORII FRATRIS y o sua unusquisque hypostasi: nimirum Pater, μενα, ἐξ αὐτοῦ ἢ παρ' αὐτοῦ ἢ πρὸς αὐτὸν ἕκαστα Filius. Spiritus sanctus, in unitate Trinitas et est, ἀξίως νοούμενα, καὶ ὀρθῶς πιστευόμενα· καθώς ἑαυτά et intelligitur, et profitendo perhibetur, et adora- ἀποκαλύπτει φῶς, πῦρ, πνεῦμα, καὶ ἑτέραις, εἶμαι, tur ab iis qui vere, non speciei causa, vel blaspheme δράσεων παραβολαῖς καὶ ὁμοιώσεσι, καθώς άξιος και a lorant ut Arius qui et Dei naturam distrahit, et νείη τοῖς θείοις διακονούμενος. að trutinam revocat, et majus ac minus divina in Trinitate imaginatur: vel ut Sabellins, qui eamdem commiscet ac confundit, et υἱοπατορίαν, lioc est, Patris Filiique confusionem singulari furore docet. Quapropter statuamus Trinitatem parem potentia, gloria, amplitudine, vel potius summa cum gloria et amplitudine, omnem animi perceptionem superantem; idque in una divina natura, regno, tobore, libera potestate, quæ universam rerum naturam de nulla materie subjecta fabricata sit. Quemodo autem hæc sese habeant, id vero accurate pervestigare supersedeamus. Nam nemo ueil Patron: xisi Filius, neque Filium quis novit nisi Pater”, Mortalibus autem eos divus ille Spiritus patefacit. Atque in hune modum hace tria sic exsistant, ut nec accrescant, nec minuantur, nec altius insurgant, nec contralace lur, et singula ex se, vel a se, vel ad se, ratione ipsis consentanea, tam intelligantur quam credan tur: quemadmodum seipsa patefaciunt lumen, ignis, spiritus. Quin et per alias, ut equidem arbitror, visionum comparationes et similitudines patefiunt, prout dignus is habitus fuerit, qui divinas res tractat. INTERROGATIO IV. At enim qui Moyses scribit, Deus ille tuus, unus est Dominus 31; et in Anne hymno dicitur: Non est quisquam sanctus, ut. Dominus; non est quisquam justus, ut Deus noster; non est quisquam sancius extra te"; quin et ipse Christus ait: Ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum; non inquit (Jesum) Deum*? Responsio. Enimvero Christus his verbis a deitate seipsum non eximit, sed potius ad unius rerum principis ae Dei agnitionem nos in sublime ducit, ne mundi elementis amplius suppliciter addicti simus, ac Dei loco nostris conservis cultum divinum exhibentes, ad deorum multitudinem exorbitemus. Idcirco cum ait, et quem misisti Jesum Christum, quem - nam bune esse dicit nisi Deum? sicut et Joannes inquit: Unigenitus Filius qui est in sinu Patris, ipse enarravit. Quibus sunt consentanea que Paulus de Christo scripsit: Quorum patres, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est Deus super omnia 30. INTERROGATIO V. Si ergo Patri æqualis est Filius, cur in Joannis et Pauli monumentis litterarum non adorationis eo cultu afficitur quo Pater, cui veri Dei appellationem illi tribuunt? Responsio. Ergone quisquam poterit universe receptam Joannis epistolam subvertere, quae in extremo clas mat Jesus Christus, hic verus Deus est, et vita aterna"? Et alio quedam loco de Patre dicit, Deus est lumen, neque adjicit vocem, verum. Ergone dicere audeamus Patrem non esse verum lumen? INT.RROGATIO. vi. Satis abs te Patris et Filii demonstrata est e qualitas Quamobrem quod reliquum est, cupimus etiam de Spiritu sancto fateri opera tua, verum hune Do um dici. ΠΕΥΣΙΣ Δ'. Καὶ πῶς Μωϋσῆς γράφει, Κύριος ὁ Θεός σου, Κύριος εἷς ἐστιν· ἐν δὲ τῇ ᾠδῇ, ή "Αννα, "Οτι εὐκ ἔστιν ἅγιος ὡς ὁ Κύριος, καὶ οὐκ ἔστι δίκαιος ὡς ὁ Θεὸς ἡμῶν, καὶ οὐκ ἔστιν ἅγιος πλὴν τοῦ αὐτὸς δὲ ὁ Χριστὸς λέγει, "Ινα γινώσκωσί σε τὸν μόγεν ἀληθῆ Θεὸν, καὶ ὃν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χριστέρι καὶ οὐκ εἶπε, Θεόν; Απόκρισις. Αλλ' οὐχ ὑπεξάγων ἑαυτὸν τῆς θεότητος ὁ Χριστὸς τοῖαδέ φησιν, εἰς μοναρχίαν δὲ καὶ θεογνωσίαν ἀνάγων ἡμᾶς μᾶλλον, ἵνα μηκέτι ὦμεν τοῖς στοιχείοις τοῦ κόσμου ἱκετεύοντες, καὶ ἀντὶ Θεοῦ τοῖς συνδού λοις λατρεύοντες, καὶ εἰς πολυθεῖαν εἰδώλων ὑποψε ρόμενοι. Φησὶ γοῦν, Καὶ ὃν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χριστόν. Τίνα τοῦτον, ἀλλ᾽ ἢ Θεόν; καθώς φησιν ὁ Ἰωάννης· Ὁ μονογενὴς Υἱὸς, ὁ ὢν ἐν τοῖς κάλ ποις τοῦ Πατρὸς, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο. Συμφώνως δὲ τούτοις Παῦλος γράφων περὶ Χριστοῦ, ἂν οἱ πατέρες, καὶ ἐξ ὧν ὁ Χριστὸς τὸ κατὰ σάρκα, ὁ ὢν ἐπὶ πάντων θεός. ΠΕΥΣΙΣ Ε. Εἰ οὖν ἴσος τῷ Πατρὶ ὁ Υἱός, διατί μὴ προσκυνείν ται τοῖς Ἰωάννου και Παύλου γράμμασιν, ὡς ἐπὶ τοῦ Πατρὸς τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν; (εἰc.) Απόκρισις. "Αρ' οὖν οἷος ὑπάρχεις ὑποσπάσασθαι τὴν καθολικὴν Ἰωάννου Επιστολήν, πρὸς τῷ τέλει βοῦσαν, ὅτι Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς οὗτός ἐστιν ὁ ἀληθινὸς θεὶς καὶ ζωὴ αἰώνιος; Καὶ ἑτέρωθεν, περὶ μὲν τοῦ Πατρός φησιν, ὅτι φῶς ὁ Θεὸς, καὶ οὐ πρόσκειται ἀληθινόν. Τολμητέον ἄρα φῆσαι, μὴ εἶναι φῶς ἀλη Οινὸν τὸν Πατέρα; ΠΕΥΣΙΣ Γ'. Περὶ μὲν τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἱκανῶς ἀπέδειξας τὴν ισότητα. Λοιπὸν δὲ, ἐπὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ζητού μὲν τοῦ ἀληθινοῦ συμφωνίου 21 Matth. x1, 27. 2s Deut. vi. 4. 11 1 Reg. ", 2 apud LXX. Ix, 6. 2' 1 Joan. v, 20. 18 Joan. 1, 5. Συμφωνίου. An legendum συμφωνία»? Epit. 21 Joan. syn, 5. 128 Joan. 1, 18. * R

Απόκριε ς. DIALOGUS I. Ικανός τούτου παιδευτής αὐτὸς ὁ Υἱός. Εάν γὰρ ἐγὼ ἀπέλθω, φησὶν, ἐκεῖνος ἔρχεται τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας. ΠΕΥΣΙΣ Ζ΄. Καὶ ἡ Γραφή κτιστὸν δείκνυσι τὸ Πνεῦμα, λέγουσα· Κύριες στερεών βροντήν, καὶ κτίζων πνεῦμα. Απόκρισις. Αλλ' οὐ περὶ τοῦ θείου ἐνταῦθα Πνεύματός φησι τὸ γράμμα. Οὐ πρόσκειται γὰρ τῷ κτιζομένῳ τὸ ἅγιον· ἀλλὰ ψιλῶς φησι, Ετίζων πνεῦμα, τὸ ἐπὶ κινήσεως νεφῶν καὶ ἐνέργειαν ὑετοῦ πνέον, δι' οὗ καὶ ὁ τῆς βροντῆς εἰκότως ἀποτελεῖται ἦχος, ἐν ταῖς κοιλότητι τῶν νεφῶν ἐναπολαμβανομένου τοῦ πνεύ ματος, καὶ τῇ διαῤῥαγῇ καὶ πνοιᾷ κατακροτοῦντος τὰ ὑποκείμενα· κατὰ τὴν εἰκόνα τοῦ ἐν ὄρνισιν, ἢ κτήνεσι πεφυκότος ὑμένος ἐξιτήλου καὶ διαφανούς πομφόλυγος· όντινα τὰ σοβαρὰ καὶ ἀπαίδευτα μειρά κια κομιζόμενα, καὶ τῷ ἀέρι ἀναξηραίνοντα, τῷ σφῶν πνεύματι διατείνουσιν, εἶτα κρύβδην πατάξαντες τινα τῷ ένῳ τῆς περιφραγῆς τοὺς περιεστῶτας ἐκ ξυ σπλανδίας (sic) αὐτῆς καὶ βάθους καρδίας εθρόησαν. ΠΕΥΣΙΣ Η'. Καὶ πῶς χειμῶνας τῶν αὐτῶν ἔντων πνευμάτων, καὶ σφοδροτέρων μᾶλλον, οὐ γίνονται οἱ τῆς βροντῆς κτύποι; Απόκρισις. Ἐπινοτιζομένων τῶν νεφῶν καὶ μαλακουμένων τῇ τοῦ αέρος παχύτητι, καὶ ὁμιχλώδους καὶ ὑγρᾶς τῶν ἐγκεκραμένων τῇ χέρσῳ κρηναίων τε καὶ ποτα μίων υδάτων, οὐκ ἀποτελεῖται ὁ τῆς διαῤῥαγῆς ἦχος οὐ καθ᾽ ὅλης μέντοι ἠπείρου ταῦτα συμβαίνει, ἀλλ' ἐν τοῖς χειμερίοις αὐτῆς κλίματι μόνοι;, κατὰ τὴν εἰκόνα σκυτάλης ἢ μεμβράνης· ἡλίῳ μὲν διαφυσσο μένων, μηδὲ τὴν ἀφὴν ἄψοφον ἔχειν, νοτιζομένων δὲ, μηδὲ τὴν διαφραγὴν σημαίνειν ἢ συστολήν. Πιλουμένου τοίνυν καὶ παχυνομένου τοῦ περὶ γῆν ἀέρος, Σοκ μὴ ἐξακούεσθαι τὸν ἱκμαρον τῆς βροντῆς ήχου. Εικότως νοείσθω τὸ τοῦ ἀνέμου πνεῦμα κτί ζεσθαι φάσκειν τὴν Γραφήν· διὸ καὶ τῇ βροντῇ συν τέτακται. tonitrus arbitror. Debetis igitur existimare, Litteras qua ips. de causa vox hac tonitrui conjuncta est. ΠΕΥΣΙΣ Θ'. Καλῶς περὶ τοῦ Πνεύματος διδαχθέντες, τὰ περὶ τοῦ Υἱοῦ προστεθῆναι παρακαλοῦμεν. Τὸ γὰρ ὑπὸ τῆς Γραφῆς λεγόμενον, Κύριος ἔκτισε με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, περὶ αὐτοῦ εἰρῆσθαι τινὲς διδάσκουσιν, ὅτι κτιστὸς καὶ τοῦ Πατρὸς ὕστερος. Απόκρισις. Περὶ μὲν τοῦ Υἱοῦ φημὶ κἀγὼ τὸ ῥῆμα, οὐ μέντοι περὶ τῆς αὐτοῦ θεότητος, ἀλλὰ τῆς ἐκ Μαρίας αὐτοῦ σαρκός. "Ακτιστος γάρ θεότητι, κτίζεται τῷ προσλήμματι. Οὐ γάρ φησιν ἡ θεία Γραφὴ περὶ τοῦ Πατρός, Κτίζων εἰς ἀνθρώπους τὸν Χριστὸν αὐτοῦ· ἀλλ', 3 Joan. xvi, 7, 13. 30 Amos IV, 13. Ενέργειαν. Forte leg. ενεργείας. Επιτ. Responsio. Id vero Filius ipse nos abunde aotet, cum ait: Ego si abiero, veniet ille, qui Spiritus est veritatis. INTERROGATIO VII. Atqui Litteræ sacræ Spiritum creatuin esse_significant, cum aiunt: Qui solidum efficit tonitru, et spiritum creal Responsio. At non hic de divino Spiritu sermo est. Nam spiritui creato sancti appellatio non adjicitur, sed nude dicitur: qui spiritum creat: nimirum qui stat in hoc, ut nubes commoveat et efficiat imbres, per quem et tonitrus sonum fieri consentaneum' est, spiritu in concavitatibus nubium intercepto, et perruptione fatuque subjecta supplodente: prorsus uti fieri videmus in avium vel jumentorum vesica quæ tenui pellucidæque bullæ consimilis est. Hanc enim petulantes maleque morati pueri sumptam, et aere siccatam, suo spiritu extendunt, ac deinde clanculum eam ſerientes, fragoris sono circumstantes toto cam viscerum mota et imo corde perterrefaciunt. INTERROGATIO VIII. Et qui fit, ut cum hiberno tempore sint iidem spiritus, imo etiam vehementiores, tonitruum tamen fragores illi non accidant? Responsio. Cum nubes madidæ sunt, ac factæ molliores ob crassitiem aeris, et caliginosam humidamque aquarum evaporationem, tam quæ fontibus, quam quæ fluviis continentur, et terræ mistæ sunt, strepitus ille fragoris orti de perruptione nubium non efficitur: quod quidem non ubivis terrarum accidere solet, sed tantum in climatilus ejus hiemi plus 2quo subjectis. Ac licet hic imaginem de scutica membranave petere, quæ si a sole sunt arefactæ, ne contingi quidem citra strepitúm possunt. Verum ubi maduerunt, sonum plane nullum edunt, sive adeo rumpantur, sive complicentur. Eodem modo si quasi luteus fit. crassusque circa terram aer, exaudiri non posse fluidum laxumque sonum illuın sacras dicere, spiritum illum ventosum a Deo creari: οι Prov. vult, INTERROGATIO IX. Quando recte nos de Spiritu erudisti, petimus nti de Filio quædam adjicias. Quod enim sacris in litteris perscriptum legimus: Dominus me creavit, initium viarum suarum ad opera sua s. id de Filio plerique dictum volunt, esse videlicet huse creatum, ac Patre posteriorem. Responsio. Etiam ipse de Filio dictum illud accipio, non tamen de ipsius divinitate, sed de carne, quam et Maria sumpsit. Increatus enim respectu divinitatis, ejus ratione creatur quod assumpsit. Nec enim Litteræ sacre de Patre sic loquuntur, Qui creat ho-

' ' S. CÆSARI GREGORII FRATRIS minibus Unctum suum sed, Qui annuntiat hominibus Unctum suum, Deum scilicet illum verum, immutabilem, non creatum, coæternum Patri, et cum eo subsistentem ante sæcula: de quo Joannes clamat, Qui est in sinu Patris"; et qui Mosem Pharaoni dicere jubet: non, is qui conditus aliquando est de sententia stolidorum quorumdam et insipientium), sed, Qui est, ad te me ablegavit s Ipse denique de se per Paulum ait: Christus qui est Deus super universa“. INTERROGATIO X. Imo de Patre scripsit hoe Moses, Qui est, ad te me ablegavit, non de Christo. Responsio. Απαγγέλλων εἰς ἀνθρώπους τὸν Χριστὸν αὐτοῦ, τὸν ἀληθινὸν καὶ ἄτρεπτον Θεόν, τὸν ἀναλλοίωτον, τον ἄκτιστόν τε καὶ συναΐδιον τῷ Πατρί, προ αιώνων ξυνυπάρχοντα· Ἰωάννου μὲν βοῶντος, Ὁ ὢν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρός· αὐτὸς Μωσεῖ ἐντέλλεται ἐρεῖν τῷ Φαραώ, ούχ, Ο τοτε κτισθεὶς κατὰ τοὺς εἰκαιοβούλους καὶ ματαιόφρονας), ἀλλ', 'Ερεῖς, φησίν, . Ὁ ὢν ἀπέσταλκέ με.» Αὐτὸς δὲ περὶ ἑαυτοῦ ἐν Παύλῳ φησί, Χριστὸς ὁ ὢν ἐπὶ πάντων Θεός. ΠΕΥΣΙΣ Γ. ᾿Αλλὰ Μωϋσῆς περὶ τοῦ Πατρὸς ἔγραψε τὸ, θ ώς ἀπέσταλκέ με, οὐ γὰρ περὶ Χριστού. Απόκρισις. Ἀξιῶ ὑμῶν τὴν ἀγάπην, μή παραχαράσσειν τὰ Εὐαγγέλια, τοῦ Κυρίου ἐν αὐτοῖς θεηγορούντος, Μα σῆς ἔγραψε περὶ ἐμοῦ, καὶ αὐτὸς μαρτυρεί τηλ ἐμοῦ. Ἂν τοίνυν ὁ Πατήρ, καὶ ὧν ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα, καὶ ἐξ αὐτοῦ γεννηθεὶς, οὐ συναλοιφή ἂν τῷ Πατρὶ, οὐκ ἀρξάμενος τὸ εἶναι, ἀλλὰ συνῶν τῷ Πατρὶ ὡς γνήσιος Υιός. Οὐκ ἦν γάρ ποτε αἰών, 4 χρόνος, ἢ καιρός, ὅτε οὐκ ἦν ὁ Υἱός. Δρα καὶ αὐτὸς ὁ Πατὴρ ἦν ἑτέρου Πατρὸς τοῦ πρὸ αὐτοῦ; Αμα οὖν Πατέρα ομολογήσεις, ξυνομολογεῖς αὐτ θες τὸν μονογενῆ καὶ φίλτατον Παλα. Οἱ γὰρ δοκοῦντες διὰ τῆς προϋπάρξεως τὸν Πατέρα τι μῖν, τέλεον ἀσεβοῦσι, χρόνον ἢ καιρὸν προτάττοντε; τοῦ ποιητοῦ τῶν αἰώνων Χριστοῦ. Παρὰ Θεῷ γὰρ οὐκ αἰων, οὐ χρόνος, οὐχ ἡμερῶν περίοδοι, οὐ στιγμαί, οὐκ ἄτομοι, οὐ ῥιπὴ ὀφθαλμοῦ, οὐ διανοίς φαντα σθῆναι οἷόν τε τῆς ἀφράστου Τριάδος τὸ ἄχρονον. γὰρ φῂς ὅτι ἦν Πατήρ ποτε, ὅτε οὐκ ἦν ὁ Υἱός, τίνος ἄρα ὑπῆρχε Πατὴρ μὴ ὄντος Υἱοῦ; Εἰ δ᾽ αὖ πάλιν τὸν Πατέρα αὐτὸν μὴ ὑπάρχειν ὑποστὰς εἶ, ξυνατέ λου αὐτὸν καθόλου τὸ εἶναι. Πίστευε οὖν ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν, μὴ συνούσιν, κατὰ τὴν τοῦ Σε βελλίου παροινίαν. Τὸ μὲν γὰρ ὑπάρχει ὑποστάσεις δηλωτικόν, τὸ δὲ, βλασφημίας εἰς Πατέρα τοῦ Μω καὶ τοῦ Πνεύματος ανακιρναμένων, καὶ εἰς μονάδε τὴν Τριάδα ἀναλυούσης, ὅπερ ἀλλότριον παντελῶ; τῶν θείων ὑπάρχει νόμων. Equidem a vestra charitate peto, ne sacrorum Evangeliorum falsarii sitis, in quibus ipse Dominus hoc divinitus protulit: Moses de me scripsit, et mihi testimonio est. Igitur et Pater est exsistens ille, et Filius exsistit cum Patre, de Patre genitus, non confusus cum Patre, non exsistendi principium habens, sed exsistens cum Patre, tanquam nativus Filius. Nec enim unquam ævum aliquod vel tempus vel temporis articulus fuit, quo Filius non ex-isteret. Cæteroqui num et ipse Pater erat alterins se prioris Patris? Quapropter simul Patrem profiteberis, et mox cum Patre unigenam dilectissimumque Filium. Nam qui se Patrem honore putant afficere, si dicant eum prius exstitisse, prorsus impii propterea sunt, quod tem - pus ante sæculorum opificem Christum statuunt. Etenim apud Deum nec ævo locus est, nec tempori, nec dierum conversionibus, nec puncto, nec minutis, nec oculi momento, siculi nec informare secum mens ulla Trinitatis ineffabilis æternitatem potest: quippe si dicas, fuisse Patrem aliquando, cum Filius non exsisteret: cujus erat, obsecro, Pater, cum Filium non haberet? Quod si negas eum Patrem esse, simul ipsam ejus naturam in universum tollito. Quapropter credendum, esse Filium ejusdem essentiæ cum Patre, non cum essentia Patris confusum, quemadmodum Sabellius delirabat. Nam horum alterum significationem personæ ac substantiæ habet, alterum plane blasphemum est: quando ea ratione Filius et Spiritus cum Patre commiscentur, ac Trinitas in unitatem resolvitur: quod omnine divinis a legibus est alienum. INTERROGATIO XI. Quantum nos quidem deprehendimus, venera tione dignissime Patr, tres esse deos statuis: quo si exorbitabimus, in multitudinem incidemus. Eaque ratione fet, ut nos doceas colere non unum principem Deum, sed muitos. Responsio. Ego vero cum tres personas statuo, non divinam naturam divido, sed unitatem ejus confitendo, Trinitatem supplex imploro. ss Joan. 1, 18. 35 Exod. 11, 1.4. ΠΕΥΣΙΣ ΙΑ'. Ἐξ ὧν εὑρίσκομεν, τριθεῖαν φρονεῖς, τιμιώτατε Πάτερ· εἰς ἣν ἐκφερόμενοι, εἰς πολλὰ ἐκπεσούμεθα, καὶ οὐ μοναρχίᾳ, ἀλλὰ πολυθεία λατρεύειν παρασκευή ζεις ἡμᾶς. Απόκρισις. Οὐ τὴν θείαν φύσιν διαιρῶν, τρεῖς αὐτῆς ὑποστά σεις φημί, ἀλλ' ἐκείνης τὴν ἔνωσιν όμολογον, Τρικός ποτνιῶμαι δεόμενος. 3: Rom. 1, ss Joan. V,

DIALOGUS 1. ΠΕΥΣΙΣ ΙΒ'. Τὸ δὲ λέγειν σε Θεὸν τὸν Πατέρα, καὶ Θεὸν τὸν Υιόν, καὶ Θεὸν τὸ ἅγιον Πνεῦμα, τριθείαν φανερῶς διδάσκεις. Απόκρισις. Τριάδα φημὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας, τῆς αὐτῆς ῥώμης τε καὶ θεότητας. οὐκ αύξουσαν ή μειουμένην καὶ λήγουσαν, οὐ προσθήκην τῷ ἀριθμῷ λαμβάνουσαν· εἰ καὶ σαρκὶ ἑνωθῆναι ὁ Λόγος ηὐδόκησεν, μηδὲν ἐπεισάγων τῷ ἀριθμῷ τῆς Τριάδος. Μία οὖν ἐν Τριάδι σφραγὶς καὶ σωτηρία, καὶ οὐδὲν ἐν αὐτῇ κτι στόν. Εἰ γὰρ ἄκτιστος ὁ Πατήρ, κτιστὸς δὲ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα, κατὰ τοὺς Ἀρειανούς μύθους, καὶ τοὺς λοιποὺς ματαιόφρονας, τίνι λόγῳ συνήπται καὶ συνδέδεται συγκεραννύμενον καὶ συνδοξαζόμενον τοῖς κτιστοῖς τὸ ἄκτιστον, ἐν τῇ σφραγίδι τῆς μυστι κῆς τελειότητος; "Αρ' ὡς μὴ οἴου τε τοῦ Πατρὸς στ ζειν, καὶ προσλαβομένου βοήθειαν τὰ δύο κτιαρά; ma? quasi videlicet Pater salutem largiri non possit, assumpserit. ΠΕΥΣΙΣ ΙΓ'. Εἰ οὖν τρία τῆς Τριάδος πρόσωπα καὶ τρεῖς ὑποστάσεις, πάντως ἡ ὑποστάσις ἓν πρόσωπον ἂν εἴη, καὶ τὸ πρόσωπον ἐνυπόστατον. Ἐξ ὧν τρεῖς δηλοῦν· ται θεοί· ὅπερ ἀναιρῶν ὁ ᾿Απόστολος γράφει, Εἰς Κύριος, μία πίστις, εν βάπτισμα· καὶ πρὸ τούτου Μωσῆς τῷ Ἰσραὴλ, Κύριος ὁ Θεός σου, Κύριος εἰς ἐστιν. Απόκρισις. Αλλά μετὰ Μωσέως και Παύλου, καὶ τῆς φωτ νῆς τῶν Χερουβὶμ καὶ Σεραφὶμ ἀκούσωμεν, "Αγιος, ἅγιος, ἅγιος, ἀσιγήτως βοώντων. Οὐ γὰρ δις 4 τε τράκις τοῦτό φασι τὰ πνευματικὰ ἐκεῖνα καὶ θεο φόρα ζώα, οὐδ' αὖ πάλιν μονοφωνοῦσιν, ἢ, "Αγιοι, ἅγιοι, φασίν, ἵνα μὴ τὸ ἑνικὸν πολυώνυμον ἀποφαί νωσιν· ἀλλὰ τρισὶ μὲν τὸν ἁγιασμὸν ἀσιγήτως άναφωνοῦσιν, ἐνικῶς δὲ ἀποφαίνονται· ἵνα μὴ πολυ θεῖαν τοῖς νηπιόφροσιν ὑποσπείρωσιν. ΠΕΥΣΙΣ ΙΔ'. Τί οὖν ἐστι τὸ γεγραμμένον, ὅτι Τὸ Πνεῦμα ἐρευ νὰ τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ; Εἰ ὁμοούσιος Τριάς, καὶ μία γνώσις καὶ ἓν θέλημα, καὶ μία αὐτῆς ἡ θεότης, καὶ οὐ κτιστόν τι καὶ ἀνόμοιον ἐν αὐτῇ, πῶς ἐρευνᾶν λέγεται τὸ Πνεῦμα τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ, ὡς ἀγνοοῦν; Εἰ γὰρ γινώσκει, οὐ χρὴ ἐρευνᾶν· ἀγνοίας γὰρ ἐστι τὸ ἐρευναν. Απόκρισις. 'Αλλ' οὐκ ἀγνοίς ἢ περιεργίᾳ, κατὰ Μακεδόνιον τὸν μεμηνότα, ἐρευνᾶ, ἀλλὰ γνησιότητι. Ἐπειδὰν γὰρ ἐν τοῖς ἐναρέτοις καὶ ἐναγίοις βροτῶν γένηται τὸ θεῖον καὶ πανάγιον Πνεῦμα, παρασκευάζει αὐτοὺς τὰ βάθη έρευ ναν τοῦ Θεοῦ, ἐκ τῆς προχείρου τοῦ γράμματος ἐξετά INTERROGATIÓ XII. At cum Deum Patrem, Deum Filium, et Deum Spiritum sanctum dicis, manifesto tres dcos doces. Responsio. Imo Trinitatem profiteor unius et ejusdem essentiæ, potestatis ac divinitatis ejusdem, quæ von augescit, vel deminuitur, vel deficit, nec incrementum numeri recipit. Quanquam enim Verbo placuit cum carne uniri, numero tamen Triuitatis haudquaquam aliquid addidit. Quapropter unicum est in Trinitate signaculum atque salus, et nihil in ea - dem creatum. Quippe'si Pater est increatus, Filius autem creatus, itemque Spiritus, de sententia fabularum Arii reliquorumque dementium: quonian, quæso, pacto creatis increatum conjunctum est et copulatum, ita ut pari honore gloriaque cum eo afficiatur in obsignatione perfectionis illius arcaac propterca creata duo, quorum ope uteretur, INTERROGATIO XIU. Quod si ergo tres sunt Trinitatis personæ ac tres hypostases, omnino sequetur, hypostasim personam, ac personam vicissim hypostasin constituere; qua ratione tres dii significantur: id quod Apostolus refellere volens, in hæc verba scripsit: Unus Dominus, una fides, unum baplitmas; et ante ipsum Moses ad Israeliticos inquit: Dominus Deus ille tuus, Dominus unus est 34. Responsio. At præter Mosem et Paulum etiani cheruborum seraphorumque vocem illam audiamus, qua citra intermissionem clamant: Sanctus, sanctus, SANctus 38. Nam hoc non vel bis vel quater animalia illa spiritualia divinoque Numine plena proferunt, non item semel tantum ederunt; vel sancti, sancli, dicunt, re quod unicum est, plures appellationes labere declarent; sed tribus sanctitatem, pere petuo tribuunt; et singulari nihilominus vtuntur numero, ne deorum multitudinem in animos rudioum inserant. INTERROGATIO XIV. Quid igitur sibi vult, quod præscriptum legimus, Spiritus scrutatur etiam Dei profunditates s? Si Trinitas unius et ejusdem est essentiæ, si una cognitio, voluntas una, divinitas una, nec quidquam in ea creatum vel inæquale: quo tandem pacto scrutari Spiritus profunditates Dei, tanquam eas ignorans, dicitur? Quippe si eas cognitas habet, perscrutationis haud indiget; cum scrutari sit ignorationis. Responsio. At non scrutatur ex ignoratione vel curiositate, quemadmodum furens ille Macedonius tradit, sed nativa quadam ipsi proprietate. Nam cum divinus ille sanctissimusque Spiritus est in egregiis et sanctis hominibus, sic eos instruit, ut profundise Ephes. 1, 5. 37 Deut. vi, 4. ** Isa. vi, 3; Apoc. iv, 8. 39 1 Cor 1, 18. Ἐν τῇ σφραγίδι. In obsignatione, hoc est in baptismo. Respicit fortasse auctor Epics. 1, 15, 17, 50.

S. CESARI GREGORII FRATRIS σεως, ἐπὶ τὴν ὑψηλοτέραν αὐτοὺς ἀνάγει διάνοιαν, τῇ ἐρεύνῃ τῶν θειοτέρων, ὥσπερ ἐν βυθῷ τινι γενομέν νης τῆς διανοίας, καὶ τῷ ἀγκίστρῳ τοῦ πνεύματος ἐκ τοῦ βιωτικοῦ βυθοῦ τὸν ἰχθὺν τῆς ψυχῆς ἀνάγου τος, ἔχοντα ἐν τῷ στόματι τὸν πολυτίμητον πατέρα, καὶ τοῦ παντὸς Σωτήρα Χριστόν. Ούτως γὰρ καὶ ὁ τῶν ἀποστόλων κορυφαῖος, ἀνθ' ἑαυτοῦ καὶ Χριστο τὸν τῆς ψυχῆς ἰχθὺν δοῦναι τοῖς ἀπαιτοῦσι προςτάττεται, ἔχοντα τὸν στατήρα Χριστόν, καὶ τῆς πο στεως τὸν λόγον ἐν τῷ στόματι, καὶ τὴν ἐκ βάθος καρδίας ἀναγωγὴν καὶ αἴνεσιν. Αλλὰ καὶ ὁ ὑψηλές Απόστολος, Ημεῖς δέ, φησί, τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ ἐλάβομεν, ἵνα ίδωμεν τὰ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ χαρ σθέντα ἡμῖν. Καὶ πάλιν ὁ αὐτός φησιν· Ἡμῖν δὲ ὁ Θεὸς ἀπεκάλυψε διὰ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ. Καί πάλιν Δαβὶδ ὁ τῶν θείων μελωδός· Τὸ στόμα μου, φησίν, ήνοιξα, καὶ είλκυσα πνεῦμα· οὐκ ἀέριον δὲ, ἀλλὰ τὸ θεῖον, δι' οὗ τὰ ἀπόκρυφα τῆς θεανόμ κῆς τοῦ Θεοῦ παρουσίας, πρὸ χιλίων ἤδη ἐτῶν προ απεφήνατο, διαρρήδην τραγωδῶν τῷ Θεῷ· Τὰ ἄδηλα καὶ τὰ κρύφια τῆς σοφίας σου εδήλωσάς μοι. tates Dei scrutentur, de faciliore ac obvia cuivis Litterarum sacrarum indagatione subvehens ipsos ad sensum quemdam sublimiorem, dum in perscrutatione rerum diviniorum quasi ad fundum niens penetrat, perque spiritus bainum de hujus vitæ gurgite, piscem animi educit, continentem ore staterem illum maximi pretii, adeoque Christum Servatorem omnium. Sic enim et apostolus ille princeps pro seipso et Christo animæ piscem iis qui exigebant, dare jubetur ", habentem staterem Christum et fidei doctrinam in ore, profeclamque de profunditate cordis subvectionem et hudem. Εx profundis enim, inquit, clamavi ad te, Domine; Domine, exaudi vocem meam “. Sed et eximius ille Apostolus: Nos, inquit, spiritum Dei accepimus, ut sciamus quæ a Deo donata sint nobis". Atque iterum inquit idem: Nobis autem Dens revelavit per Spiritum suum". Et rursus divinorum carminum auctor Davides: Os meum, inquit, aperui, et spiritum attraxi», nempe non aerium, sed divinum, per quem abscondita de adventu uniti cum Deo hominis mille jam ante annos luculente declarat, canens Deo: Obscura et abscondita sapientiæ tuæ nota fecisti mili **. INTERROGATIO XV. Si Filius est Deus et æqualis Patri, quomodo ignorat ea quæ novit Pater? At vero ipse in Evangelio inquit: Nemo novit diem, neque horam consummationis, neque angeli cœlestes, neque Filius, nisi solus Pater 4. Responsio. cœSolet humanis uti similitudinibus sacra Scriptura, et de rebus naturalibus sæpenumero quædam petit, ut cum in Evangelio inquit Dominus: Simile est regnum cœlorum fermento", el grano sinapis Paulus item ille sublinis, Corpora, inquit, lestia sunt, et corpora terrestria". Et de rebus naturalibus sumptum etiam illud, quod ad Corinthios scribens, tiliæ citharæque meminit 8. 11circo et ipse nunc a rebus nostris petita exili quadam similitudine utar. Num ignoraret mea ratio consilia mea? nullus hoc eorum, qui vel quale:mcunque disciplinam consecuti sunt, dicet. Quomodo igitur Dei et Patris Verbum ignorabit ejus consilia? cum dicat ipse, Omnia quæcunque habet Pater, mea sunt $1: nempe quod Deus est vita, quod est lux, quod est immortalitas, quod est incomprehensibilis. Et alibi ait: Omnia mea tua sunt, Pater, et tua mea sunt”. Si igitur omnia quæ Patris sunt, ipsius sunt: etiam cognitio quæ Patris esꞌ, omnino ipsius est; itemque Spiritus, ut paulo post latius dicetur. INTERROGATIO XVI. Num igitur, si dixero, Omnia quæcunque habet Pater, mea sunt, etiam cognitionem habeo Patris, et consilium ejus novi? ΠΕΥΣΙΣ ΙΕ'. Καὶ εἰ θεὸς ὁ Υἱὸς καὶ ἴσος τῷ Πατρὶ, πῶς ἀγνοεῖ & ὁ Πατὴρ γινώσκει; Αὐτὸς γὰρ ἐν Εὐαγγελίοις λέ γει, ὅτι οὐδεὶς οἶδε τὴν ἡμέραν οὐδὲ τὴν ὥραν τῆς συντελείας, οὔτε οἱ ἄγγελοι τῶν οὐρανῶν, οὔτε ὁ Υἱὸς, εἰ μὴ ὁ Πατὴρ μένος. Απόκρισις. Ἐπεὶ οὖν παραδείγματι βροτῶν κεχρῆσθαι πέφυ κεν ή θεία Γραφή, καὶ φυσιολογίαις πολλάκις, και θὼς, ἐν Εὐαγγελίοις θεηγορών, φησὶν ὁ Κύριος, Ομοία ἐστὶν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ζύμῃ, καὶ κόκκῳ σινάπεως· καὶ Παῦλος δὲ ὁ ὑψηλὸς τὴν διά νοιαν, Σώματα, φησίν, ἐπουράνια, καὶ σώματα ἐπίγεια· φυσιολογεῖ δὲ καὶ Κορινθίας ἐπιστέλλων, ἀπὸ σάλπιγγος, αὐλοῦ καὶ κιθάρας· κἀγὼ τοίνυν ἐκ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς ἀμυδρᾷ εἰκόνι χρήσομαι. "Αρ' ούν ἀγνοεῖ ὁ ἐμὸς λόγος τὰ ἐμὰ βουλεύματα; 'Αλλ' cicl τῶν ὁπωσοῦν παιδείας μετειληφότων ταῦτα ἐρεῖ. Πώς οὖν ὁ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς Λόγος ἀγνοήσει τὰς ἐπεί νου βουλάς, φάσκων, Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ ἐμὰ ἔστι; τὸν Θεὸς ἡ ζωή, τὸ φῶς, τὸ ἀθάνατον, τὴ ἀκατάληπτον. Καὶ πάλιν, Καὶ πάντα τὰ ἐμὰ τὰ ἐστι, Πάτερ, καὶ τὰ σὰ ἐμά. Εἰ τοίνυν πάντα πο Πατρὸς αὐτοῦ ἐστι, καὶ ἡ γνῶσις ἡ τοῦ Πατρὸς, πάνω τως αὐτοῦ ἐστι καὶ τοῦ Πνεύματος, ὡς μετ' ὀλίγον πλατυτέρως ῥηθήσεται. ΠΕΥΣΙΣ 19. Τί οὖν, ἐπειδὴ ἐγώ λέγω, Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πα τὴρ, ἐμὰ ἐστιν, ἄρα καὶ τὴν γνῶσιν ἔχοι του Πατρὸς, καὶ τὴν βουλὴν αὐτοῦ οἶδα; • Psal. cxsis, I. ** 1 Cor. 11, 12. 47 Mattis. xii, 53. σε ibil., 31. το Matth. xvii. 26. 1o Marc. xi. 52. * Jean xvi, 10.. As ilidl, 10. us Pal. cxvi, 151. 4º 1 Cor. xiv, 7. * 1 Cor. xv, 40. • P'.

DIALOGUS I. Απόκρισις. Ἔροιμι κἀγὼ ὑμᾶς, ἀξιάγαστοι, Τίς μείζων, ή ἡμέρα καὶ ἡ ὥρα ἐκείνη, ἢ ὁ Πατήρ; ΠΕΥΣΙΣ ΙΖ'. Ο Πατὴρ δηλονότι, ὡς ἄγαρχος καὶ προαιώνιος καὶ ἀκατάληπτός τε καὶ πάντων ποιητής. Απόκρισις. Εἰ τοίνυν μείζων ὁ Πατήρ τῆς ώρας καὶ τῆς ἡμέ ρας καὶ πάντων, πῶς, τὸ μεῖζον ἐπιστάμενος ὁ Υἱός, τὸ ἔλασσον ἀγνοεῖ; καὶ τὸν ποιητὴν γινώσκων, καὶ συνεργῶν αὐτῷ ἐν πᾶσι, πῶς ἀγνοήσει τὰ ὑπ' αὐτοῦ ποιηθέντα; Καθώς γάρ, φησί, γινώσκει με ὁ Πα τὴρ, κἀγὼ γινώσκω τὸν Πατέρα. Πῶς οὖν ἀγνοήσει τὸ ἧττον, ὁ τὸ μεῖζον ἐπιστάμενος; ΠΕΥΣΙΣ ΙΠ. Αλλ' ἡμεῖς νομίζομεν, καὶ τοῦ Υἱοῦ μείζον' εἶναι τὸν Πατέρα, καθὼς αὐτός φησιν· Ὁ Πατήρ μου μείζων μου ἐστιν. Απόκρισις. · Οὐχ ὅσιον οἴεσθε, μείζονα ὑπάρχειν τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα, η περιφερεία, ή όγκω, ἢ χρόνῳ, ἢ καιρῷ, ἢ ἀξία, ἡ ῥώμῃ, ή θεότητι, ἢ μεγέθει, ἢ ὄψει. Ούτ δὲν γὰρ τούτων ἐν τῇ θείᾳ Τριάδι. ᾿Αλλὰ καθὸ Πατὴρ ὁ Πατήρ ἐστιν, οὕτω γνησιότητι ὁ Υἱὸς τὸν Πατέρα τιμᾷ. Οὐ γὰρ ὄγκῳ φέρεται τὸ θεῖον, οὐδ᾽ ὑπέρο ογκος εἶ τοῦ Παιδὸς ὁ Πατήρ· οὐ χρόνοις ὑπόκειται, ἵνα ὑπέρχρονος ᾖ ὁ γεννήτωρ τοῦ γεννηθέντος· οὐδ᾽ αὖ πάλιν τῷ ὕψει μερικῶς τάττεται ὁ Πατήρ, πάντα περιέχων, ὑπ' οὐδενὸς δὲ περιεχόμενος, ἀμεγέθης ὑπάρχων καὶ ἄποσος. ΠΕΥΣΙΣ ΙΘ'. Εἰ οὖν ἴσος τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ ὁ Υἱὸς, καὶ ὡς ἐκεῖ νος ἀγαθὸς, πῶς αὐτὸς λέγει, Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἰς 3 Θεός; Απόκρισις. Αλλ' οὐκ ἀρνούμενος ἑαυτὸν τῆς ἀγαθότητος, οὐδ' υπεκφερόμενος τῆς θεότητος μόνον φησὶν ἀγαθὸν ὑπάρχειν τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα. Ακροτάτης δὲ στορ γῆς καὶ ἀγαθότητος ἐναργῆς ἀπόδειξις, τὸ μὴ ἑαυτῷ, ἀλλὰ τῷ Πατρὶ ἀναφέρειν τὴν τιμήν, φιλοπάτορας ἡμᾶς παιδεύων ὑπάρχειν. Αυθαιρέτως γὰρ μετριάζων οὐ φιλοδοξεί, οὐδὲ τῷ ἀξιώματι κορυφοῦται κατὰ τοὺς σοβαροὺς καὶ ἀλαζόνας ἀμυδρᾶς ἐπιλελημμένους ἀρχῆς, διὰ τῆς πρὸς τὸ ἀμειδὲς καὶ δυσπρόσιτον τῇ τοῦ κήρυκος φωνῇ ἐξογκούμενοι, καὶ πρὸς ἀτίθασσον θῆρα μετατυπούμενοι· οὐχ ἡμερότητι καὶ φιλανθρω πία τὴν ἐξουσίαν κρίνοντες τῆς ἀλήκτου δόξης, εἰκότως ἐπαχθήσονται. Εἰ δὲ προχείρως πᾶν ἀγαθὸν ζωο ποιεῖτε, πλείστους ἐν τῷ μέρει τούτῳ θεοὺς ἕξομεν, πολλαχοῦ τῆς θείας Γραφῆς μετὰ Θεὸν βοώσης υπάρ χειν καὶ ἕτερα ἀγαθά· πὴ μὲν φάσκουσα ἀγαθὸν παῖδα πτωχὸν καὶ σοφὸν τὸν Σαμουήλ, πὴ δὲ, ἀγαθὸς Σαούλ υἱὸς Κίσου, ὁ πρῶτος τοῦ Ἰσραὴλ ἀναξ. Καὶ τῇ *Αννῃ ἀπαιδίᾳ καὶ στειρώσει ποτνιωμένῃ φησὶν ὁ Ἑλκαse Joan. x, 15. 6 Joan. χιν, 28. (β) Εl. Lege ἐστι, vel, εἴη. Επιτ. PATROL. GR. XXXVIII. 88 Marc. X, Responsio. Merito interrogem et ego vos, o præclari, Quis major? num dies et hora illa, an Pater? INTERROGATIO XVII. Pater utique, qui est absque principio, et sæculis omnibus prior, et incomprehensibitis, et omnium conditor. Responsio. Si ergo major Pater, quam hora et dies ille, et quidem major omnibus: quomodo majus cognascens Filius, ignorabit minus? qui et conditorem cognoscit, et operatur cum ipso in omnibus, quomodo ignorabit a se facta? Quemadmodum, inquit, novit me Pater, etiam ipse novi Patrem s Quomodo igitur ignorabit minus, qui novit id quod majus est? INTERROGATIO XVIII. Atqui nos arbitramur etiam Filio majorem esse Patrem, quemadmodum inquit ipse Pater meus major me est ". Responsio. Non satis pie putatis majorem esse Filio Parem, vel ambitus ratione, vel molis, vel temporis, vel dignitatis, vel roboris, vel divinitatis, vel magnitudinis, vel excellentiæ. Nihil enim ejusmodi in sancta Trinitate locum habet. Sed quatenus Pater, Pater est, legitimo quodam bonore Filius Patrem afficit. Non enim mole quadam gestatur Divinitas, ut mole superet Filium Pater neque tempori subjacet, ut prior tempore sit genitor genito: neque item sublimitatis babita ratione separatim ponitur Pater, qui omnia complectatur, ipse a nullo comprehensus, expers magnitudinis et quantitatis. INTERROGAΤΙΟ ΧΙΧ. Si igitur æqualis Deo ac Patri Filius est, et bonus quemadmodum ille, quomodo inquit ipse, Nemo bonus est, præter unum Deum 85? Responsio. Non quod neget in semetipso bonitatem, neque de divinitate se eximens, solum inquit bonum esse Deum et Patrem. Summi nimirum amoris et bonitatis evidens argumentum est, non sibi, sed Patri deferre honorem, quo ipso nos amore parentes prosequi debere docet. Nam sponte de se modeste loquens, non inanem. captat gloriam, neque dignitatis existimatione effertur, ut solent superbi et arrogantes, qui tenue ac obscurum imperium nacti eo ipso ad inamabiles mores, et omni a comitate in congressibus alienos per vocem præconis elati, immanem quamdam in feram mutantur, ideoque non ex mansuetudine ac humanitate perpetuæ gloriæ potestatem metientes, odium in sese non abs re concitabunt. Quod si temere quodvis bonum deificabitis, plurimos in hac parte deos habituri sumus, multis in locis clamante Scriptura sacra, secundum Deum et alia quædam esse bona, verli gratia, quum quodlam ait in loco ", borum fuisse ** | Reg. 11, 26.

S. CÆSARI GREGORII FRATRIS να, Τί λυπῇ; οὐκ ἀγαθές σοι ἐγὼ ὑπὲρ δέκα τέκνα; Ὁ δὲ τῶν θείων σοφός Σολομών· Ἀγαθόν, φησί, πορεύεσθαι εἰς οἶκον πένθους. Και, Ανοιξον τον οὐρανὸν, τὸν θησαυρόν σου τὸν ἀγαθόν. Καὶ, Ἀγαθὸς λόγος, ὑπὲρ τῶμα· καὶ, Ἀγαθὸς κύων ζων, ὑπὲρ λέοντα τεθνηκότα· εἰ δὲ καὶ ἔζη, οὐκ ἂν εἴη Θεός, ὥσπερ οὐδ' ὁ ζῶν κύων, εἰ μὴ παρ' Έλλησιν ἴσον, παρ' οἷς κρῆναι, καὶ κρόμμυα, καὶ γαστρός πνεύμα τα μεμηνότως εκθειάζονται. puerum et sapientem Samuelem: alibi vero bonus erat Saul, filius Cisi, primus rex Israeliticorum. Et Annæ propter orbitatem ac sterilitatem ingemiscenti dicebat Elcana: Quamobrem mæsto es animo? Nonne bonus tibi sum ego præ decem liberis"? Sapiens autem in divinis Solomon: Bonum est, inquit, in domum luctus ingredi ". Et alibi dicitur: Aperi cœlum, thesaurum tuum bonum ". Item, Bonus sermo præstat munere". Item, Bonus canis qui vivit, potior est leone mortuo ". Quod si leo maxime quidem vivus, nisi forte de ethnicis loquamur, apud sine furore quodam inter deos referuntur. INTERROGATIO XX. Quia supra pollicitus es, te latius dicturum de eo quod Christus norit diem illum, et horam consummationis, rationem ejus nobis reddito, nequando disputantibus nobis alio quodam modo nos superare queant, qui se nobis opponunt. Responsio. Est quidem jam de hoc breviter dictum; sed nihilominus magni facio vestram multiplicem de eo quæstionem. Sanctum illud Verbum, vivens et per se subsistens, Rex universæ creaturæ, Patris Filius genuinus, splendor gloriæ, et expressa imago substantiæ, coæternus, et in eodem sedens solio cum Patre, incorruptus judex viventium et morluorum, vita de vita, lumen de lumine, sapientia de sapientia, ex divina scaturigine fons perennis, fumen quod absque defectu manat divinis gratiæ donis, quod impetu suo latineat civitatem Dei,sicut est in carmine illo divino perscriptum: radix Jesse, sceptrum Davidis, virga, et ortus ex ea divinus ille flos, secundum vatem saerum Isaiam “ leo, rex de tribu Judæ, secundum mysteriorum doctorem Mosem"; rationalis, secundum Isaiam", ovis; innocens agnus, secundum Jeremiam " in multis periclitatum, pro salute mundi immolatus; lapis improbatus a Judzis, qui in caput anguli Ec- «lesia gentium est positus, et totam colus ejus structuram conservat, secundum Davidem divinorum carminum auctorem "; maximi consilii nuntius, Deus fortis, ut inquit Isaias"; mortalis faetus, manens Deus, non immutatus ratione naturæ, neque factus alius secundum divinitatem, Verbum illud incarnatuin, et carne genitum, Verbum caro factum, quod tamen quod erat, mansit, non in loc degenerans ratione naturæ (postquam enim intonuisset Joannes: In principio erat Verbum ", omnremque personuisset creaturam, infert: Et Ven cum caro factum est *; quibus verbis Verbum fuisse ante æternitatem, et positum supra omne tempus. Deum, in eadem solii gloria cum Patre ostendit· et subsequentibus aliis, cum ait, Garo factum est, significat uniti cum Deo hominis ex Maria semper Virgine progressum): vivens igitur vivat, non tamen Deus erit, sicuti nec can's quos et fontes, et cepæ, et flatus ventris non ΠΕΥΣΙΣ Κ'. Επειδήπερ ἀνωτέρω ἐπηγγείλω πλατινέρως λέγειν περὶ τοῦ γινώσκειν τὸν Χριστὸν τὴν ἡμέραν καὶ τὴν ὥραν τῆς συντελείας, ἀπόδος ἡμῖν τὸν λόγον, μήποτε συζητούντων ἡμῶν, δυνηθῶσιν οἱ δι' ἐναντίας ἑτέρως ἡμῶν περιγενέσθαι. Απόκρισις. Ηδη ἐν ἐπιτόμῳ εἴρηται περὶ τούτου· ἄγαμαι δὲ ὑμῶν τὴν ποικίλην περὶ τούτου ζήτησιν. Ο τοίνυν ἅγιος Λόγος, ὁ ζῶν, καὶ ἐνυπόστατος, ὁ Βασιλεὺς πά σης ἅμα κτίσεως, ὁ τοῦ Πατρὸς γνήσιος Υἱός, τὸ απαύγασμα τῆς δόξης, καὶ χαρακτήρ τῆς ὑποστάσεως, ὁ συναΐδιος καὶ σύνθρονος τοῦ Πατρὸς, ὁ ἀδέκαστος κριτής ζώντων καὶ νεκρῶν, ὁ ἐκ ζωής ζωή, ὁ ἐκ τοῦ φωτὸς φῶς, ὁ ἐκ τῆς σοφίας σοφία, ἐκ τῆς θείας κρήνης πηγὴ ἀένναος, ὁ ποταμὸς ὁ ἀπα θῶς ῥέων τὰ θεῖα αὐτοῦ χαρίσματα, ὁ τοῖς ὁρμήμασιν εὐφραίνων τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ, κατὰ τὴν θείαν μελωδίαν, ἡ ῥίζα τοῦ Ἰεσσαὶ, τὸ σκῆπτρον τοῦ Δαβίδ, ἡ ῥάβδος, καὶ τὸ ἐξ αὐτῆς θεῖον ἄνθος κατά Ἡσαΐαν τὸν θεσπέσιον, ο λέων, ὁ βασιλεὺς ὁ ἐκ φυλής Ἰούδα, κατὰ Μωσέα τὸν ἱεροφάντην, τὸ λογικὸν κατὰ Ησαΐαν πρόβατον, τὸ ἄκακον ἀρνίον, κατὰ Ἱερεμίαν τὸν πολυκίνδυνον, ὑπὲρ κόσμου σωτηρίας θυόμενον, ὁ λίθος ὁ ἀδόκιμος παρὰ Ἰουδαίοις, ὁ εἰς κεφαλὴν γωνίας τῆς τῶν ἐθνῶν Ἐκκλησίας τεθεὶς, καὶ πᾶσαν τοῦ θιάσου τὴν οἰκοδομὴν συντηρῶν, κατὰ Δαβὶδ τὸν μελῳδὸν, ὁ τῆς μεγίστης βουλῆς ἄγγελος, καὶ Θεὸς ἰσχυρὸς, ὥς φησιν Ησαΐας, ὁ βροτός γενόμενος, μένων Θεός, μὴ τραπεὶς τὴν φύσιν, μὴ ἀλλοιωθεὶς τὴν θεότητα, ὁ σαρκωθείς Λόγος καὶ γεννηθεὶς ἐν σαρκί, ὁ Λόγος σάρξ γενόμενος, κἀκεῖνο μείνας, οὐκ εἰς τοῦτο μεταπεσὼν τῇ φύσει (μετὰ γὰρ τὸ βροντῆ σαι Ιωάννην τὸ, Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ πᾶσαν. κατακτυπῆσαι τὴν κτίσιν, τότε ἐπάγει, Καὶ ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο, προαιώνιον μὲν καὶ ὑπέρχρονον Θεόν, σύνθρονον τῷ Πατρὶ τὸν Λόγον δεικνύς· τὸ δὲ, ἐγέ νετο, ὕστερον δηλῶν τὴν θεανδρικὴν αὐτοῦ ἐκ τῆς ἀείπαιδος Μαρίας προέλευσιν ὁ τοίνυν ζῶν ἅγιος καὶ ἐνυπόστατος Λόγος, λαλῶν καὶ ἀκούων, οὗτος ἐν Εὐαγγελίοις θεηγορῶν φησιν, Οὐδεὶς οἶδε τὴν ἡμέ ραν ἢ τὴν ὥραν ἐκείνην, οὔτε ἄγγελοι τῶν οὐρα τῶν, οὔτε ὁ Υἱός· ὅπερ οἰκονομικῶς φησι· καθὰ w I Reg. xili, 1. * 1 Reg. * Eccle. vit, 3. 6ο Num. xx, 6. οι Prov. xv. 26. ** Eccle. ix, 4 fleb. 1, 3. σε Psal. xLv. Isa. XI, 1. * Gen. XLIX, 9. 67 Isa. Lill, 7. ss Jer. x. 19. σε Psal GXVIL, 22. " Isa. 1x, 6. 7 Joan. 1, 1. το ibid. 14.

DIALOGUS I. γὰρ παρωχηκὼς ἔφην, εἰ παντὸς μεγέθους καὶ καταλήψεως ὑπέρτερον ὑπάρχοντα τὸν Πατέρα γινώσκων, πῶς τὴν ἡμέραν καὶ τὴν ὥραν ἐκείνην, ἀτμίδα ἤτοι χοῦν, καὶ ἔτι ἀδρανῆ καὶ ἀμυδρότερα πρὸς τὸ θεῖον συγκρινόμενα, άγνοεί; διαρρήδην θεηγορῶν, Οὐδεὶς γινώσκει τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υἱός, οὐδὲ τὸν Υἱόν τις ἐπιγινώσκει, εἰ μὴ ὁ Πατήρ. Ὡς γὰρ μέγας ὁ Πατὴρ γινώσκει τὸν Υἱὸν, ὡς δὲ μέγιστος ὁ Παῖς γινώσκει τὸν Γεννήτορα, καὶ ἐσομέγεθες τὸ θεῖον Πνεῦμα ὑπάρ χον γινώσκει τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱόν, ὑπ' ἀμε φοῖν γινωσκόμενον. Δύο δὲ γνώσεις, διττὴν καὶ εἴδη σιν ὑπὸ τῆς θείας Γραφῆς παιδευόμεθα· τὴν μὲν κατ' ἐνέργειαν, τὴν δὲ κατ᾿ ὄψιν, καθὼς ἀμυδροῖς παραδείγμασι χρησάμενος ἀποῤῥήξω τὸν κάλων, εἴ τις ἀγνοεῖ, τῶν αἱρέσεων, ἀντισπώμενος ὑμᾶς τῆς βλασφήμου φάλαγγος. Οὕτως γὰρ αἰχμαλωτισθέντας βροτοὺς ὑπὸ τοῦ ποικίλου Βελιὰρ, ἀντσιχμαλωτίζει Χριστὸς ἐπὶ σταυρῷ ὑψούμενος, κατὰ Δαβὶδ τὸν θεῖον μελωδόν. Προείδε γὰρ ὁ θεσπέσιος τὸ σωτήριον πάθος καὶ τὴν ἡμῶν αἰχμαλωσίαν, δι' ὧν φησιν· Ἀναβὰς εἰς ὕψος ᾐχμαλώτευσας αιχμαλωσίαν, ἔδωκας δόματα ἐν ἀνθρώποις. Τίνα ταῦτα; Τὴν εἰς Τριάδα πί στιν, καὶ τῶν μυστικῶν τελετήν, καὶ ἐλπίδα τῆς ἀνα στάσεως. Επάγει δ' αὖθις ἡ τῶν θείων μελωδία· Καὶ γὰρ ἀπειθοῦντας τοῦ κατασκηνώσαι. Τίνα ἄρα καὶ ποῦ; Τοὺς ἐξ Ἰουδαίων καὶ Ἑλλήνων ἐν τῇ θείᾳ σκηνῇ τῆς Ἐκκλησίας. Απειθῶν γὰρ, παίων, καὶ σπαράττων λύκος Χριστιανούς, Παῦλος, ὁ νῦν τῆς Εκκλησίας στύλος, ἢ ὑψηλόφωνος τῆς πίστεως σάλπιγξ, ὁ πάλαι διώκων κακῶς, καλῶς τραπεὶς ἑκου σίως ὑπὲρ τῶν διωχθέντων μαστίζεται, ὁ παίων ῥαβδί ζεται, ὁ ἀναιρῶν ὑπὲρ τῶν σφαγέντων αυθαιρέτως καρατομεῖται, τῇ οὐρανόθεν φωνῇ καὶ πληγῇ τῶν ὄψεων πρὸς ταῦτα μεταπεσών, ἀντὶ Σαύλου Παῦλος ὑπὸ τοῦ ὠνησαμένου Χριστοῦ μετονομασθεὶς, ἵνα τὰ ἔθνη Χριστιανούς προσαγορεύσῃ. illud sanctum et per se subsistens Verbum, loquens et audiens, in Evangelio divinitus illa verba protulit: Nemo novit diem aut horam illam, nec angeli cælestes, neque Filius: et quidem ratione administrationis sua:, ac secundum peculiarem sensum ca protulit. Ut enim superius a nobis dictum est, si omni magnitudine et comprehensione perceptioneque superiorem Patremn cognoscit, quomodo diem et horam illamı nesciret, quæ sunt instar auræ pulverisque cujusdam, aut etiam levioris et tenuioris rei, si cum natura numinis illius divini comparentur? præsertim quum diserte dicat: Nemo novit Patrem nisi Filius, neque Filium quisquam cognoscit, nisi Pater". Ut enim magnus ille Pater novit Filium, utque maximus ille Filius novit Genitorem: ita et æqualis magnitudine Spiritus ille sanctus novit Patrem et Filium, ab utrisque cogni - tus. De duabus autem cognitionibus duplicique notitia sacris in Litteris docemur; quarum alia quidem secundum quidem secundum actum, alia vero secunduin faciem exsistit, quemadmodum obscuris exemplis utens funem ignorationis abrumpam, ac vos a sectarum blasphemo agmine revocabo. Sic enim captos a versuto Beliale mortales, vicissim captivos sibi reddit Christus, exaltatus in cruce, secundum Davidem vatem divinum. Prævidebat enim sanctus ille vir salutarem passionem et captivitatem nostram: et idcirco inquit: Ascendisti in altum, captivam duxisti captivitatem, dedisti dona inter homines 1. Quænam illa? fidem in Trinitatem, et rerum mysticarum sacram administrationem, et spem resurrectionis. Subjicit autem rursus canticum divinum: Sed et inobedientes ad habitandum ". Queminam et ubi? Eos qui sunt ex Judæis et gentibus, in sancto habitaculo Ecclesiæ. Inobediens enim ille, terrificus et discerpens Christianos lupus erat Paulus, qui nunc Ecclesiæ columna est, altisona Adei tuba; qui aliquando male persequebatur, recte conversus, spontanea voluntate pro iis qui persecutionem patiuntur, flagellatur; percutiens, virgis ceditur: interfector, pro occisis lubens capite truncatur: per auditam cœlitus vocem et oculorum plaganı conversus, pro Saulo Paulus a redemptore Christo deinceps nominatur, ut gentibus Christianorum non:en inderet. Ἀλλ᾽ ἐπὶ τὸ προκείμενον τῷ λόγῳ παλινδρομήσωμεν, ἐξυτέρα τῇ ὄψει τῆς διανοίας χρώμενοι, πρὸς τὴν κατανόησιν τῆς διττῆς γνώσεως καὶ εἰδήσεως. Φησὶ γοῦν ἡ θεία Γραφὴ περὶ τοῦ Ἀδὰμ καὶ τῆς Εὔας, μετὰ τὸ ἐξορμισθῆναι αὐτοὺς τοῦ παραδείσου, αι δουμένους τοῦ ἀπηγορευμένου, Ἔγνω Ἀδὰμ Εναν τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, καὶ συλλαβοῦσα ἔτεκε. Τί οὖν ἐροῦμεν; ὅτι ἐν παραδείσῳ ἡγνόει αὐτὴν ὁ φάσκων περὶ αὐτῆς, τοῦτο νῦν ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀστῶν μου, καὶ σὰρξ ἐκ τῆς σαρκός μου; Αλλ' ἐγίνωσκεν αὐτὴν, ἐκεῖ μὲν τῇ ὄψει μόνῃ, ἐνταῦθα δὲ τῇ έψει καὶ ἐνεργεία σωματικῇ. Καὶ ᾿Αβραὰμ ἔγνω Σάρμαν τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, οὐκ ἀγνοουμένην πρὸ τῆς μίξεως. Καὶ περὶ τοῦ Δαβὶδ φησὶν ἡ τῶν Βασιλειῶν πυκτίς· Ἐγήρασε Δαβίδ, καὶ ἔσκεπον αὐτὸν ἱματίοις, καὶ οὐκ ἐθερμαίνετο, καὶ ἐζήτουν παρθένον Sed enim ad propositum sermonem recurramus, acriore mentis aspectu utentes ad considerationem duplicis cognitionis et notitia. Inquit igitur Seriptura sacra de Adamo et Eva, quod postquam ejecti essent e paradiso, degustato fructu interdicto, cognoverit Adamus Evam uxorem suam, quæ, fetu concepto, pepererit 7. Quid igitur dicemus? an quod in paradiso non cognoverit eam, qui de ipsa dicebat: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea? Omnino cognovit eam, illic quidem solo aspectu, hic autem et aspectu et actu corporali. Sic etiam Abrahamus cognovit Saram uxorem suam, non incognitam ante commistionem. De Davide perscriptum est in libro de Regnis: Consenuit Davides, et operuerunt eum testibus, nec tamen calefiebat. Igitur quarebant virginem, quæ cum ipso ** Marc. xii!, 32. ** Matth. x1, 27. " Psal. LXVII, 19. το ibid. Gen. iv, 1. 10 Gen. 11,

S. CÆSARII GREGORII FRATRIS dormiret, et foveret eum. Et inventa est Abisa Sunamitis, quam non cognovit Davides dormientem secum ". Num igitur propter hoc dicemus, quod neque aspectu neque attrectatione cognoverit eam? Sæpeautem nos quoque dicimus ad eos, qui nobis propter mulieres crimen intentant, devoventes nosmet, ac jurejurando purgantes, non novisse nos, sitne mulier illa, vel vir. ld quod actus quidem ratione dicere vere posse videmur, ex voce tamen et aspectu haud obscuram habemus maris vel ſeminæ cognitionem. Non ignorat igitur Filius diem et horam illam, cum omnia ejus signa prodigiaque terribilia prædicat, et quasi præsentem suis indiciis describat: verum noluit clarius respondere ad vanam illam quæstionem, adeoque prudenter omnibus ut ignota esset, instituit; quo nimirum quamlibet diem et horam illam esse arbitrantes, ad eam præparemur, et sobrie exspectemus ipsam venientem, ad compensationem atque remunerationem certaminum hujus vitæ. Absit igitur procul ea dementia, quæ ignorationem unius diei et horæ quodam cum delirio tribuit conditori sæculorum, in quo sunt omnes thesauri sapientia ", quemadmodum sanctus ille Apostolus loquitur. συγκαθεύδειν αὐτῷ καὶ συνθάλπειν. Καὶ εὑρέθη, φησίν, Αβισσὰ ἡ Σωναμίτις, καὶ οὐκ ἔγνω αὐτὴν Δαβίδ, συγκαθεύδουσαν αὐτῷ. Αρ' οὖν παρὰ τούτῳ ἐροῦμεν μηδὲ τῇ ὄψει καὶ ἀφῇ γινώσκειν αὐτήν; Πολλάκις δὲ, καὶ ἡμεῖς φαμὲν πρὸς τοὺς περὶ για ναικῶν ἐγκαλοῦντας, ἐπαρώμενοι αὐτοῖς, καὶ ἐξομνύ μενοι μὴ ἔγνωκέναι αὐτὴν γυναῖκα υπάρχειν ἢ ἄνδρα. "Απερ ἐπὶ μὲν τῆς ἐνεργείας ἀληθεύειν φα νῶμεν, ἐκ δὲ τῆς φωνῆς καὶ ὄψεως πρόδηλον τὴν γνῶσιν τοῦ τε ἄῤῥενος καὶ θήλεος ἔχοντες. Οὐκ ἀγνοεῖ τοίνυν ὁ Υἱὸς τὴν ἡμέραν καὶ τὴν ὥραν ἐκείνην, πάντα αὐτῆς τὰ σημεῖα καὶ φόβητρα προφαίνων, καὶ οἱονεὶ παροῦσαν αὐτὴν τοῖς γνωρίσμασι διαγράφων ἀλλ' οὐκ ἐβούλετο σαφηνίζειν τὴν εἰκαίαν ερώτησιν, ἀγνοεῖσθαι δ' αὐτὴν πᾶσιν εἰκότως προμηθεύεται, ὥστε πᾶσαν ἡμέραν καὶ ὥραν, ἐκείνην οἰομένους, παρασκευάζεσθαι πρὸς αὐτὴν, καὶ νηφόντως χαρα δοκεῖν αὐτὸν ἥκοντα πρὸς ἔκτισιν τῶν ἐπάθλων τοῦδε τοῦ βίου. Απαγε τοίνυν τῆς ἀνοίας, ἄγνοιαν μιας ἡμέρας καὶ ὥρας καταληρῶν τοῦ ποιητοῦ τῶν αἰώ νων, ἐν ᾧ πάντες οἱ θησαυροὶ τῆς σοφίας ὑπάρ χουσι, καθώς φησὶν ὁ ἱερὸς Απόστολος. INTERROGATIO XXI. Quid igitur? num aliter illam cognoscit Pater, et aliter Filius? Responsio. ΠΕΥΣΙΣ ΚΑ'. Τί οὖν; ἄλλως μεν γινώσκει ὁ Πατὴρ ἐκείνην, καὶ ἄλλως ὁ Υἱός; Απόκρισις. Non aliam quidem dicimus cognitionem Patris, Οὐχ ἑτέραν γνῶσιν φαμὲν τοῦ Πατρὸς, θατέραν δὲ aliam vero Filii et Spiritus, sed aliud quidem actu τοῦ Παιδὸς καὶ τοῦ Πνεύματος ἀλλὰ τὸ μὲν praeteritum, aliud vero in futurum reservatum. Co- πραχθέν, τὸ δὲ ταμιευόμενον. Γινώσκει γὰρ ὁ Πατήρ gnoscit enim Pater illam horam duplici cognitione ἐκείνην τῇ διττῇ γνώσει καὶ πράξει, τῇ μὲν δημιουρ et actu; alia quidem quod tanquam opifex crearit, γήσας, τῇ δὲ κρίνας διὰ τοῦ γνησίου Παιδός κρίνει alia vero quod decreverit per unigenitum Filium πάντας. Γινώσκει δ' αὐτὴν καὶ ὁ Υἱὸς ἴσα τῷ Γεννή judicare omnes. Cognoscit autem ipsam et Filius τορι κατ' είδησιν καὶ πρᾶξιν δημιουργικήν, οὐ μέντοι æqualiter cum Genitore, secundum scientiam et κριτικήν· οὔπω γὰρ ἔκρινεν, τοὺς μὲν πυρὶ ἀσβέστιο, actum creationis, non tamen judicii. Nondum enim τοὺς δὲ τρυφῇ ἀλήκτῳ ἀποκρίνας. Οὐκ ἀγνοίας δὲ judicium exercuit, secretis iis qui vel inexstincto τοῦτο, ἀλλὰ μακροθυμίας, καιρὸν διορθώσεως τοῖς igni, vel voluptati æternæ destinati sunt: id quod μοχθηροίς παρεχομένης, ἐν ᾧ τοὺς μὴ καθαιρομένους non ignorantiæ, sed longanimitatis est, correctionis τὸ αἶσχος καὶ ἐκνήφοντας ἐκτραγῳδῶν καταυλίζων ὁ tempus flagitiosis præbentis. Quo quidem tempore Δαβίδ φησιν· Δανείζεται ὁ ἁμαρτωλός, καὶ οὐκ quotquot a turpitudine non purgantur et evigilant, ἀποτίσει· δάνος τὸν καιρὸν τῆς θείας μακροθυμίας corum miseriam decantans et deplorans Davides δηλῶν, ἔκτισιν δὲ τὴν μετάγνωσιν. Καὶ αὖθις ὁ θεῖος inquit: Matuum accipit peccator, et usuram non per- επάγει μελῳδὸς. Ὁ δὲ δίκαιος οικτείρει καὶ δίδω solvet. Tempus hic scilicet divinæ longanimitatis σιν. 'Ο διδούς, Θεὸς, τὸ διδόμενον, μεταμελείας και significans, ac persolutionis voce intelligens pœni- ρός· δανείζων γὰρ Θεός βροτοῖς, σπανίως ή μόγις, tentiam. Iterumque divinorum carminum auctor ἢ οὐδ᾽ ὅλως ἀπολαμβάνει, μέχρι τέλους τοῦ ὀφεί subjungit: Justus autem miseretur, et date. Quibus λοντος ἀναμένων τὴν ἔκτισιν· δανειζόμενος δὲ διὰ in verbis Deus est qui dat; tempus autem pœni- τοὺς πέλας τὸν ἔλεον, αὖθις πολλαπλάσιον ἀντιδί tentiæ est id quod datur, Mutuum enim dans Deus δωσιν, ὀξέως εὐεργετείν, βραδέως κολάζειν ειωθώς. hominibus, vel raro, vel vix, vel nunquam recipit, Έτι γὰρ καὶ νῦν ἀσεβεῖς θεοστυγοῦσι, καὶ ἄπιστοι usque ad Anem debitoris exspectans persolutionem. ταῖς θεουργίαις ἐπισκάζουσι, οὐδ᾽ ἑτέρῳ τῆς διανοίας Mutuum autem accipiens, propter proximos miseri- τὰς βάσεις ἐρίζοντες, καὶ ἡ ἀδικία κρατεῖ, καὶ ὁ cordiam rursus multiplicans retribuit, cum cito κριτής μακροθυμεί, ἕως τῆς δευτέρας πρὸς ἡμᾶς " * III Reg. 1, 1, 3, 4. ** Coloss. 11, 3. 81 Psal. xxxvi, 21. Πνεύματος. Sic rescripsimus pro Πατρός quod exbibent editi. Atque ita legebat interpres. Nain Πνεύματος - Πατρός, Πνεύματι - Πατρί aliaque ss ibid. hujusmodi, haud infrequenter librarii confundere consueverunt, ut præ cæteris observat Cotelerius Monam. Eccl. Gr. tom. II, p. 609.

- DIALOGUS I. φοιτήσεως, ἥτις ὑπάρχει τῆς ἡμέρας καὶ τῆς ὥρας ἐκείνης ἡ πρακτική τῆς κρίσεως γνῶσις αὐτοῦ quidem benefacere, tarde vero punire consueverit: Nunc enim adhuc impii oderunt Deum, et increduli in divinis operibus claudicant, neque ulla alia re mentis gressus firmant; adeoque iniquitas superat, et judex longanimis est, usque ad secundum ad nos adventum, qui est diei et horæ illius nimirum judicii exercendi cognitio. ΠΕΥΣΙΣ ΚΒ'. Καὶ πῶς αὐτὸς λέγει· Πρὸς τὸν Θεόν μου καὶ Θεὸν ὑμῶν, καὶ Πατέρα μου καὶ Πατέρα ὑμῶν; ἐκ τούτου δεικνὺς μὴ ἴσος ὑπάρχειν τοῦ Πατρὸς, λέγων, Πορεύομαι πρὸς τὸν Θεόν μου; Απόκρισις. ᾿Αλλὰ μὴ πρὸς τὸν ἥττον᾽ ὑπάρχειν τοῦ Πατρὸς τὸν Παῖδα, καταπέσῃ ὑμῶν ἡ διάνοια, τῷ ῥήματι τῆς θεανδρικῆς αὐτοῦ οἰκονομίας προσκόπτουσα. Οὐ γὰρ πρὸ ταύτης φανεῖται φήσας ἐν τῇ Παλαιᾷ Πυκτῇ ἔτι ἀσώματος ὑπάρχων, Πορεύομαι πρὸς τὸν Θεόν μου· καὶ σαρκὶ δὲ ἑνωθείς, οὐχ ἧττον ὑπὸ τῶν προφητῶν θεολογεῖται· Ησαίου μὲν βοῶντος· Παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν καὶ ἐδόθη, οὗ ἡ ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ὤμου αὐτοῦ, καὶ καλεῖται τὸ ὄνομα αὐτοῦ, μεγάλης βουλῆς ᾿Αγγελος, Θαυμαστὸς σύμβουλος, Θεὸς Ισχυρός, Εξουσιαστής, "Αρχων εἰρήνης, Πατὴρ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος· τοῦ δὲ Δαβὶδ μελῳδοῦντος τὴν δευτέραν αὐτοῦ θεανδρικὴν ἐπιφοίτησιν, ἐπὶ κρίσει καὶ ἀνταμείψει πάντας συναγείρουσαν, ὁ Θεὸς ἡμῶν ἐμφανῶς ἤξει, ὁ Θεὸς ἡμῶν, καὶ οὐ παρασιωπήσεται. Πῦρ ἐναντίον αὐτοῦ προπορεύσεται, καὶ κύκλῳ αὐτοῦ καταιγὶς σφόδρα, τοὺς αἰτίους προς τιμωρίαν συνελαύνουσα, καὶ τῷ φρικώδει καὶ ἀπκλινεῖ παριστῶτα βήματι τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ καὶ Σαωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Εἰκότως οὖν διὰ τὴν σευματικὴν οἰκονομίαν φησί, Πορεύομαι πρὸς τὸν Θεόν μου· διὰ δὲ τὴν κατὰ φύσιν τῆς θείας ἐκ τοῦ Πατρός γεννήσεως, Πορεύομαι, φησί, πρὸς τὸν Πατέρα μου. Θεὸς τοίνυν τῶν μαθητῶν καὶ Πατὴρ τοῦ Παιδὸς κατὰ φύσιν, Θεὸς δὲ τοῦ Υἱοῦ κατὰ σάρκα, καὶ Πατὴρ τῶν φοιτητῶν κατὰ χάριν. ΠΕΥΣΙΣ ΚΓ. Καὶ πῶς περὶ τοῦ Πατρὸς γέγραπται, Οὐ πεινά σει, οὐ διψήσει, οὐδέ ἐστιν ἐξεύρεσις τῆς φρονήσεως αὐτοῦ· περὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ, ὅτι ἐπείνασε μετά τεσσαράκοντα ἡμέρας, πειρασθεὶς ἐν τῇ ἐρήμῳ, καὶ διψήσας ἐζήτει πιεῖν παρὰ τῆς Σαμαρίτιδος; πάλιν περὶ τοῦ Πατρὸς, Οὐ κοπιάσει, οὐ νυστάσει, οὐδὲ ὑπνώσει ὁ φυλάσσων τὸν Ισραήλ· ἐκοπίασε δὲ Ἰησοῦς ἐκ τῆς ὁδοιπορίας, καὶ ὑπνώττει ἐν τῷ πλοίῳ, ἅπερ οὐκ ἔστι Θεοῦ; Απόκρισις. Απαγε σαυτὸν τῆς νηπιότητος, άνθρωπε. Οὐ μόν νον γὰρ πεινῆσαι κατεδέξατο ἐλθὼν ὁ ἐνυπόστατος καὶ ζῶν ἅγιος Λόγος, ἀλλὰ καὶ πέπονθε τῷ ἐξ ἡμῶν προσλήμματι, καὶ ὑπὸ ταφὴν τούτου γέγονε, πρώ τον μαστιχθεὶς τὸν νῶτον, καὶ δέσμιος τῇ ἑνώσει ἀναπεμφθεὶς Ηρώδῃ ὑπὸ Πιλάτου. Εἶθ' οὕτως ῥαπίζεται παρειαῖς καὶ ἐμπτύεται. Αλλὰ καὶ ἐδάκρυσε, καὶ ἐν ἀγωνία γενόμενος ίδρωσε· καὶ ἐγένετο δ » Isa. 1%, » Psal. XLIX, 3. es Juan. IX, INTERROGATIO XXII. Quomodo vero inquit ipse: Ad Deum meum et Deum vestrum, et Patrem meum et Patrem vestrum 63? quo ostendit se non æqualem esse Patri, cum inquit; Vado ad Deum meum? Responsio. Nequaquam recidat eo inens nostra, ut putemus minorem esse Patre Filiumn, offensa hoc verbo, quod ratione administrationis uniti cum Deo hominis dicitur. Non enim ante hoc tempus eum constat sic locutum esse in Scriptura Veteri, cum adhuc esset incorporeus: Vado ad Deum meum. Imo etiam carni unito divinitas nihilominus a vatíbus tribuitur, Isaia quidem clamante: Puer natus est nobis, et datus est, cujus imperium super lumerum ejus; et vocabitur nomen ejus, magni consilii Nuntius, Admirabilis consiliarius, Deus fortis, Dominator, Princeps pacis, Pater futuri evi". Davides autem secundum uniti cum Deo hominis adventum canit, quo ad judicium et retributionem omnes excitabun· tur: Deus noster manifesto veniet s; Deus, inquam, noster, nec tacite id fiet: Ignis precedet ante ipsum, et in circuitu ipsius vehemens procella 50, impellens ad supplicium reos, quos terribili et incorrupto sistet tribunali ejus qui supra omnia exsistit, Dei scilicet ac Servatoris nostri Jesu Christi. Merito igitur propter adninistrationem in corpore suam, inquit, Vado ad Deum meum. Propter ean vero quæ secundum naturam divinæ ex Patre generationis est, Vado, inquit, ad Patrem meum. Deus igitur ille discipulorum est, et Pater Filii secundum naturam, et Deus idem Filii secundum gratiam. INTERROGATIO XXIII. Et qui fit, ut de Patre sit scriptum: Non esuriet,. non sitiet, neque est invenire sapientiam ejus";de Filio autem, quod esurierit post quadraginta dies, tentatus in deserto, et quod sitierit, dum peteret a Samaritana potum? iterumque de Patre: Non lassabitur, non dormitabit, neque dormiet custos Israelis at Jesus defatigatus est ex profectione, et dormivit in navi: quæ utique Deo non competunt Responsio. Apage sis cum hac tua dementia, mi homo. Non enim esurire modo sustinuit, per se subsistens illud vivum sanctumque Verbum, sed et passum est assumpta nostra natura, in qua et sepulturam subiit. Primum flagellis cæso dorso constrictum vinculis ad Herodem missum.est a Pilato. Deinde colapliis in maxillas caeditur, et conspuitur. Sed et levit, et in angore constitutum sudavit, fuitque sudor se ibid. 87 Eccli. xv, 5. ** Psal, cxx, 4.

S. CÆSARI GREGORII FRATRIS ejus tanquam galla sanguinis. Εt apparuit angelus qui corroborabat eum, inquit divinus ille Lucas ". Quin etiam velut ignorans de Lazaro quærebat, Ubi posuistis eum? Et de muliere profluvio sanguinis laborante, quæ clam per tactum fimbriæ abstulerat sanitatem: Quis me tetigit”? inquit; et ad Judæos qui ipsum comprehensuri erant, Quem quærilis "? ait. Et ad discipulos: Quem me dicunt hom mines esse "? Item, Quot panes habetis? Cum nim hil horum ignoraret, sicut exitus ipse rerum declarat: in Lazaro primum, quod ejus mortem prædicit, de quo apertius paulo post disseram, cum ad finem orationis me tempus compulerit; in muliere sanguinis profluvio laborante, contrectationis ipse sensus, et copiosum divinæ potestatis auxilium; in comprehensoribus, impetus et accessus causa, et horæ illius propinquitas, item quod interfsctoribus dicit, Ego sum W: in eo quod quærit, quis hominibus esse videretur, hoc ipsum, quod Petrum ob exactissimam firmissimamque confessionem beatum praedicat;in panibus, de exiguis et paucis ingens multitudo reliquiarum. Cum enim quinque tantum essent, quinquies mille ad satietatem paverunt, ac præterea duodecim copbinos ἱδρὼς αὐτοῦ ὡσεὶ θρόμβοι αίματος, καὶ ὤφθη ἄγγελος, ἐνισχύων αὐτὸν, φησὶν ὁ θεῖος Λουκάς. Αλλ' ὡς ἀγνοῶν περὶ Λαζάρου ἤρετο, Που τεθείκατε αὐτόν; Καὶ περὶ τῆς αἱμόρρου γυναικός, συλησάσης διὰ τοῦ κρασπέδου τὴν ἴασιν, Τίς με ήψατο; φησί. Καὶ πρὸς τοὺς ζητοῦντας αὐτὸν Ἰουδαίους συλλαβείν, Τίνα ζητεῖτε; φησί. Καὶ τοῖς φοιτηταίς φησί, Τίνα με λέγουσιν οἱ ἄνθρωποι εἶναι; Πόσους ἄρτου: έχετε; οὔθ᾽ ἕτερον τούτων ἀγνοῶν, ὡς τὸ πέρας τῶν δρωμένων παρίστησι· τοῦ μὲν Λαζάρου ἡ θανάτου πρόβλησις, περὶ ἧς λευκότερον μικρὸν ὕστερον δια λέξομαι, τῆς ὥρας ἐπὶ τὴν παύλαν τοῦ λόγου συν ωθούσης· περὶ δὲ τῆς αἱμόρρου, ἡ τῆς ψαύσεως αίσθησις, καὶ ἡ τῆς δυνάμεως ἄφθονος ἐπιχωρία· περὶ δὲ τῶν συλληπτόρων ἡ τῆς ἐφόδου πρόφασις, καὶ ἡ τῆς ὥρας ἐκείνης εγγύτης, καὶ τὸ τῆσαι τοῖ; μιαιφόνοις, 'Εγώ εἰμι· περὶ δὲ ὧν ταῖς βροτοῖς ᾤετο, ὁ τῷ Πέτρῳ ἐπὶ τῇ ἀκριβεστάτῃ καὶ ἀβαρότε ὁμολογίᾳ ἐπαχθεὶς μακαρισμός· περὶ δὲ τῶν ἄρτων, ἡ ἐξ ἀμυδρῶν καὶ βραχέων ἄπειρος πληθώρα των λειψάνων· πέντε γὰρ ὄντες, πεντακισχιλίους εἰς κόρον διέθρεψαν, δώδεκα κοφίνους κλασμάτων μετά τὴν ἑστίασιν τοῦ ὄχλου πληρώσαντες, τῇ ἀφῇ καὶ κλάσει αὐξόμενοι τοῦ προστάξαντος ἐν ἀρχῇ τῇ κή fragmentis repleverunt, postquam turba epulata χέρσῳ πυρὸν βλαστῆσαι, καὶ τοῖς ὕδασιν ἐκβράσαι crat, contactu et fractione illius aucti, qui in principio terræ mandaverat, ut triticum produceret, et aquis ut producerent omne genus natabile, ac quidquid ex eis nascitur. INTERROGATIO XXIV. Quod si perfectus Deus est Christus, quomodo inquit evangelista, Puer Jesus crescebat ac spiritu ccnfrmabatur, et profciebat iam sapientia quam artate "? Deus certe non crescit, neque proficit sapientia, neque confirmatur, ut antea infirmus. Responsio. • Qui est sapientia et potentia Dei et Patris, ut inquit sanctus ille Apostolus ", per dispensationem nostri similis incedit voluntaria demissione, sapien· tiam docens mortales, qui Adami plantavit aurem. Paulo autem superius oratione repetita, dilucidius ipsum demonstrabo Deum, qui citra conversionem et immutationem ullam propter nos mortales infans sit factus, et incrementum acceperit corporis, non divinitatis. Dicit igitur multa perpessus ille vales Hieremias: Homo est; et quis cognoscet ipsum? quo innuit, ipsum Deum esse, qui tamen ignoretur ab iis qui crassiore sunt intellectu, neque possunt per incredulitatem capere cognitionen ejus; veluti qui oculis agri sunt, per imbecillitatem aspectum solis tolerare nequeunt. Si vero homo. erat, quomodo non cognoscebatur, quemadmodum nos? Omnis enim homo plane cognoscitur aut ex parentibus, aut ex cognatis et consanguineis, aut denique ex contubernalibus et domesticis. Ex nullo igitur eorum quæ in nobis sunt, πᾶν γένος πλωτὸν, καὶ πᾶν ὁτιοῦν ἐξ αὐτῶν φύσ ται. ΠΕΥΣΙΣ ΚΑ'. Καὶ εἰ τέλειός ἐστι Θεὸς ὁ Χριστὸς, πῶς ὁ εὐαγγε λιστὴς λέγει· Τὸ δὲ παιδίον Ἰησοῦς ηὔξανε καὶ ἐκραταιοῦτο πνεύματι, καὶ προέκοπτε σοφίᾳ καὶ ἡλικίᾳ; Θεὸς οὐκ αὔξει οὐδὲ προκόπτει σοφίᾳ, οὐδε κραταιούται ὡς ἀσθενής. Απόκρισις. Σοφία καὶ δύναμις τοῦ Θεοῦ Πατρός υπάρχων, καθὰ φησὶν ὁ ἱερὸς Απόστολος, οἰκονομικῶς καθ' ἡμᾶς διαφοιτᾷ, αὐθαιρέτῳ μετριότητι σοφίαν παι δεύων βροτούς, ὁ τοῦ Ἀδὰμ φυτεύσας τὸ οὖς. Βραχύ δὲ ἀναλαβὼν τὰ εἰρημένα, σαφέστερον τὸν ἐμὸν ἀποδείξω Θεὸν, ἀτρέπτως καὶ ἀμεταβλήτως διὰ βροτούς βρέφος γενόμενον, καὶ αὔξησιν προσδεξάμενον σώματος, οὐ θεότητος. Φησὶ γοῦν ὁ πολυκίνδυνος των προφητῶν Ἱερεμίας, Ανθρωπός ἐστι, καὶ τὶς γνώ σεται αὐτόν; ἐκ τούτου δηλῶν ὅτι Θεός ἐστι, λανθά των τοὺς παχυτέρους τὴν διάνοιαν, καὶ οὐχ οἷους τε ὄντας δι' ἀπιστίαν χωρῆσαι τὴν γνῶσιν, καθὰ τοὺς βαρυωποῦντας, καὶ δι' ἀσθένειαν μὴ χωροῦντας του ηλίου τὴν ὄψιν. Εἰ δὲ ἄνθρωπος ἦν, πῶς οὐκ ἐγινώσκετο καθ' ἡμᾶς; πᾶς γὰρ ἄνθρωπος γινώσκεται πάντως, εἴτε ἀπὸ γεννητόρων, εἴτε ἀπὸ τῶν συγγενῶν καὶ ὁμαί μων, εἴτε ἀπὸ τῶν συσκήνων καὶ συνεστίων. Ἐξ οὐδενὸς τοίνυν τῶν καθ' ἡμᾶς ὁ προφήτης αὐτὸν παριστών, φησίν, "Ανθρωπός ἐστι, καὶ τὶς γνώσεται αὐτόν; ὅτι Θεὸς ὑπάρχων τοῦτο γενέσθαι ηὐδόκησε. Λιμόν * Luc. xxi, 44, 45. vo Joan. xi, 54. οι Luc. vul, 45. st Joan. xvii, 4. *ª Matth. xvt, 13 • Mallh Joan. xvII, 5. "Luc. 11, 40, 52. "I Cor. 1, 24. 18 Jer. xvit, 9 sec. LXX.

DIALOGUS I. δὲ καὶ δίψαν ὕδατος προσίεται, τὰ τοῦ σώματος ἀδιάβλητα πάθη Μανιχαίων λύων την ματαιότητα, δύο κησιν καὶ φαντασίαν ποιουμένους τὴν οἰκονομίαν. prehensionis; Manichæorum hoc ipso vanitatem statuunt ipsius in carne administrationem. ΠΕΥΣΙΣ ΚΕ. Ψυχὴν λέγεις ἔχειν τὸ σῶμα τοῦ Λόγου, ἢ ἀντὶ ψυχῆς τὴν θεότητα ἐνεργεῖν; Πολλοὶ γὰρ τοῦτο λέγουσι, καὶ πιθανὸν δοκεῖ. Απόκρισις. Εὐηθείας καὶ νηπιότητος, ἄψυχον οἴεσθαι τὸ τοῦ Θεοῦ καὶ Λόγου σῶμα. Αμφοτέροις γὰρ ἐξ ὧν ἡ βροτῶν φύσις συνίσταται, ὁ Λόγος ὑπερλόγως ἤνωται, ψυχῇ φημὶ καὶ σώματι, ἑκατέρῳ τμήματι ευρωστίαν δωρούμενος. θατέρου γὰρ αὐτοῦ λείποντος, ἀτελής ἡμῶν ἡ σωτηρία, ἢ τοῦ σώματος ἐν φθορᾷ μένοντος, ἢ τῆς ψυχῆς ἐν ᾅδῃ κατεχομένης. ΠΕΥΣΙΣ ΚϚ'. Καὶ διὰ τί ὁ Ἰωάννης οὐ λέγει τοῦτο; Εἰπὼν γὰρ, Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, και, Ὁ λόγος σάρξ ἐγένετο, οὐ προστίθησιν, ὅτι καὶ ψυχὴ ἐγένετο, ἢ ὅτι ἔλαβε ψυχήν. Απόκρισις. Εἰ ἄψυχον οἰηθῶμεν τὸ Κυριακὸν σῶμα, ἕψεται πάντως, παθητὴν ἀποφαίνειν τὴν θεότητα, ψυχῆς δίκην ἐν τῇ σαρκὶ διήκουσαν, πείνῃ τε καὶ δίψει, ὕπνῳ τε καὶ δάκρυσιν, ἀγωνίᾳ τε καὶ ἱδρῶτι φυσικῶς ὑποκύπτουσαν. Ακουστέον δὲ τοῦ θεσπεσίου Δαβίδ περὶ τῆς θεανδρικής μελωδοῦντος ψυχῆς, ἐκ προσώπου αὐτοῦ ἐκείνου, Ὅτι οὐκ ἐγκαταλείψεις τὴν ψυχήν μου εἰς ᾅδου, οὐδὲ δώσεις τὸν ὅσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν. Αὐτὸς δὲ ὁ Σωτὴρ ἐν Εὐαγγελίοις φησίν Εξουσίαν ἔχω θεῖναι τὴν ψυχήν μου, καὶ πάλιν λαβεῖν αὐτήν· καὶ, Ἐγώ εἰμι ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς, ὁ τιθεὶς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ὑπὲρ τῶν προσ βάτων. ΠΕΥΣΙΣ ΚΖ'. Θὐκοῦν καὶ ὁ Πατήρ ψυχήν ἔχει; Ησαΐας γὰρ ἐκ προσώπου αὐτοῦ, περὶ Χριστοῦ φησιν· Ἰδοὺ ὁ παῖς μου δν ᾑρετισάμην, ὁ ἀγαπητός μου εἰς ὃν εὐδό κησεν ἡ ψυχή μου. Εἰ οὖν ἐξ ὧν εἶπεν ὁ Υἱός, ψυχὴν αὐτὸν νομίζεις ἔχειν, πάντως καὶ ἀφ᾽ ὧν εἶπεν ὁ Πατήρ, ψυχὴν αὐτὸν λέγωμεν ἔχειν. Αλλ' ὁ Πατήρ οὐκ ἔχει, πάντως οὐδὲ ὁ Υἱός· εἰ δὲ ἔχει, ἐντεῦθεν δείκνυται ἀνόμοιος ὑπάρχειν τῷ Πατρί. Απόκρισις. Ἀλλ' οὐκ ἔχει ψυχὴν ὁ Πατήρ, ἐπεὶ οὐδὲ σάρκα βροτῶν ὑπῆλθεν ἴσα τῷ Παιδί· οὐδὲ ἐπὶ σταυρὸν καὶ θάνατον ἧκεν, δι' ὧν καὶ χρεία σαρκὸς τῷ λόγῳ, ὑπ' ἐκείνῃ κρατουμένῳ καὶ πάσχοντι, καὶ ἀντὶ θνητῶν, ἀθανάτους καὶ μάκαρας ἀεὶ ἐσομένους βροτοὺς ἀπεργαζομένῳ. vates ipsum exprimens, inquit: Homo est, et quis cognoscet eum? Quoniam cum Deus esset, hoc tamen fieri voluit, famem et sitim æque admittit, quæ sunt corporis affectiones, expertes vitii ac rerefutans, qui opinionem et rem imaginariam esse INTERROGATIO XXV. Num animam tradis habere corpus Verbi, vel pro anima ipsa operatur divinitas? Hoc enim muki asserunt, et verisimile videtur. Responsio. Stoliditatis et dementiæ est, inanimatum putare Dei Verbi corpus. Utrisque enim quibus humans natura constat, Verbum unitum est supra captum rationis nostræ, animæ inquam et corpori, utrique parti robur suppeditans. Alterutro enim si careat, inutile erit et alterum, et imperfecta salus nostra, dum vel manente in interitu corpore, vel anima detenta in orco. INTERROGATIO XXVI. Quamobrem ergo Joannes id non indicat? Postquam enim dixisset, In principio erat Verbum, et, Verbum caro factum est, non addit, quod etiam anima factum sit, aut quod animam sumpserit. Responsio. Si inanimatum esse cogitabimus Domini corpus, sequetur prorsus, passioni nos obnoxiam pronuntiare Divinitatem, animæ instar in carne se didentem, famem, sitim, somnum, lacrymas, angorem, sudoremque naturaliter perferentem. Audiatur autem Davides divinus ille vates, de anima personæ ex homine Deoque constantis, canens illius ipsius verbis: Quoniam non derelinques animam meam in orco, neque permilles ut sanclus tuus videat corruptionem. Ipse vero Servator inquit in Evangelio: Potestatem habeo ponendi animain meam, et rursus sumendi cam³. Item, Ego sum pastor ille bonus, qui ponit animam suam pro ovibus*, INTERROGATIO XXVI. Num igitur et Pater animam habet? Isaias enim in ipsius persona, de Christo inquit: Ecce servus meus quem elegi, dilectus meus qui gratus et acceptus est animæ meæ *. Si igitur ex iis quæ`Filius loquitur, animam ipsum habere putas, omnino etiam ex iis quæ locutus est Pater, animam habere ipsum dixerimus. Quod si Pater non habet, nec Filius habebit. Sin autem habet, de hoc ipso liquet, quod Patri sit inæqualis. Responsio. At non habet animaın Pater, quod neque carnem humanam subiit cum Filio, neque crucem et mortem, propter quæ Verbum carne opus habuit, ve illa assumpta pateretur, ac pro mortalibus immortales et æternum beatos homines efficeret. * Joan, 1, 1. ' ibid. 14. Psal.xv, 10. * Joan. x, 18. •oan, si, 14. * Isa. xL, 4.

S. CÆSARH GREGORII FRATRIS INTERROGATIO XXVII. Sed quare non aperte Joannes et de anima dixit, quod assumpserit eam, sicut dicit de carne? Responsio. Num ergo, quia dicit Scriptura, quod fecerit Deus hominem, accepto de terra pulvere, nec addidit, quod fecerit caput, aut cerebrum, aut bepar, aut splenen, aut pulmonem: non quod cætera denique naturalia in nobis arcana fecerit, ideo privatos esse, et illis carere nos putabimus, quia non quævis minuta nostræ naturæ organa Litteræ sacræ reconsent? Ut igitur in consideratione nostri ex parte totum cognoscitur, sic et sanctumi Deum Verbum tam animæ quam corpori unitum esse credamus, ne inanimatum divinum illud corpus arbitrantes, Deo quasdam affectiones naturales tribuamus. INTERROGATIO XXIX. Sed quomodo æqualis Patri secundum divinitatem est Christus, angori et sudori obnoxius, et ab angelo confirmatus, quemadmodum de ipso Lucas inquit, de quibus supra quæstione mota eorum declarationem præteriisti? Responsio. Per hæc manifesto docemur, non imaginarie, nec hominum opinione, sed re ipsa potius nobiscum unitum esse vivum illud et per se subsistens sanctum Deum Verbum, excepto solo peccato atque vitio, quæ cadere divinam in naturam nequeunt; nam angi animæ, sudare vero corporis esse dicimus; sanguineas autem guttas e carne elfervescentes, puto, per emanantem liquorem, infusum nobis per aures venenum serpentis in transgressione divini in paradiso præcepti, per unionem Dei et Verbi a nostra natura abstergere, ne amplius sacrificiorum nidore et sanguine, filiorumque mactationibus a nobis colatur auctor ille malorum dzmon. Neque angelus corroborare, suumque creatorem confirmare mihi videtur. Quomodo enim ſamulus dominum confirmaret, aut spiritus petram corroboraret? Nam peira erat Christus, inquit divus ille Apostolus '. Et rursus, Qui facit angelos suκος spiritus s. Item, Absque omni controversia, minus a majore benedicitur et confrmatur. Ex quibus merito intelligatur, propter novum et inauditum miraculum victoria Christi quod secuturum erat, victo rialem quamdam speciem angelum exhibere, Mosis legislatoris verba reipsa declarantem, qui ante unille et plures annos exclamat ': Επsullale, cali, cum eo, quoniam id quod dejectum erat ad superna reduxit; et adorent ipsum omnes angeli Dei, cum sua loca hominum accessione augeri cernant; exsultate, gentes, cum populo ejus, et quotquot ex gentibus Enocho, Noe, Abrahamno, Isaaco, Jacobo, Josepho, Davidi, Christo et Ecclesiæ sunt additi, quoniam sanguis filiorum ejus, inquit, vindicatur, et vindicabit, et retribuet ultionem inimicis, et odio '. ΠΕΥΣΙΣ ΚΕ. Καὶ διὰ τί μὴ φανερῶς εἶπεν Ἰωάννης, ὅτι καὶ ψυχὴν ἔλαβεν, ὡς περὶ τῆς σαρκὸς λέγει; Απόκρισις. "Αρ' οὖν, ἐπεί φησιν ἡ Γραφή, ὅτι ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς λαβών, καὶ οὐ προσέθηκεν, ὅτι ἐποίησε κεφαλὴν ἢ ἐγκέφαλον, οὐχ ήπαρ, ἢ σπλῆνα καὶ πνεύμονα, οὐχ ἕτερόν τι τῶν φυσικῶν μυστηρίων, παρὰ τοῦτο ἐρήμους καὶ ἀκτή μονας ἐκείνων ἑαυτοὺς οἰηθῶμεν, μὴ λεπτηγορούσε τῆς Γραφῆς τὰ φυσικὰ ἡμῶν ὄργανα; Ως γοῦν ἐφ' ἡμῶν ἀπὸ μέρους τὸ πᾶν διαγινώσκεται, οὕτως καὶ τὸν ἅγιον Θεὸν Λόγον ψυχῇ καὶ σώματι ἡνώσθαι πιστεύσωμεν· ἵνα μὴ ἄψυχον τὸ θεῖον σῶμα δοκούντες, τῷ Θεῷ κατὰ φύσιν πάθη προσάψωμεν. ΠΕΥΣΙΣ ΚΘ. Καὶ πῶς ἴσος τῷ Πατρὶ κατὰ θεότητα ὁ Χριστός ἀγωνίᾳ καὶ ἱδρῶτι συνεχόμενος, καὶ ὑπὸ ἀγγέλου ἐνισχυόμενος, καθὼς ὁ Λουκᾶς περὶ αὐτοῦ λέγει; καὶ ἀνωτέρω γὰρ τούτων κινηθέντων παρέδραμες την διασάφησιν; Απόκρισις. Σαφῶς ἐκ τούτων παιδευόμεθα, οὐ φαντασίᾳ καὶ δοκήσει, ἀληθείᾳ δὲ μᾶλλον τὰ ἡμέτερα ἡνῶσθαι τὸν ζῶντα καὶ ἐνυπόστατον ἅγιον Θεόν Λόγον, πλην με νης τῆς ἀνοτιου κακίας· ἀνεπίδεκτον γὰρ αὐτῆς τὸ Θεῖον. Τὸ γὰρ ἀγωνιῶν τῆς ψυχῆς, τὸ δὲ ἱδροῦν, τοῦ σώματός φαμεν· τοὺς δὲ αἱμώδεις θρόμβους τῆς σαρκὸς ἐκθραττομένους, δοκῶ, διὰ τῆς ἐκδιδομένης νοτίδος, τὸν ἐγχεθέντα ἡμῖν δι' ἀκοῆς τὸν τοῦ όφεως, ἐπὶ τῇ παραβάσει τῆς θείας ἐν παραδείσῳ ἐντολῆς, τῇ ἑνώσει τοῦ Θεοῦ, καὶ Λόγου, τῆς φύσεως ἡμῶν ἐκμύζεσθαι· ὥστε μηκέτι κνίσσαις καὶ αἷμασι καὶ παιδοκτονίαις ὑφ' ἡμῶν θρησκεύεσθαι τὸν ἀρχέκακον δαίμονα. Οὐδὲ ἄγγελος ἐπιῤῥωννύειν, καὶ σθεναρόν ἀποτελῶν τὸν ἑαυτοῦ ποιητὴν ἐνισχύειν μοι δοκεῖ. Πῶς γὰρ οἰκέτης δεσπότην ἐνισχύσειεν, ἢ πνεῦμα πέτραν υποστερηνήσειεν (sic); 'Η γὰρ πέτρα ἦν ὁ Χριστός, φησὶν ὁ θεῖος Απόστολος. Καὶ πάλιν, Ὁ ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα· καὶ πάν λιν, Χωρὶς πάσης ἀντιλογίας τὸ ἔλαττον ὑπὸ τοῦ κρείττονος εὐλογεῖται καὶ ἐνισχύεται. Ἐξ ὧν εἰκότως νοείσθω ὑπὲρ τοῦ μέλλοντος παραδόξου τῆς νίκης Χριστοῦ ἐπινίκιόν τι σχῆμα τὸν ἄγγελον ποιεῖν, ἔργῳ τὰ Μωσέως τοῦ νομοθέτου παριστῶντα ρήματα, πρὸ χιλίων καὶ ἄνω χρόνων διαρρήδην βοῶντος· Εύο φράνθητε, οὐρανοὶ, ἅμα αὐτῷ, ὅτι τὰ κάτω είνα ἀνήγαγε, καὶ προσκυνησάτωσαν αὐτῷ πάντες ἄγγελοι Θεοῦ, τὰς σφῶν χώρας προσθήκη βροτών αὐξομένας ὁρῶντες· Εὐφράνθητε, ἔθνη, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ, οἱ ἐξ ἐθνῶν, τῷ Ενώχ, τῷ ᾿Αβραάμ, τῷ Ἰσαάκ, τῷ Ἰωσήφ, τῷ Δαβίδ, τῷ Χριστῷ, τῇ Ἐκκλησίᾳ προστιθέμενοι, ὅτι τὸ αἷμα τῶν υἱῶν αὐτοῦ, φησὶν, ἐκδικεῖται, καὶ ἐκδικήσει, καὶ ἀν ταποδώσει δίκην τοῖς ἐχθροῖς, καὶ τοῖς μισοῦσιν • Hebr. vil, * Luc. xxit, 44, 45, 1 1 Cor. 5, 4. * Psal. c'11, 4; Hebr. 1, 7. sec, LXX • Deut. xxxi, 45

DIALOGUS I. αὐτὸν ἀνταποδώσει, καὶ ἐκκαθαριεί Κύριος τὴν τὴν τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. Ἀλλὰ καὶ ὁ ὑψηλὸς Από στολος, ἐπινικίως ἐνισχύων τῷ Χριστῷ, φησί, Χριστὸς Θεοῦ δύναμις, καὶ Θεοῦ σοφία. Καὶ πάλιν, ὡς νικητῇ πᾶσαν κτίσιν ποτνιᾶσθαι αὐτῷ παιδεύων, φησίν, Ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ πᾶν γόνυ κάμψει ἐπουρανίων, καὶ ἐπιγείων, καὶ πᾶσα γλώσσα ἐξομολογήσεται αὐτῷ. Συμφώνως δὲ τούτῳ βροντόπαις Ἰωάννης, ἐπινικίως θεολογῶν τὸν Χριστόν, φησί· Καὶ ἐθεασάμεθα τὴν δόξαν αὐτοῦ, δόξαν ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρός πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας. Τῷ δὲ ἀγγέλῳ ἑπόμενοι και ἡμεῖς, οἷον ἐνισχύομεν ἐπινικίως τὸν Χριστὸν ἐν τῷ καιρῷ τῆς θείας τῶν μυστικών τελετῆς βοῶντες, Ὅτι σὸν τὸ κράτος καὶ ἡ βασιλεία καὶ ἡ δύναμις καὶ ἡ δόξα. Ἰδοὺ τὸ ἑνικὸν τῆς θείας φύσεως τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Οπερ νόμος καὶ τοῖς γυμνικοῖς ἀγῶσιν, εἶτ᾽ ἐν σωμασκίαις, τοὺς ἀνδρείους καὶ ῥωμαλέους τῶν ἀθλητῶν, ήτοι παγκρατείαις, τοὺς ὑπὸ μειρακίων τινῶν καὶ κομιδή νέων, μηδέπω ἰούλοις τὰς παρειὰς σκιαζομέ νων, ὑποφωνεῖσθαι καὶ ἀλείφεσθαι, ὥστε αὐτοὺς σφριγώντας στεῤῥοτέρως κατὰ τῶν ἀντιπάλων χωρεῖν· οὐχ ὅτι ρώμης καὶ εὐσθενείας τοῖς ἀνδρείοις παρὰ τῶν ἀσθενεστέρων εντιθεμένης, ἀλλὰ νόμῳ καὶ ἀκολουθίας ἑκάστῳ δράματι προηγουμένων. Δε σποτείας πάντως νόμος ὑπὸ τῶν οἰκετῶν ἀλείφεσθαι, καὶ θωπεύεσθαι· πλήρωμα δὲ νόμου Χριστὸς, ὁ πάντων ὁμοῦ Δεσπότης· νόμος δὲ ἀγγέλοις, τὸν σου φὸν ποιητὴν καὶ δεσπότην θωπεύειν καὶ ὑποσαίνειν βοηθουμένους, οὐ βοηθοῦντας. Εἰ γὰρ τῆς παρ' ἐκείνων ἰσχύος ἐδεῖτο, πολλῷ μᾶλλον ἐν τῇ ἐρήμῳ τεσσαράκοντα ἡμερῶν ὑπὸ τοῦ διαβόλου πειραζό μενος ἐκείνης ἐδεήθη. Αλλ' οὐδέ που τῇ Γραφῇ τοῦτο εἴρηται· "Αγγελοι γάρ, φησί, προσελθόντες οὐκ ἐβοήθουν, ἀλλὰ διηκόνουν αὐτῷ· ὅπερ ἐναργή τοῦ μὲν τὴν δεσποτείαν, τῶν δὲ τὴν οἰκετίαν παρίστησι. Κατὰ οὖν τὸν ἀποδοθέντα λόγον νοείσθω τὰ περὶ τοῦ ἀγγέλου. Οὔτε γὰρ τὰ ἅγια Χερουβὶμ ἁγιασμοῦ προσδίδονται ἐν οὐρανῷ τῇ θείᾳ Τριάδι ἀσιγήτως τὸ Ἅγιος, ἅγιος, ἅγιος, ὅταν ἀναφωνούσιν· οὐδ' αὖ πάλιν, ἡμῶν ἐν τρισαγίῳ, Αγιος ὁ Θεός, ἅγιος ἰσχυρὸς, ἅγιος ἀθάνατος, ἐκβοώντων, ἅγιασμὸν ἢ ἰσχὺν ἢ ἀθανασίαν τὸ θεῖον ἐνίεται. ΠΕΥΣΙΣ Α'. Ἱκανῶς περὶ τῶν θείων προσταχθέντων σοι παρ' ἡμῶν διδαχθέντες, τὰς τῶν ἀνοήτων δεόμεθα λοιπὸν ἀνατραπῆναι φωνάς. Λέγουσι γὰρ ἀγνοεῖν τὸν Σω τῆρα τὸ τοῦ Λαζάρου μνῆμα, καὶ τὴν ἀψαμένην τοῦ κρασπέδου αἱμοῤῥ[ο]οῦσαν γυναῖκα, καὶ ὅτι οὐδὲ * I Cor. 1, 24. * Philipp. 1, 10, 11. 1ª Isa. vi, 3. prosequentibus ipsum retribuet, et expurgabit Dontnus terram populi sui. Sed et eximius Apostolus victoriose in Christo se confirmans inquit: Christus est Dei potentia et Dei sapientia". Et rursus tanquam ipsi victori omnem creaturam se suppliciter submittere docens, inquit: In nomine Jesu Christi omne genu se flectet, cœlestium et terrestrium; et omnis lingua confitebitur ei ¹. Cum hoc autem consentiens filius ille tonitrui Joannes, de Christo victoriose concionatur, in hæc verba: Et conspeximus gloriam ejus, gloriam velut Unigeniti a Patre, qui plenus est gratia et veritate us. Angelum autem et nos imitemur, quasi confirmantes victoriose Christum, tempore divinæ illius rerum mysticarum administrationis, clamantes: Quia tua est potentia, et luum est regnum, el polestas, et gloria “. Ecce unitatem divinæ naturæ, nempe Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Consimilis et in gymnicis certaminibus consuetudo est, sive in exercitiis corporum ac certaminibus, ut athletæ fortes atque robusti adolescentulorum et admodum juvenum, quibus adhuc nulla barbæ lanugine genæ conteguntur, acclamationibus excitentur et ungantur, quo vigore quodam aucti fortius in adversarios tendant. Non quod robur et fortitudo ab imbecillioribus suppeditetur fortibus, sed quod certa lege et ordine consueverint hæc præcedere. Dominii quidem certe lex est, ut a famulis heri ungantur atque colantur; legis autem plenitudo est Christus, qui omnium in universum Dominus est; angelis vero proposita lex est, ut sapientem illum conditorem et herum suum studiose colant atque demulceant, et ab eo juventur, non eum ipsi juvent. Nam si illorum robore indigeret, multo magis in deserto, dum quadraginta dies a diabolo tentaretur, indiguisset. Verum id sacris in Litteris nusquam traditur. Angeli enim accedentes, non auxiliabantur, sed ministrabant ei ". Id quod evidenter illius quidem dominium, horum autem subjectionem demonstrat. Secundum hanc igitur rationem expositam intelligantur ista de angelo. Neque enim sancti illi Cherubim quidpiam sanctitatis addentes in cœlo sanctæ Trinitati, sine intermissione, Sanctus, sanctus, sanctus, exclamant 10: neque itidem dum nos in hymno sanctissimo canimus, Sanctus Deus, sanctus fortis, sanctus immortalis, vel sanctitatem aliquam, vel fortitudinem, vel immortalitatem divinitas recipit. INTERROGATIO XXX. Satis de iis quæ a nobis explicare jussus eras, edocti sumus: quod reliquum est, rogamus ut insipientium quorumdam voces subvertantur. Dicunt enim Servatorem ignorare Lazari sepulcrum, et mulierem profluvio sanguinis obnoxiam, cum fim18 Joan. 1, 14. "Apoc. xi, 10. 18 Matth. 1, 11. (β) "Ητοι παγκρατείαις, τούς. Hoc conina, ήτοι παγκρατείαις, transferendum aute τοὺς ἀνδρείους, praeterea que delendus articulus τούς, ante ὑπὸ ρακίων. Επιτ. μεια

briam tangeret, non sensisse; præterea quod neque perfectus fuerit Deus: Proficiebat enim, et con. frnabatur sapientia, et alele, et gratia, ut inquit Evangelium ". Responsio. Nolite committere ut quæ ratione administrationis in carne ab ipso dicta sunt, vobis occasionem blasphemiæ præbeant: nempe, Ubi posuistis ipsum 19 ani, Quis me tetigit s? aut, Quem quaritis "? aut, Quem me dicunt? aut, quod Puer crevit, et corroboralus est,et proficiebat sapientia et ætate ". Nihil enim horum ignorationis crimen inpingit ei, qui propter uos similis nostri factus est Deus Verbum. Pater enim meus, inquit, usque ad hoc tempus operatur, et ego operor **. Non quod deficiat quidquam in condito a nobis universitatis hujus opificio, quasi imperfecta sint creata sub aspectum cadentia,sed operamur,eam quæ consentanea virtuti est vitam hominibus suggereutes cum Deo Patre nostro, idque per eos, qui ab ipso jam ex conditione deteriore confirmati sunt in meliorem. Pater idem interrogabat primum parentem nostrum Adamum, postquam deliquisset, Ubi es s? Non ignorans ipsum latebras conatum quaerere, vel quod oporteret terrore porcelli transgressorem, sed quasi ridens ac subsannans clandestinam ipsius subductionem, et temerarii consilii stoliditatem, quod mox post fructus vetiti degustationem occultare se vellet. Itaque compellat ipsum is, quem nihil latere potest: Ubi es, tu qui putasti futurum, ut consilio serpentis deus -evaderes, ubinam es? Ubi es, qui incredulus fuisti Deo, et credidisti inimico? Ne te abscondas, inquit: non enim ignorat, te immortalem et beatam vitam exuisse. Similiter igitur et Filius, ubi clausus jaceret Lazarus, non ignorabat. Nam ea de causa jam totum ante biduum, priusquan) in Lazari patriam Bethaniam perveniret, Lazarus, inquit ad comites itineris, amicus noster dormit, et vado ut excitem eum ", qui ante tolos quatuor dies mortuus felet. Quomodo igitur is qui ante accessum locorum ea quæ in iis łocis acciderant norat, postquam corpore ad illa pervenit, ignorabat quæ præcognorat ipsius divinitas, secundum quam implebat universa? Nimirum certo quodam consilio quærebat, ut ea occasione ipsum demnonstrarent Judæi ad sepulcrum congregati, iidemque testes ferent resurrectionis ejus qui fuerat mortuus: quo pacto illius, cujus sudario caput erat obligatum, facies amictu lintei tecta, pedes vinculis sepulcralibus constricti, jam per calvariam cernentis, ore diducto corrupti, lingua oculisque diuentis: quo igitur pacto hujus anima per vocem opificis eminus attracta in corpus illud quod reliquerat, rursus immigrasset? Quomodo 17 Luc. 11, 40, 52. 18 Joan. x1, 34. 19 Luc. vi, %, 17. 33 Gen. 111, 9 το Joan. x1, 11. Σεσηρῷ Lege σεσηρότι. Επιτ. Πῶς σουδαρίῳ.. "πῶς τῇ φωνῇ... χρώμε εος; Legere mallem sine interrogatione. Euumeranτέλειος ἦν Θεός· προέκοπτε γὰρ καὶ ἐκραταιοίτο σοφίᾳ, καὶ ἡλικίᾳ καὶ χάριτι, ὡς λέγει τὸ Εὐαγγέ λιον. Απόκρισις. Ἀλλὰ μὴ τὰ οἰκονομικῶς παρ' αὐτοῦ εἰρημένα, πρόφασις βλασφημίας ὑμῖν γένηται, τὸν Που τεθεί κατε αὐτόν; ἢ, Τίς μου ἥψατο; *, Τίνα ζητείτε; ή, Τίνα με λέγουσιν; ἢ ὅτι τὸ παιδίον ηύξετο, καὶ ἐκραταιοῦτο, καὶ προέκοπτε σοφίᾳ καὶ ἡμε κίᾳ. Οὐδὲν γὰρ τούτων ἀγνοίας κατηγορεί, τῷ δι' ἡμᾶς καθ' ἡμᾶς γενομένῳ λόγῳ Θεῷ· ἐκ τούτων δὲ μᾶλλον ἴσον τῷ Πατρὶ δεικνυμένῳ· Ο Πατήρ γάρ μου, φησίν, ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι· οὐκ ἐκλείποντός τινος τῇ παρ' ἡμῶν τοῦ παντὸς τη μιουργίᾳ, ἀτελοῦς τῆς κτίσεως ὁρωμένης· ἀλλ' ἐργαζόμεθα τὴν κατ' ἀρετὴν βίον, βροτοῖς ὑποτιθέμενα τὸν ξὺν Θεῷ ἡμῶν Πατρί, διὰ τῶν ὑπ' ἐκείνου ἤδη ἐκ τοῦ χείρονος ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταῤῥωσθέντων. Ο Πατὴρ ἐπύθετο προπάτορος ἡμῶν παραβάντος 'Αδάμ, Ποῦ εἶ; οὐκ ἀγνοῶν λανθάνειν πειράσθαι, καὶ τὸ δεῖν κραδαίνεσθαι τὸν παραβάτην, ἀλλ' ὡσεὶ γελῶν καὶ χλευάζων αὐτοῦ τὴν ὑπαγωγὴν καὶ εὐή θειαν τῆς ἀβουλίας, αὖθις τῇ ἀγορεύσει τοῦ ἀπηγε ρευμένου κρύπτεσθαι πειρωμένου. Πρὸς ἐν φησιν ἄληστος, Ποῦ εἶ, ὁ δοκῶν ἐκθειάζεσθαι τῇ συμβουλίᾳ τοῦ δράκοντας; Ποῦ εἶ, ὁ ἀπειθήσας θεῷ καὶ πιστεύσας ἐχθρῷ; Μὴ κρύπτου, φησὶν, οὐ γὰρ λήσῃ τὴν ἀκήρατον καὶ μακαρίαν ζωὴν ἐκδυσάμενος. Ομοίως οὖν ὁ Υἱός, ποῦ καθείρκτο Λάζαρος οὐκ ἀγνοῶν· πρὸ δύο γὰρ ἡμερῶν τοῦ φθάσαι ἐν Βηθανίᾳ τῇ ἐνεγκαμένῃ Λάζαρον, φησὶ τοῖς ἐπο μένοις, Λάζαρος ὁ φίλος ἡμῶν κεκοίμηται, καὶ πορεύομαι έξυπνῆσαι αὐτὸν, ήδη τετρήμερον ὀδωδότα, νεκρὸν ὑπάρχοντα. Πῶς οὖν πρὸ τῶν τόπων τὰ ἐν τόποις συμβαίνοντα ἐπιστάμενος, ἐπιβές ἐκείνοις σώματι, ἀγνοήσῃ & προέγνω θεότητι καθ' ἣν ἐπιπληροῖ τὰ σύμπαντα; 'Αλλ' οἰκονομικῶς ἤρετο, ὥστε προφάσει τοῦ ὑποδεῖξαι Ἰουδαῖοι ἐπὶ τὸν τάφον συναγειρόμενοι, μάρτυρες αὐτοὶ τῆς ἀναστάσεως τοῦ τεθνηκότος γένωνται· πῶς σουδαρίῳ μὲν τὴν κεφαλὴν δεδεμένος, καὶ τῇ περιβολῇ τῆς ἐθόνης τὰς ὄψεις κεκαλυμμένος, κειρίαις τὰς βάσεις πεπεδημέν νος, ἤδη τῇ κράνῃ δεδορκώς, καὶ τῷ στόματι σεσηρῷ διεφθορώς, τὴν γλῶτταν καὶ τὰς ὄψεις διερ ῥευκώς· πῶς τῇ φωνῇ τοῦ Δημιουργοῦ πέῤῥωθεν ἡ ψυχὴ ἕλκεται, καὶ τῷ ἀπολειφθέντι ἐνίεται σώματι; πῶς συνειλημμένων τῶν βάσεων, πηδῶν τοῦ τάφου, ἐξεκρούετο ἀλώβητος καὶ ἀνελλιπής δρώμενος, τῇ φωνῇ τοῦ Λόγου ἐπιῤῥωννύμενος, καὶ βοηθῷ πρὸς τὴν ἔξοδον χρώμενος Δοκεί δέ μοι καὶ τῷ θανάτῳ ὑπονύττεσθαι πρὸς τὴν ὠκυτάτην έγερσιν, μήπως τῇ μελλήσει δευτέρας γενομένης ἐκ τοῦ Λόγου φωνῆς, πάντας ἀθρόως ἀπολύσῃ ἐκεῖ τελοῦντας· ὅπερ 30 Joan. ΙΙΙ, 4. 21 Luc. 1, 40, 52. st Joan. tur enim, modo explicativo: circumstantia resurrectionis Lazari, quarum Judeos μάρτυρας γενέσθαι voluit Christus. ID.

DIALOGUS L καὶ μετὰ ἐξ ἡμέρας πέπονθεν ὁ δείλαιος, τοῦ φωτ νοῦντος πρὸς παλινζωΐαν τοὺς νεκροὺς, πρὸς αὐτὸν φοιτήσαντος, κατὰ τὴν προφητείαν Ἰώβ, καὶ Ησαίου, τῶν θεσπεσίων, πρὸ χιλίων ήδη χρόνων διαρρήδην βοώντων, τοῦ μέν· "Ηλθες ἐπὶ τῆς θαλάσσης, ἐν δ ίχνεσιν ἀβύσσου περιεπάτησας, ἀνοίγονται σα φόβῳ πύλαι θανάτου· πυλωροὶ δὲ ᾅδου ιδόν τες σε έπτηξαν. Συμφώνως δὲ τούτοις ὁ θεῖος Δαβίδ, ὁ τῶν θείων μελωδός· Ασατε τῷ Θεῷ, ψά. λατε τῷ ὀνόματι αὐτοῦ· ὁδοποιήσατε τῷ ἐπιβεβηκότι ἐπὶ δυσμῶν· Κύριος ὄνομα αὐτοῦ. Οδο ποιεῖν δὲ ἑαυτοὺς τῷ Κυρίῳ παιδευόμεθα, καὶ οἶκοποιεῖν δι' ἐναρέτου πολιτείας, τὸ θεῖον ἐπιδρύμενοι, μονὴ καὶ ναὸς αὐτοῦ γινόμενοι, καθὼς ἐν Εὐαγγελίοις, καὶ ἐν Παύλῳ θεηγορῶν, αὐτὸς ἀπεφήνατο. Δυσμῇ δὲ νοεῖται ἡ ἡμετέρα φύσις, καὶ τὸ ἐπίπονον τοῦ κόσμου χωρίον ταῖς ἡδοναῖς τῶν παθῶν σκιαζό μενον. Νοεῖται δὲ καὶ ὁ ᾄδης. Ἐν οἷς τὸ ἄῦλον καὶ ἄσκιον φῶς ἀναστράψαν, πάντα πρὸς τὸ κρεῖττον μετεστοιχείωσε, τὴν φύσιν ἀνεκαίνισε, τὸν κόσμον φαιδρύνας, τὸν ᾄδην σκυλεύσας πρὸς ἡμερότητα, καὶ τῶν ἐνεχομένων ἀπόλυσιν. Καὶ τὰ μὲν ἐκ τοῦ Δαβὶδ ἀμυδρῶς μοι ἔδοξε· τὰ δὲ τοῦ Ἰώβ, καὶ Ἡσαΐου μετ' οὐ πολὺ ἀποδώσομεν, διὰ τὸ βραχὺ τῆς ὥρας νῦν ὑπερτιθέμενοι. Αμφω δὲ τὸ μέλλον, ὡς ήδη πραχθέν, ἐξεβόησαν αραρότως, την έκβασιν τῆς σφῶν προββήσεως ἐπιστάμενοι. Οἰκονομικῶς τοίνυν ἀγνοεῖν ὑπεκρίνετο πάσης ἅμα κτίσεως γινώσκων ἀπόῤῥητα, διὰ τῆς πεύσεως πλῆθος συνεγερθῆναι πρὸς τὴν ὑπό δειξιν, καὶ παρὰ τῶν ἐχθρῶν μαρτυρηθῆναι μᾶλλον τὸ παράδοξον. item convolutis pedibus exsiliens sepulcro, egressus esset, dum illæsus et nulla corporis parte mutilatus cernitur, per vocem Verbi corroboratus, eoque ad egressum auxiliatore usus? Videtur autem mibi, ipsam quoque mortem quodammodo commoveri ad velocissimam istam excitationem, no. quando per cunctationem altera voce Verbi audita, mox universos apud se degentes solvere cogeretur: quale quiddam pust sex dies accidit infelici, cun is qui ad reviviscendum vocat mortuos, ad mortem accederet, secundum divinorum vatum Jobi et Isaiæ prophetiam, ante mille annos luculente clamantium: Ingressus es mare, et ambulasti in vestigiis abyssi; aperiuntur tibi cum terrore porte mortis. Custodes janua orci te videntes exhorruerunt”. His autem consentiens divinorum carminum auctor Davides inquit: Cantate Deo, psallite ipsius nOmini, viam parale ei, qui ingreditur ad occasum: Dominus nomen ei s. Viam autem nos ipsos Domino parare docemur, domumque facere per s811ctam vivendi raționem, Numen ad nos velut in sacrarium recipientes, mansio et templum ipsius facti, ut in Evangelio " et Paulo ** divinitus ipse docuit. Et intelligi per occasum potest natura nostra, et arumnosa bujus mundi regio, quæ vitiorum voluptatibus obumbratur. Intelligi etiam potest orcus. Atque in his immaterialis et umbra carens illa lux irradians, omuia meliorem in statum redegit et transformavit. Naturam reparavit mundo illustrato, et orco spoliato, quo mitescat, et detentos apud se dimittat. Atque hoc quidem aliquo modo tecte mihi videtur innui a Davide. Verba autem Jobi et Isaiæ haud multo post explicabimus, nunc propter angustiam temporis ea differentes. Uterque autem id quod futurum erat, quasi jam factum pronuntiaverunt ratione conveniente, tanquam certi de vaticinii sui eventu. Sccundum dispensationem igitur ignorare se simulavit, qui omnis in universum ereaturæ cognoscit arcana, ut per interrogationem turba excitaretur ad monstrandum Lazarum, et ut ab ipsis inimicis tanto magis testimonium prodigiosæ rei perhiberetur. ΠΕΥΣΙΣ ΛΑ'. Καλῶς τὸν περὶ Λαζάρου ἀκούσαντες λόγον, δεδ μεθα ὑπὲρ τῆς αἱμορροούσης γυναικός, ἐκ ταύτης τεκμαιρομένων περὶ τῶν λοιπῶν τοῦ Σωτῆρος ἐπε ρωτήσεων. Απόκρισις. Καὶ ἐκ ταύτης παιδευόμεθα, ἴσον τὸν Παῖδα ὑπάρ χειν τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ, καὶ οὐκ ἀγνοίᾳ, ἀλλ' οίονομία, κατ' ἐκεῖνον, πυθόμενον. Φησὶ γὰρ τῷ πρωτ το φόνῳ Κάϊν, βασκανίᾳ τὸν ἀδελφὸν κτείναντι ἐπὶ τῇ προτιμήσει τῶν δώρων, ἐνδομυχοῦντος τοῦ φθόνου, καὶ θήγοντος τοῦ φόνου τὸ φάσγανον Ποῦ ᾿Αβελ ὁ ἀδελφός σου; οὐκ ἀγνοῶν, ἀλλὰ καιρὸν μετανοίας μιαιφόνῳ μνώμενος. Ὁ δὲ, εἰς ἀπόνοιαν χωρήσας, Μή φύλαξ τοῦ ἀδελφοῦ μου εἰμὶ ἐγώ; φησίν. Αὖθις δὲ πρὸς αὐτὸν ἡ θεία φωνὴ ἐλέγχουσα, Φωνή αίματος τοῦ ἀδελφοῦ σου βοᾷ πρός με· ἐξ ὧν δηλοῦται οὐκ ἀγνοίᾳ, ἀλλὰ φιλανθρωπίᾳ τὴν πεῦσιν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ 18 Job ΣΑΑΥΗ, 16, 17, Isa. χιν, 9. * Gen. 1, 9. 3 ibid. οι ibid. 10. INTERROGATIO XXXI. Satis bene hac de Lazaro ratione percepta, rogamus de muliere sanguinis profluvio laborante ut disseras, ut ex hac conjecturam faciamus etiam de cæteris interrogationibus Servatoris. Responsio. Per hanc quoque docemur, æqualem Filium esso Deo el Patri, nec ob ignorationem, sed ex dispensatione certoque consilio, Patrem imitando, quærere. Inquit enim is ad primum homicidam Cainum, qui per invidiam interewit fratrem, propterca quod illius dona prælata essent, jam intus latente invidia, et gladium cædis exacuente: Ubi est Abelus frater tuus? Non ignorans, sed cruento homicidæ occasionem pœnitentiæ suggerens. Ipse vero in amentiam versus: Num custos ego, inquit, fratris met sum s? Rursusque ipsum divina vox redarguens inquit 31: Vox sanguinis fratris tui » Psal. Lyvi, 5. 17 Joan. XIV, 28 1 Cor. 111, 40; ν, 16

S. CÆSARII GREGORII FRATRIS καὶ Πατρὸς τῷ μιαιφόνῳ προσάγεσθαι. Παραπλησίως οὖν καὶ ὁ Υἱὸς οὐκ ἀγνοῶν ἤρετο, ἀλλ᾽ ἵνα μὴ δι' αυ τοῦ φήσας τὸ θαῦμα, δόξῃ τυφοῦσθαι τοῖς παχυτέροις τὴν διάνοιαν· μὴ δ' αὖ πάλιν, σιωπώντος, ζημιωθώ μεν τὸ παράδοξον, οἰκονομικῶς τῇ πεύσει κέχρηται, ὅπως ἐκείνη προελθοῦσα κηρύξῃ τὴν ἐκ τῆς ψαύσεως τοῦ κρασπέδου γενομένην αὐτῇ λύσιν τῆς μάστιγος. Φησὶ γὰρ ὁ θεῖος εὐαγγελιστὴς, Ἰδοῦσα ἡ γυνή ὅτι οὐ λέληθεν, τρέμουσα ἦλθεν, καὶ προσεκύνει αὐτῷ, καὶ τὰ ἑξῆς. ᾿Αλλὰ καὶ τῆς πρώτης ενσάρκου πρὸς ἡμᾶς φοιτήσεως ἄγνοιαν προσποιούμενος, φησὶ · τῷ ᾿Αβραάμ, Που Σάρρα ή γυνή σου; Εἰ δὲ ἡγνόει, οὐκ ἂν ἤλεγξεν ἔνδον ὑπάρχειν τῆς σκηνῆς, καὶ μειδιᾷν. Τὸ γὰρ, Εγέλασεν ἐν ἑαυτῇ Σάββα, μειδιῶσαν αὐτὴν δηλοί. Καὶ ἀθρόως έντριτος επι ξενωθεὶς τῷ πατριάρχῃ, ἐκ προσηγορίας τὴν ξεναγὸν ἐπεζήτει, στεῖραν ὑπάρχουσαν παιδοποιεῖν ἐπαγγε λόμενος. Πέρας δὲ τῆς ἐπαγγελίας, Ἰσαὰκ ἐκ ταύτης έκφυόμενος. Οὐ γὰρ πλάσμα, οὐ κλήσις, οὐ παρῳχηκότα, οὐκ ἐνεστῶτα, οὐ μέλλοντα, οὐχ ὁτιοῦν φραζόμενων ἢ νοούμενον Χριστῷ λέληθε. clamat ad me. Ex quibus manifestum fit, non ex ignorantia, sed ex amore et bonitate qua erga hominem præditus est, interrogationem a Deo et Patre ad crudelem homicidam institutam fuisse. Ad eumdem igitur modum et Filius, non quod ignoraret, sed ideo interrogavit, ne si ipse per se miraculum indicasset, crassioribus videretur superbire: neque item ipso tacente, jacturam faceremus miraculi, certo consilio interrogatione usus est, ut ipsa progrediens, prædicaret ejus pœnæ aç mali liberationem, quæ per fimbriæ attrectationein facta erat. Inquit enim evangelista ": Videns mulier quod latere non posset, tremens venit, et adorans congenulabat. Quin etiam ante adventum suum in carne ignorantiam præ se ferens, inquit ad Abralanum: Ubi est Sara uxor tua 33? Quod si ignoras- "? set, non sane reprehendisset eam, quæ in tabernaculo ridebat. Nam quod habetur, intra semet ipsam risisse Saram, modice ipsam risisse indicat. Confestimque trinus hospes a patriarcha susceptus, nominatim ipsam compellabat, eam quæ sterilis erat, fecundam fore promittens. Finis autem promissionis erat, natus ex hac Isaacus. Non enim figmentum, non creatura, non præterita, non præsentia, non futura, non quidquid nominari vel cogitari potest, Christum latet. INTERROGATIO XXXII. At quomodo ipse in ministri ordine et in famuli numero semet ipsum ponens dicit: Nemo venit ad l'atrem, nisi per me "? Responsio. Verum oportet et eam vocem, quæ huic opposita est, a Christo audire: Nemo, inquit, venit ad mie, nisi Pater meus cœlestis traxerit eum”. INTERROGATIO XXXIII. Sed non est idem, per me, et, trahere. Nam per me, ejus est qui subjectus est: trahere vero, qui propria potestate cogit. Responsio. Quid igitur est, quod ad Adamum Deus adducit animalia, ut videret quid vocaret ea, sicut inquit liber de creatione rerum 36? Num propterea audebis ministrum et famulum nominare Deum? INTERROGATIO XXXIV. Ergo si perfectus Deus erat Christus, quomodo sapientia et alate ipsum proficere dicit Evangelium"? Responsio. Non debemus illa applicare divinitati. Secundum illam enim neque crescit, neque deficit; non minuitur, non fit gloriosior, non major; non insistit, non contrahitur. Proficit vero roboratus et crescens secundum naturam nostram in servili forma. Non enim plenitudo divinitatis imminuta est, neque se cundum profectum humanum Deus est. 2ª Luc. viii, 47. ss Gen. xvi, 9. ΠΕΥΣΙΣ ΛΒ. Καὶ πῶς αὐτὸς ἐν διακόνου τάξει καὶ ὑπηρέτου ἑαυτὸν ἐναριθμῶν λέγει, Οὐδεὶς ἔρχεται πρὸς τὸν Πατέρα,-εἰ μὴ δι' ἐμοῦ; Απόκρισις. ᾿Αλλὰ χρὴ καὶ ἀντίθετον ταύτης παρὰ Χριστοῦ ἀκοῦσαι φωνήν· Οὐδεὶς, φησὶν, ἔρχεται πρός με, εἰ μὴ ὁ Πατήρ μου ουράνιος ἑλκύσει αὐτόν. ΠΕΥΣΙΣ ΑΓ. Αλλ' οὐ ταὐτόν ἐστι, τὸ, δι' ἐμοῦ, καὶ τὸ, ελκύ σει. Τὸ γὰρ, δι' ἐμοῦ, πείθοντός ἐστι· τὸ δὲ, 8.1κύειν, ἀναγκάζοντος τοῦ αὐθεντοῦντος. Απόκρισις. Τί οὖν ἐπὶ τοῦ Ἀδὰμ ὁ Θεὸς προσάγει τὰ κτήνη, ἰδεῖν τί καλέσει αὐτὰ, φησὶν ὁ τῆς δημιουργίας λόγος; Τολμήσεις παρὰ τοῦτο διάκονον καὶ ὑπηρέτην τὸν Θεὸν ἀποφήναι; ΠΕΥΣΙΣ ΛΔ'. Καὶ εἰ τέλειος ἦν Θεὸς ὁ Χριστὸς, πῶς σοφίᾳ καὶ ηλικία προκόπτειν αὐτὸν λέγει τὸ Εὐαγγέλιον; Απόκρισις. Μὴ τῇ θεότητι ἐκεῖνα προσάψωμεν. Οὐ γὰρ αὔξει κατ' ἐκείνην, οὐδὲ λήγει, οὐ μειοῦται, οὐ δοξάζεται, οὐ κορυφοῦται, οὐχ ὑφίσταται, οὐ συνάγεται. Προβαίνει δὲ κραταιούμενος, καὶ αὔξων τῇ καθ' ἡμᾶς δουλική μορφῇ. Οὐ γὰρ πλήρωμα ηλαττώθη τῆς Θεότητος, οὐδὲ κατὰ προκοπὴν ἐξ ἀνθρώπων γέγονε Θεός. Η Joan Σιν, β. ** Joan. v❗, 44, 66. * Gen. 11, 19. or Luc

ΠΕΥΣΙΣ ΛΕ. DIALOGUS I. Καὶ πῶς μὴ κτιστὸν εἴπομεν τὸν Υἱόν, τοῦ Ἀπο στόλου γράφοντος περὶ αὐτοῦ, Δέξασθε τὸν ἀρχιερέα τῆς πίστεως ὑμῶν, πιστὸν ὄντα τῷ ποιήσαντι αὐ- · τόν; Καὶ, Γνωστὸν ὑμῖν, πᾶς οἶκος Ἰσραὴλ, ὅτι τοῦτον τὸν Ἰησοῦν ὃν ὑμεῖς ἐσταυρώσατε, Κύ ριον καὶ Χριστὸν αὐτὸν ὁ Θεὸς ἐποίησε. Καὶ Σου λομὼν δέ φησιν, ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα· Κύριος έκτισε με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ. Απόκρισις. Καὶ ἀνωτέρω περί τούτων διαλαβών, τοῖς αὐτοῖς πάλιν κυλινδεῖσθαι ἀτοπίας ἂν εἴη, ή φιλοπαιδίας. Τὸ γὰρ, ἐποίησεν αὐτὸν, καὶ, ἔκτισέ με, τῇ σαρκὶ νοεῖσθαι δοκῶ ταῦτα. Ὁρῶμεν δὲ καὶ τὰς παραδο λὰς μὴ ταὐτὸν ὑπάρχειν τοῖς παραβαλλομένοις. Ἐν γὰρ τῷ τῆς Παροιμίας τεύχει ταχθὲν ἴσμεν τὸ, Κύριος έκτισέ με. Παροιμίαι δὲ παρόδιά τινα ὑπάρχει βήματα, οἶμος γὰρ ὁδὸς τῇ ἔξω παιδείᾳ νοεῖται ὥστε πάροδοι καὶ εἰκόνες τῶν πραγμάτων αἱ παραβολαί τυγχάνουσιν. Όμοία, γὰρ, ἐστὶν βασιλεία τῶν οὐρανῶν κόκκω σινάπεως, φησὶν ὁ Κύριος. Πῶς τοίνυν ἐν κόκκῳ πάντων σπερμάτων ἀμυδροτέρῳ ἄπειρα πλήθη, καὶ δῆμοι ἀγγέλων καὶ ἀρχαγγέλων χωρήσωσιν; ᾿Αλλὰ πάντως τῇ εἰκόνι ταύτῃ κέχρηται ὁ πάνσοφος Κύριος, ἢ διὰ τὴν εὐτελῆ τῆς ἑκουσίου πτωχείας, καὶ πρὸς τὴν ἡμετέραν βραχύτητα, συγ κατάβασιν, δι' ἧς ἡμῖν σκιά, καὶ ἀνάψυξις τῶν ἀλγεινῶν τῆς παρούσης ζωής γίνεται· ἢ διὰ τὴν ἐν ἀρχῇ τοῦ εὐαγγελικοῦ ποιμνίου μετριότητα, ἢ διὰ τὴν τῆς θεότητος τοῦ Λόγου δριμύτητα, δι' ἧς για φάδες κινοῦνται δακρύων τοῖς ἡδέως καὶ ἀδρῶς δι' ἀρετῆς μετέχουσι τοῦ νοητοῦ τῆς μετανοίας σινά πεως· οὗ καὶ ὁ θεσπέσιος Δαβὶδ ἐμφορούμενος μελδεῖ, Λούσω καθ' εκάστην νύκτα τὴν κλίνην μου, ἐν δάκρυσί μου την στρωμνήν μου βρέξω. Καὶ πάλιν, Δι' ἐξόδους υδάτων κατέδυσαν οἱ ὀφθαλ μοί μου· ἢ διὰ τὴν μέλλουσαν θείαν κρίσιν δρι μεῖαν ἐπάγεσθαι τοῖς ἡττημένοις τῷ χείρονι, καθὼς πάντη ή θεία Πυκτή διαμαρτύρεται, καὶ ἡ τῶν Έξω παίδευσις διὰ Πλάτωνος τοὺς ἐν πυρὶ κωκυτούς ἀπειλεῖ. Η διὰ τὴν ἄτμητον καὶ ἀδιαίρετον τοῦ Λό γου καὶ τῆς σαρκὸς ἔνωσιν καὶ μίαν ὑπόστασιν, ούτ δενὶ λόγῳ ἢ ἐπινοίᾳ διαιρουμένην. Διεκπίπτει γὰρ αὖθις τῶν δακτύλων τῆς διανοίας τῶν διαιρούντων ὁ θεῖος τῆς βασιλείας κόκκος, βλασφήμων παλάμαις εγκλείεσθαι μηδὲ ὅλως ἀνεχόμενος. Ἀλλ᾿ οὐδὲ σα φῶς τὸν παροιμιαστην Σολομῶντά τις επίσταται, εἰ περὶ τοῦ Θεοῦ φησὶν τὸν Κύριος ἔκτισέ με. Εἰ δὲ καὶ οὕτως ἡμῖν ἐξελήφθη ἡ τοῦ Σοφοῦ ῥῆσις, δοκεῖ μα τὴν θεανδρικὴν τοῦ Κυρίου σημαίνειν ἐπιφοίτησιν, φάσκων· Κύριος έκτισε με ἀρχὴν ὁδῶν αὐ τοῦ, εἰς ἔργα αὐτοῦ, πρὸ τοῦ αἰῶνος ἐθεμελίωσε με, πρὸ δὲ πάντων βουνών γεννᾷ με. Πῶς οὖν τὸ γεννώμενον θεμελιοῦται, πῶς δὲ τὸ κτιζόμενον γεν- * Hebr. 1, 1, 2. "Act. 11. 36. * Prov. viii, 22. INTERROGATIO XXXV. Quomodo vero non dicemus creatum esse Filium, de ipso in Epistola dicente Apostolo: Suscipite pontificem fidei vestra, qui fdclis est ei qui constituit ipsum **? Et, Notum sit vobis, omnis domus Israel, quod hunc Jesum quem vos crucifixislis, Dominum et Christum Deus fecit" Sed et Salomon inquit in persona Christi ad Deum et Patrem: Dominus creavit me, initium viarum suarum ad opera sua so Responsio. Cum etiam in præcedentibus de iisdem tractaverim, iisdem rursus implicari absurditatis fuerit aut lusus puerilis. Nam quod inquit, fecit ipsum, et, creavit me, de carne intelligi puto. Videmus autem et similitudines non idem esse cum rebus assimilatis. Nam in Parœmiæ volumine positum esse scimus illud, Dominus creavit me. Parœemiæ autem allusiones quædam sunt, in verbis sitæ; οἶμος enim viam in externa doctrina significat. Quapropter et allusiones et imagines rerum sunt parabolæ.. Simile est regnum cœlorum grano sinapis, inquit Dominus. Quomodo vero in grano sinapis omnium seminum minutissimo immensæ multitudines et nationes angelorum et archangelorum locum habebunt, nisi dicamus similitudine usum esse sapientissimum Dominum, idque vel propter humilem voluntariæ paupertatis et ad nostram tenuitatem demissionem, per quam nobis umbra et refrigerium at dolorum præsentis vitæ; vel propter mediocritatem evangelici gregis, qui erat ab initio; vel propter divinitatis in Verbo acredinem, per quam cientur nives lacrymarum delicatis et mollibus per virtutem intellectuali penitentiæ sinapi participantibus: quo et divinus vates Davides se satiatum canit: Lavabo singulis noctibus lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo". Et rursus: Decursibus aquarum submersi sunt oculi mei. Vel propter futurum divinum judicium, quod acerbum superveniet iis qui superati sunt a vitiisquemadmodum ubique divina pagina perhibet, et externæ doctrinæ per Platonem ululatus lugubres in igni futuros minantur. Vel propter indivisam et inseparabilem Verbi et carnis unionem, et unam hypostasin, nullo verbo aut cogitatione separabilem. Nam illico excidit divinum regni granum per digitos mentis eorum qui dividunt, blasphemorum manibus includi nequaquain sustinens. Sed neque manifesto quisquam scire potest, num Paroemiarum scriptor Salomon de Filio Dei loquatur, cum ait, Dominus creavit me: vel etiamsi sie accipiatur sapientis illius viri dictum, videtur mihi signifcare adventum uniti cum Deo hominis, cum ait Dominus creavit me, initium viarum suarum ad opera sua. Ante ævum me fundavit, et ante omnes * Matth. x111, 31. "Psal. vi, 7. 48 Peal. cxvi,

S. CÆSARII GREGORII FRATRIS volles gignit´me". Quomodo igitur genitum fundatur? aut quomodo creatum gignitur? Nam creatum genitum non est, et genitum creatumi non est. Aliud enim est illud, et aliud hoc. Utraque vero videmus esse Filium: increatum quidem divinitate, creatum vero bumanitate. Est autem frequens mos sacra Scripturæ, ea quæ nobis propria sunt, indicare primum, et deinceps antiquiora. Sic enim facit et divinus Matthæus, ex propinquioribus ordiens annuntiare nobis Evangelium de Christo. Liber, inquiens ", generationis Jesu Christi, filii Davidis, filii Abrahami: partim quidem Judæos alliciens, filios Abrahami sese falso praedicantes, et vane se jactantes propter viros sanctos, quorum vitæ rationem non imitabantur: partim vero rudiores per propinquiera in divinam cognitionem lucens, et in Evangelio deinde progreliens, erditur divina prædicare de Christo, quasi per scalam aliquam subducens ad diviniora nostrum intellectum. Inquit igitur rerum divinarum peritus ille Salonron: Dominus creavit me, initium viarum sua900 νᾶται; Τὸ γὰρ κτιστὸν οὐ γεννητόν, τὸ δὲ γεννητόν, οὐ κτιστόν· ἕτερον γὰρ ἐκεῖνο, θάτερον δὲ τοῦτα Αμφότερα δὲ ὁρῶμεν ὄντα τὸν Υἱόν· ἄκτιστον μὲν θεότητι, κτιστὸν δὲ ἀνθρωπότητι. 'Αλλ' ἔθος πολ λαχοῦ τῇ θείᾳ Γραφῇ τὰ ἐγγύτατα ἡμῖν πρώτα στ μαίνειν, καὶ τὰ ἀρχαῖα, δεύτερα. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ θεῖος Ματθαῖος ποιεῖ, ἐκ τῶν ἐγγυτέρων καὶ εύλη πτοτέρων ἀρχόμενος ἡμῖν τὸν Χριστὸν εὐαγγελίζε ται· Βίβλος γενέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ, υἱοῦ Δα βίδ, υἱοῦ ᾿Αβραάμ· τοῦτο μὲν Ιουδαίους ἐπισπώμε νος, τέκνα τοῦ ᾿Αβραὰμ ὑπάρχειν ψευδηγοροῦντας, καὶ σεμνυνομένους εἰκῆ τοῖς θεσπεσίοις, ὧν τε τὴν πολιτείαν οὐκ ἐμιμήσαντο· τοῦτο δὲ νηπιάζοντος ἔτι τοῦ θιάσου ἐκ τῶν ἐγγυτέρων ἡμᾶς εἰς θεογνω σίαν ποδηγεῖ, καὶ προϊὼν τῷ Ευαγγελίῳ θεολογείν τὸν Χριστὸν ἄρχεται, ὥσπερ διὰ κλίμακός τινος ἀνά γων ἡμῶν πρὸς τὰ θειότερα τὴν διάνοιαν. Φησί γοῦν ὁ τῶν θείων σοφός Σολομών, Κύριος Εκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ· ἀρχὴν γὰρ ὁδοῦ τῆς δι καιοσύνης τοῦ Εὐαγγελίου, τὸ κατὰ σάρκα ἡμῖν ἐπ τῆς ἀείπαιδος Μαρίας γενέσθαι τὸν Θεὸν Λόγον, &ς πρὸ τοῦ αἰῶνος ἐθεμελίωσέ με. Πρὸ τοῦ γενέσθαι την κυκλικὴν ἑβδομάδα τοῦ παρόντος αἰῶνος, τη ἕκτῃ ἡμέρᾳ ἡ ψυχὴ ἐν τῷ Ἀδὰμ ἐθεμελιώθη παρά τοῦ οἰκοδόμου τῆς φύσεως ἡμῶν, καὶ οὕτως μετά τὴν ἕκτην ἡ ἑβδόμη τοῦ αἰῶνος δημιουργείται ἡμέρα ἑπτάκις ἀνακυκλουμένη εἰς ἑαυτὴν διὰ παντὸς τοῦ ἐνεστῶτος αἰῶνος. Ἐπὶ δὲ τὰ θειότερα καὶ ἀρχικώ τερα προϊών, φησί. Πρὸ δὲ πάντων βουνών γεννά με· βουνοὺς ἐνταῦθα τοὺς οὐρανούς, ήτοι τὰς ὑπὲρ αὐτοὺς δυνάμεις δηλῶν. Οὐκ οὐρανοὶ γὰρ οὐκ ἄγ γελοι, οὐκ ἀρχάγγελοι, οὐ καιρός, οὐ χρόνος, οὐκ αἰών, οὐχ ἕτερόν τι νοούμενον ἢ φραζόμενον, πρεσβύτερον τοῦ Υἱοῦ. Αὐτὸς γὰρ ὑπάρχει ποιητὴς τῶν αἰώνων καὶ πάντων ὁμοῦ· Παύλου μὲν διαρρήδην βοῶντος τό, Δι' οὗ καὶ τοὺς αἰῶνας ἐποίησε, καὶ τὸν Ἐν αὐτῷ ἐκτίσθη τὰ πάντα, τά τε ὁρατὰ καὶ ἀόρατα, ὅτι πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Κτίζεται οὖν ἐκ Μαρίας τῷ προσλήμματι, θεμελιοῦται δὲ ψυχὴ ἐν τῷ κτιζομένῳ σώματι, ἀμφοῖν δὲ ὁ Λόγος καταλλήλως ἐνωθεὶς, κτιστὸς μὲν ὁρᾶται βροτός, ἄκτιστος δὲ νοεῖται Θεὸς, ἐξ ἀκτίστου Πατρός πατέρα μή ἔχοντος. rum: initium scilicet viæ justitiz Evangelii, quod est secundum carnem nobis ex perpetua virginitatis matre Maria nativitas Dei Verbi, quod ante ævum me fundavit. Antequam circularis esset hebdomada sæculi præsentis, sexta die anima in Adamo fundata est ab opifice naturæ nostræ. Atque sic post sextam septima bujus sæculi constituitur dies, septies in semetipsam revoluta per totum præsens sæculum. Ad diviniora autem et antiquiora progrediens, inquit: Ante omnes colles gignit me: per colles, loc loco, culos vel certe eas quæ supra coelos sunt potestates significans. Non enim cæli, non angeli, non archangeli, non temporis qualitas aut quantitas, non sæculum, non aliud quidquam quod cogitari vel dici potest, antiquius est Filio. Nam ipse sæculorum conditor est, omniumque rerum in universum, aperte clamante Paulo: Per quem et sæçula condidit; et, In ipso creata suni universa tam aspectabilia quam inaspectabilia, quoαίτηι omnia per ipsum facta sunt. Creatur igitur ex Maria ratione carnis assumptæ, fundatur vero anima in creato corpore; utrisque autem unitus Verbo, creatis quidem cernitur homo, increatus autem intelligitur Deus ex increato Patre ac patrem non habente. INTERROGATIO XXXVI. At quomodo ipse Filius creatum semetipsam ostendit, dicens: Ego sum ostium ovium", et via"? Similiter et a prophetis creatus esso innuitur; ab Isaia quidem, cum lapis offensionis dicitur, et petra scandali”; a Davide vero, columna ignis; et ab aliis, leo, ovis et alia quamplurima. Responsio. At cavendum ne litteræ dormitando incumbentes, nos ipsos a divinioribus secludamus. Nam, secundum eximiun Apostolum, littera occidit, spiritus * Prov. viii, 22, 23, 25. 6. 60 Isa. vult, 14, ΣIV, ss Matth. ΠΕΥΣΙΣ ΛΓ'. Καὶ πῶς αὐτὸς ὁ Υἱὸς κτιστὸν ἑαυτὸν δείχνει π φάσκων, Ἐγώ εἰμι ἡ θύρα τῶν προβάτων, καὶ ἡ ὁδός; Ομοίως δὲ καὶ ὑπὸ τῶν προφητικών κτιστὸς ὑποδείκνυται, ὑπὸ μὲν Ἡσαΐου λίθος προσκόμματ τος, καὶ πέτρα σκανδάλου· ὑπὸ δὲ τοῦ Δαβίδ, στυλοπύρ, ὑφ' ἑτέρων δὲ λέων, πρόβατον, καὶ ἕτερα πλεῖστα. Απόκρισις. ᾿Αλλὰ μὴ τῷ γράμματι προσκαθεύδοντας σφᾶς τῶν θειοτέρων ἀποκλείσωμεν. Κατὰ γὰρ τὸν ὑψηλὸν Απόστολον, Το γράμμα ἀποκτείνει, τὸ δὲ πνεῦμα es Joan. Χ, * Joan. 1. 40 Hebr. 1, 2. 47 Coloss. 1, 7.

DIALOGUS I. ζωοποιεί. 'Ανάπαλιν δὲ φημί· Οὐ τὸ γράμμα απο κτείνει τοὺς ὀρθῶς ἀποσκοποῦντας, οὐδ' αὖ πάλιν ζωοποιεῖ τὸ πνεῦμα βλασφημοῦντας αὐτῷ. Τιμήσω μὲν οὖν τὸ πνεῦμα ὅπως νοήσωμεν τὸ γράμμα, τροπικῶς τὸν Υἱὸν θύραν καὶ ὁδὸν καὶ λίθον, καὶ τὰ λοιπὰ τῶν εἰκόνων ἐκδεχόμενοι· ὁδὸν νοοῦντες αὐ τὸν, πρὸς τὴν γνῶσιν τοῦ Πατρὸς καὶ τῶν θειοτέρων φέρουσαν θύραν ἀνοιγομένην μὲν τοῖς διὰ τῶν ἀρετῶν σπεύδουσιν ἐντὸς γενέσθαι, πυγμή παίοντες σφῶν τὰ στέρνα στύλος δὲ νοείσθω ἑδραίωμα υπάρχειν τῆς πίστεως ἡμῶν, ὑποστηρίζων ἅμα καὶ φέρ ρων τὰ σύμπαντα· λίθος δὲ προσκόμματος ὑπάρχει ἀπίστοις, καὶ πέτρα σκανδάλου Ἰουδαίοις, ἡμῖν δὲ λίθος τοῦ θεμελίου τῆς Ἐκκλησίας, πᾶσαν τὴν κρη πίδα συνέχων. Πέτρα, τὸ στερεὸν καὶ ἄπτωτον τῆς ὁμολογίας, ᾗ προσαραττόμεναι αι τρικυμίαι τῶν αἱ ρέσεων, πρὸς ἀφρὸν αὖθις ἐκλύονται· σκώληξ, και θώς φησιν ὁ Δαβίδ, ὁ τῶν θείων μελωδός. Ἡμῖν μὲν κατὰ τὸν ἐκ τῆς χέρσου σκώληκα ἄνευ τινὸς πάθους ἢ συνουσίας, ἐκ τῆς ἀείπαιδος Μαρίας ἀπει ρογάμως τικτόμενος, τοῖς δ' ἐναντίοις σκώληξ τιμω μίας, ὑπο[τιτραίνων καὶ ὑπεσθίων ἀλήκτως. ΠΕΥΣΙΣ ΛΖ'. Αλλ' ἐὰν μὴ εἴπῃς αὐτὸν κτίσμα, ὑβρίζεις τὸν Πατέρα, πάθος αὐτῷ προσάπτων. Πᾶς γὰρ ὁ γεννῶν, ἐμπαθὴς πάντως ἔσται. "Η συστέλλεται γὰρ, ἢ πλα τύνεται, η τομήν ἡ ῥεῦσιν ὑφίσταται, ἢ ἐγκοῦται, ἢ ταπεινοῦται, ἤ τι πάντως ὑπομένει ὁ γεννῶν. Απόκρισις. Απαγε τῆς τοιαύτης ηρωδίας, ἀξιάγαστε! Οὐ γὰρ σῶμα τὸ θεῖον ὑπάρχει ἔγκῳ ἢ συστολῇ ὑποκείμε νον, ἡ ῥεύσει ἢ τομῇ ἢ ὅλως πάθει τινὶ χειρούμενον. Καθὸ οὖν ὁ Πατὴρ πνεῦμα ὑπάρχων, τὸν Υἱὸν Θεὸν Λόγον πνευματικῶς, ἀχρόνως, ἀφράστως γεγέν νηκεν. 'Αλλ' ἐπειδὴ πλείστοις δοκεῖ ἡ ὄψις τῆς ἀκοῆς πιστοτέρα, δεῖν ᾠήθην καὶ ἀμυδρῶς χρήσασθαι πα ραδείγμασιν, ἐπὶ τοῦ ἀπαθῶς γεννῆσαι τὸ θεῖον, οὐ ῥεῦσιν, οὐ τομὴν ὑφιστάμενον. Κτίσμα τοίνυν Θεοῦ ὑπάρχει ὁ ἥλιος, ἀφ' οὗ τινες ἐν ταῖς ἀοικήτοις ἐσχατιαῖς, πυρός λειπόμενοι πέττειν τὰ σίτα, ἱπποι φορβοί τε καὶ βουκόλοι, καὶ συφορβοι, καὶ ποιμένες, κύλικα ὕδατος καθαροῦ πληρώσαντες, καὶ τῇ ἀκτῖνι τοῦ ἡλίου ἀντισχόντες, καὶ ὀνίδι ξηρᾷ ψαύσαντες τῇ ὑδροχόῃ, αὖθις τὸ πῦρ αὐτόθεν ἀπεσύλησαν, οὐ τομὴν, οὐ ῥεῦσιν, οὐκ ὄγκον, οὐ συστο τὴν τοῦ φωστῆρος ὑποστάντος· καὶ διὰ καθαρᾶς θάλου ἐν οἰκίαις διήχων, καὶ οἱονεὶ ἀπογεννῶν τὰς ἀκτῖνας κατὰ πάσης ἠπείρου ἀνελλιπής καὶ ἄτμητος διὰ παντὸς ὁρᾶται. Ομοίως καὶ πυρσός μυρίας ἐξάπτων λαμπάδας, οὐ ῥεῦσιν, οὐ τομὴν ὑπέμεινεν. Κι οὖν τέως ἀλώβητα ὑπάρχει ταῦτα, ἀπείρως τὸ Θεῖον υπερτερεῖν τούτων καθ' ὅλου πιστεύσομεν ἀτμὶς γὰρ πρὸς ἐκεῖνο ὁμοῦ τὰ σύμπαντα. Γεγέννηκε τοίνυν ὁ Πατήρ τὸν Παῖδα οὐ διὰ τομῆς ἢ ρεύσεων, οὐ δι' ὄγκου καὶ συστολῆς· ἀλλ᾽ ἀσώματος ῶν, ἀσώματον Λόγον ἐνυπόστατον ἀκούοντα καὶ I Cor. HI, 6. es Psal. xxr, 7. vero vivificat". Vicissimque inquam ego: Si non occidit littera eos qui recte considerant, neque item vivificat spiritus blasphemantes ipsum. Honoremus igitur spiritum ut Intelligamus litteram. Figurate Filium, ostium, et viam, et lapidem, et si quid aliud est ejusmodi similitudinem dici accipiamus: viam intelligentes ipsum, ut qui nos in cognitionem Patris divinarumque rerum ducat; ostium est apertum iis qui per virtutes intus regenerari student, pugno frequenter percutientes pectora; columna vero intelligatur firmamentum esse fidei nostræ, firmiter suffulciens et ferens simul universa; lapis autem offensionis incredulis est, et petra scandali Judæis; nobis autem lapis fundamenti Ecclesiæ, totam basim continens. Petra, robur et firmitas confessionis, qua procellæ hæresum impugnatæ, in spumam rursus dissolvuntur; vermis, quemadmodum Davides divinorum carminum auctor inquit **: ac nobis quidem instar vermis ex terra, absque aliquo affectu aut coitu, ex perpetuæ virginitatis matre Maria, absque nuptiali commistione natus; adversariis autem vermis supplicii, stimulans et depascens absque fine. INTERROGATIO XXXVH. Alqui nisi ipsum creaturam esse dixeris, contirmelia Patrem afficis, affectum ei tribuens. Omnis enim qui generat, omnino erit obnoxius affectui. Aut enim contrabitur, aut dilatatur, aut sectionem derivationemve patitur, aut effertur, aut deprimitur, aut certe tale quid sustinet, qui generat. Responsio. Absit procul tale delirium, o præclare. Non enim divina natura corpus est, elationi aut contractioni subjectum, aut luxui, aut sectioni, aut prorsus qualicunque affectui mancipatum. Quatenus igitur Pater spiritus est, Filium Deum Verbum spiritualiter absque tempore ineffabiliter genuit. At vero quia plerisque videtur visui potius quam auditui credendum, etiam facili aliquo exemplo utendum esse ratus sum in eo declarando, quod absque affectu Deus generet, non fluxum neque sectionem patiens. Creatura utique Dei est sol, quo aliqui in extremitatibus inhabitabilibus igne carentes utuntur ad coquendos cibos, equorumque pastores, et lubulci, subulci et pastores alii, calicem aqua pura implent, et radio solis obvertunt, aridoque fimo admoto ad vas aquarium, illico ignem auferunt, cum interim nec sectionem, nec fluxum, nec tumorem, nec contractionem luminare ipsum patiatur. Idem per purum vitrum in domieiliis penetrans, quasique radios gignens per universam terram, nihilominus absque defectu et absque sectione per omnia cernitur. Similiter et fax, etiamsi infinitas lampades accenderit, neque fusum, neque sectionem patitur. Si igitur absque læsione funt ista, in infinitum istis per omnia superiorem esse naturam divinam credamus. Nam simul in universum omnia in ipsam collata sunt instar venti te-

S. CÆSARII GREGORH FRATRIS φθεγγόμενον. Οἱ οὖν ἀτίμως τιμῶντες τὸν Πατέρα, εἰκαιόβουλοι καὶ ματαιόφρονες, κτιστὸν μὴ τολμα τωσαν ἀποφαίνειν τὸν Υἱόν. Εἰ γὰρ, καθώς φησι, γεννῶντα πάσχειν τὸν Πατέρα, καγώ φημι κτίζοντα κάμνειν, πόθεν δώσομεν τὸν Υἱόν, ἵνα μὴ τὸν Πατέρα πάσχοντα ἢ κάμνοντα βλασφημήσωμεν; Απαγε τοίνυν σαυτόν, ἀτίμως τὸ θεῖον γεραίρων! Ο γὰρ τὸν Παῖδα βλασφημῶν, τὸν Πατέρα λιθάζει, καθώς αὐτὸς ἐν Εὐαγγελίοις θεηγορεῖ· Ὁ μὴ τιμῶν τὸν Υἱόν, οὐδὲ τὸν Πατέρα τιμᾷ. nuis. Ergo genuit Pater Filium, non per sectionem aut fluxuni, non per tumorem vel contractionem, sed incorporeus exsistens incorporeum Verbum cjusdem substantia, quod et audit et loquitur. Vani igitur illi et insipientes, qui cum ignominia honorant Patrem, ne audeant creatum pronuntiare Filium. Si enim, ut aiunt, Pater generans patitur, etiam ego creantem fatigari dico. Unde igitur ortum dicemus Filium, ne Patrem aut pati, aut fatigari blaspheme statuamus? Absit igitur a te, ut cum hac ignominia velis naturam divinam honorare. Nam qui Filium blasphemat, Patrem lapidat. Quemadmodum ipse in Evangelio sancte prædicat: Qui non honorat Filium, neque Patrem honorat **. INTERROGATIO XXXVIII. Sed quomodo dicunt aliqui, quod secundum eleelionem et gratiam Christus sit factus Dei Filius? Non eniun inquit Pater, Hic est Filius meus dilecius quem genui, sed quo delector ". Et Isaias in persona Dei et Patris de Christo inquit: Ecce Filius meus quem elegi, dilectus meus quo delectatur animus meus ". Ad eumdem modum et Solomo inquit, Electus e decem millibus **. Responsio. ΠΕΥΣΙΣ ΛΗ. Καὶ πῶς τινές φασι, κατ' ἐκλογὴν καὶ χάριν τὸν Χριστὸν γενέσθαι Υἱὸν τοῦ Θεοῦ; Οὐ γὰρ λέγει ὁ Πατήρ· Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητὸς ἐν εγέννησα, ἀλλ', ἐν ᾧ ηὐδόκησα. Καὶ Ησαΐας ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ καὶ Πατέρας λέγει περὶ Χρισ στοῦ· 'Ιδοὺ ὁ Παῖς μου δν ᾑρετισάμην, ὁ ἀγαπη· τός μου, εἰς ὃν ηὐδόκησεν ἡ ψυχή μου. Ομοίως καὶ Σολομών λέγει· Ἐκλελογισμένος ἀπὸ μυριάδος. Απόκρισις. ὡς ἔοικε τῆς ᾿Αρείου παροινίας υπάρχει, του σαύτῃ φιλονεικίᾳ κατὰ τῆς ἀτρεκίας χρώμενος. Δεῖξον τοίνυν τοὺς ὁμοίους Χριστοῦ, οὓς δοκιμάσας ὁ Πατήρ, Χριστὸν ἐξελέξατο μόνον. Εἰ γὰρ μόνος Υἱὸς ὑπάρχει μονογενής, οὐκ ἔχει ἀδελφὸν ἢ ἀντιπαράθετον. Εμελώδησε γὰρ περὶ αὐτοῦ Δαβὶδ ὁ θε σπέσιος· Τίς όμοιωθήσεται τῷ Κυρίῳ ἐν υἱοῖς Θεοῦ; καὶ μεθ' ἕτερα· Μέγας καὶ φοβερός ἐστιν ἐπὶ πάντας τοὺς περικύκλῳ αὐτοῦ· ὡς μηδενός οἴου τε ὄντος τοῦ κατὰ χάριν ἢ προκοπήν παραβάλλεσθαι τῷ Θεῷ λόγῳ, διὰ βροτοὺς ἀνδρωθέντι καὶ εἰκότως ἐκλεχθέντι. Πλείστων γὰρ ὑπαρχουσῶν μυριάδων γυναικῶν ἔτι ἀφθόρων, μόνην ἐκ πασῶν Μα ρίαν ἀπέκρινεν, ἐν αὐτῇ ἀφράστως ἐνώσας ἑαυτῷ καὶ συμπλέξας τὰ ἡμέτερα, καθώς φησιν ὁ θεῖος τραγῳδός· Εξελέξατο ἡμῖν τὴν κληρονομίας ἑαυτοῦ, τὴν καλλονὴν Ἰακώβ, ἣν ἠγάπησεν τὴν ἀείπαιδα Μαρίαν δηλῶν, μηδέπω εἰς γένεσιν παρελθοῦσαν, ἐν νηδύν μητρὸς καταβληθεῖσαν. Αγάμενος δ' ὁ Πατὴρ τὴν ἐξ αὐτῆς τοῦ Λόγου σάρκωσιν, ἄνωθεν ἐπιβοι· Ἰδοὺ ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητὸς, ἐν ᾧ εὐδόκησα· ἕνα τὸν παρ' αὐτοῦ καὶ τῆς Δείπαιδος γνωρίζων ἡμῖν Παῖδα Θεὸν, αὐτῷ καὶ ἡμῖν ὁμοούσιον, τὸ μὲν, θειότητι, τῆς δὲ (11-12) τῷ προσλήμματι. Όμως θέωρος γὰρ θνητοῖς ἀθάνατος, αυθαιρέτως γενόμενος Έμεινεν 8 ἦν, ὁρώμενος ὅπερ εἰμί. Ut videtur, Ariana laboras dementia, tanto conatu adversus veritatem contendens. Ostende igitur similes Christo, quos Pater approbaverit, ut Christum elegit solum. Nam si Filius est unigenitus, non habet fratrem aut æqualem, aut sibi ex opposito respondentem. Cecinit enim de ipso Davides ille divinus: Quis assimilabitur Domino, inter filios Dei "? Et deinceps: Magnus et tremendus esi, supra omnes qui sunt in circuitu ipsius ". Tanquam nemo possit secundum gratiam aut secundum profectum conferri Deo Verbo, qui propter mortales hominem assumpsit, et merito electus est. Cum enim plurimæ et innumerabiles essent mulieres adhuc incorrupta, solam tamen ex omnibus selegit Mariam, in ipsa ineffabiliter uniens sibl et copulans naturam nostram, quemadmodum divinus ille vates inquit: Elegit nobis hæreditatem sibi pulchritudinem Jacobi, quam dilexit": Mariam perpetuo manentem virginem significans, quæ nunquam ad generandum progressa fuerat, aut fetum in utero materno conceperat. Amplexus autem Pater cam quæ ex ipsa erat, incarnationem Verbi, c superuis acclamat: Ecce Filius meus dilectus, quo delector ". Quibus in verbis intelligit unicum illum ex se et ex perpetua virgine natura nobis Filium Deum, sibi et nobis consubstantialem, ipsi quidem divinitate, nobis vero ratione carnis assumptæ. Idem enim inter mortales apparens immortalis, spontanea voluntate mansit quod erat, cum conspiceretur id esse quod sum ego. INTERROGATIO XXXIX. Quomodo vero secundum profectum et dilectionem Apostolus ipsum ostendens Filium Dei, de ** Joan. v, 23. "Matth. 1, 17. Χάνι, 5. w Matth. ms, 17. 56 152. ΣΕΙ, ΠΕΥΣΙΣ ΑΘ. Καὶ πῶς κατὰ προκοπὴν καὶ ἀγάπησιν ὁ ᾿Απόστο λος δεικνὺς αὐτὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, περὶ τοῦ Πατρός st Canto V, (11-12) Το μέν... τῆς δέ. Forte, τῷ μέν... τοῖς δέ. Εριτ. ' * Psal. lxxxviii, 7. ** ibid. "Fsal.

Patre inquit: Qui eripuit nos ex potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii dilectionis sur 61 DIALOGUS 1. λέγει. "Ος ἐῤῥύσατο ἡμᾶς ἐκ τῆς ἐξουσίας τοῦ σκότου, καὶ μετέστησεν εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Υἱοῦ τῆς ἀγάπης αὐτοῦ. Απόκρισις. ᾿Αλλ' οὐκ ἐκ τούτων κατὰ προκοπὴν Υἱὸς Θεοῦ δειχθήσεται. Ετέρωθι γὰρ ὁ αὐτὸς ἱερὸς Απόστολός ψησιν· "Οτι ὁ Θεὸς ἠγάπησεν ἡμᾶς ἐν Χριστῷ· σημαίνων ἀγάπην τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ὑπάρχειν τὸν Χριστόν, ὡς καὶ σοφίαν καὶ δύναμιν. Αγάπη οὖν ὁ Πα τὴρ, ὁμοίως καὶ ὁ Υἱός· ὡς φῶς ἐκ φωτός, καὶ Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ ἀγάπη ἐξ ἀγάπης. Ὁ Θεὸς γὰρ ἀγάπη ἐστὶ, φησὶν ὁ Ιωάννης. Παυσάσθωσαν τοίνυν οἱ τῆς Αρείου μανίας, κτίσμα τὸν κτίστην οιόμενοι, οὔθ᾽ ἑτέρας τῶν Διαθηκῶν τοῦτο βουλομένης. Τέσσαρα ἡμῖν ὑπάρχει Εὐαγγέλια, κεφαλαίων χιλίων ἑκατὸν ἐξήκοντα δύο· καὶ ἀπ᾿ ἄκρου μέχρι πέρατος ἐν αὐτοῖς θεηγορῶν ὁ Υἱὸς περὶ τοῦ Πατρὸς, καὶ ὁ Πατὴρ περὶ τοῦ Παιδὸς, οὔθ᾽ ἕτερος αὐτῶν φησιν, ὅτι Εκτισα ἐμαυτῷ Υἱόν, ἢ αὖ πάλιν, ὅτι Εκτισέ με ὁ Πατήρ. ΠΕΥΣΙΣ Μ'. Τί οὖν νομίζεις τὴν Παρθένον Μαρίαν, κτιστὴν ἢ ἄκτιστον; καὶ τὸ ἐξ αὐτῆς σῶμα τοῦ Χριστοῦ; καὶ πῶς προσκυνεῖς τῷ Χριστῷ; Εἰ γὰρ κτιστὸν εἴπῃς, ὅπερ πάτα πάντως ἀνάγκη, δηλονότι κτίσματι προςκυνεῖς· εἰ δὲ μὴ προσκυνεῖς, ἀρνῇ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Οὐ γράφω Θεότητος τύπον· ἁπλῆ γὰρ καὶ ἀόρατος καὶ ἀνείδεός ἐστι· τῆς σαρκὸς δὲ τὸν τύπον ἑστορῶν, προσκυνῶ θεοπρεπεῖ διὰ τὴν καθ᾽ ὑπό στασιν ἔνωσιν. Απόκρισις. Νὴ τὴν ἐμὴν ὑγείαν, οὐχ ὡς κτίσματι προσκυ μέσω Χριστῷ, ἀλλ' ὡς τῶν κτισμάτων ποιητὴν καὶ Θεόν. Ωσπερ γὰρ τὸν βασιλέα σὺν τῇ ἁλουργίδι τιμῶ μια προσκυνήσει, οὐ χωρίζων αὐτὸν ἐκείνης. Η σοι ἆρα δοκεῖ ἐρεῖν τῷ ἀνάκτορι· ᾿Ανάστηθι τοῦ θρόνου, ένα σε προσκυνήσω; *, Εξελθε τοῦ ναοῦ, ἵνα σε ὑμνήσω χωρὶς τῆς ἀψύχου ὕλης; Εἰ οὖν τὰ ἄψυχα τῷ ἐμψύχῳ συμπροσκυνεῖται καὶ τὰ εὐτελῆ, τῷ πάσης ὁμοῦ τῆς ὑψηλίου Δεσπότῃ, εἰκότως καὶ ὁ Λόγος σὺν τῷ ναῷ τοῦ σώματος, ὅπερ αὐτοῦ καὶ αλουργίδα φημὶ καὶ χιτῶνα καὶ θρόνον, μιᾷ προσκυ νήσει προσκυνηθήσεται. ΠΕΥΣΙΣ ΜΑ'. Καὶ εἰ θεός ἐστι μετὰ σώματος, πῶς αὐτός λέγει, Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε; Εἰ οὖν Θεὸς ἦν, πάν τες οἱ κατ' ἐκεῖνο καιροῦ εἶδον αὐτόν. Απόκρισις. Περὶ τοῦ Πατρός φησιν ὁ Υἱός, ὅτι Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε. Οὐ γὰρ εἶπε· Τὸν Υἱὸν Θεὸν ὄντα Λόγου καὶ ἄνθρωπον γενόμενον, οὐδεὶς ἑώρακε πώ ποτε. Εἶδον μὲν προφῆται καὶ ἀπόστολοι καὶ ἕκαστος τῶν δικαίων Θεὸν, ἀλλ᾽ οὐδεὶς καθὸ ὑπάρχει τῇ φύσει Μεῖν οἷός τε. Οὐδὲ γὰρ ἔστι φύσις χωροῦσα τὴν ὄψιν· ἑκάστῳ δὲ τῶν ἀξίων φαίνεται, οὐκ ἄνευ τινὸς παοι Coίκες. 1, 13. ‹³ {] Thess. 11,16. σε Joan. 1, PATROL, GR. XXXVIII. Responsio. Verum ex his non ostendetur esse ipsum secundum profectum Filium Dei. Alibi enim idem inquit Apostolus, Quoniam Deus dilexil nos in Christo 68, significans dilectionem Dei et Patris esse Christum, quemadmodum et sapientiam et virtutem. Dilectio igitur est Pater, similiter et Filius, ut lunen ex lumine, et Deus ex Deo; et dilectio ex dilectione. Nam Deus est dilectio **, inquit Joannes. Cessent igitur Arianæ vesaniæ sectatores, qui creaturam creatorem putant, neutro Testamentorum id volente. Quatuor nobis sunt Evangelia, capita mille centum sexaginta duo; et ab initio ad finem usque in ipsis divinitus tradit doctrinam Filius de Patre, et Pater de Filio, et tamen neuter ipsorum inquit, Creavi mihi Filium, aut vice versa, Creavit me Pater. INTERROGATIO XL. Quid igitur statuis de Virgine Maria? num creatamn, an increatam, et quod ex ea est corpus Christi? Et quomodo Christum adoras? Nam si ipsum creatum dixeris, id quod omnino necessum est, creaturam videlicet aliquam adoras. Si vero non adoras, negas Filium Dei. Non describo divinitatem secundum formam. Simplex enim est, et inaspectabilis, et forma carens. Carnis autem formam intuens, adoro Deum, ut par est, propter eam qua secundum hypostasim est, unionem. Responsio. Per meam certe salutem, non ut creaturam adoro Christum, sed ut creaturarum opificem et Deum. Quemadmodum regem cum purpura honoro una et eadem veneratione, ipsum ab illa non separans. Alioqui num tibi videtur ad imperatoreni dicendum esse, Surge de throno tuo, ut adorem te? aut, Egredere ex templo, ut te celebrem absque materia inanimata? Si ergo res inanimæ una cum animatis adorantur, et res omnino leves; merito utique et ejus qui omnium in universum quæ sub sole sunt, Dominus est, et Verbum illud, cum templo corporis, quod ipsum purpuram ejus voco et lunicam et solium, una adoratione adorabitur. INTERROGATIO XLI. Atqui si Deus est cum corpore, quomodo inquit ipse, Deum nemo vidit unquam “? Siquidem Deus erat, omnes qui cum illo id temporis fuerunt, viderunt ipsum. Responsio. De Patre loquitur Filius, cum ait, Deum nemo vidit unquam. Non enim inquit: Filium, qui Deus est Verbum, et homo factus, nemo vidit unquam. Viderunt quidem prophetæ et apostoli et omines justi Deum; verum nullus quod est natura sua videre potest. Non enim est ulla natura quæ sit capax ejus aspectus. Unicuique vero apparet digno, σε Joan. 1, 18.

non sine aliquo velamento pro mensura puritatis ejus qui ei ministrat. Vidit proinde Jobus, sed per turbinem et nubes. Ante ipsum vero Abrahamus per angelum loquentem. Vidit Jacobus ut hominein secum luctantem. Moses in medio caliginis. Similiter et cætera sanctorum turba per ænigmata et velainenta. Viderunt et apostoli per carnem hominem factum Deum et Verbum. Eumdem Filium et Dei et hominis unusquisque cernit pro mensura propria virtutis et roboris animæ, siculi prout vel lucidi vel turbati sunt corporis oculi, alii quidem diu possunt solem directo intueri, alii vero imbecilliter, haud ferentes fulgorem ejus luminaris neque incursum radiorum. Videmus enim mare ab aliquo montis vertice vel colle, et cum veritate dicimus nos mare vidisse, cum superficiem pelagi solam, eamque tantum particulariter cernamus. Non enim ab eo quod apud nos est, plano præruptove littore, in eam quæ e regione opposita est, speculam vis oculorum pertingere potest evanescens in aere. Neque item profunditatem ejus imumque fundam mens invenire potest. Semper enim ab eo quod putatur, aliud animum subit, quod contineat ejus eminentias, ne diffundatur aut diffluat; quatenus in immensum extenditur, intellectus noster, ut apparet, deficit. Cernimus autem et cœlum non omnes similiter, sed quisque secundum vires oculorum. Neque enim mens ad extremitatem pertingit, neque propter resilientem a nobis illius fornicis soliditatem prorsus accedere potest. Sof ραπετάσματος πρὸς τὸ μέτρον τῆς καθάρσεως της διακονουμένου. Εἶδε τοίνυν Ἰώβ, ἀλλὰ διὰ λαίλα πος καὶ νεφῶν· πρὸ αὐτοῦ δὲ, Αβραάμ, δι' ἀγγέλων φθεγγόμενον· εἶδεν Ἰακώβ, ὡς ἄνθρωπον μετ' αὐτοῦ παλαίοντα· Μωσῆς ἐν μέσῳ τοῦ γνόφου ὁμοίως και ὁ λοιπὸς τῶν θεσπεσίων ὄμιλος δι' αἰνιγμάτων καὶ παραπετασμάτων· εἶδον καὶ οἱ ἀπόστολοι, διὰ σαρ κῆς ἀνδρωθέντα τὸν Θεὸν καὶ Λόγον, τὸν αὐτὸν Παῖδα Θεοῦ καὶ ἀνθρώπου, ἕκαστος πρὸς τὸ μέτρον τῆς οἰκείας ἀρετῆς καὶ ῥώσεως ψυχικῆς· κατὰ τοὺς ἐῤῥωμένους ἢ τεθολωμένους τὰς τοῦ σώματος ὄφεις, τῶν μὲν ἐπὶ πολὺ δυναμένων τῷ ἡλίῳ ἀτενίζειν, τῶν δὲ ἀμυδρῶς μὴ φερόντων τὴν ἀστραπὴν τοῦ φωστῆρος, μηδὲ τὴν προσβολὴν τῶν μαρμαρυγών. Ορῶμεν γὰρ τὴν θάλατταν ἀπ' ἀκρωρείας ἢ γεω λόφου τινὸς, καὶ ἀληθεύομεν φάσκοντες έωρακέναι· τὴν γὰρ ἐπιφάνειαν του πελάγους μόνον, καὶ ταύτην μερικῶς ὁρῶντες. Οὐ γὰρ ἀπὸ τῆς ἐντεῦθεν ἢ ἡμόνος ἢ ὄχθης, πρὸς τὴν ἀντικρὺ κειμένην σκοπιὰν ἡ ψη δὴ οἴα τε, ἐναπολήγουσα τῷ ἀέρι. Οὐδ᾽ αὖ πάλιν τὸ αῦτος αὐτῆς ἢ τὸν ἔσχατον πυθμένα ὁ νοῦς εὑρεῖν οἷός τε. 'Αεὶ γὰρ τοῦ νοουμένου ἕτερον ὑποτιθεμένου περιέχειν αὐτῆς τὰς ἐξοχάς, πρὸς τὸ μὴ διαχεῖσθαι ἢ καταῤῥεῖν, πρὸς τὸ κάτω εἰς ἀμήχανον εἰκότως τῆς διανοίας ἡμῶν ἐκπιπτούσης. Ὁρῶμεν δὲ καὶ τὸν οὐ ρανὸν οὐ πάντες ὁμοίως, ἀλλ᾽ ἕκαστος πρὸς τὴν ῥώμην τοῦ ὄμματος. Οὔτε γὰρ ἡ διάνοια τοῦ πέρατα: ἀφικνεῖται (12'), οὐδὲ προσθῆναι τῇ ἀντιτυπία τῆς ἁψίδος δύναται ἀκριβῶς. Cernimus igitur ea quæ sunt in eadem servitutis conditione, non secundum id quod sunt, sed secundum id quod percipimus. Sunt enim nobis propoAita tumn aspectabilia tum inaspectabilia; et horum aliud quidem ex parte, aliud vero totum. Consimiliter et Deus et aspectabilis et iuaspectabilis est hominibus: illud quidem ratione velamenti corporis per demissionem, hoc vero, naturaliter et immensitatis ratione. Non enim sustinet ignis propinquitatem stipula et palea, cum ob ariditatem mox in terram resolvantur, Paululum enim in se divinitatem nudans Christus, in monte transformationis versavit columnas Ecclesiæ. Nam illico procidentes Petius et Jacobus et Joannes, ob timorem palpitantes, propemodum colliquescebant igue divinitatis. Ad id autem nos ducens divus Apostolus, aperte clamat: Es magnitudine creaturarum et pulchritudine, ratione quadam conveniente cernitur ". Cum enim coelum et terram et mere nequeamus, quomodo conditorem nostrum videre secundum ipsius naturam poterimus? Ὁρῶμεν τοίνυν τὰ σύνδουλα, οὐ καθὸ πέφυκεν, ἀλλὰ καθὸ χωροῦμεν. Ορατὰ γὰρ ἡμῖν πρόκειται καὶ αόρατα, τὸ μὲν μερικῶς, τὸ δὲ ὁλοσχερώς. Παρα πλησίως καὶ τὸ Θεῖον ὁρατὸν, καὶ ἀόρατον βροτοίς ὑπάρχει· τὸ μὲν, παραπετάσματι σώματος, συγκα ταβατικῶς· τὸ δὲ ἀμήχανον φυσικῶς. Οὐ γὰρ ἡ και λάμη καὶ τὸ ἄχυρον ὑπομένει τοῦ πυρὸς τὴν ἐγ τητα, τῇ φρυγίᾳ εἰς γῆν διαφθειρόμενα. Βραχύ γάρ πα ραγυμνώσας ἑαυτῷ τὴν θεότητα Χριστὸς, ἐπὶ τοῦ δρους της μεταμορφώσεως, τοὺς στύλους της Εκκλη σίας ἐστρόμβησε. Πεσόντες γὰρ αὖθις Πέτρος, καὶ Ἰάκωβος, καὶ Ἰωάννης, τῷ δέει κραδαινόμενοι, με κροῦ δεῖν ἐχωνεύοντο τῷ πυρὶ τῆς θεότητος. Προς τοῦτο δὲ φέρων καὶ ὁ θεῖος Απόστολος, διαρρήδην βου· Ἐκ γὰρ μεγέθους κτισμάτων καὶ καλλονῆς ἀναλόγως θεωρεῖται. Οὐρανοῦ γὰρ καὶ γῆς καὶ θαλάτ της ἰδεῖν ὁλομερῶς τὴν φύσιν οὐ δυνάμενοι, πῶς τὴν ποιητὴν ἑαυτῶν ἰδεῖν τῇ φύσει χωρήσομεν; mare, ut secundum naturam sunt, in tolum cer INTERROGATIO XLII. Postquam de Christo satis instructi sumus, cupimous pauca audire de Spiritu sando, num æqualis sit Patri et Filio, propriæ potestatis auctoritate faciens et mandans quæ vult: et quare cum aqua et igne in Scriptura comparetur. 65.Rom. 1, 20. Αφικνεῖται. Forte έφικν. Επιτ. ΠΕΥΣΙΣ ΜΕ. Καλῶς περὶ Χριστοῦ διδαχθέντες, δεόμεθα ὀλίγα περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀκοῦσαι· εἰ ἴσον ὑπάρχει τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ Υἱῷ, αὐθεντικώς ποιοῦν καὶ προς τάσσον 2 βούλεται· καὶ διὰ τί ὕδατε καὶ περὶ ὑπ τῆς Γραφῆς ὁμοιοῦται. ἑαυτῷ. Forte ἑαυτοῦ, vel ἐν ἑαυτῷ. Ι.

館 Απόκρισις. DIALOGUS I. Ακουε δή, ἀξιάγαστε, αὐθεντικῶς καὶ αὐτοκρατορικῶς τοῦ Πνεύματος προστάττοντος, καὶ ὁρῶντος ἴσα τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ· Ἀφορίσατε δή μοι τὸν Βαρνάβαν καὶ Σαῦλον, εἰς τὸ ἔργον ὁ προσκέ κλημαι αὐτοὺς, φησὶ τοῖς ἀποστόλοις. Συμφώνως δὲ τούτῳ ὁ Υἱὸς τῷ Παύλῳ φησίν· Είσελθε εἰς τὴν πόλιν, κἀκεῖ λαληθήσεταί σοι, τί σε δεῖ ποιεῖν. Ετέρωθι δέ φασιν αἱ Πράξεις τῶν ἀποστόλων· Οὗτοι μὲν ἐκπεμφθέντες ὑπὸ τοῦ Πνεύματος, κατῆλθον εἰς τὴν Σελεύκειαν Ομοίως ὁ Υἱός, Πορευθέντες, φησί, μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη· ὁμοίως οἱ ἀπόστολοι, Έδοξε, φασί, τῷ ἁγίῳ Πνεύ ματι καὶ ἡμῖν, μηδὲν ἄλλο ἐπιτίθεσθαι ὑμῖν πλὴν τῶν ἐπάναγκες. Ομοίως ὁ Παῦλός φησι· Λέγω δὲ, καὶ οὐκ ἐγώ, ἀλλ' ὁ Κύριος, γυναῖκα ἀπὸ ἀνδρὸς μὴ χωρίζεσθαι. — Διῆλθον, φησί, τὴν Φρυγίαν καὶ Γαλατικὴν χώραν, κωλυθέντες ὑπὸ τοῦ Πνεύματος τοῦ λαλῆσαι τὸν λόγον ἐν τῇ Ἀσίᾳ. Ομοίως ὁ Υἱὸς τοῖς ἀποστόλοις φησίν· Εἰς ὁδὸν ἐθνῶν μὴ ἀπέλθητε, καὶ εἰς πόλιν Σαμαρειτῶν μὴ εἰσέλθητε. ᾿Αλλὰ καὶ Δαβὶδ ὁ θεσπέ σιος, τῆς θείας Τριάδος ἔργον δεικνὺς τὰ σύμπαντα, μελῳδεῖ ἐν Ψαλμοῖς· Τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῖς πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν· Κύριον τὸν Πατέρα δηλῶν, Λόγον δὲ τὸν Παῖδα, Πνεῦμα δὲ τὸ θεῖον Πνεῦμα. Συμφώνως δὲ τούτῳ ὁ τῆς ὑπ' οὐρανῶν (15') θεῖος καθηγητής Παῦλος, φησί Διαιρέσεις χαρισμάτων εἰσὶ, τὸ δὲ αὐτὸ Πνεῦμα· καὶ διαιρέσεις διακονιών, ὁ δὲ αὐτὸς Κύριος· καὶ διαιρέσεις ἐνεργειῶν, ὁ δὲ αὐτὸς Θεὸς, ὁ ἐνεργῶν τὰ πάντα ἐν πᾶσι· τρία μὲν παριστῶν πρόσωπα, μίαν δὲ τὴν θεότητα, αὐθεντίαν τε καὶ βασιλείαν. ΠΕΥΣΙΣ ΜΓ. Προσθεῖναι τοῖς εἰρημένοις παρακαλοῦμεν, διὰ τί ὕδατι καὶ πυρὶ παρεικάζεται ὑπὸ τῆς Γραφῆς τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Απόκρισις. Οὐκ εἰκῇ οὐδ' ἀργῶς ἐκείνοις παραβάλλεται τὸ θεῖον Πνεῦμα. Χλοοποιὸν γὰρ, καὶ ζωοποιόν, καὶ θρεπτικὸν τὸ ὕδωρ ἐξ οὐρανῶν ὑόμενον, καὶ πάντα πιαῖνον, καὶ πᾶσι διικνούμενον, μονοειδὲς μὲν ὑπάρχον, πολυτρόπως δὲ ἐνεργοῦν· ἐκ μιᾶς δὲ κρήνης διάφορα γένη φυτῶν ἄρδονται. Ο δ᾽ αὐτὸς ὑετὸς μονοειδής υπάρχων φύσει καὶ ὄψει, πολυτρόπως εὐεργετεί, ἐν μὲν κρίνῳ λευκὸς, ἐν δὲ ῥόδῳ ἐρυθρὸς δρώμενος, πόρφυρος ἐν τοις, κιῤῥὸς δ' ἐν κρόκῳ. Ἐπὶ τῆς συκῆς μονοειδής ὑόμενος, ἑτεροειδῶς ἀποτελεῖται, γλυκὺς μὲν ἐν τῷ καρπῷ, στυφὸς δὲ ἐν τῷ Εκμυζομένῳ γάλακτι. ῾Ο αὐτὸς ἐν ἀμπέλῳ μονοειδής ἐρχόμενος πυκάζεται, εἰς ἔλικας, εἰς βλαστούς, εἰς Εμφανας, εἰς βότρυας, εἰς οἶνον, εἰς τύτον, καὶ συλ λήβδην εἰπεῖν, ἐν πᾶσι πάντα γινόμενος. Μονοειδής ** Act. XIII, 2. 67 Act. IX, 6. σε Act. xii, 4. 7s Matth. x, 5. ** Psal. xxxii, 18 Act. XVI, (43') Ὑπ' οὐρανῶν. Forte ὑπ' οὐρανόν, vel ὑπ' οὐρανούς. Επιτ. Οὐκ εἰκῆ, κ. τ. λ. Hec pene αυτολεξεί deResponsio. Audi proinde, o præclare, propria auctoritate et potestate Spiritum præcipientem et facientem æqua lia cum Patre et Filio: Segregate jam mihi Barnabam et Saulum in opus ad quod vocavi eos, inquit ad apostolos ". Consentiens autem cum hoc ad Paulum inquit Filius: Ingredere in civitatem, et ibi dicetur tibi, quid tibi faciendum sit or. Alibi autem dicunt Acta apostolorum: li quidem emissi a Spiritu, abierunt Seleuciam 8. Ad eumdem modum Filius: Profecti docete omnes gentes 6º. Consimiliter apostoli: Visum est, inquiunt, Spiritui sancto et nobis, de nulla alia re vos admonendos, quam de necessariis illis 70. Similiter et Paulus inquit: Dico autem non ego, sed Dominus, ne uxor separetur a viro". Peragrata, inquit alius, Phrygia et Galatica regione, prohibiti sunt a Spiritu, quominus doctrinam exponerent in Asia". Ad eumdem modum Filius ad apostolos inquit: In viam gentium ne abierilis, et in civitatem Samaritanorum ne ingrediamini. Sed et divinus ille Davides sacræ Trinitatis opus ostendens hæc universa, canit in Psalmis: Verbo Domini cœli firmati sunt, el spiritu oris ejus omnis virtus eorum 76 : per Dominum, Patrem significans, per Verbum Filium; per Spiritum denique, sanctum illum Spiritum. Cum hoc autem consentiens divinus ille omnium quæ sub cœlis sunt, magister Paulus, inquit: Divisiones donorum sunt, sed idem Spiritus: et divisiones ministeriorum, sed idem Dominus: et divisiones operationum, idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus w; tres quidem exprimens personas, unam vero divinitatem, auctoritatem et regnum. INTERROGATIO XLIII. Quæsumus ut iis quæ hactenus disseruisti, addas quare cum aqua et igne comparetur in Scriptura Spiritus sanctus. Responsio. Non frustra, neque abs re illis comparatur divinus Spiritus. Nam herbas producendi, et fovendi, et alendi vim habet aqua de cœlis pluens, et omnia pinguefacit, omnibus sese miscens; ac licet uniformis sit, multis tamen modis operatur, et ex una scaturigine diversa genera germinum rigantur. Eadem pluvia cum sit uniformis natura et aspectu, multifariam sese declarat efficacem; in lilio qui· dem alba, in rosa vero rubra apparens, purpurea in violis, fulva in croco. Super ficum uniformis pluens, alterius forma efficitur, dulcis quidem in fructu, acerba vero in expresso lacte. Eadein in vitem uniformis veniens, densatur in capreolos, in germina, in uvas, in botros, in vinum, in potum: el, ut summatim dicam, in omnibus omnia fit. Matth. xxvI!, 19. το Act. xv, 28. 71 | Cor. vil, 78 1 Cor. XII, 4, sumpta noscuntur ex Cyrilli Hierosolymitani Catechesi xvi, § 13. Quod quidem perspexit cl. Cyrillianorum editor Toutteus.

ΘΗ S. CÆSARII, GREGORII FRATRIS ὑπάρχων, τῇ τῶν ὑποδεχομένων φύσει ενούμενος, ἑκάστῳ πρόσφορον νέμει. Τὸ πῦρ πάλιν, μονοειδές υπάρχει, πολυτρόπως ενεργεί, θερμαίνει, καθαίρει, πέπτει, δοκιμάζεται, φωτίζει, φλέγει. Ωσαύτως καὶ τὸ θεῖον Πνεῦμα, ἐν ὑπάρχον, μονοειδές, μονότροπον, μονοούσιον, ἀδιαίρετον, ἀλώβητον, ἑκάστῳ διαιρεί τὴν χάριν, καθώς βούλεται· καὶ οἷον ἐπὶ τῶν φυτών γίνεσθαι πέφυκεν, ἕως μὲν τὸ ἀμειδὲς τοῦ χειμώνος αὐτῶν ἐπικρατεῖ, ἄκαρπα μένει· ἐπειδὰν δὲ ὑετῷ νοτιζόμενα, ηλίῳ διαθάλπεται, ἀναβιοῖ καὶ βλαστά νει· οὕτω καὶ αἱ βροτῶν ψυχαί, ἕως μὲν τῷ τῆς και κίας χειμῶνι κατέχονται, τὸ ἀμειδὲς καὶ ἀκοινώνη τον πρὸς τοὺς πέλας ἐπιδεικνύμεναι, νεκραὶ καὶ άκαρποι τυγχάνουσιν, ἐπεὶ δ᾽ ἂν τὸν θεῖον τοῦ Πνεύ ματος ὑετὸν διὰ λόγου κατηχήσεως δέξωνται, καὶ τὸ ἀπὸ κακίας αἴσχος αποτρέψωνται, τὸ πολυπαθὲς τῆς ὕλης ἱμάτιον ἀποθέμεναι, αὖθις αναζωπυρούται τὸ λογικὸν, καὶ οἱονεὶ ἀναβιοῦσι τῇ θείᾳ νοτίδι καὶ θέρμῃ τοῦ Πνεύματος, καὶ Καρποφοροῦσι, κατά τὴν θεηγορίαν, ὁ μὲν τριάκοντα, ὁ δὲ ἑξήκοντα, ὁ δὲ ἑκατόν. Τῷ μὲν γὰρ συγκέχρηται γλώττη εἰς σοφίαν, τῷ δὲ εἰς προφητείαν, ἑτέρῳ δὲ εἰς δαιμόνων δραπέτειαν, θατέρῳ δὲ εἰς σαφήνειαν τῶν θειοτέρων, ἕτερον δὲ σωφρονεῖν παιδεύει, θάτερον δὲ ἐλεεῖν, Ελλον πρὸς ἐγκράτειαν ῥώννυσιν, ἕτερον πρὸς μαρτύ ριον ἀλείφει καὶ ὑποφωνεί, θάτερον ἐν ἑτέρῳ φαινό μενον, αὐτὸ δὲ οὐχ ἕτερον· καθὼς ὁ ὑψηλὸς ἐκεῖνος καὶ πολὺς τὴν διάνοιαν γράφει "Απόστολος Εκάστῳ φησί, δίδοται ἡ φανέρωσις τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸ συμφέρον. Ο μὲν γὰρ διὰ τοῦ Πνεύματος δια δοται λόγος σοφίας, ἄλλῳ δὲ λόγος γνώσεως κατά τὸ αὐτὸ Πνεῦμα, ἑτέρῳ δὲ πίστις ἐν τῷ αὐτῷ Πνεύματι· ἄλλῳ δὲ ἐνεργήματα δυνάμεων, ἄλλο δὲ προφητεία, ἄλλῳ δὲ διακρίσεις πνευμάτων, ἑτέρῳ γένη γλωσσών, ἄλλῳ δὲ ἑρμηνεία γλωσ σῶν· πάντα δὲ ταῦτα ἐνεργεῖ τὸ ἔν· καὶ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα, διαιροῦν ἰδίᾳ ἑκάστῳ καθώς βούλεται. "Ωσπερ γὰρ ὕδατος τὸ χλοοποιεῖν καὶ σήπ[τ]ειν, καὶ πυρὸς καίειν καὶ φωτίζειν· οὕτως καὶ τοῦ θείου Πνεύ ματος, εὐεργετεῖν καὶ κολάζειν. herbas, et putrefaciendi; ignis, urendi et illumiUniformis cum sit, eorum a quibus suscipitur, naturæ unita, unicuique quod est commodum tribuit. Itidem et ignis uniformis cum sit, variis mo- ∙dis operatur, calefacit, purgat, concoquit, probat, illuminat, ardet. Ad eumdem modum et sanctus Spiritus, cum sit unus, unius forma et ejusdem modi, uniusque substantia, indivisus et absque defectu, unicuique dividit gratiam sicut vult. Uque in plantis fieri solet, ut quandiu quidem hiemis asperitas prevalet, infrugifera maueant: postquam vero pluviis rigatæ, sole foventur, renascuntur et germinant, sic et mortalium animæ, quandiu quidem hieme vitiorum detinentur, difficiles et omInis communionis expertes mores erga proximos ostendentes, mortuæ et infrugiferæ sunt. Cum autem divinam Spiritus pluviam per doctrinam institutionis susceperint, et turpitudinem quæ est ex vitiositate, absterserint, multisque afectibus obnoxium corporem molis vestimentum deposuerint, mox in eis suscitatur ratio, et quasi renascuntur per divinam rigationem et calorem spiritus, et fruclum ferunt, secundum Domini sermonem, alius quidem tricesimum, alius vero seragesimunt, alius vero centesimum 1o. Nam alii quidem ad sapientiam accommodat linguam, alii ad vaticinium, alii ad dæmonum expulsionem, alii ad declarationem rerum divinarum. Alium ad sobrie vivendum instruit, alium ad misericordiam, alium ad tempe. rantiam confirmat. Alium ad martyrium ungit el excitat, ac diversus in alio esse videtur, cum ipse non sit alius, quemadmodum eximius ille et mentis vi præstans scribit Apostolus: Unicuique, inquit, datur declaratio Spiritus, prout expedit. Nam alii quidem per Spiritum datur oratio sapientiæ, alii vero oratio scientia secundum eumdem Spiritum, alii fides in eodem Spiritu, alii prodigiorum effectiones, alii vaticinatio, alii dijudicationes spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio linguarum. Sed omnia hæc efficit unus ille et idem Spiritus, dispertiens peculiariter unicuique sicuti vult". Quemadmodum igitur aqua vim habet producendi mandi: sic divini Spiritus est, benefacere et castigare. INTERROGATIO XLIV. Quia te medicum animæ deprehendimus, aſſatim demonstrationes adhibentem animis nostris medicinam, et ab errore asserentem, quæsumus ut adjicias ad præmissa de angelis, num aliqui sint eorum ordines, et quot, et quales sint natura, num item quæ futura sunt sciant. Responsio. ΠΕΥΣΙΣ ΜΑΣ Ιατρόν σε ψυχικὸν εὐράμενοι, ἱκανῶς διὰ τῶν ἀπο δείξεων θεραπεύοντα ἡμῶν τὰς ψυχὰς, καὶ τῆς πλά νης βυόμενον, δεόμεθά σου προσθεῖναι τοῖς ῥηθεῖσι περὶ ἀγγέλων, καὶ εἰ τάγματά ἐστιν αὐτῶν, καὶ πόσαι καὶ τίνες τὴν φύσιν, καὶ εἰ τὰ μέλλοντα οίδασι. Απόκρισις. δ Κτιστοὶ μὲν οἱ ἄγγελοι και τρεπτοί, πνεύματα λογικὰ εἰς διακονίας ἀποστελλόμενα, καθώς φησιν ὁ τῶν θείων μελῳδὸς, καὶ μετ' αὐτὸν Παῦλος, ὁμοφών νως· Ὁ ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα όμως τὴν φύσιν καὶ τὴν ἀξίαν δηλοῦντες. Ἑπτὰ δὲ τυγ Creati quidem sunt angeli, et obnoxii mutationi, spiritus rationales ad ministerium missi, quemadmodum inquit divinorum carminum auctor, et cum ipso Paulus consentiens: Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos ignis flammam 78 quibus verbis simul et naturam et majestatem eo16 Matth. x111, 8. 77 1 Cor. xii, 7-11. 78 Psal. cii, 4; Hebr. 1, 7. Πέσαι. Forte πόσα, vel πότοι, Epir.

DIALOGUS 1. χάνουσι τάγματα, καθώς Ἰούδας ἔγραψε, καὶ ὁ ὑψη λὰς ἐξαριθμεῖται ᾿Απόστολος· ᾧ καὶ ἑπόμενοι οἱ τῆς θείας τελετῆς ἱερεῖς ἀναφωνοῦσι Θεῷ· Σὲ ὑμνοῦσιν ἄγγελοι, ἀρχάγγελοι, θρόνοι, κυριότητες, ἀρχαί, ἐξουσίαι, δυνάμεις. Οτι δὲ τρεπτοί, εναργής ἀπόδειξις· Ἐπὶ τὸ χεῖρον τραπεὶς ἀρχέκακος διάέπλος, συναποστήσας ἑαυτῷ ἱκανοὺς τῶν ἀγγέλων, οὐ φύσει, ἀλλὰ γνώμῃ τραπέντας τῇ ὑποσπορᾷ τοῦ αφῶν ἡγουμένου, αὑτῷ κατάλληλον τοῦ δράματος τὴν προσηγορίαν δεξαμένου. Ἐκ γὰρ τοῦ διαβάλλειν τὸ ὁμόφυλον, φερωνύμως κέκληται διάβολος· Σατὰν δὲ, ἐκ τοῦ Θεῷ καὶ ἀνθρώποις ἀντικεῖσθαι· διὸ καὶ τῶν υπερκοσμίων κατήῤῥακται· καὶ ὑπὸ Ἰεζεκιήλ τοῦ θεσπεσίου τῶν Χερουβὶμ ἐξηγητοῦ ὀνειδίζεται Πῶς ἐξέπεσας ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ὁ ἑωσφόρος, δ πρωί ἀνατέλλων; ὁμοῦ τὸ πυρῶδες καὶ φωτιστικὸν τῆς φύσεως, καὶ ἡγεμονικὸν τῆς τάξεως τῇ εἰκόνι τοῦ φωστῆρος παριστῶν. Συμφώνως δὲ τούτῳ Δανιὴλ τὴν μοχθηρίαν αὐτοῦ διαβάλλων, καὶ τὴν ὑπαγωγὴν τῶν ἑπομένων φησίν. lius exprimens. Cum hoc autem consentiens sectatorum exponit. 91f rum significant. Septem vero sunt ordines, ut scripsit Judas ", et eximius enumerat Apostolus ", quem et sequuntur sacri ministri officii divini, dum alta clamant voce ad Deum: Te laudibus ce lebrant angeli, archangeli, throni, dominationes, principatus, potestates, virtutes. Quod vero mutabiles sint, evidens est demonstratio: ad malum versus auctor ille mali diabolus, secum ad defectionem multos angelorum trahens, nou natura, sed voluntate mutatos per ducis sui suggestionem, qui congruentem suo facto suscepit appellationem. Nam ab eo quod alios sui generis calumniatur, proprie nominatus est diabolus; Satan vero ex eo quod Deo et hominibus adversatur; quapropter etiam de locis illis ultramundanis ejectus est: et apud Ezechielum Isaiam] divinum valem Cheruborum, probris incessitur: Quomodo decidisti de cœlo, lucifer, qui mane criebaris "? Simul et ignem lucentemque naturam ejus, et principatus dignitatem, in ordine, per similitudinem luminaris ilDanielus, nequitiam ejus traducit, et subductionem Αγνοοῦσι δὲ ἅμα βροτοῖς καὶ ἄγγελοι τὰ μέλλοντα· μόνης γὰρ τῆς θείας Τριάδος γινώσκειν τὰ ὄντα, καὶ προγινώσκειν τὰ ἑσόμενα. Διακονοῦσι δὲ ταύτῃ καὶ ἡμῖν· τῇ μὲν θεοπρεπῶς δουλεύοντες, τοῖς δὲ οἰκονομικῶς, πρὸς σωτηρίαν τὰ παρ' ἐκείνης προσο ταττόμενα· τοὺς μὲν ἀναιροῦντες διὰ κακίαν ἀδιόρθωτον, ὅπως μὴ τῆς λύμης εμφορεῖσθαι τοὺς ἐγγέζοντας· κατὰ τοὺς σοφοὺς τῶν ἰατρῶν, οἱ πρὸ τοῦ διαχεθῆναι κατὰ παντὸς τοῦ σώματος τὴν τοῦ πάθους λώδην, καυτήρι ἢ τομῇ τὴν ρύμην ανακόπτοντες. Ὅπερ καὶ γεωργοίς σπουδάζεται, ἅμα τῷ ἀνατεῖλαι αὖθις ἐκριζοῦν τὰ ζιζάνια, μήποτε συμφυόμενα και ὑψούμενα, τὸν σἶτον λυμήνωνται· καὶ ἀμπελουργοί δὲ ἔτι ποάζουσαν πρὶν περιπλακῆναι τῇ ἀμπέλῳ τὴν ἀγχομένην ἀνασπῶσιν, ἢ τῇ δρεπάνῃ ὑποτέμνουσι, πρὸς τὸ μὴ τὸν βότρυν λυμήνασθαι. Τοῦτο καὶ ὁ γεωργὸς τῆς ἡμετέρας φύσεως καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἀμπελουργὸς ποιεῖν εἴωθεν· προγινώσκων τοῦ ὑπο τίτθου τὴν ὀλεθρίαν αὔξησιν· καὶ ἅμα τῷ φῦναι ἐκριζῶν καὶ ἀναστῶν τὸν ἑτέρους ἀνασπᾷν μέλλοντα δράματι καὶ δόγμασιν ἀπωλείας· ἢ διὰ τὸ κουφότερον γενέσθαι τῷ ἀναιρουμένῳ τὴν ὀφειλομένην τῶν βεβιωμένων μάστιγα. Οἱ γὰρ ἐνταῦθα τὰς εὐθύνας ὑπο ἔχοντες, καὶ τὴν ἐκεῖ προαποτινοῦντες (15') ταμιευο μένην δίκην, ἀμεθόδευτοι δοκοῦσί μοι ἔσεσθαι ὑπὲρ ὧν ἀπολελόγηνται· οὐχ ὑπὲρ ὧν διαφόρως ἀνεῖλεν ὁ μιαιφόνος, ἀλλ' ὑπὲρ οὗ καὶ δι' οὗ τὴν ἐπὶ θανάτου ἀρτίως επάγεται. Οφθαλμὸν γὰρ ἀντὶ ὀφθαλμοῦ, καὶ ὁδόντα ἀντὶ ὀδόντος, καὶ τὸν ἐκχέοντα αἷμα ἀναι ρεῖσθαι ὁ θεῖος διακελεύεται νόμος. Ignorant autem una cum hominibus et angeli res futuras; solius enim sanctæ Trinitatis est, omnia habere cognita, et præscire ea quæ futura sunt. Ministrant autem et huic et nobis: huic quidem, ut erga Deum par est, servientes; nobis vero præstantes ea quæ ad salutem nostri certo consi lio ipsis ab ea mandantur. Itaque nonnullos propter malitiam in qua nullus emendationi locus est, perimunt, ne proximi quique perniciei implicentur, ut prudentes medici solent, qui, antequam per totum corpus diffundatur morbi vitium, cauterio aut sectione impetum ejus amputant. Id quod ab agricolis etiamn studiose observatur, ut mos in exortu malas herbas eradicent, ne forte simul natæ el sursum tendentes, triticum opprimant. Sed et vinitores herbam vites suffocantem, dum adhuc tenera est, antequam viti sese inplicet, revellunt, aut falce resecant, ne uva lædatur. Hoc et agricola ille nostræ naturæ et Ecclesiæ vinitor facere solet. Prævidens ejus qui adhuc lactens ab uberibus pendet, perniciosum incrementum, interim dum crescit, eradicat et evellit eum qui alios evulsurus erat per opera et doctrinas exitiales. Aut propterea, ut sit levius ipso sublato flagellum aliis ob ea quæ in vila designarunt, debitum; nam qui hic pœnas subeunt, et poenam futuræ vitæ prævenientes dependunt, in eos mihi videtur non amplius inquisitum iri super iis de quibus satisfecerunt: non propler ea quæ varie commisit homicida, sed ob id. cujus causa recens damnatus ad mortem ducitur, ut oculum pendat pro oculo, dentem pro dente: item ut ille qui sanguinem effudit, interficiatur, lex divina precipit. Καὶ τὸ μὴ πάλιν αὐτοὺς ἐκτιμωρεῖσθαι ὑπὲρ ἐκεί * Julæ v, 6. ** Ephes. 1, 21; Coloss. 1, 16. Υπὸ Ἰεζεκιήλ. Locus ab auctore citatus non exstat apud Ezechielem, sed legitur Isa. xiv, 12. Et ne rursus iidem alliciantur supplicio propter * Isa. xiv, 12. Προαποτινοῦντες, Forte προαποτιννύντες. EDIT.

S15 S. CESARII, GREGORI FRATRIS eadem delicta, aperte dicitur: Non capiet ultionem Dominus bis de eodem **. Neque enim hoc apud nos æquum est, sub duobus judicibus puniri aliquem reum. Nam dum hic judicamur, a Domino castigauur, ne cum mundo damnemur es. Et eximius inquit Apostolus: Quem diligit Dominus castigat, et corripit omnem filium quem suscipit ". Non alios quidem suscipit, alios vero rejicit; sed alii quidem hic, alii vero illic id faciunt, recipientes ipsum, aut repudiantes per ipsa mandata. Non enim via regia causam præbet offendentibus aut cadentibus, sed ipsimet dum oculis circumvagantur, et incautis pedibus incedunt. Tollunt igitur angeli eos qui in malitia perseverant, conservant vero eos qui ad virtuteın sese convertunt. Egressus enim est angeius Domini ex castris, et interfecit centum octoginta quinque millia alienigenarum ", inquiunt Litteræ sacra. Item angelus sulocavit primogenita Ægypti. Et angelus impediebat profectionem Balaami, euntis ad Balaacum, ut Israel exsecraretur, quem i conspexit jumentum, quod ipsum portabat, metu perhorrescens, substitit, humana voce vectorem reprehendens. Michaelus archangelus ad desum Nave filium mittitur; Gabrielus ad Danielum, ut interpretaretur ei somnia; ad Zachariam, ut annuntiaret Joannis nativitatem; ad matrem et semper manentem virginem Mariam, de Dei et Verbi conceptione; ad Tobiam Raphaelus mittitur, ad portandum ejus peram, et ad comitandum quatuordecim dies, uxoremque legitimam copulandum; et ad separandum ab interfectore dæmone eanı quæ viro per ipsum juncta erat, et ad aperienduni oculos socero sponsæ, volucrum stercore cæcatos, et expressa piscis bile restitutos. Sed et alia plurima angelorum invenies ministeria, in Abrahami vita, et Mosis, et Manoæ, apud Bethlehemum, et pastores, apud monumentum Christi, et in ejus ascensione. INTERROGATIO XLV, XLVI. Atqui si res futuras ignorant angeli, quomodo Danielo prædicit in Babylone Gabriel, post quadringentos octoginta tresque annos nasciturum Christum? Nam sexaginta novem hebdomadas, de quibus ad ipsum loquebatur, septuaginta annorum hebdomadas esse interpretes tradunt. Responsio. Sed non propria præscientia id indicavit; verum quæcunque angeli a superna sapientia discunt, illa dicunt. Sanctas enim res a sacra Trinitate discunt, et ab ipsis rursus homines, et ab hominibus alii loco inferiores quæ sequuntur. INTERROGATIO XLVII. Si ergo per doctrinam percipiunt, necesse est ipsos libellis et chartis uti more nostro. Voces enim et decreta non scripta mox oblivioni dantur. Nam si voces in memoria durabiles essent, non sane Moses in tabulis lapideis in monte ipsas scri8 llebr. xu, G. ** Nahum 1, 9 63 1 Cor. st, 53. νων, διαρρήδην βου· Οὐκ ἐκδικήσει Κύριος δις ἐπὶ τὸ αὐτό. Οὐδὲ γὰρ παρ' ἡμῖν τοῦτο δίκαιον ὑπὸ δύο κριτῶν κολάζεσθαι τὸν κατάδικον. Κρινόμενοι γὰρ ἐνταῦθα, ὑπὸ Κυρίου παιδευόμεθα, ἵνα μὴ συν τῷ κόσμῳ κατακριθῶμεν· και φησιν ὁ υψηλής Απόστολος· Ὃν ἀγαπᾷ Κύριος, παιδεύει· μαστιγοί δὲ πάντα υἱὸν ὃν παραδέχεται. Οὐ τοὺς μὲν πο δέχεται, τοὺς δὲ ἀπωθεῖται· ἀλλ' οἱ μὲν ἐνταῦθα, οἱ δὲ ἐκεῖ τοῦτο ποιοῦσι, παραδεχόμενοι αὐτὸν, ἢ ἀπ ωθούμενοι διὰ τῶν ἐντολῶν. Οὐ γὰρ αἰτία ἡ λεωφόρος τοῖς προσκόπτουσιν ἢ πίπτουσιν, ἀλλ' ἐκεῖνοι έξω ταύτης τὸν ὀφθαλμόν περιάγοντες, καὶ ἀφυλάκτος ποσὶ βαδίζοντες. Αναιροῦσι τοίνυν ἄγγελοι πονηρία ἐμμένοντας, διασώζουσι δὲ τοὺς ἐπ' ἀρετὴν τρεπο μένους. Εξῆλθε γὰρ ἄγγελος Κυρίου ἐκ τῆς παρά εμβολῆς, καὶ ἀνεῖλεν ἑκατὸν ὀγδοήκοντα πέντε χιλιάδας αλλοφύλων, φησὶν ἡ θεία Πυκτή· καὶ ἄγγελος, φησίν, ἔπνιγε τὰ Αἰγύπτου πρωτότοκα, καὶ ἄγγελος εἴργε τῆς πορείας τὸν Βαλαάμ, πρ Βαλαὰκ πορευόμενον τὸν Ἰσραὴλ καταράσασθαι, εν τὸ φέρον αὐτὸν ὑποζύγιον, θεασάμενον, τῷ δέει πτή ξαν συνεκάθισε, ἀνθρωπεία φωνῇ τὸν ἐποχούμενον διελέγχον. Μιχαὴλ ὁ ἀρχάγγελος πρὸς τὸν Ἰησοῦν τοῦ Ναυῆ ἀποστέλλεται· Γαβριήλ πρὸς τὸν Δανιήλ, διασαφηνίζειν αὐτῷ τὰ ὀνείρατα πρὸς Ζαχαρίαν, τὴν Ἰωάννου γένεσιν αὐτῷ εὐαγγελίσασθαι· πρὸς τὴν μητέρα ἀείπαιδα Μαρίαν, περὶ τῆς τοῦ Θεοῦ Λόγου συλλήψεως· πρὸς τὸν Τοβήτ ὁ Ραφαήλ, την πήραν αὐτοῦ βαστάσαι, καὶ συνοδεῦσαι τέτταρας καὶ δέκα ἡμέρας, καὶ γυναικὶ νομίμῳ συνάψαι, καὶ τοῦ ἀνδροκτόνου δαίμονος διαζεύξαι τὴν τῷ ἀνδρὶ συν αφθεῖσαν, καὶ τοῦ κηδεστοῦ τῆς γημάσης ὀφθαλμούς ἀνοίξαι πτηνῶν ἀφοδίᾳ πηρωθέντας. Καὶ ἑτέρα; πλείστας περὶ ἀγγέλων εὑρήσεις διακονίας ἐπὶ τοῦ Αβραάμ, καὶ Μωσέως, καὶ Μανωὲ, ἐπὶ τῆς Βηθλεέμ, καὶ τῶν ποιμένων, ἐπὶ τοῦ θείου μνήματος καὶ ἀναλήψεως. ΠΕΥΣΙΣ ΜΕ,ΜϚ'. Καὶ εἰ ἀγνοοῦσι τὰ μέλλοντα οἱ ἄγγελοι, πῶς προ λέγει ὁ Γαβριὴλ ἐν Βαβυλῶνι τῷ Δανιήλ, μετά υἱ ἔτη γεννᾶσθαι τὸν Χριστόν; Τὰς γὰρ ἐξήκοντα εννέα ἑβδομάδας, ἃς αὐτῷ εἶπεν, ἐτῶν ἑβδομήκοντα ὑπάρ χειν αὐτὰς οἱ ἑρμηνεῖς· διεσάφησαν. Απόκρισις. Αλλ' οὐκ οἰκείᾳ προγνώσει τοῦτο ἔφραζεν· ἀλλ' ὅσα παρὰ τῆς ἄνω σοφίας παιδεύονται, ἐκεῖνά φασιν. Αγγελοι γὰρ παρὰ τῆς θείας Τριάδος διδάσκονται, παρ' αὐτῶν δὲ ἄνθρωποι, παρ' ἡμῶν δὲ τὰ ἐπέμενα. ΠΕΥΣΙΣ ΜΖ'. Εἰ οὖν διδακτοί εἰσιν, ἀνάγκη αὐτοὺς δέλτοις καὶ χάρταις κεχρῆσθαι καθ' ἡμᾶς. Φωναὶ γὰρ καὶ ψῆφοι μὴ γραφόμεναι, ταχέως λήθῃ παραδίδονται. Εἰ γὰρ τῇ μνήμῃ παρέμενον αἱ φωναί, οὐκ ἂν Μωσῆς ἐν πλαξὶ λιθίναις ἐπὶ τοῦ ὄρους γεγραμμένας αυτός #3 Reg. sis, 55.

DIALOGUS 1. ἐδέξατο· τούτων δὲ συντριβέντων, δευτέρων οὐκ ἂν ἐδεήθη, εἰ τὰ ἐν ταῖς πρώταις γραφέντα ἐμνημόνευε. Απόκρισις. Μωσῆς μὲν ἐν ταῖς πλαξὶ δέκα λόγους θείων δο γμάτων, χωρίς λαξευτηρίου ή γραφίδος θείῳ δα χτύλῳ ἐντορευθέντας ἐδέξατο. Πῶς δ᾽ ὁ αὐτὸς γέγραφεν, ἅπερ μόνῃ τῇ μνήμῃ κατασχών Θεοῦ φάσκοντος περὶ κόσμου γεννήσεως; πῶς δὲ μνήμῃ ἐντυπωσά μενος τὴν παραδειχθεῖσαν ἐπὶ τῆς ἀκρωρείας θείαν σκηνὴν διὰ τοῦ λόγου τὸν Βεσελεὴλ ἐπαίδευσε, δι' ὕλης τὴν ἄϋλον μιμήσασθαι; πῶς δὲ καὶ πάντες οἱ θεσπέσιοι προφῆται καὶ ἀπόστολοι, οὐ διὰ μαθημάτων, ἀλλ' ὡς αὐτοῖς ὁ λόγος ἀνήχησε, καὶ τῇ μνήμῃ παρέθεντο, τῇ οἰκουμένῃ ἐκήρυττον, Γαλιλαίοι παι δευταὶ Ῥωμαίοις ἐπιφοιτώντες, πρὸς ἔκαστον Έθνος τῇ γλώττῃ μετατυπούμενοι; Πάρθοι γὰρ, καὶ Μῆδοι, καὶ Ἐλαμῖται καὶ τὰ λοιπὰ ἔθνη ἤκουον τῆς σφῶν διαλέκτου ἕκαστος λαλούντων τὰ μεγαλεῖα τοῦ Θεοῦ. Απερ οὐ γραμματική παιδείᾳ, ἀλλὰ πνευματικῇ ἐνεργεία εκήρυττον. Αφθησαν γὰρ αὐτοῖς διαμερι ζόμενος γλῶσσαι ὡσεὶ πυρὸς (πεντηκοστῇ δὲ τῆς ἀναστάσεως, δεκάτῃ δὲ τῆς ἀναλήψεως)· Καὶ ἐκάθισεν ἐρ' ἕνα ἕκαστον αὐτῶν, φησὶν ὁ θεῖος Λουκᾶς, Ιστορῶν τὰ κατ' αὐτούς. plas accepisset, iisque confractis, aliis non fuis - set opus, siquidem eorum quæ in prioribus scripluris erant, memor fuisset. Responsio. Moses quidem in tabulis Decalogi divinorum decrctorum absque cælatorio scriptoriove instrumento digito Dei exsculptas voces accepit. Quomodo vero idem perscripsit, de sola memoria prompta quæcunque Deus protulit de origine mundi? aut quomodo per memoriam expresso illo, quod demonstratum erat ipsi in monte tabernaculum divinum oratione sola Beseleelum docuit per materiam id imitari, quod erat expers malerim? Quomodo item omnes divini vates et apostoli, non per disciplinas, sed quemadmodum in ipsis Verbum sonabat, licet aliquid in memoria reponerent, orbi terrarum prædicabant, Galilai doctores cum Romanis consuetudinem habentes, lingua cuilibet genti conformes fiebant? Parthi enim, et Medi, et Elamitæ, et reliquæ gentes audiebant quisque sui sermonis forma proferentes ipsos amplitudinem rerum divinarum, quas non per disciplinam litterariam, sed per efficacitatem ac vim quamdam spiritualem prædicabant. Conspectæ sunt enim in ipsis divisæ linguæ velut igneæ, nempe quinquagesima die a resurrectione, decima vero ab ascensione. Et sedit super unumquemque ipsorum “, inquit divus Lucas, corum enarrans gesta. ΠΕΥΣΙΣ ΜΗ. Εἰ δασώματοί εἰσιν οἱ ἄγγελοι, πῶς γυναιξὶ ἐμί γησαν, ἐξ ὧν προς που οι γίγαντες; πῶς δὲ καὶ ἄνθρωπος τοῖς ἁγίοις φαίνονται, εἴπερ ἀσώματοί εἰσι; Φησὶ γὰρ ἡ θεία Γραφή· Καὶ εἰσῆλθον υἱοὶ τοῦ Θεοῦ πρὸς τὰς θυγατέρας τῶν ἀνθρώπων, ἐξ ὧν λέγουσι τινες γεννᾶσθαι τοὺς γίγαντας. Απόκρισις. Ασώματοι μὲν οἱ ἄγγελοι καθ᾽ ἡμᾶς· σῶμα δὲ καθ' ἑαυτούς, ὡς ἄνεμος, ἢ πῦρ, ἢ καπνός, ἢ ἀήρ. Σ ματα γὰρ ὑπάρχουσι λεπτὰ καὶ ἄϋλα ἔξω τῆς ἡμε τέρας παχύτητος· Σώματα γὰρ ἐπουράνια, καὶ σώ ματα ἐπίγεια, φησὶν ὁ ἱερὸ; Απόστολος. "Ατοπον δὲ καὶ πάσης ἀνοίας, συγκαθεύδειν αὐτοὺς γυναιξὶν οἴεσθαι· ἐπεὶ ἂν καὶ δαίμονας συγκαθεύδειν γυναιξίν οἴονται. Οὐ γὰρ τὴν φύσιν, ἀλλὰ τὴν τάξιν ἀπέλιπον οὐδὲ τοῦ μεγέθους, ἀλλὰ τῆς παρρησίας ἀφήρηνται. Βλασφημίας τοίνυν καὶ νηπιότητος ὑπάρχει τὸ οἴεσθαι ἀγγέλους θηλυμανεῖν. Οὐ περὶ τούτων γάρ φησιν ἡ θεία Γραφή, ὅτι Εἰσῆλθον οἱ υἱοὶ τοῦ Θεοῦ πρὸς τὰς θυγατέρας τῶν ἀνθρώπων· οὐδέπω γὰρ ἄγγελοι, υἱοὶ Θεοῦ προσαγορεύονται· ἀλλ᾽ οἱ τοῦ Σηθ καὶ Ενώς υἱοι, ὑπὸ τῶν κατ' ἐκείνους καιρούς ήρξαντο. Οὗτος γὰρ ἤρξατο πρῶτος ἐπικαλεῖσθαι Θεὸν, φησὶν ἡ Γραφή. Καὶ τῷ Μωσεί φησιν ὁ Κύριος Θεὸν δέδωκά σε τῷ Φαραώ· καὶ περὶ τῶν θείων κριτῶν φησι· θεοὺς οὐκ ἐρεῖς κακῶς, καὶ ἄρχοντα τοῦ Σαοῦ σου. Εἰκότως οὖν, οἱ τοῦ Σὴθ. καὶ Ἐνώς παῖδες, υἱοὶ Θεοῦ νοείσθωσαν· οἵτινες ἀκολασία αλόντες, 88 1 Cor. xv, 40. .. Act. 111, XIU, 28. er Geu. vi, 2. INTERROGATIO XLVIII. Si incorporei sunt angeli, quomodo cum mulieribus consuetudinem habuerunt, ex quibus prognati gigantes? Quomodo item, ut homines, sanctis apparent, si quidem incorporei sunt? Inquit enim Scriptura sacra: Et ingressi sunt filii Dei ad filias hominum”, ex quibus aliqui aiunt natos esse gigantes. Responsio. Incorporei sunt angeli, ratione respectuque natura nostra; corpus vero labent, secundum naturam suam, ut ventus, vel ignis, vel fumus, vel aer: corpora enim sunt subtilia, crassæ materiei nostr:e expertia. Quippe corpora quadam sunt calestia, quædam terrestria, inquit sanctus ille Apostolus, Absurdum vero et plane stultum fuerit, putare ipsos cubare cum mulieribus, sicut et dæmones dormire cum mulieribus existimantur: qui tamen haud naturam, sed statum reliquerunt; neque magnitudine, sed libertate destituti sunt. Blasphemiæ igitur et stultitia est, putare quod angeli feminas depereant. Neque enim de his inquit Scriptura sacra, quod ingressi sint filii Dei ad filias hominum: nusquam enim angeli filii Dei appellantur, sed filii Sethi et Enosi per illas corrupti sunt. Deificari enini Sethus et Enosus illis temporibus cœperunt: quia Sethus cœpit primus invocare Deum, inquit Scriptura". Sed et Moysi inquit Dominus: Deum te con· stitui Pharaoni". Et de divinis judicibus inquit: Diis non maledices, nec principibus populi”. Recte • Gen. 1, 26. το Exod. v, 1. Exod.

πρὸς τὰς θυγατέρας Καῖν εἰσῆλθον· ἐξ ὧν τῆς ἀκα αλλήλου μιαιγαμίας ζωογονοῦνται οἱ γίγαντες, διά μὲν τὸν δίκαιον ἐσχυροί, διὰ δὲ τὸν Καῖν, πονηροί. Πῶς δὲ γυναῖκες ἀγγέλοις συγκαθεύδειν δυνήσονται, ὁπόταν ἄνδρες τὴν ἐκείνων ενάρχησαν ὄψιν, καὶ οὐχ οἱ τυχόντες, ἀλλ' ὑπερέχοντες; Δανιὴλ γοῦν τοῦ Γαβριήλ τὴν ὄψιν μὴ χωρήσας, αὖθις ἐπὶ τοῦ ἐδάφους πεσών, χωνεύεσθαι τῷ δέει ἐκινδύνευεν ἀλλὰ καὶ Ζαχαρίας ἐκεῖνον πτήξας, ἅμα τοῦ καθῆναι χωρωθεὶς, τῷ φόβῳ κραδαίνεται, τῇ γλώττῃ πεδού μενος, μέχρι τῆς Ἰωάννου γεννήσεως, νεύμασι με τον σημαίνων τὰ ἐρούμενα· ὅπερ μοι δοκεῖ σιγάσθαι τὸν νόμον καὶ τὴν παλαιὰν τῶν ἱερῶν τελετήν, προμηνύων (16 ), τῇ παρουσίᾳ τοῦ κρείττονος· μικρὸν δ' ὕστερον ἐμφανέστερον τὸ νοηθὲν ἀποδείξομεν. Καὶ τὰ γύναια δὲ, ἐπὶ τὸ σωτήριον μνῆμα ὠκυποδοῦντα, τὴν ἐκείνων ἀγγέλων ναρκήσαντα, καὶ τῷ δέει συσταλέντα, οὐκ ἀπήγγειλαν τοῖς ἀποστόλοις τὰ προσ ταχθέντα. Εἶχε γὰρ αὐτὰς φόβος, καὶ ἔκστασις, καὶ οὐδενὶ οὐδὲν εἶπον, φησὶν ὁ θεῖος εὐαγγελιστής. Εἰ οὖν οὐδὲ συγκατάβασιν ἀγγέλων οἱ μεγάλοι ἐχώ ρησαν, πῶς εὐτελῆ γύναια τὴν ἐκείνων ἀφὴν ἢ συγ κατεύνασιν φέρειν οἷάτε; σθένει γὰρ οὐδαμῶς καλάμη πρὸς πυρὸς ἐγγύτητα. Φησιν ή Γραφή Εζησε δὲ 'Αδάμι ἔτη σλ', καὶ ἐγέννησεν υἱὸν κατὰ τὴν ἰδέαν αὐτ τοῦ, καὶ κατὰ τὴν εἰκόνα αὐτοῦ (τοῦτ' ἔστιν, οἷαν εἶχεν ἀπ' ἀρχῆς, ὅτε γέγονεν ὑπὸ Θεοῦ, εἰκόνα καὶ ἔκλαμψιν ἐπὶ τοῦ προσώπου), καὶ ἐπωνόμασε τὸ ὄνομα αὐτοῦ Σήθ, τοῦτ' ἔστιν ἐξανάστασιν. Ἐπεὶ εἶδεν ἐν αὐτῷ ἀνακαινισθεῖσαν τὴν ἀρχαίαν καὶ πα ράδοξον ἐκείνην μορφήν, καὶ χάριν, καὶ ἔλλαμψιν τοῦ παναγίου Πνεύματος· ὃν ἰδόντες οἱ κατ' ἐκεῖνον τὸν καιρὸν, Θεὸν αὐτὸν προσηγόρευσαν. Καὶ διὰ τοῦτο λέο γει ἡ Γραφή, ὅτι ιδόντες υἱοὶ τοῦ Σηθ τὰς θυγατέρας τῶν ἀνθρώπων, τὰς τοῦ γένους τοῦ Καῖν, ἔλαβον ἑαυτοῖς γυναῖκας. Μετεῖχον γὰρ καὶ αὐτοὶ τῆς χάριτος τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἕως εἶπεν ὁ Θεὸς, ὅτι οὐ μὴ καταμείνῃ τὸ Πνεῦμά μου ἐν τοῖς ἀνθρώποις τού τοις. Ο μέντοι Σὴν ἐπὶ πεντακοσίους πέντε χρόνους διέμεινεν ἔχων τὴν τοιαύτην μορφήν. igitur filii Sethi et Enosi, filii Dei intelligendi sunt; qui per libidinem capti, ad Alias Caini ingressi sunt, ex quorum mutua contaminatione nuptiali in vitam editi sunt gigantes, propter justum quidem robusti, propter Cainum autem mali. Et vero quonam pacto mulieres cum angelis dormire poterant, quando viri ad illorum aspectum obstupuerunt, iique non vulgares, sed virtute præstantes? Hac enim de causa Danielus Gabrieli aspectum non sustinens, mox in terram cadebat, et præ metu tantum non colliquescebat. Sed et Zacharias illum horruit, et ad primum aspectum mutus factus, timore palpitabat, linguæ usu carens usque ad Joannis nativitatem, nutibus tantum voluntatis placita significans. Id quod mihi videtur prænuntiare silentium legis et veteris cultus sacri, ad praestantioris adventum. Sed paulo post clarius ipsum sensum demonstrabimus. Præterea et muJierculæ ad Servatoris sepulcrum cum festinatione contendentes, illorum angelorum aspectu obstupuerunt, et timore perculsæ non annuntiarunt apostolis quæ sibi erant injuncta: Invaserat enim ipsas tremor et stupor, ut nihil cuiquam dicerent ", inquit divus evangelista. Si igitur ne angelorum quidem demissionem viri magni sustinere potuerunt, quomodo teneræ mulieres illorum contrectationem aut concubitum ferre possent? Nequaquam enim satis firma est adversus vim propinquam stipula. Perscriptum sacris est in Litteris: Vixit Adamus annos ducentos et triginta, genuitque filium ad similitudinem suam et secundum imaginem suam”, hoc est, qualem habuit ab initio, quando factus est a Deo, imaginem et splendorem in facie, et vocavit nomen ejus Sethus, hoc est resuscitatio. Quoniam videbat in ipso pristinam et admirandam illam formam et gratiam renovatam, et splendorem sacrosancti Spiritus, quem videntes illius temporis homines Deum appellaverunt. Ac propterea Scriptura dicit, quod videntes filii Sethi filias hominum quæ erant ex genere Caini, acceperunt sibi eas in uxores. Participes enim et ipsi erant gratiæ sancti Spiritus, usque dum dixit Deus: Non permanebit Spiritus meus in hominibus istis”. Atque Sethus quidem ad quingentos quinque annos hanc talem formam retinuit. INTERROGATIO XLIX. Si versus ad deterius diabolus ex coelis decidit, supra se habens eos qui permanserunt immutabiles, quomodo ipsi licet calis appropinquare, et cum angelis Deo assistere, ac deposcere Jobum? Inquit enim de ipso scripta historia: Venerunt anGeli Dei, et diabolus in medio ipsorum s, et catera. Responsio. Non quod possit in cœlos ascendere, qui inde præcipitatus est ob furorem suum diabolus, aut cum angelis ad Deum accedere, aut ulla ex parte supra cœlorum circumferentiam venire, hoc ita perscriptum est, sed quia divina natura quantitatis 29 Marc xvi, 8. Gen. v, 3, sec. LXX. Προμηνύων. Forte προμηνύειν. 12. es ΠΕΥΣΙΣ ΜΘ'. Εἱ τραπεὶς ἐπὶ τὸ χεῖρον ὁ διάβολος, τῶν οὐρανῶν κατέπεσε, κατὰ κεφαλῆς δ' ἔχων τοὺς μείναντας ἀμεταθέτους, πῶς αὐτῷ ἔξεστιν ἐγγίζειν τοὺς οὐρα νούς, καὶ μετ' ἀγγέλων Θεῷ παρίστασθαι, καὶ ἐξαι τεῖν τὸν Ἰώβ; Φησὶ γὰρ ἡ κατ' αὐτὸν ἱστορία· Καὶ ἦλθον οἱ ἄγγελοι τοῦ Θεοῦ, καὶ ὁ διάβολος ἦλθεν ἐν μέσῳ αὐτῶν, καὶ τὰ ἑξῆς. Απόκρισις. Οὐχ ὅτι οἷός τε ὑπάρχει εἰς οὐρανοὺς ἀναβαίνειν δ ἐκεῖθεν ἐξοιστρήσας διάβολος, ἢ μετ' ἀγγέλων πρὸς Θεόν παραγίνεσθαι, ἢ ὅλως ὑπὲρ τὴν ἁψίδα τῶν οὐ ρανῶν γίνεσθαι· ἀλλ' ἐπεὶ τὸ θεῖον, ἄποσον, και ἀμέγεθες, καὶ ἀπερίληπτον ὑπάρχον, πάντη πάρεστ Gen. vi, 3. s. Job 1, 4. Deesse videtur όψιν. In.

DIALOGUS 1. καὶ πάντα πληροί. Ο γὰρ Θεὸς ἡμῶν, ἐν τῷ οὐ ρανῷ, καὶ ἐν τῇ γῇ, ἐν ταῖς θαλάσσαις, καὶ ἐν πάσαις ταῖς ἀβύσσοις, φησὶν ὁ Δαβίδ, ὁ τῶν θείων μελωδός. Ἐξ ὧν παιδευόμεθα, ὅτι ἐνώπιον αὐτοῦ ὑπάρχουσι, καὶ ὁρᾶσθαι αὐτῷ οὐ μόνον ἀγγέλους, ἀλνὰ καὶ διάβολον, καὶ δαίμονας, καὶ ἀνθρώπους, καὶ κτήνη, καὶ τὰ σύμπαντα. Καὶ γὰρ ἐπὶ γῆς ὄντες, Θεῷ παριστάμεθα· καθώς φησιν Ἠλίας ὁ θεσπέσιος· Ζῇ Κύριος, ᾧ παρέστην ενώπιον αὐτοῦ σήμερον. Εἰ γὰρ τῷ ἀέρι πάντα εμπεριέχεται, πολλῷ μᾶλλον τῷ ἐκείνου ποιητῇ ἐναπείληπται ἡ τετραφυὴς τῶν ὅλων κατάστασις, ἡ ἄσαρκος, νοερά τε καὶ λογική, ἡ αἰσθητὴ καὶ ἔνσαρκος, ἡ κτηνώδης καὶ ἄλογος, ἡ ἄψυχος καὶ ἀναίσθητος. Πάντα γὰρ γυμνὰ καὶ τε τραχηλισμένα τοῖς ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ, καὶ οὐκ ἔστι κτίσις ἀφανὴς ἐνώπιον αὐτοῦ, φησὶν ὁ θεῖος Απόστολος. ΠΕΥΣΙΣ Ν. Διατί Μωϋσῆς μὴ ἀπ᾿ ἀγγέλων ἤρξατο καὶ τῶν ἄνω, τῆς συγγραφῆς· ἀλλὰ παραδραμὼν τοὺς δήμους ἀγγέλων, καὶ τὰ ὑπερουράνια πάντα, ἀπ᾿ οὐρανοῦ καὶ γῆς τοῦ συντάγματος ήρξατο; Απόκρισις. ᾿Αρμόττουσαν τοῖς καιροῖς, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συμφέρουσαν τὴν ἀρχὴν τοῦ γράμματος τέθεικε, προσφάτως Ἰουδαίων τῆς Αἰγύπτου ἀπαράντων, καὶ ἔναυλα ταῖς ἀκοαῖς τὰ τῆς ἐκείνων πλάνης ἐχόντων. Οἱ μὲν γὰρ τῶν ἀθέων τὸν οὐρανὸν, οἱ δὲ τὴν γῆν ἐθεοποίησαν, πνεύμασι καὶ νεφέλαις ἀλλοιούμενα καὶ τρεπόμενα. Ετεροι δὲ ἡλίῳ καὶ σελήνῃ τὸ σέβας ἀπένεμον· ἵν' οἱ μὲν νύκτωρ, οἱ δὲ ἡμέρας τῇ δύσει τῶν φωστήρων ἄθεοι μείνωσιν. Οἱ μὲν γὰρ τὸν νυκτί, καὶ ὁμίχλῃ, καὶ κάνει ἐπισκοτούμενον ἐκθειάζουσιν· οἱ δὲ τὴν φθίνουσαν, καὶ εἰς τὸ βραχὺ ἀπολήγουσαν προσκυνοῦσιν. Ἕτεροι δὲ κρήνας καὶ ποταμούς θεολογοῦσιν, ἵνα ἐν θέρει μὲν λήγοντας, ἐν δὲ χει μῶνι κορυφουμένους καὶ ἐξοιδαίνοντας τῇ πλημμύρα, Θεοὺς ἔχωσιν. θάτεροι δὲ τὸ πῦρ ὡς Θεὸν πεφρίκασι· τὸ δ' ἐπιβολῇ ὕδατος σβεννύμενον, ἢ ἐνδείᾳ τῆς ὑπου τρεφούσης ύλης μαραινόμενον. Ο τῆς ἀβουλίας! τὰ στῶν εὐτελέστερα εκθειάζουσιν οἱ εἰκαιόβουλοι καὶ ματαιόφρονες, ὄντως Θεοῦ ὑπὸ τῆς πλάνης ἀπαγό μενοι. Δι' οὓς Μωσῆς, ὁ τῶν θείων συγγραφεύς, και ταλιπών τὰ ὑπερκόσμια, ἐκ τῶν ὑποκειμένων τῆς ἐξηγήσεως ἄρχεται, διὰ τῶν αἰσθητῶν καὶ ὁρωμένων οδηγῶν αὐτοὺς πρὸς τὰ νοερά, καὶ τὸν ἀόρατον ὄντως Θεόν. Παραπλησίως δὲ τούτῳ καὶ οἱ περὶ τὸν ᾿Ανα νίαν θεσπέσιοι τὸν Βαβυλώνιον Θεόν, δίκην πυροῦ τὸ πυρ καταπατούντες, τὸ νάφθῃ, καὶ πίστῃ, καὶ κληματίδι κορυφούμενον, ὕδατι δὲ θανατούμενον, Εὐλο γεῖτε, πάντα τὰ ἔργα Κυρίου, τὸν Κύριον, φασὶν, ἐπὶ τὸν ἄϋλόν τε καὶ ἀχειροποίητον Θεὸν Χαλδαίους τοὺς ἀθέους καθηγούμενοι, πάντας τοὺς Ἕλληνας θεούς κτίσματα καὶ ἔργα ὑπάρχειν τοῦ ὄντως άλη4. νοῦ καὶ ἀκτίστου Θεοῦ δηλοῦντες· Εὐλογεῖτε γάρ, » V Reg. 1, 14. » Psal. cxxxiv, 6. et magnitudinis expers et incomprehensibilis, ubique præsens sit, et omnia impleat. Nam Dens noster in cœlo est et in terra, in mari et in omnibus abyssis, inquit Davides ", divinorum carminum auctor. Ex quibus docemur in conspectu ejus esse, et conspici ab ipso non solum angelos, sed et diabolum et dæmones, et homines, et jumenta, et simul in universum oninia. Quemadmodum Elias ille divinus ait: Vivit Dominus, in cujus conspectu ego sto hodie. Nam si aere omnia continentur, multo magis in illius conditore comprehensa est hæc quadripartita naturæ universitatis rerum constitutio, quarum una carnis est expers, intellectilis et rationalis, altera sensilis et carne prædita et rationalis, tertia aniniata et irrationalis, quarta inanimata el sensus expers. Omnia enim nuda sunt et resupinata coram oculis ejus, nec est creatura occulta in conspectu ejus, inquit divus Apostolus”. INTERROGATIO L. Quare Moses non ab angelis, et ab iis quæ sunt in supernis, exorsus est descriptionem, sed præ teritis angelorum nationibus, omnibusque quae supra cœlos sunt, a cœlo et terra contextum orsus est? Responsio. Conveniens temporibus et hominibus utile principium scripti sui statuit, quando id temporis ex Ægypto Judæi exierant, et insinuatos auribus illorum errores habebant. Nam alii quidem impiorum, colum; alii vero terram deificaverunt: quæ duo a ventis et nubibus mutantur. Alii autem soli et lu næ venerationis cultum exhibuerunt, ut alii quidem noctu, alii vero interdiu per occasum luminarium impii manerent; nam hi quidem quæ nocte et nebula et pulvere obscurantur, inter deos referunt; illi vero intereuntem, et paulo post desituram adorant. Alii item fontes et flumina deos esse asserunt, ut in æstate quidem desinentia, in hieme vero aucta et exundantia deos habeant. Alii vero ignem quasi deum metuunt, qui tamen infusa aqua exstinguitur, aut defectu nutrientis materiæ marcescit. Q dementiam! quæ se ipsis sunt abjectiora, deificant vani et insipientes, a vero Deo per errorem abducti. Propter quos Moses rerum divinarum scriptor relictis ultramundanis, ab iis quæ captui nostra sunt exposita, narrationem orditur, per sensilia et aspectabilia ducens ad intellectilia et ad inaspectabilem illum verumque Deum. Ad eumdein modum et i!li socii Ananiæ divini hominis, Babylonium deum, supplicium fornacis et ignem conculcantes, qui naphtha et pice et sarmentis augebatur, aqua vero exstinguebatur, Benedicite, omnia opera Domini, Dominum ", inquiunt. Ad immaterialem et nullis manibus factum Deum impios Chaldæos per institutionem hanc ducentes, ac omnes gentilium deos creaturas et opera esse vere subsistentis et veri et increati Dei innuentes. Benedicite, inquiunt, » llebr. IV, • Dan. 111, 57 seqq.

S. CAESARII, GREGORII FRATRIS omnia opera Domini, Dominum; consequenter eo cantico demonstrantes, Deg simul in universum omnia ad serviendum esse obnoxia. Benedicite ipsum, aiunt, angeli, eœli, aquæ, sol, luna, astra, ignis, terra, montes, colles, jumenta, bestiæ, reptilia, volatilia, el cætera quæcunque gentiles in deorum numerum retulerunt. INTERROGATIO LI. Quomodo creavit Deus omnia, priusquam exsisteret materies qua uteretur? Responsio. Primo quidem die ex nullo subjecto materies produxit, simul cogitans, qualis unaquæque cujusque deberet esse materies. Deinde statim proferebat ea quæ cogitaverat. Atque hoc loco nolim te mihi delabi ad cogitationes, ut quærere velis quo id pacto sit factum; nani et volebat, et pote - rat omnia vis illa effectrix omnium. Ex iis vero quæ die condidit primo, deinde reliqua creata ſecit, videlicet coelum primum, non illud quod cerwinius, sed supra positum, de quo Davides canit, Calum cali Domino ', ad modumn domus duplicem fornicem habentis, intersepiens et discernens a terrestribus ultramundana, et veluti tabulato quodam dirimens. INTERROGATIO LII. Quare non scripsit Moses, quod fecerit Deus aquam, aut ignem, aut aera, ut de coelo et terra arboribus et cæteris? Responsio. Num ergo, quia id etiam scriptum est, quod Deus, accepto pulvere terra formaverit hominem, neque additum sit, quod ei fecerit oculos, aut aures, aut pedes, aut brachium; ideo putandum est a Deo non esse creata omnia naturæ organa, tum interna tum externa? Nimirum in iis quæ compusita, et aliquando sejuncta sunt, ex prastantiore ipsam rem repræsentare sacra Scriptura solet. Quemadmodum divinorum carminum auctor inquit, Beatus vir qui non abiit in consilio impio- : non utique a beatitudine mulieres excludens; sed cum eadem sit natura, ex principalivre carmen orditur. Ex iis igitur que in isto carmine præstantiora sunt, etiam de sequentibus judicium fiat. Nam commemoratione cœli et terræ, universum hoc comprehenditur, aer, tenebra, abyssus. rum INTERROGATIO LIII. Cur autem quasi viribus inferior Moses, non aggressus est scribere tenebrarum et abyssi crea. Lionem? Responsio. Enimvero quæ Moses præteriit, quominus scriberet, non viribus destitutus fecit, sed exercitium nobis reliquit. Solomon scripsit in persona Filii • Psal caill, 16.· Psal. 1, 1. Υπαρχούσας. Forte ὑπαρχούσης. Επιπ. ΠΩΣ φασί, πάντα τὰ ἔργα Κυρίου, τὸν Κύριον· ἀκολού θως τῇ μελωδία, δούλα Θεῷ παριστῶντες τὰ σύμ παντα, Εὐλογεῖτε, φάσκοντες, ἄγγελοι, οὐρανο, ὕδατα, ἥλιος, σελήνη, άστρα, πῦρ, γῆ, ὅρη, βου νοί, κτήνη, θηρία, ερπετὰ πετεινὰ, καὶ λοιπά όσα Έλληνες ἐθεοποίησαν. ΠΕΥΣΙΣ ΝΑ'. Πῶς ἔκτισεν ὁ Θεὸς τὰ πάντα; προϋπαρχούση ύλη χρησάμενος, ἢ καὶ τὰς ὕλας αὐτὸς παρήγαγεν; Απόκρισις. Τῇ μὲν πρώτῃ ἡμέρᾳ ἐκ μηδενός υποκειμένου τις Όλας παρήγαγεν, ἅμα τῷ νοῆσαι, ὁποίαν τινὰ χρή ὑπάρχειν ἑκάστου ύλην, αὖθις παραστήσεις ἑαυτῷ τὸ νοηθέν. Καὶ μὴ καταπέσης προς λογισμούς, τις θόμενος τὸ πῶς. Ἐβουλήθη γὰρ καὶ ἡδυνήθη, δρα στικῶς δύναμις πάντων ὑπάρχουσα. Ἐκ δὲ τῶν ἐν τῇ πρώτη μετεσκεύασε τὰ λοιπὰ τῆς δημιουργίας· ἐποίη σεν οὐρανὸν πρῶτον, οὐ τὸν ὁρώμενον, ἀλλ' ὑπερκεί μενον, περὶ οὗ καὶ Δαβὶδ μελῳδεῖ, Οὐρανὸν τοῦ οὐρανοῦ τῷ Κυρίῳ, δίκην διορόφου οἰκίας, διαγρά ξας καὶ ἀποκρίνας τῶν ἐπιγείων τὰ ὑπερκόσμια, καὶ ὡσεὶ ὑπερῴῳ ἀπολαβόμενος. ΠΕΥΣΙΣ ΝΕ. Διὰ τί μὴ ἔγραψε Μωσῆς, ὅτι ἐποίησεν ὁ Θεὸς ὕδωρ, ἢ πῦρ, ἢ ἀέρα, ὡς περὶ οὐρανοῦ, καὶ γῆς, καὶ δένδρων, καὶ τῶν λοιπῶν; Απόκρισις. Τί οὖν; ἐπεὶ γέγραπται, ὅτι λαβὼν ὁ Θεὸς χούν ἀπὸ τῆς γῆς ἔπλασε τὸν ἄνθρωπον, καὶ οὐκ ἐπήγαγεν, ὅτι ἐποίησεν αὐτῷ ὀφθαλμούς, ἢ ὦτα, ἢ βά σεις, ἢ βραχίονα, παρὰ τοῦτο οἴεσθαι χρή, παρί Θεοῦ μὴ κτισθῆναι πάντα τὰ τῆς φύσεως όργανα, εντός τε καὶ ἑκτός; 'Αλλ' ἐπὶ τῶν συνθέτων, καὶ λυο μένων ποτέ, ἐκ τοῦ τιμιωτέρου τὸ δράμα παριστάν ἡ θεία πέφυκε [φύσις ] Γραφή καθὼς καὶ ὁ τῶν θείων φησὶ μελωδός· Μακάριος ἀνὴρ ὃς οὐκ ἐπο ρεύθη ἐν βουλῇ ἀσεβῶν. Οὐκ ἄρα τοῦ μακαρισμού τὰς γυναῖκας ἀποκλείσας, ἀλλὰ μιᾶς ὑπαρχούσας τῆς φύσεως, ἐκ τοῦ ἡγεμονικωτέρου τῆς μελωδίας, τὰ ἑπόμενα τῆς δημιουργίας νοείσθω. Τῇ γὰρ ποιήσει τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς τὸ πᾶν συμπεριέχεται, ἀερο σκότος καὶ ἄβυστος. ΠΕΥΣΙΣ ΝΤ'. Τί οὖν ἀτονήσας Μωσῆς, οὐχ είλετο γράψαι τὴν σκότων καὶ ἀβύσσου κτίσιν; Απόκρισις. Αλλ' εἴπερ Μωσῆς παρέδραμεν, οὐκ ἀτονήσας, γράψαι, ἀλλὰ γυμνάσιον ἡμῖν καταλείψας· Σολομών ἔγραψεν, ἐκ προσώπου τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρε φάσκων· Πρὸ τοῦ τὰς ἀβύσσους παῆσαι, ἢμην

DIALOGUS 1. παρ' αὐτῷ ἁρμόζουσα ή δύναμις καὶ ἡ σοφία Θεοῦ, Χριστός. ΠΕΥΣΙΣ ΝΔ'. Ὁ ἀὴρ πότε γέγονε; Μὴ καὶ τοῦτον ἔχεις εἰπεῖν, ὅτι Σολομών ἔγραψεν; Απόκρισις. Ακουε δή Μωσέως φάσκοντος· Καὶ Πνεῦμα Θεοῦ ἐπεφέρετο ἐπάνω τοῦ ὕδατος. Συμφώνως δὲ τούτῳ ὁ Ἀμμώς· Κύριος στερεών βροντήν καὶ κτίζων πνεῦμα. ΠΕΥΣΙΣ ΝΕ. 'Αλλ' οὐ περὶ τοῦ ἀέρος λέγει, περὶ δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύματος μᾶλλον είρηται ὁ λόγος. Οὐ γὰρ ἄλλο λέγομεν εἶναι ἡ προσαγορεύεσθαι πνεῦμα, πλὴν τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Απόκρισις. Δέος μοι τῇ κτίσει συγκαταριθμῆσαι τὸ ἄκτιστον· πλὴν ὅμως οὐκ ἀναιρῶν τὸ εἰρημένον, δέχομαι καὶ τοῦτο, εἰκότως καὶ θεοπρεπῶς νοούμενον, ἐπιφέρει σθαι τοῖς ὕδασι πρὸς ζωογονίαν, αὐτὰ συνθάλποντος δίκην ἐπωαζούσης ὄρνιθος, ζωτικήν τινα δύναμιν ἀνιέντος τοῖς ὑποθαλπομένοις ὕδασι, πρὸς τὸ ἐκβράσαι τὰ ἄπειρα τῶν ἰχθύων γένη. ΠΕΥΣΙΣ ΝΤ Μαθεῖν πρὸς τούτοις δεόμεθα περὶ τῆς τοῦ πυρὸς γενέσεως. Ούτε γὰρ τῇ Γραφῇ εἴρηται, ὅτι εἶπεν ὁ Θεός· Γενηθήτω πῦρ. Απόκρισις. Πάντων μάλιστα ενεργεστέρα ἡ τοῦ πυρὸς φύσις, συνυποστᾶσα καὶ ἐμφωλεύουσα τῇ ποιήσει τῆς χέρσου φαίνεται. Οποι δ᾽ ἂν πατάξεις λίθον, ἀποκυείται πῦρ, καὶ σιδήρων τριβομένων, ὁμοίως γίνεσθαι πέφυκε, καὶ ξύλων συνθλιβομένων παραπλησίως ἀποδείκνυται· ὡς ὁ τῆς ἀπήνης ἄξων δηλοί, τῷ πιεσμῷ του φόρτου διασμυχόμενος τῷ ἐγκεκραμένῳ πυρί. Οὐ μὴν δὲ, ἀλλὰ καὶ μύλων διακενής στρεφομένων, θέα τὸ πῦρ ἐξαλλόμενον· καθ' ὧν τὴν εἰκόνα, καὶ τῶν νεφῶν παρατριβαὶ, τοῖς πνεύμασιν ἐλαυνομένων, ἀστραπὰς ἀποτελεῖν ειώθασι. Πάντα γὰρ πυρὶ κέν κραται, καθὼς Πέτρος φησίν, ὁ κλειδοῦχος τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν, οὕτω πως· Οἱ γὰρ νῦν οὐρανοί καὶ ἡ γῆ πυρὶ τεθησαυρισμένοι εἰσὶ, τηρούμενοι εἰς ἡμέραν κρίσεως καὶ ἀπωλείας τῶν ἀσεβῶν ἀνθρώπων. ΠΕΥΣΙΣ ΝΖ'. Καὶ πῶς χειμῶνος, τῶν αὐτῶν ὄντων νεφῶν καὶ ἀνέμων, οὐκ ἀστραπή, οὐ βροντή γίνεται; Απόκρισις. Τὰ περὶ βροντῆς ἀνωτέρω πρὸς τὸ δοκοῦν μοι εἴρηται. Τὸ δὲ, χειμῶνος ἀστραπάς μὴ ἐκφαίνεσθαι, διὰ τὴν τοῦ ἀέρος παχύτητα δοκῶ, καὶ τὴν διήκουσαν ναείδα τῶν νεφῶν. Οὐ γὰρ ὁμοίως τὸ ἄνικμον καὶ ξηρὸν τῷ διαβρόχῳ καὶ ὑλώδει ἐν ταῖς παρατρίψεσι φαίνεσθαι πέφυκεν, τοῦ μὲν παραφλεγομένου, τοῦ δὲ παρολισθαίνοντος. * Prov. viii, 24, 30. 1 Cor. 1, 24. Ανιέντες. Forte ενιέντος. ΕΡ. ad Patrem loquentis: Antequam abyssos faceret, eram apud ipsum, apte omnia disponens : nimirum, potentia et sapientia Dei, Christus *. INTERROGATIO LIV. Aer quando factus est? Num quod etiam de hoc scripserit Solomon, dicere potes? Responsio. Audi Mosem dicentem: Et spiritus Dei ferebatur supra aquam ". Cum hoc autem consentit et Amnosus: Dominus intendens tonitru, et creans spiritum. INTERROGATIO LV. Verum non de hoc aere dicit, sed potius de Spiritu sancto dictum est id verbum. Non enim aliud dicimus esse aut vocari spiritum, quam ipsum Spiritum sacrosanctum. Responsio. Vereor ne cum creatura connumerem increatum. Verumtamen non negans hoc quod dictum est, admitto, et hunc, si ut par est et Deo competit, intelligatur, ferri supra aquas, ad viventia producenda ipsas ſoventem, et instar incubantis gallinæ vitalem quamdam vim immittentem aquis sub se fotis, ad producenda innumera piscium genera. INTERROGATIO LVI. Cupimus insuper ex te discere de ortu ignis. Nusquam enim in Scriptura legimus, quod dixerit Deus, Fiat ignis. Responsio. Omnium na ime efficax est natura ignis, vide· turque consistere et latitare in creatione terræ. Quando lapidem percusseris, ex eo concipitur ignis, et ferro colliso similiter elici solet. Sed et lignis collisis consimiliter conspicitur, ut ostendit axis in curru ex pressura oneris ardens per admistum ignem. Neque id tantum, sed et molæ si circumaguntur inanes, apparet ignis exsiliens; ad quarum similitudinem et nubium collisiones ventis impulsarum efficere fulgura consueverunt. Omnia enim igni mista sunt, ut inquit Petrus ille, claves regni calorum gestans, ad hunc fere modum: Nam cœli qui nunc sunt et ierra, igni repositi suπι, et servantur in diem judicii et perditionis impiorum hominum ". INTERROGATIO LVII. At qui fit ut bieme, cum eædem sunt nubes et venti, neque fulgur neque tonitru fiat? Responsio. Quod tonitru attinet, quid mihi videatur, supra dictum est. Quod vero fulgura non apparent hieme, propter aeris crassitudinem feri puto, et propter penetrantem bumorem nubium. Non euin quemadmodum quod siccum et aridum est, etiam madida et multam habentia materiem in collisionibus lucere solent; cum illud quidem per ignem incendatur, in hoc vero vis ejus faccescal. 7 If Petr. III, 7. * Gen. 1, 2. • Amos 1, 13.

S. CAESARII, GREGORII FRATRIS INTERROGATIO LVIII. Satis quidem vera sunt quæ dicis: verum nos de fulgure quærimus,et de generatione ignis, ubiDam dixerit Deus, Fiat ignis. Responsio. Moses scribit: Et dixit Deus: Fiat lux; et facta est lux ': videlicet ignis natura. Non enim solummodo is ignis est, qui apud nos est; sed et siipernæ illæ potestates ignis esse videntur, cognatæ ei qui apud nos est. INTERROGATIO LIX. Sed quomodo supernus ei qui apud nos est, cognatus est, cum ille quidem inexstinguibilis, hic autem exstinguibilis sit? Responsio. Propemodum angelos et nostras animas similiLudinem quamdam dico habere. Utraque enim sunt spiritus, a Deo suum ortum habentes. lli quidem in corporibus nostris lampadum instar lucentes, et quasi exstincti per separationem, agendi efficacita tem amittunt. Nam et a veteribus sapientibus homines appellantur φῶς, hoc est, lumen, propter vim rationis. Similiter et ignis dicuntur, ut paulo post demonstrabo, postquam oratio ad nostram generationem progressa fuerit. Angelos autem dico spiritus inexstinguibiles, non habentes corporalem disjunctionem aut copulationem. Porro animorum et angelorum similitudinem etiam tres illi sancti expresserunt pueri cum aiunt: Benedicite, spiritus et animæ justorum, Dominum. Et rursus in canticis Davides inquit: Qui facit angelos suos spiritus 1. Et similitudinem ipsorum ad animas nostras innuens inquit: Velociter exaudi me, Domine, quia defecit spiritus meus “. INTERROGATIO LX. Quomodo vero ignis apud nos habet vim urendi ligna et quamlibet materiam; supernus autem non adurit aridas arbores, aut ovium vellera, vel capillos nostros soli expositos? Responsio. Sit ipse hac in parte sol prædagogus noster, ac doceat nos tam sui, quam ejus qui apud nos est, ignis cognationem. Nam sæpenumero aliqui caprarii, aut bubulci, aut pastores equorum in tabernaculis solitariis agentes, cum coquere carnes aut frumenta volunt, mundo vitreo vase aqua impleto, si ex opposito solarium radiorum id tenuerint, tetigerintque cum vase aquario fimum aridum, a superno lumine ignem concipiunt. INTERROGATIO LXI. Tenebras quis fecit? Num Deus? an ab initio fuerunt? Aut num diabolus eas fecit, ut adversarius lucis? Arbitrantur enim plerique, quod ab initio fuerint ante munduin. Nusquam enim Moses dicit, quod aliquis tenebras fecerit, sed quod fuerint. • Gen. 1, 3. • Dan. 111, 86. 10 Psal. cit, 4. (19') Συγγενεῖς. Forte συγγενές. Eπιτ. ΠΕΥΣΙΣ ΝΗ'. Καλῶς μὲν ἔχει τὰ εἰρημένα, ἀλλὰ ἡμῖν περὶ ἀστραπῆς ἡ ζήτησις. ᾿Αλλὰ περὶ γενέσεως πυρός, ποῦ εἶπεν ὁ Θεὸς, Γενηθήτω πρ; Απόκρισις. Μωσης γράφει Καὶ εἶπεν ὁ Θεός· Γενηθήτω φῶς, καὶ ἐγένετο φῶς, ἡ τοῦ πυρὸς δηλονότι φύσις. Οὐ γὰρ μόνον τὸ παρ' ἡμῖν πῦρ ὑπάρχει, ἀλλὰ καὶ εἰ ἄνω δυνάμεις πυρ εἶναι μοι δοκοῦσι, συγγενείς (19') τοῦ παρ' ἡμῖν. ΠΕΥΣΙΣ ΑΘ. Καὶ πῶς τὸ ἄνω τοῦ παρ' ἡμῖν ἐστι συγγενές, τοῦ μὲν ἀσβέστου ὄντος, τοῦ δὲ σβεννυμένου; Απόκρισις. κανό Παραπλησίως ἀγγέλων καὶ τῶν ἡμετέρων ψυχών τὸ ὅμοιον ἔχειν φημί. Αμφότερα γὰρ πνεύματα υπάρχει, παρὰ Θεοῦ τὴν γένεσιν ἔχοντα, τὰ μὲν ἐν τοῖς σώμασιν ἡμῶν λαμπάδων δίκην φαίνοντα, καὶ cἱονεὶ σβεννύμενα τῇ διαζεύξει, τῆς ἐνεργείας των μενα. Φῶς γὰρ καὶ βροτοὶ παρὰ τοῖς πάλαι σοφοίς προσαγορεύονται, ὡς μικρὸν ὕστερον ἀποδείξω, τοῦ λόγου προϊόντος ἐπὶ τὴν ἡμετέραν γένεσιν. Τοὺς δ' ἀγγέλους φημὶ πνεύματα ασβεστα, μὴ ἔχοντα στον ματικὴν συνάφειαν καὶ διάστασιν. Τὴν δὲ ψυχῶν καὶ ἀγγέλων ὁμοιότητα, καὶ οἱ τρεῖς ἅγιοι παρέστησαν παῖδες, Εὐλογεῖτε, φάσκοντες, πνεύματα καὶ ψυ καὶ δικαίων, τὸν Κύριον. Καὶ πάλιν ἐν μελωδίαις ὁ Δαβίδ φησιν· Ο ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύ ματα. Τὸ δ' ὅμοιον αὐτῶν πρὸς τὰς ἡμῶν ψυχὰς παρ ιστών, φησί· Ταχὺ εἰσάκουσόν μου, Κύριε, ἐξέλιπε τὸ πνεῦμά μου. ΠΕΥΣΙΣ Ε'. Καὶ πῶς τὸ παρ' ἡμῖν πῦρ, καυστικὸν ὑπάρχει τῶν ξύλων, καὶ πάσης ὕλης· τὸ δ' ἄνω οὐ φλέγει τὰ ξηρά τῶν δένδρων, ἢ τὰ ἔρια τῶν προβάτων, ἢ τὰς ἡμῶν τρίχας ἡλιωμένας; Απόκρισις. Ο ἥλιος μὲν παιδαγωγός γένηται, διδάσκων ἡμᾶς τοῦ οἰκείου πυρὸς καὶ τοῦ παρ' ἡμῖν τὴν συγγέ νειαν. Πολλάκις γάρ τινες τῶν αἱπόλων ἢ βουκόλων ἢ ἱπποφορβῶν, ἐν σκηναῖς ἐπ᾿ ἐρήμων διάγοντες, πέν ψαι κρέα ἢ σίτα βουλόμενοι, υάλου καθαράς σκεύος πληρώσαντες ὕδατος, καὶ ἀντικρὺ τῶν ἡλιακών ἀκτίνων κρατήσαντες, εἰ ψαύσειαν τῇ ὑδροχόῃ ὀνίδος ξηρᾶς, ἐκ τῆς ἄνωθεν φρυκτωρίας τὸ πῦρ ἐφυτεύ σαντο. ΠΕΥΣΙΣ ΣΑ'. Τὸ σκότος τίς ἐποίησε; ἢ ἀρχίγονον ἦν, ἢ ὁ διάβολος αὐτὸ ἐποίησεν, ὡς ἀπεναντίας τοῦ φωτός Νομίζομεν δὲ, ὅτι ἦν ἀρχαῖον πρὸ τοῦ κόσμου. Οὐδα μοῦ γὰρ λέγει Μωσῆς, ὅτι ἐποίησε τις τὸ σκότος, ἀλλ' ὅτι ἦν. " Psal. CXLII, 7. Αρχέγονον. Forte ἀρχέγονον. Ιυο

DIALOGUS I. Απόκρισις. Οὔτε ὁ Θεὸς αὐτὸ ἐποίησεν, οὔτε ὁ διάβολος, οὔτε προϋπήρχε τοῦ ὁρωμένου κόσμου· πᾶσαι γὰρ ἐν φωτὶ διήγον καὶ ἄσαρκοι τῶν ἀγγέλων χορεῖαι, καὶ πρὸ τοῦ γενέσθαι τὸν κόσμον· ἀλλ' ὑπερταθέντος τοῦ οὐρανίου σώματος, ὥσπερ ἐκ φράγματός τινος τῷ ἀποσκιάσματι παρυπέστη τὸ σκότος, κατὰ τὴν εἰκόνα τοῦ ἐν σταθὴρᾷ μεσημβρία, σκηνὴν ἐκ πυκνῆς τινος καὶ στεγανῆς ὕλης ἑαυτῷ περιπηξάμενος. Ομοίως καὶ ἐκ τῶν ναυτιλλομένων παιδευόμεθα, κατὰ τῆς επομβρίας ὑπερτάσει δέῤῥεων ἐπισκοτούντων τὴν ὁλκάδα. "Η εἰ μὴ τοῦτο, δοκεῖ μοι, ἐκ τῆς ομιχλώδους ἀναθυμιάσεως τῆς ἀβύσσου παχυνομένης τῆς ἀχλύος καὶ τῶν ἀτμῶν, τὸ σκότος συνίστασθαι πέφυκε. Καὶ εἶπεν ὁ Θεός· Γενηθήτω φως. Πρώτη Θεοῦ φωνὴ φῶς ἐδημιούργησεν, ὅπερ καὶ ἡμέραν εκάλεσεν, ἡδείᾳ τινὶ προσηγορία τιμήσας τὸ πρᾶον καὶ ἡμερον. Εστι μὲν γὰρ καὶ ἕτερα ἱστορῆσαι φῶτα παρ' αὐτοῦ γενό μενα· οἷον, τὸ πῦρ ὡς τῷ Μωσεί φανταζόμενον, ἡνίκα τὴν βάτον ἔκαιεν, οὐ κατέκαιε δὲ, ἵνα καὶ τὴν φύσιν παραδείξῃ, καὶ γνωρίσῃ τὴν δύναμιν· φῶς τὸ ἐν στύ λῳ πυρὸς τοῦ Ἰσραὴλ προηγούμενον, καὶ ἡμερῶσαν τὴν ἔρημον· φῶς τὸ τοὺς ποιμένας περιαστράψαν φῶς τὸν Ἡλίαν ἁρπάσαν ἐν τῷ πυρὸς ἄρματι, καὶ μὴ συμφλέξαν τὸν ἁρπαζόμενον· φῶς τὸ τοὺς ποιμένας περιαστράψαν, ἡνίκα τὸ ἄχρονον φῶς τῷ χρονικῷ ἐπεφοίτησε; Χριστός· φῶς τὸ τοῦ δραμόντος ἀστέρος ἐν Βηθλεέμ, ἵνα καὶ Μάγους οδηγήσῃ, καὶ δορυφορή σῃ τὸ ὑπὲρ ἡμᾶς φῶς μεθ᾿ ἡμῶν γενόμενον· φῶς ἡ παραδειχθεῖσα θεότης ἐπὶ τοῦ ὄρους τοῖς μαθηταῖς, μικροῦ στεῤῥοτέρα καὶ ὄψεως· φῶς ἡ Παῦλον περιο αστράψασα φαντασία, καὶ πληγῇ τῆς ὄψεως τὴν σκότον τῆς ψυχῆς θεραπεύουσα· φῶς καὶ ἐκεῖθεν λαμπρότης τοῖς ἐνταῦθα κεκαθαρμένοις, ἡνίκα ἐκλάμψουσιν οἱ δίκαιοι, ὡς ὁ ἥλιος, ὧν ἴσταται ὁ Θεός, ἐν μέσῳ θεῶν καὶ βασιλέων διαστέλλων, καὶ διαιρῶν πρὸς ἀξίαν ἑκάστῳ τῶν βεβιωμένων τὰ ἔπαθλα τῆς ἐκεῖθεν μακαριότητος· φῶς καὶ ἡ τῷ προπάτορι ἡμῶν δοθεῖσα ἐν παραδείσῳ ἐντολή· Λύχνος γὰρ τοῖς ποσί μου ὁ νόμος σου καὶ φῶς ταῖς τρίβοις μου, φησὶν ὁ Δαβίδ, ὁ τῶν θείων μελωδός. Φῶς ἐστιν καὶ ἡ ἐν ἡμῖν τοῦ λόγου δύναμις, κατευθύνουσα ἡμῶν τὰ κατὰ Θεὸν διαβήματα· φῶς καὶ τὸ ὑπὲρ Θεοῦ μαρτυρῆσαν καὶ τὸ πρὸς αὐτὸν πυρσῷ τῆς θεότητος πατῆσαν τὴν τό φλόγα τῆς πλάνης, ὡς οἱ περὶ ᾿Ανανίαν ἐν Βαβυλῶνι, ἐν μέσῃ καμίνου φλογί χορεύοντες, μηδὲ τῶν σαραβάρων αὐτοῖς φθειρομένων φῶς παρὰ ταῦτα ἰδιοτρό πως ὁ τοῦ βαπτίσματος φωτισμός· φῶς ὑπὲρ πάντα, ἡ ἐν τῇ θείᾳ Τριάδι ισοκλεὴς καὶ ἀμώμητος πίστις. Καὶ εἶπεν ὁ Θεός Γενηθήτω φῶς, καὶ ἐγένετο φως. Καὶ ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τὸ φῶς ἡμέραν, καὶ τὸ σκότος εκάλεσε νύκτα. ΠΕΥΣΙΣ ΕΒ. Τί οὖν; ἄλλο ἐστὶ φῶς, καὶ ἄλλο ἡμέρα; ἢ ἄλλο νύξ, καὶ ἄλλο σκότος; » Gen. 1, 3. ts Psal. cxvult 105, 1 Gen 1, 3, Ταῖς τρίβοις... φῶς ἐστιν. Hæc supplevimus es interprete: desunt eniu in textu codd. editoResponsio. Neque Deus ipsas fecit, neque diabolus, neque prius fuerunt, quan aspectabilis bic mundus. Onnes enim angelorum chori carnis expertes agebant in luce, etiam antequam mundus fieret, sed superne extenso cœlesti corpore, quasi ab septo quodam per obumbrationem tenebræ subierunt, quemadmodum si in alto meridie umbraculum ex densa aliqua solidaque materie circum se aliquis figat. Idem ex navigantibus discimus, qui adversus in,- bres expansione pellium obumbrant navem. Aut si hoc non est, videtur mihi ex nebulosa exhalatione abyssi densata caligine et vaporibus tenebras ortas esse. Εt dixit Deus: Fiat lux 19. Prima Dei vox lucem procreavit, quam et diem vocat, serena quadam appellatione exornans id quod placitum et mansuetum est. Possunt quidem et alia numerari lumina ab ipso facta, utpote lumen ignis Mosi apparens, quando rubum urebat, neque comburebat tamen, ut et naturam suam demonstraret, et vim notam faceret; lumen quod in columua ignis Isracliticos præcedebat, et mansuefacicbat desertum; lumen quod circumfulsit pastores; lumen quod Eliam rapuit in igneo curru, raptumque non combussit; lunen quod pastores circumfulsit, quando lumen expers temporis ad temporale venit, Christus; lumen apparentis stellæ in Bethlehem, ut el Magos in itinere duceret, et sliparıl satellitio suo quod supra nos est lumen, apud nos natum; lumen, demonstrata discipulis in monte divinitas, paululum aspectu durior; lumen quod Paulum circumfulsit, plaga oculorum tenebras animæ sanans. Lumen est et futura vite splendor, in illis qui hic purgati sunt, quando luccbunt justi ut sol, quorum Deus consistit in medio deorum et reguni, disponens et dividens unicuique secundum dignitatem, et pro ratione exactæ vile praemia fu turæ beatitatis; lumen etiam, datum in paradiso primo parenti nostro praeceptum. Lucerna enim pedibus meis lex tua, et lumen semitis meis 18, inquit Davides, divinorum carminum auctor. Lumen est et rationis vis quæ in nobis exsistit, secundum Deun dirigens gressus nostros; lumen et id quod de Deo testimonium perhibuit, et quod ad ipsum sua face ducit, conculcata flamma erroris, ut Ananiæ socii in Babylone in media flamma camini choreas ducunt, etiam illæsis ipsorum palliis manentibus; lumen præterea, quo peculiari modo baptismi constat illustratio; lumeo sunt uitra omnia, quibus in sancta Trinitate gloriosa et inculpata est files. Itaque dixit Deus: Fiat lux; et facta est lux. Εt vocavit Deus lucem diem, et lenebras vocavil noctem ". INTERROGATIO LXII. Num igitur aliud est lux, et aliud dies; vel aliud nox, et aliud tenebræ? rum, typotheta, ut videtur, incuria ob vocem φῶς repetitam.

S. CASARII, GREGORI FRATRIS Responsio. Quidquid lætum et hilarum est, placidum merito appellatur; his vero contraria, nox nominantur. Sed et aliter mihi videtur per appellationem servitutem ipsorum significare, beneque dispositam cursus per vices constitutionem. Domini enim est nominatim vocare, famulorum vero obedire, et quasi voce, ordinis bona observatione respondere. INTERROGATIO LXIII. Quomodo erat terra inaspectabilis et inculta? num quasi semiperfecta a Deo facta, aut quo tandem pacto? Responsio. Inaspectabilis erat terra et inculta, non natura, sed exornatione et facie, nondum segregatis aquis ad proprium locum, ut cerneretur ejus substantia, plantis exornaretur, el floribus coronaretur. Abysso namque super ipsam exundante, nondum erat fontium et fluminum distinctione cincta, neque variegata ad enutritionem eorum quæ divino præcepto ex ipsa producenda erant, animalium; quasi lugubri quadam veste abysso circumdata, quemadmodum auctor ille carminum divinorum Davides inquit: Abyssus veluti vestis opertorium ejus: Oceano scilicet instar annuli terram adhuc circumdante, sicut etiamnum hodie constat. INTERROGATIO LXIV. Quare autem Propheta non dixit in feminino genere, opertorium ejus: sed ejus, in masculino vel neutro? Responsio. Nihil in hoc descriminis est, si elementum pro terra subintelligatur. Neque item cum omnium animæ feminino genere appellentur, idcirco vel feminas vel mares esse concedemus animas. Sed et Christus sapientia et potentia et petra appellatur, cum sit Deus, Verbum et homo idem. Intelligatur autem et alio modo. Invisibilis erat terra. Nondum enim erat ejus contemplator bomo, neque ea quæ naturaliter ad ipsam prona se inclinant, assidueque ipsam spectant, balatum edentia animalium genera. INTERROGATIO LXV. Quid est secundum naturamı firmamentum quod intermedium separat aquam, et aquam ultra-colestem et marinam? Responsio. Primo quidem die cœlum creabatur, quod situm est supra firmamentum; secundo vero id Armamentum, quod supra caput nostrum cernitur; quod alterius quam superius illud est naturæ. INTERROGATIO LXVI. Quomodo vero cum unius et ejusdem sint nomiLis, alterius et diversa erunt natura? Responsio. Qui studiose et non perfunctorie litteram exaninant, etiam in appellatione multum differentiæ deprehendent. Aliud enim calum, aliud vero est Grmamentum. Proinde et ex ipsa appellatione di- » Psal. ciii, 6. Απόκρισις. Πᾶν τὸ φαιδρὸν καὶ ἱλαρὸν, ἡμερον είκότως προσ αγορεύεται· τὰ δὲ ἐναντία τούτων νὺξ ονομάζεται. Καὶ ἑτέρως δέ μοι δοκεῖ διὰ τῆς κλήσεως τὴν δου λείαν αὐτῶν σημαίνεσθαι, καὶ τὴν εύτακτον τοῦ δρό μου ἀλλήλοις ἀντιπαράδοσιν. Δεσπότου γὰρ τὸ ἐκ προσηγορίας καλεῖν, οἱκετῶν δὲ τὸ ὑπακούειν, καὶ οἷον φωνῇ τῇ εὐταξίᾳ τοῦ δρόμου ἀποκρίνεσθαι. ΠΕΥΣΙΣ ΕΓ'. Πῶς ἦν ἡ γῆ ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος; ὡς ἡμιτελής παρὰ Θεοῦ γενομένη, ἢ πῶς; Απόκρισις. Αόρατος ἦν ἡ γῆ καὶ ἀκατασκεύαστος, οὐ τῇ φύ σει, ἀλλὰ τῇ διακοσμήσει καὶ ὄψει, οὔπω τῶν ὑδά των ἀποκριθέντων πρὸς τὴν οἰκείαν χώραν, τοῦ ὀφθη και την ταύτης οὐσίαν, καὶ διακοσμηθῆναι αὐτῷ, καὶ ἄνθεσι στεφανωθῆναι. Τῆς γὰρ ἀδύσσου ἐπικλυ ζούσης αὐτὴν, οὐδέπω κρήναις καὶ ποταμοῖς ὑπῆρχε διεζωσμένη, πρὸς διατροφὴν τῶν μελλόντων ἐξ αὐτῆς θείῳ προστάγματι ἀποδράττεσθαι ζώων, οἷον πεν θήρη τινὰ στολὴν τὴν ἄβυσσον περικειμένη, καθώς καὶ Δαβίδ φησιν, ὁ τῶν θείων μελωδός· "Αβυσσος ὡς ἱμάτιον τὸ περιβόλαιον αὐτοῦ· τὸν Ὠκεανὸν δακτυλίου δίκην περικείσθαι αὐτῇ δῆλον μέχρι τή μερον. ΠΕΥΣΙΣ Ε. Καὶ διατί μὴ εἶπεν ὁ Προφήτης, Τὸ περιβόλαιον αὐτῆς, ἀλλ', αὐτοῦ; Απόκρισις. Οὐδὲν τοῦτο ἐκείνου διοίσει, στοιχείου νοουμένου τῆς γῆς. Οὐδ' αὖ πάλιν πάντων ψυχαί θηλυκώς προςαγορευομένων, θῆλυ καὶ ἄῤῥεν δώσομεν ὑπάρχειν ψυχάς. Καὶ ὁ Χριστὸς σοφία, καὶ δύναμις, καὶ πέτρα προσαγορεύεται, Θεὸς ὑπάρχων, καὶ Λόγος, καὶ ἄν θρωπος ὁ αὐτός. Νοείσθω δὲ ἑτέρως· Αόρατος ὑπάρ χει ἡ γῆ, οὔπω γὰρ ἦν ὁ θεατὴς αὐτῆς ἄνθρωπος, οὐδὲ τὰ ὑπ' αὐτὴν φύσει κατανεύοντα, καὶ ἀτενές αὐτὴν ἐνορῶντα βληχόμενα τῶν ζώων γένη. ΠΕΥΣΙΣ ΞΕ. Τί τὴν φύσιν ἐστὶ τὸ διαχωρίζον στερέωμα ἀνὰ μέσον ὕδατος, καὶ ὕδατος τοῦ ὑπερουρανίου καὶ θα λασσίου; Απόκρισις. Τῇ μὲν πρώτῃ ἡμέρᾳ, οὐρανὸς παράγεται, ὁ ὑπερ κείμενος τοῦ στερεώματος· τῇ δευτέρα δε, τὸ ὁρώμα νον τοῦτο ὑπὲρ κεφαλῆς ἡμῶν στερέωμα, ἑτέρας δὲ παρὰ τοὺς ὑπερτερούντας ὑπάρχον τῆς φύσεως. ΜΕΥΣΙΣ ΣΤ'. Καὶ πῶς μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ὄντες ονομασίας, αλ λης καὶ ἄλλης φύσεως ἔσονται; Απόκρισις. Τοῖς φιλομαθῶς καὶ μὴ παρέργως το γράμμα ἐξετάζουσι, καὶ ἐν τῇ προσηγορίᾳ πολύ το διάφο ρον ἔχοντες εὑρεθήσονται· ἕτερον γὰρ οὐρανός, θάτερον δὲ στερέωμα. Καὶ ἐξ αὐτῆς τοίνυν τῆς κλήσεων

DIALOGUS I. παιδευόμεθα, στεῤῥοτέρας υπάρχειν φύσεως τῶν ἀοράτων τὸ δρώμενον. Μωσῆς μὲν γάρ φησιν· Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν, καὶ τὴν γῆν. Ἐνταῦθα δὲ τὸ στεῤῥόν φησι· Καὶ εἶπεν ὁ Θεός· Γενηθήτω στερέωμα. Καὶ Ἡσαΐας παριστῶν τῶν μὲν τὸ λεπτὸν καὶ κουφότερον τῆς φύσεως, τοῦ δὲ στε γανώτερον καὶ παχὺ τοῦ σώματος, φησίν· 'Ο στε εδώσεις τὸν οὐρανὸν ὡσεὶ καπνὸν, καὶ διατείνας αὐτὸν ὡς σκηνήν. Περὶ δὲ τοῦ ὁρωμένου φησίν· Ο πήξας τὸν οὐρανὸν ὡσεὶ καμάρων. Καὶ γὰρ τὸν ἄνδρα καὶ τὴν γυναῖκα, ἄνθρωπον προσαγορεύειν εἴωθεν ἡ θεία Γραφή· καὶ μιᾶς οὔσης τῆς προσηγορίας, ὁ μὲν καρτερικός καὶ ἀχθοφόρος ὑπάρχει, ὁ δὲ χαυνότερος ήτοι κουφότερος, διανοίᾳ καὶ λόγῳ. Τῶν ὑπερκειμένων τοίνυν τὴν οὐσίαν σιωπῶν, ὡς ἂν ἐφικτόν μοι, τοῦ ὁρωμένου τὴν φύσιν κρύσταλλον ὑπάρχειν φημί, θείῳ προστάγματι παγὲν καὶ ρωννύμενον φέρειν τὰ ὑπερκόσμια, κουφότερον καὶ ἔξω τῆς ἡμετέρας ὄντα παχύτητος, ἀμφοτέρους δὲ ἀνέχεσθαι ὑπὸ τῆς πάντα διακρατούσης και φερούσης θείας δυνάμεως. ΠΕΥΣΙΣ ΕΖ. Καὶ πῶς δύναται κρύσταλλον βαστάζειν καὶ δια χωρίζειν τὸ πολὺ καὶ ἄπειρον ἐκεῖνο ὕδωρ; Απόκρισις. Πίστει κρατύνεσθαι τὰ Χριστιανῶν πέφυκεν· ὅπου γὰρ Θεὸς βούλεται, ἡττᾶται ἡ φύσις παρὰ φύσιν δουλεύουσα. Οὕτως τὸ ὕδωρ εἰς οἶνον μεθίσταται ἐν Κανα τῆς Γαλιλαίας· οὕτω ἐν Αἰγύπτῳ ὁ Νεῖλος φοινίττεται· οὕτω παρὰ φύσιν διαχερσοῦται τὸ Ἐρυ θραίον πέλαγος, τειχέων δίκην τῶν ἡμιτόμων πηγνυμένων τοῦ ὕδατος, καὶ ἐν ξηρῷ πυθμένι ἀβρόχῳ ὁ λαὸς διαβαίνει. Εστω δέ σοι τῆς ἀπιστίας σωφρονι σμὸς ὁ θεοστυγὴς Φαραὼ ποντούμενος. Ο γὰρ ἐκεῖνον ἐν τῇ αὐτῇ διαβάσει ὑποβρύχιον συγχώσας τοῖς κύμασι, πάλαι μὲν τὸν οὐρανὸν οἷα δέῤῥιν τινὰ ἐξετίναξε, τῇ μὲν χέρσῳ ἐπικυρτώσας αὐτὸν, ἐπὶ δὲ τῆς ἀδύσσου θεμελιώσας τοῖς κύματι, καθώς παι δεύει ὁ τῶν θείων μελῳδὸς ᾄδων· Ὁ ἐκτείνων τὸν οὐρανὸν ὡσεὶ δέῤῥιν, ὁ στεγάζων ἐν ὕδασι τὰ ὑπερῷα αὐτοῦ. Ἧκεν ἡμῖν, φησίν, ἐπ' ἐσχάτων ἡμερῶν σαρκοφορῶν, καὶ τὴν ὑγρὰν καὶ ἄστατον θάλατταν ἀνίκμοις ποσὶν ἐπιπορευόμενος. ΠΕΥΣΙΣ ΣΗ'. Καὶ ἀνωτέρω ἤδη ἐδεήθημεν σου μὴ ὡς ἀπίστους ἡμᾶς σχεῖν ἐρωτῶντας, ἀλλὰ ταῖς ἐκείνων φωναίς χρωμένους παρὰ σοῦ οἰκοδομεῖσθαι. Απόκρισις. Καὶ μάλα εἰκότως ἀξιῶ τὴν ὑμετέραν ἀξιάγαστον ἀγχίνοιαν, μηδ' ὅλως ἐπισκάζειν ἢ χωλεύειν τῇ βά σει τῆς διανοίας ἐπὶ τῆς ἀτρεκίας. Δῶμεν δὲ εἰκόνα τῷ λόγῳ, ὡς ὑπερφυὲς τῆς γῆς τὸ ὕδωρ ἑκατὸν πήχεις· φῆσαι δὲ τὸν Θεόν. Γενηθήτω στερέωμα ἀνὰ μέσον τοῦ ὕδατος, καὶ ἔστω διαχωρίζον ἀνὰ μέσον ὕδατος καὶ ὕδατος· παγῆναι δὲ αὖθις κρύσταλλον, καὶ ἀνέχειν τὸ ἥμισυ τῶν ὑδάτων· οἷον ἐπὶ τῆς ** Gen. 1, 1. " ibid. 6. ** Isa. XL, 22. so ibid. Κουφότερον. Forte κουφότερα. EDIT. ' scimus, id quod cernitur solidioris esse naturæ, quam sint inaspectabilia. Moses siquidem inquit, In principio fecit Deus cœlum et terram ". Hic vero firmum illud memorat, Et dixit Deus: Fiat firmamentum ". Et Isaias asserens illorum quidemn tenuitatem et levitatem naturæ, hujus vero soliditatem et crassitudinem corporis, inquit: Qui firmavit calum veluti fumum,et extendit ipsum veluti tabernaculum 10. De eo vero quod cernitur, inquit: Qui fixit cælum veluti cameram ". Etiam virum et mulieren, hominem appellare consuevit Scriptura sacra; cumque sit eadem appellatio, tamen ille quidem robustus et ad graviora ferenda validus est, hæc vero mollior et levior, tam intelligentia, quam oratione. Superiorum igitur substantiam silentio præteriens, quantum assequi possum, ejus quodl cernitur naturam crystallinam inquam esse divino praecepto fixam et roboratam, ut facilius ferat ultremundana, idemque nostra crassitudinis expers esse. Utrosque vero cœlos sustineri ab ea quæ omnia vincit et sustinet, divina virtute. INTERROGATIO LXVII. At quomodo potest crystallum portare et separare multam et infinitam illam aquam? Responsio. Per fidem apprehendi dogmata Christianorum solent. Nam ubi vult Deus, subjicitur natura præ ter naturam serviens. Sic aqua in vinum converttur in Cana Galilææ; sic in Ægyplo rubrum culorem accipit Nilus; sic præter naturam instar terræ permeabile fit mare Rubrum, instar murorum sectorum constabilita aqua, et in arido fundo non madente pertransit populus. Sit vero tibi incredulitatis castigatio exosus Deo Pharao, aquis marinis immersus; nam qui illum in eodem transitu submersuim obruit fluctibus, idem olim velut pellem aliquam cœlum extendit, supra terram quidem convexum ipsum elevans; super abyssum autem fundans, quemadmodum docet divinorum carminum auctor: Extendens cœlum velut pellem, tegens aquis superiora eius s. Atque hic venit ad nos, inquit, temporibus extremis carnem gestans, et humidum instabileque mare siccis pedibus transiens. INTERROGATIO LXVIII. Atqui jam ante in præcedentibus rogavimus te, qui nos toleres, dum interroganus, non ut increduli, sed quasi qui aliorum vocibus utentes, per te velimus ædificari. Responsio. Ego vero non abs re vestram eximiam subtilitatem oro, ne claudicetis gressu mentis in cognoscelida veritate. Dabimus autem verbi gratia similitudinem, quasi centum cubitis terram excedat aqua. Cum autem dixisset Deus: Fiat firmamentum in medio aquæ, et dividat inter aquam et aquam ", constabilitum rursus fuisse crystallum, quod dimidium aquarum sustineat, quemadmodum in vitro 20 Psal. ciui, 2. " Gen. 1, 6.

S. CAESARII, GREGORII FRATRIS videre est, ex quo alius sit separatus calix qui discernat dupliciter quod infusum est. Major autem omni bumana cogitatione est absolutissime sapiens operatrix illa vis Dei. Animadverte vero evidentius exemplum de firmamento, non arte mortalium, sed divino consilio constitutum, et quasi doctrinæ gratia nobis propositum, unum ex quatuor fluminibus de paradisi fonte fluentibus, quod Plison a doctrina nostra, apud Graecos vero Ister, apud Romanos Danubius, et apud Gothos Dunabis appellatur; si hieme congelet et in lapideam duritiem mutetur mollis illa fluminis natura, ut ferre possit incedentes in eo armatos, et ad Romanorum, Illyriorum Thracumque fines transeuntium multitudinemn. Ita sane etiam illud ipsum ex aqua stabilitum firmamentum. Subtus quidem alluitur subterlabente flumine, sed supra se fert equum et vectorem, aliquoties (ut cernitur numero decies mille. Fit etiamn aliquando, ut asperitate hiemis invalescente, et perseverante frigore, vehemens aqua e nubibus depluat, et per valles aut montium vertices, aut colles manans, ad fluminis firmamentum feratur: quod diremptum respectu ejus quod superne fluit, quasi intercepto ex aquis firmamento, absque commistione confusioneque manet cum eo quod subest. Consimilia per nivem discimus, quæ excipitur a firmamento de quo dicimus, ita ut sit ipsum intermedium septum crystallinum, separans inter aquam et aquam, instar cœlestis firmamenti ab infernis et terrestribus superna et ultramundana discernentis. Dico autem infinitis modis fortius, quam hiems possit, divinum illud mandatum stabilivisse impositum capiti nostro firmamentuu). INTERROGATIO LXIX. Sed quare sunt aquæ supernæ? ut aliquis hauriat, aut bibat, aut naviget, aut potum præbeat alteri, aut quemnam propter alium talem usum? Responsio. Quia crystallum esse dixi firmamentum, recepturum erat subjectorum luminarium splendorem, solem inquam et lunam, et reliquum astrorum cœtum, ex igne naturam habentem. Ne igitur illorum ardore resolveretur quod fixum est, per id ab illo discrevit infinitam illam aquam, veluti positam super humeros ejus ad refrigerandam inflammationem, et ad levigandam rotationem, ut illa humiditate crassius redditum resistere possit igni luminarium. INTERROGATIO LXX. Quomodo vero fieri potest ut glacies resistat igni, quæ nullo modo fert ignis propinquitatem, neque manus contrectationem, neque auram calidiorem, neque ut veste legatur? Responsio. At non sunt illa ultramundana terrenis per omnia subjicienda; nam aliter quam pro nostra infürmitate, divina virtus omnia dispensat alque guΥπεῤῥέον. Forte ὑποῤῥέον. EDIT. $36 ὑάλου ἔστιν ἀθρῆσαι, ἐξ αὐτῆς ἐκείνην διαπερα γμένην τὴν κύλικα, καὶ ἀποκρίνουσαν διχῶς τὸ ἐκχες. μενον. Μείζων δὲ πάντως ἀνθρωπίνης ἐπινοίας ἡ πάνσοφος τοῦ Θεοῦ δραστική δύναμις. Ορα δέ μοι εναργέστερον ὑπόδειγμα περὶ τοῦ στερεώματος, οὐ τέχνῃ βροτῶν, ἀλλὰ θείᾳ βουλῇ συνιστάμενον, καὶ οἱονεὶ διδασκαλεῖον ἡμῖν προκείμενον, τὸν ἕνα των τεττάρων ἐκ τῆς ἐν παραδείσῳ κρήνης ῥεόντων που ταμῶν, τὸν Φυσῶνα, παρὰ τῇ καθ᾽ ἡμᾶς Γραφῇ, παρ' Ελλησι δὲ Ίστρον, παρὰ δὲ Ῥωμαίοις Δανούδιον, παρὰ δὲ Γότθοις Δούναβιν προσαγορευόμενον χειμώ νος πηγνυμένου, καὶ εἰς λιθώδη ἀντιτυπίαν μεθιστα μένης τῆς μαλακῆς τοῦ ρείθρου φύσεως, ὡς οἵαν τε φέρειν ἐπιπορευομένων πολεμίων, καὶ πρὸς τὰ Ῥω μαίων, Ιλλύριά τε καὶ Θρᾴκεια μέρη διαφοιτώντων πλῆθος. Οὕτω τοι καὶ τὸ αὐτὸ ἐκ τοῦ ὕδατος παγὲν στερέωμα, υποκλύζεται μὲν τῷ ὑποκριθέντι ῥεῖθρῳ, ὑπερστέγει δ' ἵππον καὶ ἀναβάτην, ἐν χιλιάσι δέκα πολλάκις δρώμενον. Ἔστι δὲ ὅτε καὶ τῆς ἀμειδίας τοῦ χειμῶνος ἐπικρατούσης, καὶ τοῦ κρύους μένοντος, λάβρον ὕδωρ ἀπὸ νεφῶν ὑόμενον, καὶ διὰ τῶν χαρα δρῶν ἢ ἀκρωρειῶν καὶ γεωλόφων κατάῤῥηκτον ἐπὶ τοῦ ποταμίου στερεώματος φέρεσθαι. "Οπερ διειργόμενον πρὸς τὸ ὑπεῤῥέον οἷον διαφράγματι τῷ ἐξ ὑδάτων στερεώματι ἀμιγε; τέως καὶ ἀσύγκριτου μένει πρὸς τὸ ὑποκείμενον. Παραπλήσια δὲ καὶ διὰ τῆς χιόνος παιδευόμεθα, ἐπιξενωμένης τῷ εἰρημένῳ στερεώματι· ὥστε ὑπάρχειν αὐτὸ μεταίχμιον διά φραγμα κρύσταλλον, διαχωρίζον ανά μέσον ὕδατος καὶ ὕδατος, δίκην τοῦ οὐρανίου στερεώματος, τῶν ἐπιγείων τὰ ὑπερκόσμια διακρίνοντος. Απειροπλα σίως δὲ καὶ ἀπαραβλήτως χειμῶνος τὸ θεῖον πρότ ταγμά φημι ισχυρότερον, πῆξαν τὸ ὑπὲρ κεφαλῆς ἡμῶν στερέωμα. ΠΕΥΣΙΣ ΕΘ. Καὶ διατί ἄρα τὰ ἄνω ὕδατα; ἵνα τις ὑδρεύσηται, ἢ πίῃ, ἢ πλεύσῃ, ἢ ποτίσῃ τινά, ἢ ὅλως διὰ ποίαν χρείαν; Απόκρισις. Ἐπεὶ κρύσταλλον ὑπάρχειν ἔφην το στερέωμα, δέ χεσθαι ήμελλεν τὴν ὑπερκειμένην τῶν φωστήρων φρυκτωρίαν, ἥλιον φημι, καὶ σελήνην καὶ τὴν λοιπὴν τῶν ἄστρων ὁμήγυριν, ἐκ πυρὸς τὴν φύσιν ἔχοντα. Ιν' οὖν μὴ τῷ ἐκείνων πυρετῷ ἀναλυθῇ τὸ πεπηγός, δι' αὐτοῦ ἐκείνου ἀνέκρινε τὸ μυρίον ἐκεῖνο ὕδωρ ὑπὲρ νώτοις αὐτοῦ καταψύχειν τὸν φλογμόν, καὶ ἐπὶ αλείψειν τὸ φέρον, ὅπως τῇ ἐκεῖθεν νοτίδι παχυνά μενον ἀντέχειν τῷ πυρὶ τῶν φωστήρων. ΠΕΥΣΙΣ Ο. Καὶ πῶς δυνατὸν κρύσταλλον ἀντέχειν πυρί, ὅπερ οὐδὲ ὅλως φέρει εγγύτητα πυρός, οὐδὲ χειρός ψηλά φησιν, οὐδὲ πνοὴν θερμοτέραν, ἢ ἐπιβολὴν ἱματίου; Απόκρισις. Ἀλλ᾿ οὐ χρὴ τὰ ὑπερκόσμια περιγείοις καθόλου ὑποβάλλειν· καταλλήλως γὰρ τῇ ἡμετέρᾳ ἀσθενείς δύναμις πάντα διῳκονόμηται, καὶ πρυτανεύει. Επ τῶν παρ' ἡμῖν τοίνυν ἀμυδροῖς παραδείγμασι χρώ

DIALOGUS I. μενος, φαμὲν τὰ ὑπερκείμενα, λύχνῳ μικροτάτῳ ἐν οἰκία μεγίστη φαίνονται παραβάλλοντες τὸν βασιλέα τῶν φωστήρων ἥλιον, πρὸς τὸ οὐράνιον σῶμα συγκρινόμενον· καὶ ὥσπερ ἐν δίσκῳ παμμεγέθει, βραχὺν ἄνθρακά τις επιθέμενος, ή λύχνον ὑποκαίων, οὐ μόνον φλέξας ἢ χωνεύσας τὸ ὑποκείμενον οὐχ οἷός τε εἴη, ἀλλὰ οὐδὲ θερμᾶναι τὸ σκεῦος ἰσχύσειεν. Πῶς οὖν λύχνος ἀμυδρός δυνήσεται ἄβυσσον πεπηγυῖαν λῦσαι ἡ παραφλέξαι; πότε δὲ κύλιξ ἄπτουσα, οἷα τε θραῦται χειμῶνος κρυότητα, φιλονεικοῦντος σβέσαι τὴν θρυαλλίδα τῷ παγετῷ, εἰς λίθον δὲ μετ τατυπώσαι τὸ ἐνυπάρχον ὕδωρ καὶ ἔλαιον, τῆς ὑπερβολῆς τοῦ κρύους τὴν λαμπάδα ἀπομαράναντος; πῶς δὲ καὶ ἡ ἁμίαντος βοτάνη, καὶ ἄφλεκτος πάντη δια μένουσα; ᾿Αλλὰ καὶ σαλαμάνδραν ζῶον εὐτελὲς, πυρὸς δὲ τῇ φύσει διαφέρον, ἔγνωμεν διὰ μέσης και μένου πυρὸς ἐνσκαιρον, διαβιβάζον τε, καὶ μηδὲν παντελῶς ἐκ τῆς λυμαντικῆς τοῦ πυρὸς φύσεως ὑπομένον. Οὐδὲν τοίνυν ἥλιος παραβλάψειεν τὸν οὐρανὸν ὑποθέων· οὗ τὰς ἑωθινὰς ἀνατολὰς διαγράφων ὁ τῶν θείων μελωδός, φησίν· Καὶ αὐτὸς ὡς νυμφίος ἐκε πορευόμενος ἐκ παστοῦ αὐτοῦ, ἀγαλλιάσεται ὡς γίγας δραμεῖν ὁδὲν αὐτοῦ, ἀπ' ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ ἡ ἔξοδος αὐτοῦ. Ἰδού, ἄκρον καὶ ἔξοδος· οὐ σφαίρα δὲ καὶ ἄνοδος κυλιστική, ὡς δοκεῖ τοῖς εἰχαιολόγοι;. [Καὶ τὸ κατάντημα αὐτοῦ, φησίν, ἕως ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ ]. Καὶ τὸ κατάντημα και ἄκρον, οὐ κάθοδος καὶ ὑπόδυσις. Ἀλλ᾽ ἐπὶ τὴν νυμρικὴν ὡραιότητα του φωστῆρος ίωμεν. Φησὶ γὰρ περὶ αὐτοῦ ὁ Δαβίδ· Καὶ αὐτὸς ὡς νυμφίος ἐκπορευόμενος ἐκ παστοῦ αὐτοῦ· τὸ φαιδρὸν καὶ σύμμετρος τῆς ἑωθινῆς αὐτοῦ ὄψεως παριστῶν. Μεσημε βρινὸν γὰρ αὐτὸν διιππεύοντα τὸν οὐρανὸν, πολλάκις καὶ ἀποδιδράσκειν πειρώμεθα, τὸ φλογώδες αὐτοῦ μὴ φέροντες· ἅμα δὲ τοῦ ἀνίσχειν, τερπνὸς πᾶσιν ὑπάρ χει· καὶ ὥσπερ νυμφίου δίκην δρώμενος, καὶ ἀπὸ τῆς έψας μέχρι τῆς ἑσπέρας ἀφθόνως ἐπιβὰς, διὰ τὰς ἐκ τῶν μαρμαρυγών στροφάλιγγας διαλύει τῇ δαδουχίᾳ τὸ ἀμειδὲς τοῦ ἀέρος, καὶ τῇ γῇ πρὸς καρ παγονίαν συνομιλῶν, συνθάλπων αὐτὴν, καὶ ἐγκαλούμενος τὰ σπέρματα εκφύειν. bernat. Ex iis igitur rebus quarum apud nos ustig est, facilibus exemplis utentes, loquemur de iis quæ supra nos sunt. Lucernæ omnium minimæ in domo maxima lucenti conferimus regem luminarium solem, ad cœleste corpus comparatum. Prorsus ac si quis in disco permagno exiguum carbonem ponat, aut lucernam succendat, non solum comburere aut inflammare illum non poterit, verum ne vas quidem ipsum calefacere quiverit. Quomodo igitur imbecillis lucerna poterit abyssum constabilitam solvere aut comburere? Et qui calix attingendo lædere poterit frigus hiemis enitentis exstinguere per gelu lucerne ellychnium, et in lapidem convertere aquam quæ in eo est, et oleum, supra modum frigore lampadem debilitante? Quomodo vero amiantus herba ignem sustinere potest, in medium ipsius fammæ posita, omnisque adustionis expers manens? Sed et salamandram vile animal, diversa ab igni natura, scimus per medium caminum in ignem insilire atque pertransire, nihil tamen prorsus per edacem naturam ignis lædi. Proinde neque sol læserit cœlum sub quo currit; cujus matutinos exortus describens divinorum carminum auctor, inquit: Ipse velut sponsus egrediens ex thalamo suo, oxsultabit ut gigas ad currendum viam suam, a summo cœli egressus ejus ". Vides hic poni verba summi et egressus, non sphæræ et ascensus circularis, ut aliquibus videtur vanas conjecturas sequentibus. Et occursus ejus, inquit, usque ad summum cœli. Vide rursus occursum et summum, non descensum et occasum. Sed enim ad sponsalem pulchritudinem hujus luminaris accedamus. Inquit euim de eo Davides: Et ipse velut sponsus egrediens ex thalamo suo, verbis hisce alacritatem et temperamentum aspectus ejus matutini exprimens. Nam cum meridionale cœlum percurrit, sæpenumero refugium quærere tentamus, igneum calorem ejus non ferentes. Simul autem in exortu jucundus est omnibus, et velut sponsus aspicitur, et a tempore matutino ad vesperam usque perpetuo per radiorum suorum reflexiones dissolvit hac suæ facis luce injucundi - tatem aeris, aut cum terra ad excitandum fertilitatem quasi coit, camque fovet, ad proferenda semina provocans. ΠΕΥΣΙΣ ΟΑ'. Καὶ πῶς οὐ λύεται τὸ κρύσταλλον τῇ πυρώσει τοῦ ἡλίου, τοσούτου ὄντος θερμοῦ ἐμφαίνειν ἡμᾶς αὐτόν, μεσημβρία μὴ φέροντας αὐτοῦ τὴν φλόγα; Απόκρισις. Θεοῦ βουλομένου σιωπάσθω τὸ πῶς· ἐπεὶ κἀγὼ εἰκότως ἔροιμί σου· Πῶς ἡ θάμνος ἐπὶ Μωσέως ἐκε φλεγομένη, οὐ κατεφλέγετο, ἀλλ᾽ οἷον δρόσῳ νοτιζομένη εὐθαλής μᾶλλον ἐδείκνυτο; πῶς δὲ οἱ βόστρυ χοι καὶ τὰ σαράβαρα τῶν περὶ ᾿Ανανίαν, ἐν τῇ Χαλ ἐπίων καμίνῳ, ἐπὶ τεσσαράκοντα ἐννέα πήχεις τῆς » Psal. xviii, 6, 7. Φλέξας ἢ χωνεύσας. Forte φλέξαι ἢ χω ψεύσαι. hDIT. Quæ uncis includuntur, supplevimus e verPATROL. GR. XXXVIII. INTERROGATIO LXXI. At quomodo non solvitur glacies per solis inflammationem, eum tantus sit calor, ut plerique in meridie non ferant ejus flammam? Responsio. Quia tuum illud, Quomodo, compesci non vult: jure et ego ex te quæsiverim, quomodo rubus circa Mosen ardens non comburebatur, sed quasi rore aspersus magis etiam viridis cernebatur? Quo. modo cæsaries et pallia sociorum Ananiæ in fornace Chaldæorum, elevata ad quadraginta novem sione Latina. Ip. Forte Εγκαλούμενος. Forte έκκαλούμενος. ID. Εμφαίνειν. Forte ὡς φεύγειν. ID.

cubitos flamma, intacta et illa'sa manserunt, magis quam ignis lucentia? Ne vero putarent ii qui illam augebant stupa el pice et naphthra atque sarmentis, ipsos per præstigias aut imaginarie cohibuisse vim ignis edacem; idcirco quæ cum eis intus exsultabat divinitas, facit ut per eos camini elevata flamma in terram excurrat, et eos qui procul ad quadraginta novem cubitos ab incendio sedebant, ministros et spectatores combureret, et in pulverem cineresque redigeret. Aut quomodo Elias in igneis quadrigis in coelum subvolans, ab igni mansit illæsus, etiam ad suos usque pilos? Vel quomodo ex amianto herba ellychnium in lucernam positum, ad viginti annorum circuitum sufficit, solo oleo semper per lucerna iguem evaporante, ipsa manente incorrupta? In Deo igitur quiescal illud, Quomodo. Vos Domini perrumpentis flammam ignis, inquit carminum divinorum auctor. Ad ss. hunc enim modum in rubo deserti, et in fornace Babylonis, et in Elia vale, aliisque prodigiis edacem vim ignis mandatum divinum resecal, separans ea quae apud nos inseparabilia sunt, et innuens futuri divini judicii integritatem, ubi illuminatio quidem ignis æterni justis tribuetur, inflammatio autem adversariis. Nam dies illa in igni revelatur, ´et uniuscujusque opus quale sit, ignis probabit, in- · quit eximius ille Apostolus s. Cum hoc autem consentiens Petrus divini ministerii princeps: Qui nunc cœli sunt, ait, et terra, igni reconditi servantur in diem judicii et retributionis ". Servorum autem suorum sermones obsignans Dominus, inquit in Evangelio: Tum Filius kominis mittet angelos suos -ubique per terrarum orbem, et congregabunt peccatores e medio justorum, et projicient ipsos in fornacem ignis s. φλογός κορυφουμένης, άπαυστοι καὶ ἀμείωτοι δεν έμεινον, μᾶλλον ὑπὲρ τὸ πῦρ ἀστράπτοντες; Όπως δὲ μὴ δόξοιεν ἐκείνην κορυφοῦντες στύππῃ, καὶ πίστη, καὶ νάφθῃ, καὶ κληματίδι, μαγεία τινὶ ἡ φαντασία χα λινωθῆναι τὴν παμφάγον τοῦ πυρὸς δύναμιν, ή τους Ενδον συγχαίρουσα θειότης οἰκονομεῖ τὴν διὰ τοῦ στομίου εἰς τὸ ἄνω διαδρ[αμ]ουμένην φλόγα, εκδραμείν ἐπὶ τῆς χέρσου, καὶ τοὺς ἀπὸ τεσσαράκοντα εννέα πηχῶν πόρρω τῆς πυρκαϊας καθεζομένους ὑπηρέτας καὶ θεατὰς καταφλέξαι, καὶ μέχρι κόνιος ἀποτε φρῶσαι. Πῶς δὲ Ηλίας πυρίνῳ τεθρίππῳ εἰς οὐρανὸν ἀναπτερούμενος ἄφλεκτος διέμεινε μέχρι καὶ τῆς ἰδίας τριχός; Πῶς δὲ ἐκ τῆς ἁμιάντου βοτάνης θρυαλλίς τῷ λύχνῳ ἐντιθεμένη, εἴκοσι ἐτῶν περίοδος ἀρκεῖ, τοῦ ἐλαίου μόνου ἀεὶ ἐξατμιζομένου τῷ λυ χνιαίῳ πυρί, αὐτῆς ἀφθόρου μενούσης; Πρεμείτω οὖν ἐπὶ Θεοῦ τὸ πῶς. Φωνή Κυρίου διακόπτει φλόγα πυρός, φησὶν ὁ θεῖος μελωδός. Ωσπερ γάρ ἐπὶ τῆς θάμνου ἐν τῇ ἐρήμῳ, καὶ ἐπὶ τῆς καμένου ἐν Βαβυλῶνι, καὶ ἐπὶ Ηλίου τοῦ προφήτου, καὶ τῶν λοιπῶν τεραστίων τὴν φλεκτικὴν τοῦ πυρὸς δύναμιν διατέμνει τὸ θεῖον πρόσταγμα, καταλλήλως διαιρούν τὸ παρ' ἡμῖν ἀδιαίρετον, ὑποδεικνύν τε τῆς μελλούσης θείας κρίσεως τὸ ἀδέκαστον, τὸ φωτιστικὸν μὲν τοῦ γεννικοῦ πυρὸς δικαίοις μέλλον ἀπονέμεσθαι, τὸ δὲ φλεκτικὸν τοῖς ἐναντίοις. Ἡ γὰρ ἡμέρα ἐκείνη ἐν πυρὶ ἀποκαλύπτεται, καὶ ἑκάστου τὸ ἔργον ὁποῖον ἐστι τὸ πῦρ δοκιμάσει, φησὶν ὁ ὑψηλὸς Ἀπόστολος συμφώνως δὲ τούτῳ Πέτρος ὁ τοῦ θιάσου κορυφαῖος· Οἱ δὲ νῦν, φησίν, οἱ οὐρανοὶ, καὶ ἡ γῆ, πυρί τεθησαυρισμένοι εἰσὶ, τηρούμενοι εἰς ἡμέραν κρι σεως καὶ ἀνταποδόσεως. Τῶν οἰκετῶν δὲ τοὺς λό γους ἐπισφραγίζων ὁ Κύριος, ἐν Εὐαγγελίοις φησί· Τότε ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἀποστελεῖ τοὺς ἀγ γέλους αὐτοῦ πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης, καὶ · συνάξουσι τοὺς ἁμαρτωλοὺς ἐκ μέσου τῶν δικαίων, καὶ βαλοῦσιν αὐτοὺς εἰς τὴν κάμινον τοῦ πυρός. INTERROGATIO LXXII. Quid igitur? an nunquam abolebuntur cæli, nec Juminarium illorum erit interitus? Responsio. Erit quidem creaturæ dissolutio, non omnimoda tainen sublatio, sed in melius transmutatio, queinadmodum ex Davide divino vate discimus, in hunc modum canente: ab initio tu, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum cœli sunt; ipsi intereunt, tu autem permanes ". Et rursus de generatione subjiciens, inquit: Εt omnes ut vestimentum. veterascent, et velut pallium circumvolves eos, el mulabuntur”. Deficientibus igitur ultra cœlestibus aquis, omnia simul liquescent abundant.a ignis; nam stellæ cadent, ut de vite folia, inquit eximius ille inter vales Isaias s. In catholicis autem Epistolis Petrus inquit: Elementa æstuantia solventur *0. Quod autem ad melius, et in statum deinceps non amplius desiturum omnia corroboranda sint, tradit * Psal. sstuli, 7. ibid. 27. 34 1 Cor. 11, 13. 9 15. TIM, 10. ΠΕΥΣΙΣ ΟΚ. Τί οὖν; οὐδέποτε ἔσται λύσις τῶν οὐρανῶν, καὶ τῶν φωστήρων ἐκείνων ἀφανισμός; Απόκρισις. Εσται μὲν τῆς κτίσεως διάλυσις, οὐ παντελὴς δὲ ἀφανισμός, ἀλλὰ πρὸς τὸ κρείττον μεταποίησις καθὼς ἐκ τοῦ θεσπεσίου Δαβὶδ παιδευόμεθα, μελ δοῦντος· Κατ' ἀρχὰς σύ, Κύριε, τὴν γῆν ἐθεμε λίωσας, καὶ ἔργα τῶν χειρῶν σου εἰσιν οἱ οὐ ρανοί· αὐτοὶ ἀπολοῦνται, σὺ δὲ διαμένεις. Καὶ αὖθις ἐπάγων τὴν παλιγγενεσίαν, φησί· Καὶ πάντες ὡς ἱμάτιον παλαιωθήσονται, καὶ ὡσεὶ περιβό λαιον ἐλίξεις αὐτοὺς, καὶ ἀλλαγήσονται. Απο ληγόντων τοίνυν τῶν ὑπερουρανίων υδάτων, την καῦτα πάντα ἄρδην χωνευθήσεται τῇ ὑπερβολῇ τοῦ πυρός· οἱ γὰρ ἀστέρες πεσοῦνται, ὡς φύλλα ἐξ ἀμε πέλου, φησὶν ὁ τῶν προφητῶν ὑψηλὸς Ησαΐας. Έν δὲ Καθολικαῖς ψησι Πέτρος· Στοιχεῖα δὲ καυσούμενα λυθήσονται. Ὅτι δὲ πρὸς τὸ κρεῖττον καὶ λογ 37 Psal. Gl, ** ||'Pet. 11, 7. 26 Matth. xxiv, 32; x1, 49, 50. 30 || Pet. 111, 10.

DIALOGUS I. τὸν ἀδιάλειπτον τα πάντα μεταῤῥωσθήσεται, φησίν ὁ τῶν ἐνεστώτων καὶ μελλόντων θεῖος μελωδός· Εξαποστελεῖς τὸ Πνεῦμά σου, καὶ κτισθήσονται, καὶ ἀνακαινιεῖς τὸ πρόσωπον τῆς γῆς. ΠΕΥΣΙΣ ΟΓ. Οὐκοῦν καὶ ἡ θάλασσα λήξει ποτὲ ἐπὶ τῆς συντε λείας, τοσαύτη οὖσα, καὶ τὰ ὑπερουράνια ὕδατα, [ περὶ ὤν, ] Ανὰ μέσον ὕδατος καὶ ὕδατος γενηθήτω στερέωμα, φησὶν ὁ Θεός; Απόκρισις. Καὶ μάλα εἰκότως ἐκ τοῦ ὑψηλοῦ Ἡσαΐου παιδευό μεθα, λήγειν τὴν θάλατταν καὶ ἀφανίζεσθαι ἐπὶ τῆς συντελείας· φησὶ γὰρ πρὸς τὸν Θεὸν ὁ θεσπέσιος - ῾Ο λέγων τῇ ἀβύσσῳ· Ερημωθήσῃ, καὶ τοὺς που ταμούς σου ξηρανῶ. Νοείσθω δὲ ἐκ μεταφορᾶς, ἄβυσσος μὲν κακίας ὁ διάβολος, ποταμοὶ δὲ οἱ ἐξ αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ῥέοντες δαίμονες, τῆς μὲν ἐπαρρώσης ἡμῖν θανατηφόρα, τῶν δὲ, κυμάτων δίο την κορυφουμένων, καὶ ἐφαλλομένων ἡμῖν ἀεὶ διὰ τῶν πειρασμῶν. ᾿Αρκοῦσαν δὲ μόνον τῇ τοῦ παντὸς συστάσει φύσιν τῶν ὑδάτων ὁ Κτίστης μηχανής σατο· οὐ μόνον δὲ τῇ καταψύξει τῶν ὑπερκοσμίων ὑδάτων συντετήρηται τὸ στερέωμα, ἀλλὰ καὶ τὴν φλόγα τῶν φωστήρων πρὸς τὸ κάτω πέμπει, τῷ περ πηλημμένῳ αὐτοῦ σώματι τὸ ἀνωφερὲς τοῦ πυ ρὸς πρὸς τὸ κάτω διακλῶν, καὶ εἰς ἀκτῖνας διαχέων τῷ πιεσμῷ, κατὰ τὴν εἰκόνα τῆς ἐν χερσὶν ἡμῶν · λαμπάδος, ἄνωθεν πιεζομένης τῆς φλογὸς πίνακί τινι ή τηγάνῳ, καὶ εἰς ἀκτῖνας καὶ βολὰς διακλω μένης. Διὸ καὶ μετάρσιον τὸν ἥλιον ὁ πρὸ αὐτοῦ ἥλιος Χριστὸς ἐμηχανήσατο, ἐντεῦθεν τοῦ θέρους, ἐκεῖθεν δὲ χειμῶνος ἀνίσχοντα· ὅπως μὴ ἐπὶ πολύ τῷ ἑνὶ προσδιατρίβοντα κλήματι λυμήνασθαι τὴν ἁψίδα του στερεώματος, ἢ παραφλέξαι τι τῆς διακοσμήσεως. ΠΕΥΣΙΣ ΟΔ'. Τί οὖν; ἄρα καὶ τὰ ὑπερκόσμια ὕδατα ὁμοίως τοῖς θαλαττίοις εἰσὶ πικρά τε καὶ ἁλμυρά, καὶ βαρέα Η βρυώδη; Απόκρισις. Ἡμιόλιον τοῦ παντὸς ὕδατος τὸ ἀνακριθὲν, οὐ μέντοι πικρότατον, ἢ βαρύτατον, ἢ δυσωδέστατον, κατὰ τὸ θαλάττιον· τὸ μὲν γὰρ οὐ ψαύει ὑποθέων & ἥλιος, τὸ δὲ ἐπὶ πολὺ ἐπιλάμπων ἐξατμίζει καὶ ἀνιμᾶται ὅσον γλυκύτατόν τε καὶ πότιμον τῇ θαλάττη ἐγκρίνεται διὰ ποταμῶν καὶ χειμάρρων. Ορῶμεν γὰρ πολλάκις χώρας τεναγώδεις ἐν μιᾷ μεσημβρία ξηρὰς καὶ ἀνίκμους καταλειφθείσας τοῖς ἀτμοῖς, διατ κριθέντος τοῦ ὕδατος, καὶ τῇ ἀναφορὰ ταῖς νεφέλαις ἐγκραθέντος, πάλιν τῇ γῇ ὥσπερ ἐκ σπόγγων ἐκμυ ζόμενον, καὶ εἰς ὑετὸν ἐξοικονομούμενον. ΠΕΥΣΙΣ ΟΕ. Τί οὖν; οἱ ὄμβροι ἐκ τῆς θαλάσσης χορηγούμενοι ταῖς νεφέλαις, πάλιν τῇ γῇ σκορπίζονται; καὶ πῶς • Psal. cius, 30. ** Gen. 1, 6. 33 [sa. πειν, Πεπηλημμένῳ. Legendum videtur πεπιλημένο concreio. tam præsentium quam futurorum divinus ille vates, his verbis: Emittes Spiritum tuum, et creabuntur, et renovabis faciem terra 31. INTERROGATIO LXXIII. Num et mare desinet aliquando in consummatione, cum tam magnum sit? num etiam ultracœlestes aquæ, de quibus inquit Deus: Exsistat inter aquam et aquam firmamentum”? Responsio. Atqui satis, ut apparet, ab eximio Isaia docemur, mare deficere et evanescere in consummatione. Inquit enim ad Deum sanctus ille vales: Qui dicis abysso: Desolaberis, et flumina tua siccabo”. Intelligantur autem metaphorice, abyssus quidem malitiæ, diabolus; flumina autem ex ipso et in ipsum fluentia, dæmones, quando illius quidem alluvies nobis letifera est; hi vero fluctuum instar elevantur, et semper insultant nobis per tentationes. Porro naturam aquarum Creator condidit, quæ solummodo sufficeret universi hujus constitutioni. Non solum autem ad refrigerium ultramundanarum aquarum reservatum est firmamentum, sed et flammam Deus luminarium ad inferiora mittit, propinquo suo corpore sursum tendentem ignem ad inferiora cogens, et in radios diffundens reflexionem, perinde ac si lampadem in manibus nostris tenentes, superne premamus ſlammam tabula vel patella, et in radios ac ejaculationes frangamus. Idcirco sublimem solem fecit ipso prior sol Christus; et hinc æstivum, illinc hibernum ortum, ne diutius in eodem immorando tractu, corrumpatur circumferentia firmamenti, aut aliqua pars orbis comburatur. INTERROGATIO LXXIV. Quiduam igitur statuendum de aquis ultramundanis? num similes marinis sunt, amaræ et salsæ, et graves et muscosæ? Responsio. Dimidium est universa aquæ, id quod supernas in partes est secretumi, excepto quod non habet nimium illum amarorem, aut gravitatem aut ſetorem, qui est in aqua marina; nam illam quidem non attingit subter ipsam currens sol, hanc autem perpetuo suo splendore permeans, per vapores haurit et subvehit quidquid omnium dulcissimum et potabile de fluminibus et torrentibus in mare excernitur. Videmus enim sæpenumero regiones aquarum copia inaccessas, uno meridie aridas et siccas relinqui, per vapores aqua separata, et per elevationem nubibus immista, unde rursus terræ quasi ex spongiis exprimitur, et in pluviam convertitur. INTERROGATIO LXXV. Num igitur imbres ex mari suppeditati nubibus, rursus super terram disperguntur? Atqui Κλήματι. Forte κλίματι. EDIT.

S. CAESARII, GREGORII FRATRIS, quomodo potest tantum pondus et multitudo aquarum in nubes subvehi? Responsio. Audi Davidem de Deo canentein: Adducens nubes ab extremitale terræ, fulgura in pluviam fecit “. Alius autem prophetarum inquit: Qui advocat aquam maris, et effundit ipsam super faciem terræ; Dominus Deus omnipotens nomen ei ". Nam collisione nubium per ventos impulsarum quæ pluviam ferunt, fulgura funt. INTERROGATIO LXXVI. Quomodo vero, cum tam multis annis exhauriatur per elevationem pluviarum, et omnium parti - cipationem, non deficit aqua vel fontana, vel marina? Responsio. Aqua fontana non deficit ex mari reddita, et in id rursus defluens per flumina atque torrentes. Propterea illud neque exundare potest, dum quod ex se est, in se recipit, quemadmodum docet rerum divinarum peritus ille Solomo: Flumina cun· cla in mare tendunt, neque mare impletur 3. Marina rursum non attenuatur propter retributionem quæ fit e supernis, qua id quod evaporavit per solem auctum destillat cœlitus, et exundat per rorem exhalationum aeris quotidie sursum tendentium excrescens, ut fit in cubis balneorum per aeris evaporationem madefactis, et vicissim guitas in solum dejicientibus. Etiam sæpenumero videre est aera crassum ex mari, fontibus et fluviis exhalare, qui nihil aliud quam aqua videtur esse. INTERROGATIO LXX VII. At quomodo ex mari potest esse fontana aut po. tabilis aqua, cum illa quidem amara et salsa sit, hæ vero dulces et potabiles paulo leviores? Responsio. Nihil horum officere potest iis quæ hactenus dicta sunt. Nam per expressionem meatuum et obliquos exitus in scaturiendo, pondus illud cum amarore deponitur, et salsugo extenuatur, veluti si vinum aquæ mistum super spongiam vel purum panem fundatur, vinum quidem tanquam crassius intra panis meatus retinetur; aqua vero tanquam magis tenue quiddam et pellucidum, per meatus excola-. tur. Idem ostendit oleum aquæ mistum supra materias prædictas fusum; nam hic etiam quod pinguius et crassius est, remanet, eo quod magis est Jenue transeunte ac excreto. INTERROGATIO LXXVIII. Quod si res ita se habet, quare non ubique aqua de abysso sursum tendit, sed puteos fodientes haud vulgarem suscipimus laborem, interdum et miserrimam mortem reportantes, in fodinis obruti? Responsio. Imo verisimiliter ex puteis conjicere licet, fonta- » Psal. cxxxiv, 7. ss Amos v, 8. 3 Eccle. 1, 7. Διακονίζειν. Forte διακομίζειν. Επιτ. ἄρα δυνατὸν τοσοῦτον βάρος καὶ πλῆθος ὑδάτων ἐν νεφέλαις ἀνάγεσθαι; Απόκρισις. Ακουε τοῦ Δαβιδ περὶ Θεοῦ μελωδούντος· άγων νεφέλας ἐξ ἐσχάτου τῆς γῆς, ἀστραπὰς εἰς ὑετὸν ἐποίησεν. Ετερος δὲ τῶν προφητῶν φησιν· Ὁ προσκαλούμενος τὸ ὕδωρ τῆς θαλάσσης αὐτὸ ἐπὶ προσώπου τῆς γῆς· Κύριος ὁ Θεὸς ὁ παντο κράτωρ ὄνομα αὐτῷ. Τῇ γὰρ παρατριβῇ τῶν νεφῶν τοῖς πνεύμασιν ἐλαυνομένων διακονίζειν τον ἱετὸν, αἱ ἀστραπαί συμβαίνουσιν. ΠΕΥΣΙΣ ΟϚ'. Καὶ πῶς τοσούτοις έτεσι δαπανώμενον τῇ ἀναφορὰ τῶν ὑετῶν καὶ τῇ πάντων μεταλήψει, οὐκ ἀνηλώθη τὸ πηγαῖον ὕδωρ ἢ τὸ θαλάσσιον; Απόκρισις. Τὸ μὲν κρηναῖον οὐκ ἀπολήγει, ἐκ τῆς θαλάττης ἀναδιδόμενον, καὶ εἰς αὐτὴν πάλιν ῥέον διὰ ποταμών καὶ χειμάρρων· διὸ οὐδὲ πλημμυρεῖν οἷα τε, τὸ ἐξ αὐτῆς εἰς ἑαυτὴν δεχομένη, καθώς παιδεύει ὁ τῶν θείων σοφός Σολομών· Πάντες οἱ ποταμοὶ εἰς τὴν θάλασσαν πορεύονται, καὶ ἡ θάλασσα οὐκ ἔστιν ἐμπιπλαμένη· τὸ δὲ θαλάττιον οὐ βραχύνεται τῇ ἄνωθεν ἀνταμείψει, τοῦ ἐξατμισθέντος τῷ ἡλίῳ αὐτ ξούμενον, ἀποστάζοντος τοῦ οὐρανοῦ καὶ ἐξιδροῦντος τῇ δρόσῳ, τὸ διὰ τῶν ἀτμῶν τοῦ ἀέρος οσημέραι ἀνασπώμενον, κατὰ τοὺς κύβους τῶν λουτρῶν τῇ ἀναθυμιάσει τοῦ ἀέρος νοτιζομένων, καὶ ἀνθιδρούν των σταγόνας ἐπὶ τὸ ἔδαφος. Καὶ ἔστι πολλάκις ἀθρῆσαι παχὺν ἀέρα ἐκ τῆς θαλάττης ἢ τῶν κρηνῶν καὶ ποταμῶν ἀναπνεόμενον, ὅπερ οὐχ ἕτερον ἡ ὕδωρ ὑπάρχειν μοι δοκεῖ. ΜΕΥΣΙΣ ΟΖ'. Καὶ πῶς ἐκ τῆς θαλάσσης δύναται εἶναι τὸ πρ γαῖον ἢ ποτάμιον ὕδωρ, τῆς μὲν πικρᾶς καὶ απο μυρᾶς οὔσης, τῶν δὲ γλυκέων καὶ ποτίμων καὶ κα φοτέρων; Απόκρισις. Οὐδὲν τούτων ἐπισκοτῆσαι τοῖς εἰρημένοις οἷόν τε. Τῇ γὰρ ἐκθλιβῇ τῶν πόρων καὶ τῇ σκολιοπορίᾳ τῆς ἀναβλύσεως τὸ βαρὺ καὶ πικρὸν ἀποτίθεσθαι, καὶ τὴν ἄλμην ἐκλεπτύνεσθαι καθάπερ οἶνος ὕδατι κεκρα μένος, σπόγγῳ ἢ ἄρτῳ καθαρῷ ἐπιχεόμενος. Ὁ μὲν ὡς παχύτερος, τοῖς πόροις τοῦ ὑποδεξαμένου ενέχει ται· τὸ δὲ ὡς λεπτότερον καὶ διαφανέστερον, τῶν πόρων διεκμύζεται. Τὸ δ᾽ αὐτὸ ἀποδείκνυσι καὶ τὸ ὑδρέλαιον τοῖς εἰρημένοις ἐπιχεόμενον· τοῦ μὲν πίσ νος καὶ παχυτέρου· ἐμμένοντος, τοῦ δὲ λεπτοτέρου διήκοντος καὶ ἐκκρινομένου. ΠΕΥΣΙΣ ΟΙΙ. Καὶ εἰ οὕτως ἐστί, διὰ τί μὴ πάντη τὸ ὕδωρ ανα δίδοται τῆς ἀβύσσου, ἀλλὰ φρέατα δρύσσοντες, οὐ τὸν τυχόντα εἰσάγομεν κάματον, πολλάκις καὶ ἐπὶ τὸν οἴκτιστον επαγόμενοι θάνατον, ἐπιχωννύμενοι ταῖς ὀρύγμασιν; Απόκρισις. Καὶ μάλα εἰκότως ἐκ τῶν φρεάτων ἔστι τεκμήριο

DIALOGUS I. σθαι, τῆς ἀβύσσου ὑπάρχειν τὰ κρηναία ὕδατα, διὰ σουρωδεστέρων λαγόνων τῆς χέρσου ἀναδιδόμενα. Τὰ γὰρ μακρὰ ἐκ τῆς ἀβύσσου ἀνόδου διασχολιευόμενα τῶν πήρων, τὴν πικρίαν ἀποξέεται, καὶ τὴν ἀλμυρίδα ἀποτιθέμενα γλυκαίνεται. Τὸ δὲ φρεατιαῖον εἰκότως βαρύτερον, καὶ ἔναλμον, καὶ δύσποτον ὑπάρχει, διὰ τὸ πλησιάζειν τῇ ἀθύσσῳ τὸν πυθμένα, καὶ ὥσπερ κάδον τινὰ ἢ πίθον ἐπινήχεσθαι τῇ ἀβύσσῳ, τὸν ὅθεν καὶ τῇ ἐγγυτέρᾳ ἀνόδῳ καὶ συντομωτέρᾳ ἐκφανείς μὴ δύνασθαι τὴν θαλαττίαν πικρὰν ἀλμυρίδα, ἀλλὰ μέσως πᾶν ἔχειν, τοῦ μὲν κρηναίου βαρυτέρως, τοῦ δὲ θαλαττίου κουφοτέρως. ΠΕΥΣΙΣ ΟΘ'. Πῶς ἀνάγουσιν αἱ νεφέλαι τὸ θαλάσσιον ὕδωρ; πῶς δὲ ἀναληφθὲν, οὐκ εὐθὺς ἐπιχεῖται; πῶς καὶ ἐν τίσι μὲν τόποις βρέχει, ἐν τίσι οὐ βρέχει; Απόκρισις. Ακουσον τοῦ Δαβιδ περὶ Θεοῦ μελῳδοῦντος - Συνάγων ὡσεὶ ἀσκὸν ὕδατα θαλάσσης· ἑτέρου δὲ λέγοντος· Δεσμεύων ὕδωρ ἐν νεφέλαις ἀέρων. Πρὸ τούτων δὲ Ἰώβ, ὁ τῶν κατὰ Θεὸν ἀγώνων καθ ηγητής, πύργος καὶ πρόβολος, φησί· Καὶ οὐκ ἐῤῥάγη νέφος ὑποκάτω αὐτοῦ, τοῦ ὕδατος δηλονότι. Νοείσθω δὲ καὶ περὶ τῆς θεανδρικῆς τοῦ Σωτῆρος ἀναλή ψεως. Νεφέλη γὰρ ὑπέβη τοῖς ποσὶν αὐτοῦ, οὐ συνεργοῦσα πρὸς τὴν ἄνοδον, ἀλλὰ δεικνῦσα ἐκεῖνον ὑπάρ χειν, τὸν διὰ λαίλαπος καὶ νεφῶν πάλαι μεν τῷ Ἰώβ, μετ' αὐτὸν δὲ τῷ Μωσεί φθεγγόμενον· πληρουμένων δὲ τῶν νεφῶν, οἱονεὶ ἀσκῶν ἢ σιφώνων τινῶν, ἀντὶ δεσμοῦ ἢ δακτύλου, ἢ τοῦ ἐκθλίβοντος πιεσμῷ τὸ ὕδωρ τοῦ σίφωνος, τὸ θεῖον αὐτοῖς ἐπίκειται πρόσο ταγμα, κατὰ τὴν εἰκόνα τῶν νῦν ἐμπόρων, καθιέντων μὲν ὡς ἐν βυθῷ τῷ σκεύει τὸν σίφωνα, καὶ πληρω θέντα, ἐπὶ τῇ ἀντιθέσει τοῦ ἀντιχείρου ἀνάγεσθαι, καὶ διὰ πάσης τῆς οἰκίας ὡς διὰ κόσμου τὰς νεφέλας πλήρεις φέρεσθαι, ἐξοικονομεῖσθαι δὲ τὸ ἀναληφθὲν πρὸς τὸ δοκοῦν τῷ ἀρυσαμένῳ, τῇ ἐπαγωγῇ καὶ ἀποθέσει τοῦ δαχτύλου. ΠΕΥΣΙΣ Π'. Πάντων περιεχομένων τῷ ὕδατι πρώην, καὶ ἀδύσσω καλυπτομένων, πῶς συνήχθη καὶ συνεχώρησεν, τοῦ Θεοῦ εἰπόντος, Συναχθήτω τὸ ὕδωρ εἰς συναγωγὴν μίαν, καὶ ὀφθήτω ή ξηρά; Απόκρισις. Ἡ τοῦ παντὸς δραστική θεία δύναμις, ὅτε συνεῖδε προς μίαν συναγωγὴν ἀποκριθῆναι τὸ ὕδωρ, αὖθις καὶ τὸ μέλλον αὐτὸ ὑποδέχεσθαι χωρίον παρήγαγεν. Οὐδὲ γὰρ ἦν ἡ ἔξω Γαδείρων θάλαττα, οὐδὲ τὸ μέγα καὶ ἀτόλμητον πλωτήρσι πέλαγος, τὸ τὴν Βρεττανι κὴν νῆσον καὶ τοὺς Εσπερίους Ιβηρας περιπτυσσό μενον· ἀλλὰ τότε τῆς χώρας τῷ θείῳ προστάγματι δημιουργηθείσης, ἐπ' αὐτὴν συνεδόθη τῶν ὑδάτων τα πλήθη. 87 Pgal. xxx11, 7. 946" nas aquas ex abysso esse per laxiores sinus terræ. redditas. Nam procul ex abysso tendentes, et tortuose per meatus manantes, fervidæ factæ amaritudinem amittunt, et salsuginem deponentes dulcescunt. Porro putealis, ut par est, gravior et subsalsa, et parum potabilis est, propterea quod fundum abysso propinquum habet, et tanquam cadus aut dolium innatat abysso. Quo fit, ut propter propinquiorem ascensum et breviorem exitum, amaram aquæ marinæ salsugineın æquare nequeat, sed medio quodam modo affecta sit, gravior quidem quam fontana, marina levior. INTERROGATIO LXXIX. Quomodo ferunt in sublime nubes marinam aquam? aut quomodo sublata non mox effunditur in terram? quomodo item in quibusdain locis pluit, in quibusdam non pluit? Responsio. Audi de Deo canentem Davidem: Qui congregat quasi utrem aquas maris»; alium item dicentem: Qui ligat aquam in aeris nubibus". Ante hos autem Jobus certaminum divinorum magister, turris et propugnaculum, inquit: Et non est rupta nubes sub ipsa”, scilicet aqua. Intelligatur autem idem etiam de deificatæ humanitatis Servatoris assumptione. Nubes enim subiit sub pedes ejus, nou adjuvans ascensionem, sed ut ostenderetur illum esse qui per turbinem et nubes olim quidem ad Jobum, post ipsum vero ad Mosem locutus esset, iimplelis vero nubibus velut utribus aut siphonibus, loco vinculi, aut digiti, aut siphonis premendo retinentis aquam, divinum ipsis incumbit mandatum, perinde ac mercatores facere solent, cum demittunt in profundum vas siphonein, eoque impleto, opposito pollice reducunt, et per totam domum quasi per mundum ferunt plenas quasi nubes, et refertur in usus aqua sumpta, prout visuo fuerit ei qui hausit, idque per impositionem et subtractionem digiti. INTERROGATIO LXXX. Cum omnia primum continerentur aqua, et abysso tegerentur, ubi congregata est, et quo concessit, dicente Deo, Congregetur aqua in congregationem unam, et appareat arida **? Responsio. Universi effectrix illa divina vis quando constituit aquam secernere ad congregationem et locum unum, mox ẹt locum ipsam recepturum condidit. Nondum enim erat illud extra Gadira situm mare, neque magnum illud quod exhorrent nautæ pelagus, quod Britannicam insulam et Hesperios Iberas ambit, sed condita tunc divino mandato certa regione, ad ipsam simul aquarum multitudines con: Buxerunt. 38 Job xxvi, 8. * Job xxvi, 8, sec. LXX. Δεσμεύων, κ. τ. λ. Hunc et mox sequentem locum, tanquam ex duobus sacris scriptoribus descriptum, recitat Cæsarius; cum tamen uterque 60 Gen. 1, 9. occurrat Job xxvi, 8, juxta LXX, ubi sic legimus: Δεσμεύων ὕδωρ ἐν νεφέλαις αὐτοῦ, καὶ οὐκ ἐῤῥάγη νέφος ὑποκάτωθεν αὐτοῦ.

INTERROGATIO LXXXI. Estve unum mare sive congregatio, vel multæ? Responsio. Una quidem est congregatio totius elementi, plures vero partes principaliores; nam slagna quæ ad Arctum, et quæcunque ad Græciæ spectantur mare, quæque Macedoniam et Bithyniam et Palæstinam obtinent, congregationes utique sunt, quas multitudinem aquæ habere nullus contradixerit: non tamen proprie maria esse dicimus, licet propemodum cum mari ob amaritudinem et salsuginen mistæ sint, qualis est Asphaltites lacus in Judæa, et Serbonites inter Ægyptum et Palæstinam ad desertum Arabicum extensus, itemque lyrcaniam et Caspiam; et videmus a nonnullis ipsos esse descriμιος. Oportet enim attendere descriptionibus geoplos. graphicis eorum qui et viderunt, et scitu dignas res memoriæ prodiderunt. Nam occulte conservantur inter se el conjunguntur uno eoque maximo mari, quemadmodum Rubrum declarat mare, parte superiore cum Gadirico occulte conjunctum. INTERROGATIO LXXXI. At quomodo congregationes aquarum maria vocavit Dominus? Responsio. Sinus qui secundum suas species a circumjacente terra comprehensi suut, maria Dominus appellavit, hoc est, mare Boreale, mare Australe, Loum miare, et Hesperium mare alterumn; præterea pelagi liujus vel illius peculiares appellationes, pontus Euxinus, et mare Hellesponticum, gaum et Ionium, Sar doum pelagus, et Siculum alterum, et Tyrrhenicum et infinita marium nomina, quæ ut a nobis cuncta recenseantur, præsentis non est temporis. INTERROGATIO LXXXIII. Quare Moses in principio Genesis terram nominat, inde rursus aridamı? Annon enim aliud est arida, et aliud terra? Responsio. Nihil omnino mihi videtur ab arida differre terra: veruïn ne causam arefaciendi tribueremus soli, antiquiorem solis ortu ariditatem terræ opifex Deus declaravit, mox a principio desipientes ab ea vanitate revocans, ne solem deum facerent. INTERROGATIO LXXXIV. Quid est, quod Moses inquit: Et vidit Deus quod esset bonum “? Quomodo oinnium præscius postquam fecisset, vidit quod bona esset lux? Nam si homines antequam quid faciant, sciunt bonumine vel malum sit futurum quod perficitur, quomodo Deus postquam fecisset, tunc demum vidit quod esset bonum, quasi non præcognoscens id quod facturus erat? Responsio. Non hoc volunt ista verba, delectabilem maris espectum Deo visum fuisse. Nec enim opiſex rerum * Gen. 1, 4, 10, 12, 18, 21, 25. Τυγχάνουσαι. Forte τυγχάνουσι. Εριτ. ΠΕΥΣΙΣ ΠΑ'. Μία ἐστὶ θάλασσα, ἤτοι ἡ συναγωγή, ἢ πολλα; Απόκρισις. Μία μὲν ἡ συναγωγὴ τοῦ στοιχείου παντός, πλεῖο στα δὲ τὰ συστήματα. Α' τε γὰρ λίμναι αἱ κατὰ τὴν ἄρκτον, καὶ ὅσαι κατὰ τὸν Ἑλληνικὸν ὁρῶνται πόντον, τήν τε Μακεδονίαν, Βιθυνίαν τε καὶ Παλαιστίνην κατέχουσαι, συναγωγαὶ τυγχάνουσαι δηλονότι ἂς πλῆθος μὲν ἔχειν ὕδατος οὐδεὶς ἀντερεῖ, οὐ μὴν θαλάσσας κυρίως ὑπάρχειν αὐτάς φαμεν, εἰ καὶ παρα πλησίως τῇ θαλάττῃ τὸ πικρὸν καὶ ἁλμυρὸν ἐγκέκρανται, ὡς ἡ Ασφαλτίτις λίμνη ἐπὶ τῆς Ἰουδαίας, καὶ ἡ Σερβονίτις μεταξύ Αἰγύπτου καὶ Παλαιστίνης, τὴν ᾿Αραβικὴν ἔρημον παρατείνουσα· εἰ καὶ τὴν Υρκανίαν καὶ τὴν Κασπίαν· ὁρῶνται δέ τινες περιγεγράφθαι αὐτάς. ᾿Αλλὰ χρὴ ταῖς τῶν ἱστορησάντων προσέχειν γεωγραφίαις. Συντετήρηνται γὰρ ἀφανῶς πρὸς ἀλλήλας, καὶ συνεστόμωνται τῇ μιᾷ καὶ μεγίστῇ, καθὼς ἡ Ερυθρά παιδεύει θάλαττα, τῇ ἐπέκεινα Γαδείρων ἀφανῶς συναπτομένη. ΠΕΥΣΙΣ ΠΡ. Καὶ πῶς συστήματα τῶν ὑδάτων θαλάσσας ὁ Κύ ριος ἐκάλεσεν; Απόκρισις. Τοὺς κόλπους τους κατ' ἴδιον σχῆμα ὑπὸ τῆς π ρικειμένης γῆς περιληφθέντας, θαλάττας ὁ Κύριος προσηγόρευσε, τοῦτ' ἔστιν, θάλαττα Βόρειος, θάλαττα Νότιος, Εία θάλαττα, καὶ Ἑσπερία πάλιν ἑτέρα· καὶ προσηγορίαι πελάγων ιδιάζουσαι, πόντος Εύξει νος καὶ πρόποντος Ελλήσποντος, Αἰγαῖος καὶ Ἰώ νιος, Σαρδονικόν πέλαγος, καὶ Σικελικὸν ἕτερον, καὶ ἄλλο Τυρρηνικόν, καὶ μυρία ὀνόματα πελαγῶν, ἅπερ ἡμῖν οὐ τοῦ παρόντος ἐξαριθμεῖσθαι καιρού. ΠΕΥΣΙΣ ΠΓ. Διατί μὲν ἐν ἀρχῇ μὲν τῆς Γενέσεως γῆν όνομά ζει, ἐνταῦθα δὲ πάλιν ξηράν; "Αρα μὴ ἄλλο υπάρχει ἡ ξηρά, ἄλλο δὲ ἡ γῆ; Απόκρισις. Οὐδ' ὅλως μοι δοκεῖ παρηλλάχθαι τῆς ξηρᾶς ἡ γῆ, ἀλλ᾽ ἵνα μὴ τῷ ἡλίῳ τὴν τοῦ ἀναξηραίνειν αἰτίαν προσθῶμεν, πρεσβυτέραν τῆς ἡλίου γενέσεως τὴν ξηρότητα τῆς γῆς ὁ δημιουργήσας Θεὸς ἀπεφήνατο προαγαγὼν τοὺς ματαιόφρονας θεοποιεῖν τὸν ἥλιον. ΠΕΥΣΙΣ ΠΔ', Τί ἐστιν ὁ λέγει Μωσής, Καὶ εἶδεν ὁ Θεὸς ὅτι καλόν; πῶς ὁ πάντων προγνώστης μετὰ τὸ ποιῆσαι εἶδεν, ὅτι καλὸν τὸ φῶς; Εἰ γὰρ ἄνθρωποι πρὸ τοῦ ποιῆσαί τι, ἐπίστανται ὅτι καλὸν ἢ κακὸν ἔσται τὸ ποιούμενον· πῶς ὁ Θεὸς μετὰ τὸ ποιῆσαι, τίες εἶδεν ὅτι καλὸν, ὡς μὴ προγινώσκων 8 ἔμελλε ποιεῖν; Απόκρισις. Οὐκ αὐτὸ τοῦτο, τερπνήν τινα όψιν θαλάττης, λόγος ἐνδείκνυται τῷ Θεῷ πεφυκέναι. Οὐ γὰρ ὀφθαλ

DIALOGUS L μοῖς ὁρᾶται κάλλη τῆς κτίσεως ὁ Ποιητής, ἀλλὰ τῇ ἀῤῥήτῳ σοφίᾳ θεωρείται γενόμενα· ὁ φάσκων τῷ Ἱερεμία. Πρὸ τοῦ με πλῆσαί σε ἐν κοιλίᾳ, ἐπίσ σταμαί σε, καὶ πρὸ τοῦ ἐξελθεῖν ἐκ μήτρας, ἡγία κά σε· τῷ δὲ Ναθαναὴλ, Πρὸ τοῦ σε Φίλιππον τω νῆσαι, ὄντα ὑπὸ τὴν συκῆν εἶδόν σε· ὁ τῷ Αβραὰμ λέγων· Κατὰ τὸν καιρὸν τοῦτον ἔσται τῇ Σάρῥᾳ υἱός· τοῖς δὲ Ἰουδαίοις, Πρὸ τοῦ Ἀβραὰμ ἐγώ εἰμε. Καλὸν γὰρ θέαμα λευκαινομένη θάλαττα, γαλήνης αὐτῇ σταθηρᾶς· ἡδὺ δὲ καὶ ὅταν πρωΐαις αὔραις τραχυνομένη τὰ νῶτα, πορφυροῦσαν ἢ κυανῆν τοῖς ἐρῶσι προβάλλεται, μηδὲ τύπτουσα βιαίως τὴν γείτονα χέρσον, μηδὲ τέλεον ἠρεμοῦσα· ἀλλ᾽ οἷον εἰρηνικαῖς τισι περιπλοκαῖς τὰ χείλη αὐτῆς ἀσπα ζομένη, πρὸς ἑαυτὴν πάλιν ἀποπηδῶτα. Καλὴ δὲ πάλιν δεδιῶτα τὸ θεῖον πρόσταγμα· Μέχρι τούτου ἐλεύσῃ, καὶ οὐχ ὑπερβήσῃ· ἀλλ' ἐν σεαυτῇ συντριβήσονται σου τὰ κύματα. Ητις πρὸς ἔλεγχον τῆς ἡμετέρας ἀγνωμοσύνης τὸ ἐπηρτημένον αὐτῇ δέος δηλοῦσα, βραχὺ διὰ τῶν κυμάτων παρεχδραμοῦσα τὸν ὅρον, γραμμήν τινα φανεράν τοῖς αἰγιαλοῖς ἐντυποῦσα, οἷον γλώττη παρεγγυῇ μὴ ὑπερβαίνειν τοὺς ὅρους τοῦ θείου προστάγματος. Καλὴ δὲ ὅτι καὶ ποταμῶν ὑπάρχουσα μήτηρ, αὐτὴ πάλιν αὐτοὺς ὑποδέχεται, ἐντεῦθεν μὲν ἀποκύουσα, ἐκεῖθεν δὲ ξεναγούσα. Καλὴ δὲ ὅτι καὶ τὰς πλεῖστον ἀλλήλων διεστώσας ἠπείρους τε καὶ πόλεις συνάπτει δι' ἑαυ τῆς, νωτοφοροῦσα τὰς ὁλκάδας, καὶ ἀκώλυτον τοῖς ναυτίλοις, δι' ἐκείνων δὲ τοῖς λοιποῖς τὴν συντυχίαν παρεχομένη· καὶ ἱστορίας τῶν ἁγνοουμένων χαριζομένη, καὶ τῶν ἀναγκαίων ἐπικουροῦσα τοῖς δεομέ νοις, ἐξαγωγὴν καὶ ἀντίδοσιν ταῖς πόλεσι ποιουμένη. Οὐ μὴν οὕτως δὲ καὶ Θεῷ οἴεσθαι χρή, καλὴν καὶ ἡδεῖαν ώφθαι τὴν θάλατταν, ἀλλὰ τὸ καλὸν ἐκεῖ τῷ λόγῳ τῆς δημιουργίας κρίνεται. Ομοίως δὲ χρὴ καὶ περὶ τοῦ φωτὸς καὶ τῶν λοιπῶν διαλαβεῖν. et jucundum illi visum sit mare, sed bonum de quo modum et de luce et cæteris existimandum est. ΠΕΥΣΙΣ ΠΕ΄. Πῶς τοῦ Μωσέως γράψαντος, ὅτι εἶπεν ὁ Θεός· Βλαστησάτω ἡ γῆ βοτάνην χόρτου σπείρων σπέρμα κατά γένος καὶ καθ' ἐμοιότητα, καὶ ξύλον κάρπιμον, οὗ τὸ σπέρμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ κατὰ γέ τος βλέπομεν πολλὰ τῶν φυτῶν παντελῶς ἄκαρπα, καὶ μηδὲ σπέρμα ἔχοντα; Ποῖον γὰρ αίγειρος έχει καρπὸν, ἢ ἐλάτη, ή πεύκη, ἢ κάλαμος; ποῖον δὲ σπέρμα έχει σκόροδον, ἢ ρόδον, ή κρόκος, ἢ ἄμπελος, ἢ μυρίκη, καὶ τὰ λοιπὰ τῶν ἀκάρπων; Απόκρισις. Εἴ τις φιλομαθῶς καὶ πεπονημένως αναπτύξει τὰ θεία, εὑρήσει πάντα ἀνελλιπῶς τῷ θείῳ θελήματι παραστάντα. Αίγειρος γὰρ παρέχει καρπόν, κλονι σμὸν πρὸς τὴν ἑκάστου ἡμῶν χρείαν, τὸ φῦλλον εἰς κτηνοτροφίαν χειμῶνος ἀποτιθέμενον· τὸ ἐκ τοῦ μόσχου ἔλαιον τοῖς ἀῤῥώστοις παρεχόμενον, ὅπερ αἰγειρέλαιον τοῖς πολλοῖς ὀνομάζεται· ἀντὶ δὲ σπέρματος οι κλάδοι τῆς αἰγείρου κατορυττόμενοι βι- ** Joan. 1, 48. * Gen. xviii, 10, » Jer. 1, 5. intuetur ocnlis pulchritudinem creatorum, sed 'ineffabili sapientia contemplatur ea quæ fiunt: qui. ad Jeremiam inquit Antequam te formarem in. utero, novi le, et antequam egredereris ex alvo materna, sanctificavi te "; ad Nathanaelem autem: Antequam te Philippus vocaret, cum esses sub ficu ridebam te“; qui dicit Abrahamo: Ad tempus illud. habebit Sara filium *; Judæis autem: Ante Abrahamum ego sum **, Pulchrum enim spectaculum mare albicans, cum ipsum constans tenet tranquillitas. Jucundum item est, quando ad auras malutinas horridum dorso purpureo caruleore spectantibus objicitur, neque violenter propinquam terram pulsat, neque penitus quiescens, sed pacificis quibusdam amplexibus littora sua salutans, ad semetipsum resilit. Pulchrum item, quod divinum præceptum reveretur, luc usque venies, et non transgrediere, sed in temetipso collidentur tui fluctus. Idem ad reprehensionem temeritatis stoliditatisque nostræ inditum sibi metum ostendit, ne paululum quidem fuctibus ultra terminum excurrens, conspicuam littoribus linean imprimens, quasi lingua mandat ne transgrediatur terminum mandati divini. Pulchrum quoque, quod cum fluminum sit mater, ipsa eadem rursus suscipit, hinc quidem quasi in lucem proferens, illinc vero recipiens quasi hospites. Pulchrum vero, quod et plurimum inter se dissitas continentis terras et urbes præ se conjungit, ac ferens in sua summitate naves, nullumque præbens impedimentum nautis, partim quidem nautis, partim vero cæteris commercium præbet. Sed et eorum quæ ignorantur, variæ cognitionis beneficium largitur, et in Febus necessariis subvenit indigentibus, exportandi et vicissim reddendi commoditatem civitatibus præstans. Non tamen sic et de Deo putandum est, quod bonum vel pulchrum ibi habetur, ratione opiticii judicatur. Ad eumdem INTERROGATIO LXXXV. Quomodo scripsit Moses, quod dixerit Dominus: Progerminet terra herbam grantinis, qua seminet semen secundum genus et secundum similitudinem skant, et lignum fructiferum, cujus in ze sil semen secundum genus : cum tamen videamus multas plantas prorsus infrugiferas, quæ neque semen labent? Quemnam enim fructum habet alnus, aut abies, aut pinus silvestris, aut arundo? Quale item semen habet allium, aut rosa, aut crocus, aut vitis, ant myrica aliaque innumera infrugifera? Responsio. Si quis diligenter et accurate explicet res divinas, inveniet omnia absque defectu divina voluntate producta. Alnus enim fructum præbet in ramis ad uniuscujusque nostrum necessitatem‐; folium repositum facit ad putrienda in hieme pecora: ex fruticante stolene oleum quod præbetur infirmis, quod a multis oleum ani muncupatur. Vice auten 6 Joan. vult, 58. so Jub xxxviii, 41. of Gen. 1, 11.

ζοῦνται. Ομοίως δὲ καὶ ἐλάτη καὶ πεύκη, τοῖς κλο νίσμασι, καὶ ἀποσπάδες τὸ γένος αὔξουσι. Τὸ δὲ. δεν ἢ σκόροδον ή κρόκος, τὰ μὲν τὴν εὐωδίαν, καὶ τῷ καταμίγνυσθαι νοθουμένῳ τῷ οίνῳ τοῖς σικεροπόταις· 8 μυρεψοῖς πάλιν φιλοτεχνείται εἰς θυμίαμα, καὶ ἐσ τροῖς εἰς κόλλυρα, ἔνδον εσθιόμενον. Καὶ τοῖς ὑδρο πόταις τὸ ἀβλαβὲς τοῦ ὕδατος παρεχόμενον. Ὁ δὲ κά λαμος καρποφορεῖ τὴν μὲν κόμην εἰς σπόγγους, τὰ δὲ λοιπὸν εἰς γραφίδας. "Αμφω δὲ ἐν ταῖς παρεκφύσεσι τῶν ῥιζῶν τὸ γένος πληθύνουσιν. S. CESARII, GREGORII FRATKIS, seminis rami alni defossi radices agunt. Ad eumdem vero inodum et abies, et arbor picea ramu• sculis et defractis surculis genus augent. Rosa auten, aut allium, aut crocus, partim quidem ad odoris fragrantiam conducunt, partim ut commisceantur degeneranti vino siceræ potoribus, unguentariis item ad confciendum artificiose suffitum, et medicis ad collyria, in cibo sumptum. Sed et aquæ potoribus aquam innoxiam præstant. Arundo vero fructum fert, comam quidem ad spongias, reliquum vero ad instrumenta scriptoria. Utrumque autem radicum suppullulationibus genus augent. INTERROGATIO LXXXVI. Quare quasi naturaliter cohærent cum bonis mala, corruptibilia cum vita nostra, cuni tritico zizanium et cicuta, cum rosis sping, cum cæleris nutrimentis helleborum, et aconitum, et mandragora, et succus papaveris, quæ nostram vitam tollunt? Responsio. Num igitur relicta pro utilibus gratiarum actione, crimen intentabimus Opifici, quod quædam nobis ad discrimen, quædam vero utiliter nascuntur? Aut non reputabimus illud, quod non omnia propter ventrem nostrum condita sunt? Atqui nobis quidem deputati cibi omnibus in promptu et cognitu faciles sunt. Unumquodvis vero nascentium peculiarem quamdani in creatione rationem implet. Ne enim laederet venenatus laurinus sanguis, non debuit id animal produci vel carere sanguine, cujus robore in tam multis indiget vita nostra? Atqui ad cavenda perniciosa tibi ratio suirit. Annon enim oves et capræ norunt refugere quæ vitæ suæ perniciosa sunt, solo olfactu noxia dijudicantes? Tibi autem cui et ratio adest, et ars medicinæ, quæ quod est salubre, suppeditat, et præcedentium experientia, perniciosorum fugam suggerens, difficile crit declinare mortifera? Nihil autern horum inutiliter aut ab re natum est, sed aut nobis aut pecoribus ad utilitatem tributum; nam cicuta quidem sturni pascuntur, helleboro vero coturnices, utriusque noxæ immunes quadam dispositione naturæ: per maildragoram autem somnum infirmis inducunt medici; succo papaveris corporum vehementes dolores sopiunt; jam vero et cicula quidam rabien appetituum sustulerunt, et helleboro multos diuturnos morbos exstirparunt. Quare quod putamus inimicum esse nostræ naturæ, id nobis in augmentum gratiarum actionis accessit. INTERROGATIO LXXXVII. Quare de herba et arboribus, Progerminet terra, inquit; de pecoribus autem et bestiis, Producat? Annon aliquam dissonantiam habet, utrisque ex eodem provenientibus ventre? Responsio. Quandoquidem germina et fructus quotannis germinatura erant, et in terra remansura, in ipsam, velut in sinu matris defluentibus floribus desinenΠΕΥΣΙΣ ΠΟ'. Διατί συμφύονται τοῖς καλοῖς τὰ κακὰ, καὶ φθαρτικὰ τῆς ζωῆς ἡμῶν, μετὰ τοῦ σίτου τὸ ζιζάνιον καὶ τὸ κώνειον, μετὰ τῶν ῥόδων οἱ τρίβολοι, μετὰ τῶν λοιπῶν τροφίμων ἐλλέβορος, καὶ ἀκόνιτος, καὶ μαν δραγόρας, καὶ ὁ τῆς μήκωνος ὑπὸς, ἅπερ ἀναιρούσι τὴν ζωὴν ἡμῶν; Απόκρισις. Τί οὖν ἀφέντες τὴν ἐπὶ τοῖς χρησίμοις εύχαρι στίαν, ἐγκαλέσωμεν τῷ Δημιουργῷ ἐπὶ τῶν ἡμῖν πρὸς διάκρισιν καί τινων συμφερόντως ἐκφυέντων; Ἐκεῖνο δὲ οὐ λογισώμεθα, ὅτι οὐ πάντα τῆς γαστρός ἕνεκεν τῆς ἡμετέρας δεδημιούργηται; ἀλλ' ἡμῖν μὲν αἱ ἀποτεταγμέναι τροφαί πρόχειροι καὶ πᾶσιν εξ γνωστοί, ἕκαστον δὲ τῶν γινομένων ίδιόν τινα λόγον ἐν τῇ κτίσει πληρεῖ. Μὴ γὰρ ἐπειδή σοι δηλητήριον ταύρειον αἷμα, οὐκ ὀφείλει παραχθῆναι τὸ ζῶον, αναιμον ὑπάρχειν, οὗ τῆς ἰσχύος πρὸς τοσαῦτα ἡμῶν ὁ βίος ἐπιδέεται; ᾿Αλλὰ σοὶ μὲν αὐτάρκης ὁ ἔμφυτος λόγος πρὸς τὴν τῶν ὀλεθρίων φυλακήν. Οὐ δήπου γὰρ πρόβατα καὶ αἶγες ἴσασιν ἀποφεύγειν τὰ φθερ τικὰ τῆς ζωῆς αὐτῶν, μόνῃ τῇ ὀσφρήσει τὰ βλαβερά διακρίνοντα; σοὶ δὲ ᾧ καὶ λόγος πάρεστι καὶ ἰατρικὴ τέχνη το χρήσιμον ἐκπορίζουσα, καὶ ἡ τῶν προλαβόν των πεῖρα, τῶν ὀλεθρίων τὴν φυγὴν ὑπαγορεύουσα, χαλεπὸν ἐκκλἶναι τὰ δηλητήρια; Οὐδὲν δὲ ἐκείνων ἀργῶς ἡ ἀνωφελῶς ἐξεφύη· ἀλλ' ἡ ἡμῖν ἢ τοῖς κτή νεσι πρὸς τὸ συμφέρον ἐξεδόθη. Τὸ μὲν γὰρ κώνειον οἱ ψᾶρες βόσκονται, τὸ ἐλλέβορον οἱ ὄρτυγες, ἄμφω τῆς βλάβης ἀνεπίδεκτοι τῇ κατασκευῇ τῆς φύσεως· διὰ δὲ τοῦ μανδραγόρου ὕπνον ἰατροὶ ταῖς ἀσθενείας ἐπάγουσι· τῷ δὲ ὀπίῳ τὰς σφοδράς οδύνας τῶν των μάτων κατευνάζουσιν· ἤδη δέ τινες τῷ κωνείω καὶ τὸ λυσσώδες τῶν ὀρέξεων κατεμάραναν, καὶ τῷ ἐλλεβόρῳ πολλὰ τῶν χρονίων παθῶν ἐξεμόχλευσαν. Ὥστε 8 δοκοῦμεν πολέμιον τῇ φύσει ἡμῶν πεφυκέναι, τοῦτο ἡμῖν εἰς προσθήκην εὐχαριστίας περιελήλυθεν. ΠΕΥΣΙΣ ΠΖ'. Διατί ἐπὶ μὲν τῆς βοτάνης, καὶ τῶν δένδρων, Βλα στησάτω ἡ γῆ, ἐπὶ δὲ τῶν κτηνῶν καὶ θηρίων, Ἐξαγαγέτω; "Αρα μή τινα διαφωνίαν ἔχει, ἀμφοτέρων τῆς αὐτῆς προερχομένων γαστρός; Απόκρισις. Ἐπειδὴ τὰ βλαστήματα καὶ οἱ καρποί κατ' ένιαν τὸν βλαστάνειν ἔμελλον καὶ παραμένειν τῇ γῇ, εἰς αὐτὴν ὥσπερ ἐν κόλπω μητρὸς τῇ ἀνθοῤῥοία κατα

DIALOGUS 1. λήγοντα. ἑαυτῆς δὲ πάλιν ἀποκνούμενα· τὰ δὲ ζῶα ἅπαξ αὐτῆς ἀποβρασθέντα, οὐκ ἔτι ἐξ αὐτῆς, ἀλλὰ ἀπὸ τῶν διαδόχων ἀποκύεται. ΠΕΥΣΙΣ ΠΗ'. Διατί μὴ τὸν οὐρανὸν, ὡς πρῶτον ὑπ' αὐτοῦ γενό μενον διεκόσμησεν, ἀλλὰ τὴν μετ' ἐκεῖνον δημιουργηθεῖσαν γῆν προετίμησεν; Εδει δὲ κατὰ τὴν ἀκολου θίαν τῆς γενέσεως ἐπαχθῆναι τὴν διακόσμησιν. Απόκρισις. Διὰ τὴν μέλλουσαν ανακύπτειν πολύθεον πλάνην, τὴν καὶ νῦν κατέχουσαν τοὺς πολλοὺς, ἥλιον ἀντὶ Θεοῦ σέδοντας, καὶ ἀθέους ἐν νυκτὶ ὑπάρχοντας, τῇ ἐκεί νου δύσει· μή ποτε νομισθῶσιν οἱ καρποὶ τῇ τοῦ ἡλίου θέρμῃ ἐκβληθέντες τῆς γῆς πέπτεσθαι, καὶ οὐ τῇ πάντα πρυτανευούσῃ θείᾳ ρώμη τελειοῦσθαι ἕκαστον πρὸς τὸ ὑπ' ἐκείνης ὁρισθεν μέγεθος. Η αὖ πάλιν μή ποτε ἀρχηγὸν καὶ πατέρα φωτὸς τὸν ἥλιον οἰη θῶσί τινες, διὰ τοῦτο πρεσβυτέρα τῆς οὐρανίου ἡ τῆς γῆς διακόσμησις. ΠΕΥΣΙΣ ΠΘ. Καὶ διὰ τί μὴ τῇ πρώτῃ ἡμέρᾳ, τῆς ἀβύσσου ἔτι ἐπεχούσης τὰ ἐπουράνια, καὶ μήπω συναχθείσης πρός μίαν συναγωγήν, μὴ ἐποίησεν ήλιον καὶ σελήνην καὶ ἀστέρας; Απόκρισις. Ἐπεὶ οὐδέπω ἦν τὸ στερέωμα ἐν ᾧ οἱ φωστῆρες ἢ μελλον ἀνατίθεσθαι. Ἐν ἀρχῇ γὰρ, φησὶν, ἐποίη σεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν, καὶ τὴν γῆν· οὐ τὸν ὁρώ μενον, ἀλλὰ τὸν ὑπερκείμενον τοῦ ὁρωμένου. ΠΕΥΣΙΣ 4'. Τί οὖν καὶ πλῆθος λέγεις οὐρανῶν ὑπάρχειν ὑπερ άνω τοῦ στερεώματος; Απόκρισις. Αριθμὸν μὲν οὐδεὶς τῶν θεσπεσίων πώποτε ἀπο εφήνατο πλὴν τοῦ ὑψηλοῦ ᾿Αποστόλου, ἕως τρίτου δια πεφοιτηκέναι βοῶντος· οὐ μέντοι μέχρις αὐτῶν στή σας τὸν ἀριθμόν. Τὸ γὰρ φῆσαι ἁρπαγέντα ἕως τρίτου οὐρανοῦ, δι' ἄρθρου τοῦ, ἕως, ὑπηνίξατο υπερκεῖσθαι καὶ ἑτέρους τῶν τριῶν. Καὶ Δαβὶδ ὁ τῶν θείων μελωδός, Αἰνεῖτε τὸν Κύριον, φησὶν, ἐκ τῶν οὐ ρανῶν· καὶ οἱ περὶ τὸν ᾿Ανανίαν θεσπέσιοι, Εὐλο γεῖτε, φασὶν, οἱ οὐρανοὶ Κυρίου, τὸν Κύριον· ἄμφω τὸν ἀριθμὸν διὰ τοῦ πνεύματος σιωπήσαντες. Τί γὰρ ἡμᾶς ἐνήσει τὸν κορυφαῖον καὶ ὑπέρτερον τοῦ ἀρισ θμοῦ γινώσκειν οὐρανὸν, μηδὲ τοῦ πρώτου, καὶ ὑπὲρ κεφαλῆς ἡμῶν, ἐπιθῆναι τῇ διανοίας βουλομένους, ὕλῃ βαρουμένους καὶ πάθεσι, τὸ διανοητικὸν ἡμαυρωμένοι, πρὸς τὰ κάτω καὶ χαμαὶ κείμενα κεχηνότες; ΠΕΥΣΙΣ ΚΑ'. Τί οὖν; ἄλλο νομίζεις τῇ φύσει τὸν ὑπερκείμενον παρὰ τὸν ὁρώμενον τοῦτον καὶ στερέωμα λεγόμενον; Απόκρισις. Λεπτοτέρας αὐτοὺς ὑπάρχειν ουσίας φημὶ παρὰ τὸν ὑστερούμενον, ὡς ὑπερτεροῦντας, καὶ κουφοτέ951 tia, et ex ipsa rursus enascentia; animalia vero semel ab ipsa producta, non amplius ex ipsa, sed a succedentibus procreantur. ω Gen. 1, 1. * II Cor. xII, 2. ** Psal. cxlviii, 4. INTERROGATIO LXXXVIII. Quare non coclum tanquain primum a se creatum exornavit, sed ejus quæ post illud condita est, terræ priorein curam habuit, cum tamen secundum consequentiam creationis deberet addita fuisse cœlo primum exornatio? Responsio. Propter errorem de multitudine deorum qui oriturus erat, qui etiam nunc apud multos obtinet, qui solem pro deo colunt, cum noctu ad illius occasum sint impii, ne existimaretur fructus calore solis productos a terra digeri, et non ab omnium moderatrice divina potentia unumquodque perfici ad eam quae ab illa definita est, magnitudinem, vel etiam, ne auctorem et patrem lucis solem putarent aliqui, eam ob causam terra prius quam coelum est exornata. INTERROGATIO LXXXIX. Et quare non die primo, abysso adhuc obtinente coelestia, nondumque congregata aqua ad congregationem unam, fecit solem et lunam et stellas? Responsio. Eo quod nondum erat firmamentum in quo laminaria erant reponenda. In principio enim, inquit, fecit Deus cœlum et terram ". Non id quod cernitur, sed supra id quod cernitur, constitutum. INTERROGATIO XC. Num et multitudinem dicis cœlorum esse supra Armamentum? Responsio. Numerum quidem nullus sanctorum unquam pronuntiavit, excepto eximio Apostolo, qui ad tertium se pervenisse clamat ". Non tamen in eo numerum ipsorum collocat; nam quod inquit se raptum in tertium cœlum usque, per articulum, usque, subinnuit etiam alios supra tres constitutos esse. Et Davides divinorum auctor carminum, Laudate Dominum ex cœlis, inquit *. Et socii Ananiæ divini, Benedicite, inquiunt, cali Domini, Dominum s: utrique numerun per spiritum subticentes. Quid enim nos juvabit summum, el numero superius scire cœlum, cum ne id quidem quod ect ante et super capita nostra, conscendere mente velimus, malerie crassa gravali et affectibus, id quod mente percipi potest, obscurantes, inferioribus et humi positis semper inhiantes? INTERROGATIO XCI. Quid igitur? num aliud secundum naturam putas id quod supra positum est, ab eo quod cernimus, et firmamentum dicimus? Responsio. Subtilioris illa esse substantiæ dico ab eo quo l secundum est, tanquam superiora et leviora velut 81 Dan. 111, 59.

S. CAESARI, GREGORII FRATRIS, bullæ in glacie enascentes. Id autem quod cernitur, densius, propter gestationem ultramundanorum ". Laudate enim Deum in firmamento virtutis suæ, inquit Davides”. Cum hoc autem consentiunt Ananiæ socii qui canunt, Sis benedictus, inquiunt, in firmamento cœli ". Ante hos autem Moses indicavit, aliud quidem esse quod initio mundi factum est cœlum primo die, aliud vero quod secundo firmamentum. Nam illic quidem, in principio, inquit, fecit Deus calum et terram; hic autem, Et dixit Deus: Fiat firmamentum **, alterius et naturæ et USUS, " INTERROGATIO XCII. Quomodo vero non delabuntur per præruptam compagem firmamenti aquæ, quæ supra ipsum sunt? Responsio. Non omnino concavæ sunt summitates, sed æquales et planæ, velut balneorum tectum et sub antris structuræ docent; quæ inferne quidem aspectæ, convexæ visuntur, superne vero apparentes, declives et planæ et habitabiles sunt. Ad eumdem modum et divinæ protensiones, inferne concavæ videntur in supernis esse; superne supine et æquales sunt, ad se recipientes præclaros in Ecclesiis viros. Non enim eo modo quo mortales, operatur Deus, neque cadem ratione, aut nunc hoc, nunc aliud fundamentum ponit; sed supra molle concameravit gravius; instabili autem et diffluenti crassum et materiale prævalet. Atqui sub cœlo quidem aera et eminentiam abyssi expandit, terræ vero aquas inseruit, sul levioribus graviora conspici imperans. ρους, οἷον πομφόλυγας ἐπὶ κρυστάλλου πεφυκότας τὸν δὲ ὁρώμενον, στεγανώτερον διὰ τὸ φέρειν τὰ ὑπερκόσμια. Αἰνεῖτε γὰρ τὸν Θεὸν ἐν στερεώματο δυνάμεως αὐτοῦ, φησὶν ὁ Δαβίδ· συμφώνως δὲ τού τῷ οἱ περὶ ᾿Ανανίαν άδοντες, Εὐλογημένος εἶ, φασὶν, ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ. Πρὸ δὲ το των Μωσῆς ἐδήλωσεν, ἕτερον μὲν ὑπάρχειν τὸν ἐν ἀρχῇ κόσμου γενόμενον οὐρανὸν ἐν τῇ πρώτῃ ἡμέρα, θάτερον δὲ τὸ ἐν τῇ δευτέρα στερέωμα. Ἐκεῖ μὲν γὰρ, Ἐν ἀρχῇ, φησὶν, ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὴν εὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ἐνταῦθα δὲ, Καὶ εἶπεν ὁ Θεός Γενηθήτω στερέωμα, ἑτέρας καὶ φύσεως καὶ χρή σεως. ΠΕΥΣΙΣ ΙΒ'. Καὶ πῶς οὐ κατολισθαίνει τῆς σκυρωτῆς πήξεως τοῦ στερεώματος τὰ ὑπεράνω αὐτοῦ ὕδατα; Απόκρισις. Οὐ πάντως κῦδος τὰ νῶτα ὑπάρχει, ἀλλ' ἔσος καὶ ὁμαλός, καθὼς ὁ τῶν λουτρῶν ὅροφος καὶ τῶν ὑπ' ἄντρων οἰκοδομαὶ παιδεύουσι, τῇ μὲν κάτωθεν ὄψει κυβηνὰ ἱστορούμενα, τῇ δὲ ἄνωθεν ἐπιφανεία, πρανή τε καὶ ἰσόπεδα καὶ ἐποικούμενα. Ὡσαύτως καὶ τὰ θεῖα προτενίσματα κάτωθεν κοίλα πρὸς τὸ ἄνω φαι· νόμενα, ἄνωθεν ύπτια καὶ ὁμαλά, ἐπευναζόμενα τους σπουδαίους τῶν Ἐκκλησιῶν ἔχοντας. Οὐ γὰρ παραπλησίως βροτῶν ἐργάζεται Θεός, οὐδὲ ἀναλόγους καταλλήλους θεμελίους τῇ κτίσει ὑποτίθεται· ἀλλὰ τῷ μαλακῷ τὸ βαρύτατον ἐπεκαμάρωσεν, τῷ δὲ ἀστά τῳ καὶ ῥέοντι τὸ παχὺ καὶ ὑλῶδες περικρατεῖ· τῷ μὲν οὐρανῷ τὸν ἀέρα καὶ τὰς ἐξοχὰς τῆς ἀβύσσου ὑφαπλώσας, τῇ δὲ χέρσῳ τὰ ὕδατα ὑποκρίνας, τοῖς κουφοτέροις τὰ βαρύτερα φαίνεσθαι πρυτανεύων· ἑκάτερα δὲ ὑπὸ τοῦ μελῳδοῦ τῶν θείων παιδευόμεθα· Ο στεγάζων ἐν ὕδασι τὰ ὑπερῷα αὐτοῦ, ὁ τιθεὶς νέφη τὴν ἐπίβασιν αὐτοῦ· καὶ μεθ' ἕτερα, Έξω μολογεῖσθε, φησί, τῷ Κυρίῳ τῷ στερεώσαντι τὴν γῆν ἐπὶ τῶν ὑδάτων. Καὶ οἰκοδόμοι μὲν μεγέθη οἰκιῶν εἰς ὕψος οἰκοδομοῦντες, ἀναλόγους του ύψους τοὺς θεμελίους ὑποτίθενται· καὶ ναυπηγοί μύριο φόρον ὁλκάδα τεκταινόμενοι, καὶ συμβαίνουσαν τῷ βάρει τῶν ἀγωγίμων τὴν τρόπιν πήγνυνται· ὁ δὲ Θεός μου πρῶτον τὴν ὀροφὴν ὑπερέτεινε, καὶ εἶθ' οὕτως τὸν θεμέλιον ὑπέθηκε· πρῶτον τὰ ἱστία ὑπερ· ήπλωσεν, εἶθ' οὕτως τὴν ναῦν τῆς κτίσεως ὑπετι· χνήσατο ποντοποροῦσαν τὸ κλυδώνιον ταύτης, καὶ ῥέουσαν ζωὴν, τὴν μηδὲ τὰ φαιδρὰ μόνιμα, μηδὲ τὰ λυπηρὰ διαρκή κεκτημένην, μέχρις ἂν πρὸς τὸν εἶ διον τῆς συντελείας πορθμὸν ὑπεξέλθῃ τῆς ζάλης τὰ νῦν. Ὢ τοῦ θαύματος! πῶς τῷ φθαρτικῷ ἡ χέρσος ἐπινήχεται; πῶς οὖν οὐ διαδύνει ἡ βαρεῖα τῷ ῥέοντι πῶς τῷ μαλακῷ τὰ ὄρη οὐ γίνεται ὑποβρύχια; λέληθα ἐμαυτὸν ἐπὶ Θεοῦ φάσκων τὸ πῶς. Τίς γὰρ εἴσεται; τίνι γὰρ τειχίῳ ἡ ἄβυσσος περιέχεται, ή τίς ὁ ἔσχατος αὐτῇ πυθμὴν καὶ στενωπὸς τὸ κάτω συν έχων; Εἰς ἀμήχανα γὰρ καὶ ἀπέραντα ἐκπίπτει μου ἡ διάνοια, ἐκείνου ἐμβατεύουσα, ἀεὶ τοῖς εὑρισκομέν νοις βάθροις καὶ ὑπερείσμασιν ἐπινοοῦσα ἕτερα 83 ibid 6. ** Psal. cili, 3. σε Psal. cxxxv, 4, 6, Utraque vero ex divinorum carminum auctore di· scimus Qui stabilit in aquis superiora ejus, qui ponit in nube ascensum suum *. Et post alia: Conftemini, inquit, Domino, qui firmavit terram super aquis ". Atque architecui quidem pro magnitudine domorum in altum ædificantes proportione altitudini respondentia fundamenta subdunt; et navium structores decem millium capacem navem fabri - cantes, congruentem ponderi mercium carinam conglutinant. At Deus meus primo fastigium superne extendit, atque sic demum fundamentum supposuit: primum vela expandit, ita denum naven hujus creature subtus fabricatus est, quasi in ponto ferentem procellosam hanc et instabilem vitam, quæ neque lala durabilia, neque tristia possidendo perseverare potest, usquequo tranquillum consummationis portum subierit ex præsentis turbinis procella. O miraculum! Quomodo solubili innatat terra? Quomodo per liquidum non penetrat gravet Quomodo montes in molli non submnerguntur? Oblitus sum mei ad Deum dicens: Quomodo? Quis enim intelliget quo pariete contineatur abyssus, aut quis extremus ejus fundus et angiportus inferiora continens? ad immensa enim et infinita deficit meus intellectus, dum sic procedit, præter rs Psal. CL, 1. ss Dan. 3, 36.. Gen. 1, 1.

DIALOGUS I. ἀλλ' ἐπεδέθη αὐτῆς ἡ οὐδενία, τοῦ Σολομῶντος ἐπιβοήσαντος· Υψηλότερα σου μὴ ζήτει, καὶ βαθύτερά σου μὴ ἐξέταζε. "Α προσετάγη σοι, ταῦτα διανοοῦ, πιστεύων τὴν συνεκτικὴν τοῦ παντὸς θείαν ῥώμην πάντα διακρατεῖν, καὶ σώζειν, καὶ διὰ πάντων ἥκειν, καὶ πρυτανεύειν τὰ σύμπαντα. ΠΕΥΣΙΣ ΙΓ'. Πόθεν ἐγένοντο οἱ φωστῆρες ἥλιος καὶ σελήνη καὶ ὁ τῶν ἄστρων χορός; ὅτι μὲν Θεοῦ τὸ ἔργον, οἴδαμεν, ἀλλὰ τὴν οὐσίαν ἐπιζητοῦμεν. Απόκρισις. Ἐκ τοῦ πρωτογόνου φωτός δοκεί μοι τοὺς φωστῆς ρας ὑπάρχειν. Τὴν γὰρ ὕλην τοῦ φωτὸς παράγων ὁ Θεός, φησί· Γενηθήτω φῶς, καὶ ἐγένετο φῶς. Μετασκευάζων δὲ πρὸς τὰς διαφόρους ὄψεις την ύλην, φησί· Γενηθήτωσαν φωστῆρες. ὡς εἴ τις πρότερον προβάλλοι τοῦ χρυσίου μάζαν, ταύτην δὲ εἰς νομίσματα κερματίσας, δύο ὑπερέχειν τῷ μεγέθει ποιήσῃ, καὶ ἐπὶ δίσκου παμμεγέθους κατακολλήσῃ, καὶ τῇ όρος, τῆς οἰκίας ὑπαρτήσῃ, τέρπων μὲν τὰς ὄψεις τῶν ἱστορούντων, ἀθανάτους δὲ ποιῶν τὰς μνήμας τῆς σφῶν ἀγχινοίας· πόῤῥω δὲ τοῦ στερεώματος ποιήσας αὐτοὺς, τότε ὑπέθηκεν αὐτῷ. Φησὶ γὰρ αὐτὸς ὁ τῶν θείων Μωσῆς· Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τοὺς δύο φωστῆρας τοὺς μεγάλους. Ενταῦθα μοι πῆξαν τὴν ἀκοὴν, ἀξιάγαστε. Ἐν γὰρ τῇ λέξει τὸ σαφές παραστήσω τῆς ἔξω τοῦ στερεώματος τῶν ζωστήρων γενέσεως· φησὶ γὰρ Μωσής· Καὶ ἔθετο αὐτοὺς ἐν τῷ οὐρανῷ· δηλῶν κάτω, ἢ ἔξω τῆς ὀροφῆς τοὺς πίνακας αὐτῶν γράφων· καὶ εἶθ' οὕτως ὑποτίθενται αὐτῷ. ΠΕΥΣΙΣ ΙΔ'. Ὁμοῦ τοὺς δύο έπηξεν, ἢ ἀλλήλων αὐτοὺς διέστησεν; Απόκρισις. Καὶ μετὰ τὴν τῆς γῆς διακόσμησιν ὁ ἥλιος παρή χθη, ἵνα μὴ φωτὸς ἀρχηγὸν αὐτόν τινες ὀνομάσωσι, μήτε τῶν ἐκ γῆς φυομένων δημιουργόν. Πρῶτον μὲν γὰρ τοῦ φωτὸς ἡ φύσις παρήχθη· τῇ δ' δὲ ἡμέρᾳ τὸ ἡλιακὸν τοῦ σώματος ὄχημα εἶναι τῷ πρωτογόνῳ φωτί παρεσκεύασται, ὥσπερ τις λύχνος διὰ ἐπιτεθησήμενον αὐτῷ πῦρ. Ὥσπερ δὲ ἕτερον μὲν ἡ λευκότης, ἕτερον δὲ τὸ λελευκασμένον σῶμα· οὕτω καὶ ταῦτα διάφορα όντα ήνωνται, εἰ καὶ ἀδιαίρετά εἰσιν. Αλλ' ἅτινα ἡμῖν τῇ ἐπινοίᾳ εἰσὶ χωριστά, ταῦτα τῇ ἐν εργεία διίστανται τῇ δυνάμει τοῦ ποιήσαντος· ὃς καὶ τὴν καυστικὴν δύναμιν τοῦ πυρὸς ἀπὸ τῆς λαμπρό τητος διεχώρισεν, ὡς ἐν τῇ βάτῳ καὶ ἐν τῇ καμίνῳ τῶν τριῶν παίδων οἷόν τι ἀκούομεν, καὶ τὸ ἐν τῇ φοβερᾷ κρίσει πῦρ τους δικαίους φωτίζον, καὶ Αιμπρών τοὺς ἁμαρτωλούς, ὡς μαρτυρεῖ Δαβίδ· Φωνή Κυρίου διακόπτοντος φλόγα πυρός. Ἐκ δὲ τῶν περὶ σελήνην παθῶν τῶν ζητουμένων κατάληψις· λήγουσα γὰρ, οὐ τῷ παντὶ αὐτῆς σώματι δαπανᾶται, ἀλλὰ τῷ περικείμενον φῶς ἀποτιθεμένην, καὶ προσλαμβάνειν inventas sedes imas et bases insuper alias excogi> tans, ultra quas quod succurrat nihil est; Solomone inclamante, Sublimiora te ne quaras, et profundiora te ne scruteris 53. Quæ tibi mandata sunt, illa cogita, credens conservatricem universi divinam potentiam omnia sustentare et conservare, et omnia penetrare, ad gubernandum in universa omnia. INTERROGATIO XCIII. Unde facta sunt luminaria sol et luna, et astrorum cœtus? Quod Dei quidem sit opificium scimus, sed de substantia quærimus. Responsio. Ex primigenia luce mihi videntur luminaria esse. Nam materiam lucis producens Deus, inquit, Fiai lux, et facta est lux ". Transmutans autem in varias species materiam, inquit, Fiant luminaria 60 Veluti si quis primum promat massam auri, quam in numismala secans, duo præcellere magnitudine faciat, et in orbe permagno conjungat, domusque Lecto applicet; oblectans quidem aspicientium oculos, immortalia vero faciens monumenta suæ industriæ; ipsaque procul a firmamento removens, deinceps illi subjecit. Inquit enim ipse divinorun enarrator Moses, Et fecit Deus luminaria magna“. Ilic mihi attentas aures præbe, o præclare. Nam ex ipsa elocutione manifestum faciam, luminarium creationem extra firmamentum esse. Inquit enim Moses, Et posuit ea in cœlo ", inferiora significans, aut extra tectum orbes ipsorum describens, sicque deinde ei subjecta esse. INTERROGATIO XCIV. Num simul illa duo constabilivit, aut a se invicem disjunxit? Responsio. Etiam post terræ exornationem sol productus est, ne ipsum aliqui lucis auctorem nominareut, neve de terra nascentium opificem. Primum enim lucis natura producta est. Quarto vero die solaris corporis currus primigeniæ luci paratus est, velut aliqua lucerna propter impositum sibi ignem. Quemadmodum autem aliud quidem est albedo, aliud vero dealbatum corpus: sic et hæc diversa cum sint, unita sunt, licet discreta sint. Enimvero quæ opinione nostra sunt separabilia, operatione differunt, virtute ejus qui fecit. Qui et urendi vim in igne a splendore separavit, velut in rubo et in fornace trium puerorum, cujusmodi et in terribili judicio audimus ignem fore, qui justo quidem illuminet, combural vero peccatures. Quemadmodum testatur Davides: Vox Domini perrumpentis flammam ignis *ª. Eorum vero quæ de passionibus lunæ quæruntur, brevis comprehensio est, quod deerescens non toto corpore suo consumatur, sed circumjacente luce deposita, rursusque assumpta, de- ** Eccli. 111, 22. 39 Gen. 1, 3. 60 ibid. 14. σε ibid. 16. 69 ibid. 17. 68 Psal. ΙΙΙ, 7.

S. CAESARII,GREGORII FRATRIS, trementi et incrementi species præbeat. Potest enim in aere puro videri ejus obscuratio tanta circumferentia circumscripta, quanta in pleniluniis øst. Idem intelligas de sole, nisi quod hic quod semel accepit, id inseparabile habet; illa vero assidue induitur et exuitur. Et hæc de sole dicta creduntur. Porro situm eorum ex Mosaico scripto intelligamus. Inquit enim: Et fecit Deus duo luminaria magna, et posuit ea in firmamento: luminare magnum in dominium diei, et luminare minus in dominium noctis ". Ergo sibi invicemn e regione opposita locavit, illum quidem in regione matutina, hanc vero in vespertina. Et illum quidem qui diei præesset hanc vero quæ nocti. Ut sibi ex opposito currentes, ille quidem per diem nocturnum, hæc autem per noctem diurnam, ad eumdem pertingant ortum. Ut inclinante die, hæc in sumnium ortus matutini veniat, agens velut regina, splenderibus noctem exhilarans. Ille vero tenebris ingravescentibus ad idem centrum appellens, veluti rex præ. sidentia sua regionem omnem quæ sub cœlo est, illustret. Ut sit illius quidem ortus, hujus occasus; el hujus præsidentia, illius subtractio. Ut perficiatur illud, Dominentur diei el nocui 8. INTERROGATIO XCV. Quomodo cuin elapsi essent dies ab ortu rerum quatuor, plena erat Juna, et totum mundum illustraþat, non aliter ac si dies quindecim elapsi fuissent? Quomodo vero hodie cum itidem quatriduana est, non similiter per noctem illuminat mundum? Responsio. Quatriduana quidem respectu præcedentis conservorum ortus dicitur, non quasi quatriduana fuerit, quæ postmodum creata apparuit. Enimvero cum condita est, perfecta erat. Non enim debuit mutilatum, aut semiperfectum esse divinum opus, Quod autem nunc non talis conspicitur, quando quatriduana est, ne quæstione quidem dignum arbitror, si nostram imaginem consideremus. Perfectus enim primus pater noster Adamus creatus, perfectam quoque vitæ consortem accipit. Atqui videmus illorum posteros non eamdem servare æqualitatem magnitudinis, neque item ad generandum progredi, nisi prius processu temporis ad debitam pervenerint magnitudinem. Posteaquam autem hanc assecuti fuerint, interventu mortis in terram rursus desinunt. Paulo post vero per resurrectionem renascuntur, deposito et denuo induto corpore, juxta lunæ similitudinem. Undecim autem dies quibus superavit solem, non substantia, sed natura rependit ei, per quenlibet mensein dies viginti novem et dimidium numerans, et trecentos quinquaginta quatuor dies absolvens per anni circuitum, secundum lebræam supputationem. Non enim norunt illi menses Romanorum, qui apud nos sunt, solum scquentes lunam. • Gcn. 1, 10, 17. es ibid. 18. πάλιν, ἐλαττώσεως καὶ αὐξήσεως τὰς φαντασίας ταρ έχεται. Εξεστι γὰρ ἐν καθαρῷ τῷ ἀέρι ἰδεῖν τὸ ἀλαμπὲς αὐτῆς, ὑπὸ τοσαύτης αψίδος περιγραφό μενον, ὁπόσης ἐν πανσελήνοις. Τοιοῦτον νόει ἐπὶ τοῦ ἡλίου· πλὴν, ὁ μὲν ἅπαξ λαβὼν, ἀχώριστον έχει αύ τήν· ἡ δὲ συνεχῶς ἀμφιαζομένη καὶ ἀποδυομένη. Καὶ τὰ περὶ τοῦ ἡλίου εἰρημένα πιστούται. Ἐκ τοῦ Μωσαϊκοῦ γράμματος τὴν θέσιν αὐτῶν νοήσωμεν· φησί γάρ· Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τοὺς δύο σωστή ρας τοὺς μεγάλους, καὶ ἔθετο αὐτοὺς ἐν τῷ στερεώματι, τὸν φωστῆρα τὸν μέγαν εἰς ἀρχὰς τῆς ἡμέρας, καὶ τὸν φωστῆρα τὸν ἐλάσσω, εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτός. Αντιπροσώπους τοίνυν ἀλλήλων αὐτοὺς ἔθετο, τὸν μὲν ἐν τῇ ἑών, τὴν δὲ ἐν τῇ ἑσπέρᾳ, ἐκεῖνον μὲν τῆς ἡμέρας ἄρχειν, ταύτην δὲ τῆς νυκτός· ἵνα ἑαυτοῖς ἀντιθέοντες, ὁ μὲν διὰ τοῦ ἡμερονυκτίου, ἡ δὲ διὰ τοῦ νυχθημέρου, ἐπὶ τὴν μίαν φθάτῃ ἀνατολήν· ὅπως ἡμέρας κλινούσης, ἡ μὲν ἐπὶ τὸ ἄκρον τῆς ἑψας γένηται οιονεί βασίλισσα ἔχουσα, καὶ ταῖς αὐγαῖς τὴν νύκτα φαιδρύνουσα· ὁ δὲ τοῦ σκότους ὑπονοστούντος ἐπὶ τὸ αὐτὸ κέντρον ἐλάσας, οἷον ἄναξ τῇ προεδρία τὴν ὑπ' οὐρανὸν καταστράπτη, ὥστε ὑπάρχειν ἐκείνου μὲν τὴν ἀνατολήν, ταύτης δύσιν· ταύτης δὲ τὴν προεδρίαν, ἐκείνου ὑποστολήν, ὅπως πληρωθῇ τὸ, Αρχέτωσαν τῆς ἡμέρας, καὶ τῆς νυκτός. ΠΕΥΣΙΣ ΚΕ'. Πως τεταρταία οὖσα τότε, πανσέληνος ἦν, πάντα τὸν κόσμον καταυγάζουσα, ὁμοίως τοῦ πέντε καὶ δεκαταία γενέσθαι; πῶς δὲ σήμερον τεταρταία πά λιν οὖσα, οὐχ ὁμοίως διά νυκτός καταλάμπει τὸν κόσμον; Απόκρισις. Τετραήμερος μὲν παρὰ τὴν προηγουμένην των συνδούλων γένεσιν λέγεται. Οὐχ ὡς δὲ τέτταρας μὲν ἔχουσα ἡμέρας, κτισθεῖσα ὕστερον ἐξεφάνη, ἀλλ' ἡνί και εδημιουργήθη, τελεία ὑπῆρχεν· οὐ γὰρ ἔδει ἠχρω τηριασμένον ἢ ἡμιτελὲς ὑπάρχειν τὸ θεῖον δράμα. Το δὲ μὴ τοιαύτην νῦν τεταρτοῦσαν ὁρᾶσθαι, οὐδὲ ζητή σεως ἄξιον οἶμαι, τῆς ἡμετέρας εἰκόνος ἐν αὐτῇ όρω μένης. Τέλειος γὰρ ὁ προπάτωρ ἡμῶν 'Αδάμ δημι ουργηθείς, τελείαν καὶ τοῦ βίου κοινωνόν κομίζεται καὶ ὁρῶμεν τοὺς ἐκείνων διαδόχους μὴ τὴν ἰσότητα σώζειν τοῦ ἐκείνων μεγέθους, αὖθις τοῦ εἰς γένεσιν παρελθεῖν, πρινὴ διὰ τῆς τῶν χρόνων παραδρομής ἐπ' ἐκεῖνο φθάσῃ τὸ μέγεθος· ἐπειδὰν δ' ἐν τούτῳ γένηται, διὰ θανάτου πάλιν εἰς γῆν ἀπολήγει μετά βραχὺ δὲ πάλιν τῇ ἀναστάσει γεννᾶται, ἀποτιθέμενος καὶ ἐπαμφιεννύμενος τὸ σῶμα κατὰ τὴν εἰκόνα τῆς φαίνακος. Τὰς δὲ ἔνδεκα ἐκείνας ἡμέρας ἂς ἐπλεονέκτησε τὸν ἥλιον, οὐ τῇ ὑπάρξει, ἀλλὰ τῇ φύσει ἀπο· τίννυσιν αὐτῷ, δι' ἑκάστου μηνός εἰκοσιεννέα ήμισυ ἡμερῶν ἀριθμουμένη, καὶ τριακοσίας πεντήκοντα τέσσαρας ἡμέρας ἀποτελοῦσα τῇ περιόδῳ τοῦ ἔτους, κατὰ τὴν Ἑβραῖδα ψῆφον. Οὐ γὰρ ἴσασιν ἐκεῖνοι τοὺς καθ᾿ ἡμᾶς Ῥωμαίων μῆνας, τῇ μήνῃ ἑπόμενοι μόνῃ.

ΠΕΥΣΙΣ 45'. DIALOGUS 1. Τί ἐστι τὸ, Εστωσαν εἰς σημεῖα, καὶ εἰς και μους, καὶ εἰς ἡμέρας, καὶ εἰς ἐνιαυτούς; Επειδή τινες λέγουσι πολλὰ ἐκ τῶν στοιχείων τεκμαίρεσθαι περὶ τῆς ἀνθρωπίνης γενέσεως. Απόκρισις. Οἱ μὲν ματαιόφρονες αστρολογίαις την σφῶν γέν νεσιν ἐπιγράφουσιν. ()τι δὲ οὐχ οἷόν τε ἀπὸ ἄστρων σημειώσασθαί τι περὶ τῆς βροτῶν ζωῆς, μαρτυρεί Ησαΐας, φάσκων • Αναστήτωταν οἱ ἀστρολόγοι τοῦ οὐρανοῦ, οἱ βλέποντες εἰς τοὺς ἀστέρας, καὶ αναγγειλάτωσαν τί σοι μέλλει γίνεσθαι. Μικρόν δὲ ὕστερον πλατύτερον ἐκθήσομαι τοὺς ἐκείνων μύο βους. Τὰ δὲ σημεῖα τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῶν ἄστρων εἰκότως λεχθείη, όμβροι, πνεύματα, χειμῶνες, ἔαρ. Ταῦτα ἐκ τῶν ἄστρων παιδευόμεθα, Θεοῦ φιλανθρω πίαν· ὅπως ὁ ναυτίλος ἐρῶν τὸ σημεῖον, ἐπὶ λιμένα οἰακίσας τὴν ναῦν, ἀποδράσῃ τὸ ναυάγιον· ῖνα ὁ γηπόνος τῷ ἐτησίῳ σημείῳ ἑπόμενος, διασκάψῃ τὴν ἄρουραν· ἵνα ὁ ἐδίτης βραχεῖ ἐν τῷ πανδοχείῳ μεί νας διαφύγῃ τῆς ἐπομβρίας ήτοι χαλάζης τὴν ἔφοδον. Γίνεται σημεία καὶ πολέμων καὶ εἰρήνης· ταῦτα καὶ ὁ Σωτὴρ ἐβεβαίωσε θεηγορῶν πρὸς Ἰουδαίους. ΠΕΥΣΙΣ ΙΖ'. Τί οὖν; αὐτὸ νομίζεις ὑπάρχειν καιρὸν καὶ σημεῖον καὶ χρόνον; καὶ πῶς τὴν διαφορὰν δηλοῦσα ἡ Γραφή λέγει· Καὶ ἔστωσαν εἰς σημεῖα, καὶ εἰς καιρούς, καὶ εἰς ἡμέρας, καὶ εἰς ἐνιαυτούς; Απόκρισις. Ἕτερον μὲν χρόνος, θάτερον δὲ καιρό; τὸ μὲν γὰρ μήκους ὑπάρχει σημαντικὸν, τὸ δὲ εὐκαιρίας. Οὐ γάρ φαμεν· Χρόνος ἐπέστη ἀμητοῦ ἢ τρυγητοῦ, ἀλλὰ, καιρός· οὐδὲ, Χρόνος γῆμαι τὴν νεάνιν, ἀλλὰ, και ρός· τοῦ σοφοῦ Σολομῶντος ταῦτα παιδεύοντος. Σημεῖα δὲ τῶν ἄστρων τάδε φημί· ἀνατολὴν πλειάδος, ἀρχὴν ἀμητοῦ καὶ ποντοπορίας· δύσιν δὲ, τοὐναντίον· ἢ μὲν γὰρ συνάγει, ἡ δὲ σκορπίζει ταῖς ἀρούραις τὰ σπέρματα. Τὸ δὲ, εἰς ἡμέραν, τὴν ἐκ περιόδου τῆς ἑβδομάδος, ἡμέραν τοῦ σαββατισμοῦ φημι. Πᾶσα γὰρ ἑορτή, ἀνοχὴν τῶν πόνων ἔχουσα, Σάββατον παρ' Εβραίοις προσαγορεύεται· ὅπερ αὐτοῖς παρὰ τὸν ἑβδομαδικὸν κύκλον τρὶς τοῦ ἔτους ἐπιτελεῖται. Πολ λάκις παρὰ τὸ κύριον Σάββατον. Ημέρα γὰρ Σα6βάτου καὶ ἡ ᾿Αζυμοβορία· ὁμοίως τῆς Πεντηκοστῆς· ὡσαύτως ἡ τῆς Σκηνοπηγίας· καὶ ἔξω τῆς κυρίως Σαββάτου διὰ τῆς χρονικής περιόδου εἰ ἐμπέσῃ αὐτ τοῖς ἡ ἑορτὴ, Σάββατον ἡμέραν προσαγορεύουσιν· ὅπερ σαφηνίζων ὁ ὑψηλὸς Ματθαῖος, Δευτεροπράτῳ φησί, Σαββάτῳ· τὴν ἡμέραν δηλῶν τὴν μετὰ τὸ κύριον Σάββατον αὐτοῖς δι' ἑορτῆς ἀργουμένην. Μήνας τοίνυν ἡ σελήνη ἀποτελεῖ, ἐνιαυτούς δὲ ἥλιος· ἡ μὲν ἐκ περιόδου ἡμερῶν πληρηφαής γενομένη, ὁ δὲ ἐκ περιόδου μηνῶν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ σε Gen. 1, 14.` «Isa. xlvii, 43. «Luc. vi, 1. INTERROGATIO XCVI. Quid est hoc, Sint in signa et in tempora, el in dies, et in annos? Si quidem asserunt aligul multa ex principiis istis judicari de humana nativitate. Responsio. Circumscribunt quidem suam nativitatem astrologicis supputationibus vani homines. Quod vero ex astris non possint quidquam portendere de mortalium vita, testatur Isaias, dicens: Surgant astrologi cœli qui stellas intuentur, et annuntient tībi quid futurum sit. Sed paulo post latius illorum fabulas explicabo. Signa vero cœli et astrorum merito recenseantur, imbres, flatus, tempestates, ver. Hæc ex astris discimus per Dei erga genus humanum bonitatem, ut in mari nauta, signum videns, ad portum navem dirigens, naufragium effugiat, ut agricola anniversarium etesiarum signum secutus, fodiat arvum, ut viator in diversorio minus diu moratus effugiat ingruentem imbrem aut grandinem; fiunt signa et belli et pacis, quæ ad Judzos concionans confirmavit Servator. INTERROGATIO XCVII. Quid igitur? num idem putas esse temporis articulum et signum et tempus? atqui quomodo Seriplura differentiam iudicans, inquit: Et sint in signa, et in tempora, et in dies, et in annos? Responsio. Aliud quidem est tempus, aliud vero temporis articulus. Nam illud quidem prolixioris spatii significationem habet, hoc vero opportunitatis. Ne que enim dicimus: Instat spatium temporis messis, aut vindemic, sed opportunitas; neque spatium temporis ut nubat puella, sed tempestivum est: quæ quidem nos sapiens ille docet Salomon. Signa autem astrorum illa dico: ortum quidom Pleiadis, initium messis et navigationis; occasum vero, diversum. Nam ille quidem congregat, hic vero spargit in arvis semina. Illud autem, in diem, quæ periodo septimana constat, diem sabbatismi. dicit. Omnia enim festa laborum intermissionem habentia, sabbatum apud Hebræos appellantur: quorum ab ipsis præter hebdomadarium cyclumn tria in anno perficiuntur. Aliquoties etiam præter quam proprie dictum Sabbatum. Dies enim Sabbati erat et tempus quo vescebantur infermentatis: similiter et Pentecostes: ad eumdem modum et Scenopegiae. Et extra proprie Sabbatum dictum, si temporis periodo incidat ipsis festumn, Sabbatum diem appellant; quod declarans eximius apostolus Matthaeus, Sabbato secundo primo, inquit ": eum diem significans, qui post Sabbatum proprium Δευτεροπρώτῳ. Lapsus memoria hic videtur Cesarius. Hanc enim vocem unus Lucas vι, 1, Usurpal. by Google

κέντρου τῆς ἑας καθιστάμενος, τὰς τροπάς φυλάςσων ισημερίας θέρους τε καὶ φθινοπώρου. ipsum per festum otio vacabat. Proinde menses luna perficit, annos autem sol: illa quidem per periodum dierum plena facta: hic autem ex periodo mensium in eodem centro ortus matutini constitutus, conversiones cervans æquinoctii, æstatis et autumni. INTERROGATIO XCVIII. Estue sphæra cœlum, aut hemisphærium, quod actum circulari motu solemn sub terram ferat, aut alio modo cursum ei tribuat? Responsio. In his utrisque ab eximio Isaia instituamur, qui clanat: Qui constituit calum velut laquear, et extendit ipsum velut pellem ". Quod igitur consistit, non movetur circulariter: quod expansum est, non subbus fertur. Principium igitur habet coelum et terminum. Non enim inquit Scriptura, ascendit sol, sed, Egressus est supra terram, et Lot ingressus est Segorem: mon globum, sed laquear esse confirmans. Et Davides inquit in carminibus: vertice cœli egressus ejus; non ascensus; et occursus ejus usque ad summum cœli”; non autem de- „census ejus, aut occasus, ne ipsum percurrentem circulariter moveri faciat. Et iterum: Et ipse, inquit, relut sponsus, non ascendens, sed, exiens ex thalamo suo " Ipse vero concionatur Dominus, Mittet, inquit, angelos cum tuba et voce magna, et congregabunt electos ab extremo cœli usque ad extremum ejus 8. INTERROGATIO XCIX. Quomodo igitur occidit sol, si non fertur sub terram? et quinam locus est qui radios ejus inumbrat? Responsio. Peragratis celeri cursu cœlestibus terminis, postquam latus quoddam, boreale nempe clima, subicrit, elevante se Cappadocum solo, inumbratur quidem radiorum fulgor per silvas et aquas ex superna repressione firmamenti, perfractis ad latera radiis, et per eminentiam terra luce ipsius exclusa, idque secundum prius exhibitam similitudinem lampadis cujus apud nos usus est, si testa fax comprimatur, et aliqua ex parte inumbretur, ad aliquod liberum latus lux recedit. Iloc niodo etiam sol pervenit ad orientem, occulte borealem plagam permeans. Estque nobis illustris testis in rebus divinis sapiens Solomon: Oritur, inquit, sol, et occidit; ortus per occasùm graditur, et gyrans circulariter fertur ad aquilonem, et in locum suum redit ". Aspice proinde ipsum per meridiem currentem, et plagam borealem circumeuntem, ut intra præscriptum að oriente feratur. INTERROGATIO C. Si absque intermissione cursus ejus est, quomodo · æstate quidem majores nobis dies efficit, hieme vero minores? Responsio. Eo quod non ab eodem centro semper procedit; 69 Isa. IL, 22, sec. LXX. το Gen. xis, 23. * Eccle. 1, 5, 6. ΠΕΥΣΙΣ ΕΙ. Σφαῖρά ἐστιν ὁ οὐρανός, ἡ ἡμισφαίριο, κυλιόμενον τὸν ἥλιον, ὑπὸ τὴν γῆν φέρον, ἢ ἄλλως αὐτῷ τὴν δρόμον παραχωρούν; Απόκρισις. Αμφω τῷ ὑψηλῷ Ησαΐα στοιχήσωμεν, δια δην βοῶντι· Ὁ στήσας τὸν οὐρανὸν ὡσεὶ καμάραν, καὶ διατείνας αὐτὸν ὡς σκηνήν. Τὸ ἑστὼς οὖν οὐ κυλινδείται· τὸ διαταθὲν οὐχ ὑποφέρεται Αρχὴν τοίνυν ἔχει οὐρανὸς, καὶ πέρας. Οὐ γάρ φη σιν ἡ Γραφή, Ανῆλθεν ὁ ἥλιος, ἀλλ', Ἐξῆλθεν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ Λὼτ εἰσῆλθεν εἰς Σηγώρ· οὐ τὴν σφαίραν, ἀλλὰ τὴν καμάραν βεβαιοῦσα. Καὶ Δαβίδ φησιν ἐν μελωδίαις· Ἀπ᾿ ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ ἡ ἔξοδος αὐτοῦ· οὐχὶ δὲ ἡ ἄνοδος· Καὶ τὸ κατάντης μα αὐτοῦ ἕως άκρου, οὐχὶ δὲ ἡ κάθοδος αὐτοῦ ἢ ἡ κατάδυσις· ἵνα μὴ σφαιροκυλιστον καταστήσῃ αὐτὸν διαθέοντα· καὶ πάλιν, Καὶ αὐτὸς, φησὶν, ὡς τιμ φίος, οὐκ, ἀνερχόμενος, ἀλλ' ἐκπορευόμενος ἐκ παστοῦ αὐτοῦ. Αὐτὸς θεηγορῶν ὁ Κύριος, Απο στελεῖ, φησί, τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ, μετὰ σάλπιγ γος καὶ φωνῆς μεγάλης, καὶ συνάξουσι τοὺς ἐκλεκτοὺς ἀπ᾿ ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ ἕως ἄκρον αὐτοῦ. ΠΕΥΣΙΣ ΚΘ'. Πῶς οὖν δύνει ὁ ἥλιος, εἰ μὴ ὑπὸ γῆν φέρεται; καὶ τίς τόπος ὁ τὰς ἀκτῖνας αὐτοῦ σκιάζων; Απόκρισις. Ωκυποδήσας τὰ οὐράνια τέρματα, καὶ ὑπό τινα τοῖχον, τὸ βόρειον γενόμενον κλίμα, υπερανεστώτας τοῦ Καππαδοκῶν ἐδάφους, ἀποσκιάζεται μὲν τὴν ἀστραπὴν τῶν ἀκτίνων ταῖς λόχμαις καὶ τοῖς ὕδασι, τῷ ὑπερτερούντι πιεσμῷ τοῦ στερεώματος, δικαλι μένων τῶν μαρμαρυγῶν ἐπὶ τὰ πλάγια, καὶ τῇ ὑπερ οχῇ τῆς χέρσου τὴν φαῦσιν εἰργόμενος, κατὰ τὴν προεκδοθεῖσαν εἰκόνα τῆς παρ' ἡμῖν λαμπάδες· ἄνω Δεν τηγάνι οστράκῳ τινὶ τοῦ πυρτοῦ πιεζομένου, καὶ ἔμπροσθέν τινι σκιαζομένου, ἐπὶ τὸ ἐλεύθερον λοιπὸν τῶν πλαγίων τῆς λαμπρότητος χωρούσης Καταλαμβάνει οὗτος ὁ φωστήρ τὴν ἑψαν, κρύδδιν περιθέων τὸ βόρειον μέρος· καὶ μάρτυς ἡμῖν ἀξιά γαστος ὁ τῶν θείων σοφός Σολομών. Ανατέλλει γάρ, φησὶν, ὁ ἥλιος καὶ δύνει· ἀνατέλλων πορεύσ ται κατὰ δύσιν, καὶ κυκλῶν κυκλοῖ πρὸς βορράς, καὶ εἰς τὸν τόπον αὐτοῦ ἕλκει. Αθρει δὲ οὖν αὐτ τὸν τὴν μεσημβρίαν διαθέοντα, καὶ τὸν βορρᾶν κυ κλοῦντα, ἵνα έμπροθέσμως ἐπὶ ἑας γένηται. ΠΕΥΣΙΣ Γ'. Εἰ ἄπαυστος αὐτοῦ ἐστιν ὁ δρόμος, πῶς θέρος μὲν μεγάλας ἡμῖν τὰς ἡμέρας ἐργάζεται, χειμῶνος δὲ μικροτέρας; Απόκρισις. Ἐπεὶ οὐκ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ κέντρου ἀεὶ πρόεισιν, ἀλλ' τι Psal: xvi, 7 73 ibid. 6. ** Matth. xxiv, 31.

DIALOGUS II. ἐγγὺς τὴν μεσημβρίαν γενόμενος, οὐ τὴν ὑψηλὴν, ἀλλὰ τὴν πλαγίαν ἐλθών, βραχυτέρας τὰς ἡμέρας ἐργάζεται. Δύνας δὲ τῷ ἄκρῳ τοῦ ἑσπερίου κλίματος, κυκλοῖ διὰ τῆς νυκτὸς πᾶσαν τὴν δύσιν καὶ "Αρκτον, καὶ τὴν εαν, ὅπως φθάσῃ πάλιν τὸ ἄκρον τῆς μετ σημβρίας, ἐκεῖθεν πάλιν τῆς ἡμερινῆς ὠκύτητος ἀρχόμενος. Οθεν εἰκότως συμβαίνει την νύκτα μηκύνεσθαι, τὴν δὲ ἡμέραν βραχύνεσθαι. "Οταν δὲ ἰσομερῶς διὰ μέσου ἱππηλατεῖ τὸν αἰθέρα, Ισημερίαν ἐργάζεται. θέρους δὲ πάλιν κλίνας ἐπὶ τὸ βόρειον ὑψοῦται, τῆς μὲν νυκτὸς ὑφαιρούμενος, τῇ δὲ ἡμέρᾳ προστιθέμενος διὰ τοῦ βραχυτέρου ἐν τῇ νυκτὶ κύκλου. Η δὲ σελήνη, οὐ τέλειον μειουμένη ἁλίσκεται, ἀλλὰ σκιάζεται τοῦ δίσκου κατὰ μέρος, καὶ ἔστιν ἀθρῆσαι φθίνουσαν αὐτὴν καὶ λήγουσαν ὑπὸ τὸ νέφος σκιαζομένην, οἷον εἰκόνα παραπετάσματι βόμβυκος. Πάλιν δ' ἐπαμφιεννυμένη τὸ φῶς, συνελκομένου τοῦ παρα πληρώματος, δίκην βασιλίδος πρόεισιν, εναργής εἰκὼν ὑπάρχουσα τῆς ἡμετέρας φύσεως, γεννωμένη, αὐξο μένη, πληρουμένη, φθίνουσα, έλαττουμένη, δύνουσα, οὐ τέλεον δὲ ἀπολλυμένη. Παραπλησίως καὶ ἡμεῖς γεννώμεθα, αὔξομεν, πληρούμεθα ἐν γήρει, εἶθ' οὔτ τως λήγομεν τῇ ὥρᾳ τῆς ὄψεως, φθίνομεν τῇ εὐχροί, καὶ εὐανθία τῆς παρειᾶς, τὸ ἐρυθρὸν ὠχρώμενοι. Ελαττούμεθα τὴν ῥώμην τοῦ σώματος, κυρτοβατείν ἀρχόμενοι, καὶ βακτηρία ὑπερείδεσθαι, πρὸς γῆν νενευκότες, καὶ διὰ τοῦ σχήματος αὐτὴν μαρτυρόμενοι· Ἰδοὺ παραγίνομαι. Θνήσκομεν, καὶ εἰς αὐτὴν ἀπολήγομεν σώματι, οὐκ ἀπολλύμενοι πνεύματι. ᾿Αλλὰ μικρὸν ὕστερον τὸ ἀποτεθὲν ἱμάτιον τῆς σαρκὸς ἡ ψυχὴ πάλιν περιβάλλεται. Οὐ γὰρ ἐγὼ τὸ σῶμα, ἀλλ᾽ ἐγὼ μὲν ἡ ψυχή, ἐμὸν δὲ τὸ σῶμα καὶ ὅσα τῆς χέρσου ἐκφύεται· ὅθεν καὶ τοῦτο. Πάλιν δὲ μετὰ τὴν λῆξιν γεννᾶται ἡ φαίναξ, οἱονεὶ ἀναβιοῦσα τῇ ὄψει παρ ισταμένη. Ἐπεὶ καὶ ἡμεῖς ἐν τάφῳ λήξαντες πάλιν ἀναστησόμεθα, οἱονεὶ παλιγγενόμενοι, κατὰ τὴν θεηγορίαν· Οταν οὖν ἔλθῃ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῇ παλιγγενεσίᾳ τῆς ἀναστάσεως ἡμῶν τὸν καιρὸν ἐκ τούτου δηλῶν. το Matth. xix, 28. sed prope meridiem constitutus, non allain, sed obliquam incedens viam, breviores nobis dies ef ficit. Occidens vero in sunmo plage vespertinge ambit per noctem omnem occidentem, et Arctum, et orientem, quo perveniat rursus ad summuin meridiei, inde rursus diurnum celerem cursum incipiens. Unde, cu constat, accidit ut nox longior, dies vero brevior efficiatur. Quando vero æqualiter per melium agit æthera, æquinoctium perGcit. Estate vero rursus ad borealem vergens plagam elevatur; ac nocti quiden aufert, addit vero dici per breviorem noctis circulum. Luna autem non prorsus per imminutionem deficere deprehenditur, sed ex parte orbis inumbratur: ipsamque aspicere licet decrescentein atque deficientem sub nube obscuratam, quæ veluti veste bombycina rursus induta luce, attracto complemento, iustar reginæ procedit. Estque evidens imago nostræ naturæ mascens, crescens, plena, decrescens, imminuta, occidens, non tamen prorsus intercidens. Consimilitér et nos nascimur, crescimus, ad plenitudinem evadimns in senectute: ita deinde deficimus vigore faciei, decrescimus elegantia coloris, et gratia noris in vultu, rubori pallorem introducentes. Imminuimur corporis robore, incipientes incedere curvi, et inniti baculo, ad terram inclinari, et ipso habitu ipsam obtestantes: Ecce adsum. Morimur, et in ipsam desinimus corpore, non tamen intercidentes spiritu, sed paulo post deposito carnis pallio rurbus anima vestitur. Non enim ego sum corpus, ego quidem anima, meum autem hoc corpus, et quæcunque ex terra nascuntur: unde et hoc rursus post interitum nascitur, ut luna quæ veluti re. viviscens, sub aspectum omnibus venit. Quandoqui dem et nos in sepulcro intereuntes, rursus resurgemus, quasi renati secundum verbum illud divimum: Quando venerit Filius hominis in regenera, lione vs : quo nostræ resurrectionis tempus signi❤ ficatur. sell ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΠΕΥΣΙΣ ΡΑ'. · Ἐπειδὴ ἠκούσαμέν σου χθὲς πρὸς τοὺς ἐρωτήσαν τὰς εἰπόντος, άψυχον εἶναι τὴν γῆν· εἰ ἄψυχός ἐστι, πῶς ἀπογεννᾷ τὰ ἔμψυχα, βοῦν, πρόβατον, λέοντα, δράκοντα, καὶ τὰ ἑξῆς γένη κτηνῶν καὶ ἑρπετῶν καὶ θηρίων καὶ τῶν λοιπῶν; Απόκρισις. Οὐδὲν τούτων, ἔμψυχον γῆν σοι ἀποδείκνυσιν· ἐπεὶ οὕτως δώσομεν πάντως καὶ τὴν ἄμπελον μετά τῶν βοτρύων ὑπολανθάνουσαν, αθρόως ἀναδοθῆναι· καὶ τὸν φοίνικα καρπῷ πλήρη ὑποφύντα τῇ γῇ, ἀθρόως ἀναπηδήσαι πρὸς τὴν ἐκφάνειαν· ἢ τὸν πυ μου πλήρη στάχυν καὶ πρὸς ἀμητὸν ἕτοιμον, Πυρόν. Forte πυρών. Επιτ. DIALOGUS II. INTERROGATIO CI. Quandoquidem audivimus heri te ad eos qui quæsiverant,` dicentem, inanimatam esse terram; si inanima est, quomodo generat animata, bovem, ovem, leonem, draconen el catera genera pecorum, et reptilium, et bestiarum? Responsio. Nihil horum animatam terram esse démonstrat: siquidem hoc modo concedemus omnino et vilem cum botris delitescentem, confestim proferri; ct palmam arborem fructum plenum proferentem sub terra mox exsilire ut appareat; aut tu triticum plenam spicam et ad messem paratam subtus pro-

tendat, rursusque divino præcepto oriatur. Verum non habet rationem similitudo. Nam si terra animala ex eo est, quod animata profert, se ipsam anima destituit. Nam qui animam educit, sive suam sive proximi, mortuus omniuo et exanimnis est, vitalem causam ejiciens. INTERROGATIO CIL Num igitur, quandoquidem homines viventia et animata generant, edito in lucem infante inanimus relictus est? Responsio. Verum nihil aliud quam organum homo generat, animam autem immittit Deus. Nusquam enim in Scriptura dictum est: Producat mulier animam viventem; neque quod Eva concipiens, aut Sara, aut Elisabeta produxerit animam, sed quod genuerit infantem puerum. Cur cæteroqui plurimæ matres generant sola corpora, anima destituta, siquidem poterant animatun producere ſetum? Aut quare fetum mortuum enixæ, super eo lugent et plorant, et non mox animam indunt mortuo: si quidem denuo fas erat animam generare? Quomodo vero quodvis animatum ferro dissectum aut laniatum, mox sanguinem profundit instar torrentis, et circumquaque rubefacit subjectum? terra vero `arata pastinoque dissecta, et in puteum effossa non clamat, ron reddit sanguinem, non rubefit, non contradicit percussoribus, ut animata omnia solent? Quomodo vero allium et cepa, aut aliæ plantae cultro vel falce amputata sanguine non perfunduntur, si quidem animatæ sunt secundum Manichæos vaniloquos et stultos, qui fetidam maledicentiam in suis animabus circunferunt? Omue autem animatum terrenum et marinum omnino crit et sanguinem habens. Non igitur aniınata terra est, neque quidquam plantarum, aut lumina· rium. Nusquam enim de his inquit pagina sacra, quod inspiraverit ipsis flatum vitæ, quemadmodum inquit de homine. Absit igitur a te procul quæso illorum dementia et delirium. Omne enim animal sibi simile generat, bos bovem, similiter et equus equum, et caprea, et tigris, et oneribus portandis destinata jumenta, bestiæque crudivoræ, unumquodlibet suam naturanı camque solam generat. Quomodo igitur terra cum unius naturæ sit, tot queat animas generare alterius generis et inæ. qualium animalium, nisi divino mandato animarentur quæ iude producuntur? Quomodo vero et aquæ eidem divino jussui obnoxia, cum sint unius nature mollis et fusæ, innumera genera natutilium aminatorum, caterorumque et aliorum pisciunt cartilagineorum in uno temporis momento consimiliter cum terra excreverunt? Qui res mollis et fuida produxit corpora animata, solidaque et lapidea, in abysso fluitantia, adæquata montibus magnitudine, cujusmodi sunt phocar, balenæ, priones, gauri, etc., horribilia dictu et aspectu in profundo degentia animalia, quorum non est præsentis temΕξέῤῥωσε. Forte εξέρρευσε. Epir. ὑποκεχῶσθαι, καὶ αὖθις τῷ θείῳ προστάγματι ένα τείλαντα. Αλλ' οὐκ ἔχει λόγον ή παροιμία. Εἰ γὰρ έμψυχος ἡ χέρσος ἐκ τοῦ ἀποβρᾶσαι τὰ ἔμψυχα, ἔρη μον οὖν ἑαυτὴν κατέλιπε τῆς ψυχῆς. Ὁ γὰρ ἐξάγων ψυχήν, εἴτε τὴν σφετέραν, εἴτε τοῦ πέλας, νεκρὸς καὶ ἄψυχος πάντως υπάρχει, τὸ ζωτικὴν αἴτιον ἐκβαλών, ΠΕΥΣΙΣ ΡΒ. Τί οὖν; ἐπειδὴ ἄνθρωποι ζῶντα καὶ ἔμψυχα γεν νῶσιν, ἄρα προελθόντος τοῦ βρέφους άψυχος κατο ελείφθη; Απόκρισις. Αλλ' ὁ ἄνθρωπος ὄργανον γεννᾷ, τὴν δὲ ψυχὴν τὸ Θεῖον ἐνίησιν. Οὐδέπω γὰρ τῇ Γραφῇ εἴρηται· Ἐξαγαγέτω ή γυνὴ ψυχὴν ζῶσαν· οὐδ᾽ ὅτι συλλαβούσα Εύα, η Σάρρα, η Ελισάβετ ἐξήγαγε ψυχήν, ἀλλ' ὅτι ἐγέννησε παιδίον. Διατί δὲ ἄρα πλείσται μητέρες ψυχῆς Έρημα ἀποκύουσι μόνα τὰ σώματα, είπερ ήν αὐταῖς δυνατὸν ἔμψυχον ἀποκύειν τὸ ἔμβρυον; Κατ' δὲ νεκροτοκοῦσαι, ἐπικωκύουσι καὶ ὀλοφύρονται, καὶ μὴ αὖθις τὴν ψυχὴν τῷ νεκρῷ ἐντιθέασιν, εἴπερ ἦν αὐταῖς θεμιτὸν ψυχὴν ἀπογεννᾷν; πῶς δὲ παντὸς ἐμε ψύχου σιδήρω τεμνομένου ἢ ἀμυσσομένου, αὖθις τὸ αἷμα προχεῖται κρουνηδόν, καὶ περιφοινίστει τὸ ὑποκείμενον· ἡ δὲ χέρσος ἀρουμένη, καὶ λίσγῳ διαιροιμένη, καὶ εἰς φρέαρ ορυττομένη, οὐ βολ, ούχ αίμα ῥαγεῖ, οὐ περιφοινίττεται, οὐ καματοῖ τοὺς πταίοντας, καθάπερ τὰ ἔμψυχα πάντα πέφυκε; πῶς δὲ τὰ σκό ροδα, ή κρόμμυα, ἢ τὰ λοιπὰ τῶν φυτῶν μαχαίρι 1 δρεπάνῃ τεμνόμενα, οὐχ αἱμάττεται, είπερ έμψυχα ὑπάρχει, κατὰ Μανιχαίους τοὺς εἰχαιολόγους καὶ ματ ταιόφρονας, τοὺς τὴν ἐκείνων δύσοδμον κακοφημίαν ἐν ταῖς σφῶν ψυχαῖς περιφέροντα;; Πᾶν δὲ ἔμψυχον χερσαίόν τε καὶ ἐνάλιον πάντως ἔσται καὶ ἔναιμον. Οὐκ ἔμψυχος τοίνυν ἡ γῆ, οὐδέ τι τῶν φυτῶν, ἡ φωστήρων. Οὐδέπω γὰρ περὶ τούτων φησὶν ἡ θεία Πυκτή, ὅτι ἐνεφύσησεν αὐτοῖς πνοήν ζωής, καθάπερ ἐπὶ τοῦ ἀνθρώπου φησίν. Απαγε οὖν τῆς ἐκείνων παροινίας, καὶ φρενήτιδος, ἀξιῶ. Πᾶν γὰρ ζῶαν ἑαυτῷ ὅμοιον γεννά, βοῦς βοῦν, καὶ ἵππος ὁμοίως, καὶ δορκάς καὶ τίγρις καὶ τὰ ἀχθοφόρα τῶν ὑπο ζυγίων, καὶ αἱμοβόρα των θηρίων, ἕκαστον της οικείας φύσεως καὶ μόνης υπάρχει γεννητικόν. Πώς οὖν ἡ χέρσος οἷα τε ἦν μιᾶς ὑπάρχοντα φύσεως, το σαύτας ἀπογεννῆται ψυχάς, ἀλλογενῶν καὶ ἀναμοίων ζώων, εἰ μὴ τῷ θείῳ προστάγματι ἐμψυχοῦτο τὰ ἐκβραττόμενα; πῶς δὲ καὶ τὰ ὕδατα τῷ αὐτῷ ὑπείκοντα θεσπίσματι, μιᾶς ὑπάρχοντα φύσεως, μα λακῆς τε καὶ ῥυτής, μυρία γένη πλωτών εμψύχων. κητῶν τε καὶ σελαχῶν, ἐν μιᾷ καιροῦ ῥοπῇ ομοίως τῇ γῇ ἐξωμόρξατο; ή μαλακή τε καὶ αυτή σώματα εμψυχωμένα, στεῤῥά τε καὶ πετρώδη ἐννηχόμενα τη ἀδύσσῳ, ὄρεσι τῷ μεγέθει παρισούμενα, φώκει καὶ φάλαινα:, πρίονες καὶ γαύροι, καὶ τὰ λοιπὰ φρικώδη τῇ κλήσει καὶ ὄψει ἐμβύθια ζῶα, ἅπερ οὐ τοῦ παρ ὄντος καιροῦ ἀνερμηνεύειν; Πῶς οὖν, είπερ μία φύ σις ἔμψυχος τὸ ὕδωρ, ἀναρίθμητα εξέφρασε γέν νη πλωτῶν τε καὶ πτηνών ετεροφυῆ, καὶ ἑτερόδια καὶ ἀμφίδια, νῦν μὲν ἐπὶ τῆς χέρσου, νῦν δὲ ἐν τοῖς

DIALOGUS II. ὕδασι διαιτώμενα, οι Νειλῷοι τῆς Αἰγύπτου κροκόδειλοι, οἱ ἑσπέριοι Φυσωνίται κυνοπόταμοι, οἱ Εὐφρα τήσιοι γρύπες, οι τελματήσιοι βάτραχοι, οἱ παρ' ἡμῖν ἐχῖνοι, καὶ κύκνοι; Καὶ μυρία τις εὑρήσειε τῶν ἀμφιδίων γένη, νῦν μὲν ἐπὶ τῶν λειμώνων καὶ μεδίμνων σπερμολογοῦντα, ή ποηφαγοῦντα, ἅμα τοῖς χερ σαίοις ζώοις· νῦν δὲ ἐν τοῖς ὕδασι τὰ λεπτότερα τῶν πλωτῶν διανηχόμενα κατεσθίειν, ὅπερ καὶ τὰ αἱμοβόρα τῶν χερσαίων ποιεῖν πέφυκεν. poris expositio? Quomodo igitur, si quidem una natura animata est aqua, innumera eſſuxerunt genera natatilium et volatilium, aliter nascentia, et aliter viventia, et quidem diverso victu viventia: nunc quidem super terram, nunc vero in aquis victum quærentia? Niliaci sunt in Ægypto crocodili; ad occidentalem Physonem cancs fluminei; Euphratzi gryphes, palustres ranæ, et apud nos echini et cygni. Atque innumera quis invenerit amphibiorum genera, quæ nunc quidem in pratis et medimnis semina colligunt, aut herbas comedunt, una cum terrestribus animalibus: nunc vero in aquis natantia leviores fluviatilium cibos comedunt: quod et crudivora ex terrestribus facere solent. Ἀλλ᾿ ἐπὶ τὸ προκείμενον τοὺς οἴακας τοῦ λόγου τρέψωμεν, τοῖς προφητικοῖς ἑπόμενοι δόγμασιν. Ούτ δέπω γὰρ ἔμψυχον τὴν γῆν ἀποφαίνονται, ἀλλὰ θείᾳ ῥώμῃ καὶ πνεύματι ἐμψυχοῦσθαι τὰ ἐκείνης ἀποβράσματα· τοῦ μὲν θεσπεσίου Δαβίδ μελωδοῦντος· Αποστελεῖς τὸ Πνεῦμά σου, καὶ κτισθήσονται· τοῦ δὲ Ἡσαΐου ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ διαρρήδην βοῶντος· Εγώ ὁ Θεὸς ὁ ποιήσας οὐρανὸν καὶ τὴν τῆν, καὶ διδοὺς πνοὴν ζωῆς τοῖς πατοῦσιν αὐτήν. ΠΕΥΣΙΣ ΓΓ. Οὐδὲν μυχώμενον, ἡ ὠρυόμενον, ἄψυχον λέγομεν ὑπάρχειν· πῶς ὡρυᾶται ἡ γῆ, εἴπερ άψυχος ἐστι, καὶ μυκᾶται σειομένη; Απόκρισις. Ομοίως τῇ θαλάττῃ τοῖς ὑπογείοις πνεύμασι διογ κουμένη, οἷον ῥοῖζόν τινα ἢ μυκηθμὸν ἀποδίδωσι. Καὶ γὰρ ἐκείνη πολλάκις τῇ ἀναθυμιάσει τοῦ βυθοῦ σαλευομένη καὶ ἐξοιδαίνουσα, ἦχον ἀποτελεῖ, προσαραττομένη ἑαυτὴν τρικυμίαις· τοῦ δὲ πνεύματος ἠρεμοῦντος εἴ άψυχος • βοῶσα δὲ καὶ κοιμωμένη, βαθείαν ἔχει γαλήνην. "Η δοκεῖτε τὰς ὑδρίας, ἢ τοὺς πίθους, ἔμψυχα ὑπάρχειν, ὧν ἀκούομεν ῥοιζούντων καὶ μυκωμένων τῇ τοῦ ἀερίου πνεύματος διαφοιτή σει; Στραττομένης δὲ τῆς αἰγὸς καὶ πτησσομένης πάντη δῆλον ἄψυχον ὑπάρχειν τὸ κώδιον· εἰς ἀσκὸν δ' ἐξεργασθέντος, καὶ πνεύματι διαταθέντος, εἶτα πάλιν τῷ πιεσμῷ τῶν χειρῶν ἡμῶν ἐκπνεόμενος, πῶς βοιζόν τινα, ἢ μυκηθμὸν ἀποδίδωσιν ὁ ἄψυχος; Πῶς δὲ πάλιν τῷ μουσικῷ ὑποπνέον ὀργάν. τῇ ποδηγίᾳ τοῦ ἀστάτως εφεστῶτος πᾶν μέλος διακεχυμένον, γοερόν τε καὶ ὕπτων διὰ τῶν αὐλῶν ἐκφωνῇ; ἆρ' οὖν παρὰ τούτου έμψύχους ἐροῦμεν τὰς ὑποπνεομένας τοῖς μουσικοῖς ὀργάνοις τῇ βροτῶν ἐπινοίᾳ; τὰς δὲ κιννυρικὰς χορδάς, καὶ τὰς τυμ τεχνικὰς δέρρεις τιννύσας καὶ βομβούσας, καὶ μυκω μένας τῇ ἐπαφῇ καὶ τῷ πλήκτρῳ τοῦ κατέχοντος; Οὕτως μας νόει καὶ τὴν γῆν ἐνεργείᾳ τινὸς ἑτέρου μυκωμένην καὶ σειομένην. ΠΕΥΣΙΣ ΡΔ'. Πῶς οὖν οἱ τρεῖς παῖδες πᾶσαν τὴν κτίσιν ἔμψυ χον παριστῶσιν, ᾄδοντες ἐν τῇ καμίνῳ, Εὐλογεῖτε, πάντα τὰ ἔργα Κυρίου, τὸν Κύριον· ὑμνεῖτε καὶ το Psal. cus, 30. 97 Isa. XLII, 5. Αρνᾶται. Forte ωρύεται. Eπιτ. El Forte åstí. In. PATHOL. GR. XXXVIII. Sed ad propositum sermonem gubernacula vertamus, prophetica secuti dogmata. Nusquam enim terram animatam pronuntiant, sed divina virtute et spiritu animari ex ipsa pullulantia, divino quidem Davide canente, Mittes Spiritum tuum, et creabuntur”: Isaia vero velut in persona Dei manifesto clamante Ego Dens qui feci cœlum et terram, et qui do flatum vitæ omnibus calcantibus eam”. INTERROGATio ciii. Nihil quod mugit aut rugit, inanimum esse dicimus; quomodo igitur rugit terra, si quidem inani mata est, et quomodo mugit quando concutitur? Responsio. Similiter ac mare subterraneis spiritibus intumescens, quasi stridorem aliquem aut mugitum reddit. Etenim illud sæpenumero evaporante profundi æstu commotum et exundans, sonitum efſicit, allidens semetipsum procellis vehementioribus. Quiescente vero flatu, velut inanimatum haud clamat, sed sopitum profunditatis tranquillitatem habet. Cæteroqui num putatis aquaria vasa vel dolia animata esse, quæ audimus stridentia et mugientia, cum penetrat aerius spiritus? occisa vero capra et excoriata, cuivis constat ipsam pellem inanimam esse; in utrem vero cute commutata et spiritu distenta, deinde rursus compressione manuum nostrarum emisso flatu, quomodo stridorem quemdam aut mugitum reddit inanimata? Quomodo item musico serviens instrumento, ductu hominis varie illo utentis quodvis carmen efficitur, ac tam lugubriter quam remisse per fistulas resonat? Num igitur animatas dicemus quod inflatae musicis insonant instrumentis hominum excogitatione? Item cithararum chordas, et tympanorum pelles tinnitus et sonos edunt, perque tactum ejus a quo tenentur, strepunt. Ad hunc modum cogita et terram, per alterius alicujus operationem, mugire et concuti. INTERROGATIO CIV. Quomodo igitur tres illi pueri omnem creaturam animatam innuunt, canentes in fornace: Benedicite, omnia opera Domini, Dominum, celebrate et Πτησσομένης πάντη. Forte πισσομένης, παντί. 10.

S. CÆSARII GREGORN FRATRIS exaltate ipsum in sæcula. Benedicite, angeli, cœli, terra, sol, luna, astra, rores, pluvia nivales, glacies, uires, lus, lenebra, nocles, dies, montes, colles, mare, flumina 9, et omnia quæ sequuntur? Nam hoc esse illa animata significatur. Responsio. At non omnia animata ostendit esse illorum sanctorum hymnus, præter homines, etiam bestias et cetos et cetera terrestria et aquatilia. Angeli enim benedicunt ut rationales spiritus et ministeriales; coeli autem, non sermone et voce, sed suppedita - tione imbrium et firma constitutione; sol autein et luna, exortu et mutua vicissitudine cursus el radiorum ejaculationibus. Præterea processione ordinata lucifer quidem diem annuntiat, besperus vero diversum. Pleias conspecta securitatem navigantibus pollicetur; occidens vero contrarium..... aliquando quidem ad matutinas, aliquando vero ad vespertinas partes axem flectens, noctem et lucem significat. Terra vero fructibus benigniter fovens mortales, laudat Dominum. Mare prosperitate profectionum, et lignis permeabile, piscesque nobis proferens et conservans, Dominum laudat. Animalia autem bruta, et homines: nos quidem cum ratione laudes offerimus, illa autem portantia laudantes et vota facientes, ordinate ab illis gubernata et in timore cohibita, Dominum prædicant; nihil enim minus quam pro nobis ipsis, etiam pro jutmentis orare consuevimus. INTERROGATIO CV. Si in firmamento fixa sunt astra et luminaria, consistit autem immobile, ut dicitur, caelum, quomodo currit per ipsum sol et luna, non secantes ipsius substantiam? quomodo item in glacie figi potest ignis, ita ut non solvatur? Responsio. Non sunt fixa, sed sub firmamento aptata, et feruntur quidem in æthere levitate naturæ, currunt vero sub firmamento: illius quidem refrigeratione secundum proportionem ad inferiora compulsa, verum aeris subjecta crassitudine sublata. Omnibus enim creatis levior est ignis natura, ideoque angeli etiam hanc sortiti sunt. Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos, ignis flammam " inquit in melodiis Davides. In Epistolis autem Paulus Aera superant luminaria levitate ignis. Penitus autem ad firmamentum appellere, aut ejus aliquam partem inflammare non possunt, propter aspirans desuper frigus cœlestium aquarum. INTERROGATIO CVI. At quomodo ventorum violentia in astra non impingunt, aut impediuntur cursu? Responsio. Spirant inferne flatus, et sub sole feruntur nubes, ut in allo meridie videre licet, quomodo nuτο Dan. 111, 57 seqq. το Psal. cii, 4. 'Απήνοια. Leg. ἀπήνη, currus: constellatio. Ἔλεγχον. Forte έλαχον. EDIT. ὑπερυψοῦτε αὐτόν· εἰς τοὺς αἰῶνας. Ευλογεῖτε, ἄγγελοι, οὐρανοὶ, γῆ, ἥλιος, σελήνη, ἄστρα, δρά σοι, νιφετοί, πάγοι, χιόνες, φως, σκότος, νύχτες, ἡμέραι, καὶ ὄρη καὶ βουνοί, θάλασσαι καὶ ποταμοὶ, καὶ πάντα & καθ᾿ ἑξῆς ἔμψυχα παριστώσιν; Απόκρισις Αλλ' οὐ πάντα έμψυχα δείκνυσιν ὁ τῶν θεσ σίων ὕμνος, πλὴν ἀνθρώπων, θηρίων καὶ τῶν κητών, καὶ τῶν λοιπῶν χερσαίων τε καὶ ἐνύδρων. Αγγελο γὰρ εὐλογοῦσιν, ὡς λογικὰ πνεύματα καὶ λειτουρ γικά· οὐρανοὶ δὲ οὐ λόγῳ καὶ φωνῇ, ἀλλὰ τῇ χορή γίᾳ τῶν ὄμβρων καὶ τῇ ἑδραίᾳ στάσει, ἥλιος δὲ καὶ σελήνη τῇ ἀνατολῇ καὶ ἀντιπαραδόσει του δρόμου, καὶ ταῖς βολαῖς τῶν ἀκτίνων. Δρα δὲ τῇ εὐτάκτη χορείᾳ φωσφόρος μὲν ἀνίσχων τὴν ἡμέραν εὐαγγε λίζεται, ἔσπερος δὲ τοὐναντίον. Πλειάς δρωμένη, τὸ ἀκίνδυνον τοῖς ναυτίλοις ἐπαγγέλλεται· δύνουσι δὲ, τοὐναντίον. Η ἀπήνοια ποτὲ μὲν ἐπὶ τὰ ἑσπέ ρια τὸν ἄξονα τρέπουσα, νυκτὸς καὶ ἐπιφαύσεως ὑπάρχει σημαντική γῆ δὲν τοῖς ἐκφορίας δεξιουμένη βροτούς, ὑμνεῖ τὸν Κύριον. Θάλαττα καλωδίοις καὶ ξύλοις πεζευομένη, καὶ ἰχθὺν ἡμῖν ἀποκύουσα καὶ φοροῦσα, ὑμνεῖ τὸν Κύριον· τὰ δὲ ἄλογα ζῶα καὶ ἄνθρωποι, οἱ μὲν διὰ τοῦ λόγου τους ὕμνους ἀναφέρομεν, τὰ δὲ τοὺς ὑμνοῦντας φέροντα εὐξομένους, εὐτάκτως ἡνιοχούμενα, καὶ φόβῳ χαλινούμενα, ὑμνεῖ τὸν Κύριον. Οὐδὲν γὰρ ἧττον, ὡς ὑπὲρ ἑαυτῶν, κτη μάτων εὐχόμεθα. ΠΕΥΣΙΣ ΡΕ. Εἰ ἐν τῷ στερεώματι πεπήγασι τὰ ἄστρα καὶ οἱ φωστῆρες, ἵσταται δὲ ἀκίνητος, ώς λέγεις, ὁ οὐρανός πῶς τρέχει δι' αὐτοῦ ὁ ἥλιος καὶ ἡ σελήνη, μὴ τέ μνοντες αὐτοῦ τὴν οὐσίαν; πῶς δὲ καὶ δυνατὸν ἐμπαγῆναι πῦρ, ἐκείνου μὴ λυομένου; Απόκρισις. Οὐ πεπήγασιν, ἀλλ' ὑπήρτηνται τοῦ στερεώματος ἐποχούμενοι μὲν τῷ αἰθέρι κουφότητι φύσεως, υπου θέοντες δὲ τοῦ στερεώματος· τῇ μὲν ἐκείνου καταψύ ξει ἀναλόγως πρὸς τὸ κάτω συνωθούμενοι, τῇ δὲ ὑποκειμένῃ τοῦ ἀέρος παχύτητι ἀνεχόμενοι. Πάντων γὰρ κτιστῶν κουφοτέρα ἡ τοῦ πυρὸς ὑπάρχει φύσις· διὸ καὶ ἄγγελοι ταύτης ἔλεγχον Ὁ ποιῶν γὰρ τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, καὶ τοὺς λειτουρ γοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα, φησὶν ἐν μελωδίαις ὁ Δαβίδ᾽ ἐν Ἐπιστολαῖς δὲ ὁ Παῦλος· Τὸν ἀέρα οὖν υπερίπτανται οἱ φωστῆρες κουφότητι φύσεων Προσβαλεῖν δὲ τῷ στερεώματι, ἢ παραχωνεῦσαι αὐτ τοῦ τι, οὐχ οἷοί τε καθεστήκασιν τῇ ὑπερπνεούσῃ ψυχρότητα τῶν οὐρανίων ὑδάτων. ΠΕΥΣΙΣ ΡΓ' Καὶ πῶς τῇ τῶν ἀνέμων βία τοῖς ἄστροις οὐ προσ κρούονται, ἢ τὸν δρόμον οὐ κωλύονται; Απόκρισις. Υποπνευματεῖ τὰ πνεύματα, καὶ αἱ νεφέλαι θε φέρονται τοῦ ἡλίου, ὡς ἔστιν ἀθρῆσαι ἐν σταθερ Τὸν ἀέρα... φύσεων. Hæc verba in Epistolis Paulinis nuspiam exstant.

DIALOGUS II. μεσημβρία, νεφῶν κινουμένων ὑποσκιάζεσθαι τὸν ἥλιον υπεριπτάμενον· ἡ δὲ τοῦ πνεύματος βία πρόςγειος τυγχάνουσα, εἰκότως ἐκμοχλεύει τὴν ἄβυσσον, καὶ πάσσει τὸν ἀέρα κόνει. Πῶς δὲ ἡ τῶν πνευμάτων βία ἕνα οἰκίσκον, ἢ λίθον κινῆσαι οὐχ οἷα τε ὑπάρ χουσα, κινήσει ποτέ, ἢ μεθιδρύσει τὸν πάσης πόλεως μεγέθει ὑπερέχοντα ἥλιον, ἢ τοῖς ἄστροις προσαῤῥάξειεν; ΠΕΥΣΙΣ ΡΖ. Εἰ μηδὲν πρὸς τὴν ἀναγέννησιν συντελοῦσιν οἱ ἀστέρες, οὐδὲ ἔστιν ἐκεῖθεν τὰ ἡμέτερα στοχάσασθαι, πῶς τῇ γεννήσει τοῦ Χριστοῦ ἀστὴρ ἐπανέτειλεν, ὁδη γὸς τοῖς Μάγοις γενόμενος; πῶς δ᾽ ἐκεῖνοι βασιλικὴν ἐπιγνόντες τὸν ἀστέρα, πρὸς τὴν ὁδοιπορίαν ἐκινήθη σαν, προσκυνῆσαι τὸ παιδίον ὑπὸ τοῦ ἀστέρος ἐπειγόμενοι; Απόκρισις. Σαμαριτῶν καὶ Σαδδουκαίων ἀγγέλους μὴ δεχομένων, εἰκότως ἀστέρα τὸν ἄγγελον ὁ θεῖος εὐαγγελιστής φησιν. "Αλλως τε δὲ καὶ τὸ σέβας τῶν ἄστρων, εἰς Χριστὸν ἐπισπώμενος, τῆς πολυθέου πλάνης ἀπάγων βροτούς, ὡς ἀστέρα τὸν ἄγγελον ὁδηγὸν τῆς προσκυνήσεως τίθησιν. Οὐ γὰρ ἐτέρως οἱ Μάγοι εἰς προσκύνησιν συνηγέρθησαν, ἢ ἐν φαντασίᾳ τοῦ σφῶν σεβάσματος. 'Ατονωτέρας δὲ καὶ ἀνισχύρου τῆς μα γείας γινομένης, τῇ θεανδρική γεννήσει τοῦ θεμελιώ σαντος τοὺς ἀστέρας, καὶ τάξιν αὐτοῖς ὁρίσαντος, αἰσθόμενοι οἱ ἐκεῖνοι πλανώμενοι Χαλδαίοι, καὶ ἀνασφαλίσαντες ποτνιᾶσθαι λυτῆρι τῆς πλάνης, αὐτο μολοῦσιν, εὐαγγελισταὶ καὶ πρῶτοι κήρυκες ἐθνῶν τῆς θεανδρικῆς ἐπιφοιτήσεως. Αναστάντες οὖν, τῆς προφητείας τοῦ ὑψηλοῦ Ἡσαΐου ἐπαΐοντες, βοῶντος· Παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν, υἱὸς καὶ ἐδόθη ἡμῖν, καὶ καλεῖται τὸ ὄνομα αὐτοῦ Μεγάλης βουλῆς ἄγγε λος, θαυμαστός σύμβουλος, Θεὸς ἰσχυρὸς, Εξου σιαστής, Αρχων εἰρήνης, Πατὴρ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος. Τὰ δὲ πρὸ πεντακοσίων ἐτῶν ὑπὸ τοῦ θεσπε στου προφανθέντα, καὶ μὴ ἀκούσαντες ἔργῳ παρ ἔδωκαν, τοὺς νόμῳ καὶ προφήταις σχολάζοντας ἀνοήτους Ἰουδαίους, τῇ πίστει προβαίνοντες. "Οτι δὲ οὐκ ἀστὴρ, ἀλλὰ νοερά τις καὶ λογικὴ ὑπῆρχε δύναμις ὁ τῶν Μάγων καθηγητής, ἐξ αὐτῆς παιδευόμεθα τῆς ἐκείνου κινήσεώς τε καὶ στάσεως. Τῶν γὰρ ἀστέ ρων οἱ μὲν ἀεικίνητοι, οὐκ ἠρεμοῦσι τῆς κινήσεως· οἱ δὲ ἱστάμενοι οὐ κινοῦνται. Οὗτος δὲ ἀμφιδέξιος φαίνεται, κινούμενος καὶ ἱστάμενος, καὶ ἀποκρυπτό μενος τοὺς ὁδηγουμένους· ὅπως πυθομένων αὐτῶν, Ποῦ ὁ τεχθεὶς βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων; ταραχθῇ ὁ Ηρώδης, καὶ πᾶσα Ἱεροσόλυμα, καὶ διαβοηθῇ ὁ θεῖος τόκος καὶ θρυλλούμενος ὑπὸ τῶν Μάγων, τοῦ καθηγεμόνος αὐτοῖς ἀποκρυβέντος. Πάλιν δὲ ἀναφανεῖς, ἐλθὼν ἔστη ἐπὶ τοῦ ἄντρου, οὗ ἦν τὸ παιδίον, φησὶν ὁ ὑψηλὸς Ματθαῖος. Εἰ γὰρ μὴ ἐκ διαλειμμάτων ἐφάνη, οὐκ ἂν ἐσείσθη Ἱεροσόλυμα τῇ πεύσει τῶν Μάγων, οὐκ ἂν ἐθυμώθη Ηρώδης περὶ βασιλέως ἀκούων· * νοερά τις καὶ λογικὴ δύναμις ὁ ἀστήρ ss Matth. 11, 2. "H. Forte di. Edit. bibus agitatis supervolans inumbretur sol. Flatus autem violentia terræ contermina cum sit, merito commovet abyssum, et in aera spargit pulverem. Quomodo vero latuum vis exiguam aliquam domum aut lapident movere cum non possit, movebit aliquando vel transferet solem quavis civitate majorem, aut ad astra collidel? INTERROGATIO CVII. Si nihil ad hominum nativitatem conferunt stellæ, neque possunt inde indagari quæ nobis accidunt, quomodo in nativitate Christi exorta est, quæ Magis dux viæ fieret? At quomodo illi regalem agnoscentes stellam, ad iter suscipiendum moti sunt, ad adorandum puerum per stellam deducti? Responsio. Quia Samaritani et Sadducæi angelos non recipiebant, nerito stellam angelum divus evangelista vocat. Sed et cultum astris impensum ad Christum trahens, a multorum deorum errore mortales reducendo, velut stellam ponit angelum, viæ adorationis duceni. Non enim alia re Magi ad adoratio - nem excitati sunt, quam opinione sui cultus. Cum autem remissior et infirmior magis facta fuisse! per deificati hominis nativitatem, qui stellas fundaverat, et ordinem ipsis præscripserat, re intellecta errantes illi Chaldæi, confirmato ad supplicandum animo expiato errore, sua eunt sponte, tanquem evangelista et primi præcones gentium de divini hominis adventu. Surgentes igitur prophetia cximii Isaiæ audita, clamant: Puer natus est nobis, et filius datus est nobis, et vocabitur nomen ejus, Admirabilis consiliarius, Magni consilii nuntius, Deus fortis, Dominator, Princeps pacis, Pater futuri ræculi”. Hoc autem cum ante quingentos annos ab illo viro sancto prædictum fuisset, licet illi non audivissent, tamen re ipsa demonstrarunt, legi et prophetis vacantes, Judæos intelligentiæ expertes esse, atque ita in fide pergunt. Quod vero non stella, sed intellectilis quædam et rationalis potestas fuerit ille Magorum dux, ex ipsa discimus tum motione tuin institutione. Nam stellarum illæ quidem quæ semper sunt mobiles nunquam a motu quiescunt; quæ vero fixæ sunt, non moventur. Hæc autem utrumque recipere videtur, nimirum quæ et mobilis esset et fixa, atque etiam ab iis qui ducebantur, sese subduceret: ita ut interrogantibus ipsis: Ubi est natus ille rex Judæorum *? turbatus sit rex Herodes et tota Hierosolyma, et divulgatus divinus partus, lateque sparsus a Magis, propter ademptum vie ducem. Rursus autem apparens, constitit supra antrum ubi infans erat, inquit exi mius Matthæus; nam nisi per intermissionem apparuisset, non fuisset commota Hierosolyma interterrogatione Magorum, neque irritatus fuisset He

ἐγνωρίσθη, οὐκ ἂν οἰκέτης τοῦ γεννηθέντος εδείχθη. Νῦν δὲ, ὅπερ ἐπὶ τῶν βασιλέων δρᾶσθαι πέφυκε, φωνεῖ μὲν καὶ προηγεῖται ὁ θεῖος κούρσορ ἐπὶ τὸν βασιλέα τινάς· ἐπεὶ δ' ἂν ἐπὶ τῆς πύλης των πελατών πλατειών γένωνται, ἀφίησι τοὺς κληθέντας ἐπὶ τῶν προαυλίων ἑστάναι, μέχρις ἂν μηνύσῃ τῷ βασι λεῖ τὴν αὐτῶν παρουσίαν· εἶθ' οὕτως πάλιν αὐτοῖς ἀναφανεῖς, ἐπὶ τὸν χρυσόροφον καὶ τὸν βασιλέα καθ εζόμενον προηγεῖται, ἀστὴρ μὲν φαινόμενος, ἄγγελος δὲ νοούμενος ἐθνῶν ὁδηγός. "Αλλως δε, τίς ὑμῖν δοκεῖ μείζων ὑπάρχειν ὁ ἀστὴρ, ἢ ὁ ἥλιος; Ερεῖς δὲ πάν τως. Ο ήλιος. Τις οὖν, μεσουρανοῦντος αὐτοῦ, εἰπεῖν οἷός τε υπάρχει ποίαν τῶν πόλεων ἢ κωμών δι' ἀκρι βείας καταμηνύει, ἢ τίνα οἶκον ὥσπερ δακτύλιο της μαίνει; Σύγκρινον τοίνυν ἀστέρα πρὸς ἥλιον, ὡς ἐμπίδα πρὸς ἐλέφαντα, καὶ τὸ θεῖον ἄπτρον προς τὴν πασῶν μείζονα πόλιν, ὡς πρὸς κάμηλον κώνωπα Εἰ οὖν οὐ γινώσκομεν ποίαν τῶν μεγίστων πόλεων καταμηνύει ὑπερεστὼς ὁ τῶν φωστήρων ἄναξ, πῶς τὸν ἀμυδρὸν ἀστέρα καταμηνύειν τὸ σπήλαιον φήσω μεν, εἰ μὴ ἄγγελος ὑπῆρχεν πρόσγειον τὴν ἀκροπο ρίαν ποιούμενος, καὶ μηνύων τὴν δεσποτείαν; Πανσάσθωσαν τῆς παροινίας οἱ ἀστέρα ἐπανατέλλειν τῇ ἑκάστου ἡμῶν γενέσει οιόμενος, μυθολέσαι τινές υπάρχοντες, καὶ συνεκλείπειν τῷ θνήσκοντι τὸν ἀστέρε ληροῦντες. Δύο γὰρ ἀνθρώπων ὄντων ἐν κόσμῳ, τοῦ Αδάμ φημι καὶ τῆς Εὔας. ὁ οὐρανὸς ἄστρων έπει πλήρωτο. Υδατι δὲ πάλιν ἀφανισθείσης ἐπὶ τῶν για γάντων πάσης ἐμψύχου φύσεως, πλὴν ὀγδόου του θεσπεσίου Νώε περισωθέντος, οὐ συναπήχθη τα άστρα τοῖς ἐκτριβεῖσι τῷ ὕδατι, οὐδὲ βραχύ της οικείας και ρεκινήθη τάξεως. rodes, de rege audiens. Nisi intellectilis aliqua èt rationalis potentia illa stella fuisset, non utique ejus qui natus erat, ministram se declarasset. Nunc autem quod circa reges fieri solet, vocat quidém et præcedens divinus hic cursor deducit ad regem aliquos; postquam vero ad portam latioris platex venerint, vocatos at limina stare jubet, usque dum adventum ipsoruin regi significaverit, sicque deinceps ad ipsos reversus, ad tectum aureum et ad regem intus sedentem deducit. Ita hic stella quidem conspicitur, angelus autem esse intelligitur, et gentiam dux. Quænam cæteroqui vobis videtur esse maxima stella? Num sol? Omnino dices maximum esse sidus solem. Quis igitur cum est in medio calo constitutus, dicere queat, quannam urbium aut vicorum præcise ostendat, aut quamnam domum quasi digito designet? Compara igitur stellam cum sole, velut muscam vinariam ad elephantem, et astrum divinum ad omnium maximam civitatem, veluti cum camelo culicem. Si igitur non scimus quam maximarum urbium designet superne imminens ille luminarium rex, quomodo stellam exiguam ostendere speluncam dicam, si non angelus fuit, propinquum terræ in sublimi Her faciens, et Dominum indicans? Facessant igi tur hinc cum sua dementia, qui stellam una cum uniuscujusque nostrum nativitate oriri putant, fabalosi nugatores, cum eodem moriente stellam quoque deficere delirantes. Cum enim duo tantum homines essent in mundo, Adamus inquam et Eva, plenum erat astris cœlum. Rursusque sublatis per aquas tempore gigantum omnibus animatis naturis, præter eos octo qui cum divino Noa servati sunt,non simul ablata sunt astra cum illis qui aqua deleti sunt, neque vel paululum a suo recesserunt ordine. INTERROGATIO CVIH. Quomodo vero Scriptura astrologum dicit Abrabamum? aut quomodo et alios invenimus plurimos, qui ex astris multa quæ fiunt apud nos prædicunt, veluti quod hic infans adultus, in homicidam evnsurus sit, aut adulterum; ille vero in sobrium et modestiorem et fortunatum, beneficto sideris? Responsio. Patriarcham quidem Abrahamum historia astronomum vocans, nusquam ponit ipsum pro diis hahrisse vel culuisse stellos. Verum ad agriculturam, et imbres, et siccitates tempestatesque ipse obser. vasse patriarcha creditur, ut qui patre genitus essel gentili Thare, et cum Chaldaeis versatus, qui muhitulinem deorum credebant. Non enim juxta Πλατών πλατειών. Forte πλατῶν παλατίων, νεί πλατέων παλ. Επιτ. Εμπίδα. Priores editiones έμπεδα - quae quidein vox nihil huc facit: est enim έμπεδα, Hesychio auctore, επιτηδῆ, ἀληθῆ, βέβαια, ισχυρά, ἀμετάλ λαχτα, ἀσφαλῆ. Hinc Leunclavius hiatum in sua versione relinquens, locum sic effert: Compara igitur stellam cum sole, velut... ad elephanten. Mendum itaque sustulit Croius Observ. in Nov. Test. rap. xsent, rescribeης έμπίδα. Hesychio autem εμπίς ΠΕΥΣΙΣ ΡΗ. Καὶ πῶς ἡ Γραφὴ ἀστρολόγον τὸν ᾿Αβραὰμ λέγει; πῶς δὲ καὶ ἑτέρους πλείστους εὑρίσκομεν, ἀπὸ ἄστρων πολλὰ τῶν καθ' ἡμᾶς λέγοντας, ὅτι φονικὸν ἀποδή σεται τὸ παιδίον αυξανόμενον, ἢ μοιχόν· τὸ δὲ ἕτερον, νηφάλιον, καὶ σωφρονέστερον, καὶ εὐτυχές, διὰ τὸ άστρον; Απόκρισις. Ἡ μὲν ἱστορία τὸν πατριάρχην Αβραὰμ ἀστρονό μον φάσκουσα, οὐδέπω αὐτὸν θεοποιεῖν ἢ σέβειν τοὺς αστέρας παρίστησιν, ἀλλὰ πρὸς γεωργίας καὶ ἐπομ βρίας αὐχμούς τε καὶ χειμῶνας προσέχειν αὐτοῖς ὁ πατριάρχης πιστεύεται· καὶ ταῦτα πατρὸς ὑπάρχων Ἕλληνος τοῦ Θάρρα, καὶ Χαλδαίοις συνδιάγων που λυθείαν πυρέττουσιν. Οὐ γὰρ κατὰ ἀστρονομίαν, πο dicitur κώνωψ, ή είδος ζώου, παρὰ τοῖς ὕδασι γενό μενον [γ. γεννώμ.] ὅμοιον κώνωπι, μείζον δέ. restitutio probatur Cotelerio in not. ad cap. 19 epist. S. Ignatii M. ad Magnesianos, versionemque Leunclavianam ita supplet, prout edidimus: Compara igitur stellam cum sole, velut muscam vinariam ad elephantem. Neque aliter Grabius, Spic. SS. Patr. tom. I, pag. 357, licet Croit et Cotelerii haud uneminerit.

DIALOGUS U. ἀλλὰ θεοσέβειαν πρῶτον ἑαυτῷ, εἴθ' οὕτως Ἰσαὰκ τῷ παιδί, τὸ σιδήριον τῆς περιτομῆς τεθηγμένον ἐπι ήγαγεν. Οὐδὲ κατὰ ἀστρονομίαν, ἀλλὰ θεηγορίαν, ἐκ τῆς ἀγόνου καὶ παρήλικος συμβίου τὴν ἐκείνου γέννησιν ἐπιστώσατο· περὶ ἧς ἐκ νέας καὶ ἤδη σφριγώ σης τῆς ἡλικίας, μέχρις αὐτῆς πολιᾶς καὶ βαθυτάτου γήρους, ἀλλήλοις συγκαθεύδοντες, οὐδέπω ἀστρονο μίαις ἐπείθοντο. Οὐδ᾽ αὖ πάλιν τοῦ ἀστροτέκτονος τὸν παῖδα πειρατικῶς αὐτὸν θύειν προστάξαντος, οὐδ' ἄστροις ἑπόμενος, ἀλλὰ θεῷ πειθόμενος, τὴν Χαλδαίαν τῇ Μεσοποταμίᾳ Συρίας ἀμείβεται. Ἀξιῶ δέ σου τὴν ἀγχίνοιαν, ἀξιέραστε Κωνστάντια, τῆς παρούσης θείας ὁμηγύρεως πρὸς τὴν ἀκρόασιν βραχὺ σιωπώσης, τὴν κατὰ σὲ ἀστρονομικὴν ἡμῶν γένεσιν διηγήσασθαί μοι, καὶ ἥτις αὐτῶν ὑπάρχει κρίσις καὶ συμπλοκή· οὕτω τῇ θείᾳ ῥώμῃ τε καὶ σοφία καθαιρουμένων τῶν παρὰ σοῦ δονουμένων δογμάτων, πάλιν διὰ νήψεως καὶ παιδείας κρειττόνων ὑπὸ σοῦ ἀνεγειρομένων, ὡς καὶ τοῦ ὑψηλοῦ ᾿Αποστόλου, καθ αιρεθέντων μὲν τῶν νομικῶν, ἀνθυψωθέντων δὲ τῶν εὐαγγελικῶν, τῆς δὲ κακίας καταρραγείσης καὶ κτιζομένης ἐπὶ τὸ κρεῖττον, καὶ εἰρήνης σοι πρὸς τὰ ἐμὰ γινομένης δόγματα, καὶ τῶν συνεγερθέντων ἐπὶ τὴν ἀκοὴν τοῦ λόγου ἀλωβήτως ἀποφοιτώντων, μηδὲν τῆς Ἑλληνικῆς ἐπαγομένων κακίας· ἐπάγει μὲν Δαδιδ ὁ τῶν θείων μελωδός· Αὕτη ἡ ἀλλοίωσις τῆς δεξιᾶς τοῦ Ὑψίστου· ἐπιβοήσειε δὲ καὶ ὁ τῶν προφητῶν ὑψηλὸς Ησαΐας ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ· Ἐγὼ ὁ ποιῶν εἰρήνην, καὶ κτίζων κακὰ ἐπὶ τὸ κρεῖττον. ΠΕΥΣΙΣ ΡΘ. Τῆς ὑμετέρας άγιωσύνης λέγειν μοι ἐπιτρεπούσης, ἐντεῦθεν τοῦ λόγου ἄρχομαι, οὐ λυμήνασθαι τους παρ ὄντας, ἀλλ᾽ ἀποθέσθαι τὴν λύμην βουλόμενος. Αὐτίκα γοῦν "Αρης κέντρον λαβών, οἰκείῳ οἴκῳ ἐκ τετραγώνου ἐπιθεωρῶν Κρόνον σὺν Ἑρμῇ ἐπὶ κέντρον, Σελήνη; ἐπ' αὐτὸν πλήρους ἀρχομένης ἐπὶ ἡμερινῆς γεννήσεως, ἐκτελεῖ ἀνδροφόνους καὶ κτεινομένους, ἐπωμώτας καὶ αἱμοπότας, μεθύσους, λάγνους, δαιμονώντας, μυστηρίων ἀποκρύφων ιστο μας, μάγους θύτας, καὶ τὰ τούτοις ἀκόλουθα, ἐξαιρέτως μηδενὸς τῶν ἀγαθοποιῶν ἀστέρων ἐπιθεωροῦντος. Αὐτὸς δὲ πάλιν "Αρης πρός Αφροδίτην σχῆμα τετράγωνον, μοιρικῶς ἐπὶ κέντρον μὴ ἐπιθεωροῦντός τινος ἀγαθοποιού, μοιχοὺς ἀποτελεῖ, ἀδελφαῖς καὶ μητράσι μιγνυμένους. Κύπρις σὺν Μήνῃ ἐν ὁρίοις καὶ οἴκους Κρόνου, σὺν Κρόνιν, ἐπιμαρτυροῦντος τοῦ Αρεος, ἀποτελεῖ γυναῖκας γεωργούς καὶ οἰκοδόμους, καὶ πάντων ἀνδρείων ἔργων ἐπιστήμονας, καὶ κοινούς σθαι καὶ συγκαθεύδειν οἷς δ᾽ ἂν βούλοιντο, καὶ μὴ κωλύεσθαι ὑπὸ τῶν οἰκείων ἀνδρῶν. Ἀνδρείους οὖν - Psal, LXXVI, 11. *ª Isa. XLV, 7. Αὐτίκα γοῦν "Αρης. Quæ huc in Interrog. 109 et sequente 110 habel Casarius, excerpsit seu potius descripsit ex Recognitionum Clementinarum fib. x, cap. 17 seqq. seu ex Bardesanis dialogo De fato, cujus insigne fragmentum nobis servavil Eusebius firep. Evang. lib. vi. cap. 10. Αρχομένης. Legit Cotelerius έρχομένης, 10979 leges siderum, sed juxta pietatem in Deum primum sibimet ipsi, et deinceps Isaaco filio circumcisionis acutum cultrum adhibuit. Neque secundum astroπomiam, sed divinam promissionem ex sterili et decrepita consorte sobolem se procreaturum cre - didit, cum qua ab adolescentia el florenti ætate usque ad ipsam canitiem et extremam senectutemi versatus erat. Nunquam certe astronomiæ paruit. ne tunc quidem, cum astrorum opifex per tentationem filium immolare præcepisset. Neque astra sequens, sed Deo obediens, Chaldæam cum Mesopotamia Syriæ permutat. Obsecro autem acumen illud tuum, præclarissime Constanti, ut in praesenti sacro cœtu paululum auscultandi gratia tacente, astronomicam genesim nostram quam tu statuis, explices mihi, quænam siderum sit tam mistio quam conjunctio, donec divina virtute ac sapientia subversis, quæ a te agitantur, dogmatis, rursus per sobrietatem et doctrinam melioribus in te excitatis, quemadmodum et ab excelso Apostolo dicitur, demolitis legalibus, et vicissim exaltatis Evangelicis, nequitia fracta, et in melius restituta, paceque cum meis dogmatis reconciliata, et illis qui una ad audiendum hunc sermonem excitati sunt, illæsis abeuntibus, nec improbitatis gentilitiæ quidquam secum asportantibus: Davides quidem auctor ille divinorum carminum subjiciat: Hæc est mutatio dexteræ Altissimi; eximius autein vates Isaias acclamet in persona Dei: Ego sum Deus, ille qui facit pacem et mala in melius revocat **. INTERROGATIO CIX. Facta mihi dicendi potestate a sanctitate vestra, orationem auspicabor, non ut corrumpam præsentes, sed uti rem perniciosam abjecturus. Quando igitur Mars centrum tenens in domo sua, quadrato aspectu cum Mercurio centrum lune quæ plena esse incipit, in generatione diurna intuetur, efficit homicidas et interfectores, juramentorum usurpatores et potures sanguinis, ebrios, effeminatos, die moniacas notitias absconditorum mysteriorum serutantes, magos sacrificos et quæ sunt istis similia: si præsertim nullius alterius beneficæ stellæ aspectus sit. Rursus idem Mars intuens Venerem aspectu quadrato, si non sit aspectus alicujus stella beneficæ in centro, adulteros efficit, rem cum sororibus et matribus habentes. Venus cum luna iu finibus et domibus Saturni, accedente Saturno, approbante Marte, eficit mulieres agrorum cultrices et architecturæ omniumque virilium operum gnaras, consuetudinem habentes et concumbentes cum quibus voluerint, nihil impedientibus in hoc eas maritis. cumque integrum sic reddit: Cum igitur Mars centrum tenens, in domo sua ex tetragono respexit Saturnum, luna reniente super eum plena, in genezi diurna, etc. Επωμώτας. Vel ἐπωμότας, verti etiam posset perjuros. COTEL.

S. CÆSARII GREGORII FRATRIS Viriles autem efficit mulieres in Capricorno, in Aquario, sed in re venerea infelices. In viris autem efficitur contrarium, si cum Marte sit in Ariete. Quo fit, ut nequeant vel metu, vel alicujus minis, vel arte continere libidines, propter inclinationem astrorum. Responsio. Admodum scite gentilitii erroris enuntiasti ſabulas. Vicissim igitur et ego audacter aggrediar ea quæ a te dicta sunt, et fundæ vel arcus vice sermone utens refellere conabor, ne ad Martem et Venerem, nostras stellas, cædium causas referas. Prius autem obsecro, ut discere velis, posse hominem, si quidem velit, libidines et actiones vel castigare vel penitus excutere. Atque equidem excutere soleo per conscientiæ flagella et per memoriam inevitabilis judicii, quod vitia prohibet. Sed et principum leges, ante tentata tormenta, et angustias, atque catapultarum supplicia, solo auditu rerum terribilium quæ sunt in compensatione delilictorum, modestum reddere possunt hominem intemperantem, et obtundere lascivientem vigorem juventutis in qualibet regione, sive scriptæ sint, sive non scriptæ, tam apud nos quam gentes. Nam apud aliquos lex scripta, apud alios vero consuetudo valet. Legibus enim qui destituti sunt, patrios mores pro legibus ducunt. Quorum primi Seres sunt, qui terræ extrena habitantes, pro lege babent patriam consuctudinem, ne quis scortetur, neve prædetur, ne quis adulterium committat, ne statuas adoret, ne dæmones veneretur, ne prorsus apud ipsos imago sit, aut scortum, aut adultera, aut prædo, aut homicida, aut fur. Et tamen nullius horum liberam potestatem coegit illa, de qua tu dicis, lucens igne Martis stella: neque vi compulit quemquam ipsorum interficere gladio proximum, aut lapide percutere. Nou Venus cum Marte persuasit ipsi ut furiose ruɔt in uxorem vicini: si vel toto die medium cœli Mars obtineat. Nihilominus prævalet apud Seres astrorum necessitati lex patria. Lex autem et Bactrianis est sive Bragmanis, a majoribus accepta disciplina: Ne quid mactent, neque inanima gustent, ne vino simpliciter, aut ἀποτελεῖ συναῖκας ἐν αἰγοκέρῳ, υδροχόῳ, καποδεί μονας ἐν 'Αφροδίτη Επ' ἀνδρῶν δὲ τοὐναντίον σὺν Αρεῖ οὖσα, ἐν κριῷ. Οθεν οὐχ οἷόν τε φόβο ή τινος ἀπειλῇ ή μηχανῇ ἐπισχεῖν τὰς ἐπιθυμίας διὰ τὴν τῶν ἄστρων ἀποκλήρωσιν. Απόκρισις. Επιστημόνως πάνυ τῆς Ἑλλήνων πλάνης τοὺς μέν θους ἀπήγγειλας. Αὖθις οὖν κἀγὼ θαρραλέως ἀπο δύσομαι πρὸς τὰ ὑπὸ σοῦ ῥηθέντα, καὶ σφενδόνη ἡ τοξείᾳ τῷ λόγῳ χρώμενος, καθεῖλαι πειράσομαι "Αρες καὶ ᾿Αφροδίτην τοὺς ἡμετέρους ἀστέρας, ὅπως μοι ἀστροκτονίας γένεσιν επιφημίσῃς. Πρότερον δὲ ἀξιῶ παιδευθῆναι σε, οἷόν τε ὑπάρχειν, τὸν βουλόμενον τὰς ἐπιθυμίας καὶ ἐνεργείας ἢ κολάζειν, ἢ παντελώς ἀποσείεσθαι. Σείω δὲ ἐκ τοῦ συνειδότος αἰκιζομένου, καὶ μνήμῃ τοῦ ἀκλινοῦς κριτηρίου, τῶν κακῶν εἰρο γομένου. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ τῶν ἀρχόντων νόμοι οἷοί τε πρὸ τῆς πείρας τῶν στρεβλωτηρίων, καὶ τηγάνων, καὶ καταπελτῶν, τῇ ἀκοῇ καὶ μόνῃ τῶν φοβερών τῆς κακίας ἀνταμείψεως, σωφρονίσαι τὴν ἀκόλαστον, καὶ ἀμβλύναι τὴν σφριγῶσαν ἀκμὴν τῆς νεότητας, ἐν ἑκάστῃ χώρα, εγγράφως ἢ ἀγράφως ὑπάρχονας παρ' ἡμῖν τε καὶ ἔθνεσιν· ἐν τοῖς μὲν τὸ γράμμα, ἐν τοῖς δὲ ἡ συνήθεια. Νόμος γὰρ ἀνόμοις τὰ πάτρια δοκεῖ· ὧν πρῶτος Σῆρες, οἱ τὸ ἄκρον τῆς χέρσου οἰκοῦντες, νόμον ἔχοντες τὸ πατρῷον ἔθος, μὴ ἔτσι ρίζεσθαι, μηδὲ συλᾷν, μὴ μοιχᾶσθαι, μὴ ξοάνοις προς κυνεῖν, ἢ ποτνιᾶσθαι δαίμοσι, μηδ' ὅλως ἐν αὐτοῖς ὑπάρχειν εἴδωλον, ἢ ἑταίραν ἢ μοιχαλίδα, οἱ συλλ την, οὐ φονέα, οὐ λωποδύτην· καὶ ὅμως οὐδενὸς τὸ αὐτεξούσιον ἠνάγκασεν ὁ τοῦ κατὰ σε πυριλαμπού Αρεως ἀστὴρ, οὐδὲ ἐδιάσατό τινα αὐτῶν φασγάνω τὸν πέλας ἀναιρεῖν, ἢ λίθῳ πατάξαι· οὐκ Αφροδίτη σὺν Αρει ἔπεισεν αὐτοὺς ἐπιλυττῆσαι τῇ γυναικὶ το γείτονος· πανημέριον μεσουρανοῦντος τοῦ ᾿Αρεις, καὶ ὅμως ἰσχυρότερος τῆς ἀνάγκης τῶν ἄστρων παρ Σηρσὶν ὁ πάτριος νόμος. Νόμος δὲ καὶ παρὰ Βακτρια νοῖς, ἤτοι Βραγμανοῖς ἡ ἐκ προγόνων παιδεία, μὴ μεθύειν, μηδὲ ἀψύχων ἀπογεύεσθαι, οὐκ οίνοι ἁπλοῦ ἢ νόθου μετέχειν, Θεὸν τὸν ἐμὸν δεδοιχί τας· καίτοι τῶν παρακειμένων αὐτοῖς Ἰνδῶν μια ρο νούντων, καὶ οἰνοφλυγούντων, καὶ μονιῶν ἀγρίων συῶν δίκην θηλυμανούντων, καὶ τῷ πάθει κραδαιν μένων. Ἐν δὲ τοῖς ἑσπεμίοις κλίμασιν ἐνδοτέρω τῶν ἐκεῖσε Ἰνδῶν, ξενοβόροι τινὲς ὑπάρχοντες, τοὺς ἐπὶ ήλυδας ἀναιροῦντες ἐσθίουσι, καὶ οὐδεὶς τῶν ἀγαθο ποιῶν ἀστέρων τῆς μιαιφονίας αὐτοὺς ἀπωσθῆναι ίσχυσε μέχρι σήμερον. interficientes comedunt. Neque ulla stellarum beneutantur, Deum meum reverentes, licet sint vicini ipsis Indi cædibus polluti et vino dediti, qui porcorum silvestrium aut suum instar cum insania feminas deperire solent, et affectibus indulgere. In Hesperiis autem regionibus ultra Indos, habitant quidem qui hospites devorant, et advenas ficarum a cæde ipsos avertere potuit, usque in hodiernum diem. Alia Chaldæis, et Babyloniis consuetudo est, ut matres in uxores ducant, sorores violent, erga Κακοδαίμονας ἐν 'Αφροδίτη. Lego cum Cotelerio, κακοδαιμονούσα Αφροδίτη. Viragines itaque efheit feminas, in Capricorno, in Aquario cacodanion Venus. Sic sane infra ipsemet Cæsarius. Χ. Βραγμανοῖς. Malim cum Vigero Βραχμανοῖς. Scilicet apud Cæsarium hic to x in y, succisa tibjæ parte,decurtatum fuerit. Nam sub hujus Responsionis drem legimus Βραχμάνας. Et in sequente Βραχμαίους. Έτερος νόμος Χαλδαίοις τε καὶ Βαβυλωνίας μητρογαμεῖν καὶ ἀδελφοφθορεῖν, καὶ ταῖς σφῶν ταιν Οίνου ἁπλοῦ ἢ νόθου. Vim vocis νόθου huc loco usurpate Cæsario, non est assecutus interpres. adeoque versionem mutilam exhibet. Bardesanies quem auctor exscribit, hic habet, οἴνου καὶ σέντερης (σίκερα) μὴ γενόμενοι. llinc Casarii verbis lux n dita que proinde sic verterem: Ne vino mero aut factitió utantur.

ὧν στην ὸν ἐπι σκών sty bárá pro s ντους και DIALOGUS II. ἐπιμαίνεσθαι, καὶ μιαιφθορεῖν· εἰ καὶ πόῤῥω τῆς ἐνεγκαμένης γένωνται, καὶ τοῖς σφῶν κεχρῆσθαι νόμεις, φανερῶς καὶ λεληθότως διακελευόμενοι· ἐξ ὧν τινες αὐτῶν μέχρι καὶ νῦν ὑπάρχουσιν ἐν Μήδοις καὶ Πάρθοις καὶ Ἐλαμίταις καὶ Αἰγυπτίοις, ἐν Φρυξί καὶ Γαλάταις, ἔν τισι κώμαις μιαιδιοῦντες. Καὶ οὐ δέπω Κύπρις σὺν Μήνῃ ἐν ὁρίοις καὶ οἴκοις Κρόνου ἐπιμαρτυροῦντος τοῦ ᾿Αρεως ἐν ταῖς πάντων αὐτῶν γενέσεσιν εὑρίσκεσθαι οἷα τε. Θάτερος δὲ παρὰ Γήλαις νόμος, γυναῖκας γεωργεῖν καὶ οἰκοδομεῖν, καὶ τὰ ἀνδρῶν πράττειν, ἀλλὰ καὶ κοινωνεῖν οἷς δ' ἂν βούλωνται τῶν ἐπηλύδων, οὐκ ἐπιτιμώμεν ναι ὑπὸ τῶν προεχόντων ἀνδρῶν, οὐδὲ ζηλούμεναι. Οὐ μυρίζονται δὲ, οὐδὲ φυκίοις τὴν ὄψιν νοθεύονται, στῶν παρειὰς ἐπιχρωννῦσαι, καθὼς αἱ παρ' ἡμῖν ἀλλότριαι ὑποδύνουσαι προσωπεῖον. Οἱ δὲ ἄνδρες στι βάζονται ἐσθῆτι μαλακῇ, καὶ ἀνθοβάφῳ περιβολῇ. Ὑπάρχουσι δ' ἐν αὐταῖς καὶ πολεμικώταται, καὶ θη ροῦσαι τὰ μὴ λίαν ἰσχυρὰ τῶν θηρίων. Πῶς οὖν πᾶσαι αἱ Γήλων γυναῖκες, οὐκ ἔλαχον αἰγοκέρῳ ἢ ὑδροχόῳ, κακοδαιμονοῦσι τῇ Κύπριδι; οὔτ᾽ αὖ πάλιν οἱ ἄνδρες αὐτῶν ἔλαχον ἐν κριῷ σὺν Αρει την Αφροδίτην, ἔνθα τοὺς ἀνδρείους καὶ σπατάλους φα σὶν οἱ τῇ γνώμῃ Χαλδαίοι; Ἐν δὲ Σούσοις τῆς Βαβυλῶνος αἱ γυναῖκες παντὶ μύρῳ διαφέροντι καὶ κόσμῳ χρῶνται, ὑπηρετούμεναι, καὶ φαιδρῶς προϊοῦσαι σὺν βλοσυρίᾳ καὶ διαχύσει πολλῇ· πᾶσι δὲ Ἕλλησιν ἀδεῶς τε καὶ ἀναιδώς συγκαθεύδουσιν, ἄρχουσαι μᾶλλον τῶν οἰκείων ἀνδρῶν· καὶ οὐ πάντως ἐν πάσῃ γενέσει τῶν Σουσίδων γυναικών μεσουρανεί μετά Διὸς καὶ “Αρεως ἐν Διὸς ὅροις ἡ ᾿Αφροδίτη. Ἐν δὲ τῇ έψα οι αρρενοφθοροῦντες, οἱ παρὰ Χριστιανοῖς, ἐὰν γνωσθῶσιν ὑπὸ τῶν ὁμαίμων ἀφειδώς τιμωρούνται. Ἐν Βρεττανίᾳ πλείστοι ἄνδρες μια συγκαθεύδουσι γυναικί· ὡσαύτως καὶ πολλαὶ γυναῖκες ἑνὶ ἑταιρί ζονται ἀνδρί. Καὶ πᾶσι τοῖς πατρίοις τὰ ἔθνη ὥσπερ νόμῳ στοι χοῦσιν ἀδάκνως καὶ ἀπόνως. Αμαζόνες δὲ ἄνδρας οὐκ ἔχουσιν· ἀλλ᾽ ὡς τὰ ἄλογα ζώα, ἅπαξ τοῦ ἔτους περὶ τὴν ἐαρινικὴν Ισημερίαν ὑπερόριοι γίνονται, μεσγόμεναι τοῖς γειτνιῶσιν ἀνδράσιν, οἷον παν ἡγυρίω τινα καὶ ἑορτὴν τὸν καιρὸν τῆς ἑταιρείας ἡγούμεναι. Ἐξ ὧν κατὰ γαστρὸς φέρουσαι, παλινδρομούσιν οίκαδε ἅμα πᾶσαι. Τῷ δὲ καιρῷ τῆς ἀποκυήσεως, τὸν μὲν ἄρρενα φθείρουσι, τὸ δὲ θῆλυ ζωογονοῦσι καὶ τιθηνοῦσιν ἐπιμελῶς. Ατοπον δὲ πιστεῦσαι ἐπὶ μὲν τῇ τῶν ἀῤῥένων σπορᾷ "Αρεα μετὰ Κρόνου ἐπὶ τῆς ὥρας ἐσομοίρως τυχεῖν, ἐπὶ δὲ τοῦ θήλεως οὐδέποτε. Καὶ πῶς ἐν τῷ αὐτῷ νυχθημέρῳ πάντων ἐν ταῖς ὑποδεξαμέναις καταβληθέντων, καὶ ὁμοῦ πάλιν ὡς ἐκ μιᾶς νηδύος προερχομένων, τὰ μὲν δια φθείρεται, τοῦ ἅμα τοῦ βίου γεύσασθαι, καὶ ὑπὸ τῶν μιαιφόνων θανατούμενα πρὸ τοῦ σπᾶσαι γάλα, ἡ ῥῆξαι φωνήν· τὰ δὲ ζωογονείται, καὶ περιέπεται κι ἐν τοῖς ἀνόμοις κόλποις τὰ κακὰ ἐνσκαίροντα; Πῶς 1 stellare Βαθιώνα στές το culus se Ivel Band [vouxsi i verte Gelas. Παρά Γήλαις. Bardesanes παρὰ Γέλοις, apud Κακοδαιμονούσι. Forte κακοδαιμονούση. Επιτ. suos liberos insaniant eosque polluant. Et si procul a patria sint, suis utuntur legibus, aperte et privatim admoniti. Ex quibus aliqui etiamnum degunt inter Medos et Parthos, et Elamitas, et Ægyptios, inter Phryges et Galatas, in quibusdam pagis impie viventes, etiamsi nunquam Venus cum Luna in finibus et mansionibus Saturni, adjuvante Marte, in omnium ipsorum nativitatibus inveniri queat. Alia üem apud Gelas lex, ut mulieres agros quidem colant et difcent et opera virilia faciant, sed consuetudinem habeant cum quibuscunque velint peregrinis, nulla increpatione virorum qui ipsis præsunt, neque æmulatione impedite. Non unguntur autem odoramentis, neque fuco in facie inficiuntur, ut genas pingant, quemadmodum apud nos uxores alienæ quæ faciei medicamenta quædam adhibent. Viri vero induuntur ad pedes demissa veste molli, et tincto amictu. Sunt autem inter ipsas etiam bellicosissimæ, et venantur feras, qui bus vix aliæ sunt fortiores. Quomodo igitur non onnes Gelarum mulieres sortitæ sunt Capricornum, aut Aquarium, infausto loco posita Venere? Aut vice versa cur non ipsorum viri sortiti sunt in Ariete cum Marte Venerem, ubi viriles et molles aiunt esse, qui cum Chaldæis sentiunt? Babylonicis autem Susis mulieres omnis generis unguento pretioso, et ornatu utuntur, ministris instructæ hilariter in publicum procedunt, cum immodestia vultus et hilaritate magna. Cum omnibus eædem advenis absque timore et pudore concumbunt, imperantes potius propriis viris. Neque tamen in omni nativitate Susidum mulierum, medium cœli cum Jove et Marte in finibus Jovis Venus tenet. In orientali autem plaga pædicones sunt, qui apud Christianos, si deprehendantur ab ipsis consanguineis, nullo parcente, supplicio aliciuntur. In Britannia plurimi viri cum unica concumbunt muliere. Similiter et multæ mulieres uni junguntur viro. Utuntur denique patriis moribus gentes, veluti lege, citra morsum animi et molestiam. Amazones ne viros quidem habent, sed animalium brutorum ritu semel in auno circa vernum æquinoclium suis finibus egressæ, et cum viris qui sunt in vicinia coeuntes, quasi conventum aliquem publicum et festum tempus id coitus ducunt. Ex quibus postquam prægnantes factæ sunt, domum simul omnes remeant. Tempore vero partuuin edendorum, prolem quidem masculam interimunt, femellam vero conservant et lactant accurate. Absurdum autem est credere, in conceptione quidem masculini seminis Martem cum Saturno ea hora æqualiter sortiri, in feminini autem nunquam. Quo cæteroqui pacto in eodem noctis dieive momento seminibus iu alvos excipientes jactis, rursusque simul quasi ex codem utero progredientibus, alii quidem fetus interimuntur, simul atque vitam degustarunt, ab ho micidis matribus leto dati, antequam lac traxerint 'Εαρινικήν. Forte ἐαρινήν. Ιο. Τοῦ ἅμα. Forte τῷ ἅμα vel ἅμα τῷ. 10.

S. CÆSARII GRÉGORII FRATRIS aut vocam ediderint; alii vero in vita manent, et mala legibus præscripta amplectuntur? Aut quomodo eodem tenipore mulieres apud nos et concipiunt et pariunt plurimæ, gemelloque partu edito, anibos infantes conservaut, nullo astro cogente ut interimant, aut solo allidant, ut eos e vita tollant, velut Amazones miseros fœtus suos necant, sed suam potius cervicem pro illorum cade objiciant, lactentiumque infantum vitam magis quam se ipsas ament? Quod si Mercurius, ut dicitis, cum Venere in suis mansionibus exsistens efficit fictores, pictores, nummularios; in mansionibus autem Veneris, unguentarios, cantores, nimus, poetas: qui fit ut apud Elios et Saracenos, et apud eos qui sunt in Libya superiore, apud Mauros item qui juxta lit. tora et ripas Oceani habitant, et in ulteriore Germania, et in Sarmatia superiore, et in Scythia, et apud omnes nationes quæ a Ponto procul dissite sunt, inveniri non possit nummularius, aut fictor, aut pictor, non architectus, non cantor, non actor poematum, ut apud nos? Quare Mercurius et Venus id non contulerunt etiam apud ipsos nato, ut assequatur ea studiorum et morum exercitia, quæ apud cos non sunt? Medi dala opera omnes adhuc spirantes ægrotos canibus escam citra commiserationem objiciunt. Atque hi Medi anne cum Luna Martem, ut vos loqui soletis, in diurna nativitate in Cancro sortiţi sunt? Indi cadavera mortuorum igni in cineres redigunt, et cum eis quorumdam uxores comburunt. Atqui nequaquam omnes igni absumptæ uxores Indorum, aut adhuc viventes, sortitæ sunt tempore nocturni parentum suorum coitus, cum Marte solem, in partibus Martis noctu non lucentem. Germanorum complures strangulatione se vita spoliant; non tamen omnnino major pars Germanorum, lunain et horam interceptam a Saturno et Marte habent. Verum in omni gente si interdiu homines nati fuerint, non meliores pejoresve erunt secundum astrorum conjunctionem, uti vos dicitis, sed in unaquaque regione leges quædam et patriz consuetulines prævalent, ex quibus propriumn jus, et quid nobis omnibus faciendum sit, omnes discimus. Non enim potest de vestra sententia, genesis cogere Seres ut interficiant, aut Brachmanes ad vorandum carnes siceramve potandum, aut Persas ne cum matribus matrimonia jungant, et sorores violent; aut Indos ne igni mortuos tradant; aut Medos, ne canibus objiciant morituros; aut Parthos, ne multa conjugia contrahant; aut Mesopotamios, ut sint valde temperantes; aut Græcos, corporibus exercendlis occupati sint; aut barbaras gentes, ut cum illis quæ a Græcis praedicantur, cominercium habere velint. Verum, ut dixi jam ne Περιποιοῦνται. Εmendationem Cotelerianan prolerinus ex Mouum. Ficl. Gr. tom. II, pag. 657, quam contextus confirmat. Vulgo περιπατοῦνται, proculcant. Παρὰ δὲ 'Ηλείοις. Bardesares παρὰ Ταίνεις ἐν ταυτῷ καιρῷ αἱ παρ' ἡμῖν γυναῖκες καὶ συλλαμ βάνουσαι καὶ ἀποκύουσαι πλεῖσται, καὶ διτοκοῦσαι ἄμφω τὰ βρέφη περιποιοῦνται μηδὲν ὑπὸ τῶν άστρων βιαζόμεναι διαφθείρειν, ἢ τῷ ἐδάφει προσ αράττειν, καὶ τῇ γῇ προσαναλύειν, ώς 'Αμαζόνες τὰ δείλαια· ἀλλὰ τὸν σφῶν αὐχένα τῆς ἐκείνων σφαγής προϋπεχούσας, ἑαυτὰς μᾶλλον ἢ τὰ ὑπότιτθα του ζη ἱμειρόμενα ἀποῤῥήγνυσθαι; Εἰ δὲ καὶ Ἑρμῆς, ὡς φατε, μετά Αφροδίτης ἐν οἴκοις ἰδίοις ἐπιτελεῖ πλάστας, ζωγράφους, κερματι στάς· ἐν οἴκοις δὲ Αφροδίτης, μυρεψούς, φωνασκούς, ὑποκριτάς, ποιητάς· παρὰ δὲ Ηλείοις καὶ Σαρακηνοῖς, καὶ τοῖς ἐν τῇ ἀνωτέρᾳ Λιβύῃ, καὶ Μεύ μοις κατὰ τοὺς ηϊόνας καὶ ὄχθας τοῦ Ὠκεανοῦ ποταμοῦ οἰκοῦσι, καὶ ἐν τῇ ἐξωτέρᾳ Γερμανία, καὶ ἐν τῇ ἀνωτέρᾳ Σαρματίᾳ, καὶ ἐν Σκυθίᾳ, καὶ πᾶσι ἐν τοῖς ἐξωτικοῖς μέρεσι τοῦ Πόντου ἔθνεσιν, οὐχ οἷόν τε εὑρεῖν κολλυβιστήν, ἢ πλάστην, ἢ ζωγράφον, οὐκ ἀρχιτέκτονα, οὐ φωνασκὸν, οὐχ ὑποκριτὴν ποιημάτων, ὡς παρ' ἡμῖν· διὰ τί Ἑρμῆς καὶ 'Αφροδίτη οὐ παρέσχον, κατ' ἐνιαυτὸν ἐπιτυχεῖν γεννωμένο τοῖς ἐκλείπουσι παρ' αὐτοῖς ἐπιτηδεύμασι; Μῆδοι εν πάντες μετὰ σπουδῆς ἔτι ἐμπνέοντας τους κάμνοντας κυσὶ βοράν προτιθέασιν ἀναλγήτως. Σὺν τῇ Μήνῃ, ὡς φατε, τὸν "Αρεα ἐπὶ ἡμερινῆς γενέσεως ἐν καρκίνω Μῆδοι ἔλαχον; Ἰνδοὶ τοὺς νεκροὺς ἑαυτῶν τεφρο ποιοῦσι πυρί· μεθ' ὧν καταφλέγουσι τίνων τὰς συμ βίους· καὶ οὐ δήπου πᾶσαι αἱ πυριάλωτοι Ινδών για ναῖκες, ἢ αἱ ζῶσαι, ἔλαχον ὑπὸ τῆς νυχτερινής συν ελεύσεως τῶν γονέων σὺν Αρει τὸν Ἥλιον, ἐν νυκτὶ μὴ φαίνοντα ἐν μοίραις "Αρεως. Γερμανών δ' οἱ πλείους ἀγχόνῃ τὸ ζῆν ἀμείβονται· καὶ οὐ πάντως τὸ πλῆθος Γερμανῶν τὴν Σελήνην καὶ τὴν ὥραν μεσο λαμβανομένας ὑπὸ Κρόνου καὶ ᾿Αρεως ἔχουσιν. "Αλλ', εἰ παντὶ ἔθνει ἡμέραι βροτοῖς γένωνται, οὐ κρείττονες ἢ χείρονες κατὰ ἄστρων συμπλοκὴν, ὡς ὑμεῖς φατέ, ἀλλ' ἐν ἑκάστῃ χώρα νόμοι τινὲς καὶ πάτρια ἔθη κρατ τεῖ, ἐξ ὧν τὸ αὐτεξούσιον καὶ τὸ ἐφ' ἡμῖν τὰ πρακτέα ὑπάρχειν παιδευόμεθα πάντες. Οὐ γὰρ οία τε ἡ καθ' ὑμᾶς γένεσις ἀναγκάσας Σῆρας ἀνακεῖν, ἢ Βραχμα νας κρεωδορεῖν καὶ σικεροποτεῖν, ἢ Πέρσας μὴ μητριγαμεῖν καὶ ἀδελφοφθορεῖν, ἡ Ἰνδοὺς μὴ πυρὶ διο δέναι τοὺς νεκροὺς, η Μήδους μὴ κισὶ τοὺς θνηξο μένους προτιθέναι, ἢ Πάρθους μή πολυγαμεῖν, ἢ τους Μεσοποταμίτας μὴ ἄκρως σωφρονεῖν, ἢ Ελλη νας μὴ σωμασκείσθαι, ἢ τὰ βάρβαρα ἔθνη ταῖς ὑφ' Ἑλλήνων προσαγορευομέναις κοινωνεῖν· ἀλλ' ὡς προέφην, ἕκαστος βροτῶν χρῆται τῇ τοῦ νόμου ἐλευ θερίᾳ, τὰ ἐκ τῶν ἄστρων μυθουργούμενα καθ' Ελληνας παραπεμπόμενος, τῷ ἐκ τῶν νόμων δέει, ἢ τῷ ἐξ ἔθνους ἔθει πατρίῳ τῶν φαύλων εἰργέμενος, Δὲ μὲν γὰρ τῶν ἀρετῶν ὑπάρχουσι προαιρετικαί, καὶ Σαρακ. Nec satis noti quos Elius Caesarius numinat. Furte τοὺς ἀπὸ τῆς Ηλιδος intelligit, quam Stephanus πρὸς τῇ Αἰγυπτία, urbem esse ait. Vict. Τοὺς ἡτόνας. Forte της ετόν. Ε.

DIALOGUS II. αἱ δὲ περιστατικαὶ, ἀνάγκῃ ἐπὶ τὸ κρεῖττον χωρούν ante, quivis hominum suæ legis libertate utitur, et τος τοῦ ζητουμένου ὑπὸ τῶν νόμων. quæ ex astris secundum Græcos fabulose ficta sunt, propter legum metum omittit, aut propter consuetudinem patriam gentis vitiis abstinet. Nam virtutum alizm sunt ex liberæ voluntatis electione, aliæ vero ex circumstantiis ejus qui necessitate coactus accedit ad melius, utpote legibus ita poscentibus. ΠΕΥΣΙΣ ΡΙ. Αλλ' ἑπτὰ ὄντων τῇ γενέσει ἡμῶν ἀνακειμένων ἀστέρων, εἰς ἑπτὰ λέγομεν κλίματα τὴν γῆν διαιρεῖσθαι, καὶ ἄρχεσθαι ἕκαστον κλίμα ὑφ᾽ ἑνὸς τῶν ἀστέρων, καὶ πρὸς ἐκείνων συμπλοκάς ἄγεσθαι, καὶ ἀποτελεῖσθαι τοὺς ἀρχομένους· ὅπερ νόμον τινὲς τὴν τοῦ ἄστρου ενέργειαν λέγουσιν. Απόκρισις. Καὶ πῶς εἰ ἐπταχῶς διαιρεῖται ἡ οἰκουμένη, ἐν μια μερίδι πολλούς και διαφόρους νόμους ευρίσκομεν; καὶ οὔτε ἑπτὰ μόνον κατὰ τοὺς ἀστέρας, οὔτε δὶς ἐξ κατὰ τοὺς ζωδικούς οὐδ᾽ αὖ πάλιν τριάκοντα ἐξ κατὰ τοὺς δεκάνους ἀλλὰ μυρίοι μνημονεύον. ται νόμοι, πάλαι ἀμειφθέντες, καὶ νῦν ὑπάρχοντες. Πῶς δὲ ἐν ταυτῷ τμήματι τοὺς ἀνθρωποβόρους Ινδούς, καὶ τοὺς ἐμψύχων καὶ θοίνης ἁπάσης ἀπεχομέτους Βραχμαίους οἰκοῦντας ὁρῶμεν; πῶς δὲ οἱ ἐν Βαβυλώνι ὅποι δ' ἂν γίνωνται, τῇ μιαιγαμίᾳ τῶν ἐμαίμων παροινοῦσι; πῶς δ᾽ ἐν ἑτέρῳ τμήματι ὄντες οἱ Σκλαυηνοὶ καὶ Φυσωνῖται, οἱ καὶ Δανούδιοι προσ αγορευόμενοι, οἱ μὲν γυναικομαστοβοροῦσιν ἡδέως, διὰ τὸ πεπληρώσθαι τοῦ γάλακτος, μυῶν δίκην τοὺς ὑποτίτθους ταῖς πέτραις ἐπαράττοντες· οἱ δὲ καὶ τῆς νομίμης καὶ ἀδιαβλήτου κρεωδορίας ἀπέχονται; καὶ οἱ μὲν ὑπάρχουσιν αὐθάδεις, αὐτόνομοι, ἀνηγε μόνευτοι, συνεχῶς ἀναιρούντες, συνεσθιόμενοι ή συν οδεύοντες, τῶν σφῶν ἡγεμόνα καὶ ἄρχοντα, ἀλώπεκας καὶ τὰς ἐνδρόμους κάττας και γονιούς ἐσθίοντες, καὶ τῇ λύκων ὠρυγῇ σφας προσκαλούμενοι· οἱ δὲ καὶ ἀδδηφαγίας ἀπέχονται, καὶ τῷ τυχόντι ὑποταττόμε ναι καὶ ὑπείκοντες; Καὶ πολὺς ὁ λόγος περί Λογγουβάρδων, καὶ Νότ ρων, καὶ Γάλλων τῶν ἐσπερίων, τῶν Ἑρμαϊκῆς καὶ Κρονικῆς ἀμοιρούντων ἐπιστήμης τῶν ἄστρων. Πόσοι βασιλεῖς καὶ ἄρχοντες παρήγαγον τοὺς κακῶς κειμένούς νόμους, αὐτοὶ τὸ δοκοῦν νομοθετοῦντες! ἢ αὖ πάλιν τοὺς κρείττονας οἱ ἐναντίοι ἀπώσαντο, ὑπ᾽ οὐ δενὸς τῶν ἄστρων πρὸς τὰ αιρεθέντα εἰργόμενοι! Εν δὲ φάναι βούλομαι. ὁ καὶ τῶν ἀπίστων πάντων ἀποῤράψει τα στόματα· Ἰουδαῖοι πάντες τὸν διὰ Μωϋ σέως δεξάμενοι νόμον, πᾶν ἄῤῥεν λογικὸν αὐτοῖς για νόμενον τῇ ὀγδόῃ ἡμέρᾳ περιτέμνοντες αἱμάττουσιν ἀπὸ δὲ τοῦ αἰῶνος, οὐδεὶς Ἑλλήνων ἢ Χριστιανῶν περιτομὴν ἐδέξατο· πλείστων Ἰουδαίων καὶ Ἑλλή νων καὶ Χριστιανῶν κατὰ τοὺς αὐτοὺς μῆνας καὶ ἑβδομάδες καὶ ἡμέρας καὶ ὥρας γεννωμένων, "Αρης Η Ερμής ή Κύπρις ἢ ὁ λοιπός Ελλήνων μῦθος, ἐνὸς κύκλου ἐμπεριέχοντος τὰ πάντα, καὶ μηδενὸς ὑπὸ ἀστέρων βιαζομένου. Οὐ γὰρ πάντες Έλληνες ή Ζωδικούς. Forte ζωδιακούς. Επιτ. Κατά τους δεκάνους. Utique. Duodecim enim iu Zodiaco signa. Signi autem cujusque partes a Genethliacis triginta constitutar, ac tres in decuINTERROGATIO CX. Atqui cum sint septem uniuscujusque nostrum nativitati deputate stella, in septem plagas terram divisam esse dicimus, atque quamlibet plagam gubernari ab una stellarum illarum, et secundum illarum conjunctionem duci et perfci subjectos: quam efficacitatem stellæ aliqui legem vocant. Responsio. Si in septem plagas dividitur orbis, quomodo in una parte multas atque diversas leges invenimus? Neque septem modo secundum numerum stellarum, neque duodecim secundum zodiaci signa, neque item triginta sex secundum decanos, sed innumers commemorantur leges, quæ olim mutatæ sunt, et nunc vigent. Quomodo vero in eadem sectione anthropophagos Indos, et ab animalis omnique mactatione abstinentes Brachmanes habitare cernimus? Quomodo Babylonii misti pollutis nuptés consanguineorum delirant? Aut quomodo in sectione alia ejusdem tractus Sclaveni et Physonitæ qui et Danubiani appellantur, alii quidem ubera mulierum libenter comedunt, quod plena lacte fuerint, instar murium infantes saxis allidentes; alii vero etiam a legitimo et irreprehensibili carnium esu abstinent? Qui eorum alii præfracti sunt, suo jure viventes absque cujusquam imperio, ac nonnunquam comedentem secum vel iter facientem principem suum interficientes, vulpes et silvestres feles porcosque comedentes, et luporum ululatu se provocantes; alii vero a voracitate abstinent, et cuivis principi se subjicientes obediunt? Multa certe commemorantur de Longobardis et Noris et Gallis occidentalibus, tanquam ignaris Mercurialis et Saturninæ de astris scientiæ. Quot reges et principes sustulerunt male lalus leges, ipsi sua placita sancientes? aut e diverso, meliores repudiarunt ab his diversi, a nullo astro in decretis sibi placitis impediti? Unum autem proferam quod incredulorum omnium ora quasi alapa c det: Judæi omnes lege quam Moses tulit recepta, omnem fetum marem participem rationis ipsis natum, octavo die circumcidentes, sanguine perfundunt. sæculo autem nullus Græcorum aut Christianorum circumcisionem recepit, licet plurimi Judæi et Græci et Christiani iisdem mensibus et hebdomadibus et diebus et horis nati sint. Nihil ergo Mars facit aut Mercurius, aut Venus, aut reliqua Græcorum ſabula, uno circulo complectento omnia: nullusque ab astris vi cogitur. Annon rias tributa: quarum principes, Decani, ex Ro manæ militiæ ušu nominati: omnes proinde triginta sex. VIGER.

enim Græci aut Judæi aut Christiani eadem die vel hora, in maternum jacti sunt uterum, et sinul in lucem editi? Quomodo igitur plurimis ipsorum Christo adjunctis, patrio abnegato errore, non poquit ei terrenæ parti dominans stella ipsos arcere ab vera in Deum pietate? INTERROGATIO CXI. At nobis dum de astris loquimur, non est sermo de fide, sed de moribus et ratione vivendi, et inde pendente actione, præterea de constitutione corporis. Nam quorum sub Ariete nativitas est, crispis sunt crinibus, gratiosi et magnamini, quia principis officio fungitur Aries: etiam liberæ voluntatis electionem habent, siquidem et Aries,depoBito absque dolore vellere, rursus a natura vestitur. Subjectus autem Tauro, aerumnosus est, et servilis: taurus enim sub jugo est. Qui est sub Scorpione percussor est, propter eam quæ ab illis bestiis sumitur similitudinem. Nam et Libræ subjectus est justus, propter nostrarum librarum æqualitatem. Responsio. O gentilitiam dementiam! quid enim istis fuerit magis ridiculum? Nam Aries unde deliri nativitatem hominis repetunt, coeli duodecima pars est, in quo sol means, verna signa ingreditur. Sed et Libra, et Taurus, et Scorpius, et similiter horum quodvis duodecima portio est, et pars cœli in Zodiaco, quem vocant, circulo. Quomodo igitur inde mortalibus præcedentes causas exsistere dicunt, dum ex iis quæ apud nos balant, mores ipsis designantur? Animal enim ad impartiendum facile, Aries est: non quod hujusce moris effectrix sit ea pars cœli, sed quod ovis a creatore talem naturam accepit. Atque ex astris quidem satagis ostendere genesim nostrain, id vero per balatus persuadere conaris. Siquidem a talibus animalibus cœlum gestatum tales habet morum causas: omnino et ipsum subjectum est alienis potestatibus, nimirum potestatibus astrorum; astra vero animalium, pendentes ab ipsis causas habentia. Si vero ridiculum boc est, maģis ridiculum illud erit, ex iis quæ nihil inter se commune habent, inducere velle probabilitatem eorum quæ de nativitate dicuntur. Quomodo enim quotidie innumerabiliter mutantur stellarum aspectus? Nam planeta, ut sunt, semper mobiles appellantur. Atque alii quidem citius assequuntur se invicem, alii vero periodos eadem hora faciunt tardiores. Aliquoties etiam se invicem aspicientes, mox occultantur. Quod si ex natura ipsis bonum et malum adest, omnino ad opificem causa mali a nobis refertur. Quod si liberæ voluntatis electione moventur, primum quidem erunt animalia prædita libera voluntate, solutis et liberæ Χαροποιοί. Forte χαροποί. Επιτ. Αερινῶν. Leg. ἐαρινῶν. In. Ήθους. Inepte in Vulgatis ήχους, ubi sic locus redditur: Non quod Arietis sonum edat ea pars cali, Αι ήθους veram lectionem docere debuisset Ἰουδαῖοι ἢ Χριστιανοὶ ἐν τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ ἡ ὥρᾳ ἐν τῇ μητρώα κατεβλήθησαν νηδύϊ· οὐδ᾽ αὖ πάλιν πάνεις ἅμα ἀπεκυήθησαν. Πῶς οὖν οἱ πλεῖστοι αὐτῶν Χρισ στῷ συνέθεντο, τὴν πατρώαν άρνησάμενοι πλάνην, μὴ ἰσχύσαντος τοῦ ἄρχοντος ἀστέρος τῆς χερσαίου μερίδος ἐμποδίσαι αὐτοὺς πρὸς θεοσέβειαν; ΠΕΥΣΙΣ ΡΙΑ'. 'Αλλ᾿ οὐ περὶ πίστεως ἡμῖν ὁ περὶ ἄστρων λόγος, ἀλλ᾽ ἤθους καὶ πολιτείας καὶ πράξεως ἐκεῖθεν άρμα ζομένης, ἔτι δὲ καὶ τῆς σωματικῆς καταστάσεως. Οι γὰρ κριῷ τὴν γένεσιν ἔχοντες, οὐλοὶ τὴν τρίχα απο τελοῦνται, χαροποιοί καὶ μεγαλόφρονες, ἐπειδὴ ἡγεμονικὸν ὁ κριός· ἀλλὰ καὶ προαιρετικοί, ἐπειδὴ καὶ ὁ κριὸς ἀποτίθεται ἀλύπως τὸ ἔριον, καὶ πάλιν ὑπὸ τῆς φύσεως ἐπενδύεται. Ὁ δὲ ταυριανός, τληπα θῆς καὶ δουλικός· ὑπὸ ζυγὸν γὰρ ὁ ταῦρος. Ο δ σκορπιανός, πλήκτης, διὰ τὴν πρὸς τὸ θηρίον ὁμοίω σιν. Ὁ γὰρ ζυγιανός, δίκαιος, διὰ τὴν παρ' ἡμῖν ἰσό τητα τῶν ζυγῶν. Απόκρισις. Ο τῆς Ἑλληνικῆς! τί γὰρ ἂν γένοιτο τούτων κατα γελαστότερον; Ο γὰρ κριός, ἀφ' οὗ τὴν γένεσιν τοῦ ἀνθρώπου ληροῦσιν, οὐρανοῦ μέρος ὑπάρχει τὸ δωδέ κατον· ἐν ᾧ φθάνων ὁ ἥλιος τῶν ἀερινῶν σημείων ἄπτεται· καὶ ζυγὸν, καὶ ταῦρος, καὶ σκορπίος, ὁμοίως τούτων ἕκαστον δωδέκατον μόριον ὑπάρχει μέρος τοῦ οὐρανοῦ τοῦ ζωδιακού λεγομένου κύκλου. Πῶς οὖν ἐκεῖθεν τὰς προηγουμένας αιτίας φάσκοντες βροτοῖς ὑπάρχειν, ἐκ τῶν παρ' ἡμῖν βληχωμένων τὰ ήθη αὐτοῖς χαρακτηρίζεται; Εὐμετάδοτον γὰρ κριός, οὐκ ἐπειδὴ τοιούτου ήθους ποιητικὸν ἐκεῖνο τὸ μέρος τοῦ οὐρανοῦ, ἀλλ᾽ ἐπεὶ τοιαύτης ἔλαχε τὸ πρόβατον φύσεως παρὰ τοῦ κτίσαντος. Καὶ ἐκ μὲν τῶν άστρων σπεύδεις ἡμῶν τὴν γένεσιν παριστῶν, ἐκ δὲ τῶν βληχημάτων πείθειν ἐπιχειρεῖς. Εἰ μὲν παρά τῶν ζώων ὁ οὐρανὸς κομισάμενος ἔχει τὰς ἀφορμὰς τοιαύτας τῶν ἠθῶν, ὑπόκειται καὶ αὐτὸς πάντως ἐλλοτρίαις ἀρχαῖς, αὐτὸς μὲν ταῖς τῶν ἄστρων, ἐκεῖνα δὲ τῶν ζώων, ἐξ αὐτῶν ἔχοντα τὰς αἰτίας ἀπηρει· σμένας Εἰ δὲ καταγέλαστον τοῦτο, καταγελα στότερον τὸ ἐκ τῶν μηδὲν κοινωνούντων ἐπάγειν ἐπιχειρεῖν τῶν λόγων τὰς πιθανότητας περὶ γενέσεως. Πῶς γὰρ ἐφ' ἑκάστης ἡμέρας μυριάκις ἀμείβεται τῶν ἀστέρων τὰ σχήματα; Αεικίνητος γὰρ ὄντες οἱ πλανῆται προσαγορευόμενοι, καὶ οἱ μὲν θάτε τον ἐπικαταλαμβάνοντες ἀλλήλους, οἱ δὲ βραδυτέρα; τὰς περιόδους ποιούμενοι ἐπὶ τῆς αὐτῆς ώρας, πολύ λάκις καὶ ὁρῶσιν ἀλλήλους καὶ ἀποκρύπτονται. δὲ καὶ ἐκ φύσεως αὐτοῖς τὸ ἀγαθὸν καὶ χείρον, ἐπὶ τὸν Δημιουργὸν ἡ αἰτία τοῦ κακοῦ παρ' ἡμῶν ἀναφέρεται πάντως. Εἰ δὲ προαιρέσει κεκίνηνται, πρώτον μὲν ἔσται ζῶα προαιρετικὰ λελυμέναις καὶ αὐτοκρα interpretem, tum sensus,tum ηθών quod mos se quitur, ut monuit doctissimus Cotelerius Monum. Eccl. Gr. tom. II, pag. 530. Απηρτισμένας. Forte απηρτημένας. Κοιτ.

DIALOGUS II. τορικαῖς ὁρμαῖς κεχρημένα· ὅπερ μανίας υπάρχει καὶ ἀνοίας ἐσχάτης, τον Δημιουργὸν βλασφημεῖν, καὶ τῶν ἀψύχων καταψεύδεσθαι. Πῶς δὲ οἱ κριῷ τὴν γένεσιν ἔχοντες, οὐλοὶ καὶ χαροποί, καὶ προαιρετικοὶ, καὶ ποριστικοί; 'Ορῶμεν πολλοὺς οὐλοὺς μὲν τὴν τρίχα, τυφλοὺς δὲ καὶ οὐκ εὐπόρους, οὐδὲ προαιρετικούς, ἀλλ᾽ ἱταμούς, καὶ δυσπόρους, καὶ ῥυπήμονας καὶ ῥακοφόρους ἀγύρτας. θύραν ἐκ θύρας ἀμείβοντας, τῆς ἐφημέρου τροφῆς ἕνεκεν. Πῶς δὲ οἱ φαλακροὶ ἢ καὶ ἀπλόκομοι, ἢ ἀμβλυωποὶ τἀναντία ἔχουσι, πλοῦτον καὶ ἀφθονίαν καὶ ἠρεμίαν, σπανίως τοῖς φίλοις ὁμαίμοις συνάγει· ρόμενοι; Ποσάκις δὲ τῆς ἡμέρας, ἢ τῆς νυκτός, οἱ τῶν βασιλικῶν γενέσεων ἀποτελοῦνται σχηματισμοί! διὰ τί μὴ ἐφ' ἑκάστης γεννῶνται βασιλεῖς; ἢ πῶς πάδεν πατρικαί αὐτοῖς ὑπάρχουσιν αἱ τῆς βασιλείας διαδοχαί; Οὐ δήπου γὰρ ἕκαστος τῶν βασιλέων πα ρατετηρημένος εἰς τὸ βασιλικὸν τῶν ἄστρων σχῆμα διὰ τῆς πρὸς τὴν σύμβιον κοινωνίας τοῦ ἐναρμόσαι οἷό; τε· οὔτε γάρ τις κύριος τοῦ τοιούτου. Πῶς οὖν Οζίας ὁ βασιλεὺς ἐγέννησε τὸν Ἰωαθαμ βασιλέα, Ἰωαθαμ δὲ τὸν ᾿Αχάς, ᾿Αχὰς δὲ τὸν Εζεκίαν, οὗτος δὲ τὸν Μανασσῆν, οὗτος δὲ τὸν Ἀμμώς, οὗτος δὲ τὸν Ἰωσίαν, οὗτος δὲ τὸν Ἰωαχὰς, ἕκαστος βασιλεὺς βασιλέα; καὶ οὐδεὶς ἐν αὐτοῖς οἰκετικῇ συνέτυχεν ὥρᾳ γεννήσεως. Ἔπειτα εἰ καὶ τῶν κατὰ κακίαν καὶ ἀρετὴν ἐνεργημάτων οὐκ ἐκ τῶν ἐφ' ἡμῖν ὑπάρχου σιν αἱ ἀρχαι, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς γεννήσεως αἱ ἀνάγκαι, περιττοὶ μὲν οἱ νομοθέται τὰ αἱρετὰ καὶ φευκτὰ ἡμῖν ἐρίζοντες, περιττοὶ δὲ οἱ δικασταὶ ἀρετὴν μετατιμῶντες (64'), κακίαν δὲ κολάζοντες. Οὐ γὰρ τοῦ κλέπτου ἢ τοῦ φονέως τὸ ἀδίκημα, οἷς γε οὐδὲ βουλομένοις κρατεῖν τῆς χειρὸς οἷόν τε, διὰ τὴν ἐπὶ τὰς πράξεις κατεπείγουσαν αὐτοὺς ἀστρονομίαν, καὶ τὴν ἐκ τῆς ειμαρμένης ἀνάγκην ἐπικειμένην. potestatis motibus utentia: id quod extrema insaniæ atque dementiæ fuerit, cum blasphemia conjunctum opificis, et cum mendacio de inanimatis. Quomodo autem, qui ad Arietem suam nativitatem referunt, crispi et gratiosi, et liberæ voluntatis, et divites sunt? Videmus multos quidem crinibus crispis, qui tamen cæci sunt et minime divites, neque libera præditi voluntatis electione, sed improbi, ad quæetum faciendum inepti, et sordidi, et pannosi, et circumforanei, qui januam cum janua mutant quotidiani victus adipiscendi gratia. Quomodo autem qui calvi sunt, vel etiam crine simplici aut hebete visu, diversum habent, divitias nimirum et abundantiam atque quietem, raro cum amicis consanguineis congredientes? Quoties autem die vel nocte regiarum nativitatum perficiuntur figurationes, quare non qualibet vice reges nascuntur? Aut quomodo patriæ ipsis intercedunt regni successiones? Nimirum non quivis rex regiam astrorum figurationem per coitum cum consorte tori, filio applicandam observare potuit. Neque enim quisquam eam rem habet in potestate sua. Quomodo igitur Ozias rex genuit Joathamum regem, Joalbamus vero Achazum, Achazus autem Ezechiam? Hic vero Manassem, et is Amosum, ille vero Josiam, hic autem Joachasum, unusquis. que rex regem? et quidem nullus eorum in servilem nativitatis horam incidit. Deinde si vitiosaruin et virtuti consentanearum actionum non nobis principia pendent, sed ex necessitatibus nativitatis: superflui sunt legum latores qui sectanda fugiendaque nobis definiunt, superflui judices, qui virtutem quidem honorant, improbitatem vero puniunt. Neque enim furis aut homicidæ ea injuria est, qui nequidem, si velint, manum cobiex bere possunt, propter urgentem ipsos ad ea facta, astrorum legem, et propter impositam sibi ex fato necessitatem. Διελέγξω δ' αὐτοὺς καὶ ἐκ τῆς τῶν πραγμάτων καθόλου μεταβολῆς. Πρὸ γὰρ τῆς Θεανδρικὴς ἐπι φοιτήσεως, πάντων ἐθνῶν εἰδωλομανούντων, καὶ διὰ πάσης χορούντων ἀσεβείας, μετὰ τὴν ἄφιξιν τοῦ θεάνδρου, διὰ τοῦ εὐαγγελικοῦ κηρύγματος ἡ πρὸς θεοσέβειαν γέγονε μεθίδρυσις· τῆς πλάνης μὲν ἐκποδὼν γενομένης, ἀρετῆς δὲ τιμωμένης, τῆς αὐτῆς τῶν ἄστρων μενούσης ὄψεώς τε καὶ στάσεως, ἐξ Ελλήνων τε καὶ Ἰουδαίων καὶ ἐθνῶν πλείστων ἐπιστραφέντων, καὶ Χριστῷ συνθεμένων. Ποῦ οὖν οἱ πρώτον καταναγκάζοντες αὐτοὺς ἀστέρες, εἰδώλοις ποτνιεῖσθαι ποῦ δὲ λανθάνειν εδέκουν οἱ νῦν πρὸς θεοσέβειαν αὐτοὺς ἐπισπώμενοι; Εἰ δὲ μήτε ἀφαίρεσις, μήτε προσθήκη τῇ χωρίς τῶν ἄστρων γέγονεν, ἄκοντες ὁμολογήσωσιν, οὐκ ἔκ τινος είμαρμένης ἢ ἀνάγκης, ἀρετὴν ἢ κακίαν ἐμβιοτεύεσθαι ἢ αἱρεῖσθαι, ἀλλ' ἐκ τῆς ἑκάστου αὐτεξουσίου προαιρέσεως ἐπὶ αἱρεθέντα χωροῦντος. υπερ σαφῶς ὁ ὑψηλὸς παριστῶν Ησαΐας διαρρήδην βοᾷ ἐκ προσώπου τοῦ Ῥυπήμονας. Cotelerius Monum. Eccl. Gr. town. lli, pag. 660, rescribit ῥυπείμονας. Sic ut infra Interrog. civili pro βυπώμοσιν legit ευπείμοσιν. Reſutabo autem ipsos etiam ex universalium rerum mutatione. Nam cum ante adventum divini illius hominis omnes gentes cultui astrorum deditæ essent et in omni incederent impietate, post accessun divini hominis, per evangelicam prædicationem, ad pietatem facta transitio est, amolito quidem errore, virtute autem in pretio habita, codem astrorum manente cum aspectu tum constitutione: ex Græcis, et Judæis, et gentibus quamplurimis conversis, et Christo adjunctis. Ubi igitur priores stellæ, quæ cogebant ante idola suppliciter procumbere? Ubi latitare videbantur, quæ nunc ad pietatem ipsos pertrahunt? Si vero neque ademptio neque additio regioni astrorum contigit, vel inviti faebuntur, non ex aliquo fato vel necessitate virtutem improbitatemve viventibus inseri aut decerni, sed ex uniuscujusque libera potestatis electione unumqueinque se ad ea quæ elegit, conferre. Id quod manifeste eximius ostendens Isaias, luculenter claΜετατιμώντες. Lege μὲν τιμῶντες. Επιτ. Πιτνιεῖσθαι. Forte ποτνιᾶσθαι. 10. Χωρίᾳ. Forte χορείη. ID.

S. CESARI GREGORII FRATRIS mat iu persona Dei: Si volueritis et auscultaveritis mihi, bona Lerra comedelis; si vero nolueritis, neque auscultaveritis mihi, gladius vos devorabil: nam os Domini locutum est ista ". Ipse vero in Evangelio concionans Doininus inquit: Hierosolyma, HierosoIyma, qua occidis prophetas, et lapidas eos qui ad te missi sunt, quoties volui congregare vos sub alas meas, quemadmodum gallina congregat pullos suos, et noluistis "! Ad voluntatem uniuscujusque referens sequenda aut vitanda, et non ad necessitatem fati aut legis astrorum. Non enim peccatores nos esse duceret, si illorum insidiis essemus expositi. INTERROGATIO CXII. Quod si nullo vel beneficio vel injuria ex astris afficiuntur homines, quomodo Evanġelium lunaticos vocat epilepticos, spumantes ct sese lacerantes? Responsio. Lunaticos vocat secundum vulgarem multorum sententiam, qui id quod altius est audire non possunt. Quandoquidem enim lunæ et soli et astris venerationis cultum exhibebant homines vani, volens ipsos a sua tanquam perniciosa opinione revocare, etiam dæmoniacorum causam ostendit lunam, ut illi supplicantes languidiores facti, ab ejus veneratione resilirent. Non enim in perniciem mortalium luminaria universitatis architectus exstruxit Chrislus, sed imniundus spiritus observaus in ipsis talem speciem, ad seducendum aliquos subduxit, ut inconstantes et parum frugi mortales ad præstigia tores et ad eos abeant sponte, qui a Jove nutriti videntur, nimirum per incantationum occasionem, et spem levandi malum. Sæpenumero autem videmus et canes latenter in nos irruere; neque tamen dicimus lunam causam esɛe morsus aut motus animalis. Et servi sæpenumero cum toto luna lumine splendet, ad capiendum fugan surgunt, et ejus auxilio ad celeritatem utuntur. Num igitur causam temeritatis fugitivi dicemus lunam? Sepenumero item et eleminatus homo nocturnas tenebras veritus domi dormire cogitur;' luna vero per noctem lucente, citius ad prostibulum instar equi lascive prosiliens, hinniens, et currens, ad scortum lætus venit. Num igitur itineris scelerati causa est luna, que divino precepto terras caelo subjectas illustrat? Cohibe quæso temetipsum a lunatica demientia: deinones enim iis qui faciles captu sunt, lacite in animos inserere consueverunt, ut non solum luminaria malorum causas esse asserant, sed ipsum etiam opificem velut malorum et exitiosorum factorem calumnientur. Qui vero fidem illis adhibent, non Deum sed cinerem adorant in parricida, eo qui as Isa. 1, 49 20. es Matth. xxi, 57. Αποκτενοῦσα. Forte ἀποκτείνουσα. EDIT. ῾Ως ἐπὶ βλάβη. Forte ὡς ἐπιβλαβούς. ID. Σεληνικής. Forte σεληνιακής. 10. Διὰ τοῦ πατρ. Mic Casarii locus ex Recognitionum Clementinarum lib. x, cap. 25 seqq. for. Θεοῦ· Εάν θέλητε, καὶ εἰσακούσετέ μου, τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς φάγεσθε· εἰ δὲ μὴ θέλητε, καὶ μὴ εἰσ ακούσετέ μου, μάχαιρα ὑμᾶς κατέδεται· τὸ γὰρ στόμα Κυρίου ἐλάλησε ταῦτα. Αὐτὸς δὲ ἐν Εὐαγ γελίοις θεηγορῶν ὁ Κύριος, φησίν· Ἱερουσαλήμ, Ἱερουσαλήμ, ἡ ἀποκτενοῦσα τους προφήτας, καὶ λιθοβολούσα τοὺς ἀπεσταλμένους, ποσάκις ἠθέλησα συναγαγεῖν ὑμᾶς ὑπὸ τὰς πτέρυγάς μου, δν τρόπον ὄρνις συνάγει τὰ νοσσιὰ ἑαυτῆς, καὶ οὐκ ἠθελήσατε! ἐπὶ τὸ θέλειν ἑκάστου αναφέρων τὰ αἱρετὰ, ἢ φευκτα, καὶ οὐκ ἐπ' ἀνάγκῃ είμαρ μένης ἢ ἀστρονομίας. Οὐ γὰρ ἡγήσατο ἡμᾶς ἀμαςτάνοντας, είπερ τῆς ἐκείνων μεθοδείας υποκείμενα. ΠΕΥΣΙΣ ΡΙΒ. Καὶ εἰ μηδὲν ἐκ τῶν ἄστρων εὐεργετώνται, ἢ ἀδι - κοῦνται οἱ ἄνθρωποι, πῶς τὸ Εὐαγγέλιον σεληνια ζομένους λέγει τοὺς ἐπιληπτικούς, ἀφροῦντας καὶ βησσομένους; Απόκρισις. Σεληνιαζομένους φησί, κατὰ τὴν πρόχειρον των πολλῶν ὑπόνοιαν, μὴ χωρούντων ἀκοῦσαι τὸ ὑψηλό τερον. Ἐπεὶ γὰρ σελήνῃ, καὶ ἡλίῳ, καὶ ἄστρος τὸ σέβας απένεμον οι ματαιόφρονες, βουλόμενος αὐτοὺς ἀπαγαγεῖν τῆς οἰκείας δόξης, ὡς ἐπὶ βλάβη και αἰτίαν τῶν δαιμονούντων τὴν σελήνην ὑποφαίνει· ὅπως ναρκήσαντες οἱ ἐκείνῃ ποτνιώμενοι, αποπηδή σωσι τοῦ εἰκαίου σεβάσματος. Οὐ γὰρ ἐπὶ λύμῃ βρο τῶν τοὺς φωστῆρας ὁ τοῦ παντὸς ἀρχιτέκτων ἐδε! μα το Χριστός, ἀλλ' ἀκάθαρτον πνεῦμα ἐπιτηροῦν αὐτ τοῖς τὸ τοιόνδε σχῆμα, ἐπιτωθάζειν τισὶν ὑπαγόμενον, τοὺς εὐρίπους καὶ ἀνερίστους βροτῶν ἐπὶ γόητας καὶ διοτρεφεῖς αὐτομολεῖν, προφάσει επαοιδῆς καὶ τοῦ διοχλοῦντος ἀνακωχῆς Πολλάκις δὲ ὁρῶμεν χύνας κρύβδην ἐφαλλομένους ἡμῖν, καὶ οὐ φαμεν τὴν σελήνην αἰτίαν τοῦ δήγματος, ἢ τῆς τοῦ ζώου κινήσεως. Καὶ οἰκέτης πολλάκις, πληρηφανοῦς ὑπαρχούσης, πρὸς δραπέτειαν ηγέρθη, τῷ ἐκείνης φωτὶ βοηθῷ πρὸς ὠκυποδίαν χρώμενος. "Αρ' οὖν αἰτιασώμεθα τῆς δυ βουλίας τοῦ ὑποδράντος τὴν φαίνακα; Καὶ ὁ λάγνος πολλάκις τὸ νύκτιον σκότος δεδιώς, οἴκοι καθεύδειν ἐπείγεται· τῇ δὲ σελήνῃ καταυγαζομένης τῆς νυκτός, θᾶττον ἐπὶ τὸ χαμαιτυπείον, ἵππου δίκην κροαίνων, χρεμετίζων καὶ θέων, ἧκεν ἐπισκαίρων τῇ ἑταίρι. 'Αρ' οὖν τῆς μιαιβαδίας αἰτία ἡ γῇ ὑπ' οὐρανὸν καταλάμπουσα θείῳ προστάγματι; Εἶργε σαυτὸν τῆς σε ληνικῆς παροινίας. Τοῖς γὰρ εὐαλώτοις δαίμονες ὑποσπείρειν ειώθασιν, οὐ μόνον τους φωστῆρας αιτιᾶσθαι τῶν κακῶν, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν ἤδη τὸν Δημιουρ γὸν ὡς φαύλων καὶ φθαρτικῶν ποιητὴν διαβάλλειν· οἱ δὲ τούτοις πειθόμενοι, οὐ Θεῷ ἀλλὰ ἀποδῷ προσκ νοῦσι, διὰ τοῦ πατραλοίου καὶ τῶν οἰκείων τέ κνων τοὺς γάμους φθείραντος, καὶ ἐν τάφῳ παρὰ Κρησὶ φθαρέντος· ὅπερ οὐκ ἔστι θεοῦ. Οὐ μὴν ἀλλὰ matus, pessime a librariis acceptus fuit. Sic enira in vulgatis legitur, διὰ τοῦ πατραλοία παρακρίσει φθαρ. llic vero nihil vidit interpres. Locum, prout edidimus, restituit reddiditque Cotelerius ad Recognit. l. c. qui et suspicatur pro διά legendumu Διός,

DIALOGUS II. liberorum suorum matrimonia corrupit, atque in sepulcro apud Cretenses computruit: id quod non est dei. Nec hoc contenti, etiam ex illo natos liberos inter deos retulerunt impii et vani; llermupoli quiden Mercurium, cujus exponi oratione fagilia nequeunt, in pulverem redactum; in Cypro vero Venerem, et stercore veluti sepulcro sitam; in Thiracia Martem, ab exsecratione cognominatum; ex qua nobis, velut ex immorigero Esavo, Dionysius Areopagita ortus est, divorum apostolorum discipulus. Apud Caucasios auten montes Satur nus, imo vero asinus ab asinis adoratus, rudens et clamans adversus ipsos ethnicos. Thebis Bacchus, colentibus se tam animæ quam corporis morbus insanabilis et fetens. In Tyro Hercules, potius al ominabilis, qui igni consumptus propter improbitatem, ab impiis inter deos refertur. In Epidauro Asculapius mente puer, ab insipientioribus et inperitis deus appellatur. Et Syri, qui nomine conveniente fæces potius sunt, orci cognominem Adonim inale inter deos retulerunt. Ægyptii repentem: humi et terræ aßlìxum Osirin, Elienses miseri Ilectorem, nequidem gallum gallinaceum bonum. Qui in insula Leuca sunt, Icachum Achillem, Pontii parricidam Patroclum inter deos retulerunt. Rhodii temerarium pugnatorem Maredonem, et alii alios, pulverem scilicet in sepulcro jacentem colunt, prorsus impie agentes. Nullus enim ipsorum in Deo vitam finiit. Quorum vesaniam enumerare nugas audire cupit, quærat Orphea et Hesiodum concedat. καὶ τοὺς ἐξ ἐκείνου παῖδας ἐξεθείασαν οἱ ἄθεοι καὶ ματαιόφρονες· ἐν μὲν τῇ Ἑρμουπόλει τὸν ἐπὶ τὸ χεῖρον ἀνερμήνευτον Ἑρμῆν εἰς κόνιν διαλυθέντα· ἐν Κύπρῳ τὴν Κύπριν κόπρῳ ἐν τάφῳ κειμένην ἐν δὲ Θράκῃ. "Αρην, τὸν τῆς ἀρᾶς ἐπώνυμον· ἐξ ἧς ἡμῖν, ἐκ τοῦ δυσαίου Ησαύ, Διονύσιος ο Ἀρεοπαγίτης ἀνέτειλε, τῶν θείων ἀποστόλων γενόμενος φοιτητής. Πρὸς δὲ τοῖς Καυσίοις δρεσι Κρόνος, μάλλον δὲ ὄνος ὑπὸ τῶν ὄνων προσεχυνήθη, ἀνακράζων καὶ ὀγκώμενος καθ᾽ Ἑλλήνων. Ἐν Θήβαις Διένυσος τοῖς σέβουσι ψυχῆς καὶ σώματος ὑπάρχων πάθος ἀνίατον καὶ δύσοδμον. Εν Τύρῳ Ἡρακλῆς μᾶλλον δὲ ἠράκλης, τυριάλωτος γενόμενος διὰ κακίαν, ὑπὸ τῶν ἀθέων ἐκθειάζεται. Ἐν Επιδαύρο Ασκληπιός, ὁ ταῖς φρεσὶ νήπιος, ὑπὸ τῶν νηπιωτέρων καὶ ἀνοήτων θεός προσηγορεύθη. Καὶ Σύροι μὲν οἱ φερώνυμοι συρφετοί, τὸν τοῦ ᾅδου ἐπώνυμον Αδωνιν ἐξεθείασαν κακῶς· Αἰγύπτιοι δὲ τὸν συρόμενον καὶ γεωπετῆ Οστριν· Ἡλιεῖς ἐλεεινοὶ τὸν Ἕκτορα μᾶλλον δὲ οὐδ᾽ ἀλέκτορα χρηστόν. Οἱ ἐν Λεύκῃ τῇ νήσῳ τὸν Ἵκαχον 'Αχιλλέα. Πόντιοι τὸν πατραλοίαν Πάτροκλον ἀπεθέωσαν. Ρόδιοι τὸν εἰκήμαχον Μακε δόνα καὶ ἕτεροι θατέρους, ἐν τάτοις κόνιν κειμέ την σέβουσι, τέλεον ἀσεβοῦντες· οὐδεὶς νὰρ αὐτῶν ἐν Θεῷ τοῦ ζῆν ἀπεῤῥάγη. Ωντας παροινίας ὑπεξἡγεῖσθαι, οὐ τοῦ παρόντος καιροῦ ὑπάρχει· εἰ δέ τις ἀκούειν βούλεται τοὺς ἐκείνων λήρους, πυθέσθω Ορ φέως καὶ Ἡσίοδου τῶν συγγραφέων τῆς ἐκείνων μυ θοποιίας, ἐμοὶ τοῦ λοιποῦ σιωπὴν χαρούμενος. non est præsentis temporis. Si vero quis illorum de illorum fabulis, mihi vero reliqua tacendi facultatem ΠΕΥΣΙΣ ΡΙΓ. Οὐχ Ἑλλήνων ὑπερμαχῶν πρὸς σὲ διατείνομαι, Πάτερ, ἀλλὰ κατ' ἐκείνων ὅπλα παρὰ τῆς σῆς πολυ μαθίας περιθέσθαι βουλόμενος. Πῶς τοίνυν λέγεις μηδὲν αὐτομάτως γίνεσθαι, μηδὲ ἔξω τῆς θείας δυνάμεως; Ιδού τῆς ἴρεως όρωμένης ἀκριβῆ πες ριφέρειαν ἐχούσης, καὶ πάντοθεν ἴσην, οἵαν ἀληθῶς οὐδὲ νοῦς περιγράψαι δύναται καὶ ὅμως ὁρῶμεν ὑπ᾽ οὐδενὸς αὐτήν γινομένην, ἀλλ' αὐτομάτως συν ισταμένην. Απόκρισις. Οὐκ αὐτοματισμὸν οία τε παρεισάξαι ἡ τῆς ἴρεως σύστασις. Ἐπὶ τύπῳ γὰρ τοῦ στερεώματος οἷον σπαρτίον κόκκινον ἐπὶ δίσκου διατείνεται. Εἰ γὰρ καὶ ὁ τύπος ἐκτυπῶν τὰ ἴδια νοῦς ὑπάρχει, ἀλλ' οὖν Δυσαίου. Anne δυσαίωνος? Interpres vertit quasi legisset δυσηνίου. Επιτ. Εν Τύρῳ Ἡρακλῆς, κ. τ. λ. Cotelerio ad Recognit. lib. x, cap. 24, hic Casarii locus ita ex Etymologico Magno intelligendus videbatur, quod Ηρακλής potius sit ἐν ἄρα seu ἔρᾳ ἀκλεής, in terra inglorius, quam pas seu Έρας κλέος, terrae gloria. Verum deinceps mutata sententia, lar. habet V. C. Monum. Eccl. Gr. tom. III, pag. 636: Apud Corseνίκη Ἡρακλῆς, παρακλῆς, ut nunc conjicio, qui aliter alias. En verba Casarii, ἐν Τύρῳ Ἡρακλῆς μᾶλο του Τὰ ἠρακλῆς (interpres ἀρακλής, abominabilis), πυριάλωτος γενόμενος διὰ κακίαν, ὑπὸ τῶν ἀθέων εκθειάζεται. Ηoc est, justa meam opinionem, non Junonis gloria, sed gloria ignis, a quo captus el consumpins (uit. Hæc ille. Έκτορα, Νon vidit interpres, perperam INTERROGATIO CXIII. Non pro Græcis depugnans adversus te contendo, mi Pater, sed armis adversus illos per tuam multiplicem doctrinam indui volo. Quomodo igitur inquis nihil fortuito fieri, neque extra divinam po testatem? Ecce cœlesti arcu apparente, absolutamı habet is circumferentiam, et undique æqualem, cujusmodi revera ne mens quidem scribere queat; et tamen videmus ipsum a nullo condi, sed fortuito existere. Responsio. Non potest casum fortuitum inducere iridis constitutio. Nam in figura firmamenti veluti coccineus funis in orbem extenditur. Quippe si est fictrix mens, sua quædam eflingens, utique qui #ctricem editum in vulgatis Νέστορα. "Inayor. Non intelligo quid sit Ιχαχον Αχιλ λέα. Substitui posset ἀείκακον. COTEL. ad Recognit. lib. x, cap. 25. Πόντιοι. Legimus quidem in Recognit. lib I. cap. 25, Αpud Pontum, Patroclum. Veruin auctor Clementinarum, hom. vi, cap. 22 habet, Πάτροκλον, Οπούντιοι. Αtque hanc lectionem Casario restituendam, cum Cotelerio existimarim. Τὸν εἰκήμαχον Μακεδ. Εditi τὸν Εἰκήμ Unde joculariter verlit interpres Icemachum Mucedonem. Τα serio, temerarium pugnatorem intellige. COTEL. I. C. Ιδού, κ. τ. λ. Hæc mutuatus est Casarius es Recognit. lib. vui cap. 41, ut ad eum locum mo nuit Cotelerius.

S. CÆSARII GREGORII FRATRIS banc fecit, etiam intellectilem fabricavit, in ea diffusurus aut subacturus, quæ ipsi placent. Neque enim igne liquefactum plumbum, aut cera, aut calx, si alicujus rei fornæ infundatur, et fiat id quod artifici visum fuerit, idcirco fortuito casu exsistere videbitur, quando manu artificis per formam id quod placuerat, effectum est. Ad hunc sane modum intelligatur et iridis ortus in vehementioribus tempestatibus, quasi signum securitatis mundo exhibitæ, quod non amplius sint submergenda aquisque tollenda quæ sub cœlo sunt. Ponam enim, inquit Deus, in nube mea arcum meum robis in signum”. Sol quidem instar cucurbitulæ san - guisugæ radiorum ejaculationibus humidum ex nubibus, velut ex aliquo corpore ad se trahit, et sursum vehit pluviam veluti fluxum quemdam, qui supra bases fertur. Est autem iris triformis. Nam partim quidem rubra, partim cærulea, partim instar herba viridis est; et pacem, et sapientiam, et potentiam, et Verbum, et Deum universitatis rerum omnium, in sanguine et aqua et spiritu in mundum venire significans: baptismi quidem aqua omnem creaturam per Jordanis fluxus a turpitudine abluentem; Spiritu autem sancto eos qui mente intelliguntur subnergentem gigantes. Caeterum post terrestrem idolorum et dæmonum suffocationem et diluvium, sanguine signum salutis nobis datum est, veræ illius conciliationis et pacis Dei ac Verbi velut ante in figura, sic nunc carne extenti, ut qui sit evidens signum propitiationis et securitatis a demonum diluvio nobis factus, ex illorum procella hos ad se trahens, cum inquit: Postquam exaltatus fuero a terra, in cruce videlicet, omnes traham ad meipsumª. Et iterum inquit: Ecce dedi vobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones, et super omnem potestatem inimici™. Tres item hujus testes esse, inquit exiinius ille Joannes, sanguinem el aquam, et spiritum, et hos tres unum esse". Circiter horam enim nonam emisso clamore Jesus emisit spiritum animæ. Nam divinus ille spiritus inɔnimo corpori unitus erat, et similiter aninxe inhabitanti contemperatus. Nam si aerius spiritus utrisque adest, multo magis divinus utrique parti aderat, cum sit inseparabilis et expers quantitatis. Lancea vero percusso ipsius latere, exivit sanguis et aquu: et qui vidit testimonium perhibuit, et verum est testimonium ejus, inquit eximius ille Joannes”. Sanguis auteni et aqua de hoc divino et perenni fonte scaturit, propter judicantem Pilatum, et alios acclamantes: Tolle, tolle, crucifige ipsum. Nam Pilatus quidem aniovebat a se mortis Domini sanguinem; Judæi vero damnationem ex ca secuturam in se transferentes clamabant: Sanguis ejus super nos et super flios nostros ". Quod et nos peramanter dicimus, non eodem cum ipsis affectu; nam illi velut hominem intuebantur, qui a nobis Deus on Gen 15, 13. 87 Joan. xii, 32. * Matth. xxvit, 25. ss Luc. S, γε ὁ τὸν τύπον δράσας, νοητὸν ἐτεκτήνατο, ἐπ' τύτῷ διαχεῖν ἢ ἀναμάττειν μέλλων τὰ αἱρούμενα. Οὐ γὰρ ὁ πυρὶ τακεὶς μόλιβδος ἢ κηρὸς, ἢ χαλκός, τύπῳ διο νὸς ἐπιχεόμενος, καὶ τὸ ἐκεῖθεν σχήμα αναματτόμε νος, καὶ τὸ δοκοῦν τῷ τεχνίτη γενόμενος, παρὰ τού τῳ αυτομάτως συστῆναι δόξῃ· ἀλλὰ τῇ χειρὶ τοῦ τεχνίτου διὰ τοῦ τύπου τὸ αἱρεθὲν ἀποτελούμενος. Οὕτω δὴ νοείσθω ἡ τῆς ἴρεως σύστασις ἐν ταῖς στο δραῖς ὑετίαις, οἷον εἰς σημεῖον ἀφοβίας του κόσμου παρεχομένης, μὴ πάλιν ἀποκλύζεσθαι καὶ ὑδροφορεί σθαι τὰ ὑπουράνια. Θήσω γάρ, φησὶν ὁ Θεὸς ἐν τῇ νεφέλῃ μου τὸ τόξον εἰς σημεῖον ὑμῖν. Εστιν οὖν ὁ ἥλιος σικύας δίκην ταῖς τῶν ἀκτίνων βολαῖς τὸ ὑγρὸν τῶν νεφῶν, ὥσπερ ἐκ σώματός τινος επιστ μενος, καὶ ἀνέλκων τὸν ὑετὸν ὥσπερ ῥεῦμα ἐπί τάς βάσεις φερόμενον. Τρίμορφος δὲ ἡ ἴρις, τὸ μὲν ἐρα θρὸν, τὸ δὲ ἀερῶδες, τὸ δὲ ποάζον ὑπάρχουσα χλοςνὴ, τὴν εἰρήνην, καὶ σοφίαν, καὶ δύναμιν, καὶ Λόγου, καὶ Θεὸν τῶν ὅλων, ἐν αἵματι, καὶ ὕδατι, καὶ πνεύ ματι, κόσμῳ ἐπιφοιταν προμηνύουσα, ὕδατι μὲν τοῦ βαπτίσματος πᾶσαν κτίσιν διὰ τῶν Ἰορδάνου ρείθρων τοῦ αἴσχους ἀποκλύζοντα, Πνεύματι δὲ θείω τοὺς νοητούς καταποντοῦντα γίγαντας. Μετὰ δὲ την π ρίγειον τῶν εἰδώλων καὶ δαιμόνων καταπνιγμὲν καὶ ἀπόκλυσιν, τὸ δι' αἵματος σημείον σωτηρίας ἡμῖν δὲ δοται, τῆς ἀληθοῦς ἔρεως καὶ εἰρήνης τοῦ Θεοῦ καὶ Λόγου, ὥσπερ ἐπὶ τύπῳ διὰ σαρκὸς ἐκταθέντος, ἐναρ γὲς σημεῖον ἴρεως καὶ ἀφοβίας κατακλυσμοῦ δαιμό νων ἡμῖν γενόμενος, ἐκ τῆς ἐκείνων καταιγίδος ἡμᾶς ἐπισπασάμενος, φάσκων· Ὅταν ὑψωθῶ ἀπὸ τῆς γῆς (ἐπὶ σταυρῷ δηλονότι), πάντας ἑλκύσω πρὸς ἐμαυτόν. Καὶ πάλιν φησίν· Ιδού δέδωκα ὑμῖν ἐξ οὐσίαν πατεῖν ἐπάνω ὄρεων καὶ σκορπίων καὶ ἐπὶ πᾶσαν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ· καὶ τρεῖς ὑπάρχειν του του μάρτυρας, φησὶν ὁ ὑψηλὸς Ἰωάννης, τὸ αἷμα, καὶ τὸ ὕδωρ, καὶ τὸ πνεῦμα, καὶ οἱ τρεῖς ἔν εἰσι. Περί γὰρ τὴν ἐννάτην ὥραν κράξας ὁ Ἰησοῦς ἀφῆκε τὸ πνεῦμα τῆς ψυχῆς· τὸ γὰρ θεῖον καὶ ἀψύχῳ τῷ σώ ματι ἤνωτο· ὁμοίως καὶ τῇ ψυχῇ ἐνδημούσῃ ἀνακέ κρατο. Εἰ γὰρ τὸ ἀέριον πνεῦμα ἀμφοῖν ξυνυπάρχει, πολὺ μᾶλλον τὸ θεῖον ἑκατέρῳ τμήματι συνέσται, ἀδιαίρετον ὑπάρχον καὶ ἄποσον. Λόγχῃ δέ τις νύξας τὴν πλευρὰν αὐτοῦ, Ἐξῆλθεν αἷμα καὶ ὕδωρ· καὶ ὁ ἑωρακώς μεμαρτύρηκε, καὶ ἀληθινὴ ἐστιν αὐτοῦ ἡ μαρτυρία, φησὶν ὁ ὑψηλὸς Ἰωάννης. Αἷμα καὶ ὕδωρ τῆς θείας καὶ ἀεννάου κρήνης ἐκδίδοται διὰ τὸν κρίνον τα Πιλᾶτον καὶ τοὺς ἐπιβοῶντας· Αρον, άρον σταύ ρωσον αὐτόν· τοῦ μὲν ἀποῤῥιψαμένου της Κυ ριοκτονίας τὸ αἷμα· τῶν δὲ ἀντεσπασμένων τὴν ἐκεῖθεν κατάκρισιν· Βοάτω αἷμα αὐτοῦ ἐγ' ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν· ὅπερ καὶ ἡμεῖς ἀξιεράστως φαμέν, οὐ τῇ αὐτῇ ἐκείνοις διαθέσει. Ἐκεῖνοι γὰρ ὡς βροτὸν ἐσκόπησαν τὸν παρ' ἡμῶν Θεὸν τῶν ὅλων προσκυνούμενον· ὥσπερ οὐχ οἱ σοφοί τῶν ἰα τρῶν, τὸ ἐκ τῆς κορυφῆς ἐπὶ τὰς όψεις ῥεῦμα φερό μενον ἀνακόπτουσι. διὰ τῆς ἴρεως τὴν ὑδάτων ἐπί 89 1 Joan. v, 8. ** Joan, xix, 34. σε ibid. 15. | Απορριψαμένου. Forte ἀποῤῥυψαμένου. EDIT.

DIALOGUS III. χυσιν, ὡς ἐπὶ τύπῳ τινὶ διατεινομένην τῷ ὑποχει μένῳ τοῦ ἡλίου δίκην σικύας, διὰ τῶν ἀκτίνων τὰ νέφη συνάγοντος, καὶ ὥσπερ καυτῆρι τῷ θερμῷ τὰς υδροχόους φλέβας ἀναξηραίνοντος. ΠΕΥΣΙΣ ΡΙΔ'. Τὸ μὲν ἀρχέγονον σκότος εἶπας τῇ διατάσει του οὐρανίου γεγονέναι σώματος, καὶ εὖ ἔχει περὶ τούτου. Πῶς δὲ τὴν νύχτα ὁρῶμεν αὐτομάτως γινομένην, ού δενὶ τόπῳ έκτυπουμένην; Απόκρισις. Ανωτέρω μὲν τὸν περὶ νυκτὸς ἀποδέδωκα λόγον ἀμυδρᾷ δὲ καὶ νῦν εἰκόνι χρησάμενος ἀποδείξω, μὴ αὐτομάτως αὐτὴν συνίστασθαι, μηδὲ ἔξω τῆς θείας χειρός. Ὥσπερ γὰρ οἱ πύργοι ὑπὸ τῶν οἰκοδόμων ἐγείρονται, καὶ τὰ λαξευτὰ ἢ χωνευτὰ ὑπὸ τεχνίτου χειρὸς διαγλύφεται, τὰ δὲ αὐτῶν ἀποσκιάσματα οὐχ ὑπὸ τεχνίτου γίνεσθαι πέφυκεν, ἀλλ᾽ ὑπὸ τῶν παρ' ἐκείνων γενομένων ἀποτελεῖται· εἰ οὖν καὶ θάτερα θατέροις τινὰ παρυφίσταται τύπῳ τινὸς ἐκτυπούμενα, ἀλλ᾽ οὖν γε οἱ τύποι ἀπ' ἀρχῆς ὑπὸ τεχνίτου χειρός γεγόνασι· καὶ ἡ νὺξ τοίνυν οὐκ αὐτομάτη συνίσταται, ἀλλὰ τῆς χέρσου ὑπάρχει ἀποσκίασμα, καθώς μικρόν ὕστερον ἀποδείξω, νῦν ἡμᾶς τοῦ καιροῦ ἐπὶ τὴν θείαν τῶν μυστικῶν τελετήν συνωθοῦντος, καὶ τοῦ θιάσου καραδοκοῦντος. Τόπῳ. Furte τύπῳ. ED. universi hujus adoratur; prorsus ut periti medici non recidunt a vertice delatum ad oculos fluxum, ita per iridem aquarum infusionem velut in forma quadam extentain in subjecto sole, instar cucurbitulæ per radios nubes congregante, ac veluti calido cauterio aquam fundentes venas exsiccante. INTERROGATIO CXIV. Tenebras quidem primigenias dixisti per separationem cœlestis corporis esse factas, quod quidem recte dicitur. Quomodo vero noctem videmus spon te fieri, nulla forma expressam? Responsio. Supra quidem de nocte rationem reddidi, et nunc obscura similitudine utens demonstrabo non fortuito ipsam exstitisse, neque extra divinam manum. Quemadmodum turres ab ædificantibus exstruuntur, et sculpta vel conflata per artificis manum perpoliuntur; ab ipsis autem umbræ redditæ non ab artifice fieri solent, sed per ea quæ ab illis facta sunt efficiuntur. Proinde si alia quædam cum aliis exsistere solent, forma alicujus expressa: utique et formæ ab initio manu opificis factæ sunt, Ideoque nox quoque non per se exsistit, sed umbra terræ est, quemadmodum paulo post demonstrabo, quando nos modo ratio temporis ad peragenda sacra mysteria, sancto coetu nos exspectante, compellit. ΔΙΑΛΟΓΟΣ Γ'. DIALOGUS III. ΠΕΥΣΙΣ ΡΙΕ. Χθες τῆς ὥρας κατεπειγούσης, σήμερον ἡμῖν τὰ λείψανα της τραπέζης ἐκείνης ἀπόδος, τὰ περὶ νυ κτὸς ἡμῖν πλατυτέρως σαφηνίζων, καὶ διὰ τί ἡ ἀρχέγονος ἡμέρα, οὐ πρώτη παρὰ τῆς Γραφῆς εἴρηται, ἀλλὰ μία· ὅπερ ἀνοίκειον πρὸς τὰς ἐπιγόνους μοι φαίνεται. Εἰ γὰρ δευτέρα καὶ τρίτη αἱ μετ᾿ αὐτὴν ὀνομάζονται, ἀκολουθότερον ἦν κατάρχουσαν αὐτῶν πρώτην καὶ οὐχὶ μίαν λεχθῆναι. Απόκρισις. INTERROGATIO CXV. Quia tempus heri plus æquo nos urgebat, hodic nobis illius mensæ reliquias exponito, quæque de nocte tractanda veniunt, latius nobis edissere; et quare dies illa primigenia non sit prima sacris in Litteris dicta, sed una s. Id quod mihi minus convenire videtur ad eas quæ post ortæ sunt. Nam si secunda et tertia fuere, quæ post istam nominantur, convenientius erat, cam quæ harum erat exordium, primam, non unam, dici. Τὸ ἡμερονύκτιον μίαν φησὶν ἡμέραν, τῷ ἐπικρα τεστέρῳ τοῦ παντός διαστήματος, τῶν εἰκοσιτεσσάρων ὡρῶν τὸ κῦρος απένειμεν. Οὕτω γὰρ φράζειν είωθε πολλαχοῦ ἡ θεία Πυκτὴ, ἐν τῇ ἀριθμήσει τοῦ χρόνου ἡμέρας ἀριθμοῦσα, οὐχὶ δὲ καὶ νύχτας. Ακούεις δὴ τοῦ θείου μελωδοῦ· Αἱ ἡμέραι ἐτῶν ἡμῶν ἐν αὐτοῖς ἑβδομήκοντα έτη. Πρὸ τούτου δὲ Ἰακὼβ ὁ πατριάρ χης φησίν Α' ἡμέρας τῆς ζωῆς μου μικραὶ καὶ πονηραί. Πάλιν δὲ ὁ τῶν θείων μελωδός φησι· Καὶ τὸ κατοικεῖν μὲ ἐν οἴκῳ Κυρίου, πάσας τὰς ἡμέ ρας τῆς ζωῆς μου. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὁ θεῖος εὐαγ "Gen. 1, 5. • Psal. Lxxx, 10.. Gen. xLvu, 9. Responsio. Diem cum nocte conjunctam, diem vocat auctor historiæ, potiorique parti totius intervalli viginti quatuor horarum, primas partes tribuit. Sic enim multis in locis divina pagina loqui consuevit, in supputatione temporis dies numerans, non nocles. Audis quid dicat divinorum ille carminum auctor: Dies annorum nostrorum annos septuaginta tinent. Ante hunc autem Jacobus ille patriarcha inquit: Dies vitæ meæ pauci et mali v. Rursus fdem auctor divinorum carminum inquit: Ut habilem in domo Domini omnibus diebus vitæ mea”. * Psal. xx11, 6. "

S. CÆSARII GREGORII FRATRIS Quin et divus inquit evangelista: Ante sex dies Pascha venit Jesus in Bethaniam ". Et Dominus ipse divinitus suos alloquens ait: Scitis post biduum actum iri Pascha”. Quapropter quæ nunc in specie narrationis tradita sunt, pro lege in se quentibus habeantur: Et fuit, inquit, vesper at ſuitl mane, dies unus ": cum dies jam ante præcessisset, exstitit vesper, ex vespere vero nox, ex nocte autem mane, ubi jam unius diei finis est, quæ per viginti quatuor horas diei potiorem partem sil vindicat, subaudita videlicet nocte sub appellatione dici, per viginti quatuor horas. Quo fit ut etiam tempore conversionum solis æestivarum, quæ solstitia vocant, noctem dies intervallis excedat. At tempore quod æquinoctio destinatum est, prorsus oportet utrasque æquales esse, vicissimi a se invicem auferentes id quod deest. Sed et cœli facies, rursus ad eamdem reversa constitutionem, una dies nierito appellatur; quemadmodum in terra Geri solet, ut interjectum ab uno florum proventu ad alium, tempus, annus vocetur. Quamobrem quotics vesper et mane secundum solis circuitum mundum occupat, non in tempore majore quam uuius diei spatio, significetur dies una cum nocte conjunctus, et luminarium ad priorem constitutionem reversio. Vel potius tribui plus debere mibi videtur illi rationi, quæ secreto traditur. Quod nimirum qui temporis naturam fecit Deus, in mensuras ejus et signa, dierum intervalla ordinaverit, ipsumque per hebdomadem dimetiens, semper hebdomadem in semetipsam revolvi jubet, temporis hoc modo dinumeraus motum, sicut hebdomadem rursus explet dies, septies in semetipsam revoluta. Id autem circularis est figura, a semetipso incipere, et in semetipsum desinere: quod scilicet etiam ævi proprium est; et in semet ipsum reverti nusquam terminatum. Propterea caput temporis non primam dierum, sed unam nominavit, ut ipsa appellatione cognationem cum ævo haberet. Quandoquidem enim unitatis, et ejus quod communionis ad aliud expers est, notam nobis ostendit, proprie et convenienter appellata est una, cum ipsa in seipsa per omne sæculum in seipsam revolvatur. INTERROGATIO CXVI. Et quonam pacto Litteræ sacræ multa esse sæcula demonstrantes, secula vocant sæculorum. Εt Davides in fine psalmi dicit: Conflemini Domino, cœli, quoniam in omnia sæcula misericordia ejus ¹? Et rursus idem: Exaltabo te, Deus meus, rez meus, et benedicam nomen tuum in sæculum, et in sæculum sæcuti ¹? Ecce tria sæcula in centesimo quadragesimo quarto psalmo. Sed et in iis quæ dicuntur Η sacrorum ministris, Deo gratiarum actionem olerentibus, et imperium in omnia tribuentibus, hæc proferri audimus: Imperium et regnum, el potestas. » Joan. XII, 1. so Matth. xxvi, 2 a » Gen. 1, 5. Ανακυκλοῦσθαι, πάλιν. Leg. ἀνακυκλού σθαι, καὶ πάλιν, vel ανακυκλουμένην, πάλιν. Επιτ. γελιστής φησιν· Πρὸ ἓξ ἡμερῶν τοῦ Πάσχα ἦλθεν ὁ Ἰησοῦς εἰς Βηθανίαν. Αὐτὸς δὲ θεηγορών, φησίν· Οἴδατε, ὅτι μετά δύο ημέρας τὸ Πάσχα γίνεται, Ὣς τὰ νῦν ἐν ἱστορίας είδει παραδοθέντα, νομοθεσία ὑπάρχει πρὸς τὰ ἑξῆς· Καὶ ἐγένετο, φησίν, εσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα μία δηλονότι προϋπαρο χούσης τῆς ἡμέρας ἐγένετο ἐσπέρα, ἐκ δὲ τῆς ἑσπέ ρας, νύξ, ἐκ δὲ τῆς νυκτὸς πρωί, Ενθα περατούται ή μία ἡμέρα, διὰ τῶν τεττάρων καὶ εἴκοσι ὡρῶν τῆς μιᾶς ἡμέρας τὸ κῦρος ἔχουσα, συνυπακουομένης δε λονότι τῆς νυκτὸς τῇ ἡμέρᾳ διὰ τῶν εἰκοσιτεσσάρων ὡρῶν. Ὥστε καὶ ἐν ταῖς τροπαῖς τοῦ ἡλίου συμβαί νει ταύτην ἐκείνης ὑπερβαίνειν τοῖς διαστήμασιν. ᾿Αλλὰ τότε ἀφωρισμένῳ χρόνῳ τῆς ἰσημερίας, δεν πάντως ισομοίρους τυγχάνειν ἀμφοτέρας, αντισπωμέ νας παρ' ἀλλήλων τὸ λείπον. Καὶ ἡ τοῦ οὐρανοῦ δὲ ὄψις ἐπὶ τὴν αὐτὴν πάλιν ἀποκατάστασιν, μία ημέρα εἰκότως προσαγορεύεται· ὅπερ καὶ ἐπὶ τῆς χέρσου γίνεσθαι πέφυκεν, ἐκ τῆς αὐτῆς ἀνθοφορίας ἐπὶ τὴν αὐτὴν, ἐνιαυτὸν ὀνομάζεσθαι. "Ωστε οὖν ὁσάκι; ἑσπέρα καὶ πρωί κατὰ τὴν τοῦ ἡλίου περίοδον ἐπιλαμβάνει τὸν κόσμον, μὴ ἐν πλείονι καιρῷ, ἀλλ' ἐν μιᾶς ἡμέ ρας διαστήματι σημαίνεσθαι τὸ ἡμερονύκτιον, καὶ τὴν αὐτὴν τῶν φωστήρων ἀποκατάστασιν· ἢ μᾶλλον [7] κυριώτερός μοι δοκεῖ ὁ ἐν ἀποῤῥήτοις παραδιδό μενος· ὅτι ὁ τὴν τοῦ χρόνου φύσιν κατασκευάσας Θεός, μέτρα αὐτῷ καὶ σημεῖα τὰ τῶν ἡμερῶν ἔταξε διαστήματα· καὶ ἑβδομάδι αὐτὸν ἐκμετρήσεις, ἀεὶ τὴν ἑβδομάδα εἰς ἑαυτὴν ἀνακυκλοῦσθαι κελεύει, ἐξαριθμῶν τοῦ χρόνου τὴν κίνησιν· τὴν ἑβδομάδα δὲ εἰς ἑαυτὴν ἀνακυκλοῦσθαι, πάλιν ἐκπληροῦν τὴν μίαν ἡμέραν, ἑπτάκις αὐτὴν εἰς ἑαυτὴν ἀναστρέφον σαν. Τοῦτο δὲ κυκλικὸν ὑπάρχει σχῆμα, ἀφ' ἑαυτοῦ ἄρχεσθαι, καὶ εἰς ἑαυτὸ καταλήγειν· δ δὴ καὶ τοῦ αἰῶνος ἴδιον, καὶ εἰς ἑαυτὸν ἀναστρέφειν μηδαμού περατούμενον. Διὸ τὴν κεφαλὴν τοῦ χρόνου, οὐ πρώτ την ἡμερῶν, ἀλλὰ μίαν ὠνόμασεν, ὅπως τῇ προσηγο ρίᾳ τὸ συγγενὲς ἔχῃ πρὸς τὸν αἰῶνα. Τοῦ γὰρ μου ναχοῦ καὶ ἀκοινωνήτου πρὸς ἕτερον τὸν χαρακτήρα δεικνῦσα, οἰκείως καὶ προσφυώς προσηγορεύθη μία, αὐτὴ ἐν ἑαυτῇ διὰ παντὸς αἰῶνος ἀνακυκλουμένη εἰς ἑαυτήν. ΠΕΥΣΙΣ ΡΙΤ. Καὶ πῶς ἡ Γραφὴ πολλοὺς αἰῶνας ἐμφαίνουσα, λέγει αἰῶνας αιώνων: καὶ Δαβιδ πρὸς τῷ τέλει του ψαλμοῦ φησιν· Ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ τοῦ οὐρανοῦ, ὅτι εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας τὸ ἔλεος αὐτοῦ; καὶ πάλιν ὁ αὐτός· Υψώσω σε, ὁ θεὸς ὁ βασιλεύς μου, καὶ εὐλογήσω τὸ ὄνομά σου εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος; τοὺ τρεῖς αἰῶνες ἐν τῷ ἑκατοστῷ τεσσαρακοστῷ τετάρτη ψαλμῷ. ᾿Αλλὰ καὶ τῶν παρὰ τῶν ἱερέων ἀκούομεν τῷ Θεῷ εὐχαριστίαν ἀναφερόντων, καὶ τὸ κράτος κατά πάντων ἀπονεμόντων, ὅτε φασί· Τὸ κράτος, καὶ ἡ 1 Psal. cxxxv, 26. 3 Psal. cxLiv, 1. Ἐξομολογεῖσθαι. Leg. ἐξομολογεῖσθε. 10.

DIALOGUS III. βασιλεία, καὶ ἡ δύναμις, καὶ ἡ δόξα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. Απόκρισις. Αλλ' οὐκ ἐκ τούτων πολλοὺς αἰῶνας ἀριθμεῖν ται δευόμεθα, ἀλλὰ καὶ ἀμείψεις πραγμάτων καὶ καταστάσεων, οὐ περιγραφὰς δὲ καὶ πέρατα, ἢ διαδοχάς αἰώνων. Ημέρα γὰρ Κυρίου μεγάλη καὶ ἐπιφανής, φησὶν ὁ προφήτης· καὶ πάλιν, Ινα τί ὑμῖν ζητεῖν τὴν ἡμέραν Κυρίου; καὶ αὕτη σκότος, καὶ οὐ φως - σκότος δηλονότι τοῖς ἀξίοις, ἐπεὶ ἀνέσπερον καὶ ἀδιάδοχον τὴν ἡμέραν ἐκείνην οἶδεν ὁ λόγος· ἦν καὶ ὀγδόην ὁ τῶν θείων μελῳδὸς προσηγόρευσεν, Ὑπὲρ τῆς ὀγδόης επισημάνας τῶν ἑαυτοῦ ψαλμών (81'), ἕτερον δὲ, γραφῇ, Υπέρ κληρονομούσης, ὡς ταύτης καὶ μόνης τὰς λοιπὰς κληρονομούσης ἡμέρας, τοῖς ἀπεράντοις καὶ ἀτμήτοις διαστήμασι, τὸ δὲ κατὰ πάντων κῦρος ἀναδησαμένης, διὰ τὸ ὑπερτε ρεῖν καὶ ἔξω κεῖσθαι τοῦ ἑβδοματικοῦ τούτου αύ κλου. Ὥστε κἂν ἡμέραν φήσω, κἂν αἰῶνα, τὴν αὐτ τήν φημι ἔννοιαν. Είτε γὰρ ἡμέρα εἴη, μία ἔσται, καὶ οὐ πολλαί· εἴτε αἰὼν προσαγορεύων μοναχὸς ἂν εἴη καὶ ἀπέραντος. Πρὸς τὴν μέλλουσαν οὖν ζωὴν ἀνάγων ἡμῶν τὴν ἔννοιαν, μίαν ἔγραψε την εἰκόνα τοῦ παντός αἰῶνος Μωσῆς ὁ ἱεροφάντης, τὴν ἀπαρχὴν τῶν ἡμερῶν, τὴν ὀμήλικα τοῦ φωτός, τὴν θείαν καὶ σεπτήν Κυριακήν, τὴν τῇ ἀναστάσει τοῦ Κυρίου τετιμημένην. ΠΕΥΣΙΣ ΡΙΖ'. Ἐπειδὴ λέγουσι τινες ἐπαοιδίαις καὶ γοητείαις τὴν σελήνην κατάγεσθαι οὐρανόθεν· καὶ τὸ πλεῖστον μέρος τῆς ἀνθρωπότητος τῇ φήμῃ ταύτῃ κρατηθέν, σίδηρον καὶ χαλκὸν κρούοντες, ὥσπερ ἐν ἐκστάσει γε νομένην τῷ ἤχῳ, τῆς πλάνης αὐτὴν ἐπανάγεσθαι νο μίζουσιν. Απόκρισις. Μῦθοί τινες καταγέλαστοι ὑπὸ γραῶν κωθωνιζο μένων πάντη διεδόθησαν παραληρούμενοι, μαγγα νείαις τισὶ τῆς οἰκείας ἕδρας ἀποκινεῖσθαι, καὶ πρὸς γῆν αὐτὴν φέρεσθαι, καὶ ψηλαφᾶσθαι· ὅπερ πάσης ἀλογίας καὶ τῆς ἐσχάτης απονοίας ὑπάρχον μοι δοκεί τὸν θεῖον παρακρούεσθαι μελῳδὸν, ᾄδοντα· Σελήνην, καὶ ἀστέρας ἃ σὺ ἐθεμελίωσας. Ποῖος δὲ ἄρα τύπος κατασπασθεῖσαν αὐτὴν ὑπεδέξατο; Ης δι' ἀμυδρας εἰκόνος ἀποδείξω τὸ μέγεθος τοῖς εἰκαιοβούλοις· Αί κατὰ τὴν οἰκουμένην πόλεις πλεῖστον ἀλλήλων δια εστῶσαι ταῖς κατὰ τὴν ἑψαν κειμέναις καὶ τὴν ἑσπέ ραν, καὶ διαφόροις τῆς χέρσου ρυμοτομίαις καὶ ὄχθαις, Ισομοίρως πᾶσαι τὸ σεληνιαῖον φῶς ὑποδέχονται, ὅπερ τοῖς ἀρτίφρασιν ἱκανὸν πάσαις αὐτὴν ἀντιπρόσωπον καὶ ὑπερμεγέθη τυγχάνειν. Εἰ μὴ γὰρ οὕτως ἦν, πάντως ἂν τοὺς ἐπ᾿ εὐθείας κατεφώτισε μόνους, τοῖς δὲ τὸ εὖρος αὐτῆς ὑπερπίπτουσιν ἐγκεκλιμέναις αὐγαῖς, διὰ τῶν πλαγίων παραθέουσα, προσέβαλεν et gloria Patris, et Filii, et Spiritus sancti, nunc et semper, et in sæcula saculorum. Amen. Responsio. At ex istis non docemur multa numerare sæcula, sed et mutationes rerum et statuum, non circumscriptiones et terminos aut successiones saculorum. Dies enim Domini magnus et illustris, inquit propheta '. Et iterum: At quid vobis prodest quærere diem Domini? etiam ipsa erit caligo, non lux *. Caligo scilicet iis qui sic merentur, siquidem absque vespere ac successione diem illam fore scimus, quam et octavam divinorum carminum auctor appellavit: Pro octava psalmos suos inscribens *. Alium item psalmum inscribit: Pro ea quæ hæreditatem accipit *: quasi hæc sola reliquarum dierum sit hæres, per infinita et expertia sectionum ullarum spatia cunctarum rerum imperio redimita: propterea quod superior sit, et extra septenarium hunc circulum posita. Quamobrem sive diem appellavero, sive seculum et ævum: eodem utrumque proferetur intellectu. Sive enim dies fuerit, una erit, et non multæ; sive sæculum appelletur, unicum quid fuerit, et absque termino. Ad futuram igitur vitam subducens nostrum intellectum, unam diem dixit interpres ille rerum sacrarum Moses, ut quæ sit imago totius æternitatis, primitiæ dierum, coæva lucis, divina demique ac veneranda illa Dominica, quæ etiam ex Domini resurrectione bonorem peculiarem est consecuta. INTERROGATIO CXVII. Quomodo dicunt aliqui, incantamentis et præstigiis lunam colo detrahi? Maxima certe generis humani pars bujus rei fama persuasi et occupati, ferrum et æs pulsando, tanquam e potestate egressam per strepitum ab errore liberari putant. Responsio. Fabulæ quædam ridiculæ ab aniculis somniantibus ubique disseminatæ sunt, quarum delirium est, imposturis quibusdam propria sede lunam moveri, et ad ipsam terram ferri et contrectari. Id quod omnis absurditatis et extrema dementiæ plenum refutare mihi, divinorum ille carminum auctor videtur, cum canit: Lunam et stellas tu fundasti ". Qualis autem locus, quæso, detractam ipsam unquam excepit? cujus exili quadam imagine magnitudinem vanis illis hominibus demonstrabo. Quæ per orbem terrarum sunt urbes, plurimum a se invicem secundum orientalein et occidentalem plagam dissitæ sunt, ac diversis viarum sectionibus editisque locis sejunet. Nihilominus æqualiter omnes lunare lumen suscipiunt. Id quod cordatis sufficit, omnibus ipsam urbibus obversam, et exim miæ magnitudinis esse. Nisi enim sic comparata res foret, omnino eos illustraret solos, qui recta • Psal. V, 1. * Psal. VIII, 4. ' Joel 11, 1 sec. LXX. • Amos v, 18. • Psal. vi, 1; xl, 1. (81') Τῶν ψαλμών. Anne τὸν ψαλμόν. Αιών προσαγορεύων. Fort. αἰῶνα προσαγο EDIT. ρεύσω. ID. PATROL. GR. XXXVIII.

S. CÆSARII GREGORII FRATRIS ipsi opponerentur: qui vero ad latus siti essent, ἄν. Οὐδὲν ἧττον καὶ ἑτέρως τὰ περὶ ταύτης σαφηeos inclinatis depressisque radiis oblique præter- νισθήσεται. Εἴποτε οὖν ἀφ᾽ ὑψηλῆς ἀκρωρείας πεδίον currens tantum attingeret. Non minus enim alia ἐθεάσω πολὺ καὶ ὕπτιον, ἡλίκα μέν σοι τῶν βοῶν ratione eadem de hac declarabuntur. Si quando κατεφάνη τὰ ζεύγη; πηλίκοι δὲ οἱ ἀροτῆρες, ἢ σύν igitur ab excelso montis vertice campum conspi- τῇ χιλιόμβῃ ὁ βουκόλος, ἢ τὸ μυρίαμνον ἐπὶ τοῦ ἔλους ceres ingentem et planum, quantæ, obsecro, magni- βληχόμενον; πηλίκη δὲ ἡ τῶν ἵππων ἀγέλη γαυριώσα, tudinis esse tibi viderentur boum juga? quantæ, καὶ ἐπὶ τῶν λειμώνων σκαίρουσα; εἰ μή σοι μυρμή aratores? quantæ, bubulcus aliquis cum mille χων ἀμυδρότεροι ἔδοξαν; Εἰ δὲ καὶ ἀπὸ σκοπιᾶς ἡ boum armento, aut innumerus agnorum grex ad γεωλόφου τινὸς ἐπὶ μέγιστον πέλαγος τετραμμένος, τῇ paludem balans? quantæ, ferociens equorum arθαλάττῃ τὰς ὄψεις ἐπέβαλες, ἡλίκαι μέσαι (82') έδειξαν mentum, et in pratis exsultans? An non tibi for- τῶν νήσων αἱ μέγισται; πηλίκη δέ σοι ωράθη μία micis exiliores viderentur? Quod si etiam e specula τῶν μυριοφόρων ὁλκάδων, λευκοῖς ἱστίοις ὑπὲρ vel aliquo colle ad amplissimum pelagus conver- κυανῆς ποντοποροῦσα θαλάσσης; εἰ μὴ πάσης περιsus, defixos in mare oculos conjiceres, quantæ στερᾶς ἀμυδροτέραν σοι τὴν ἱστορίαν παρέσχετο, tibi magnitudinis esse viderentur insulæ vel ἐνδαπανωμένης τῷ ἀέρι τῆς ὄψεως, καὶ ἐξιτηλουμέν maximæ? quantæ, onerata quæpiam infinitis mer- νης τῷ διαστήματι, πρὸς τὴν ἀκριβῆ κατανόησιν; cibus navis cum albis velis cæruleo invecta mari? Ηδη δέ που καὶ τῶν ὀρέων τὰ μέγιστα, βαθείαις An non quavis columba exiliorem tibi speciem εῤῥιγμένα φάραγξιν καὶ χαράδραις περιφέρεται· aspectumque exhiberet, visu in aere absumpto, et καὶ λεία ἡ ὄψις ὑποτίθεται, ταῖς ἐξοχαῖς ἤτοι ἐπιφα evanescente ob intervallum, quo minus accurate νείαις προσβάλλουσα μόναις, ταῖς δὲ μεταξὺ κοιλότη ipsam oculus comprehendat? Itidem nonnullis in σιν ἐμβῆναι καὶ ἐναθρῆσαι δι' ἀτονίαν μὴ δυναμένη. locis montes sunt maximi, qui in profunditatibus Οὐ δὲ τετράγωνοι καὶ νεφομήκεις τῶν πύργων, ambiuntur per convalles, et torrentium alveis cin- χθαμαλοί τε καὶ ἐμπερεῖς (83') δοκοῦσι πολλοῖς τῷ guntur, ad quorum eminentias levis luxusque visus διαστήματι; Ὥστε εἰ μὴ παμμέγεθες ὑπῆρχε τὸ δὲ fertur, et solam attingit superficiem, cum inter- ληναῖον σῶμα, οὐκ ἂν ὁμοίως πᾶσι πάντοθεν ἰσοφαίς jacentes concavitates penetrare et inspicere propter Εφαίνετο, τῆς χέρσου πάσης τῷ εὕρει μὴ δευτεροῦσα, imbecillitatem nequeat. An non etiam quadratæ, et ἐναργῆ ἅμα καὶ τοῖς πόῤῥω ταύτης ποντοπορούσι, ad nubes altitudine pertingentes turres, humiles et τοῦ μεγέθους τὴν ὄψιν παρεχομένη καὶ αὐγάζουσα. rotundæ multis videntur ratione intervalli? Proinde nisi eximie magnum sit lunare corpus, non same similiter omnibus ubique simili luce conspiceretur, amplitudine sua universæ terræ non cedens, simulque manifestan et his qui procul a terra in mari navigant, magnitudinis speciem præbens, et radiis suis lucens. INTERROGATIO CXVIII. Quid igitur sibi vult, quod sanguinea fit aliquoties, et variatur atque dissipatur? Responsio. Equidem hoc aspectu puto bellicas effusiones sanguinis significari, aut per subvectionem obfuscati a terra aeris turbidam reddi ejus lucem et splendorem, variarique per pulverem hunc speciem ipsius, donec provecta pulverulentum faliginosumque locum evaserit: partim enim piuguis et deusa, partim adusta et cinerea est terra, nonnullis in locis denique crassior et gravior est. Unde videtur, pulvere circumdatam lunam mutari. Sæpe quidem fieri videmus, ut fumi exhalatio, vel pulvis nimius aliquid apud nos obscuret, et procella vel nebula solares radios hebetet. Vel potius causa omnium est evidentissima, quod cum soror sit solis, et ejusdem matris Sapientiæ filia, nempe Christi, non ferat quæ inferuntur ipsi ab impiis contumeliæ, quemadmodum et sol idem in suo diurno cursu demonstravit caligine puniens vesanam Judæorum et Deum necantem phalangem, contractioneque radiorum fugiens, ne aspiceret creatorem suum ligno (82') Μέσαι. Forte μέν σοι. EDIT. Εῤῥιγμένα. Forte ἐῤῥηγμένα, vel εῤῥηγμέ ναις. ID. Εμπορεῖς. Anne ἐμφερείς; ID. Αιμορροΐας. ΑΙ. αἱμοβρύας. Sic et sub initium sequentis interrogat. cxIS, ἀποφυτῶσαν pro ΠΕΥΣΙΣ ΡΙΒ'. Τί οὖν βούλεται τὸ ὕφαιμον αὐτὴν πολλάκις για νεσθαι, καὶ ἀλλοιοῦσθαι καὶ σκορπίζεσθαι; Απόκρισις. Τῷ σχήματι τούτῳ οἶμαι, πολεμικάς αἱμορροίας σημαίνεσθαι, ἢ τῷ ἀναῤῥιπισμῷ τοῦ ἀπὸ γῆς αιθαλομένου αέρος ἐπιθολοῦσθαι αὐτῆς τὴν φαύσιν καὶ λαμπρότητα, καὶ ἀλλοιοῦσθαι τῷ χοῖ τὴν ἔψιν, μέχρις ἂν διιππεύουσα, ἔξω τοῦ ἐκκόνου (84') καὶ εἰ θαλώδους τόπου γένηται. Μὴ μὲν γὰρ πίων καὶ ταχυ τέρα, πὴ δὲ διακεκαυμένη καὶ τεφρώδης, ἑτέρωθι δὲ ὑλικὴ καὶ βαρυτέρα ή χέρσος πέφυκεν. Οθεν δοκεῖ μοι, κονιζομένην αὐτὴν ἀλλοιοῦσθαι· πολλάκις δὲ, καὶ καπνοῦ ἀναθυμίασις, ἢ κόνις πλεονάζουσα, τὸ παρ' ἡμῖν ἡμαύρωσε, καὶ καταιγὶς ἢ ὁμίχλη τὰς ἡλιακὰς ἀκτῖνας ἡμβλυνεν. "Η μᾶλλον τὸ πᾶν ἐναρ γέστερον· οἷον, ἀδελφὴν τυγχάνουσαν τοῦ ἡλίου, καὶ τῆς αὐτοῦ μητρὸς τῆς Σοφίας, Χριστοῦ, μὴ φέρειν τὰς εἰς αὐτὸν δρωμένας ὑπὸ τῶν ἀθέων ὕβρεις· ὅπερ ἐκεῖνος ἐν τῷ κατ' αὐτὸν ἡμερινῷ δρόμῳ ἐπεδείξατο, σκότῳ παίων τὴν φρενίτιδα καὶ Θεοκτόνον Ἰουδαίων φάλαγγα, τῇ συστολῇ τῶν ἀκτίνων φεύγων ἱστορήσει τὸν σφῶν ποιητὴν ξύλῳ καθηλούμενον τῷ προβλήμα ἀποφοιτώσαν ex solemni permutatione oi et v, n advertit Cotelerius Monum. Eccl. Gr. tom. 11, pag. 538, permultis in hanc sententiam veterum scriptorum locis in medium adductis. Εκκόνου. Forte εγκύνου, pulverulentus EDIT.

DIALOGUS III. ματι, καὶ δόρατι ἀμυσσόμενον. Τοῦτό μοι δοκεῖ ὁρᾶσθαι ὑπὸ τῆς φαίνακος, τὸν ἀδελφὸν μιμουμένης, ἐν τῷ κατ' αὐτῆς νυκτιαίῳ δρόμῳ, τῶν ἐπὶ τύμβους καὶ βωμοὺς αὐτομολούντων γοήτων, καὶ τῶν ἐκεῖ τολμωμένων μιαιφονιῶν καὶ παιδοσφαγιῶν, καὶ σπλάγχνων οἰκείων κατατομῶν, ὧν ἐπὶ τῶν ἡπάτων σπαιρόντων οι μιαιφόνοι τῷ αἵματι χραίνονται. ἂν τὸ ἄθεον εἰκότως ἐκτραγῳδῶν Δαβὶδ ὁ θεσπέσιος, φησί· Καὶ ἔθυσαν τοὺς υἱοὺς αὐτῶν καὶ τὰς θυγατέρας αὐτῶν τοῖς δαιμονίοις, καὶ ἐξέχεαν αἷμα ἀθῶον, αἷμα υἱῶν αὐτῶν καὶ θυγατέρων ὧν ἔθυσαν τοῖς γλυπτοῖς Χαναάν· καὶ μεθ᾿ ἕτερα τὴν ἀμητὸν αὐ τοῖς τῶν οἰκείων σπερμάτων φησι· Καὶ ὠργίσθη θυμῷ Κύριος ἐπὶ τὸν λαὸν αὐτοῦ, καὶ ἐβδελύξατο την κληρονομίαν αὐτοῦ. Ἐπεὶ οὖν καὶ νῦν πλεί στοι τῷ Ελληνικῷ ζόφῳ ἐπισκοπούμενοι, καὶ λελη θέτως τῇ προγονικῇ πλάνῃ ὑποκύπτοντες, καὶ τῇ πάλαι τῶν λογισμῶν μιαιφονίᾳ, ἐπὶ γεωλόφοις, ἢ καὶ τύμβοις, ἢ μνήμασι νύχτας ἀποσχολάζοντες, κνίσσαις καὶ αἷμασι τοὺς δαίμονας θεραπεύοντες, οἶκος ποτνιώμενοι ἐφ᾽ οἷς κρ...... μέντοι καθιεμένη ἡ φαίναξ αὐτὴν ἐλυγγιᾷ καὶ πτήσσει καὶ συγκαλύπτε ται, τῷ νέφει ἐνδύνουσα, καὶ ἀπαξιοῦσα ἐπιβαλεῖν τοῖς ἀναξίοις τὸ φάος, κατ' εἰκόνα τοῦ ἀδελφοῦ ὥσπερ ἐξ ἀπόπτου ἢ ἀκρωρείας οὐρανόθεν τῇ άλλοιώσει ἐπιβοῶσα, καὶ σκότῳ παίουσα καὶ εἴργουσα τοὺς μιαιφόνους τοῦ ἀθέου δράματος. ΠΕΥΣΙΣ ΡΙΘ. Εἰ οὐκ ἀνόμοιος ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τῷ Πατρὶ καὶ Θεῷ, ἀλλ᾽ ἴσος κατὰ πάντα καὶ ὁμότιμος, καὶ τῆς αὐτῆς φύσεως, πῶς αὐτὸς λέγει, Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπεΠως, καὶ ὁ Πατήρ μου ὁ γεωργός; Οὐ γὰρ [*] αὐτή φύσις ἐστὶ γεωργοῦ καὶ ἀμπέλου· ἡ μὲν γὰρ ὑπάρχει λογικὴ καὶ ἔμψυχος, ἡ δὲ ἄλογος καὶ ἄψυχος. Απόκρισις. Οὐκ ἐπαινῶ σὴν ἀστατοῦσαν τὴν ἀγχίνοιαν, καὶ πολλάκις ἔξω τῶν προκειμένων ἀποφοιτώσαν, καὶ τῇ ἀλλοκότων πεύσει με διαστρέφουσαν. Καὶ εἰ μὲν βουλόμενος τοῦτο ποιεῖς, ἐπίγνωθι γινωσκόμενος· εἰ δ' ἁπλῶς τὰ φυόμενα τῇ διανοίᾳ προφέρεις, συγγνώμην ἔχε, κἀμοὶ ταύτην δωρούμενος. Τὰ δὲ Χριστιανῶν, πίπτει κρατύνεται, καὶ οὐ συλλογισμοῖς, δι᾿ ὧν οἱ πλεῖστοι τῶν φρενῶν ἐξετινάχθησαν. 'Αρα γὰρ Παῦ λος καὶ Ἀπολλὼς ἑτέρας ὑπῆρχον παρὰ τὴν Ἐκκλησίαν φύσεως; Γράφει γὰρ τῷ θιάσῳ τῆς Ἐκκλησίας ὁ ὑψηλὸς τὴν διάνοιαν· Ἐγὼ ἐφύτευσα, Απολλώς ἀπότισεν, ἀλλ' ὁ Θεὸς ηύξανεν. "Αρ' οὖν ἄψυχος καὶ ἄλογος ἡ Ἐκκλησία ὑπὸ Παύλου φυτευομένη καὶ Απολλώ ποτιζομένη τῇ τῶν ἐντολῶν ἀρδείᾳ καὶ ἐ νιδρύσει; ΠΕΥΣΙΣ ΡΚ. Διατί προέδωκεν ὁ Θεὸς τὸν Ἰὼβ τῷ διαβόλῳ, αὐτὸς μαρτυρῶν αὐτοῦ τῇ δικαιοσύνῃ καὶ τῇ ἀληθινῇ * Psal. cv, 37, 38. ibid. 40. Νύκτας. Forte νυχτός. EDIT. 100€ clavis affixum ratione assumpti, et hasta vulneratum. Idem ergo mihi videtur agi a luna fratrem imitarte, dum tempore nocturni cursus ejus ad sepulcra et aras eunt præstigiatores, et illic perpetrantur cædes ac puerorum mactationes, et viscerum propriorum dissectiones, quorum sanguine palpitantibus adhuc jecinoribus impii parricida polluuntur. Quorum impietatem non abs re tragice velut exponens Davides ille divinus, inquit: Et mactaverunt filios suos et filias suas damoniis: et effuderunt sanguinem innoxium, sanguinem filiorum suorum et filiarum, quem immolaverunt sculptilibus Chananæorum. Et post alia, messem ejus sementis ipsis indicans, ait: Et iratus est furore Dominus super populum suum, et abominatus est hæreditatem suam”. Quandoquidem igitur nunc quoque plurimi gentilitia caligine involuti, clanculum majorum suorum errori se submittunt, priscam cogitationum cædem in collibus aut sepulcris aut monumentis noctu exercent, nidoribus et sanguine da mones venerantur, quos ipsos etiam domi supplices adorant: idcirco luna, quanquam se non dimittat, præ dolore tamen astuat, exhorret, abdit sese, nubem induens, fratris exemplo splendorem suum indignis largiri dedignatur, colitus velut ex aliqua specula vel sublimi loco, per ipsam immutationem sui clamans et caligine puniens atque coercens homicidas ab impio facinore. INTERROGATIO CXIX. Si non est inæqualis Dei Filius Deo et Patri sed par in omnibus, et ejusdem honoris ejusdemque natura, quomodo inquit ipse: Ego sum vitis, et Pater meus agricola ^? Non enim eadem natura est vilis et agricola, cum hæc quidem sit rationalis et animata, illa vero rationis expers et inanima. Responsio. Non laudo tuam inconstantem sagacitatem, quæ multum et extra propositum exorbitat, et aliena quæstione me distrahit. Et si quidem volens id facis, agnoscito me boc animadvertere. Sin vero simpliciter in mente genita profers, venian tibi dari scito, quam et mihi vicissim benigne largieris. Christianorum quidem certe dogmata fide coutinentur et fulciuntur, non ratiocinationibus, per quas plurimi prorsus mentem amiserunt. Num enim diversa Paulus et Apollos erant, respectu Ecclesiæ, naturæ Scribit enim sacro cœtui Ecclesiæ mentis intelligentia sublimi præditus ille Apostolus: Ego plantavi, Apollos rigavit, ac Deus incrementum dedit". Num igitur inanima et rationis expers erat Ecclesia a Paulo plantata, et ab Apollo rigata, per irrigationem et insitionem præceplorum? INTERROGATIO CXX. Quare Deus diabolo Jobum tradidit, cum tameu ipse testimonium illius justitiæ perhibeat, et vera 10 Joan. xv, 1. 11 1 Cor. 111, 6. '

atque irreprehensibili vivendi rationi? Simul da veniam non cohærenti cum superioribus interrogationi. Non enim tentandi gratia hoc facio. Responsio. Non ipsum, sed quæ ipsius erant, non tradidit, sed concessit, exercens Jobum ipsum ad fortitudinem, et abducens per res luteas carnis expertem adversarium a tentatione hominis justi. INTERROGATIO CXXI. Recte dixisti, non ipsum, sed quæ ipsius erant, tradita fuisse. Quid igitur? an non ipse erat qui vermibus perfodiebatur, et ab eis comedebatur, et saniem testa radebat? Responsio. Minime per corporea vulnera lædebatur animus: nec vermes, licet utrem perforarent, intus repositum thesaurum adoriri poterant. Non enim corpus Jobus erat, sed Jobus erat ipsa vis animi rationis particeps; Jobi vero, corpus; corporis, res alie terrestres cognatæ. Nam in anima rationali mens est scientiæ rationalis capax. Quod autem rationis est expers, sensu caret et luteum est. Nihilominus propter commistionem eorum quæ diversi sunt generis, et unionem animalium rationalium, merito appellatur homo. Concedit igitur Deus hosti externa, ut innotescant omnibus interiora regis sceptra, suis fulgoribus obscurantia purpuram aspectabilem et diadema. Praeerat enim sulus regioni Usi. tarum cum imperio, priusquam a vermibus perforaretur carnis ipsius domicilium, et illustraretur orbis per declaratam in ipso patientiam. Denudatur ergo strenua viri virtus cum existimaret hostis cum copia facultatum mirifice delectari, ac illarum cura velut assentando corruptum Deo dicturum convicium. Quapropter exposcit ipsius facultates, quibus postquam spoliasset ipsum, et a scopo aberrasset, concutit, charissimis liberis una cum ipso convivium celebrantibus, totam donium, ac repente mensam in sepulcrum tumultuarium commutat. Infecta autem re, cum turpitudine sic etiam repulsus, alias admovet divinæ civitati machinas, cujus cives cogitationes erant, iterum adversus hostem in aciem progredientes. Nam postquam omnibus spoliasset hominem justum diabolus, neque flexisset ad blasphemiam (hoc enim erat, quod summo studio quærebat), ipsummet deinceps exposcit, et ad Deum inquit: Mille manum tuam, et tange carnes ejus et ossa ejus, ac vide num in faciem tibi non tam benedicturus sit, quam maledicturus 33 9 Condidens autem viro justo qui corda scrutatur Deus, et omnem affectum misericordiæve prætextum deponit, ne putaretur a diabolo parce tangendus justus, simulque fretus pugile suo, et illius adversarium vituperans, quasi carne et sanguine inferior ille 19 Job 11, 5. (85') Οὐκ... οὐ παρέδωκεν. Delenda videtur secunda negatio, repetita fortasse ex postrema syllaba praecedentis αὐτοῦ. Verum ἐπέχω. Interdum enim hæc particula πυσματικώς usurpatur, ut docet Bu καὶ ἀμέμπτῳ πολιτείᾳ; καὶ συγχώρησον τῇ ἀνακο λούθῳ ἐρωτήσει· οὐ γὰρ πειράζων τοῦτο ποιῶ. Ἀπόκρισις. Οὐκ αὐτὸν, ἀλλὰ τ᾿ αὐτοῦ, οὐ παρέδωκεν (85'), ἀλλά συνεχώρησεν, γυμνάζων πρὸς ἀνδρείαν, καὶ ἐπάγων διὰ πηλοῦ τὸν ἄσαρχον ἀνταγωνιστὴν τοῦ δικαίου. ΠΕΥΣΙΣ ΚΑ'. Καλῶς εἴρηκας, μὴ αὐτὸν, ἀλλὰ τ᾿ αὐτοῦ παρα δεδέσθαι. Τί οὖν; οὐκ αὐτὸς οὖν ὁ τοῖς σκώληξι συνηλούμενος καὶ ὑπ' αὐτῶν κατεσθιόμενος, καὶ τὸν ἰχῶρα ξέων ὀστράκῳ; Απόκρισις. Οὐδὲν τῇ σωματικῇ τρώσει τὴν ψυχὴν ἐτρώθη οὐδ᾽ αὐτὸν θύλακον διατρήσαντες, τῷ ἐγκειμένῳ θη σαυρῷ προσβαλεῖν ἴσχυσαν. Οὐ γὰρ Ἰὼβ τὸ σῶμα, ἀλλὰ Ἰὼβ τὸ λογικὸν, ἐκείνου δὲ τὸ σῶμα, τούτου δὲ τὰ ἐκ γῆς σύμφυλα. Εἰ μὲν γὰρ ψυχή λογική νοῦ καὶ ἐπιστήμης, λογική τε καὶ δεκτική, τὸ δὲ ἄλογον, ἀναίσθητον καὶ πηλώδες· ἀλλὰ τῇ συγκράσει των ἑτερογενῶν καὶ ἑνώσει ζώων λογικών προσαγορεύε ται εἰκότως ὁ βροτός. Συγχωρεῖ οὖν ὁ Θεὸς τῷ πολε μίῳ τὰ ἔξω, ὅπως γνωσθῇ πᾶσι τὰ ἐνδότερα τοῦ βε σιλέως σκῆπτρα ἐπισκοτοῦντα ταῖς ἀστραπαῖς τὴν δρωμένην αλουργίδα καὶ διάδημα. Μόνης γὰρ τῆς Αὐσιτῶν χώρας ἐβασίλευε, πρὶν τοῖς ἑρπετοῖς διατρη θῆναι τῆς σαρκὸς τὰς καλύβας, καὶ ἀστραφθῆναι τὴν οἰκουμένην τῇ ἐκεῖθεν ὑπομονῇ. Παραγυμνούται οὖν τῆς γενναίας, τοῦ πολεμίου δοκοῦντος της περιου σίᾳ ἐπιγάννυσθαι τῶν κτημάτων, καὶ τῇ ἐκείνων θεραπεία θωπευόμενον μὴ βλασφημεῖν. Διὸ ἐξαιτείται μὲν αὐτοῦ τὰ ὑπάρχοντα, ἐκείνων δὲ γυμνώσας αυ τὸν, καὶ ἀστοχήσας τοῦ σκοποῦ, ἐπικατασείει τοῖς φιλτάτοις παισὶ συνεσθιομένοις τὴν οἰκίαν, αὐτοσχέ διον τάφον αὐτοῖς τὴν τράπεζαν έργασάμενος. Απρα κτος δὲ καὶ οὕτως μετ᾿ αἰσχύνης ἀποκρουσθείς, λαο πὸν τῇ θείᾳ πόλει προσάγει τὰ μηχανήματα· ἧς οἱ πολίται λογισμοί αὖθις τῷ πολεμίῳ παρατάττονται Μετὰ γὰρ τὰ πάντα ἀφελέσθαι τοῦ δικαίου ὁ διάβολος, καὶ μὴ κλίνας αὐτὸν εἰς βλασφημίαν (τοῦτο γὰρ αὐτῷ καὶ μόνον ἦν περισπούδαστον), αὐτὸν λοιπὸν ἐκεῖνον ἐξαιτεῖ, καί φησι τῷ Θεῷ· Ἀπόστειλον τὴν χεῖρ σου, καὶ ἅψαι τῶν σαρκῶν αὐτοῦ καὶ τῶν ὀστών αὐτοῦ, εἰ μὴν εἰς πρόσωπόν σε ευλογήσει, ώσανε βλασφημήσει. Θαῤῥῶν δὲ τῷ δικαίῳ ὁ τὰς καρδς; ἐμβατεύων Θεὸς, καὶ πᾶσαν προσπάθειαν ἡ φειδούς πρόφασιν περιαιρούμενος, μή ποτε νομισθῇ τῷ διε βόλῳ φειδομένως ἅψασθαι τοῦ δικαίου· ἅμα δὲ καὶ θαῤῥῶν τῷ οἰκείῳ ἀγωνιστῇ, καὶ ὀνειδίζων αὐτοῦ τὸν ἀντίπαλον, ὡς σαρκὶ καὶ αἷματι ἡττώμενον είν ἄσαρκον, τὸν καυχώμενον καὶ λέγοντα· Τῇ ἰσχύς μου ποιήσω, καὶ τῇ χειρί μου καθελῶ ὅρια ἐθνῶν, καὶ τὴν οἰκουμένην όλην περιλήψομαι, καὶ ὁρῶ ὡς dæus Comment. ling. Gr. p. m. 432. Οὖν. Forte ἦν. Epit. Συνηλούμενος. Forte συνειλούμενος. Ιν.

DIALOGUS III. Εγκαταλελειμμένα ω. Επάνω τῶν ἄστρων άναβήσομαι, θήσω ἐπὶ τῶν νεφελῶν τὸν θρόνον μου, καὶ ἔσομαι ὅμοιος τῷ 'Υψίστῳ. Οἱονεὶ γελῶν αὐ τοῦ τὴν ἀλαζονείαν ὁ Θεὸς, καὶ φάσκων· Τί κομπά ζεις, ὦ μιαρὲ διάβολε; ἰδοὺ εἷς τῶν οἰκετῶν μου πήλινος, χοϊκὸς, εὐτελῆς, τὴν φύσιν βροτός, οὐκ ἄγε γελος (ὕβρις γὰρ ἀγγέλῳ πρὸς σὲ ἀγωνίζεσθαι, τὸν μηδὲ πηλοῦ περιεσόμενον)- Ιδού, φησί, παραδίδομεν αὐτὸν ἐν τῇ χειρί σου, οἱονεὶ δέσμιον καὶ κάτω κείμενον. Εἰ ἄρα περιέσῃ αὐτοῦ τῆς ὑψηλής διανοίας, πολιορκῶν αὐτὸν καὶ τοξεύων ἐν τῷ σώματι. Καὶ τί μετὰ ταῦτα; οἱονεὶ βέλος στεῤῥοτέρως προσπεσών ἀπεκρούσθη άπρακτος ὁ ἀλαζὼν καὶ θεὸς ὑπάρχειν εἰόμενος σαρκὶ ἡττηθεὶς καὶ αἷματι. Οὐ γὰρ ἴσχυσε πολιορκῶν καὶ τοξεύων τὴν θείαν τοῦ σώματος πόλ λιν, ή τινα τῶν πολιτῶν λογισμῶν χειρώσασθαι· οὐδὲ τῶν ἐπὶ τῶν πυλῶν τοῦ στόματός τινα ἀναιρεῖν. Εν τούτοις γὰρ πᾶσι τοῖς συμβεβηκόσιν αὐτῷ, οὐδὲ ἐν τοῖς χείλεσιν αὐτοῦ ἥμαρτεν Ἰὼβ ἐναντίον Κυρίου. ᾿Αλλὰ βλασφημῆσαι ἀναγκαζόμενος ὑπὸ τοῦ πολεμίου, τοὐναντίον ἐποίει, φάσκων, Κύριος ἔδωκε, Κύριος ἀφείλετο· ὡς τῷ Κυρίῳ ἔδοξεν, οὕτω καὶ ἐγένετο· εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογημένον εἰς τοὺς αἰῶνας. Οὐ προδίδοται οὖν, ἀλλὰ προβάλλεται ἀγωνιστὴς καὶ παιδευτὴς ἀνδρείας, καὶ ἐν τοῖς ἀλγεινοῖς τοῦ βίου εὐχαριστίας. foret, qui carnis erat expers et gloriabatur atque dicebat: Robore meo faciam, et manu mea desiruam terminos gentium, et orbem terrarum totum capiam, et tollam veluti derelicta ova". Ascendam supra sidera, ponam supra nubes solium meum, et ero similis Altissimo 1. Quasi ergo ridens ipsius arrogantiam Deus, inquit: Quid, o miser diabole, gloriaris? Ecce unus est hic servorum meorum, isque luteus, pulvereus, vilis a natura mortalisque homo, non angelus (turpe nimirum fuerit cum angelo te certare, qui ne quidem luto superior eris). Ecce, inquit, trado ipsum in manum tuam, quasi vin ctum et prostratum. Vide num excelsum illius animum superare possis, expugnans ipsum et in corpore jaculis configens. Quid secundum hæc lit? veluti jaculum validius invectus, repulsus est infecta re superbus et arrogans ille, quique se deum esse putabat, a carne superatus est et sanguine. Non enim potuit oppugnando sagittisqne feriendo divinam corporis illius civitatem, aut aliquem civium, nempe cogitationum, capere, neque quemquam in portis oris occidere. In omnibus enim illis quæ acciderunt ei, non admisit ullum peccatum Jobus labiis suis adversus Dominum; sed hoste impellente, ut Deo convicium faceret, diverso se modo gerebat, dicens: Dominus dedit, Dominus abstulit; ut Domino placuit, ita factum est: sit nomen Domini benedictum in sæcula ". Non proditur igitur, sed proponitur ut pugil et magister fortitudinis, et gratiarum actionis in adversitatibus hujus vita. Τέτταρας οὖν παιδείας τρόπους ἴσμεν· Τὴν μὲν δι' ἁμαρτίας ἡμῖν πρὸς διόρθωσιν επαγομένην (Πολλαὶ γὰρ αἱ μάστιγες τοῦ ἁμαρτωλοῦ, φησὶν ὁ Δαβίδ), τὴν δὲ δι' ὑπερηφανίας καὶ τύπου καθαίρεσιν, τὴν οἴδησιν ήτοι κορύφωσιν τῆς ψυχῆς καταστέλλουσαν Ὑπερηφάνοις γὰρ Κύριος ἀντιτάσσεται. Ετεροι δὲ διαλανθάνουσιν ἀρετὴν καὶ ἀνδρείαν πρὸς τὸ με μήσασθαι τοὺς ὁρῶντας. Οὐδεὶς γὰρ ἅπτει λύχνον καὶ τίθησιν αὐτὸν ὑπὸ τὸν μόδιον ἢ τὴν κλίνην, ἀλλὰ ἐπὶ τὴν λυχνίαν, ἵνα φαίνῃ πᾶσι τοῖς ἐν τῇ οἰκίᾳ, φησὶν ὁ Κύριος· οἱονεὶ λέγων, Διὰ τοῦτο πυρσοῦ δίκην ἐξῆψα τὸν Ἰώβ, καὶ ἔξω τοῦ ἄστεος ἐπὶ λυχνίαν τῆς κοπρίας ἐθέμην, φαίνειν πᾶσι τοῖς ἐν τῇ οἰκουμένῃ. Τὴν δὲ παντελῆ κατάλειψιν παρὰ Θεοῦ δι' ἐσχάτην κακίαν καὶ ἀμιγῆ καθόλου τοῦ κρείττονος· ὅπερ ἐπὶ τοῦ Φαραὼ καὶ τοῦ Ναβουχο δονόσορ καὶ Ἰούδα συμβέβηκεν, ἀπωλείᾳ παραδοθῆ ναι διὰ ἀμετάθετον πονηρίαν. Αποστρέψω γὰρ τὸ πρόσωπόν μου ἀπ' αὐτῶν, καὶ δείξω τί ἔσται αὐτοῖς ἐπ' ἐσχάτων, φησὶν ὁ Θεὸς διὰ τῆς Μωσέως γλώττης. Αλλ᾽ οὖν γε τῇ παιδείᾳ τὸν Ναβουχοδονόσορ ἀναστήλαντα, καὶ τῆς παροινίας ἐκνήψαντα οὐκ ἀπωθεῖται ὁ ἀπωσθεὶς Θεός· ἀλλὰ πάλιν αὐτῷ τὴν βασιλείαν ἀπέδωσεν, αλουργίδι φαιδρύνας καὶ διαδήματι. ΠΕΥΣΙΣ ΡΚΕ. Πόσας ἡμέρας διέτριψεν ὁ Ἀδὰμ ἐν τῷ παραδείσῳ; ἐπειδὴ πολλοὶ τῶν ἱστορούντων τὰ κατ' αὐτὸν, οἱ μὲν λέγουσιν, ἐξ ἡμέρας· διδ, φησί, ἕκτῃ ἡμέρᾳ ἦλθεν ' Quatuor igitur modos castigationis scimus. Nam alia quidem propter peccata nobis ad correctionem adhibetur (Multa enim flagella sunt peccatoris ¹, inquit Davides). Alia vero superbiam et fastum dejicit, hoc est, elevationem ac tumorem animi comprimit. Superbis enim Dominus resistit ". Alii autem latentem virtutem et fortitudinein ostendunt, ut eam spectatores imitentur. Nullus enim accendit lucernam, et ponit eam subter modium aut lectum, sed super candelabrum: ut luceat omnibus qui sunt in domo, inquit Dominus: quasi dicat: Propter hoc instar facis accendi Jobum, et extra civitatem super candelabrum stercoreum posui, ut luceat omnibus in orbe terrarum. Alia denique castigatio est, in universum a Deo deseri propter extreinam nequitiam et improbitatem, cui nihil omnino admistum est boni: quod et Pharaoni, et Nabuchodonosori, et Judæ contigit, ut in exitium traderentur propter inemendabilem malitiam. Avertum enim ab ipsis faciem meam, et ostendam quid cum ipsis futurum sit in novissimis, inquit Deus per linguam Mosis ". Verumtamen Nabuchodonosorem per disciplinam cautiorem redditum, et ex temulentia sobrium factum non rejicit qui rejectus ab ipso erat, Deus: sed rursus illi regnum restituit, purpura exhilarans ipsum et diademate. INTERROGATIO CXXII. Quot dies in paradiso exegit Adamus? Siquidem multi qui ejus gesta memoriæ produnt, partim quidem tradunt dies sex; ideoque, ut aiunt, sexto die 16 Job 1, 21. 17 Psal. xxxΙ, 10. 16 Jac. 1V, 6; 18 Isa, I, 13, 14. 1 Isa. χιν, 13. 14. 18 Job 11, 6. I Pet. v, 5. 1. Matth. v, 15. 2º Deut. xxx11, 20, sec. LXX.

venit Servator. Alii vero sex tantum dicunt horas; ideoque sexta hora crucifixus Servator. Alii quadraginta dies asserunt, quos in paradiso habitaverit, et in deliciis egerit, unde propter transgressionem expulsus sit: quos aiunt retulisse Christum et compensasse, quo tempore per quadraginta dies neque comedit neque bibit, in deserto a diabolo velut homo tentatus. Responsio. ὁ Σωτήρ. Αλλοι δὲ λέγουσιν ἐξ μόνον ώρας· διὰ καὶ ἕκτῃ ὥρᾳ ἐσταυρώθη ὁ Σωτήρ. Ετεροι δὲ τεσσαρά κοντα λέγουσιν ἡμέρας ενδιαιτηθέντα τῷ παραδείσῳ, καὶ ἐντρυφήσαντα, ἐξωσθῆναι τῇ παραβάσει· &ς, φησὶν, ἀντεισάγων ὁ Χριστὸς καὶ ἀντισηκῶν οὐκ ἔφαγεν, οὐδὲ ἔπιεν, τεσσαράκοντα ἡμέρας ἐν τῇ ἐρήμῳ ὑπὸ τοῦ διαβόλου πειραζόμενος ὡς ἄνθρωπος. Απόκρισις. Quod quadraginta dierum tempus attinet, id vero et ipse jam antea tradidi, ac videtur mihi haud absimile vero esse. Nam hoc imitans sacer Ecclesiæ nostra coetus, semel per totum anui ambitum, cum abstinentia severissima tam ciborum quam rerum jejunat, pristinam paradisi patriam, et desiderabilem illius victum desiderio maximo expetens. Nimirum vicissim cunctis primi parentis nostri debitis Christus se subjecit. Cum ille dicto non fuerit audiens, vicissim hic obediit usque ad crucein et mortem. Ille tentatus per Evam, cum illa jam a tentatore superata esset, gustavit de vetitis: hic tentatus jejunat, compensans quadraginta exactos in paradiso dies a primo parente nostro Ada - mo, et pro deliciis ad inopiam nos excitans. Ille deus fieri volens, frustratus spe sua, etiam id mutatus amisit quod prius erat, ex immortali mortalis factus, et ex beato damnatus: hic pro illo mortalis fit, manens Deus, ratione naturæ non mutatus, neque factus alius ratione divinitatis. Ille ex paradiso in hunc ærumnosum laboriosumque locum expulsus est: hic ejus causa de cœlis adveniens, illius assumit vitam,"pro luce inaccessa tenebrosam banc et obscuram speluncam habitans: vice intellectilium et ratione præditorum animalium, animalibus ratione carentibus circumdatus: loco polestatum omnium a quibus gestabatur, in ulnis saucte quidem mulieris el cujus intacta perpetuaque virginitas esset, communis tamen nobiscum naturæ, portatus: pro angelicis lymnis et canticis, petitus calumniis, quasi dæmonium haberet, et per dæmonior um principem demonia ejiceret, et populum seduceret; cæteroquin a pueris Hebræorum celebratus, clamantibus: Benedictus qui venit in nomine Domini 't. Pro loco virginis, nimirum Evæ, perpetuam virginem sanctam matrem suam suscitavit: pro illius pœna, huic salutem per proprium servum Gabrielum misit, in hac sauans quæ illa deliquerat. Pro ligno transgressionis lignum resurrectionis in medio terra, salutarem crucem suam fixit. Quemadmodum inquit ille carminum divinorum auctor Davides: Deus noster qui est ante sæcula, salutem operatus est in medio terre s. Pro non illo quidem naturaliter, sed per transgressionem letifero cibo, naturanı suam divinam nostræ uniens, cibus vivificus medio in aere pendens omnibus propositus est, et ab omnibus percipitur, ipse nihilominus 21 Matth. xxi, 9; Marc. xi, 10; Joan. x, 15. Deest aliquid forsanque legendum:... βουληθείς, ἀποτυχὼν δὲ τῆς ἐλπίδος, nisi aliter locum resarcire velis. EDIT. Τοῦτον μὲν τῆς τεσσαρακοστῆς τὸν τρόπον κἀγὼ ἤδη προέφην· καὶ οὐ δοκεῖ μοι ἀπεικὸς ὑπάρχειν. Ταῦτα γὰρ ἐπομένη ἡ θεία τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν ὁμήγυρις, ἅπαξ διὰ πάσης τοῦ ἐνιαυτοῦ τῆς περι όδου σὺν σφοδροτάτῃ ἀποχῇ βρωμάτων καὶ πραγμά των νηστεύει, τὴν ἀρχαίαν τοῦ παραδείσου ἐπιζητοῦσε πατρίδα, καὶ τὴν ἐκεῖ ἱμειρομένην δίαιταν. Ανθ υπέβη γὰρ πᾶσι τοῖς τοῦ προπάτορος ἡμῶν ἐφλήμα σιν ὁ Χριστός. Ἐκείνου γὰρ παρακούσαντος, ἀνθ υπακούει οὗτος μέχρι σταυροῦ καὶ θανάτου. Ἐκεῖνος πειραζόμενος διὰ τῆς Εὔας ἤδη ἡττημένης τῷ πει· ράζοντι, τῶν ἀπηγορευμένων ἀπεγεύσατο· οὗτος πειραζόμενος, νηστεύει ἀντιπρυτανεύων τὰς ἐν πα ραδείσῳ τεσσαράκοντα ἡμέρας τοῦ προπάτορος ἡμῶν Αδάμ, ἀνεγείρων τῇ τρυφῇ τὴν ἔνδειαν· ἐκεῖνος θεὸς γενέσθαι βουληθεὶς δὲ καὶ ὅπερ ἦν, ἐτράπη, ἐξ ἀθανάτου θνητὸς γενόμενος, καὶ ἐκ μάκαρος κατάκριτος· οὗτος ὑπὲρ ἐκείνου βροτός γίνεται, μένων Θεὸς, μὴ τραπεὶς τὴν φύσιν, μὴ ἀλλοιωθείς τὴν θεότητα. Ἐκεῖνος ἐκ παραδείσου εἰς τὸ ἐμπαθές καὶ ἐπίπονον τοῦτο ἐξοικίσθη χωρίον· οὗτος ὑπὲρ ἐκείνου ἐξ οὐρανῶν ἐπιφοιτήσας, τὸν ἐκείνου αναλαμ βάνεται βίον, ἀντὶ φωτὸς τοῦ ἀπροσίτου τὸ σκο τεινὸν καὶ ἀφεγγὲς ἄντρον οἰκῶν· ἀντὶ τῶν νοερών καὶ λογικῶν ζώων, ζώοις ἀλόγοις κυκλούμενος· ἀντὶ πασῶν φερουσῶν δυνάμεων, ἀγκάλαις γυναικὸς ἁγίας μὲν, ἀχράντου καὶ ἀείπαιδος, τῆς δὲ κοινῆς ἡμῶν φύσεως, φερόμενος· ἀντὶ ἀγγελικῶν ὕμνων καὶ ᾠδῶν, συκοφαντούμενος δαιμόνιον ἔχειν, καὶ ἐν τῷ ἄρχοντι δαιμονίων ἐκβάλλειν τὰ δαιμόνια, καὶ πλα ναν τοὺς ὄχλους· παισὶν Εβραίων ἀνυμνούμενος βοώντων, Ευλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου. 'Αντὶ παρθένου τῆς Εὔας ἀείπαιδα τὴν ἁγίαν αὐτοῦ μητέρα ἀντήγειρεν· ἀντὶ τοῦ ἐκείνης ἐπιτε μίου, ταύτῃ τὸ Χαῖρε, διὰ τοῦ οἰκείου δούλου Γαβριὴλ ἀπέστειλεν, ἐν ταύτῃ τὰ ἐκείνης ἀκούμενος· ἀντὶ ξύλου παραβάσεως, ξύλον ἀναστάσεως ἐν μέσῳ τῆς γῆς, τὸν σωτήριον ἑαυτοῦ σταυρὸν ἔπηξε. Καθώς φησιν Δαβὶδ ὁ τῶν θείων μελωδός· Ὁ δὲ πρὸ αἰώ των Θεὸς ἡμῶν ειργάσατο σωτηρίαν ἐν μέσῳ τῆς γῆς· ἀντὶ τῆς οὐ φύσει ἀλλὰ παρακοῇ θανατηφόρου ἐδωδῆς, τὴν ἑαυτοῦ θείαν φύσιν τῇ ἡμετέρᾳ ἐνώσας, ζωηφόρος ἐδωδή πρόκειται κατὰ τὸν ἀέρα ὑπὸ πάνω των μετεχόμενος, καὶ μένων ὁ αὐτὸς ἄληκτος, ὁ ὑπὲρ τῶν κατακρίτων κατακριθεὶς ἑκουσίως, ὡς θεὸς καὶ βροτὸς ὁ αὐτός. Ωσπερ οὖν καὶ χολὴν ἐψωμίσθη καὶ ὄξει ἄρδεται, ὑπὲρ τῆς τοῦ 'Αδάμ βρώσεως ss Psal. LxxΙΙΙ, 12.

DIALOGUS III. Θεανδρικῶς ἀποτιννὺς αὐτοῦ τὰ ἐφλήματα· οὕτω μοι δοκεῖ καὶ τὰς τεσσαράκοντα ὑπὲρ τοσούτων αντισηκοῦσθαι ἡμέρας· ἐγὼ δὲ τῆς ἐκείνων ἐξάδος καὶ τῆς ἐμῆς τετταρακοστῆς, τὸν ἔκ τινων οὐκ ἀσήμων γερόντων εἰς ἡμᾶς διαφοιτήσαντα περὶ τούτου λόγου μᾶλλον ἀποδέχομαι, ἐκ τῶν τοῦ ὑψηλοῦ ᾿Αποστόλου ῥημάτων βεβαιούμενον, τὸν πλείονα χρόνον ἐν παραδείσῳ μακαρίως ζῆσαι τὸν προπάτορα ἡμῶν. Ἐκ προσώπου γὰρ αὐτοῦ ὁ θεῖος Απόστολος διαρρήδην βοᾷ, Εγὼ δὲ ἔξων χωρὶς νόμου ποτέ. Οὐκ ἄρα δὲ Παύλος προϋπήρχε τοῦ νόμου, ὁ ἔσχατος πάντων τῶν του νόμου φοιτητῶν, οὐδ᾽ αὖ πάλιν χωρὶς τούτου ποτὲ νόμου ἦν ἢ ἐγένετο. Καὶ γὰρ τὸ Εὐαγγέλιον κηρύττων τὰς νομικὰς μαρτυρίας πάντη παρατίθησιν, ἀλλ' ἐκ προσώπου τοῦ Ἀδὰμ ἀποδυρόμενος εἰκότως, φησὶν, Ἐγὼ δὲ ἔζων χωρὶς νόμου ποτέ. Σαφέστερον δὲ παριστῇ ἐκ προσώπου τοῦ Ἀδὰμ ταῦτα βοῶν· λευ καίνει τὸ νόημα, οὐκ ἔτι νόμον ἀλλ' ἐντολὴν φάσκων, τὴν δοθεῖσαν τῷ Ἀδὰμ δηλονότι· Ελθούσης δὲ τῆς ἐντολῆς, ὡσανεὶ δοθείσης, ἡ ἁμαρτία ἀνέζησεν ἐγὼ δὲ ἀπέθανον, φησί, τῇ διὰ παρακοῆς εκπτώσει τῆς μαχαρίας ζωῆς· ὡς δῆλον ὑπάρχειν, μὴ αὐτίκα τοῦ γενέσθαι τὸν Ἀδάμ, δοθῆναι τὴν ἐντολὴν, ἀλλὰ μετά τινα χρόνον, αόριστον δέ. " æternus manens. Pro damnatis damnatus est sua sponte, tanquam Deus et idem homo. Quemadinodum igitur felle pastus aceto rigatur, ejus cibi causa quem Adamus sumpserat, dum homo in divina natura illius debita dependit: ita mihi videntur et hi quadraginta dies pro totidem diebus rependi. Sed tamen pro illorum numero senario et meo quadragenario, profectam ad nos a quibusdam haud obscuris senibus de hoc rationem, cujus fundamentum eximii Apostoli verbis nititur, recipere malo; quod nimirum longiore temporis spatio in paradiso beate primus ille parens noster vixerit. Nam in ejus persona divus Apostolus aperte clamat: Ego vero vivebam absque lege aliquando”. Non fuit utique Paulus ante legem, qui fuit omnium discipulorum legis postremus. Neque item aliquando absque hac erat aut fuit. Nam et Evangelium prædicans legalia testimonia ubique adducit: nimirum in Adami persona merito conqueritur, dicens: Ego vero vivebam absque lege aliquando. Manifestius autem declarat hæc in persona se Adami proferre, cum ad illustrandum horum verborum intellectum, non amplius inde legem, sed præceptum vocat quod Adamo datum erat, hæc nempe subjiciens: Veniente vero mandato (quasi dicat, dato), peccatum revixit; ego autem morluns sum videlicet per inobedientiam excidendo beata vita. De quo jam perspicuum est, non mox atque factus erat Adamus, præceptum datum fuisse, sed post aliquod tempus, quod tamen minime definitum habemus. ' Quae sequuntur, usque ad interrogantis persona verba, non Casarii sunt, sed Gregorii Nysseni, amici el coatanei ejus: inserta huic libro per aliquem, qui suæ memoriæ consulere vellet, et uno loco duorum scriptorum explicationes habere. Deprehendimus consimilia deinceps quoque occurrere, ubi nos suis locis, quæ inserta sint, indicabimus. Sunt autem hac descripla e libro Nysseni, qui est De hominis opificio, cap. 19, 20, sed multum variant. Ἡ δοθεῖσα ἐντολὴ ἐν παραδείσῳ τῷ ᾿Αδάμ παρὰ τοῦ Θεοῦ, περὶ τῆς ἐκ τοῦ παντὸς ξύλου μεταλήψεως, καὶ τῆς ἀποχῆς τοῦ ξύλου τοῦ ἀπηγορευμένου· τοῦτό ἐστι τὸ ξύλον τὸ περιληπτικὸν παντὸς ἀγαθοῦ, ᾧ ὄνομά ἐστι τὸ πᾶν. Αὐτό ἐστι τὸ ὄντως ὃν ἀγαθὸν, περὶ οὗ Δαβὶδ λέγει, Κατατρύφησον τοῦ Κυρίου· Σολομὼν δὲ τὴν Σοφίαν, ἥτις ἐστὶν ὁ Κύριος, ξύλον ζωῆς ὀνομάζων. Οὐκοῦν ταὐτόν ἐστιν τὸ τῆς ζωῆς ξύλον τῷ πᾶν ξύλον, οὗ την βρώσιν ὁ Θεὸς προτρέπεται. ᾿Αντιδιαιρεῖ δὲ τούτῳ τὸ ἕτερον ξύλον, οὗ ἡ βρῶσις οὐκ ἰδιαζόντως καλοῦ ἡ κακοῦ, ἀλλὰ σύμμικτος· ἦν κωλύει μὲν ἀρχηγὸς τῆς ζωῆς, συμβουλεύει δὲ ὁ ὄφις, ἵνα τῷ θανάτῳ κατασκευάσῃ τὴν εἴσοδον. Συμμέμικται δὲ διὰ τῶν ἐναντίων ὁ καρπὸ; τοῦ ἀπηγορευμένου ξύλου κατὰ τοῦτον τὸν λόγον· ὅτι οὐ γυμνὸν πρόκειται τὸ κακὸν κατὰ τὴν ἰδίαν φύσιν φαινόμενον· ἡ γὰρ ἄπρακτος ἂν ἦν ἡ κακία μηδενὶ κεχρωσμένη καλῷ τῷ ἐφελκομένῳ τὸν ἀπα τώμενον πρὸς ἐπιθυμίαν αὐτοῦ. Νῦν δὲ σύμμικτός ἐστιν ἐν τῷ βάθει τὸν κεκρυμμένον όλεθρον ἔχουσα, ἐν δὲ τῇ κατὰ τὸ φαινόμενον ἀπάτῃ καλοῦ τινα φαν τασίαν παραδεικνύουσα. Οὕτω τὰ ἁμαρτήματα έγκεκρυμμένην ἔχοντα τὴν διαφθοράν, αἱρετὰ τοῖς ἀνεπισκέπτοις γίνεται, ἀντ᾿ ἀγαθοῦ σπουδάζουσιν ἐξ ἀπάτης, καὶ ἐπὶ τὸ καλὸν οἱ πολλοὶ ἐν τῷ τὰς αἰσθήσεις εὐφραίνοντα κρίνουσι, καὶ τῆς ὁμωνύμου, *³ Rom. vi, 9. " ibid. 9, 10. 10 Psal, ΣΣΙΙ, Porro datum illud Adamo præceptum in paradiso divinitus, spectabat fruitionem omnis ligni, et abstinentiam a ligno vetito. Hoc illud est lignum, quod complectitur omne bonum, cui nomen est, omne. Hoc nimirum illud vere bonum ešt, de quo Davides inquit: Obleclare in Domino 28. Ει Solomon, Sapientiam, quæ est Dominus, lignum vitæ nominat“. Proinde idem est cum ligno vitæ illud, Omine lignum ", ad cujus fruitionem Deus exhortatur. Ex opposito vero discernit ab boc aliud lignum, cujus fruitio non est proprie boni vel mali, sed commista: quam prohibet quidem princeps vitæ, suadet vero serpens ut morti aditum paret. Mistus est autem per contraria fructus ligni vetiti, hac ratione, quod non nude nobis propositum est malum secundum propriam naturam apparens; nam irrita foret malitia, nullo colorata bono, quod hominem deceptum ad concupiscentiam sui pelliceret. Nunc autem mista est, in fundo habens absconditam perniciem, in apparente vero parte speciem quamdam boni ostentans. Ita peccata occultum interitum intra se habentia, incaulis accepta liunt, studiose usurpata pro bono ex deceptione: et inter bena multi quæ sensus exhilarant, referunt: propter communionem nominis, tum ejus quod re vera bonum est, tum quod bonum esse putatur. Qua4. 3 Prov. 11, 18. 27 Gen. 11, 16.

propter tam að malum quam ad bonum facta concupiscentia, boni et mali cognitio nominata est. Neque absolute malum dicitur, eo quod bono ornatum sit, neque pure bonum, eo quod subtus malum sit absconditum. Nam quod vere bonum est, simplex est; malum autem, varium, dum aliud atque aliud putatur, et per experientiam aliud deprehenditur. Propterea ostendit serpens pravum peccati fructum, non monstrato manifeste malo, sicut a natura habebat. Alias enim homo evidenti malo deceptus non fuisset. Itaque cum per quamdam speciem id quod apparebat, splendide exornasset, apud quam fidem nereri posset mulieri se conspiciendum præbet. Et vidit, inquit Moses, mulier quod bonum esset lignum in cibum **. Cum vero manducatio illa mortis sit mater facta, sic est cognitio boni et mali lignum illud nominatum, quod per malam letiferorum compositionem adjunctum mel habuit, quia quatenus quidem suaviter allicit sensum, bonum esse videtur; at quatenus perdit aitin» gentem ac fruentem, prorsus postremum lit malum. INTERROGATIO CXXIII. Peccatum, inobedientia omnisque vitiositas nominatur. Ante Adamum autem nullus hominum peccavit; neque enim erat. quonam igitur perpetratum prius, erat mortuum, et revixit veniente mandato”? nam duorum illorum necessarium erit sequatur alterum; aut statuere te peccati naturam quamdam esse; aut perpetratum ipsum fuisse ab aliquo ante Adamum. Responsio. Apage cum dictione naturæ malorum. Peccatum mihi videtur esse omnis adversus virtutem resistendi conatus at repugnantia. Id autem dico diabolum esse, non natura, sed voluntate ad deterius conversum. Nam ab eo quod calumniatur apud Deum angelorum choros, convenienti nomine vocatus est diabolus, cum prius esset angelus princeps. Es ultramundanis autem locis præcipitalus, re ipsa Dei fuit inimicus, nondum adhuc facto loc aspectabili mundo, cumque nondum esset homo, qui postea ab ipso seductus est. Postquam autem homo conditus est, mox Deum apud Adamum calumniari cœpit, invidiæ crimen ipsi impingens; Adamoque relicto, primum tanquam infirmiorem, Evam aggreditur, et inquit: Quid est quod dixit Deus: Ne comederitis de omni ligno paradisi s? Simulatas affert quæstiones ille pestifer, ut ex ca disceret, qualis ea foret arbor, cujus cibum prohibuisset Dominus. Neque enim sciebat, de quanam arborum, ac cujus gratia præceptum datum esset. Illa vero simplicissima, et antehac natura minime vel vitiala vel adulterata, quidnam ille spectaret ignorans, letalem sibi plagam infert; inquit enim: De omnis quidem ligni in paradiso fructu comedimus, de ligno autem in medio paradisi non comedimus 3. Tum ille Deum incusans, ait: Novit Deus, quod quocunque die ex eo comederitis, aperientur 10 Gen. 111, 6. 20 Rom. vii, 9. 30 Gen. 111, 1. τοῦ τε ὄντος καὶ τοῦ δοκοῦντος καλοῦ. Τούτου χάριν ἡ πρὸς τὸ κακὸν ὡς πρὸς τὸ ἀγαθὸν γινομένη ἐπιθυ μία, καλοῦ καὶ κακοῦ γνῶσις ὠνομάσθη, οὔτε ἀπο λύτως κακόν, διότι περιήνθισται τῷ καλῷ, οὔτε και θαρῶς ἀγαθὸν, διότι ὑποκέκρυπται τὸ κακόν. Τὸ γὰρ ὄντως ἀγαθὸν, ἁπλοῦν ἐστι, τὸ δὲ κακὸν, ποικίλον, ἄλλο νομιζόμενον, καὶ ἕτερον διὰ τῆς πείρας ἀναφαινόμενον. Διὰ τοῦτο προδείκνυσιν ὁ ὄφις τὸν που νηρὸν τῆς ἁμαρτίας καρπόν, οὐχ ὡς εἶχε φύσεως τὸ κακὸν ἐκ τοῦ προφανοῦς ὑποδείξας· οὐ γὰρ ἂν ἦταν τήθη ὁ ἄνθρωπος τῷ προδήλῳ κακῷ. ᾿Αλλὰ διὰ τινος ώρας τὸ φαινόμενον ἀγλαῖσας, πιθανὸς ἐφάνη τῇ γυναικί. Καὶ εἶδε, φησίν, ἡ γυνὴ ὅτι καλὸν τὸ ξύ λον εἰς βρῶσιν. Εἰ δὲ βρῶσις ἐκείνη, θανάτου μήν τὴρ ἐγένετο· οὕτω γνωστὸν καλοῦ καὶ κακοῦ τὸ ξύ λον ὠνομάσθη ἐκεῖνο, τὸ κατὰ τὴν τῶν δηλητηρίων κάκην, τὴν παραρτηθεῖσαν τῷ μέλιτι· ὅ καθὰ μὲν γλυκαίνει τὴν αἴσθησιν καλὸν εἶναι δοκεῖ, καθὸ δὲ φθείρει τὸν προσαψάμενον, κακὸν παντὸς ἔσχατον γίνεται. ΠΕΥΣΙΣ ΡΚΓ'. Αμαρτία ή παρακοὴ καὶ πᾶσα κακία ονομάζεται, πρὸ δὲ τοῦ ᾿Αδάμ οὐδεὶς ἀνθρώπων ἥμαρτεν· οὔτε γὰρ ἦν. Ὑπὸ τίνος οὖν πραχθεῖσα προϋπῆρχε νεκρά, καὶ ἀνέζησεν ἐλθούσης τῆς ἐντολῆς; τῶν δύο γὰρ τὸ ἕτερον, ἢ φύσιν ὑποτίθεσθαι ἁμαρτίας ὑπάρχειν, ἢ πραχθεῖσαν αὐτὴν ὑπό τινος πρὸ τοῦ ᾿Αδάμ. Απόκρισις. Απαγε φύσιν λέγειν τῶν κακῶν· ἁμαρτία δέ μοι δοκεῖ πᾶσα τοῦ κρείττονος ἀντίστασις καὶ ἀντιπαρά ταξις. Ταύτην δέ φημι ὑπάρχειν τὸν διάβολον, οὐ φύσει, ἀλλὰ προαιρέσει ἐπὶ τὸ χεῖρον τραπέντα. Ἐκ γὰρ τοῦ διαβάλλειν Θεῷ τὰς τῶν ἀγγέλων χρ ρείας, φερωνύμως ἐκλήθη διάβολος, ὑπάρχων ἀρχ άγγελος. Τῶν δὲ ὑπερκοσμίων καταῤῥαγείς, ὑπῆρχε τῇ πράξει ἐχθρὸς, μήπω γενομένου τοῦ ὁρατοῦ τοῦ του κόσμου, μηδὲ ὑπάρχοντος τοῦ παρ' αὐτοῦ ὑπο αχθέντος ἀνθρώπου. Γενομένου δὲ αὖθις διαβάλλει το Ἀδὰμ τὸν Θεὸν, βασκανίας αὐτῷ καταληρῶν, καὶ ἀφεὶς τὸν ᾿Αδάμ, πρῶτον ἀσθενεστέρᾳ τῇ Ενα προσ έρχεται, καί φησι, Τί ὅτι εἶπεν ὁ Θεὸς μὴ φαγεῖν ἀπὸ παντὸς ξύλου τοῦ ἐν τῷ παραδείσῳ; Είρω νικὰς δὲ προσάγει τὰς πεύσεις ὁ ἀλιτήριος, ἵνα παρ' ἐκείνης παιδευθῇ ποῖον τὸ φυτόν, οὗ τὴν βρώσιν ἐκώλυσεν ὁ Κύριος. Οὐ γὰρ ἡπίστατο τίνι τῶν φυτών ἢ τίνος χάριν ἡ ἐντολὴ ἐπήρτηται. Ἡ δὲ ἁπλουστάτη καὶ τέως ἀνόθευτος φύσις ἀγνοοῦσα τὸ σκοπούμενον, καιρίαν ἑαυτῇ πληγὴν δίδωσι. Φησί γάρ, Από παντὸς μὲν γὰρ ξύλου τοῦ ἐν τῷ παραδείσῳ βρώσει φάγεσθε, ἀπὸ δὲ τοῦ ξύλου τοῦ ἐν μέσῳ τοῦ παραδείσου οὐ φάγεσθε. Ο δέ φησι διαβάλλων τὸν Θεὸν, Εἶδεν ὁ Θεός, ὅτι ᾗ δ᾿ ἂν ἡμέρᾳ τὰ γεσθε ἀπ' αὐτοῦ, διανοιγήσονται ὑμῶν οἱ ὀφθαλ μοὶ, καὶ ἔσεσθε ὡς θεοί, γινώσκοντες καλὸν καὶ πονηρὸν, καὶ διὰ τοῦτο ἐκώλυσεν. Πείθει οὕτως τὴν ** ibid. 2,

DIALOGUS III. τάλαιναν ἔδεσθαι τοῦ ἀπηγορευμένου, καὶ δι' ἐκείνης χειροῦται τὸν ἄνδρα, ὀρεγομένους θεότητος. Γυμνώσας τοίνυν αὐτοὺς καὶ ὧν εἴχοντο ἀθανασίας καὶ ἀφθαρσίας καὶ μακαριότητος, ανέζησε τῇ πράξει ὁ μισόθεος καὶ ἀνθρωποκτόνος· καὶ αὖθις διαβάλλει Θεῷ τὸν ἄνθρωπον παραβάντα. Γράφει δὲ Μωσῆς ὁ θεόπτης καὶ θεῖος νομοθέτης, τῆς διαβολῆς αὐτ τοῦ τὰ ῥήματα· ἐν ᾧ δὴ ἐκτραγῳδῶν τὸν δόλιον. Φησὶ γοῦν διαβάλλων Θεῷ τὸν Ἀδὰμ ὁ διάβολος Καὶ ἔφαγεν Ἰακώβ, καὶ ἐνεπλήσθη, καὶ ἀπελά κτισεν ὁ ἡγαπημένος. Ελιπάνθη γάρ, φησίν, ἐπαχύνθη, ἐπλατύνθη, καὶ ἐγκατέλιπε Θεὸν τὸν ποιήσαντα αὐτὸν, καὶ ἀπέστη ἀπὸ Θεοῦ σωτῆρος αὐτοῦ. Τοῦτο γὰρ καὶ τῷ Ἰακὼβ ἐποίησεν, εἰς κρεωδορίαν καὶ παροινίαν αὐτὸν ἐκκυλίσας, εἶθ᾽ οὔτ τως εἰς εἰδωλολατρείαν αὐτοὺς καταῤῥάξας καθ' ὧν Μωσῆς τὸν Λευῖν ἐξοπλίσας, εἰκοσιτρείς χιλιά δας τοῦ Ἰακὼβ ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ ἐν τῇ ἐρήμῳ δίκην χόρτου δρέψατο. Ἀλλ' ὅμως ἡ φιλάνθρωπος Θεός ἀτρέπτως κατὰ τὸν διαβληθέντα γενόμενος, ἐπεφοίτησεν ἡμῖν τὸν πολέμιον χειρώσασθαι, ἐν θέᾳ τοῦ ἀπατηθέντος ἀληθῶς γενόμενος, ἵνα μὴ δῷ φάσκειν τὸν Ἐχθρόν, ὅτι Βροτοῖς πολεμήσας ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ἥττημαι, αὐτὸς βροτός γίνεται μένων Θεὸς, καὶ ἥκει πολεμῶν ὑπὲρ βροτῶν. Ὅπερ πρὸ πεντακοσίων ἐτῶν ἤδη ὁ τῶν θείων μελωδός Δαβίδ προεφήτευσεν· Εὐλογημένος γὰρ, φησὶν, ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου. Τις οὗτος, ὦ θεσπέσιε; Θεὸς Κύριος, καὶ ἐπέφανεν ἡμῖν. Καὶ τίνος χάριν ὁ Θεὸς βροτός γίνεται, ὦ Δαβίδ; Τοῦ καταλῦσαι ἐχθρὸν, φησὶν, καὶ ἐκδικητὴν τὸν διάβολον. Διαβάλο λει γὰρ θεῷ τὰ πάντα, καὶ ἄλλοις ἐκεῖνον, καὶ ἑκα τέροις τὴν ἐκδίκησιν ὑποτίθεται. "Οπερ ἐπὶ τοῦ Ἰὼβ καὶ τοῦ Θεοῦ ἀμφικάκως ποιεῖ· Θεῷ μὲν φάσκων, Μὴ δωρεάν σέβεται Ἰὼβ τὸν Θεὸν, ἢ ἐν περιουσίᾳ πολλῇ θωπευόμενος καὶ τρυφῶν; Τῷ δὲ Ἰώβ φησιν, Πυρ ἔπεσεν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ κατέδετό σου πάντα. Καὶ αὖθις φησι τῷ Θεῷ, Οὐ μὴν ἀλλὰ απόστειλον τὴν χεῖρά σου, καὶ ἅψαι τῶν ὀστῶν αὐτοῦ καὶ τῶν σαρκῶν αὐτοῦ· καὶ αὖθις τῷ Ἰώβ, διὰ τῆς συμβίου, "Εως πότε διακαρτερήσεις αίθριος ἐπὶ τῆς κοπρίας; ἀλλ' είπέ τι ῥῆμα πρὸς Κύριον, καὶ τελεύτα, καὶ ἀπαλλάττει τῶν συνεχόντων δεινῶν. Τοῦτον οὖν ἐχθρὸν καὶ ἐκδικητὴν καθαιρῶν ὁ Κύριος τῇ θεανδρικῇ αὐτοῦ ἐπιφοιτήσει, φησίν. Ιδού δέδωκα ὑμῖν ἐξουσίαν πατεῖν ἐπάνω ὄψεων καὶ σκορπίων καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ. oculi vestri, et eritis tanquam dii, scientes bonum et malum, ideoque prohibuit. Hoc modo persuadet miseræ, ut quod vetitum erat comederet, et per illam capit virum: appetentem utrumque divinitatem. Postquam igitur spoliavit ipsos etiam iis quæ habebant, nimirum immortalitate, incorruptibilitate et beatitudine: re ipsa reviviscit hostis ille Dei et homicida; moxque apud Deum, hominem qui transgressus crat, accusat. Exponit autem Moses, ille Dei spectator et legislator divinus, ipsa calumniæ diaboli verba, fraudulentum illum tragice describens. His enim diabolus apud ipsum verbis Adamum coram Deo incusans utitur: Et comedit Jacobus, et saturalus est, et recalcitravit dilectus. Impinguatus enim est, inquit, et incrassatus est, dilatatus est, et dereliquit Deum conditorem suum, et recessit a Deo servatore suo 3. Hoc enim et Jacobi posteris fecit, cum eos ad saturitatem carnis et vinolentiam flexisset, ac deinde ad idololatriam præci pilasset: de quibus Moses, cum armasser Levitas, viginti tria millia Jacobitarum uno die in deserto graminis instar demessuit. Nihilominus humani generis amator Deus, erga eum qui accusatus erat, haudquaquam mutatus, ad nos venit ut hostem caperet, in ejus forma qui deceptus erat, vere natus. Atque ne hosti occasionem daret dicendi, Mortales oppugnans a Deo superatus sum: ipse mortalis fit, manens Deus, et venit ut pro mortalibus hominibus pugnet. Id quod jam ante quingentos annos prædixerat vates ille divinorumque carminum auctor Davides: Benedictus enim, inquit, qui venit in nomine Domini 3. Quisnam est ille, vales divine? Dominus Deus, et apparuit nobis ". At cujus gratia Deus mortalis fit, mi Davides? Ad destruendum, inquit, inimicum et exactorem diabolum. Criminatur enim apud Deum omnia, et apud alios illum, et utrisque ultionem suggerit. Id quod et erga Jobum, et erga Deum utrinque malitiose facit. Ad Deum quidem dicens: Num gratis colit Jobus Deum³, aut in multa facultatum possessione fovetur atque deliciatur? Ad Jobum autem inquit: Ignis de culo decidit, et absumpsit omnes facultates tuas ". Ilerumque inquit ad Deum: Non tantum hoc, sed mille manum tuam, et tange ossa ejus et carnes ejus *. Et iterum ad Johum per vitæ consortem: Quandiu perseverabis sub dio in stercore? quin dic verbum aliquod ad Dominum, et morere, ut libereris a malis quæ te detinent *. Hunc igitur inimicum et exactorem tollens Dominus per divinitatis in carnem adventum, inquit:: Ecce dedi vobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones, et super omnem potestatem inimici “. ΠΕΥΣΙΣ ΕΚΔ'. Καὶ εἰ καθεῖλε τὸν ἐχθρὸν ὁ Κύριος, τίς ἡμῖν που λεμεῖ ἑκάστοις, καὶ πειρασμοῖς ἀδοκήτοις καὶ ἁμαρ τήμασι περιβάλλει; Απόκρισις. ᾿Αλλὰ καὶ οἷός τε ὢν παντελῆ αὐτοῦ ἀφανισμόν καὶ ἀναίρεσιν ποιήσασθαι, οὐκ ἠβουλήθη, διὰ τὸ μὴ * Gen. 111, 5. 3 Deut. xxx, 15. " Psal. cxvii, 4, 5. s ibid. 9. 60 Luc. x, 19. Καὶ ἀπαλλάττει. Sic. An rescribendum ἀπαλλάττου? Cæterum hac verba in Bibliis non INTERROGATIO CXXIV. Quod si sustulit inimicum Dominus, quis nostrum quemlibet oppugnat, et tentationibus improvisis atque peccatis involvit? Responsio. Atqui licet Deus omnimodam ejus exstinctionem atque sublationem facere posset, noluit hoc tamen 26. 35 ibid. 27. 3 Job 1, 9. 37 ibid. 16. 28 Job 11, exstant. LXX habent:... ἀλλ᾽ εἶπόν τι ῥῆμα εἰς Κύριον, καὶ τελεύτα. Επιτ.

S. CÆSARI GREGORII FRATRIS ne nos inhonorati relinqueremur in futura sempiterna vita, si non esset aliquis nobis hic adversarius, adversus quem decertantes velut in stadio præsentis vitæ, remunerationis tempore coronas assequeremur. Percusso autem capite draconis, totum qui post ipsumn trahitur comitatum leto dedit, saltem exiguo quodam in ipso motu relicto, ad exercitium nostrum atque virtutis declarationem. Aliquoties enim et nos percusso serpentis capite, arrepentem tractum corporis pueris feriendum relinquimus, simul ipsos ut audaces et adversus feras alacres sint, condorefacimus. Neque enim vel adversus porcos potestatem dæmones habent, quemadmodum sacra Evangelii scriptura docet ". Nam ante divinam Christi permissionem, non sunt ausi tangere gregem porcorum Gergesinorum. Permittit autem ipsis Dominus non ut una cum subulcis submergerent gregem, sed ut iis omissis, quo capessere fugam possent, in bruta egrederentur: evidenter nos docens, quod nisi per ipsius divinam et omnia complectentem potestatem custodiremur, vel consimiliter, vel etiam pejus, quam erga porcos, erga nos affecti dæmones forent, qui iu hujus vitæ mari periculose navigamus. INTERROGATIO CXXV. Cum nosset Deus, quod Adamus præceptum transgressurus esset, cur illud ei dedit? vel denique quare transgressorem damnavit morte? Responsio. Atqui nisi præceptum, velut præmium certaminis et lucta statuisset, ac permisisset in arbitrii sui potestate adversarium, non coronaretur, neque deprædicaretur victor. Quod si non mandasset præcepti observationen, et morten transgressionis panam non minatus fuisset, merito in eum qui legem posuit, culpam retulisses. Si vero post mandatum lapsus est, et cecidit factus inobediens, superatum accusa, non eum qui certamen proposuit. Item secundum aliam rationem: Quemadmodum Adamum pracognoscebat transgressurum, similiter præsciebat posteros ejus præstatione præceptorum ab ipso velut victores deprædicatum et coronatum iri; alios quidem tempore pacis per declarationem probate cum virtute vitæ, alios autem tempore persecutionum per perseverantiam pro ipso usque ad mortem. Præcognoscebat enim Abelum justum fore, similiter et Sethum; Enochum transferendum, ne videret mortem; Noam justum futurum; Abrahamum radicem fidei fore, ac patrem multarum gentium. Præterea quod Isaacus servus suus strenuus declarandus esset, præsciebat; quod Jacobus ipsum velut hominem in lucta superaturus esset, et quod torpore soluturus esset latum nervum taclo ejus femore; quod propter temperantiam in custodia carcereque Josephus habitaturus esset; quod factis suis regnum obtenturus; quod ad ducendum exercitum et ferendam legem Moses idoneus futurus esset; quod Jesus Nave filius hostium tropea ca- • Matth. viii, 30, 32. ἀγεράστους ἡμᾶς καταλειφθῆναι ἐν τῇ μελλούση ἀἰδίῳ ζωή, μὴ ὄντος ἡμῖν ἐνταῦθά τινος ἀντιπάλου, πρὸς ἐν ἀγωνιζομένους οἱονεὶ ἐν σταδίῳ τῇ παρούσῃ ζωῇ, ἐν τῇ ἀμείψει ταύτης στεφάνων ἐπιτυχεῖν. Πλήξας δὲ τὴν κεφαλὴν τοῦ δράκοντος, ὅλον τὸν ξυνεπόμενον ὁλκὸν συναπενέκρωσε, ἀμυδράν τινα κίνησιν ἐν αὐτῷ καταλείψας, πρὸς γυμνασίαν ἡμῶν καὶ ἀρετῆς ἐπίδειξιν. Πολλάκις γὰρ καὶ ἡμεῖς τὴν κεφαλὴν τοῦ ὄψεως πλήξαντες, τὸν ἐφέρποντα ὁλκὸν τοῖς παισὶ παίειν ἐπιτρέπομεν, ἅμα θαῤῥεῖν καὶ θηρολεκτεῖν αὐτοὺς παιδεύοντες. Οὔτε γὰρ συν ἐξουσιάζειν οἱ δαίμονες, καθὼς ἡ θεία τῶν εὐαγγε λικῶν παιδεύει Πυκτή. Πρὸ γὰρ τῆς θείας Χριστοῦ συγχωρήσεως, οὐκ ἐτόλμησαν ψαῦσαι τῆς τῶν Γερ γεσινῶν ἀγέλης συῶν. Ἐπιτρέπει δὲ αὐτοῖς ὁ Κύ ριος, οὐχ ἅμα τῶν συοφορβῶν ποντῶσαι τὴν ἀγέλην, ἀλλ᾽ ἐκείνους ἐᾶσαι δρασμῷ χρήσασθαι, κατὰ δὲ τῶν ἀλόγων χωρῆσαι· ἐναργώς παιδεύων ἡμᾶς, ὡς εἰ μὴ τῇ θείᾳ αὐτοῦ καὶ περιεκτικῇ πάντων δυνάμει έφρουρούμεθα, παραπλησίως ἢ καὶ χείρω τῶν συῶν οἱ δαίμονες διετίθεντο ἡμᾶς ναυτιλλομένους ή θαλατ τεύοντας. ΠΕΥΣΙΣ ΡΚΕ. Γινώσκων ὁ Θεὸς ὅτι μέλλει παραβαίνειν τὴν ἐν τολὴν ὁ ᾿Αδάμ, διατί αὐτῷ ἔδωκεν αὐτὴν, ἢ πάλιν παραβάντα διατί θανάτῳ κατέκρινεν; Απόκρισις. Αλλ' εἰ μὴ ἔστησεν οἷον βραβεῖον καὶ πάλαισμα τὴν ἐντολὴν, καὶ εἴασεν αὐτεξούσιον τὸν ἀνταγωνι στὴν, οὐκ ἐστεφανοῦτο, οὐδὲ ἀνεκηρύττετο. Εἰ δὲ καὶ μὴ παρεγγύησε φυλάξασθαι, καὶ θάνατον τ παραβάσει ἠπείλησεν, εἰκότως ᾐτιῶ τὸν θέμενον. Εἰ δὲ μετὰ τὴν παρεγγυήν, ὧλισθεν καὶ πέπτωκε παρακούσας, τοῦ ἡττωμένου κατηγόρει, καὶ μὴ τοῦ θεμένου τὸν ἀγῶνα. Ἑτέρως τε δὲ, ὥσπερ τὸν Ἀδὰμ προεγίνωσκεν παραβησόμενον, ὁμοίως προηπίστευτο τοὺς ἐκγόνους αὐτοῦ τῇ κατορθώσει τῶν ἐντολῶν ἀνακηρύττεσθαι, καὶ στεφανοῦσθαι παρ' αὐτοῦ· τοὺς μὲν ἐν καιροῖς εἰρήνης δι' ἐπιδείξεως ἐναρέτου βίου, τοὺς δὲ ἐν καιρῷ διωγμῶν, διὰ τῆς ὑπὲρ αὐτοῦ μέχρι θανάτου ενστάσεως. Προεγίνωσκε γὰρ τὸν ᾿Αβελ δι καιοῦσθαι, τὸν Σηθ ὁμοίως, τὸν Ενώχ μετατίθεσθαι, μὴ ἰδεῖν θάνατον, τὸν Νῶς δικαιωθήσεσθαι, τὸν ᾿Αβραὰμ ρίζαν τῆς πίστεως γίνεσθαι, καὶ πατέρα πολλῶν ἐθνῶν. Ὅτι Ἰσαὰκ δοῦλος αὐτοῦ ἐνάρετος ἀναδειχθήσεται, προεγίνωσκεν· ὅτι Ἰακὼν αὐτὸν ἐν τῇ πάλη κρατήσει ὡς βροτόν, καὶ ναρκήσῃ ἀψαμέν νου τοῦ μηροῦ τὸ πλατύνευρον· ὅτι Ιωσήφ διά του φροσύνην φρουρὰν οἰκήσει, ὅτι διὰ τῶν ἔργων βασι λείας κρατήσει· ὅτι Μωσῆς πρὸς στρατηγίαν καὶ νομοθεσίαν ἐπιτήδειος φυήσεται· ὅτι ὁ Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυῆ πολεμίων χειρώσεται τρόπαια, καὶ δουλώσει Γαβαωνίτας, ὅτι Δαβὶδ πρόμαχον ἀλλοφύλων, κατά φρακτον κνημίδας καὶ κορύνην γιγαντικὴν περικείο μενον, ἀσπίδα καὶ δόρυ ἔχοντα, καὶ ὅλον σιδηράμφιον ὑπάρχοντα, μια σφενδονήσει λίθου εἰς γῆν καταρ

DIALOGUS III. ῥάξει, καὶ μετὰ βραχὺ βασιλεύσει, καὶ πολλὰ περὶ αὐτοῦ προφητεύσει. Προεγίνωσκεν, ἀποστόλων, προζητῶν, μαρτύρων, διδασκάλων, καὶ τῶν λοιπῶν τῆς Εκκλησίας ἐξ ἐκείνου βλαστάνειν θίασον· καὶ συνελόντα φάναι, οὐκ ἔδει τῇ τοῦ ἑνὸς εὐηθείᾳ καὶ τροπῇ πᾶσιν ἀποκλεισθῆναι τὸ στάδιον, καὶ τοὺς ἀγῶνα; σκεσθῆναι, καὶ τὴν ἀνδρείαν κρυβῆναι, καὶ ἀργεῖν τὰ Έπαθλα. plurus, et in servitutem redacturus esset Gabaonitas; quod Davides propugnatorem alienigenarum armatum tibialibus, et galea gigantea circumdatum, scutum et bastam habentem, totum undique ferreum, jactu lapidis unico ex funda in terram prostraturus, et paulo post regnaturus, et multa de se vaticinaturus esset. Præcognoscebat, apostolorum. prophetarum, martyrum, doctorum cæterorumque ad Ecclesiam pertinentium ex illo germinaturum sacrum cœtum; et, ut breviter omnia dicam, non oportebat propter unius ignaviam et defectionem tudinemque occultari, et victoriæ cessare præmia. ΠΕΥΣΙΣ ΡΚΓ'. omnibus claudi stadium, et aboleri certamina, forti ♬ Πῶς λέγων ὁ Σωτὴρ, ὅτι Ὥσπερ ὁ πατὴρ ἐγείρει τοὺς νεκροὺς καὶ ζωοποιεῖ, οὕτως καὶ ὁ Υἱὸς οὓς θέλει ζωοποιεῖ, ἐλθὼν ἐπὶ Λαζάρου οὐκ αὐθεντία ἐγείρει αὐτόν, ἀλλὰ παρακαλεῖ τὸν Πατέρα, λέγων, Πάτερ, δόξασόν σου τὸν Υἱόν· καὶ οὕτως φωνεῖ ἐκ νεκρῶν τὸν Λάζαρον; Απόκρισις. δ Οὐδὲν τούτων τῆς ἐξουσίας ἢ αὐθεντίας αὐτὸν ἀφαιρεῖται. Φησὶ γὰρ, Διὰ τὸν παρεστώτα ὄχλον, εἶπον ἵνα πιστεύσωσι. Τί δ' ἐπάγει αὖθις, Ινα καὶ ὁ Υἱός σου δοξάσῃ σε; 'Αρ' οὖν δόξης παρά τοῦ Υἱοῦ προσδεῖται ὁ Πατήρ; Οὐδαμῶς, ἀλλ' ἐδόξα σεν ὁ Πατὴρ τὸν Υἱὸν, καὶ ὁ Υἱὸς τὸν Πατέρα φα νεροῦντες ἡμῖν τὸ ἑαυτῶν ὁμογνωμον καὶ ὁμόδοξον. Πῶς δὲ καὶ ἐπὶ τῶν μειζόνων αὐθεντῶν πάντη ὁ Υἱὸς, ἐπὶ τῶν ἐλαττόνων τῆς πατρικῆς δεῖται, ὡς φῆς, ἐπιτροπῆς ἢ βοηθείας; Κολάζων γὰρ καὶ εὐεργετῶν, οὐδαμοῦ τὸν Πατέρα ἐπικαλεῖται· Δεῦτε οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ καταβοτῆς κόσμου. Πρὸς δὲ τὸ ἕτερον μέρος, Πορεύεσθε ἀπ' ἐμοῦ, οἱ κατηραμένοι, εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον. Τῷ παραλύτῳ φησίν, Εγερθεὶς ἆρόν σου τὸν κράββατον, καὶ ὕπαγε εἰς τὸν οἶκόν σου. Ετέρωθι πάλιν, Σοὶ λέγω, νεανίσκε, ἐγέρθητι ἐκ ν8κρῶν. Ὡσαύτως τῇ θυγατρὶ τοῦ ἀρχισυναγώγου θα νούσῃ φησί, Τὸ κοράσιον, ἀνάστηθι· τῷ δὲ λεπρῷ ἀπὸ κορυφῆς μέχρι ποδῶν καθηλωμένῳ ἐκτείνας τὴν χεῖρα, φησί, Θέλω, καθαρίσθητι· καὶ αὖθις τὸ πάθος δραπετεύει φυγαδευθὲν τῷ θείῳ θελήματι. Επιτιμῶν δέ φησι, Σου λέγω, τῷ πονηρῷ δαιμονίῳ, ἔξελθε ἀπ' αὐτοῦ. Καταστέλλει πάλιν ἐπιτιμίῳ κορυφουμένην τὴν ἄβυσσον· αὐτάνδρους δὲ πόλεις κατακρίνων, μετ' ἐξουσίας φησὶν, Ουαί σοι, Χωραζίν, οὐαί σοι, Βηθσαϊδα, καὶ σὺ, Καπερναούμ, ἡ ἕως οὐρανοῦ ὑψωθεῖσα, ἕως ᾅδου καταβήσῃ. Καὶ τὴν παλαιὰν καθαιρῶν Ἱερουσαλήμ, φησὶν, Οὐ μὴ μείνῃ λίθος ἐπὶ λίθον ἐπ' αὐτῇ, ὅπερ γενόμενον ὁρῶμεν. Πῶς οὖν ἐπὶ τούτων τῶν μειζόνων μηδαμοῦ τὸν Πα τέρα ἐπικαλεσάμενος, ἢ τῆς παρ' ἐκείνου ἰσχύος δεόμενος, ὑπὸ τῶν ἐλαττόνων πατρόθεν τὰς εὐεργεσίας δανειζόμενος τοὺς κάμνοντας ἀκέεται; Απαγε οὖν, ἀξιάγαστε, τῆς τοιαύτης περὶ Χριστοῦ ἐννοίας. Οὐ γὰρ καθ᾽ ὑστέρησιν αὐθεντίας ή ρώμης Εν τισι INTERROGATIO CXXVI. Qui fit ut cum dicat Servator, quod quemadinodum Pater excitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult vivificat“; ad Lazarum veniens, non excitet ipsum potestate propria, sed invocet Patrem, dicens: Pater, glorifica Filium tuum ", sicque revocet ex mortuis Lazarum? Responsio. Nihil horum ipsi quidquam potestatis vel auctoritalis adimit. Inquit enim: Propter astantem tu7bam dixi, ut credant *. Quid vero rursus subjungit, Ut et Filius te glorifcet? Nunquid igitur iudi get gloria, quam consequatur a Filio, Pater? New quaquam. Sed glorificavit Pater Filium, et Filius Patrem, manifestantes nobis suum consensum et æqualitatem gloriæ. Quomodo vero in majoribus prorsus auctoritate sua faciens omnia Filius, in minoribus paterna indiget, ut ais, permissione vel auxilio? Puniens enim et benefaciens nusquam Patrem invocal. Nam, Venite, inquit, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum inde usque ab jactis fundamentis mundi ". Ad alteram autem partem, Discedite a me, maledicti, in ignem æternum ". Ad paralyticum inquit: Surge, tolle tuum grabbatum, et abi in domum tuam ". Alibi rursus: Tibi dico, adolescens, surge ex mortuis ". Similiter et filiæ principis synagogæ defunctæ inquit: Puella, surge ". Leproso autem a vertice ad pedes usque ulceribus pleno, extenta manu, Volo, inquit, mundus esto so: ubi recedit morbus, divina voluntate fugatus. Cum increpatione item inquit: Tibi dico, malo damoni, exi ab eo s. Cohibet etiam increpationa tumidarn abyssum. Et cum viris urbes condemnans, cum potestate inquit: Væ tibi, Chorazin, væ tibi, Bethsaida; et tu, Capernaum, quæ es in cœlum usque exaltata, usque ad inferos descendes ". Et veterem tollens Hierosolymam, inquit: Non manebit in ea lapis super lapides. Id quod factum ceruimus. Quomodo igitur in majoribus istis nusquam invo cato Patre, aut indigens ab ipso collatis viribus, 1n minoribus a Patre beneficia quasi mutuo sumeis, medetur laborantibus? Absit igitur procul a te, o praeclarissime, talis de Christo cogitatio! Non enim secundum defectum auctoritatis aut roboris in quibusdam locis Patrem alloquitur, sed • Matth. xxv, 31. * ibid. 41. *7 Mattb. 1x, 6. *º Matth. vii, 5; Marc. 1, 41; Luc. v, 13. "Marc. 1, 25. **Joan. v, 21. "Joan. xı, 41. * Joan. x1, 42. “Luc. vn, 14.» Luc. vii, 5. 8, 13, 15. sa Luc. xis, M. ss Luc.

S. CESARI GREGORII FRATRIS :bique is ei propositus scopus est, ut ad humilitatem nos instruat, et superbiæ fastum nobis adimat: utque nobis nullo modo permittamus, ut quæ agenda sunt, ante ipsius ductum inchoemus, sed omnis tam sermouis quam actionis ab ipso primordia capiamus. INTERROGATIO CXXVII. Quomodo vero dicit Apostolus, ipsum Patri subjiciendum, ut majori videlicet? Nam qui omnia, inquit, subjecit ei, tunc et ipse subjicietur illi, qui ipsi omnia subjecit ". Quomodo igitur potest æqualis esse Patri, cum constet minorem subjici majori? Responsio. Alle ipse nobis eximius et divinus præco inspiciendus est, qui hoc loco magis carnaliter disserit ad rudiores, nec adhuc animæ sensibus exercitatos ad dijudicationem sublimiorum doctrinarum. Quicunque in Christum baptizati estis, inquit, Christum induistis". Quibus in verbis ecclesiasticum intelligit cœtum, qui Christum gestat. Cum autem modo subjiciantur ei per fidem gentes, nondum integra esse subjectionem Ecclesiæ gentium admittit. Necdum enim plenitudo gentium ingressa est, ut ipse ait Apostolus: sed quotidie sanctus ille cœtus accessione credentium subjectionem recipit, non aliter ac si Christus ipse recipiat. Quando autem plenitudo gentium ingressa fuerit, et absolutam integramque subjectionem habuerit Ecclesia, quæ est Christus secundum carnem, tunc et ipse totus exercitus subjicietur ei, qui subjecit ipsi (nimirum Christo secundum carnem) omnia. Itaque per dictum hoc quod scripsit ad rudiores, non omnem revelat ipsius Christi propriæ potestatis auctoritas tem et divinitatem, quæ nihil agit contra Patrem. Quando vero apud eos disserit qui perfectiores sunt intelligentia, quasi solidiorem quemdam præter lacteum et puerilem cibum, quo lactentes infantes cibantur, apponit; et a rebus divinioribus institutionem contexens, paulatim adimit auctoritatis potestatisque Christi velamenta, et æqualem gloria, æqualem potentia, liberumque prorsus ex se Deum esse ipsum demonstrat, luculenter clamans: Exspectamus Filium ejus e calis, qui transformabit corpus humilitatis nostra, ut fiat conforme corpori gloriæ suæ, per efficaciam potestatis ejus, ut possit et ipse subjicere sibi omnia ". Et alibi inquit: Quoniam Deus erat in Christo, mundum sibi ipsi reconcilians". Ecce ambobus istis in locis, quod sibi ipsi subjiciat, indicatur. Segregato igitur temet- ¡psum a tali dementia, cum semet declaret Apostolus, nec omnia tradat eodem scripto, sed pro ratione uniuscujusque scribat, et quasi manu ad perfectionem ducat. INTERROGATIO CXXVIII. τόποις τῷ Πατρὶ προσδιαλέγεται· ἀλλὰ σκοπὸς αὐτῷ πάντη τὰ ταπεινοφροσύνης παιδεῦσαι ἡμᾶς, καὶ τὴν κορύφωσιν τῆς ὑπερηφανίας αποτρέψαι ἡμῶν, καὶ μηδαμῶς ἑαυτοῖς ἐπιτρέπειν τὰ πρακτέα πρὸ τῆς αὐτοῦ καθηγήσεως, ἀλλὰ παντὸς λόγου και δράμα τος αὐτὸν ποιεῖσθαι προοίμιον. ΠΕΥΣΙΣ ΡΚΖ'. Καὶ πῶς ὁ Ἀπόστολος ὑποταγήσεσθαι αὐτὸν τῷ Πατρὶ λέγει, δηλονότι ὡς μείζονι; "Οταν γάρ, φησιν, ὑποταγῇ αὐτῷ τὰ πάντα, τότε καὶ αὐτὶς υποταγήσεται τῷ ὑποτάξαντι αὐτῷ τὰ πάντα. Πῶς οὖν δύναται ὅμοιος υπάρχειν τῷ Πατρί; δῆλον γὰρ, ὅτι ἐλάσσων τῷ μείζονι ὑποτάσσεται. Απόκρισις. Αὐτὸν ἐκεῖνον ἀθρεῖν δεῖ τὸν ὑψηλὸν ἱεροκήρυκα ἐνταῦθα μὲν σαρκωδέστερον διαλεγόμενον πρὸς τοὺς νηπιωτέρους, καὶ μήπω γεγυμνασμένους τὰ ψυχικά αἰσθητήρια προς διάκρισιν ὑψηλοτέρων δογμάτων. Οσοι γὰρ εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθητε, φησί, Χρι στὸν ἐνεδύσασθε· οἵτινες ὁ ἐκκλησιαστικὸς ὑπάρ χει ὅμιλος Χριστὸν φορῶν. Νῦν δὲ ὑποτασσομένων αὐτῷ ἐν τῇ πίστει ἐθνῶν, οἷον οὐ παντελῆ τὴν ἀπο ταγὴν τῶν ἐθνῶν δεξάμενος τῆς Ἐκκλησίας. Ούτω γὰρ τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν εἰσῆλθε, καθώς φησιν ὁ Απόστολος αὐτός. Αλλ' ἑκάστης ημέρας ο θίασος τῇ προσθήκῃ τῶν πιστευόντων τὴν ὑποταγὴν δέχε ται, ὡσανεὶ Χριστὸς ὁ δεχόμενος. Ὅταν δὲ τὸ πλή ρωμα τῶν ἐθνῶν εἰσέλθῃ, καὶ παντελῆ καὶ ἀνυπό λειπτον σχοίη τὴν ὑποταγὴν ἡ Ἐκκλησία, ἥτις ἐστι Χριστὸς κατὰ σάρκα, τότε καὶ αὐτὴ πανστρατι ὑποταγήσεται τῷ ὑποτάξαντι αὐτῇ ὡσανεί αὐτῷ Χριστῷ κατὰ σάρκα) τὰ πάντα. Τῷ οὖν πρὸς τοὺς νηπιωτέρους γράμματι, οὐ πᾶσαν ἐκκαλύπτει αὐτοῦ Χριστοῦ τὴν αὐθεντίαν καὶ θεότητα, τοῦ μὴ ἀντίθεον αὐτὸν οἰηθῆναι ἢ ἀντιπράττοντα τῷ Πατρί. Οπηνίκα δὲ πρὸς τελειοτέρους τὴν αἴσθησιν διαλέγεται, οἷον στεῤῥοτέραν παρὰ τὴν γαλακτώδη καὶ νηπίων τρα φὴν παρατίθησι τοῖς ὑποτίτθοις ἀπὸ τῶν θειοτέρων την καθήγησιν ἐριθούμενος, ἠρέμα συνέλκων της αὐθεντίας Χριστοῦ τὰ παραπετάσματα, καὶ ἰσοκλε τε καὶ ἰσοσθενῆ, αὐτεξούσιον αὐτὸν Θεὸν ἀποδείκνυσι διαρρήδην βοῶν, Ἀναμένομεν τὸν Υἱὸν αὐτοῦ ἐκ τῶν οὐρανῶν, ὃς μετασχηματίσει τὸ σῶμα τῆς ταπεινώσεως ἡμῶν, εἰς τὸ γενέσθαι σύμμορφο τῷ σώματι τῆς δόξης αὐτοῦ, κατὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ κράτους αὐτοῦ, τοῦ δύνασθαι αὐτὸν καὶ υποτάξαι ἑαυτῷ τὰ πάντα. Καὶ ἑτέρωθί φησιν· Ως ὅτι ὁ Θεὸς ἦν ἐν Χριστῷ, κόσμον ἑαυτῷ καταλλάσσων. Ἰδοὺ ἄμφω τοῖς χωρίοις τὸ ἑαυτῷ ὑποτάττειν πρόκειται. Εἴργε οὖν σαυτὸν τῆς νηπιό τητος, ἑαυτὸν ἑρμηνεύοντος τοῦ ᾿Αποστόλου, οὐ τῷ ἴσῳ δὲ γράμματι πάντα ἐκπαιδεύοντος, ἀλλὰ προσπά ρως ἑκάστῳ ἐπιστέλλοντος, καὶ οἱονεὶ χειραγω γοῦντος πρὸς τελείωσιν. ΠΕΥΣΙΣ ΡΚΗ. Εἰ οὖν Θεὸς ὁ Χριστὸς, καὶ ἴσος τῷ Πατρὶ, διὰ εἰ αὐτὸς οὗτος ὁ ᾿Απόστολος, τὸν μὲν Πατέρα γράψει Θεόν, τὸν δὲ Υἱὸν Κύριον; Οὐ μικρῶς δὲ μας συν Cum igitur Deus sit Christus et æqualis Patri, cur hic ipse Apostolus Patrem quidem scribit esse Deum, Filium autem Dominum? Nec parum huc "Galat. III, 27. "Rom. x1, 25. "7 Philipp. 111, 20, 21. " || Cor. v, 19. "1 Cor. xv, 27, 28.

F mihi facere videtur, quod inquit: Quoniam Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi. Non faciebat hoc Christus, sed inhabitaus in ipso Deus. Responsio. DIALOGUS III. ηγορών φαίνει λέγων, "Οτι Θεὸς ἦν ἐν Χριστῷ, κόσμον ἑαυτῷ καταλλάσσων· οὐχ ὁ Χριστὸς, ἀλλ᾽ ὁ ἐνοικῶν αὐτῷ Θεός. Απόκρισις. Πάσης υπέρτερον δυνάμεως καὶ κυριότητος, ἰσοκλεῇ ὄντα τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ ἔγωγέ φημι τὸν Θεὸν Χριστόν. Οὐδὲ γὰρ τὸ Κύριον εἰρῆσθαι αὐτὸν ὑπὸ τοῦ ὑψηλοῦ Ἀποστόλου, ἀφαιρεῖται αὐτὸν τῆς θεότη τος. Οὐδ᾽ αὖ πάλιν τὸ Θεὸς, ἐν Χριστῷ ἐνοικούμενον αὐτὸν δείκνυσιν· ὡς γε ἐξ αὐτοῦ τούτου καὶ τοῦ πρὸ αὐτοῦ ὑψηλοῦ Ἡσαΐου παιδευόμεθα. Ὁ μὲν γὰρ πάλαι προφητεύων περὶ Χριστοῦ φησι, Καὶ οἱ Σε βωμ άνδρες ὑψηλοὶ ἐπὶ σὲ διαβήσονται, καὶ σοῦ ἔσονται δοῦλοι, καὶ ὀπίσω σου ακολουθήσουσι, δεδεμένοι χειροπέδαις, ὅτι ἐν σοὶ Θεός ἐστι. Καὶ ἀναιρῶν τὴν κατὰ σὲ ἐνοίκησιν, αὖθις ἐπάγει, Καὶ Θεὸς οὐκ ἔστι πλὴν σοῦ· σὺ γὰρ εἶ Θεὸς ἡμῶν, καὶ οὐκ ᾔδειμεν, ὁ Θεὸς τοῦ Ἰσραὴλ σωτήρ. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς προφήτης ᾔδει ἐτῶν φησι, Παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν, καὶ καλεῖται τὸ ὄνομα αὐτοῦ Θεός Ισχυρός, ἐξουσιαστής. Ὁ δὲ ὑψηλὸς τὴν διάνοιαν Παυλός φησι, Χριστὸς ὢν ἐπὶ πάντων Θεός, εὐσ λογητὸς εἰς τοὺς αἰῶνας, ἀμήν. Τὸ δὲ, Κύριος, Ιεροψάλτης δείκνυσι Δαβίδ, μὴ ἔξω ὑπάρχειν τῆς θεότητος. Τὴν γὰρ θεανδρικὴν τοῦ Θεοῦ καὶ Λόγου ἔνσαρκον ἐπιφοίτησιν προμελῳδῶν φησιν, Ευλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου, Θεὸς Κύριος, καὶ ἐπέφανεν ἡμῖν. Πάντη δὲ τῇ Παλαιᾷ Πυκτῇ τὸν Πατέρα Κύριον οι θεσπέσιοι προφῆται φασιν· Ησαΐας μὲν ὑψηλὸς, Τάδε λέγει Κύριος Σαβαώθ. Ἱερεμίας δὲ ὁ πολυκίνδυνος, Τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ. Ἰεζεκιήλ δὲ ὁ τῶν Χερουβὶμ ἐξηγητής, Τάδε λέγει Κύριος Αδωναί. Κύριος, ὁμοίως καὶ Δανιὴλ καὶ οἱ λοιποὶ τῶν προφητῶν. Οὐδὲ γὰρ Παῦλος φάσκων, Εἰς Θεὸς ὁ Πατήρ, ἔξω αὐτὸν τῆς κυριότητος τίθησιν, ἢ πάλιν λέγων, εἰς Κύριος Ἰησοῦς Χριστός, ἔξω αὐτὸν τῆς θεότητος δείκνυσιν. Οὐδ᾽ αὖ πάλιν θεηγορῶν ὁ Υἱός, Ἐπὶ τῇ πέτρα ταύτη οικοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν, ἄμοιρον τῆς Ἐκκλησίας τὸν Πατέρα δείκνυσιν. Πάντα γὰρ τὰ ἐμὰ, φησί, σά ἐστι, Πάτερ, καὶ τὰ σὰ ἐμά. Πάντη δὲ τῇ θείᾳ Πυκτῇ τὸ Θεὸς καὶ τὸ Κύριος ἥνωται. Ταυτώνυμον δὲ καὶ ταυτόδοξον ὑπάρχειν καὶ τὸ θεῖον καὶ πανάγιον Πνεῦμα, καὶ τοῦ ἱεροῦ ᾿Αποστόλου παιδευόμεθα ἐπιστέλλοντος· Ὁ γὰρ Κύριος τὸ πνεῦμα ἐστι. Τοῖς οὖν ὀξυωποῦσι περὶ τὴν θείαν Γραφὴν, οὐ δόξει ποτὲ διαφωνεῖν ἢ διαμάχεσθαι αὐτῇ, νῦν μὲν τὰ θειότερα, νῦν δὲ τὴν συγκατά βασιν κηρύττουσα πρὸς τὴν διάνοιαν τοῦ ὑπηκάου ἁρμοττομένη· οἱονεὶ φιλότεκνος μήτηρ καταλ λήλως τοὺς παῖδας ἐκτρέφουσα, τοὺς μὲν ἔτι ἀπαλοὺς τῶν ὑποτίτθων, οἱονεὶ γάλα ποτίζουσα, τοὺς δὲ ἐκφοιτήσαντας τῆς νηπίας καταστάσεως, λαχά νοις ὑπεχτρέφουσα, τοῖς δὲ τελειοτέροις ἄρτον κομί ζουσα. Πρὸς γὰρ ἀμφοτέρους φησὶν ὁ ὑψηλὸς 'Από στολος, Γάλα ὑμᾶς ἐπότισα, καὶ οὐ βρῶμα, οὔπω Equidem aio Christum esse Deum supra omnes potestates et dominatus, æqualem gloria Deo et Patri. Neque enim propterea quod Dominus a sublimi dictus sit Apostolo, divinitas ipsi adimitur. Neque item alterum illud, Deus, a Deo fuisse ipsum inhabitatum indicat quemadmodum per hunc ipsum Apostolum, prout ex hoc ipso, et per state priorem ipso sublimem Isaiam docemur. Nam hic olim de Christo vaticinans, inquit: Et viri Seboim eximii ad te transibunt, et erunt servi tui, et post te sequentur vincti manicis, quoniam in te Deus est. Tollensque eam de qua tu dicis inhabitationem, rursus subjungit: Et non est Deus præter te tu enim es Deus noster, et nesciebamus, Deus Israel salvator. Et rursus idem vates ante..... annos inquit: Puer natus est nobis et filius, et vocabitur nomen ejus Deus fortis, Dominator ". Sublimi autem mente præditus Paulus inquit, Christus qui est super omnia Deus benedictus in sæcula, Amen“. Illud autem quod Dominus dicitur, Psaltes divinus Davides ostendit, non extra divinitatem esse; nam conjuncti cum Deo hominis, Dei et Verbi in carne adventum in suis prædicens carminibus, inquit: Benedictus qui venit in nomine Domini, Deus Dominus, et apparuit nobis ". Ulique autem in Scriptura Veteri Patrem Dominum prophetæ divini vocant. Esaias quidem ille eximius cum ait: Hac dim cit Dominus sabaoth *. Hieremias vero multa perpessus, Hæc dicit Dominus omnipotens ". Ezechielus autem enarrator ille cherubim: Hæc dicit Dominus Adonai". Similiter et Danielus, et cæteri vates. Neque enim Paulus cum inquit, Unus est Deus Pater ", ipsum extra dominationem ponit, vel vice versa, cum inquit: Unus Dominus Jesus Christus ", ipsum extra divinitatem esse significat. Neque item cum ipse Filius concionatur: Super hanc petram ædificabo Ecclesiam meam ", expertem Ecclesiæ Patrem ostendit: Omnia enim mea, inquit, tua sunt, Pater, et tuu mea sunt ". Nimirum ubique sacris in Litteris hæc duo vocabula, nempe Deus et Dominus juncta sunt. Ejusdem vero noɩninis ejusdem gloriæ et divinum atque sacrosanctum Spiritum esse ex divo discimus Apostolo, seri bente in hæc verba: Dominus spiritus est ". Illis igitur qui diviuis in Litteris perspicaces sunt, nunquam eæ videbuntur a se dissentire, vel sibi repugnare; cum nunc quidem diviniora, nunc autem humiliora prædicantes, auditoris intellectui sese accommodant, veluti liberorum facit amans mater, conveniente quadam ratione liberos educans, quæ alios quidem adhuc teneros, velut infantes lacte potat; eos vero qui infantiæ statum " Isa. XLV, 14. * ibid. 15. • Isa. IX, 6. * Rom. 1x, 5. * Jerem. XXXI, 14 sec. LXX. Ezech. XII, 28 sec. LXX. 18. ** Joan. xvII, 10. 1 Cor. 11, 17. 68 Psal. cxvit, 27. 64 Isa. V, 9 sec. LXX. 671 Cor. VIII, 9. es ibid. 6. Matth. xvi

S. CÆSARII GREGORII FRATRIS γὰρ ἡδύνασθε· ἀλλ' οὐδὲ ἔτι νῦν δύνασθε. Προς δὲ ἑτέρους ἀποτεινόμενος, 'Ο δὲ ἀσθενῶν, λάχανα ἐσθίει, φησί· τὰ μέσως νοημάτων ἔχοντα, μὴ οἷός τε ὢν ἄρτῳ τρέφεσθαι κατὰ τοὺς ἤδη τῇ παιδεία τελείους, διὰ τὸ ἁπλοῦν ἔτι τῆς διανοίας καὶ ἀστή ριχτον. egressi sunt, oleribus nutrit, perfectioribusque panem porrigit; nam ad utrosque inquit eximius ille Apostolus: Lacte potavi vos, non cibo; nondum enim hoc vesci poteratis, imo ne nunc quidem polestis vs. Ad alius autem sermonem dirigens: Qui infirmus est, oleribus vescitur”, inquit; quæ veluti media quadam, quod attinet cogitationes, ratione affecta sunt, cum talis pane vesci nequeat, quemadmodum ii qui jam, perfecti sunt institutione, propter tenerum et infirmum adhuc intellectum. INTERROGATIO CXXIX. Quomodo vero terminis subjiciens Apostolus regnum Christi, scribit, Oportet ipsum regnare usquedum posuerit inimicos ejus sub pedes ejus *? Quod quidem aliqui interpretati, tradiderunt, quod post hujus mundi finem, prætereunte regno Christi, ipsoque in Patrem redeunte, futurus sit omnia in omnibus Deus, sicut inquit Apostolus 16. Responsio. Illos mihi videtur deplorare Hieremias dicens: Quis dabit aquam capiti meo, et oculis meis fontem lacrymarum, et lugebo nocte et die vulneratos populi mei”? qui clauserunt aures, nullam divini sermonis rationem habentes, qui aperte clamat: Filius manet in æternum ". Adversabitur eis acerbus dementiæ refutator Danielus, vir exoptatissimus, dicens: Contemplabar in visione nocturna, et ecce in nubibus cœli velut Filius hominis veniebat”. Et paulo post inquit: Potestas ejus potestas æterna est, qua non prateribit, et regnum ejus non interibit ". Similiter et Davides divinorum auctor ille carminum: Thronus tuus, ο Deus, in saculum sæculi: virga rectitudinis, virga regni tui ". Et post alia: ab initio tu, Domine, terram fundasli, et opera manuum tuarum sunt cæli. Ipsi interibunt, tu autem permanes, et es idem, et anni tui non defcient ". Quæ de Domino exponens sublimis ille intelligentia Paulus, ipsum ubique scribit opificem, et regem, et Deum ante sæcula et in sæcula. Præterea Moses Dei spectator et legislator divinus in fine Cantici Mariæ scribit: Dominus regnans in saculum et saculum ®. Christum denique jam Dominum esse profitemur. Ne igitur ex eo quod hic dicitur: Usquedum et usquequo, aliquando finem habiturum regnum Christi nugentur, male intelligentes quæ bene sunt dicta. Nam ex ipsa Apostoli voce redarguitur ipsorum vanitas. Regnavit enim mors ab Adamo ad Mosem usque, inquit * Num igi tur ad illum usque tantum regnavit, aut etiam ultra? Nimirum in multas illa generationes imperium suum extendit: quam denique omnem rationalem ætatem pervadentem, Christus evertit, adversus illam robore mortales circumdans, ipse morti mors factus. Et quia de Mose magnifice sentiebant Judæi, præ illo cæteros contemnentes, ipsumque deum esse putantes, quod ne sepulcrum quidem ejus inveniatur usque in hodiernum diem, quodque una 73 1 Cor. 111, 2. 18 Dan. vul, 13. * Roi. v, 14. ΠΕΥΣΙΣ ΕΚΘ. Καὶ πῶς ὅροις ὑποβαλὼν ὁ Ἀπόστολος την Χρι στοῦ βασιλείαν, γράφει, Δεῖ γὰρ αὐτὸν βασιλεύειν ἄχρις οὗ ἂν θῇ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ; "Οπερ οἱ ἑρμηνεύσαντες ἐξέδωκαν, ὅτι μετὰ τὸ τέλος τοῦ κόσμου τούτου περαιουμένης τῆς βασιλείας Χριστοῦ, αὐτοῦ δὲ εἰς τὸν Πατέρα ἀναλύοντος, ἔσται τὰ πάντα ἐν πᾶσιν ὁ Θεὸς, καθώς λέγει ὁ ᾿Απόστολος. Απόκρισις. Εκείνους δοκεῖ μοι Ιερεμίας ἀποδυρόμενος φά σκειν, Τίς δώσει τῇ κεφαλῇ μου ὕδωρ, καὶ ταῖς ὀφθαλμοῖς μου πηγὴν δακρύων, καὶ κλαύσομαι ἡμέρας καὶ νυκτὸς τοὺς τετραυματισμένους τοῦ λαοῦ μου; τοὺς μύσαντας τὰ ὦτα, καὶ μηδένα λόγον τῆς θεηγορίας ποιουμένους, διαρρήδην βιώσης, Ο Υιός μένει εἰς τὸν αἰῶνα. Αντικαταστήσεται αὐτοῖς πικρὸς τῆς παροινίας ἔλεγχος Δανιὴλ ὁ ἀνὴρ τῶν ἐπιθυμιῶν, φάσκων, Εθεώρουν ἐν δράματι τῆς νυκτὸς, καὶ ἰδοὺ ἐπὶ τῶν νεφελών του οὐρανοῦ ὡς Υἱὸς ἀνθρώπου ερχόμενος. Καὶ μετὰ βραχέα φησίν, "Η εξουσία αὐτοῦ ἐξουσία αἰώνιος, ἥτις οὐ παρελεύσεται, καὶ ἡ βασιλεία αὐτοῦ οὐ διαφθαρήσεται. Ομοίως Δαβὶδ ὁ τῶν θείων μελῳδὸς, Ο θρόνος σου, ὁ Θεὸς, εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος, ῥάβδος εὐθύτητος ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου. Καὶ μεθ᾿ ἕτερα· Καταρχὰς σύν Κύριε, τὴν γῆν ἐθεμελίωσας, καὶ ἔργα τῶν χειρῶν σου εἰσὶν οἱ οὐρανοί· αὐτοὶ ἀπολοῦνται, σὺ δὲ διαμένεις, καὶ ὁ αὐτὸς, καὶ τὰ ἔτη σου οὐκ ἐκλείψουσιν. Απερ εἰς τὸν Κύριον ἑρμηνεύων Παῦλος ὁ ὑψηλὸς τὴν διάνοιαν, πάντη ἐπιστέλλων δημιουργὸν, καὶ βασιλέα καὶ Θεὸν πρὸ αἰώνων καὶ ἐπ᾿ αἰῶνα. Καὶ ἔτι ταῦτα δὲ Μωσῆς ὁ θεόπτης και θεῖος νομοθέτης ἐν τῷ τέλει τῆς ᾠδῆς Μαρίας γρά φει, Κύριος βασιλεύων τῶν αἰώνων καὶ ἐπ' αἰώ νων. Καὶ ἔτι, Κύριος δὲ ὁ Χριστὸς, καὶ παρ' ἡμῶν ἤδη ὁμολογεῖται. Μὴ οὖν ἐκ τοῦ ἄχρις ού, τέλος ἕξειν ποτὲ τὴν Χριστοῦ βασιλείαν, ληρείτωσαν και κῶς νοοῦντες τὰ καλῶς πεφασμένα. Ἐκ γὰρ τῆς αὐτ τῆς τοῦ Ἀποστόλου φωνῆς διελέγχεται αὐτῶν ἡ εἰκαιοβουλία. Εβασίλευσε γὰρ ὁ θάνατος ἀπὸ Αδάμ μέχρι Μωσέως, φησίν. "Αρ' οὖν μέχρις ἐκείνου ἐβασίλευσεν, ἢ καὶ ἐπέκεινα; Εἰς πολλές γενεὰς ἐκτείνας τὸ κράτος· ὃν διὰ πάσης λογικής ἡλικίας θέοντα Χριστὸς ὑπεσκέλισε, τὸ κατ' ἐκείνου κράτος βροτοὺς ἀναδήσας, αὐτὸς τῷ θανάτῳ γενό μενος θάνατος· τοὺς μέγα τι ἐπὶ Μωσεί φρονοῦντας 13 Rom. XIV, 2. 11 Cor. xv, 25. * ibid. 28.” Jerem. 1x, 1. " Joan. viii, 35. 8 Psal. XLIV, 7. οι Psal. ci, 26-28. * Exod. xv, 18 sec. LXX. το ibid. 14.

DIALOGUS JII. Ἰουδαίους καὶ ἐξουδενοῦντας, καὶ Θεὸν αὐτὸν ὑπάρ χειν οἰομένους, διὰ τὸ μηδὲ τάφον αὐτοῦ εὑρίσκεσθαι μέχρι τήμερον, καὶ ὅταν ἅμα Ἠλίου τοῦ προφήτου ἐπὶ τῆς ἀκρωρείας παρέστη Χριστῷ μεταμορφωθέντι • ὥστε μὲν δοκεῖν αὐτοὺς ἔτι ζῇν αὐτὸν ἴσα Ηλίου μετατεθέντα ἐν σαρκί· καταστέλλων αὐτῶν τὸ φύ σημα, καὶ τὴν φλεγμονὴν τῆς εἰκαίας περὶ τὸν ἄνδρα δόξης, θνητὸν ἀποδεικνὺς αὐτὸν, καὶ τῆς αὐτῆς ἡμῖν φύσεως, οἱονεὶ δακτυλοδεικτῶν αὐτὸν καὶ φάσκων, θνητὸς ὑπάρχων ἔθανε Μωσης, τί κομ πάζετε, ὦ Ἰουδαῖοι; καὶ πάλιν ὁ αὐτός φησι διελέγ χων αὐτούς. Μέχρι γὰρ σήμερον, ἡνίκα ἀναγινώ σκεται Μωσῆς, κάλυμμα ἐπὶ τὴν καρδίαν αὐτῶν κεῖται. Αρ' οὖν μέχρι Παύλου μόνον ἢ καὶ μέχρι συντελείας αὐτῆς Ἰουδαῖοι τυφλώττουσι; Πάλιν δ' ὁ αὐτὸς ἐπιστέλλων Κορινθίοις φησίν· Αχρι καὶ ὑμῶν ἐφθάσαμεν ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ τοῦ Χριστού. Αρ' οὐ μέχρι Κορίνθου μόνης, ἢ καὶ ἀπὸ τῆς έψας μέχρι τῶν ἑσπερίων ἔφθασεν ὠχυποδῶν κύκλῳ τὸ Ἰλλυρικὸν, καὶ μέχρις αὐτῆς Ῥώ μης καταντῶν ἐκήρυττε; Καὶ πάλιν ὁ αὐτός φησι· Παρακαλοῦντες ἑαυτοὺς καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν, ἄχρις οὗ τὸ σήμερον καλεῖται. ᾿Αλλὰ καὶ Δαβίδ προεἶπεν ὁ θεσπέσιος, Σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε, τοῦ Θεοῦ δηλονότι, μὴ σκληρύ νητε τὰς καρδίας ὑμῶν ὡς ἐν τῷ παραπικρασμῷ, κατὰ τὴν ἡμέραν τοῦ πειρασμοῦ ἐν τῇ ἐρήμῳ. Μέχρι τοῖς οὖν Δαβὶδ μόνοις ἀναγκαία ἆρα ἡ τῆς θείας φωνῆς ὑπακοή; Ο τῆς παροινίας τῶν εἰκῇ σοφῶν! αὐτοὶ μὲν Χριστοῦ ὑπάρχοντες δημιουργήματα μετὰ τὸν ἐνεστῶτα αἰῶνα ἄφθαρτοι καὶ ἀθάνατοι ἀνιστάμενοι διὰ παντὸς μένωμεν, αὐτὸς δὲ ἄρα ὁ τοῦ παντὸς ἀρχιτέκτων καὶ πρύτανις, εἰς Πατέρα παλι νοστήσας οὐκ ἔσται; Πῶς δὲ καὶ βασιλεύειν ἀϊδίως καὶ ἀθανάτως σὺν αὐτῷ βροτοῖς ἐπαγγέλλεται, αὐτὰ ἐκείνου ἀφαιρουμένου, καὶ πέρασιν τὴν βασιλείαν ἀποθεμένοι, κατὰ τοὺς ματαιόφρονας; Αλλ' άπαγε τῆς ἀτοπίας, ἀξιῶ. Ελέγξει γὰρ αὐτοὺς ἐν μὲν τῇ Παλαιά Δαβιδ περὶ τῆς Χριστοῦ μελῳδῶν βασιλείας, Εξομολογησάσθωσαν σοι, Κύριε, πάντα τὰ ἔργα σου· ἔργον δὲ Χριστοῦ τὰ σύμπαντα, καθώς φησιν ὁ ὑψηλὸς Ιωάννης, ὅτι Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο, καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν Χριστός· καὶ ὅτι Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Καὶ πάλιν Δαβίδ, Ἡ βασιλεία σου, φησί, βασιλεία πάντων τῶν αἰώνων, καὶ ἡ δεσποτεία σου ἐν πάσῃ γενεᾷ καὶ γενεᾷ. Συμφώνως δὲ Γαβριὴλ τούτῳ ὁ τῆς ἀπεράντου βασιλείας Χριστοῦ διάκονος διαρ μήδην βοά, Καὶ βασιλεύσει ἐπὶ τὸν οἶκον Ἰακὼβ εἰς τοὺς αἰῶνας, καὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ οὐκ Εσται τέλος. Οὐ χρόνων τοίνυν περιοριστικῶν ὑπάρ γει τὸ εἰωθότως πολλαχοῦ τῆς θείας πεφρᾶσθαι Γρα. γῆς, τὸ γὰρ ἄχρις ού, ἢ τήμερον. Παρὰ γὰρ Θεῷ ἀνέσπερος καὶ μία ἡμέρα πᾶς ὁ αἰών. Ομοίως καὶ πάσαις ταῖς νοεραῖς καὶ λογικαῖς δυνάμεσιν, ἐπεὶ ἀδιάδοχον νυκτὶ τὸ ὑπερκόσμιον φῶς. »• Deut. xxxiv, 5. • 11 Cor. 111. 45. CXLIV. 10. " Joan. 1, 1. s ibid. 14. cun Elia propheta in cacumine montis astiterit Christo transformato, ita ut ipsi putent eum adhuc vivere et in carue, quemadmodum et Eliam, translatum: horum infationem contrahens tumoremque vanæ de hoc viro opinionis, mortalem ostendit ipsum et ejusdem nobiscum naturæ, quasi digito demonstrans eum, et dicens: Mortuus est Moses ", qui mortalis erat, quid gloriamini, ο Judzi? Rur susque idem inquit redarguens ipsos: In hodiernum usque diem, quando legitur Moses, velum ipsorum cordi impositum est ". Num igitur usque ad tempora Pauli tantum, an ad ipsam consummationem usque Judæi cæcutiunt? Rursus idem ad Corinthios scribens, inquit: Eliam usque ad vos pervenimus cum Evangelio Christi s. Num igitur tantum Corinthum usque, an ab orientalibus ad occidentales usque pervenit, velocique cursu circumiens Illyricum, Romam usque delatus prædicavit? Et iterum idem inquit Exhortantes vos invicem quotidie, quoad hodiernus dies vocatur 87. Id quod antea quoque vates divinus Davides protulerat: Hodie si vocem ejus audiveritis, nempe Dei, ne induretis corda vestra sicul in exacerbatione, in die tentationis in deserto 68. Num igitur illis tantum, qui fuerunt ad tempora Davidis, necessaria fuit divinæ vocis obedientia? O dementia vanorum sapientum! Nes quidem qui ipsius Christi sumus opificia, post præsens sæculum incorruptibiles et immortales resurgentes, semper manemus; ipse autem totius universitatis architectus et gubernator, in Patrem reversus, non amplius erit? Quomodo vero regnum ipsi æternum et immortale inter homines promitti tur, si quidem hoc spoliatur, ac post certos quosdam temporis terminos id deponet, quemadmodum homines illi vana mente præditi volunt? Sed a te procul, obsecro, absit talis absurditas. Redarguet enim ipsos in Veteri quidem Testamento Davides de Christi regno canens: Confiteantur tibi, Domine, omnia opera tua 8. Opus autem Christi sunt in universum omnia, quemadmodum inquit sublimis ille Joannes: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum 50: qui quidem caro factum est, et habitavit in nobis Christus ". Idem: Omnia per ipsum facta sunt. Et rursus Davides inquit: Regnum tuum regnum omnium sæculorum, et dominium tuum durat in omnem generationem et generationem. Cum hoc autem consentiens Gabrielus illius nunquam finiendi regni Christi minister diserte clamat: Et regnabit super domum Jacob in sæcula, et regni ejus non erit finis". Non igitur temporum determinatorum est, quod consueto more multis in locis sacræ Scripturæ dictum est, usque, donec, et hodie. Apud Deum enim vespere carens et unicus dies est tota æternitas. Similiter et omnibus intellectilibus ac rationalibus illis potestatibus, quoniam a nulla sequente nocte ultramundana lux excipitur. ". 86 11 Cor. x, 14. 87 Hebr. 11, 13. * Psal. xcıv, 8. * Psal. ** jbid. 3.» Psal. CXLIV, 13. * Luc. 1, 33.

S. CÆSARII GREGORII FRATRIS INTERROGATIO CXXX. Atqui si Patri æqualis est, quomodo inquit ipse, Nihil potest Filius facere a semet ipso, nisi quod viderit facientem Patrem 3? Responsio. creaEjusdem dementiæ est, ad hunc modum erga Dei Filium unigenitum affectum esse. Sequetur enim omnino duplicem statuendam esse tionem; aliam quidem Patris jam perfectam, aliam vero Fili quæ adhuc perficiatur, et paulatim progrediatur, ac ad imitationem creationis paternæ condat. Ostendant igitur nobis Arianæ insaniæ seclatores duos soles et duas faces lunares, et discernant nobis quinam sol Patris sit, aut qui sit Filii; quæ sit luna Patris, quæ Filii. Similiter autem et de terra et mari merito quæsiero. Quomodo item vera dicet filius ille tonitrui Joannes, qui doctrinamn de Verbo incarnato ex ipsius sinu per derivationem hausit, et quasi divinus calix impletus ex perenni fonte, verbum illud, Omnia per ipsum facta sunt, in omnem soli subjectam terram pluit, quasi dicere vellet ad nullum exemplar aut simulacrum respicientem Filium omnia facere? At quem, obsecro, Filium? Qui nostræ naturæ unitus est in utero perpetuæ virginis Mariæ, adeoque unigenitus ille Dei Filius missus a Patre, qui nasceretur e muliere, quemadmodum divinus ille docet Apostolus. Ubi igitur, aut quando conspexerat Patrem incarnatum, et natum, et crucifixum, et sepultum, et ex morte resuscitatum, ut hæc ipsius exemplo ageret? Ubi vero Patrem audiens, consimiliter inquit: Potestatem habeo ponendi animam meani, et rursus sumendi eam"? Item, Quia nullus adimit cam mihi, sed ego pono eam ex me ipso 98? Ubi vero Patrem conspexit jumento vectum, et að illius imitationem Hierosolymamı asino insidens venit? Ut summatim dicam, ad nihil respiciens Filius, ea quæ dicta sunt facere solitus fuit. Ne que enim Adamum formans, et ex illo Evam faciens, alium quempiam rationis participem, masculum aut ſeminam, a Patre condi viderat, ad quem suum fabricaret; sed cum esset opifex per se, adeoque liberrimus universitatis hujus Deus, ante incarnationem et post illam idem, qui et velle facere omnia poterat, ne ipsum Dei adversarium Patrisve oppressorem arbitrarentur, qui erga ipsum cecutiunt, inquit: Nihil potest facere Filius a se ipso, nisi quod videt Patrem facientem". Simul el de amore parentibus debito nos commonefacit. INTERROGATIO CXXXI. Quomodo autem Jacobo et Joanni, Zebedæi filiis consessum cum ipso petentibus, inquit: Sedere a dextra el a sinistra, non est meum dare, sed quibus paratum est a Patre meo¹? Quare non tanquam propria præditus auctoritate, dixit: Quibus paravi; aut, Quibus voluero; sed ad Patrem ipsos relegat? Id autem non est alicujus libere agentis. so Joan. V, ΠΕΥΣΙΣ ΡΑ'. Καὶ εἰ τοῦ Πατρὸς ἴσος, πῶς αὐτὸς λέγει, Οὐδὲν δύναται ὁ Υἱὸς ποιεῖν ἀφ' ἑαυτοῦ, ἐὰν μήτι βλέπη τὸν Πατέρα ποιοῦντα; Απόκρισις. Πάσης ἀνοίας τὸ οὕτως περὶ τὸν Θεοῦ Παῖδα μονογενή Θεὸν διακεῖσθαι. Εψεται γὰρ ὄντως διττήν οἴεσθαι πα σαν τὴν κτίσιν, τὴν μὲν τοῦ Πατρὸς ἤδη ἀπηρτισμένην, τὴν δὲ τοῦ Υἱοῦ ἔτι δρωμένην, καὶ κατὰ μέρος εἰσαγομένην, κατὰ μίμησιν τῆς πατρώας τεκταινομένην. Δειξάτωσαν τοίνυν ἡμῖν οἱ τῆς ᾿Αρείου μανίας δύο ἡλίους καὶ δύο φαίνακας, καὶ διακρινάτωσαν ἡμῖν ποῖος ὁ τοῦ Πατρὸς, τίς δ' ὁ τοῦ Υἱοῦ· καὶ ποία ή τοῦ Πατρὸς μήνη, τίς δὲ ἡ τοῦ Παιδός. Ομοίως δὲ καὶ περὶ τῆς χέρσου καὶ τῆς θαλάσσης εἰκότως ζητήσω. Πῶς δὲ καὶ ἀληθεύσει ὁ τῆς βροντῆς υἱὸς Ιωάννης, ὁ τὸν λόγον περὶ τοῦ Λόγου σαρκωθέντος τῇ ἐκεῖ ἐκ τῶν κόλπων αὐτοῦ μετακλήσει ἀρυτά μενος, καὶ οἱονεὶ θεῖος κρατὴρ ἀπὸ κρήνης αεννάου πληρωθεὶς, καὶ τὸ, Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ἐξομβρίσας τῇ ὑφ᾽ ἡλίῳ· ὡς πρὸς μηδένα ἀρχέτυπον τινα ἢ παράδειγμα ὁρῶντα τὸν Υἱὸν πάντα δράν; Τίς δὲ ἄρα; Ὁ τῇ ἡμετέρα φύσει ἑνωθεὶς ἐν τ νηδύϊ τῆς ᾿Αείπαιδος, ἢ πάντως ὁ μονογενὴς τοῦ Θεο Παῖς, ἀποσταλεὶς ὑπὸ τοῦ Πατρὸς γεννηθῆναι ὑπὸ γυναικός, καθὼς ὁ θεῖος παιδεύει Απόστολος. Που οὖν ἢ πότε ἀθρήσας τὸν Πατέρα σαρκωθέντα καὶ τεχθέντα, καὶ σταυρωθέντα, καὶ ταφέντα, καὶ ἀναστάντα κατ' ἐκεῖνα διεπράξατο; Ποῦ δὲ τοῦ Γεννήτου ρος ἐπαΐων παραπλησίως φησὶν, Εξουσίαν ἔχω θεῖναι τὴν ψυχήν μου, καὶ πάλιν λαβεῖν αὐτήν; καὶ ὅτι οὐδεὶς αἴρει αὐτὴν ἀπ' ἐμοῦ, ἀλλ' ἐγώ τίθημι αὐτὴν ἀφ' ἑαυτοῦ; Ποῦ δὲ τὸν Πατέρα ἀθρήσας υποζυγίῳ ἐποχούμενον, κατ' ἐκεῖνον, εἰς Ἱερουσαλήμ όνῳ καθεζόμενος εκε; Καὶ συλλήβδην εἰπεῖν, πρὸς οὐδὲν ἀφορῶν ὁ Υἱὸς τὰ ῥηθέντα δραν εἴωθεν. Οὔτε γὰρ τὸν Ἀδὰμ πλάττων, καὶ ἐξ ἐκείνου τὴν Εὔαν δημιουργῶν, ἕτερον λογικὸν ἄρσεν ἢ θέλω ὑπὸ τοῦ Πατρὸς γεγονὸς ἑώρα, πρὸς ἐκεῖνο τὸ οἰκεῖον ἀποτεχνούμενος· ἀλλ' αὐθέντης ὑπάρχων δημιουργός, καὶ αὐτεξούσιος τῶν ὅλων Θεὸς, πρὸ σαρκώσεως, καὶ μετ' ἐκείνην ὁ αὐτὸς βουληθῆναι πάντα δραν οἷός τε ὤν. Ἵνα οὖν μὴ ἀντίθεον αὐτὸν ἢ πατρού μαν οἰηθῶσιν οἱ πρὸς αὐτὸν ἀμβλύττοντες, φησίνο Οὐδὲν δύναται ὁ Υἱὸς ποιεῖν ἀφ' ἑαυτοῦ, ἐὰν μήτι βλέπῃ τὸν Πατέρα ποιοῦντα· ἅμα δὲ καὶ φιλοπατορίαν ἡμᾶς παιδεύων. ΠΕΥΣΙΣ ΟΛΑ. Καὶ πῶς Ἰακώβῳ καὶ Ἰωάννῃ τοῖς υἱοῖς Ζεβεδαίου συγκαθεδρίαν αἰτοῦσί φησι. Τὸ καθίσαι ἐκ δεξιών μου καὶ ἐξ εὐωνύμων, οὐκ ἔστιν ἐμὸν τοῖναι, ἀλλ᾽ οἷς ἡτοίμασται ὑπὸ τοῦ Πατρός μου. Διατί μὴ ὡς αὐθέντης εἶπεν, Οἷς ἡτοίμασα, ἢ Οἷς θελήσω; ἀλλ᾽ ἐπὶ τὸν Πατέρα αὐτοὺς ἀπεπέμψατο; Τοῦτο δὲ οὐκ ἔστιν αὐτεξουσίου. η * Joan. 1, 3. " Joan. x, 18. "ibid. "Joan. v, 19. ' Matth. xx, 25.

Απόκρισις. DIALOGUS III. Οὐχ ὡς μὴ οἷός τε παρασχεῖν, ἀπείπατο, ἀλλ' εὐλόγῳ τινὶ ἀποφάσει καταστέλλει αὐτῶν τὴν οἴδησιν, καὶ τὴν κατὰ τῶν συμφοιτητών κορύφωσιν, δι' ἐκείνων καὶ τοὺς λοιποὺς σωφρονίζων, καὶ τὸν σμύχοντα αὐτοῖς ἄτοπον ἔρωτα τῶν πρωτείων μαραίνων τῷ πληκτικῷ τῆς ἀποφάσεως. Οὐ γάρ φησιν, ὅτι Παρέχει ὑμῖν πάντως ὁ Πατήρ, ἀλλ', οἷς ἡτοίμασται που νοῦσιν, ὑπονύττων αὐτοὺς πρὸς ἀρετὴν καὶ ἀνδρίαν πρῶτον τὴν εὔνοιαν ἐπιδείξασθαι, καὶ πρὸς τοὺς ἀγῶνας ἀποδύσασθαι, καὶ τὴν ὑπὲρ αὐτοῦ ἕως θανάτου ἔνστασιν καὶ ἀναίρεσιν. Ούπω γάρ, φησί, τὰ ἐμὰ ἐκηρύξατε, καὶ πῶς τὰς φωνὰς κηρύττειν ἱμε! - ρεσθε, οὐδέπω ραπισθέντες ὑπὲρ ἐμοῦ; Ἀποδύσασθε τοίνυν πρὸς τοὺς ἀγῶνας ἐν τῷ σταδίῳ, κατέλθετε ἐπὶ τὸ σκάμμα, αυτομολήσατε, ἀχείρωτοι μείνατε, καὶ ἅμα τῷ λυθῆναι τοῦ παρόντος αἰῶνος τὸ θέατρον, ἐγὼ ὑμῖν ἔπαθλα τοὺς θρόνους αὖθις παρέχομαι, νῦν δ' ὑμᾶς εἰκότως ἀποσείομαι· τοῦ Πατρὸς φάσκοντος ἐκείνοις δωρεῖσθαι. Οὐ γὰρ ἑτέρως οἷόν τε ὑμῶν τὴν μητέρα καὶ ὑμᾶς διοχλοῦντας ἀποκρούσασθαι. "Η κατὰ τοὺς παρασχεῖν τι πρὸ καιροῦ τοῖς αἰτοῦσι μὴ βουλομένους, ἀλλ᾽ ἑτέρῳ τινὶ τὴν αὐθεν τίαν ὑπάρχειν προσωπευομένους, μήπως κομισάμεκαι, ῥαθυμότεροι πρὸς τὴν εὔνοιαν καὶ ἀνδρίαν γένωνται, ἀρχούμενοι τῷ δοθέντι, μηκέτι πονεῖν βουλόμενοι. Οὕτω γὰρ καὶ οἱ ἐπὶ γῆς βασιλεύοντες ποιεῖν ειώθασι, προεδρείας ή στρατηγίας παρά τινων έκλιπαρούμενοι· κύριοι μὲν τοῦ δοῦναι ὑπάρχοντες, πρὸ καιροῦ δὲ μὴ βουλόμενοι, ἕτερος ἑτέρου τὴν ἐξουσίαν ἀποτιθέμενοι, τῇ καραδοκίᾳ τῆς ὑπεροχῆς τοὺς ἱκέ τας ὑπὲρ τῆς βασιλείας διεγείροντες, καὶ ἁμιλλάσθαι αὐτοὺς ἀλλήλοις, καὶ σφριγᾶν καὶ παραθήγεσθαι κατὰ τῶν πολεμίων παρασκευάζοντες. Ετέρως τε δέ· ἐπεὶ ἐδόκουν αὐτὴν τὴν ἐπὶ γῆς πρόσκαιρον βασιλείαν βασιλεύειν, φησὶν αὐτοῖς, Οὐκ οἴδατε τί αἰτεῖσθε ὡσανεὶ, Ἐκνήψατε, ὦ φοιτηταί μου, ἀνάβητε τῇ διανοίᾳ ἐν τῇ ἐμῇ βασιλείᾳ, μὴ περὶ τὰ παριπτάμενα δίκην νυχτερινοῦ φάσματος, μὴ περὶ τὰ χαμαίζηλα ἦτε γεγηθότες· μήποτε καὶ παρὰ τοῦ Πατρός μου ἀκούσητε, Οὐκ ἔστιν ἐμὸν δοῦναι ἁπλῶς, ἀλλ᾽ ὑμῖν ἀπαιτῆσαι τὴν τῶν ἀγώνων καὶ ἱδρώτων ἀντάμειψιν. Αγα μαι γὰρ ὀφείλειν ὑμῖν εὐνοίας, ἢ ἐγκαλεῖν ῥᾳθυμίας. Οὐκ ἔστιν ἐμὸν δοῦναι, ἀλλ' οὐδὲ τοῦ Πατρός μου ἁπλῶς τοῖς αἰτοῦσιν, ἐπεὶ ἂν φονεῖς καὶ μοιχοὶ καὶ πᾶς μοχθηρὸς καὶ ἀκόλαστος αιτοῦντες μοὶ συγ καθίσονται. Οὐκ ἔστιν ἡμέτερον, τοῦ δοῦναι εἰκῆ, καὶ παραχαράξαι τὸ δίκαιον. Δικαιοκρίτου γὰρ τὸ πρὸς αξίαν ἑκάστῳ ἀπονέμειν, καὶ μὴ τοὺς ἱδροῦντας παρ ιδεῖν, καὶ ῥᾳθύμοις παρασχεῖν. Εἰ τοίνυν τῶν θρόνων ὁρᾶτε, τοὺς ἀγῶνας οὐκ ἀγνοεῖτε, πρὸς οὓς ὀφείλετε ἀποδύσασθαι· μὴ τῷ τρίβωνι καὶ τῇ ὑπήνῃ καὶ τῇ βακτηρία μόνοις έναβρυνόμενοι, ἀλλὰ τοῖς πόνοις τους θρόνους ἐξωνούμενοι, καὶ τὸ κριτήριον ἔλεούμένοι. ΠΕΥΣΙΣ ΡΑΒ. Καὶ εἰ ὡς ὁ Πατήρ δυνάμενος καὶ αὐτεξούσιος ὁ • Matth. xx, 22. Parnol. Gn. XXXVIII. Responsio. Non quasi præstando non esset, denegavit, sed prudenti quodam prætextu ad modestiam revocat ipsorum fastum, et adversus condiscipulos elationem: per illos etiam reliquos castigans, et accensum in ipsis absurdum amorem primatus exstinguens terrore denegationis. Non enim dicit: Omnino largitur id vobis Pater, sed,quibus paratum est laborantibus, exstimulans ipsos ad virtutem et fortitudinem, ut primum benevolentiam demonstrarent, ad certamina semet accingerent, pro ipso ad mortem usque constanter perseverarent. Nondum enim, inquit, aliis mea prædicastis: et quo tandem pacto voces annuptiare desideratis, nondum pro me colaphis casi? Proiude expedimini ad certamina in stadio, descendite in theatri caveam, alacres incedite, invicti manete, et quamprimum præsentis sæculi theatrum solutum fuerit, ego inox vobis illa solia tanquam praemia certaminis largiar. Nunc autem vos merito rejicio. Dabuntur iis quibus Pater jusserit. Neque enim alio modo vestra mater et vos cum hac vestra molestia repelli potestis. Aut agit eo modo, quo solent qui aliquid ante tempus præstare nolunt, seď alii alicui potestatis auctoritatein esse simulant, ne quando receperint, segniores ad alacritatem et for titudinem fiant, contenti eo quod datum est, non amplius laborare volentes. Sic enim et qui in terris regnant, facere consuevere, quando ab ipsis aliqui dignitates præsidum et officia, vel imperia rei militarís efflagitant, licet penes ipsos sit, ante tempus tamen dare nolentes, alius ad alium id potestatis referunt, exspectatione dignitatis ministros pro regno excitantes, utque inter se certent, et enitantur acriores a·lversus hostes feri, eos præparantes. Vel etiam alia ratione, quia putabant ipsum temporale regnum in terra administraturum, ait illis: Nescitis quid petitis”: quasi dicat: Evigilate, quæso, discipuli mei, ascendite mente in meum regnum; non ex iis quæ instar nocturni spectri circumvolitant, neque de sordibus humi jacentibus voluptatem că pite, ne quando a Patre quoque meo audiatis: Non est meum simpliciter dare, sed a vobis vicissinı exigere certaminum et sudorum compensationem. Malo enim vobis debere propter benevolam alacritatem, quam accusare socordiam. Non est meum dare, at neque Patris mei simpliciter petentibus: siquidem occisores, et adulieri, et quivis fagitiosus et intemperans, si petant, mecum sessuri essent. Non est nostrum dare temere, et depravare quod justum est. Justi enim judicis est unicuique pro dignitate meriti tribuere, non negligere laborantes, ac ignavis aliquid largiri. Proinde si thronos amatis, nolite ignorare certamina, ad quæ capessenda debetis expediri. Neque pallio tantum, et barba, baculoque convenit vos delicate gloriari, sed laboribus thronos relimite, judiciumnque placate. INTERROGATIO CXXXII. Quod si perinde ac Pater, potens et sui juris est

S. CÆSARI GREGOR|| FRATRIS Filius, quomodo terretur cruce, Patremque rogat, dicens: Pater, si feri potest, transeal a me pocalum hoc? Nimirum non ejus est qui suo agat jure, neque spontaneæ voluntatis, ad alium confugere in necessitatibus, ac velut indigum, iMius auxilium implorare. Responsio. Υἱός, πῶς φοβεῖται τὸν σταυρὸν, καὶ δέεται τοῦ laτρός, λέγων· Πάτερ, εἰ δυνατόν, τὸ ποτήριον τοῦτο παρελθέτω ἀπ' ἐμοῦ; Τοῦτο δὲ οὐκ αὐθεντίας ἐστὶν οὐδὲ ἐκουσιότητος, τὸ πρὸς ἕτερον καταφεύ γειν ἐν ταῖς ἀνάγκαις, καὶ τῆς ἐκείνου δεῖσθαι βοη θείας. Απόκρισις. Letale vulnus et hinc infligi divina manu illis vana mente præditis puto, cum ejusdem potestatis etiam nunc cum Patre Filium esse demonstratum sit, nec quidquam prorsus ejus auctoritati adimi per eas voces quæ ab ipso per simulationem editæ sunt. Quandoquidem enim ægre recipiebatur units cum Deo humanitatis ipsius adventus, propter nimiam humilitatem et erga homines benevolentiam fidem superans, propósitum illi fuit non divinitatis potentia propulsare malignum demonem, neque principali potestate evertere ipsius aciem, sed mansuetudine potius et diuturna patientia condemnare adversarium reluctantem; nam si venisset usurus potestate naturali, nihil admiratione dignum facere visus fuisset, si adversus angelum defectorem decertasset Deus: imo diversum potius accidisset, et in arrogantiam extulisset diabolum, quasi Deo par fuisset adversarius. Merito igitur humana utens humilitate, deprimit ipsius elationem, et victoriæ tropæum nobis asserit: nam si, cum ab initio seductus fuerit homo, non per aliquem qui homo esse videretur, tametsi re ipsa Deus foret, captus esset ipse vicissim prædo, præclarum hoc facinus humano generi tributum non fuisset. Nunc cum in natura tam divina quam humana factum illud Verbum ad nos venerit, et in forma capti hostem ipsum ceperit: tanquam Deus imperium nobis in ipsum dedit, divinitus illa verba pronuntians: Ecco dedi vobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones, et super omnem potestatem inimici‘. Καιρίαν οἶμαι πληγὴν τοῖς ματαιόφροσι καὶ ἐντεῦ θεν ἐπάγεσθαι ὑπὸ τῆς θείας χειρός, ἰσοσθενούς καὶ νῦν πρὸς τὸν Γεννήτορα δεικνυομένου, καὶ μηδεμιάς ὑπάρχειν αὐθεντίας ἀναίρεσιν ἐκ τῶν καθ' ὑπόκρισιν γινομένων αὐτοῦ φωνῶν. Ἐπεὶ γὰρ δυσπαράδεκτος ἦν ἡ θεανδρικὴ αὐτοῦ ἐπιφοίτησις, ὑπερβολῇ μετρα. τητος καὶ φιλανθρωπίας άπιστουμένη· σκοπός εν αὐτῷ οὐ ῥώμῃ θειότητος ἀμύνασθαι τὸν ἀλάστορα οὐκ ἐξουσιαστικῶς καθελεῖν αὐτοῦ τὴν φάλαγγα· πραότητι δὲ μᾶλλον καὶ μακροθυμία κατακρίνον τὸν ἀντίπαλον. Εἰ γὰρ τῇ φυσικῇ ισχύϊ χρώμενος ἧκεν, ἔδοξεν ἂν μηδὲν ἀξιοθαύμαστον δρᾷν, Θεὸς πρὸς ἄγγελον ἀποστάτην ἀγωνιζόμενος. Τὸ δ' ἐναν τίον, ἐπῆρεν ἂν μᾶλλον τὸν διάβολον εἰς ἀπόνοιαν, ὡς ἀνταγωνιστὴν Θεῷ γινωσκόμενον. Εἰκότως οὖν τ βροτῶν χρώμενος εὐτελείᾳ καθαιρεῖ αὐτοῦ τὸ φρύς γμα, καὶ τῆς νίκης τὸ τρόπαιον ἡμῖν περιποιεῖ. γὰρ ἀνθρώπου κατ' ἀρχὰς ὑπαχθέντος, μὴ διὰ τοῦ αὐτοῦ ὁρωμένου, Θεοῦ δὲ νοουμένου, εχειρώθη ὁ πορ θήσας, ἔδοξεν ἂν ἀλλοτριοῦσθαι ἡμῶν τοῦ γένους τὸ κατόρθωμα. Θεανδρικῇ δὲ φύσει ὁ ἅγιος Λόγος ἐπιφοιτήσας, καὶ ὄψει τοῦ ἀλόντος ἡττήσας τὸν πολέ μιον, τὸ κατ' ἐκείνου κράτος ἡμῖν, ἅτε θεὸς παρέσχετο, θεηγορῶν, Ἰδοὺ δέδωκα ὑμῖν ἐξουσίαν πα τεῖν ἐπάνω ὄψεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ. INTERROGATIO CXXXIII. Quis est igitur, qui crucifixus est, imo qui deprecatur, et inquit.: Pater, si fieri potest, transeat a me poculum hoc *? Responsio. Nec Deus, nec homo seorsum. Nudus enim homo Dos servare non potuisset, Deus vero nudus pati nequit. Quamobrem fecit hoc unus ex ambobus, per concursum et unionem naturarum ex perpetua Virgine natus ille Homo-Deus. qui nihilominus quod erat, servavit. Idem Deus, idem homo, neutra separata natura, crucem conscendit. Ideoque alias quidem diviuo, alias vero humano more loquens, convenienter se tempori accommodat. Nunc quidem boste se extollente per verba et signa Deum se subjectis declarat, rursus vero ipso accedente et attentius inspiciente, num vere Deus esset, qui aliquatenus esse apparebat, el........ ad certamina et Juctam, rursus mortalia præ se fert, ne forte expavescens adversarius refugeret usque ad crucem et mortem ipsum oppugnare: in quo uno Lola Homo-Dei victoria sita erat. • Matth. xxvi, 39 * Luc. x, 19. • Matth. xxvi, 39. ΠΕΥΣΙΣ ΡΑΓ. Τίς οὖν ἐστιν ὁ σταυρούμενος, μάλλον δὲ παραιτού μενος, καὶ λέγων, Πάτερ, εἰ δυνατόν, παρελθέτω ἀπ' ἐμοῦ τὸ ποτήριον τοῦτο; Απόκρισις. Οὐθέτερος καθ' ἑαυτόν. Βροτὸς γὰρ ψιλός σώζειν οὐχ οἷός τε· Θεὸς δὲ γυμνός πάσχειν οὐ πέφυκεν. ᾿Αλλ' εἷς ἐξ ἀμφοῖν τῇ συνόδῳ καὶ ἐνώσει τῶν φύ σεων, ὁ ἐκ τῆς ᾿Αείπαιδος τεχθεὶς θέανδρος, ἀλώβη τον αὐτὴν διατηρήσας, ὁ αὐτὸς Θεός, ὁ αὐτὸς βροτός, οὔθ' ἑτέρας ἀποκριθείσης φύσεως τὸν σταυρὸν ἀναβαίνοντος. Διὸ τὴ μὲν θείως, πὴ δὲ ἀνθρωπίνως φρά ζων καταλλήλως τῷ καιρῷ ἁρμόττεται. Νῦν μὲν τοῦ ἐχθροῦ μετεωριζομένου, διὰ τῶν λόγων και στην μείων Θεὸν ἑαυτὸν ἀποδείκνυσι πρὸς τὸ ὑπήκοον· πάλιν δὲ αὐτοῦ ἐπιφοιτοῦντος καὶ ἐνατενίζοντος εξ ἀληθῶς Θεὸς ὑπάρχει ὁ ὑποφαίνων και....... προς τοὺς ἀγῶνας καὶ τὸ σκάμμα, αὖθις τὰ βροτῶν ὑπο-ο κρίνεται, μήπως πτήξας ὁ δι' ἐναντίας αποδράση μέχρι σταυροῦ καὶ θανάτου καταγωνίσασθαι· ἐν ᾧ τὸ πᾶν τῆς θεανδρικής νίκης ήρτητο.

DIALOGUS III. ΠΕΥΣΙΣ ΡΑΔ. Καὶ διατί ἐλθὼν μὴ ἐκ τοῦ φανεροῦ ἐσταυρώθη θαῤῥῶν τῇ ἑαυτοῦ ἰσχύϊ· ἀλλὰ ποτὲ μὲν πτωχός, ποτὲ δὲ φαιδρὸς διαγίνεται; διὰ τί καὶ δειλίαν ὑποκρίνεται θεὸς ὢν; Απόκρισις. Ἐπεὶ οὐδ᾽ ἐχθρὸς φανερῶς τοῖς προπάτορσιν ἡμῶν ἐν παραδείσῳ ἔψαυσεν, ἐπεὶ ἂν ἐφυλάξαντο τὴν ὑπο σπορὰν καὶ τὸν ὄλισθον· νῦν δὲ κρύπτει μὲν ἐν τῷ ὄφει τὴν φύσιν, ἑνωθεὶς αὐτῷ, καί φησι τῇ ταλαίνῃ· Η δ' ἂν ἡμέρᾳ φάγεσθε τοῦ ἀπηγορευμένου, ἔσε σθε ὡς θεοί. Καὶ συνελόντι φάναι, διὰ τῶν ἑξῆς, δολερῶς τῆς μαχαρίας αὐτοὺς ἀπήγαγε ζωῆς. Ρή μασι τοίνυν δολεροῖς ἀπατήσας, ρήμασι θεϊκοῖς ὑπα τήθη ὁ δείλαιος εχθρός. Οὐ τοίνυν ἐκεῖ ὄφις ψιλὸς, οὐδὲ διάβολος γυμνός, οὐδὲ ἐνταῦθα βροτός ψιλός, οὐδὲ Θεὸς γυμνός. Οὐδ' αὖ πάλιν δειλιᾷ, ἀλλὰ σα φῶς λύει τοῦ μωροῦ τὸ σόφισμα. ᾿Αθρει δὴ οὖν τὸ αυθαίρετον καὶ ρωμαλέον τῆς καθ' ὑπόκρισιν δειλίας. Ὅταν αὐτῷ ἐπῆλθον οι συλλήπτορες Ἰουδαῖοι, πηρώ σας αὐτοὺς φησί· Τίνα ζητεῖτε; Τῶν δὲ εἰρηκότων Ἰησοῦν ζητεῖν, αὖθις δείκνυσι τὸ ἑκούσιον, καὶ φησὶν αὐτοῖς, Ἰδοὺ ἐγώ εἰμι, καὶ θᾶττον ἕπεται τοῖς ζητοῦσι. Τίς οὖν εἶργεν αὐτὸν διαπτῆναι τοὺς γύ πας; τίς ἐκώλυεν ἐκφοιτῆσαι τῶν πηρωθέντων, φά σκοντα, Εξουσίαν ἔχω θεῖναι τὴν ψυχήν μου, καὶ πάλιν λαβεῖν αὐτήν; Πῶς δὲ καὶ Πέτρῳ πλη κτικῶς ἐπιτιμήσαντι αὐτῷ ἀποκαλούμενος τὸν σταυ ρὸν αὐτῷ ἀπευχόμενον; Φησὶ γὰρ τῷ ἀγαπητῷ, "Υπαγε ὀπίσω μου, Σατανᾶ, ὅτι οὐ φρονεῖς τὰ τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ τὰ τῶν ἀνθρώπων. Ὡσανεί, Επου μοι καὶ μὴ προπήδα ἀγνοῶν τὴν οἰκονομίαν, καὶ τῇ έψει τῆς σαρκὸς περικλώμενος. Πῶς γὰρ δείσω θά νατον ἡ ἀθάνατος ζωή; Πῶς. πάθος ἀπεύξομαι ὁ λυτὴρ τῶν παθῶν; ὁ ἀφῇ χειρὸς τυφλούς ιασάμενος, ὁ βήματι ψιλῷ παρειμένους σθενώσας, καὶ φέρειν τοὺς φέροντας σκίμποδας ποιήσας, ὁ κρήνας αἱμάτων κρασπέδοις ξηράνας, καὶ λεπροὺς τὴν λώβην ἀποδύσας, ὁ λεγεώνας δαιμόνων προστάγματι φυ γαδεύσας, ὁ τὴν ἄβυσσον δίκην χέρσου πατήσας; ὁ σιωπὴν αὐτὴν καὶ φιμοῦσθαι κορυφουμένην καὶ ἀραττομένην ποιήσας, ὁ τοῖς πνεύμασι τὴν χεῖρα πρὸς ἠρεμίαν ἐκτείνας, δι᾿ ὧν τὴν οἴδησιν καὶ τὸν σάλον ὑπέμενον· ὁ πέντε ἄρτοις πεντακισχιλίους. εἰς κόρον ἐστιασάμενος, καὶ τοῖς ἐκεῖθεν λειψάνοις δεκαδύο πληρώσας κοφίνους· ὁ Λάζαρον τετραήμερον όδω δότα, πρὸς παλινζωΐαν ἐκ τάφου ἀλώβητον φωνήσας· ὁ τῶν ὅλων δημιουργὸς καὶ Θεὸς, ζωὴ καὶ ἀνάστασις αὐτὸς ὑπάρχων. Υποκρίνομαι δέος καὶ μετριότητα τῇ παραβολῇ τῆς σαρκὸς, θηρεῦσαι τὸν δράκοντα βουλόμενος, τὸν ὑπ' ἐμοῦ μὲν ἐμπαιζόμενον, βροτοῖς δὲ ἐμπαίζοντα διάβολον. Αλιεὺς γὰρ ὑπάρχων καὶ ἄγκιστρον ἐμαυτὸν καθῆκα ἐν τῷ βυθῷ τοῦδε βίου, περιθέμενος σκώληκα τὴν ἀλοῦσαν βροτῶν σάρκα, αὐτὸς ὑφ' ἑαυτοῦ κατ' ἐκείνους ἀτρέπτως γενόμενος Αδάμ· καὶ ὡς ἁλιεὺς νῦν μὲν ὑποσαίνων καὶ ὑφέλ κων ἐν τῷ βυθῷ δεδομένον τὸ ἄγχριστον, νῦν δ' ἤρε INTERROGATIO CXXXIV. Et quare veniens non manifeste crucifixus est, confisus sua ipsius fortitudine, sed aliquando quidem inops, aliquando vero splendidus est? Quare item formidinem præ se fert, cum Deus esset? Responsio. Quoniam neque ipse inimicus manifeste primos parentes nostros in paradiso aggressus est, qui cæteroquin a depravatione ac lapsu sibi cavissent, sed occultabat in serpentis specie suam naturain, illi unitus; et dicebat ad miseram: Quocunque die comederitis de arbore vetita, eritis tanquam dii *. Et, ut breviter omnia proferam quæ ibi sequuntur, dolose ipsos ab illa beata vita seduxit, proinde qui verbis dolosis decepit, verbis divinis deceptus est infelix hostis. Non igitur illic nudus erat serpens, neque diabolus nudus; neque hic homo uudus, nec Deus nudus. Nec item formidolosus est, sed aperte stulti dolum inutilem reddit. Vide mihi libertatem et robur timoris quem præ se ferebat, cum ipsum invaderent eum comprehensuri Judæi. Nam cæcitate percussos interrogat: Quem quæritis'? Illi vero postquam dixissent se Jesum quærere, rursus ostendit ipsis spontaneam voluntatem, et ait: Ecce ego sum *. Atque confestim sequitur se quærentes. Quis impedire potuisset quominus celeritate avolandi superaret vultures? quis prohibuisset quominus eludendo excæcatos evaderet, qui de se aiebat: Potestatem habeo ponendi animam meam, et rursus sumendi eam? Quomodo vero et Petro se objurganti ad animum revocat crucem a se expeti? Inquit enim ad eum cæteroqui dilectum: Abi post me, Satana, quoniam non sapis. ea quæ Dei sunt, sed quæ sunt hominum 10 Quasi dicat, Sequere me, et noli resilire, ignorans dispensationem, specie caruis deceplus. Quomodo enim formidabo mortem, qui sun aliud nihil quam vita immortalis? Quomodo passionem deprecabor, qui a passionibus libero, qui tactu manus sanavi cæcos, qui nudo verbo firmavi paralyticos, et feci ut ferrent grabbata quibus antea gestabantur, qui fontes sanguinum fimbriis siccavi, et a leprosis maculam abstersi, qui legiones dæmonum mandato fugavi, abyssum instar terræ calcavi, ipsamque tumidam et elatam silere ac obmutescere feci, qui ad ventos manum pro tranquillitate extendi, per quos etiam fluctus procellamque sustinebam; qui quinque panibus quinque millia ad satietatem cibavi, et inde reliquiis sublatis duodecim cophinos implevi; qui Lazarum, diebus quatuor fetentem, ad reviviscendum ex nonumento vocavi illæsum; qui omnium opifex et Deus, vita et resurrectio sum. Præ me fero metum et humilitatem, per assimilationem carnis captare volens draconem, et a me quidem. illusum, mortalibus autem illudentem diabolum. Piscator enim cum sim, etiam hamum, nempe meipsum demisi * Gen. 1, 5. * Joan. XVIII, 4. • ibid. 5. • Joan. x, 18. 1 Marc. VIII, 33.

S. CÆSARI GREGORII FRATRIS μον, ἐγγίζοντος τοῦ σκοπουμένου ἰχθύος ἀνθρωποκτό νου, μήπως δείσας ἀποπηδήσῃ. Διό καί φημι διὰ τοῦ παιδός μου Δαβίδ. Εγώ δέ είμι σκώληξ καὶ οὐχ ἄνθρωπος. Ωσπερ γὰρ ἐκεῖνος ἐκ τῆς γῆς χωρίς τινος συμπλοκής σαρκοῦται καὶ ζωογονείται, παραπλησίως κἀγὼ ἐκ τῆς ᾿Αείπαιδος χωρίς μίξεώς τινος καὶ συμπλοκῆς ἀνδρὸς σαρκωθείς, αὐτοφυῶς γέγονα βροτός μένων Θεός. Διό φησιν Ἱερεμίας ὁ τῶν προς φητῶν πολυκίνδυνος, ὁρῶν προφητικῷ ὄμματι ἀπα τᾶσθαι μέλλειν τὸν ἀπατεῶνα, οἱονεὶ γελῶν αὐτοῦ τὸ φρύαγμα καὶ τὴν ἄνοιαν, πρὸ πεντακοσίων ἐτῶν καὶ ἄνω, φησὶν περὶ ἐμοῦ· Ανθρωπός ἐστι, καὶ τὶς γνώσεται αὐτόν; ὡς εἰπεῖν, ὅτι θεός ἐστιν, οίκονομικῶς δι' ἡμᾶς γενόμενος, σοφῶς μωρᾶναι τὸν ἐν κακίᾳ σοφὸν προαιρούμενος, πληρῶν τοῦ γενναίου Ἰὼβ τὴν προφητείαν, φάσκουσαν, "Αξεις δράκοντα ἐν ἀγκίστρῳ. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς, Ἐν τῷ τόπῳ τῆς ἀβύσσου περιεπάτησας, τὰ καταχθόνια περιθέων, καὶ τοὺς ἐκεῖ αἰχμαλώτους ἐλευθερῶν· καὶ πάλιν ὁ αὐτός φησιν, Ανοιγήσονται δέ σοι φόβῳ πύλαι θανάτου· πυλωροὶ δὲ ᾅδου ἰδόντες σὲ ἔπτη ξαν. in profundum hujus vitæ, circumdatus veluti verme, assumpta mortalium carne, ipse per meipsum consimilis ipsis, citra mutationem tamen factus Adamus. Et velut piscator, nunc quidem blande demitto et subtraho in profundo datum hamum; nunc vero quietum teneo, appropinquante pisce homicida quem observo, ne qua territus resiliat. Quapropter et per servum meun Davidem inquam: Ego vero sum vermis, et non homo ". Quemadmodam enin ille ex terra absque aliqua conjunctione carnem accipit, et in vitam producitur: consimiliter el ego ex ea quæ semper est virgo absque aliqua commistione et conjunctione viri, incarnatus, naturaliter factus sum homo, manens Deus. Quapropter ait multa pericula perpessus ille vates Je. remias, videns prophetica visione decipiendum deceptorem, et quasi deridens ipsius fremitum et arrogantiam, ante annos quingentos et longius eliam, de me: Homo est, et quis cognoscit eum 139 quasi dicat, quod qui Deus est, per dispensationem propter nos homo factus sit, sapienter deludere in malitia sapientem volens, implens prophetiam generosi Jobi dicentis: Duces dracones hamot. Idem rursus ait: Semitas abyssi perambulasti, subierreneu percurrens “, et illic captos liberans. Et iterumi idem inquit: Aperientur tibi terrore portæ mortis: janitores inferni te videntes inhorruerunt 15. INTERROGATIO CXXXV. Num igitur illusorem dicis Christum, et quod dolo superaverit diabolum? Responsio. ΠΕΥΣΙΣ ΡΑΕ. Τί οὖν ἐμπαίκτην λέγεις τὸν Χριστὸν, καὶ δίνῳ ἡττήσαντα τὸν διάβολον; Απόκρισις. Οὐδὲν ἀπεικός. Καὶ γὰρ αὐτὸς πρὸ τῆς θεανδρικῆς ὄψεως ὀφθεὶς τῷ ἱεροφάντῃ Μωσεί, φησὶν αὐτῶν, Ορᾷς πόσα ἐμπέπαικα τοῖς Αἰγυπτίοις; Ωσαύτως ἐμπαίζει σαρκωθεὶς τὸν νοητόν Φαραώ πανστρατι τῶν αὐτοῦ Αἰγυπτίων δαιμόνων, ἀοράτως μαστίξης καὶ ποντώσα; αὐτὸν, διὰ τοῦ φάσκειν, Πάτερ, εἰ δι νατόν, παρελθέτω τὸ ποτήριον τοῦτο ἀπ' ἐμοῦ. Ο ποτήριον διαβόλου τρωτήριον, δαιμόνων φυγαδευ τήριον, ἁμαρτιῶν λικμητήριον, ἁμαρτωλῶν ἐλαστή ριον, ζωῆς αἰωνίου Εργαστήριον! Ανθρωπος τοίνυν κατὰ ἀλήθειαν ὁ Θεὸς Λόγος γενόμενος, ἀτρέπτως, πάντα σὺν ἀληθείᾳ τὰ βροτῶν διεξῆλθε, πλὴν τῆς ἀνοσίου κακίας· οὕτως καὶ ἐν τῷ τοῦ πάθους καιρῷ παραιτεῖται τὸ ποτήριον, οὐ δεδοικώς ὅπερ ἐβούλετο ἤδη, ἀλλὰ παιδεύων, μὴ δεῖν τοῖς κινδύνοις ἐπιπηδῶν, ἐπελθόντας δὲ καρτερῶς καὶ ἀνδρείως δέχεσθαι. Διδ μελετώμενον μὲν τὸν σταυρὸν οἰκονομικῶς παρ ητεῖτο, ἀποφανθέντα δὲ ἐπ᾽ ὤμων ὡς νικηφόρος λαβών ηυτομόλει, ἐπ' αὐτῷ καθηλοῦσθαι αυθαιρέτως φαι τῶν. 'Αρμόττει δὲ πᾶσιν ὁμοῦ ἀναβοῆσαι τὰ ὑπὸ τοῦ θεσπεσίου Δαβίδ μελῳδούμενα· Ὡς ἐμεγαλύνθη τὰ ἔργα σου, Κύριε! πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησας. Ανα φωνῶν ὁ ὑψηλὸς Απόστολος διαρρήδην βου· "Ο βά θος πλούτου καὶ σοφίας καὶ γνώσεως Θεοῦ· ὡς ἀνεξερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀνεξιχνία - στοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ! Τίς γὰρ ἔγνω νοῦν Κυρίου: ἢ τὶς σύμβουλος αὐτοῦ ἐγένετο; ~ τῆς ἀνοίας, οἱ θεσπέσιοι ἀποροῦσιν, οι τυχόντες ζητοῦσιν· σιο Nihil id præter decorum. Siquidem et ipse anteqvem unitus homini Deus esset, conspectus ab interprete rerum divinarum Mose, inquit: Vides in quam multis illuserim Ægyptiis "? Similiter illudit _ incarnatus intellectili Pharaoni cum toto exercitu suo Ægyptiacorum dæmonum, invisibiliter flageldato et submerso ipso, per id quod inquit, Pater, si fieri potest, transeat a me poculum hoc". O poculum diabolos vulnerans, dæmonas fugans, peccata ventilans, peccatores expians, æternam vitam operans! Homo igitur reipsa Deus Verbum factus, immutabiliter omnia cum veritate prosecutus est humana, excepto peccatos. Sic tempore passionis deprecatur poculum, non metuens id quod jam antea voluerat, sed nos instruens, in pericula non insiliendum esse, sed adventantia fortiter ac viriliter esse excipienda. Ideo crucem per meditationem Retinatam certo consilio deprecabatur quidem; exhibitam vero super humeros tanquam victor tollens, ibat sponte, in ea clavis affligendus. Simul autem omnibus acclamare convenit, quæ a Davide divino decantata sunt: Quam valde magnifica sunt opera tue, Domine! omnia in sapientia fecisti 10. Similiter magniloquus et eximius ille Apostolus diferte clamat: O profunditatem divitiarum et sapientiæ el cognitionis Dei! Quam inscrutabilia judicia sunt ejus, et impervestigabiles ejus viæ! Quis enim cognovit mentem Domini? aut quis fuit ei conus Psal. xxi, 7. 18 Jer. xvi, 9. sec. LXX. 18 Job XL, 20. ser. LXX.» Job xxxvIII. 16. ser. "Job xxxvi, 17, sec. LXX. * Exod. x, 2, sec. LXX. 17 Matth. XXVI, 29. so Heb. 17 * Psal. xc1, 6.

11" DIALOGUS III. πάσθω τοίνυν πᾶσα φιλονεικία καὶ λογισμῶν κίνη σις· χαίρει γὰρ τὸ θεῖον ἀπλῇ τῇ πίστει τιμώ μενον. ΠΕΥΣΙΣ ΡΑϚ'. Πάντων καλῶς διευκρινηθέντων ἡμῖν, δεόμεθα λοιπὸν τὰ τῆς ἡμετέρας φύσεως μαθεῖν. Καὶ ὁ μὲν Δασις σμικρύνει καὶ εὐτελίζει τὸν ἄνθρωπον, λέγων ἐν τῷ ὀγδόῳ ψαλμῷ· Κύριε, τί ἐστιν ἄνθρωπος, ὅτι μιμνήσκῃ αὐτοῦ; Ἐν δὲ τῷ τριακοστῷ ὀγδόῳ ψαλμῳ, Πλὴν μάταιος πᾶς ἄνθρωπος. Ἐν δὲ τῷ ρμγ ψαλμός, Κύριε, τί ἐστιν ἄνθρωπος, ὅτι ἐγνώσθης αὐτῷ, ἢ υἱὸς ἀνθρώπου, ὅτι λογίζῃ αὐτόν; Ανθρωπος ματαιότητι ώμοιώθη, φησίν. Ὁ δὲ υἱὸς αὐ τοῦ Σολομών μεγαλύνει τὸν ἄνθρωπον, καὶ σεμνύνει λέγων· Μέγα ἄνθρωπος καὶ τίμιον. Εἰ οὖν τῷ πα τρὶ ὑπάρχει ἀσύμφωνος, πῶς οἱ λοιποὶ τῶν προφη τῶν συμφωνήσουσιν; Απόκρισις. Οὐδὲν τούτων οἷόν τε δεῖξαι ἀσύμφωνα τὰ τῶν θεο φάντων ῥήματα, φιλομαθῶς ἀδολεσχούμενα, καὶ ἔξω ταχείας διαίτης νηφόντως θεωρούμενα. Πρᾶξις γὰρ θεωρίας ἐπίβασις. Ὁ μὲν τοίνυν τὴν φύσιν ἡμῶν, ὁ δὲ τὴν τιμὴν παρίστησιν, ἣν παρὰ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ειλήφαμεν, παρὰ πᾶσαν τὴν κτίσιν θείαις χερσί γενόμενοι. Αναπτύξας τὸ πρῶτον Μωσέως τεῦχος ἑκάτερα παιδευθήσῃ· ὅτι ἔλαβε χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς ὁ Θεὸς, καὶ ἔπλασε τὸν ἄνθρωπον, καὶ ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς. Ἐν τῷ, Ελαβε καὶ ἔπλασε, τὰ τῆς τιμῆς γινώσκεται· ἐπ᾿ οὐδενὶ τῶν κτιστῶν ῥηθὲν, πλὴν ἐπὶ μόνου τοῦ ἀνθρώπου· ἐν δὲ τῷ ληφθέντι χοῖ ἀπὸ τῆς γῆς, τὸ εὐτελὲς τῆς φύσεως ἡμῶν παιδευόμεθα, ὅτι γῆ καὶ χοῦς ὑπάρχου μεν, τὰ μηδενὸς ἄξια, καὶ εὐδιάλυτα. siliarius **? O denrentiam! Sancti hæsitant, vulga - res movent quæstiones. Proinde conticescat omnis contentio, et motus cogitationum. Gaudet enim divinum illud Numen, se simplici fide honorari. INTERROGATIO CXXXVI. Quandoquidem hæc omnia præclare ac dilucide nobis explicuisti, quod reliquum est, cupimus e quæ ad nostram naturam pertinent, discere. Ac Davides quidem extenuat ac vilipendit hominem, dicens iu octavo psalmo: Domine, quid est homo, quod memor es ejus"? Psalmo vero tricesimo octavo: Verumtamen vanitas est omnis homo ". Et psalmo centesimo quadragesimo tertio: Domine, quid est homo, quod ei notus factus es, aut filius hominis quod reputas eum? Homo vanitati similis ſaclus est, inquit. Filius autem ejus Salomon, magnifice deprædicat et cohonestat hominem, dicens: Magnum quiddam et pretiosum est homo ". Si igitur a patre dissentit, quomodo consentient vates reliqui? Responsio. Nihil horum probare potest, inter se dissonare hominum fatidicorum verba, si quidem studiose examinata, et minus pingui judicio sobrie considerata fuerint. Actio enim ad contemplationem quidam velut ascensus est. Proinde alius quidem naturam nostrain, alius vero dignitatem demonstrat, quam a Deo universorum creatore accepimus præ omni creatura, divinis manibus facti. Revoluto primo volumine Mosis, utrumque disces: quod acceperit pulverem de terra Deus, et formaverit hominem, et inspiraverit in faciem ejus flatum vila. Εx eo quod dicitur: Accepit et formavit, quæ ad Ex dignitatem pertinent cognoscuntur, cum hoc de nulla creaturarum dictum sit, nisi de solo homine. Ex eo autem, quod acceptus est pulvis de terra, vilitatem nostræ naturæ discimus, quod terra et pulvis sumus, quæ nullius momenti sunt, et facile intereunt. ΠΕΥΣΙΣ ΡΑΖ'. Πῶς οὖν μέγα καὶ τίμιον ἄνθρωπος, εἰ εὐτελὴς ὑπάρχει καὶ εὐδιάλυτος, μυρίοις πάθεσι καὶ ἀνάγ καις ὑποκείμενος; Απόκρισις. ᾿Αλλὰ πρὸς τὴν φύσιν ἀφόρα μόνην, σύναπτε δὲ ταύτῃ καὶ τὴν τιμήν. Τὸ γὰρ εὐδιάλυτον καὶ ὠκύ μορον τῇ φύσει ἀπένεμον, μετὰ τὴν ἐκτροπὴν τῆς πάλαι μακαρίας ἐν παραδείσῳ διαγωγῆς ἡμῖν ἐπεισ φρήσαντα, διὰ τῆς παραβάσεως. Μετὰ γὰρ τὴν ὅλεθρίαν ἐδωδήν, τῆς ἀποφάσεως ὁ τάλας ἀκήκοε· Γῆ εἶ, καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ, τῷ ἐχθρῷ μᾶλλον ἢ Θεῷ ὑπακούσας. ΠΕΥΣΙΣ ΡΛΗ. Τί δηλοῖ ὁ Δαβὶδ λέγων τῷ Θεῷ· Αἱ χειρές σου ἐποίησάν με, καὶ ἔπλασάν με; "Αρα ἕτερόν τι ση μαίνει τὴν πλάσιν, καὶ ἄλλο τὴν ποίησιν; Ἐκ δὲ τούs Rom. κι, 33, 34. ** Psal. viii, 5. LXX. 28 Gen. 1, 7. 3 Gen. 111, 19. INTERROGATIO CXXXVII. Quomodo igitur magnum et pretiosum quiddam est homo, si vilis est et facile dissolvitur, infinitis perturbationibus et necessitatibus obnoxius? Responsio. Cum ad naturam respicis solam, conjunge cum hac et dignitatem. Nam vilitatem et breve fatum naturæ illa tribuerunt, quæ post degenerationem a pristina beataque in paradiso conversatione nos invaserunt per transgressionem. Nam post illam perniciosam manducationem, hanc vocem miser ille audivit: Terra es, et in terram redibis 36, obedientia inimico potius quam Deo præstita. INTERROGATIO CXXXVIII. Quid innuit Davides, dicens ad Deum: Manus tuæ fecerunt me el formaverunt me "? Num aliud significat per formationem, et aliud per faciendi 1ª Psal. xxxviu, 6. ** Psal. cxliii, 3, 4. "Prov. xx, 6, sec. 37 Psal. cxvi, 73. 'A.l.ld. Videtur legendum ¿ÀÀ' où. Et proinde reformanda versio.

S. CÆSARII GREGORN FRATRIS verbum? Ex eo autem duplicis esse naturæ nos intelligeremus. Quales item manus dicendæ sunt in Deo? Responsio. Faciendi verbum de anidia mihi videtur intelligendum: formationis autem, de multiplici fictione corporis. Manus vero Dei el Patris, Filium et Spiritum dico, ad quos etiam inquit: Faciamus hominem secundum imaginem et similitudinem nostram **, Quantumvis vero dicat historia, quod acceperit Deus pulverem de terra, formaveritque hominem, tamen ex aspectu et ipsarum rerum consuetudine denotatur et illud quod sub oculos non cadit; nam voluntatis hæc operatio prorsus est, non manuum formatio. Verumtamen manuum figmentum ad dignitatem naturæ dictum est. Quandoquidem et id, ¡¡uod factus ad inaginem Dei dicitur, non ad imitationem natura (neque enim quisquam eloqui queat, quantum sit discrepantiæ), sed ad notas principatus et libertatis referri debet. INTERROGATIO CXXXIX. Quid igitur? num membra attribuis Numini secundum nostram imaginem, aures et brachia et crura ipsum habere significans? Responsio. Paululum in his consequenter et ordine exponendis est immorandum, ne confusione quæstionis a sententia aberremus. Ad verticem vero nostri ortus, per orationis scalam recta conscendamus. Magnum et pretiosum quiddam est homo”, qui et olim et nunc ex rebus vilibus habet ortum. Cum enim possit Deus ex ære vel ferro vel adamante vel lapide facere hominem, ex pulvere potius ipsum fabricavit olim, hodie vero ex tenui ac fuxo excremento. De his manifesta est incomprehensibilis et intellectum superans efficacitas sapientiæ ipsins. Neque subsannet aut derideat me vestræ charitatis acumen, si exactioris coguitionis gratia summam oratione attigero superficiem naturalium mysteriorum nostri ortus. Neque enim divina dedignatur Scriptura horum meminisse, cum loquitur de filio Judæ cum Thamare dormiente. Præterea de mulierum purgationibus, de seminis fluxum patiente..... sedentem, de novam et conjugem purgante. Sed et eximius Apostolus masculos corrumpentium virorum, et masculorum more sese depereuntium mulierum meminit, ad Romanos scribens ". Dejicitur itaque in feminam a mare frigida quædam humoris ebullitio, eaque commista cum objecto humore sanguineo a muliere reddito, coagulatur a frigidiore viri excremento, quemadmodum inquit vituperationis expers et verax Dei testimonio perhibitus ille Jobus, qui in sui corporis læsione ad Deum loquitur: Nonne sicut lac me mulsisti, et velut caseum coagulasli? Pelle et carnibus induisti me, ossibus el nervis compedisti me: vitam et misericordiam apposuisti mihi st; naturam simul et proprias vires ejus propriamque potestatem demonstrans. Vitam autem et mise1044 του διφυεῖς ἑαυτοὺς νοοῦμεν. Ποίας δὲ ἄρα γείρας χρὴ λέγειν ἐπὶ Θεοῦ; Απόκρισις. Τὴν ποίησιν ἐπὶ τῆς ψυχῆς μοι δοκεῖ νοεῖσθαι, τὴν δὲ πλάσιν ἐπὶ τῆς σωματικῆς πολυπλασίας. Χείρας δὲ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμά φημι, πρὸς οὓς καί φησι· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν ἡμετέραν. Εἰ δὲ καὶ ἡ ἱστορία φησίν, ὅτι λαβὼν ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς. ἔπλασε τὸν ἄνθρωπον, τῇ δράσει καὶ τῇ συνηθείᾳ τῶν πραγμάτων τὸ ἀόρατον τῆς ἐνεργείας παραδηλος. Βου λήσεως γὰρ ἐνέργεια τὸ πᾶν, οὐχὶ δὲ χειρῶν πλάσις τὸ κατασκεύασμα. Πλήν χειρῶν πλάσμα, εἰς τιμήν τῆς φύσεως προσηγόρευται. Ἐπεὶ καὶ κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ οὐκ εἰς μίμησιν φύσεως (οὐδὲ γὰρ φάναι οἷόν τε ὅσον ἀπᾴδει), ἀλλ᾽ εἰς χαρακτήρα ἀρχῆς τε καὶ ελευθεριότητος. ΠΕΥΣΙΣ ΡΑΘ'. Τί οὖν; μελογραφεῖς τὸ θεῖον πρὸς τὴν ἡμετέραν εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν, ὦτα καὶ βραχίονας καὶ σκέλη ἔχειν αὐτὸν δηλῶν; Απόκρισις. Βραχὺ ἐπισχεῖν περὶ τούτων εἰκὸς, ἀκολούθως καὶ κατ' ἔπος ἐκτιθεμένων· μήπως τῇ ἀταξίᾳ τῆς πεύ σεως διασφαλῶμεν τῆς ἀποφάσεως. Ἐπὶ δὲ τὴν κοι ρυφήν τῆς σφῶν γενέσεως διὰ τῆς τοῦ λόγου κλίμα κος εὐθυπορήσωμεν. Μέγα ἄνθρωπος καὶ τίμιον, ὁ πάλαι καὶ νῦν ἐξ εὐτελῶν ἔχων την γένεσιν. Οἷός τε γὰρ ἂν ὁ Θεὸς ἐκ χαλκοῦ, ἡ σιδήρου, ἢ ἀδάμαντος, ἢ λίθου δράσαι βροτόν, ἐκ χοὸς μᾶλλον αὐτὸν ἐδημιούργησε πάλαι, τήμερον δὲ ἐξ ἀμυδροτέρας καὶ Αυτῆς ἀποκρίσεως. Ἐκ τούτων δῆλον τὸ ἀκατάλη πτον, καὶ ὑπὲρ ἔννοιαν τῆς δραστικῆς αὐτοῦ σοφίας. ᾿Αλλὰ μὴ χλευαζέτω, μηδὲ γελάτω με ἡ τῆς ὑμε τέρας ἀγάπης ἀγχίνοια, ἀκριβείας χάριν ἀκροθιγώς απτόμενον τῷ λόγῳ τῶν φυσικῶς μυστηρίων τῆς ἡμετέρας γενέσεως. Οὔτε γὰρ ἡ θεία ἀπαξιοῖ Γραφὴ τούτων μεμνῆσθαι ἐπὶ τοῦ παιδὸς Ιούδα τῇ Θάμαρ συγκαθεύδοντος, καὶ ἐπὶ τῶν νομικών καθαρσίων τὸν γονορρυή... καθημένην καὶ τὴν νεόλοχον καθαίρουσα. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ ὑψηλὸς Απόστο λος, ἀῤῥενοφθορούντων ἀνδρῶν, καὶ ἀῤῥενομανουσῶν γυναικῶν, Ρωμαίοις ἐπιστέλλων μέμνηται. Καταβάλλεται τοίνυν ἐπὶ τὸ θῆλυ ὑπὸ τοῦ ἄῤῥενος, ψυχρά τις ἀπόδρασις· ἀνακραθεῖσα δὲ τῷ ἀντικαταβληθέντι λύθρῳ ὑπὸ τοῦ γυναίου, τυροῦται ὑπὸ τῆς ψυχροτέ ρας τοῦ ἀνδρὸς ἀποκρίσεως, καθώς φησιν ὁ παρὰ Θεοῦ ἄμεμπτος καὶ ἀληθινὸς ὑπάρχειν μαρτυρηθείς Ιώδ. Οὗτος ἐν τῇ τρώσει τοῦ σώματος πρὸς θεὸν διαλέγεται· Οὐχ ὡς γάλα με ήμελξας, ἐτύρωσας δέ με ἴσα τυρῷ, δέρμα καὶ κρέας ἐνέδυσας με, ὀστέοις δὲ καὶ νεύροις ἐγείρας με, ζωὴν καὶ ἔλεος ἔθου παρ' ἐμοί; τὴν φύσιν ἅμα καὶ τὸ αὐτοκρατές αὐτῆς καὶ αὐτεξούσιον παριστῶν. Ζωήν δέ, φησι καὶ ἔλεον ἔθου παρ' ἐμοί· ὡτανεὶ, ἐν ἐμοὶ ἔθον * Gen. 1, 26. " Prov. xx, 6, sec. LXX. ** Rom. 1, 26, 47. Job x, 10-13.

DIALOGUS IN. ζῆν καὶ ἐλεεῖν ἐμαυτὸν διὰ τῆς ὑπακοῆς καὶ φυλακῆς τῶν σῶν ἐντολῶν· ἡ ἀναιρεῖν ἐμαυτὸν τῇ παρ ακοῇ, καὶ μὴ ἐλεεῖσθαι εἰκότως τιμωρούμενον, τῷ ἐχθρῷ μᾶλλον ἢ τῷ Δημιουργῷ προσθέμενον. Όπερ ὁ προπάτωρ ἡμῶν δράσας μὴ ἐλεῶν ἑαυτὸν, οἱονεὶ φάσγανον τὴν ὀλεθρίαν συμβουλήν καθ' ἑαυτοῦ παραδεξάμενος, ἀναιρεθεὶς ἐκείνῃ καὶ ἐξ ἀθανάτου θνητὸς γενόμενος ᾤχετο. Συμμυόντων τοίνυν πάντων αἰσθητηρίων καὶ αἰσθήσεων ἄμφω τῶν προσώπων, καὶ οἱονεὶ ἀνακιρναμένων καὶ φυραμένων ἀλλήλοις τῶν σωμάτων ἐν τῇ μίξει, ἐκμαγεῖον τοῦ προσώπου ἡ ἀπόῤῥητος καταβολή γίνεται, δ πρώτον δοθὲν καὶ ἐπικρατέστερον σπέρμα· ὅθεν καὶ πρὸς ἀμίαν καὶ ὁμοίως σιν ὁ χαρακτὴρ ἐντυποῦται ἐκείνου ἢ ταύτης. Οὕτως οὖν ἡ τοῦ ἄρρενος καταβολή ψυχρά τις υπάρχουσα καὶ ὀστοειδής, εἰς ὀστέων καὶ νεύρων μεταποιεῖται ῥώμην, στεῤῥουμένη καταλλήλως τῷ ἀποκρίναντι τὸ δὲ ὑπὸ τοῦ γυναίου ἐν τῇ συνευνείᾳ ἀντιδιδόμενον αἷμα θερμὸν κατὰ φύσιν ὑπάρχον, ὑπὲρ τοῦ ψυχρού παγὲν εἰς σάρκα μεθίσταται. Ἡ δὲ σὰρξ ζωτικήν τινα δύναμιν θεόθεν εμπνεομένη ζωογονείται. Ἐγὼ γάρ εἰμι ὁ ποιήσας τὴν γῆν, καὶ ἄνθρωπον ἐπ' αὐτῆς, καὶ διδοὺς πνοὴν ζωῆς πᾶσι τοῖς πατού σιν αὐτὴν, φησὶν ὁ Θεός. ricordiam apposuisti mihi, inquit, quasi dicat, In me posuisti ut viverem, et ut misererer mei ipsius per obedientiam et observationem tuorum mandatorum; aut ut perimerem meipsum per inobedientiam, neque misericordiam consequerer, merito pœnas dependens, inimico potius quam opifici adhærens. Id quod primus noster parens fecit, qui non misertus sui ipsius, veluti gladium ipsam perditionem consultricem adversus semetipsum susce pit, illoque interfectus est, et ex immortali mortalis factus periit. Cum igitur clausis ominibus sensuum sedibus et ipsis ambarum personarum sensibus, quasique contemperatis atque permistis inter se corporibus in coitu, ineffabile fit initium, videlicet faciei expressio, de excreto primum potioreque semine, unde ad delineationem et similitudinem, figura vel feminæ vel viri exprimitur: atque hoc modo cum viri excrementum frigidum quodammodo sit et osseum, in ossium et nervorum commutatur robur, pro ratione illius qui excrevit soliditatem babens. Quod autem a muliere in concubitu vicissim redditum est, cum calidus sit natura sanguis, a frigido condensatum, in sanguinem convertitur. Caro autem per vitalem quamdam vim divinitus inspiratam, vivificatur. Ego enim sum qui feci terram, et hominem ex ea, quique dat flatum vitæ omnibus. qui ambulant in ea, inquit Deus **. Alter hic locus est ex iis quorum paulo ante mentionem feci. Nam adjecta fuisse arbitror hæc ab aliquo,. qui cum Cæsarii sententia conjunctam eodem loco philosophorum etiam exterorum opinionem de formatione hominis habere vellet. Λόγος ἐκ τῶν ἔξω. Η φύσις ἐνυπόκειται τῷ σπέρματι· ἡ γὰρ ἐν τού τῷ δύναμις, ἐπειδὰν ἄρχηται κινεῖσθαι, φύσις όνομάζεται, διὰ τὸ φύειν καὶ γεννᾶν. Τρέφεται δὲ ἐκ τῆς ἐν τῷ σώματι τροφῆς· ὡς οὐδὲ τροφὴ ἄνευ ύλης. Κι νεῖται δὲ εἰς ἑαυτὴν ἐκπέπτουσα τὰς τροφάς· ἀλλὰ καὶ ἀφ' ἑαυτῆς συντελοῦσα τὰς ἀναδόσεις. Δυνάμεις δὲ τῆς φύσεως τρεῖς, ἡ γεννητική, ἥτις τοὺς τοῦ σπέρματος προείληφε λόγους· ἡ αὐξητικὴ ἔχουσα τὴν κατὰ χρόνον κίνησιν· καὶ ἡ θρεπτική, τῆς τροφῆς τὴν ἐξεργασίαν. Διήκουσι δὲ διὰ παντὸς τοῦ σώμα τος ἡ θρεπτικὴ καὶ αὐξητική· ἡ δὲ γεννητικὴ ἐν τοῖς παραστατικοῖς μόνον τοῖς περιεκτικοῖς τοῦ σπέρματος· κατασχολεῖται δὲ ἡ φύσις τὰ πρῶτα περὶ τροφὴν καὶ πνεῦμα. Πνεῦμα ένθερμον ἐξ αὐτοῦ κινούμενον κατὰ τοὺς σπερματικούς λόγους, γεννῶν τε καὶ τελειοῦν τὸν ἄνθρωπον ἐν χρόνοις καὶ μεγέθεσιν ὡρισμένοις. ΠΕΥΣΙΣ ΡΜ. Συνυπάρχειν ἡμεῖς λέγομεν τὴν ψυχὴν τῇ παρὰ τοῦ ἀνδρὸς καταβολῇ, καὶ ζῶν καὶ ἔμψυχον ὑπάρχειν, ἐπειδὴ καὶ ἀπὸ ζῶντος καὶ ἐμψυχωμένου σώματος αἱ ἀφορμαὶ τῆς ἡμετέρας, καὶ ὥσπερ αἱ τῶν δέν δρων ἀποσπάδες, αἱ τὸ ἑκάστου σπέρμα ἔχουσι, τὴν ἐξ ὧν ἀφῃρέθησαν ζωτικήν δύναμιν. Εἰ γὰρ τὸ θερμὲν τὸ αἷμα, καὶ τὸ ζῶον ἀπὸ τοῦ ἀνδρὸς σπέρμα· εἰ καὶ οὐχ ὁμοίως τῷ αἵματι πάντως, ἔχουσι τὸ ζω- » Isa. XLII, 5. Verba de libris exterorum descripta. Natura inest semini. Nam quæ est in eo vis, quando moveri ceperit, natura nominatur, propterea quod nascendo producit et general. Nutritur autem alimento quod est in corpore, quemadmodum neque nutrimentum absque materia est. Movetur autem in semetipsam, cibos concoquens, et per semetipsam perficiens digestiones. Facultates vero naturæ tres sunt: generans, de qua jam antea. dictum in mentione seminis; augescens, quæ habet motum secundum tempus; et nutriens, ad quam cibi confectio pertinet. Per universuim autem corpus nutriens et augescens facultates sese didunt; generans vero tantum sita est in geminis testibus seinen continentibus. Occupata autem est natura primum circa cibum et spiritum; qui spiritus interna vi calidus, ut qui per se movetur secundum id quod dictum est de semine, gignit et absolvit hominem temporibus et magnitudinibus definitis. INTERROGATIO CXL. Simul exsistere nos animam dicimus cum eo quod a viro excernitur, et vivum animatumque quiddam est, quandoquidem et a vivente et animato corpore į causa ac origo nostri ortus est, quemadmodum et ab arboribus avulsi rami, qui uniuscujusque semen habent, vitalem facultatem earum a quibus sumpti sunt, continent. Nam si calidus est sanguis, etiam vivum ilud seinen viri calidum est; ac licet san1

GREGORI FRATRIS S. CÆSAR guine non omnes similiter dispositi sint, tamen vitalenı quamdam causam habent, quæ est anima. Propter tenuitatem autem et exiguitatem constitutionis primi diei, cum non possit suas operationes perfecte declarare propter subtilitatem ejus quod est dejectum, quo deinceps augescente in alvo materna, et in carnem verso, et inde verso in fetum, una augetur; sicque demum perfecte anima suas declarare effectiones, et apparere cum perfecto jam corpore potest. Responsio. Absit ut exsistere animam cum semine cogitemus. Nam quo pacto simul exstitisse cum Adamo putabimus animam, qui absque conjunctione aliqua vel procreatione factus fuit? Nam si ex viro animam simul exerrui concesserimus, sequetur omnino, etiam Dei Verbi incarnati animam ex semine unitam corpori. id quod fuerit extremæ dementiæ ac blasphemiæ, ingentem merentis pœnain. Eadem ex vesania sequetur, poenas daturos potius, quam præmia certaminum coronasque reportaturos, qui scortationem fugiunt, et fortiter adversus ipsam decertantes, ac propter regnum colorem senetipsos continentia castrantes, quemadmodum inquit Dominus", animas intra semetipsos suffocant, et una cum terrenis interimunt membris, sua sobrietate deteriores evadentes quam sint effeminati et voluptati dediti. Num igitur et Paulus ille sublimi præditus intellectu manebit inhonoratus, pænasque pendet quasi qui supplicia nobis animarumque neces conciliaverit, tam re ipsa quam verbis docens, et scribens universo orbi, fugiendam esse scortationem et mulierem non Langendam, si fieri queat? Quare igitur et scortatorem Corinthium punivit, in se suffocatam animam ad vitam emittentem? Quare item seminis fluxu laborantem lex purificari et aqua submergi præcepit, si videlicet arctata nimis anima de ejus lumbo progressa est? Qualiumnam vero plantarum fruclaumque ramos, aut semen accepit Deus, quibus abinitio terram exornavit? Quomodo Sara cum Abrahamo ad centesimum ab adolescentia cubans annum, idemque semen excipiens, nunquam invenit animatum esse illud excrementum, nisi divino præcepto, ut nasceretur Isaacus unigenitus filius centum natis annos? Et quomodo Anna cum lelcana lecti consuetudinem habens pluribus annis, nunquam in utero animatum excrementum suscepit, priusquam in sacrarium veniret, Numenque pro fecunditate ex· orasset? Cujus supplici precatione Deus suscepta, quæ multis quidem temporibus de se judicaverat se vitalem fetum nunquam parituram, velut inanimam materiam sequenti concubitu consueto mo • re dejectam animavit, et eximium illum divinumque Samuelum formavit, quem post pueritiæ infantiæque lactentis statum, sancto illi Deo qui sanctum puerum præbuerat, tunica amictum mater obtulit, a cunabulis Deo consecratuin? Quomodo item anus egregia Elisabeta a tenera et » Matth. xix, 12. τικὸν αἴτιον, ὅπερ ἐστὶν ἡ ψυχή. Διὰ δὲ τὸ εὐτελὲς καὶ οὐδαμινὸν τῆς πρώτης ἡμέρας καταστάσεως μὴ δυναμένης τὰς ἑαυτῆς ἐνεργείας τελείως ἐπιδείκνυ σθαι, διὰ τὴ εὐτελὲς τῆς καταβολής, αυξομένης δε ταύτης ἐν τῇ γαστρὶ καὶ εἰς σάρκα τρεπομένης, ἐκεῖ. θεν εἰς βρέφος τρεπομένης συναύξεσθαι, καὶ τελείως ἐπιδείκνυσθαι τὴν ψυχὴν τὰς ἑαυτῆς ἐνεργείας, καὶ συνεκφαίνεσθαι τελειουμένου τοῦ σώματος. Απόκρισις. Απαγε συνύπαρξιν νοεῖν τῶν ψυχῶν. Πόθεν γάρ συνυπάρχειν τῷ Ἀδὰμ τὴν ψυχὴν νοήσωμεν, ἄνευ συμπλοκής τινος ή σποράς δημιουργηθέντι; Εἰ γὰρ συναποκρίνασθαι ἐκ τοῦ ἀνδρὸς τὴν ψυχὴν ἕδομεν, έψεται πάντως καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ καὶ Λόγου σαρκω θέντος ψυχὴν ἐκ σπορᾶς ὑποτίθεσθαι, ήνωμένην τῷ σώματι· ὅπερ ἐστὶν ἐσχάτης ἀνοίας, καὶ βλασφημίας, ἀπέραντον ἐχούσης κόλασιν. Ἐκ δὲ τῆς παρονίας ταύτης δίκας μᾶλλον τίσουσιν, ἢ ἔπαθλα καὶ στεφά νους κομίσονται, οἱ τὴν πορνείαν φεύγοντες, καὶ γεν ναίως κατ' αὐτῆς ἀγωνιζόμενοι, καὶ διὰ τὴν βασι λείαν τῶν οὐρανῶν, ἑαυτοὺς ἐγκρατείς ευνουχίζοντες, καθώς φησιν ὁ Κύριος, ψυχὰς ἑαυτοῖς ἐγκαταπνί γοντες καὶ συννεκροῦντες τοῖς ἐπιγείοις μέλεσιν ἥττονες μᾶλλον τῇ σωφροσύνῃ καὶ ἁγνείᾳ τῶν λά γνων καὶ φιληδόνων ἀποβαίνοντες. 'Αρα δὲ καὶ Παν λος ὁ ὑψηλὸς τὴν διάνοιαν ἀναγέραστος μείνῃ, καὶ εὐθύνας ἀποτίσῃ, ὡς τιμωρίας ἡμῖν προξενήσας καὶ ψυχοκτονίας ἔργῳ καὶ λόγῳ παιδεύων καὶ ἐπιτέλο λων τῇ οἰκουμένῃ, φεύγειν τήν πορνείαν, καὶ γυναι κὸς μὴ ἅπτεσθαι, εἰ οἷόν τε; Διατί δὲ καὶ τὸν πορνεύσαντα Κορίνθιον ἐτιμωρήσατο, ἐμπνιγομένην αὐτῷ ψυχὴν πρὸς ζωήν προϊέμενον; Διατί δ' ἄρα καὶ τὸν γονοῤῥυ, ὁ νόμος καθαίρεσθαι καὶ ὕδατι ἀποκλύζε σθαι προσέταξεν, εἰ ἄρα ψυχὴ ἐνστενουμένῃ αὐτοῦ τῇ ὀσφύϊ προσελήλυθεν; Ποίων δ᾽ ἄρα φυτῶν ἢ χαρ πῶν ἀποσπάδας, ἢ σπέρμα λαβὼν ὁ Θεὸς ἐν ἀρχῇ τὴν γῆν κατεκόσμησεν; Πῶς δὲ Σάββα τῷ Ἀβραὰμ εἰς ἑκατὸν ἐκ παιδὸς συγκαθεύδουσα ἔτη, καὶ τὴν αὐτὴν ὑποδεχομένη καταβολὴν, οὐδέπω ἔμψυχον εὗρε τὸ ἀπόκριμα θείῳ προστάγματι, καὶ γενέσθαι (εἰς) Ἰσαὰκ μονογενής παῖς τοῖς ἑκατονταέταις; Πῶς δὲ Αννα τῷ Ελκανᾷ συγκλινομένη ἐφ᾽ ἱκανοῖς ἔτεσιν, οὔπω κατὰ γαστρὸς ἐμψυχουμένην τὴν καταβολήν ἐδέχετο, πρὶν εἰς τὸ ἱερὸν φοιτῆσαι, καὶ τὸ Θείον ἐκλιπαρήσαι παιδογονίας ἕνεκεν; Ης τὸ θεῖον τὴν ἱκετείαν προσδεξάμενον, τὴν πολλοῖς μὲν χρόνοις και τακρινομένην αὐτῇ μηδέποτε ζωογονουμένην, ὡς άψυχον ὕλην τῇ ἐπιούσῃ συγκατευνάσει ειωθότως καταβληθεῖσαν ἐνεψύχωσε, καὶ τὸν ὑψηλὸν Σαμουὴλ ἱερὸν διετύπωσεν, ὅν ἐκ νηπίας καὶ ὑπὸ τίτθου και ταστάσεως ἀποῤῥαγέντα, τῷ παρασχομένῳ ἱερῷ τὸν ἱερὸν παῖδα, διπλοίδι περιστείλασα ἡ μήτηρ προς ενήνοχεν ἐκ σπαργάνων Θεῷ καθιερώσασα; Πῶς δὲ καὶ ἡ καλογραῦς Ἐλισάβετ ἐξ ἀπαλῆς καὶ σφριγώ σης ἡλικίας τῷ συνήλικι Ζαχαρία συγκαθεύδουσα, εἰς αὐτὴν πολιὰν ἐλάσαντες, καὶ τῶν γαμικῶν αὐτ

DIALOGUS III. απειπάμενοι νόμων, οὐδέποτε ζώσης συγκράσεως ἐπέτυχον, πρὶν τῇ τοῦ ἀγγέλου φωνῇ ψυχωθῆναι τὴν ἐν τῇ ὀσφύϊ κειμένην ύλην· ἧς παρ' ἑκατέρων συγ καταβληθείσης, καὶ εἰς σάρκα παγείσης, οἱονεὶ λα τόμου τινὸς χειρὶ ἐξ ὅρους ἢ μετάλλου ἀποσπασθέν‐ τος λίθου, καὶ τῇ καθ᾿ ἡμέραν λαβείς διαγλυφομένου, μέχρις ἂν πρὸς τὸ ἐῤῥωσθὲν τοῦ ἀνδριάντος φθάσῃ ἐκτύπωμα; Οὕτω τῇ ἀῤῥήτῳ μηχανῇ, ἤ ποτε ἐν τοῖς πρεσβύταις άψυχος, καὶ εἰδεχθῆς ὕλη εἰς Ἰωάννην διαγλύφεται, καὶ δι... τὸν Βαπτιστὴν καὶ πρός δρομον. Σιωπάσθω οὖν ἡ τῶν ψυχῶν μυθευομένη συν ύπαρξις ἐν τῇ ἀπαφρίσει τοῦ ἄῤῥενος. Πῶς γὰρ ἡ ἄφθαρτος καὶ ἀθάνατος τῷ φθαρτῷ καὶ εἰδεχθεῖ συνυπάρχει; Πῶς γὰρ ἡ ἀμείνους καὶ κρείττονος φύσ σεως ἐκ τῆς ἥττους καὶ χείρονος τὴν αἰτίαν ἔχοι εἰς τὴν βίου πρόοδον; Πῶς δὲ οὐκ ἄτοπον ὑπονοεῖν ἐν φθορᾷ αὐτὴν κατασπείρεσθαι, τοῦ ᾿Αποστόλου φάσκοντος περὶ τοῦ σώματος, Σπείρεται ἐν φθορᾷ, ἐγείρεται ἐν ἀφθαρσία, σπείρεται σώμα ψυχικόν, οὐχὶ δὲ ψυχή; Τὸ γὰρ ψυχικὸν ἀντὶ τοῦ ἰδίου τῆς ψυ χῆς ὑπάρχοντος ὄργανον. Ηρεμείτω δὲ καὶ ἡ λήρουμένη μεθύπαρξις. Αμα γὰρ τοῦ νοῆσαι Θεὸν, ὁποῖον τι χρὴ ὑπάρχειν ἕκαστον, αὖθις καὶ ἡ ὕλη πάρεστι καὶ τὰ ἄστρα τῆς ἑκάστου ὑπάρξεως τῷ θείῳ συμ πάρεισι δραστικῷ βουλήματι. Οὔτε γὰρ προΰπαρξιν ἢ μεθύπαρξιν ψυχῶν ἡ θεία παιδεύει Πυκτή, ἵνα μὴ πρεσδύτης καὶ νέος αὐτὸς ἑαυτοῦ αἰηθῇ ὁ ἄνθρωπος· ἀλλ᾽ ἅμα τοῦ φῆσαι, Καὶ λαβὼν ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, ἔπλασε τὸν ἄνθρωπον, θᾶττον ἐπάγει, Καὶ ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν. Οὔτε οὖν ἡ ψυχὴ καθ' ἑαυτὴν, οὔτε τὸ σῶμα ὑπάρχει άνθρωπος. Εκατέρων γὰρ τὴν συνάφειαν καὶ ἕνωσιν ἀπηρτίσθαι βροτὸν ὁ τῶν θείων συγγραφεύς Μωσῆς ἀπεφήνατο. florida ætate cu coætaneo Zacharia cubans ad ipsam usque canitiem, cum quidem matrimonialibus legibus non renuntiarent, nunquam tamen sunt asseculi commistionem vivan, priusquam angeli voce animaretur in lumbo jacens materies, ab utrisque secreta et in carnem solidata, quasi cujusdam lapicida manu a monte vel metallo revulso lapide, et quotidiana cælatura exsculpto, usque du perfectam effigiem statuæ consequatur? Sic et ineffabili arte materies quæ quondam in senibus erat inanima et informis, in Joannem exsculpitur, et..... Baptistam et præcursorem. Proinde cesset fabulosum illud commentum de exsistentia animarum in semine, dum illud a mare excernitur. Quornodo enim res incorruptibilis et iinmoralis cum corruptibili et informi exsisteret? Quomodo item anima quæ melioris et præstantioris est naturæ, ex deteriore ac viliore causam ortus in vitam haberet? Quomodo non absurdum sit, putare animam in corruptione procreari, cum de corpore dicat Apostolus: Seritur in corruptione, suscitatur in incorruptibilitate: seritur item corpus animale *, non autem anima? Nam animale dicitur, tanquam animæ proprium, cum corpus animæ sit organum. Desinat etiam delirium de eo, quod deinceps primum exsistat. Nam simul atque Deus cogitat, qualemnam oporteat unumquolibet esse, mos eliam materies adest, el..... uniuscujusque naturæ cum efficacitate divinæ voluntatis concurrunt. Neque enim vel prius exsistere, vel exsistere posterius animas divina Listeræ docent, ne seuex et juvenis idem sui ipsius respectu putaretur homo, sed simul ac dictum esset: Accepto Deus pulvere de terra formavit hominem, confestim subjungitur: Et inspiravit in faciem ejus flatum vitæ, et factus est komo in animam viventem ". Neque igitur anima per se, neque corpus est homo, cum utriusque copulatione ac unione perfectum esse hominem divinorum scriptorum auctor ille Moses declaraverit. 'Αλλ᾽ ἐπὶ τὰ ὅθεν ἀπέβημεν τοῦ λόγου, πάλιν φοι τήσωμεν. Τῷ ψυχρῷ παγὲν τὸ αἷμα εἰς σάρκα μεθίσταται· αυξομένην δὲ ταῖς κατὰ μέρος τῶν σιτηρίων ποιοτήτων αὐτῇ ἐνιζομένων ὑπὸ τοῦ διδόντος τροφήν · πάσῃ σαρκί, καθώς φησι Δαβὶδ ὁ τῶν θείων μελ οδός. Καὶ ὥσπερ θαλάττιαι σάρκες, οἱονεὶ ἐν νηδύτ ταῖς τῶν ὀστρέων καὶ κτενῶν κάλυξι τρεφόμεναι, ζωτικὴν μὲν θεόθεν ἔχουσαι δύναμιν, σκαίρουσαι πάλλουσαι, στόματος ἢ ἀκοῆς ἢ ὁδόντων ή γευστικών ὀργάνων άμοιροι καὶ ἀδιάρθρωτοι, μόνῃ δὲ τῇ ἐνι κομένῃ τῶν ὑδάτων νοτίδι τρεφόμεναι. 'Αλλ' ἐκεῖνα ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ σχήματος μένει διηνεκώς, τοιαύτης παρὰ τοῦ θείου προστάγματος λαχόντα φύσεως· ἡ δὲ τῆς ἡμετέρας γενέσεως ἀφορμὴ βραχεῖα μέν τις υπάρχουσα κατὰ τὴν πρώτην τῶν σπερμάτων σύγ. κρασιν, ταῖς κατὰ μέρος προσθήκαις τῶν εἰσκρινομένων σιτηρίων ποιοτήτων περιῦφαινομένη και δια ογκουμένη ἀῤῥήτως διαμορφονται τῇ νοερᾷ καὶ ἀπο κάτῳ θεία χειρὶ τοῦ ἐκ χοὺς διαπλάσαντος ἡμῶν τὸν προπάτορα. Είθ' οὕτως ἐν τῇ παρολκῇ ἐνναμηνιαίου χρόνου, τελειουργηθὲν τὸ βρέφος θείᾳ ρώμῃ, τῇ ρώ » [Cor. xv, 42, 44. ** Gen. 11, 7. * Psal. cxxxv, Sed ad ea unde digressi sumus, revertamur. Sanguis frigiditate solidatus in carnem transmutatur. Crescit autem pro ratione nutrientium qualitatum cum ipsa unitarum, ab eo qui cibune dat omni crni ", quemadmodumn inquit Davides, carminum divinorum auctor. Quemadmodum et carnes marinæ, velut in utero, in ostrearum et pectinum marinorum testis nutritæ, vitalem divinitus habent vim salientes et vibrantes sese, cum oris, auditus, dentium atque gustus organorum sint expertes, et articulis careant, ac solo aquarum humore nutriantur. Sed tamen illa in eadem forma perpetuo manent, talem divino jussu naturam sortita. Nostræ autem generationis causa, licet exigua quædam sit ad primam seminum commnistionem, particularibus additamentis ingestarum nutrientiam qualitatum quasi contexta et augescens ineffabiliter formatur per intellectilem et invisibilern Dei manum, qui ex pulvere formavit primn nostrum parentem. Sicque deinde mora temporis novem mensium, perfecte absolutus divina vi fe-

S. CÆSARII GREGORII FRATRIS tus, per robur gestantis uteri nutritur. Non quasi non possit universorum opifex exiguum illud in matrice dejectum nostri initium, vel etiam absque illo, quemadmodum omnia ex nulla subjecta materia produxit, nos mox perfectos et absolutos formare, velut Adamum, ideoque indigeat mora temporis novem niensium in imperfectis felibus, sel ut instar pellis aut membrana per factam paulatim formationem intus jacentis, major fiat uterus, et intus saliente fetu, femellæ organa extendantur. Non enim caperent infanten absolutum, si mox illis imponeretur. Habetque locum hic, quod ii faciunt, quo exiguo et quidem sicco utre multa complecti volentes, eum subigendo et extendendo firmiorem capacioremque reddunt. Sie igitur mihi videtur, quæcunque ossea sunt et nervosa, ex maris excremento roborari: quæcunque vero sanguinea et carnosa, ex eo quod femina contribuit, consolidari: ac dicens mox sequi divinum illud verbum et opus: Crescite et multiplicamini, et replete terram”, sicut inquit ad primos parentes nostros Deus, simul dicens ipse, et faciens nus crescere quiden in definitam ab ipso corporis magnitudinem, multiplicari autem posteris, et implere terram. Ex illis auteın ipsis protoplastis discimus quæ ex uno quolibet ipsorum in procreatione liberorum concurrant. Ex Adamo osse laieris ablato, et in feminam facto divina manu, simul copulatio et unio naturæ declaratur. Secundum hæc scire debemus, inesse nobis secundum elementorum....... partem aliquam calidi et frigidi, et alterius quod restat paris, nimirum humidi atque sicci. Nam terra ex qua nos Opifex produxit cum omnibus hisce mista esse mihi videtur: ipsa quidem arida appellata, humido autem innatans, ignem vero in saxis, et ferro, et lignis abditum habens, et aera per ipsam universam diditum, eamque foventem. Formato in utero fetu, et ad articulatam membrorum commissuram obscura humidaque materia exsculpta, uutritur deinceps et crescit unumquodlibet membrorum pro qualitate illorum quæ matris alvum intra recipiuntur, sicut in agricultura fieri solet, ex nubibus imbre, aut elicum rivis arva subjecta rigantibus. Sit autem hortus aliquis de quo sermo habeatur, infinitas plantarum species enutriens, diversæ tum speciei tum forma, in uno atque eodem ordine, similiter irrigans illas una quædam esto aquæ natura: nihilominus eorum quæ nutriuntur, proprietas in diversas humorem illum qualitates transmutat. Nam idem ille humor amarescit in absinthio, in liquorem vero letalem in cicuta transit, et aliud alii fit unus et idem, iu croco, in balsamo, iu papavere, quorum aliud quidem calefacit, aliud refrigerat, aliud vero mediam habet qualitatem. In lauro, in odorato junco, et aliis similibus aromala 87 Gen. 1, 28. μῃ τῆς φερούσης ἐκθυλακοῦται νηδύος· οὐχ ὡς μὴ οἴου τε τοῦ Δημιουργοῦ τῶν ὅλων τὴν ἀμυδράν ἐκείνην ἐν τῇ μήτρα καταβληθείσαν ἀφορμὴν ἢ καὶ χωρὶς ἐκείνης, ὡς πάντα ἐκ μηδενὸς ὑποκειμένου παρήγαγε, τελείους ἡμᾶς αὖθις καὶ ἀπηρτισμένους πλάττειν, κατὰ τὸν ᾿Αδάμ, καὶ τούτου χάριν δεῖσθαι τῆς παρ ολκῆς τοῦ ἐνναμηνιαίου χρόνου ἐπὶ τῶν ἐμβρύων· ἀλλ᾿ ὥσπερ δέῤῥιν τινὰ ἢ ὑμένα τῇ κατὰ μέρος δια μορφώσει τοῦ ἐγκειμένου διογκοῦσθαι τὴν γαστέρα, καὶ διατείνεσθαι τῷ ἐνσκαίροντι. Οὐ γὰρ ἐχώρουν τῆς θηλείας τὰ ὄργανα απηρτισμένον τὸν παῖδα, άθρόως αὐτοῖς ἐντεθεῖναι· εἰκότως τοῦτο δρώντων καὶ τῶν ἐν βραχυτάτῳ καὶ αὐχμηρῷ θυλάκῳ κατα βάλλεσθαί τε πλείω πειρωμένων τῇ μαλαγῇ καὶ δια τάσει καρτερὸν καὶ τοῦ πλείονος χωροῦν αὐτὸν ἀπειρ γασμένων. Καθώς οὖν δοκεῖ μοι, ὅσα ἐστώδη και νευρώδη ἐκ τῆς τοῦ ἄῤῥενος ἀποκρίσεως στεροῦσθαι, ὅσα δὲ αἱμώδη καὶ σαρκώδη ἐκ τῆς θηλυκῆς ἀντιδό σεως συμπήγνυσθαι. Καὶ αὖθις τούτῳ ἐπακολουθείν τὸ θεῖον ῥῆμα καὶ δράμα, Αὐξάνεσθε καὶ πληθύν νεσθε καὶ πληρώσατε τὴν γῆν, φησὶ τοῖς προγό νοις ἡμῶν ὁ Θεὸς, ἅμα φάσκων αὐτὸς καὶ ποιῶν ἡμᾶς αὐξάνεσθαι μὲν εἰς τὸ παρ' αὐτοῦ ὡρισμένον τοῦ σώματος μέγεθος, πληθύνεσθαι δὲ τοῖς ἐκγόνους, καὶ πληροῦσθαι τὴν γῆν. Ἐξ αὐτῶν δὲ τούτων τῶν πρωτοπλάστων παιδευόμεθα, τὰ ἐξ ἑκάστου αὐτῶν εἰς την τεχνογονίαν συνερχόμενα, ἐκ μὲν τοῦ Ἀδὰμ τοῦ ὀστέου τῆς πλευρᾶς ἀφαιρεθέντος, εἰς δὲ γυναίκα τούτου δημιουργηθέντος ὑπὸ τῆς θείας χειρός, ὁμοῦ τὴν συνάφειαν καὶ ἔνωσιν τῆς φύσεως δηλούσης, καὶ τὰ ἐς ἑκάστου τὴν παιδοποιίαν συμβαίνοντα. Ἐκ δὲ τούτων νοείσθω ἐνυπάρχειν ἡμῖν τῶν στοι χειωδῶς..... θεωρουμένων την μοίραν τοῦ θερμού καὶ τοῦ ψύχοντος, καὶ τῆς ἑτέρας συζυγίας, τῆς κατὰ τὸ ὑγρόν τε καὶ ξηρὸν νοουμένης. Η γὰρ γῆ ἐξ ἧς ἡμᾶς ὁ Δημιουργός παρήγαγε, τῷ παντὶ κε κρασθαί μοι δοκεῖ, ξηρὰ μὲν αὐτὴ προσαγορευομένη, τῇ δὲ ὑγρᾷ ἐπινηχομένη· τὸ δὲ πῦρ ἐν πέτραις καὶ σιδήρῳ καὶ ξύλῳ ἐγκεκρυμμένον, τὸν δὲ ἀέρα διὰ παντὸς διήκοντα αὐτῆς, καὶ συνθάλποντα. Διατυπώ θέντος δὲ ἐν τῇ νηδύϊ τοῦ βρέφους, καὶ πρὸς τελείαν διάρθρωσιν τῆς ἀσήμου καὶ ἀνύδρου ὕλης διαγλυ φείσης, τρέφεται λοιπὸν καὶ αύξεται τῶν μελῶν ἕκαστον τῇ ποιότητι τῶν ἐπεισκρινομένων τῇ γαστρὶ τῆς φερούσης· οἱονεὶ κατὰ τὴν γεωργίαν πέφυκε γίνεσθαι ἐκ νεφῶν ἐπομβρίας, ἢ ἐχετῶν ἐπιβάτης διατ βρεχούσης τὸ ὑποκείμενον. Κῆπος δέ τις υποκείσθαι τῷ λόγῳ μυρίας φυτῶν ἰδέας ἐν ἑαυτῷ τρέφων ἀλλο όπτους καὶ ἑτεροσχήμους κατὰ τὸν αὐτὸν ἕνα χορών ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ πιαίνουσα ταῦτα μία τις υπάρχει τοῦ ὕδατος φύσις, ἡ δὲ τῶν τρεφομένων ἰδιότης εἰς διαφόρους τὸ ὑγρὸν μετέβαλε ποιότητας. Τὸ γὰρ αὐτ τὸ πικραίνεται μὲν ἐν τῇ ἀψίνθῳ, εἰς φθοροποιὸν δὲ χυμὸν ἐν τῷ κωνείῳ μεθίσταται, καὶ ἕτερον ἑτέρῳ γίνεται τὸ ἐν, ἐν κρόκῳ, ἐν βαλσάμῳ, ἐν μήκων. Τὸ μὲν γὰρ ἐκθερμαίνεται, τὸ δὲ καταψύχεται, τὸ δὲ μέσην ἔχει ποιότητα. Εν δάφνῃ δὲ καὶ σχοίνῳ καὶ τοῖς ὁμείοις ἀρωματοφόροις πνοή γίνεται, ἐν συχ

DIALOGUS III. δὲ καὶ ἔχνῃ καταγλυκαίνεται, καὶ διὰ τῆς ἀμπέλου εἰς οἶνον καὶ τὸν βότρυν μεθίσταται, ἐν τῷ μήλῳ χυμαίνεται; ἐν τῷ κρίνῳ λευκαίνεται, ἐν τῷ ἴῳ κυα είζεται. Τοιοῦτόν τι καὶ κατὰ τὸν ἔμψυχον τοῦ σώ ματος ἡμῶν κῆπον θαυματουργεῖται ὑπὸ τῆς φύσεως, μᾶλλον δὲ παρὰ τοῦ Δεσπότου τῆς φύσεως, ὀστᾶ, καὶ χόνδροι, φλέβες, ἀρτηρίαι, νεύρα, σύνδεσμοι, σάρκες, δέρμα, πιμελαί, τρίχες, ἀδένες, όνυχες, ὀφθαλμοί, μυκτήρες, ὦτα, καὶ μυρία πρὸς τούτοις ἀπ' ἀλλήλων διιστάμενα· μία δὲ τῆς τροφῆς ἰδέα πάντα καταλλήλως τῇ ἑαυτῶν τρέφεται φύσει· ὡς ἑκάστου τῶν ὑποκειμένων τὴν τροφὴν προσβαλοῦσαν, ὅπερ ἂν ἐπελάσῃ κατ' ἐκεῖνο ἀλλοιοῦσθαι, οἰκείαν καὶ προσφυῇ τῇ τοῦ μέρους ιδιότητι γινομένην. Εἰ γὰρ κατὰ τὸν ὀφθαλμὲν γένοιτο, τῷ ὁρατικῷ μέρει συγκατεκράθη, τὸν ὑμένα ὑπαλείφων τοῦ ὄμματος· καὶ τοῖς ἀκουστικοῖς μέρεσι διενιζάνων συμπεριτορνοῦται τῇ ἀκοῇ, καὶ τὰ χείλη νοτίζων, οἷον δέριά τινα οὐκ ἐξ καταφρυχθῆναι, καὶ γενέσθαι ἐξίτηλα· καὶ ἐν ὀστέῳ πήγνυται, καὶ ἐν μυελῷ ἀπαλύνεται· ἐν τῷ νεύρῳ τονοῦται, καὶ τῇ ἐπιφανείᾳ συνεπιτείνεται, καὶ εἰς ὄνυχα διαβαίνει, καὶ εἰς τριχος γένεσιν λεπτουρ γεῖται τοῖς καταλλήλοις ἀτμοῖς. Καὶ εἰ μὲν διὰ σκου λιῶν ἐξατμίζεται πόρων, οὐλοτέρους καὶ ἑλικτοὺς ἀποτελεῖ τοὺς βόστρυχας· εἰ δὲ δι' εὐθέων. καὶ ἀπαλωτέρων, ἁπλοῦς καὶ νήματος δίκην, διὰ τῶν ἀτμῶν τριχευομένου τοῦ ἐκ τῶν σιτίων διιζάνοντος ὑγροῦ· εἰ δὲ διὰ θερμοτέρων τῆς καρδίας καὶ τοῦ ἤπατος αἱ ἀναθυμιάσεις ἐπὶ τὴν κράνην ἐξατμίζονται, φαλα κροῦν πέφυκε, τοῦ ψυχροῦ ἐπιλείποντος· τοῦ δὲ θερμοῦ ἐπικρατοῦντος, καταφρύττεσθαι καὶ τριχορυεῖν. Αλλ᾿ ὄντως εὔκαιρον ἡμῖν χρῆμα, γλυκύ τε καὶ ἀξιάγαστον καὶ τοῦ παντὸς ἄξιον λόγου, τὸν σφῶν δεσπότην καὶ πρύτανιν γεραίρειν, τῷ θεσπεσίῳ Δαδιδ συμμελῳδεῖν, Ὡς ἐμεγαλύνθη τὰ ἔργα σου, Κύριε πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησας. Τις γὰρ λαλή σει τὰς δυναστείας τοῦ Κυρίου ἢ τίς διηγήσεται; Τις γὰρ ἐφίξεται λόγος παραστῆσαι; Πῶς γὰρ ἐξ ἑτερουσίων καὶ διαφόρων, μίαν τὴν φύσιν ἡμῶν ἐδημιούργησε, καὶ οὐ διαφεύγει θάτερον θατέρου την κοινωνίαν καὶ ἔνωσιν, πρὸ τῶν παρὰ σοῦ ὅρων τῆς ἑκάστου ζωῆς· ἀλλ' ἀφθόνως διικνείται μέχρι περάτων τῷ θνητῷ ἡ ἀθάνατος· καὶ πάλιν μακρὰν χαίρειν ἀφίησι τῇ συνημμένῃ τῷ σώματι, πειθομένη τῆς διαστάσεως τῷ προστάγματι; Τίς δὲ μὴ ἐκπλαγήσεται ἐκ χοὸς ὁρῶν τοσαῦτα μέλη καὶ μέρη του σώματος, διάφορα ὀστᾶ κατάλληλα, στροφαῖς καὶ τόρναις συμ βεβλημένα, ὡς σαρχῶν ὑπερείσματα, καὶ πρὸς πᾶσαν εύκολα κίνησιν, ἅπερ ὡς ὑπὸ μιᾶς γραμμής πάσας ἀποσώζειν τὰς ἀλογίας, μέλη μέλεσιν ἰσόρροπα, δεξιὰ χεὶρ ισομήκης τε λείᾳ, καὶ δάκτυλος δακτύλῳ, καὶ ταρσὸς ταρσῷ, καὶ βάσις βάσει, καὶ τὰ καθ᾽ ἕκαστον. 105$ ferentibus in fragrantiam commutatur, in ficu et pyro dulcescit, per vitem in vinum et botrum mutatur, in pomo rubescit, in lilio albescit, in viola fit cæruleus. Tale quiddam et in animato, corporis horto mirabiliter a natura efficitur, imo vero a naturæ Domino. Ossa sunt hic, cartilagines, venæ, arteriæ, nervi, ligamina, carnes, cutis, arvina, pili, tonsillæ, ungues, oculi, nares, aures, et praeter hæc infinita quædam alia, inter se diversa, cum sit unica nutrimenti species, qua on nia convenienter pro sua natura nutriuntur, ita ut unicuique subjectorum applicata alimenta, in ejus naturam mutentur, ad quod deferuntur, ac propriam partis ejus proprietatem induant. Nam si ad oculum alimonia pervenerit, parti cernenti mista membranam oculi rigat. Et auditus partibus insidens, circumrotatur ad auditum. Et labra humectans, veluti pelliculas quasdam, non sinit ea siccari et exarescere. In osse durescit, in medulla mollescit. In nervo roboratur, in superficie una extenditur, in unguem desinit, in capilli generatione per humores convenientes altenuatur. Ac si quidem per tortuosos meatus fiat evaporatio, crispiores implicatosque crines efficit: si vero per rectos et teneriores, simplices et extentos instar fili, per evaporationes in capillos commutato illo humore, qui ex cibis residet. Si vero per calidiores cordis et jecinoris partes evaporationes in caput exhalaut, calvitium fieri solet, ob frigoris defectum. Superante namque calore, exsiccari constat ac defluere crines. Enimvero res opportuna et suavis, et admiratione digna omnique prædicatione fuerit, nostrum hic nos Dominum et gubernatorem celebrare, ac una cum Davide divino vale canere: Quam magnificata sunt opera tua, Domine! cuncta sapienter fecisti s. Quis enim possit eloqui potentias Domini, aut quis enarrabit 308 Quis assequetur sermo, ut hæc exprimat? Quomodo enim ex iis quæ diversæ substantiæ sunt et inter se differunt, unam naturam nostram condidit; neque refugit alterum ab alterius communione vel unione, ante positos a te unicuique vitæ termninos, sed ad finem usque natura immortalis cum mortali degit; rursusque longum valedicit conjuncta corpori, obediens imperio separationis? Quis vero non obstupescat, ex pulvere facta videns lol membra pare tesque corporis, convenientia inter se ossa, vertebris et juncturarum tornis inter se commissa, quæ veluti carnium adminicula fulcraque sunt, et ad omnem habilia motum, quasique ad unam sita lineam, ut quæcunque parum sunt rationi consentanea, removeant? Sunt item membra cum membris velut in æquilibrio posita: dextera manus pari longitudine cum læva, digitus cum digito, plauta cum planta, pes cum pede, itidemque comparata sunt alia singula. Αλλ' εἰκότως ἐπὶ τὴν κορυφὴν τῆς σφῶν δημιουρ γίας τῷ λόγῳ ἀναδράμωμεν, ἐκεῖθεν ἐπὶ τὰς πρόποδας καὶ τὰ πέδιλα φοιτώντες· μᾶλλον δὲ καὶ ἐξ Psal. cili, 24. "Psal. cv, 2. Sed est operæ pretium ut ad verticem nostræ Creationis oratione recurramus, inde ad pedes et Lalaria devenientes. Quin ab ipsa jam, si fieri queat, Ὁστα κατάλλ. Hæc et quæ sequuntur desumpsisse Caesarium ex Recognit. lib. viii, cap. 29, med dubitat Cotelerius 1. c.

S. CÆSARII GREGORII FRATRIS anima ordiamur. Considera igitur, obsecro, teipsum, et neminis adhibens expositionem, qua de totius universitatis opificio conditorem investiges, in tenietipso, velut in parvo mundo, ineffabilem Dei sapientiam perspicies. Atque ante omnia incorpo reum esse mihi considera Deum, ex tua ipsius incorporea anima, pullo circumnscriptum loco, siquidem neque mens nostra prius habet localem circumscriptionem, sed per corporis conjunctionem in loco est. Eaudem inspectabilem esse fateberis ex eadem imagine ratiocinatione ducta sese non subjicientem carnis oculis, non colore, non forma, ne que alia quadam corporali figura expressan, sed ex ellicacitate sua, eaque sola cognitam. Quapropter ne in Deo quidem eam quæ fit per oculos, considerationem ipsius naturæ quærito, nisi quatenus per obscuram quamdam ulterius progrediare demissionem, et ita quidem ut non fiat hoc extra velamentum aliquod. Neque enim ab ipsis quidem cherubim ratione naturæ cernitur, objectione alaruin obumbrantibus faciem, propterea quod ejus ipsi non sint capaces. Proinde menti et fidei permissa consideratione, Dei contemplator eris, videns tantum, quantum recesseris ab liac crassa vitae ratione, et ad spiritualem accesseris, admiratus ipsius sapientiam: quomodo videlicet animam inserat corpori, usque ad extremitates ejus extendens ipsam, et plurimum inter se dissidentia membra ad unam quasi conspirationem ac societatem ducens. Considera nihi, quodnam ab anima carni insit robur, el quænam a carne ad animam reflectatur affectio mutua. Quoniodo quasi suum efficiat ex incorporea vita corpus, et particeps dolorum ex corpore fiat, ipsa corporis expers. Quomodo hoc læso, illa clanet, quomodo illa feliciter agente, corpus vege tum sit, et pulchrius evadat. Ο preclaram conjunctionem, o admirabilem unioneni, o sapientiam ejus qui univit! Quis enim eloqui queat, quales penus quasique conditoria disciplinarum ea fabricaverit, ne obscurentur vetera per cognitionem eorum quæ præter illa reperiuntur, meve arceantur aliquo septo eorum quæ quotidie audiuntur, quominus exponat hodie quis ante quinquaginta annos auditum sermonem, sed distinctas et inconfusas servari recordationes institutionis, velut in saxo sculptas Quomodo ad carnales residens affectus, propriæ pulchritudinis florem amittat, et vice versa, profectam a vitiositate turpitudinem virtute repurgans, recurrat ad similitudinem creatoris. Iuquit enim ipse in Evangelio: Amen dico vobis, si duo super terram consenserint in idem **; animam indicans et corpus, dominam et famulam; si consenserint in idem: caro quidem serviens, auima autern in virtute progressus facie 8, ne nimia austeritate depressa gravetur et laboribus renuntiet famula: neque vice versa ad vitiosas afectiones et volupta6 Matth. xvus, 19. αὐτῆς ἤδη τῆς ψυχῆς εἰ οἷόν τε, ἀπαρξώμεθα. Θέα μαι τοίνυν σαυτὸν, καὶ οὐδενὸς δεήσει ἐκ τῆς τῶν ὅλων κατασκευῆς τὸν Δημιουργὸν ἐξιχνεύειν, ἀλλ' ἐν σαυτῷ οἱονεὶ ἐν βραχεῖ κόσμῳ τὴν ἄφραστον κατα όψει τοῦ Θεοῦ σοφίαν. Καὶ πρό γε ἁπάντων, ἀσώματόν μοι νόει τὸ Θεῖον ἐκ τῆς αὐτοῦ ἀσωμάτου ψυ χῆς, μηδενὶ περιγραφόμενον τόπῳ· ἐπεὶ οὐδ᾽ ἡμέ τερος νοῦς προηγουμένην ἔχει τὴν ἐν τόπῳ περιγρα φὴν, ἀλλὰ διὰ τῆς τοῦ σώματος συναφείας ἐν τόπῳ γίνεται. Αόρατον ὑπάρχειν ὁμολόγει ἐκ τῆς αὐτῆς εἰκόνος τεκμαιρόμενος, μὴ ὑπείκουσαν σαρκός ὀφθαλμοῖς, οὐ χρώματι, οὐ σχήματι, οὐδ᾽ ἑτέρῳ τινὶ χαρακτῆρι σωματικῷ ἀπεικαζομένην, ἀλλ' ἐκ τῆς ενεργείας καὶ μόνης γνωριζομένην. "Ωστε μηδ' ἐπὶ Θεοῦ ζήτει τὴν δι᾿ ὀφθαλμῶν κατανόησιν αὐτοῦ τῆς φύσεως, πλὴν ἀμυδρᾶς πρόσω χώρει συγκαταβά σεως, καὶ οὕτως οὐκ ἔξω τινὸς παραπετάσματος. Οὐδ᾽ αὐτοῖς γὰρ κατὰ φύσιν ὁρᾶται τοῖς Χερουβίμ τῇ προβολῇ τῶν πτερύγων σκιαζομένων τὴν ὄψιν, διὰ τὸ ἀχώρητον αὐτῆς. Τῇ διανοίᾳ τοίνυν καὶ πίστει ἐπιτρέψας τὴν κατανόησιν, ἔσῃ θεόπτης τοσοῦτον, ὅσον ἀπέβης τῆς ὑλικῆς πολιτείας καὶ ἐπέβης πνευ ματικῆς, θαυμάζων αὐτοῦ τὴν σοφίαν· πῶς τὴν ψυχὴν ἐγκρίνει τῷ σώματι μέχρι περάτων αὐτοῦ διάγων αὐτὴν, καὶ τὰ πλείστων ἀλλήλων δι εστώτα μέλη, προς μίαν σύμπνοιαν καὶ κοινωνίαν ἄγων. Σκόπει δέ μοι τίς ἡ ἀπὸ τῆς ψυχῆς τῇ σαρκὶ ἐνιζάνουσα ρώμη· τίς δ' ἡ ἀπὸ τῆς σαρκὸς τῇ ψυχῇ ἀνακλωμένη συμπάθεια. Πῶς σφετερίζεται ἐκ τῆς ἀσωμάτου ζωῆς τὸ σῶμα, ἀναμάττεται δὲ ἐκ τοῦ σώματος ἀλγηδόνας ἡ ἀσώματος. Πῶς τούτου αἰκιζα μένου ἐκείνη βοᾷ· πῶς ἐκείνης ευδαιμονούσης αυτη σφριγᾷ καὶ ὡραΐζεται. Ὦ τῆς καλῆς συναφείας, ὦ τῆς θαυμαστικῆς ἑνώσεως, ὦ τῆς σοφίας τοῦ ἐνώ σαντος. Τίς γὰρ οἷός τε φῆσαι ποια ταμιεῖα ἤτοι ἀπο θήκας τῶν μαθημάτων αὕτη ἐτεκτήνατο, ώστε μὴ ἐπισκοτεῖσθαι τὰ πάλαι τῇ γνώσει τῶν ἐπεισάκτων, μηδ' είργεσθαί τινι διαφράγματι τῶν ἑκάστης ἡμέ ρας ἀκουομένων, σήμερον ἀπαγγείλαι τὸν πρὸ πεντή κοντα χρόνων ἀκουσθέντα λόγον· ἀλλ᾽ εὐκρινείς καὶ ἀσυγχύτους σώζειν τὰς μνήμας τῆς παιδεύσεως, οἷονεὶ ἐν πέτρα κεχαραγμένας. Πῶς δὲ πρὸς τὰ παρ κικὰ ὑπολισθαίνουσα πάθη τὸ οἰκεῖον ἀπανθίζεται κάλλος· πάλιν δὲ τὸ ἀπὸ κακίας αίσχος ἀρετὴ καθαιρομένη, πρὸς τὴν ὁμοίωσιν ἀνατρέχει τοῦ κτί σαντος. Αὐτὸς γὰρ ἐν Εὐαγγελίοις φησίν· Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ἐὰν δύο ἐπὶ τῆς γῆς συμφωνήσωσιν ἐπὶ τὸ αὐτὸ (τὴν ψυχὴν ἐμφαίνων καὶ τὸ σῶμα, την κυρίαν καὶ τὴν οἰκέτιν), ἐὰν συμφωνήσωσιν ἐπὶ τὸ αὐτὸ, ἡ μὲν σὰρξ δουλεύουσα, ἡ δὲ ψυχὴ ἐν ἀρε τῇ προβαίνουσα· ὅπως μὴ τῇ ὑπερβαλλούσῃ σκλη ρουχίᾳ καταπονεῖσθαι καὶ ἀπολέγεσθαι τους πόνους τὴν οἰκέτιν· μήτ' αὖ πάλιν ὑπὸ ταύτης πρὸς πάθη καὶ φιληδονίαν τὴν κυρίαν καταφέρεσθαι· ἀλλὰ συμ φώνως τῷ ἴσῳ τῆς ἀρετῆς κανόνι συμπαραθέειν ἀλλήλοις, καὶ συμπαρέπεσθαι. Ἐὰν γὰρ συμφωνήσωσι Καὶ τὰ πλείστων. Libenter rescripserim πλείστον. Επιτ. !

DIALOGUS III. τὰ δύο ταῦτα, ή τε ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα, περὶ παντὸς οὗ ἐὰν αιτήσωνται, γενήσεται αὐτοῖς, φησὶν ὁ Κύριος. Εἰ μὲν παρ' αὐτοῦ αἰτοῦμεν, δηλονότι ἀγαθά, γενήσεται. Εἰ δὲ τῷ διαβόλῳ δι' ἀμελεστέ ρου καὶ ἐμπαθούς βίου προσχωρήσωμεν, ὅπερ μοι δοκεῖ αἴτησιν ὑπάρχειν τὸ ὑπόφορον αὐτῷ γίνεσθαι, σχολιὰ πάντως ἀποβήσεται ἡμῖν καὶ χαλεπὰ τὰ ἐπιτηδεύματα. tem per hanc dejiciatur domina, sed ut cum consensu pari virtutis regula inter sese currant una, seque comitentur. Nam si consenserint ista duo, nempe anina et corpus, de quocunque rogaverint, continget eis, inquit Dominus, siquidem ab ipso petierimus, bona videlicet, contingent. Si vero per negligentiorem et pravis affectibus obnoxiam vitam ad diabolum recesserimus: id quod mihi videtur esse petitio qua quis ei tributarius fiat: omnino perplexum habebunt et difficilem exitum instituta lostra. Αψώμεθα τοίνυν, εἰ δοκεῖ, καὶ τῆς τοῦ σώματος κατασκευῆς καὶ διαρθρώσεως, θαυμάζοντες τὸν σου φὸν τοῦ παντὸς ἀρχιτέκτονα Θεόν· πῶς ἀρμόδιον αὐτῶν καταγώγιον τῇ λογικῇ ὁ ἀριστοτέχνης ἐδεί ματο, καὶ μόνον τῶν ὑπ' οὐρανὸν ζώων, ὄρθιον τὸν ἄνθρωπον παρήγαγεν, ἐξ αὐτοῦ παιδεύων τοῦ σχήματος, ἐκ τῆς ἄνω συγγενείας ἔχειν ἡμᾶς τὴν ζωήν. Τὰ γὰρ ἄλογα πάντα κάτω πρὸς τὴν γαστέρα νέο νευκε· βροτοῖς δὲ μόνοις αὐτοφυής καὶ ἔτοιμος πρὸς οὐρανὸν ἀνάβλεψις, ὥστε μή υπάρχειν φιλήδονον μηδὲ κάτω νεύειν τοῖς πάθεσιν, ἀλλὰ διανεστῶτα ὑπάρχειν καὶ πρὸς τὰ ἄνω βλέπειν, ἔχειν τὴν κίνησιν. Ἔπειτα τὴν κεφαλὴν οἱονεὶ ἐπὶ γεωλόφου τοῦ σώματος θέμενος, ἐν αὐτῇ τὰς τιμίας τῶν αἰσθήσεων καθιδρύσατο. Τὸν μὲν ἐγκέφαλον μηδὲ κύλικα πλη ρῶσαι κενωθέντα οἴονται· σοφίαν δὲ Δημιουργοῦ πεπιστευμένου καὶ σύνεσιν τοῦ Θεοῦ βουλῇ καὶ συνέσει τεκτηναμένου τὰ σύμπαντα. Οτι δὲ καὶ μέγιστόν τι πρὸς τὸ ζῆν ὁ ἐγκέφαλος, ἐναργῶς τὸ ἐξ ἐναντίας συμβαῖνον δηλοῖ· εἰ γὰρ τρῶσιν ἡ ῥῆξιν ὁ περιέχων αὐτὸν ὑμὴν ὑποσταίη, αὖθις έπεται παρὰ πόδας τῇ τρώσει ὁ θάνατος, οὐδὲ πρὸς τὸ ἀκαρὲς τῆς φύσεως ἀντεχούσης τῷ πάθει· ὥσπερ ἐν ταῖς ὑπ' ἄντροις οἰκοδομαῖς, ἢ ἐν τοῖς τῶν λουτρῶν ὀρόφοις, ὁ τὸ πᾶν τῆς οἰκοδομῆς συνέχων εἰς ὑπάρχει κορυφαῖος λίθος, ἐγκεκροτημένος τῷ θόλῳ, ἂν σφήνα οἱ οἶκοδόμοι προσαγορεύουσιν· οὗ δὴ διαῤῥαγέντες ἢ ἀποκρουσθέντος αὖθις συγκατεσείσθη τὸ ὅλον. Κάμνουσι τῶν φωστήρων οἱ μέγιστοι Ηλιος καὶ Σελήνη, τὰ ὑπερουράνια ἐν τῷ ἡμερονυκτίῳ παραθέοντες. Ο νοῦς δ' ὁ ἡμέτερος ἐν ἀτόμῳ, ἐν ριπῇ ὀφθαλμοῦ, ἅμα τῆς κάτω κτίσεως καὶ τὰ ὑπερκόσμια περιπο λεῖ, δρόμον αὐτὰ περιθέων ἀκάματον, ὡς ἄδηλος ἀδήλως άδηλα περιαθρών. Βραχεῖς τε καὶ ἀδρανείς δοκοῦσιν οἱ βόστρυχοι, ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ πρὸς εὐκο σμίαν τῇ δέρξει τῆς κράνης ἐμπεφύκασιν, ἀποσοβοῦντες αύραις τῶν ζώων τὰ λεπτότερα τοῖς φαλακροῖς ὄντα πολέμια, ἀεὶ τὰς χεῖρας αὐτῶν ἐπισοβίαν κινοῦντες. 'Αλλὰ καὶ πρὸς χειμῶνος κρυμόν, καὶ ἡλίου φλογμόν, αἱ τρίχες ἀντέχουσιν, οἱονεὶ ἄλσος Η δρυμὸς τὸ ὑποκείμενον σκιάζουσαι, καὶ τὴν ἐπομ βρίαν δεχόμεναι. Οφθαλμοὶ τὴν ὑψηλοτάτην σκοπιάν ἔλαχον, καὶ δύο μόνοι τυγχάνοντες, πᾶσαν ὁρῶσι τὴν διακόσμησιν, ὥστε μηδὲν αὐτοὺς ἐπισκοτεῖν τῶν σωματικών νόμων· ἀλλὰ βραχείᾳ προβολῇ τῶν ἀφρύων υποκαθήμενοι, ἐκ τῆς ἄνωθεν ἐξοχῆς πρὸς τὸ εὐθὲς ἀποτείνονται, καὶ οἷον ἀκίσιν ἡ ῥαφίσιν ταῖς ἀκάνθαις τὰ λεπτὰ τῶν ζώων ἀποσείονται, καὶ τῇ συνεχεῖ τῶν βλεφάρων κινήσει τὰς κέρας συντη Proinde attingamus, si ita videtur, etiam corporis opificium et articulatam commissuram, admirantes sapientem architectum universi Deuni, quo pacto conveniens et aptum hospitium animæ ratio. nali optimus artifex ædificaverit, et solum inter ea quæ cœlo subjecta sunt animalia, erectum hominem produxerit, per ipsaın docens formam, ex cognatione superna nos vitam habere. Nam expertia rationis omnia deorsum ventrem versus se inclinant, hominibus autem solis a natura data et expedita contigit ad cœlum suspectio, ne sit voluptati deditus, neque deorsum per vitia vergat, sed ut erectus sit et ad superna spectanda moveatur. Deinde caput velut in colle corporis ponens, in eo pretiosas sensuum sedes collocavit. Cerebrum ne quidem implere calicem vacuum posse plerique putant, cui tamen sapientia et prudentia opificis est credita Dei, qui consilio et prudentia fabricavit universa. Quod autem maximum quiddam ad vitam emolumentumi afferat cerebrum, evidenter si quid adversum acci. dal, ostendit. Nam si vulnere vel ruptura continens ipsum membrana lædatur, mox e vulnere sequitur præsens mors, ne quidem ad momentum temporis dolori resistente natura: quemadmodum in subterraneis structuris, aut in balneorum tectis, qui totum continet ædificii, unus est summus lapis, infixus ipsi tholo, quem cuneum opifices adium appellant, quo perfracto vel revulso, illico concussum est totum. Laborant maxima luminaria sol et luna, cœlestes plagas intra diem et noctem percurrentia. Mens autem nostra in puncto, in momento oculi una cum inferis creatis ambit et ultramundana, cursu in ipsis indefesso discurrens, velutique lateus latenter latentia circumspectans. Parvi et imbecilles videntur pili, verum et ipsi ad venustatem cuti capitis innati sunt, arcentes lenioribus ventis animalia munitiora calvis infesta, qui propterea semper manus suas ad arcendum ea movent. Quin etiam hiemis frigori et solis ardori pili resistunt, veluti nemus quoddam vel densa silva partem subjectam obumbrantes, et imbrem excipientes. Oculi excelsissimam speculam sortiti sunt, cumque duo tantum sint, nihilominus omnem cernunt mundi hujus ornatum, ita ut ipsis nihil rerum corporearum officiat, sed sub parvo superciliorum propugnaculo constituti, ex eminentia superiore directo extenduntur, et velut acubus aut subulis, nempe spinis minuta animalia excutiunt, et continuo palpebrarum motu pupillas conservant, ardorem solis quasi ventilatione qua-

S. CÆSARII GREGORII FRATRIS dam mitigantes. Eadem cum sint tanquam a calentibus usurpata oculorum velamina deflectunt intemperantiæ lasciviæque mortem, de qua Jeremias inter divinos vates multa pericula perpessus contestans, ait: Ascendit per fenesiras mors ". Nun enin modo corpus intactum, sed et oculorum radii servandi sunt incorrupti, neque ipsis ullo modo permittendum, ut impudenter irruant, et in alienæ pulchritudinis formas involent, ne ab aspectu ad ipsum actum ruamus. Nam secundum Domini sermonen, Qui inspexerit mulierem ad concupiscendum eam, jam adulterium cum ipsa commisit in corde suo. Quapropter virgines esse debent oculorum pupulæ, quæ idem cum virginibus nominis ornamentum sortitæ sunt. Sæpenumero enim quæ intra palpebras virgo erat pupilla, per ipsarum diductionem vagumque motum suum nutus et cogitatio scortationis facta est. Exiguum quiddam inter omnia membra nostra est auris. Sed et istas exornal vicinum cymbalum, eisque solis inter creata cætera Dei mysteria cre. duntur. Estque auris tota in rotundum sinuoseque tornata, ne citius ingrediatur sermo, sed spatio longioris temporis imminutus, per ipsam excavationem probibeat quominus ad imum materia mendacii penetret, sed una cum maledicentiæ stercoribus in partibus remaneat; nam virtutis quidem est in eo qui loquitur, non dicere falsa: in eo qui audit, probare quomodo quælibet dicta videantur, num quid affectus vel amici vel repugnantis admistum sit. Nam alter quidem non cernit acutum, alter auten prorsus non videt. Quod si alterutro horum defectuum ratio corrupta est, judicio mentis quod in nobis est puniri et a pravitate repurgari debet per veritatem, quæ tortoris oficio fungatur. Hoc enim docens de divino et fortissimo athleta Jobo historia inquit: Mens quidem et auris verba dijudicat; gultur autem escas gustal 43. Cum hoc autem consentiens divinorum ille carminum auctor Davides inquit: Eum qui clanculum mentiebatur de proximo suo, persequebar. Ipse autem universitatis hujusce Deus, servorum obsignaus verba, in Evangelio inquit: Estote nummularii probi, dijudicantes a bono quod adulterinum est. Non ut instar nummulariorum sonum explorando excipiamus, sed ut ponderantes pronuntiata illorum qui colloquantur, et eventus factorum, ad justam potius propendeamus trutinam. Aurium enim et linguarum magnum quoddam periculum est: cum exiguum sit membrum lingua, mendacii et veritatis, vel potius salutis et perditionis est oficina, Lingua mea calamus scribæ velociter scribentis $5, et: Lingua mea loquetur justitiam, inquit divinorum auctor carminum '; et idem rursus: Linguis suis dolose agebant *; et: Lingua eorum sicut ser- *1 Jer. ix, 24. * Matth. v, 28. "Job x11, 11. • Psal. xit, 3. Γίνεσθε τραπεζ. De hoc celebri dicto, nuspiam in sacris Litteris exstante, plura vide sis apud Coteleriun ad Constit. Αpest. lib. II, cap. 36, ροῦσι, τὸν φλογμὸν τοῦ ἡλίου διαῤῥιπιζόμενοι. Τα δ αὐτὰ οἷον θερῶσιν καταπετάσματα αὐτῶν ὑπάρχοντα, ἐκκλίνουσιν τὸν τῆς ἀκολασίας θάνατον· δν Ἱερεμίας ὁ τῶν προφητῶν πολυκίνδυνος μαρτυρόμενος, φησὶν, Ανέβη θάνατος διὰ τῶν θυρίδων. Οὐ μόνον γὰρ τὸ σῶμα ἀνέπαφον, ἀλλὰ καὶ τὰς βολὰς τῶν ὀφθαλμῶν δεῖ παρθενεύειν καὶ μηδαμῶς ἐπιτρέπειν αὐταῖς ἀναιδῶς ἐφορμῖν καὶ περίπτασθαι τοῖς ἀλ λοτρίοις κάλλεσιν, ἵνα μὴ ἀπὸ τῆς θέας, ἐπὶ τὴν πρᾶξιν ὁρμήσωμεν. Κατὰ γὰρ τὴν θεηγορίαν. Ὁ έμβλέψας γυναικὶ πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτὴν, ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ. Παρθε νεύειν οὖν χρὴ τὰς κόρας τῶν ὀφθαλμῶν, ἐσωνυμίας τῶν παρθένων τετιμημένας. Πολλάκις γὰρ ἡ ἐμπαρ θενεύουσα τοῖς βλεφάροις κόρη, τῇ διαστολῇ αὐτῶν καὶ ἑαυτῆς περιστροφῇ, νεῦμα καὶ νόημα πορνείας τὸ ἄντικρυς ἐγένετο. Κολοβὸν ἐκ πάντων ἡμῶν τῶν μελῶν τὸ οἷς κε χάλκευται, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ διακοσμεί τὸ περικείμενον κύμβαλον, καὶ μόνον τῆς δημιουργίας θαῤῥεῖται το Θεοῦ μυστήρια, ελικοειδῶς ἐκτορνευθεν δι᾿ δάση, ὥστε μὴ θᾶττον εἰσδύνειν τὸν λόγον, ἀλλ' ἐν πλείον: χρόνῳ ἐλαττουμένου τῇ τορείᾳ ἐπὶ τὸ βάθος τὴν ὕλην τοῦ ψεύδους, ἅμα τῶν τῆς κατηγορίας σκυβάλων προσκαταλείψαι ταῖς ὄχθαις. Ἀρετῆς γὰρ τοῦ μὲν φράζοντος μὴ ψευδηγορεῖν, τοῦ δὲ ἀκούοντος δοκι μάζειν τὰ φάσματα, εἰ μηδὲν προσπαθείας πάθος ἐγκέκραται. Ἡ μὲν γὰρ οὐκ ὀξυωπεῖ, ἡ δὲ όλως οὐχ ὁρᾷ· εἰ δ' ὁποτέρας λώδῃ ὁ λόγος διέφθαρται, τῷ ἐν ἡμῖν κριτηρίῳ τῆς διανοίας τιμωρεῖν αὐτὸν καὶ ἀποξέειν τῆς κακίας, οἱονεὶ δημίῳ τῇ ἀληθείᾳ. Τοῦτο γὰρ παιδεύουσα ἡ κατὰ τὸν θεσπέσιον καὶ ἀνδρειότατον ἀγωνιστὴν Ἰὼβ ἱστορία φησίν· Νοῦς μὲν καὶ οὖς ῥήματα διακρίνει, λάρυγξ δὲ σῖτα γεύεται. Συμφώνως δὲ τούτῳ Δαβίδ, ὁ τῶν θείων μελωδός, φησί· Τὸν καταλαλοῦντα λάθρα του πλη σίον αὐτοῦ, τοῦτον ἐξεδίωκον. Ὁ δὲ τῶν ὅλων Θεὸς τῶν οἰκετῶν ἐπισφραγίζων τὰ ῥήματα, ἐν Εὐαγγελίοις φησί, Γίνεσθε τραπεζῖται δόκιμοι, διακρίνοντες ἐκ τοῦ δοκίμου τὸ κίβδηλον. Οὐχ ἵνα δίκην τῶν πολυδιστῶν κομπήσαντες τὸν ἦχον δεξώμεθα, ἀλλ᾽ ἵνα σταθμίζοντες τὰς ἀποφά σεις τῶν προσδιαλεγομένων, καὶ τὰς ἐκβάσεις τῶν πραττομένων, ἐπὶ τὴν δικαίαν μᾶλλον δέψωμεν πλάστιγγα. Πτῶν γὰρ καὶ γλωττῶν πολὺς τις 6 κίνδυνος, βραχὺ ὑπάρχουσα μέλος, ψεύδους καὶ ἀληθείας, ἢ μᾶλλον σωτηρίας καὶ ἀπωλείας τυγχά νουσα ἐργαστήριον. Η γλώσσα μου κάλαμος γραμματέως ὀξυγράφου, καὶ, Ἡ γλῶσσα μου λαλήσει δικαιοσύνην, φησὶν ὁ τῶν θείων μελωδός. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς, ταῖς γλώσσαις αὐτῶν ἐδοκεῖ σαν, καὶ ἡ γλῶσσα αὐτῶν ὡσεὶ ὄψεως, ἱὸς ἀσπί δων ὑπὸ τὰ χείλη αὐτῶν. Συμφώνως δὲ τῷ πατρὶ ὁ τῶν θείων σοφός Σολομών φησι, Ζωὴ γὰρ καὶ * Psal. c, 5. 6 Psal. χειν, 2. us Psal. Assiν. 51. qui et illud inter alia multa observat, bunc Cæsaril locum ex Palladii De vita Chrysostomi cap. I, scriptoris Cæsario recentioris, fuisse eflictumi. Digited by Google

DIALOGUS III. θάνατος ἐν χειρὶ γλώσσης· ὡσανεὶ ἀντὶ χειρὸς τὸν λόγον, ἀντὶ φασγάνου τὸν δόλον, φονέα παριστῶν, καὶ ἐν μιᾷ μερίδι τὸν ἀνδροφόνον καὶ τὸν δόλιον, τὸ Θεῖον εψηφίσατο, καθώς φησι διὰ τοῦ μεγάλου Δα - Οιδ. "Ανδρα αἱμάτων καὶ δόλιον βδελύσσεται Κύριος. Ὁ δὲ Θεῷ βδελυκτὸς πάντως καὶ τιμωρητός ὡς ὁ παραῤῥιφεὶς σίδηρος ὑπὸ τοῦ τοῦ δαπανώμενος, καὶ ξύλον ἢ ἐσθῆς ῥυπαρὰ τυγχάνοντα καὶ βδελυκτὰ τῷ δεσπότῃ ὑπὸ τοῦ ἐγκειμένου αίσχους καταφθεί ρεται· ἡ ὥσπερ οἶκος τῇ ἐγκαταλείψει τοῦ ἐνοικοῦν τος ἐρημούμενος κατὰ μέρος φθείρεται· παραπλησίως μοι δοκεῖ καὶ βροτός Θεῷ βδελυκτὸς τῇ θείᾳ ἀποστροφῇ ὑπὸ τῶν ἐγκεκραμένων αὐτῷ κακῶν κακούμενος τιμωρεῖσθαι, τῆς ἀποφάσεως, τῆς, Απέλθετε ἀπ' ἐμοῦ, οἱ κατηραμένοι, εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον, καταλλήλως τῶν ἡμαρτημένων εμπε σούσης τοῖς ἀκουσομένοις. Τότε τοὺς μὲν οἱονεὶ ἄν θραξ ἐν ἀχύροις ἐμπεσὼν διασμήχει καὶ διαφλέγει αιωνίως, μήτε φθείρουσα, μήτε φθειρομένη διὰ τὸ ἀφθάρτους ἡμᾶς ἐκ τάφων ἀνίστασθαι· τοὺς μὲν διο καίους ἐν ἀδείᾳ καὶ ἀναπαύσει, καὶ πάσῃ ἐξουσία μένειν ἀφθάρτους διαιωνίζοντας, τοὺς δὲ ἁμαρτήσαντας αιωνίως τιμωρουμένους, μὴ φθείρεσθαι, ἀλλὰ περιεῖναι ἐν τοῖς ἀφωρισμένοις τόποις, ἀσχάλλοντας, ἀμηχανοῦντας, ἀδημονοῦντας, ἀλγοῦντας, ολοφυρο μένους, τρυχομένους, κωκύοντας, δακνομένους, τελο λομένους, ἀλαλάζοντας, ἀραττομένους, μηδὲν λοι πὸν δυναμένους, τὴν νῦν καιρὸν τῆς μετανοίας παρ ωσαμένους, τοῖς δεομένοις τὰ ἑαυτῶν, ἑαυτοῖς δὲ τὰ τοῦ Θεοῦ σπλάγχνα ἀποκλείσαντας. ᾿Ανίλεως γὰρ ἡ κρίσις τῷ μὴ ποιήσαντι ἔλεος, φησὶν ἡ θεία φωνή· τοῖς δὲ καὶ σκότος ἐν ἑξωτέροις ἐλαύνων το τοῖς ἡ τοῦ κριτοῦ ἀπόφασις γίνεται, τοὺς αἰτίους μαστιγοῦσα καὶ ἐξελαύνουσα· ὡς ἡ κατ' Αίγυπτον Ιστορία παιδεύει· μιᾶς μὲν γινομένης τῆς θείας ἀποφάσεως, καταλλήλως δὲ τῇ προαιρέσει τῶν ἀκουόντων ἀρμοττομένης· Αἰγυπτίους μὲν ἐν τῷ Φαραὼ τιμωρούσα, Ἰσραηλίτας δὲ τῷ Μωσεί διασώζουσα. Τοῖς μὲν γὰρ φοινίξας τὸν Νεῖλον αἷμα ἀπὸ έδειξε προς τιμωρίαν δίψους, τοῖς δὲ ὕδωρ ἄῖκτον φύσιν ἐφύλαξε, τοῖς μὲν τὸ ἡμερινόν φάος εἰς σκό τος ψηλαφητόν μετέστησε, τοῖς δὲ ἐπὶ τοῖς ὅροις τὸ φως διεφύλαξε τοῖς μὲν τὸ Ερυθραίον πέλαγος πρὸς διάβασιν διεχέρσωσε, τοῖς δὲ αὐτὸ ἐπισυνάψασα, οἴχεσθαι ὑποβρυχίους φθαρέντας κατέλιπε. Παραπλησίως καὶ ἐπὶ τῆς Βαβυλωνίων καμίνου, μιᾶς ἐνερ γούσης ἀποφάσεως, οἱ μὲν τρεῖς Εβραίοι παῖδες οἱονεὶ ἐν μέσῃ δρόσῳ τῇ φλογί διέσκαιρον ὑμνοῦντες, οἱ δὲ τῇ ὑποβολῇ τῆς ὕλης υποτρέφοντες καὶ ἐπὶ τεσ σαράκοντα ἐννέα πήχεις κορυφοῦντες τὴν φλόγα, ὑπ' αὐτῆς θάττον μέχρι κόνεως κατεφλέχθησαν. Ομοίως δὲ καὶ τὴν χέρσον ἴσμεν τῷ θείῳ πειθομένην προστάγματι, διασχοῦσαν τὸν Δαθαν καὶ ᾿Αβειρών πρὸς τιμωρίαν ἐνυποδέξασθαι, τοὺς δ' αναιτίους φέρειν κατὰ φύσιν ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ, ἐν τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ καὶ ὥρα. Οὕτω δὲ καὶ τὸν δύστηνον Κάϊν, ταῖς ἀκοαῖς ἐμπεσοῦσα ἡ θεία ἀπόφασις, τιμωρεῖται λέγουσα, · pentis, venenum aspidum sub labiis eorum s. Ahe sentitur et patri divinarum rerum peritus Salomon his verbis: Vita enim et mors in manu lingua 4: quasi pro manu sermonem, pro gladio dolum, homie cidam in medium producat Deus, in eodem loco ac numero homicidam et dolosum ponit, quemadmodum et magni Davidis ore dixit: Virum sanguinum et dolosum abominabitur Dominus ". Quem vero censet abominandum Deus, is plane supplicio multane dus est. Quemadmodum et ferrum abjectum, a rubigine exesum, et lignum aut vestis quæ abominanda sunt domino suo, a sordibus quibus scatent, absumuntur; aut, quemadmodum domus, quod inquilino sit destituta particulatim destruitur. Pari ratione mihi videtur et mortalis, qui abominationi est Deo ex aversione divina malis oppressus quibus inquinatus est puniri, cum in eos sententia lata fuerit illa qui audient: Discedite a me, maledicti, in ignem æternum³, qui pro meritis eorum quæ admiserint peccatorum plectentur. Tum vero alios quidem tanquam in paleas incidens carbo perpurgat et exurit in perpetuum, neque corrumpens, neque corrupta. propterea quod ex sepulcris nos incorruptibiles ex - surgemus. Justi autem in securitate ac requie, omni libertate donati permanent in perpetuum immortales. Qui vero se peccatis obstrinxerunt, dum suρliciis pûniuntur æternis, nec corrumpuntur nec in - tereunt, sed in designatis locis super sortes permanent, mcerentes, in angustias redacti, tristes, dolentes, lamentantes, excruciati, lugentes, aflicti, ululantes, vexati, nihil deinceps agere valentes qui præsens pœnitentiæ tempus rejecerunt, qui pauperibus facultates suas, sibi vero divine misericordiæ viscera occluserunt. Judicium enim sine misericordia illi, qui non fecerit misericordiam, inquit divina vox: alios autem et tenebrae in exterioribus vexant locis, ex sententia quæ reos fagellat et exagitat, prout historia de Ægyptiis nos edocet, dum una quidem fertur a Deo sententia, sed ad propositum tamen ac meritum eorum qui audiunt accommodatur. Nam Ægyptios quidem in Pharaone castigat, Israelitas autem Moysi conservat incolumes, siquidem illis Nilum rubro colore perfusum in sanguinem vertit, ut siti punis rentur, his vero integram aquæ naturam illibatamque servavit; illis quidem lucem divinam in tenebras mutavit palpabiles, his vero intra limites suos lucem conservavit; illis Erythræum mare ut transiri posset, in continemtem convertit, his vero rursus coalescens illud objecit, ut in illud ingressi Auctibus immersi perierint. Pari ratione in fornace quoque Babylonica "cum una sententia operaretur, tres quidem Hebræi pueri tanquam in medio rore in flamma tripudiabant, et hymnos canebant; at qui eam materia injecta fovebant, et ad altitudinem quadraginta novem cubitorum evehebant, confestim ab ipsa combusti atque in cineres sunt οι Matth. xv, 41. es Jac. 1, 13. Exod. 48 Psal. exxxIX, 4. "Prov. xv, 21. " Psal. v, 7. σε Dam. 111, 20.

Στένων καὶ τρέμων ἔσῃ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ αὐτός ἡ πεῖρα τῷ λόγῳ ἐπηκολούθησε, τιμωρούσα μεν κά νῳ ἀστάτῳ καὶ στεναγμῷ θρηνώδει ἐκ καρδίας τε! ὀνύχων, ἀνασπῶσα τὸν πρῶτον ἐν κόσμῳ φονές ἀδελφοκτόνον Καῖν, οὐκ ἀναιροῦτα δὲ τοῦτον θανείν ἱμειρόμενον, καὶ βοῶντα, Εσται πως ὁ εὐρίστων με ἀποκτενεί με· πρὸς ἐν τὸ θεῖον ἀποφαίνεται Οὐχ οὕτως σημεῖον γαρ εθέμην ἐπὶ σοὶ, τοῦ μὴ ἀνελεῖν σε πάντα τὸν εὐρίσκοντα. redacti. Eodem pacto scimus terram divino parentem mandato diductam et hiantem Dathan et Abiron in pœnam absorptos excepisse "; cæteros autem innoxios more solito eodem loco, eadem die atque eadem hora sustentasse. Sic et miserum Cain sententia divina in ejus insidens aures punivit dicens: Gemens et tremens eris super terram **, et statim res ipsa verba secuta est, eumque instabili tremore ac lugubri gemitu ex intimo corde atque unguibus ducto primum homicidam in mundo fratrisque percussorem punivit, nec tamen e medio sustulit, quamvis mori percuperet, et exclamaret: Et erit, omnis qui invenerit me, occidet mɛ. Cui respondens pronuntiavit Deus: Non sic: etenim signum posui super te, ne occidat te omnis qui se invenerit. Timeamus igitur vindicem illum ignem tormentorum, et vermem, et tenebras, quæ ne sanctis quidem parcunt, quorum fuerit vita in sæculo contamiuata. Sic enim per Ezechielem inquit Deus: Transle, et percutile, et a sanctis mcis incipile ". Si ergo justus vix salvatur, impius et peccator ubi parebit **? inquit divinarum rerum peritus Salomon **, ut ab incuria nos eximat. Ne igitur curam nostri abjiciamus baptismo freti; nec propier sacrorum participationem mysteriorum leviori nos supplicio tunc puniendos arbitremur. Nihil enim nobis illic ea proderunt, quæ hic contumeliose tractavimus, ac temere præter dignitatem participavinius. Qui enim manducat et bibit indigne Dei Verbi pociones, in judicium sibi manducat et bibit, inquit sublimis Apostolus; et idem rursus: Circumcisio quiden proderit, si legem observes; si autem pravaricator legis sis, circumcisio tua prapulium facta est ", qui . minime pro dignitate ipsius vixeris. Idemnque rursus: Non auditores legis, sed factores legis a Deo justificabuntur “. Omnibus igitur, qui eruditione aliqua vel leviter tincti sint, manifestum est a circumcisione baptismum tanquam a figura ſuisse adumbratum, ac legis loco veneranda nobis fidelibus Evangelia tradita esse, quod confirmaus in Evangeliis Dominus, ait: Amen dico vobis, non omnes qui dicunt mihi: Domine, Domine, intrabunt in regnum cælorum, sed qui faciunt voluntatem meam. Multi enim mihi dicent in illa die: Domine, nonne in nomine tuo dæmonia ejecimus, et morbos sanavimus? et dicam illis: Nescio vos; discedite a me, maledicti, operarii iniquitatis, in ignem æternum, qui parulus est diabulo el ungelis ejus **¸ Pares autem Christiani etiam plurimi fidelium mihi videntur esse, inter quos plane sit etiam Judas apostolus, qui et signa fecit, et infirmos sanavit, priusquam adversus Christum universorum Deum furiose debaccharetur. Sed et Simon ille qui a Petro et Paulo pulsus fuit, et plurimi Galatarum, qui postquam signa et prodigia et sanationes edidissent, ac vaticinandi dona consecuti fuissent, rursus sub errorem sunt reversi, pristinæ improbitati adhærentes, quibus scribens eximius ille terræ 8 Num. xxvi, 9. 2. Roin. 11, 23. Δείσωμεν τοίνυν πῦρ κολαστήριον, καὶ σκώληκα, καὶ σκότος, μηδὲ τῶν ἁγίων φειδόμενον μολυνομένων τῷ βίῳ. Φησὶ γὰρ διὰ τοῦ Ἰεζεκιήλ ὁ Θεός, Διέθετε καὶ κόψατε, καὶ ἀπὸ τῶν ἁγίων μου ἄρξασθε. Εἰ οὖν ὁ δίκαιος μόλις σώζεται, ὁ ἁμαρτωλὸς καὶ ἀσεβὴς τοῦ φανείται; φησὶν ὁ τῶν θείων σοφές Σολομών τῆς ἀμελείας διεγείρων ἡμᾶς. Με οὖν στον ἀμελήσωμεν τῷ βαπτίσματι επερειδόμενοι και τ μετοχῇ τῶν θείων μυστηρίων, κουφοτέραν ἡμῖν οὐ μενοι τὴν κόλασιν ἐπάγεσθαι τότε. Οὐ γάρ τι ένα ἡμᾶς ἐκεῖ, ἐνταῦθα ὑβριζόμενα καὶ ἀδέως παρ' ἀξίε μετεχόμενα. Ο γὰρ ἀναξίως ἐσθίων και πάνω τῶν τοῦ Θεοῦ καὶ Λόγου κραμάτων, εἰς πρίζα ἑαυτῷ ἐσθίει, καὶ πίνει, φησὶν ὁ ὑψηλὸς Απόστο λος. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς, Περιτομὴ μὲν ὠφελεῖ ἐὰν νόμον πράσσῃς, εἰ δὲ νόμου παραβάτης ᾖς. Η περιτομή σου ἀκροβυστία γέγονε, μὴ ἐπαξίως αὐτῆς βιώσαντι. Καὶ πάλιν ὁ αὐτός· Οὐχ οἱ ἀκρι ταὶ τοῦ νόμου, αλλ' οι ποιηταὶ τοῦ νόμου ἐν καιωθήσονται παρὰ τοῦ Θεοῦ. Πᾶσι δὲ τοῖς ὅπως οὖν παιδείας μετειληφόσι δηλον, ἀντίτυπον της περιτομῆς ὑπάρχειν τὸ σωτήριον βάπτισμα - ομοίως δὲ καὶ ἀντὶ τοῦ νόμου, τὰ σεπτὰ Εὐαγγέλια δεδόσθαι ἡμῖν τοῖς πιστοῖς· ἅπερ βεβαιῶν ὁ Κύριος ἐν Εὐαγ γελίοις, φησίν· Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, οὐχὶ πάντες οι λέγοντές μοι, Κύριε, Κύριε, εἰσελεύσονται εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ἀλλ' οἱ ποιοῦντες τὸ θέλημά μου. Πολλοὶ γὰρ ἐροῦσί μοι ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ, Κύριε, οὐχὶ τῷ ὀνόματί σου δαιμόνια έξο εβάλομεν, καὶ νόσους ἐθεραπεύσαμεν; καὶ ἐρῶ απ τοῖς, Οὐκ οἶδα ὑμᾶς, πορεύεσθε ἀπ' ἐμοῦ οἱ κατ ηραμένοι, εργάται τῆς ἀνομίας, εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον τὸ ἡτοιμασμένον τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ. Τοιούτους δὲ Χριστιανοὺς καὶ τὸ πλῆθος τῶν πο στῶν μοι δοκεῖ ὑπάρχειν, ἐν οἷς εἴη πάντως καὶ Ἰούδας ὁ ἀπόστολος, σημεία πεποιηκὼς καὶ ἀσθεν νοῦντας ἀχεσάμενος, πρὸ τοῦ ἐμπαροινῆσαι τῷ Θεῷ τῶν ὅλων Χριστῷ. ᾿Αλλὰ καὶ Σίμων ὁ ὑπὸ Πέτρον καὶ Παύλου τυμπανισθεὶς, καὶ πλεῖστοι Γαλατῶν εἰ μετά τὸ σημεῖα καὶ τέρατα καὶ ἰάσεις ἐνεργῆσαι καὶ προφή τείας χαρισμάτων ἀξιωθῆναι, πάλιν ὑπὸ τὴν πλάνην ύπονοστήσαντες καὶ τῇ πρώτῃ κακία συνθέμενοι, οἷς ἐπιστέλλων ὁ ὑψηλὲς τῆς ὑφ᾽ ἡλίου καθηγητής, φησίν, 18. 8 Prov. st, 31. ** 1 Cor. XI, 5 I Pet. IV, * Gen. v.12. 87 Ezech. 1×, 6, σε ibid. 13. * Matth. vit, 20-22; Luc. xılı, 27.

DIALOGUS III. Ο Γαλάται ἀνόητοι, τίς ὑμᾶς ἐβάσκανεν; Καλώς ἐτρέχετε, τίς ὑμᾶς ἐνέκοψε τῇ ἀληθείᾳ μὴ πείΘεσθαι; Τοὺς τοιούτους, καθώς προέφην, δοκεῖ μοι μηδὲν ἀπώνασθαι τοῦ βαπτίσματος εἰ καὶ φήσοιεν Χριστῷ κρίνοντι, Κύριε, ἐν τῷ σῷ ὀνόματι δυνάμεις ἐποιήσαμεν, καὶ δαιμόνια εξεβάλομεν, καὶ νοσοῦντας ἐθεραπεύσαμεν· οἷς τὴν πληκτικὴν καὶ δριμείαν καὶ κωκυτῶν πλήρη ἔδωκεν ἀπόφασιν Χριστὸς, ὁ τῷ ἐλέει αὐτοῦ πάντας ἡμᾶς ἐκείνης ἀπὸ ἄγων, ὑπὸ τῶν ἀμώμων ἁγίων αὐτοῦ ὑπὲρ ἡμῶν ἐκλιπαρούμενος. Ασεβεῖς γὰρ ἐν κρίσει οὐκ ἀναστήσονται, φησὶ Δαβὶδ ὁ τῶν θείων μελωδός. Συμφώνως δὲ τούτῳ ὁ ὑψηλὸς τῶν προφητῶν Ησαΐας φησίν, Αρθήτω ὁ ἀσεβὴς, ἵνα μὴ ἴδῃ τὴν δόξαν Κυρίου. Απερ βεβαιῶν, ὁ ἱερὸς Παυλός φησιν· Οσοι γὰρ ἀνόμως ἥμαρτον, ἀνόμως καὶ ἀπο ολοῦνται, ἀλλὰ τὴν παντελῆ τοῦ Θεοῦ ἐγκατάλειψιν αὐτῶν καὶ ἀποστροφήν, καὶ τὴν εἰς ἀπεράντους αιώνας τιμωρίαν. Ταὐτὸ δὲ καὶ οἱ προφῆται δηλοῦσιν, οὐκ εἰς κρίσιν παραστήσεσθαι ἀνισταμένους ἀσεβεῖς, ἀλλ᾽ εἰς κατάκρισιν αὖθις ἀπαχθήσεσθαι ἅμα τῷ ἡγεμόνι αὐτῶν διαβόλῳ. Οὐδὲ γὰρ οἱ τήμε ρον νόμοι τὴν πρόδηλον φονέα, ἢ μοιχὸν τῆς εἰρκτῆς Εκφωνήσαντες, μακρηγορία κρίνουσιν ἐν δίνει τῆς φρικτῆς ὁμηγύρεως, ἐκείνην δι' ἐκείνου σωρρανία ζοντες. Ενὸς γὰρ μέλους τεμνομένου, ή καιομένου ἐν τῷ σώματι, τὸ ὅλον τῷ μέρει συγκραδαίνεται καὶ συναλγεῖ· καὶ ἑνὸς πολλάκις οἰκέτου αἰκιζομένου, πᾶσα τῶν οἰκετῶν ἡ φάλαγξ πτήσσουσα διόρθωσιν κατὰ διάνοιαν ὑπισχνείται, καὶ μὴ ψαύειν τῶν ἀπὸ ηγορευμένων· δι᾽ ὧν ἐκεῖνος τοῖς ἀλγεινοῖς περιερ φώγει θεηλάτῳ ὀργῇ ἐπὶ τὴν δίκην ἑλκόμενος. Τοῦτό μοι νόει οἰκονομεῖσθαι παρὰ Θεῷ ἐν μυριάνδρῳ πότ λει, μιᾶς τιμωρουμένης οἰκίας, τῶν ἡμαρτημένων τὴν δίκην ἐνταῦθα ὑπέχουσαν, πρὸς νῆψιν καὶ διόρω θωσιν τῶν λοιπῶν συναττεϊτῶν καὶ πασῶν πόλεων. Ασεβων γὰρ καταπιπτόντων, δίκαιοι ἔμφοβοι γίνονται, φησὶν ὁ τῶν θείων σοφός Σολομών. Καὶ ὅτι οὐδὲν ἐνήσει ἐπὶ τῆς ἀκλινοῦς καὶ άδε κάστου κρίσεως τὸ ἅγιον βάπτισμα, τοὺς ἐνταῦθα αὐτὸ πολιτεία κακίστη καθυβρίζοντας, καὶ ἀναξίως τῆς ἐπωνυμίας Χριστοῦ διάγοντας, ἐκ τοῦ ὑψηλοῦ Αποστόλου, λευκοτέρως τῶν ῥηθέντων νῦν παιδευό μεθα, διαρρήδην βοῶντος· Ἀθετήσας τις νόμον Μωσέως, ἐπὶ δυσὶν ἢ τρισὶ μάρτυσι χωρὶς οἰκτιρ μῶν ἀποθνήσκει. Πόσῳ μᾶλλον χείρονος ἀξιω θήσεται τιμωρίας ὁ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ καταπατήσας, καὶ τὸ αἷμα τῆς διαθήκης κοινὸν ἡγησά μενος; Καταπατεῖ δὲ τοῦ Θεοῦ Παῖδα Λόγον Θεόν, ὁ τὰ μυστικὰ αὐτοῦ κράματα αδεῶς χερσὶ πλεον εκτούσαις καὶ κατὰ τοῦ πέλας ἐπαιρομέναις δεχόμενος, ἴσα κοινῷ ἄρτῳ καὶ οἴκῳ τιθέμενος ὁ ἐν τοῖς πιστοῖς διανοίας όμμασιν ἐνθεωρεῖται Θεός. Ζῶν γὰρ ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ καὶ ἐνεργὴς καὶ ταμώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον, καὶ διϊκνούμενος μέχρι μερισμού ψυχῆς καὶ σώματος, ἁρμῶν τε Η Galat. 111, totius subject: soli doctor inquit: O stulti Galate, quis vos fascinavit *? Currebatis bene, quis vos impedivit, ne crederetis verilali "? Tales, quemadmodum antea dixi, mihi videntur nihil ex baptismo utilitatis habituri, etiamsi Christo judici dicturi sint: Domine, nonne tuo nomine prodigia fecimus, et dæmonia ejecimus, et infirmos sanavimus? quibus letale et terribile, et luctus plenum responsum jam dedit Christus, a quo per misericordiam suam nos omines vindicet, per inculpatos sanetos suos pro nobis exoratus. Impii enim in judicio non resurgent, inquit Davides divinorum carininum auctor Cum hoc autem consentiens eximius inter vates Isaias inquit Auferatur impius, ne videat glorium Domini 7. Quæ confirmans divus Paulus, ait: Quicunque absque lege peccaverunt, etiam absque lege peribunt ®, videlicet penitus eos deserente Deo et aversante ipsos, et supplicio nullis sæculorum terminis finiendo afficiente. Idem et prophetæ indicant, ad judicium non sistendos resurgentes impios, seul ad condemnationem illico abducendos una cum principe suo diabolo. Neque enim hujus etiam vite leges manifestum homicidam vel adulterum, postqua: ex carcere arcessitus est, longa oratione damnant in conspectu formidabilis cœtus, quem cjus exemplo castigant. Cum enim unum membrum resecatur, aut uritur in corpore, tolum cum parte concutitur et condolet. Εt aliquoties uno caso fagris famulo, tota famulorum cohors extimescens, emendationem sibi pollicetur in animo, et quod tangere nolit res interdictas, propter quas ille tam tristibus flagris undique conscissus sit, divinitus immissa ira ad judicium pertractus. Tale quid scias geri a Deo in populusa civitate, cumn una familia supplicio afficitur, quæ delictorum poenam luit, ad castigationem et correctionem cælerorum civium et civitatum omnium. Impiis enim cadentibus, timor incutitur justis, inquit divinarum rerum peritus ille Salomou. Quod autem nihil in inevitabili et incorrupto illo judicio profuturum sit sacrum baptisma iis, qui hic illud per pessimam vivendi rationem contumelia affecerunt, et indigne cognomine Christi vixerunt, de eximio Apostolo dilucidius, quam ex iis quæ dicta sunt hactenus, discimus, diserte clamante Qui aspernatus fuerit legem Mosis, per duos tresve testes convictus absque ulla misericordia moritur: multo magis pejore dignus habebitur supplicio, qui Filium Dei conculcaverit et sanguinem testamenti ceu remprofanam habuerit". Conculcat autem Dei Filium et Verbum Dei, qui mystica ejus pocula intrepide manibus rapacibus et adversus proximum elevatis sumit, veluti communem panem el vinum reputans, quæ in Adelibus mentis oculis sunt ipse Deus. Virus enim est sermo Dei, et efficax, et penetrantior quovis gladio utrinque incidente, et pertine gens usque ad divisionem animæ et corporis, com- • Hebr. x, * Galat. v, 7. ** Psal. 1, 5. * Isa. xxvi, 10, sec. LXX. " Rom. 11, 12. PATROL. GR. XXXVIII.

S. CAESARII, GREGORII FRATRIS, pagumique et medullarum, et discretor cogitationum et mentis conceptorum”, quemadmodum ipse per Paulum inquit. Nam neutro modo perit, etiamsi partim clavis configatur, partim fluat. Nec item absumitur, cum perinde ut aer ab omnibus percipiatur, et nihilominus maneat Deus idem, haud imminutus. Verba autem Pauli Dominus obsignaus, et pari cum incredulis supplicio afficiendos ostendens, qui nomine quidem Christiani, re vero mali sunt, et per temulentiam negligunt salutem suam, inquit in Evangelio: Si dixerit in corde suo servus ille: Cunctatur dominus meus venire, simulque coperit percutere conservos, el edere atque bibere cum conservis ebriis: Amen dico vobis, veniet dominus servi illius die quo non exspectat, et hora qua igno- .ral, et dissecabit eum, et ponet partem ipsius cum incredulis". Dissecari servum non corporaliter intelligamus, (nam imperitum hoc foret ac ridiculum) sed per spoliationem spiritualium donorum et baplismatis, et erga ipsum libertatis, dissecari a Domino damuandos intelligamus. Non enim fieri potest, ut qui Christo adhærent, ac veluti milites illius obsignati signaculo sunt et zona militiæ ipsius cincti, puniantur, nisi prius illis spoliati sint. Quemadmodum et præsentes hodie leges docent, reos milites non prius affici debere supplicio, quam illis zona sit adempta: quo significatur, symbolo militime ipsis ablato, more privalorum a carnifice puniri posse. Evidentiore vero similitudine utens, quid haec divina dissectio sit, ostendam. Nam qui sublime solium Christi administrant pontifices, si in aliquo lapsu sit consecratorum quispiam in ipsorum cœtu, non prius ipsum pœnis subjiciunt, quam divinis a sacris eum removerint, et illorum privatus sit symbolis. Eo pacto spoliatum pro uno ex laicis habent. Per quam ademptionem indicatur dissectio de qua dictum est, et per connumerationem ejus cum gregariis et vilibus, portio cum iucredulis declaratur. Id quod et Davides carminum ille divinorum auctor longe ante innuit, ita testificans: Vota facite, et reddile Domino Deo vestro; omnes in circuitu ejus dona afferant terribili et auferenti spiritus magnatum. Nolim vero quisquam arbitretur de animarum ablatione carmen illud accipiendum esse. Non enim gubernantium modo, sed et eorum qui gubernantur, et dominorum, et servorum, plane ipse indit et aufert animales spiritus. Nimirum dicitur de anima, imo de spiritualibus donis, et de baplismate. Magnates vero mihi videntur esse ac domini infidelium fideles, a Dei Verbo quod erat in principio, id consecuti, ut dominentur etiam ipsis dæmonibus. Nihil enim ist ab illis habebunt discriminis, eodem consensu adversantes Deo et Christianos oppugnantes. Quos ut imperio premant et proculcent, divinus ille Davides multo ante pre- ** Hebr. iv, 12. * Luc. xil, καὶ μυελών, και διακριτικός ενθυμήσεων καὶ ἐννοιῶν· καθὼς αὐτὸς διὰ Παύλου φησίν. Οὐθετέ μου γὰρ ἐξεκρούσθη· τοῦ μὲν καθηγουμένου, τοῦ δὲ ῥέοντος, οὐδ᾽ αὖ πάλιν δαπανάται, κατὰ τὸν αέρα ὑπὸ πάντων μετεχόμενος, καὶ μένων ὁ αὐτὸς ἀμείω τος Θεός. Τὰ δὲ Παύλου ἐπισφραγίζων, καὶ [τε τῶν ἀπίστων δεικνὺς τιμωρήσασθαι τοὺς κλήσει μεν Χρι στιανούς, ἔργῳ δὲ πονηρούς, καὶ παροινία της σφών ἀμελούντων σωτηρίας. Εν Εὐαγγελίοις φησίν· 'Ε δὲ εἴπῃ ἐν ἑαυτῷ ὁ δοῦλος ἐκεῖνος, Χρονίζει έ κύριός μου τοῦ ἐλθεῖν, καὶ ἄρξεται τύπτων τοὺς συνδούλους, ἐσθίειν τε καὶ πίνειν μετὰ τῶν δούλων μεθυόντων· ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ήξει κ ριος τοῦ δούλου ἐκείνον, ἐν ἡμέρᾳ ᾗ οὐ προσ δοκᾷ, καὶ ἐν ὥρᾳ ᾗ οὐ γινώσκει, καὶ διχοτομήσει αὐτὸν, καὶ θήσει τὸ μέρος αὐτοῦ μετὰ τῶν ἐπὶ στων. Διχοτομεῖσθαι τὸν οἰκέτην μη σωματικός νοήσωμεν (ἀμαθίας γὰρ τοῦτο καὶ γέλωτος), ἀλλὰ το ἀφαιρέσει τῶν πνευματικών χαρισμάτων καὶ τοῦ βαπτίσματος, καὶ τῆς πρὸς αὐτὸν παρρησίας, είχε τομεῖσθαι ὑπὸ τοῦ Κυρίου τους κριθησομένους ἡμεῖς νοήσωμεν. Οὐ γὰρ οἷόν τε τοὺς Χριστῷ συνθεμένοις καὶ οἷον στρατιώτας κατασημανθέντας τῇ ἐκείνων σφραγίδι, καὶ τῇ ζώνῃ τῆς αὐτοῦ στρατιάς διειλημμέ νους τιμωρεῖσθαι, μή πρότερον ἐκείνων άπορα γέντας, καθὼς καὶ οἱ τήμερον νόμοι παιδεύουσι τοὺς αἰτίους τῶν στρατιωτῶν μὴ πρότερον τιμωρείσθαι, πρὶν τῆς ζώνης απορραγήναι, τῆς συμβόλου της στρατιᾶς, καὶ τῇ ἐκείνης ἀφαιρέσει ἴσα τῶν ἰδιωτών καταξαίνεσθαι τῷ δημίῳ. Εναργεστέρα δ' εἰκόνι χρησάμενος παραστήσω τὴν θείαν διχοτομίαν. Οἱ γὰρ τὸν ὑψηλὸν τοῦ Χριστοῦ διέποντες θρόνον ἀρχιερείς, τοῦ θιάσου ἐν ὀλίσθῳ τινὸς τῶν ἱερωμένων γενομέν νου, οὐ πρότερον αὐτὸν εἰς τὰς δίκας διδόασι, πρὶν τῆς θείας ἀποῤῥῆξαι τελετῆς, τὰ ἐκείνης ἀφαιρούμενου σύμβολα· καὶ οὕτως καθαιρεθέντα ἕνα τῶν λαϊκών ἡγεῖσθαι. Δι' ὧν τῆς ἀφαιρέσεως δηλοῦται ἡ ῥηθεῖσα διχοτομία, καὶ τῇ συγκαταλέξει τοῦ ἀγελαίου ή μετά τῶν ἀπίστων μερίς. Ὅπερ καὶ Δαβὶδ ὁ τῶν θείων μελῳδὸς προηνίξατο, διαμαρτυρόμενος οὕτως, δύν ξασθε, καὶ ἀπόδοτε Κυρίῳ τῷ Θεῷ ὑμῶν πάντες οἱ κύκλῳ αὐτοῦ οἴσουσι δώρα τῷ φοβερή καὶ ἀφαιρουμένῳ πνεύματα αρχόντων. 28 Psal. LxxV, Τῷ Θ. ὑμῶν. LXX ἡμῶν. Sed Vulg. vestro, quæ tamen subdit affertis. Μηδεὶς δὲ οιέσθω περὶ ψυχῶν ἀφαιρέσεως ἔχειν τὴν μελωδίαν (οὐκ ἀρχόντων γάρ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀρχομένων καὶ δεσποτῶν καὶ οἰκετῶν, πάντως αὐτὸς ἐντίθησι καὶ ἀφαιρεῖται τὰ ψυχικά πνεύματα), αλλά πάντως περὶ τῶν ψυχικῶν, μᾶλλον καὶ πνευματικών χαρισμάτων καὶ τοῦ βαπτίσματος. Αρχοντες δὲ μοι δοκοῦσι καὶ κύριοι τῶν ἀπίστων οἱ πιστοί, παρέ τοῦ ἐν ἀρχῇ Λόγου Θεοῦ τὸ ἄρχειν κατ' αὐτῶν καὶ δαιμόνων Οὐδὲν γὰρ οὗτοι ἐκείνων διοίσους», ομογνώμως Θεῷ ἀντικείμενοι καὶ Χριστιανούς πολέ μοῦντες. Οἷς τὸ ἄρχειν καὶ πατεῖν αὐτοὺς ὁ θεοφόρο Δαβὶδ προεπευχόμενος ἀξιοῖ τὸ θεῖον οὕτως· Κα ταστήσεις αὐτοὺς ἄρχοντας ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Δαιμόνων. Deest hic verbum δεξάμενος και εἰληφότες, vel quid simile.

DIALOGUS IIT. Μνησθήσομαι τοῦ ὀνόματός σου ἐν πάσῃ γενεᾷ καὶ γενεᾷ. Ἐπακούσας δὲ τοῦ προφήτου ὁ Θεὸς καὶ Λόγος, ἐξ ἐκείνων ἀνδρωθεὶς καὶ ἐκείνων κόσμῳ ἐπεφοίτησε· καὶ θεηγορῶν ἐν Εὐαγγελίοις φησί πρὸς ἡμᾶς, Θαρσεῖτε, ἐγὼ νενίκηκα τὸν κόσμον, και, Ιδού, δέδωκα ὑμῖν ἐξουσίαν πατεῖν ἐπάνω ὄψεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ· ἥτις υπάρχει πᾶσα αἵρεσις Εν πάσῃ δὲ γενεᾷ καὶ γενεᾷ μνημονεύομεν τοῦ ὀνόματος Χριστοῦ ἄρχοντες τῶν ἐναντίων καὶ κύριοι ὑπ' ἐκεί του καταστάντες διὰ τοῦ βαπτίσματος, καὶ τοῦ ἐν αὐτῷ δοθέντος ἡμῖν ἁγίου Πνεύματος. Απερ εναρέτως βιοῦντες γεραίρειν σπουδάσωμεν, μηδένα σπίλον ή μῶμον αὐτοῖς ἐξ ἀκαθάρτου πολιτείας προστριβοντες, μήποτε κρίνων Ἰησοῦς διχοτομήσῃ ἡμᾶς, καὶ μετὰ τῶν ἀρχομένων ἀπίστων συναπολέσῃ, εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον, ἀποῤῥήξας τοῦ πνευματικοῦ χαρίσματος καὶ βαπτίσματος. Οὐχ ὡς τινι δὲ τῶν μυ θολόγων έδοξεν (96'), ἀκοὰς μὲν θέλγοντι, ψυχὰς δὲ οὐ τρέφοντι, πέρας ἕξει ἡ τῶν ἁμαρτωλῶν τιμωρία ἐκ τοῦ αἰώνιον μόνον φῆσαι τὸν Κύριον τὸ κολαστή ριον πύρ, καὶ οὐκ αἰώνιον αἰώνων. Οὐκ ἐπειδὴ γὰρ ὁ προφήτης φησὶν, Εἰς τῶν αἰῶνα, Κύριε, ὁ Λόγος σου διαμένει ἐν τῷ οὐρανῷ, παρὰ τοῦτο μέχρι τινὸς τὸν Θεὸν καὶ Λόγον ἐν τῷ οὐρανῷ ὑπάρχειν νοήσωμεν, μετὰ δὲ τὸν αἰῶνα ἐκφοιτῶν τῶν οὐρανῶν. Καὶ πάλιν ὁ αὐτός φησι, Καὶ ἡ ἀλήθεια Κυρίου μένει εἰς τὸν αἰῶνα. "Αρ' οὖν μετά τινα χρονικὴν πάροδον οὐκ ἔσται ἀληθινὸς ὁ Κύριος, κατὰ τὴν παρ οινίαν τοῦ τῆς ὀργῆς ἐπωνύμου; Αὐτὸς δ' ἐν Εὐαγγελίοις ὁ κριτής φησι τοῖς θείοις αὐτοῦ ἀποστόλοις, Καὶ ἐγώ μεθ' ὑμῶν εἰμι, ἕως τῆς συντελείας του αἰῶνος. "Αρ' οὖν ἕως χρόνου συνέσεσθαι αὐτὸν τοῖς ἁγίοις ὑπονοήσωμεν, ἢ μᾶλλον ἀϊδίως καὶ ἀπεράντως; Πῶς δὲ οὐκ ἐσχάτης υπάρχει φρενητείας, πέτ ρας τοῦ αἰῶνος ὑποτίθεσθαι, καὶ μέχρις εκείνου τις μωρηθέντα τὸν διάβολον ἅμα τῶν προσαπελασθέντων μοχθηρῶν ἀνθρώπων, ἐλευθεροῦσθαι τῶν ἀλγεινῶν μηκέτι κολαζομένους; Τὸ ἐξ ἀντιθέτου γὰρ πάντως δικαίοις συμβήσεται, μέχρι τινὸς αἰῶνος μακαρίως βιώσασι, καὶ ἐν ἀδείᾳ πάλιν θνήσκειν ἤ τι ὑπομένειν, περαιουμένου τοῦ κατ' αὐτοὺς αἰῶνος. Τους μὲν γὰρ εἰς ζωὴν αἰώνιον, τοὺς δὲ εἰς κόλασιν αἰώνιον πορεύεσθαι ὁ κριτὴς ἀπεφήνατο. Ανάγκη οὖν περ ραιουμένης ἐκείνων τῆς κολάσεως περαιούσθαι καὶ τούτων τὴν ζωὴν, καθώς φασιν οἱ τῆς ὄντως ἐστερημένοι ζωῆς, τῶν ἐγκρατῶν τὰς χεῖρας ἐκλύοντες, εἰς πέρας κολάσεως αὐτοὺς μετεωρίζοντες. cibus a Deo verbis hisce contendit: Constitues ipsos principes super universam terram. Memor ΕΤΟ nominis tui in omni generatione et generatione ". Exaudito autem vate, Deus Verbum deinceps homo factus vati similis in mundum venit, et sancte prædicans in Evangelio inquit ad nos: Confidite, ego sum qui vici mundum ". Item, Ecce dedi vobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones, et super omnem potestatem inimici "; quæ quidem est omnis hæresis. In omni generatione et generatione memores sumus nominis Christi, principes adversariorum et Domini ab illo constituti per baptismum, et per Spiritum sanctum in baplismo nobis datum: quæ quidem duo, virtutis ex præscripto vivendo, honorare studeamus, nulla labe vel macula per impuram vivendi rationem ipsa aspergentes, ne quando judicans nos Jesus dissecet, et cum subjectis incredulis perdat æterno igni, ablato spirituali dono et baptismate. Non ut cuidam vano nugatori videtur, aures quidem mulcenti, sed non nutrienti animas, quod finem sit habiturum peccatorum supplicium, propterea quod simpliciter tantum æternum dixerit Dominus ignem supplicii, non æternum in æternitates. Non enim propterea quod inquit vates, In @lernum, Domine, Verbum tuum permanet in cœlo”; ideo aliquousque Deum et Verbum in coelo esse intelligamus, post sæculum autem cœlis egredi. Et iterum inquit idem: Veritas Domini manet in alernum ". Num igitur post aliquem temporis progressum non erit verax Dominus, secundum dementiam ejus, qui ab ira cognominatus est? Etiam ipse in Evangelio inquit ad sanctos suos apostolos: Equidem vobiscum sum usque ad consummationem sæculi ". Num igitur ad tempus modo cum suis sanctis ipsum fore suspicabimur? an potius æternum et absque fine? Quomodo vero non est extremæ insaniæ, terminum æternitatis constituere, et eo usque penis excruciatum diabolum una cum adjunctis sibi flagitiosis hominibus dicere deinceps a cruciatibus liberandum, nec amplius puniendum? Contrarium enim prorsus eveniet justis, postquam ad aliquod sæculum beate vixerint, ut in securitate rursus moriantur, vel aliquid patiantur, nempe peracto suo sæculo; nam hos quidem in vitam æternam, illos autem ad æternum supplicium abituros judex pronuntiat. Necesse igitur est, ut peracto illorum supplicio, terminetur et horum vita, quemadmodum volunt homines vera vita privati, qui manus vinctorum solvunt, ac futurum supplicii finem prædicando animos corum effecerunt. Πολὺ δὲ τῶν περὶ τῆς γλώττης προκειμένων τῇ βύμῃ τοῦ λόγου ἀποφοιτήσαντες, πάλιν ἐπ' αὐτὴν ὠκυποδήσωμεν. Ωτων γὰρ καὶ γλωττῶν μέγας ὁ κίνδυνος. Διὸ καὶ ταύτην ὑπὸ δύο χειλέων φρουρεῖ 73 Psal. XLIV, 17, 18. " Joan. xvi, 33. "Matth. xxv, 20. Verum ab iis quæ orationi nostræ proposita erant, impetu quasi quodam sermonis nos abripiente digressi, ad eamdem celeri cursu redeamus. Aurium videlicet linguarumque magnum periculum 78 Luc. x, 19. ** Psal. cxviji, 89. * Psal. cxvi, 2. Αίρεσις. In vulgatis αίνεσις, quæ sane lectio contextul repugnat. Emendatio debetur Cotel., Mon.Eccl. Gr. tom. II, p. 542. Ὥς των των μυθολόγων ἔδοξεν. Auctor hic Origenem carpit: quem paulo post manifestius iudicat inquiens, τοῦ τῆς ὀργῆς ἐπωνύμου: ab ὀργῆς nimirum Ωριγένης deducens. EDIT. PARIS.

est. Quapropter et linguam sub duobus labiis cu- σθαι τὸ Θεῖον ἐσοφίσατο· ἐνδοτέρω τοῦ τῶν ὀδόντων stodiri Deus sapienter instituit, intra dentium firma-, ερείσματος αὐτὴν ἐναποδήσα;, ἵν᾿ ἀσφαλούς του mentum ipsam constringens, ut tam accurata adhibita custodia a facili motu cohiberetur. Nam cum in humido sita sit, aliquando quidem maledicendo fotorem movet, aliquando vero benedicendo scaturit hymnorum concentum offerens Deo. Cum Davide igitur canere debemus: Pone, Domine, custodiam ori meo, et ostium munitum circum labia mea '. Quippe cum tenera sit et volubilis, faciles habet in voce deflexiones, ab ommi voce ipsa differens. Garrula enim est hirundo, et perpetuum strepit. Dulce vero quiddam turtur sonat, et solitudinis est amans. Cicada sonum exilem, veluti per fistulam edit; clangit voce grus, columba murmurat, ursa suspirat et vocem mollem habet; mugiens taurus instar tubæ; leo rugitu suo solitudinem concutit; allicit ad se vitulum mugiens juvenca; crocitantes clamores corvi populum perturbantes emittunt; carmen luctuosum bubonis est, nuptiale vero tibia sonat, mortiferum tuba, saltatorium lyra, tripudiatorium tympanum. Omnia vero in universum a dulcisona hominum voce superantur. Ubi enim in ipsis est nostræ linguæ significantia, vel perspicuitas, vel accuratus ille sonus, vel concinnitas, vel suavitas? Hirundines columbarum murmur gemebundum non intelligunt, neque grues anserum, neque noctua seleucidis, aut alcyonis, aut pavonis; neque reliqua animantia bruta voces alienigenas norunt, sed neque nos illas interpretari vel declarare possumus. Quis enim sciet quid leo significet rugiens, quid idem taurus mugiens, quid vero balantes inter hpedos oves? Omnia vero lominum facundiae cognoscunt significantiam. Vocaltibus enim pastoribus accedunt oves, minantibus autem rursus secedunt. Caprario clangente, birci a frugibus resiliunt, et ex arvis declinant; similiter equus et mulus et asellus, quando ad dextrain quidem, aut quando ad sinistram eundum est, humana lingua instruuntur. Canes autem ad latratum prosilientes, si iuclamet herus, extimescunt, et illico ad quiescendum sedantur. Considera vero mibi et suem errantem, ac voce pastoris ab errore recurrentem. Aliquoties etiam canis capreæ insistens cursu, postquam longius a venatore recesserit, si fistulæ sibilun eminus audiverit, latratu vicissim respondet, invocans auxilium ejus a quo fuit emissus. Aspice vero et columbarum convolatus, quomodo fistula sibilo audito ejus qui cas possidet, instar nubis ad columbarias turres devolent. Omne item instrumentum musicum ad linguæ nostra sonos percussione manus aptatur. Estque vere admirabile, quomodo cum tam parva sit atque tenera, duplicem tamen facultatem habeat, gustandi nimirum habitu, et discernendi tum natura tum disciplina, idque per sapientiam ejus qui ipsam creavit, ad omnem sufficiens sermonis motum et gustum. Qui vero per eam non peccat, is vir το Psal. cxL, 5. φρουρίου τυγχάνοντος τῆς εὐκολίας σωφρονίζηται. Ἐν ὑγρῷ γὰρ κειμένη, ποτὲ μὲν λοιδορούσα κινεί δυσωδίαν, ποτὲ δὲ εὐλογοῦσα, πηγάζει ὑμνῳδία Θεῷ ἀναφέρουσα. Κατὰ Δαβὶδ τοίνυν τὸν θεσπέσιον ᾄδειν ὀφείλομεν, Θου, Κύριε, φυλακὴν τῷ στόματί μου, καὶ θύραν περιοχῆς περὶ τὰ χείλη μου ἀπαλὴ γὰρ οὖσα καὶ εύστροφος ῥᾴους ἔχει τὰς ἔκτρο πὰς τῇ φωνῇ, πάσης φωνής διαφέρουσα. Λάλος μεν γὰρ ἡ χελιδὼν καὶ ἀείφθογγος, γλυκόφωνος δὲ ἡ τρυγών καὶ φιλέρημος, ὁ τέττιξ συριγγόφωνος βραχύς, κλαςγόφωνος ὁ γέρανος, ἡ περιστερὰ γογγύστρια, ἄρκτος στεναρὰ ἐκδεδυκῶσα καὶ ὕπουλος· μυκαρὸς ὁ ταῦρος κατὰ σάλπιγγα· ὁ λέων βρυκτικός διασείων τὴν ἔρημον· ἕλκει πρὸς ἑαυτὴν τὸν μόσχον μυσ μένη δάμαλις· κραυγὰς οι κόρακες δημοθορύβους ἀφιᾶσιν· μέλος γοερόν τῷ νυκτικόρακι πέφυκεν γαμικὸν δὲ ἠχεῖ ὁ αὐτὸς, φονικὸν ἡ σάλπιγξ, όρχε στικὸν ἡ πήττυς, χορευτικὸν δὲ καὶ τὸ τύμπανος. Πάντα δὲ ὁμοῦ τῆς βροτῶν ἡδυφωνίας λείπεται. Που γὰρ ἐν αὐτοῖς τῆς ἡμετέρας γλώττης τὸ εὔσημον, ἢ τρανὸν, ἢ εὐμελὲς, ἢ εὐρυθμον καὶ ἡδύτατον; Δί χελιδόνες τῶν περιστερῶν τὸν γογγυσμὸν εὐκ ἴσεπν, οὐδὲ γέρανοι τῶν χηνῶν, οὐδὲ γλαύκη της τελευτ δος, ἢ ἀλκύονος ἢ ταῶνος, οὐδὲ τὰ λοιπὰ τῶν ἀλόγων τὰς ἀλλογενεῖς φωνὰς ἐπίστανται, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἡμεῖς ἐκείνας ἑρμηνεύειν ἢ σαφηνίζειν πεφύκαμεν. Τις γὰρ εἴσεται τί μὲν ὁ λέων σημαίνει βρυχώμενος, τ δὲ ὁ ταῦρος μυκώμενος; τί δὲ βληχόμενα μεταξύ τῶν ἐρίφων τὰ πρόβατα; Πάντα δὲ τῆς βροτῶν εἰ γλωττίας ἐπιγινώσκει τὸ εὔσημον. Καλούντων γέρ τῶν ποιμένων, ἐγγίζει τὰ πρόβατα, ἀπειλούντων δὲ, αὖθις ὑποχωρεῖ. Τοῦ αἰπόλου ἐπικλαγγάζοντας οἱ τράγοι τῶν καρπῶν ἀφαλῶνται, καὶ τῶν ἀρουρών ἐκκλίνουσιν. Ωσαύτως δὲ Ιππος καὶ ἡμίονος καὶ βοῖς καὶ ὑποζύγιον, πότε μὲν δεξιά, πότε δὲ εὐώνυμε ὀφείλει πορεύεσθαι, τῇ βροτῶν γλώττη παιδεύεται. Κύνες δὲ πρὸς ὑλακὴν ἐξαλλόμενος τῇ ἐπαναῇ τοῦ ἠχοῦντος πτήσαντες, θάττον πρὸς ἠρεμίαν κομίζον ται. Θέα δέ μοι καὶ σὺν πλανωμένην, τῇ δὲ φωνή τοῦ νέμοντος τῆς πλάνης επαναθέουσαν. Κύων δ πολλάκις δορκάδι ἐπιθέων καὶ πόρρω τοῦ θηρολέπτου συναπεφοίτησε· τὸν δὲ συριγμὸν ἐπακούτας, ὑλακή ἀνταπεκρίνατο, επιβοώμενος βοήθειαν παρὰ τοῦ ἐπ αποστείλαντος. Αθρει δὴ καὶ τῶν περιστερών τ συμπτήματα, πῶς τοῦ συριγμοῦ ἐπαίουσαι τοῦ ἡγοῦν τος νεφηδὸν ἐπὶ τὰς βάῤῥεις καθίστανται. Πᾶν μουσικὸν ὄργανον πρὸς τὰ τῆς γλώττης ἡμῶν ἀπη χήματα τῇ πληγῇ τῆς χειρὸς εὐθύνεται. Καὶ ὄντως θαυμαστὸν, πῶς ἡ βραχεῖα καὶ ἀπαλὴ διττῆς ἐνερ γείας υπάρχει, γευστική ἕξεως καὶ διακριτική φύ σεώς τε καὶ παιδείας, τῇ σοφίᾳ τοῦ δημιουργήσει τος, πρὸς πᾶσαν ἀρκοῦσα λόγου κίνησίν τε καὶ γεῦσιν. Ὁ δὲ ἐν αὐτῇ μὴ ἁμαρτάνων, οὗτος ἀνὴρ μέγας, δυνατὸς χαλιναγωγήσει καὶ ἄλεν το σῶμα, φησὶν ἐπιστέλλων τῇ ὑφ' ἡλίῳ ὁ θεῖος Ἰάκω βος. Οδόντες καὶ ὁμοῦ συνεργοῦντες ἐκείνῃ τὰς

DIALOGUS IIT. διάλεκτον, ἰσχυρὰν αὐτῇ παρεχόμενοι πρὸς τὸν λόγον τὴν ἀντίρρησιν, οἱονεὶ πλήκτρου χορδαίς κινούρης προσκρουομένης αὐτῆς. Ὁμοῦ δὲ καὶ τροφῆς ὑπο ηρέται πεφύκασιν, οἱ μὲν τέμνοντες, οἱ δὲ λεπτύ νοντες. Τομῆς μὲν οἱ ἔμπροσθεν, μύλοι δὲ οἱ ἐνδό τεροι, διὰ τὸ ἀπολεπτύνειν καὶ λεαίνειν τὰ προσ αγόμενα καταλλήλως καλούμενοι. Ἡ δὲ ῥῖς ταῖς πα ρειαῖς μεσιτεύουσα, ἐφέλκεται μὲν καὶ ἀντιδίδωτε τὸν αέρα, ἐξοχετεύουσα καὶ τὸν ἐκ τῶν κρανίων ἔχώρα, τὸ εὐῶδες επισπωμένη, τὸ δ' ἐναντίον μυ σαττομένη • Ιούλοις δὲ τὰς παρειὰς σκιάζουσα, ἡνίκα τὴν μειρακοειδή καὶ ἄστατον ἡλικίαν τῇ καθεστώση ἀμείψωμεν, τὰ πρὸς τὸ ζῆν περισκοποῦντες· δηλούσης, οἶμαι, τῆς φύσεως μέχρι τότε μόνον αὐξάνεσθαι, καὶ τῶν πόνων ἐκεῖθεν ἅπτεσθαι. ætatem cum robusta permutamus, ad ea quæ ad innuente (ut arbitror) natura, eo tantum usque magnus est, qui potest quasi freno cohibere eliam totum corpus **, inquit scribens ad quoslibet sub sole divus ille Jacobus. Dentes quidem una cum illa cooperantur ad sermonis scitam pronuntiationem, firmam illi præbentes ad sermonem exprimendum repercussionem, veluti si plectrum chordis citharæ alidatur. Simul autem et cibi ministri sunt; alit quidem incidentes, alii vero attenuantes. Atque incisionis quidem priores sunt, molares autem interiores, sic appellati apto vocabulo, quod extenuent et comminuant ingesta. Nasus autem inter genas medium tenens, attrahit et reddit aera, derivans ex capite liquorem, et bonum quidem odorem attrahens, contrarium autem rejiciens. Prina vero barba genas tegit, quando puerilem et infirmam vitæ necessitatem pertinent, animum adjicientes, hominem crescere, et inde labores capessere. Εὔκαιρον τοίνυν συμμελῳδεῖν ἡμᾶς τῷ Δαβίδ, ὡς ἐμεγαλύνθη τὰ ἔργα σου, Κύριε· πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησας· ἐν οὕτω βραχείᾳ τῇ κεφαλῇ πάσας ἡμῖν τὰς τιμιωτέρας αἰσθήσεις ενθέμενος, ὅρασιν, ἀκοὴν, γεῦσιν, ἔσφρησιν, ἐγγὺς ἀλλήλων ὁμόρους δομήσας, μηδετέρας αὐτῶν ἐπισκοτούσας τῇ ἐνεργείᾳ τῆς γείτονος. Οὐδ᾽ αὖ πάλιν πρὸς ταύταις ἡμῖν ὑπάρχουσι, πλὴν τῆς διὰ τῶν χειρῶν ἀφῆς. Εὐ...... ρος δ αὐχὴν καὶ σύμμετρος, ἀλλὰ δι' αὐτὸν οὐρανόπτης ὁ ἄνθρωπος· ἡ εἰκὼν ὁ ὀρθὸς πρόσωπος· οἷον στύλῳ κεφαλῇ ἐπερηρεισμένη κεφαλή καταλλήλως τῇ συνεργεία τοῦ αὐχένος κλινομένη καὶ ἀνανεύουσα. Πέντε δεξιᾷ χειρί, τοσοῦτοι δὲ καὶ τῇ λαιᾷ ὑπάρχοντες δάκτυλοι· ἐν αὐτοῖς δὲ τὴν χέρσον τέμνομεν, τὰ ὄρη μεταλλεύομεν, τὰς κρήνας ἀντλοῦμεν, ποταμούς μεταρυθμίζομεν. Δι' αὐτῶν καλωδίοις καὶ ξύλοις ποντοποροῦμεν τὴν ἄβυσσον, καταλλήλως τοῦ πνεύματος τὰ ἱπτία τῆς ντὸς ἀνέλκομεν, καὶ τοὺς οἴακας Εθύνομεν, θῆρας ἀνημέρους ζωγροῦμεν καὶ τιθασσεύομεν, κήτη σαγηνεύομεν βουνοῖς καὶ ὄρεσι μεγέθει παραπλήσια, καὶ ὄψει φοβερά· τὸν ἀέρα τρυγώμεν, τοῖς καλάμοις τοῦ ἐξηῦ τὰ ἀερόδια χειρούμενοι. Τὸ δὲ πῦρ οὕτως μὲν σφοδρὸν τὴν ὁρμὴν, φοβερόν δὲ τὴν ἀφήν, λυμαντικόν τε καὶ βίαιον τὴν κίνησιν τῷ ἡμετέρῳ σκοπῷ ὑπουργεῖν βιαζόμεθα, καὶ τῇ ἑκάστου γνώμῃ συμμεταβάλλεσθαι. Ἐν αὐτοῖς δὲ καὶ πόλεις ἐγείρομεν, καὶ ἐπάλξεσι καὶ τειχίοις περιβάλλομεν, σφενδόναις καὶ τόξοις καὶ ἑτέροις ἀμυντηρίοις αὐτὰς καθοπλίζοντες. Βραχὺ μὲν καὶ περιφερές καὶ ἀδιάρθρωτον τὸ τῆς καρδίας υπάρχει όργανον ἐν αὐτῷ δὲ καὶ τῷ ἐγκεφάλῳ, περὶ Θεοῦ, ἀγγέλων καὶ ἀρχαγγέλων, οὐρανοῦ, γῆς, θαλάττης καὶ πάσης ὁμοῦ τῆς κτίσεως βουλευόμεθα· οἱονεὶ ταμείου Η φρουρίου υπάρχοντος τῆς ζωτικῆς ἐν ἡμῖν αἰτίας καὶ Ρώμης του περικαρδίου πνεύματος. Ἐπεὶ οὖν κρήνην τινὰ καὶ ἀρχὴν τῆς ἡμετέρας ζωῆς μετὰ Θεὸν τὴν καρδίαν ἡμῖν ἔδοξεν ὑπάρχειν, ἀφ᾿ ἧς αὐλοειδεῖς πόροι πολυειδῶς, ἕτερος δι' ἑτέρου διαφυόμενοι όλες τῷ σώματι, τὸ θερμὸν καὶ πυρῶδες διαχέουσι πνεῦμα· ἐπειδὴ πάντως καὶ τροφὴν ἔδει τινὰ τῷ θερμῷ συμ. o Jac. 111, 3. ni Psal. Out, 21. Tempestivum proinde, ut cum Davide canamus: Quam valde magnifica sunt opera tua! omnia in sapientia fecisti st: in capite usque adeo parvo omnes præstantiores sensus nostros collocans, visum, auditum, gustum, olfactum, prope inter se confines ædificans, utque neuter illorum operatione sua vicino sibi officiat. Neque item præter hos alii nobis sunt, præter tactum manus. Agilis cervix est et proportione congruens, per quam et cœlum versus spectat homo, imago illa erecta faciei, veluti columinæ innitente capite, quod conveniente quadam ratione per cooperationem cervicis sese vel demittit, vel sursuin levat. Quinque dexteræ manui totidemque sinistræ digiti sunt, quibus et terrain secamus, e montibus metalla effodimus, foutes haurinus, fumina dirigimus. Per ipsos funibus et lignis navigamus abyssum, ex opposito flatus vela navis subducimus et gubernaculum dirigimus. Indomitas feras capimus vivas et cicuramus, cetòs ipsos capimus, colles et montes magnitudine æquanles, et aspectu terribiles. Aera per eosdem quasi vindemiamus, calamis visci viventes in aere volucres capientes. Ignem etiam adeo vehementem impetu, terribilem factu, populabundum et violentum motu, nostro proposito servire cogimus, et ad uniuscujusque voluntatem se accommodare. Per hos et civitates exstruimus, et propugnaculis murisque communimus, fundis et arcubus et aliis ad defendendum idoneis armis instruimus. Parvum quidem, et rotundum articuloque carens cordis est organum, in ipso tamen et cerebro, de Deo, angelis et archangelis, colo, terra, mari, et de omni in universum creatura deliberamus, veluti promus aut custos vitalis in nobis causæ et roboris sit spiritus, qui circa cor est. Cor quidem certe fontem aliquem et principium nostræ vitæ post Deum esse putamus; a quo meatus fistulis consimiles multipliciter alius per alium ductus, universo corpori calidum et igneum spiritum difundunt. Quia autem omnino et nutrimentum aliquod oportuit adesse calori a na-

tura (non enim per semetipsum manet ignis qui nobis inest, nisi vicissim nutriatur): ideo et sanguinis fistule, velut ex aliquo fonte ab hepate promanantes, calidum illum spiritum per totum corpus comitantur, ne alterum altero destitutum, naturam vitio accidente corrumpat. Quoniam vero solum omnis indigentiæ expers est divinum illud Numen, egestas autem mortalis aliunde assumptis indiget ad sui constitutionem: ideirco cum sanguinis fons sit hepar, nutrimenti subsidium ei necessarium est. Quod enim per id nobis ingestum est, sanguinis ex hepate scaturiginem reddit. Quemadmodum in monte nix, proprio humore fontes ad montis radices auget, per profundum sensim proprium humorem ad inferiores venas deprimens. Spiritus autem cordi per proximum infertur viscus, quod pulmonis quidem viscus appellatur, aeris autem receptaculum est, per insertan arteriam ad os pertingentem externum spiritum respirando attrahens. Atque hujus in medio cor involutum, semper movetur, consimiliter ut est ignis natura, quale quid in officinis ærariis videas, ex adjacente pulmone spiritum ad se trahens, impletisque per diductionem sui cavitatibus, calorem suum arteriis vicinis præbens, perpetuo motu efflat, partim extrinsecus aliquid per sui diductionem in proprias concavitates attrahens, partim ex se per compressionem in arterias excernens, ac velut in fornace per calorem naturalem colliquationem quamdam et coctionem efficiens, tanquam ex aliquo fusorio vase ad cæteros meatus materiem transfundit. Postquam autem crassum a tenui discrevit, quidquid crassius est in intestina repellit, tenuia vero et a sordibus secreta ad portas hepatis defert. Ebulliens autem illud calore, humidum intus deponit, et quod igni cognatum est, in sanguinein rubeo infectum colore mutat. Quæ autem vim mediam quamdam habent, ea per quamdam misturam temperaturamque unita corpori, nutriunt atque conservant per evaporationes cerebrum, a quo rursum purius ac subtilius attenuata digestaque illa exhalatio, sublinit continentem cerebrum membranam, quæ superne ad inferiora instar fistular sese spargens, per conjunctas ordine sibi spinæ vertebras, semetipsam et contentam in se medullam perducens, in verenda desinit, estque omnibus ossium et compaguni commissuris musculorumque principiis, veluti gubernatrix quædam, indens sin gulis motum atque quietem. Sed ad propositum revertamur. Quoniam quam maxime præcipuum et necessarium vitæ nostræ membrum cor est, ideo præ oninibus nostris organis cum primis ipsum communivit Opifex, robustioribus circumquaque munitionibus ipso in tuto collocato, et septo circumdato; retro quidem dorso et humerorum scapulis, ab utroque vero latere costarum situ et complexu, ne medium facile aliquid patiatur, effecit. Ab anteriore autem parte παρεἶναι παρὰ τῆς φύσεως (οὐ γὰρ πέφυκε τὸ παρ' ἡμῖν πῦρ μένειν ἀφ' ἑαυτοῦ μὴ διὰ τοῦ καταλλήλου τρεφόμενον)· διὸ καὶ τοῦ αἵματος ὀχετοί, καθάπερ ἐκ κρήνης τινὸς τοῦ ήπατος ἀφορμισθέντες τῷ θερμῷ πνεύματι, δι' ὅλου τοῦ σώματος συμπαροδεύουσιν, ὡς ἂν μὴ μονωθὲν τοῦ ἑτέρου τὸ ἕτερον διαφθείρη την φύσιν πάθος γενόμενον. Ἐπειδὴ τοίνυν ἀπροσδεὲς τὸ θεῖον, ἡ δὲ πτωχεία βροτῶν τῶν ἔξωθεν ἐπεισάκτων δεῖται πρὸς σύστασιν εἰ γὰρ πηγὴ τοῦ αἵματος ὑπάρχει τὸ ἧπαρ, ἡ τῆς τροφῆς χορηγία ἀναγκαία καθέστηκεν. Τὸ γὰρ ἐπειςαγόμενον ἡμῖν διὰ ταύτης, τὸ αἷμα βρύειν ἐκ τοῦ ήπατος δίδωσι. Καθάπερ ἡ ἐπὶ τοῦ ὄρους χιών διὰ τῆς οἰκείας ικμάδος τὰς ὑπὸ τὴν ὑπώρειαν αύξουσα χρήνας, διὰ τοῦ βάθους τὸ οἰκεῖον ἀγρὸν λεληθότως ἐπὶ τὰς κάτω φλέβας συνθλίβουσα. Τὸ δὲ ἐγκάρδιον πνεῦμα διὰ τοῦ γείτονος εἰσάγεται σπλάγχνου, πνεύ μονος μὲν προσαγορευομένου δοχείου δὲ ὑπάρχοντας τοῦ ἀέρος, διὰ τῆς ἐγκειμένης αρτηρίας τῆς ἐπὶ τὸ στόμα διηκούσης, τὸ ἔξωθεν πνεῦμα ταῖς ἀναπνοαίς εφελκόμενον. " μέσως ἡ καρδία ἐνειλημμένη αεικί νητος, παραπλησίως τῆς τοῦ πυρὸς φύσεως, οἷόν τι δράχῃς ἐν τοῖς χαλκείοις, ἐφ᾽ οἷς ἔλκει τὸ πρὸς ἔξω τὴν ἐκ τοῦ παρακειμένου πνεύματος πληρουμένη τῇ διαστολῇ τὰς κοιλότητας, καὶ τὸ πυρώδες ἑαυτῆς ἐκπορίζουσα ταῖς ἐχομέναις ἀρτηρίαις· ἀεικινήτων ἐκπνεῖ, τὸ μὲν ἔξωθεν διαστελλομένη εἰς τὰς οἰκείας κοιλότητας ἕλκει, τὸ δὲ παρ' ἑαυτῆς διὰ τῆς συμπτύ ξεως ταῖς ἀρτηρίαις ἐκκρίνει· ὥσπερ δὲ ἐν χωνε τηρίῳ διὰ τῆς φυσικῆς θερμότητος σύντηξίν τινα καὶ πέψιν τῆς ὕλης ποιουμένη, οἰονεὶ ἐκ χοάνης τινός πρὸς τοὺς ἐφεξῆς πόρους μεταχεῖ. Τὸ παχὺ δὲ τοῦ λεπτοῦ διακρίνασα τὴν ὕλην τοῖς ἐντέροις ἀπώσατο, τὸ λεπτὸν καὶ εἰλικρινὲς ἐπὶ τὰς πύλας του ήπατος έδωκεν. ᾿Αναζέουσα δὲ τῷ θερμῷ τὸ ὑγρὸν ἐναποτί θεται, αὐτὸ τὸ συγγενὲς τοῦ πυρὸς εἰς αἷμα τὸ ὑγρὸν καταφοινίξασα, τὰ δὲ παρ᾽ ἑτέρας δυνάμεως διά τινος μίξεώς τε καὶ συγκράσεως ενωθέντα τῷ σώματι διὰ τοῦ αἵματος, ὑποτρέφει τε καὶ συνίστησι διὰ τῶν άτμῶν τὸν ἐγκέφαλον, ἀφ᾽ οὗ πάλιν ἐπὶ τὸ καθαρών τερον ἐκλεπτυνομένη ἡ ἀπ' ἐκείνου ἀνάδοσις, ὑπ αλείφει τὸν περιεκτικὸν τοῦ ἐγκεφάλου ὑμένα, ὃς ἂναι θεν ἐπὶ τὸ βάθος αὐλοειδῶς διήκων, διὰ τῶν καθεξής σφονδύλων ἑαυτόν τε καὶ τὸν ἐγκείμενον μυελόν δ εξάγων, διὰ τῆς νύσσης συναπολήγει ἐπὶ τὰ αἰδοῖα, πάσαις ὀστέων καὶ ἁρμονιῶν συμβολαῖς, καὶ μυών ἀρχαῖς οἷός τις ἡνίοχος αὐταῖς ἐνδιδοὺς τῆς καθ' ἕκαστον κινήσεώς τε καὶ στάσεως. Αλλ' ἐπὶ τὸ προκείμενον ἐπανήξωμεν. Ὅτι το χιο ριώτατον καὶ ἀναγκαῖον ἡμῶν τῆς ζωῆς ἡ καρδία ὑπάρχει· διὸ καὶ παρὰ πάντα ἡμῶν τὰ ὄργανα, μάλ λον αὐτὴν ὁ Δημιουργός κατησφαλίσατο ταῖς ἐν αὐτ κλῳ τῶν στεῤῥοτέρων περιοχαῖς ὀχυρώσας αὐτὴν καὶ περιφράξας· κατόπιν μὲν τῇ νύσσῃ καὶ ταῖς ὡμο πλάταις· καθ᾿ ἑκάτερον δὲ πλάγιον, τῇ τῶν πλευρῶν θέσει περιπτύξας, δυσπαθὲς τὸ μέσον ἀπειργάσατο. Ἐν δὲ τοῖς ἔμπροσθεν τὸ στέρνον καὶ τὴν συζυγίαν

DIALOGUS III. τῆς κλειδὸς προεστήσατο· πάντοθεν αὐτῇ τὸ ἀσφαλὲς ἀπὸ τῶν ἔξωθεν διοχλούντων φυλάξας. Ιδίως δὲ καὶ περὶ τοῦ πνεύμονος φύσεως δια βραχέων φήσωμεν. Τῷ θώρακι τοίνυν οὗτος ἐνηρτημένος, γομφώδης ὑπάρχει καὶ μαλακὸς καὶ πολὺ ἀραιός τε καὶ εἶδε χθῆς· πάσας δὲ τὰς ἑαυτοῦ κυκλότητας συνανεστο μωμένας ἔχων πρὸς τὸν πυθμένα τῆς ἀρτηρίας, συν αγόμενος μὲν καὶ συμπέπτων τὸ ἐναπολειφθὲν τοῖς κόλποις πνεῦμα, ἀνάγκῃ ἐκπιέζων προεῖτο. Υποχω ρῶν δὲ καὶ ἀνοιγόμενος ἐπισπᾶται τῇ βίᾳ πρὸς τὸ κινούμενον διὰ τῆς ὁλκῆς τὸν ἀέρα, καὶ τῇ συνεχεῖ κινήσει τῇ καρδίᾳ περιδονούμενος, τὸ φλογώδες αὐτ τῆς καὶ διάπυρον τῷ ῥιπισμῷ διακρούεται. Οἷον γάρ φλὸς μὴ διαπνέουσα ὑπὸ τοῦ οἰκείου καπνοῦ σβέννυται, καὶ τὸ ζῶον μὴ διαπνέον τῷ πνεύμονι τὸ περικάρδιον ἑαυτοῦ πῦρ. Διὸ περιδονούμενος τῇ καρδίᾳ καὶ πραείαις αὔραις κολακεύων, εὐθαλὲς καὶ ἐῤῥω μένον τὸ ζῶον δείκνυσιν. Ἐν αὐτῇ γὰρ καὶ μόνῃ τὸ ζωτικὴν αἴτιον Ιδρύσθαι μοι δοκεῖ. Τὸ δὲ ἦπαρ καὶ αὐτὸ θερμὸν ὑπάρχον πρὸς τὴν τῶν ἐγκρινομένων πέψιν τε καὶ ἐξαιμάτωσιν τῷ δεξιῷ ἐνήρτηται μέρει· οὗ καταψυχθέντος, ἀλλοίωσις μὲν τῷ προσώπῳ αὖθις ἐπιγίνεται, σπασμὸς δὲ καὶ ἀδυναμία κατά μέρος. Τῷ δὲ εὐωνύμῳ ὁ σπλὴν ἐμπέφυκεν ἅμα τε ὑφέλκων καὶ διακρίνων τὸ ὑλῶδες τοῦ αἵματος· καταγλυκαι νόμενος δὲ κορυφοῦται ἅμα καὶ πυροῦται ἐκβαίνων τοὺς ἑαυτοῦ ὄρους, καὶ διατειχίζων τὰς πέψεις, πολύσαρχον μὲν φαίνεσθαι ποιεῖ, ὠχρίαν δὲ καὶ ἀδυνα μίαν κατὰ μέρος ἐπάγει. Ἐντέρων δὲ ἐλιγμοὶ καὶ συμπλοκαὶ περὶ τὴν γαστέρα· ὅπως τῇ σκολιᾷ περ ριαγωγή χρόνῳ παρακατέχεσθαι τὴν τροφὴν τοῖς σπλάγχνοις· ὡς ἂν μὴ δι' εὐθύτητα τοῦ πόρου, ῥᾳδίως καὶ αὖθις ἐκκρινομένης ἀνακινοίη τὸ ζῶον πρὸς ὄρεξιν, μηδέποτε ἀπαγόμενον τῆς τοιαύτης ἀσχολίας, κατὰ τὴν τῶν ἀλόγων φύσιν. Υμενώδεις δὲ οίκους τῇ φορᾷ τῶν ὑγρῶν, ὁ Δημιουργὸς ὑπετεχνήσατο διὰ τῶν ἀοράτων πόρων, κατὰ μέρος ἐπισ σπωμένων τὸ ὑγρόν, ὅπως μὴ τῇ ἀθρός ἐξυδατώσει καὶ ἀναξηρασία δίψει ἐνεδρευθῆναι τὸ ζῶον, ἀλλὰ κατὰ μέρος ἐξοικονομεῖσθαι τὸ ἀρυσθέν μέχρι καιροῦ τινος. Σκέλη δὲ ἡμῖν διηρθρωμένα στροφαῖς καὶ τόρμοις συμβεβλημένα, οἱονεὶ στύλοι ἀχθοφόροι, τὸ ὅλον ἐπερεισμένοι σῶμα· ἐπικεφαλίδα μὲν τὸ γόνυ ἔχοντες, βάσιν δὲ τὸν ἀστράγαλον, εὐσταλῆ καὶ ἕτοιμα πρὸς πᾶσαν ὑπάρχοντα κίνησιν, προσευχήν τε καὶ ποτνίασιν, δρόμον τε καὶ ἄλματα. Οἱ δὲ πόδες ἡμῖν τυλώτεροι παντὸς τοῦ ὑπερφερομένου σώματος κατεσκευάσθησαν, τῇ χέρσῳ διὰ παντὸς κρούεσθαι μέλλοντες, οἱονεὶ ὀγκίνοις πρὸς διάβασιν τοῖς δακτύ λοις συνεργούμενοι· οὓς κρυμῷ ἡ λώσῃ τινὶ ἀποβάλ λοντες, μογιβαδεῖς γινόμεθα. pectus et clavis juncturam præposuit, uudique adhibita custodia, qua ab externis perturbationibus tutum redderetur. Peculiariter autem et de pulmonis natura paucis disseramus. Est hic pectori apte conjunctus, recurvus et mollis, et admodum rarus et specie parum elegans; omnesque circuitus suos veluti per ostia quædam excuntes habens ad arteriæ fundum, cogens et constringēns in finibus spiritum relictum, quem necessario comprimens emittit. Cum rursus autem explicat semet ac aperitur, violenter aera attrahit ad id quod movetur, et assiduo motu circum cor agitatus, inflammationem. et fervorem ejus ventilatione sua propellit. Quemadmodum enim flamma respiratione carens proprio fumo exstinguitur, ita et animal non perflans pulmone ignem cordis emoritur. Igitur cum pulma circum cor agilatur, et levibus auris ipsum demulcet, vegetum et robustum animal efficit. In ipso. enim, et quidem solo vitalis causa mihi videtur sita esse. Jecur autem et ipsum calidum, ad eorum. quæ ingeruntur, concoctionem et sanguinis effectionem, in dextra cordi adjunctum est parte: quo nimium refrigerato, in facie Gt illico quædam mutatio accedente paulatim spasmo et debilitate. Sinistræ vero parti splen inest, sanguinem subtrahens, et discernens id quod crassius est a sanguine; qui si dulcior liat, infatur et incenditur, terminos suos transgrediens et obstruens nieatus, carnosum qui, dem hominem apparere facit, pallorein tamen, et paulatim debilitatem secum affert. Præterea intestir norum convolutiones et nexus circa ventrem sunt, ut tortuoso ductu, temporis aliquo spatio delineatur in visceribus cibus, ne propter meatus rectitudiuem facile et illico egestus, excitet animal ad appetitum, a tali occupatione nunquam abducendum secundum naturam hrutorum. Domicilia item ex membranis facta ad humorun gestationem Opifex condidit, quæ per subtilissimos et aspectum fugientes meatus paulatim attrahunt humorem, ue subita exundatione et exsiccatione sitis insidietur animali, sed paulatim certa dispensatione quod haustum est, ad aliquod tempus retentum expellatur. Ad hæc crura nobis sunt articulis commissa, vertebris et juncturarum cavitatibus conjuncta, quasi columnae ad ferenda onera, quibus toto corpore innitimur. Atque his columnis capituli loco est genu, basis vero talus: suntque crura expedita et prompta ad omnem motum, adorationem et venerationem, cursum et saltus. Etiam pedes nobis callosiores omni alio superimposito corpore facti sunt, qui terram semper pulsaturi essent, ad incc5» sum a digitis velut uncis adjuti, quos frigore vel alia jactura amittentes, ad gradiendum sardi efficimur. Τις δὲ παραστήσει λόγος τὴν ἐντὸς ἡμῶν τοῦ Δη μιουργοῦ σοφίαν καὶ δύναμιν; τάς τε συντρήσεις καὶ ὑμενώδεις σύριγγας, τὰς τῶν ἐνῶν περιπλοκάς, καὶ νεύρων τόνους καὶ ὀστέων στερρότητα, καὶ ὁδοὺς καὶ τρίβους τινὰς ἀφανώς διοικονομούσας τὰ ἐγκρινόμενα, διὰ μιας συμπνοίας τοῦ σώματος, ὁλκῆς πνεύμα Quænam autem exprimet oratio declaratam in membris nostris interioribus Opificis sapientiam et potestatem? meatus et membraneas cavernas, venarum complexiones, nervorum intensiones, ossium frinitatem, vias atque semnitas distribuentes quæ ingerur

quasi conspirationem membrorum totius corporis, item attractiones spiritus, aquæductus sanguinis, domicilium caloris, sedem frigoris, alia denique de quibus medicina commentata est, quorum explicationem iis relinquam qui medicinam studiose didicerunt. Sancti viri, Gregorii Nysseni locus ex capite quo tradit, unam et eamdem exsistendi causam esse tam anima quam corporis Quemadmodum de tritico dicimus, omnem potestate in spica formam ejus esse, herbam, calamum, medias juncturas, fructum, aristas, et nihil horum ratione naturæ vel prius esse, vel deinceps naturæ seminis accedere, sed ordine naturali ea quæ recensuimus, prodire: sic et humanam salionem comparatam esse dicimus, ita ut in ortus ejus principio simul ipsa naturæ vis seratur, quæ deinceps explicetur, et patefat per naturalem seriem, primo quidem Dei voluntate fundamento quasi jacto, deinde generationis causis accedentibus. Quemadmodum enim in eo quod ad producendum hominem in officina naturæ deponitur, membra singula corporis cerni nequeunt ante factam formationem: ita neque animæ proprietates in eodem animadverti possunt, priusquam progrediantur in actum. Εt quemadmodum impositum illud ex insita sibi vi facultateque in articulos et viscera formatur, sic et de anima intelligitur. Nam si forma hominis, qui producendus est, in eo potestate est, latet autem propter obscuritatem, ita rerum serie poscente: eliam anima in eo est, licet nunc quidem non appareat; apparebit autem una cum corporali incremento promovens. Quandoquidem autem vis quædam ex animalo et vivente ad conceptionen egeritur, non putabis inanimum esse quod in vitam prodit; et quemadmodum illud quod in eo corporeum est, non carnem dicimus, nec ossa, nec pilos et cztera, sed vi et polestate horum unumquodque esse: ita et de eo quod ad animam pertinet, nondum vim rationalem, non affectus moventem neque appetentem, et caetera quæ ad animam pertinent in illo dicimus esse, sed cum corporis opificio etiam animæ operationes augeri. Præcedit autem in hac prima ejus structura, augescens nutriensque facultas sola. Neque enim plus capit suscipientis exiguitas. Deinde in eo qui in lucem prodiit, sentiendi beneficium viget, et in adultiore rationalis elucet facultas, non tota tamen confestim, sed cum organi perfectione crescit, quantum subjecti facultas ejus est capax. Constat igitur anima non carere, quod a vivente avulsum corpore ad animalis naturam impositum est in officina naturæ. Sciendum autem, quod si quidem hoc pacto se res habet, talem e viro fluxionem tum demum fieri, cum Deus hominem generari voluerit. Sin autem, inutiliter effluere, tametsi extraneorum quispiam hoc fortassis absurdum dicet. Volunt enini Cap. 29 libri De hominis opificio, quoad sensum. Ιστέον, κ. τ. λ. Mac Cæsarii non sunt, uti τος, υδραγωγίας αἵματος, οἴκησιν του θερμού, ἑστίασιν τοῦ ψυχροῦ, καὶ ὅσα Ιατρική πεφιλοσόφη ται· ὧν τὸν λόγον καταλείψω τοῖς περὶ αὐτὴν ἐσχ λακόσιν. Τοῦ ἁγίου Γρηγορίου του Νύσσης, ἐκ τοῦ ὅτι μία καὶ ἡ αὐτὴ αἰτία τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος ὑπάρξεως. Ὥσπερ ἐν τῷ σίτῳ φαμὲν ἅπαν εἶναι τῇ δυνάμει τὸ κατὰ τὸν στάχυν εἶδος, τὸν χόρτον, τὴν καλάμην, τὰς διὰ μέσου ζώνας, τὸν καρπὸν, τοὺς ἀθέρας, καὶ οὐδὲν τούτων ἐν τῷ τῆς φύσεως λόγῳ προϋπάρ χειν, ἢ προσγίνεσθαι τῇ φύσει τοῦ σπέρματος - ἀλλὰ τάξει φυσικῇ τὰ εἰρημένα φανεροῦσθαι· οὕτω δὲ καὶ ἐπὶ τῆς ἀνθρωπίνης σποράς, φαμέν ἐν τῇ τῆς συστάσεως ἀφορμῇ, συνεσπαρμένην την τῆς φύσεως δύναμιν· ἐξαπλοῦσθαι δὲ καὶ φανε ροῦσθαι διὰ τῆς φυσικῆς ἀκολουθίας, κατὰ μὲν τὴ α' Θεοῦ βουλήματι καταβληθεῖσαν, κατὰ δὲ τὸ β ἐν ταῖς τῆς γενέσεως ἀφορμαΐς συνισταμένην. ὡς γὰρ οὐκ ἔστι τὴν καταδιανθρώπησιν ἰδεῖν ἐν τῷ πρὸς σύλο ληψιν τοῦ σώματος ἐντιθεμένῳ, πρὸ τῆς διαπλάσεως· οὕτως οὐδὲ τὰς τῆς ψυχῆς ἰδιότητας ἐν τῷ αὐτῷ δυ νατόν ἐστι κατανοῆσαι, πρὶν προελθεῖν εἰς ἐνέργειαν. Καὶ ὥσπερ τὸ ἐντεθὲν ἐκεῖνο ἐκ τῆς ἐν αὐτῷ δυνά μεως πρὸς ἄρθρα καὶ σπλάγχνα σχηματίζεται οὕτω καὶ περὶ ψυχῆς νοεῖται. Εἰ γὰρ καὶ τὸ εἶδος τοῦ μέλλοντος συνίστασθαι ἀνθρώπου, ἐν ἐκείνῃ ἐστὶ τῇ δυνάμει, λανθάνει δὲ διὰ τὸ πρὸς τῆς ἀκολουθίας άδηλον, καὶ ἡ ψυχή ἐστιν ἐν ἐκείνῳ καὶ μὴ φαινομένη. ξανήσεται δὲ τῇ σωματικῇ αὐξήσει συμπροϊούσα. Ἐπεὶ δὲ ἐξ ἐμψύχου καὶ ζῶντος ἡ πρὸς τὴν σύλ ληψιν ἐκκρίνεται δύναμις, οὐ τὸ ἄψυχον εἶναι τὸ εἰς ζωὴν προϊέμενον, καὶ ὥσπερ κατὰ τὸ σωματικών αὐτοῦ, οὐ σάρκα φαμὲν αὐτὸ καὶ ὀστέα, καὶ τρίχες καὶ τὰ λοιπὰ, ἀλλὰ τῇ δυνάμει ἕκαστον τοῦ εἶναι· οὕτως καὶ ἐπὶ τοῦ ψυχικοῦ, οὔπω τὸ λογικόν, οὐ τὸ θυμικόν, οὐδὲ τὸ ἐπιθυμητικόν, καὶ τὰ λοιπὰ τὰ περὶ ψυχὴν ἐν ἐκείνῳ εἶναι, ἀλλὰ τῇ τοῦ σώματος κατασκευῇ, καὶ τὰς τῆς ψυχῆς ἐνεργείας συναυξά. νεσθαι. Προηγείται δὲ ἐν πρώτῃ κατασκευῇ ἡ αὐξητική τε καὶ θρεπτική μόνη δύναμις. Οὐ γὰρ χω ρεῖ πλέον ἡ τοῦ δεχομένου βραχύτης. Εἶτα προελθόντι εἰς φῶς, ἡ αἰσθητική χάρις ἐπανθεῖ, ἀνδρω θέντι δὲ ἡ λογική διαλάμπει δύναμις· οὗ πᾶσα δὲ ἀθρόως, ἀλλὰ τῇ τοῦ ὀργάνου τελειώσει συναύξουσα, ὅσον χωρεῖ τοῦ ὑποκειμένου ή δύναμις. Δῆλον οὖν ὡς οὐκ ἄψυχον τὸ ἐκ τοῦ ζῶντος ἀποσπασθεν σώμα τος, πρὸς τὴν τοῦ ζώου φύσιν ἐνετέθη τῷ ἐργαστηρίω τῆς φύσεως. Ιστέον δὲ, εἰ οὕτως ἔχει, τότε τοιαύτη γίνε ται ἡ ἐκ τοῦ ἀνδρὸς ἄκροια, ὅτε ὁ Θεὸς θελήσει γε νέσθαι ἄνθρωπον· εἰ δὲ μή, ἔστι κωφή· εἰ καὶ ἔξω τοῦτο εἰκότως λαλεῖ τις τῶν ἔξω, συμβάλλε σθαι τὸ θῆλυ πρὸς ζωογονίαν τῷ ἐκ τοῦ ἀνδρὸς ἐκε nec. Nysseni, sed alterius, ad sententiam Nysseni qua dain adjicientis. EDIT. PARIS.

DIALOGUS III. ρέοντι, ὡς ποιητικῷ αἰτίῳ, καθάπερ τινὰ ὕλην παρεχόμενον τὴν τῶν καταμηνίων παισὶν ὑγρασίαν, οἷάπερ τινὰ χαλκόν τῷ ἀνδριαντοποιῷ. Οὐδὲν γὰρ προΐεται ἡ γυνὴ σπέρμα, ἀλλ᾽ ἄχρηστόν τι ὑγρὸν συμβεβηκὸς τοῖς τόποις. "Εστι δὲ τὸ τοῦ ἄρρενος σπέρμα οἷον δημιουργὸν καὶ ἀρχὴν κινήσεως ἐμποιοῦν, ὥσπερ ἐπὶ τῆς πιτύας ὁρῶμεν τῆς συναγούσης τ γάλα. Οὕτω καὶ τὸ σπέρμα πεσὶν εἰς τὴν ὑγρὰν μίσγεται τῷ καθαρωτέρῳ τῆς θηλείας περιττώματι. Τὸ δὲ συστὰν ἐν τῇ μήτρᾳ λέγει καὶ ψυχῆς μετα έχειν, οὐ τελείας δὲ, ἀλλὰ τῆς θρεπτικῆς. Καθά περ γὰρ τὰ φυτὰ ἐν τῇ γῇ, οὕτω ζῆν καὶ τὸ Εμβρυον, ρίζῃ χρώμενον τῷ ὀμφαλῷ ἐκ τῆς μήτρας τὴν ὁλκὴν τῆς τροφῆς ποιεῖσθαι. Ἐξιὸν δὲ καὶ τὴν αἰσθητικὴν ἐπιστᾶται, καὶ αὖξον συναύξεται αὐτ τῷ καὶ ἡ λογική και νοερά ενέργεια τῆς ψυχῆς. Εστι γὰρ ἐν τῷ σπέρματι ψυχῆς τι μόριον τὸ λεγό μενον ζωτικόν θερμόν, ἀναλογοῦν τῇ θερμότητι τοῦ ἡλίου· ἐπειδὴ ἐκείνη ζωτικήν ἔχουσα δύναμιν ζωογονεί. Διατυπούται δὲ πρῶτον ἡ καρδία, ἥτις καὶ τελευτήν φθείρεται. Ὡσαύτως καὶ τὰ λοιπὰ ἐντός σθια πρὸ τῶν ἐκτὸς διαρθροῦται, καὶ μᾶλλον τὰ ἄνω τοῦ διαζώματος. Ἐσχημάτισται δὲ ἐν τῇ μή. τρα ὁ ἄνθρωπος, τὴν μὲν μίνα μέσον τῶν γονάτων ἔχων, τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐπὶ τοῖς γόνασιν. Ἐνισχύειν δὲ τὸ ἔμβρυον ἄρχεται, ὅτε ἡ ἀνακοπή τῶν καταμηνίων ἐπὶ τοὺς μαστοὺς εἰς γάλα μεταβάλλεται. Ἴστανται αὐτίκα ταῖς γυναιξὶν αἱ ναυτίαι καὶ οἱ ἔμετοι· ἄῤῥεν δὲ γίνεται, εἰ πεπεμμένον ἐστὶ τὸ τοῦ ἄρρενος σπέρμα. Οθεν οἱ νέοι καὶ οἱ πρεσ σβύτεροι ὡς ἐπιπολὺ θηλυγόνοι· τὸν δὲ πλεονασμὸν ἢ τὴν λείψιν γίνεσθαι ἔν τισι μορίοις παρὰ τὴν τῆς ὕλης έλλειψιν ἢ πλεονασμόν· τὴν δὲ τοῦ σπέρμα τις ἔκκρισιν ἐκ τῶν περὶ τὴν κεφαλήν γίνεσθαι το πων, ὡς δῆλον ἐκ τοῦ κοιλαίνεσθαι τοὺς ὀφθαλμοὺς τῶν πλεῖστα συνουσιαζόντων. Συγκινεῖται δὲ τῇ δια· νοίᾳ ἡ μήτρα, ὡς καὶ τὸ τοῦ ἄῤῥενος αἰδοῖον που τὲ δὲ καὶ ἀπροαιρέτως· δίδυμα δὲ γίνεται κατὰ σχίσιν τοῦ σπέρματος ἐν τῇ μήτρα· εἰ μὲν πεπεμμένον, ἄρξενα δύο, εἰ δὲ μή, τοὐναντίον. Γίνονται δὲ καὶ κατ' ἐπισύλληψιν· ὅθεν πολλάκις καὶ ἄρσεν καὶ θῆλυ γίνεται. Τρόφιμον δὲ γάλα, τὸ παχύ καὶ κιῤῥόν· καὶ δῆλον ἐκ τῶν τυρῶν. Δι' ἑπτὰ μηνῶν γυνὴ πολλάκις, ὡς ἐπιπολὺ δὲ ἐννέα, πολλά κις δὲ ι', προσλαβοῦσα, καὶ ἐκ τοῦ ια' μόλις ποτέ. Η ζῇ, ἢ τέξει τὸν καλούμενον μύλον, ὅς ἐστι σὰρξ σκληρά, ή κινδυνεύσει. Περὶ τὰ δεκατέσσαρα έτη μεταβάλλουσι τὰς ἕξεις οἱ ἄῤῥενες καὶ αἱ θήλειαι· ἐξ εὐεκτῶν κακοεύεκτοι γινόμενοι, καὶ τοὐναντίον. Τότε καὶ ταῖς θηλείαις τὰ κατὰ μῆνας ἄρχεται, τοῖς δὲ ἄρρεσι τὸ σπέρμα, καὶ ἡ φωνὴ βαρύνεται· οἱ μαστοὶ δὲ καὶ τὰ αἰδοῖα αὔξονται· δύσχρους δὲ ἡ γυνή ἐὰν θῆλυ κυῆσαι μέλλη. ex bene affectis male dispositi fiunt, vel e diverso. semen, et vox fit gravior. Ubera item et verenda ritura est. Τοῦ αὐτοῦ Γρηγορίου τοῦ Νύσσης. 'Η δὲ τοῦ νοῦ πρὸς τὸ σῶμα κοινωνία ἄφραστόν τε καὶ ἀκατανόητον την συνάφειαν ἔχει· οὔτε ἐντὸς illi conferre aliquid feminam ad vitalem procreationem ad id quod a viro excernitur, tanquam si causæ efficienti aliquam materiam præbeat, videlicet menstruorum aliquain humorum partem, vel· uti quoddam æs statuario. Nullum enim semen emittit mulier, sed inutilem quemdam humorem in locis muliebribus exsistentem. Est autem maris semen quasi opifex, et principium motus efficit, quemadmodum in coagulo videmus, quod lac cogil. Sic enim et semen in ventrem incidens, miscetur cum purissima feminæ superfluitate. Quod autem in matrice exsistit, etiam dicunt animæ particeps esse, non illius quidem perfecta, sed nutrien - tis. Quemadmodum enim plantas in terra, ita et ſetum vivere, radice utentem umbilico, per quem ex matrice attractio cibi fiat. In lucem autem egressus, etiam sentientem animam consequitur, crescensque cum corpore crescente augescit et rationalis ac intellectilis illa facultas animæ. Est enim in semine animæ particula quædam, quæ vitalis calor dicitur, conformis calori solis: si quidem ille vitalem vim habet, et vitalem fetum generat. Formatur autem primum cor, quod et postremum interit. Similiter et reliqua interna ante externa disponuntur, et cum primis ea quæ sunt supra cincturam. Formatus autem in matrice homo, nasum quidem medium inter genua habet, oculos vero supra genua. Robustior autem fieri fetus incipit, quando inhibita menstrua in uberibus in lac mutantur. Quo quidem tempore mox finem in mulieribus habent nauseæ, et vomitus. Generatur autem mas, si percoctum est maris semen, unde juvenes et senes plerumque femellas procreant. Abundantiam autem vel defectum fieri volunt in quibusdam partibus, propter materia defectum aut abundantiam. Seminis autein egestionem ex locis circa caput fieri manifestum ex eo est, quod eorum oculi cavantur, qui multum coeunt. Movetur etiam cum mente cogitationeque matrix, quemadmodum et veretrum viri. Aliquando item sponte gemelli generantur, per divisionem seminis in matrice: ac si quidem id percoctum fuerit, duo masculi: sin minus, diversum. Præterea per superfetationem generantur, unde aliquoties et masculus et femella simul nascuntur. Plurimum vero nutrit lac spissum et fulvum, ut ex caseis constat. Mulier fetum gestat ad menses septem aliquando, plerumque ad novem, sæpenumero ad decem postquam concepit, vix autem post undecimum. Fetus in lucem editus aut vivit, aut pariet mulier quod mola vocatur, quæ est caro dura, aut periclitabitur. Circa annum decimum quartum mutant corporis habitus tain mares quam femellæ; et Tunc et femellis menstrua incipiunt, maribus vero crescunt. Pallet denique mulier, quæ femellam paEx eodem Gregorio Nysseno. Mentis autem ad corpus communio ineffabilem et iucomprehensibilem intellectu conjunctionem babct,

S. CÆSARII, GREGORN FRATRIS, quæ neque intus est (neque enim miscetur corpori quod incorporeum est): neque circumfusa est (non enim circumscribitur incorporeum a corpori - bus ): sed modo quodam incredibili et intelligentiam nostram superante mens appropinquans et applicata natura, et in ipsa, et circa ipsam exsistit, sic tamen ut explicari vel cogitatione comprehendi modus nequeat, nisi quod in statu suo recte affecta natura, etiam mens efficax est; si vero vitium aliquod circa illam contingat, claudicat eatenus etiam motus intellectus. οὖσα (οὐ γὰρ ἐγκρατείται σώματι τὸ ἀσώματον), οὔτε ἐκτὸς περιέχουσα (οὐ γὰρ περιέχεται τὸ ἀσώματον ὑπὸ σωμάτων), ἀλλὰ κατά τινα τρόπον ἀμήχανόν τε καὶ ἀνεπινόητον ἐγγίζων ὁ νοῦς τῇ φύσει και προς απτόμενος, καὶ ἐν αὐτῇ καὶ περὶ αὐτὴν θεωρεῖται, ἀλλ' ὡς οὐκ ἔστιν εἰτεῖν, οὐδὲ νοῆσαι, πλὴν ὅτι κατὰ τὸν ἴδιον αὐτῆς εἱρμὸν εὐοδουμένης τῆς φύσεως, καὶ ὁ νοῦς ἐνεργής γίνεται· εἰ πλημμέλημα περί ταύτην συμπέσοι, σκάζει κατ' ἐκεῖνο καὶ τῆς διανοίας ή κίνησις. Εἰδέναι χρὴ τίνος χάριν ἐπὶ γῆς ἡ βλάστη τῶν ἐπὶ γῆς φυομένων προηγεῖται, ἐπιγίνεται δὲ τὰ ἄλογα τῶν ζώων, καὶ μετὰ ταῦτα ὁ ἄνθρωπος. Οὐ μόνον ότι ἡ μὲν πόα χρήσιμος τοῖς ζώοις, διὰ δὲ τὸν ἄνθρω που τα βοτά, ὡς ὑπηρετεῖν μέλλοντα· ἀλλ' ὅτι τὴν περὶ ψυχῆς φιλοσοφίαν ὁ Μωσῆς παραδίδωσιν. Επι δὲ ἡ τοῦ λόγου διαίρεσις τοιαύτη· Τῶν ὄντων, τὸ μὲν νοητόν, τὸ δὲ σωματικόν ἐστιν. Ἔστωσαν δὲ νῦν τὰ περὶ τοῦ νοητοῦ. Τοῦ δὲ σωματικοῦ, εἰ μὲν μετέχει ζωτικῆς ἐνεργείας, τὸ δὲ ἀμοιρεῖ καθόλου ζωῆς. Πάλιν τοῦ ζωτικοῦ σώματος, τὸ μὲν αἰσθητόν, τὸ δὲ ἀναίσθητον· καὶ τοῦ αἰσθητικοῦ, τὸ μὲν λογι κόν, τὸ δὲ ἄλογον. Ἀπὸ τῶν μικροτέρων ἐπὶ τὸ τέτ λειον ἡ φύσις ποιεῖται τὴν ἄνοδον. Διὰ τοῦτο μετά τὴν ἄψυχον ὕλην, οἷον ὑπόβαθρά τινα τῆς τῶν ἀξύ χων ἰδέας τὴν φυσικήν ταύτην ζωὴν συστήναι λέγει ὁ νομοθέτης, ἐν τῇ τῶν φυτῶν βλάστῃ προϋποπα. σαν, ἤν τε τὴν θρεπτικὴν καὶ αὐξητικήν, εἴθ' οὕτως ἐπάγει καὶ τὴν ἐν τοῖς ζώοις αἰσθητικὴν, μετέχου σαν καὶ τῆς πρὸ αὐτῆς. Ἐπειδὴ τὰ διὰ σαρκὸς ζῶντα καὶ δίχα τῆς νοερᾶς φύσεως δύναται εἶναι· τὸ δὲ λο γικὸν οὐ δύναται, εἰ μὴ τῷ αἰσθητικῷ συγκραθείη. Διὰ τοῦτο τελευταῖος ὁ ἄνθρωπος. Διὰ πάσης γὰρ Ιδέας τῶν ὁμωνύμως λεγομένων ψυχῶν ἀνακιρνάται τὸ λογικὸν ζῶον. Τρέφεται καὶ κατὰ τὸ φυτικών της ψυχῆς εἶδος. Τῇ δὲ αὐξητικῇ δυνάμει ή αισθητική προσφύει· εἶτα τῇ αἰσθητικῇ ἡ τῆς νοερᾶς ουσίας διέ λάμψεν ενέργεια. Οθεν καὶ κυρίως λογική ψυχή και νοερὰ λέγεται, ἡ διὰ πάντων διήκουσα. Ἐν μὲν γὰρ τῷ λογικῷ καὶ τὰ λοιπὰ περιέλαβεν, ἐν δὲ τῷ αἰσθητικῷ καὶ τὸ φυτικὸν πάντως ἐστί, τὸ δὲ φυσι κὸν περὶ τὸ ὑλικὸν θε. πλὴν καὶ Operæ pretium est scire, cujus rei gratia e terra nascentium germina in ortu rerum præcedant, post quæ producta sunt animantia bruta, et post illa demum homo. Non solum quod herba quidem animalibus est utilis, et propter hominem exsistit pecorum copia, tanquam illi ministratura, sed quod bic eam quæ de anima est, philosophiam nobis tradat Moses. Explicari autem oratione talis rerum distinctio potest: Res universæ partim intellectiles sunt, partim corporea. Omnittantur autem nune intellectiles. Corporeæ partim efficacitatis vitalis participes sunt, partim expertes omnino vitæ. Rursus vitale corpus partim quidem sensile, partim vero sensus est expers. Rursus sensile, aliud quidem rationale, aliud autem rationis est expers. minoribus igitur ad id quod perfectum est, natura progreditur. Ideoque post inanimam materiam, quasi gradus quosdam formæ animatorum, naturalem hanc vitam exstitisse dicit legislator, in naturalium germinatione præexsistentem, utpote vim nutrientem et augescentem, sicque deinde subjicit, et sentiendi facultatem, quæ in animalibus est, etiam ejus participem quæ ante ipsam fuit. Siquidem quæ per carnem vivunt, etiam absque intellectili natura esse possunt. Rationale autem exsistere mon potest, nisi cum sentiente coministum sit. Ideo postremus factus est homo. Ex omni enim specie animarum temperatum est animal rationale; nutritur enim secundum speciem animæ quæ est in plantis; augescenti vero facultati sentiens a natura adjuncta est; in sentiente demum intellectilis naturæ efficacitas elucet. Unde etiam proprie rationalis anima et intellectilis dicitur, quæ per omnia sese didit. Nam in rationali etiam reliqua compre- ψυχαὶ ὀνομάζονται. hendit, cum in sentiente vegetativa sit, quæ vegetativa tantum in rebus crassis exsistit. Verum et ista propter vitalem efficaciam abusive animæ vocantur. Sciendum quod quæ facta sunt ad id simpliciter ut vivamus, sunt cerebrum, cor et pulmo, hepar et venter. Horum enim aliquo læso, necessario moritur animal. Oculi autem, manus et pedes, ad id ut bene vivamus, facta sunt. His enim læsis, vivit quidem animal, non autem bene. Alia denique ad propagationem posteritatis pertinent. Postremus post creationem a Deo productus est hono. Now quod velut vilis inter postrema abjectus sit, sed par erat principem ante subditos non ταῦτα διὰ τὴν ζωτικὴν ἐνέργειαν, καταχρηστικώς Ιστέον ὅτι τὰ γεγονότα πρὸς τὸ ἁπλῶς τὴν ἡμᾶς, εἰσὶν, ἐγκέφαλος, καρδία καὶ πνεύμων, ἦπαρ καὶ γαστήρ. Καί τινος γὰρ τούτων παθόντος, ἐξ ἀνάγκης τὸ ζῶον τελευτῇ· ὀφθαλμοὶ δὲ καὶ χεῖρες καὶ πόδες πρὸς τὸ εὖ ζῆν ἡμᾶς γεγόνασι. Τούτων γὰρ καθένα των, ζῇ μὲν τὸ ζῶαν, οὐ καλῶς δέ. ᾿Αλλὰ δὲ πρὸς διαδοχὴν τῶν ἐπιγινομένων εἰσί. Τελευταίος μετὰ τὴν κτίσιν ἐκ Θεοῦ παρήχθη δ ἄνθρωπος. Οὐχ ὡς ἀπόβλητος ἐν ἐσχάτοις ἀπορρι φείς· ἀλλ᾿ εἰκὸς ἦν τὸν ἄρχοντα πρὸ τῶν ἀρχομέν Ex libro De hominis opificio passim, sed omnia commista et aliis verbis exoressa. Vide capp. 29, 8, 30, 2, 7, etc.

DIALOGUS III. νῶν μὴ ἀναφανῆναι· μηδὲ πρὸ τὴν πανδαισίαν εὐ- prodire, neque antequam omnigenis refertum epuερεπισθῆναι, εἰσοικισθῆναι τὸν δαιτυμόνα. Τιμιωτέρα δὲ πάσης φαινομένης τῆς κτίσεως ἡ τοῦ ἀνθρώπου φύσις. Ἡ μὲν γὰρ κτίσις ὑπὸ Θεοῦ ἀποσχεδιάσθη, ὁμοῦ τῷ προστάγματι συστᾶσα· ἐπὶ δὲ τῆς τοῦ ἀνθρώπου κατασκευής, [βουλῆς] βουλή προ ηγεῖται, καὶ πάντα περὶ αὐτοῦ προδιασκοπεῖται ὁ λό γος· εἶπε γὰρ ὁ Θεὸς. Ποιήσωμεν ἄνθρωπον, καὶ τὰ ἑξῆς τὰ περὶ αὐτοῦ· ὡς πρὸ τῆς γενέσεως τὴν ἀξίαν αὐτὸν λαβεῖν. Διὸ καὶ ὕλην τῆς αὐτοῦ συστάσεως προητοίμασε καὶ πρὸς ποῖον ἀρχέτυπον τὴν ὁμοιό τητα έξει, διενοήσατο. Τὴν ἀνθρωπίνην οὖν φύσιν ὁ ἀριστότεχνος Θεός, οἷόν τι ὄργανον εἰς βασιλείας.... ἐπιτήδειον, ἐδημιούργησε, τοῖς τε κατὰ ψυχήν προ τερήμασι, καὶ αὐτῷ τῷ τοῦ σώματος σχήματι. Ή μὲν γὰρ ψυχὴ τὸ βασιλικόν δείκνυσιν, ἀδέσποτος οὖσα, καὶ αὐτεξούσιος, ὡς εἰκὼν Θεοῦ κοινωνοῦσα τῷ ἀρχετύπῳ, ἀντὶ βασιλικῶν ἀμφίων τὴν λαμπρότητα ἐνδεδυμένη τῶν ἀρετῶν, καὶ τῆς ἰδιωτικῆς τα πεινότητος μὴ μετέχουσα. Μία δὲ δύναμις ἀντιληπτικὴ τῶν πραγμάτων αὐτὸς ὁ τῷ ἀνθρώπῳ ἐγκείμενος νοῦς· ὁ δι' ἑκάστου τῶν αἰω σθητηρίων διεξιών, καὶ τῶν ὄντων ἐπιδρασσόμενος, εξόν τις χαρακτήρ τῆς τοῦ Θεοῦ μιᾶς οὐσίας, τῶν ποικίλων ποιημάτων ενεργητικός. Επιστομιζέσθωσαν οἱ λέγοντες ἀνόμοιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν, ἢ τὸ ἅγιον Πνεῦμα κατὰ τὴν οὐσίαν· ὁ γὰρ, Ποιήσωμεν, εἰπὼν, καὶ διὰ τῆς πληθυντικής σημασίας, τὴν ἁγίαν Τριάδα δηλώτας, οὐκ ἂν τῆς εἰκόνος μοναδικῶς ἐμνημόνευ σεν, εἶπερ ἀνομοίως εἶχε πρὸς τὸ ἀρχέτυπον· ἀδύνα τον γὰρ μίαν εἰκόνα διαφόροις όμοιωθῆναι μορφαῖς· εἰ γὰρ διάφοροι ἦσαν αἱ φύσεις, διαφόρους καὶ τὰς εἰκόνας ἀνεστήσαντο. Γυμνὸς δὲ τῶν ἐκ τῆς φύσεως ὅπλων καὶ προκα λυμμάτων ὁ ἄνθρωπος, οὐ κέρασι καθωπλισμένος, οὐκ ὀνύχων ἀκμαῖς, οὐκ ὁδοῦσιν, ἢ κέντρῳ ἰώδει, ἢ τριχῶν περιβολῇ, ή πτερωτός, οὐ ταχύπους, οὐδὲ πολύσαρκος· καὶ ταῦτα μέλλων ἄρχειν, οἰκείοις αὐτὸν ὅπλοις πεφράχθαι ἐχρῆν· ἀλλὰ εἰκότως· εἰ γὰρ οὕτως εἶχε, θηριώδης τις ἂν ἦν καὶ δυσάντητος, καὶ τὴν κατὰ ἄλλων παρεῖδεν ἀρχὴν, τῆς συνεργείας ἐκείνων μὴ δεόμενος. Νῦν δὲ τὸ δοκοῦν ἐπιδεὲς τῆς φύσεως, ἀφορμὴ πρὸς τὸ κρατεῖν τῶν ὑποχειρίων ἐστί. Διὰ τοῦτο παρ' αὐτοῦ ὁ βοῦς ὑπὸ ζυγὸν εἰσήχθη, ὁ ἵππος ἐπεδαμάσθη, ἡ ἐπιστασία τῶν προβάτων διὰ τὰς ἐξ αὐτῶν προσαγωγὰς, τὰ ἀχθοφόρα ζῶα ὑπέζευκται. Ο κύων διὰ τῆς τῶν ὀδόντων λαβῆς, τὸ καταγωνίζεσθαί τινα παρέσχε τῶν ζώων· κεράτων καὶ ὀνύχων ἰσχυρότερος επινενόηται ο σίδηρος. Υπηρετοῦσι δὲ καὶ τὰ ὄρνεα, καὶ τὸ πτίλον αὐτῶν· καὶ ἐκ δερμάτων τῶν ζώων τὸ εὐτριπτον τῶν ποδῶν ἡμῶν διετηρήθη. Τὸ δὲ ὄρθιον σχῆμα τοῦ ἀνθρώπου, καὶ αἱ χεῖρες τῆς ἀξίας δεικνύουσι τὴν διαφορὰν, τῶν ἄλλων ζώων υποκυπτόντων, πόδας ἐχόντων κατὰ ἔμπροσθεν * Gen. 1, 26. lis convivium appararetur, introduci convivatorem. Pretiosior autem est humana natura omni creatura quæ oculis cernitur. Nam cætera quidem creata a Deo quasi ex tempore facta sunt, simul cum mandato exhibita: in hominis autem structura consultatio præcedit, omniaque de eo prius considerat ratio: dixit enim Deus: Faciamus hominem secundum imaginem es, et quæ de eo sequuntur; ut etiam ante ortum suum homo dignitatem suam obtineret. Ideo et materiem de qua conderetur, præparavit, et ad quale exemplar similitudinem habiturus esset, perpendit. Humanam igitur naturam optimus artifex Deus velut organum ad regni administra-· tionem idoneum fabricavit, et animæ privilegiis et forma corporis donavit. Siquidem anima regalem majestatem ostendit, nullius dominio subjecta, et proprie potestatis, tanquam imago Dei, communia cum archetypo quædam habens, pro regalibus palliis induta splendore virtutum, et cum plebeia vilitate nihil participans. Porro una perceptrix rerum facultas homini est insita, nimirum mens, quæ per singulas seusuum sedes discurrens et res omnes apprehendens, ac velut exemplum et imago unicæ substantiæ divivariarum operationum effectrix est. Sileant qui dicunt inæqualem Patri Filium, vel Spiritum sanclum secundum substantiain: nam qui dixit, Faciamus, idque plurali significatione, sanctam TriBitatem manifeste ostendit; neque imaginis singulari numero mentionem fecisset, si ad˜archetypum inqualis fuisset: nequit enim feri ut imago una diversis formis respondeat; nam si diversa fuissent natura, diversas eliam imagines condidissent. Nudus autem, et a naturæ armis ac munitionibus destitutus est homo, non cornibus armatus, non unguium acie, non dentibus aut aculeo venenato, nullo pilorum operimento, non alatus, non pedibus celer, neque carnosus: at vero illum qui imperaturus erat, propriis armis oportebat esse instructum; verum non abs re aliter res habet. Si enim sic comparatus foret, ferinus aliquis et oc cursu terribilis esset, aliorumque negligeret imperium, illorum adjutrice opera non indigens. Nunc autem id quod videtur deesse naturæ, occasio est ad capessendum in subjecta imperium. Ideo ab ipso bos jugo subactus est, equus domitus, ovium cura habita propter proventus qui ex ipsis percipiuntur, animalia denique bajulandis oneribus idonea jugo subacta sunt. Canis ad quædam animalia dentium apprehensione obtinenda datus est: cornibus et unguibus fortius quiddam excogitatum est ferrum. Inserviunt item aves et pennæ ipsarum; et ex arimalium pellibus consuto calceo pedum nostrorum teneritati consulitur. Recta etiam hominis facies, et manus dignitatis praestantiam ostendunt præ cæteris animalibus deorsum spectantibus, quæ pedes habent etiam nd

anteriora membra, propterea quod fulcro illa indigerent. Cooperantur autem manus ad omnem necessitatem tam bello quam pace, et in usu sermonis et in scribendis litteris. Adaptamus enim voces etiam per ipsarum figuram, ita ut proprium quiddam rationalis naturæ manus sint. Quod si manibus homo careret, ad similitudinem quadrupedum, ad id utique coniparata facies esset propter cibi necessitatem, ut ad cibum extenderetur, simul exiles forent nares; unde necessario consequeretur, ut peregrinam quoque vocem haberet. Organicum autem ad rationis usum paratum est corpus. Quandoquidem enim intellectilis quædam et incorporea res mens est, tali opus habuit opificio, ut per aliquam artificiosam rationem motum suum manifestaret, instar plectri vocales partes tangens. Duplex autem est bujus organi effecus, alius quidem soni, alius vero auditus. Et ille quidem semper aliquid emittit, auditus autem perpetuo recipit. Estque dignam admiratione, quomodo confusio nulla fiat per eos qui per ipsum ingeruntur sermones et cogitationes. Id quod etiam in oculo· rum efficacitate locum habet. Nam per hos mens ea quae sunt extra corpus apprehendit: unumquod. libet autem eorum qua: intro recipiuntur, mens examinans, convenientibus cognitionis locis reponit, aliquoties ex diversis sensuum sedibus unam cognitionem excitans, rursusque ex uno aliquo sensu varia percipiens; nam si quis andiverit nomen mellis, idque viderit, olfeceritque et tetigerit atque gustaverit, rem unam per universas sensuum facultates cognovit. Varias vero voces per unicum auditum percipit, et per visum diversi generis res considerat, videlicet album et nigrum, et fuscum. Aliud vero quiddam quam sensus mens est: si enim idem esset, cum uno aliquo ipsorum haberet cognationem, cum simplex sit; nunc autem in varios sensus sparsa est, et per unum quemlibet elcaciter agit, in unitate varium quiddam exsistens, et in varietate unum. Ideo cognitionem effugit ejus natura, et ea ipsa re quod cognosci nequeat, incomprehensibilem illam naturam ejus repræsentat, qui eam secundum imaginem propriam fecit. Et quandoquidem velut instrumentum quoddam musicum corpus factum est; quemadmodum canendi peritus vitiato instrumento suam artem demonstrare nequit: ita et mens per universum organum vagando, per consentaneas sibi efficacitates unumquodlibet membrorum attingens, in iis quidein qui naturaliter affecti sunt, proprium effectum habet, in infirmis autem inefficax est: non enim partem quidem attingit, partem vero deserit. Quemadmodum item mens ornatur pulchritudine primi exemplaris divini, veluti ejus charactere exaltata: sic et natura a mente administrata ornatur, contineturque rursus ab hac crassities nostrae substantiæ, circa quam cernitur natura. Ut autem mens virorum deformitate obscurata divinam pulchritudinem non admittit, nisi repurgata fuerit: ita quo- κώλα, διὰ δὲ τὸ δεῖσθαι τοῦ ὑπερείδοντος. Συνερ γοῦσι δὲ αἱ χεῖρες κατὰ πᾶσαν χρείαν ἐπὶ πόλεμον καὶ εἰρήνην, καὶ τῇ τοῦ λόγου χρείᾳ, καὶ ἐν τοῖς γράμμασιν. Έναρμόζομεν γὰρ τὰς φωνὰς καὶ διὰ τοῦ χαρακτῆρος αὐτῶν, ὥστε καὶ ἴδιον τῆς λογικῆς φύσεως αἱ χεῖρές εἰσιν. Εἰ δὲ ἡμοίρει τῶν χειρῶν ὁ ἄνθρωπος, καθ' ὁμοιότητα των τετραπόδων κατα σκευάσθη ἂν τὸ πρόσωπον διὰ τὴν τῆς τροφῆς χρείαν, ὡς προμήκη τὴν μορφὴν εἶναι, καὶ τοὺς μυκτήρα; ἀπολεπτύνεσθαι· ὡς ἐπάναγκες εἶναι καὶ τὴν φωνὴν ἀλλόκοτον ἔχειν. Οργανικὸν δὲ κατεσκευάσθη τὸ σῶμα πρὸς τὴν τοῦ λόγου χρείαν. Ἐπεὶ νοερόν τι χρῆμα, καὶ ἀσώ ματόν ἐστιν ὁ νοῦς, τῆς τοιαύτης ἐδεήθη κατα σκευῆς, ἵνα διά τινος ἐπινοίας τὴν κίνησιν αὐτοῦ φανεροί, πλήκτρου δίκην τῶν φωνητικών μορίων ἀπτόμενος. Διπλῆ δὲ περὶ τὸ ὄργανον ἡ ἐνέργεια· ἡ μὲν ἠχητική, ἡ δὲ ἀκουστική· ἡ μὲν ἀεί τι προσ ίεται, ἡ δὲ ἀκοὴ δεχομένη διηνεκώς, καὶ θαῦμα τῆς σύγχυσις οὐ γίνεται ἐπὶ τοῖς δι' αὐτῆς εἰσαγομένοις λόγοις τε καὶ νοήμασι. Τοῦτο καὶ ἐπὶ τῆς τῶν ὄψεων ἐνεργείας γίνεται. Καὶ διὰ τούτων γὰρ ὁ νοῦς τῶν ἔξω τοῦ σώματος ἐπιδράσσεται· ἕκαστον δὲ τῶν εἰσε αγομένων ὁ νοῦς ἐξετάζων τοῖς καταλλήλοις τῆς γνώσεως τόποις εναποτίθεται, πολλάκις ἐκ διαφόρων αισθητηρίων μίαν γνῶσιν συνεγείρων· πάλιν δ' ἐκ μιᾶς τῶν αἰσθήσεων ποικίλα καταλαμβάνων· ἀκού σας γάρ τις τοῦ ὀνόματος τοῦ μέλιτος, καὶ ἰδὼν αὐτὸ, καὶ ὀσφρανθείς, καὶ ἀψάμενος, καὶ γευσάμενος, ἐν πράγμα δι᾿ ὅλων τῶν αἰσθητηρίων ἐγνώρισε. Ποικί λας δὲ φωνὰς διὰ μιᾶς τῆς ἀκοῆς ἐπέγνω· καὶ δεξ τῆς ὁράσεως ἑτερογενῶν θεωρίας κατέλαβε, λευκού τε καὶ μέλανος, καὶ φαιοῦ. Αλλο δὲ παρὰ τὰς αἰσθήσεις ἐστὶν ὁ νοῦς· εἰ γὰρ ταὐτὸν ἦν τῇ αἰσθήσει, πρὸς μίαν αὐτῶν ἔχοι ἂν οἰκειότητα, ἁπλοῦς ὧν· νῦν δὲ εἰς τὴν αἰσθητικὴν πολυμέρειαν διασπειρόμενος, καὶ δι' ἑκάστης ένερ γῶν, ἐν μονότητι τὸ ποικίλον, ἐν ποικιλίᾳ τὸ ἔν· διὰ καὶ διαφεύγει τὴν γνῶσιν ἡ φύσις αὐτοῦ· καὶ τῷ κατ' αὐτὸν ἀγνώστῳ, τὴν ἀκατάληπτον φύσιν τοῦ κατ' εἰκόνα οἰκείαν ποιήσαντος αὐτὸν παριστῶν. Ἐπεὶ δὲ ὡς τι μουσικὸν ὄργανον τὸ σῶμα δεδη μιούργηται· ὡς ἀδυνατεῖ ὁ μελῳδεῖν ἐπιστάμενος, δεῖξαι τὴν τέχνην εἰς τὴν τοῦ ὀργάνου ἀχρηστίαν" οὕτω καὶ ὁ νοῦς διήκων δι᾿ ὅλου τοῦ ὀργάνου ταῖς νοητικαῖς ἐνεργείαις, ἑκάστου τῶν μελῶν προσαπτό μενος, ἐπὶ τῶν μὲν κατὰ φύσιν διακειμένων τὸ οἱ κεῖον ἐνήργησεν, ἐπὶ δὲ τῶν ἀσθενούντων ἠπράκτη σεν· οὐ γὰρ μέρους ἅπτεται, μέρους δὲ ἀφίσταται, Ὥσπερ δὲ κατακοσμεῖται ὁ νοῦς τῇ ὁμοιώσει του πρωτοτύπου θείου κάλλους, οἷόν το κάτοπτρον τῷ ἐμφαινομένῳ χαρακτῆρι μορφούμενον· οὕτω καὶ ἡ φύσις ὑπὸ τοῦ νοὸς οἰκονομουμένη κοσμείται συν έχεται δὲ πάλιν ὑπ' αὐτῆς τὸ ὑλικὸν τῆς ὑποστάσεως, περὶ ἣν θεωρεῖται ἡ φύσις. Ωσπερ δὲ ὁ νοῦς ὑπὸ τῆς ἀμορφίας τῶν παθῶν ζοφωθεὶς, ἄδεκτος γίνεται τοῦ

DIALOGUS lil. θείου κάλλους, εἰ μὴ ἐκκαθαρθῇ· οὕτω καὶ ἡ ἐν τῇ ὑποστάσει νοουμένη φύσις κατά τι παθοῦσα, τὴν τοῦ ναὸς ἐνέργειαν οὐ δύναται δέξασθαι, εἰ μὴ εἰς τὴν προτέραν ἐπανέλθῃ ὑγίειαν. Δείκνυται δὲ καὶ ἐκ τούτου, ὅτι ὁ νοῦς τῆς φύσεως Έχεται. Συνεστώσης μὲν γὰρ, καὶ ἐγρηγορυίας, ἐνεργεῖ καὶ κινεῖται· παρεθείσης δὲ τῷ ὕπνῳ μένει ἀκίνητος· τὰς δὲ καθ᾽ ὕπνον φαντασίας, ινδάλματά τινα τῆς κατὰ τὸν νοῦν ἐνεργείας οιόμεθα· ἐν ἀπό τοῖς γὰρ καὶ ἀμηχάνοις πολλάκις εἶναί τις δοκεῖ· ὅπερ οὐκ ἂν ἐγένετο ἐν ἐγρηγόρσει· γίνονται δὲ καὶ ἀπὸ τῆς ἠθῶν καταστάσεώς τισιν, καὶ ἄλλα μὲν τοῦ ἀνδρείου, ἄλλα δὲ τοῦ δειλοῦ τὰ φαντάσματα· ἄλλα τοῦ ἀκολάστου, καὶ ἄλλα τοῦ σώφρονος, τοῦ μετα δοτικοῦ τε καὶ ἀπλήστου· παραμένει γὰρ τῷ μνημονικῷ τῆς ψυχῆς τῶν ἐφημερίων ἐπιτηδευμάτων τὰ ἀπηχήματα· πολλάκις δὲ καὶ πρὸς τὰς ποιὰς σωμάτ των διαθέσεις ὄνειροι γίνονται· οὕτω γὰρ ὁ διψώδης ἐν πηγαῖς εἶναι δοκεῖ, καὶ εὐωχίαις ὁ τροφῆς προσε δεόμενος· καὶ ἁπλῶς πολύτροπος ἡ τῶν ὀνείρων ὄψις ἐστὶ, ματαία δέ· ὁ γὰρ νοῦς τῇ ἀπραξίᾳ τῶν αἰσθήσεων διὰ τοῦ ὕπνου συγκαλυφθεὶς, οὔτε ἐκλάμπειν δ' αὐτῶν δύναται, οὔτε παντελῶς κατασβέννυται. Εἰ δὲ καὶ ὁ τῆς Αἰγύπτου Φαραώ, καὶ ὁ Ναβου χοδονόσορ δι' ἐνυπνίων εἰς τὴν τῶν μελλόντων γνῶσιν ὁδηγοῦνται, δι' ἕτερον ᾠκονομήθη τοῦτο παρὰ τοῦ Θεοῦ, ἵνα φανερωθῇ ἡ κεκρυμμένη τῶν ἁγίων σοφία. Ιστέον δὲ ὅτι τοῦ νοητοῦ πρὸς τὸ σωματικὸν κοινωνία ἄφραστον καὶ ἀνεπινόητον τὴν συνάφειαν ἔχει. Καὶ τοῦτο προεγράφη. ΠΕΥΣΙΣ ΡΜΑ'. Καλῶς πάνυ τῶν περὶ ἀνθρώπου διευκρινηθέντων ἡμῖν, που σοι δοκεῖ ὑπάρχειν ὁ παράδεισος; ἐν οὐρανῷ, ἢ ἐπὶ γῆς; Οἱ μὲν γὰρ αὐτὸν λέγουσιν ὑπάρχειν ἐπουράνιον νοητόν, οἱ δὲ ἐπίγειον απο σθητόν. Απόκρισις. Ἐμοὶ αἰσθητὸς δοκεῖ ὑπάρχειν, καὶ ἐπὶ γῆς· σαφῶς καὶ φανερῶς διαρρήδην τοῦτο βοώσης τῆς θείας Γραφῆς. ΠΕΥΣΙΣ ΡΜΕ. Τί οὖν βούλεται Παῦλος λέγων, οἶδα ἄνθρωπον, πρὸ ἐτῶν δεκατεσσάρων, εἴτε ἐν σώματι, εἴτε ἐκτὸς τοῦ σώματος, οὐκ οἶδα· ὁ Θεὸς οἶδεν· καὶ οἶδα τὸν τοιοῦτον ἄνθρωπον αρπαγέντα εἰς τὸν παράδεισον, καὶ ἀκηκοότα ἄῤῥητα ρήματα, ἃ οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπῳ λαλῆσαι; ἐξ ὧν δηλοῦται ἐν οὐρα νοῖς ὑπάρχειν τὸν παράδεισον· οὐ γὰρ εἶπεν, Αρο παγέντα εἰς τρίτον οὐρανὸν, κἀκεῖθεν καταβάντα εἰς τὸν παράδεισον· ἀλλ' ἐν τῇ ἁρπαγῇ ἀμφοτέρων ἐμνήσθη. Απόκρισις. Ἀλλ᾽ οὐκ ἐν μια συντομία τὸν οὐρανὸν καὶ τὸν παράδεισον συναπεφήνατο. Εἶδον γάρ, φησίν, ἄνε θρωπον ἀρχαγέντα έως τρίτου οὐρανοῦ, καὶ πά *ª II Cor. xii, 2-4. que natura alicui vitiositati obnoxia, mentis operationem suscipere non potest, nisi ad pristinam redierit sanitatem. Præterea ostenditur per hoc, quod a natura pendet mens. Cam enim illa consistit et excitata est, etiam hæc efficax est et movetur: composita autem somno, manet immobilis. Porro res imaginarias quæ per somnum fiunt, simulacra quædam ejus quæ est in mente operationis, esse putamus; in locis enim insolitis et perplexis aliquoties aliquis sibi videtur esse, quod in vigilante neutiquain accideret. Accidunt autem hæc aliquibus et a morum constitutione, suntque alia fortis, alia meticulosi phantasmata, alia intemperantis, alia sobrii, præ terea et liberalis, et ejus qui insatiabilis est; remanent enim in animæ reminiscente sede diurnorum exercitiorum quasi sonitus relicti: aliquoties etiam secundum corporearum qualitatum dispositiones insomnia funt. Sic enim sitibundus ad fontes esse sibi videtur; et in conviviis, qui cibi indigus est. Denique multiplex somniorum species est, sed vana; nam mens cessante sensuum actu per somnum contecta, neque per ipsos elucere potest, neque prorsus exstinguitur. Quod autem rex Ægypti Pharao, et Nabuchodonosor per insomnia ad eorum cognitionem ducuntur, quæ futura erant, id propter aliud a Deo dispensatum est, ut manifestaretur abscondita sanctorum sapientia. Sciendum vero, ejus quod est intellectile ad corpoream communionem, ineffabilem et intellectu incomprehensibilem conjunctionem habere. Atque hoc etiam in præmissis scriptum est. INTERROGATIO CXLI. Quando percommode nobis exposuisti ea quæ ad hominem pertinent: ubi tibi videtur esse paradisus, an in cœlo, vel terra? Nam alii quidem ipsum dicunt esse cœlestem et intellectilem, alii vero terrestrem ac sensilem. Responsio. Mihi sensilis esse videtur, et in terra; luculente ac manifeste diserteque id tradentibus Litteris sacris. INTERROGATIO CXLII. Quid igitur sibi vult Paulus, dicens: Novi hominem, ante annos quatuordecim, sive in corpore, είνα extra corpus, nescio, Deus novit; et novi hujusmodi hominem raptum in paradisum, et audisse arcana verba, qua fas non sit homini loqui 632 Quibus indicatur in cœlis esse paradisum. Non enim dixit, se raptum in tertium usque cœlum, et inde descendisse in paradisum; sed in raptu utrorumque meminit. Responsio. At non uno compendio cœlum et paradisum simul definivit. Novi enim, inquit, hominem raptum, usque in tertium cælum, et denuo, In paradi.

sum. Necessario igitur vestra contra vos usurpanda mihi vox est, sicque deinde ad articuli quæstionem redeundum: dicitis enim ipsum non dixisse, quod descenderit, sed quod raptus fuerit in paradisum; et inde abstulerit, ut apparet, clarissimorum patrum doctrinas. Quandoquidem enim non dixit se ascendisse in paradisum, sed eo raptum esse, annon ascendit? Si vero ascendit cum raperetur, constat quod et descenderit in paradiso raptus. inquit enim, Et novi hujusmodi hominem raptum in paradisum. INTERROGATIO CXLIII. Sed quia supra nos cœlum cernitur, constat ipsum ascensu usum esse, ut supra ipsum esset, ubi et paradisum intelligimus. Responsio. Cur igitur non utrumque complexus, inquit, Et novi hujusmodi hominem raptum in cœlum et paradisum? sed interjecto articulo loca distinxit, dicens: Et novi hujusmodi hominem raptum in tertium usque calum, et rursus, raptum in paradisum. Illud autem, el rursus, ad alium aliquem locum transfert: ad similitudinem montis declivi campo circumdati, in quo si quis esse velit, per ingressum in campum facile in eum perveniet;` si vero primo conscendere montem voluerit, et ex eo in campum venire, omnino necessarium est ut ab excelso deveniat in plauum. Consimiliter puto divum Apostolum primum quidem coelos ingressum, inde in paradisum devolasse deinde. Fide autem dignus ante Paulum testis rerum divinarum peritus ille Solomo, sensiIem super terram paradisum indicans: Descendit, inquit, frater meus in hortum suum ", simul Domini significans divinum in carnem adventum, et Pauli in ipso præmonstrans descensum ex cœlis, postquam supra ipsos a terra raptus esset. Frater autem Solomonis et Pauli secundum carnem est Christus, qui in hortum suum descendit. Et rursus alia ratione ipsorum frater, quod ambo Synagoge alumni facti, circumcisionis cultrum sub jugo legis tolerarunt. INTERROGATIO CXLIII. Quid igitur? Num Servatorem Christum non in cœlis, sed in terra putas, animam, dum crucifigeretur, apud Deum deponere, dicentem: Pater, in manus tuas commendo spiritum meum 85? Et ad latronem, Ilodie mecum eris in paradiso **? Si igitur in coelo est Deus et Pater Christi, omnino illic et paradisus erit, in quem Christus se promisit introducturum latronem secum crucifixum. Responsio. Blasphemum et extremæ dementiæ mihi videtur esse, in colo vel paradiso tantum, et non ubique divinum Numen esse arbitrari: in omnibus enim exsistens, omnia quoque complectitur, cœlestia, terrestria, subterranea: proinde et in orcum ingre- "Caut. vi, 1, sec. LXX. or Luc. xx!!!, 46 λιν, Εἰς τὸν παράδεισον. "Ανάγκη οὖν τῇ ὑμετέρα καθ' ὑμῶν χρήσασθαι φωνῇ, εἶθ' οὕτως ἐπὶ τὴν ζή. τησιν τοῦ ἄρθρου φοιτῆσαι· φατὲ γὰρ μὴ εἰρηκένα, αὐτὸν, καταβάντα, ἀλλ' ἀρπαγέντα εἰς τὸν παράδει σον, ἐκ τούτου ἀποσειόμενον, ὡς ἔοικε, τὰς τῶν ἀφω δίμων πατρῶν παιδείας. Ἐπεὶ γὰρ οὐκ ἔφη ἀναβάντα, ἀλλ᾽ ἁρπαγέντα, παρὰ τοῦτο ἆρ᾽ οὐκ ἀναδέ βηκεν; Εἰ δὲ ἀναβέβηκεν αρπαγείς, δηλονότι καὶ καταβέβηκεν ἐν παραδείσῳ ἁρπαγείς.. Καὶ οἶδα γάρ, φησί, τὸν τοιοῦτον ἄνθρωπον ἁρπαγέντα εἰς τὸν παράδεισον. ΠΕΥΣΙΣ ΡΜΓ. Αλλ' ὑπεράνω ἡμῶν ὁρώμενος οὐρανός, δηλοί ἀναβάσει αὐτὸν χρησάμενον, ὑπεράνω αὐτοῦ γενέσθαι, ἔνθα καὶ τὸν παράδεισον νοοῦμεν. Απόκρισις. Διὰ τί οὖν μὴ συνελὼν ἔφη, Καὶ οἶδα τὸν τοιοῦ τον άνθρωπον αρπαγέντα εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ παράδεισον; ἀλλὰ τῇ μεσεμβολῇ τοῦ ἄρθρου, τὰ χωρία διέστησε, φάσκων, Καὶ οἶδα τὸν τοιοῦτον ἄνθρωπον ἁρπαγέντα ἕως τρίτου οὐρανοῦ· καὶ πάλιν, ἁρπαγέντα εἰς παράδεισον· τὸ δὲ καὶ πάν λιν, ἐφ' ἕτερον τόπον τινὰ μεθίστησιν· κατὰ τὴν εἰκόνα τοῦ πρανεί πεδίῳ κυκλουμένου όρους, ἐν ᾧ τις γενέσθαι ἀγάμενος, διὰ τῆς ἐπὶ τοῦ πεδίου πορείας, εὐμαρῶς τούτῳ ἐπιφοιτῇ· εἰ δὲ βουληθείη πρῶτον ἐπιβῆναι τῷ ὄρει, ἐξ αὐτοῦ δὲ τῷ πεδίῳ, πᾶσα ἀνάγκη ἐκ τοῦ ὑψηλοῦ ἐπὶ τὸ πρανὲς αὐτὸν παραγενέσθαι. Παραπλησίως δοκῶ τὸν ἱερὸν Από στολον, πρῶτον μὲν τοῖς οὐρανοῖς ἐπιφοιτήσαντα, ἐκεῖθεν εἰς τὸν παράδεισον καταπτῆναι. Αξιόπιστος δὲ πρὸ Παύλου μάρτυς ὁ τῶν θείων σοφός Σολομών, αἰσθητὸν καὶ ἐπὶ γῆς δηλῶν τὸν παράδεισον· Κατέβη γὰρ, φησὶν, ὁ ἀδελφιδός μου εἰς τὸν κῆπον αἰσ τοῦ, ἐμοῦ τὴν τοῦ Κυρίου σημαίνων θεανδρικὴν ἐπι φοίτησιν, καὶ τὴν Παύλου ἐν αὐτῷ προφαίνων κατά βασιν ἐξ οὐρανῶν, μετὰ τὴν ἀπὸ τῆς γῆς ὑπὲρ αὐτῶν ἀρπαγήν· ἀδελφὸς δὲ Σολομῶντος καὶ Παύλου κατά σάρκα ὁ Χριστὸς, ὁ εἰς τὸν κόσμον αὐτοῦ καταβάς. Καὶ πάλιν ἕτερος ἀδελφὸς αὐτῶν, ἄμφω τῆς συν αγωγῆς ὑπότιτθοι γενόμενοι, καὶ τῆς περιτομῆς τὸ σιδήριον καρτερήσαντες, καὶ τῷ ζυγῷ τοῦ νόμου. ΠΕΥΣΙΣ ΡΗΓ Τί οὖν; Σωτήρα Χριστὸν οὐκ ἐν οὐρανοῖς, ἀλλ᾽ ἐπὶ γῆς νομίζεις τὴν ψυχὴν ἐν τῷ σταυροῦσθαι παρατίθεσθαι, λέγοντα, Πάτερ, εἰς χεῖράς σου παρατί θημι τὸ πνεῦμά μου· καὶ πρὸς τὸν λῃστὴν, Σήμε ρον μετ' ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ; Εἰ οὖν ἐν οὐρανῷ ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ τοῦ Χριστοῦ, ἐκεῖ πάντως καὶ ὁ παράδεισος, ἐν ᾧ τὸν λῃστὴν εἰσάγειν ὁ Χρι στὸς ἐπηγγείλατο συσταυρούμενον αὐτῷ, Απόκρισις. Βλάσφημον, καὶ πάσης ἀνοίας μοι δοκεῖ, ἐν αὐτ ρανῷ ή παραδείσῳ μόνον, καὶ μὴ πάντη τὸ θεῖον οἴεσθαι· ἐν πᾶσι γὰρ ὑπάρχον, καὶ πάντων ἐστὶ περιεκτικὸν οὐρανίων τε καὶ ἐπιγείων, καὶ καταχθονίων· ὥστε οὖν καὶ ἐν τῷ ᾅδῃ φοιτήσασαν τὴν τοῦ ** ibid. 43.

DIALOGUS III. Θεοῦ καὶ Λόγου σαρκωθέντος ψυχήν, ἐν ταῖς παι τρῴαις χερσὶν αὐτὴν ὑπάρχειν φαμέν· ἐν παραδείσῳ δὲ γινόμενον Χριστὸν τῇ θεότητι, καὶ τοῦ λῃστοῦ τὴν ψυχὴν συνεπαγόμενον· καὶ οὕτως ταῖς τοῦ Γεννήτορος παλάμαις ἐνδιαιτάσθαι αὐτὸν ὁμολογοῦμεν. Ὁ γὰρ Θεὸς ἡμῶν ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ ἐν τῇ γῇ, ἐν ταῖς θαλάσσαις, καὶ ἐν πάσαις ταῖς ἀβύσσοις, φησὶ Δαβὶδ ὁ τῶν θείων μελωδός· καὶ πάλιν, Ὅτι ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ τὰ πέρατα τῆς γῆς· καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς, Ἐὰν ἀναβῶ εἰς τὸν οὐρανὸν, σὺ ἐκεῖ εἶ· ἐὰν καταβῶ εἰς τὸν ᾅδην, πάρει. Εἰ δὲ ὁ οὐρανὸς πάντων ἐστὶν ὑπέρτερος, ᾅδης δὲ τῶν ὅλων βαθύτερος, ἐν τούτοις δὲ τὸ θεῖον ὑπάρχει, ἅμα τε καὶ πάντα περιέχειν βοῶσιν οἱ θεσπέσιοι, δηλονότι καὶ ὁ Χριστὸς τῇ θεότητι πάντη συμπαρὼν τῷ Πατρὶ, ἐν ταῖς χερ σὶν αὐτοῦ παρατίθεται τὴν ψυχήν. Εἰ γὰρ ψυχαί δικαίων ἐν χειρὶ Κυρίου, καθώς φησιν ὁ Προφήτης, πολλῷ μᾶλλον τοῦ Θεοῦ καὶ Λόγου· παρ' οὗ ἐπίγειον καὶ αἰσθητὸν ὑπάρχειν τὸν παράδεισον παιδευόμεθα· οὐ γάρ φησι τῷ ἐπὶ ξύλου συναπῃωρημένῳ λῃστῇ, Σήμερον μετ' ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ; Αντεισ ἀγει τοίνυν ἐν παραδείσῳ ὁ τὸν λῃστὴν ᾿Αδὰμ ἐξορίσας, τὸν δυσμενή λῃστὴν ἐλεήσας. ΠΕΥΣΙΣ ΡΜΔ'. Τί οὖν βούλεται Ησαΐας, ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ λέγων, Ἐπὶ τῶν χειρῶν μου ἐζωγράφησά σου τὰ τείχη; ὅπερ νοοῦμεν περὶ τοῦ παραδείσου λέγεσθαι. Καὶ ὁ ᾿Απόστολος δὲ τοῦτο δηλῶν γράφει, Ἡ δὲ ἄνω Ἱερουσαλὴμ ἐλευθέρα ἐστὶν, ἥτις ἐστὶν μήτηρ ἡμῶν· ἥντινα οὐκ ἄλλην δοκοῦμεν, ἢ τὸν παρά δεισον. Απόκρισις. Συνηγορεῖν μᾶλλον ἢ κατηγορεῖν μοι ἐοίκατε, ἀντὶ παραδείσου φυτοκόμου καὶ φρουροπώρου πόλιν καὶ τείχη μοι παράγοντες. Τίς δὲ καὶ ὁμωνυμία παραδείσου καὶ Ἱερουσαλήμ, ἢ οὐρανοῦ καὶ τῆς Ἐδὲμ, ἐν ᾗ τὸν παράδεισον Μωσῆς ὑπὸ Θεοῦ γενόμενον δηλοί, φάσκων, Καὶ ἐφύτευσεν ὁ Θεὸς παράδεισον ἐν Ἐδὲμ κατὰ ἀνατολάς· οὐχὶ δὲ ἐν οὐρανῷ κατὰ ἀνατολάς· Καὶ πηγή, φησὶν, ἀναβαίνει ἐξ Ἐδὲμ ποτίζειν τὸν παράδεισον· οὐχὶ δὲ καταβαίνει ἐξ οὐ ρανοῦ· Καὶ ποταμὸς ἐκπορεύεται ἐξ Ἐδὲμ, οὐχὶ δὲ κάτεισιν ἐξ οὐρανῶν· Οὗτος, φησί, μερίζεται εἰς τέσσαρας ἀρχὰς, οὐχὶ δὲ καταῤῥεῖ εἰς ἀρχὰς τέσσαρας; Ποῦ δὲ ἐν οὐρανῷ συκαί, φοίνικες, καὶ ῥοαι, καὶ τὰ λοιπὰ, οἷς παράδεισος πυκάζεται, καὶ θάλλειν πέφυκε; Ποῦ δὲ ἐν οὐρανοῖς κρήνη καὶ ποταμοί, καὶ φυτὴν παραβάσεως; Ακουε τοίνυν τοῦ συγγραφέως τοὺς ἐκ μιᾶς κρήνης ἀποῤῥέοντας τέσσαρας ποτα μοὺς προσαγορεύοντος, καὶ οἱονεὶ δακτυλοδεικτοῦντος αὐτοὺς τῇ προσηγορία. Καὶ ὄνομα τῷ ἐνὶ Φεισσών. Οὗτος δὲ τὴν Αιθιοπίαν, φησί, καὶ τὴν Ἰνδικήν παροδεύων, Γάγγης παρ' αὐτῶν προσαγορεύεται παρὰ δὲ Ἕλλησιν Ίστρος καὶ Ἰνδος ποταμός παρὰ δὲ Ἰλλυριοῖς καὶ Ῥιπιανοῖς τοῖς παροικεῖς τοῦ Ίστρου, Δανούδης· παρὰ δὲ Γότθοις Δουναῦτις· πᾶσαν δὲ τὴν γῆν Εϊλάτ κυκλῶν, τὴν δευτέραν Αἰ σε Psal. CXXXIV, 6. s Gen. 11, 8. Psal. XCIV, 4. * Psal. • ibid. 6. on ibid. 10. dienten Dei et Verbi incarnati carnem in paternis manibus esse dicimus. In paradiso autem fuisse Christum divinitate, et una latronis animam adduxisse, sicque in Genitoris manibus ipsum fuisse confitemur. Deus enim noster in calo, et in terra, et in mari, et in omnibus abyssis *, inquit Davides divinorum ille carminum auctor: et rursus: Quoniam in manu ejus sunt fines terræ **; et iterum inquit idem: Si in calum ascendero, tu illic es; si descendero in orcum, tu ades". Quod si cœlum omnium est summum, orcus autem omnium infimus, et in iis Numen est, simulque ipsum omnia continere clamant viri divini: constat, quod et Christus divinitate ubique praesens Patri, mililominus in manibus ejus deposuerit animam. Si enim animæ justorum in manu Domini”, quemadmodum inquit Propheta, multo magis Dei et Verbi, de quo terrestrem et sensilem esse paradisum docemur; non enim inquit ad latronem in ligno secum suspensum, Hodie mecum eris in paradiso? Reducit igitur in paradisum qui latronem Adamum in exsilium egerat, inimicum latronem, cujus misertus erat. INTERROGATIO CYLIV. Quid igitur sibi vult Isaias, in persona Dei dicens: In manibus meis depinzi muros tuos"? ld quod de paradiso dici intelligimus. Sed et Apostolus idem his verbis indicat, Quæ sursum est, Hiero - solyma, libera est, quæ est mater nostra”. Eam vero nullam putamus aliam, quam paradisum. Responsio. Patrocinari potius quam adversari mihi videmini pro paradiso arboribus consito et poma custodiente, civitatem et muros mihi adducentes. Est autem etiam æquivocatio paradisi et Hierosolymæ, vel cœli et Edem, ubi paradisum a Deo factum Moses indicat, dicens: Et plantavit Deus paradisum in Edem ad orientem 38: non autem in coelo ad orien tem. Et fons, inquit, ascendit ex Edem ad irrigandum paradisum: non autem, descendit ex coelo. Et fluvius egreditur ex Edem", non autem, descelldit ex calis. Hic, inquit, dividitur in quatuor principia ", non autem, deorsum fuit in quatuor capita. Ubi autem in cœlo sunt fici, palmæ, mala punica, cætera quæ paradisus plurima continet, et quibus floret naturaliter? Ubi vero in cœlo fons et flumina et arbor transgressionis? Audi igitur historiæ auctorem ex uno fonte quatuor flumina effluentia pronuntiantem, et ea quasi digito demonstrantem per ipsam appellationem. Et uni nomen Phison ". llic vero Ethiopiam, inquit, et Indiam præter'abens, Ganges ab ipsis appellatur 38. Apud Græcos autemn Ister et Indus fluvius dicitur. Apud Illyrios autem et Ripianos accolas fluminis, Danubis; apud Gothos vero Dunautis. Omnem vero terram Evilat circumiens, secundam videlicet Ethiopiam et partes ElycxxxvIII, 8. * Sap. 111, 1.”Isa. XLIX, 16.” Gal. so ibid. or ibid. 11. ss ibid. 13.

mæorum, percurrensque primam Æthiopiam, sic deinde rursus effusus ad austrum et occidentem intra Gadira, in celebren illum effunditur Oceanum. INTERROGATIO CXLV. Ne sermoni finem hic imponas, benigne Pater, sed secundi fluminis impetum sermone describens, perfecte nos exhilara. Responsio. Secundus Gehon est, qui apud Ægyptios Nilus appellatur, totam inundans leniter et irrigans quot- - annis Ægyptum: navibus autem transitum per vela præbens, arationis opera fieri permittit, et aquatilia se terrestribus aggregare, quorum alia quidem herbis vescuntur, alia vero vescuntur carLibus: maximam autem praeterlabeus Æthiopiam, per minorem fluit, perque Anumetam, et Blemmyam, et Auxumetam, et partes Thebaidis et Ægypti, sic deinde in mare effunditur. Jeremias inter alios vates multa expertus certamina a reditu in Egyptum inhibens furiosun Israelem, diserte clamat: Quid tibi cum Ægypto, ut turbatam bibas aquam? Hoc est, aquam Nili turbulentam. INTERROGATIO CXLVI. Quæsumus ne graveris propter temporis brevitatem etiam ea paucis edisserere quæ ad tertium favium pertinent, unde oriatur, et ubi desinat. Responsio. Qui post secundum ex eadem scaturigine procedit, Tigris a divina appellatur Scriptura', mianans quidem recta versus Syros, pertransiensque partes Orientis, ad immensum spatium terram subit, rursusque emergit in Armenia, dividiturque in regione Assyriorum. INTERROGATIO CXLVII. Ut solitum hoc de oratione tua gaudium percipiamus, etiam quartum nobis fumen describere velis. Responsio. Ex eodem utero exundans quartus est Euphrates* ille celebris, qui etiam Iudicos quosdam paradisi fructus foliaque anne suo trahens, ad nos transvelit. Qui similiter, ut alter, ex. eadem scaturigine fluens, subterraneus aliquousque labitur, et redundat juxta Armeniam, unde manat per Babylonem. navigantibus autem quilibet horum transitur immensa ferentibus onera navibus, post subterraneam refusionem ad ulteriora, tanquam ad paradisum per occultos illos meatus contendere volentibus. Verum ad loca inaccessa pervenire frustra conati, per adversi fluminis navigationem, vel littora legendo itinere terrestri saltem indagare aditum al ipsum tentarunt. Ex quibus Ægyptii quidam aquæ potores et seminibus vescentes, neque crasso victu nostro ab incunabulis utentes, diversorum seirinum commeatu comparato, et multis impletis navibus, expeditum potum ex eo * Jerem. 11, 18. 1 Gen. 11, 14. * ibid. θιοπίαν καὶ τὰ μέρη τῶν Ἐλυμαίων, καὶ διαθέων τὴν πρώτην Αίθιοπίαν, εἶθ' οὕτως ἐκρέων ἐπὶ τὰ νότια καὶ τὴν ἑσπέραν ἔσωθεν Γαδείρων, εἰς τὸν δι βόητου ἐκκρίνεται Ὠκεανόν. ΠΕΥΣΙΣ ΡΜΕ. Μὴ ἐνταῦθα παύση τοῦ λέγειν, φιλότεκνε Πάτερ, ἀλλὰ καὶ τοῦ δευτέρου ἡμῖν ποταμοῦ τὴν ὁρμὴν τῷ λόγῳ διαγράψων, τελείως εύφραινε. Απόκρισις. Δεύτερος Γεὼν ὑπάρχει, ὁ παρ' Αιγυπτίοις Νεῖ λος προσαγορευόμενος, πᾶσαν ἐπικλύζων προς καὶ ἀρδεύων κατ' ἔτος τὴν Αἴγυπτον· ναυσὶ δὲ πορούμε· νος μεταξὺ τῶν ἀρμένων, τοῖς ἀρότροις ἐπιτρέπει ἐργάζεσθαι, καὶ τὰ ἔνυδρα τοῖς χερσαίοις συναγελάζει σθαι, τὰ μὲν ποιηβοροῦντα, τὰ δὲ κρεηβοροῦνται τὴν δὲ μεγίστην ἐπιθέων Αίθιοπίαν, διαῤῥεῖ τὴν ἐλάσσονα, ᾿Ανουμήτην τε καὶ Βλεμμύαν, καὶ Αυξουμήτην, καὶ τὰ μέρη τῆς Θηβαΐδος και Αιγύπτου, εἶθ' οὕτως εἰς τὴν θάλασσαν ταύτην ἐκκρίνεται. Ἱερεμίας δ τῶν προφητῶν πολύαθλος τῆς ἐπ' Αἴγυπτον παλιν δρομίας είργων τὸν φρενόλυσσον Ἰσραήλ, διαβρήδην βοᾷ, Τί σοὶ καὶ τῇ Αἰγύπτῳ τοῦ πιεῖν ὕδωρ τεθολωμένον; Τοῦ Νείλου ὕδωρ θολόν. ΠΕΥΣΙΣ ΡΜ. Δεόμεθά σου μὴ ὀκνῆσαι διὰ βραχὺ τῆς ἄρας, ἀλλὰ δι' ἐπιτόμου εἰπεῖν καὶ τὰ περὶ τοῦ τρίτου ρεύματος, πόθεν ἄρχεται, καὶ ποῦ καταλείπει. Απόκρισις. Ὁ μετὰ τὸν δεύτερον τῆς αὐτῆς ὑδροχόης προέρ χόμενος, Τίγρις ὑπὸ τῆς θείας προσαγορεύεται Γρα φῆς, πορευόμενος μὲν κατ' ἐναντίας Συρίων, διαφο τῶν δὲ τὰ μέρη τῆς Έψας, δύνει ὑπὸ τὴν χέρσον ἐπάπειρον, καὶ ἀναπαφλάζει πάλιν κατὰ τὴν ᾿Αρμο νίαν, διατεμνόμενος ἐν τῇ τῶν ᾿Ασσυρίων χώρα. ΠΕΥΣΙΣ ΡΜΖ'. Πλείως ἡμᾶς εὐφραίνων τῷ λόγῳ, καὶ τοῦ τετάρτου ἡμῖν τὴν ῥώμην εἰπεῖν καταξίωσον. Απόκρισις. Ο τῆς αὐτῆς νηδύος ἐκκυμαινόμενος τέταρτος υπάρχει Εὐφράτης ὁ διαβόητος· ὁ καὶ Ἰνδικάς τινας τῆς τοῦ παραδείσου φθινοπωρείας καὶ φυλλοροῆς τῷ ῥείθρῳ ἐπισυρόμενος, καὶ διακομίζων ἡμῖν ὁμοίως τῷ ὁμοκρήνῳ ἐφ' ἱκανὸν ὑπόγειος καθιστάμενος, ἀναβλύζων πάλιν κατὰ τὴν ᾿Αρμενίαν, ἐκεῖθεν διαβλύζει τὴν Βαβυλῶνα. Ναυσιπορεῖται δὲ τούτων ἔκαστος μυριοφόροις ὁλκάσιν, μετὰ τὴν ὑπόγειον χέωσιν εἰς τὰ ἐπέκεινα· οἷον ἐπὶ τὸν παράδεισον τῇ καταδύ σει ἀποσφάλλοντες· καὶ ἀνεπίβατα ποιοῦντες, τις διὰ τοῦ ἀνάπλου, ἢ τῆς τῶν ἡϊόνων παραδρομῆς δὲ χέρσου ἰχνεύειν πειρωμένοις τὴν ἐπ' αὐτὸν πορείαν. Ἐξ ὧν τινες τῆς Αἰγύπτου ὑδροπόται καὶ σπερμον βόροι ἔξω τῆς καθ' ἡμᾶς παχείας διαίτης ἐκ σπαρ γάνων ὑπάρχοντες, ἐπιτιτισάμενοι σπερμάτων δια φοράς, καὶ πληρώσαντες ἱκανὰς τῶν νεῶν, τὸ δὲ φέρον αὐτοὺς ῥεῖθρον ἔτοιμον πότον ἔχοντες, τῷ αὐτῷ καὶ τὰ ὄσπρια δεύοντες· καὶ πρὸς ἐδωδὴν ἐξευμαρί

DIALOGUS III. quod ipsos portabat, flumine habentes, codemque et legumina madefacientes, et sibi ad cibum emollientes, per prætercurrenten Geonem, apud ipsos autem Nilum appellatum, navigantes, tentarunt fluminis ductu invenire post Adamum nemini visum paradisum. Postquam autem tempore longissimo navigarunt, et extra habitabilem orbem delati sunt, in difficilibus locis igne solis adurebantur, flumineque illic toto fervente, cum ne quidem summis digitis aut labiis illud amplius attingere possent, ad cam unde navigio venerant terram gubernacula dirigentes, in patriam delati sunt, non reportantes quidquam commeatus, omnibus longo temporis spatio absumptis, ut aliqui Ægyptiorum tradiderunt. Cæterum hi nautæ qui a beato illo spertaculo aberrarunt, clarissime sapientis ¡Hius Salomonis verba didicerunt: Profundiora se ne scruteris, et sublimiora te ne inquiras: quæ tibi mandata εκπt, illa cogitas. Quod si secundum Origenem illum sunt, impium non est in terra paradisus, quamobremn suos homines ad illum inspiciendum Ægyptus ablegavit? Quomodo itemn Moses primus ille scriptor rerum divinarum inquit: Et descendit Dominus in paradisum: non autem, ascendit? Et introduxit. Dominus Adamum in paradisum*: non autem, subvexit? Præterea, si non est in terra paradisus, ut vaniloquus ille nugatur, neque fons ille quadripartito divisus, unde diffunditur Geun, Phison, Tigris, Euphrates. Ubi autem in cœlis ficus, aut uva, quorum consutis foliis homines illi primi post lapsum sese tegebant? Jam si neque sensilis est, neque ζοντες αὐτοῖς, διὰ τοῦ παραθέοντος Γεών, Νείλου δὲ παρ' αὐτοῖς προσαγορευομένου ἀναπλέοντες, έπει ρῶντο τῷ ῥείθρῳ χειραγωγούμενοι εὑρίσκειν τὸν μετὰ τὸν Ἀδὰμ πᾶσιν ἀθέατον παράδεισον· ἐπὶ μήκιστον δὲ ἀναντξάμενος χρόνον, καὶ ἔξω τῆς οἰκουμένης γεν νόμενοι, καὶ ἐν ἀμηχάνοις τῷ πυρὶ τοῦ ἡλίου κατ εφλέγοντο, καὶ τοῦ ρεύματος ἐκεῖθεν παφλάζοντος, οὐδ᾽ ἄκροις τοῖς δακτύλοις ἢ χείλεσι ψαύειν λοιπὸν τοῦ πότου δυνάμενοι, ἐπὶ τὴν ὅθεν ἀπενήξαντο τους οἴακας ιθύνοντες, τῇ ἐνεγκαμένῃ εἰσεκομίσθησαν· μηδ' ὁτιοῦν τῶν σιτηρών επαγόμενοι, τῷ μακρῷ ἐνδαπανηθέντων χρόνῳ, ὥς τινες Αίγυπτίων ἱστόρησαν. Οἱ δὲ ἀστοχήσαντες πλωτήρες τοῦ μακαρίου θεάματος, ἐναργώς τὰ τοῦ σοφοῦ Σολομῶντος ἐπαι δεύθησαν· Βαθύτερα σου μὴ ἐρευνα, καὶ ὑψηλότερα σου μὴ ἐξέταζε ἃ προσετάγη σοι, ταῦτα διανοοῦ. Εἰ δὲ κατὰ Ωριγένην τὸν ἀνοσιώτατον, οὐκ ἐπὶ γῆς ὁ παράδεισος, πῶς εἰς τὴν ἱστορίαν ἐκείνου Αίγυπτος πέπομφε; πῶς δὲ καὶ Μωϋσῆς ὁ τῶν θείων πρῶτος συγγραφεύς φησιν, Καὶ κατέβη Κύριος εἰς τὸν παράδεισον, οὐχὶ δὲ, ᾿Ανέβη; Καὶ εἰσήγαγε Κύριος τὸν Ἀδὰμ εἰς τὸν παράδεισον, οὐχὶ δὲ, Ανήγαγεν; Ει δὲ οὐκ ἐπὶ γῆς ὁ παράδεισος, κατὰ τὸν μυθολόγον, οὐδὲ ἡ κρήνη τετραχῶς διαιρουμένη, πόθεν οὖν προχεῖται Γεών, Φεισσών, Τίγρις, Εὐφράτης. Ποῦ δὲ ἐν οὐρανοῖς συχή, ἢ σταφυλή, οἷς παραβάντες περιεστείλαντο; Εἰ δὲ οὐκ αἰσθητὸν, καὶ παρ' ἡμῖν τὸ χωρίον, οὐδὲ συχῆ πάντως· εἰ δ' οὐχ ὑπάρχει τὸ φυτόν, οὐ βεβρώκασιν οι προπάτορες· εἰ δὲ οὐκ ἔδοντο, οὐ παρέβησαν, οὐδ' ὑπάρχει ὁ ᾿Αδάμ, οὐδὲ ἐξ ἐκείνου ή Ενα, οὐδὲ ἐξ ἀμφοῖν ἡμεῖς, οὔθ᾽ ἕτερος καθ᾿ ἡμᾶς. apud nos ea regio: ne quidem omnino in ea ficus erat. Si non erat arbor in ea, non etiam comederunt. primi parentes: quod si non comederunt, neque transgressi sunt: nec exstitit Adamus, neque ex illo Eva, neque ex ambobus nos, neque alius post nos. ΠΕΥΣΙΣ ΡΜΗ. Τί οὖν; τὸν διάβολον οὐ νομίζεις τοῦ οὐρανοῦ ἐκε πεπτωκέναι; Ωσπερ γὰρ ἐπ' ἐκείνου, οὕτως καὶ ἐπὶ τοῦ ἀνθρώπου λέγομεν, τὴν ἔκπτωσιν δηλονότι ἐκ τοῦ οὐρανοῦ. Απόκρισις. Αναμφιβόλως φαμὲν τῶν ὑπερκοσμίων κατερρω γέναι τὸν ἀρχέκακον δαίμονα, τοῦ θεωροῦ τῶν Χερουβὶμ Ἰεζεκιήλ αὐτὸν ἀποδυρομένου, καὶ φάσκοντος, Πῶς ἐξέπεσεν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ὁ Εωσφόρος; Συμ φώνω; δὲ τῷ οἰκέτῃ ἐν Εὐαγγελίοις φησὶν ὁ Κύριος, Εθεώρουν τον Σατανᾶν ὡς ἀστραπὴν πεσόντα ἐκ τοῦ οὐρανοῦ· ἐπὶ δὲ τοῦ ᾿Αδάμ, οὐδέπου τῆς θείας Πυκτῆς τοῦτο κείμενον ευρεθήσεται. Εἰ γὰρ καὶ ἡ συνήθειά φησι τὸ ἐξέπεσε περὶ τοῦ ἀνθρώπου, καὶ μετὰ τὴν ἔκπτωσιν φησι τοῦ Ἀδάμ, οὐ μέντοι πρό κεινται οἱ οὐρανοὶ τῇ ἐκπτώσει, καθὼς ἐπὶ τοῦ Βελιάλ. Εκπτωσιν δέ φαμεν καὶ τὸ ἐκ πλούτου καὶ περιφανείας εἰς πτωχείαν ἐλάσαι, καὶ τὴν ἐξ ἀρετῆς ἐπὶ τὸ χεῖρον υπονόστησιν, καὶ τὴν ἐκ παρθενίας ἐπὶ λαγνείαν ἀφορμὴν, καὶ τὴν λῆξιν τοῦ σώματος. Δρ' οὖν τῶν οὐρανῶν ἐκπεπτώκασιν οὗτος; Οὐδα- • Ecci. 111, INTERROGATIO CXLVIII, Quid igitur? an diabolum non putas excidisso colo? Quemadmodum enim de illo, sic et de homine dicimus, lapsum videlicet ex cœlis. Responsio. Procul dubio dicimus ex ultramundanis præcipitatum auctorem illum mali dæmonem, spectatore cheruborum Ezechielo ipsum deplorante, atque dicente: Quomodo excidit calo Lucifer *? Consentiens autem cum servo iu Evangelio Dominus, inquit: Videbam Satanam veluti fulgur de cœlo cadentem *. De Adamo autem hoc nusquam in divinis Litteris \ positum invenietur. Quanquam enim consuetudo verbum excidendi usurpet de homine, itemque vocabulum lapsus de Adamo: non tamen præpositum est cœli nomen ante casum, quemadmodum de Belialo. Et verbo excidere utimur etiam, cum ex divitiis et splendore ad paupertatem quis devenit, vel a virtute ad vitia redit, vel ex virginitate ad scortationem ruit, vel cum corpus interit. Num igitur ex calis exciderunt illi? Nequaquam: enim22. • Gen. 11, 15. * Isa. Χιν, 12. * Luc. x. 18. Ιεζεχιήλ. Memorie lapsu Ezechielem pro Isaia citavit auctor. PATROL. GR. XXXVIII.

S. CESARE GREGORII FRATRIS vero utendum existimo divinarum Litterarum subsidio, et ex sacro scriptore Moyse demonstrationes prafovendas. Inquit autem is: Et posuit Deus hominem, ut coleret et custodiret paradisum '. quonam, quæso, ipsum custodire debet, siquidem in calis angeli ignorant furari? Ursus vero poina de- -vorans, aut sus, aut singularis in cœlis non sunt, -nec erinaceus ille, qui gramine vescitur; nec item vulpes apum alveare perfodiens, ipsarumque sonos perturbans, aut favos devorans; non leo crudivoaus, non rapax lupus, non aquila vel gryphus, non aliud quid eorum quæ sunt apud nos, in cœlis est, quæ vel solam increpationem Adami extimescentia, tangere vel accedere paradisum verebantur. Omnia enim ad ipsius intremiscebant vocem ante transgressionem. De transgesso autem inquit: Et ejecit ipsos ex paradiso *, non autem dejecit: Et collocavit ipsos, inquit, non infra, sed e regione parαdisi. Et posuit cherubos, et flammeum gladium versatilem ad custodiendum, non ascensum, sed ingressum ad lignum vitæ ". Versatilem autem ipsum in ¡uit, ad feriendum eminus ad id accedentia, sive animantia bruta, sive damnonia: quemadmodum facere solent agrorum custodes, clamore tam volatiles quam quadrupedes bestias arcentes a vineis et Acetis, agitatione autem gladii qui in manibus est, illiusque fulgore homines eminus venientes ad direptionem frugum, perterrent. Aliquoties item fundæ agitatione jacto łapide, eminus advenientem prædonem metu percellunt. INTERROGATIO CXLIX. Quid tibi videntur esse pelliceæ tunica, quibus post lapsum Adamum et Evam Dominus induit? Audivimus enim quemdam præclare dicentem, quod bomo mens rationalis fuerit, et animal incorporeum rationale. Postquam autem peccavit, per inobedientiam erga Deum exhibitamı,separatam esse mortuamque mentem, et animam ideo vocatam esse, quod frigefactus calor mentis amplius remanere non potuerit, et ministrare supernis, sed hoc corpus induisse, quod pelliceam tunicam vocat Scriptura, ad supplicium circumdatam ei qui peccaverat, ut ei veluti carcer et poena sit. Ideo et Deum rogarunt sancti, ut morerentur et liberarentur ab hoc supplicio. Davides quidem dicit: Educ ex carcere animam mean **, Paulus autem: Miser ego homo, quis me cripiet ex corpore mortis hujus "? Jobus denique incessanter mortem optabat, non amplius feTens in corpore pelliceæ tunicæ supplicium. Responsio. Illud jam ante suspicans in præcedentibus dixi, vos idem sentire cum venenatis pestiferisque Origenis dogmatibus, quæ simpliciores decipiunt. Neque caim in cœlo peccantes animæ condemnatæ sunt, ut in corpore punirentur, non amplius valentes obire ultramundani ministerii sacrum officium. Nam si ad correctionem et castigationem istis corporibus 7 Gen. 11, 15. * Gen. 111, 24. • ibid. sec. LΧΧ. μῶς· ἀλλὰ δεῖν ᾠήθην τῇ θείᾳ Γραφῇ βοηθώ χρήσι σθαι, καὶ ἐκ τοῦ ἱερογράφου Μωϋσέως ἀποδείξεις παρέχεσθαι. Φησὶ γοῦν· Καὶ ἔθετο ὁ Θεὸς τὸν ἐπ θρωπον ἐργάζεσθαι καὶ φυλάσσειν τὸν παράδει σον. Ἀπὸ τίνος οὖν ἄρα φυλάσσειν αὐτὸν ὀφείλε εἴπερ ἐν οὐρανοῖς ἄγγελοι κλέπτειν οὐκ ἴσασιν; "Δρο κτος δὲ ὀπωροβόρος, ἢ ἴς, ἢ μονιός, ἐν οὐρανοῖς οὐχ ὑπάρχει· οὐδὲ χοιρόγρυλλος ποηφάγος· οὐδὲ ἀλώπη τοὺς σίμβλους τῶν μελιττών διορύττων, καὶ τὰς βόμβους αὐτῶν διαλύων, ἢν κατεσθίων τὰ κηρία· σ λέων αἱμοβόρος, οὐ λύκος ἅρπαξ, οὐκ ἀετὸ;, ἢ γρύς οὐχ ἕτερόν τι τῶν παρ' ἡμῖν ἐν οὐρανοῖς ὑπάρχει· & καὶ μόνην τὴν ἐπιτίμησιν τοῦ Αδάμ φρίττοντα ψαύειν ή παρεμβαλεῖν τῷ παραδείσῳ ἐδεῖν. Πάντα γὰρ αὐτοῦ ἔτρεμον τὴν φωνὴν πρὸ τῆς παρ βάσεως· παραβάντα δέ φησι· Καὶ ἐξέβαλεν αὐτοὺς τοῦ παραδείσου, οὐχὶ δὲ, Κατέβαλε Καὶ κατώκισε αὐτοὺς, φησίν, οὐχ ὑποκάτω, ἀλλ' ἀπέναντι των παραδείσου· καὶ ἔθετο τὰ Χερουβίμ, καὶ τὴν ολ γίνην ρομφαίαν την στρεφομένην, φυλάσσειν, ο τὴν ἄνοδον, ἀλλὰ τὴν εἴσοδον τοῦ ξύλου της ζωής. Στρεφομένην δὲ αὐτήν φησι, πρὸς τὴν π ῥωθεν κατάπληξιν τῶν ἐπαυτομολούντων ἢ ἀλόγων, ήτοι δαιμόνων· οἷόν τι δρᾷν ειώθασιν οἱ ἀγρόται, τ μὲν βοῇ τὰ πτηνά τε καὶ τετράποδα είργοντες των ἀμπελώνων καὶ σικυημάτων· τῇ δὲ περιστροφή επ ἐν χερσὶ φασγάνου, καὶ τῇ ἐκεῖθεν ἀστραπή βροτοίς ἔτι πόρρωθεν ήκοντας ἐπὶ ληστείαν τῶν καρτών κατέπληξε πολλάκις δὲ καὶ σφενδόνης περιστρο τῷ ἐκεῖθεν βληθέντι λίθῳ, πόρρωθεν τὸν ἐπτες συλώτην κατεπτόησεν. ΠΕΥΣΙΣ ΡΜΘ. Τί σοι δοκοῦσιν οἱ δερμάτινοι χιτῶνες, οὓς μετ τὴν ἔκπτωσιν, τὸν Ἀδὰμ καὶ τὴν Εὔαν ὁ Κύριος ἐνέδυσε; ᾿Ακηκόαμεν γάρ τινος καλῶς λέγοντος, ότι νοῦς λογικὸς ὑπάρχων ὁ ἄνθρωπος, καὶ ζῶον ἀσύ μα τον λογικόν, μετὰ δὲ τὸ ἁμαρτείν παρακούσει Θεῷ ἀφορισθῆναι τὸν ἀποψυχθέντα νοῦν, καὶ ψυχὴν διὰ τοῦτο κληθῆναι, διὰ τὸ ψυγὲν τὸ θερμὸν τοῦ νοῦ μηκέτι δύνασθαι παραμένειν, καὶ συλλειτουργεῖν τοῖς ἄνω· ἀλλ' ἐνδυθῆναι τὸ σῶμα τοῦτο, ὅπερ δερ μάτινον χιτῶνα λέγει ἡ Γραφή, προς τιμωρίαν περι τεθέντα τῷ ἁμαρτάνοντι, καὶ ὥσπερ κόλασιν αὐτό καὶ φυλακὴν ὑπάρχοντα· διὸ καὶ ἐδέοντο τοῦ Θεοῦ οἱ ἅγιοι ἀποθανεῖν καὶ ῥυσθῆναι τῆς τιμωρίας· ὁ μὲν Δαβὶδ λέγων, Εξάγαγε ἐκ φυλακῆς τὴν τ χήν μου· ὁ δὲ Παῦλος, Ταλαίπωρος ἐγὼ ἄνθρω πος, τίς με ρύσεται ἐκ τοῦ σώματος τοῦ θανάτων τούτου; ὁ δὲ Ἰὼβ ἀπαύστως τὸν θάνατον εύχεται μηκέτι φέρων τὴν ἐν τῷ σώματι τοῦ δερματίνου χιτῶνος κόλασιν. Απόκρισις. Ηδη ἀνωτέρω αισθόμενος ἔφην, ὑμᾶς τὰ Ὀριγέ νους φρονεῖν δηλητήρια καὶ φθοροποιὰ δόγματα, πο απλουστέρους σκελίζοντα. Οὐ γὰρ κατ' οὐρανὸν ἀμερι τοῦσαι ψυχαὶ ἐν σώματι κατεκρίθησαν τιμωρείσθαι, μηκέτι δυνάμεναι συμπεριπολεῖν τῇ ὑπερκοσμία του λευτῇ. Εἰ γὰρ πρὸς διόρθωσιν καὶ νήψιν τους σώμασι τούτοις κατεκλείσθησαν, πῶς ἐν τούτῳ βαρυτέραν 10 Psal. cxLI, 8. * Rom. vit, 24.

DIALOGUS III. ἁμαρτάνουσιν; Ὁ δὲ ἐν φρουρίῳ τιμωρούμενος δη λονότι καὶ βουλόμενος ἁμαρτεῖν, οὐχ οἷός τε ύπάρχει· διὰ τὰ δὲ ἄρα καὶ τοὺς δαίμονας ἅμα τῷ δια βόλω νοῦς ὑπάρχοντας καὶ ἀσωμάτους, ἁμαρτήσαν τας καὶ τῶν οὐρανῶν καταῤῥαγέντας, μὴ ἐν σώμασι καθ' ἡμᾶς αὐτοὺς πρὸς νῆψιν καὶ διόρθωσιν κατησφαλίσατο; "Αρα δὲ καὶ Μωσῆς τῷ λαῷ ἐπευ χόμενος, χιλιοπλασίους καὶ ἀναριθμήτους γενέσθαι ὡς τὴν ψάμμον τῆς θαλάττης, ἐβούλετο τοσαύτας νοεράς δυνάμεις κατ' οὐρανὸν ἁμαρτούσας καταβλη θῆναι πρὸς σώματα, εἰς προσθήκην τῶν ἐπιγείων; Καὶ ᾿Αννα δὲ ἡ θεόφρων περὶ παιδοποιίας εκλιπα ροῦσα τὸ θεῖον, ἄρα ἐδεῖτο νοερὰν καὶ ἀτώματος δύναμιν τῶν οὐρανῶν ἐκπεσεῖν, ἵν' ἐκείνη γεννήσῃ βροτόν; Η αὖ πάλιν Δαβὶδ ὁ τῶν θείων μελωδός, τοῖς ἐναρέτοις ἐπευχόμενος τὸ καὶ ἴδοις υἱοὺς τῶν υἱῶν σου, ἆρα ἱμείρετο τῇ ἐκπτώσει τῶν ὑπερχο σμίων δυνάμεων τοῦ δικαίου τὸ γένος πληθύνεσθαι; Εἰ δ᾽ ἁμαρτούσας κατ' οὐρανὸν ψυχὰς πρός τιμω ρίαν τοῖς ἡμετέροις συνέδησε σώμασι, διὰ τί καὶ τὰς μηδὲν ἁμαρτούσας παραπλησίως εκείναις κατέκρινεν, ἐν σώμασιν αὐτὰς τιμωρούμενος κατ' ἐκείνας; Ἰδοὺ γὰρ αὐτὸς μαρτυρεῖ περὶ τοῦ μεγάλου Ἰώβ, πρὸ τοῦ καὶ τῆς κατὰ διαβόλου ανδρείας, φάσκων, οὐκ ἔστι τῶν ἐπὶ τῆς ἄνθρωπος κατὰ τὸν θεράποντά μου Ἰώβ, δίκαιος, καὶ ἀληθινός, ἄμεμπτος, θεοσεβής, ἀπεχόμενος ἀπὸ παντὸς πονηροῦ πράγματος. ΠΕΥΣΙΣ ΡΝ. 'Αλλ' ἰδοὺ τί εἶπας εἰρηκέναι τὸν Θεὸν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος τῶν ἐπὶ γῆς· ὅπερ δηλοῦντος ἐστιν ὑπάρχειν ἑτέρους ἀνθρώπους νοητούς ἐν οὐρανῷ, ἐξ ῶν ἁμαρτήσας Ἰώβ, σώματι πρὸς τιμωρίαν συνεδέθη· καὶ δι' ἀρετῆς ἀποκαθαρθείς, πρὸ τῆς πληγῆς μαρ τυρεῖται ὑπὸ τοῦ Θεοῦ δικαιότερος ὑπάρχειν τῶν ἐπὶ γῆς ἀνθρώπων, οὐ μέντοι τῶν ἐν οὐρανοῖς. Απόκρισις. Ὄψις καὶ ἀφὴ ἀκοῆς πιστοτέρα μοι δοκεῖ· ἑάσω μεν τοίνυν τὰ εἰκῆ καὶ ἀναποδείκτως ἀκουόμενα, καὶ μᾶλλον ψηλαφήσωμεν τὰ ὁρώμενα. Οὐ γὰρ οἷός τε εἰ ἀποδεῖξαι ἐκ τῆς περὶ τοῦ Ἰὼβ θείας φωνής, ἑτέρους παρὰ τοὺς ἐπὶ τῆς γῆς, ἐν οὐρανοῖς ὑπάρχειν ἀνθρώπους νοητούς· ἄθρει δὴ οὖν, καὶ ψηλάφησον τὰ ὑπ' ἐμοῦ σοι ἐναργῶς παρὰ τῆς θείας φω τῆς παραδιδόμενα. Ἐπεὶ γὰρ ἐν τοῖς παρωχηκόσι χρό νοις, πρῶτος δικαίων ὑπῆρξεν "Αβελ, μετ' ἐκεῖνον Σήθ, εἶτα Ενώχ, Νώε, εἶτα Αβραάμ, Ἰσαάκ, καὶ Ἰακώβ· οὗτοι δὲ πάντες κοιμηθέντες, ὑπὸ γῆν ἐτύγ· χανον, μόνου κατ' ἐκείνους τοὺς χρόνους τῶν ἐπὶ γῆς βροτῶν δικαίου τοῦ Ἰὼβ τυγχάνοντος· ὡς καὶ τοῦ Λὼς ἐν τῇ πενταπόλει Σοδόμων, μόνου εναρέτω; βιοῦντος, δικαίως τὸν ἐκείνων ἐκφυγείν θάνατον. Τῶν οὖν προκοιμηθέντων δικαίων ὑπὸ γῆν τυγχα νόντων, μόνος τῶν ἐπὶ γῆς δίκαιος ὑπῆρχεν Ιώβ. Οτι δὲ οὐχ ἁμαρτών κατ' οὐρανοὺς καὶ κατάκριτος. σώματι συναφθεὶς, ἐπὶ δικαιοσύνην ἔλασε, τοῖς μετ' ἐκεῖνον παιδευόμεθα. Ποίαν γὰρ ἐπιδειξάμενος ἀρετὴν 13 Psal, cxxvit, 6. 18 Job 1, 6, 8. inclusæ sunt, quomodo in hoc gravius peccant? Qui vero in custodia punitur, constat quod etiamsi velit peccare, non possit. Cur autem non et dæmones una cum diabolo, cum sint mentes et incorporei, postquam peccaverunt et ex calis precipi tati sunt, non in corpore, quemadmodum nos, etíam ipsos ad sobrietatem et correctionem confirmavit? Num vero etiam Moses populo superveniens, ut cssent infiniti et innumerabiles, velut arena maris, volebat tot intellectiles potestates in cœlo peccantes ad corpora dejici, in augmentum eorum qui erant in terris? Et Anna religiosa femina pro fecunditate Numen exorans, num rogabat ut intellectilis et incorporea polestas ex cœlis caderet, quo ipsa hominem generaret? Aul Davides divinorum ille carminum auctor, pro piis illud votum faciens: Et rideas filios filiorum tuorum num cupiebat per lapsum ultramundanarum potestatum justi genus multiplicari? Quod si animas quæ in calo peccarerunt, ad supplicium nostris colligavit corporibus; cur etiam eas quæ non peccaverunt, consimiliter cum illis condemnavit, in corporibus ipsas puniens quemadmodum et illas? Ecce enim quomodo ipse testatur de maguo Jobo, ante ostensam adversus diabolum fortitudinem: Non est in terra quisquam homo similis servo meo Jobo, qui justus est et verax, inculpatus, pius, abstinens ab omni re mala 13. INTERROGATIO CL. Sed vide quid dixeris, dixisse Deum, quod non sit homo in terra: quod est ejus qui innuit, alios esse homines intellectiles in coelo, ex quorum numero Jobus, postquam peccavit, corpori ad supplicium colligatus est, et per virtutem repurgatus, ante plagam testimonium accepit a Deo, quod justior sit illis hominibus qui sunt in terra, non tamen illis qui sunt in cœlis. Responsio. Visus et tactus mihi videntur auditu magis fide digna esse. Proinde relinquamus, quæ frustra et absque demonstratione audiuntur, et potius contrectemus quæ videntur. Neque enim demonstrare poles ex divina voce de Jobo, alios præter eos qui sunt in terra, in cœlis esse homines intellectiles. Aspice igitur, et palpa quæ tibi a me evidenter de divina voce ex voce divina traduntur. Quandoquidem enim præteritis temporibus primus justorum fuit Abelus, post illum Sellus, deinde Epochus, Noe, Abrahamus, Isaacus, Jacobus, cum illi omnues obdormiissent, et sul terra essent, solus illis temporibus, inter eos homines qui in terris eraut, justus erat Jobus, sicut et Lothus in quinque civitatibus Sodomorum solus integre vivens, merito illorum noitein effugiebat. Illi igitur justi qui jam ante obdormierant, cum sub terra essent, solus inter eos qui super terram erant, justus fuit Jobus. Quod autem non in cœlis peccando condemnatus, corpori copulatus, justitiam assecutus sit, ex bis

Ἱερεμίας ὁ θεσπέσιος πρὸ τοῦ ἐξελθεῖν τῆς νηδύος, ὑπὸ τοῦ Θεοῦ μαρτυρείται; Τί δὲ δράσας Ιωάννης ἐν τῇ μήτρα ἔτι φερόμενος πρὸς τὸν ὁμοίως φερόμε τον Υἱὸν καὶ Λόγον ἐν τῇ γαστρὶ τῆς Δείποιίας, παρρησίαν εὔρατο, ἣν σκαίρων ἐδήλωσεν; Εἰ δώ πάλιν, καθώς φατε, ἀναμάρτητοι κατ' οὐρανοὺς ὑπῆρ χον, τίνος χάριν ἴσα τοῖς κατακρίτοις σώμασι περι έθεντο; "Απαγε, Χριστὸς, τοὺς προΰπαρξιν ληρούντα; ψυχῶν, ἵνα ψυχὴν ἀποψυχθέντα νοῦν φάναι τολμήσωσι S. CÆSARII GREGORII FRATRIS qui post illum fuerunt, docemur. Quali enim virtute demonstrata Jeremias ille divinus, antequam ex utero egrederetur, sanctus testimonio Dei perhibetur? Quanam re præstita Joannes in utero adhuc gestatus apud eum qui adhuc similiter geslabatur, Filium et Verbum in alvo perpetu Virginis, eam libertatem adeptus est, quam et exsiliens indicavit. Quod si item, ut dicitis, absque peccatis in coelis fuerunt, cujus gratia quemadmodum et condemnati, corpore circumdati sunt? Procul abigat Christus eos qui animas prius exsistore augantur, se et ipsius animam ratione mentis frigefactam dicere audeant. INTERROGATIO CLI. Quid igitur? si non prius cxsistens in cœlis anima, postquam peccavit, in praesentem est expulsa vitam, per copulationem cum corpore generationemque, quomodo Davides id deplorans inquit: Ecce enim, in iniquitatibus conceptus sum, et in peccalis concepit me mater mea 36? Responsio. Nihil boc Origenis nugas confirmare potest. Nam quod Davides ait, Ecce in iniquitatibus conceptus sum, denotat ipsum captum et infectum concupiscentia cecidisse in flagitium, et adulterii tristitia perpetrata, illico cædem conjunxisse. Indicat ergo se lugere quod a concupiscentia superatus, captus iniquitate sit, lege præcipiente, Non occides, Non concupisces uxorem proximi tui 18. Illud autem, In peccatis concepit me mater mea, etiam hodie contingere solet. Matres enim quamplurimæ non ex dilectione, sicut Sara, vel Rebecca, vel Anna, vel Elisabeta, cum conjugibus cubant, sed ob jurgia, - zmulationes, corpore quidem se submittentes, sed immorigeræ voluntate manentes, aliquando fetus concipiunt. Id quod et Davides suspicatur, se ab initio ex ejusmodi contentione conceptum. Ab omni autem peccato liberam, et vituperio superiorem eam quæ legi consentanea est, copulationem et procreationem liberorum ostendit Dominus, dum ex Adamo quidem mulierem fecit: quo docet per ipsam conjunctorum unionem, et procreationem liberorum ex illis se amplecti, ideoque de ea quæ per ipsum est copulatione inquit: Crescile et multiplicamini, et implete terram, et dominamini ei ". Eamdem autem denuo vivendi una rationem honorans, in Cana Galilee suo accessu et convivii societate ornat; ilque magis etiam ut demonstraret, honorarium munus donat, vinum ex aqua factum. Et in Evangelio divinitus hæc proferens, inquit: Propter hoc deseret homo patrem et matrem, et adhærebit uxori suæ, et erunt duo in carne una 17. Et per Paulum inquit: Honorabile conjugium, et cubile impollutum; scortatores autem et adulteros judicabit Deus 18, nimirum hic ipse Christus. Nam Puter judicat neminem, sed omne judicium Filio dedit “. Non in iniquitatibus igitur, ad exemplum Christi, fit conceptio nostra. Nam in utero Jeremias sanctificatus est, Joannes cum gaudio singulari exsiliit. Verbum illud denique, qui etiam Deus est, homo Psal. L, 7. 18 Exod. xx, 13, 17. ** Gen. 1, 28. ΠΕΥΣΙΣ ΕΝΑ. Τί ούν; εἰ οὐ προϋπάρχουσα ἡ ψυχὴ κατ' οὐρανούς, ὕστερον ἁμαρτήσασα, εἰς τὸν παρόντα ἐξωρίσθη βίον, διὰ τῆς πρὸς τὸ σῶμα συμπλοκῆς καὶ γεννή σεως, πῶς ὁ Δαβίδ τοῦτο ἀποδυρόμενος, λέγει· Κα γὰρ ἐν ἀνομίαις συνελήφθην, καὶ ἐν ἁμαρτίας ἐκίσσησε με ἡ μήτηρ μου; Απόκρισις. ριγένους φατρό Οὐδὲν τούτων βεβαιώσαι τους φους οἷόν τε. Τὸ γὰρ, Ἰδοὺ ἐν ἀνομίαις συνελή φθην, φησὶ τὸν Δαβίδ, τὸν συλληφθέντα καὶ ἀναιρο θέντα τῇ ἐπιθυμίᾳ, πεσεῖν ἐν τῇ ἀνομία, καὶ τὸ δίν γος εργασάμενον τῆς μοιχείας, αὖθις συνάψαι καὶ τὴν μιαιφονίαν· δηλοῖ αὐτὸν ἀποδύρεσθαι κρατηθέσι ὑπὸ τῆς ἐπιθυμίας, ἀλῶναι ἐν τῇ ἀνομία, του νόμου παρεγγυώντος, Οὐ φονεύσεις, Οὐκ ἐπιθυμήσεις τὴν γυναῖκα τοῦ πλησίον σου. Τὸ δὲ, Ἐν ἁμαρτίαις ἐπίσε σησέ με ἡ μήτηρ μου, και μέχρι σήμερον συμβαί νειν πέφυκεν· αἱ γὰρ πλείσται μητέρες οὐκ ἐξ ἀγάπης ως Σάρρα, η Ρεβέκκα, η 'Αννα, η Ελισάβετ, τοῖς συμβίοις συγκαθεύδουσιν, ἀλλ' ἐριθείσις, καὶ μέ χαις, καὶ ζηλοτυπίαις, συγκλινόμεναι μεν σώματι, ἀκλινεῖς δὲ καὶ ἀνύπεικτοι προαιρέσει μένουσαι, ε κισσοῦνται πολλάκις τὰ ἔμβρυα. Ὅπερ καὶ ὁ Δαδι ὑπενόει, ἐκ τοιαύτης ερεσχελίας αὐτὸν καταρχὰς ὑπὸ τῶν γονέων συνενεχθῆναι. Ελευθέραν δὲ πάσης ἁμαρ τίας, καὶ ἀνωτέραν ἐγκλήματος τὴν κατὰ νόμον συν άφειαν καὶ παιδογονίαν ἀποδεικνὺς ὁ Κύριος, ἐκ μὲν τοῦ ᾿Αδάμ τὴν γυναῖκα εδημιούργησε, τῶν με χρι νῦν δι' αὐτοῦ συναπτομένων παιδεύων την ένα σιν, καὶ τὴν ἐξ ἐκείνων παιδοποιίαν ἀγάμενος, φτην τῇ δι' αὐτοῦ συναφείς, Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε, καὶ πληρώσατε τὴν γῆν, καὶ κατακυριεύσατε αὐτῆς. Τὴν δ' αὐτὴν πάλιν τιμῶν συμβίωσιν, ἐν Κανᾷ τῆς Γαλιλαίας φαιδρύνει τῇ πρὸς αὐτὴν φα τήσει καὶ συνεστιάσει, ἀπόδειξιν τοῦ γέρως, τὸ λη πὸν δωρησάμενος, οἶνον ἐξ ὕδατος· καὶ ἐν Εὐαγγ λίοις θεηγορῶν φησιν, Ενεκεν τούτου καταλείψει ἄνθρωπος τὸν πατέρα αὐτοῦ, καὶ τὴν μητέρα, καὶ προσκολληθήσεται πρὸς τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν. Καὶ ἐν Παύλον φησί, Τίμιος ὁ γάμος, καὶ ἡ κοίτη ἁμίαντος πόρνους καὶ μοιχοὺς κρινεῖ ὁ Θεός, αὐτὸς οὗτος ὁ Χριστός. Ο γὰρ Πατήρ κρίνει οὐδένα, ἀλλὰ τὴν κρίσι πᾶσαν δέδωκε τῷ Υἱῷ. Οὐκ ἐν ἀνομίαις σὖν κατά Χριστὸν ἐν σαρκὶ ἡ σύλληψις ἡμῶν· ἐν γαστρὶ τῆς Ἱερεμίας ἡγιάσθη, Ἰωάννης ἐν ἀγαλλιάσει ἐσκίρτης 17 Matth. 1 [lebr. XIII, 4. 10 Joan. v,

DIALOGUS III. σεν, ὁ Λόγος καὶ Θεὸς, βροτός γέγονεν ἐξ ἀποῤῥήτου συλλήψεως. Οὐ διὰ τὰς ψυχὰς τοίνυν τὰ σώματα· οὔθ᾽ ἕτερον γὰρ ἑτέρου προγενέστερον· ἀλλ' ἄμφω ἀφράστως δι' ἀγαθότητα, ἐν ἀκαρεῖ Θεὸς ἐδημιούρ γησεν. Εκτραπέντα δὲ τοῦ ἀγαθοῦ, καὶ γυμνωθέντα τῆς θεότητος, πάλιν δι᾿ ἀγαθότητα δέρξει περι έστειλε, τῷ στεγάνῳ περιέπων τὸ ἀπαλὸν τοῦ σώμα τος, ἄρτι ἔξω γενόμενον τῆς ἐν παραδείσῳ τρυφῆς καὶ τῆς θείας περιβολῆς, ἄρτι τῶν πόνων ἁπτόμενον, τῆς ἐπιπόνου ζωῆς καὶ ἱδρῶτος ἐν πείρα γενόμενον· οὐ προΰπαρξιν τοίνυν, οὐ συνύπαρξιν, οὐ μεθύπαρξιν, ὅσιον παιδεύειν· ἵνα μὴ τὸ μὲν ἐκπίπτειν ψυχὰς τῶν οὐρανῶν, καὶ ἐνείρεσθαι σώμασιν ἀπατηθῶμεν· τὸ δὲ, τοὺς παρθενεύοντας, καὶ τοὺς ἐγκρατεῖς, καὶ τοὺς γονορρυεῖς ψυχοκτόνους βλασφημήσωμεν, ἐν τῇ ὀσφύϊ καὶ τῷ σπέρματι τὰς ψυχὰς κατεμπνίγοντ τας. Πόρρω δ' ἀφάλλου καὶ τῶν ληρούντων μεθύπαρ· ξιν· οὐ γὰρ πρεσβύτερος καὶ νεώτερος αὐτὸς ἑαυτοῦ βροτός. factus est per ineffabilem conceptionem. Proinde non sunt corpora propter animas, neque alterum altero generatione prius est, sed utraque inelabi liter propter bonitatem Deus in momento fabricavit. Abalienatum antem a bono, divinitateque nudatum rursus propter bonitatem contexit, solida pelle ornaus, cum teneritas jam extra paradisi voluptatem divinamque munitionem esset, et jam labores capesseret, laboriosamque vitam atque sudorem experiretur. Proinde neque prius exsistentem, neque coexsistentem neque postexsistentem animain pietas docet, ne partim delabi ex cœlis animas et inseri corporibus falso existimemus, partim servantes castitatem, et temperantes, aut seminis Auxum patientes, velut animarum occisores calumniemur, in lumbo et semine animas suffocantes. Longe etiam mihi velim ab ea resilias opinione, quod corpore posterior sit anima; non enim seipso vel major vel minor ætate est homo. (Hæc etiam de alio sunt adjecta; nam Maximus Philosophus Christianus post Cæsarium vixit.) Τοῦ ἁγίου Μαξίμου. Επειδὴ ὁ προηγούμενος σκοπός τοῦ Θεοῦ ἦν, μὴ διὰ γάμου γίνεσθαι ἡμᾶς καὶ φθορᾶς· ἡ δὲ παράβασις τὸν γάμον εἰσήγαγε· διὰ τοῦτο πάντες οἱ ἐξ Αδάμ, υποπίπτοντες τῇ τοῦ προπάτορος καταδίκη, ἐν ἀνομίαις συλλαμβάνονται. Τὸ δὲ, Ἐν ἁμαρτίαις εκίσσησέ με ἡ μήτηρ μου, ὅτι προμήτωρ Ενα πρώτη εκίσσησε τὴν ἡδονήν· διὰ τοῦτο καὶ ἡμεῖς κισσᾶσθαι λέγομεν ἐν ἁμαρτίαις, ὡς ὑποπίπτοντες τῇ ἐκείνης καταδίκη. ΠΕΥΣΙΣ ΕΝΗ. Τί οὖν; βυρσοτόμον ἢ ζωοθύτην ὀφείλομεν νοεῖν τὸν Θεὸν, ἵνα τὸν ᾿Αδὰμ ἐνδύσῃ τοὺς χιτῶνας δερμα - είνους; Απόκρισις. Ἐροίμην σε καὶ ἐγώ, ὦ φιλονεικότατε, τί εὐμαρέστερον καὶ εὐκοπώτερον, οὐρανὸν ἐξ ὑδάτων πῆξαι, i καὶ γῆν ἐπ' ἀδύσσῳ θεμελιῶσαι, καὶ τὸ μυρίον ὕδωρ ἐν μιᾷ συναγωγῇ συνελάσαι, καὶ τῷ καταλλήλῳ ἔκαστον διακοσμήσαι, ἄστροις μὲν καταστέψαι τὸν οὐ ρανόν, φυτοῖς δὲ ποικίλαι τὴν χέρσον, πλωτοῖς δὲ τεχνῶσαι τὴν θάλατταν, ἢ δέῤῥιν συνεῖραι, καὶ περιστείλαι τὸν γυμνωθέντα; πλάσαι τὸ ζῶον ἢ ἀμφιάσαι; θάλατταν διαχερσῶσαι τῷ προστάγματι, καὶ ἐξακοσίας ἀνδρῶν χιλιάδας σὺν γυναιξὶ καὶ τέκνοις ἀν ἔχμοις ποσὶ διαβιβάσαι, ἢ χιτῶσι προστάγματι περιστεῖλαι τοὺς δεομένους; ῥῆξαι ἀκρότομον, καὶ ὕδωρ πηγάσαι, ἀνακόψαι τὸ Ἰορδάνου ῥεῖθρον, καὶ λαὸν διαγαγεῖν, ἢ τὸ γυμνὸν περιβάλαι; ἀνακόψαι χοῦν, νευρῶσαι καὶ ψυχῶσαι, ἢ ἀμφιάσαι τὸ ἐξ αὐτοῦ λου γικόν; ΠΕΥΣΙΣ ΡΝΓ. Εἰπὲ οὖν ἡμῖν τίς ὁ θύσας, καὶ τί τὸ τυθὲν ζῶον, ἐξ οὗ τὰ δέρματα, καὶ τίς ὁ ῥάψας αὐτόν; Εἰ γὰρ περὶ τούτων ἀποδῷς τὸν λόγον, ἀνάγκη ἡμᾶς μηχέτι τοῖς παρὰ σοῦ λεγομένοις ἐνδοιάζειν. Ex sancio Maximo. Quandoquidem principalis Dei scopus erat, nou per conjugium et corruptionem nos generari, transgressio autem conjugium introduxit: ideo omnes qui ex Adamo subjecti sunt primi parentis nostri condemnationi, in iniquitatibus concipiuntur. Illud autem In peccatis concepit me mater mea, docet quod prima parens Eva prima concupiverit voluptatem. Propterea et nos dicimur in peccatis concipi, Laliquam illius condemnationi subjecti. INTERROGATIO CLII. Nunı igitur vel lanionem vel coriarium debemus existimare Deum, ut Adamum indueret pelliceis tunicis? Responsio. Merito et ego ex te quæsierimi, contentiosissime, quid levius et facilius, caelum ex aquis firmasse, terram super abyssum fundasse, et infinitam aquam in unam congregationem coegisse, ratione conveniente unum quodlibet exornasse; astris quidem illustrasse coelum, plantis autem variegasse terram, aquatilibus scaturire fecisse mare, an pellem connectere et contegere nudum? fingere animal, aut vestire? mare instar terre per meabile fecisse præcepto, et sexcenta virorum millia cum mulieribus, et liberis siccis pedibus traduxisse, aut tunicis præcepto contexisse indigos. rupisse saxum, et aquæ fontem produxisse? rese casse Jordanis amnem, populumque perduxisse. aut nudos operuisse? pulverem nervis firmasse et animasse, an ex pulvere factum rationis particeps animal vestivisse? INTERROGATIO CLIII. Ostende igitur nobis, quæso, quis fuerit ille qui mactavit, et quodnam maclatum animal, unde pelles fuerunt, et quis ille qui cas consuerit? Nam si de his rationem reddideris, necessarium erit nos non amplius de tuis dictis ambigere.

Responsio. S. CESARI GREGORII FRATRIS Ostendite igitur et vos convivii structoremi, ef animalia mactata, et quis eorum numerus quibus celebris ille rubefactus est Nilus, et confestim tantum flumen in sanguinem mutatum, per Deum Mosi obediens, ubi præterea carnes tam immensæ mactationis pecorum, per quæ in sanguinem navigabilis transformatus est amnis? Quomodo item sanctus et per se subsistens vivus Deus, ac Verbum carnem gestans, et pro nobis ex monumento resurgens, in ipso relictis indumentis, non est nuens conspectus? Quis est qui prebeat, qui consuat, quis est qui cooperiat cooperientem universa? Quod si illa per divinam ejus adfuerunt voluntatem, credamus etiam primos parentes nostros per hanc amictos esse pellibus; non enim secundum illius vaniloqui opinionem, corpora nostra ex pelles sunt, quibus postquam de vetitis comederant, animæ circumdatæ sunt; nam ante esum et transgressionem formatio corporum descripta est, sed et costa in mulieren Adamo facta ante transgressionem ablata est, cum in experte corporis costam statuere absurdum sit. Quæ item necessitas ipsos coegit foliis fici contegi, si erant incorporei? INTERROGATIO CLIV. Ex magno Davide discimus, animas ante corpora esse. Inquit enim ad Deum: Manus tuæ fecerunt me (animam intelligens) et formaverunt me 3, (corpus videlicet). Responsio. Non minor erat Davide magnus He Jobus in justitia, neque minore septus potentia. Celebris enim et hic rex fuit, et par ei cum Davide justitise veritatisque testimonium a Deo perhibitum est At hic ait ad Deum: Manus lua fecerunt me 3. Et rursus Memento quod lutum me formasti”. Num igitur propterea quod priore loco ponitur formatio, dicemus ante animam corpus esse? aut forinationis ab ipso mentione facta, et factura non addita, ideo ipsum inanimum dicemus, vel aliter? Quandoquidem inquit Moses divinus ille creationis descriptor, quod accepto Deus pulvere terræ formaverit hominem, et non addidit quod eadem bora et momento ipsum perfecerit, num idcirco prius quidem exstitisse verticem, loco secundo autem oculos, tertio collum, et postremo tandem talos et pedes putabimus? Apagesis cum ejusmodi delirio. Unde enim sciemus, quod non a plantis aut lingua orsus sit nostram creationem optimus et sapientissimus artifex Deus? INTERROGATIO CLV. Qua in re tibi videtur homo esse factus ad imaginem Dei? Num in anima, tanquam spiritu et re inaspectabili, an in corpore multiplex est? Responsio. In neutro, praeterquam in animæ immortalitate. Et in eo, quod omnibus dominatur: neque tamen in his etiam servat exactam ad Deum qualitatem et si- • Psal. cxvii, 21 Job.x, 8. ss ibid. 2. Απόκρισις. ΜΑ Δείξατε οὖν καὶ ὑμεῖς τὸν δαιτυμόνα, καὶ τὰ τον θέντα ζώα, καὶ τῆς ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν· ἐξ ὧν ὁδες βόητος πεφοίνικται Νεῖλος, καὶ ἀθρόως το σκεύτη ῥεῦμα εἰς αἷμα μετέστη, διὰ Θεοῦ τῷ Μωση και μενον; Ποῦ τὰ κρέα τῆς ἀπείρου κτηνοσφαγίας, δ' ὧν εἰς αἷμα τὸ ναυσιπόρον μετέου ῥεῖθρον; Πώς δ καὶ ὁ ἅγιος καὶ αὐθυπόστατος, ζῶν Θεός, καὶ λόγος σαρκοφορῶν, καὶ ἐκ τοῦ ὑπὲρ ἡμῶν τάφου ἀνεπά μενος, ἐν αὐτῷ καταλείψας τὰ ἄμφια, οὐ γυμνός ὡράθη; Τίς ὁ παρασχόμενος, τίς ὁ βάψας, τίς ὁ πρ βαλὼν τὸν περίβολον τοῦ παντός; Εἰ δὲ ταῦτα τ θείῳ αὐτοῦ παρυπέστη βουλήματι, πεισθώμεν και τοὺς προπάτορας ἡμῶν τούτῳ περιβληθῆναι τὰς ἀρ μεις· οὐ γὰρ κατὰ τὸν εἰκαιολέσχην τὰ σώματο ἡμῶν αἱ δέῤῥεις ὑπάρχουσιν, ἃς μετὰ τὸ ἔδεσθαι τῶν άπηγορευμένων αἱ ψυχαὶ περιέθεντο· πρὸ γὰρ τρ βρώσεως καὶ τῆς παραβάσεως, ἡ πλάσις τῶν το μάτων ἀναγέγραπται, ἀλλὰ τὴν πλευρὰν εἰς γονείς ὁ ᾿Αδάμ πρὸ τῆς παραβάσεως ἀφηρέθη· ἐπὶ δὲ ἐπι μάτου πλευρὰν ἀπεικὸς οἴεσθαι. Τίς δ' αὐτοῖς καὶ ἀνάγκη φύλλα συκῆς περιβεβλήσθαι, εἰ ὑπῆρχαν ἀπό ματος; ΠΕΥΣΙΣ ΡΝΔ'. Ἐκ τοῦ μεγάλου Δαβίδ μανθάνομεν, τὰς ψυχές προγενεστέρας ὑπάρχειν τῶν σωμάτων. Λέγει γέρ πρὸς Θεὸν, Αἱ χεῖρές σου ἐποίησαν με την ψυχή λέγων) καὶ ἔπλασάν με (τὸ σῶμα δηλονότι). Απόκρισις. Οὐχ ἥττων τοῦ Δαβὶδ ὁ μέγας Ἰὼβ ἐν δικαιοσύν οὐδ᾽ ἐν περιβολῇ δυνάμεως· βασιλεὺς γὰρ καὶ οὗτος διαθρύλλητος, καὶ ἴσα τῷ Θεῷ περὶ δικαιοσύνης καὶ ἀληθείας ὑπὸ Θεοῦ μαρτυρούμενος. Φησὶ δὲ τῷ θεῷ, Αι χειρές σου ἐποίησάν με· καὶ πάλιν, Μνήσθηκε ὅτι πηλόν με ἔπλασας. Αρ' οὖν παρὰ τοῦτο τῆς πλάσεως προταγείσης, ἐροῦμεν προϋπάρχειν της ψυχῆς τὸ σῶμα; ἢ αὖ πάλιν, τῆς πλάσεως παρ' αὐτοῦ ῥηθείσης, τῆς δὲ ποιήσεως οὐ προστεθείσης, άψυχον παρὰ τοῦτο ἐροῦμεν αὐτὸν, ἑτέρως τε; Επεί φτα Μωσῆς ὁ θεῖος συγγραφεὺς τῆς κτίσεως, καὶ λαδών ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, ἔπλασε τὸν ἄνθρωπον καὶ οὐκ ἐπήγαγεν, ὅτι αὐθωρὶ καὶ ἐν ἀτόμῳ δὲν αὐτὸν ἀπήρτισε· προϋπάρχειν μὲν τὴν κορυφήν, δεν τερεύειν δὲ τὰς ἔψεις, τριτεύειν δὲ τὸν αὐχένα, καὶ μεθυπάρχειν τὰ σφυρὰ καὶ τὰς βάσεις, παρὰ τοῦτο νοήσωμεν; Απαγε τῆς φλυαρίας! πόθεν γὰρ εἰπ μεθα, ὅτι οὐκ ἀπὸ τῶν πελμάτων, ἢ τῆς γλώσσης ήρξατο ἡμῶν τῆς δημιουργίας ὁ ἀριστότεχνος καὶ πάνσοφος Θεός; ΠΕΥΣΙΣ ΡΝΕ. Ἐν τίνι σοι δοκεῖ τὸ κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἔχειν ὁ θρωπος; Ἐν τῇ ψυχῇ ὡς πνεῦμα οὔσῃ καὶ ἀοράτι ἢ ἐν τῷ σώματι πολυπλασίᾳ; Απόκρισις. Ἐν οὐδετέρῳ, πλὴν ἐν τῷ ἀθανάτῳ τῆς ψυχής καὶ ἐν τῷ πάντων ἄρχειν αὐτόν· οὐδ᾽ ἐν τούτοις μέν τοι σώζει τὴν ἀκριβῆ πρὸς τὸ θεῖον ἐσότητα πολ

DIALOGUS III. 5μοίωσιν· ἄμφω γάρ κτιστά, ἢ τε ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα, καὶ σύνθετα τῇ πρὸς ἄλληλα συναφείᾳ καὶ κοινωνία συνθέσει δὲ πάντως έπεται διάστασις, καὶ διαίρεσις· τὸ δὲ θεῖον ἀσύνθετον υπάρχει καὶ ἀδιαίρετον, καὶ ἀσχημάτιστον, αὐτὸ ἐφ' ἑαυτοῦ μένον, καὶ ἀεὶ ὡσαύ τως ἔχον. Οὐδ' αὖ πάλιν ἐν τῷ ἀρχικῷ σώζει πρὸς τὸ ἀρχέτυπον τῆς εἰκόνος τὴν ὁμοίωσιν. Οὐ γὰρ ἐσοκλεής τῷ ἐγχειροῦντι ὁ κομιζόμενος. Ὁ μὲν γὰρ παρέχων, ἀπροσδεής υπάρχει πάντως οὗ παρέσχεν· ὁ δὲ ὑποδεξάμενος ἐνδεής υπάρχει παντὸς τοῦ δοθέντος. Καὶ ὁ μὲν παρὰ Θεοῦ τῶν συνδούλων ἄρχειν ἑτάγη· ὁ δὲ Θεὸς παρ' οὐδενὸς αὐτοκράτωρ τε καὶ παντοκράτ τωρ ὑπάρχων. ΠΕΥΣΙΣ ΡΝG. Αλλ' ἕκαστον καθ᾿ ἑαυτὸ σκόπησον, τήν τε ψυχὴν ἰδίως, καὶ σῶμα ἑτέρως· καὶ ἀπόδος ἡμῖν ἐν ᾧ δο κεῖς τὸ κατ' εἰκόνα Θεοῦ. Απόκρισις. · Οὐδέτερον τοῦ ἑτέρου διακριθὲν ὑπάρχει βροτός, ῇ μὲν γὰρ πνεῦμα, οὐκ ἄνθρωπος· ἡ δὲ πηλός, ἄλογος καὶ ἀναίσθητος· ἐξ ἀμφοῖν δὲ εἷς ἀποτελεῖται βροτός· καὶ ἡ μὲν ἀλλοιώσει καὶ τροπαῖς ὑπόκειται, τὰ μὲν· ἐπιλανθανομένη, τὰ δὲ μνημονεύουσα, ἐν ἀφθονίᾳ πραγμάτων γαννυμένη, καὶ βλοσυρὸς ὑπάρχουσα, ποτνιωμένη δὲ καὶ σκυθρωπὸς ἐν ἐνδείᾳ, π μὲν σεμνά, πὴ δὲ ἀκόλαστα λογιζομένη, νῦν μὲν δίκαια, νῦν δὲ ἄδικα προαιρουμένη, νῦν μὲν φιλάνθρωπος, νῦν δὲ ἀπάνθρωπος γινομένη, ἐν ἀκαρεί ὀργιζομένη, καὶ ἐν ἀτόμῳ ἡμερουμένη, μερισμοῖς καὶ μεταβολαῖς ὑπείκουσα, καθώς φησιν ὁ ὑψηλὸς Απόστολος, διαρρήδην βοῶν· Ζῶν γὰρ ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ καὶ ἐνεργὴς, καὶ τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον, καὶ διικνούμενος ἄχρι με ρισμοῦ ψυχῆς καὶ πνεύματος, καὶ διακριτικός ἐνθυμήσεων καὶ διανοιῶν. Πῶς οὖν οἷα τε εἰκὼν ὑπάρχει, τοῦ ἀναλλοιώτου Θεοῦ μερισμοῖς ὑποπί πτουσα, καὶ διακρινομένη τὰς ενθυμήσεις καὶ ἐννοίας, οὐ μόνον ὑπὸ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τῶν αὐτοῦ προφητῶν πολλάκις τὰ διὰ βάθους ελεγχομένη; Θεοῦ δὲ τὴν βουλὴν ἢ ἐνθύμησιν τίς καταλήψεται, τοῦ ἱεροῦ Αποστόλου βοῶντος· Τίς ἔγνω νοῦν Κυρίου; ἢ τίς σύμβουλος αὐτοῦ ἐγένετο; Εἰ οὖν τὸ κυριώτερον τοῦ ἀνθρωπίνου συγκάματος, ή ψυχή, ἀπελείφθη τῆς θείας εἰκόνος καὶ ὁμοιότητος, πόσῳ μᾶλλον ἐκείνης πόρδων φανήσεται ἡ τοῦ σώματος παραβολή; Τὸ μὲν γὰρ οἷον ὑπάρχει ἄφθαρτον, τὸ δὲ σῶμα φθαρτόν· τὸ μὲν ἀμέγεθες καὶ ἄποσον, τὸ δὲ βραχὺ καὶ περιληπτόν· τὸ μὲν ἀκατάληπτον καὶ ἀφῇ, καὶ τὸ δὲ ἀπτὸν καὶ ῥοῶδες· τὸ μὲν ἀσώματον καὶ ἄϋλον, παντὸς ὕψους μετέωρον, καὶ ὑπέρτερον, τὸ δὲ βραχὺ καὶ ὑλικὸν, γεωπετὲς καὶ χθαμαλόν, περὶ τὰ κάτω και λινδούμενον· τὸ μὲν οὐκ αὔξει, οὐ λήγει, οὐχ ὑφίες ται, σύ μειοῦται· μὴ τοίνυν ἔσο τοῖς κάτω πεπεισμένος, μηδὲ μελογραφοῦ τὸ θεῖον, ἐπαίων Θεοῦ φάσκοντος, ὅτι Αρῶ εἰς τὸν οὐρανὸν τὴν χεῖρα μου, καὶ ὁμοῦμαι τῇ δεξιᾷ μου, καὶ ἐρῶ· καὶ πάλιν, Ο ουρανός μοι θρόνος, ἡ δὲ γῆ ὑποπόδια ss flebr. 1, 12. ** Rom. x1, 34. militudinem; utraque cnim creata sunt, tan.amina quam corpus, et composita mutua copulatione et communione. Compositionem autem prorsus sequitur separatio atque divisio. Deus autem incompositus est et indivisibilis, et nulla expressus forma, ipse per seipsum manens, et semper codem modo affectus. Neque item in dominatu servat ad archetypum imaginis similitudinem. Non enim ejusdem honoris est cum datore his qui accipit. Nam qui predet, omnino non inligus est ejus quod dedit. Qui autem reci, it, indigus ejus est quod datum est. Et hic quidem a Deo conservis dominari jussus est Deus autem a nemine, cum ipse per se sit propriæ potestatis Dominus, et omnipotens. INTERROGATIO CLVI. At unumquodlibet per se considera, seorsum animam, et ex altera parte corpus; et expone nobis in quo putes esse id quod est secundum imaginem Dei. Responsio. Neutrum ab altero separatum est homo: nam aliud quidem spiritus, non liomo; aliud vero luten rationis et sensus expers: ex utrisque autem unus perfcitur homo. Atque illa quidem alterationi cl mutationibus obnoxia est, alia quidem obliviscens, alia vero in memoria retinens, et in multitudine rerum læta et truculenta in alios, demissa autem et tetrica cum indiget. Alias quidem honesta et gravis, alias vero lasciva cogitans; nunc quidem justa, nunc autem injusta eligens; nunc quidem benigna, nunc vero iuhumana; in temporis nomento irascens, et in puncto placata, divisionibus et mutationibus obnoxia, quemadmodum inquit eximius ille Apostolus, diserte clamans: Virus est sermo Dei et efficax, ac penetrantior quovis gladio utrinque incidente, et pertingens usque ad divisionem spiritus et animæ, et discretor cogitationum et intentionum s. Quomodo igitur potest imago esse immutabilis Dei divisionibus obnoxia, et cnjus dijudicantur cogitationes et intentiones, non solum a Deo, sed etiam ab ejus vatibus, aliquoties etiamı de reconditis convicta? Consilium autem cogitationemve Dei quis deprehendet, divo Apostolo clamante: Quis cognovit mentem Domini, aut ei fuit a consiliis? Si igitur quod magis est proprium humane compositionis, ipsa nempe anima, distat ab imagine similitudineque divina: quanto magis ab illa longe distare apparebit comparatio corporis? Nam horum alterum incorruptibile est, alterum autem corruptibile, et illud quidem magnitudinis et quantitatis expers est, hoc autem exiguum et comprehensibile. Illud quidem incomprehensibile tactu, hoc autem tangi potest ac fluxum est; illud incorporeum et expers materia crassa, omni altitudine sublimius et supereminentius; hoc autem exiguum et certae quantitatis, in terra repens et humile, circa haec inferiora versans. Illud denique non crescit, non desinit, non subsidet, non minuitur. Proinde tu quidem inferioribus his acquiescas,

S. CÆSARN GREGORII FRATRIS τῶν ποδῶν μου· καὶ πάλιν του προφήτου λέγοντας, ϋ μετρήσας τὸν οὐρανὸν σπιθαμῇ, καὶ τὴν γῆν δρακί· καὶ ἑτέρωθι, ὅτι δακτύλῳ χαράξεις πλάκες λιθίνους τῷ θεόπτη Μωσῇ ἐνεχείρισε. Μηδ' δ τι φησὶ Δαβὶδ ὁ τῶν θείων μελωδός· Κλίνον, Κύρα, τὸ οὖς σου, καὶ ἐπάκουσόν μου· καὶ, Επίβλεψη ἐπ' ἐμὲ, καὶ ἐλέησόν με, παρὰ τοῦτο σχηματίσῃς τὸ Θεῖον, μέλεσιν αὐτὸ καὶ ὀργάνῳ διαγράφων. Εἰ γὰρ ὁ ἄνεμος πνέων πάντη πάρεστι, καὶ ὁ ἀὴρ ἐμπεριέχει τὰ σύμπαντα, πόσῳ μᾶλλον ὁ τὸ πνεῖν αὐτῷ ἐπατά ξας, καὶ πνέοντα συνάξας; Ο θρόνος περιέχει αν καθήμενον, τὸ δὲ Θεῖον ἀπερίληπτον. Εἰ δὲ καὶ ἐν γῆν ἔχει ὑποπόδιον, πῶς βαδίζοντες, ἢ ἀφοῦντες, ἀπὸ τῆς ἑψας ἐπὶ τὴν Ἑσπέραν θέοντες, βασιλικής προστάγμασιν ἱππηλατοῦντες, καὶ συνωθοῦντες, α προσαραττόμεθα αὐτοῦ τοῖς ποσίν; Πῶς δὲ σπιθαμή τὸν οὐρανὸν μετρήσας, καὶ ἄνω καθήμενος, πάλιν εἰς οὐρανόν φησιν αίρειν τὴν χεῖρα; Πῶς δὲ ἐν ταυτί τοις δακτύλοις χωρὶς ἀξίνης πλάκας ἐλάξευσε; χα ρίς γραφίδος ετόρευσε; καὶ τῷ νομοθέτῃ ἐν αὐταῖς τὸν νόμον γράψας ἐπιδέδωκεν; Ανασφήλας τον κἂν ὀψὲ, ὀφθαλμῷ διανοίας άθρει δὴ νοήματα ὑπάρ χειν ταῦτα, ἢ σχήματα, καὶ θέα μαι ἐξ εὐτελοῦς καὶ βραχείας πρὸς τὸ θεῖον παραβολῆς. neque Namen membris circumscribas, audiens Deum dicentem: Tollam in cœlum manum meam, et jurabo, atque dicam s. Εt rursus: Calum mihi thronus est, terra autem scabellum pedum meorum Iterumque prophetam dicentem: Qui mensus est cœlum palmo, el terrum pugno ". Et alibi, quod digito exsculpserit tabulas lapideas ", quas Dei spectatori Mosi tradidit. Neque quod inquií Davides ille divinorum carminum auctor: Inclina, Domine, aurem tuam, et exaudi me '; et: Ad me re spice, et miserere mei ": idcirco formam assignes Numini, membris ipsum et organo describens. Si eniin ventus spirans ubique præsens est, et aer in se complectitur universa, quanto magis ille, qui ipsum spirare jussit, et ventos fantes congregarit? Solium complectitur sedenten, at Deus incomprehensibilis est. Quod si et terram scabellum habet, quomodo dum incedimus, aut aramus, aut ab oriente ad occidentem currimus, imperatorum jussu equos agentes et compellentes, non allidimur ad ipsius pedes? Quomodo vero cum cœlos palmo mensus est, et superne insidet, rursus in coelum, inquit, effert manum? Quomodo vero tantis digitis absque ascia tabulas polivit, absque stylo sculpsit, et in eis legem perscriptam legislatori tradidit? Mentem igitur vel sere tandem recipe, et oculis imentis aspice ista cogitationes tantum et figuras esse, idque considera ex vili et exigua ad Numen comparatione. Mare omnia magnitudine superans elementa, velut ex cado gutta est, et universa veluti stilla sunt, si ad divinum illud pelagus conferantur: quemadmodum inquit Propheta ". Verumtamen cum simplex quiddam sit, nullaque forma præditum, clamnat absque ore, currit absque pedibus; insilit, et ad festinandum absque tibiis insurgit; detinet navigantes,non habens manus; in sublime elevatur absque alis; suffocat multos absque vola vel digitis, aut nexibus; insonat et exspuit labiis carens; rupibus allidit absque brachiis, elevans immensa ferentes onera naves; absque dentibus devorat, et vicinam terram excavat. Si vero cum simplex quiddam natura sit et fluxum, ista facere solet: quanto magis praestare potest hæc is, qui bujus intolerabilem violentiam atque tyrannidem paucissima arena refrenavit, et quasi ferreo muro circa ipsum posuit terminum? Per fluctus enim ad exteriorem regionem impetum faciens, arena quasi freno inhibetur, et in spumam impetu resoluto, ad seipsum revertitur. Similiter et spiritus venti, licet simplex sit, flans fistulat absque labiis, tecta dejicit absque brachiis, vindemial fructus, arbo - res quatiendo absque manibus, dejiciens; excutit et fervefacit veluti fornax abyssum, et quæ sunt in fundo in superficiem transponit, non ventilabro, non sarculo utens; nititur ex adverso, et resistens inhibet a cursu ingentes naves, pectoribus et humeris carens. Alias autem albatas instar ovium impellit in pelago velut in prato vel campo, non hastili ** Deut. xxx11, 40. Η θάλαττα μεγέθει πάντων ὑπερέχουσα τῶν στο χείων· ὡς σταγὼν ἀπὸ κάδου, καὶ ὡς βανὶς τὰ σύμπαντα πρὸς τὸ θεῖον ὑπάρχει συγκρινόμενα πέλαγος, καθώς φησιν ὁ προφήτης· ἀλλ᾽ οὖν όμως ἁπλῆ τις ὑπάρχουσα καὶ ἀσχημάτιστος, βοβί χωρίς στόματος, τρέχει ἄνευ ποδῶν, ἐφάλλεται καὶ ἐπισυν θάζει ἄνευ σκελῶν οὐδαίνουσα· κατέχει τοὺς πίσω τῆρας μὴ κεκτημένη χεῖρας· εἰς ύψος μετεωρίζεται ἄνευ πτερῶν· πνίγει πολλοὺς ἄνευ ταρσῶν ἢ δεχτή λων, ἢ ἀγκαλῶν· σιαλίζει καὶ ἀποπτύει, χειλέων ἔρημος· προσαράττει ταῖς πέτραις ἄνευ βραχώνων, επαίρουσα τὰς μυριοφόρους ολκάδας· χωρὶς ὀδύνων ὑπεσθίει καὶ ὑποτρύνει τὴν γείτονα χέρσον. Εἰ ἁπλῆ τὴν φύσιν καὶ ῥοώδης, ταῦτα δράν εξωθεν, πόσῳ μᾶλλον ὁ ταύτης τὴν ἀφόρητον βίαν καὶ τυράν νίδα βραχυτάτῳ ψάμμῳ χαλινώσας, καὶ οἱονεὶ σιδήρω τείχει αὐτὴν περιορίσας; Εφορμῶσα γὰρ διὰ τῶν κυμάτων ἐπὶ τὴν ἔξω χώραν, οἱονεὶ χαλινῷ τῇ ψάμμω κρουομένη, εἰς ἀφρὸν τὴν ὁρμὴν διαλύσασα, πρὸς ἑαυτὴν ἐπανῆκεν. Ὡσαύτως καὶ τὸ ἀνέμιον πνεύμα ἁπλοῦν ὑπάρχον, πνέον συρίζει ἄνευ χειλέων, όρθ φους καθαιρεῖ ἄνευ βραχιόνων, τρυγῇ τοὺς καρποὺς, κατασεῖον τὰ φυτὰ ἄνευ χειρῶν· ἐκμοχλεύει καὶ αναβράττει ὥσπερ χαλκεῖον τὴν ἄβυσσον· καὶ τὰ ἐν τῷ πυθμένι τῇ ἐπιφανείς διατίθεται, οὐ πτύῳ, εἰ σκαπάνη χρώμενον, ἀντερίζεται, καὶ ἀντιβαῖνον εἰς γει τοῦ δρόμου τὰς μυριοφόρους τῶν νεῶν, στέρνα καὶ ὤμων ἄμοιρον· ἑτέρας δὲ λευχειμονούσας, δίεηι προβάτων ἐλαύνει, ὥσπερ ἐπὶ λειμῶνι ἢ πεδία, τ πελάγει, οὐ σειρομάστῃ, οὐ βάκτρῳ παῖον, ερυθραίνει 38 Deut. 18, 10. 30 fsa. Lxvi, 1. t: Isa. xL, 12. ³¹ Isa. XL, 15. * Psal. LaxaV, 1, 8 Prah

DIALOGUS HI. vel baculo feriens; rubefacit valde pallentia hominibus transportandis parata navigia, nullo ipsa fuco varians. Si igitur mare et ventus, conservis quidem omnibus magnitudine praestantia, culicis autem vel mulionis, vel grani sinapis, aut alicujus rei minoris locum obtinentia, si cum Deo conferantur, clamant, velocia sunt, insectantur, fortiter vincunt, progressum impediunt, manibus et formis carentia, benefaciunt, puniunt, divitias conferunt, submergunt ponto, ducunt, abducunt, cur tu, vir præclarissime ac nobis chare, formam tribuis et ascribis membra Numini simplici et incomposito, et nulla forma expresso, dum audis: Inclina, Domine, aurem tuam, et exaudi me "? Item: Et respice ad me ", et Mitte manum tuam ex alto, et eripe alque libera nie”; et quæ sunt ejusmodi alia. Proinde absit ut secundum animam aut corpus deτὰς λίαν ὠχριώσας βροτοπορίας, οὐδενὶ φυκίῳ πάσ σον αὐτάς. Εἰ οὖν θάλαττα καὶ ἄνεμος τῶν μὲν συνο δούλων πάντων μεγέθει ὑπερέχοντα, κώνωπος δὲ ἡ ἐμπίδος, ἢ κόκκου σινάπεως, ή τινος βραχυτέρου τάξιν ἐπέχοντα πρὸς τὸ θεῖον συγκρινόμενα, βοᾷ, ὠχυποδεί, ἐπιτωθάζει, κρατεί, είργει τοῦ πρόσω, χειρῶν καὶ σχημάτων ἔρημα, εὐεργετεί,κολάζει, πλουτίζει, ποντί ζει, ἄγει, ἀπάγει, σὺ διὰ τί σχηματίζεις τὸ θεῖον, ὦ ἀξιἐραστε, καὶ μελογραφεῖς τὸ ἁπλοῦν καὶ ἀσύνθετον, καὶ ἀσχημάτιστον, ἀκούων, Κλίνον, Κύριε, τὸ οὖς σου· καὶ πάλιν, Επίβλεψον ἐπ' ἐμέ· καὶ πάλιν, Εξαπόστειλον, Κύριε, τὴν χεῖρά σου ἐξ ὕψους, ἐξελοῦ με, καὶ ῥῦσαί με, καὶ ὅσα τοιαῦτα; Απαγε τοίνυν ἐν ψυχῇ ἡ σώματι ορίζεσθαι βροτούς κατ' εἰκόνα Θεοῦ ὑπάρχειν. Πῶς γὰρ τὰ εὐχείρωτα καὶ ἀλλοιού μενα, εἰκὸς ἔσται τῷ Θείῳ παραβάλλειν, τῷ διὰ τοῦ προφήτου βοώντι, Εγώ είμι, καὶ οὐκ ἠλλοίωμαι; Anias homines esse factos ad imaginem Dei. Quomodo enim comprehensu facilia et mutabilia conveniet el assimilare, qui clamat per prophetam: Ego sum, et non mutor 369 Ούτε ὁ θεῖος ψεύδεται λόγος κατ' εἰκόνα Θεοῦ εἰπὼν γεγενῆσθαι τὸν ἄνθρωπον· οὔτε ἡ ἐλεεινὴ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ταλαιπωρία τῇ μακαριότητι τῆς ἀπαθοῦς θεότητος καθωμοίωται· ἀνάγκη γὰρ ἐπὶ τῇ συγκρίσει, ἢ παθητὸν τὸ Θεῖον, ἢ ἀπαθὲς εἶναι τὸ ἀνθρώπινον. Εξεταστέον οὖν πῶς ὅμοιον τῷ Θείῳ ὠνόμασται τὸ ἀνθρώπινον. Φησὶν ἡ Γραφή. Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν. Πάλιν ἐπαναλάμβανε "Αρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς. Ὅπερ καὶ ἀλλότριον Θεοῦ ἐστιν· καὶ λοιπὸν, ἡ εἰκὼν οὐκ ἔχει τὸ τοῦ πρωτοτύ που ὁμοίωμα· ἡ δὲ λύσις τούτου τοιαύτη· Διπλή τίς ἐστιν ἡ τῆς φύσεως ἡμῶν κατασκευή· ἡ μὲν νοερά, ἥτις καὶ ἐν μεθέξει πάντων τῶν ἀγαθῶν οὖσα, κατ' εἰκόνα Θεοῦ γενέσθαι λέγεται· ἡ δὲ πρὸς τὴν τοῦ ἄρρενος καὶ θήλεος μεμερισμένη διαφοράν. Επειδή δὲ μόνον τὸ θεῖον ἄτρεπτον, τὸ δὲ ἡμέτερον τρεπτὸν (ἐκ τοῦ μὴ ὄντος γὰρ ἤρξατο), ὁ πρὸ τῆς γενέσεως τὰ πάντα εἰδὼς, προγνοὺς πρὸς ὅ τι ρέπει ἡ αὐτεξ ούσιος τῆς ἀνθρωπίνης προαιρέσεως κίνησις, ἐπιτεχνᾶται τῇ εἰκόνι τὴν κατὰ τὸ ἄῤῥεν καὶ θῆλυ δια φοράν. Εἰπὼν δὲ ὁ λόγος ὅτι ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, τῷ καθολικῷ ὀνόματι, καὶ τῷ ἀορίστῳ τῆς σημασίας ἅπαν συμπεριέλαβε τὸ ἀνθρώπινον· οὐ γὰρ συνωνομάσθη τῷ κτίσματι νῦν ὁ ᾿Αδάμ, καθὼς ἐν τοῖς ἐφεξῆς, ἀλλὰ ὁ καθόλου ἄνθρωπος. Διὸ οὐδὲ ἐν τῷ 'Αδάμ μόνῳ τὸ κατ' εἰκόνα Θεοῦ γενέσθαι ἔστιν ἰδεῖν, ἀλλ᾽ ἐν παντὶ ἀνθρώπῳ· ὁμοίως γὰρ ἔχει δ τε πρώτος κατασκευασθεὶς, καὶ ὁ τελευταῖος πάντων γενησόμενος. Ο γοῦν ἅπαν τὸ ἀνθρώπινον διὰ τῆς προγνωστικής κατανοήσας ενεργείας, καὶ τῇ ἰσαγ γέλῳ λήξει τιμήσας, ἐπειδὴ προείδε μὴ εὐθυπο ροῦσαν πρὸς τὸ καλὸν τὴν ἀνθρωπίνην προαίρε σιν, ὡς ἂν μὴ κολοβωθῇ τὸ τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν πλῆθος, ἐκπεσὼν ἐκείνου του τρόπου καθ' ἄν οἱ ἄγγελοι πρὸς πλῆθος ηυξήθησαν, τὴν κατ ἀλληλον τοῖς εἰς ἁμαρτίας ἐξολισθήσασι τῆς αὐξή ** Psal. Lxxxv, 4. sa Psal. cxL1, Τ. at ibid. 16. Οὔτε κ. τ. λ. Ραψωδία ab aliis temere adjecta ad finem verborum Cæsarii. Sunt autem hæc Neque vero divinus sermo falsus est, dicens seeundum imaginem Dei faetum esse hominem, neque miserabilis humans natura infelicitas beatitati affectionum expertis divinitatis est similis. In horum namque collatione necessum est, aut passibilem esse divinitatem, aut humanitatem impassibilem.Et proinde disquirendum est, quomodo humanitas civinitati simills dicta sit. Scriptura inquit: Et fecit Deus hominem, secundum imaginem Dei fecit eum. Deinde subjicit: Marem et feminam fecit ipsos ". ld quod a Deo alienum est.Proinde hujus respectu imago non habet primi exemplaris similitudinem. Hujus autem solutio talis quædam est: Duplex quædam est naturæ nostræ structura: alia quidem intellectilis, quæ cum in omnium honorum participatione sit, secundum imaginem Dei dicitur esse facta; alia autem in maris et feminæ differentiam divisa. Quandoquidem autem sola divinitas immutabilis est, nostra vero natura mutabilis (coepit enim esse de nihilo), qui ante generationem omnium præscius erat, præcognito ad quid declinatura esset propria potestate præditus humanæ voluntatis motus, adhibet opificio imaginis eam, quæ est in mare et fenina, differentiam. Cum dicitur autem, quod fecerit Deus hominem, universali et indeter minato nomine significationis universam complexus est humanitatem: non enim una cum creato nunc mentio fit Adami, quemadmodum in sequentibus, sed homo nominatur universe. Ideo neque in solo Adamo structuram quæ secundum imaginem Dei est, videre licet, sed in quovis homine. Similiter enim affectus est qui primus est factus, et qui postremus omnium futurus est. Qui igitur omnem humanitatem per præcognoscentem vim facultatemque suam consideraverat, et pari cum angelis sorte honoraverat, quandoquidem prævidebat non recte ingressuram in bono humanam voluntatem, ss Malach. 111, 6. ** Gen. 1, 26. Nysseni. De hominis structura, cap. 17 et alius passim.

S. CÆSARI GREGORII FRATRIS ne diminueretur humanarum animarum multitudo declinans ab illo modo quo angeli creverunt in multitudinem, in peccata prolapsis convenientem præparat incrementi rationem, pro angelica conversatione, brutum ac rationis experten propagationis modum humana natura tribuens, quemadmodum inquit Davides: Homo, cum esset in honore, non intellexit ***. Uude cum jumentis et pecoribus affinitas illa nostra, sæpenumero melius contegit deteriore, si quis animum ad vitia detraxerit. Nam ad vitiositatem accedens mentis efficacia, multiplicem rerum absurdarum procreationem instituit. Si vero a ratione nihil opis et auxilii vitiositas haluerit, statim dissolvitur. In beata igitur illa natura maris et femina discrimen nullum est. Quapropter cum hominem ad imaginem sui concederet, non augescendi seque amplificandi vim homini addidit, sed cum in marem ac feminam enm distingueret, inquit: Crescite et multiplicamini, et implete terram ", et quæ sequuntur; qua quidem voce prius etiam ad animalia bruta Deus usus fuerat. Si enim istiusmodi vox dicta fuisset, quando id quod secundum imaginem est, fecit, non utique animali generatione indiguissemus. Idcirco autem congruens hominum creationi tempus destinavit, ut una cum animarum productione, quæ ante determinatæ sunt, ipsum compleretur, tumque utrumque cessaret, atque ita feret hujus universi reformatio ac generis bumani mutatio, a terreno in id quod passionis expers est, et zteruum. Sciendum quod imago quidem Dei est quæ in tota humanitate perfectionem habuit. Inquit enim, quod fecerit Deus homiuem, non Adamum. Postquam aurem addidisset huσεως κατασκευάζει ἐπίνοιαν· ἀντὶ τῆς ἀγγελικής διαγωγῆς τὴν κτηνώδη καὶ ἄλογον τῆς ἐξ ἀλλήλων διαδοχῆς τροπὴν ἐμφυτεύσας τῇ ἀνθρωπότητι, ὡς λέγει Δαβίδ, καὶ 'Ανθρωπος ἐν τιμῇ ὧν οὐ συνῆκεν. Ὅθεν ἡ πρὸς τὸ κτηνώδες συγγένεια ἡμῶν συγκα λύπτει πολλάκις τὸ κρεῖττον τῷ χείρονι, ἐπειδάν τις πρὸς τὰ πάθη τὸν νοῦν καθελκύσῃ. Τὴν γὰρ παρά τοῦ νοὸς συνέργειαν τοὺς τῷ πάθει, πολύχουν ἀπειρο γάσατο τῶν ἀτόπων τὴν γένεσιν. Εἰ δὲ τὴν ἐκ τοῦ λογισμού συμμαχίαν οὐχ ἕξει τὸ πάθος, ταχέως δια λύεται. Τῇ μέντοι μακαρίᾳ φύσει ἡ κατὰ ἄῤῥεν καὶ θῆλυ διαφορὰ οὐκ ἔστιν, ὅθεν οὐδ' ὅτε τὸ κατ' εἰκόνα ἐποίησε, τότε τὴν τοῦ αὐξάνεσθαι καὶ πληθύνεσθαι δύναμιν τῷ ἀνθρώπῳ προσέθηκεν· ἀλλ' ὅτε διέκρινε τῇ κατὰ τὸ ἄῤῥεν καὶ θῆλυ διαφορά, τότε φησίν, Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε, καὶ τὰ ἑξῆς· πρότερον ἐπὶ τῶν ἀλόγων παρὰ τοῦ Θεοῦ τῆς τοιαύτης φωνῆς ῥηθείσης· εἰ γὰρ ἡ τοιαύτη φωνὴ ἐβρέθη, ὅτε το κατ' εἰκόνα ἐποίησεν, οὐκ ἂν τῆς ζωώδους γεννήσεως προσεδεήθημεν. Διὰ τοῦτο δὲ καὶ τὸν σύμμετρον τῶν ἀνθρώπων χρόνον κατενόησεν τῇ κατασκευῇ, ὥστε τῇ παρόδιῳ τῶν προορισθεισῶν ψυχῶν συναπαρτηθῆναι αὐτόν· καὶ τότε στῆναι ἀμφότερα, καὶ οὕτως τὴν τοῦ παντὸς ἀναστοιχείωσιν γενέσθαι, καὶ ἄμειψιν τοῦ ἀνθρωπίνου ἐκ τοῦ γεώδους ἐπὶ τὸ ἀπαθὲς καὶ ἀΐδιον. Ιστέον δὲ, ὅτι ἡ μὲν εἰκὼν τοῦ Θεοῦ, ἡ ἐν πάσῃ τῇ ἀνθρωπότητι τὸ τέλος ἔσχεν· εἶπε γὰρ καὶ, ὅτι καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, οὐχὶ τὸν Αδάμ. Μετά δὲ τὸ ἐπαγαγεῖν τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τὰ ἰδιώματα, ήγουν τὸ ἄρσεν καὶ θῆλυ, τότε ἐπωνόμασεν αὐτὸν Αδάμ, ἤτοι γήϊνον πλάσμα, Εβραϊστί· καθώς δ Παῦλος διὰ τῆς Ἑλλάδος φωνῆς χοϊκόν αὐτὸν ὄνο μάζει. manæ naturæ proprietates, videlicet marem et feminam, tunc et nomen Adami adjecit, quod terrestre figmentum significat, in lingua Hebræa, sicut Paulus Græca voce pulvereum ipsum nominat 28. INTERROGATIO CLVII. Idem nobis videtur esse mens et anima. Quod enim est oculus in corpore, id omnino mens in anima inaspectabili est, et ipsa inaspectabilis, invisibilis exsistens. Itaque scire cupimus, an mens sit secundum imaginem Dei. Responsio. Ne mens quidem et anima secundum meam determinationem idem sunt. Quod si ipsam etiam aliud quiddam ab anima diversum ratio demonstraverit, neque sic erit imago Dei, quæ corruptioni et mutabilitati subest, quemadmodum inquit sublimi mente præditus Apostolus: Cantabo spiritu, cantabo et mente ", spiritum animam esse deliuiens, mentem autem ejus principalem et gubernatricem vim, cui obediens et velut regi in capite præsidenti sublimi duci interna cordis consilia deferens, multis captu difficilis est, repugnans cogitationi cogitatione superveniente, et per considerationem dementiæ. Ex corde enim egrediuntur cogitationes mala t, inquit Dominus. Si igitur impuguante nos rogitatione ex corde, opposueriinus supervenientem ΠΕΥΣΙΣ ΕΝΖ'. Ταυτὸν ἡμῖν δοκεῖ ὁ νοῦς καὶ ἡ ψυχή. Ο γὰρ δ ὀφθαλμὸς ἐν τῷ σώματι ὤν, καὶ αὐτὸ τοῦτο πάντως νοῦς ἐν τῇ ἀοράτῳ ψυχῇ, ἀόρατος ὢν καὶ αὐτός· ἐπεὶ ἠρωτήσαμεν εἰ ὁ νοῦς ὑπάρχει κατ' εικόνα Θεού. Απόκρισις. Οὐδὲ ὁ νοῦς καὶ ἡ ψυχή κατά γε τὸν ἐμὸν ὅρον ταυτὸν ὑπάρχει. Εἰ δὲ καὶ ἕτερόν τι παρὰ τὴν ψυχήν, ὁ λόγος αὐτὸν ἀποδείξει, οὐδ' οὕτως εἰκὼν ἔσται τοῦ Θεοῦ, ὁ φθορᾷ καὶ ἀλλοιώσει κρατούμενος, καθώς φησιν ὁ ὑψηλὸς Απόστολος· Ψαλῶ τῷ πνεύματι, ψαλώ καὶ τῷ νει· πνεῦμα τὴν ψυχὴν ὀριζόμενος, νοῦν δὲ τὸν αὐτῆς ἡγεμόνα, καὶ πρύτανιν· ᾧ ὑπείκουσα, καὶ ὥσπερ βασιλεῖ τῷ ἐν τῇ κεφαλῇ προκαθημένω υψηλῷ ἡγεμόνι τὰ ἐγκάρδια βουλεύματα ἀναφέρουσα, δυσάλωτος τοῖς πολλοῖς γίνεται· ἀντιστρατεύοντα τὸν ἐπιλογισμὸν τῷ λογισμῷ, καὶ τὴν ἐπίνοιαν τῇ ἀπὸ νοίς. Ἐκ γὰρ τῆς καρδίας ἐξέρχονται διαλογισμοί πονηροί, φησὶν ὁ Κύριος. Ἐὰν οὖν πολιορκοῦντο; ἡμᾶς τοῦ ἐκ τῆς καρδίας λογισμοῦ, ἀντιτάξωμεν τὸν επιλογισμὸν ἐκ τοῦ νοῦ, οἱονεὶ ἐκ βασιλέως κατα to Malln. ΧV, 06. Psal. xLvul, 13, 21. * Gen. 1, 28. 381 Cor. xv, 48. 91 Cor. xiv, 15.

DIALOGUS III. πεμφθέντα νόμον, θᾶττον ἠρεμεῖ τὸ πάθος· καὶ ἐὰν τῇ ἀπονοίᾳ τὴν ἐπίνοιαν ἐπεισάγωμεν, αὖθις κατεάσ σεται ἡ οἴδησις τῆς ὑπεροψίας· καὶ ὁ βρασμὸς τοῦ θυμοῦ κατευνάζεται περὶ τὸ δύστηνον σῶμα παφλά ζων. Απόνοια γὰρ ἀπουσία ὑπάρχει τοῦ νοῦ, τῆς ψυχῆς ἀπωθουμένης αὐτοῦ τὴν καθήγησιν ἐν τοῖς πρακτέοις, καὶ προσχωρούσης τῷ ὑποφήτῃ. Ἐπίνοια δὲ ὑπάρχει ἐπιφοίτησις καὶ ἐπαγωγὴ τοῦ νοῦ· καὶ νουθέτησις ἡ θέσις τοῦ νοῦ· ἣν ἐντίθενται οἱ καθε ηγηταὶ τοῖς φοιτηταίς, νουθετοῦντες αὐτούς. ΠΕΥΣΙΣ ΕΝΗ. Τί οὖν; οἱ μηδὲν μαθόντες, τὸν νοῦν οὐκ ἔχουσιν; Απόκρισις. Εχουσι μὲν, ἐοίκασι δὲ τοῖς ῥυπώμοσιν ῥακαμφίοις, ἐσθῆτι μὲν περικειμένοις, διερρωγότι δὲ καὶ ἀτίμῳ. Οτι οὖν ἕτερον παρὰ τὴν ψυχὴν ὑπάρχειν τὸν νοῦν, ἀξιοπίστῳ μάρτυρι τῷ ᾿Αποστόλῳ χρησάμενος, ἀνωτέρω ἀπέδειξα. Εἰ δὲ ἐναργεστέραν ἴσως καραδοκεῖτε ἀπόφασιν, ἀθρήσατέ μοι τους μαι νομένους καὶ ἔκφρονας, τὰς μὲν ψυχὰς ἔχοντας, τὸν δὲ νοῦν μὴ ἔχοντας· ὅπερ ὑπάρχει ἀπόνοιαἀποσφαλέντος αὐτοῖς τοῦ νοῦ, οχληρῷ τινι παρωσθέντος. Θέα μοι καὶ τοὺς ὑποτίτθους, ἐμψύχους μὲν, νοῦν δὲ μὴ ἔχοντας, οὔπω τῆς νουθεσίας αὐτοῖς παρὰ Θεοῦ γενομένης, διὰ τὸ ἀτελὲς καὶ ἀνεπίδεκτον τῆς φύσεως· ὰ καὶ παρὰ τὴν τοῦ νοῦ ἀπουσίαν, πολλάκις φασγάνω περιχαίνοντα, ἢ ὑάλῳ, ή τινος και κοῦ ὡς ἀγαθοῦ ἀπαρυσάμενα, θάττον οἴκτιστον ἀπηνέγκαντο θάνατον, βίᾳ τοῦ ζῆν ἀποῤῥαγέντα τη ἀπονοία. ΠΕΥΣΙΣ ΡΝΟ. Οὐκοῦν, εἰ τῆς ψυχῆς ἡγεμὼν ὁ νοῦς ὑπάρχει, καὶ τῇ μὲν παρουσία τούτου σωζόμεθα, τῇ δὲ ἀπου σία μηδαμῶς· πάντως ἡμῖν ἐν τούτῳ ὑπάρχει τὸ κατ' εἰκόνα Θεοῦ, ὡς σωτήριον. Απόκρισις. Εἰ καὶ ἡγεμόνα τῆς ψυχῆς ἔφην τὸν νοῦν, ἀλλ᾽ αὖθις παρὰ τόπον ἔφην, μηδ' αὐτὸν ὑπάρχειν κατ' εἰκόνα Θεοῦ. Πῶς γὰρ ἔσται εἰκὼν τοῦ ἀφθάρτου ὁ φθαρτὸς καὶ εὐχείρωτος, ὁ αἰχμάλωτος τοῦ ἰσχυροῦ, καὶ ἀεὶ ὡσαύτως ἀτρέπτου μένοντος; Ο γὰρ τὴν παρωθούμενος, ἢ τοῦ αἱρεθέντος τὴν ἐξουσίαν οὐ μόνος ἔχων, ἀλλ' ὑποχωρῶν, ἡ συγκαταπίπτων τῷ χείρονι, οὐκ ἂν ἔσται εἰκὼν τοῦ ἀκλινοῦς καὶ ἀχειρώτου. Τούτοις δὲ ὁ νοῦς ἐν παραδείσῳ ὑπέκυ ψεν, ἢ ὑπεχώρησε τῇ συμβουλῇ τοῦ ὄψεως, ἢ ἀπωσθεὶς ἀπὸ τῆς ψυχῆς, ἡ συγκαταπεσὼν αὐτῇ. Οπερ δηλῶν ὁ ὑψηλόνους Απόστολός φησι· Φοβοῦμαι μὴ πάλιν ἐλθὼν ὁ ὄφις ἀπατήσῃ τινὰς ὑμῶν, καὶ φθατῇ τὰ νοήματα ὑμῶν· ἑτέρωθι δὲ τοὺς ἤδη ἀλόντας κωμῳδῶν φησιν· "Άνθρωποι κατεφθαρμένοι τὸν «Η Cor. x1, 5. cogitationem ex mente, tanquam a lege emissam legem, citius quiescit affectus; et si dementiæ considerationem superinduxerimus, illico desinet inflatio arrogantiæ, et effervescentia iræ consopitur circa corpus infelix ubique fervens. Dementia enim absentia mentis est, animna repellente ejus disciplinam in rebus agendis, et accedente ad alium magistrum. Consideratio autem est accessus et mansuefactio mentis, et admonitio est quasi mentis positio, quam indunt præceptores discipulis, dum ipsos admonent. INTERROGATIO CLVIII. Num igitur qui nihil didicerunt, mentem non babent? Responsio. Habent quidem, sed squaloribus aut indumento lacero vestitis similes, qui veste quidem amicti sunt, sed corrupta et ignominiosa. Porro quod aliud quiddam, quam anima, sit mens, fide digno usus leste Apostolo, supra demonstravi. Quod si evidentiorem exspectatis demonstrationem, considerate mihi insanos et mente captos, qui animas quidem habent, mentem non habent; id quod est dementia, quando in ipsis aberravit mens, aut aliqua perturbatione excussa est. Aspice item lactentes infantes, animalos quidem, sed mentem non habentes, nonduro admonitionem divinitus consecutos, propter imperfectionem, et quod ejus nondum est capax natura: qui et propter absentiam mentis aliquoties gladio aut vitro inhiant, aut aliquid mall velut bonum exhaurientes, mox luctuosissimam reportarunt mortem, vita violenter ablata per demen • tiam. INTERROGATIO CLIX. Si igitur animæ gubernatrix vis est mens, et præsentia quidem hujus servamur, absentia vero nequaquam: omnino nobis in ea est id quod secundum imaginem Dei est, tanquam in eo quod salutem præstat. Responsio. Licet animæ gubernatricem vix dixerim mentem, itidem tamen alibi dixi, neque hanc esse secundum imaginem Dei. Quomodo enim erit imago incorruptibilis ea quæ corruptibilis est et captu facilis, captiva robusti, et semper similiter immutabilis manentis? Nam quæ per aliud excutitur aut degravatur, aut ejus quod voluit potestatem non sola habens, sed quæ declinat, aut succumbit deteriori, non erit imago ejus qui non flectitur et incomprehensibilis est. Istis autem mens in paradiso succubuit, aut post ista dellexit consilio serpentis, aut repulsa ab anima, aut cum ipsa concidens. Id quod sublimi mente præditus Apostolus significans inquit: Metuo ne rursus veniens serpens deceperit aliquos vestrum, et corruperil sensus vestros “. Alibi Τυπώμοσιν. Hic legendum ῥυπείμοσιν monet Cotelerius, ut superius innuimus ad Interreg CxI, not. 64. ΔΕ " "

S. CÆSARII GREGORII FRATRIS autem eos qui jam capti sunt lamentatus, inquit: Homines corrupti mente, reprobi circa fidem". Et rursus inquit idem: Video autem alium legem in membris meis, repugnantem legi mentis mea, el ca1 ptivum reddentem me legi peccati “. Quomodo igitur erit imago Dei immutabilis, carentis omni defectu et incomprehensibilis, quæ e diverso superata, aut succubuit, aut una cum anima cecidit, et in transgressionem prolapsa est? INTERROGATIO CLX. In quo igitur tibi videtur imaginem Dei nos habere, an omnino nos ei dissimiles ostendis? Responsio. Id quidem, quod secundum similitudinem dicitur, paulo post demonstrabo, pro virili divinam sequens Scripturam. Quod autem secundum imaginem dicitur, quemadmodum prædixi, in immortalitate positum et in dominatione animæ mihi videtur, non aliter quam ut prædictum est. Aiunt enim Litteræ divinæ: Et factus est homo in animam viventem **: hoc est, immortalem. id quod in præcedentibus clarius inquit: Et dixit Deus: Faciamus hominem secundum imaginem et similitudinem nostram, el dominetur piscibus maris es volucribus cœli, et pecoribus et bealiis et reptilibus terra ". In eo igitur quod dominamur omni creaturæ quæ sub cœlo est, et in immortalitate anim id quod secundum imaginem Dei est, habemus. Super quibus velut ob- ´stupescens de ineffabili bonitate Dei Davides carminum divinorum auctor inquit: Domine, quid est homo, quod memor es ejus, aut flius hominis quod invisis eum? Consentiens autem cum patre peritus ille rerum divinarum Salomo inquit: Domine, quid est homo quod magnificasti eum, aut quod visitas mentem quæ in ipso est "? Et iterum inquit Davides Omnia subjecisti pedibus ejus, oves et boves omnes, insuper et pecora campi, volatilia coli, et pisces maris, per marinas semitas ingredientes " Secundum imaginem intelligitur secundum rationem et intellectum et propriam potestatem, secundum id quod mens gignit sermonem, et spiritum producit, secundum dominandi potestatem. In his et angeli secundum imaginem sunt; abundantius autem homines, secundum id quod ingenitus est Adamnus, genitus Sethus, procedens Eva, secundum id quod naturaliter dominatur: naturaliter enim imperat corpori anima. Et secundum id quod conjungit universam creaturam. In Deo enim unitur omnis creatura, et in homine. Vinculum enim est intellectilis et sensilis creaturæ. Et quod secundum imaginem nasciturus erat Filius Dei; non enim angelus, sed homo factus est. Quemadmodum rex aliquis qu' magnam ædifica- » [1 Timoth. 111, 8. * Rom. vi, 23. Gen. 11, 7. LXX. " Psal. vill, 8, 9. (1*) Ετέρωθι περὶ τὴν πίστιν. Hunc locum omisit interpres. In textu autem Paullino, editi vitiose, ἂν κατεφθ ἀδόκιμον. Φήσω. An legendum φῆσαν? Εριτ. Σολομών. Memoriæ lapsu Salomoni tribuit νοῦν, ἀδόκιμοι περὶ τὴν πίστιν Καὶ πάλιν ὁ α τός: Ὁρῶ δὲ ἕτερον νόμον ἐν τοῖς μέλεσί μου, ἀν τιστρατευόμενον τῷ νόμῳ τοῦ νοός μου, καὶ αἰγμα αλωτίζοντά με τῷ νόμῳ τῆς ἁμαρτίας. Πῶς οὖν ἔσται εἰκὼν Θεοῦ τοῦ ἀτρέπτου καὶ ἀλωδήτου και ἀχειρώτου, ὁ τὸ ἐναντίον ηττηθεὶς, ἢ ὑποχωρήσεις, ἢ συγκαταπεσὼν τῇ ψυχῇ, καὶ εἰς παράβασιν ἐξολισθήσας; ΠΕΥΣΙΣ ΡΤ. Ἐν τίνι οὖν σοι δοκεῖ τὸ κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ ἔγειν ἡμᾶς, εἰ ὅλως ἐκείνης ἡμᾶς, ἀνομοίους ἐπιδεικνύεις; Απόκρισις. Τὸ μὲν καθ' ομοίωσιν μικρὸν ὑπτερον ἀποδώσω, κατὰ δύναμιν τῷ θείῳ ἑπόμενος γράμματα. Τὸ δὲ κατ' εἰκόνα, ὡς προέφην, ἐν τῷ ἀθνήτῳ καὶ ἀρχικῷ τῆς ψυχῆς μοι δοκεῖ, οὐχ ἑτέρως δὲ ἢ ὡς προείρη ται· φησὶ γὰρ τὸ θεῖον Γράμμα· Καὶ ἐγένετο ἀ θρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν, ἀντὶ τοῦ ἀθανάτου. Το πρὸ τούτου μᾶλλον φήσω Καὶ εἶπεν ὁ Θεός Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν ἡμετέραν· καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θα λάττης, καὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ, καὶ τῶν κτηνῶν καὶ θηρίων καὶ ἑρπετῶν τῆς γῆς. Ἐν τῷ ἄρχειν τοίνυν πάσης κτίσεως υπουρανίου, καὶ ἐν τῷ ἀθανάτῳ τῆς ψυχῆς, τὸ κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἔχομεν· ὑπὲρ ὧν οἱονεὶ ἐκπληττόμενος τὴν ἄφατον τοῦ Θεοῦ ἀγαθότητα Δαβὶδ ὁ τῶν θείων μελωδός φησι· Κύριε, τί ἐστιν ἄνθρωπος, ὅτι μιμνήσκεις αὐτοῦ, ἡ νἱὲς ἀνθρώπου, ὅτι ἐπισκέπτῃ αὐτοῦ; Συμφώνως δὲ τῷ πατρὶ Σολομών ὁ τῶν θείων σοφός· Κύριε, τί ἐστιν ἄνθρωπος, ὅτι ἐμεγάλυνας αὐτὸν, ἢ ὅτι ἐπι· σκέπτεις τὸν νοῦν εἰς αὐτόν; Καὶ αὖθις ὁ Δαβίδ Πάντα υπέταξας ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ, πρόβατα καὶ βύας ἁπάσας, ἔτι δὲ καὶ τὰ κτήνη τοῦ πε δίου, τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ τοὺς ἰχθύας τῆς θαλάσσης, τὰ διαπορευόμενα τρίβους θα λασσών. Τὸ κατ' εἰκόνα νοεῖται, κατὰ τὸ λογικὸν καὶ νοερὸν καὶ αὐτεξούσιον· κατὰ τὸ γεννᾶν τὸν νούν λόγον, καὶ προβάλλειν πνεῦμα κατὰ τὸ ἀρχικόν· ἐν τούτοις καὶ οἱ ἄγγελοι κατ' εἰκόνα· ἐκ περιουσίας δὲ οἱ ἄνθρωποι, κατὰ τὸ ἀγέννητον τοῦ 'Αδάμ, τὸ γεννητὸν τοῦ Σήθ, τὸ ἐκπορευτὸν τῆς Εὔας, κατὰ τὸ φύσει ἀρχικόν· φύσει γὰρ κρατεῖ τοῦ σώματος ή ψυχή. Καὶ κατὰ τὸ συνάγειν πᾶσαν τὴν κτίσιν· ἐν τῷ Θεῷ γὰρ ἐνοῦται πᾶσα ἡ κτίσις, καὶ ἐν τῷ ἀν θρώπῳ· σύνδεσμος γάρ ἐστι νοητῆς καὶ αἰσθητῆς κτίσεως. Καὶ ὅτι κατ' εἰκόνα ᾖ ἔμελλεν γενέσθαι ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ· οὐ γὰρ ἄγγελος, ἀλλ᾽ ἄνθρωπος ἐγένετο. Ώσπερ τις βασιλεύς πόλιν ποιήσας μεγάλην, εξ- * Gen. 1, 26. - Psalo vill, 5. * Job v11, 16, sec. hunc locum Casarius. Exstat enim Job vi, 16, sec. LXX. Τὸ κατ' εικόνα. Hæc aliunde descripta sunt, el Caesarianis inserta. EDIT. PARIS.

DIALOGUS III. κόνα αὐτοῦ μέσον αὐτῆς ἴστησιν, ἵνα τιμᾷ τὰ εἰς δόξαν ἐκείνων· οὕτως καὶ ὁ Θεὸς τὸν κόσμον ποιήσας, κατ' εἰκόνα αὐτοῦ τὸν ἄνθρωπον ἐποίησε· κατ' εἰκόνα δὲ, διὰ τὸ δεκτικὸν εἶναι ἀρετῆς καὶ ἀγαθότητος· φησί γάρ· Γίνεσθε ἅγιοι, ὅτι ἐγὼ ἄγιός εἰμι· καὶ ὁ ᾿Απόστολος· Καθὼς ἐφορέσαμεν τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ, φορέσωμεν καὶ τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπου ρανίου. Οὐ δοκεῖ μοι δὲ κατὰ τὸ ἄρχειν, ἐπεὶ καὶ οἱ ἄγγελοι ἀρχικαὶ ἐξουσίαι λέγονται· καὶ ὁ ἥλιος, καὶ ἡ σελήνη ἄρχειν τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτός - ἀλλ᾿ οὐ διὰ τοῦτο κατ' εἰκόνα λέγονται Θεοῦ. Πάλιν Ο Απόστολος λέγων, ῾Ο ἀνήρ ἐστι κατ' εἰκόνα Θεοῦ, ἡ δὲ γυνὴ, δόξα ἀνδρός· τὸ, ὁμότιμον τῷ ἀνδρὶ γενέσθαι τὴν γυναῖκα, Ακρωτηριᾶσθαι δὲ αὐτῇ τὰ τῆς τιμῆς μετὰ τὴν παράβασιν δηλοῖ· τὸ δὲ καθ' ὁμοίωσιν, ἴσως ἐκ παραλλήλου, ὡς τὸ Εκοιμήθην, καὶ ὕπνωσα· καὶ τὸ, Μακάριος ὁ συνιὼν ἐπὶ πτω χὸν καὶ πένητα, ἐλέχθη. ΠΕΥΣΙΣ ΡΕΑ'. Καὶ διὰ τί ἄρα τῶν ἰχθύων ἄρχειν ετάχθημεν καὶ τῶν πετεινῶν, καὶ οὕτως κτηνῶν, καὶ θηρίων [καὶ πετεινῶν ] καὶ ἑρπετῶν; Απόκρισις. Πρῶτον τῶν ἀσθενεστέρων ἔδωκε κατατολμῶν, καὶ οὕτως θαρσήσων τὰ τῶν ἰσχυροτέρων κρατεῖν θηρῶν ἢ ὅτι πρῶτον ἐκ τῶν ὑδάτων τὸ νηκτὸν καὶ πτηνόν προῆλθε γένος· εἶθ' οὕτως ἐξεβράσθη τῆς χέρ σου τὰ θηρία, καὶ κτήνη καὶ ἑρπετά. Τὰ οὖν πρό γονα εἰκότως καὶ πρῶτα εἰς δουλείαν βροτοῖς παρεσχέθη. ΠΕΥΣΙΣ ΡΕΒ. Καὶ πῶς ἐσμεν ἄρχοντες κτηνῶν καὶ θηρίων καὶ ἑρπετῶν, ὁπόταν λέων, ἄρκτος, λύκος, ὄφις, σκορ πίος, πάντα ἡμῖν ἐπανίσταται, τὰ μὲν σπαράξαι, τὰ δὲ πλῆξαι καὶ διὰ τοῦ ἱοῦ ἡμᾶς θανατῶσαι βου· λόμενα; Απόκρισις. 'Ανωτέρω που, καθόσον οἷός τέ εἰμι, περὶ τούτου ἀπεφηνάμην· καὶ περιττολογίας μοι δοκεῖ τοῖς αὐ τοῖς ἐγκαλινδεῖσθαι, μηδὲ τῆς ὥρας ἐχούσης. ΠΕΥΣΙΣ ΡΕΓ'. Ανωτέρω εἶπας, ὅτι πρὸ τῆς ἁμαρτίας πάντα ἡμῖν τὰ θηρία καὶ ἑρπετὰ ὑπέκυπτε, καὶ ἐφοβεῖτο· μετὰ δὲ τὴν παράβασιν, ἐκπεσόντων ἡμῶν τῆς ἀρε χῆς, πάντα ἡμῖν ἐπαναστῆναι, καὶ οὕτως ἔχειν ἀπὸ ἔδειξας. Νῦν δὲ ζητοῦμεν ἀκοῦσαι διὰ τί μὴ καὶ οὐ ρανοῦ καὶ γῆς καὶ θαλάσσης καὶ ποταμῶν, καὶ ἡλίου, καὶ σελήνης, καὶ νεφῶν ἄρχομεν, εἰ κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἐσμεν· ὁ γὰρ Θεός, πάντων ἀρχή. Απόκρισις. Ο περὶ τῶν θηρίων καὶ ἐπὶ τούτοις άρμόττει λόγος· οἱ γὰρ τὴν εἰκόνα ἅμα παραχαράξαντες διὰ τοῦ ὑπαχθῆναι τῷ χείρονι, μηδὲ τῆς ἀρχῆς ἐκπεπτωκό τες, καὶ τούτων ὑπῆρχον ἄρχοντες. “Levit. x1, 44. 01 Cor. xv, 49. vit civitatem, in ejus medium imaginem suam statait, at honoretur in honorem sui: ita et Deus postquam mundum fecisset, secundum imaginem suam hominem fecit: secundum imaginem autem, quod capax esset virtutis et bonitatis: inquit enim: Sancti estote, quoniam ego sancius sum ** et Apostolus: Quemadmodum gestavimus imaginem terreni, gestemus el imaginem cœlestis". Non videtur autem mihi seeundum dominium, siquidem et angeli, principatus et potestates dicantur, et sol et luna dominari diei et nocti; neque tamen ideo secundum imaginem Dei facta dicuntur. Rursus inquit Apostolus: Vir est secundum imaginem Dei, mulier autem gloria viri est, quod ejusdem honoris cum viro femina fuerit, amiserit autem honorem post trausgressionem, significans; secundum similitudinem autem forte pro eodem dicitur, ut hoc Dormivi et sopilus sum; et ut illud: Beatus qui intellectum habet super pauperem et egenum INTERROGATIO CLXI. Quare vero primum piscibus dominari præceptum est et volucribus, ac deinceps jumentis, bestiis et reptilibus? Responsio. Primum in infirmiora dedit audaciam, ut sic deinceps confidentior factus etiam fortioribus besliis dominaretur; aut quod primum ex aquis natatile volatileque genus prodiit, deinceps ex terra productæ sunt bestiæ, et jumenta et reptilia. Primum igitur nata merito quoque primum sunt hơminum servituti subjecta. INTERROGATIO CLXII. Et quomodo sumus domini, cum ex jumentis et bestiis, et reptilibus quandoque leo, ursus, lupus, serpens, scorpius, omnia denique adversus surgunt, partim quidem discerpere, partim vero percutere, ac veneno nos necare volentia? Responsio. In superioribus alicubi, quantum meæ facultatis est, id declaravi; supervacaneumque mihi videtur iisdem implicari, cum tempus non suppetat. INTERROGATIO CLXIII. In superioribus dixisti, quod omnes bestiæ et reptilia ante peccatum se nobis submiserint, et nos reverita sint, post transgressionem autem, postquam nos ex dominandi potestate excidimus, omnia adversus nos insurgant: sicque rem habere demonstrasti. None autem audire quærimus, cur non et caelo, et terræ, et mari, et fluminibus, soli et luna, et nubibus dominemur, si secundum imaginem Dei sumus: Deus enim omnibus imperat. Responsio. Quod dictum de bestiis est, etiam istis convenit; nam qui mox depravarunt imaginem per subjectionem deterioris, nisi imperio excidissent, etiam istorum domini fuissent. at 1 Cor. xi, 7. 6 Psal. V, *³ Psal. XL, 2.

INTERROGATIO CLXIV. Num igitur si culo præcepisset ut plueret, aut terræ ut aliquid produceret, obedivissent? aut soli ut exoriretur, num exortus fuisset? aut mari ut siccaretur, aut fluvio ut interrumperetur et non fueret, num obedissent? Responsio. De hoe cape evidentes demonstrationes. Moses divinus ille legislator percussione virge Rubro interrupto mari, et per medium sectis aquæ partibus instar murorum firmatis, sexcenta millia virorum in abyssi sicco fundo siccis pedibus traduxit. Et haud diu post exercitu aquam quærente in solitudine aquarum experte, baculo percussa rupe, restigio fluvium effudit inundautem desertum. Similiter Jesus Nave blius, illius successor, celebri amine Jordanis diviso, eumdem trajicit populum, duodecim lapides ex ripa fluminis populo præcipieus ut tolleret, quos cernimus in hodiernumi usque diem, eo locorum profecti. ldem cum præcepisset soli cœlum percurrenti, defixit ipsum in eo loco usque ad sequentem diem et eamdem horam, cum tantummodo dixisset: Consistat sol juxta Gabaonem, et luna juxta vallem Elonem "; loca quædam significans, usque dum hostes sternerent, et victoriæ tropæum erigerent. Considera vero et ει Eliam illum divinum, solo verbo ex cœlis ignem deducentem super missum ad se a rege quinquagenarium, cui inquit: Si ego sum homo Dei, descendat ignis ex cœlo, et absumat te et quinquaginta mililes tuos s. Mox aulem et evestigio superveniens flamma eam cohortem militum in cineres redegit. Rursus idem zelo Dei correptus, castigare volens astrorum cultui deditum populum, tres et dimidium anum imbriferis nubibus verbo frmatis, perseveravit morte punire Deo repugnantem populum, pluviis interceptis. Inquit enim: Vivil Dominus, δι erit pluvia super terram, nisi per os meum; quasi dicat, quando mihi visum fuerit. Cum autem in cœlum equitaturus, et igneis quadrigis assumendus esset, cum ad Jordanem pervenisset, cum ipsum pallio percussisset, flumen divisit, sicco pede una cum Eliseo pertransiit, ascendit solus igneum currum, et inde per aera vadens, tunicam ad discipulum abjecit, abiitque vivus usque in hodiernuin diem. Considera item in Testamento Novo mundi dominos et principes, quomodo Petrus quidem ex nubibus dejicit Simonem; Paulus autem tertio cœlo calcato, et inde paradiso, judicat angelos qui defecerunt. Et ut omnia summatim dicam, qui imaginem malis actionibus non macularunt, neque imperio exciderunt, omnibus imperant et dominantur coelestibus. INTERROGATIO CLXV. Bene nobis expositis iis quæ dicenda de imagine sunt, rogamus ut adjicias etiam id quod est secundum similitudinem. Quare cum dixisset Deus: Faciamus hominem secundum imaginem et similitudi36 Jus. X, ΒΕΥΣΙΣ ΕΞΑ. Αρ' οὖν, εἰ ἐπέταξε τῷ οὐρανῷ, ἔβρεχεν; ἢ τη γῇ βλαστῆσαι τι, ὑπήκουεν; ἢ τῷ ἡλί ἀνατείλας, ἀνέτειλεν; ἢ τῇ θαλάσση ξηρανθῆναι, ἢ τῷ ποταμῷ ἀνακοπῆναι, καὶ μὴ ῥεῖν, ἄρα ὑπήκουον: Απόκρισις. Κομίζου περὶ τούτου ἐναργείς τὰς ἀποδείξεις. Με σῆς τοίνυν ὁ θεῖος νομοθέτης πληγῇ ῥάβδου τὸ Ἐρ θραῖον διακόψας πέλαγος, καὶ δίκην τειχέων τὰ ἡμίσ τομα πήξας τοῦ ὕδατος, ἐξακοσίας ἀνδρῶν χιλιάδας ἐν ξηρῷ τῷ πυθμένι τῆς ἀβύσσου ἀνίκμοις ποσὶ ἄεβίβασε· καὶ μετὰ ὀλίγον, ὕδωρ τοῦ στρατοῦ ζητήσαν τος κατὰ τὴν ἔρημον, ἄμοιρον νοτίδος ἀκρότομον βακτηρία πατάξας, ποταμὸν αὖθις ἐξέχεε τὴν ἔρημον κατακλύζοντα. Ωσαύτως Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυῆ, ὁ τ του διάδοχος, τὸ πολυθρύλλητον Ἰορδάνου ῥεῖθραν διαστήσας, τὸν αὐτὸν διάγει λαόν· δώδεκα λίθους ἐκ τῆς κρηπῖδος τοῦ ρεύματος ἀνελέσθαι τῷ λαῷ δια ταξάμενος· οὔ; ὁρῶμεν μέχρι τήμερον οἱ ἐκεῖ φαι τῶντες· ὁ αὐτὸς ἐπιτάξας τῷ ἡλίῳ τὸν οὐρανὸν διπ θέοντι, κατέπηξεν αὐτὸν ἐν τῷ τόπῳ μέχρι τῆς ἐπιού σης ἡμέρας καὶ τῆς αὐτῆς ὥρας, φήσας μόνον, Στήτω ὁ ἥλιος κατὰ Γαβαών, καὶ ἡ σελήνη κατὰ τάρυγγα Ελώμ, τόπους τινάς δηλῶν, μέχρι τοὺς τη λεμίους τρέψασθαι καὶ ἐγείραι νίκης τρόπαιον. Θέα μοι καὶ Ἠλίαν τὸν θεσπέσιον, λόγῳ ψιλῷ ἐξ οὐρανῶν πῦρ κατάγοντα ἐπὶ τὸν ἀποσταλέντα πρὸς αὐτὸν ὑπὸ τοῦ βασιλέως πεντηκόνταρχον, ᾧ φησιν· Εἰ ἐγὼ ἐν θρωπος τοῦ Θεοῦ, καταβήτω πῦρ ἐκ τοῦ οὐρα νοῦ, καὶ ἀναλωσάτω σε, καὶ τοὺς πεντήκοντά του αὐτίκα δὲ παρὰ πόδας ἡ φλόξ ἐπελθοῦσα, τὴν σπεί ραν τῶν στρατιωτῶν ἀπῃθάλωσε. Πάλιν ὁ αὐτὸς ζήλε Θεοῦ κρατούμενος, τιμωρῆσαι τὸν εἰδωλολάτρην λαόν βουλόμενος, τρεῖς καὶ ἥμισυ χρόνους τὰς ὁμόροφο ρους νεφέλας βήματι στειρώσας. Έμενε θανάτῳ παίων θεομάχον λαόν, τοὺς ὑετοὺς ἀνακόψας. Φησὶ γὰρ, Ζα Κύριος, εἰ ἔσται ὑετὸς ἐπὶ τῆς γῆς, εἰ μὴ διὰ στα ματός μου· ώσανεί, Όταν μοι δόξῃ. Τὸν οὐρανὸν δὲ μέλλων ιππηλατεῖν, καὶ πυρίνῳ τεθρίππω ἀναλαμβάνεσθαι, ἐπὶ τὸν Ἰορδάνην φθάσας, την μηλωτήν πλήξας, τὸ ῥεῖθρον διέστησε, καὶ ἀδρόχῳ ποδὶ ἀμε τῷ Ελισαίῳ διαφοιτήσας, ἐπιβαίνει μόνος τῷ τι ρίνῳ σχήματι· ἐκεῖθεν ἀεροπορῶν, δέῤῥιν τῷ μαθητῇ ἐπιρρίψας ἀπῆλθε, ζῶν μέχρι τήμερον, Θέα δέ μοι πάλιν καὶ τοὺς τῆς Καινῆς Διαθήκης τοῦ κόσμου και ρίους καὶ ἄρχοντας· πῶς ὁ μὲν Πέτρος ἐκ τῶν νεφῶν καταράττει τὸν Σίμωνα· ὁ δὲ Παῦλος τὸν τρίτον απο ρανὸν πατήσας, κἀκεῖθεν τὸν παράδεισον, κρίνει καὶ ἀγγέλους ἀποστατήσαντας· καὶ συνελόντα φάναι, ε τὴν εἰκόνα δυσπραγίαις μὴ μωμήσαντες, μηδὲ τῆς ἀρχῆς ἐκπεσόντες, πάντων ἄρχουσι καὶ δεσπόζουσι τῶν ἐπουρανίων. ΠΕΥΣΙΣ ΡΞΕ. Καλῶς τὰ περὶ τῆς εἰκόνος ἡμῖν ἐκθέμενον, ἀξιῶ μεν προστεθῆναι ταύτῃ τὸ καθ᾽ ὁμοίωσιν· καὶ διὰ τί εἰπὼν ὁ Θεὸς, Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν ἡμετέραν· τὸ μὲν κατ' εἰκόνα, τι 1V Reg. 15, 12. ** III Reg. xvu, 1.

DIALOGUS III. ἔδωκε· τὸ δὲ καθ' ομοίωσιν, ἐσιώπησε. Φησὶ γὰρ ἡ Γραφή, Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν· ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς· καὶ οὐ πρόσκειται ὅτι καθ' ὁμοίω σιν. Απόκρισις. Μὴ βουλόμενον τὸ θεῖον ἀργοὺς καὶ βαθύμους διαβιοῦν ἡμᾶς, παραπλησίως συῶν, ἢ μονιῶν, ἢ προβάτων, καὶ τῶν λοιπῶν ἐρημικῶν ἀλόγων, μηδ' αὖ πάλιν ἀμίσθους γεραίρειν ἡμᾶς ἀναξίως, ἐν τῇ ἡμε τέρα κατέλιπεν ἐξουσίᾳ ἐξομοιοῦσθαι αὐτῷ διὰ τῆς πρὸς αὐτὸν μιμήσεως, καὶ τῆς τῶν ἀρετῶν κατορθώ σεως καὶ ἐπιδείξεως, ὅπως τῇ περὶ τὸν πέλας κηδε μονίᾳ ἐξομοιωθῶμεν αὐτῷ, καθόσον οἷόν τε τῇ βρο τῶν φύσει πρὸς Θεὸν ἁμιλλάσθαι· Γίνου γὰρ ὀρφα νοῖς ὡς πατὴρ, καὶ ἀντὶ ἀνδρὸς τῇ μητρὶ αὐτῶν, φησὶν ὁ τῶν θείων σοφός Σολομών· αὐτὸς δὲ ἐν Εὐαγ γελίοις φησὶν ὁ Κύριος· Μακάριοι οἱ ἐλεήμονες, ὅτι αὐτοὶ ἐλεηθήσονται· καὶ πάλιν· Μακάριοι οἱ εἰ ρηνοποιοί, ὅτι αὐτοὶ υἱοὶ Θεοῦ κληθήσονται. Καὶ πάλιν, Μάθετε ἀπ' ἐμοῦ ὅτι πρᾶός είμι, καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ, καὶ εὑρήσετε ἀνάπαυσιν ταῖς ψυ χαῖς ὑμῶν. Γενώμεθα οὖν φιλάνθρωποι καὶ ἐλεήμο νες, αὐτοὶ ἐλέους δεόμενοι, οίκτειρήσωμεν τὸν εὖ παθεῖν δεύμενον· τοῦτο γὰρ ὁ Θεὸς τοῖς δεομένοις εξ ποιῶν, εἰ ποιήσωμεν ὁ παθεῖν θέλομεν ποιεῖ γὰρ ἡμῖν ὁ Θεὸς ὁ δ᾽ ἂν ποιήσωμεν. ΠΕΥΣΙΣ ΡΕΤ'. Ἀλλ᾽ οὐκ εἶπεν ὁ Θεὸς, Ποιήσωμεν ἄνθρωπον μέλο λοντα δι' ἀρετῆς ἐξομοιοῦσθαι ἡμῖν· ἀλλ᾽ εὐθέως τέλειον καὶ ἀπηρτισμένον είναι δημιουργεῖν αὐτόν. "Αρ' οὖν ἄλλως μὲν εἶπε, ἄλλως δὲ ἐποίησεν; Απόκρισις. Οὐδὲν τούτων ὑστεροβουλίας κατηγορεῖ τοῦ Θεοῦ· ἀλλὰ σπινθῆρα τοῦ πρὸς αὐτὸν ἔρωτος ἡμῖν ἐγκατ έλιπεν, ὥστε διὰ μιμήσεως πρὸς τὸν ἐκείνου πυρσὸν ἁμιλλάσθαι· ἕτερος δὲ οὐχ ὑπῆρχεν ἔτι ὁ ὑπὸ τοῦ παραγομένου αὖθις ὀφείλων εὖ παθεῖν· τὸ δὲ μέλλον, τοῖς ἐξ ἐκείνου προϊοῦσιν εἰκότως ἀπένειμεν. Σκο πήσωμεν δὲ καὶ ἑτέρως τὸ κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν, οὐδὲν τῶν εἰρημένων παραγραφόμενοι, ἀλλ' ἐκ περιουσίας τὰς ἀποδείξεις περιποιούμενοι. Φησὶ γὰρ ὁ Θεός, Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίω σιν ἡμετέραν, τὸ μέλλον ὡς ἤδη παρὸν ἐπιστάμε νος· καὶ πρὸ τοῦ δρᾶσθαι τὰ πάντα, προγινώσκων ἑκάστου τὴν ἐκβασιν· ὡς ἐπὶ τοῦ Ἡσαῦ καὶ τοῦ Ἰακώς, πρὸ τοῦ συλληφθῆναι αὐτοὺς ἐν τῇ μητρώᾳ νηδύν, ἢ τῆς πατρικῆς ἀποκριθῆναι ὀσφύος· φάσκων διὰ τοῦ Μαλαχίου· Τὸν Ἰακὼβ ἠγάπησα, τὸν δὲ Ησαν ἐμίσησα· ὡς ἐπὶ τοῦ Ἱερεμίου λέγων· Πρὸ τοῦ σε πλάσαι ἐν κοιλίᾳ, ἐπίσταμαι σε, καὶ πρὸ τοῦ ἐξελθεῖν ἐκ μήτρας, ἡγίακά σε· ὡς ἐπὶ τοῦ Ἰούδα, προφαίνων αὐτοῦ τὴν προδοσίαν, μηδὲ τῶν γονέων αὐτοῦ ἔτι υπαρχόντων, φησὶ διὰ τοῦ θεσπε σίου Δαβίδ. ῾Ο ἐσθίων ἄρτους μου ἐμεγάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερνισμόν· ὡς ἐπὶ τοῦ κορυφαίου τῶν ἀποστό λων Πέτρου διὰ τοῦ θεσπεσίου Δαβίδ· Καὶ οἱ ἐπαι· 07 Gell. 1, 26. ibid. 27. * Eccli. ¡v, 10. * Jerem. 1, 5. es Psal. xL, 10. nem nostram 87: id quidem quod secundum imaginem est repetiit, id autem quod secundum similitudinem est, tacuit? Inquit enim Scriptura: Εt fecit Deus hominem, secundum imaginem Dei fecit ipsum, marem et feminam fecit eos: et non est additum, quod seeundum similitudinem. Responsio. aut Quia noluit Deus nos desides et socordes vitam agere, instar suum aut porcorum silvestrium, ovium et cæterorum ratione carentium animalium, neque item nullam mercedem meritos, indigne hunorare; in nostra potestate reliquit, ut assimilemur ipsi per imitationem erga illum, et per virtutum correctionem et demonstrationem, ut erga proximum sedulitate assimilemur ipsi, quantum ab humana natura contendente ad Deum præstari potest. Nam: Esto pupillis ut pater, et ipsorum matri pro viro, inquit rerum divinarum peritus ille Salomo”. Ille autem in Evangelio Dominus inquit: Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur ". Et iterum: Beati pacifici, quoniam ipsi filii Dei vocabuntur ". Item: Discite a me quod mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris “. Simus ergo benefici et misericordes; ipsi misericordiæ indigi misereamur ejus, qui beneficio affici rogat. Hoc enim beneficio Deus rogantes affcit, si fecerimus quod nobis fieri volumus. Facit enim nobis Deus, quodcunque nos aliis fecerimus. INTERROGATIO CLXVI. Atqui non dixit Deus: Faciamus hominem nobis per virtutem assimilandum, sed statim perfectum et absolutum dixit se ipsum facere. Num igitur aliter quidem dixit, aliter autem fecit. Responsio. Nihil horum arguit in Deo mutationem sententiæ, sed in urbis scintillam amoris erga se reliquit, ut per imitationem ad illius facem contendamus. Alius enim nondum erat, qui ab eo qui producebatur, mox esset oblectandus. Futurum autem merito illis, qui ex illo progressuri erant, tribuit. Consideremus autem etiam alio modo, nihil eorum quæ de imagine et similitudine dicta sunt, depravantes, sed ex abundanti demonstrationes quasdam petentes. Inquit enim Deus: Faciamus hominem secundum imaginem et similitudinem nostram. Futurum velut jam præsens sciebat, et antequam faceret omnia, præcognoscens uniuscujusque exitumn. Quemadmodum de Esauo et Jacobo, antequam conciperentur in utero materno, aut antequam excernerentur e lumbo paterno, dicens per Mala chiam: Jacobum dilexi: Esaum vero odio habui σε Sicut et de Jeremia dicit: Antequam te formarem in utero, novi te, et antequam e matrice egredereris, sanctificavi te s. Sicut et de Juda præmonstrans ipsius proditionem, cum adhuc ne quidem parente ipsius essent, inquit per Davidem illum divinum valem: Qui mecum edit panes, magnum institui adversus me dolum 65. Sicut et de principe aposto- ** Matth. v, σε ibid. 9. o Matth. x1, 29. "Malach

S. CESARI GREGORN FRATRIS lorum Petro per eumdem divinum vatem Davidem ait: Qui me laudabant, jurabant adversus me ". Simulque prædicit omnium fugam: Amicl mei et proximi mei adversus me appropinquaverunt et sleterunt, et proximi mei steterunt eminus "; qui nondum e lumbo fuerant rejecti, neque in carnem coagulati, imo nondum parentes, aut proavos habebant. Sed et salutarem suam crucem velut jain ereclam, et super eam clavis alixum longe ante demonstrans, inquit: Perfoderunt manus meas el pedes meos, enumeraverunt omnia ossa mea ", ubi clavos in me transfigant. Et ut summatim omnia dicam, multis in locis divinæ Scripturæ audimus loqui Deum de futuris velut jam præsentibus, aut praeteritis et peractis, quæ secundum prædestinationem certo eventura sunt: quemadmodum inquit eximius ille Apostolus: Quoniam quas prasciveral, eosdem et præfinivit, conformes imaginis Filii sui, ut ipse sit primogenitus inter multos fratres ". Cum igitur¸ certo sciret primorum parentum nostrorum seductionem et lapsum in inobedientiam, et quod in postremo seculorum tempore unigenitus Dei Filius homo nasciturus esset, propter homines ob suam separationem periclitantes, id quod præfinivit declarari mihi videtur per id quod inquit: Faciamus hominem secundum imaginem nostram et similitudinem. Quasi dicat, licet sero, tamen propter ipsum nascar secundum ipsum, de experte nuptialis consuetudinis et semper virgine absque semine corpus assumens, in præsepi rationis expertium animalium reponendus, ab experte rationis conditione ipsum revocans. Oportet enim me feri quod est, et ipsum facere quod sum: inbabitare tenebrosum et luce carens antrum hujus vitæ, ut ipse coelum inhabitet; fasciis ligari, ut ille solvatur a vinculis mortis; crescere corpore, ut crescat divinitate; me baptizari oportet, et abluere squaloribus obsitum, tentari et vincere adversarium, et subjicere superato. Esuriam pro eo, qui male comedit, ego nutriens universa. Sitiam pro condemnato, qui pluviam præbeo, et in carne inambulo abyssum. Volens vinculis constringar, et solvam præter animi voluntatem ligatum. Illudar, et conviciis exponar, ut ab opprobrio virorum liberetur qui transgressus est sexus muliebris. Creator ipse conspuar in carnis faciem, ut creati abstergam faciem. Colaphis cædar a servo ego angelorum Dominus, ut in libertatem asseram sub servitutem peccati redactum. Nam colapho manumittunt servos domini, simul atque percusserint a servitute eximentes. Spinis corcnabor, qui paradisum plantavi, ut eradicentur mortalium spinæ. Felle cibabor, et aceto rigabor, ratione carnis assumptæ, omnem abstergens humanæ naturæ amaritudinem. Qui Israeli manna præbui, aram cl crucem conscendam, ut corpore transfigar incorporeus, at propter homines eo circumdatus. Iden • Psal. Cl, νοῦντές με κατ' ἐμοῦ ὤμνυον· καὶ πάντων ὁμοῦ τὸν δρασμόν· Οι φίλοι μου καὶ οἱ πλησίον μου ἐξ εναντίας μου ήγγισαν, καὶ ἔστησαν· καὶ οἱ ἔγ γιστά μου, ἀπὸ μακρόθεν ἔστησαν, οι μήπω τῆς ὀσφύος προβληθέντες, μηδ' εἰς σάρκα τυρωθέντες, ἀλλ' οὐδέπω τοὺς γονεῖς ἢ προγόνους ἔχοντες. Αλλ καὶ τὸν σωτήριον ἑαυτοῦ σταυρόν, ὡς ήδη παγέντα, καὶ ἐπ' αὐτῷ καθηλωθέντα προφαίνων Ωρυξαν χεῖ ράς μου καὶ πόδας μου, ἐξηρίθμησαν πάντα τὰ ὀστᾶ μου, ποῦ τοὺς ἤλους μου διαπερονήσουσι. Κα! συλλήβδην εἰπεῖν, πολλαχοῦ τῆς θείας Γραφῆς ἀκούο μεν, τὸ θεῖον φθεγγόμενον περὶ τῶν μελλόντων ὡς ήδη παρόντων, ή παρωχηκότων καὶ πραχθέντων, τ προορισμῷ πάντως ἐκβησόμενα, καθώς φησιν ὁ κατ λος Απόστολος, "Οτι οὓς προέγνω καὶ προώρισε συμμόρφους τῆς εἰκόνος τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, εἰς τὸ εἶναι αὐτὸν πρωτότοκον ἐν πολλοῖς ἀδελφοῖς. Σαφῶς οὖν ἐπιστάμενος τῶν προγόνων ἡμῶν τὴν ὑπαγωγὴν, καὶ τὸν εἰς παρακοὴν ὅλισθον· καὶ ὅτι ἤμελλεν ἐπ᾿ ἐσχάτου τῶν αἰώνων ὁ μονογενής του Θεοῦ Παῖς βροτὸς ὑφ᾽ ἑαυτοῦ γίνεσθαι, διὰ βροτούς πινδυνεύοντας τὴν ἀπ' αὐτοῦ διάστασιν, ὅ προώρισε. τοῦτο δοκεῖ μοι ἀποφαίνεσθαι, διὰ τοῦ, Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ ὁμοίωσις· ὡς εἰπεῖν, κἂν ὀψέ ποτε, δι' αὐτὸν κατ' αὐτὸν γενήσο μαι, ἐξ ἀπειρογάμου ἀείπαιδος, ἀσπόρως σωματού μενος· ἐν φάτνῃ ἀλόγων ἀνακλιθήσομαι, τῆς ἀλογίας αὐτὸν ἀνακαλούμενος· δεί γάρ με γενέσθαι έπερ ἐστι, καὶ δρᾶσαι αὐτὸν ὅπερ εἰμί· οἰκῆσαι τὸ ἄντρον α σκοτεινὸν, καὶ ἀφεγγῆ αὐτοῦ βίον, ἵν' ἐκεῖνος οἰκήσῃ τὸν οὐρανόν· σπαργάνοις δεθῆναι, ὅπως ἐκεῖνος λυθή τῶν τοῦ θανάτου δεσμῶν· αὐξηθῆναι σώματι, ένα αὐξήσῃ θεότητι· δεῖ με βαπτισθῆναι, καὶ ἀπωλοῦσαι τὸν ῥυπωθέντα· πειρασθῆναι, καὶ νικῆσαι τὸν ἀντί παλον, καὶ ὑποτάξαι τῷ ἡττωμένῳ· πεινήσω ὑπὲρ τοῦ κακῶς ἐδομένου, ὁ τρέφων τὰ σύμπαντα· διψήσω ὑπὲρ τοῦ κατακρίτου, ὁ ὑετὸν παρεχόμενος, καὶ ἐν σαρκὶ πεζεύων τὴν ἄβυσσον. Βουλήσει δεθήσομαι, καὶ λύσω τὸν ἀβουλήτως δεθέντα· ἐμπαιχθήσομαι καὶ ὀνειδισθήσομαι, ἵνα ῥυσθῇ τοῦ ὀνείδους τῶν ἀν δρῶν τὸ παραβὰν γύναιον. Ο πλάστης εμπτυσθήσο μαι τῆς σαρκὸς τὰς ὄψεις, ἵνα τοῦ πλασθέντος ἀπο σμήξω τὸ πρόσωπον· ῥαπισθήσομαι ὑπὸ τοῦ οἰκέτσι ὁ τῶν ἀγγέλων Κύριος, ἵν᾽ ἐλευθερώσω τὸν δουλω θέντα τῇ ἁμαρτία· ραπῇ γὰρ ἐλευθεροῦσι τοὺς οἰκέ τας οι κύριοι, ἅμα τοῦ παῖσαι τῆς δουλείας ἀπελού νοντες. Ακάνθαις στεφανωθήσομαι ὁ φυτεύσας τὸν παράδεισον, ἵν' ἐκριζωθῶσι βροτῶν αἱ ἀκανθαι. Χολη ψωμισθήσομαι, καὶ ὄξει ἀρδευθήσομαι, τῷ προσλήψε ματι πᾶσαν ἐκμυζαίνων τὴν πικρίαν τῆς βροτῶν φύ σεως. Ο τὸ μάννα τῷ Ἰσραὴλ παρασχόμενος, ἐπὶ βωμὸν καὶ σταυρὸν φοιτήσω, τὸ σῶμα καθηλωθῆναι ὁ ἀσώματος· διὰ βροτοὺς δὲ τοῦτο περιθέμενος, τούτῳ παρὰ Ἰουδαίων κρατούμενος ὁ ἀκράτητος, τούτῳ θανατούμενος ὁ ἀθάνατος, τῷ θανάτῳ θάνατος" «Rom. viii, 29. 9. 6 Psal, xxxvil, 12. 68 Psal. xxi, 17, 18.

DIALOGUS iii. τούτῳ ταφήσομαι διὰ τοὺς ἐν ᾅδῃ τυγχάνοντας· τούτῳ οιονεί πέτρα πατάξω ἐκείνου πύλας, ἐξάγων πεπεδημένους ἐν ἀνδρείᾳ, καθώς φησιν ὁ Δαβὶδ ὁ οἰκέτης μου· τούτῳ εἰς οὐρανοὺς ἀναβήσομαι, μὴ χρήζων ἀναβάσεως, ὁ πληρῶν τὰ σύμπαντα· τούτῳ ἐκ δεξιῶν καθήσομαι τοῦ ἀσχηματίστου Πατρὸς, ὁ κατ' αὐτὸν ἀσχημάτιστος· τοῦτο κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν τοῦ ὑπ' ἐμοῦ γενομένου γενέσθαι ἐπ' ἐσχά του τῶν χρόνων ηὐδόκησα, προωρίσας ἐμαυτῷ τῆς δημιουργίας τὸ ἐσόμενον. Εἰ τοίνυν δοκεί σοι βέβαιος ὁ τῆς εἰκόνος καὶ ὁμοιώσεως λόγος, ἠρεμείτω ἡ περὶ ταύτης τοῦ λοιποῦ ζήτησις. faciam ab Judæis comprehensus Incomprehensibilis, idem mortuus immortalis, morti mors: idcirco sepeliar propter eos, qui in orco sunt: idcirco veluti saxum aliquod percutiam illius portas, educens vinctos in fortitudine, quemadmodum inquit Davides servus meus 7. Idcirco coelos ascendam, non indigens ascensione, tanquam implens universa. Idcirco a dextris sedebo nulla forma expressi Patris, et ipse ad illius similitudinem nulla forma expressus. Hoc secundum imaginem et similitudinem ejus qui a me factus est, postremis temporibus fieri placet, qui constitui mihi ipsi quod in opificio futurum erit. Quod si tibi videtur certa hæc de imagine et similitudine oratio, desine deinceps amplius de ea percunctari. ΠΕΥΣΙΣ ΡΕΖ. Τί οὖν, ἡ Τριὰς ἐσαρκώθη καὶ ἐνηνθρώπησεν; Οὐ 1 γὰρ εἶπεν ὁ Θεὸς, Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰς κόνα καὶ ὁμοίωσιν, ἀλλὰ, Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν, οὐκ ἐμὴν, ἀλλ᾽ ἡμετέ ραν. Απόκρισις. Εἰ τοῖς ἑξῆς τῷ λόγῳ ἐπιβῆναι θελήσωμεν, έαυτὴν πάντως ἡ θεηγορία διασαφήσει, λέγουσα, Καὶ ἐποίησεν, οὐχὶ ἐποίησαν, ὁ Θεὸς, οὐχ οἱ θεοὶ, τὸν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα Θεοῦ, οὐχὶ θεῶν. Διὰ οὖν τοῦ Ποιήσωμεν, τὰ τρία σημαίνεται πρόσωπα τῆς Θεότητος· διὰ δὲ τοῦ Ἐποίησεν, τὸ ἐνικὸν τῆς φύσ σεως καὶ τῆς βουλῆς, καὶ τοῦ δράματος. Ὡς καὶ ἐξ αὐτῆς ἔγνωμεν τῆς δημιουργίας ἡμῶν. Καὶ ἐποίησε γὰρ ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, ἐνταῦθα τὸ ἐνικὸν τῆς φύσεως πάντων βροτῶν παριστῶν· Αρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς· ἐνταῦθα πρόσωπα δηλῶν. Καὶ ἑτέρωθέ φησιν, Ἐξαλείψω τὸν ἄνθρωπον ἀπὸ τῆς τῆς ἐν ἐποίησα· καίτοιγε πλείσται μυριάδες ἀνθρώπων ὑπῆρχον, οἱ ἐπὶ Νῶε κατακλυσθέντες, εἰ καὶ ἐνικὸν τὸ ῥῆμα· ἑτέρωθι δὲ τὸν Φαραώνιον πανστρατια βυθισμὸν τραγῳδοῦσα ἡ θεία τῆς Μαρίης ᾠδή, Ασωμεν τῷ Κυρίῳ, φησίν, ἐνδόξως γὰρ δεδόξα σται· ἵππον καὶ ἀναβάτην ἔῤῥιψεν εἰς θάλασσαν τὸ πλῆθος τῆς ἵππου ἐνικῶς, καὶ τοῦ στρατοῦ πάλιν ὡσαύτως μελωδήσασα, πάντων καταποθέντων τῷ Ερυθραίῳ πελάγει, ἅμα τῷ δυστήνῳ αὐτῶν ἄνακτι πρὸς δὲ τὸν Μωσέα φησίν, Εγώ ὁ Θεὸς ᾿Αβραάμ, καὶ ὁ Θεὸς Ἰσαὰκ, καὶ ὁ Θεὸς Ἰακώβ· διὰ μὲν τὸ Ἐγὼ τὸ ἐνικὸν καὶ ταὐτὸν δηλοῦσα ἡ θεία Τριάς διὰ δὲ τὸ τρεῖς τὸ Θεὸς φωνᾶσα τὰς τρεῖς ἑαυ τῆς ὑποστάσεις, καὶ πρόσωπα παριστῶσα· ἅπαξ μὲν τὸ Εγώ, τρίτον δὲ τὸ Θεὸς φθεγξαμένη· ἀλλὰ καὶ ἡ πᾶσιν ἄφατος καὶ ἀπόῤῥητος, ἐκ τῆς ἀείπαιδος Μαρίας ἐν σαρκὶ θεανδρικὴ θεοφάνεια, τοῦ μὲν Πατρὸς βουληθέντος, τοῦ δὲ Υἱοῦ σαρκωθέντος, τοῦ δὲ Πνεύματος συνεργήσαντος, φαίεν ἂν γεγονέναι· οὐκ ἀτονίᾳ τοῦ ἑνὸς πρὸς τὸ δράμα, ἀλλὰ πᾶσι συμφωνία τε καὶ ἑνότητι καὶ ταυτότητι τῆς μιᾶς βουλῆς τε καὶ αὐθεντίας, καὶ βασιλείας τῆς ἐν Τριάδι, εἴωθεν ἡ Γραφὴ τριχῶς τὰ πολλὰ τῆς θεουργίας διαιρεῖν· τὰ τι Gen. vi, INTERROGATIO CLXVII. Quid igitur? Num Trinitas incarnata et homo facta est? Non enim dixit Deus, Faciamus hominem secundum imaginem: sed, Faciamus hominem secundum imaginem et similitudinem non meam, sed nostram. Responsio. Si in iis quæ ordine in eo sermone sequuntur, ingredi voluerimus, semetipsum plane divinus sermo declarabit, dicens: Ει fecit, non fecerunt: Deus, non dit, hominem secundum imaginem Dei, non deorum. Per id igitur quod inquit, Faciamus, tres indicantur personæ divinitatis; per id autem quod inquit, Fecit, unitas natura et consilii et operis, quemadmodum et ex nostra creatione cognovimus. Nam quod inquit, Εt fecit Deus hominem, unitatem naturæ omnium hominum demonstrat: Masculum et feminam fecit eos, personas indicat. Et alibi inquit: Detebo hominem de terra quem feci ". Atqui plurimæ myriades hominum crans qui temporibus Noe diluvio mersi sunt, licet singulare verbum sit. Alibi item totius Pharaonici exercitus submersionem canens sacrum illud Mariæ carinen: Cantemus Domino, inquit, gloriose enim glorificatus est: equum et ascensorem dejecit in mare". Multitudinem equitatus singulariter, itidemque exercitus similiter decantans, omnibus in Rubro mari submersis una cum infelici rege suo. Ad Mosem autem inquit: Ego Deus Abrahami, et Deus Isaaci, et Deus Jacobi 18. Per illud quidem, Ego, unitatem et identitatem suam significaus sacra Trinitas; per id vero quod ter Deus dixit, tres suas hypostases et personas demonstrans; semel quidem Ego, tér autem Deus dicens. Sed et ea quæ omnibus est ineffabilis et abscondita, ex Maria semper virgine uniti cum Deo hominis in carne sancia apparitio, Patris quidem qui voluit, Filii vero qui incarnatus est, Spiritus sancti autem qui cooperatus est, fuisse dici queat. Non propter inefficacitatem unius ad perficiendum id opus, sed propter integrum consensum, et unitatem, et identitatem unius consilii, et auctoritatis, et regni in Trinitate, solet το Psal. Lxvi, 9. Τρείς... φωνάσα. An legendum τρίς... φωνήσασα vel φωνοῦσα? EDIT. PATROL. GR. XXXVIIJ, 7. 72 Exod. xv, 1, 21. 7ª Exod. 111, 15, 16.

8. CÆSARII GREGOR|| FRATRIS Scriptura tripartito multa divinæ operationis dividere; Veteris quidem Testamenti opera ad Patrem referens, Novi vero ad Dei Filium Christum, et quæ nunc in præsenti divinitus fiunt, ad Spiritum sanctum. INTERROGATIO CLXVIII. At non dixit Deus, Faciamus hominem secundum imaginem et similitudinem, in qua aliquando futuros sum, sed jam constantem et perfectam indical, dicens: El fecit Deus hominem, secundum imaginem Dei fecit ipsum: quæ quidem Mosis verba sunt. Responsio. Nisi data opera contendere volentes perturbarentur in iis quæ dicta sunt, non abs re viderentur mihi ea quæ hanc imaginem coucernunt, apte respondere ad sanctam apparitionem Verbi apud nos factam, testimonium perhibente mihi multi in locis ante multorum temporum annos prophetico cœtu, qui post se futuram Verbi in carne vitam velut jam præsentem prædicat. Isaias quidem vatum excellentissimus diserte clamat: Puer natus est nobis, et datus est, et vocabitur nomen ejus Deus fortis”, necdum matre ejus secunduin carnem ac semper virgine exsistentiam assecuta. Alius etiam quingentos et amplius annos ante uniti cum Deo hominis et Verbi exaltationem, velut qui jam crucifixus esset, et e monumento resurrexisset astantem rogabat: Quidnam illa vulnera per medias manus tuas”? Cui Deus nondum incarnatus, vatem nihilominus confirmans, velut ista jam facta essent, inquit: Hæc sunt vulnera, quibus affectus sum in domo dilecti mei ". Davides autem carminum iHe divinorum auctor ante mille jam annos veluti præsentem, aut præteritam ipsius in corpore ad cœlos ascensionem cecinit: Ascendit Deus in jubilo, Dominus in voce tubœ”. INTERROGATIO CLXIX. At quomodo in superioribus rejecisti eos, qui îembra Deo ascribunt, et humana forma præditum dicunt, et rursus idem asseris ipsum esse sicut nos? Responsio. Non esse, sed nasci dixi, unitum et anima et corpore nostris. Siquidem ipsum sanctum Verbum nostri simile factum est, et vitam inter nos agens, cum esset quod erat, et cerneretur quod non erat, inquit ad sacrum apostolorum cœlum, panem distribuers: Accipite, comedile de hoc omnes: hoc est corpus meum: nondum immolatum carue; et, Accipite, bibite: hic est sanguis meus: nondum vulneratum in cruce per lanceam in latere. Et videmus sanctum illum panem hodie in ara incruenta tempore divini et mystici officii, in impolluta propositum mensa, non tamen similem imagini salutiferi corporis Dei et Verbi; neque item immisto ipsius sanguini, una cum pane propositum poculum vini. Non membrorum articulatæ distinctioni, nồn carnali et sanguineæ qualitati, non invisibili et abscondite unitæ cum ipso formæ experti diviniτο Zach. xiw, 6. το ibid. 14 Isa. 18, μὲν τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης εἰς τὸν Πατέρα ἀνάγουσα τὰ δὲ τῆς Νέας, εἰς τὸν τοῦ Θεοῦ Παῖδα Χριστόν· τὰ δὲ ἐνεστώτως θείως δρώμενα εἰς τὸ ἅγιον Πνεῦμα. ΠΕΥΣΙΣ ΡΞΗ. Αλλ' οὐκ εἶπεν ὁ Θεὸς, Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν, ἣν μέλλω ποτέ γίνεσθαι· ἀλλ' ἤδη ἐστῶσαν καὶ ἀπηρτισμένην ἐμφαίνει, λέγων Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, κατ' είκους Θεοῦ ἐποίησεν αὐτὸν, λέγει Μωσῆς. Απόκρισις. Εἰ μὴ φιλονεικείν βουλόμενοι χεραίνονται προς τα ῥηθέντα, δοκεί μοι εικότως ενηρτῆσθαι τὰ τῆς εἰκόν νος τῇ καθ' ἡμᾶς θεοφανείᾳ τοῦ Λόγου, συμμαρτυ ρούσης μοι πολλαχοῦ τῆς προφητικῆς ὁμηγύρεως πρὸ πολλῶν τῶν χρόνων, τὴν μετ' αὐτοὺς μέλλουσαν ἔσεσθαι σαρκοφόρον τοῦ Λόγου βίωσιν, ὡς ήδη ένα στῶσαν κηρύττοντες. Ησαΐας μὲν ὁ τῶν προφητών υψηλότατος διαρρήδην βοών, Παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν, καὶ ἐδόθη, καὶ καλεῖται τὸ ὄνομα αὐτοῦ Θεὸς ἰσχυρός· οὐδὲ τῆς κατὰ σάρκα μητέρος αὐτοῦ καὶ ἀείπαιδος, εἰς τὸ εἶναι ἔτι παραχθείσης. Επρος δὲ πρὸ πεντακοσίων καὶ ἄνω χρόνων τῆς θεανδρικῆς τοῦ Λόγου ὄψεως, ώς ήδη σταυρωθέντα, καὶ ἐκ τά φου ἀναστάντα, καὶ παριστάμενον πρώτα· Τί αὗται αἱ πληγαὶ ἀνὰ μέσον τῶν χειρῶν σου; Πρὸς ἐν τὸ Θεῖον μήπω σαρκωθέν, κρατύνον δὲ τὰ τοῦ προφή του, ὡς ἤδη ἐκβεβηκότα, φησιν, Αὗται αἱ πληγεί, αἷς ἐπλήγην ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ ἀγαπητού μου. Δαβίδ δὲ ὁ τῶν θείων μελῳδὸς πρὸ χιλίων ήδη χρόνων, ὡς ἐνεστῶσαν ἢ παρωχηκυῖαν τὴν εἰς οὐρανοὺς αὐτοῦ σωματωθέντος ἄνοδον ἐτραγώδησεν· Ἀνέβη ὁ Θεὸς ἐν ἀλαλαγμῷ, ὁ Κύριος ἐν φωνή σάλπιγγος. ΠΕΥΣΙΣ ΡΕΘ'. Καὶ πῶς ἀνωτέρω ἀποκηρύξας τοὺς μελογράφου τας τὸ θεῖον, καὶ ἀνθρωπόμορφον λέγοντας, πάλιν αὐτὸς ἀποκρίνῃ καθ' ἡμᾶς αὐτὸ ὑπάρχειν; Απόκρισις. Οὐχ ὑπάρχειν, ἀλλὰ γίνεσθαι ἔφην, Ηνωμένου ψυχῇ τε καὶ σώματι τοῖς ἡμετέροις· ἐπεὶ καὶ ὁ αὐο τὸς ὁ ἅγιος Λόγος καθ' ἡμᾶς γενόμενος, και συμ διωτεύων ἡμῖν, ὢν ὅπερ ἦν, καὶ ὁρώμενος ὅπερ ούτ ἦν, φησὶ τῷ θιάσῳ τῶν ἀποστόλων, ἄρτον ἐπιδιαιρών Λάβετε, φάγετε ἐξ αὐτοῦ πάντες, τοῦτό ἐστι τὸ σῶμά μου· μήπω τυθεὶς τῇ σαρκί· καὶ, Λάβετε, πίετε, τοῦτό ἐστι τὸ αἷμά μου, μήπω τρωθεὶς ἐπὶ σταυρῷ δόρει τὴν πλευράν. Καὶ ὁρῶμεν τὸν ἄγων ἐκεῖνον ἄρτον τήμερον ἐν τῷ ἀναιμάκτῳ θυσιαστη ρίῳ κατὰ τὸν καιρὸν τῆς θείας καὶ μυστικῆς τελι τῆς, ἐπὶ τῆς ἀχράντου προτιθέμενον τραπέζης τη ἐοικότα δὲ τῇ εἰκόνι τοῦ σωτηρίου σώματος τοῦ θεοῦ καὶ Λόγου· μηδὲ τῷ ἐγκεκραμένῳ αὐτῷ αἵματι ο συμπροτιθέμενον τῷ ἄρτῳ ποτήριον τοῦ οίνου ούτ τῶν μελῶν διαρθρώσει, οὐ τῇ σαρκικῇ καὶ αἱμώδει ποιότητι· οὐ τῇ ἀοράτῳ καὶ ἀφανῶς ἡνωμένη έσχα 78 Matth. xxvi, 26. το ibid. 97, 98. 19 Psal. XLVI,

DIALOGUS LI. ματίστῳ θεότητι· τὸ μὲν γὰρ ἔναιμον, ἔμψυχον, κατάνευρον, ερυθρόν, διηρθρωμένον, ποικίλαις άρτηρίαις καὶ φλέβαις.... χόμενον, οἷς καὶ ὁ δημιουρ γός Λόγος διαπέπλεκται μέχρι τριχῶν καὶ ὀνύχων. Θεοῦ γὰρ τρίχα φημὶ τὴν Χριστοῦ, ὁμοίως καὶ πόδας καὶ ὄνυχας, καὶ αἷμα καὶ ὕδωρ. Δι' ἐμὲ γὰρ τοῖς ἐμοῖς ὁ Λόγος ἤνωται· καὶ ἔστι τὸ μὲν ὄρθιον, διηρθρωμένον, πορευτικόν, δραστικόν, τὸ δὲ περιφε ρές, ἀνάρθρωτον, ἄψυχον, ἄναιμον, ἀκίνητον, οὐθὲ ετέρῳ ἐοικός, οὐ τῷ ὁρωμένῳ τοῦ ἀοράτου θεότητι, πιστεύομεν δὲ ὅμως τῇ θεηγορίᾳ, καὶ οὐχ ὡς ὅμοιον, ἢ ἴσον· ἀλλὰ κυρίως καὶ ἀραρότως αὐτὸ ὑπάρχειν τὸ θεῖον σῶμα, τὸ ἐπὶ τῆς θείας τραπέζης ἱερουργού μενον, καὶ τῷ θιάσῳ πάντη ἀτμήτως διαιρούμενον, καὶ ἀλήπτως μετεχόμενον. Οὐδὲ γὰρ ὁ ἥλιος λήγει τοῖς δεομένοις τὸ φέγγος παρέχων· οὐδὲ θάλαττα διὰ τοῦ ἁλὸς μετεχομένη τοῦ κύτους ὑφίεται· οὐδὲ τὸ πῦρ μυρίας ὑφάπτων λαμπάδας μαραίνεται, ἢ μειοῦται, μὴ λείποντος τοῦ ὑποστρέφοντος, καὶ τὸν πυρσόν ἐγείροντος· οὐδ᾽ αὖ πάλιν ὁ ἀὴρ τῇ ἀναπνοῇ πάντων ἐμψύχων βραχύνεται. Καὶ πάλιν, Ο μὴ πιστεύων, φησὶν, εἰς ἐμέ, ἤδη κέκριται, μήπου κρίνας τινά. 'Ο δὲ πιστεύων εἰς ἐμέ, ἔχει ζωὴν αἰώνιον μήν που δὲ εἰληφότες αὐτὴν οἱ πιστεύοντες, μέχρι ταύτης ἀπαλλαγῆναι τῆς ἐμπαθοῦς καὶ ὑλώδους· ἐκ ταύτης γὰρ ἐπ' ἐκείνην διαβαίνομεν. ᾿Αλλὰ τῇ θεηγορία πιστεύοντες, καὶ τὸ μέλλον ἀσφαλῶς ἔχοντες, ὡς ἤδη ἐγκαθεστῶτες αὐτῇ διακείμεθα. Ομοίως νοοῦντες καὶ τὸν περὶ τῆς εἰκόνος λόγον, τῷ προορισμῷ καθ' ἡμᾶς τῆς τοῦ Λόγου μορφώσεώς τε καὶ γεννήσεως καὶ βιοτεύσεως ἀπαρτίζεσθαι, ἀπούσης αὐτοῦ τῆς ἀνοτίου κακίας. tali. Illud enim sanguinem continet, animatum, rubrum, et articulatum est, et variis arteriis atque venis distinctum, quibus et opifex ille Verbum variegatus erat usque ad pilos et ungues. Comam enim Dei voco Christi comam, similiter et pedes et ungues, et sanguinem, et aquam. Propter me enim meis unitum est Verbum. Estque hoc quidcm erectum artubus compositum, incedendi vim habens et agendi: illud autem rotundum, non articulatum, inanimatum, sanguine carens, immobile, et neutro simile: non ei qui cernitur, et invisibilis est divinitate. Credimus nihilominus secundum sermonem divinum, etiamsi non sit simile vel æquale, proprie tamen et convenienter id esse corpus divinum, quod in divina mensa sancte consecratur, et universo cœtui sacro absque sectione dividitur, et absque defectu participatur. Neque enim sol desinit indignis lucem præbere, neque mare per salem participatum, usque ad fundum exhauritur, neque ignis infinitas succendens faces languescit aut minuitur, non deficiente eo quod subest, et flammam excitat. Neque item aer omnium animatorum respiratione imminuitur. Rursus ait, Qui non credit in me, jam condemnatus est: cum nondum judicasset quemquam. Qui vero credit in me, habet vitam æternam **, ea nondum recepta ab iis qui credunt, donec hac affectibus obnoxia et crassa vita liberati fuerim. Ex hac enim ad illam transimus. Sed sermoni divino credentes, futarumque certo tenentes, veluti si jam in ea constituti simus, ita sumus affecti. Similiter intefligamus et eum qui de hacimagine est, sermonem, per prædictionem quamdam Dei Verbi formationem et nativitatem, vitam denique nostræ similem apte declarare; sic tamen ut omnis vitiositas excludatur. ΠΕΥΣΙΣ ΡΟ. Οὐκοῦν, εἰ προώρισεν ἑαυτῷ τὴν ἐνανθρώπησιν ὁ Θεὸς, ἀναίτιοί εἰσιν οἱ σταυρώσαντες αὐτὸν οἱ Ἰου δαῖοι. Απόκρισις. Αναίτιοι ὑπῆρχον, εἰ μὴ προηγορεύθη αὐτοῖς διὰ νόμου καὶ προφητῶν, οὐκ ἀλλοφύλων, ἀλλὰ συγγε νῶν καὶ ὁμαίμων, καὶ συναδολεσχῶν τῆς νομικῆς παιδείας, ἀπέχεσθαι τῆς κατὰ Χριστὸν Θεοκτονίας, καὶ μὴ παρανομεῖν ἀλόγως τὸν Λόγον διὰ σαρκὸς ἀναιροῦντας· οὐδὲν διὰ τῆς εἰκαιολεσχίας ἀπώναντο, ἀνόμως τῷ νόμῳ χρησάμενοι· οὐ γὰρ νόμῳ προστ ηλωμένος, καὶ ἐκ παιδὸς αὐτὸν κατηχούμενοι, ἐν ἀμαθείᾳ, μᾶλλον δὲ ἀπωλείᾳ πολιωθέντες, ἐκεῖνον ἠθέτησαν· τὰ δὲ ἄνομα ἔθνη, μήτε νόμῳ συντραφέντα, μήτε τοῦτον κατηχηθέντα, εὐνόμησαν, ἑαυτοῖς νόμος γενόμενοι, καὶ τὸν σφῶν ποιητὴν ἀγάμενοι, ἐκ μόνων τῶν παρ' αὐτοῦ δρωμένων, Θεὸν ὑπάρχειν αὐτ τὸν πιστεύονται ΠΕΥΣΙΣ ΡΟΔ'. Ἐπειδὴ ἀνωτέρω εἶπας ἐν τῇ τῶν ἀρετῶν τελειώσει ἐξομοιοῦσθαι ἡμᾶς τῷ Θεῷ, καὶ ἐπηγγείλω λέγειν * Joan. 111, 18. οι Joan. vi, 47. INTERROGATIO CLXX. Ergo si sibi prælinivit humanæ carnis assumptionem Deus, culpa carent Judæi qui ipsum crucifixerunt. Responsio. Caruissent culpa, si non prædictum ipsis fuisset per legem et prophetas, nou alicuigenas, sed cognatos et consanguineos, et in eodem exercitio legalis disciplinæ constitutos, quo abstinerent a Dei in Christo nece, et ne contra legem agerent, absque ratione Verbum per carnem occidentes. Ideo nikil ex vanis illis garritibus utilitatis perceperunt, lege illegitime usi. Non enim legi adhærentes, et a puero in ea iustituti, in inscitia, imo perditione senescentes illum rejecissent. At gentes quibus lex lata non fuit, et quæ in lege educatæ non erant neque in ea institutæ, bene et legitime vixerunt, sibimetipsis lex factæ, suumque conditorem amplexæ, ex iis solis quæ ab ipso facta sunt, Deum ipsum esse crediderunt. INTERROGATIO CLXXI. Quandoquidem in præcedentibus dixisti, in virtutum perfectione nos assimilari Deo, teque dictu-