S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΜΑΞΙΜΟΥ ΕΙΣ ΤΟ ΠΕΡΙ ΘΕΙΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ. EJUSDEM S. MAXIMI IN LIBRUM DE DIVINIS NOMINIBUS SCHOLIA Petro Lansselio e Societate Jesu interprete.. §1. Αρεοπαγίτου. Ὅτι τὰ γνωρίσματα ἅπερ εἶχον Έλληνες ἔτι ὄντες οἱ πάλαι ἅγιοι, καὶ μετὰ τὸ ἐπιστρέψαι πρὸς Χριστὸν ἀνερυθριάστως ἐπέγραφον ἑαυ τοῖς· ἰδοὺ γὰρ Αρεοπαγίτην ἐπωνόμασεν ἑαυτὸν, ὡς καὶ ὁ θεῖος Ἰουστῖνος ἐν τῷ Πρὸς Ἕλληνας λόγῳ, Ιουστίνου φιλοσόφου. Συμπρεσβυτέρω. Ὅτι τὸ τοῦ πρεσβυτέρου όνομα καὶ τὸν ἐπίσκοπον δηλοῖ· ἐπίσκοπος δὲ καὶ ὁ πρεσβύτερος· καὶ τοῦτο δηλοῦται ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἁγίων ἀποστόλων, ἔνθα ἐν Ἀσίᾳ συντάσσεται ταῖς ἐκκλησίαις αὐτῆς ὁ Παῦλος. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. Α'. Θεολογικάς. Σημείωσαι ὅτι ἑτέρα πραγματεία πεπόνηται τῷ Πατρὶ οἱονεὶ προεισαγωγή τις καὶ προθεωρία 50 στοιχειώδης τῶν περὶ Θεοῦ ἐν ταῖς γραφαῖς σποράδην εἰρημένων· ἤτοι ἐπίμνησις ἦν ἧστινος κατὰ ἀκολουθίαν ἡ παροῦσα αὐτῷ πεπραγμάτευται ". Οὐκ ἐν πειθοῖς. Ἡ ἀνθρωπίνη σοφία ἐκ τῶν αἰ σθητῶν τὰς πιθανότητας τῶν ἀποδείξεων ερανίζεται· ἡ γὰρ μεγάλη τῶν συλλογισμῶν ἀνάγκη τῆς γεωμε τρίας τὰς ἀφορμὰς παραλαμβάνει· ἐπὶ δὲ τῶν ἀσω μάτων, μᾶλλον δὲ καὶ ὑπερασωμάτων, καὶ ὑπὲρ πᾶ σαν οὐσίαν, πῶς ἄν τις λογικῶς ἐπιστήσειεν ἀνερμηνεύτως, εἰ μὴ μόλις τῷ ἀκροτάτῳ ἄνθει τοῦ νοῦ τὴν περὶ Θεοῦ ἁγνωσίαν, ὅ τι ποτέ ἐστι διὰ τῆς εἰλικρινοῦς εὐσεβείας, ἀλαλήτως συννοείν δυνάμενος. Ἐννοῆσαι τι περὶ τῆς ὑπερουσίου. Ὑπερούσιος ( ὁ Θεὸς, ὡς ὑπὲρ πᾶσαν οὐσίαν θεωρούμενος, είτε νοητήν, είτε νοεράν, πολλῷ δὲ μᾶλλον αἰσθητήν. Υπερουσιότητος. Εἰ οὐσία λέγεται παρὰ τὸ εἶ 50 θεωρία, οι ἐπραγματεύθη. 92 § 1. Areopagitæ. Quos olim sancti cum gentiles adhuc vivebant titulos habuerant, eosdem etiam a conversione ad Christum, sibi sine rubore ascribebant; ecce enim seipsum Areopagitam agnominavit, quemadmodum divinus quoque Justinus Adversus Græcos, Justini Philosophi librum inscripsit. Compresbytero. Nomen presbyteri episcopum quoque designat; episcopus autem et presbyter est. lluc declaratur in Actis sanctorum apostolorum, ubi Paulus in Asia ejus ecclesiis aliqua præscribit. IN CAP. I. Theologicas. Nota, alium quemdam librum a Patre elaboratum, veluti præinductionem, et elementaBriam præmeditationem eorum quæ sparsim in Soripturis de Deo dicta fuerunt; scilicet reminiscentia 93 erat, post quem ordine liber hic ab ipso compositus est. Non in persuasibilibus. Humana sapientia probabilitates demonstrationum ex sensilibus emendicat; magna enim syllogismorum credendi coactio, vires geometriæ ad persuadendum excipit; in incorporeis autem, imo in iis quæ incorporea, universamque superant essentiam, quomodo aliquis ratiocinando mentem adhibeat, explicari nequit, nisi summo mentis fore, de ignoratione Dei quidnam sit, per puram religionem, ineffabiliter cogitare valeat. Cogitare aliquid de superessentiali. Deus est supra essentiam, ut qui supra essentiam omnem conspici - tur, seu mente perceptam, seu intelligentem; multo autem magis sensilem. Superessentialitatis. Si οὐσία, essentia, dicatur

οὐκ ἂν λέγοιτο κυρίως οὐσία ἐπὶ Θεοῦ. Πάσης γὰρ οὐσίας ὑπέρκειται· ὁ Θεὸς, οὐδέν τι τῶν ὄντων ῶν, ἀλλ᾽ ὑπὲρ τὰ ὄντα, καὶ ἐξ οὗ τὰ ὄντα· ἡ γὰρ τοῦ μόνου Θεοῦ πᾶσιν ἀπόκρυφος θεότης θεαρχικὴ δύναμίς ἐστιν, ἄρχουσα τῶν λεγομένων θεῶν, εἴτε ἀγγέλων, εἴτε ἁγίων ἀνθρώπων, καθὰ δε καὶ δημιουργός ἐστι τῶν ἐκ μεθέξεων γινομένων θεῶν ἡ τῷ ὄντι ἐξ ἑαυτῆς καὶ αναιτίως αὐτοθεότης σε οὖσα. ab εἶναι, esse; εἶναι autem cognitionem alicujus de- ναι· τὸ δὲ εἶναι παραγωγής τινος ἔννοιαν ὑπογράφει ductionis designet, minime proprie ουσία, essentia, de Deo dici poterit. Deus enim omnem essentiam supereminet: cum nihil rerum exsistat, sed res superet et sit ex quo omnia subsistunt; nam solius Dei occulta omnibus divinitas est potestas ad divinitatis principium spectans, quæ imperat iis qui dii dicuntur, seu angelis, seu sanctis hominibus, sicut . etiam creator est eorum qui per participationem sunt dii, reapse ex seipsa et sine ulla causa ipsa divinitas exsistens. Cui superessentialis. sola enim ipsa divinitate, illa quæ ipsam spectant, quomodo a parte naturæ se habent, sciri queunt. Radium oraculorum. Recte dixit, radium, et non solem; quemadmodum enim in solem intendere nequimus, sed fortassis in ejus radios; ita Deum ipsum cogitare non valemus. Moderatione circa divina. Neque enim temere audendum in sermone de Deo; sed moderata ratiocinatione persequendum religionem, quam divinæ majestati debemus, sola illa pronuntiantes atque ad interpretationem adducentes, quæ de Deo in Scriptura veluti oraculo definita sunt, sicut paulo ante dixit. Verissima theologiæ. Vide quomodo veram theologiam vocet divini Pauli Scripturam; ipse enim est qui dicit, donari manifeste a Deo secundum mensuram cujusque facultatis illustrationem; sicut enim Dominus declarat dicens perfectioribus discipulis: Vobis datum est nosse mysteria 94 regni h, veluti cum majori mentis perfectione iis quæ de Deo dicuntur attendentibus; non solum autem de hominibus dicit hoc disputari magnus Dionysius; verum etiam de angelis, quos solet nominare secundum quosdam profanos philosophos mentes; quæ superiorum ordinum mentes dictæ sunt, ut omnino essentialiter mens exsistentes, omnia intelligentes, quæ unite a Deo in ipsos continuo derivantur: unde et toti totaliter inoculari dicuntur in sanctissimis cherubinis. Divina revelantur. Nota angelos juxta proprium captum Dei cognitione dignos haberi.. Justitia salutari. Idcirco, inquit, Deus unicuique secundum ejus vires revelat, non quod plura deneget; sed quia justitiam in divinæ cognitionis mensura servet: proprium siquidem justitia, cuique pro meritis mensuram confectam tribuere. Itaque immensa quidem Dei cognitio; nos autem mensuris egemus: si enim absque mensura nobis revelaretur, minime servari possemus; sicut neque corporeus oculus totum capiens solem. h Matth. xi, 11. Αὐτῇ τὴν ὑπερούσιον. Μόνῃ γὰρ αὐτῇ τῇ θεό τητι τὰ καθ' ἑαυτήν, ώς έχει φύσεως, επιστητά Λογίων ἀκτίς. Καλῶς εἶπεν ἀκτὶς, καὶ οὐχ ἥλιος· ὥσπερ γὰρ τῷ ἡλίῳ ἑνατενίσαι οὐ δυνάμεθα, ἀλλ' ἴσως ταῖς περὶ αὐτὸν ἀκτῖσιν, οὕτω Θεὸν αὐτὸν νοῆσαι οὐ χωροῦμεν. Τῇ περὶ τὰ θεῖα σωφροσύνῃ. Οὐ γὰρ κατατολμη τέον τα θεολογίας, ἀλλὰ σωφρονοῦντι λογισμῷ με τι τέον τὴν περὶ τὸ θεῖον σέβας ὁσιότητα ", μόνα φθεγ γομένους καὶ πρὸς ἑρμηνείαν ἄγοντας ἐκεῖνα τὰ περὶ τοῦ Θεοῦ κατὰ τὴν Γραφήν χρησμῳδηθέντα, ὡς πρὸ μικροῦ εἶπεν στ Αληθεστάτη θεολογίᾳ. Ορα πῶς ἀληθῆ θεολογίαν καλεῖ τὴν τοῦ θείου Παύλου Γραφήν αὐτὸς γὰρ ἐστιν ὁ λέγων, ὅτι κατὰ τὸ μέτρον τῆς ἑκάστου δυνάμεως ή παρά Θεοῦ χορηγείται σαφῶς ἔλλαμψις ὥσπερ δε καὶ ὁ Κύριος δηλοί λέγων τοῖς τελειοτέροις μαθηταῖς· ὑμῖν δέδοται γνῶναι τα μυστήρια τῆς βασιλείας, ἅτε καὶ νουνεχέστερον προσέχουσι τοῖς θεσπιζομένοις. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο περὶ ἀνθρώπων φησὶ διαλέγεσθαι εν ὁ μέγας Διονύσιος, ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν ἀγγέλων, οὓς εἴωθεν ὀνομάζειν κατά τινας τῶν τῆς Έξω φιλοσοφίας νέας οἵτινες τῶν ἄνω ταγμάτων νέες εἴρηνται, ὡς τὸ πᾶν νοῦς οὐσιωμένως όντες, [καὶ] πάντα νοοῦντες, ἑνιαίως τὰ ἐκ Θεοῦ ῥέοντα προσεχώς εἰς αὐτούς· ὅθεν καὶ ὅλοι ὅλως κατομματοῦσθαι λέ γονται ἐν τοῖς ἁγιωτάτοις χερουβίμ. Ανακαλύπτεται τὰ θεῖα. Σημείωσαι ὅτι καὶ οἱ ἄγγελοι κατὰ τὴν οἰκείαν ἀναλογίαν τῆς θεογνωσίας ἀξιοῦνται. δ Ἐν σωστικῇ δικαιοσύνῃ. Διὰ τοῦτο, φησὶν, ἐκάστῳ κατὰ τὴν αὐτοῦ δύναμιν ὁ Θεὸς ἀποκαλύπτει, οὐχ ὅτι φθονεῖ τοῦ πλείονος, ἀλλὰ διὰ τὸ σῶσαι τὴν ἐν τῇ μετρήσει τῆς θεογνωσίας δικαιοσύνην· δικαιο σύνης γὰρ ἴδιον τὸ κατ' ἀξίαν ἐπιμετρεῖν ἑκάστῳ· τοι γαροῦν ἀμέτρητος μὲν ἡ περὶ Θεοῦ γνῶσις· ἡμεῖς δὲ μέτρων δεόμεθα· εἰ γὰρ ἀμέτρως ἡμῖν ἀπεκαλύπτετο, οὐκ ἂν ἐσώθημεν, ὡς οὐδὲ σωματικὸς ὀφθαλμὸς ὅλον ήλιον δεχόμενος. 30 τολμητέον. το θειότητα, εν χρησμοδοτηθέντα ὡς πρὸ βραχέος. σε καθό. β το όθεν. δ θεότης. λέγεσθαι. Η γνωστά. πρός.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. Τὴν ἀμετρίαν θεοπρεπώς. Αμετρίαν νῦν [λέγει] αὐτὸ τὸ θεῖον, καὶ τὴν αὐτοῦ κατὰ τὸ δυνατὸν ἔλλαμψιν. Ὥσπερ γὰρ ἄληπτα. Τὸ ἀκατάληπτον τῆς περὶ Θεόν οι γνώσεως ἐντεῦθεν παρίσταται· εἰ γὰρ οὐδὲ τὰ ἁπλᾶ καὶ ἀσχημάτιστα, κἂν οὐσίαι τινὲς ὦσι, ταῖς αἰσθήσεσιν ὑποπίπτουσιν, ὡς ἄγγελοι καὶ ψυχαὶ τοῖς σωματικοῖς· πόσῳ μᾶλλον ὑπερέχει ὁ Θεὸς, ὁ μήτε οὐσία, ἀλλ' ὑπὲρ οὐσίαν· μήτε ἁπλοῦς, ἀλλ᾽ ὑπὲρ ἁπλότητα· μήτε νοῦς, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ νοῦν· μήτε ἑνὰς, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ ἐνάδα· καὶ οὔτε ὅρῳ τινὶ περι γραφόμενος, ἀλλ᾽ ἀοριστίᾳ τῶν ὄντων ἀφειμένος; Ακούων οὖν ἐν τῇ Γραφῇ μορφὴν Θεοῦ, καὶ εἶδος, καὶ πρόσωπον, δι' ἀναγωγῆς καὶ ὑπὲρ τὰ σώματα ἀξίως Θεοῦ νόει· ἑνότητα δὲ ἀκούων, μὴ διαφόρων τινῶν πρὸς ἕνωσιν συνδρομήν νοήσῃς· οὐ γὰρ περὶ τοιούτων ὁ λόγος νῦν, ἀλλὰ περὶ Θεοῦ, τοῦ μήτε άρ χῆς ἀριθμῶν ὄντος καὶ ἀσυνθέτου, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ τὰ μονοούσια ήνωμένου. DE DIVINIS NOMINIBUS. Immensitatem suam divino quodam decore. Immensitatem nunc dicit divinitatem ipsam, possibilemque ejus illustrationem. Ut enim, quæ comprehendi nequeunt. Incomprehensibilitas divinæ cognitionis, hinc repræsentatur; si enim neque simplicia et non figurata, etsi substantiæ quædam sint, minime sub sensus cadunt, ut angeli et animæ sub corporea; quanto magis Deus excedit, qui neque substantia, sed supra substantiam; neque simplex, sed supra simplicitatem; neque mens, sed etiam supra mentem; neque unitas, sed supra unitatem; neque etiam termino aliquo circumscribitur, sed termini privatione a rebus secretus. Audiens igitur in Scriptura formam Dei, et speciem, et vultum, per mentis elevationem, atque supra corporea, digne Deo intellige; unitatem vero audiens, ne diversorum quorumdam ad unitionem concursum cogites: neque enim de talibus præsens instituitur sermo; verum de Deo, qui neque est principium numerorum, atque compositione caret; imo etiam illis quæ una constant substantia, unitus magis. Ενοποιός. Εντεῦθεν μετὰ τὸ ἐξελθεῖν πάντων τῶν ἐν τοῖς οὖσι τὰ περὶ Θεοῦ, λοιπὸν τῷ μέτρῳ τῆς ἡμετέρας γλώσσης ἀκολουθῶν, (οὐ γὰρ ὑπερβῆναι ταύτην δυνατὸν ἡμῖν· ἐξ αὐτῶν δοξάζει τὸν Θεὸν, ἐξ ὧν αὐτὸν ἐξεῖλε· καὶ ἑνάδα φησὶν, ἀλλ' ἐνοποιὸν τῶν ἐνάδων, τουτέστι, δημιουργὸν τῶν ἁπλῶν οὐ σιῶν, οἷον ἀγγέλων καὶ ψυχῶν· καὶ νοῦν ἀνόητον ἀντὶ τοῦ μὴ νοούμενον ὑπό τινος νοῦ· εἰ τε γὰρ τὸ ὅμοιον ὑπὸ τοῦ ὁμοίου γινώσκεται, ἐχρῆν [οὖν] εἰ νοῦς ἦν, ὑπὸ τῶν ναῶν νοεῖσθαι. ᾿Αλλὰ τὶς ἔγνω νοῦν Κυρίου; οὐκοῦν νοῦς ἐστιν ὑπὲρ νοῦν, καὶ ὄνομά ἐστι τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα· καὶ τὸ ὄνομα γάρ μου, φησίν, οὐκ εἶπον αὐτοῖς· διὸ καὶ ἀνώνυμος πᾶσιν. ᾿Αλλὰ καὶ οὐδὲ ὧν ἐστιν· εἰ γὰρ αὐτὸς τὰ ὄντα ἐκ τῶν μὴ ὄντων δημιουργεί, οὐκ ἄρα τῶν ὄντων ἐστὶν, ἀλλ᾽ ὑπὲρ τὰ ὄντα. Ἐὰν δὲ λέγῃ· Ἐγώ εἰμι ὁ ῶν, ἀξίως νόει ἄναρχον καὶ ἀτελεύτητον, ἀλλὰ καὶ ἀνεξερεύνητου. § Π. Ο τι ποτέ ἐστιν ἐπιστήμη. Μόνος γὰρ ὁ θεὸς αὐτὸς τὰ περὶ ἑαυτοῦ ἐπίσταται, ἐπιστητῶς καὶ κυρίως εἰδὼς ἑαυτὸν ὡς ἔστι· τοῖς δὲ ἑξῆς ἅπασιν ἀνεπίγνωστος ὢν κατ' αὐτό, τὸ τί ἐστι καὶ καθ᾽ δ ἐστιν. Οὐδεὶς γὰρ γιγνώσκει τον Πατέρα, εἰ μὴ ὁ Υἱός· καὶ τὸν Υἱὸν, εἰ μὴ ὁ Πατήρ γιγνώσκων γὰρ ὁ Πατὴρ τὴν ἑαυτοῦ προσκυνητὴν εἰκόνα, τουτέστι τὸν Υἱόν, γιγνώσκει [καὶ] ἑαυτόν. Τὸ αὐτὸ καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· Οὐδεὶς γὰρ οἶδε τὰ τοῦ Θεοῦ, εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ. Πάντα τοίνυν, ὅσα περὶ Θεοῦ θεωρεῖ ὁ μακάριος οὗτος ἀνὴρ, περὶ τῆς σεβασμίας " Τριάδος νοεί. Ἀπειρίαν. Τὸ πεπερασμένον καὶ περιληπτόν ἐστιν εἰκότως, ὑφ' οὗ καὶ πεπέρασται· εἰ δὲ ὁ Θεὸς τῶν ἁπάντων ἐστὶ τόπος, οὐ σωματικῶς, ἀλλὰ δημιουρ i Matth. x1, G Effectrix unitatis. Ab hoc loco, ubi ex omnibus rerum generibus Deum exemit, deinceps mensuræ nostri sermonis obsequens (neque 95 enim ipsum transire possumus) iisdem Deum laudat, ex quibus ipsum exceperat: atque unitatem vocat, sed unif cam unitatem, id est simplicium essentiarum creatorem, veluti angelorum et animarum: atque vouw ἀνόητον, pro, mentem a nulla mente intellectam; si enim simile a simili noscitur, debebat, si mens fuisset, a mentibus intelligi. Verum quis novit mentem Domini? ergo est mens supra mentem, et nom men supra omne nomen: et Nomen enim meum, inquit, non dixi ipsis. Ideoque apud omnes nomine caret; sed etiam neque cum sit, est; si enim Ipse res, ex iis quæ non sunt, creat; profecto nullum est eorum quæ sunt, sed ea superat; etsi autem dixit: Ego sum qui sum, digne cogites ipsum principio et fine, quinimo etiam investigatione carere. § 11. Ejus quid sit scientia. Solus enim Deus ipse sua cognoscit, scienter et proprie seipsum prout est cognoscens; cæteris vero omnibus ignotus est in eo, quid sit, et qualis sit. Nullus enim novit Patrem, nisi Filius, et Filium, nisi Pater i: nam Pater, com gnoscens suam adorandam imaginem, id est Filium, seipsum cognoscit; eodem modo sanctum Spiritum: Nullus enim novit Deum, nisi Spiritus qui ex Deo. Omnia igitur quæ de Deo meditatur beatus hic vir, de veneranda Trinitate intelligit Infinitatem. Quod finitum est, probabiliter etiam comprehendi ab eo potest a quo et finitum est; etsi vero Deus universorum sit locus, non tamen corpoοι Θεοῦ. σε καί. 8 οὐδέν ἐστιν. σε οὗτος καὶ νοεῖ παρὰ τῆς σεβασμίας.

raliter, sed effective: cœlum enim, et terram, atque γικῶς· τὸν γὰρ οὐρανὸν, καὶ τὴν γῆν, καὶ τὰ πάντα ur.iversa ipse complet, et extra hæc exsistit; palet immensitatem esse, id est virtutem nullum finem habentem, Non tamen incommunicabilis est. Hoc est, universa participant ipsius communionem, et salutarem providentiam. Supersubstantialem. Quomodo aliquando quidem divinitatem vocet substantiam, aliquando vero supra substantiam; sicut mentem quæ mente percipi nequit, et nomen super omne nomen, ita et substantiam supra substantiam. Intendentes. His enim quorum comprehensionem Deus nobis concessit, convenit mentem admovere, neque aliquid ultra infirmitatem nostram quærere; veluti csse bonum, creatorem, benignum, et quæ deinceps: hoc autem, quænam Dei essentia, ne sollicitus inquiras. 96 Supra vires aliquid insolenter præsumunt. Recte τὸ ἀδυνάτως, impotenter; etsi enim tentarit aliquis, non assequitur, sed tantum intelligentibus oculis obscuratis, etiam a vero excidit lumine; quemadmodum qui contendit integrum solem corporeo excipere oculo; quod divinæ et quæ mente percipiuntur virtutes insinuantes, cherubim et seraphim facies tegunt, declarantes se non inhærere contemplationi, quæ captum ipsorum superat; neque ipsis concessa est. Atque hoc est: Deum nemo vidit unquamk. Ideo Dei sapientes gloriam Dei, non autem Deum vidisse aiunt. § III. Quod quidem mentem superat. Perspicue licet ex hoc loco advertere Arii et Eunomii insaniam, qui de substantia Unigeniti sermone omni et substantia superiore ex arte disserere temere aggressi fuerint. [Mentem enim humanam plane excedit principis divinitatis, universorumque regina (Trinitatis) ac innominabilis ejus essentia incomprehensa celsi tudo.] αὐτὸς πληροῖ, καὶ ἔξω τούτων ἐστι· δῆλον ὅτι ἀπει ρία ἐστὶ, τουτέστι πέρας οὐκ ἔχουσα δύναμις 6. Οὐ μὴν ἀκοινώνητον. Τουτέστι τὰ πάντα τῆς αὐτοῦ μετέχουσι κοινωνίας καὶ σωτηρίου προνοίας. Τὴν ὑπερούσιον. Πῶς ποτὲ μὲν οὐσίαν τὸ θεῖον καλεῖ, ποτὲ δὲ ὑπερούσιον, ὥσπερ νοῦν ἀνόητον, καὶ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα, οὕτω καὶ οὐσίαν ὑπερού στον. Επιβάλλοντας. "Ον γὰρ τὴν κατάληψιν δέδωκεν ἡμῖν ὁ Θεὸς, τούτοις ἐπιβάλλειν προσήκει τὸν ἡμέτερον νοῦν, καὶ μηδὲν πέρα τῆς ἡμετέρας ασθενείας ζητεῖν· οἷον, ὅτι ἀγαθός, ὅτι δημιουργός, ὅτι φιλάνθρωπος, καὶ τὰ ἑξῆς· τὸ δέ, τίς ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ, μὴ πολυπραγμόνει. Αδυνάτως ἀπανθαδιζομένους. Καλῶς τὸ ἀδυνά τως· κἂν γὰρ ἐπιχειρήσειέ τις, οὐκ ἐφικνεῖται μὲν, μόνον δὲ, τὰς νοεράς ὄψεις ἀμαυρούμενος, καὶ τοῦ ὄντος ἐκπίπτει φωτὸς, ὡς ὁ φιλονεικήσας ὅλον ήλιον τῷ σωματικῷ δέξασθαι ὀφθαλμῷ, ὅπερ αἱ θεῖαι καὶ νοηταὶ δυνάμεις αινιττόμεναι, χερουβὶμ καὶ σεραφίμ τὰ πρόσωπα καλύπτουσι, δηλοῦντα μὴ προσερίζειν τῇ ὑπὲρ αὐτοὺς θεωρίᾳ μὴ δεδομένῃ αὐτοῖς. Καὶ τοῦτό ἐστι τό· Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε. "Οθεν ο θεό σοφοι δόξαν Θεοῦ, ἀλλ᾽ οὐ Θεὸν ἑωρακέναι φασί. § ΙΙΙ. Τὸ μὲν ὑπὲρ νοῦν. Σαφῶς ἐκ τούτων ἔστι λαβεῖν τὴν ᾿Αρείου καὶ Εὐνομίου μανίαν, οἳ καὶ τεχνο λυγεῖν τὴν ἄῤῥητον καὶ ὑπερούσιον οὐσίαν τοῦ Μονογενοῦς ἐθάῤῥησαν. [Ὑπὲρ νοῦν γάρ ἐστι τὸ τῆς θεαρχίας, ήγουν τῆς παμβασιλίδος καὶ ἀκατονομάστου οὐσίας τὸ ἀκατάληπτον.] Τῆς θεαρχίας. Θεαρχίαν καλεῖ πανταχοῦ τὴν παμβασιλίδα Τριάδα διὰ τὸ καὶ τῶν λεγομένων θεῶν ἄρ χειν, ἀγγέλων φημὶ καὶ ἁγίων, ὡς προειρήκαμεν.. Κρύφιον δὲ τὸ περὶ τῆς ἀκατονομάστου ἐκείνης οὐσίας ἀκατάληπτον· ὅπερ μετά μικρόν φησι σώφρονι σιγή, Summa divinitatis, Gr. τῆς θεαρχίας. Θεαρ xlav divinitatis principium vocat ubique, reginam universorum Trinitatem, quia iis qui etiam dii uuncupantur imperat, angelis, inquam, et sanctis, sicut antea diximus; obscuritatem vero, illius substantiæ quæ nominari nequit incomprehensibilitatem; p καὶ ἀνωτέρω, ὡς θεμιτὸν αὐτῷ, καὶ ἱεροπρεπώς. quod paulo post dicit, moderato silentio, atque superius, sicut ei licet, modoque sacris convenienti. Beneficiorumque principium. Secundum quid Deus sit principium omnis apparitionis luminis, et quæ luminis apparitiones, atque reformationes. Resurrectio. Hoc ipsum est quod dixit Simeon dum Christum videret: Hic positus est in ruinam et resurrectionem multorum in Israel l; ruinam quidem ejus quod in nobis est deterius; resurrectionem vero ejus quod est præstantius. * Joan. 1, 48. 1 Luc. 11, 34. Καὶ τὴν ἀγαθοδότιν ἀρχήν. Κατὰ τί ἐστιν ὁ Θεὸς ἀρχὴ πάσης φωτοφανείας, καὶ τίνες αἱ φωτοφάνεια:, καὶ ἀναμορφώσεις. Ανάστασις. Τοῦτό ἐστιν ὁ λέγει Συμεών, ὅτε τὸν Χριστὸν εἶδεν· Οὗτος κεῖται εἰς πτῶσιν καὶ ἀνά στασιν πολλῶν ἐν τῷ Ἰσραήλ· πτῶσιν μὲν τοῦ ἐν ἡμῖν χείρονος, ἀνάστασιν δὲ τοῦ βελτίονος. οι ἐχούσης δυνάμεως.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. Των φωτιζομένων Ελλαμψις. Βαθμηδόν, ὥσπερ ἐπὶ τὰ μείζονα προϊών, φησί, πρώτον φωτιζομένους, εἶτα τελουμένους. Τελεῖσθαι δέ ἐστι, τὸ εἰς τελειό τητα ἄγεσθαι διὰ τῆς μετὰ τὸ βάπτισμα δι' ευζωΐας προκοπῆς, ἵνα δύνηταί τις εἰπεῖν· Τὸν δρόμον τετέ λεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα. Η οὖν προσκυνητή Τριάς, τῆς τοιαύτης τελετῆς ἄρχουσα, ἅτε καὶ πάσης τελειώσεως ποιητική τελετάρχις, εικότως νοεῖται. Οἱ γοῦν τῇ προκοπῇ τελειούμενοι θεοῦνται πάντως, θείας κοινωνοὶ φύσεως γινόμενοι, ὧν 46 ἀναλόγως ή θεαρχία ὁ Θεὸς, θεῶν γεγενημένων ἀρχή τις ὤν. Μετὰ γοῦν τὴν ἀνάβασιν ταύτην εἰς ἁπλότητα προκόπτουσιν, ἰσάγγελοι διὰ τῆς ἀναστάσεως γινόμενοι, καὶ οὐκ ότι ψυχικὸν ἔχοντες σῶμα, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, τουτέστι διὰ ψυχῆς συνεστός τε καὶ κινούμενον, ἀλλὰ πνευματικὸν, ἀντὶ τοῦ διὰ τοῦ παναγίου Πνεύματος ἐπὶ μέγα χυθέντος ἐπ' αὐτοὺς τῆς πολυσυνθέτου τῶν λογισμῶν ποικιλίας, καὶ τῶν αἰσθήσεων ἀπηλλαγμένοι· ὅθεν καὶ ἐνίζονται εἰς ἑνάδα ἁπλότητος ἀγόμενοι, καθὰ προέφημεν· λέγει γὰρ καὶ ἀλλαχοῦ· "Ην γάρ, φησί, τῶν πιστευσάντων καρδία και ψυχὴ μία. Η τῶν ζώντων ζωή. Καθ' ἑαυτὸν ὁ Θεὸς οὐ νοεῖ ται· ἐπεὶ δὲ τῶν ὄντων πάντων ἐστὶν αἰτία καὶ ἀρχὴ, τῶν ἁπλῶν ἁπλότης ἐστί, τῶν ζώντων ζωή, τῶν οὐ σιῶν ὑπερούσιος, καὶ ἁπλῶς πάντων ἀγαθῶν μεταδό τις ἐστίν. Εκφαντορικῶς. Ἐκφάντορες κυρίως ἐλέγοντο οἱ τῶν μυστηρίων τὰ ἄῤῥητα συμβολικῶς ἐκφαίνοντες. Ως μονάδα μέν. Ενταῦθα τρανοί τί μάλιστα θέλει δηλοῦν ἐνὰς καὶ μονὰς ἐπὶ Θεοῦ λεγομένη, και φησιν, ὅτι περ, ἵνα παραστήσῃ τὴν ἀμέρειαν τοῦ Θεοῦ, τοῦτο λέγεται παρὰ τῶν θεολόγων· τὸ γὰρ ὄγκοις καὶ πηλικότησε διειλημμένον, τοῦτο ἄτε καὶ σῶμα μερί ζεται· τὸ δὲ ἀμερὲς καὶ ἀνέμφατον ἐστι τα σώματος, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ πᾶσαν ἐστιν ἀσωματίαν· ἄλλως τε ἐπειδὴ διανοηθεὶς ὁ Θεὸς βουλητικῶς τὰ πάντα ὑπε έστησεν, οὐχ οἷά τις νοῦς εἰς νοήσεις μερισθεὶς ἐπολλαπλασιάσθη· ἀλλὰ μείνας καὶ μένων, φησὶν, ἐν τῇ ἐνάδι ἡμερῶς καὶ ἀσκεδάσεως καὶ ὑπέστησε καὶ ὑφίστησι τὰ ἐν τῇ κτίσει· ἕως γὰρ ἄρτι ἐργάζεται ὁ Θεὸς, ὡς ἐν Εὐαγγελίοις είρηται· ὑπερήπλωται οὖν πᾶσαν ἁπλότητα ἀμερῶς ὑπεραίρων. modo Deus operatur, sicut in Evangeliis dicitur p simplicitatem indivisim excedit. Καὶ τῶν μεριστῶν. Ἐπὶ τῶν ὑπερουρανίων κό σμων καὶ τοῦδε τοῦ ὁρατοῦ τὰ κατώτερα έστραπται ἐπὶ τὰ ὑπερκείμενα, καὶ τὸ σωματικὸν ἥδρασται ἐν τῷ ζῶντι· ἐν γὰρ τῇ χειρὶ αὐτοῦ πάντα τὰ πέρατα τῆς γῆς· ἀλλὰ γὰρ καὶ οἱ οὐρανοί· ἐν ᾧ γάρ, φησί, τὰ πάντα· ἐπὶ δὲ [τοῦ] καθ' ἡμᾶς θνητοῦ τὸ ἀνάπαλίν ἐστι τῶν εἰρημένων· ἡ γὰρ ψυχὴ ἔστραπται = [f Tim. 17, 7.» I Cor. xv, 44. • Act. 17, Illuminatorum illustratio. Gradatim ad majora progrediens, ait, primum eos qui illuminantur, deinde eos qui perficiuntur. Perfici porro est ad perfectionem duci per profectum in bona post baptismum, ut quis dicere possit: Cursum consummari, fidem servavi. Adoranda igitur Trinitas talem incipiens et regens perfectionem, sicut etiam universæ perfectionis effectrix perfectionis causa et princeps, merito intelligitur. Qui ergo 97 profecist perficiuntur, dii prorsus evadunt, divinæ participes naturæ facti, quorum proportione quadam divinitatis principium est ipse Deus, cum sit eorum qui dii effecti sunt principium aliquod. Post hunc igitur ascensum in simplicitatem promovent, angelis pares per resurrectionem facti, neque adhuc animale corpus habentes, secundum Apostolum, hoc est quod per animam consistit et movetur: sed spiritale, per sanstissimum Spiritum quam maxime diffusa in ipsos multum composita ratiocinationum varietate, et a sensibili liberati; unde et uniuntur in unitatem simplicitatis ducti, sicut antea diximus; ait enim etiam alio in loco: Erat enim, inquit, credentium cor et anima una º. Viventium vita. Deus in seipso non intelligitur; sed quoniam rerum omnium et causa et principium exsistit, simplicium est simplicitas, viventium vita, essentiis essentia superior, atque ut verbo absolvam, est bonorum universorum communicatrix. Explanatorie. Εκφάντορες, interpretes, proprie dicebantur, qui ineffabilia mysteria per figuras exponunt. Ut monadem quidem. Hoc loco declarat quid maxime velit significare unitas et monas de Deo dicta aitque, ut partium vacuitatem in Deo repræsentet, hoc dicitur a theologis: quod enim tumori bus et quantitatibus (seu crassitie, longitudine et latitudine) distinctum est, illud veluti corpus in partes dividitur; hoc autem partibus caret, neque valet corpus repræsentare; quinimo superat omnem corporis privationem; præsertim, quandoquidem Deus cogitans voluntate sna cuncta subsistere fecit, non tanquam mens aliqua in cogitationes divisa, multiplicatus fuit; sed postquam in se mansit et manet, inquit, in unitate absque partitione et divisione fecit et facit subsistere creaturas. Nam usque : ergo singulari modo simplex factus est, qui omnem Atque dividuis. In mundis qui supra cœlos sunt, et hoc qui videtur, inferiora convertuntur ad supe riora, atque id quod corporeum, situm est in vio vente; siquidem in manu ejus omnes fines terræ q imo etiam coli, in quo enim, inquit, sunt omnia r: in mortali autem nostro contrarium dictis accidit; anima enim convertitur ad spiritum, in quo sensus Psal. xciv, 4. • Rom. 21, Joan. V, οι ὡς, σε μάλλον. 6 οὐ. το ἔμπαλιν. ώς.

καὶ οἱ λογισμοί, δι' ὧν τὰ ἐν τῇ σκέψει λογιζόμεθα, ὅπερ πνεῦμα οἶδε τὰ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, κατὰ τὸν ᾿Από στολον· ἐπεστραμμένη οὖν πρὸς τοῦτο τὸ πνεῦμα ή ψυχή, ἐπέστραπται καὶ πρὸς τὰς ἐν αὐτῷ αἰσθήσεις, καὶ δι' αὐτῶν πρὸς τὸ σῶμα· καὶ ἐν τῷ νῷ αἱ νοή σεις οιονεί μερίζονται, καὶ εἰς ἑτερότητας σκεδαστών προΐασιν ἀπὸ πρώτης νοήσεως εἰς δευτέρας, εἰς κρε ί:- τονας, ἢ εἰς φαύλους. Φησὶν οὖν ὅτι, ἀνατεινόμενο: πρὸς Θεὸν, γινόμεθα ὑπὸ τῆς ἐνάδος ἐκείνης ἐν ἀμε ρές, τῶν πολυμερῶν ἡμῶν ἑτεροτήτων ἐκ τοῦ σκευ δασμοῦ εἰς σύμπτυξιν ἀθροιζομένων, καὶ ἐνοποιου μένων ὑπερκοσμίως, τουτέστιν οὐκ αἰσθητῶς, ἀλλὰ νοερῶς, οὐκ ἔτι ἀσυμβάτων ὄντων ἡμῶν πρὸς ἑαυ τοὺς, ἀλλὰ γινομένων ἐν ἑνοειδές, ὡς καὶ αὐτὸς ἐν et ratiocinationes fundantur, quibus 98 in specu- πρὸς τὸ πνεῦμα ἐν ᾧ εἰσιν ἐστηριγμέναι αἱ αἰσθήσεις latione rationes indagamus, qui spiritus novit quæ sint in homine, secundum Apostolum. Conversa itaque anima ad hunc spiritum, convertitur etiam ad sensus qui in ipso exsistunt et per eos ad corpus. In mente quoque cogitationes veluti dividuntur, atque in discrimina divisim procedunt a prima cogitatione ad secundas aut excellentiores aut deteriores. Dicit ergo nos intendendo in Deum, fieri ab unitate illa unum indistinctum, discriminibus nostris quæ multis partibus constabant ex divisione in complexionem coactis, et modo mundum vincente unum effectis, id est non sensili, sed intellectuali modo, cum minime adhuc alieni ab corum conjunctione simus; quin potius unum uniforme efficiamur, sicut et ipse unum est, quemad- " έστιν, ώς φησιν ἐν Εὐαγγελίοις. modum ait in Evangeliis. Ut Trinitatem. Nota Trinitatem tribus personis subsistentem: et fecunditatem Patris dicit, incomprehensibilem ejus progressum in productionem Filii et Spiritus sancti: recte porro ait ut Trinitatem, quoniam non numerus, sed decus dictum est: Dominus Deus Dominus unus est ª. Ex qua omnis paternitas. Familia intelligendi ordines ejusdem seriei, veluti sibi mutuo conjuncti, cherubim, seraphim, principatus, potestates. In nobis autem etiam spiritales, ut ejusdem generis, et complexiones, sicut declarat quoque Moyses alfmitates. Quod omnia quæ sunt. Universæ Dei creaturæ bonæ et valde bonæ fuerunt et sunt, in quantum perseverant in naturali ut fuerunt ordine: deflexio autem ab eo quod naturæ convenit, sive in angelis, sive in animis, sive in qualibuscunque corporibus fiat, pulchritudinem perdit, atque ab ea aberrando, turpitudinem operatur. Vere integre. Dispensationem (salutis nostra) recle hoc loco exponit, unum Trinitatis passum. Nota unam personarum nobiscum integre communicasse; quodque dixerit ipsum Dominum nostrum Jesum Christum simplicem, deinde compositum humanam extremitatem ad seipsum revocantem. Bene igitur dicimus, unum sanctissimæ Trinitatis fuisse in cruce. Hoc est contra Nestorianos et Acephalos: ecce enim, ait, una Personarum integre nobiscum (in natura) communicavit, sicut dicit Apostolus, in quo habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter. Hoc autem integre intelligere 99 etiam est contra Apollinarium: declarat enim, ipsum perfectum hominem assumpsisse. Et sumpsit accessiones. Patrem dixisse prorogationem, arbitror esse mensuram temporis quo Christus in carne conversatus est. Et inconfuse. Mansit enim idem Deus Verbum factum, quod non erat sine confusione. Nota etiam non confusum a tempore apostolorum prædicatum fuisse. • 1 Cor. 11, 11. 4 Joan. xvi, 22. u Deut. VI, Ὡς Τριάδα. Σημείωσαι Τριάδα τρισυπόστατον καὶ γονιμότητά φησι τὴν πατρικὴν ὑπὲρ ἔννοιαν πρόοδον εἰς ἔκφανσιν τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος· καλῶς δὲ τὸ ὡς Τριάδα, ἐπειδὴ οὐκ ἀριθμὸς, ἀλλὰ δόξα εἴρηται Κύριος ὁ Θεὸς Κύριος εἰς ἐστιν. Ἐξ ἧς πᾶσα πατριά. Πατριάς νοητέον τὰς τάξεις τὰς ἐκ τῆς ὁμοταγίας, οἱονεὶ συνημμένας ἀλλήλαις, χερουβίμ, σεραφὶμ, ἀρχὰς, ἐξουσίας· ἐφ' ἡμῶν δὲ καὶ τὰς πνευματικὰς, ὡς συγγενείς· καὶ ἀλληλου χίας, ὡς δηλοῖ καὶ Μωϋσῆς τὰς συγγενείας. Ὅτι τὰ ὄντα πάντα. Πάντα τὰ τοῦ Θεοῦ δημιουρ γήματα καλά, καὶ καλὰ λίαν γεγόνασι, καί εἰσιν, ἐφ᾿ ὅσον ἐν τῇ κατὰ φύσιν ὡς γεγόνασι, μένουσι τάξει ἡ δὲ τοῦ κατὰ φύσιν παρατροπή, εἴτε ἐν ἀγγέλοις, εἴτε ἐν ψυχαῖς, εἴτε ἐν ὁποιοισοῦν σώμασι γινομένη, τὸ κάλλος ἀπόλλυσι, καὶ τῇ τούτου διαμαρτία το αἴσχος δημιουργεί. Πρὸς ἀλήθειαν ὁλικῶς. Τὴν οἰκονομίαν ἐνταῦθα φράζει καλῶς, ὅτι εἰς τῆς Τριάδος ἔπαθε. Σημείωσαι δὲ ὅτι μία τῶν ὑποστάσεων ἡμῖν ἐκοινώνησεν ὁλικῶς· καὶ ὅτι αὐτὸν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν ἁπλοῦν εἶπεν, εἶτα σύνθετον ἀνακαλούμενον πρὸς ἑαυ τὸν τὴν ἀνθρωπίνην ἐσχατιάν· καλῶς οὖν λέγομεν, ὅτι εἰς τῆς ἁγίας Τριάδος ἦν ἐν τῷ σταυρῷ. Τοῦτο κατὰ Νεστοριανῶν καὶ ᾿Ακεφάλων· ἰδοὺ γὰρ, φησί, μία τῶν Ὑποστάσεων ὁλικῶς ἡμῖν ἐκοινώνησεν, ὡς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, ἐν ᾧ κατοικεῖ πᾶν τὸ πλή ρωμα τῆς θεότητος σωματικῶς. Τοῦτο δὲ τὸ ὁλικῶς καὶ κατὰ ᾿Απολλιναρίου ἐστί· δηλοῖ γὰρ τέλειον ἄν θρωπον ανειληφέναι αὐτόν. Καὶ παράτασιν εἴληφε. Τὸ παράτασιν ειρηκεναι τὸν Πατέρα, ὑπολαμβάνω τὸ χρονικὸν μέτρον εξ ναι τῆς ἐν σαρκὶ τοῦ Κυρίου διαγωγής. Καὶ ἀσυγχύτου. Έμεινε γὰρ αὐτὸς Θεὸς Λόγος γενόμενος, ὅπερ οὐκ ἦν ἀσυγχύτως· καὶ σημείωσαι ὅτι τὸ ἀσύγχυτον ἐκ τῶν ἀποστολικῶν κεκήρυκτας καιρῶν. • Coloss. 11,

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. Καὶ ὅσα ἄλλα θεουργικά. Θεουργικά φωτά φησι τὰς διδασκαλίας τῶν ἁγίων, ὡς φῶς γνώσεως ἐμ ποιούσας καὶ θεοὺς τοὺς πειθομένους. Καθηγεμόνων κρυφία. Σημείωσαι, ὅτι τὰ περὶ τῶν ἀνηγμένων καὶ ὑπὲρ τὴν τῶν πολλῶν ἀκοὴν ὄντα, εἴτε περὶ θεολογίας εἴτε καὶ περὶ τῆς τοῦ ζωο ποιοῦ Θεοῦ οἰκονομίας κρυφίως παρεδίδοσαν οἱ θεῖοι ἀπόστολοι, μυστηριωδῶς ἀποκαλύπτοντες τοῖς τε λείοις· καὶ ὅτι ἐκ τῶν ἀποστόλων ἐστὶ τὸ ἀσυγχύτως καὶ ἀμεταβλήτως, 8 εἶπε, καὶ τὸ τοῦ ὅλου αν θρώπου· διὸ καὶ ὁ ᾿Απόστολος, γράφων Θεσσαλονικεῦσι, φησί, χρῆναι φυλάττειν αὐτοὺς, ὅσα τι ἤκου ταν, είτε διὰ λόγου, είτε δι' ἐπιστολῆς· καὶ Τιμο θέῳ πάλιν παραθήκην λέγων δεδωκέναι εν μυστη ρίφ, ὅπερ ἐνταῦθα ἐκφαντορικῶς εἴρηται. Διὰ τῶν ἱερῶν παραπετασμάτων. Σημείωσαι, ὅτι ἐν μιᾷ τάξει θετέον τήν τε ἁγίαν Γραφὴν καὶ τὰς τῶν ἐπισκόπων παραδόσεις, (οὺς ἱεράρχας είωθε και λεῖν, ὡς ἄρχοντας τῶν ἱερέων, τουτέστι πρεσβυτέρων καὶ διακόνων, καὶ πυλωρῶν, ὥς φησιν ἐν τῇ καθ' ἡμᾶς ἱεραρχίᾳ· ὅθεν καὶ ταῖς αὐτῶν χρήσεσι περὶ τὰ δόγματα πειθόμεθα·) ἐξ ὧν, φησί, λογίων τὰ παχύ τερα τοῖς ὑπερουσίοις περιτίθεται διὰ νόησιν καὶ μυ σταγωγίαν ἡμετέραν· ὡς ἐπὶ μὲν Θεοῦ, ὅταν φαίνη ται ὡς πῦρ, καὶ ὡς γέρων ἐν Δανιήλ, καὶ ὡς ἀνὴρ παλαίων τῷ Ἰακώβ, καὶ ὅσα τοιαῦτα· ἐπὶ δὲ ἀγγέ λων, ὡς τὰ χερουβίμ, ἅτε καὶ θηριόμορφα, καὶ ἄλ λοι ἐν τάξει ἀνδρῶν καὶ νεανίσκων. Τῶν μεριστῶν συμβόλων. Ὅτι ἀνθρωπολογεῖ τὸ Θεῖον ἡ Γραφὴ ἐκ τῶν ἀνθρωπίνων αὐτὸ ὀνομάζουσα, πόδας, καὶ χεῖρας, καὶ πρόσωπα αὐτῷ περιτι θεῖσα. Οταν ἄφθαρτοι. Ὅτι ἐν τῇ ἀναστάσει οἱ ἅγιοι μετὰ ἀφθαρσίας καὶ ἀθανασίας τῆς χριστοειδούς τεύξονται καταστάσεως, λάμποντες ὑπὲρ τὸν ἥλιον, ὡς καὶ ὁ Κύριος, ὅτε ἐν τῷ ὄρει μετεμορφώθη, καθά φησιν ὁ ᾿Απόστολος περὶ τῶν ἁγίων, ὅτι τότε ἔσον ται ὡς καὶ αὐτός ἐστι, καὶ πάντοτε σὺν Κυρίῳ ἔσονται. Ορατῆς αὐτοῦ θεοφανείας. Σημείωσαι ὅτι καὶ τὸ θεῖον αὐτοῦ σῶμα ὁρατὴν θεοφάνειαν φησιν, ὡς κατὰ ταὐτὸν ἁρμόττειν τὸ ῥητὸν καὶ κατὰ Νεστοριανῶν καὶ ᾿Ακεφάλων, καὶ τῶν ὑπολαμβανόντων μὴ εἶναι καὶ νῦν καὶ ἔσεσθαι μετὰ σαρκὸς τὸν Κύριον· καὶ ὅτι ἡ μέν τίς ἐστιν ὁρατὴ αὐτοῦ θεοφάνεια, ἐστιν ἡ ἐμψυχωμένη σάρξ· ἡ δὲ νοητή, ἥτις κατὰ νοῦν ἔσται ἡμῖν μεθεκτή τότε τελειοτέρως. "Οθεν Επιστραφέντες πρὸς Θεὸν, ἐκεῖθεν τελείως ελλαμπό μενοι, ἐνοειδῶς ἐν γενώμεθα, ἐλευθερωθέντες τῶν κατὰ σύνθεσιν ἑτεροτήτων ἡμῶν, ὅπερ δηλοῖ τὰς κοσμικὰς αἰσθήσεις καὶ ἐπιθυμίας. Ἐν θειοτέρα μιμήσει. Θειοτέραν μίμησιν είρηκε τὴν ἀκριβεστέραν καὶ τελεωτέραν σημαίνων, ὡς καὶ νῦν ἀγγελοπρεπής ὁ τῶν ἁγίων βίος ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ Alia quælibet deifica. Deifica lumina vocat, doctrinam sanctorum, velut cognitionis lumen efficientes, atque deos eos qui credunt. Præceptorum arcana. Nota ea quæ de sublimibus et supra vulgi captum erant, sive sermonem de divina natura, sive etiam de vivifici Dei dispensatione seu incarnatione divinos apostolos occulte tradidisse, perfectis tanquam mysteria et arcana sacra detegendo; atque ab apostolis emanasse, quod dixit: Non confuse et immutabiliter, et integri hominis; ideoque Apostolus scribens Thessalonicensibus ait, oportere ipsos servare quæ audierant, sive per sermonem, sive per epistolam x, et Timotheo rursum disens depositum dedisse in mysterio, quod hic interpretatione dixit. Velaminibus quibusdam sacris. Nota in uno ordine ponendum et sanctam Scripturam et traditiones episcoporum (quos vocare solet hierarchas, tanquam sacerdotum principes, id est, presbyterorum et diaconorum, et ostiariorum, sicut dicit in nostra hierarchia ideoque ipsorum sententiis circa dogmata credimus),ex quibus, inquit, Scripturis crassiora vela per cogitationes et occultam mentis nostræ elevationem circumponuntur iis quæ essentiam superant, ut in Deo, quando apparet tanquam ignis, et sicut senex in Daniele, atque sicut vir luctans cum Jacob, et quæcunque, talia; in angelis autem, ut cherubim sicut ferinam formam gestantes, et alii in ordine virorum et adolescentum. Dividuorum signorum. Scripturam loqui de divina natura, tanquam si esset homo, dum ei ab humanis nomen impertit, pedes et manus, atque facies ipsi circumponens. Quando incorruptibiles. Sanctos in resurrectione fruituros cum incorruptione et immortalitate statu simili ejus quem Christus habebit, lucentes supra solem, sicut etiam Dominus 100 quando in monte transformatus est, quemadmodum Apostolus ait de sanctis, quod tunc erunt sicut et ipse est, atque semper cum Domino erunt ². Visibilis ipsiusmet Dei apparitionis. Nota quod divinum ipsius corpus, visibilem Dei apparitionem dicat, ut ex eodem aptetur sententia et contra Ne storianos et Acephalos, et eos qui arbitrantur Dominum neque modo esse, neque futurum cum carne atque unam esse visibilem ejus Dei apparitionem, alteram vero spiritalem, quæ tum a nobis perfectius mente participabitur; unde ad Deum conversi illinc perfecte illustrati, uniformiter unum erimus, liberati a diversitatibus nostris quæ ex compositione oriuntur, quod declarat, mundanos sensus et cupiditates. In diviniore imitatione. Diviniorem imitationem dixit, accuratam magis et perfectiorem significans; sicut etiam nunc est angeli propria sanctorum vita, × 11 Thess. 11, 14. y 11 Tim. 1, 12. 4 | Thess. iv, 16. το θεούσας. τ.

in Dei laude et carnalium contemptu, etsi non om- αινέσει καὶ ὑπεροψίᾳ τῶν σαρκικῶν, κἂν οὗ παντε nimode; ideoque imitatio moderatior; tum autem quod perfectum est, in bis apparebit, Intelligibiäum spectaculorum. Nos ex signis intueri spiritalia, quæ angelos tangunt; de angelis enim loquitur, sicut declarat etiam eum vocare ipsos Dei similes: supra vero in libro De calesti hierarchia declarat signa, quæ ipsos spectant; connectit autem nunc etiam ea quæ Deum concernunt. Sedantes. Requietionem intelligentis efficaciæ dixit, significans diving naturæ incomprehensibilitatem; nihil enim eorum quæ hujus sunt, motione mentis comprehenditur, aut ad aliquam confessione receptam et manifestam persuasionem cogitatio fer tur, circa incomprehensibilitatem, quæ propria operationis cessatione comprehenditur. Ixeffabili mode præexstiterunt. Illud præexstiterunt, intelligere studendum est; omnia enim opera sequentia declarat. Ex hoc siquidem intelligitur, quomodo dixit Apostolus, nos in Deo esse ante mundi constitutionem 4. Sciendum itaque, productionem universorum secundum causam et principium ab eo pendere, quandoquidem res omnes per ipsum exsistant, probabiliter etiam antequam exsisterent per ejus inconceptibilem voluntatem, in ipso quoque ante constitisse, sciente et quod producet, et quando producet. Ante sæcula igitur in ipso præcognita ante constiterunt, 101 priusquam ejus spiritalia producerentur quæ sunt sæcula, et ante omnem aliam creaturam cognita ipsa fuerant, ea quæ futura, ut dictum est: Cognoscens omnia ante generationem ipsorums: et iterum: Antequam formavem te in utero, novi tec. Qui nec cogitari potest. Ita enim loquitur etiam Gregorius theologus, explanans illud vulgatum [Grecorum dictumn "]: Deumn intelligere quidem impossibile; eloqui autem impossibile magis. Et universorum. Cum dixisset: Fines cognitionum quæ essentiarum sunt et virtutum, eumdem repetit sermonem, queni antea quoque dixerat: Omnes omnium cognitionum termini. Aut igitur per utramque vocem supponit, quod etiam ante positum fuerat, in Deo omnem cognitionem otiari, et finem habere omnis motionis, propter divinæ natura incomprebensibilitatem, quæ semper et non in tempore circa ipsam videtur; aut potius, finis et terminatio seu perfectio uniuscujusque essentialis cognitionis. Hæ sunt essentiæ et virtutes circa quas cognitiones versantur; quas essentias et virtutes omnes simul et non singillatim, sed confertim in Deo ante constitisse ait, secundum ineffabilem præcognitionis ejus rationem, sciente unumquodque eorum quæ producuntur, qualem habiturum sit naturam, et virtutem, cujus essentia superat essentiam • Ephes. 1, 4. b Dan. xull, 42. c Jer. 1, 5. τι έτερα λεῖ· διὸ καὶ τὰ τῆς μιμήσεως μετριώτερα· τότε δὲ τὸ τέλειον ἐν τούτοις φανήσεται. Των νοητών θεαμάτων. Ὅτι ἐκ τῶν συμβόλων τὰ περὶ ἀγγέλων νοητὰ ἐποπτεύομεν· περὶ γὰρ ἀγ γέλων φησίν, ὡς δηλοῖ καὶ τὸ λέγειν αὐτοὺς θεοειδεῖς. Ανω δὲ καὶ τὰ περὶ αὐτῶν σύμβολα δηλοῖ ἐν τῷ Περὶ τῆς οὐρανίας ιεραρχίας· συνάπτει δὲ νῦν καὶ περὶ Θεοῦ. Αποπαύοντες. Απόπαυσιν τῆς νοερᾶς ἐνερ γείας εἶπε, σημαίνων τὸ τῆς θείας φύσεως ἀκατάληπ τον· οὐδὲν γὰρ τῶν ταύτης τῇ κινήσει τοῦ νοῦ καταλαμ βάνεται, ἢ πρός τινα ὁμολογουμένην καὶ τρανὴν πλη ροφορίαν ἡ νόησις φέρεται, παρὰ τὸ ἀκατάληπτον, όπερ τῇ οἰκείᾳ ἀνενεργησίᾳ καταλαμβάνεται. Ὑπεραῤῥήτως προϋφέστηκε. Το προϋφέστηκε σπουδαστέον νοῆσαι· τὰ γὰρ ἔργα 18 πάντα διατρανοί ἐφεξῆς· ἐκ τούτου τοίνυν νοηθήσεται, πως φησιν ὁ Απόστολος, ἐν τῷ Θεῷ εἶναι ἡμᾶς πρὸ καταβολῆς κόσμου. Ιστέον οὖν, ὡς τῆς ἁπάντων παραγωγής κατὰ τὸ αἴτιον καὶ τὴν ἀρχὴν αὐτοῦ ἀπηρτημένης, ἐπειδὴ τὰ ὄντα πάντα ἐξ αὐτοῦ ἐστιν· εἰκότως, ἅτε καὶ μέλλοντα ἔσεσθαι διὰ τὸ αὐτοῦ ἀνεπινόητον θέ λημα, ἐν αὐτῷ καὶ προϋφέστηκε, τῷ εἰδότι, καὶ ὅτι παράξει καὶ ὁπότε παράξει. Προαιωνίως οὖν ἐν αὐ τῷ προεγνωσμένα, προϋφέστηκε· πρὶν γὰρ τὰ νοητὰ παραχθῆναι, ἅτινά εἰσιν αἰῶνες, καὶ πρὸ πάσης ἐτέρας κτίσεως ἔγνωστο αὐτῷ τὰ ἐσόμενα, ὡς εἴρηται· Ο εἰδὼς πάντα πρὶν γενέσεως αὐτῶν· καὶ πάλιν Πρὸ τοῦ με πλάσαι σε ἐν κοιλίᾳ, Εγνωκά σε. Ον τ8 οὔτε ἐννοήσαι δυνατόν. Ούτω γάρ φησι καὶ ὁ θεολόγος Γρηγόριος, μεταφράζων τὸ εἰρημένον [τοῖς Ἕλλησι]· Θεὸν νῆσαι μὲν ἀδύνατον· φράσαι δὲ ἀδυνατώτερον. Καὶ πασῶν. Εἰπὼν ἀποπερατώσεις τῶν οὐσιωδῶν γνώσεων καὶ δυνάμεων τὸν αὐτὸν ἐπανελάβετο λόγον, δν καὶ πρὸ μικροῦ εἶπε· Πάντα τὰ πέρατα πασῶν τῶν γνώσεων ἢ οὖν τοῦτο δι᾽ ἑκατέρας φωνῆς ὑποτίθεται, ὅπερ καὶ προπαρετέθη, ὅτι ἐν τῷ Θεῷ πᾶσα γνῶσις ἀργεῖ, καὶ τέλος ἔχει πάσης κινήσεως, διὰ τὸ τῆς θείας φύσεως ἀκατάληπτον, ὅπερ ἀϊδίως, καὶ οὐκ ἐν χρόνῳ περὶ αὐτὴν θεωρεῖται· ἢ μᾶλλον πέρας καὶ ἀποπεράτωσις, ἤτοι τὸ τέλος ἑκάστης ουσιώδους γνώσεως. Αὗταί εἰσιν αἱ οὐσίαι καὶ δυνάμεις, περὶ ἂς αἱ γνώσεις, ἄστινας ουσίας καὶ δυνάμεις πάσας ἅμα καὶ οὐκ ἀνὰ μέρος, ἀλλὰ ἀθρόως ἐν τῷ Θεῷ προϋφεστάναι φησί κατὰ τὸν ἄῤῥητος τῆς προγνώσεως * αὐτοῦ λόγον, εἰδότι ἕκαστο τῶν πρὸς γένεσιν παραγομένων, ὅπως ἔξει φύσεω καὶ δυνάμεως· οὗ ἡ ουσία ὑπερούσιός τε καὶ ὑπεράγνωστος. Ιστέον δὲ, ὅτι ἕτερον οὐσία καὶ ἕτερον δύο το και. * Platonis iu Timæo. 10 γρ. γνώσεως

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. αμις· ἡ μὲν γὰρ τῶν καθ' ἑαυτὰ ὑφεστώτων· ἡ δέ, et cognitionem. Sciendum porro aliud esse essentiam τῶν ἐν ἑτέρῳ τὸ εἶναι ἐχόντων. Εἰ γὰρ αἱ γνώσεις. Επεξήγησις τῶν εἰρημένων. Καλῶς δὲ εἶπεν· εἰ γὰρ αἱ γνώσεις περὶ τὰς οὐσίας καὶ τὰ ὄντα εἰσὶν, ὁ Θεὸς δὲ οὔτε ἐν οὐσίᾳ οὔτε τι τῶν ὄντων ἐστὶν, εἰκότως καὶ γνώσεως ἐπέκεινά ἐστιν. § Τ. Ούτε φαντασία. Ετερόν ἐστι φαντασία, καὶ ἕτερον νόησις, ἤτοι νόημα· ἀπό τε γὰρ διαφόρων δυ νάμεων γίνονται, καὶ ἰδιότητι κινήσεως· ἡ μὲν γὰρ νόησις ενέργειά ἐστι καὶ ποίησις· ἡ δὲ φαντασία πάθος καὶ τύπωσις ἀναγγελτική αἰσθητοῦ τινος, ἢ ὡς αἰσθητοῦ τινος· καὶ ἡ μὲν αἴσθησις ἀντιλαμβάνεται τῶν ὄντων κατὰ ἀθρόαν μόρφωσιν· ὁ δὲ νοῦς ἐφάπτεται, τουτέστιν ἀντιλαμβάνεται τῶν ὄντων ἑτέρῳ τρόπῳ, καὶ οὐχ οἴῳ ἡ αἴσθησις. Περὶ μὲν οὖν τὸ σωματικὸν ἢ τὸ πνευματικὸν, ἢ ἐν τῷ τὰς αἰσθήσεις εἶναι καὶ πρώην ἔφημεν, τὸ παθητικόν καὶ μορφωτικόν ἐστι κίνημα, τὸ δὲ κριτικὸν καὶ ἀντιληπτικὸν, τῇ ψυχῇ καὶ τῷ νῷ δοτέον. Τοῦτο οὖν τῷ τῆς ψυχῆς ἀντιληπτικῷ καὶ τὸ φανταστικόν ὑποστεῖλαι δεῖ· διαιρείται γὰρ τὸ ἡ φανταστικὴ εἰς τρεῖς μοίρας· πρώτην μὲν εἰς τὴν τῶν ἀντιλήψεων εἰκονιστικὴν πρὸς τὰ ποιοῦντα αἰσθητὴν τὴν ἀντί ληψιν· δευτέραν δὲ τὴν ἐκ τῶν μενόντων εγκαταλειμμάτων ἀπὸ τούτων ἀνατυπωτικὴν, μὴ ἔχουσαν ἐρηρεισμένας ἐπί τι τὰς εἰκόνας, ἣν καὶ ἰδίως φαν ταστικὴν καλοῦσι· τρίτην ἐν ᾗ πᾶσα ἡδονὴ τοῦ κατὰ φαντασίαν δοκοῦντος ἀγαθοῦ, ἢ δοκοῦντος και κοῦ, κατὰ λύπην συνίσταται. Οὐδεμία τοίνυν, καθὰ εἴρηται, φαντασία χώραν ἔχει ἐπὶ Θεοῦ· πάντων γὰρ ἀπαξαπλῶς ὑπὲρ ἔννοιάν ἐστι καὶ ὑπέρκειται· δόξα δέ ἐστιν ἡ ἐκ τοῦ φαινομένου κατὰ τὸ δοκοῦν τοιάδε τις υπόληψις. Οὔτε ἐπαφή. Ἐπαφὴν νῦν φησι τὴν νοεράν και τάληψιν· καὶ γὰρ τοῖς νοητοῖς καὶ ἀΰλοις τῷ νῷ ἐπιστητῶς ἐπιβάλλοντες, δοκοῦμεν ὥσπερ ἅπτεσθαι αὐτῶν, καὶ διὰ τοῦ νοῦ αἰσθάνεσθαι ὁποῖα εἰσιν, ὡς καὶ διὰ τῆς ἀφῆς τῶν αἰσθητῶν· ἐπὶ δὲ Θεοῦ οὐδὲ νοερῶς ἐφαπτόμεθα. Ἀκλήτου καὶ ὑπερωνύμου. Ακλήτου, φησί. ἀντὶ τοῦ, μὴ καλουμένου τινι γνωρίσματι· Αὐτὸς γὰρ καλεῖ τὰ μὴ ὄντα, ὡς ὄντα, ὡς τὸν Κῦρον πρὸ τοσούτων ἐτῶν, καὶ τὸν Ἰωσίαν. Αλλ' όπερ. Ζητεῖται ὁ Περὶ θεολογικῆς ὑποτυπώσεως λόγος. Τὴν ὁμόθεον. Ομόθεον πῶς λέγει τὴν παναγίαν Τριάδα. Αγγελοπρεπές ενώσεις. Εἰπὼν περὶ τοῦ Θεοῦ, ὅτι ἀνεννόητος ἡμῖν ἐστι καὶ ἄφθεγκτος, ἐκ τοῦ ἐλάττονος λοιπὸν τὸ περὶ Θεοῦ συνίστησιν· εἰ γὰρ d Rom. 19, 17. et aliud virtutem; illa enim est eorum quæ per se subsistunt, hac vero eorum quæ aliis insunt. Etenim cum notiones. Enarratio eorum quæ dicta sunt. Recte autem dixit: si enim cognitiones circa essentias et res exsistentes versantur, Deus vero neque sit in essentia, neque aliud eorum quæ exsistunt, probabiliter etiam omnem superat cogni tionem. § V. Neque imaginatio. Aliud est imaginatio et aliud cognitio seu consilium: a diversis enim virtutibus fiunt, etiam proprietate motionis. Nam cogilatio est efficacia et operatio; imaginatio vero est passio et figuratio enuntiativa sensilis alicujus, aut tauquam sensilis alicujus; et sensus quidem apprehendit res secundum formationem in unum coactam; mens vero attingit, id est apprehendit res alio modo, et non sicut sensus. Circa corporeum quidem et spiritale, aut in quo sensus esse jam - dudum diximus, passibilis et formabilis est motio; illud autem, quod vim judicandi et recipiendi ha bet, animæ 102 et menti concedendum est. Iloc igitur et imaginativum ad virtutem suscipiendi animæ contrabere oportet; dividitur enim imaginandi facultas in tres partes: primam quidem, in eam quæ receptionum imagines format in iis quæ sensilem efficiunt receptionem; secundam vero, eam quæ ex reliquiis ab iis manentibus reformare valet, non habens solidas in aliquo imagines, quara proprie imaginativam vocant; tertiam, in qua voluptas omnis ejus quod secundum imaginationem bonum videtur, aut quod secundum dolorem malum censetur, consistit; nulla igitur, sicut dictum est, imaginatio locum in Deo habet; est enim om.. nino supra omnium cogitationem, et supereminet; opinio autem est talis ex probabili secundum existimationem conjectura. Neque tactus. Tactum modo appellat intellectualem comprehensionem: nam mente intelligibilibus et immaterialibus incumbentes, videmur aliquo modo ipsa tangere et per mentem sentire qualia sint, sicut per contactum sensilium, in Deo [i. e. Deum] autem ne quidem mente contingimus. Sine nomine et supra nomen. Sine nomine, inquit, pro, Deus nulla notione appellatur: Ipse enim vocal ea quæ non sunt, tanquam ea quæ sunt ª, sicut Cyrum tanto ante tempore, cl Josian. Sed ut. Desideratur liber De theologica hypotyposi. Simul Deum. Quomodo vocet sanctissimam Trinitatem una-Deum. Conjunctiones quæ angelis conveniunt. Cum de Deo dixisset, eum nobis esse inconceptibilem et ineffabilem, a minori postea deducto argumento 16 δέ. PATROL. GR. IV

confirmat id quod de Deo dixerat; si enim nobis τὰ περὶ τῶν ἀγγέλων ἡμῖν ἄγνωστά ἐστι, τί περὶ τοῦ Θεοῦ λογιστέον; φησὶν οὖν, ὅτι αἱ ἀγγελικαὶ δημιουργίαι, οἷά τινές εἰσιν ἐπιβολαὶ τῆς τοῦ Θεοῦ ἀγαθότητος· ἐπιβολὴν δὲ νοητέον, τὴν εἰς τὸ καθ' ἕν τῶν παραγομένων μεριζομένην ἀμερῶς κίνησιν ", τουτέστιν εἰς τὴν ἑκάστου τῶν νοητών παραγωγήν. Δυνατὸν δὲ καὶ οὕτω νοῆσαι, ὅτι οἱ τρόποι τῶν πρὸς Θεὸν ἑνώσεων, καθόσον πρέπει ἀγγέλους ἐνοῦσθαι Θεῷ, καθ' ἣν πρὸς Θεὸν ἕνωσιν, ἢ ἐπιβάλλουσι κατὰ τὴν οἰκείαν ἀξίαν τῇ ἀγαθότητι τοῦ Θεοῦ, ἡ πα ραδέχονται παρ' αὐτοῦ τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ τὴν ἀποκάλυψιν· καὶ οὕτως ἀκατάληπτοί εἰσιν οὐ μόν νον ἡμῖν, ἀλλὰ καὶ τοῖς κατωτέροις ἀγγέλοις· μό νοις δὲ τοῖς ἀνωτάτω ἀγγέλοις γινώσκονται, ἅτε ἠξιωμένοις τὸν εἰρημένον τρόπον τῶν ἑνώσεων. Ἐν ignota sunt quæ angelis propria, quid de Deo ratiocinandum? Dixit ergo angelicas operationes, quasdam esse effusiones divina bonitatis; per έπιβολήν autem intelligendum est, motionem indivisim divisam in rerum productarum unitatem, id est in uniuscujusque intelligibilium productionem. Licet porro hic etiam intelligere, modos unitionum cum Deo, quantum convenit angelos Deo uniri, secundum quam cum Deo unionem, aut incumbunt juxta propriam dignitatem divinæ bonitati, aut suscipiunt ab ipso bonitatis ejus revelationem; atque ita comprehendi nequeunt, non solum a nobis, verum neque ab inferioribus angelis; sed a solis supremis angelis cognoscuntur, tanquam 103 dignis dicto unitionum modo. In libro autem De δὲ τῷ Περὶ τῆς οὐρανίας ιεραρχίας λόγῳ φησὶ καὶ cœlesti hierarchia angelicos quoque ordines recenset. Hisce deiformes. Per mentes deisimiles, quas angelorum imitatione ait, quantum assequi possunt duci in unitionem sanctarum virtutum, quas virtutes antea vocavit angelos; intelligendi sunt theologi nostri,prophetæ, inquam, et apostoli; non esse vero de angelis conjiciendum maxime ex dictione άγγελομιμήτως patet. Angelus enim non imitatur angelum; sed is qui inferior est. Vocans autem theologos mentes, dixit eos pro viribus pertingere ad angelos imitantem cum Deo unitionem, qui per cessationem omnis mundanæ effica ciæ dii evadunt; in intelligibilibus enim motus omnis et eficacia omuis, et quies omnis efficaciter exsistit, atque ad perfectionem unum efficientem manu ducit; seu in æternis et incorporeis quies et tranquillitas atque efficacia cessatio exsistentes, operari secundum naturam faciunt, quod disponit ad vacuitatem a turbis, et perfectionem in unitale. Cessationem. Impossibile enim est uniri Deo, et Deum aliquo modo esse, nisi a materialibus operationibus cessetur, tum in sensu, tum in mente. Rerum ablatione. Ablationem omnium rerum vocat, cum rerum nulla divinam naturam comparare; sed dicit, neque esse corpus, neque habitinn, neque virtuten, et reliqua omnia, sicut in sequentibus significavit. Ipse vero nihil. Deum nihil esse, ita intelligendum est, ut nihil sit eorum quæ sunt; superat enim omnia quæ sunt, cum sit omnium rerum causa; ideo Deus et ubique et nullibi esse ab iis qui de Deo agunt dicitur; quoniam igitur nusquam, omnia quidem per ipsum et in ipso, ut qui non sit quidquam universorum. Rursusque in ipso, nt qui ubique sit; cætera vero omnia per ipsum, juia ipse nusquam, et universa quidem complet, G τὰς τάξεις τὰς ἀγγελικάς. Ταύταις οἱ θεοειδεῖς. Τοὺς θεοειδεῖς νέας, οὓς ἀγγελομιμήτως φησί, καθ' ὅσον ἐφικνοῦνται εἰς ἕνωσιν ἄγεσθαι τῶν ἁγίων δυνάμεων, ἃς δυνάμεις ἀγγέλους προείπε· τοὺς καθ᾿ ἡμᾶς θεολόγους να τέον τ8, προφήτας τέ φημι καὶ ἀποστόλους· οὐ γὰρ δὴ ὑποληπτέον ἀγγέλους, μάλιστα ἐκ τοῦ ἀγγελομιμήτως, εἰπεῖν· ἄγγελος γὰρ ἄγγελον οὐ μιμεῖται, ἀλλ' ὁ ἐλάττων· νέας δὲ καλῶν τοὺς θεολόγους, τῆς ἀγγελομιμήτου ἑνώσεως πρὸς Θεὸν αὐτοὺς ἔφη έφι κνεῖσθαι, ὡς δυνατὸν, κατὰ ἀπόπαυσιν πάσης ενερ γείας κοσμικῆς ἐκθεουμένους· ἐπὶ γὰρ τῶν νοερών πᾶν κίνημα καὶ πᾶσα ενέργεια, καὶ πᾶσα ἡρεμία ενεργῶς ἐστι, καὶ πρὸς τελειότητα ἐνοποιόν χειραγωγοῦσα, εἶχε ἐν τοῖς αἰωνίοις καὶ ἀσωμάτοις αἱ οὖσαι ἠρεμίαι καὶ ἡσυχίαι, καὶ τῶν ἐνεργειῶν αἱ αποπαύσεις, τὸ κατὰ φύσιν πράττειν ποιοῦσιν, ὅπερ ἐστὶ τῆς ἀοχλησίας " καὶ τελειότητος εἰς ἑνάδα προξενον. Απόπαυσιν. Αδύνατον γὰρ ἐνωθῆναι Θεῷ, καὶ Θεὸν τρόπον τινὰ γενέσθαι, εἰ μὴ παύσεται τις τῶν ὑλικῶν ἐνεργειῶν κατά τε αἴσθησιν καὶ κατὰ διά νοιαν. Τῶν ὄντων ἀφαιρέσεως. Αφαίρεσιν πάντων τῶν ὄντων καλεῖ τὸ πρὸς μηδὲν τῶν ὄντων παρα βάλλειν τὸ θεῖον, ἀλλὰ λέγει, ὅτι οὐ σῶμα, οὐχ ἕξις, οὐ δύναμις, καὶ τὰ λοιπὰ πάντα, καθώς διὰ τῶν ἑξῆς ἐσήμανεν. Αὐτὸ δὲ οὐδέν. Τὸ οὐδὲν εἶναι τὸν Θεὸν οὕτω νοητέον, ὡς τῶν ὄντων μηδὲν ὄντα· ὑπὲρ γὰρ τὰ ὄντα ὁ αἴτιος τῶν ὄντων· ὅθεν ὁ Θεὸς καὶ πανταχοῦ καὶ οὐδαμοῦ θεολογεῖται· ἐπεὶ γοῦν οὐδαμοῦ ἐστι, πάντα μὲν δι' αὐτοῦ 8, καὶ ἐν αὐτῷ, ὡς μὴ ὄντι μηδὲν τῶν πάντων· καὶ ἐν αὐτῷ πάλιν, ὡς πανταχοῦ ὄντι, ἕτερα δὲ δι' αὐτοῦ τὰ πάντα, ὅτι αὐτὸς οὐ δαμοῦ· καὶ πληροί μὲν τὰ πάντα, ὡς πανταχοῦ ὢν, κατὰ τὸν προφήτην· οὐδαμοῦ δέ ἐστι καθ' ἕτερον λέο 19 Scribe, ex Pachymere, θέλησιν, voluntatem. το γρ. υποληπτέον. το γρ. ἀνενοχλησίας. γρ. αὐτόν.

S. MAXIMI SCHOLIA IN: IB. DE DIVINIS NOMINIBUS. γοντα· Η ποῖος τόπος τῆς καταπαύσεώς μου; ut qui ubique sit, secundum prophetam; nusquam εἰ γὰρ μόνον ἦν πανταχοῦ, αὐτὸς ἂν ἦν τὰ πάντα καὶ ἐν πᾶσι τοπικῶς· οὕτως οὖν καὶ οὐδὲν, ὡς ὑπὲρ τὰ ὄντα. Αλλ' ὡς πάσης ἕξεως. Έξις μέν ἐστι διάθεσις ἔμμονος· κίνησις δέ ἐστι τὸ ἀντιδιαστελλόμενον τῇ ἠρεμία, μετὰ πολλῶν τιθέμενον· ζωὴ δὲ τὸ ταῦτα δεικνύον ἐνεργά· φαντασία δὲ τὸ ἐν διανοίᾳ ἀνατυ πωτικόν· δόξα δὲ πεπληροφορημένη υπόληψις· δια φέρει δὲ νόησις διανοίας, ὅτι τὸ μὲν ἔστιν ἐπὶ τοῦ διανοητικοῦ τῆς ψυχῆς, τὸ δὲ τὴν τοῦ διανοητικοῦ κίνησιν δηλοί. Ταῦτα δὲ πάντα καὶ τὰ ἄλλα ὅσα του. τοις συγκατείλεκται οὐκ οὐσία ἐστὶν, ἀλλὰ περὶ οὐ σίαν ὁρᾶται· ὅθεν καὶ διεῖλεν αὐτὴν ἀπὸ τού των. Τῆς θεαρχίας πρόνοιαν. Ἐκ τούτων αἱ ἀνόητοι δόξαι ἐκλύονται τῶν τολμησάντων λέγειν τὸ δημιουρ γικὸν φύσει τινὶ ἐνεῖναι τῷ Θεῷ, ὡς καὶ τοῖς ἀραχνίοις τὸ ὑφαίνειν· φησὶ γὰρ διὰ μόνην ἀγαθότητα τὸ πᾶν παραγαγεῖν τὸν Θεόν· διὸ καὶ πάντες οἱ θεο λόγοι ἐκ μὲν τῶν αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ, τουτέστιν ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ οὐ τολμῶσιν ὑμνεῖν αὐτόν· ἀνεπίγνωστα γάρ· ἀλλ᾽ ἐκ τῆς εἰς τὰ ἔξω προόδου, ἥτις ἐστὶ πρόνοια, τὰ αἰτιατὰ, τουτέστι τὰ ἐξ αἰτίου αὐτοῦ συστάντα, τὴν περὶ τὰ πάντα πρόνοιαν τοῦ Θεοῦ ὑμνολογοῦσι· τὰ γὰρ πάντα τῆς θείας προνοίας ἐφίεται, δι' ἧς καὶ ὑπάρχει και συνίσταται, ἀλλὰ τὰ μὲν νοερὰ καὶ λογικὰ γνωστικῶς· νοερὰ δὲ λέγεται, ὅσα διὰ τὸ νοῦς εἶναι, νοεῖ τὰ ὑπερκείμενα νοητά· νοητὸν γάρ ἐστι τὸ νοούμενον, ὅπερ καὶ τροφή ἐστι τοῦ νοεροῦ ἀντὶ τούτου νοοῦντος. Οσα οὖν κατὰ τὸ νοερὰ εἶναι ἅτε νοῦς νοεῖ, ταῦτα λογικὰ ὄντα, γνωστικῶς ἐπιβάλλοντα τῇ τοῦ Θεοῦ προνοίᾳ, ἀναλόγως ἐφίεται τοῦ Θεοῦ· ὅσα δὲ ὑποβέβηκε τὰ νοερά, και εἰσι ψυχὴ αἰσθητική, θηρίων λέγω καὶ πάντων, ἐμψύχων μὲν σωμάτων, ἀλόγων δὲ, ὧν ἡ ψυχὴ ἐκ τῶν στοιχείων καὶ τοῦ ἐνύλου πυρὸς συνεστῶσα, ἐν πνεύ ματι ἐνύλῳ ἔχει τὸ εἶναι· ταῦτα, μόνον ἐκ τῆς αἰσθή σεως συνελαυνόμενα εἰς τὸ πεινὴν καὶ διψήν, ἐφίεται εἰκότως αἰσθητῶς τοῦ χορηγούντος, ὡς τό· Πάντα πρὸς σὲ προσδοκῶσι τοῦ δοῦναι τὴν τροφὴν αὐ τῶν εἰς εὔκαιρον· καὶ τοιαῦτα πολλὰ καὶ παρὰ τῷ Ἰὼβ καὶ τῷ Δαυὶδ εὑρήσεις. Καὶ τὰ ἄλλα μέντοι ὅσα τὴν φυτικὴν ἤτοι ζωτικὴν μόνην ἀναισθήτως τε καὶ ἀψύχως ἔχει κίνησιν, ὡς τὰ φυτὰ πάντα καὶ βοτάναι πᾶσαι, ἅτινα καὶ ζωτικὸν πνεῦμα μόνον συνιστῶν ἔχουσι, τὴν ἑαυτῶν οὐσίαν ἄνευ αἰσθήσεως, ὡς τὰ δένδρα πάντα, ὡς εἴρηται, καὶ τὰ τοιαῦτα κατὰ τὸ αποξηραίνεσθαι τοῦ φυτικοῦ πνεύματος στερούμενα, δι' οὗ κινοῦνται πρὸς αὐξην καὶ εὐθάλειαν· διὰ τοῦτο δοκεῖ καὶ ταῦτα ἐφίεσθαι τῆς θείας προνοίας, ἐφ᾽ ᾧ καὶ συνεστάναι καὶ ἀνθεῖν· ὅθεν καὶ ταῦτα παραλαμβάνεται ἐν τῷ ρμη' ψαλμῷ, αἰνεῖν τὸν Θεὸν, διὰ τῆς αὐτοῦ συστάσεως. Μετέχει οὖν καὶ ταῦτα τῆς • Isa. LXVI. 1: Act. vuli, 49. f Psal. cul. 27. vero est, secundum alium dicentem: Aut quis locus requietionis meæ *? Si enim tantum esset ubique, ipse profecto esset omnia et in omnibus localiter sic igitur et nihil, ut supra ea quæ sunt. Tanquam ab omni habitu. Habitus quidem est qualitas immanens; motus autem est quod opponitur quieti, quæ oppositio in multis 104 consistit: vita autem ostendit, hæc esse efficacia; ima ginatio vero est id quod in intellectu format species, opinio autem est persuasa conjectura. Differt porro intellectio ab intellectu, quia hic est in facultate intelligendi animæ, illa autem motum facultatis intelligendi declarat. Hæc autem omnia, et quæquæ his annumerata sunt, non sunt essentia, sed circa essentiam videntur; ideo quoque ab his essentiam distinxit. Summa deitatis providentia. Ex his solvuntur stultæ quorumdam opiniones audentium dicere, facultatem creandi per naturam quamdam inesse Deo, sicut araneis texere; dicit enim per solam bonitatem, Deum cuncta producere: ideo thcologi omnes ex rebus quæ Dei sunt, id est ex ejus essentia, non audent ipsum laudare, ignotæ enim sunt, sed ex ejus processu ad extra, qui est providentia, effectus, id est quæ eo auctore consistunt, Dei circa omnia providentiam prædicant. Omnia siquidem divinam providentiam appetunt, per quam sunt et consistunt, intelligentia et rationalia, per cognitionem; intelligentia vero dicuntur quæ, idcirco quod mentes sint,.intelligibilia supra se posita intelligunt; intelligibile enim est quod intelligitur, quod etiam est cibus νοεροῦ (intelligentis) pro τοῦ νοοῦντος. Quæ igitur, quia intelligentia sunt, ut mentes intelligunt, eadem, cum sint rationalia, per cognitionem divinæ providentiæ intelligentia cum proportione Deum appetunt: quæ vero inferiora sunt intelligentibus, et sunt anima sensilis, ferarum, inquam, atque omnium animatorum quidem corporum sed irrationalium, quorum anima elementis et naturali igne constat, in spiritu mate riali habent esse; hæc solum ex sensu compulsa ad esuriendum et sitiendum, merito desiderant sensili modo eum qui præbeat, ut illud Scriptura: Omnia a te exspectant ut des illis escam ipsorum in tempore opportuno. Similia quoque multa reperies in Job et Davide. Porro alia quæ solam crescendi seu vivendi effectivam sine sensu et anima motionem habent, sicut plantæ omnes et herbæ universæ, quæ vitalem spiritum solum consistentem habent, suam essentiam sine sensu, ut arbores omnes, sicut dictum est, et similia, cum exarescunt, vegetativo privantur spiritu, per quem ad accretionem et germinationem impelluntur; ideo hæc quoque videntur 105 divinam providentiam expetere, ut consistant et doreant, unde ctiam hæc

ἀψύχως καὶ ἀναισθήτως, καὶ κατὰ τὴν ἐκτικὴν ἐπι τηδειότητα, ἥτις ἐστὶν ἰδιότης τῆς δυνάμεως· ἕξις γὰρ λέγεται ἡ ἔμμονος ποιότης, καθ᾽ ἣν διάθεσιν καὶ δύναμιν ποιόν τι λέγεται· κατὰ ταύτην οὖν τὴν ἕξιν τῆς φυτικῆς ζωῆς εἰς αὔξησιν καὶ κίνησιν μόνον μετέχοντα οὐσιοειδῶς τε καὶ ἑκτικῶς, ἀψύχως δὲ καὶ ἀναισθήτως, λέγεται ἐφίεσθαι τῆς ἀγαθότητος τοῦ Θεοῦ. Assumuntur in Psalmo cxLvuli, ad Deum laudan- ἀφάτου προνοίας, ἀλλὰ κατὰ μόνον τὸ ζῆν, εἰ καὶ dum propter ipsorum consistentiam. Atque etiam hæc participant ineffabilem providentiam, sed in solo vivere, etsi sine anima et sensu et secundum habitualem aptitudinem, quæ est proprietas virtutis. Habitus enim dicitur qualitas immanens, secundum quam affectionem et virtutem aliquid dicitur quale; juxta hunc igitur habitum, vitæ naturalis ad accretionem tantum et motionem substantialiter et habitualiter, sed sine anima et sensu videntiam) desiderare. Intelligentia quidem. Intelligentia quidem, angelicam naturam; rationalia vero humanam dicit: his autem subjecta, irrationalem, cui sensile tantum inest: ideoque αἰσθητῶς dixit, id est modo sensili; cætera autem, scilicet plantæ, et omnia inanima et immobilia, hæc quidem ait secundum vitalem motionem, id est nutritivam et accrescentem; hæc enim etiam in plantis insunt; inanima autem, eo quod in se ipsis babeamt absolute esse: hoc siquidem essentialem et habitualem aptitudinem vocavit. participantia, dicuntur Dei bonitatem (divinam proUt æternum. Vide quomodo perspicue ex effectibus et creaturis, supremum omnium laudant: æternum quidem dicunt eum qui sæcula creavit; et reapse est æternitas, siquidem ipse est is qui semper exsistit, unde et æternitas nominatur; æternumn autem est, non ipsa æternitas, sed quod æternitatem participat: atque Isaias dicit: Deus sempiternus qui creavit terminos terra 5; Deus autem non est posterior aeternitate, ut etiam de ea participet; sed. sæculorum creator. Ut non senescentem. Secundum illud: Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient ¹. Ut in aura tenui. Hoc est, quod dicitur in libris Regum, non in commotione Dominus i, neque in nube adfuit Dominus, ut loqueretur Elia, sed in sibilo aura tenui, vocat Dominus: hoc porro ostendit, eum dicere Deum esse quoque in corpore, qui in omnibus incomprehensibilis est; spiritus enim et ab omnibus communicatur et est in omnibus, neque ab ullo comprehenditur, sicut etiam Dominus ait in Evangeliis: Spiritus est Deus; et eos qui adorant eum, in spiritu et veritate oportet adoτατε κ. 106 Et nomine carere. Nominis privationem, quia est omnia, et nihil est eorum quæ sunt: sed omnia ex ipso sunt, sicut ipse seipsum explicat 1. Ut principio. Principio quidem, ut quod esse præbeat; fine autem ut quod in esse conservet. Omnia in omnibus. Omnia autem quæ sunt, quia tx ipso sunt omnia. 6 Isa. IL, 28. b Psal. ci, 28. * III Reg. xix, 11. Τὰ μὲν νοερά. Νοερὰ μὲν τὴν ἀγγελικὴν φύσιν λογικὰ δὲ τὴν ἀνθρωπίνην φησί· τὰ δὲ τούτων ὑφεί μένα, τὴν ἄλογον, τινι μόνον τὸ αἰσθητικὸν πρόσο εστι, διὸ καὶ αἰσθητῶς εἶπε, τουτέστιν αἰσθητικῶς· τὰ δὲ ἄλλα, ήγουν τὰ φυτα, καὶ ὅσα πάντη ἄψυχα καὶ ἀκίνητα, τὰ μέν φησι κατὰ τὴν ζωτικὴν κίνησιν, τουτέστι τὴν θρεπτικήν τε καὶ αὐξητικήν· ταῦτα γὰρ δὴ ἐν τοῖς φυτοῖς πρόσεισι· τὰ δὲ ἄψυχα ἐν τῷ ἔχειν ἐν ἑαυτοῖς τὸ ὅλως εἶναι· τοῦτο γὰρ εἶπεν οὐσιώδη καὶ ἐκτικὴν ἐπιτηδειότητα. ὺς αἰώνιον. "Ορα πως σαφῶς ἐκ τῶν αἰτιατῶν καὶ κτιστῶν τὸν ἁπάντων ἀνώτατον ὑμνολογοῦσιν· αιώνιον μέν οι φασι τὸν τῶν αἰώνων ποιητὴν, καὶ τῷ ὄντι αἰῶνα, είγε ὁ ἀεὶ ὢν αὐτός ἐστιν, ὅθεν καὶ αἰὼν λέγεται, αἰώνιον δέ ἐστιν οὐκ αὐτὸς ὁ αἰῶν, ἀλ λὰ τὸ αἰῶνος μετέχον· καὶ γοῦν φησιν ὁ Ησαΐας· Ο Θεὸς ὁ αἰώνιος ὁ κατασκευάσας τὰ ἄκρα τῆς γῆς ὁ δὲ Θεὸς οὐ δεύτερός ἐστι τοῦ αἰῶνος, ἵνα καὶ μετ έχῃ αὐτοῦ, ἀλλ᾽ αἰώνων ποιητής. ὺς ἀγήρω. Κατὰ τό· Σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ, καὶ τὰ ἔτη σοῦ οὐκ ἐκλείψουσιν. Ὡς ἐν αὔρα. Τοῦτό ἐστι τὸ εἰρημένον ἐν Βασιλείαις, ὅτι οὔτε ἐν τῷ συσσεισμῷ, οὔτε ἐν τῇ νεφέ λῃ παρεγένετο ὁ Κύριος λαλῆσαι τῷ Ηλίᾳ· ἀλλὰ φω τῇ αὔρας λεπτῇ καλεῖ ὁ Κύριος· τοῦτο δὲ δηλοῖ, ὅτι καὶ ἐν σώματί φησιν εἶναι τὸν Θεὸν, τὸν ἐν τοῖς πᾶσ σιν ἀπερίληπτον· ἡ γὰρ πνοὴ καὶ παρὰ πάντων μετ έχεται, καὶ ἐν πᾶσιν ἐστι, καὶ παρ' οὐδενὸς ἐμπερι λαμβάνεται, ὡς καὶ ἐν Εὐαγγελίοις φησὶν ὁ Κύριος· Πνεῦμα ὁ Θεὸς, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτὸν ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν. Καὶ τὸ ἀνώνυμον. ᾿Ανώνυμον διὰ τὸ πάντα εἶναι καὶ μηδὲν τῶν ὄντων εἶναι, ἀλλὰ πάντα ἐξ αὐτοῦ εἶ ναι, ὡς αὐτὸς ἑαυτὸν ἐξηγεῖται. συν Ως ἀρχῆς. Αρχῆς μὲν, ὡς τὸ εἶναι παρασχομένης· πέρατος δὲ, ὡς ἐν τῷ εἶναι εχούσης. Τὰ πάντα ἐν πᾶσι. Πάντα δὲ τὰ ὄντα, διὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ εἶναι τὰ πάντα. * Joan. 1v, 24. 1 II Cor. v, 48. οι γρ. γάρ.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. Καὶ ἐστία. Ἑστίαν αὐτὸν πάντων ἔφη, ὡς οίκησιν ὄντα πάντων τῶν ἁγίων, ὡς αὐτὸς ὁ Κύριός φησιν· Μείνατε ἐν ἐμοί· ὥσπερ γὰρ ναὸς αὐτοῦ ἐσμεν, κατὰ τό· Ενοικήσω ἐν αὐτοῖς, καὶ ἐμπεριπατήσω· οὔ τω καὶ αὐτὸς οἶκος ἡμῶν ἐστι· καλῶς δὲ εὐθὺς ἐπήγαγε τὸ ἡνωμένως· ἐπειδὴ γὰρ εἶπεν, αὐτὸν εἶναι πάντα, καὶ ἐν αὐτῷ τὰ πάντα, ἵνα μή τις, εἰς σύνθε σιν τὸν νοῦν καταγαγών, ἐκπέσοι τῆς ἀληθείας, ὑπο νοῶν ἅπαντα συμφορεῖσθαι σωρηδὸν ἐν τῷ Θεῷ, ἢ κατὰ τὴν σύνθεσιν τὸν Θεὸν εἶναι τὰ πάντα, ταχέως ἐθεράπευσε τὸ ἀπεμφαίνον, εἰπὼν ἡνωμένα, τουτέστιν ἐν τῇ οἰκείᾳ ἐνάδι, μᾶλλον δὲ ὑπὲρ ἑνάδα μείναντα ὑπερηπλωμένον ἀμερῶς καὶ ἀμιγῶς τοῖς οὖσιν εἶναι τὰ πάντα καὶ ἐν πᾶσιν· ἀλλὰ καὶ ἀσχέτως ἐστὶν ἐν πᾶσιν, ἀντὶ τοῦ, ὑπ᾽ οὐδενὸς κατεχόμενος, ή περιγρα φόμενος σωματικῶς, ἐξῃρημένως δὲ μᾶλλον· ἔξω γάρ ἐστι τῶν ἁπάντων, οὐδαμοῦ ὤν, ἐξ αὐτοῦ πάντων ὄν των, καὶ αὐτὸς ἐν πᾶσιν· ἐξ αὐτοῦ γὰρ τὰ πάντα συνέστηκε. Πάντα δὲ ἁπλῶς. Τουτέστιν ἀσυνθέτως· ἐν οὐδενὶ γὰρ τῶν ὄντων συνετέθη ἡ σωματικῶς ἡνώθη, εἰ μὴ ἐν τῷ καιρῷ τῆς οἰκονομίας. Θείων φασμάτων. "Οτι φάσματα καλεῖ τὰς ἐν συμβόλοις ἀποκαλύψεις τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ πῶς αὐτὸ λέγει, σημείωσαι. Ut domicilium. Vocat ipsum domicilium omnium, at qui sit sanctorum omnium habitatio, sicut ipse Dominus ait: Manete in me™. Quemadmodum enim templum ipsius sumus, juxta illud: Inhabitabo in ipsis, et inambulabo n; ita etiam ipse est domus nostra; recte autem statim subjunxit unite; quandoquidcm enim dixerit, ipsum esse omnia et in ipso omnia, ne aliquis mentem in compositionem inducens a vero excideret, arbitrans universa acervatim in Deum conferri, aut Deum secundum opinionem esse universa, mox absurditatem curavit, dicendo unile, id est in propria unitate, quin potius supra unitatem manentem explicatum sine divisione et mistione cum rebus esse omnia et in omnibus: verum etiam est sine detentione in omnibus, pro, a nullo comprehensus, aut circumscriptus corporaliter; eximie vero magis: est enim extra universa nusquam exsistens, cum omnia ex ipso sint et ipse in omnibus ex ipso siquidem universa consistunt. Ανακτόροις. Ἕλληνες ἀνάκτορα εκάλουν τῶν παρ' αὐτοῖς θεῶν τὰ τεμένη· ἐμφαίνει οὖν ὁ ἅγιος ἐν τούτοις τὸ παρὰ τῷ Ἡσαΐς· δοκεῖ γὰρ ἐν τῷ ναῷ ὑπαγορεύειν αὐτὸν ἑωρακέναι τὴν θείαν ἐκείνην δόξαν καὶ] ὄψιν, τὴν τοῦ σεραφίμ· τὰ δὲ ἑξῆς εἴρηται διὰ τὴν τοῦ Ἰεζεκιήλ ὅρασιν, τὴν ἐν Βαβυλῶνι, καὶ ἑτέρας τινὰς θεωρίας. Καὶ θώκους. Θρόνους. Συμβολικῇ θεολογίᾳ. "Αλλο σύνταγμα ὑπισχνεί και γράφειν, ὅπερ καλεῖ Συμβολικὴν θεολογίαν. Ο ιεραρχικός. Σημείωσαι ὅτι μάλιστα ἱερεῦσι πρέπει θεωρεῖν τὴν θείαν Γραφήν. Θεοειδεῖς. ᾿Αντὶ τοῦ θεοφανεῖς. Καὶ ὦτα ιερά. Οτα διεντέλλεται ἱερὰ τοῖς ἁγίοις παρατίθεσθαι, τουτέστιν ἀκοὴν εὐσεβῆ καὶ ἀξίαν τῶν ἁγίων. Αμύστων. Τουτέστι τῶν ἀμυήτων· ὅτι ὁ μετὰ γέλωτος καὶ ἐμπαιγμῶν τῶν θείων ἀκούων λογίων, τῶν περὶ αὐτὰ ἑρμηνειῶν, ὡς θεομάχος κρίνεται. Τιμοθέῳ δὲ γράφει καὶ ὁ ᾿Απόστολος, ὅτι οὐ δεῖ τοῖς μὴ δεχομένοις τὸν λόγον ἐν ἀληθείᾳ λαλεῖν περὶ τοιούτων. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. Β'. § 1. Τὴν θεαρχικήν. Ἐκ τοῦ κεφαλαίου τούτου μάλιστα καὶ 'Αρειανοὶ καὶ Εὐνομιανοὶ τὸ ἀνόμοιον πρεσβεύοντες πολεμοῦνται, καὶ Νεστοριανοὶ δὲ καὶ Ακέφαλοι. Θεαρχικὴν δὲ " όλην ύπαρξίν φησι τῆς m Joan. xv, 4. n II Cor. vi, 16. η Sed universa simpliciter. Id est sine compositione; cum nulla enim re compositus fuit aut cor poraliter unitus, nisi in tempore incarnationis. Divinis visis. Visa vocat revelationes Dei in signis; nota etiam quomodo illud dicat. In sacris templis, Gr. ἀνακτόροις. Gentiles voca - bant ανάκτορα deorum suorum delubra. Sanctus igitur declarat in his illud Isaiæ; videtur enim interpretari ipsum vidisse in templo divinam illam [gloriam et] visionem seraphim. Quæ autem sequuntur, dicta sunt propter visionem Ezechielis in Babylone, et quasdam alias visiones. Εt sede, Gr. καὶ θώκους. Thronos. Symbolica theologia. Promittit se aliud opus scripturum, quod vocat Symbolicam theologiam. Hierarchicus. Nota maxime convenire sacerdotibus divinam Scripturam contemplari. 107 Deiformes, Gr. θεοειδείς. Pro θεοφανείς, qui dii apparent. Et sacras aures. Præcipitur sanctis ut sacras aures admoveant, id est auditionem piam, et sanctis dignam. Profanorum, Gr. ἀμύστων. Id est non initiatorum: nempe qui cum risu et ludibrio divinos sermoues audit, aut eorum interpretationes, tanquam θεομά χος (hostis Dei) judicatur. Scribit autem Timotheo apostolus, non esse disserendum de talibus cum iis qui verbum in veritate non recipiunt. IN CAP. II. § I. Divinam. Ex hoc capite maxime cum Ariani, Lum Eunomiani, qui inæqualitatem (in SS. Trinitate) asserunt, oppugnantur; tum etiam Nestoriani et Acephali. Divinam autem totam exsistentiam diVARIÆ LECTIONES ET CORRECTIONES. 5 γρ. Εἰς τὸ κεφάλαιον τοῦτο τὸ δεύτερον μάχεται μάλιστα πᾶσι τοῖς τὸ ἀνόμοιον πρεσβεύουσιν, Αρεια τοῖς φημι, καὶ Εὐνομιανοῖς καὶ Μακεδονισταῖς, μεταξὺ δὲ Νεστοριανοῖς καὶ ᾿Ακεφάλοις. Θεαρχ. In hoc secundo capite maxime pugnat cum omnibus iis qui inæqualitatem (in SS. Trinitate) asserunt, nempe cum Arianis, Eunomianis et Macedonianis: interdum etiam cum Nestorianis et Acephalis. Divinam Gutem, etc.

ὑποστάσεσι γνωριζομένην θεότητα· ἔθος γὰρ αὐτῷ ὅλην θεότητα καλεῖν τὴν σεβασμίαν Τριάδα· αὕτη γὰρ καὶ τί ἐστιν ὅλη θεότης ἑαυτὴν ἀποκαλύπτουσα μετ' ἀφορισμοῦ τῶν προσώπων, τουτέστι μετά διαιρέσεως τοῖς ἁγίοις εφανέρωσε, τῶν τριῶν ὑπου στάσεων τὰς ιδιότητας ἐκφαίνουσα, ὅτι Πατὴρ, καὶ Υἱός, καὶ ἅγιον Πνεῦμα· οἱ γὰρ τρεῖς, μία καὶ ὅλη καὶ μόνη θεότης. Ιστέον δὲ ὅτι ὑπαρξις μὲν κυρίως ἐπὶ Θεοῦ οὐ λέγεται· καὶ γάρ ἐστι προϋπαρξις, τους ἐστι καὶ πρὸ αὐτῆς τῆς ὑπάρξεως· ἐπειδὴ δὲ πᾶσα ὕπαρξις ἐξ αὐτοῦ, ἐκ τῶν δι' αὐτοῦ φανέντων όνομά ζεται ", ἵνα νοηθῇ καὶ ὑπὲρ ταῦτα. cit, sauctæ et solius adoranda Trinitatis in tribus Αγίας καὶ μόνης προσκυνητῆς Τριάδος τὴν ἐν τρισὶν subsistentiis cognitam divinitatem; consuevit enim totam divinitatem vocare augustissimam Trinitatem; siquidem hæc, et quid sit tota divinitas seipsam revelans cum personarum definitione, id est cum divisione sanctis declaravit, trium personarum proprietates exponens, esse Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum; tres enim una et tota atque sola divinitas; sciendum autem ύπαρξιν exsisten.iam non dici proprie de Deo; est etenim προύπαρξις praexsistentia, id est etiam ante ipsam exsistentiam quoniam autem omnis exsistentia ex ipso, ex iis quæ per ipsum apparent appellatur, ut etiam supra hæc intelligatur. Definiens. Id est, declarans et ostendens. Summa deitate, Gr. τὴν θεαρχίαν. Nota quod dictione humano modo accepta, ipsam divinitati attribual, propter personæ unitatem. Non partialiter. Recte illud non partialiter. Operationes enim et universæ theologiæ laudes, non uni et soli personarum divinæ Trinitatis separatim attribuuntur, sed ipsa communes sunt Trinitati, excepta sola incarnatione; sola enim est Filii, sicut postea dicit; solæ autem 103 characteristica trium personarum proprietates divisim et proprie unicuique personæ insunt, sicut Patri quod sit Pater, et nulli alteri, ita de Filio et Spiritu sancto. Et totius. Nota totius divinitatis Trinitatem significari. Nisi de tota. Nota eum qui dicit divinas appellationes minime esse communes, impie abrumpere unitatem adorandæ Trinitatis. Hæc dicit qui est. Notandum est sanctum Dionysium admittere Apocalypsim sancti Joannis evangelistæ illic enim hoc dictum reperitur. Porro sanctum Dionysium cognosse divinum evangelistam dum in Patmo versabatur, ubi etiam Apocalypsim vidit, disces quoque inferius ex epistola decima, quam ad ipsum sanctum evangelistam et theologum Joannem scripsit. Prophetarum. David hic dicit. Qui est, qui a Patre. Considera quomodo sententiam hanc referat, non enim ita habetur. Summa deitate, Gr. τὴν θεαρχίαν. In aliis codicibus habetur θεαρχικήν ζωήν. De Deo qui Deum genuit. Nuta, eum appellare Patrein divinitatem quæ Deum genuit, et Unigenitum filialem divinitatem. Fusius, Gr. διεξοδικώς. Pro πλατυτέρως, latius. Omnia per ipsum. Nota quod, dum dicit omnia ex Deo esse, totam divinitatem comprehensive signifi83 Αφορίζουσα. Τουτέστι γνωρίζουσα καὶ δεικνύούσα, Την θεαρχίαν. Σημείωσαι ὅτι, καὶ ἀνθρωπίνως λεχθείσης τῆς φωνῆς, τῇ θεότητι ταύτην ἀνατίθησι διὰ τὴν τοῦ προσώπου 8 ἑνότητα. Οὐ μερικῶς. Καλῶς τὸ οὐ μερικῶς· αἱ γὰρ ἐνέρ γειαι καὶ πᾶσαι τῆς θεολογίας αἱ ὑμνολογίαι οὐχ ἑνὶ καὶ μόνῳ τῶν τῆς θείας Τριάδος προσώπων ἀποκληρωτικῶς ἀπονενέμηνται, ἀλλ' αὐταὶ μὲν κοιναί εἰσι τῆς Τριάδος, δίχα μόνης τῆς ἐνανθρωπήσεως· μόνη γάρ ἐστι τοῦ Υἱοῦ, ὡς ἐφεξῆς λέγει· μόναι δὲ αἱ χαρακτηριστικαὶ τῶν τριῶν ὑποστάσεων ιδιότητες με ρικῶς καὶ ἰδίως ἑκάστῃ ὑποστάσει πρόσεισιν, οἷον τῷ Πατρὶ τὸ Πατὴρ, καὶ οὐκ ἄλλῳ τινί· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος 4. Καὶ ὁλοκλήρου. Σημείωσαι ὅλης θεότητος να την Τριάδα σημαίνεσθαι. Εἰ μὴ περὶ τῆς ὅλης. Σημείωσαι ὅτι ὁ μὴ κοινὰς εἶναι λέγων τὰς θεωνυμίας, ἀποσχίζει ἀσεβῶς τὴν ενότητα τῆς προσκυνητῆς Τριάδος. Τάδε λέγει ὁ ὤν. Σημειωτέον, ὅτι δέχεται τὴν ᾿Αποκάλυψιν τοῦ ἐν ἁγίοις Ιωάννου τοῦ εὐαγγελιστοῦ ὁ ἅγιος οὗτος Διονύσιος· ἐκεῖ γάρ ἐστι τὸ ῥητὸν τοῦτο. Ὅτι δὲ, ὅτε ἦν ἐν Πάτμῳ ὁ θεῖος εὐαγγελιστής, ὅπου καὶ τὴν ᾿Αποκάλυψιν εἶδεν, ἐγίνωσκεν ὁ ἅγιος Διονύσιος, καὶ τοῦτο μαθήσῃ κάτω ἐκ τῆς ι' ἐπιστολῆς, ἧς ἔγραψε οι πρὸς αὐτὸν τὸν ἅγιον εὐαγγελιστὴν καὶ Θεολόγον Ιωάννην. Προφητών. Ο Δαυὶδ τοῦτο λέγει. Τὸ ὂν, δ παρὰ τοῦ Πατρός. Επίσκεψαι 10, πῶς φησι τὴν χρῆσιν ταύτην· οὐ γὰρ φέρεται νῦν οὕτως. Τὴν θεαρχίαν. Εν ἄλλοις θεαρχικήν ζωήν. Θεογόνου θεότητος. Σημείωσαι ότι θεογόνον θεότητα φησὶ τὸν Πατέρα, καὶ υἱικὴν θεότητα των Μονογενή. Διεξοδικώς. Αντί τοῦ πλατυτέρως. Τὰ πάντα δι' αὐτοῦ. Σημείωσαι, ὅταν λέγῃ ὅτι τὰ πάντα ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστι, περιληπτικῶς τὴν ὅλην γρ. ονομάτων, χρῆται τῇ λέξει, ἵνα τα γρ. τῶν προσώπων, οι γρ. οὕτω καὶ τῷ Υἱῷ, τὸ γιὸς, καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, τὸ Πνεῦμα. γρ. ὅλην θεότητα. γρ. μέγας Διονύσιος οὗτος, μαθήσῃ ἐν ταῖς 88 γρ. Σημείωσαι. Επιστολαῖς, τὴν δεκάτην ἀναγινώσκων, ἣν ἔγραψε.

Sk S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. θεότητα σημαίνει, τουτέστι τὴν ἁγίαν Τριάδα· ὅταν cat, id est sanctam Trinitatem: quando autem dicit, omnia per ipsum et in ipso creata, de subsistentiis fuse significat; hoc enim omnes de Verbo creandi virtute prædito acceperunt. δὲ φῇ 80, τὰ πάντα δι' αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτι σται, διεξοδικῶς περὶ τῶν ὑποστάσεων σημαίνει· τοῦτο γὰρ εἰς τὸν δημιουργικὸν λόγον ἐδέξαντο πάντες. Καὶ αὐτοῦ. Τοῦ Λόγου δηλονότι. Κοινωνικῶς καὶ ἡνωμένως. Σημείωσαι ὅτι κοινω νικῶς ἤνωται τὰ τῆς ἁγίας Τριάδος. · Τὰς θεουργίας. Οἷον τὸν Ἐγὼ ἐν Πνεύματι Θεοῦ ἐκβάλλω τὰ δαιμόνια· τὸ σέβας, ὡς τό· Εἰς τὸ ἅγιον Πνεῦμα βλασφημήσαντι οὐκ ἀφεθήσεται· τὸ δὲ τῶν δωρεῶν, ἤτοι τῶν χαρισμάτων, ἐν τῷ λέγειν· Λήψεσθε δύναμιν ἐπελθόντος τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐφ' ὑμᾶς. Την πηγαίαν. Εἴρηται ἐν [τοῖς] Ψαλμοῖς· "Οτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, καὶ ἐν Ἱερεμίᾳ· Ἐμὲ ἐγκατέλιπον πηγὴν ὕδατος ζῶντος. Ο οὖν Θεὸς λέγεται πηγή, οἷά τις μήτρα καὶ ἀρχὴ καὶ αἰτία τῶν φανέντων καὶ προελθόντων εἰς οὐσίαν ἁπάντων· & γὰρ καλείν ειώθασι τινες καθολικά, ἤτοι γένη, ἢ ὅλα, ἢ περιέχοντα; ἅτε περιληπτικὰ τῶν μερικῶν ἐξ αὐτῶν προόδων, ταῦτα αἱ θεῖαι Γραφαί πηγαίαν αἰτίαν φασί· διὰ τὸ δημιουργικὸν τοίνυν καὶ ἀνέκλειπτον τῶν διὰ τοῦ Πνεύματος υφισταμένων, καὶ ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ αὐτὸ [πάντων] τῶν ὄντων αἴτιον, ὡς καὶ ἐν τῇ Σοφίᾳ εἴρηται, εικότως καὶ πηγαίαν αὐτὸ αἰτίαν θεολογεῖ· τὸ δὲ ἀνέκλειπτον τοῦ δημιουργεῖν ἐκεῖθεν νόησον εἰς τό ῾Ο Πατήρ μου ἕως ἄρτι εργά ζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι· ὡσαύτως καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, σὺν τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ ἀεὶ ἐργάζεται ἀνεκλείπτως· εἴρηται γάρ· Ἐξαποστελεῖς τὸ Πνεῦμά σου, καὶ κτισθήσονται. § Π. 'Αδιαστρόφοις εννοίαις. Καλῶς εἶπε τὸ ἀδιαστρόφοις· ἐπειδὴ καὶ οἱ αἱρετικοὶ ἀναγινώσκουσι τὰς Γραφὰς, καὶ ἐντρέφονται ἐν αὐταῖς, καὶ ὅμως διαστρέφουσιν ἑαυτούς. Θεοπρεπούς διαιρέσεως. Θεοπρεπή διαίρεσιν ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος τὴν περὶ τῶν ὑποστάσεων ἀσύγχυτον ἔφη γνῶσιν· καὶ ὅτι οὐ χρὴ φροντίζειν πείθειν τοὺς μὴ δεχομένους τὴν θείαν Γραφήν. Τὸ γὰρ κοινῶς ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος θεολογεῖν οὐκ ἔστι σύγχυσιν εἰσάγειν τῶν ὑποστάσεων. Et ipsius. Scilicet Verbi. Communicative et unite. Adverte attributa sanctæ Trinitatis communiter unita esse. Divinitatis operas. Veluti: Ego in Spiritu Dei ejicio dæmonia venerationem, ut: Qui blasphemaverit in Spiritum sanctum, non remittetur P: τὸ δὲ τῶν δωρεῶν, munerum seu charismatum, dum ait: Accipielis virtutem Spiritus sancti in vos q. Fontanam sex scaturientem. Dicitur in Psalmis: Quia apud te funs vitæ r, 109 et in Jeremia: Me dereliquerunt fontem aqua viva '. Deus ergo dicitur fons, veluti matrix aliqua et principium et causa omnium quæ apparent et ad exsistentiam progrediuntur siquidem quæ aliqui solent vocare universalia, seu genera, vel tota, vel continentia, veluti quæ complectuntur partiales ex ipsis emanantes processiones, hæc divinæ Scripturæ fontanam causam dicunt; ergo per creandi facultatem et carentiam defectus eorum quæ per Spiritum sanctum subsistunt, et ipsum quoque Spiritum sanctum [omnium] rerum esse auctorem, sicut in Sapientia dicitur, probabiliter etiam ipsum fontanam esse causam, ut de Deo. disserit perpetuitatem vero creandi ex eo intellige Pater meus usque modo operatur, et ego ope- : similiter etiam Spiritus sanctus, cum Patre et Filio semper operatur; dictum est enim: Emilles. Spiritum tuum, et creabuntur ". TOT § Il. Haud perversis intelligentiis. Recte dixit, non perversa; quoniam hæretici legunt Scripturas, et in ipsis educantur; attamen seipsos pervertunt. Distinctionis Deo digne. Dignam Deo divisionem in sancta Trinitale, non confusam de subsistentiis cognitionem dixit; neque incumbendum esse persuadendis iis qui Scripturam rejiciunt: nam communiter de sancta Trinitate ut Deo loqui, minime est personarum confusionem inducere. Επὶ τὴν θεολογικήν. Θεολογικὴν ἐπιστήμην άνω Ad theologicam. Theologicam scientiam superius τέρω περὶ Θεοῦ διηγούμενος, οὐκ ἔφη αὐτὴν οι επι de Deo disserens, non dixit ipsam scientiam esse: στήμην εἶναι· ἐνταῦθα δὲ τὰ περὶ θεολογίας ἐπι- hic vero disserens de iis quæ sermonem de Deo στήμην φησίν. Επιστήμη δέ ἐστι δόξα ὀρθὴ λογισμῷ δεθεῖσα ", ἢ λόγος ἀληθὴς ἐπὶ διάνοιαν ἀμετάπτωτος, καὶ ἡ ἀκριβὴς εἴδησις τοῦ πράγματος καὶ ἀπόφαν σις, οὗ καὶ λέγεται ἐπιστήμη, ἀληθείας λόγον καὶ δόξαν ὀρθὴν προβαλλομένη, μὴ δεομένη τῆς ἐκ πα ραθέσεως τοῦ ὁμοίου βεβαιώσεως. Τὰς θείας ἐκφαντορίας. Εκφαντορίας φησὶ τὰς τὰ μυστήρια ἐκφαινούσας διδασκαλίας. Εν ἑαυτοῖς ἁπλήθυντα. "Οτι οὐ δεῖ παρεξιέναι τὴν θείαν Γραφὴν ἐν τῷ θεολογεῖν. * Luc. x1, 20. p Luc. sur, 10. 9 Act. 1, complectuntur, scientiam dicit. Est autem scientia, recta opinio ratiocinatione vincta; aut vera in intellectu ratio immutabilis et accurata rei cognitio et demonstratio, cujus etiam dicitur scientia, veritatis rationem et rectam opinionem proponens, non indigens additione confirmationis a simili. Divinas explanationes. Εκφαντορίας vocat, disciplinam quæ mysteria exponit. In seipsis sine additione. Non esse leviter transigendam Scripturam, cuin sermo de Deo habetur. - Psal, ↑ Joan. v, 17. 8. • Psal. xxxv, 10. • Jer. 11, 13. 80 γρ. φησί. 00 γρ. διαλεγόμενος. οι γρ. αὐτόν. " γρ. δοθεῖσα. " γρ. ἀληθῆ.

PPENDIX AD OPERA S. DIONYSII AREOPAGITÆ 8 111. Et qua per exsuperantia. Per ablationem mente superiorem laudes Dei prædicat: ex iis enim quæ in ipso minime videntur eminentissime adoratur, veluti ut immortalis, ut interminabilis, et invisibilis, et 110 nullius indigens, et cætera similia sunt enim hæc etiam Trinitati communia: porro causæ rationem habentia sunt quæ in creatione ab ipso emanarunt, tanquam universi boni auctore, sicut scriptum est, omne bonum ejus esse. Patris. Subaudiendum, nomen quod essentiam superat, sicut in Patre, ita in Filio et Spiritu saneto. In distinctis autem sancta Trinitatis, scilicet nominibus, nullam [omnino] aut esse reciprocationem aut communionem; neque enim Pater religiose vocaretur Filius, nec Filius, Pater: idemque sentiendum de Spiritu sancto. Jesu secundum nos. Nota, solius Dei Verbi esse incarnationem. Prorsus autem ipsam dicit, contra Apollinarium,constare intelligente anima et nostro corpore; hoc enim declarat id quod ipse dicit, καθ' ἡμᾶς, sicut nos, quod etiam Eutychi adversatur; contra Nestorium vero est quod ait: Immutabilem Jesu tanquam Dei similem nostra exsistentiam, atque quod dicit essentialia esse humanitatis mysteria, famem, lassitudinem, super aquas incedere, clausisque foribus ad discipulos ingredi, et mortuos excitare, atque ipsam denique passionem, cæteraque similia. Substantialia mysteria. Nota essentialia in incarnatione usurpari; hoc enim ait, rejiciens opinionem illam quæ asserebat tantum imaginariam fuisse. Traditionis sacræ auctores, Gr. ἱερομύσται. Ἱερο μύσται dicuntur qui sacris initiali sunt. Occultæ et nusquam prodeuntes. Occultas unitiones vocat, incomprehensibiles de divina essentia cognitiones: nullus enim cognoscet aliquando, quid sit essentia sanctæ Trinitatis. Distinctiones. Distinctiones vocat per se subsistentes adorandas exsistentias: hoc est, Filii quidem inexplicabilem ex Patre splendorem; sancti vero Spiritus inconceptibilem ex Patre processionen. 8 ΙΙΙ. Καὶ ὅσα τῆς ὑπεροχικῆς. Κατὰ ἀφαίρεσιν ὑπὲρ ἔννοιαν δοξολογεῖται· ἐκ γὰρ τῶν μὴ θεωρου μένων περὶ αὐτὸν ὑπεραναβεβηκότως προσκυνεῖται, οἷον ὡς ἀθάνατος, ὡς ἀτελεύτητος καὶ ἀόρατος, καὶ ἀνενδεής, καὶ ὅσα τοιαῦτα· κοινὰ γὰρ τῆς Τριάδος καὶ ταῦτα· αἰτιολογικὰ δέ εἰσιν ὅσα ἐπὶ τὴν κτίσιν " Ερω ρευσε παρ' αὐτοῦ, ἅτε αἰτίου παντὸς καλοῦ, ὡς γέ γραπται, ὅτι πᾶν ἐστι καλὸν αὐτοῦ. . Τὸ τοῦ Πατρός. Κατὰ κοινοῦ [δὲ] τὸ ὑπερούσιον, ὡς ἐπὶ τοῦ Πατρὸς, οὕτω καὶ [ἐπὶ τοῦ] Υἱοῦ καὶ [ἐπὶ τοῦ] ἁγίου Πνεύματος. Ἐπὶ δὲ τῶν διακεκρι μένων τῆς ἁγίας Τριάδος, οἷον ονομάτων, οὐδεμίαν φησὶν [ὅλως] εἶναι ἀντιστροφὴν ἢ κοινωνίαν· ὁ γὰρ Πατὴρ οὐκ ἂν εὐσεβῶς κληθείη Υιός· οὐδὲ ὁ Υἱὸς Πατήρ· τὸ αὐτὸ καὶ ἐπὶ δ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Η καθ' ἡμᾶς Ἰησοῦ. Σημείωσαι ὅτι μόνου τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐστὶν ἡ ἐνανθρώπησις. Παντελῆ δὲ αὐτήν φησι κατὰ Ἀπολλναρίου, ὡς ἐκ ψυχῆς νοερᾶς καὶ ἡμετέρου σώματος· τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ εἰπεῖν αὐτὸν καθ' ἡμᾶς· ὅπερ ἐστὶ καὶ κατὰ Εὐτυχοῦς· κατὰ Νεστορίου δὲ, ὅτι φησὶ, τοῦ Ἰησοῦ τὴν ἀναλλοίω τον ὡς Θεοῦ καθ' ἡμᾶς ὕπαρξιν καὶ ὅτι οὐσιώδη φησὶ τὰ ἐν τῇ ἀνθρωπότητι μυστήρια, τὴν πείναν, τὸν κόπον, καὶ τὸ ἐπὶ ὕδατος βαδίσαι, καὶ τὸ εἰσελθεῖν τῶν θυρῶν κεκλεισμένων πρὸς τοὺς μαθητάς, καὶ τὸ ἐγεῖραι τοὺς νεκροὺς, καὶ αὐτὸ τὸ πάθος, καὶ ὅσα τοιαῦτα. Ουσιώδη μυστήρια. Σημείωσαι τὸ οὐσιώδη ἐπὶ τῆς σαρκώσεως· τοῦτο γὰρ ἔφη, ἐκβάλλων τὴν κατὰ φαντασίαν δόξαν. Παραδόσεως ἱερομύσται. Ἱερομύσται λέγονται οἱ τὰ ἱερὰ μεμυημένοι. Κρυφίας καὶ ἀνεκφοιτήτους. Κρυφίας Ενώσεις φησὶ τὰς περὶ τῆς θείας οὐσίας ἀκαταλήπτους γνώ σεις· τὴν οὐσίαν αὐτὴν τῆς ἁγίας Τριάδος, τί ἐστιν, οὐδεὶς γνώσεταί ποτε. Τὰς διακρίσεις. Διακρίσεις φησὶ τὰς ἐνυποστά τους προσκυνητὰς ὑπάρξεις, τουτέστι, τοῦ μὲν Υἱοῦ τὸν ἐκ Πατρὸς ἀνέκφραστον ἀπαυγασμόν· τοῦ δὲ ἁγίου Πνεύματος τὴν ἐκ Πατρὸς ἀνεννόητον ἐκπό ρευσιν. Supra unitatem principialem. Unitio supra unius- Ἡ ὑπὲρ ἐναρχίαν. Ἡ ὑπὲρ ἐναρχίαν ἑνότης τὸ principatum, significat divisionis vacuitatem, et ὑπὲρ πᾶσαν ἑνότητα καὶ ἁπλότητα ἐν τοῖς οὖσι τῆς simplicitatem divinæ naturæ superantem rerum omnium unitatem et simplicitatem. Ineffabilis, Gr. τὸ ἄφθεγκτον. Τὸ ἄφθεγκτον, quod dici non potest, dixit propter essentiam nomine carentem. Porro quod multis verbis exprimitur dixit, quia beneficioruni varietate multis afficitur pominibus. 111 Ex omni intellectilis. Quomodo ignotus et omnino cognitus Deus, et quomodo ignoratione ejus cognitionem comparemus, dicendum. Ignoratione enim Deus cognoscitur: ignorationem vero, γρ. ὅτι τὴν κτίσιν. θείας φύσεως ἀμερές τε καὶ ἁπλοῦν σημαίνει. Τὸ ἄφθεγκτον. "Αφθεγκτον διὰ τὸ ἀκατονόμαστον τῆς οὐσίας· πολύφωνον δὲ, ὅτι τῇ ποικιλίᾳ τῶν εὐερ ετουμένων τὸ πολύφωνον ἔχει. Το παννόητον. Πῶς ἄγνωστος καὶ παννόητος ο δ Θεὸς, καὶ πῶς ἐν ἀγνωσίᾳ τὴν περὶ αὐτοῦ κτώμεθα γνῶσιν, ῥητέον· ἀγνοίς γὰρ γίνεται γνωστὸς ὁ Θεός· ἄγνοιαν δὲ, μὴ τὴν διὰ τῆς ἀμαθίας λάβῃς· αὕτω 98 γρ. περί. 80 γρ. πάλιν νοητός

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. enim caligo est mentis, neque cognoscentem eum ignorari qui minime cognosci potest; ipsa enim est species cognitionis: verum illa ignoratione is qui cognosci potest, cognoscitur, per quam supra cognitiones simplices efficimur, quæ dum multiplicantur, dividuntur iterumque conjunguntur cum non sint unitas. Idcirco igitur omnem de Deo cogitationem transcendentes simplices efficimur, ignorantes deinde et non discernentes propter unitatis statum permanentes, et firmiter in unitate consistentes, ignoramus nos ignorare, id est nihil aliud scientes, nos ut rudes ignoramus, valentes ea discere quæ hucusque ignoramus, sed ea quæ ab universa ratione prædita creatura religiose sistentes ignoratione, efficimur forma ejus quod ante omnia exsistit, negligentes quidem formas omnes, in silentio autem sermone omni præstantiori constituimur, nimirum, neque lioc cognoscere, quod ignoramus, postea rursus a mutuo silentio conversi, et a taciturnitate ad sermonem descendentes, dum intelligimus nos ignorare, abstinemus postea ab ejus quod cognosci nequit inquisitione. Rursus vero Deus omnino intelligibilis dicitur, quia ex liberali providentia et operationibus agnoscitur, quid sit; ex illa quidem, esse servatorem, ex his autem, esse creatorem. Et positionen seu affirmationem, exsistentiam vocat, quia ab illa omnium procedat exsistentia; dicunt porro philosophi positionem formas quæ materiæ imponuntur; ablationem autem seu negationem, quando qualitates a formis auferuntur, veluti a terra gravitatem, ab aqua humiditatem. Deus igitur qui hæc omnia transformat, omnium est positio et ablatio: omnium quidem positio, ut qui omnia ponit et facit, atque ut consistant disponit; in ipso euim γὰρ σκότος ἐστὶ ψυχῆς· μήτε τὴν γινώσκουσαν, ότι non eam quæ ex imperitia oritur, accipias: hæc ἀγνοεῖται ὁ ἄγνωστος· εἶδος γὰρ καὶ αὐτὴ γνωριστι κόν· ἀλλὰ κατ' ἐκείνην τὴν ἄγνοιαν γινώσκεται γνωτὸς, καθ᾿ ἣν ἀπλωθέντες ὑπὲρ τὰς νοήσεις, αἵτινες πληθυνόμεναι σκεδάννυνται, καὶ αὖθις συμπτύσσον ται, οὐκ οὖσαι ἑνάς. Ὅθεν οὖν πᾶσαν νόησιν περὶ Θεὸν ὑπερβάντες, ἁπλοῖ γινόμεθα, ἀγνοοῦντες λοι πὸν καὶ ἀδιάκριτοι" μένοντες διὰ τὴν πρὸς τὴν ἑνό τητα στάσιν, καὶ βεβαίως ἑστῶτες ἐν τῇ ἑνώσει, ἀγνοοῦμεν ὅτι ἀγνοοῦμεν ", τουτέστιν οὐχ ἑτέρου τινὸς εἰδότες ", ἡμεῖς ὡς ἀμαθεῖς ἀγνοοῦμεν, δυνάμενοι μαθεῖν & τέως ἀγνοοῦμεν· ἀλλὰ τὰ παρὰ πάσης λογικῆς κτίσεως εὐσεβῶς ἀγνοούμενα ἀγνοοῦντες· ἐν ταύτῃ γὰρ στάντες τῇ ἀγνοίᾳ, εἶδος γινόμεθα τοῦ πρὸ πάντων ὄντος· ἐάσαντες μὲν πάντα τὰ εἴδη καὶ τὰς νοήσεις, ἐν ἀφασίᾳ δὲ κρείττονι πάσης φθέγξεως ignorantur, ignorantes; in hac siquidem perΙδρυμένοι, τῷ μηδὲ τοῦτο γινώσκειν, ὅτι ἀγνοοῦμεν· εἶτα πάλιν ὑποστρέψαντες ἐκ τῆς ἐν ἀφασίᾳ 100 στο πῆς, καὶ ἀπὸ τῆς σιγῆς εἰς φθέγξιν καταβαίνοντες, συνιέντες ὅτι ἡγνοοῦμεν, ἀφιστάμεθα λοιπὸν τοῦ περὶ ἀγνώστου ζητεῖν. Πανόητος δὲ πάλιν ὁ Θεὸς, ἐκ τῶν φιλοδώρων προνοιῶν νοούμενος, ὅ τι ἐστί, καὶ ἐκ τῶν δημιουργημάτων· ἐκ τῶν μὲν, ὅτι σωτήρ ἐστιν· ἐκ τῶν δὲ, ὅτι δημιουργός. Καὶ θέσιν μὲν τὴν υπαρξίν φησιν, ὡς ἐξ αὐτῆς τῆς πάντων οὔσης υπάρξεως. Λέγουσι δὲ καὶ οἱ φιλόσοφοι θέσιν τὰ ἐπιτιθέμενα είδη τῇ ὕλῃ· ἀφαίρεσιν δὲ, ὅταν αἱ ποιότητες ἀφαιρεθῶσι τῶν εἰδῶν· οἷον γῆς τὸ βαρύ, ὕδατος τὸ ὑγρόν. Ο οὖν Θεὸς, ὁ καὶ ταῦτα μετασχηματίζων, ἡ πάντων θέσις καὶ ἀφαίρεσίς ἐστι· θέσις μὲν πάν των, ὡς τὰ πάντα θεὶς καὶ ποιήσας, καὶ ἱδρῦσθαι παρασκευάζων· ἐν αὐτῷ γὰρ τὰ ἅπαντα συνέστηκεν· ἀφαίρεσις δὲ πάντων ἐστὶν, ὡς καὶ τὴν θέσιν αὐτὴν [τῶν ὄντων] καὶ τὴν ποίησιν μεταῤῥυθμίζων καὶ με τασκευάζων, καὶ ἀφαιρῶν ἐκ τῶν τεθειμένων τὰ κατὰ φύσιν· εἰ γὰρ ὁμολογεῖται τὰ ἐν γενέσει πάνω τως καὶ φθείρεσθαις· αὐτὸς δὲ πλούτῳ ἀγαθότητος τῶν μὲν ἀνεῖλε καὶ τὸ φθαρτόν, ὡς ἀγγέλων καὶ ψυ χῶν· τῶν δὲ τὸ φθαρτόν εἰς ἀφθαρσίαν, καὶ τὸ θνητὸν εἰς ἀθανασίαν μετάγει, ὡς τὰ σώματα ἡμῶν ἐν τῇ ἀναστάσει· δῆλον ὡς αὐτὸς ταῦτα ἡμῖν ὑπάρχων, αὐτὸς καὶ ὑπὲρ θέσιν ἐστὶ καὶ ἀφαίρεσιν, καὶ θεμέ διος καὶ ῥίζα πάντων ὤν, οὐ τοπικῶς, ἀλλὰ κατὰ τὸ αἴτιον· οὔτε ἀφαίρεσις αὐτὸς ὢν, ὧν αὐτὸς ἔχει· αὐτὸ γὰρ ἀθάνατον αὐτὸς ἔχει. Τὸ γὰρ ἀθάνατον, καὶ ἀκατάληπτον, καὶ ἄγνωστον, καὶ ὅσα τοιαῦτα, ἔχει, οὐχ ὡς μὴ ὢν τὸ ἐναντίον· ἀλλὰ κατὰ ἰδιότητά τινα πᾶσιν ἄῤῥητον καὶ ἀνεπινόητον· ἐξῄρηται γὰρ τῶν ἁπάντων, ὡς ἀφηρημένος τῶν ὄντων, καὶ ὑπ᾽ οὐδενὸς νοούμενος τῶν ἐν δημιουργίᾳ ἢ καταλαμβανόμενος, ὡς αὐτὸς ἑαυτὸν ἁρπάσας διὰ τῆς ἀπειρίας· οὐ γάρ ἐστιν αὐτοῦ πέρας. Σημείωσαι δὲ τὸ ἐν ἀλλήλαις εἶναι, κατά τινα μονὴν καὶ ἵδρυσιν τὰς θείας ὑποστάσεις, ὡς τό· Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί· " omnia consistunt. Est autem omnium ablatio, ut qui positionem ipsam rerum] et creationem componit et concinnat, atque ex positis ea quæ naturæ sunt propria aufert; si enim pro confesso habetur, ea quæ generantur prorsus etiam corrumpi; ipse autem abundantia bonitatis illorum quidem corruptionem 112 abstulerit, veluti ab angelis et animabus; horum vero corruptionem in incorruplionem traducat, sicut corpora nostra in resurrectione; manifestum est quod ipse eadem nobiscum exsistens, sit et supra positionem et ablationem, cum fundamentum sit, omniumque radix: non quantum ad locum, sed ut causa; neque ipse est ablatio eorum quæ habet, ipsam enim immortalitatem ipse habet. Illud enim quod mori nequit, neque comprehendi, neque cognosci, aliaque similia habet, non quod non sit contrarium, sed justa γρ. νομίζοντες κατειληφέναι, καὶ ἀδι, putantes vero nos intelligere et non. 8 γρ. κατέλαβε. " γρ. εἰδότος. γρ. ἀφθαρσία. γρ. ὡμολόγηται. γρ. φθείρεται. Ο γρ. ἡμῶν. '

proprietatem quamdam omnibus ineffabilem, pror- οὕτω καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὁ ᾿Απόστολος susque inconceptibilem; exemptus enim est ab λέγει ". omnibus, tanquam a rebus ablatus, neque ab ulla creatura intellectus aut comprehensus, ut qui seipsum per infinitatem capiat, neque enim ejus est terminus. Nota autem in se invicem esse, per modum alicujus situs et habitationis, divinas personas, ut illud, Ego in Patre, et Pater in me v: ita etiam de Spirita sancto Apostolus dicit. [Sicut lumina lampadum. Integra mens sancti Patris ad hunc modum se habet. Exemplum ponit de sancta Trinitate. Quemadmodum, inquit, si tres lucernæ, aut candelæ una sint in templo, vel in domo, suis quidem bypostasibus secernuntur seu distinguuntur ab invicem; unaquæque enim alia lucerna est attamen quantum ad lumen, unitam atque indivisamn labent naturæ et operationis communicationem; adeo ut nemo discernere valeat, ac dicere, quodnam hujus, quodve alterius lucernæ sit lumen. His dictis, a Trinitate ad dispensationern sermonem transfert, et egressum divini Verbi a Patre, juxta ejus vocem, quæ dixit: Patre meo exivi, et ad Patrem meum vado x, declarat, subdens: Sed et si quis unam lampadem educat e domo, simul exibit el tolum proprium ejus lumen, nikil cæterorum luminum in se ipsa simul trahens, neque aliquid sui illis relinquens. Veniens enim Filius ex Patre in mundum, neque Patrem, neque Spiritum in se ipso simul duxit, neque quidpiam sibi proprium egrediens illis reliquit; sed indivisam suæ ipsius mansionis egressionem fecit.] [Καθάπερ φῶτα λαμπτήρων. Ὅλος ὁ νοῦς τοῦ Πατρὸς τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον. Παράδειγμα εἶπεν ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος, ὥσπερ τριών τινων λύχνων, φησίν, ἢ κηρῶν ἡμμένων ἔν τινι ναῷ ἢ οἴκῳ, ταῖς μὲν ὑποστάσεσι διακεκριμένων, ήγουν κεχωρισμένων ἀλλήλων· ἄλλος γὰρ καὶ ἄλλος λύχνος ἐστὶν ἰδικῶς ὁ καθείς· τῷ δὲ φωτὶ ἡνωμένην ἔχουσι καὶ ἀχώριστον τὴν κοινωνίαν τῆς φύσεως καὶ τῆς ἐνεργείας· καὶ οὐδεὶς δύναται ἐν τῷ οἴκῳ ἐν τῷ ἀέρι αὐτοῦ διακρί ναι καὶ εἰπεῖν, ποῖον μέν ἐστι φῶς τοῦδε τοῦ λύχνου, ποῖον δὲ τοῦ ἑτέρου. Ταῦτα εἰπὼν, μετέρχεται λοιπὸν ἐκ τοῦ τριαδικοῦ εἰς τὸν τῆς οἰκονομίας λόγον, καὶ τὴν ἔνδοξον ἔξοδον τοῦ Θεοῦ Λόγου τὴν ἐκ Πατρὸς κατὰ τὴν αὐτοῦ φωνὴν τὴν φάσκουσαν, ὅτι, Εκ τοῦ Πατρός μου ἐγὼ ἐξῆλθον, καὶ πρὸς τὸν Πατέρα μου υπάγω, σαφηνίζει καθά φησιν· Αλλ' εἰ καὶ τὸν ἕνα τις τῶν πυρσῶν ὑπεξάγοι του δωματίου, συνεξελεύσεται καὶ τὸ οἰκεῖον ἅπαν φῶς, οὐδὲν τῆς τῶν ἑτέρων φώτων ἐν ἑαυτῷ συνεπισπώμε τον λαμπηδόνος, ἢ τὸ ἑαυτοῦ τοῖς ἑτέροις και ταλεῖπον. Ελθών γὰρ ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐπιδημήσας ἐν τῷ κόσμῳ οὐδὲ τὸν Πατέρα καὶ τὸ Πνεῦμα συνήγαγεν ἐν ἑαυτῷ, οὐδὲ μὴν τῶν οἰκείων τι ἐξελθὼν ἐκείνοις κατέλιπεν, ἀλλ' ἀδιαίρετον τῆς ἑαυτοῦ μονῆς ἐποιήσατο τὴν ἔξοδον.] Quare super substantialem illam. Unitiones corporum eorum quæ, ut elementis constantia, et alia ratione permista considerantur, ex virtute et qualitate mutationem habent, et aliquid aliud simplicium naturæ contrarium horum unitio perficit; similiter facultates animæ diversæ videntur pro motus sui discrimine. Equidem angelorum cum divinis illustrationibus unitiones, vicissim et convenienter propriis ordinibus habent: divinitas autem sanctæ Trinitatis, 113 et quidquid ejus est, nullo dictorum dis. secta aut a se diversa, merito censetur esse supra uniones istas. Et supercelestia luminaria. Nota eum animas universasque mentes, superiora cœlis lumina vocare, atque dicere, has omnes viventes essentias uniri, quemadmodum dictum est in exemplo multorum in domo eadem luminum sibi mutuo sine mistione et confusione unitorum, cum sint Dei similes, et pro captu suo unitissimam Dei unitionem participent: quas, scilicet unitiones, incorporea habent, quæ etiam se mutuo sine confusione penetrant. Superessentialis illius Deifecunditatis. Nota eum vocare Patrem, superessentialem Deifecunditatem et fontem, neque hæc nomina esse reciproca. ▼ Joan. x, 38. × Joan. xvi, 28. "Οπου γε καὶ τὴν ὑπερούσιον. Αἱ τῶν σωμάτων ενώσεις, τῶν τε στοιχειωδῶς θεωρουμένων, καὶ τῶν ἄλλως πως μιγνυμένων, δυνάμεσι καὶ ποιότησι τὸ παρηλλαγμένον ἔχουσι, καὶ ἕτερόν τι παρὰ τὴν τῶν ἁπλῶν φύσιν ἡ τούτων ἔνωσις ἀποτελεῖ· ὡσαύτως καὶ ψυχικαὶ δυνάμεις τὸ ἑτεροειδές κατὰ τὴν κίνησιν διάφορον ἔχουσι· καὶ μὴν καὶ αἱ τῶν ἀγγέλων πρὸς τὰς θείας ἐλλάμψεις ἑνότητες τὸ ἀνὰ μέρος καὶ ἀνάλογον ταῖς οἰκείαις τάξεσιν ἔχουσιν· ἡ δὲ ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι θεότης, καὶ ὅσα ταύτης, οὐδενὶ τῶν εἰρημέ νων διακοπτομένη ἢ ἑαυτῆς διαφέρουσα, εἰκότως ὑπὲρ ταύτας τὰς ἑνώσεις εἶναι δοξάζεται ". Καὶ ὑπερουράνια φώτα. Σημείωσαι ὅτι καὶ τὰς ψυχὰς καὶ τοὺς νέας άπαντας υπερουράνια φώτα και λεῖ· καί φησιν ἐνοῦσθαι τὰς ζωούσας • οὐσίας ταύ τας ἁπάσας, ὡς εἴρηται ἐν τῷ παραδείγματι τῶν ἐν οἴκῳ τινὶ πολλῶν λαμπτήρων ἀλλήλοις ἀμιγῶς τε καὶ ἀσυγχύτως ἑνουμένων, θεοειδεῖς τε οὖσας καὶ μετεχούσας ἀναλόγως ἑαυταῖς τῆς τοῦ Θεοῦ ὑπερη νωμένης ἑνώσεως· ἄστινας, ἑνώσεις δηλονότι, ἐπὶ τὰ ἀσώματα, ἃ καὶ δι᾿ ἀλλήλων ἀσυγχύτως χωρεί. Υπερουσίου θεογονίας. Σημείωσαι ὅτι ὑπερούστον θεογονίαν καὶ πηγὴν τὸν Πατέρα καλεῖ· καὶ ὅτι οὐκ ἀντιστρέφει τὰ ὀνόματα. * γρ. φησίν. γρ. νομίζεται. * γρ. ζώσας.

S. NAXIMI SCHOLIA IN LIB Ενώσεις τε καὶ διακρίσεις. Τὰ περὶ τῆς ἀφράστου Τριάδος μέχρι τριῶν ὑποστάσεων προόδου νῦν θεολογεῖ, ὅτιπερ ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ, κινηθεὶς ἀχρόνως καὶ ἀγαπητικῶς, προῆλθεν εἰς διάκρισιν ὑποστάσεων, ἀμερῶς τε καὶ ἀμειώτως μείνας ἐν τῇ οἰκείᾳ ὁλότητα ὑπερηνωμένος καὶ ὑπερηπλωμένος, τοῦ οἰκείου ἀπαν γάσματος εἰς ὑπαρξιν προελθόντος, ὡς εἰκόνος ζώσης, καὶ τοῦ παναγίου Πνεύματος προσκυνητῶς καὶ ὑπεραεννάως ἐκπορευομένου ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὡς μυσταγωγεῖ ὁ Κύριος· ἀγαθότητι δὲ ἐπληθύνθη ἐπὶ τρισυπόστατον θεαρχίαν ἡ αἰτία πάντων καὶ πηγή. Ταῦτα καὶ ὁ Θεολόγος Γρηγόριος ἐν τοῖς Κατὰ Εὐνομίου λόγοις φησίν. Εστι δὲ καὶ κατὰ ἄλλον λόγον θεία διάκρισις, ἡ διὰ πλῆθος ἀγαθότητος πρόοδος τοῦ Θεοῦ εἰς τὴν πολυείδειαν τῆς δημιουργίας ' τῆς ἀοράτου καὶ ὁρα τῆς. Κοιναὶ δέ εἰσι τῆς τρισυποστάτου καὶ διακεκριμένης ἐνάδος αἱ δημιουργικαί πρόνοιαί τε καὶ ἀγα θότητες· ἡ γὰρ παμβασιλίς Τριὰς ἐν μεθέξει τῶν δυναμένων ο μετέχειν γίνεται ἀσχέτως τε καὶ ἀμεθἔκτως· ταὐτὸν γὰρ δηλοῖ ἑκάτερον· μετέχεται γὰρ ὁ Θεὸς ἀσχέτως οὐ κατεχόμενος ἐν τόπῳ τῷ μετέ χοντι, οὐδὲ αἰσθητῶς μετεχόμενος, ἀλλ' ὅλος ἐν μετα οχῇ ἑκάστου ὢν καὶ ἐξῃρημένος τῶν ἁπάντων· ὥσπερ φωνῆς μεγάλης γενομένης ἅπαντες μετέχουσιν α παρόντες κατὰ τὴν οἰκείαν δύναμιν, καὶ ἀνὴρ, καὶ νήπιον, καὶ ἄλογα· ἀλλ᾽ οἱ μὲν ἐῤῥωμενέστερον, οι δὲ ἀμυδρότερον, πρὸς τὴν τῆς ἀκουστικής ενέργειαν, καὶ ἔστι μεθεκτὴ ἡ φωνὴ, καὶ ἐφ' ἑαυτῆς ἀμέθεκτος μείνασα. DE DIVINIS NOMINIBUS. Unitiones et distinctiones. Loquitur modo de processione ineffabilis Trinitatis ad tres personas, quod etsi Deus et Pater sine tempore mutus, et propter vim amoris in distinctionem personarum processit, sine divisione et diminutione permanens in propria totalitate supra modum unitus, et supra modum simplex, proprio splendore in exsistentiam prodeunte, ut qui sit viva imago, et sanctissimo Spiritu cum adoratione, et ab æterno a Patre proce dente, sicut docet Dominus; bonitate autem multiplicatus fuit in divinitatis principium in tribus consistens personis, qui causa est, et fons universorum. Hæc etiam Gregorius theologus in libris Contra Eunomium dicit. Fit autem alia quoque ratione divina distinctio, progressus Dei per " bonitatis abundantiam in varias species invisibilis atque visibilis creaturæ; communes autem sunt in tribus subsistentiis et consistentis et distinctæ unitatis, ille quæ ad creationem spectant providentia et bonitates. Omnium enim regina Trinitas sine detentione et communicatione ab iis qui eam participare valent; idem enim declarat utrumque. Nam participatur Deus sine detentione minime comprehensus in loco participante, neque sensibiliter participatus; sed totus, in cujusque participations exsistens, et ab omnibus exemptus: sicut valida voce excitata omnes præsentes juxta propriam virtuten ejus participes sunt, et vir, et infans et bruta; sed illi quidem fortius, isti vero debilius, secundum facultatis audiendi efficaciam, atque 114 communicabilis est vox, et in se ipsa incommunicabilis mianens. Ἐκ τῶν μετοχῶν καὶ τῶν μετεχόντων. Τὸ κατ' οὐσίαν μὲν ἡ Θεότης οὐ μετέχεται, οὔτε νοεῖται· μεθεκτὴ δέ ἐστιν ἐν τῷ ἐξ αὐτῆς εἶναι τὰ πάντα, καὶ ὑπ' αὐτῆς συνέχεσθαι εἰς τὸ εἶναι. Ἐν ἑκάστῳ τῶν ἐκτυπωμάτων. Παραδειγματι κῶς φησι πῶς ἀμεθέκτως μετέχεται ὁ Θεός. § VI. Οὐκ ἔστιν ἡ σφραγίς. Αντίθεσις καὶ λύσις ἐκ τοῦ παραδείγματος τῆς σφραγίδος. Απομόργματα. Απομόργματα ἐνταῦθα τὰ ἐκτυ τώματα λέγει. Καὶ μήτε ἀντίτυπα. Ὡς λίθοι καὶ ξύλα, ἢ πάλιν τὰ τῆς ὑγρᾶς οὐσίας, ὧν οὐδὲν ἐπιδέχεται τὴν ἐκ δακτυλίου σφραγίδα. Διακέκριται δέ. Σημείωσαι ὅτι διακέκριται τῆς ἁγίας Τριάδος ἡ ἐνανθρώπησις τοῦ Λόγου ὁλικῶς καὶ ἀληθῶς. Το καθ' ἡμᾶς. Ἐνταῦθα περὶ τῆς οἰκονομίας πάν λιν διαλαβών, τῷ Θεῷ λόγῳ ταύτην προσάπτει, μήτε Πατρὸς μήτε τοῦ ἁγίου Πνεύματος επικοινωνησάντων, πλὴν κατὰ βουλὴν μόνην. Σημείωσαι δὲ τὴν ἀκριβῆ τῆς οἰκονομίας διήγησιν, [ὅτι] ουσιώθη δ ὑπερούσιος Θεὸς Λόγος ἀναλλοιώτως, ἐπεὶ μεμένηκε Θεὸς, καὶ οὐσιώθη καθ᾿ ἡμᾶς ἐξ ἡμῶν ὁλικῶς, τουτἐστι, σῶμα καὶ ψυχὴν λογικὴν κατὰ ἀλήθειαν ἐσχηχώς· καὶ ὅτι ὁ Θεὸς Λόγος ἐστὶν [κατ᾽ ἀλήθειαν] ὁ Ex participationibus et participibus. Divinitas' quidem secundum essentiam neque communicatur, neque intelligitur; communicabilis vero est, quatenus omnia ex ipsa sunt, et ab ipsa in suo esse continentur. In unaquaque expressione. Exemplo declarat, quomodo Deus sine participatione participetur. § VI. Non est sigillum. Oppositio et solutio ex exemplo sigilli.! Effigies, Gr. ἀπομόργματα. Απομόργματα hoc loco vocat expressiones. Nec reluctantia. Veluti lapides et ligna, aut e contrario quæ sunt fluxæ substantiæ, quorum nullum admittit annuli sigillum. Distinctum est autem. Nota distinctam esse a sancta Trinitate omnino et vere Verbi incarnatio nem. Nostri. Hoc loco iterum' de dispensatione tractans, soli Deo Verbo attribuit, sine ulla Patris et Spiritus sancti communicatione, nisi per solam voluntatem. Nota vero accuratam dispensationis enarrationem, Deum Verbum, quod omnem superat essentiam, sine ulla mutatione substantiam accepisse; quoniam permansit Deus, et sicuti nos ex nobis substantiam omnino accepit, id est corpus et animam rationalem vere habuit, et Deum Verbum * γρ. πολυειδίαν τῶν δημιουργημάτων. Ο γρ. δυνάμεων.

[vere] esse eum qui passus est, scilicet carne, hu- παθών, δηλονότι σαρκί· καὶ ὅτι ἀνθρωπικὴ αὐτοῦ manamque ipsius divinam operationem vocari ea omnia quæ in dispensatione seu incarnatione acciderunt, neque Patrem neque Spiritum sanctum in bis aliquid participasse, nisi beneplacito et volun⚫ tate incarnationis, atque una cum Deo Filio divina signa operando. Nota vero hæc maxime contra Nestorianos, et Acephalos, atque Phantasiastas. Distinctum est. Hoc est secretum a Trinitatis et Deitatis ratione illud, quod propter nos et ex nobis carnem assumpserit, seu susceptionis humanitatis nostra, atque Incarnationis Christi ratio: sicut et quod fecerit et passus fuerit quæ humanæ ipsius considerationis maxime propria sunt. Propria vero et singularia dicit, hoc est pura et innoxia naturæ humanæ ipsius: cujusmodi sunt nativitas, infantia, incrementum, sitis, labor, tristitia, lacrymæ, saliva, sanguis, sudor, corruptio, fluxus, voluntaria mortificatio, vocis privatio, impotentia se movendi, et similia. Hæc enim nulla ratione Pater et Spiritus sanctus participant, nisi quis dicat ratione approbationis et consensus. 115 Qui immutabilis erat. Quomodo dicat Verbum passum, ut illud: Manus nostræ contreclaverunt de Verbo vitas, exposuimus. § VII. His autem veluti mysticis. Juxta virtutem inexsistentem pani et calici. Supra intellectus operationem. Intellectum eorum quæ de Deo dicuntur, sacra quidem mens explicat, seu interpretatur illa mens quæ omnino divinis va- c cat, et neque a terrestribus et passionibus obnoxiis perturbatur; ipsis vero divinis non aliter incumbit, quam per cessationem omnis motus, qui ad intelligendum res facit; hoc enim declarat quod dixit supra intelligentem efficaciam, id est quando undique Dei incomprehensibilitate comprehenditur, tum assequitur quod quærebat. Solis participationibus. Præsubaudiendum est nomina. Participationes autem vocat præbitionem eorum quæ participamus ab ipso Deo factam. Arcanum. Illud nomen Deus non significare essentiam, neque quid sit Deus; sed aliquod in nos beneficium; atque nos ex communicatione eorum quæ nobis a Deo donantur, appellationes Dei fingere. Quid porro sit Deus, cogitare queat nullus; etenim divina exsistentia ita digne aliquantulum laudabitur, quando ab efficacia omni validissima et intelligente prorsus a nobis absoluta, suscipiet nos in sancto silentio, mentem iis quæ illinc egrediuntur donis adjicientes: voluntate siquidem res producit, nobis firmiter in mentis nostræ confusione perstantibus, quam paulo ante vocavit, cognitionem in ignorantia. Rursum quidem esse originem seu fontem. Nota y | Joan. 1, 1. ἐστι θεουργία πάντα τὰ ἐν τῇ οἰκονομίᾳ· καὶ ὅτι οὐκ ἐκοινώνησεν εἰς ταῦτα ὁ Πατήρ, οὔτε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰ μὴ τῇ εὐδοκίᾳ καὶ βουλήσει" τῆς σαρ χώσεως, καὶ εἰς τὸ συνεργάζεσθαι τῷ Υἱῷ Θεῷ τὰς θεοσημείας. Σημείωσαι δὲ ταῦτα μάλιστα κατὰ Νε στοριανῶν καὶ ᾿Ακεφάλων καὶ Φαντασιαστών. Διακέκριται. Τοῦτ' ἔστι κεχωρῆσθαι τοῦ τριαδικοῦ καὶ θεολογικοῦ λόγου τὸ καθ' ἡμᾶς ἐξ ἡμῶν ὁλι κῶς καὶ ἀληθῶς σαρκωθῆναι, τοῦτ' ἔστιν ὁ τῆς ἐναν θρωπήσεως καὶ σαρκώσεως τοῦ Χριστοῦ λόγος, καὶ δρᾶσαι καὶ παθεῖν ὅσα τῆς ἀνθρωπικῆς αὐτοῦ θεω ρίας ἐστὶν ἔκκριτα. Αδιατήρητά φησι καὶ ἐξαίρετα, τοῦτ' ἔστι καθαρὰ καὶ ἀδιάβλητα τῆς ἀνθρωπίνης αὐτοῦ φύσεως· ἅτινά ἐστι τόκος, νηπιότης, αύξησις, δίψα, κάτος, λύπη, δάκρυον, πτύελος, αἷμα, τρῆσις, φθορά, φύσις, ἑκούσιος νέκρωσις, ἀφθεγξία, ἀκινη σία, καὶ τὰ ὅμοια. Τούτοις γὰρ ὁ Πατήρ καὶ τὸ Πνεῦμα κατ' οὐδένα τρόπον ἢ λόγον κεκοινώνηκεν· εἰ μή τις φαίη κατ' εὐδοκίαν τε καὶ βούλησιν. Γεγονὼς ὁ ἀναλλοίωτος. Πῶς λέγει τὸν Λόγον πα θεῖν, ὡς καὶ τὸ, Αἱ χεῖρες ἡμῶν ἐψηλάφησαν περὶ τοῦ Λόγου τῆς ζωῆς, ἐξεθέμεθα. § VII. Τοῖς δὲ ὡς μυστικοῖς. Κατὰ τὴν δύναμιν τὴν ἐνυπάρχουσαν ἐν τῷ ἄρτῳ καὶ τῷ ποτηρίῳ. Ὑπὲρ νοερὰν ἐνέργειαν. Τῶν περὶ Θεοῦ λεγομένων τὴν διάνοιαν μὲν ἀναπτύσσει ὁ ἱερὸς νοῦς, ήγουν ἑρμηνεύει ὁ τοῖς θείοις διόλου ενασχολούμενος, καὶ τοῖς γηίνοις καὶ ἐμπαθέσιν ἀνεπιθολώτως μένων· αὐτοῖς δὲ τοῖς θείοις οὐκ ἄλλως ἐπιβάλλει ἢ κατὰ ἀπόπαυσιν πάσης κινήσεως νοητικῆς τῶν ὄντων τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ ὑπὲρ νοερὰν ἐνέργειαν εἰπεῖν, τουτέστιν ὅταν τῷ ἀκαταλήπτῳ τοῦ Θεοῦ πάντοθεν περισχεθῇ, τότε καταλαμβάνει τὸ ζητούμενον. Ταῖς μετοχαῖς μόναις. Προσυπακουστέον ὀνόματα. Μετοχὰς δέ φησιν, ὧν μετέχομεν τὴν ἐξ αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ παροχήν. Κρυφιότητα. Ότι καὶ τὸ Θεὸς ὄνομα οὐ δηλοῖ οὐ σίαν, οὐδὲ τί ἐστιν ὁ Θεὸς, ἀλλ᾽ εὐεργεσίαν τινὰ εἰς ἡμᾶς· καὶ ὅτι ἐκ τῶν μετοχῶν τῶν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ δωρουμένων ἡμῖν, καὶ τὰς περὶ Θεοῦ ὀνομασίας ποιούμεθα· τὸ δὲ τί ἐστιν ὁ Θεὸς, πᾶσίν ἐστιν ἀνεπινόητον· καὶ γὰρ ἡ θεία ὕπαρξις, οὕτως ἀξίως που σῶς ὑμνηθήσεται, ὅτε πάσης ενεργείας, καὶ τῆς δραστικωτάτης, νοερᾶς δὲ, πάντως ὑφ᾽ ἡμῶν ἀπολυ θεῖσα, δέξεται ἡμᾶς διὰ σιγῆς ἁγίας, ἐπιβάλλοντας ταῖς ἐκεῖθεν ἐκφοιτώσαις δωρεαῖς· θελήματι γὰρ τὰ ὄντα παράγει, στάντων ἡμῶν βεβαίως ἐν τῇ τοῦ ἡμε τέρου νοῦ ἀδιακρισίᾳ, ἣν ἐκάλεσε πρό μικροῦ γνώ σιν ἐν ἀγνωσία. Πάλιν, ὅτι μέν έστι πηγαία. Σημείωσαι τὰ σε Ο γρ. εἰς τὴν εὐδοκίαν καὶ βούλησιν.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. βάσμια καὶ φρικτὰ ἐπὶ τῆς ἀχράντου Τριάδος όνο- veneranda et horrenda purissima Trinitatis no- ματα, ὅτι πηγαία θεότης ὁ Πατήρ· ὁ δὲ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον βλαστοί εἰσι τῆς θεογόνου Θεότητος, τουτέστι τοῦ Πατρὸς, θεόφυτοι, καὶ ἄνθη, καὶ φῶτα ὑπερούσια. Μᾶλλον δὲ βλαστούς φησὶν εἰρῆσθαι ἐν τῇ Γραφῇ ἀπὸ τῆς τῶν ἐλαιῶν ὀπτασίας Ζαχαρίου τοῦ ἐνδεκάτου τῶν προφητῶν· δύο γὰρ κλάδους τῆς ἐλαίας φασὶν οἱ Εβδομήκοντα· οἱ δὲ ἄλλοι ἑρμηνευταί στάχυας καὶ βλαστούς· φῶτα δὲ, ἐν οἷς εἴρηται, Πατρὸς τῶν φώτων καὶ φῶς ἐκ φωτός. Πατριὰν δὲ λέγει τὴν οἱονεὶ πατρότητα. Επιφέρει γοῦν υἱότης καὶ γοῦν φησιν ὁ ᾿Απόστολος· Ἐξ οὗ πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς ὀνομάζεται· τὸ γὰρ εἶναι τε πατέρας καὶ υἱοὺς ὀνομάζεσθαι ἄνωθεν ἔῤῥευσεν, ἐκ τοῦ Πατρὸς μὲν φύσει τοῦ Υἱοῦ ὄντος· Πατρὸς δὲ πάντων δημιουργικῶς καὶ διδασκαλικῶς· ὅθεν καὶ ἀσώματοι καὶ νοητοὶ θεῶν πατέρες καὶ υἱοὶ διδασκα λικῶς καὶ ὑπερκειμένως ἐν ἀγγέλοις καὶ δικαίοις, ὡς καὶ ὁ ᾿Απόστολος δηλοί, πάντων τῶν πατέρων ἄρχοντος τοῦ κυρίως Πατρός, ἅτε καὶ τὴν τοιαύτην μέθεξιν δόντος, καὶ πάντων τῶν υἱῶν ἄρχοντος τοῦ Υἱοῦ, ἅτε καὶ αὐτοῦ μεθεκτοῦ ἐν τούτῳ γινομένου 10, ὡς αὐτός φησιν· Εφανέρωσά σου τὸ ὄνομα τοῖς ἀνθρώποις· ὅτι καλεῖται Πατὴρ ὁ αὐτὸν ἔχων Υἱὸν τὸν ταῦτα εἰπόντα. Τοῖς αἰτιατοῖς. Αιτιατά ἐστι πάντα τὰ παραχθέντα εἰς κτίσιν, εἴτε ἐν οὐρανῷ, εἴτε ἐπὶ γῆς· αἴτια δὲ τὰ ὑπερόντα, τουτέστιν αἱ τρεῖς ὑποστάσεις τῆς ἁγίας Τριάδος. Πρόδηλον οὖν ὅτι οὐδεμία εμφέρεια τούτων πρὸς ἄλληλα, αἰτίων φησὶ καὶ αἰτιατῶν. Καλῶς δὲ προσέθηκε τὸ ἐνδεχομένας· οὐ γὰρ ἁπάσας. Καὶ ζῆν εἴ τις φαίη. "Οτι περισσῶς καὶ οὐσιωδῶς προσένεστι τὰ τῶν αἰτιατῶν τοῖς αἰτίοις. Ὥστε οὐ καλῶς λέγομεν ζῆν καὶ φωτίζεσθαι τὸ θεῖον· τοῦτο γὰρ τοῦ ζῆν ἡμᾶς καὶ φωτίζεσθαι αἴτιον· οὐσιωδῶς οὖν προσἔνεστι τῷ θείῳ, ἅπερ ἡμῖν κατὰ χάριν· τοῦτο γὰρ σημαίνει τὸ κατὰ μέθεξιν λέγει γὰρ ὁ ᾿Απόστολος Χάριτι ἐστὲ σεσωσμένοι, καὶ ἡμεῖς μὲν σεσωσμένοι λεγόμεθα· αὐτὸς δὲ ἡμῶν Σωτήρ ἐστι. Καὶ πάλιν· ᾿Απὸ γὰρ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν. § ΙΧ. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ πάσης θεολογίας. "Οτι θεολογίαν καλεῖ τὰ [περὶ] τῆς ἐνανθρωπήσεως· καὶ ὅτι καθ' ἡμᾶς θεοπλαστίαν φησὶ τὴν τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ σάρκωσιν. Ταῦτα κατὰ Νεστοριανῶν μάλιστα, τὸ ἀνδρικῶς αὐτὸν οὐσιωθῆναι λέγειν· ὅρα δὲ ὅτι ἐκ τῶν παρθενικῶν αἱμάτων φησὶ τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ διαπλασθῆναι· Σημείωσαι δε, πῶς φησι, πρεσβυτά. τους ἀγγέλους εἶναί τινας, καὶ πρῶτον αὐτῶν τινα εἶναι. Λέγει δὲ πρεσβυτέρους ἀγγέλους ὁ θεῖος Ἰωάν νης ἐν τῇ ᾿Αποκαλύψει· καὶ ἑπτὰ εἶναι τοὺς πρώτους 6. b Ephes. 11, 8. • Ephes. ut, a Joan. xvII, mina. Patrem esse fontanam divinitatem; Filiun vero et Spiritum sanctum fecundæ Deitatis esse germina, id est Patris, a Deo producta, et flores ac lumina quæ essentia superiora sunt. Ait autem po-- tius βλαστούς, germina, dictum esse in Scriptura, ex visione olivarum Zachariæ prophetarum undecimi; Septuaginta enim dicunt δύο κλάδους, duos ramos oliva: alii vero interpretes στάχυας καὶ βλαστούς, spićas el germina: lumina vero in quibus dictum est, Patris luminum, et lumen ex lumine. Πατριάν vero dicit τὴν πατρότητα, scilicet paternitatem. Af fert igitur υἱότης, filii rationem; equidem ait A, ostolus: Ex quo omnis paternitas in cœlo et in terra nominatur s: 116 patres enim esse, et filios nominari, superne defluxit; quia vere Filius est ex Patre, qui omnium est Pater ob creationem et doctrinam; unde incorporei et intelligibiles deorum patres atque filii præceptorum more et excellenter in angelis et justis, sicut etiam Apostolus declarat, illo patribus omnibus principium dante qui proprie est Pater, sicut is qui talem communicationem largitur, ac omnibus filiis Filio principium dante, sicut ipso etiam in hoc participante, quemadmodum ipse ait Manifestavi nomen tuum hominibus a: quod vocetur Pater is qui Filium bæc locutum habet. Effectibus. Effectus sunt omnia in creatione pro ducta, seu in caelo, seu in terra. Causae vero sunt illa quæ eminenter exsistunt; id est tres Persona sanctæ Trinitatis. Perspicuum igitur nullam esse horum inter se similitudinem, causarum, inquit, et effectuum. Recte autem apposuit ένδεχομένας, quas pυςsunt: neque enim omnes se referunt imagines. El vivere si quis dixerit. Quod abundanter et essentialiter ea quæ sunt effectuum ante inexsistant causis: ideo non bene dicimus divinitatem vivere et illustrari: hæc enim nobis causa est vivendi et illustrandi; essentialiter igitur ante insunt divinitati, quæ nobis per gratiam: hoc enim significat per participationem, dicit enim Apostolus: Gratia salvati estis b, et nos quidenı salvati dicimur; ipse autem Servator noster est. Iterumque, nam ex plenitudine ejus nos omnes accepimus c. $ ΙΧ. Quin etiam id quod est universa theologia. § IX. Theologiam vocat quæ inhumanationem tangunt; nota insuper, eum vocare ex natura nostra Deifictionem Domini Jesu incarnationem. Hæc maxime contra Nestorianos dicere, ipsum ut hominem substantiam accepisse: observa, eum dicere corpus Domini Jesu, ex virgineo efformatum sanguine. Nota porro, quomodo dicat: quosdam esse angelos dignissimos, primumque illorum quemdam esse. Recenset autem divinus Joannes in Apocalypsi dic Joan. 1, 16. 10 γρ. αὐτοὶ μεθεκτοὶ ἐκ τούτου γενόμενοι.

gnissimos angelos, et septem esse primos legimus ἐν τῷ Τωβίᾳ ἀνέγνωμεν, καὶ παρὰ Κλήμεντι βιβλίψ in Tobia, atque apud Clementem libro quinto Hypotyposeon. Solet autem dignissimos angelos vocare, supremos tres ordines, thronos, seraphim, cheruDim, sicut declarat frequenter in libro De calesti hierarchia; dicit autem hoc loco, neque primum angelorum 117 assequi posse modum inhumanationis. Et ab inclyto, Gr. καὶ τῷ κλεινῷ. Glorioso. " ε' τῶν Ὑποτυπώσεων. Πρεσβυτάτους δὲ ἀγγέλους εἴωθε καλεῖν, τὰς ἀνωτάτω τρεῖς τάξεις, θρόνους, σεραφίμ, χερουβίμ, ὡς δηλοῖ ἐν τῷ Περὶ τῆς οὐρω, νίας ιεραρχίας λόγῳ πολλάκις· φησὶ δὲ ἐνταῦθα. μήτε τῷ πρωτίστῳ τῶν ἀγγέλων ἐφικτὸν εἶναι τὸν τρόπον τῆς ἐνανθρωπήσεως, Καὶ τῷ κλεινῷ. Ἐνδόξῳ. Καθηγεμόνι. Καθηγεμόνα οἰκεῖον, τὸν ἅγιον 11 τ ρόθεον αἰνίττεται, ὡς εὐθὺς δηλοῖ· μετὰ γὰρ τὸν Παῦλον ἐκ τούτου ὠφελήθη· λέγει δὲ ὅτι ἴσως πα θὼν τὰ θεῖα ἐκεῖνος, οὕτως ἐνεπνεύσθη· τί δέ ἐστιν οὐ μόνον μαθὼν, ἀλλὰ καὶ παθών, εἴρηται μὲν οὖν καὶ ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους· Εμαθε γὰρ ἀφ᾽ ὧν ἔπαθε τὴν ὑπακοήν. Ὁ γὰρ παθὼν πείρᾳ λαμβάνει τὸ διδασκό μενον 14, οἷον ὁ τυπτόμενος μᾶλλον τοῦ μόνον ἀκούσαντος· οὐ μὴν καὶ τυπτηθέντος 18 ποτέ, τίς ὁ τοιοῦ τος πόνος γινώσκει, καὶ μᾶλλον ἂν παραστήσειεν, ὁποῖόν ἐστι τὸ ἄλγος· οὕτω καὶ ὁ δι' ἀποκαλύψεως μυούμενος, θειότερον ἑρμηνεύσει τὰ θεῖα. Τὸ δὲ παρ θεῖν τὰ θεῖα τοιοῦτόν ἐστιν· εἴρηται τῷ Ἀποστόλο Συνταφῶμεν τῷ Χριστῷ, ἵνα καὶ συναναστῶμεν αὐτῷ καὶ συμβασιλεύσωμεν· ὁ δὲ σταυρῶν ἑαυτὸν καὶ τὴν ἑαυτοῦ σάρκα, αὐτὸς τὰ στίγματα τοῦ Χριστοῦ ἐν τῷ οἰκείῳ σώματι περιφέρει· εἰκότως οὖν καὶ συμβασιλεύει τῷ Χριστῷ, καὶ τὰ θεῖα αὐτοῦ θαῤῥεῖται μυστήρια, ὅταν καὶ ὁ ἅγιος Ἱερόθεος λέγεται μὴ μόνον μαθεῖν, ἀλλὰ καὶ παθεῖν τὰ θεῖα· καὶ ὁ δι᾽ ἀποκαλύψεως τὰ θεῖα Præceptore. Præceptorem proprium, sanctum Hierotheum insinual, sicut mox declarat: siquidem post sanctum Paulum ab hoc adjutus est; dicit autem quod fortassis expertus ille divina, ita inspiratus sit; quid porro sit non tantum edoctus, sed etiam expertus, dicitur quidem in Epistola ad Hebræos d Didicit ex eis quæ passus est obedientiam. Is enim qui patitur, experientia capit quod docetur, veluti qui verberatur, melius eo qui tantum audivit: non melius eo, qui aliquando verberatus fuit, quis talis labor sit, cognoscit, multoque magis representaret, qualis sit dolor; ita quoque qui per revelationem docetur, divina divinius interpretabitur; pati vero divina, tale est; dixit Apostolus: Consepulti simus Christo, ut cum illo resurgamus et conregnemus e; qui autem seipsum carnemque suam crucifigit, is stigmata Christi in proprio corpore circumfert. Merito igitur etiam conregnat Christo, audetque divina ejus mysteria contemplari, quando et sanctus Hierotheus dicitur non solum didicisse, sed etiam passus esse divina: atque is qui per revelationem divina G μυούμενος, ἐξίσταται ἑαυτοῦ, καὶ καλῶς λέγεται παθεῖν docetur, extra seipsum constituitur, ac recte dicitur pati utilem hanc passionem, ut fiat Dei domicilium. Aliter. Dixit ipsum passum divina, quasi dicat eum non disciplina per sermonem horum assecutum doctrinam'; sed divina illustratione impressam et veluti insignitam in mente supernaturalem habuisse cognitionem, talemque diviniorum institutionem compassionem vocavit, seu consensionem. SK.Causa omnium. Divina hæc verba repraesentant, quo modo et Filius in omnia omnibus, et caput omnium secundum Apostolum (, ac dicit esse omnium plenitudinem et compagem, creaturarum seriem constringentem, id est partes cum lolo, ut qui est omnia; ergo velut universi coagmentator, et pars merito, quoniam pars omnis est totius pars, ac neque totum, neque pars, ut qui nihil horum; sed supra omnem essentiam; partes autem universi mundi sunt quæ secundum 118 speciem videntur, aer, terra, plantæ et reliqua, estque veluti perfecta aliqua, quæ ejus dicitur divinitas respectu nostri, qui imperfecti sumus. Sicut apud Matthæum 6: Perfecti estole, quia ego perfectus sum, respectu auτὸ ἐπωφελὲς τοῦτο πάθος, ἵνα Θεοῦ γένηται καταγώ γιον. "Αλλως. Παθεῖν αὐτὸν ἔφη τὰ θεῖα, ὡς οὐ διδακτῶς διὰ λόγου τὴν περὶ τούτων δέξασθαι μύησιν λέγων, ἀλλὰ τῇ θείᾳ ἐκλάμψει ἐντυπωθῆναι, καὶ οἷον ἐνσημανθῆναι τῇ διανοίᾳ τὴν γνῶσιν τῶν ὑπὲρ φύσιν, καὶ τὴν 16 τοιαύτην τῶν θειοτέρων μύησιν συμπά θειαν εκάλεσεν, ήγουν συνδιάθεσιν. § Χ. Ἡ πάντων αἰτία. Τὰ θεῖα ταῦτα παρίστησι βήματα, πῶς καὶ ὁ Υἱὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσι, καὶ κεφαλὴ πάντων κατὰ τὸν ᾿Απόστολον· καί φησιν, ὅτι πάντων ἐστὶ πλήρωμα καὶ συνοχεύς, τὴν ἀλληλουχίαν τῶν δημιουργημάτων συσφίγγων, τουτέστι τὰ μέρη τῷ παντί, ὡς τὸ πᾶν ἄν· ὡς τοῦ παντὸς οὖν συναγωγούς, καὶ μέρος εἰκότως, ἐπειδὴ καὶ πᾶν μέρος τοῦ παντός ἐστι μέρος, καὶ οὔτε πᾶν, οὔτε μέρος, ώς μηδὲν ὢν ἐξ αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ πᾶσαν οὐσίαν· μέρη δὲ ὅλου τοῦ κόσμου εἰσὶ τὰ κατ' εἶδος δρώμενα, αήρ, γῆ, φυτὰ, καὶ τὰ λοιπά· καὶ ἔστι μὲν οἷά τις τελεία λε γομένη ἡ αὐτοῦ θεότης, ὡς πρὸς ἡμᾶς τοὺς ἀτελεῖς· ὡς παρὰ Ματθαίῳ· Τέλειοι γίνεσθε, ὅτι ἐγὼ τέ λειός εἰμι· πρὸς δὲ ἀγγέλους τους τελείους οὐ τέλειος Coloss. 11, 10. Cap. v, v. 48. d Cap. v, v. 8. • Ex variis Epistolarum S. Pauli locis. γρ. θεῖον. "' τί δέ ἐστι παθεῖν τὰ θεῖα, εἰσόμεθα ἐκ τοῦ εἰρημένου· ἔμαθε γὰρ ἀφ᾽ ὧν ἔπαθεν ὁ γὰρ παθὼν πείρᾳ διδάσκεται τὸ προβαλλόμενον. Quid vero sit pati divina, novimus ex eo quod dictum est: Didicit ex iis quæ passus est: qui enim patitur, experientia edocetur quod proponitur. γρ. τυπης θέντος. γρ. ταύτην. "1

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS HOMINIBUS. ἀλλ' ὑπερτέλειός ἐστι· καὶ τελετάρχης ὁ Υἱὸς, ὡς tem angelorum perfectorum, non perfectus, sed ἄρχων πάσης τελειότητος, ἐπειδὴ καὶ προτέλειος· οὕτω καὶ εἶδος λέγεται ἐν τοῖς ἀνειδέοις, καὶ ἀσωμάτοις, ὡς ἁπάσης τῆς εἰδοποιίας δημιουργὸς, καὶ ἀρχὴ παντὸς είδους· πρὸς δὲ ταῦτα τὰ εἴδη ἀνείδεος καὶ ὑπὲρ εἶδος, ἐπειδὴ δεύτερα αὐτοῦ καὶ τὰ εἴδη καὶ αἱ ἰδέαι. Αφορίζουσα. ᾿Αντὶ τοῦ διακρίνουσα, καὶ πρὸς τὸ ἀσύγχυτον διασώζουσα. Καὶ μέτρον ἐστί. Μέτρον ἐστὶ τῶν ὄντων, ἐπειδὴ ἐν αὐτῷ τὰ πάντα πεπέρασται, καὶ αἰὼν μάλιστα δικαίως ἂν λέγοιτο· εἰ γὰρ αἰὼν λέγεται, οἱονεὶ ἀεὶ ὤν, αὐτός ἐστιν ὁ ἀεὶ ὤν· εἴρηται γάρ, Σὺ δὲ ὁ αὐτ τὸς εἶ, καὶ τὰ ἔτη σοῦ οὐκ ἐκλείψουσι· καὶ πάλιν· ῾Ο ἀριθμῶν πλήθη ἄστρων, καὶ τὸν οὐρανὸν μετ τρῶν σπιθαμῇ καὶ τὴν γῆν δρακί. Ποιητής αἰώνων, ἅτε τῶν ἀγγέλων ποιητὴς ὢν [ἀθάνατοι γὰρ οὗτοι, καὶ ἡ] ἀθανασία, παράτασις, ἀειζωία, αἰων, ἀλλ᾽ οὐ χρόνος, ἀτελεύτητος 18 καὶ ἀεὶ ἐσόμε νος, λέγεται· οὐ κατὰ τοῦτο οὖν λέγεται αἰών, κατὰ τὸν χρόνον τὸν τέλος ἔχοντα, ἀλλὰ κατὰ τὸ ἀεὶ ὢν, εἰς αἰῶνας τέλος οὐκ ἔχοντας. Πλήρης ἐν τοῖς ἐνδεέσιν. Ὅπερ εἶπεν ἄνω, άτελὴς δὲ ἐν τοῖς τελείοις, ὧδέ φησιν ὑπερπλήρης ἐν τοῖς πλήρεσι· καὶ τὸ ἀτελὴς οὖν οὕτως ὀφείλεις νοεῖν, ὑπερτέλεια ἐν τοῖς τελείοις. Καὶ ἕως φύσεως. Ορᾶς πῶς φησιν, ἐπειδὴ καὶ ἕως φύσεως ἐλήλυθε· φύσεως μὲν τῆς ἡμετέρας “ νόησον· καὶ ὅτι τὸ φύσεως οὐ καλῶς λέγομεν ἐπὶ Θεοῦ· ἰδοὺ γὰρ πῶς φησιν, ἕως φύσεως κατῆλθε, τουτέστιν, ἕως ἐκείνου ἔφθασε τοῦ ἀτιμοτέρου, καὶ οὔπερ αὐτὸς οὐκ ἐκέκτητο. Σημείωσαι τὰς ἐμφάσεις τῶν λέξεων. Αναλλοιώτως. Σημείωσαι ὅτι ἀναλλοιώτως καὶ ἀσυγχύτως ἐκοινώνησεν ἡμῖν καὶ ἀπαθῶς· καὶ ὅτι ἐν τοῖς φυσικοῖς ἡμῶν ἔμεινεν ὑπερφυής, καὶ ἐν τοῖς κατ' οὐσίαν ὑπερούσιος, καὶ εἶχε τὰ ἡμῶν ὑπὲρ ἡμᾶς, οἷον τὸ ἐκ παρθένου, τὸ ἀναμάρτητον, τὸ ἐν ἐξουσίᾳ Θεοῦ λαλεῖν τὰ καὶ πάντα πράττειν, τὸ περιπατεῖν ἐπάνω τοῦ ὕδατος, καὶ ὅσα τοιαῦτα. Σημείωσαι οὖν ὅτι οὐδεὶς οὕτω θεολογεῖ περὶ τῆς οἰκονομίας κατὰ Νεστοριανῶν καὶ ᾿Ακεφάλων καὶ Φαντασιαστῶν. § ΧΙ. Τὰ κοινὰ καί. Κοινὰ καὶ ἡνωμένα τὰ τῆς ἁγίας Τριάδος ὀνόματα, ὅσα ἐκ τῶν αὐτῆς δωρεῶν τῶν εἰς τὰ μετ' αὐτὴν ὀνομάζεται· ἄς τινας δωρεάς διακρίσεις φησί, καὶ οἱονεὶ πληθυσμούς. Πληθύεται δὲ ἐνικῶς. Τοῦτο κατὰ Φαντασιαστῶν, πολλαπλασιάζεσθαι λέγεται τὸ ἔν 17· ἐπειδὴ γὰρ ἐξ αὐτοῦ ἅπαντα, καὶ δι' αὐτοῦ, καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται, καὶ αὐτός ἐστι κεφαλή πάντων τῶν ὄντων, καὶ αὐ b Psal. Cl, 28. 1 Psal. CXLVı 4. k Isa. xL, 12. supra perfectionem, et Filius est τελετάρχης, cere moniarum conditor, veluti omnis perfectionis principium; quoniam et προτέλειος, perfectionem antecedit; ita etiam dicitur species in iis quæ specie carent, et incorporeis, veluti universa speciei fctionis creator, et principium omnis speciei; respectu autem specierum harum, specie caret, ac supra speciem est: quoniam species et ideæ sunt ipso viliora. Definiens. Pro, discernens, atque sine confusione conservans. Et mensura est. Mensura est rerum, quoniam in ipso universa terminantur, et æternitas justissime dici potest; si enin αιών dicitur veluti ἀεὶ ὤν, semper exsistens, ipse est qui semper est: dicitur enim: Τα autem idem es, et anni tui non deficient b; rursusque: Qui numerat multitudinem stellarum 1, et cælum metiens palmo et terram pugillo k. Conditor autem æternitatis, cum sit angelorum creator [immortales enim sunt ipsi, et] immortalitas, extensio, vita continua, æternitas, non vero tempus, interminatum et semper futurum dicitur: non igitur secundum hoc dicitur æternitas, secundum tempus quod finem habet, sed quatenus semper est, in sæcula, quæ finem non babent. Plena est in iis quæ egent. Quod supra dixit, imperfecta vero in perfectis, hic dicit efusa in iis qua plena sunt: ergo etiam imperfecta ita intelligere debes, eminenter perfecta in perfectis. Et usque ad naturam. Vides quomodo dicit, quande etiam ad naturam venit: naturam quidem nostram intellige, neque nos recte naturam de Deo dicere: ecce enim quomodo ait, ad naturam descendit, id est eo usque vilitatis, atque ejus quod ipse non habebat, pervenit. Nota vim significandi dictionum. Sine mutatione. Nota sine mutatione et sine confusione, et sine passione, nostri factum esse participem, atque in nostris naturalibus natura supe rior perstitit, atque in essentialibus essentia superior, nostraque supra nos habuit, veluti, ex virgine nasci, impeccabilitatem, in potestate Dei loqui, atque facere 119 universa, ambulare super aquas et alia similia. Nota igitur nullum ita de incarnatione divine loqui, contra Nestorianos et Acephalos et Phantasiastas. §XI. Communia et. Communia et unita sanctæ Trinitatis esse nomina, quibus ex ejus donis rebus post ipsam collatis appellatur; quæ dona distinctiones vocal, et veluti multiplicationes. Multiplicatur autem unice. Hoc contra Phantasiastas, multiplicari dicitur quod unum est: quandoquidem enim ex ipso omnia, et per ipsum et in ipso creata sint, ipseque sit caput rerum γρ. ὁδὲ αἰὼν χρόνος ἀτελεύτητος. 10 γρ. ὡς Θεὸς λαλεῖν, γρ. ἄν.

omnium, universasque substantias produxerit: τὸς τὰς ὅλας ουσίας παρήγαγεν, εικότως πολλαπλα merito multiplicari dicitur per ea quæ per ipsum exsistunt quandoquidem cunctis Patri subjectis ipse dicatur in iis quæ per ipsum facta sunt, Patri subjici, sicut dicit Apostolus: Tunc et ipse Filius subjicietur¹; atque cum talis esset, mansit unus in multiplicatione productionis universorum, et idem in minime deficiente suorum donorum profusione, cum in universo pars esset, et nibil universi esset; superat enim essentiam, et neque illum assequi valemus; istud autem inferius interpretatur. Et singularia. Unicam dicit universorum productionem, declarans simul ac Deus voluit, non ante paulatim et partim creata fuisse, seu res in lucem prodiisse. Non imminutam vero communicationem dicit, qua scilicet Deus cuncta producendo, nihil propriorum bonorum minuit. Intelligens communis noster. Communis magister et institutor nimirum apostolus Paulus: illius enim ope credidit, sicut legimus in Actis. Notandum etiam, sanctum Hierotheum a sancto Paulo edɔclum. Nam etsi sint qui dicantur. Illud, etsi dii multi et domini sint, tamen unum esse vere Deum et Patrem, unumque vere Dominum Jesum, hoc declarat causam omnium et creatricem divinitatem, secundur indivisam et indistinctam communicationem nominis propriæ divinitatis et dominationis, eos qui dii et domini dicuntur, produxisse: minime tamen in partes deitatum deitate discissa, sicut aurum in plures nummos; neque multis diis ejus divinitatem complentibus, quemadmodum multæ species unum mundum; sed multiplicari dicitur Deus, unaquaque productionis rerum voluntate, 120 provido progressu, multiplicatus quidem, manens tamen unum individuum, sicut sol dum plures emittit radios, atque in unitate permanet; dicitur enim etiam de sole justitia, quotidie divisus, et non consumptus; recte autem dicitur in ipsis quoque divinis fortiores esse distinctionibus unitiones; etenim non oportet eum qui cum judicio audiendo discit esse in Deo unitatem, dum hæc audit, arbitrari esse in ipso infirmitatem, neque simplicem tanquam invalidum; nihil enim proprie de Deo a nobis pronuntiatur, quod illius proprietatem attingat, neque per privationem, sicut immortalis, et similia; neque per positionem seu amfirmationem, ut vita fortasse et unum; sed unum, tanquam quod cum nullo comparari possit dicendum, quod eodem modo se habet in iis etiam cæterorum subsistentiis quæ ex ejus unitate minime exeunt; idem etiam manet: etsi voluntas in reliquorum productione dividi videatur. Omni igitur distinctione, id est ut cuncta exsistant progressu. [ ] Cor. xv, " σιάζεσθαι λέγεται διὰ τῶν παρ' αὐτοῦ γενομένων, ὅταν καὶ πάντων ὑποταττομένων τῷ Πατρὶ, αὐτὸς λέγεται διὰ τῶν παρ' αὐτοῦ γενομένων, τῷ Πατρὶ ὑπη τάττεσθαι, ὡς φησὶν ὁ ᾿Απόστολος, Τότε καὶ αὐτὸς ὁ Υἱὸς ὑποταγήσεται· καὶ ὁ τοιοῦτος ἐν τῷ πληθυσμῷ τῆς πάντων παραγωγῆς ἔμεινεν εἷς καὶ ὁ αὐτὸς ἐν τῇ ἀνελαττώτῳ χύσει τῶν αὐτοῦ μεταδόσεων, ἐν τῷ παντὶ μέρος ὤν, καὶ μηδὲν ὢν τοῦ παντός· ἔστι γὰρ ὑπερούσιος· καὶ ἡμῖν ἀνέφικτος· ἑρμηνεύει δὲ αὐτὸ ὑποκατιών. Καὶ τῇ ἑνιαίᾳ. Ενιαίαν ἔφη τῶν ὅλων παραγω γὴν, δηλῶν ἅμα τῷ βούλεσθαι, καὶ οὐ κατὰ μικρόν τι καὶ μερικῶς κτισθῆναι, ἤτοι πρὸς τὸ εἶναι ἐλθεῖν τὰ γεγονότα. Ανελάττωτον δὲ μετάδοσιν, ἤτοι ὅτι 18 κτίζων τὰ ὄντα ὁ Θεὸς, οὐδὲν τῶν οἰκείων μειοῖ ἀγαθῶν. Ἐννοήσας ὁ κοινὸς ἡμῶν. Κοινός καθηγεμών καὶ χειραγωγὸς ὁ ἀπόστολος Παῦλος δηλονότι· δι' αὐτ τοῦ γὰρ ἐπίστευσεν, ὡς ἔγνωμεν ἐν ταῖς Πράξεσι. Και σημειωτέον, ὅτι καὶ ὁ ἅγιος Ἱερόθεος τῷ ἁγίῳ Παύλῳ ἐμαθητεύθη. Καὶ γὰρ εἴπερ εἰσὶ λεγόμενοι. Τό, κἂν θεοὶ πολ λοὶ καὶ κύριοι ὦσι, πλὴν ἕνα εἶναι τὸν ἀληθῶς Θεὸν, καὶ Πατέρα 18, καὶ ἕνα τὸν ἀληθῶς Κύριον Ἰησοῦν, τοῦτο δηλοῖ ὅτι ἡ πάντων αἰτία, καὶ δημιουργὸς θεό της κατὰ μετάδοσιν ἀμέριστον καὶ ἀσκέδαστον τῆς ἐπωνυμίας τῆς οἰκείας θεότητος καὶ κυριότητος τοὺς λεγομένους θεούς και κυρίους προήγαγεν, οὐ κατακερματισθείσης τῆς θεότητος εἰς μέρη θεοτήτων, ώς χρυσὰς εἰς νομίσματα πολλά· οὔτε τῶν πολλῶν θεῶν συμπληρούντων τὴν αὐτοῦ θεότητα, όν τρόπον τὰ πολλὰ εἴδη, τὸν ἕνα κόσμον· ἀλλὰ πληθύνεσθαι λέγεται ὁ Θεὸς, τῷ καθ᾿ ἕκαστον εἰς παραγωγὴν τῶν ὄν των βουλήματι, προνοητικαῖς προόδοις, πολλαπλασιαζόμενος μὲν, μένων δὲ ἀμερὲς ἐν 10 ὥσπερ ήλιος ἀκτι νας πολλὰς ἐκπέμπων, καὶ μένων ἐν τῇ ἑνότητι· εἴρηται γὰρ καὶ περὶ τοῦ ἡλίου τῆς δικαιοσύνης, ὁ καθ' ἡμέραν μεριζόμενος, καὶ μὴ δαπανώμενος· καλῶς δὲ καὶ ἐπὶ τῶν θείων εἴρηται, τὰς ἑνώσεις τῶν διακρί σεων ἐπικρατεστέρας εἶναι· καὶ γὰρ οὐ δεῖ τὸν νουνεχῶς ἀκροώμενον περὶ Θεοῦ, ἐνάδα περὶ αὐτοῦ ἀκού οντα, ὑπονοεῖν ἀσθένειαν, οὔτε ἁπλοῦν ὡς ἀδύνατον· οὐδὲν γὰρ ἐπὶ Θεοῦ οἰκείως παρ' ἡμῶν λέγεται τῆς ἰδιότητος ἐκείνης ἐφικνούμενον, οὔτε κατὰ στέρησιν, ὡς ἀθάνατος, καὶ τὰ ὅμοια· οὔτε κατὰ θέσιν, ὡς ζωή τυχὸν καὶ τὸ ἔν, ἀλλὰ τὸ ἔν, ὡς πᾶσιν ἀσύμβλητον ῥητέον, ὅπερ ὡσαύτως ἔχει καὶ ἐν ταῖς ἀνεκφοιτήτοις τῆς οἰκείας ἐνάδος τῶν λοιπῶν ὑποστάσεσι· μένει γὰρ ὁ αὐτ τὸς, κἂν τὸ βούλημα δοκῇ διακρίνεσθαι εἰς τὴν τῶν λοι τῶν παραγωγήν. Πάσης οὖν διακρίσεως, τουτέστιν εἰς τὸ εἶναι τὰ πάντα παρόδου. Προαιτία δὲ καὶ ἐπικρατε στέρα ἡ τοῦ Θεοῦ ἀμέριστος ἑνάς. Ἐπὶ δὲ τῶν αἰσθη 18 γο. ἔφη ὅτι. 10 γρ. ἀληθῆ Θεὸν, Πατέος καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, το γρ. μένειν δὲ ἀμερίστως ἐν.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. τῶν τὸ ἐναντίον· οὐδὲ γὰρ αὐτῶν ἐστιν ἑνὰς, ἀλλ᾽ αἱ Prima vero causa est et potentissima individua Dei διακρίσεις τῶν στοιχείων, προϋποῦσαι, σύνδρομοι για νόμεναι καὶ ἐνύμεναι, δευτέρας τὰς ἐκ τῆς συνθέ σεως ἑνώσεις ἐργάζονται· ἐπὶ δὲ τῶν θείων οὐχ οὕτως· ἐπὶ αὐτῶν γὰρ προϋποῦσα ἡ ἕνωσις τὰς διακρίσεις βουλήματι δευτέρας ποιεί. Καὶ μετὰ τὴν τοῦ ἑνός. Ενώσεις μὲν ἐπὶ τῶν θείων ει φησίν, ἤτοι τὰ ἑνιαίως τε καὶ μοναδικῶς ἐπὶ τῆς θεότητος θεωρούμενα, άνευ γε δηλαδή ὧν προϋπεστείλατο ἰδιοτήτων, τουτέστι πατρότητος, υἱότητος, καὶ τῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς Πνεύματος ἐκπορεύσεως· δια κρίσεις δὲ, τὸ πολλὰ εἶναι τὰ τῶν θείων μετέχοντα δωρεῶν· προκατάρχουσι τοίνυν καὶ ἐπικρατοῦσι τὰ τῶν ἐνώσεων· οὐ γὰρ ἐκ τῶν πολλῶν συνήχθη τὰ τῆς μιας θεότητος καὶ κυριότητος, ἀλλὰ ἐκ τοῦ ταύτης μοναδικοῦ, ὁ ἐν ἐκείνοις πληθυσμός θεωρεῖται. § 1. Τὴν ἀγαθαρχικήν. Τὴν ἀρχηγὸν πάσης ἀγα θότητος. Οὐ πάντα δέ. Πῶς οὐ πάντα πάρεστι τῷ θεῷ, φησὶ μὲν καὶ αὐτὸς, νοήσεις δὲ αὐτὸ καὶ ἐκ θείου χρησμοῦ· Ἐγγίσατε πρὸς μέ, καὶ ἐγὼ ἐγγιῶ πρὸς ὑμᾶς, λέγει Κύριος. Ημᾶς οὖν αὐτούς. Σημείωσαι ὅτι ἡ εὐχὴ ἡμᾶς ἀνάγει πρὸς τὸν Θεὸν, οὐκ αὐτὸν πρὸς ἡμᾶς κατά γει· σημείωσαι δὲ καὶ τὰ παραδείγματα ὡραῖα όντα. Πολυφώτου σειρᾶς. Καλῶς ἀπείκασεν οὐρανία σειρά τὴν καθ' ἡμᾶς προσευχήν. Ωσπερ γὰρ ὁ εἰς ύψος οὐρανοῦ ἀνιέναι θέλων ἐπιδράττεται ταῖς χερσὶν ἰσχυρῶς τῆς σχοίνου ταύτης. Πεισμάτων. Σχοινίων. Τὴν ἀπανταχή. Πῶς πανταχοῦ πάρεστι, καὶ οὐδα μοῦ ὁ Θεὸς, εἴρηται ἡμῖν ἀνωτέρω ἐν τῇ ἐξηγήσει ἧς ἡ ἀρχή, θέσιν φασὶν οἱ φιλόσοφοι. Ὥσπερ οὖν ὁ κατὰ μικρὸν ἑαυτὸν τῆς γῆς κουφίζων ταῖς χερσὶ δο κεῖ μὲν καθέλκειν τὴν σειράν, αὐτὸς δὲ [κουφίζεται καὶ] πρὸς ὕψος αἴρεται τῇ κατὰ μικρὸν ἀναβάσει, οὕτω καὶ ὁ ἐκτενῶς προσευχόμενος διὰ τῶν πράξεων, ᾶς ὁ λόγος χεῖρας καλεῖ, τῇ κατὰ μικρὸν ἐργασίᾳ καὶ προσευχῇ τὸν νοῦν αὐτοῦ πρὸς Θεὸν ἀνυψοί· ἐὰν δὲ unitas. In sensilibus autem contrarium accidit; nulla enim in ipsis unitas, sed præsubsistentes elementorum distinctiones, dum concurrunt et uniuntur, alteram ex compositione unitionem operantur - in divinis vero aliter se res habet; nam præsubsi - stens in ipsis unitio posteriores distinctiones voluntate operatur. Etiam post unius. Unitiones quidem in divinis dicit, seu quæ unice et solitarie in divinitate conspiciuntur, ea scilicet sine quibus prius contractior fuerat proprietatibus, id est paternitate, aliatione, et Spiritus sancti, ἐκ τοῦ Πατρός, ex Patre, processione; distinctiones autem, quia multa sunt quæ divina participant munera; unitiones ergo prædominantur et vincunt; nec enim ana deitas et potestas ex multis conflata est; sed ex hujus singularitate, quæ in illis reperitur multitudo consideratur. ˙ IN CAP. III. § I. Quæ boni principium est. Fons nimirum totius bonitatis atque principium. Non tamen omnia. Qua ratione non onmia præsentia sint Deo, et ipse dicit, et illud ipsum facile queas ex oraculo divino percipere. Accedite ad me, et ego accedam ad vos, dicit Dominus. 121 Nos igitur ipsos. Animadverte quod oratio nos ad Deum evehit, non ipsum autem ad nos deducit: simul et pulcherrima exempla bic nota. Lucidissimam catenam. Egregie orationem nostram cum cœlesti catena seu fune comparavit. Hoc modo enim qui ad summum cœli ſastigium adire vult, firmissimum hunc funem manibus tenet et complectitur. Rudentes, Gr. πεισμάτων. Funes intelligit. Übique. Quonam modo ubique adest, et nusquam est præsens Deus, superius a nobis dictum est in expositione cujus initium est, Positionem seu affirmationem appellant philosophi. Quemadmodum igitur qui paulum sese a terra manibus sublevat, videtur quidem funem attrahere, sed ipse potius [sublevatur et] ascensu in altum sensim attollitur: sic qui intente vehementerque orat per laudatas actiones, quas hæc disputatio manus vocat, paulatim ipsa operatione τὰς χεῖρας ἀπολύσωμεν τῆς σειρᾶς, καὶ μὴ φροντί- et oratione mentem ad Deum suam elevat in subli σωμεν τῆς ἐπὶ τὰ ἄνω φορᾶς, πίπτομεν ἐξ ὕψους. Τὸ αὐτὸ καὶ περὶ τῆς νηός, ἵνα νοήσωμεν ναῦν τὴν ἡμῖν διάνοιαν ῥιπιζομένην ταῖς τοῦ βίου ἀνέμοις· θάλασσαν δὲ τὸν βίον τὸν γέμοντα πολλῶν χειμώ νων· πέτραν δὲ τὸν Χριστὸν, ὃν κρατοῦντες ἀσάλευτοι διαμένομεν πρὸς αὐτὸν, τὸν βίον ἡμῶν ἔλχοντες. Τοῦ κλεινοῦ. Ἐνδόξου. me. Sin vero manus a fune remittimus, neque illius quæ sursum fit motionis curam habemus, ex alto præcipites ruimus. Simile illud est de nave, ut ine telligamus navem esse nostram mentem et cogitationem flabris hujus vitæ jactatam; mare autem, vitam multis tempestatibus abundantem; rupem esse Christum, quem tenentes, immoti et tranquilli ad ipsum adhærescimus, vitam in portum trahentes. Inclyti. Fama nimirum gloriaque illustris. οι τῆς θεότητος. Ως ἀναλέγεται πρὸς Θεόν· ἐάν. PATROL. GR. IV.

' · Incassum loqui. Gr. ματαιολογήσαι. Inaniter lo qui et nugari. Imnbuli sumus, Στοιχειωθέντας dicit pro eo quod est, fructum utilitatemque cepimus. Est vero sciendum post D. Paulum a sancto Hierotheo institutum eum fuisse. Υφαρπάζοντας dicit, pro clam et fraude sibi vindicantes et plagiarios. Graviter. Πρεσβυτικῶς forte sumpsit pro perite et intelligenter; συνοπτικούς autem ὅρους brevia decreta vocat, quæ compendiosam habent tractationean: hoc et signifcavit cum dixit ἑνιαίας, singularia; συνελίξεις vocat expositiones quæ breviter et paucis fiunt. Ad captum nostrum. Hoc est quantum in me situm est, et prout exponere cohortatus es, et quotquot preceptores nostri sic interpretati sunt; ipsa compositio ad hyperbatum spectat. 122 Alteras scripturas. Nola sancti Hierothei Commentarios velut secundam quamdam Scriptu• ram sacram esse putandos. Intuitionem. Minime tectam, claram potius et illustrem cognitionem intelligit. Senili. Quia senilis dignitas perfectior et ad docendum accommodatior, omnium sacerdotum est. Quid vero sit πρεσβυτική, senilis, ex ep Isaia = ef fato intelliges: Non senior, non angelus, sed ipse Dominus veniet et salvabit nos; et ex Apocalypsi beati Joannis, qui circa inexplicabile solium Dei, viginti quatuor seniores se vidisse ait. Principium vitæ. Corpus vitæ fontem et numinis tabernaculum, sanctissima Deipara forte intelligit, quæ tum obieral. Nota vero illud, frater Domini Jacobus: nimirum simul cum Petro et Jacobo apostolis hic vir divinus aderat. Theologorum. De sanctis apostolis loquitur. Divinæ imbecillitatis. Divinam imbecillitatem hic dicit voluntariam condescensionem Filii Dei usque ad corpus absque peccato. Ignorans enim omni ratione peccatum, dignatus est pro nobis, propria non deserens, sine peccato fieri peccatum, ut nos, peccato mancipatos, per adoptionem quæ per eum facta est nostrum omnium, in antiquam libertatem restitueret. Nam cum foret divinitate opulentus, locupletante omnes inopia fit pauper, excellenti quodam modo nostram carnem assumens, ut ejus divinitate nos ditemur, et in forma Dei et secundum essentiam Deus exsistens, propter effusam charitatem, servilem formam induit, Verbum cum esset simplicissimum, subsistentiam habens, et immutabiliter caro factus est o. Adde his omnem ejus incarnati vitæ cursum summa inopia notatum, præsepe, fugam in Ægyptum, cum meretricibus et publicanis promptam familiaritatem, delectum paum Cap. xxxv, v. n Cap. 18, ν. Εἰκαιολογῆσαι. Ματαιολογῆσαι. Στοιχειωθέντας. Στοιχειωθέντας λέγει ἀντὶ τοῦ ὠφεληθέντας. Ιστέον δὲ, ὅτι μετὰ Παῦλον ἐμαθητεύθη τῷ ἁγίῳ Ἱεροθέῳ· ὑφαρπάζοντας· δὲ λέγει ἀντὶ τοῦ κρυφίως ιδιοποιουμένους καὶ σφετεριζομένους 38. Πρεσβυτικῶς. Τὸ πρεσβυτικῶς μὲν ἴσως ἔλαβεν ἀντὶ τοῦ ἐμπείρως καὶ ἐπιστημονικῶς· συνοπτικούς δὲ ὄρους φησὶ τοὺς σύντομον ἔχοντας την θεωρίαν· τοῦτο γὰρ ἐδήλωσε καὶ ἐνιαίας εἰπών συνελίξεις δέ φησι τὰς δι' ὀλίγων εκφράσεις. Ὡς οἷον ἡμῖν. Τουτέστιν ὡς δυνατὸν ἐμοὶ καὶ αὐτὸς προέτρεψας ἑρμηνεῦσαι, καὶ ὅσοι καθ' ἡμᾶς διδάσκαλοι οὕτως ήρμήνευσαν· αὕτη ἡ σύνθεσις τοῦ ὑπερβατοῦ. 4. • Joan. 1, 14. Δεύτερα λόγια. Σημείωσαι ὅτι τὰ τοῦ ἁγίου Ἱεροθέου Συγγράμματα ὡς δευτέραν ἁγίαν Γραφὴν νομιστέον. Αὐτοπτικήν. Τὴν ἀνεπικάλυπτον καὶ ἐμφανεστέ ραν κατανόησιν λέγει. Πρεσβυτικῆς. Ὅτι ἡ πρεσβυτικὴ ἀξία τελειοτέ ρα καὶ διδασκαλικωτέρα, πάντων ἱερέων ἐστί. Τί δέ ἐστι πρεσβυτική, νοήσεις ἐξ Ησαΐου λέγοντος· Οὐ πρέσβυς, οὐκ ἄγγελος, ἀλλ' αὐτὸς ὁ Κύριος ἥξει. καὶ σώσει ἡμᾶς· καὶ ἐκ τῆς τοῦ ἁγίου Ἰωάννου Αποκαλύψεως, ὃς εἴκοσι τέσσαρας πρεσβυτέρους εξ πεν ἑωρακέναι ἐν οὐρανοῖς περὶ τὸν τοῦ Θεοῦ ἀνεκλά λητον θρόνον. Τοῦ ζωαρχικού. Ζωαρχικὸν καὶ θεοδόχον σῶμα τά χα τὸ τῆς ἁγίας Θεοτόκου λέγει, τότε κοιμηθείσης. Σημείωσαι δὲ καὶ τὸ, ὁ ἀδελφόθεος Ιάκωβος· καὶ ὅτι συμπαρῆν Πέτρῳ καὶ Ἰακώβῳ τοῖς ἀποστόλοις ὁ θεῖος οὗτος ἀνήρ. Τῶν θεολόγων. Περὶ τῶν ἁγίων ἀποστόλων λέγει. Τῆς θεαρχικῆς ἀσθενείας. Θεαρχικὴν ἀσθένειαν ἐνταῦθά φησι, τὴν ἑκούσιον τοῦ Υἱοῦ ἄχρι σαρκός, ἁμαρτίας δίχα, συγκατάβασιν· ἁμαρτίαν γὰρ πάντη ἀγνοήσας, κατηξίωσεν ὑπὲρ ἡμῶν, μὴ ἐκστὰς τῶν οἰκείων, ἀναμαρτήτως ἁμαρτία γενέσθαι, ἵν᾿ ἡμᾶς τοὺς δουλωθέντας τῇ ἁμαρτία διὰ τῆς δι᾿ ἑαυτοῦ ἡμῶν υἱοθεσίας εἰς τὴν ἀρχαίαν ἐπαναγάγῃ ἐλευθε ρίαν· πλούσιος γὰρ ἂν θεότητι, πτωχεύει τὴν πλου τοποιὸν πτωχείαν, ἀναλαβὼν ὑπερφυῶς τὴν ἡμῶν σάρκα, ἵνα ἡμεῖς τὴν ἐκείνου πλουτήσωμεν θεότητα, καὶ ἐν μορφῇ Θεοῦ καὶ Θεὸς κατ' ουσίαν ὑπάρχων, τὴν τοῦ δούλου δι᾽ ὑπερέκχυσιν ἀγαθότητος " ὑπέδε μορφὴν, Λόγος ἁπλοῦς ῶν, ἐνυπόστατος, καὶ γεγονώς ἀτρέπτως σάρξ· ἔτι πρὸς τούτοις καὶ πᾶσαν τὴν ἔνσαρκον αὐτοῦ πενιχρὰν πολιτείαν, τὴν φάτνην, τὴν εἰς Αἴγυπτον φυγήν, τὴν μετὰ πορνῶν καὶ τελωνών ἀδιάφορον συνδιαγωγήν, τὴν ἐκλογὴν τῶν πτωχοτά των αλιέων, τὸ ἄοικον αὐτοῦ, τὸ αὐτοσχέδιον, καὶ 10 μετεγγράφοντας. * δι᾿ ὑπὲρ φύσιν ἀγαθότητα.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE' DIVINIS NOMINIBUS. ἀπροπαράσκευον πάντη τῆς ὅλης αὐτοῦ ἐνσάρχου perrimorum piscatorum, quod sine tecto fuerit, ζωῆς, τὸν ἄτιμον ἐπὶ σταυροῦ θάνατον (Επικατάρατος γὰρ πᾶς ὁ κρεμάμενος ἐπὶ ξύλου), τὴν μετὰ τῶν κακούργων λῃστῶν συναρίθμησιν, τὰς διαπερο νήσεις τῶν ἤλων, τὴν διὰ τῆς λόγχης νύξιν τῆς πλευρᾶς, τὰ ραπίσματα, τὰ ἐμπτύσματα, τὸ ὄξος, τὴν χολὴν, τὸν ἀκάνθινον στέφανον, τοὺς διαπαιγμούς καὶ διαγελασμούς, τὰς γονυπετήσεις, τὴν εὐτελεστά την κηδείαν τε καὶ ταφήν. Τοῦτο τὸ ὡσανεὶ μωρόν καὶ ἀσθενὲς τοῦ Θεοῦ, τῷ λόγῳ τῆς οἰκονομίας σοφώ τερον καὶ ἰσχυρότερον ἀσυγκρίτως τῶν ἀνθρώπων, τῇ ὑπερδυνάμῳ καὶ ὑπερσόφῳ ἐκνικήσει τοῦ κρείττο νος διαπρυσίως ἀπεδείχθη, ἀφθέγκτῳ σιγῇ δι' ἔργων ἐκβοώμενον πάσῃ τῇ κτίσει ἀκαταλήπτως· εἰ γὰρ καὶ ἐσταυρώθη ἐξ ἀσθενείας, ἀλλὰ ζῇ ἐκ δυνάμεως κατὰ Παῦλον τὸν θεσπέσιον. Εἰς τὸ αὐτὸ καλῶς τὸ τῆς ἀσθενείας τῆς θεαρχικῆς εἴρηκε· διὰ γὰρ τὴν πρὸς ἡμᾶς ἑκούσιον συγκατάβασιν, πάντα ὑπομείνας ἄχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ, καὶ τὰς ἀσθε νείας ἡμῶν αὐτὸς αίρει, καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται, καὶ τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἰάθημεν, καὶ τὸ πάθος αὐτοῦ ἴδιον λέγεται κατὰ τὴν τοῦ Πέτρου φωνὴν τὴν λέγουσαν· Χριστοῦ οὖν παθόντος ὑπὲρ ἡμῶν σαρκί· καὶ, Εἰἔγνωσαν, οὐκ ἂν τὸν Κύριον τῆς δόξης ἐσταύ ρωσιν· ὅθεν καὶ κυριοκτόνοι οἱ Ἰουδαῖοι λέγονται. Υμνολόγος κρινόμενος. Ότι καὶ ψαλμοὺς ἔλε γον τότε ἐμμελεῖς οἱ περὶ τὸν ἅγιον Ἱερόθεον καὶ ᾠδας, ὡς δηλοῖ καὶ τὸ ὑμνολογεῖν καὶ τὸ ὑμνῳδεῖν· καὶ ὅτι τὰ μὲν ὑψηλὰ καὶ μυστικὰ ἄῤῥητα τοῖς πολ λοῖς δεῖ φυλάττειν· ὁμιλεῖν δὲ καὶ διδάσκειν δεῖ τοὺς πολλοὺς τὰ δυνατὰ καὶ εὐαπόδεικτα. Τῶν θείων. Γραφών δηλονότι καὶ θεωρημάτων. Διὰ περισσὴν εὐλάβειαν. Ὅτι εὐλαβὲς τὸ μὴ ζη τεῖν τὰ θειότερα. Ειλήφαμεν. Σημείωσαι ὅτι οὐ δεῖ τῆς ἐνδεχομέ νης τῶν θείων γνώσεως ἀμελεῖν, ἀλλὰ καὶ ἑτέροις μεταδιδόναι· καὶ ὅτι κατὰ φύσιν οἱ νόες Εφεσιν ἔχουσι πρὸς τὴν ἔγχωροῦσαν τῶν ὑπερφυῶν θεωρίαν. Τὰ μὲν ὑπὲρ ἡμᾶς. Ὅτι οὐ δεῖ τὰ ὑπὲρ ἡμᾶς που λυπραγμονεῖν, οὐδὲ ἀμελεῖν τῆς θείας γνώσεως, ἀλλὰ καὶ ἑτέροις μεταδιδόναι τῶν ἐνδεχομένων· εἴρηται γὰρ, Υψηλότερα σου μὴ ζήτει, καὶ βαθύτερα σου] μὴ ερεύνα· ἀπροσετάγη σοι, ταῦτα διανοοῦ. Εγκελευομένη. Κατὰ τὸν ᾿Απόστολον [εἰπόντα]· Ταῦτα παράθου πιστοῖς ἀνθρώποις. Τούτοις οὖν καὶ ἡμεῖς. Σημείωσαι, πόθεν ἐπὶ τὸ συγγράφειν ἦλθεν. Ἱεροθέῳ. Ὅτι ἐν τοῖς λεχθησομένοις τὰ Ἱεροθέου ἑρμηνεύει. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. Δ. § 1. Είεν δὴ οὖν. "Αγε δὴ οὖν. Αφορίζουσι. Τὸ μὲν ἀφορίζουσι ἀντὶ τοῦ ἄνατι- • Gal. II, 13. q_Philipp. 1, 8: 1 Petr., IV, 1, st, 8. quod ejus in carne vita communis et plebeia nul lisque subsidiis instructa, quod infami morte in cruce occubuerit (Maledictus enim omnis qui pendet in ligno p), quod cum improbis latronibus sit coumameratus; adde fixuras clavorum, lanceæ vulnus in latere, colaphos, sputa, acetum, fel, coronam spi neam, ludificationes, irrisiones, genuflexiones, sim plicissimum funus et modicam 123 sepulturam.. Hæc autem veluti stultitia imbecillitasque Numinis, ratione incarnationis sapientior et longe fortion sine comparatione hominibus, potentissima et excellenti sapientia reportata de hoste victoria cla. re ostensa fuit, multo silentio per opera in tots universitate indesinenter celebrata; etsi enim cruciftus fuit ex imbecillitate, sed vivit ex virtute, secundum divinum Paulum. In eadem verba præclare quod est divinæ imbecillitatis dixit; nam propter spontaneam ad nos condescensionem, omnia perferens usque ad mortem, morlem autem crucis q, et infirmitates nostras ipse tollit, et propter nos dolore cruciatur, et vibicibus illius sanati sumus, et passio illius propria dicitur voce Petri sic memorantis: Christo igitur passo in carne; et: Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriæ crucifixiɛsent; unde et Domini parricidæ dicuntur Judæi. Divinus laudator. Quia psalmos tum modulatos odasque canebant qui sancto Hierotheo aderant, quod significant etiam voces ὑμνολογεῖν εἰ ὑμνῳ δείν. Εt quia quæ sublimia sunt et mystica, tecta in vulgo et inexplicata servare oportet; explicare autem decet ea multitudinemque docere, quæ et fieri et facile demonstrari possunt. Rerum divinarum. Scriptorum videlicet et commentationum. Præ abundantia religionis. Spectat enim ad religiosam modestiam diviniora non disquirere. Intellexissemus. Animadverte quod non oportet susceptam rerum divinarum cognitionem negligere, sed aliis eam tradere; et quod mentes naturali cupiditate rapiuntur ad concessam admirabilium re ruin contemplationem. Quæ supra nos. Non oportet quæ supra nos sunt curiosius inquirere, neque pro nihilo habere divinam cognitionem, sed communicare cum cæteris quæ excepimus. Dictum est enim: Altiora te [ne quæsieris, et profundiora te] non scrutaberis, sed qua mandata sunt tibi, hæc cogita *. Jubet. Secundum Apostolum [dicentem]: Hæc fidelibus hominibus commenda ". His itaque etiam nos. Nota unde ad commentandum processerit. Hierotheo. In iis quæ post dicentur, quæ Hierothei sunt, explicat. 124 IN CAP. IV. Εἶεν δὴ οὖν. Age ergo. Attribuunt, Gr. ἀφορίζουσι. Dictio ἀφορίζουσι ac • 1 Gor. 11, 8. ↑ Éccli. 111, 22. * 11 Tim. 11,

cipienda est ut sit idem quod attribuunt; illud au- θέασιν ἐκληπτέον· τὸ δὲ ἀπὸ πάντων δηλοῦσθαι τὴν tem, ab omnibus manifestari bonitatem, significat omnia ex ipsa, ut essent, producta fuisse. Tanquam substantiale. Divinitatem esse bonum essentiale, resque omnes cum bono communicare, sicut creata cum sole. Quemadmodum sol ille noster. Nemo suspicetur magnum Dionysium ex solis exemplo omnimode de divinis rebus judicare; verum ita cogitet: sicut sol, cum nihil sit præter lumen, non habet lumen ut accidens et aliquid diversum exsistens, aut instar animati voluntate benefaciendi ab interno seu a seipso lumen accipit atque in omnia distribuit: contrarium enim, cum neque animatus sit, neque voluntate benefaciat, ratione siquidern caret, neque ab alio lumen accipit; est enim hoc ipsum lumen, et illuminat; ita oportet hoc etiam solum de Deo cogitare, nimirum Deum non habere bonum per accidens ut qualitatem aliquam, sicut nos virtutes; sed quod cum ipse Deus sit essentia boni, quemadmodum lumen est essentia solis, atque ut is qui ipsum bonum est Deus, bonitatis splendorem circa omnes extendit, benefaciendo iis qui illuminantur: itaque dicit solis exemplum, qui obscuram et vix apparentem primi exemplaris, quod nullo modo communicatur, imaginem habet; si enim imagines veritatem haberent, non amplius essent exemplaria,sed archetypa. Intellectiles et intelligentes. Proprie loquendo aliud est νοητόν et aliud νοερόν. Nam quod intelligitur est velut alimentum ejus quod intelligit: quandoquidem quod intelligitur seu νοητόν, mobilius sit, et antea intelligatur illo quod intelligit seu quod est νοερόν. Superiores igitur et vicini Deo ordines proprie dicendi sunt νοητά; inferiores vero, νοερά ut qui intelligant superiores: non ideo tamen quod voŋtá dicantur ea quæ intelliguntur, ceusendum est ipsos non intelligere; illa enim intelligunt, quoniam mentes sunt et substantiæ vitæ et mentis supremæ creatæ; quinimo illic etiam sunt operationes efficaces subsistentes et essentiæ: omnis siquidem motus et quies illic sunt subsistentes, et virtutes vivæ, 125 atque fluxis corporeisque mutationibus superiores: ideo intelliguntur quidem, ut materia expertes; intelligunt autem res, ut mentes incorporeæ mundoque altiores in rationibus rerum superne illustrati, ipsasque mystice ad inferiores angelos cum intellectu et revelatione trajicientes. Potes autem alio etiam modo virtutes et actiones efficaces intelligere: virtutes quidem, quod, cum necdum creaturæ apparerent, omnia virtute in Deo antea substiterint, ab eo ut essent producenda: porro actiones efficaces, quod creatura etiam ad operationem perducta fuerit. Adverte autem quomodo illud fluxæ mutationes exposuerim, quoniam et angeli mutabiles sunt, nimirum in coθείαν ἀγαθότητα, τὸ πάντα ἐξ αὐτῆς " παρήχθαι πρὸς ὕπαρξιν δηλοί. Ὡς οὐσιῶδες. Ὅτι οὐσιῶδες ἀγαθὸν αὐτὸ τὸ θεῖον καὶ ὅτι τοῦ ἀγαθοῦ πάντα τὰ ὄντα μετέχει, ὡς τοῦ ἡλίου τὰ ποιητά. "Ωσπερ ὁ καθ' ἡμᾶς ἥλιος. Μηδεὶς ὑπολαβέτω πρὸς τὸ τοῦ ἡλίου παράδειγμα ολοκλήρως τὰ περὶ Θεοῦ κρίνειν τὸν μέγαν Διονύσιον· ἀλλ᾽ οὕτω νοεί σθω, ὥσπερ ὁ ἥλιος, οὐκ ἄλλο τι ὢν παρὰ τὸ φῶς, οὐ συμβατὸν ἔχει τὸ φῶς καὶ ὡς ἄλλο τι ὧν ἡ ψυχικῶς προαιρέσει τοῦ εὐεργετεῖν ἔσωθεν λαμβάνει τὸ φῶς, καὶ διαδίδωσιν εἰς πάντα· τοὐναντίον γάρ οὔτε ψυ χικὸς ὤν, οὔτε προαίρεσιν ἔχων εὐεργετεί, ἄλογος γάρ· καὶ οὐδε ἑτέρωθεν τὸ φῶς λαμβάνων· αὐτὸ γὰρ τοῦτο φῶς ἐστι καὶ φωτίζει· οὕτω χρὴ τοῦτο μόνον καὶ ἐπὶ Θεοῦ νοεῖν, ὅτι ὁ Θεὸς τὸ ἀγαθὸν οὐ συμβεβηκότως ἔχει, καθάπερ τινὰ ποιότητα, ὡς ἡμεῖς τὰς ἀρετάς· ἀλλ' οὐσία τοῦ ἀγαθοῦ αὐτὸς ὁ Θεὸς ὑπάρ χων, ὥσπερ καὶ τὸ φῶς, οὐσία ἡλίου, καὶ ὡς αὐτὸ τὸ ἀγαθὸν ἂν ὁ Θεὸς ἐκτείνει περὶ πάντας τὴν τῆς ἀγα θότητος αἴγλην διὰ τοῦ εὐεργετῆσαι τοὺς φωτιζομέ νους· ὅθεν φησὶ τὸ τοῦ ἡλίου παράδειγμα, ὡς στου τεινὴν καὶ σχεδὸν ἀφανῆ εἰκόνα τοῦ παντελῶς ἀκοινωνήτου αρχετύπου ἔχει· εἰ γὰρ αἱ εἰκόνες ἀλήθειαν εἶχον, οὐκέτι ἦσαν παραδείγματα, ἀλλ' ἀρχέτυπα. Αἰ νοηταὶ καὶ νοεραί. Κατὰ κυριότητα Ετερόν έστι νοητόν, καὶ ἕτερον νοερόν. Τὸ γὰρ νοητόν τροφή οἷά τις τοῦ νοεροῦ ἐστιν, εἴπερ τὸ νοούμενον, ὅ ἐστι νοητόν, μεῖζόν ἐστι καὶ προεπινοούμενον τοῦ νοοῦν τος, ὅ ἐστι νοερόν. Τὰ μὲν οὖν ὑπερκείμενα καὶ προσεχῆ τῷ Θεῷ τάγματα νοητά κυρίως λεκτέον· τα δὲ ὑποβεβηκότα νοερά, ἅτε νοοῦντα τὰ ὑπερκείμενα· οὐχ ὅτι δὲ νοητά ἐστι τὰ νοούμενα, νομιστέον αὐτὰ μὴ νοεῖν· νοεῖ γὰρ καὶ αὐτὰ, ἐπειδὴ νόες εἰσὶ καὶ οὐσίαι ζωῆς καὶ νοῦ ἀνωτάτου δημιουργηθεῖσα:· ἀλλὰ καὶ ἐνέργειαι ἐκεῖ ἐνυπόστατοί εἰσι καὶ οὐσίαι· πάσι γὰρ κίνησις καὶ ἠρεμία ἐκεῖ μέντοι ἐνυπόστατοι εἰσι, καὶ δυνάμεις ζῶσαι, καὶ τῶν ρευστῶν καὶ σω ματικῶν ἀλλοιώσεων ὑπέρτεραι· διὸ νοοῦνται μὲν, ὡς ἄῦλοι· νοοῦσι δὲ τὰ ὄντα, ὡς νόες ασώματοι καὶ ὑπερκόσμιοι ἄνωθεν ἐλλαμπόμενοι τοὺς περὶ τῶν ὄν των λόγους, καὶ διαβιβάζοντες αὐτοὺς μυστικῶς εἰς τοὺς ὑποβεβηκότας ἀγγέλους νοητῶς καὶ ἀποκαλυ πτικῶς. Δύνῃ δὲ καὶ ἄλλως νοῆσαι τὸ δυνάμεις καὶ ἐνέργειαι· δυνάμεις μὲν γὰρ, ὅτι καὶ, μήπω τῶν ἐν τῇ κτίσει φανέντων, δυνάμει πάντα ἐν τῷ Θεῷ προβο φεστήκει, μέλλοντα παράγεσθαι δι' αὐτοῦ εἰς τὸ εἶναι· ἐνέργειαι δὲ, ὅτι καὶ πρὸς ἔργον ή δημιουργία παρ ήχθη. Σημείωσαι δὲ καὶ τὸ τῆς ρευστῆς ἀλλοιώ σεως ὡς ἡρμήνευσα, ἐπειδὴ τρεπτοὶ καὶ οἱ ἄγγελοι, κατὰ γνώμην δηλονότι, καὶ οὐκ οὐσίαν, ὡς μαρτυρεί ὁ διάβολος, καὶ τὸ τάγμα αὐτοῦ, πεσὼν ἐκ τοῦ οὐρα νοῦ, ὡς καὶ ἐν τῷ Ἰὼβ ἔχ μεν. 18 πάντα δι' αὐτῆς.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. gnitione, non vero in essentia, sicut confirmat diabolus, ejusque exercitus, e cœlo delapsus, sicut habemus in Job. Φθορᾶς καὶ θανάτου. Ταῦτα γὰρ σωμάτων ἴδια. Οἰκείως ἐλλάμπονται. Ὅτι τὰ ἀσώματα καὶ οὐράνια νοοῦνται καὶ νοοῦσι. Καὶ φρουρὰ καὶ ἐστία. Μον ἡ καὶ ἐστία ἐκ παραλ λήλου ταὐτὸν σημαίνουσι. Φίλων ὁ Ἰουδαῖος ἐν τῷ Περὶ τῆς φλογίνης ῥομφαίας καὶ τῶν χερουβίμ λόγῳ φησὶν οὕτως. Ἡ δὲ μονή, τῶν τοῦ κόσμου μερῶν ἑστῶσα παγίως, ἐστία πρὸς τῶν παλαιῶν εὐθυβόλως ὠνόμασται. Τοῦτο δὲ καὶ ἄνω φησί, περὶ τὸ τέλος τοῦ πρώτου κεφαλαίου, ἐν τῇ ἕκτῃ παραγραφή. §1. Ἐκεῖθεν αὐταῖς. Σημείωσαι τὰ περὶ τῶν ἀγγέ λων, καὶ ὅτι τὰ ἄῦλα, καὶ ἐν ἀλλήλοις χωρεῖ ἀσυγχύτως καὶ ἀποχωρεῖ, καὶ οἱονεὶ βαθμὸς καὶ τάξεις εἰσὶν πρῶται [καὶ] δεύτεραι· καὶ ὅτι οἱ θεῖοι νόες ἐκεῖ περὶ ἑαυτοὺς ἑλίσσονται, οὐχ ἔλιξίν τινα σωματικήν, ἀλλ' ὑπερκόσμιον καὶ νοεράν, καὶ οἷαν πέφυκε νοῦς ἐλίττεσθαι, ἐξ ἑαυτοῦ προϊὼν εἰς ἐπινοήσεις, καὶ εἰς ἑαυτὸν ἀναστρέφων, οὐ μὴν ἔξω ἑαυτοῦ χωρῶν σκεδαστῶς καὶ μεριστῶς· τοῦτο αἰνίττονται καὶ οἱ παρὰ τοῦ θεσπεσίου Ἰεζεκιήλ τροχοί πολυόμματοι· καὶ ὅτι περὶ τὸν θεῖον ἔρωτα ἐν ταυτότητί εἰσι καὶ ἀκρότητι· ταυτότητα δὲ νοητέον τὴν ἀναπόστατον τ πρὸς Θεὸν προσοχήν· ἀκρότητα δὲ, τὴν τῆς νοήσεως αὐτῶν καὶ οὐσίας ἤδη πως εἰς θέωσιν πρόοδον νόησον· καὶ τὰς ἑνώσεις δὲ, τὰς πρὸς ἀλλήλας τῶν onτῶν, τὸν πρὸς ἀλλήλους θεοπρεπή νόησον έρωτα, ὅς, θεῖος ὧν καὶ ἐνοποιός, συνάπτει αὐτοὺς, οὐ σωρηδόν συγκομίζων, ἀλλ' ἀγαπητῶς συνδεσμῶν. Τῶν δὲ ὄν των καὶ τῶν νοητῶν, ὡς καὶ τῶν νοητῶν, ὡς καὶ τῶν αἰσθητῶν ὁμωνύμως λεγομένων, τὰ μὲν ἔστιν ἡνωμένα καὶ ἀλληλουχούμενα· τὰ δὲ διῃρημένα καὶ ἐν παραθέσει, οἷον σωρηδόν· καὶ νοητῶν μὲν ἡνω μένα, οἷον ζώον, καὶ φῶς, καὶ νοητός κόσμος, καὶ ὅσα τοιαῦτα· διηρημένα δὲ καὶ ἐν παραθέσει, οἷον στρατιά, τάξις, πατριά, χορός· ἐπὶ δὲ αἰσθητῶν ἔνωσις, ζῶον, δένδρον, κόσμος· διαίρεσις δὲ, κατὰ σωρείαν, ποίμνη, δῆμος, σωρός, χορός. corruptione et morte. Hæc enim corporibus propria. Propriis rationibus illustrantur. Incorporea et cœlestia intelligi atque intelligere. Et custodia et mansio. Μονή et εστία sibi invicem collata idem significant. Philo Judzus, in libro De βammea romphaa et cherubinis, ita loquitur: 'Η δὲ μονή seu mansio partium mundi stans Armiter, ἑστία ab antiquis recta conjectura nominata est. Hoc autem etiam superius dicit, circa finem primi capitis in paragrapho sexto. § II. Inde illis. Adverte quæ de angelis dicat, et incorporeos esse atque se invicem sine confusione penetrare et relinquere, ac veluti gradus ordinesque sint primi et secundi; necnon divinas mentes illic circum seipsas volvi, non volutione quadam corpo rea, sed quæ mundum vincit et intelligens est, et tali quæ mentem volvere potest, ex seipsa ad considerationes progrediens, atque in seipsam rediens, non vero extra seipsam cum separatione et divisione abiens; hoc etiam insinuant rotæ quæ multis apud diviniloquum Ezechielem com¬ stant oculis; ac esse circa divinum amorem in identitate et extremitate: per identitatem vero intelligendum, minime desistentem cum Deo conjunctionem per extremitatem vero intellige cognitionis ipsarum et essentiæ progressum quo fere dik evaserunt: per mutuas autem intelligibilium unitiones, intellige Deo dignum quo se invicem prosequuntur amorem, qui, divinus cum sit, unumque faciat, ipsos conjungit, non acervatim comportans, 126sed amabiliter constringens. Οντων δέ, rebus autem et νοητῶν intelligibilibus, ac etiam αἰσθητῶν sensilibus sub eodem nomine comprehensis, alia sunt unita et a se mutuo dependentia, alia vero divisa et apposita veluti acervatim: ac intelligibilium νοητῶν quidem unita, ut animal, et lumen, atque intelligibilis mundus, et quæ similia; divisa vero et apposita, velut exercitus, ordo, familia, chorus: in sensilibus autem unitio, animal, arbor, mundus, divisio vero, per coacervationem, grex, populus, acervus, chorus. Ἐν τῷ Περὶ τῶν ἀγγελικῶν. Ιδού άλλο πόνημα Διονυσίου ζητεῖται, Περὶ τῶν ἀγγελικῶν ἰδιοτήτων καὶ τάξεων. Αἱ ἀγγελοπρεπείς. Αγγελοπρεπείς καθάρσεις φησίν, οἷον τὴν Ἡσαΐου καὶ τὴν εζεκιήλ φαγόντος ἐν ἐκστάσει τὴν κεφαλίδα του βιβλίου. Τελεσιουργίαν δὲ ἀγγέλων λέγει, ὡς ἐπὶ τοῦ Δανιήλ, καὶ τοῦ ἀγγέλου τοῦ ἑρμηνεύσαντος αὐτό, καὶ περὶ τοῦ ποιμένος τὸν Ἑρμᾶν τελειώσαντος, ὡς ἐκεῖ ἀνέγνωμεν ἐν τῷ Ποιμένι· ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ οἱ ἄγγελοι πῶς καθαίρονται καὶ τελεσιουργοῦνταί φησιν ἐν τῷ Περὶ οὐρανίας Ιεραρχίας λόγῳ. Καὶ εἶναι ἀγγέλους. Διὰ τί ἄγγελοι λέγονται καὶ ὅτι καὶ αὐτοὶ φῶτα, P In libro De Angelicis. Ecce aliud opus Dionysii, De angelicis proprietatibus et ordinibus, desideratur. Angelica, Gr. ἀγγελοπρεπείς. Αγγελοπρεπείς, angelis convenientes, expiationes dicit, sicut illam Isaia Isaiæ et Ezechielis devorantis in excessu mentis caput libri. Porro perfectionis efficientiam augelorum vocat, sicut in Daniele, et angelo ipsum interpretante, atque in pastore Hemam perficiente, sicut ibi legimus in libro qui vocatur Pastor: ve rum et quomodo ipsi angeli expientur et perficiantur, dicit in libro De cutesti hierarchia. Sintque angeli. Cur angeli dicantur, eosque esse lumina. 20 επαναστρέφων. Η υποχωρών. 18 τὴν οὐκ ἀπόστατον,

Anima. Nota animarum aliquas esse post angelos ipsis inferiores: atque immortales esse, ut es sentiales vitæ creatæ: animasque ab angelis institui, quæ ad vitam angelicam aptæ sunt: sic etiam in Pastore legimus. Summum bonum. Animadverte justorum animas ad omnium bonorum auctorem bonitatem seu Deum elevari, atque illustrationum ejus participes effectas cum libertate pro aliis orare. In tractatu De anima. Desideratur liber De anima. Animabus ratione carentibus. Rationis expertes animas vel animalia irrationalia sensiles animas dicit; observa etiam aliud esse animam, aliud vitam. Quæ amphibia sunt. Ea animalia quæ serpunt dicit amphibia, ut sunt ranæ et cancri; subfossa vero sunt talpa et quæ similia. Nota vero 127 animarum aliquas esse post angelos ipsis inferiores: atque immortales esse ut essentiales vitæ creatæ: et animas ab angelis institui, quæ ad vitam angelicam idoneæ sunt, sicut etiam superius dictum est. Ab ipso habitum substantialem. Antea etiam diximus, habitum esse qualitatem inhærentem: quotquot igitur vita et anima carent, sic a Dei bonitate producta sunt, qualitatibus inhaerentibus affecta, veluti lapides diversi, [sed et herbæ et radices] et terra, atque. mineralia qualitate utili prædita, ac omnia quæ medicinæ, nostræque utilitati deserviunt. Hæc igitur non habent extrinsecus habitum, sed divinitus in essentia habitus qualitatem acceperunt. § III. Quod si autem supra res omnes. Vide quomodo privationes in Deo sint excellentiæ positionum seu affirmationum effectrices, sicut expers speciei, expers essentiæ, expers vitæ, expers mentis: hæc quidem videntur significare aliquid quod non exsistit; tamen in Deo qui superessentialiter omnium rerum negatione (nibil enim est eorum quæ sunt) exsistit, eminenter intelliguntur. Illud vero in sequentibus perfectius exponit. Et illud ipsum, quod non est. Quomodo id qued non est, bonum appetat? si enim non exsistit, quoΑἱ ψυχαί. Συμείωσαι, ὅτι αι ψυχαί ἄλλαι μετά τοὺς ἀγγέλους εἰσὶν ὑποβεβηκυίαι αὐτῶν· καὶ ὅτι ἀθάνατοί εἰσιν, ἅτε κτισθεῖσαι οὐσιώδεις ζωαί· καὶ ὅτι διὰ τῶν ἀγγέλων αἱ ψυχαί χειραγωγούνται, αλ ζωὴν ἀγγελικὴν ἐπιτηδεύουσαι· οὕτω καὶ ἐν τῷ Που μένι ἀνέγνωμεν. Αγαθαρχίαν. Σημείωσαι ὅτι ἐπὶ τὴν πάντων των ἀγαθῶν ἀγαθαρχίαν ἀνάγονται αἱ τῶν δικαίων ψυ χαί, ἤγουν ἐπὶ τὸν Θεόν· καὶ ἐν μετουσίᾳ τῶν ἐλλάμψεων αὐτοῦ γινόμεναι, παρρησιασμένως πρε σβεύουσι. Ἐν τοῖς Περὶ ψυχῆς. Ζητεῖται τὸ Περὶ ψυχῆς Αλόγων ψυχών. Αλόγων ψυχῶν καὶ αἰσθητι κων 10 φησι· καὶ σημείωσαι ὅτι ἄλλο ψυχὴ, καὶ ἄλλο, ζωή. Αμφιδίως λαχόντα. Τὰ ἑρπετὰ λέγει ἀμφιβίως λαχόντα· ὡς βάτραχοι, ὀχτάποδες· ἐγκεχωσμένα δὲ, ὡς ἀσπάλακες καὶ ὅσα τοιαῦτα· σημείωσαι δὲ, ὅτι αἱ ψυχαὶ ἄλλαι εἰσὶ μετὰ τοὺς ἀγγέλους ὑποδε βηκυίαι αὐτῶν· καὶ ὅτι ἀθάνατοί εἰσιν, ἅτε κτισθεία σαι οὐσιώδεις ζωαί· καὶ ὅτι διὰ τῶν ἀγγέλων αἱ ψυχαί χειραγωγούνται, αἱ ζωὴν ἀγγελικὴν ἐπιτη δεύουσαι, καθὰ καὶ ἀνωτέρω λέλεκται. Δι' αὐτὸ τῆς οὐσιώδους ἕξεως. Καὶ ἤδη ει ἄνω εξ πομεν, ὅτι ἕξις ἐστὶ ποιότης εμμονος· ὅσα οὖν ἐστιν ἄζωα καὶ ἄψυχα, διὰ τὴν ἀγαθότητα τοῦ Θεοῦ οὕτω παρήχθη, πεποιωμένα ἐκτικῶς, οἷον λίθοι διάφοροι, [ἀλλὰ καὶ βοτάναι καὶ ῥίζαι,] καὶ γῆ, καὶ τὰ μεταλλικὰ περί τι χρήσιμον ποιωθέντα, καὶ ὅσα περὶ τὴν ἰατρικὴν καὶ τὴν ἡμῶν χρῆσιν· ταῦτα οὖν οὐκ ἔξωθεν τὴν ἕξιν κτῶνται, ἀλλ' ἐν τῇ οὐσίᾳ καὶ τὴν τῆς ἕξεως ποιότητα θεόθεν ἔλαχον 89. § ΙΙΙ. Εἰ δὲ καὶ ὑπὲρ πάντα. Ορα πῶς αἱ στε ρήσεις ἐπὶ Θεοῦ ὑπερβολαί εἰσι θέσεων δραστήριοι, καὶ ὡς ἀνείδεος, ἀνούσιος, ἄζωος, ἄνους· ταῦτα γὰρ ἔννοιαν ἔχοντα τοῦ μὴ ὄντος, ὅμως ἐν τῷ Θεῷ τῷ ὑπερουσίως ὄντι κατὰ τὴν ἀφαίρεσιν ἁπάντων οὐδὲν. γάρ ἐστι τῶν ὄντων) υπεροχικῶς νοοῦνται· ἐν δὲ τοῖς ἑξῆς τελειότερον αὐτὸ σαφηνίζει. Καὶ αὐτὸ τὸ μὴ ὅν. Πῶς τὸ μὴ δν εφίεται τοῦ ἀγαθοῦ; εἰ γὰρ μὴ ἔστιν αὐτὸ, πῶς ἐφίεται; Λέγο modo appetit? Dicimus per id quod non est intelli- μεν, ὅτι τὸ μὴ δν ἐνόησεν εἶναι τὸ κακὸν, ὡς κάτω gere malum, sieut inferius ostendit, quia illud etiam quod malum dicitur, propter bonum fit. § IV. Et calestium. Causam coelestium principiorum et extremorum dicit esse bonitatem Dei; nam Deus hæc omnia bonitatis abundantia creavit. Principia vero culestia et extrema intelligendum + ἀποδεικνύει· ὅτι καὶ αὐτὸ τὸ λεγόμενον κακὸν τοῦ ἀγαθοῦ ἕνεκα γίνεται. § 1V. Καὶ τῶν οὐρανίων. Τὸ αἴτιον τῶν οὐρανίων ἀρχῶν καὶ ὑποπερατώσεών φησιν εἶναι τὴν ἀγαθό τητα τοῦ Θεοῦ· καὶ ταῦτα γὰρ δι' ἀγαθότητος ὑπερ βολὴν παρήγαγεν ὁ Θεός· ἀρχὰς δὲ οὐρανίας καὶ * 20 αλόγων ψυχῶν ἢ ζώων αλόγων ψυχῶν αἰσθητικῶν. 10 ὀχτάποδες, cancri fuviatiles. ι Επὶ γῆν δὲ εκτεταμένα τοὺς ὄφεις λέγει καὶ σκώληκας καὶ ὅσα, ἄποδα ὄντα, εἰλυσπῶνται. Σημείωσαι δὲ ὅτι διαφορὰν ποιεῖται ψυχῆς καὶ ζωῆς, καὶ ὅτι τὴν ἄλογον ψυχὴν καὶ αἰσθητικὴν ὀνομάζει. Σημείωσαι δὲ, ὅτι καὶ ἄλλο σύνταγμα Περὶ ψυχῆς ἁγίῳ τούτῳ τῷ Διονυσίῳ πεπόνηται. Καὶ ἤδη άνω, etc. Humi vero replantes v0cal serpentes, et vermes et alia, qua pedibus destituta contorquentur. Oberva vero, quod discrimen facial animam inter et vitam; et quod animam rationis expertem etiam sensilem nominat. Nota autem et librum aliud De anima ab hoc S. Dionysio compositum fuisse. 83 θεόθεν ταύτην λαβόντα.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. tundam coelorum fabricationem in circuitu subsistentem; circularis enim figura ex seipsa incipiens in seipsa terminatur; cœlestem vero essen tiam neque crescere, neque minui ait, ut perfecte et sufficienter finem suum asseeutam: ideoque immutabilem ipsam dixit, ex quo facta est, non perversam perfectum autem est, quod neque crescit, neque minuitur. Hæc porro ὑποπερατώσεις non autem αποπερατώσεις vocavit, quia motus est circularis; improprie vero terminum habet, sed veluti terminum, motus qui ad idem (punctum) sicut ab aliquo principio ad aliquid veluti terminum v. g. orientem fertur. Nota, eum dicere coelos sine sono et absque sensu moveri: 128 illud an ὑποπερατώσεις 38 νοητέον τὴν ὡς ἐκ σημείου ἤτοι tanquam ex puncto seu centro voluntatis Dei, rom κέντρου τοῦ θελήματος τοῦ Θεοῦ, κυκλικῶς ὑποστά σαν 3 τῶν οὐρανῶν σφαιροειδή δημιουργίαν· τὸ γὰρ κυκλικὸν σχῆμα ἀρχόμενον ἐξ ἑαυτοῦ, εἰς ἑαυτὸ περατοῦται· τὴν δὲ οὐρανίαν οὐσίαν ἀναυξῆ καὶ ἀμείωτόν φησιν, ὡς τελείως ἔχουσαν καὶ αὐτάρκως 80 πρὸς 8 γέγονε· διὸ καὶ ἀναλλοίωτον αὐτὴν λέγει, ἐξ οὗ γέγονεν, οὐ παρατραπεῖσαν· τέλειον δέ ἐστιν, ὃ μήτε αὔξει, μήτε μειοῦται. Υποπερατώσεις δὲ αὐτὰ κέκληκε, καὶ οὐκ ἀποπερατώσεις, διὰ τὸ σφαιρικὴν μὲν εἶναι τὴν κίνησιν· οὐ κυρίως δὲ πέρας ἔχειν, ἀλλ᾽ οἱονεὶ πέ ρας τὴν ἐπὶ τὸ αὐτὸ ὥσπερ ἀπό τινος ἀρχῆς ἐπί τι, οἷον πέρας φέρεσθαι τυχὸν ἀνατολήν. Σημείωσαι δὲ ὅτι καὶ κινεῖσθαι ἀψόφως φησὶ καὶ ἀνεπαισθήτως τὸν οὐρανόν· τὸ δ' ἐνίων ἀστέρων μεταβατικῆς πολυκινησίας περὶ τῶν πλανήτων φησί. Σημείωσαι δὲ tem: Quarundam stellarum multiplex motus quu καὶ τοῦτο, ὅτι αὐτοὺς μόνους ἐδέξατο κινεῖσθαι. Σημείωσαι δὲ καὶ πόθεν αἱ χρονικαὶ ἀριθμήσεις. [Καὶ τῆς τῶν δύο φωστήρων, οὓς τὰ λόγια και λεῖ μεγάλους. Δύο φωστῆρας τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην φησί· μεγάλους δὲ εἶπεν ἑπόμενος τῷ Δαυίδ· Λόγια δὲ τοὺς ἐκείνου Ψαλμοὺς ὀνομάζει. Περιοδικὴν δὲ ἀποκατάστασιν τὴν ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ εἰς τὸ αὐτὸ φορὰν λέγει, ἣν ὁ ἥλιος μὲν κατ' ἐνιαυτὸν ποιεῖται τὸν ζωδιακὸν κύκλον περιϊών· ἡ δὲ σελήνη δι' ἡμερῶν τίνων τὸν ἀπὸ συνόδου μέχρι τῆς παντελούς ταύτης μειώσεως. Σημείωσαι δὲ, ὡς καὶ αἱ χρονικαὶ ἀριθμήσεις ἐκ τούτων εἰσὶ, καὶ ἔτι ἐκ τῶν μηνῶν.] Αφορίζουσι. Τελέως ὁρίζουσιν. Επέκεινα θεότητος. Τοῦτο καὶ ἐν τοῖς ἄνω παρ έγραψα 8, ὅτι καὶ ἐν τοῖς πᾶσιν ὁ Θεὸς, καὶ οὐδὲν τῶν ἁπάντων. Ἐνταῦθα δὲ τὸ πλέον φησὶν, ὅτι καὶ ὅτι ὑπὲρ πάσας τὰς οὐσίας ἐστὶν, ὅπερ λέγει κατω τέρω, ὅτι καὶ τῶν μὴ ὄντων ἐστὶ πληρωτικός. Ορα δὲ πῶς λέγει μήτε τῶν ἄνω φθανουσῶν αὐτῆς τὴν ὑπεροχὴν, μήτε τῶν κάτω, ταύτην διαβαι νουσῶν· τουτέστιν, οὔτε ἀρχὴν, οὔτε πέρας ἔχει τὸ θεῖον, τῶν οὐρανίων καὶ ὑπερτέρων δυνάμεων ταύ την μὴ καταλαβουσῶν, οὐχ ὅτι ἐστὶ μὲν, οὐ κατε λήφθη δέ· μὴ οὕτω νοήσεις· ἀλλ᾽ ὅτι αὐτὸ οὔτε ἐστί· τοῦτο γάρ ἐστιν ἡ ἐν ἀγνωσίᾳ γνώσις. Υπέρτεροι γὰρ γενόμενοι, καὶ διὰ φιλοθεΐας ἑνωθέντες ταῖς ἄνω δυνάμεσι, γινώσκομεν ὅτι μετὰ πάντων τὴν θείαν ἀγνοοῦμεν φύσιν. Καὶ φωτίζει. Τουτέστι τὰ χωροῦντα τὴν ὁλότητα αὐτοῦ πρὸς τὸ μέτρον 8 χωροῦσι· διὸ καὶ μέτρον εἶναι λέγεται τῶν ὄντων· ἢ ὅτι τὴν ἀρχὴν καὶ τὸ πέρας ἁπάντων ἐπίσταται, ὡς μόνος δημιουργός· ἑαυ τὸν γὰρ παρακατιών ἑρμηνεύει. Καὶ τάξις. Τάξις διὰ τοῦτο λέγεται ὁ Θεός, ἢ ἐπειδὴ μετ' εὐταξίας " τὰ πάντα ἐδημιούργησεν· ἡ ὅτι πίστει παρὰ τῶν εἰς αὐτὸν φοιτώντων χωρείται 8, μήτε τῷ πληθυσμῷ τοὺς ἀσθενεστέρους καταβαπτίζων, μήτε τῇ συγκαταβάσει ἐπ᾽ ἔλαττον παρὰ transferuntur, de planetis dicit. Nota insuper istud, eum solos planetas moveri admittere. Adverte quoque unde temporis numerationes. [Duorum luminarium, quæ Eloquia vocant magna. Duo luminaria solem, et lunam dicit: Magna vero vocat Davidem secutus. Eloquia Psalmos ipsius appellat. Periodicam restitutionem in pristinum, ab eodem in idem progressionem dicit, quam sol quotannis perficit, zodiaci cireulum percurrens; luna vero intra aliquot dies a conjunctione sua usque ad totalem ipsius imminutionem. Nota vero temporis numerationes ex his, ac præterea ex inensibus sumi.] Distinguunt, Gr. ἀφορίζουσι. Perfecte definiunt. Divinitatis omnia superantis. Hoc etiam supra adscripsi, nimirum Deum in omnibus esse, nihil esse omnium. Hic autem amplius dicit, nempe universas etiam essentias superare, quod inferius dicit: posse etiam ea quæ non sunt implere. Vide autem quomodo dicat: ita ut nec superiores ad ejus pra stantiam perveniant, nec inferiores hanc transeant; id est, divinitatem neque principium, neque finem habere cum cœlestes et superiores virtutes h♪nc minime comprehendant, non quod sit quidem, sed nequeat comprehendi; non ita intelliges; sed quod ipsa non sit; hoc enim est in ignoratione cognitio. Superiores enim effecti, atque Dei amore superis virtutibus uniti, cognoscimus nos cum omnibus divinam ignorare naturam. Et illustrat. Id est ea quæ integritatem ipsius capiunt, secundum mensuram eorum; ideoque onnium quæ exsistunt mensura esse dicitur; et principium finemque omnium scire, ut solus creator; seipsum enim inferius exponit. Et ordo. Deus propterea ordo dicitur, aut quia omnia cum bono ordine creavit, aut eo quod fide ab iis qui ad ipsum accedunt, capiatur, neque infr miores demergens, neque condescensione ad inopiam a sanctis comprehensus; sed pro vasis mei 38 ἀποπερατώσεις. 8ἰ ὑποστάντων. 10 ἢ αὐτάρκως. και τάξει παρὰ τῶν παρ' αὐτοῦ φωτιζομένων χωρεῖται. 86 ἐν τοῖς ἀνωτέρω προέγραψα. αν εξουσίας.

capacitate, sic in me bouitatem scaturiendo pro- τῶν ἁγιωτέρων χωρούμενος, ἀλλὰ πρὸς τὸ ἐμὸν ἀγducit. Juxta multęsimam resonantiam. Quemadmodum sol qui sensu percipitur omnia visibilia illustrat, ac ea, quæ ipsius lumen non participant, propter propriam infirmitatem non participant: ita etiam in Deo, omnes ab ipso sanctificantur 129 qui volunt. Recte autem divinus Dionysius ei quod dissentaneum erat in iis quæ de sole dicebantur, statim medicinam fecit: quoniam enim dixerat solem animæ expertem conspicuam esse bonitatis Dei imaginem, vocando creaturam creatoris imaginem, primo quidem mox adjunxit, pro minima similitudine, in sequenti autem capite, illud ipsum perfectius exponit. Quid porro sit πολλοστὸν ἀπήχημα minima τεsonantia seu similitudo, dicendum est: sicut igitur si quis alte vociferans et clamans aliquid dixerit, praesentes quidem, valentibus præditi auribus, νοcem sermonemque audiunt; qui autem parum distant, quanto absunt, [tanto] debilius vocem audiunt; qui porro longiori remoti sunt spatio, minimam et obscurissimam soni partem capiunt, ut vocem quidem aliquam obscuram audiant, sed quod pronuntiatum est minime intelligant: unde colligere licet tantum esse solare lumen, si cum vero comparetur, ut intercapedo concipi nequeat. Sed etiam ad generationem. Ne arbitreris salem esse auctorem generationis, aut vitæ, aut educationis, aut accretionis, aut perfectionis rei alicujus; sicut neque aliquod aliud elementum, etsi valde necessarium esset, veluti aqua; possumus siquiden consistere et absque sole et aqua, quamvis minus perfecte, attamen longo tempore: verum Deus sciens [omne] frigus esse omnino sterile, moderatum autem calorem ad generationem facere, atque stirpes et semina indigere caloris, sicut eliam corpora omnia quæ vita fruuntur seu sensili seu vegetativa; multa vero purgare, ita ut in candorem ferantur, sicut vestes et alia; renovare autem semina quæ refrixerunt, ejus rei gratia solem se ita habere fecit, ut dicta omnia creatoris opera præslet, cum non ex sua voluntate aut virtute potesta tem acceperit. Dicit hoc perfecte S. Dionysius, tanquam seipsum amplius exponeret, inferius in fine capitis quinti, atque in fine sexti, intellige [igitur] secure, neque pervertaris. Est mensura. Sol dicitur mensura et numerus tempestatum, propterea quod diem incipiat; dies autem revoluta efficit annum; ideo vocatus est mensura, veluti uostram metiens vitam; dicit enim: Temporis nostri universi. Hoc enim est illud lumen. Nola solem, etiam cum figura careret, tres 130 dies qui ejus creationem praecesserunt illustrasse, atque lucem quæ prima producta fuit, die quarta in solem transformatam Ο γεῖον οὕτως ἐν ἐμοὶ πηγάζων τὴν ἀγαθότητα. Κατὰ πολλοστὸν ἀπήχημα. Ὥσπερ ὁ αἰσθητὸς ἥλιος πάντα τὰ ὁρατὰ φωτίζει, καὶ τὰ μὴ μετέχοντα τοῦ φωτὸς αὐτοῦ δι' οἰκείαν αδράνειαν οὐ μετέχει· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ, πάντες παρ' αὐτοῦ ἁγιάζονται ὅσοι βούλονται. Καλῶς δὲ τὸ ἀπεμφαῖνον τῶν ἐπὶ τῷ ἡλίῳ λεγομένων εὐθὺς ἐθεράπευσεν ὁ θεῖος Διονύσιος ἐπειδὴ γὰρ ἐμφανῆ εἰκόνα τῆς ἀγαθότητος τοῦ Θεοῦ τὸν ἥλιον εἶπε τὸν ἄψυχον, τὸ δημιούργημα τοῦ δη μιουργοῦ καλέσας εἰκόνα, πρῶτον μὲν παραχρῆμα ἐπήγαγε κατὰ πολλοστὸν ἀπήχημα, ἐν δὲ τῷ ἑξῆς κεφαλαίῳ, τελεώτερον [αὐτὸ] σαφηνίζει. Τί δέ ἐστι πολλοστὸν ἀπήχημα, λεκτέον· ὥσπερ γὰρ εἴ τις μέγα βοήσας καὶ ἀνακράξας εἴποι τι, καὶ οἱ μὲν παρ εστῶτες, [ἐὰν] ἐῤῥωμένοι τὰς ἀκοὰς [ὦσι], καὶ τῆς βοῆς καὶ τοῦ λεχθέντος ἀκούουσιν· οἱ δὲ βραχύ ἀφεστῶτες, ὅσον ἀπέχουσι, [τοσοῦτον] ἀδρανέστερον τοῦ φθέγματος ἀκροῶνται· οἱ δὲ ἐπὶ μεῖζον διάστημα κεχωρισμένοι πολλοστόν τι μέρος καὶ ἀμυδρότατον τοῦ ἀπηχήματος λαμβάνουσιν, ὡς φωνῆς μὲν ἀσή μου τινὸς ἀκοῦσαι, μὴ νοῆσαι τὸ δὲ ἐκφωνηθέν· τοσοῦτον ἔστιν ὑπολαβεῖν τὸ ἡλιακὸν φῶς τῷ ἀλη θινῷ, ὡς καὶ ἀσύμβλητον εἶναι τὸ μέσον. ᾿Αλλὰ καὶ πρὸς τὴν γένεσιν. Μὴ νομίσῃς τὸν ἥλιον γενέσεως, ἡ ζωῆς, ἢ αὐξήσεως, ἢ τελειότητος αἴτιον εἶναι τῶν ὄντων τινός· ὥσπερ οὐδὲ ἄλλο τι στοιχεῖον, εἰ καὶ σφόδρα τύχοι τῶν ἀναγκαίων, οἷον τὸ ὕδωρ δυνατὸν γὰρ ἡμᾶς διαγενέσθαι καὶ ηλίου χωρὶς, καὶ ὕδατος, εἰ καὶ μὴ τελείως, ἀλλ' οὖν ἱκανὸν χρόνον· ἀλλ᾽ εἰδὼς ὁ Θεὸς, ὅτι τὸ μὲν ψυ χρὸν [ἅπαν] ἄγονον παντελῶς· τὸ δὲ μεμετρημένως θερμὸν γενεσιουργεῖ, καὶ ὅτι τὰ φυτὰ καὶ τὰ σπέρματα θερμότητος δεῖται, ὡς καὶ τὰ σώματα πάντα τὰ ζωὴν ἔχοντα εἴτε αἰσθητικὴν εἴτε φυτικήν καθαίρονται δὲ πολλὰ, ὡς καὶ εἰς λευκότητα φέρεσθαι, ὡς ἐσθῆτες καὶ ἄλλα· ἀνανεοῖ δὲ καὶ τὰ ψυγέντα σπέρ ματα· τούτου χάριν τὸν ἥλιον οὕτως ἔχειν φύσεως εποίησεν, ἵνα τὰ εἰρημένα πάντα ποιῇ ἐκ τοῦ δη μιουργοῦ, τὸ δύνασθαι λαβὼν οὐκ ἐκ προαιρέσεως Ιδίας ἢ δυνάμεως. Τοῦτο τελείως φησὶν ὁ ἅγιος 4 Διονύσιος, ἑαυτὸν ὥσπερ ἐπεξηγούμενος κατωτέρω ἐν τῷ τέλει τοῦ πέμπτου κεφαλαίου, καὶ ἐν τῷ τέλει τοῦ ἔκτου. Νόει [οὖν ] ἀσφαλῶς, καὶ μὴ δια στρέφου. Μέτρον ἐστί. Μέτρον διὰ τοῦτο λέγεται ο ήλιος καὶ ἀριθμὸς ὡρῶν, ἐπειδὴ τῆς ἡμέρας ἄρχει· ἡ δὲ ἡμέρα ἀνακυκλουμένη τον χρόνον ποιεῖ· διὰ τοῦτο μέτρον ἐκλήθη, οἷα τὴν ἡμετέραν μετρῶν ζωήν· λέγει γὰρ παντὸς τοῦ καθ' ἡμᾶς χρόνου. Αὐτὸ γάρ ἐστι τὸ φῶς. Σημείωσαι ὅτι ὁ ἥλιος καὶ τὰς τρεῖς ἡμέρας τὰς πρὸ τῆς αὐτοῦ ποιήσεως ἐφώτιζεν ἀσχημάτιστος ὤν· καὶ ὅτι τὸ πρωτόκτιστον φῶς τῇ τετάρτῃ ἡμέρᾳ μετεσχηματίσθη εἰς ἥλιον· οι θεῖος. το νοῆσαι δὲ τό. 10 τῶν στοιχείων.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. καὶ ὅτι ἡμερῶν τριάδα φησὶν, ὡς καὶ ὁ μέγας Βασί- fuisse; eumque ternionem dierum dicere, ut etiam λειος ἐν τῇ Ἑξαημέρῳ σαφώς φησιν· ἐκεῖνο δὲ μὴ παραδράμῃς, ὅτι τὰ προειρημένα οὐ περὶ τοῦ ἡλίου, ἀλλὰ περὶ τοῦ σχηματισθέντος εἰς ἥλιον πρωτοχτίστου φωτός ἐῤῥήθη. Ὡς ἐναρχική. Τουτέστιν ἀρχὴ καὶ αἰτία τῆς πρὸς τὸ ὄντως ἐνώσεως ἢ ὁμοιώσεως. Καὶ οὗ ἐφίεται πάντα. Ὅρα πως διαιρεῖ τὰ ὄντα πάντα, καὶ περὶ τὸν πάντων ὄντα βασιλέα, οὗ καὶ τὰ ὄντα ἐφίεται πάντα. Φησὶν οὖν πρῶτον νοερά, εἶτα λογικά. Νοερὰ οὖν εἰσι τὰ μὴ μεμιγμένα σώμασιν, οἷον αἱ ὑπερκόσμιοι δυνάμεις πᾶσαι· λογικὰ δὲ αἱ ἀνθρώπιναι ψυχαί, αἱ τὴν σχέσιν ἔχουσαι πρὸς τὸ σώμα, καθώς ἐστιν ὁ αἰσθητὸς ἄνθρωπος· εἰ γὰρ ὁ ἔσω άνθρωπος μόνον ἐνεργεῖ, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, τουτέστιν ἡ ψυχή, μὴ τὴν πᾶσαν ἔχουσα σχέσιν πρὸς σώμα, τότε νοερὸς ὁ ἄνθρωπος, οὐ μὴν λογικώς και λοῖτο ἂν, κατὰ τὸ πᾶν ζῶον τὸ ἐκ σώματος καὶ λογικῆς ψυχῆς συνεστώς. Γνωστικώς δέ φησι τὰ νοερά καὶ λογικὰ ἐφίεσθαι τοῦ Θεοῦ, ὡς φύσει προσούσης αυτοῖς τῆς ὀρέξεως ταύτης, τοῦ γνώναι τὸν τῶν πάντων βασιλέα, καὶ μετέχειν τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ, διὰ τὸ εἶναι τὴν ψυχὴν γνωστικὴν καὶ λογικήν, καλώς λέγεται καὶ ἡ ἔφεσις τοῦ ἀγαθοῦ. Τὰ δὲ ἄλογα ζῶα κατ' αὐτὴν τὴν αἰσθητικὴν δύναμιν ζωῆς ἐφίεται· διὸ καὶ τοῦ ἀγαθοῦ· τὰ δὲ ἀναίσθητα, οἷον τὰ φυτὰ καὶ τὰ ἄψυχα καὶ ἄζωα, εφίεται μὲν φυσικῶς τοῦ ἀγαθοῦ, οὐ μὴν ἵνα καὶ γνῷ αὐτό, ἀλλ᾽ ἵνα μείνῃ, ὅπερ ἐστὶ μόνον τῇ φυσικῇ ἐφέσει συνεχόμενα παρὰ τοῦ ἀγαθοῦ εἰς τὸ εἶναι αὐτά, Πάντα αολλῆ ποιεῖ. Αολλή, συνηθροισμένα. "Οτι ὁ ἥλιος λέγεται παρὰ τὸ ἀολλῆ ποιεῖν καὶ συνάγειν τὰ διεσκεδασμένα, καὶ ὅτι ἀναιρεῖ τὸ εἶναι Θεὸν τὸν ἥλιον, εἰ καὶ πολλὰ εἴπομεν τῆς εὐχερῶς διαστρεφομένης δοκοῦντα ἐναντία εἶναι. Κατὰ τὸν τῆς παλαιότητος. Κατὰ τὸν τῆς πα λαιότητος λόγον, ἢ ὅτι Ἕλληνες ὑπῆρχον, θεῖος Διο νύσιος καὶ ὁ θεῖος Τιμόθεος “, ὡς ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἁγίων ἀποστόλων δηλοῦται· ἢ τὸν μωρὸν [τὸν] τῶν Ἑλλήνων λόγον φησί· παλαιὸν γὰρ καὶ ἀρχαῖον * τὸν ἥλιον ἔλεγον, ὡς ἐν τῇ κωμωδία είρηται. Ανακαθαίρειν. Είρηται γάρ - Προσέλθετε πρὸς αὐτὸν, καὶ φωτίσθητε· καὶ τὰ πρόσωπα ὑμῶν οὐ μὴ καταισχυνθῇ, Οτι ἠγάπησαν πολύ. Τῷ γὰρ ἀγαπῶντι πολύ καὶ [πολὺ] δοθήσεται· τῷ δὲ ἔλαττον, πρὸς τὸ μέσ τρον τῆς ἀγάπης· ὅπερ λέγει ἄνω, ὅτι τάξις καὶ μέτρον ἡμῶν ἐστιν ὁ Θεός. § VI. Καὶ ὑπερκόσμιον. Τὸ ὑπερκόσμιον εἰρῆσθαι νοῦν, ὥς τινων μὲν ὑπὲρ τοὺς πάντας κόσμους ὄντων γοῶν ἁγίων ἀνωτάτω, τάξεων ἀγγελικῶν, τινῶν δὲ ▼ Psal. XXXIII, magnus Basilius in Hexaemero aperte dicit; illud autem non prætermittas, nimirum ea quæ aute dicta sunt, non de sole, sed de prima creata luce, quæ in solem transfigurata est, dici. Tanquam principium unitatis, Gr. ὡς ἐναρχική, id est principium et causa unitionis vel similitudinis, quæ revera talis est, Quodque appetunt omnia. Vide quomodo res omnes dividal, et de rege omnium, quem res omnes expetunt. Dicit igitur primo νοερά ea quæ intelligunt, deinde λογικά illa quæ ratiocinatione utuntur. Νοερά igitur sunt, quæ non sunt corporibus permista, veluti mundo superiores virtutes omnes; λογικά vero sunt hominum animæ, quæ affectu in corpus feruntur, sicut sensibus addictus homo; si enim interior homo, secundum Aposto lum, tantum operatur, id est anima non omnem erga corpus affectum habens, tum νοερός seu intellectu solo constat homo; verumtamen vocaretur λογικῶς, sicut omne animal quod ex corpore et anima rationali constat. Ait autem νοερά et λογικά appetere cognitione Deum, tanquam a natura hunc appetitum habeant, regem omnium cognoscendi, atque bonitatem ejus participandi, eo quod sit anima cognitione et ratione prædita, recte dicitur et boni appetitus. Porro animalia ratione destituta sensili ista virtute vitam appetunt; ideoque etiam bonum; quæ autem sensu carent, ut stirpes, alque illa quæ anima et vita privantur, naturaliter quidem bonum appetunt, non quidem ut ipsum cognoscant, sed ut persistant; quod est tantum naturali appetitu a bono in exsistentia sua conservantur. Omnia ἀολλῆ facit. 'Αολλή seu congregata. Solem dicit ήλιον vocari quia dispersa ἀολλῆ ποιεῖ, id est congregat et colligit; negatque solem esse Deum, etsi multa dixerimus quæ illi contraria videantur quæ facile detorquentur. Juxta antiquitatis. Juxta antiquitatis sermonem, aut quod gentiles fuerunt divinus Dionysius et,divinus Timotheus, sicut in Actis sanctorum aposto lorum declaratur; aut stultum gentilem sermonem dicit. Παλαιόν enim et ἀρχαῖον stultum nominabant 131 solem, sicut in comnedia dicitur. Repurgare. Dicitur enim: Accedile ad eum, et illuminamini; et facies vestra non confundentury. Quia amaverunt multum. Multum enim amanti, multum etiam dabitur: huic autem minus juxta mensuram charitatis, quod superius ait: Deum esse ordinem et mensuram nostram. § VI. Et supermundanam, Gr. καὶ ὑπερκόσμιον. Mentem dici ύπερκόσμιον mundo superiorem, veluti essent supremæ quædam sanctæ mentes angelicaVARIE LECTIONES ET CORRECTIONES. να ψυχικώς. 48 εἶπε. “ἀμφότεροι ὅ τε θεῖος Διον., καὶ ὁ ἅγιος Τιμόθεος. * τὸν μωρὸν ἔλεγον, ἢ ὅτι καὶ αὐτὸν τὸν ἥλιον ἀρχαῖον ἐκάλουν, ὡς ἐν τῇ κωμῳδία. 46 Ο δὲ ἔλαττον.

κόσμων, εἰς διοίκησιν αὐτῶν τεταγμένων, τῶν παρά τισι καὶ κοσμαγωγών λεγομένων. Τινῶν δὲ ἐγκοςμίων νοῶν ὄντων, ἀνθρώπων τε καὶ ἀγγέλων, ἐθναρ χῶν τε καὶ πολιούχων· καὶ ἐπὶ τῶν ἐκκλησιῶν καὶ τῶν ἁγίων, ὡς ἐν τῇ Ἀποκαλύψει φησὶν ὁ θεῖος Ιωάννης, καὶ ἐπὶ τῶν ἑτέρων κοσμικών διατάξεων καὶ ὁ ψαλμῳδὸς δέ φησι· Παρεμβαλεῖ ἄγγελος Κυρίου υπερκόσμιος ἐστιν ὁ πνευματικός περικόσμιος ὁ ψυχικός· ἐγκόσμιος ὁ σαρκικός 47. "Αλλως ύπερκόσμιος ἐστιν ὁ καὶ τὴν θεολογίαν κατορθώσας περι κόσμιος ὁ τὴν φυσικὴν θεωρίαν· ἐγκόσμιος ὁ τὴν πρακτικὴν ἀρετήν. rum ordinum supra mundos universos: aliquæ Επικοσμίων, τουτέστι τῶν ἐπὶ τῇ λειτουργία τῶν autem circa mundum essent, id est circa ministerium mundorum occuparentur, constitutæ in ipsorum administrationem, a quibusdamque mundi rectores dicerentur. Aliquæ vero mentes in munde versarentur hominum atque angelorum, nationibus præfectorum, et præsidum civitatum, atque in ecclesiis et sanctis, sicut in Apocalypsi ait divinus Joannes, ac in cateris mundi constitutionibus; et psalmorum cantor dicit: Castra metabitur angelus Domini; mundo superior est spiritualis, circa mundum animalis, in mundo carnalis. Aliter: Mundo est superior, qui theologiam dirigit; circa mundum est qui naturalem contemplationem; in mundo est qui virtutem in actione consistentem. Omnia congregans. Cuncta simul faciens, et fovens ac augens, atque commutans. Dirimit. Ignorantia enim a Deo dividit, sicut lumen magis colligit et convertit, ut supra dixit. Opinationibus. Simulacrorum, et multitudinis deorum, quos habent. Visa, Gr. φαντασίας. Φαντασίας imaginationes dicit, fabulosas circa sensilia, aut tanquam sensilia, cogitationes. § VII. Et ut pulchrum. Pulcher quidem dicitur Deus in Cantico canticorum: sic igitur etiam pulchritudo dicitur. David: Speciosus forma præ filiis hominum. Pulchrum autem dicitur etiam illud quod pulchritudinem participat. Adverte quomodo c in rebus dividatur pulchrum et pulchritudo, in participantes et eas quæ fiunt participes; in Deo autem non ita: pulchritudo enim dicitur, propter omnibus communicatam ab ipso pulchritudinem, et quod cuncta ad se vocet; pulchrum autem dicitur, ut semper exsistens et nunquam decrescens aut accrescens. 132 Secundum se uniforme. Deus est uniusmodi pulchrum, quoniam neque dividitur in habitus et diversitates pulchritudinis effectrices, neque ad alios quidem pulchrum possidet, ad alios non item; sed immutabiliter ipsum pulchrum sine principio et dissolutione, sine ulla affectione ac eodem modo semper est, et propterea dicitur ante habere in se pulchritudinem, veluti etiam ante creaturas exsistens fons et principium et causa pulchri: ideo quoque eximie habet pulchrum; etsi enim multa sunt pulchra, at ex ipso sunt pulchra, neque sicut ipse 'pulchra; quia ipse 'pulchrum est sine causa, ista vero pulchra sunt per causam et participationem; nam Deus uno modo pulchrum est quoniam ex ipso quæ post ipsum pulchra, ac pulchrum veluti in qualitate habent. Ex hoc ipso pulchro. Illud: Ecce omnia pulchra × Psa.. xLiv, Ο φυσικός. Πάντα συνάγουσα. Ομοῦ πάντα ποιοῦτα, καὶ θάλπουσα, καὶ αύξουσα, καὶ μεταποιοῦσα. Διαιρετική. Διαιρεῖ γὰρ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ ἡ ἄγνοια, ὡς μᾶλλον τὸ φῶς συνάγει, καὶ ἀολλῆ ποιεῖ, ὡς ἔφη ἄνω. Δοξασμάτων. Τῶν εἰδώλων, καὶ τῆς αὐτῶν πολυ θείας. Φαντασίας. Φαντασίας φησὶ τὰς πλασματώδεις ἐννοίας περὶ αἰσθητά, ἢ ὡς αἰσθητά. § VI. Καὶ ὡς καλόν. Καλὸς μὲν εἴρηται ὁ Θεὸς καὶ ἐν τῷ Ασματι τῶν ᾀσμάτων, ὥσπερ οὖν καὶ κάλλος λέγεται· καὶ ὁ Δαυίδ· Ὡραῖος κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Λέγεται δὲ καλὸν καὶ τὸ κάλλους μετέχον. Καὶ σημείωσαι, πῶς διαιρείται τὸ καλὸν καὶ τὸ κάλλος ἐπὶ τῶν ὄντων, εἰς μετέχοντα καὶ εἰς μετεχόμενα· ἐπὶ δὲ τοῦ Θεοῦ, οὐχ οὕτω 48. κάλλος μὲν γὰρ λέγεται διὰ τὴν ἐξ αὐτοῦ διαδεδομένην πᾶσι καλλονὴν, καὶ ὅτι πάντα πρὸς ἑαυτὸ καλεῖ· και λὸν δέ, ὡς ἀεὶ ἂν καὶ μηδέποτε μειούμενον ἢ αὖξον. Μεθ' ἑαυτοῦ μονοειδές. Μονοειδὲς καλόν ἐστιν ὁ Θεός, ἐπεὶ μήτε σκεδάννυται εἰς ἕξεις καὶ διαφορά, καλλοποιούς, μήτε πρὸς ενίους μὲν τὸ καλὸν κέκτηται, πρὸς ἐνίους δὲ οὗ· ἀλλ᾽ ἀτρέπτως αὐτὸ τὸ καλόν ανάρχως καὶ ἀπολύτως, ἀνεπιτηδεύτως καὶ ὡσαύτως ἀεὶ ἐστι· καὶ διὰ τοῦτο προέχειν ἐν ἑαυτῷ λέγεται τὴν καλλονήν, ὡς καὶ πρὸ τῶν δημιουργημάτων πηγή, καὶ ἀρχὴ, καὶ αἴτιον ὢν τοῦ καλοῦ· ὅθεν καὶ ὑπεροχικῶς ἔχει τὸ καλόν· κἂν γὰρ πολλὰ καλὰ, ἀλλ' ἐξ αὐτοῦ εἰσι καλὰ, καὶ οὐδὲ κατ' αὐτὸν καλά· πόθεν 8 γε ἀναιτίως καλόν, αὐτὰ δὲ αἰτιατῶς καὶ κατὰ μετοχήν· ἐνοειδώς γάρ ἐστι καλὸν ὁ Θεὸς, ἐπεὶ ἐξ αὐτοῦ τὰ μετ' αὐτὸν καλά, καὶ ὡς ἐν ποιότητι κεκτημένα τὸ καλόν. Ἐκ τοῦ καλοῦ τούτου. Τό, Ἰδοὺ πάντα καλὰ 68 ἐπὶ δὲ Θεοῦ διαίρεσιν οὐκ ἐπιδέχεται κάλλος.

S. ‘MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. λίαν, καὶ τὸ κατὰ τὸν Ζαχαρίαν, πᾶν εἴ τι καλὸν valde, et illud Zachariæ, omne, si aliquod pulchrum αὐτοῦ ἐκεῖθεν ἐκ τοῦ ἀναιτίου καλού γέγονε· διὰ γὰρ τὸ καλὸν αἱ τῶν στοιχείων γεγόνασιν ἀλληλουχίαι, ἃς ἐφαρμογάς φησι· καὶ αἱ τῶν ὄντων εἴτακτοι συνδέσεις διαρκοῦσι, λεγόμεναι φιλίας καὶ κοινω νίαι πάντων ἐναρέτων λογικῶν, αἱ πρὸς Θεόν που διανοήσεις, ὡς ἡ τῶν πρωτοτόκων Ἐκκλησία ἐν οὐ ρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς· ἐπὶ δὲ τῶν ἀλόγων αἱ ἀγελαίαι συνδιαγωγαί· ἐπὶ δὲ τῶν ἀψύχων αἱ πρὸς ἄλληλα ἐκτικαὶ 60-80 συμπάθειαι. Πάντα οὖν σε γνωται τῷ καλῷ τῇ μεθέξει πρὸς τὸν " αἴτιον ἐπεστραμμένα. Καὶ πέρας πάντων. Πέρας πάντων λέγεται ὁ Θεός, καὶ ὡς συνέχων πάντα, καὶ ὡς πάντων εἰς ἀσφά λειαν περιδεδραγμένος, καὶ ὡς αὐτοῦ γε ἕνεκα πάν των εἰς τὸ εἶναι παραχθέντων, καὶ ἑτέρου τινὸς εἰς τὸ τετελέσθαι δὲ οὐ δεομένων· ὅθεν ὡς ἀρχὴ πάντων, ἅτε αἴτιος, λέγεται, οὕτω καὶ μέσον, ὡς τὴν εἰς τὸ συνεστάναι παράτασιν διδοὺς, καὶ τελευτή, ὡς ἐν τῷ θελήματι αὐτοῦ περατουμένων τῶν ὄντων, ἐφ᾽ ἂν καὶ ἐπέστραπται, καθὸ καὶ τελικὸν αὐτόν φησιν, ὡς ἄρ τὴν ὄντα καὶ τέλος, κατὰ τὸν θεῖον Ιωάννην ἐν Απο καλύψει, καὶ παραδειγματικόν, ὡς πάντων τῶν ἐσο μένων τοὺς προορισμοὺς ἐν ἑαυτῷ προειληφότα, καὶ πρὶν ἢ προαγαγεῖν, ὥς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, οὓς καὶ προώρισε, καὶ τὰ ἑξῆς· ταῦτα γὰρ ὁ ἅγιος Διονύσιος παραδείγματα ενόησε, τὸ προωρίσθαι ἐν ἑαυτῷ προ γνωστικῶς τὰ ἐσόμενα, καὶ πρὶν παραχθῇ, τουτέστι πρὶν ἀφορισθῇ καὶ διακριθῇ διὰ τῆς περιεχούσης τὰ πάντα ἑνιαίας προγνώσεως τοῦ Θεοῦ. Ταῦτα εὑρήσεις καὶ ἐν τῷ ἑξῆς πέμπτω κεφαλαίῳ. Σημείωσαι δὲ ὅτι ταὐτὸν εἶναί φησι τῷ ἀγαθῷ τὸ καλόν. – Ὅτι καὶ τὸ μὴ δν. Πῶς δύναται τὸ μὴ ὂν μετέ χειν τοῦ ἀγαθοῦ; εἰ γὰρ μὴ ὑπεσιτν αὐτὸ, οὔτε ἔφεσιν ἔχει, ούτε μετοχὴν πρός τι τῶν ὄντων. Λεκτέον οὖν ὅτι τὸ μὴ δν διαφόρως τα νοεῖ ὁ θεῖος οὗτος ἀνήρ ποτὲ μὲν γὰρ αὐτὸ τὸ θεῖον οὕτω καλεῖ, ὡς μηδὲν ὂν τῶν ὄντων· ποτὲ δὲ τὴν ὕλην· ἔστι δὲ ὅτε καὶ τὸ καὶ τὸν οὕτω καλεῖ κατὰ διαφόρους εννοίας. Ἔστιν οὖν εἰπεῖν ὅτι ἡ ὕλη μετέχει τοῦ ἀγαθοῦ, καθό μετεβλήθη εἰς εἶδος, καὶ ἀπηλλάγη τῆς πρώην αμορφίας· ἢ ὅτι τὸ κακὸν μετέχει τοῦ ἀγαθοῦ, καθὸ προαιρέσει καλῇ καὶ αὐτὸ τὸ δοκοῦν θέλει κακὸν εἶναι, καὶ ὅτι ἀεὶ βούλεται εἶναι τὸ κακόν· πᾶν δὲ τοῦ εἶναι ἐφιέμενον, τοῦ ἀγαθοῦ ἐφίεται. 'Ανω δὲ πρὸ σε δύο φύλλων, τὸν Θεόν φησι καὶ ὑπὲρ τὰ ὄντα εἶναι· οὐκοῦν καλῶς ἂν εἴποι τις τὸν Θεὸν ὑπὲρ τὰ ὄντα εἶναι, καὶ τὸ μὴ ὂν μετέχειν τοῦ ἀγαθοῦ, ὡς καὶ ὑπὲρ τὰ ὄντα ὄντος, καὶ μηδὲν ὄντος τῶν ὄντων. Σημείωσαι ἀναγκαῖον, πῶς φησι, τὸ μὴ ὃν εὑρίσκεται καλὸν καὶ ἀγαθὸν, ὅτε περὶ Θεοῦ λέγεται· ὁ γὰρ Θεὸς καὶ δν λέγεται, καὶ μὴ δν, › Cap. 1, v, 8. * Rom. νιu, 30. 10.30 δεκτικαί. οι ταῦτα οὖν. αὐτὸ τὸ κακὸν δοκοῦμεν εἶναι. ipsius, illinc ex pulchro quod causa caret, prouiit; propter pulchrum enim, elementorum connexiones quas εφαρμογάς coaptationes vocat, funt, rerumque bene ordinatæ colligationes perdurant, quæ dicuntur amicitiæ et communiones universorum virtute præditorum rationațium, animi ad Deum erecliones, sicut Ecclesia primogenitorum in colo et in terra; in brutis autem gregales societates; in inanimis vero, mutua habitualis quædam naturarum affinitas: omnia igitur cum pulchro uniuntur, per participationem ad auctorem conversa, Et finis omnium. Deus dicitur finis universorum, et tanquam omnia continens, atque veluti cuncta in securitate complectens, ac quasi ejus causa producta sint universa, neque alio aliquo ad perfectionem indiguerint; unde ut principium omnium sicut auetor dicitur, ita etiam medium dicitur veluti perdurationem in consistendo concedens, et finis, tanquam omnia in ipsius voluntate terminentur, in quem etiam convertuntur, quemadmodum ipsum etiam τελικόν finalem vocat, ut principium et finem, secundum divinum Joannem in Apocalypsir, et exemplarem, velut omnium futurorum prædefinitiones in seipso præcipientem, etiam priusquam produceret, sicut ait Apostolus, quos et pradestinavit, et quæ deinceps: hæc enim sanctus Dionysius exempla cogitavit, prædelniisse in se ipso præcognitione futura etiam antequam producta fuerunt, id est priusquam 133 definirentur et distinguerentur per unicam omnia complectentem Dei prænotionem. Hæc etiam reperies in sequenti capite quinto. Nota autem, eum dicere pulchrum esse idem cum bono. Quod etiam, id quod non est. Quomodo potest id quod non est bonum participare? si enim non subsistit, neque appetitum habet, neque cum aliquo communionem; dicendum itaque divinum hunc virum varie intelligere id quod non est; aliquando enim divinitatem ipsam ita vocat, ut quæ nulla sit rerum; quandoque vero materiam; solet etiam malum sic vocare secundum diversas notiones. Licet igitur dicere materiam boni participem esse quatenus mutatur in formam, et a priori formae privatione liberatur; aut malum cum bono communicare, prout voluntate bona illud quod videtur vult esse malum, et quia malum vult semper esse; omne autem quod esse appetit, bonum appetit, supra vero ante folia duo, ait Deum etiam supra res esse: recte igitur dicat aliquis, Deum esse supra res, et id quod non est, boni particeps esse, cum sit supra ea quæ sunt, nihilque sit eorum quæ sunt. Nota necessario, quomodo dicat, id quod κα τό. 3 τελεῖσθαι. σε ὀλίγον δὲ ἄνω πρό. σε οι αδιαφόρως. οι καθό προαιρέσει τοῦ καλοῦ καὶ

non est, invenitur pulchrum et bonum, quando de ὡς οὐδὲν ὢν τῶν ὄντων, ἀλλ' ὑπερηρμένος ἀγνώστως Deo dicitur Deus enim dicitur et quod est, et quod non est, cum nihil sit eorum quæ sunt, sed 'supra omnia modo ignoto attollitur; non est enim aibil. τῶν ἁπάντων· οὐ γάρ ἐστί τι τὸ γινώσκον κατὰ τί οὐδέν ἐστιν ὁ Θεός. aliquid quod cognoscat secundum quod Deus sit Αἱ οὐσιώδεις ὑπάρξεις. Καλῶς τὸ οὐσιώδεις· ὑπάρξεις καθ' ἑαυτὰς ἀνώτεραι τῶν οὐσιῶν εἰσι· νῦν δὲ ἐπειδὴ περὶ τῶν κτιστῶν φησιν, εἰκότως τῷ ὑπάρ ξεις προσέθηκε τὸ οὐσιώδεις. Ενώσεις δὲ λέγονται, οὐχ ὅτι συνέκειντο σωρηδὸν ἔν τι ἀποτελοῦντα, ἀλλ᾽ ὅτι πηγὴ αὐτῶν καὶ ἀρχὴ ἦν ὁ Θεὸς, καὶ ἐξ αὐτοῦ παρ ήχθησαν ἐλλάμψαντα καὶ ὑποστάντα καθ' ὑπόβασινες ἅπαντα τὰ ὄντα, ὡς καὶ εἰς διακρίσεις ὑποστάσεων φανῆναι. Ταυτότητες δέ εἰσιν αἱ ἀναγωγοὶ καὶ ἐνωτικαὶ πρὸς Θεὸν δυνάμεις τῶν νοητῶν, ὡς καὶ ὁμοιότητες· ἐπειδὴ καὶ ἐξ αὐτοῦ εἰσι καὶ προσεχεῖς αὐτῷ. Ετερό τητες δὲ καθὸ καταγωγὸς οὖσα ἡ ἑτερότης, καὶ μετ ριστὴ, ἐν ταῖς ὑποβεβηκυίαις καὶ ἐσχάταις προόδοις τοῦ θείου θελήματος εἰς ὁρατὰ ἐπληθύνθη. Ανομοιό τητες δὲ πάλιν, ἐπειδὴ τὸ γινόμενον ἕτερον ἂν εἴη του δημιουργήσαντος κατὰ πάντα, καὶ οὐκ ἐμφερές. Κοι νωνίαι δὲ τῶν ἐναντίων αἱ τῶν στοιχείων εἰσὶ κράσεις ἐκ γὰρ τῶν τεσσάρων στοιχείων εἰσὶ τὰ σώματα πάνε τα. ᾿Αλληλουχίαι δὲ τῶν ὁμοστοίχων εἰσὶν αἱ τῶν κόσμων, τοῦ τε ὁρατοῦ καὶ τοῦ νοητοῦ, καθ' ὑπόβασιν κατατάξεις, ἐκ μιᾶς οὐσίας τῆς ὕλης εἰς σώματα πληθυνθεῖσαι στερεωμάτων, καὶ οἱονεὶ σειρά, ἀλλή λων ἐχόμεναι· ἐκ τούτων νοήσεις καὶ τὰ ἑξῆς. Ἀσυμ μιξίαι δὲ τῶν ἡνωμένων εἰσὶν, ὡς ἐπὶ τῆς τοῦ ἀνθρώ που 58 γένους κοινότητος, καὶ τῆς καθ᾿ ἕκαστον ἄνθρω πον ιδιότητος· τῷ μὲν γὰρ κοινῷ τῆς οὐσίας λόγῳ πάντες ἡνώμεθα, τῇ δὲ καθ᾽ ἕκαστον ιδιότητι, τὸ ἀσύμ μικτον ἔχομεν. Substantiales essentia. Pulchre substantiales; exsistentiæ enim secundum Scripturas sunt essentiis superiores; nunc autem quoniam de creatis loquitur, merito dictioni υπάρξεις apposuit οὐσιώδεις. Unitiones vero dicuntur, non quod simul acervatim aliquid unuin efficiant, sed quia Deus erat fons ipsorum et principium, atque ex ipso producta fuerunt entia omnia quæ illustrant, et subsistentia in persona, ita ut in distinctionibus subsistentiarum appareant. Identitates autem sunt virtutes intelligibilium, quæ sursum ducere atque cum Deo unire valent, ut etiam similitudines; quoniam ex ipso quoque sunt et ipsi adhærent. Diversitates autem quatenus diversitas deorsum ducit, et divisiva est, in subjectis et extremis divinæ voluntatis ad vigibilia progressionibus multiplicatur. Dissimilitudines vero rursus, quoniam quod creatur aliud omnino fuerit a creatore in omnibus, neque simile. Porro communiones 134 sunt contrariorum elementorum temperationes; nam ex quatuor elementis corpora sunt omnia. Cohærentiæ autem sunt mundorum in eodem ordine collocatorum, visibilis et intelligibilis in descensu dispositiones, ex una materia substantia in drmis corporibus multiplicatæ, atque veluti catena se mutuo tenentes; ex his cogitationes, et quæ sequuntur. Non commistiones autem unitorum, sunt sicut in humani generis communitate, et cujusque hominis proprietate; communi enim essentiæ ratione omnes uniti sumus, miscemur. uniuscujusque vero proprietate, minime com60 Status omnes. Dicit tres esse stationes et motio- Αἱ στάσεις πᾶσαι. Στάσεις και κινήσεις λέγει nes, quas etiam recenset, mentium, et animarum, τρεῖς, ἃς καὶ καταλέγει, νοῶν καὶ ψυχῶν, καὶ σωμάτ et corporum; oportet itaque commode intelligere. των δεῖ τοίνυν προσφόρως νοεῖν. Οἱ μὲν οὖν νόες Mentes igitur stant et moventur, sicut Isaias dicit ίστανται καὶ κινοῦνται, ὡς Ἡσαΐας φησὶ, καὶ Ἰεζεκιήλ et Ezechiel de seraphim et cherubim, quoniam περὶ τῶν σεραφὶμ καὶ χερουβίμ· ἐπειδὴ αὐτοί εἰσιν ascendunt et descendunt, ut ait Moyses; nam in- οἱ ἀναβαίνοντες καὶ καταβαίνοντες, ὥς φησι Μωϋσῆς desinenter ad Deum converti, et hærere in conten- τὸ μὲν γὰρ ἐπεστράφθαι ἀλήκτως ἐπὶ τε τὸν Θεὸν, tione ad ipsum, etsi ablegentur et descendant ad καὶ ἱδρῦσθαι ἐν τῇ πρὸς αὐτὸν ἀνατάσει, κἂν ἀποστέλ inferiora, ut adjuvandis provideant, hoc ipsum est λοιντο καὶ καταβαίνοιεν ἐπὶ τὰ ὑποβεβηκότα, προ firmiter in Dei vicinia stare, atque ad liberalia moveri officia. Moventur autem etiam superiora cogitando, et stant dum ab inferioribus intelliguntur, ut intelligibiles, manentes in propria identitate; nam sunt sua præsidia et mansiones, atque in seipsis habitant, necnon ad seipsos convertuntur, neque dividi possunt in ea quæ a Dei cultu sunt aliena. Itaque imperfectiora omnia convertuntur ad excellentiora. Motus autem mentium et animarum in orbem circulumque feruntur, sicut etiam Ezechiel ait; quandoquidem ex se ipsis progrediuntur, atque in se revertuntur, etsi a se non abierunt. Et hæc νοίας χάριν τῶν ὠφεληθησομένων, τοῦτό ἐστι τὸ ἑστάκαι βεβαίως ἐν τῇ πρὸς Θεὸν ἐγγίσει, καὶ κινεῖσθαι εἰς τὰς περὶ τοὺς εὐεργετουμένους διακονίας· κινοῦν ται δὲ ἐν τῷ νοεῖν τὰ ὑπερβεβηκότα, καὶ ἑστᾶσιν ἐν τῷ νοεῖσθαι παρὰ τῶν καταδεεστέρων, ὡς νοητά, μέσ νοντα ἐν τῇ οἰκεία ταυτότητι· φρουραὶ γάρ εἰσιν ἐαυ τῶν καὶ μοναί· καὶ εἰς ἑαυτὰ οἰκειοῦνται, καὶ ἐφ' ἑαυτὰ συνεστραμμένα, καὶ ἀσκέδαστα ἐπὶ τὰ ἀλλά τρια τῆς θεοσεβείας. Καὶ γοῦν πάντα τὰ καταδεέστερα ἐπέστραπται ἐπὶ τὰ ὑπερβεβηκότα. Αἱ δὲ κινήσεις τῶν ναῶν καὶ ψυχῶν τροχοειδεῖς εἰσι καὶ κυκλικαί, ὡς καὶ Ἰεζεκιήλ φησιν, ἐπείπερ ἐξ ἑαυτῶν προΐασι, καὶ 10 πρός. το ἀποστέλλωνται καὶ καταβαίνωσιν. σε ὑπόστασιν. 88 ἀνθρωπείου.

S. MAXIMI SCHOLÌA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. et motus in corporibus intelligetur, manente quidem in subjecto materia; mota vero in modos et mutationes corporum animatorum et inanimoεἰς ἑαυτὰ ἐπαναστρέφουσιν ἀνεξόδευτα ἑαυτῶν. Καὶ quidem ita se habent in incorporeis; status autein ταῦτα μὲν ἐπὶ τῶν ἀσωμάτων· στάσις δὲ καὶ κίνησις ἐπὶ τῶν σωμάτων νοηθήσεται, μενούσης μὲν τῆς ὅλης ἐν ὑποκειμένῳ· κινουμένης δὲ εἰς τὰς τῶν γινομένων οι ἐξ αὐτῆς τροπὰς καὶ μεταλλαγάς σω μάτων εμψύχων τε καὶ ἀψύχων. Κυκλικώς μέν. Σημείωσαι πῶς κινοῦνται τὰ οὐ ράνια κυκλικῶς, καὶ κατ᾽ εὐθεῖαν καὶ ἑλικοειδῶς· καὶ πῶς νοείται ψυχῆς ελικοειδής κίνησις. Οἱ θεῖοι νόες κινούνται σε rum. Circulariter quidem. Nota quomodo cœlestia in orbem moveantur, et recta et oblique: et quomodo intelligatur motus animæ obliquus. Aut in orbem, Divinæ mentes moventur aut recta, aut oblique. 135 Animi autem motus. Quandoquidem, sicut etiam supra scripsimus, νοερά sunt ea quæ intelligunt; νοητά vero quæ intelliguntur; alimentum auΗ κυκλικώς, ἢ κατ' εὐθεῖαν, ἢ ελικοειδώς. Ψυχῆς δὲ κίνησις. Ἐπειδὴ καὶ, ὡς ἄνω προεγράψαμεν, νοερὰ μὲν εἰσι τὰ νοοῦντα· νοητὰ δὲ τὰ νοούμενα· τροφὴ δὲ τῶν νοερῶν τὰ νοητά· εἰκότως οὖν ἐπὶ ψυχῆς νοερᾶς φησι δυνάμεις αὐτῆς, ὡς μό- tem intelligentium sunt intelligibilia; merito in νον νοούσης τὰ ὑπερβεβηκότα· αὕτη γὰρ ὑπ᾽ οὐδενὸς νοεῖται· καὶ πάντων τῶν νοητῶν ἐσχάτη ἐστί. Δυνά μεις δέ εἰσι ψυχῆς αἱ πρὸς τὰς αἰσθήσεις ἐπιτηδειότητες. Ελικοειδώς. Ορᾷς ἐντεῦθεν, πόση διαφορά ψυχῆς πρὸς τὰ νοητά· τὰ μὲν γὰρ νοερῶς καὶ ἐνιαίως, τουτέστι κατὰ ἀθρίαν ἐπιβολὴν, νοεῖ τὰς ὑπερκειμένας θείας ἐλλάμψεις, κατὰ τὸ αὐτῶν μέτρον ἀποκαλυπτομένας· ἡ δὲ ψυχὴ λογικῶς καὶ διεξοδικῶς, τουτέστιν εἰς μερικά μεριζομένη, καὶ ἐκ μετοχῆς διδασκομένη· ὁ γὰρ νοῦς, εἰς λογισμούς κατιών, οἱονεὶ μερίζεται καὶ δέεται τοῦ διὰ πλειόνων παραδειγμάτων διεξοδεύοντος λόγου πρὸς παράστασιν τοῦ νοουμένου, τὸ ὑπεραναβεβηκός. Συμμίκτως οὖν ἐνεργεῖ ἡ ψυχὴ καὶ μεταβατικῶς, ὅτε καὶ νοεῖ· τοῦτο γὰρ οἰκεῖον ψυχῆς, καὶ ὅτε ἔξωθεν ἐπὶ τὰ ὑψηλότερα χειραγωγείται· ἐκ γὰρ τῶν ἀλλοτρίων ἀναβαίνει. Α' ψυχαὶ αἱ λογικαὶ κινοῦνται Η κυκλικώς, ἢ ὁλικοειδώς, ἡ κατ' εὐθεῖαν. Τούτων οὖν, καὶ τῶν αἰσθητῶν. Ὅρα, ὅτι καὶ τῶν αἰσθητῶν τρεῖς φησιν εἶναι τὰς κινήσεις· τὴν κυκλοειδῆ, καὶ τὴν ἐλικοειδῆ, καὶ τὴν κατ᾽ εὐθεῖαν· προαγόμεθα δὲ ταύτας νοεῖν ἐκ τῶν περὶ ψυχῆς εἰρημένων· κυκλικὴν μὲν αὐτὴν, ὅταν τὰ αἰσθητὰ αὐτὰ κατὰ τὰς οἰκείας δυνάμεις καὶ ποιότητας ενεργῇ· οἷον πῦρ θερμαίνον, καὶ ὕδωρ ψύχον, καὶ τὰ ἑξῆς ὁμοίως· Ελικοειδῶς δὲ, ὅταν μεταβατικῶς ἐνεργῇ, οἷον ἐξ ὑδάτων ἰχθύες, καὶ πετεινά, καὶ ἡ ῥάβδος Μωϋσέως εἰς ὄφιν, καὶ τὰ τοιαῦτα· κατ᾽ εὐθεῖαν δὲ, όταν αὖθις εἰς τὰς οἰκείας ἀρχὰς ἀνατρέχῃ, οἷον ὅταν μετὰ διάλυσιν τῶν γινομένων πάλιν εἰς τὰ στοιχεῖα τὰ φθειρόμενα ἀναλύηται. Καὶ κίνησιν. Κίνησιν ἄν τις προαχθείη νοῆσαι τῶν αἰσθητῶν τὴν ἀλλοίωσιν καὶ τὴν φθοράν· ἐξ οὗ γὰρ ἡ στάσις, τούτων σημαίνει την γένεσιν, πρόδη- " η anima intelligente facultates ejus affert, utpote tantum excellentiora intelligentis; hæc enim a nullo intelligitur, omniumque intelligibilium est postrema. Facultates porro animæ sunt, aptitudines aptæ ad sensuum functiones. Oblique. Hinc vides quanta sit differentia animæ ab intelligibilibus: hæc enim, intellectualiter et unite, hoc est celeri seu simplici mentis apprehensione, superiores divinas intelligunt illustrationes, quæ pro ipsorum captu revelantur: anima vero, ratiocinatione et discursu, id est in particularia divisa, atque ex communicatione addiscens intelligit. Mens enim, ad ratiocinationes descendens, aliquo modo dividitur et pluribus exemplaribus seu speciebus indiget, ratione discurrente ut sublime et transcendens illud quod cogitatur repræsentel. Ergo anima commistim et transcursim operatur, etiam quando intellectualiter intelligit: hoc siquidem animæ proprium, quando extra se ad sublimia elevatur ex alienis enim ascendit. Animæ rationales moventur aut oblique, aut recta. Aut in orbem, Horum igitur, uti et sensilium. Adverte, quod etiam dicat tres esse sensilium motiones, circularem, obliquam et rectam: persuademur autem ex iis quæ de anima dicta sunt, intelligere, circularem quidem eam, quando sensilia secundum proprias virtutes et qualitates operantur, ut ignis calefaciens, et aqua refrigerans, aliaque similiter; oblique auten, quando transcurrendo operantur, ut pisces ex aquis, et volucres, atque virga Moysis in serpentem, ac similia; recta vero, quando rursus ad propria redit principia, ut quum quæ corrumpuntur, post dissolutionem suæ naturæ, iterum in elementa resolvuntur. Ac motum. Motum crediderit quis esse sensilium alterationem et corruptionem: ex quo enim statuə signifcat horum generationem manifestum est Οι γινομένας, σε Ἡ τῶν θείων νοῶν κίνησις. σε ὑποδεβηκός. " Ελικοειδή.

quod motus contrarium ostendat: nota igitur ea, λον ὡς ἡ κίνησίς τὸ ἐναντίον ἐμφαίνει· σημείωσαι quæ alterantur et corrumpuntur, ex ipso, et in ipso, ac in ipsum respicere. 136 Propter quod status omnis. Propter quod est bonum et pulchrum. Omne unum, et multitudo. Quomodo intelligetur omne unum et multitudo? Suppone mundum universum magnam esse arborem, quæ in suis animatis partibus veluti stirpibus et caudicibus, ac in partium partibus veluti ramis, ramusculis et foliis aliquo modo vivat (si enim unumquodque horum tanquam in se perfectum animal reputaris, quod unitionem ac ordinem, secundum quem arbor ipsa in se et cum suis partibus vivit, in toto servet; ita vivunt, quæ intelligunt intellectualiter et rationabiliter sive cum ratiocinatione, bruta vero sensiliter, inanima autem et spiritus expertia, naturaliter ac habitualiter), atque in se vivens, sicut dixi unumquodque vivere, et cum toto partes universaHum, cognosces totius in uno compagem et convictum, itemque in multitudine, singulis apta propriaque vita viventibus, ut diximus. Iterumque si ex uno et solo Deo sunt omnia, merito etiam unum dicuntur propter colligationem et compagem, atque multa propter variam singulorum speciem. Definitionem, Gr. οἱ ὅροι. "Οροι seu definitiones sunt sermones qui singularum rerum naturam explicant, atque genus et differentiam et speciem declarant. Principium exemplare. Exemplaris causa seu principium est illud, cujus intuitu aliquid (ei simile) fit. Hoc autem est aut idea quæ est intellectio perfecta, æterna æterni Dei, aut exemplar æternum inexsistens naturæ, cujus respectu res sunt; incorporeæ etenim sunt ideæ et exemplaria, finalis autem causa seu principium est cujus gratia aliquid perficitur, vel finalis causa est quæ ab effectu sepaTari nequit, aut ex qua exsistente aliquid fit, ut universorum materia. Deus vero hanc etiam produxit; efficiens autem causa est quæ ab effectu separata est, ut Deus et omnis a quo aliquid fit. οὖν, ὅτι καὶ σὲ τὰ ἀλλοιούμενα, καὶ τὰ φθειρόμενα. ἐξ αὐτοῦ, καὶ δι' αὐτοῦ, καὶ εἰς αὐτὸν ὁρᾷ. Δι' δ πᾶσα στάσις. Δι' ὃ ἀγαθὸν καὶ καλὸν δη λονότι. Πᾶν ἐν καὶ πλῆθος. Πῶς νοηθήσεται τὸ πᾶν ἐν καὶ πλῆθος; ὑπόθου τὸν πάντα κόσμον φυτόν μέγα, καθ' ὅλα τὰ μέρη αὐτοῦ τὰ ἔμψυχα τῶν τρόπον τινά, οἷον πρέμνα καὶ στελέχη, καὶ τῶν μερῶν τὰ μέρη, οἷον κλάδους, ἀκρέμονάς τε καὶ φύλλα (εἰ γάρ μοι τούτων ἕκαστον οἷον αὐτοτελές ζῶον ὑπολάβοις, τηρούν δὲ τὴν ἐν τῷ ὅλῳ ἔνωσίν τε καὶ τάξιν, καθ᾽ ἦν αὐτό τε τὸ δένδρον ζῇ καθ᾿ ἑαυτὸ, καὶ μετὰ τῶν αὐτοῦ μερῶν· ὡς ἔστι ζῇν, τὰ μὲν νοερά νοερώς τε καὶ λογικῶς, τὰ δὲ ἄλογα αἰσθητικῶς, τὰ δὲ ἄψυχα καὶ ἄπνοα φυτικῶς τε καὶ ἐκτικῶς), καὶ ζῶν καθ' ἑαυτὸ, ὡς ἔφην ἕκαστον ζῆν καὶ μετὰ τοῦ ὅλου κινητικώς τὰ μέρη μετὰ τῶν καθολικῶν, γνώσῃ τοῦ παντὸς τὴν εἰς τὸ ἓν συμφυΐαν τε καὶ σύζησιν, καὶ τὴν εἰς τὸ πλῆθος, ὡς ἑκάστου προσφόρως τε καὶ ἰδίως ζῶντος. ὡς ἔφημεν. Καὶ πάλιν εἰ ἐξ ἑνὸς καὶ μόνου Θεοῦ τὰ πάντα, εἰκότως καὶ ἓν λέγονται διὰ τὴν σύνδεσιν καὶ ἁρμονίαν, καὶ πλῆθος διὰ τὴν πολυείδειαν τῶν καθ' ἕκαστον. Οἱ ὅροι. Όροι εἰσὶν οἱ ἑρμηνευτικοί λόγοι τῆς οὐ σίας ἑκάστου τῶν πραγμάτων, καὶ τοῦ γένους, καὶ τῆς διαφορᾶς, καὶ τὸ τί ἐστι δηλοῦντες. ᾿Αρχὴ παραδειγματική. Παραδειγματικὸν αἴτιον, ἤτοι ἀρχή ἐστι τοῦ πρὸς ὅ γίνεται τὸ γινόμενον· τοῦτο δέ ἐστιν ἡ ἰδέα, ἥτις ἐστὶ νόησις αὐτοτελής, ἀΐδιος τοῦ ἀϊδίου Θεοῦ· ἢ παράδειγμα αἰώνιον ένεστώς τῇ φύσει, πρὸς 8 γίνεται τὰ γινόμενα· ἀσώματος γὰρ αἱ ἰδέαι καὶ τὰ παραδείγματα· τελικὸν δὲ αἱτιον, ἤτοι ἀρχή ἐστιν, τὸ οὗ ἕνεκα τὸ γινόμενον τε λειοῦται· ἢ τελικὸν αἴτιόν ἐστιν, ὁ ἀχώριστόν ἐστι τοῦ ἀποτελέσματος· ἢ ἐξ οὗ ἐνυπάρχοντος γίνεται τὸ γινόμενον, ὡς ἡ τῶν ὅλων ὕλη· ὁ δὲ Θεὸς καὶ ταύτην παρήγαγε ποιητικὸν δὲ αἴτιόν ἐστι τὸ κεχωρισμέ νον τοῦ ἀποτελέσματος, ὡς ὁ Θεὸς, καὶ πᾶς ὑφ' οὗ γίνεται τὸ γινόμενον. Et omnia quæ non sunt. Quomodo quæ non sunt sint in bono, ita intellige: nimirum quia privationes sunt in ipso superessentiales; neque enim privationem dixerim esse substantiam, velut sine principio, incorruptibilis, immortalis et quæ ejusmiodi; neque enim Deus est idem cum illis, quandoquidem ante ca exsistat; ex ipso enim cognitum est quid hæc sunt; equidem neque quid non sit Deus 137 noscimus, vel quomodo ineffabilis, et incomprehensibilis; non enim hæc sunt ejus principium, sed ex ipso: ipse igitur etiam ipsius nihil est auctor, cum sint omnia illo posteriora, secundum exsistendi et non exsistendi causam: nam Καὶ πάντα τὰ οὐκ ὄντα. Πῶς τὰ μὴ ὄντα ἐν τῷ ἀγαθῷ, οὕτω νόησον· ἐπειδὴ αἱ στερήσεις ἐν αὐτῷ εἰσιν ὑπερουσίως· οὔτε γὰρ ἂν εἴποιμι οὐσίαν τὴν στέρησιν, οἷον άναρχος, ἄφθαρτος, ἀθάνατος, καὶ ὅσο τοιαῦτά ἐστι· καὶ γὰρ οὐκ ἔστι ταῦτα ὁ Θεὸς, ἐπεὶ καὶ πρὸ τούτων ἐστίν· ἐξ αὐτοῦ γὰρ ἐγνώσθη, τί ἐστι ταῦτα· καὶ γοῦν οὐδὲ τί οὐκ ἔστιν ὁ Θεὸς γινώσκο μεν· ἡ πῶς ἄῤῥητος καὶ ἀκατάληπτος· οὐ γὰρ ταῦτα ἀρχὴ αὐτοῦ, ἀλλ' ἐξ αὐτοῦ· αὐτὸς οὖν καὶ τοῦ μηδε νας αἴτιος πάντων αὐτοῦ ὑστέρων ὄντων, κατὰ τὴν τοῦ εἶναι καὶ μὴ εἶναι αἰτίαν· καὶ γὰρ αὐτὸ τὸ μηδὲν στέρησίς ἐστιν· ἔχει γὰρ τὸ εἶναι διὰ τὸ μηδὲν εἶναι τῶν ὄντων· καὶ μὴ ὢν ἐστι διὰ τὸ εἶναι καὶ ὑπερVARIE LECTIONES ET CORRECTIONES. σε ὡς καί.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. εἶναι, πάντα ῶν, ὡς ποιητὴς, καὶ μηδὲν ὤν, ὡς ὑπερ- ipsum nihil, est privatio: habet enim esse, nihil βεβηκώς· μᾶλλον δὲ καὶ ὑπεραναβεβηκὼς καὶ ὑπερούσιος ὤν. Ανάγνωθι καὶ ἐν τῷ προτέρῳ φύλλῳ τὴν ἐμὴν παραγραφὴν περὶ τοῦ μὴ ὄντος. eorum quæ sunt exsistendo, et nihil est cum tamen sit exsistendo et supra exsistendo, exsistens omnia ut creator, et nihil exsistens ut transcendens; imo potius supertranscendens et superessentialis exsistens. Lege etiam in priori folio meam de non ente observationem. Καὶ τὰ ἤττω τῶν κρειττόνων. Παρέγραψα καὶ ἄνω τὸ ὅμοιον ἐν τῷ πρώτῳ κεφαλαίῳ, ὅτι ἀεὶ τὰ ὑποβεβηκότα επέστραπται πρὸς τὰ ὑπερκείμενα, ὡς ὑπ' ἐκείνων περιεχόμενα καὶ προνοούμενα· κοινωνι κῶς δὲ τὰ ὁμέστοιχα τῶν ὁμοταγῶν, καὶ ἁπλῶς πάντα ἀλλήλων καὶ αὐτῶν ἐρᾷ. [ ᾿Αλλὰ] καὶ ὁ Θεὸς πάνω των ἐρᾷ, ἵνα τὰ πάντα ἀγαθὰ ποιήσῃ. Αὐτὸς γὰρ ὁ ἀγαθοεργός. Θαυμαστῶς λέγει, ὅτι ἀγαθὸς ἔρως, ἐν τῷ ἀγαθῷ προϋπάρχων, οὐκ ἔμεινεν Et inferiora superiora. Adnotavi quoque supra in primo capite aliquid simile, nimirum inferiora semper converti ad superiora, ut quæ ab illis contineantur et conserventur; communiter autem paria amant paria, et absolute omnia invicem et seipsa; ipseque Deus amat universa, ut omnia efficiat bona. Ipse enim bonifer. Mirabiliter dicit, bonum amorem, in bouo præexsistentem, non mansisse infœἄγονος, ἀλλ᾽ ἔτεκεν ἡμῖν τὸν ἀγαθὸν ἔρωτα, δι᾿ ἂν τοῦ cundum, sed bonum peperisse amorem, per quem καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ ἐφιέμεθα· πρακτικὸν γὰρ καὶ γεν νητικὸν τὸ θεῖον κατὰ τὸ εἰρημένον· Ὁ Πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι. Σημείωσαι δὲ ἐντεῦθεν κίνησιν θείαν· ὁ γὰρ ἀγαθοεργὸς ἔρως ἐκινησε τὸ θεῖον εἰς πρόνοιαν, εἰς σύστασιν ἡμῶν, ἵνα καὶ πρακτικὸν ᾗ κινούμενον, καὶ μὴ μείνῃ ἄγονον· ἐκ τούτου νοήσεις καὶ τὸ, μονάδος μὲν κινηθείσης, καὶ τὰ ἑξῆς εἰρημένα τῷ θεολόγῳ Γρηγορίῳ ἐν τῷ πρώτω περὶ Υἱοῦ. Γεννητικὴν ὑπερβολήν. Τουτέστι τὴν κτίσιν παρ ήγαγεν, ὥστε περὶ αὐτὴν τὰ τῆς ἀγαπητῆς ἐπι δείκνυσθαι κινήσεως. § Χ1. Καὶ μή τις ἡμᾶς οἰέσθω. Σημείωσαι ὅτι οὐ δεῖ τὰ ἀπεμφαίνοντα ὀνόματα λέγειν [περὶ Θεοῦ], εἰ μή γε καὶ ἐν θείᾳ ἐμφέροιντο Γραφῇ, ὡς καὶ νῦν πε. ρὶ ἔρωτός φησι· καὶ ὅτι οὐ χρὴ προσέχειν λέξεσιν, ἀλλὰ τῇ δυνάμει τοῦ σκοποῦ· θείως γὰρ αὐτὰ διέξ εισι. Δι' ἑτέρων ὁμοδυνάμων. Ὅτι καὶ διὰ τῶν ἰσοδυνάμων οὐ κωλυόμεθα ἐκφωνεῖν τὰς λέξεις. [ Σημείω και ὡς μητρίδα καὶ πατρίδα ταὐτό φησι.] Δέον εἰδέναι. Διὰ τί συλλαβαῖς καὶ λέξεσι χρώμε θα· σκόπει τὴν ἀνάγνωσιν· ὅ θέλει εἰπεῖν, τοῦτό ἐστιν· ἡνίκα τὸν προφορικὸν λόγον κινοῦμεν, τοῦτον περί τινος τῶν αἰσθητῶν, τότε λέξεων, καὶ συλλαβῶν, καὶ στοιχείων καὶ γραφῶν δεόμεθα πρὸς δήλωσιν τοῦ λαλουμένου· εἰ δὲ ἀφ' ἑαυτῆς ἡ ψυχὴ πρὸς τὰ νοητὰ κινεῖται διὰ τῶν ὀρθῶν ἐνεργειῶν, περιτταὶ μετὰ τῶν αἰσθητῶν αἱ αἰσθήσεις· ὑψηλὰ γὰρ φαντάζεται· ὅταν δὲ θεοειδής γένηται, προκόπτουσα ταῖς κατὰ μικρὸν ἀνατάσεσι, καὶ δι' ἑνώσεως ἀγνώστου πρὸς τὸ ἀπρόσ στον φῶς τὰς ἐπιβολὰς ἔχῃ, τότε καὶ αἱ νοηται σε Ενέργειαι περιτταί εἰσιν, ὡς καὶ αἱ αἰσθήσεις, ἐπειδὴ τὰ ὑψηλότερα τούτων ή ψυχή διανοεῖται, λοιπὸν ἡνωμένη θεῷ· ὅταν δὲ ὁμοῦ χαμαίζηλα φαντασθῇ, καὶ περί τινος τῶν αἰσθητῶν σπεύσῃ κινηθῆναι, τότε τοὺς σαφεστέρους λόγους καὶ τὰ τρανότερα τῶν ὁρατῶν κα χρὴ ἐπιζητεῖν. ■ Joan. v, «ἑαυτῶν. στ υπεραί. p pulchrum et bonum appetimus; divina enim natura operatur et generat, juxta illud Scripturæ: Pater meus usque modo operatur, et ego operora. Nota ex hoc loco divinam motionem, nam amor boni causa movit divinitatem ad providentiam, ad nostri creationem, ut etiam operaretur qui movebatur, nec remaneret sterilis; ex hoc intelliges etiam illud, monade quidem mota; et quæ deinceps dicuntur a divino Gregorio in primo de Filio. Generandi excellentiam. Id est, creaturam produxit, ut circa ipsam amabilis motionis officia præstaret. § XI. Neque vero nos quisquam putet. Nota dissentanea nomina non esse pronuntianda [de Deo], nisi in Scriptura reperiantur, sicut etiam modo de amore dicit, neque dictiones attendendum, sed finem institutionis earum; divine enim ipsa exponit. Per alia æquivalentia. Nos minime prohiberi quo minus dictiones aliquas per alias idem significantes proferamus. [Nota quod μητρίδα et πατρίδα idem dicit.] Scire oportet. Cur syllabis et dictionibus utamur; considera lectionem. Quod autem vult dicere, id est: quando sermonem pronuntiamus, movemus eum de sensili aliquo, 138 tum dictionibus et syllabis et elementis et scriptura indigemus ad ejus quod dicitur declarationem; si vero anima a se ipsa ad intelligibilia novetur in rectis operationibus, superflui sunt cum sensilibus sensus; sublimia enim imaginatur: quando autem Dei similis effecta fue rit elevationibus paulatim proficiens, atque per ignotam unitionein intellectiones suas in inaccesso lumine habuerit; tum etiam intelligibiles operationes sunt superfluæ, sicut et sensus, quoniam his sublimiora cogitat anina, deinceps Deo unita; quando autem humi repentia seu terrestria imagi natur, et in sensili aliquo moveri studet, tunc clariores sermones et visibilium maxime perspicua quaerere oportet. σε νοητῶν.

Ὥσπερ καὶ αἱ νοεραὶ δυνάμεις. Σημείωσαι ότι ἕτερον νοῦς καὶ ἕτερον ψυχήν Νοερὰς [ἐνεργείας καὶ] δυνάμεις φησὶ τὰς νοήσεις, αἵτινες κατώτεραί εἰσι, καὶ σκεδασμὸς τοῦ νοῦ. Ὅταν οὖν ἡ ψυχὴ βούληται πρὸς Θεὸν ἀνανεῦσαι, καὶ κατὰ τὸ δυνατὸν ἐνωθῆναι αὐτῷ, τὸ μὲν ὄμμα αὐτῆς, τουτέστι τὸν νοῦν αὐτὸν αποστρέψαι ὀφείλει τῶν μερικῶν, καὶ ἐπὶ τὰ καθολικώτερα ἀναπηδῆσαι· μερικὰ δέ εἰσιν αἱ νοήσεις, ὡς ἔφημεν· τότε γὰρ νοῦς ὅλη γενομένη, καὶ εἰς τὸ ἔσω στραφεῖσα, ἑνὸς λοιπὸν καὶ ἁπλότης γενομένη, ἐπι λαβεῖν δυνήσεται ταῖς θείαις ἀκτῖσι· διὰ τῆς ἐπαινε τῆς ἀγνωσίας, οὐ τῆς ἐξ ἀμαθείας ἀγνοίας, ἀλλὰ τῆς γινωσκούσης ὅτι ἀγνοεῖ τὰ περὶ Θεοῦ ἀκατάληπτα· γνώσεται δὲ ἀπολαύουσα τῶν θείων μαρμαρυγῶν οὐ διὰ τῶν αἰσθητῶν ὀμμάτων· οὐ γὰρ καταλαμβάνεται Sicut etiam intelligendi facultates. Adverte aliud esse mentem et aliud animam. Intelligentes facultates dicit intellectiones que sunt inferiores, et mentis divisio; quando igitur anima voluerit Deum intueri, et pro viribus ipsi uniri, oculum quidem suum, id est mentem ipsam, debet a particularibus avertere, et ad generaliora transmittere. Particularia vero sunt intellectiones, sicut diximus: tum mens tola efecta atque introrsum conversa, postremo unitas et simplicitas effecta, divinis poterit intendere radiis, per laudabilem ignorationem, non per ignorantiam quæ ex rerum imperitia oritur, sed per eam quæ cognoscit se Dei incomprehensibilia ignorare; cognoscet autem divino fruens splendore non per sensiles oculos, nec enim his apprehenditur, sed ea mentis constitutione quæ oculis caret. τούτοις· ἀλλὰ ταῖς ἀνομμάτοις τοῦ νοῦ καταστάσε Perspicacissima sensuum. Explicat quæ sunt clarissimæ sensuum transportationes; aitque ipsas esse planissima verba et visibilium apertissima. Recle poterunt. Videlicet sensus. § XII. Atqui visum est quibusdam. Quod charitas significat amorem, et nomen amoris esse divinius. Audiant. Nota, tum temporis quoque fuisse qui nomina reprehendebant, quos ex divina Scriptura reprimit. Divus Ignatius. Aliqui etiam ex hoc loco arbitrantur opportune præsentem librum arguere, tanquan non esset divini Dionysii, quia dicunt Ignatium esse ipso posteriorem; quomodo vero potest G aliquis posteriorum meminisse? Fictio autem est 139 et hoc quod illis probatur; nam sanctus Paulus, qui Dionysium illustravit, seu baptizavit, posterior fuit tempore sancto Petro, post quem Ignatius creatur episcopus Antiochia, Petro Romam profecto supervisit vero sanctus Paulus multo tempore, qui Dionysium baptizavit, Dionysiusque post ipsum vixit. Porro Joannes evangelista sub Domitiano exsuiat in Patmo, cui rescribit Dionysius; Ignatius vero ante Domitianum patitur, ita ut antiquior sit Dionysio. Amor meus. Quærendum quomodo Ignatio cum Onesimo qui fuit post Timotheum disputante, et Romanis scribente, amor meus crucifixus est, Dionysius nunc Timotheo scribens hujus meminit, veluti Ignatius antea scripsisset; et ne forte ab aliquo litteratorum extrinsecus appositum, ad perfectiorem eorum quæ de divino amore a sancto Dionysio dicta fuerunt confirmationem, postea per ignorantiam internis insertum sit, quod in multis sæpe accidisse novimus; siquidem etiam sine bac parte corpus orationis integrum constituitur; aut fortassis quia familiare ipsi erat effatum, sicut etiam ab eodem sæpe dicebatur et scribebatur Oɛoσιν 69 Επιδηλότεραι τῶν αἰσθήσεων. Εξηγεῖται, τί εἰσιν αἱ ἐπιδηλότεραι τῶν αἰσθήσεων διαπορθμεύσεις καί φησιν αὐτὰς τοὺς σαφεστέρους λόγους καὶ τὰ τρα νέστερα τῶν ὁρατῶν. Καλῶς δυνήσονται. Αἱ αἰσθήσεις δηλονότι. 8 ΧΙΙ. Καίτοι ἔδοξέτισιν. Ὅτι καὶ ἡ ἀγάπη έρωτα δηλοῖ· καὶ ὅτι θειότερον ὄνομα τοῦ ἔρωτος. Ακουέτωσαν. Σημείωσαι ὅτι καὶ τότε ἦσαν τινες ἐπιλαμβανόμενοι ὀνομάτων, οὓς ἐπιστομίζει ἐκ τῆς θείας Γραφῆς. Ὁ θεῖος Ἰγνάτιος. Καὶ ἐκ τούτου τινὲς οἴονται διαβάλλειν εὐκαίρως τὸ παρὸν σύνταγμα, ὡς μὴ ἐν τοῦ θείου Διονυσίου, ἐπειδὴ Ἰγνάτιον λέγουσι μεταγενέστερον αὐτοῦ εἶναι· πῶς δὲ δύναταί τις τῶν μετ ταγενεστέρων μεμνήσθαι; Πλάσμα δὲ καὶ τοῦτο δοκούν αὐτοῖς· ὁ γὰρ ἅγιος Παῦλος, ὁ φωτίσας Διονύσιον, μεταγενέστερος ἦν τῷ χρόνῳ τοῦ ἁγίου Πέτρου, μεθ' ἂν ὁ Ἰγνάτιος ἐπίσκοπος γίνεται Αντιοχείας, μετατεθέντος Πέτρου ἐν Ρώμῃ· ἐπέζησε δὲ ὁ ἅγιος Παῦ λος χρόνον πολύν, [6] φωτίσας Διονύσιον, καὶ Διονύ σιος μετ' αὐτὸν ἔζησεν· ὁ δὲ εὐαγγελιστής Ιωάννης ἐπὶ Δομετιανοῦ ἐξορίζεται εἰς Πάτμον· ᾧ ἀντιγράφει Διονύσιος Ιγνάτιος δὲ πρὸ Δομετιανοῦ μαρτυρεῖ· ὥστε προγενέστερος Διονυσίου. Ὁ ἐμὸς ἔρως. Ζητητέον πῶς ἐπὶ Ὀνησίμου τοῦ μετὰ Τιμόθεον Ἰγνατίου διαλεγομένου, καὶ γράφοντος Ῥωμαίοις τὸ, ἐμὸς ἔρως ἐσταύρωται, Διονύσιος νῦν Τιμοθέῳ γράφων τούτου μέμνηται, ὡς Ἰγνατίου ήδη γράψαντος· καὶ μήποτε παρά τινος τῶν φιλολό γων ἔξω παρατεθέν, πρὸς πλείονα σύστασιν τῶν περὶ θείου ἔρωτος τῷ ἁγίῳ Διονυσίῳ εἰρημένων, ὕστερον κατὰ ἄγνοιαν ἔσω παρενετέθη, ὅπερ ἐν πολλοῖς πολ λάκις γενόμενον ἔγνωμεν· καὶ γὰρ δίχα τούτου στα καὶ ἀπαραλείπτως τὸ σῶμα τοῦ λόγου· ἢ τάχα σύνο ηθες αὐτῷ εἶναι ἀπόφθεγμα, ὡς καὶ τὸ θεοφόρος πολλάκις αὐτῷ λεγόμενόν τε καὶ γραφόμενον· τεκμή ριον δὲ τὸ μὴ προσκεῖσθαι, Γράφει δέ τισι, τουτέστι το καθαρότησιν.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. Ρωμαίος· ἀλλ' ἀπλῶς, Γράφει δὲ καὶ ὁ θεῖος " φόρος deifer; argumentum autem demonstrativum Ιγνάτιος. Καὶ ἐν ταῖς προεισαγωγαῖς. Επιστητέον ", ὅτι προεισαγωγὰς καλεί τῆς θείας Γραφῆς τὰ Σολομών τος '', ἀφ' οὗ καὶ τὰ ῥητά. [α] Ότι ἡ ἀγάπη ἔρωτα δηλοί, καὶ ὅτι θείοτερον ὄνομα τοῦ ἔρωτος. [β] Τοῖς θείοις μᾶλλον. Διὰ τί τοῖς θείοις μᾶλ λον ἀνατιθέασι τὸν ὄντως ἔρωτα· οἱ θεολόγοι. [γ] Τὰ πλήθη. Σημείωσαι, ὅτι πρὸς ὁ χωροῦσι τὰ πλήθη, δεῖ καὶ ταῖς λέξεσι χρῆσθαι· λέγει δὲ τί ποιεῖ ὁ ἔρως, καὶ περὶ δύο ερώτων, θείου καὶ μεριστοῦ, ήτοι σωματοπρεπούς. [δ] Ως δυσχερέστερον. Ὡς διαβεβλημένον δηλονότι. [ε] Ἐπέπεσε, τίς φησιν. Ο Δαυίδ λέγει περὶ τοῦ Ιωνάθαν ἐν τῇ πρώτῃ τῶν Βασιλειῶν. [ς] Τάττεται πρὸς τῶν ἱερῶν. Ὅτι τὸ αὐτὸ δύναται ἀγάπη καὶ ἔρως, καὶ τίς ἡ τοῦ ἔρωτος ἐνέργεια. [5] Συγκρατικῆς. Τουτέστι συγκιρνώσης τὰ ἐρῶν τα τ8 πρὸς ἄλληλα. [η] Διὰ τὸ καλόν. Ὅπερ εἶπεν ἄνω, ὅτι ὁ θεῖος Έρως, προϋπάρχων ἐν τῷ ἀγαθῷ, ἔτεκε τὸν ἐν ἡμῖν Ερωτα, δι' οὗ τοῦ ἀγαθοῦ ἐφιέμεθα. § ΧΙΙΙ. [9] Εκστατικός. Περὶ ἐκστάσεως ερωτι κῆς καὶ ὁ Δαυίδ· Ἐγὼ εἶπον ἐν τῇ ἐκστάσει μου. Εξεστηκώς. Σημείωσαι, πῶς νοεῖται " τό· Ἐξε στηκώς θεῷ. Τολμητέον. Ὅτι καὶ ὁ Θεὸς πάντων ἐρᾷ. Διὸ καὶ ζηλωτήν. Κατὰ τί λέγεται ζηλωτὴς ὁ Θεός, ὡς ἐραστὴς τῆς πάντων σωτηρίας. § Χιν. Τι δὲ ὅλως. Τῆς μὲν ἀγάπης καὶ τοῦ ἔρωτος αὐτὸν δηλαδὴ τὸν Θεὸν προβολέα φησὶ καὶ γεννήτορα· αὐτὸς γὰρ ταῦτα ἐν ἑαυτῷ ὄντα προήγαγεν εἰς τὰ ἐκτὸς, τουτέστι τὰ περὶ τὰ κτίσματα· καὶ κατὰ τοῦτο εἴρηται· Ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστὶ, καὶ ἐν τῷ ᾄσματι ὁμοίως ἀγάπη εἴρηται· καὶ πάλιν γλυκασμὸς καὶ ἐπιθυμία, ὅ ἐστιν ἔρως· τὸ δὲ ἀγαπητὸν καὶ ὄντως ἐραστὸν αὐτός ἐστι. Τῷ μὲν οὖν τὸν ἀγαπητικὸν ἔρωτα ἐξ αὐτοῦ προχεῖσθαι, αὐτὸς κινεῖσθαι λέγεται ὁ τούτου γεννήτωρ· τῷ δὲ αὐτὸν εἶναι τὸ ἀληθῶς ἐραστὸν καὶ ἀγαπητόν, κινεῖ τὰ πρὸς τοῦτο ὁρῶντα ", καὶ οἷς ἡ τοῦ ἐφίεσθαι δύναμις αναλόγως αὐτοῖς. Ἐραστὸν καὶ ἀγαπητόν. Προσαγωγικὸν καὶ κι νητικὸν πρὸς ἐρωτικήν συνάφειαν τὴν ἐν πνεύματι τὸν Θεὸν εἶναί μοι νόει, τουτέστι μεσίτην ταύτης, καὶ πρὸς ἑαυτὸν συναρμοστὴν τοῦ ἐρᾶσθαι αὐτὸν ὑπὸ τῶν αὐτοῦ το ποιημάτων καὶ ἀγαπᾶσθαι· κινητικὸν δέ φησιν, ὡς κινοῦντα ἕκαστα ", κατὰ τὸν οἰκεῖον λόγον b Psal. cxv, 11. c Joan. 19, est quia non habetur: scribit vero quibusdam, id est Romanis sed simpliciter, Scribit vero divinus Ignatius. Et præviis introductionibus. Sciendum quod primas institutiones divinæ Scripturæ vocet libros Salomonis ex quo etiam verba desumpta. Quod charitas amorem significet, cujus nomen divinius est. Divinis potius. Cur divinis potius attribuant verum amorem theologi. Vulgus. Nota pro captu vulgi etiam dictionibus ulendum; dicit autem, quid facial amor, agitque de duobus amoribus, divino et divisibili seu corporis proprio. Durius. Videlicet tanquam reprehensivum. Cecidit, ait aliquis. David de Jonatha dicit in pri mo Regum. Ponitur a sacris. Idem significare charitatem et amorem, ac quæ sit amoris efficacia. Contemperantis. Id est, inter se miscentis ea quæ amant. 140 Propter pulchrum. Quod dixit antea, divinum amorem præexsistentem in bono peperisse in nobis amoren, per quem bonum appetimus. XHI. Exstaticus. De exstasi amoris sive virtute qua mentem de suo statu dimovet, David etiam: Ego dixi in excessu meob. Qui excessit. Observa quomodo intelligatur istud: Qui excessit Deo. Audendum. Ipsum quoque Deum amare universa. Hanc ob causam etiam zelotem illum. Quo sensu Deus dicatur zelotes, velut amator salutis omnium. § 8 XIV. Quid porro tandem. Charitatis quidem et amoris, ipsum nempe Deum, auctorem et generato rem ait; ipse enim hæc quæ intra ipsum erant produxit ad extra, id est creaturas; hacque ratione dicitur: Deus charitas est c, ac in cantico similiter charitas vocatur; rursusque dulcedo et desiderium quod est amor; ipse autem est id quod vere diligibile ac amabile; quatenus ergo amatorius amor ex ipso promanat, ipse hujus genitor moveri dicitur; quatenus autem est id quod vere amabile ac diligibile, movet quæ hunc respiciunt, et quibus vis appetendi convenit. Amabilem ac dilectum. Intellige Deum habere vim adducendi ad amatoriam in spiritu communicationem, id est hujus mediatorem, ac per seipsun conciliatorem esse, ut ipse a suis creaturis ametur ac diligatur; dicit autem vim movendi habere, aut moventem singula secundum propriam rationen, το θεοφόρος. ἡ ἕκαστον. * ἐπιστατέον. 18 τὰς τοῦ Σολ. γραφάς. τὰ ἐνοῦντα. τι εἴρηται. PATROL. GR. IV. ἐρῶντα. ἑαυτοῦ.

ut ad ipsum couvertantur. Porro nomen προαγω- πρὸς αὐτὸν 78 ἐπιστρέφεσθαι. Τὸ δὲ τῆς προαγωγίας γία, promotio, etsi apud profanos significet rem impuram, attamen hic dicit intercessionem conciliatricem unitionis cum Deo. Et illo quidem movetur. Nota divinam motionem, in qua movetur, et sui est promotor et notum faciens Deus. Ac eximia. Amatoria cum Deo unitio, præstat et supereminet omni unitione; ἐξῃρημένην igitur superiorem vocat; dicit vero amorem divinum principii et finis expertem, ut ex bono procedentem, et ad bonum redeuntem quasi circularis figura, quandoquidem et circularis linea occultum habet, unde incceperit, et ubi desierit; atqui ex ipso appetitus boni, et iterum in ipsum aspicit: in seipso autem et est, et 141 manet amor connaturalis bonitatis, ac eorum quæ ad bonum tendunt. Amatoriam motionem. Amatoriam boni motionem, præexsistentem in bono, simplicem, ac per se motionem, atque ex bono progredientem, rursus in idem convertere, cum principio et fine careat, quod declarat appetitum nostrum erga divinitatem. Nota vero deinceps dicere perpetuum esse orbem in bono, progrediente quidem ipso ad intelligibilia et sensilia, iterum autem ad se revertente, ac neque stante, neque cessante. Ex divo Hierotheo. η § XV. Amorem. Disce quomodo magnus Hierotheus optime de laudando amore disserat; primo quidem dicens ipsum divinum, quandoquidem Deus sit eximie ac sine causa primus auctor amoris cœlestis; si enim amor est charitas, sicut antea dictum, et scriptum est Deum charitatem esse, manifestum est Deum esse omnium amorem seu charitatem unum efficientem; illinc igitur per transgressionem progreditur ad angelos, unde ipsum quoque angelicum dicit, ubi maxime divinum unitatis amorem aliquis reperiat, nihil enim dissonum aut seditiosum apud ipsos. Deinde post angelos, et intelligentem ait amorem, id est, in viris divina sapientibus, qui sunt Ecclesize: de quibus Paulus dicit: Ut idem dicatur, et catera d, ac Dominus: Ut sint unum, sicut et nos unum sumus; et hac quidem de veris Christianis: postea vero de universis hominibus, in quibus lex amicitiæ, rationales autem animas intelligentes antea vocavit, sic ex divina mente appellans: animalem vero amorem nominavit sensibilem brutorum amicitiam, mentis equidem expertem: ex amatoria hac virtute, et volucres gregatim volant, ut cygni, et anseres, et grues, et corvi, et quæ simiiia; ac terrestria quidem sunt talia, cervi, boves, et quæ affinia sunt; atque natantia, ut thynni et cephali seu mugiles ac quæ hujusmodi. Non gregalia ª Philipp. 11, 2. e Joan. xvii, 11. ὄνομα, εἰ καὶ παρὰ τοῖς τῶν ἔξωθεν πράγμα σημαί νει οὐκ εὐαγές, ἀλλ' ἐνταῦθα τὴν πρόξενον τῆς ἐν Θεῷ ἑνώσεως μεσιτείαν φησί. Καὶ τὸ μὲν κινεῖται. Σημείωσαι κίνησιν θείαν, ἐν ᾗ κινεῖται καὶ αὑτοῦ ἐστι προαγωγεύς καὶ κινητικὸς ὁ Θεός. Καὶ τῆς ἐξηρημένης. Η πρὸς Θεὸν ἀγαπητική ἕνωσις πάσης ἐξῄρηται καὶ ὑπέρκειται ενώσεως ἐξῃρημένην οὖν τὴν ἀνωτέραν φησίν· ἄναρχον δὲ καὶ ἀτελεύτητον τὸν θεῖον ἔρωτα λέγει, ὡς ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ προϊόντα, καὶ πρὸς τὸ ἀγαθὸν ἐπαναστρέφοντα κατὰ σχῆμα κυκλικόν· ἐπεὶ καὶ ἡ τοῦ κύκλου γραμ μὴ οὐ γνώριμον ἔχει ὅθεν ἤρξατο, καὶ οὗ κατέληξε καὶ γὰρ ἐξ αὐτοῦ ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ἔφεσις, καὶ εἰς αὐτὸν πάλιν ὁρᾷ· ἐν ἑαυτῷ δὲ καὶ ἔστι καὶ μένει τὸ ἐρᾷν τῆς συμφυοῦς ἀγαθότητος, καὶ τῶν πρὸς τὸ ἀγαθὸν ἀνατεινομένων. Ερωτικὴν κίνησιν. "Οτι ἡ ἐρωτική κίνησις, τοῦ ἀγαθοῦ προϋπάρχουσα, ἐν τῷ ἀγαθῷ ἁπλῆ καὶ αὐτ τοκίνητος οὖσα, καὶ ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ προϊοῦσα, αὖθις ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἐπιστρέφει, ἀτελεύτητος καὶ ἄναρχος οὖσα, ὅπερ δηλοῖ τὴν ἡμῶν ἔφεσιν πρὸς τὸ θεῖον. Σημείωσαι δὲ, ὅτι ἀΐδιον κύκλον προϊών φησιν εἶναι ἐν τῷ ἀγαθῷ, προϊόντος μὲν αὐτοῦ ἐπὶ τὰ νοητὰ καὶ αἰσθητά, πάλιν δὲ πρὸς ἑαυτὸν ὑποστρέφοντος καὶ μήτε ἱσταμένου, μήτε λήγοντος. Ἐκ τοῦ ἁγίου Ιεροθέου. § ΧV. [α] Τὸν ἔρωτα. Ἐπίστησον, ὅπως μέγας το Ἱερόθεος τὰ περὶ τοῦ ἐπαινετοῦ ἔρωτος ἄριστα φι λοσοφεῖ· πρῶτον μὲν, θεῖον αὐτὸν λέγων, ἐπειδὴ καὶ πρῶτον αἴτιον τοῦ οὐρανίου ἔρωτος ὁ Θεός ἐστιν ἐξῃ ρημένως καὶ ἀναιτίως· εἰ γὰρ ὁ ἔρως αὐτός ἐστιν ἡ ἀγάπη, ὡς προείρηται, γέγραπται δὲ, ὅτι Θεὸς ἀγάπη ἐστὶ, δῆλον ὅτι πάντων ένοποιός ἔρως ήτοι ἀγάπη ὁ Θεός ἐστιν. Ἐκεῖθεν οὖν μεταβατικῶς πρόει σιν ἐπ' ἀγγέλους· ὅθεν καὶ ἀγγελικὸν αὐτόν φησιν, ἔνθα μάλιστα καὶ τὸν τῆς ἐνότητος εύροι τις ἂν ἔρωτα θεῖον· οὐδὲν γὰρ ἀσύμφωνον ἢ στασιάζον παρ' αὐτοῖς· εἶτα μετ' ἀγγέλους, καὶ νοερόν φησιν έρωτα, τουτέστι παρὰ θεοσόφοις ἀνδράσιν, οἱ εἰσι τῆς Ἐχε κλησίας· πρὸς οὓς ὁ Παῦλός φησιν, ἵνα τὸ αὐτὸ λέο γηται, καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ ὁ Κύριος, Ινα ώσιν ἐν, καθὼς καὶ ἡμεῖς ἔν ἐσμεν. Καὶ ταῦτα μὲν περί τῶν ἐξ ἀληθείας Χριστιανῶν· λοιπὸν δὲ καὶ περὶ πάντων ἀνθρώπων, ἐν οἷς ὁ περί φιλίας νόμος του. τὰς δὲ λογικὰς ψυχὰς νοεράς προσεἶπεν ἐκ τοῦ θείου νοῦ προσειπὼν αὐτάς· ψυχικὸν δὲ ἐκάλεσεν ἔρωτα τὸν τῶν ἀλόγων, τὴν αἰσθητικὴν φιλίαν, ἄνουν μέντοι δηλονότι· ἐκ γὰρ τῆς ἐρωτικῆς ταύτης δυνάμεως καὶ πτηνὰ ἀγεληδὸν ἵπτανται, ὡς κύκνοι, καὶ χῆνες, καὶ γέρανοι, καὶ κόρακες, καὶ ὅσα τοιαῦτα· καὶ πεζὰ μέντοι εἰσὶ τοιαῦτα, ἔλαφοι, βόες, καὶ τὰ παραπλήσια· καὶ νηκτὰ δέ εἰσιν, ὡς θύννοι, καὶ κέφαλοι, καὶ ὅσα 78 ἑαυτόν. το ὁ μέγας, του λόγος.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. ὁμοιότροπα. Καὶ τὰ μὴ ἀγελαῖα δὲ πρὸς τὴν τῶν vero, hinc etiam ad parium societatem moventur. ὁμοστοίχων σύνοδον ἔνθεν κινοῦνται. Φυσικὸν δὲ ἔρωτά φησι τὸν τῶν ἀψύχων καὶ ἀναισθήτων κατὰ τὴν ἐκτικὴν ἐπιτηδειότητα, ἤτοι τῆς ποιότητος, ἐρώντων τοῦ δη μιουργοῦ διὰ τὸ ὑπ' αὐτοῦ συνεστάναι· κατὰ οὖν τὴν ζωτικήν, ἤτοι την φυσικήν κίνησιν, καὶ αὐτὰ ἐπέ. στραπται πρὸς τὸν Θεόν. § XVI. 'Επειδὴ τοὺς ἐκ τοῦ ἑνός. Καὶ ἄνω είν πομεν, νοερὰ μὲν εἶναι τὰ νοοῦντα, νοητὰ δὲ τὰ νοούμενα, καὶ ἀζητήτως τὰ νοερὰ ὑπερβαίνεσθαι ὑπὸ τῶν νοητῶν· ὅθεν καὶ τροφὴν εἶναι τῶν νοούντων τὰ νοούμενα τῶν οὖν νοητῶν τὰ νοερὰ ἐρᾷ, ὡς ἐπεστραμμένα πρὸς αὐτὰ, καὶ ὥσπερ ἀναβεβηκότα· ἐρᾷ δὲ καὶ τὰ νοητὰ τῶν νοερῶν προνοητικῶς τῷ μεταδιδόναι τῆς ἴσης ὠφελείας· ὡμολόγηται οὖν, ὅτι οἱ τῶν τοιούτων ἔρωτες ὑπερεστᾶσι τῶν αἰσθητῶν. Ἀλλὰ ταῦτα, οἶμαι, νοητὰ καὶ νοερὰ εἴρηται ἐκ μετοχῆς τοῦ ὄντος ἀγαθοῦ, τοιαῦτα γενόμενα. Οἱ δὲ αὐτονόητοι Έρωτες οἱ θεῖοί εἰσιν ἀντὶ τοῦ οἱ τοῦ Θεοῦ· ὥσπερ γὰρ ἐστιν ἀγαθὸν τινί ἐστιν ἀγαθὸν, καὶ ἄλλο τὸ ἁπλῶς ἀγαθὸν καὶ αὐτὸ τὸ ἀγαθόν· οὕτως ἐστὶ καὶ νοητόν τό τινι νοητόν, ἅτε νοούμενον ὑπ' αὐτοῦ, καὶ ἁπλῶς νοητόν, οὐχ ὡς ὁ χρόνος ἢ ὁ τόπος· νοητὰ γὰρ καὶ ταῦτα, ἐπεὶ μὴ αἰσθητά, ἀλλὰ νοῦς νοητῶν, ἐνέργεια ῶν, καὶ ζῶν, καὶ ζωή· τὰ γὰρ μετὰ τοῦτο νοητὰ ἐκ ζητήσεως καὶ τῆς περὶ τὰ προβλήματα ἀκολουθίας εὑρίσκουσιν, ἢ ἐξ ἀποκαλύψεως ἔχουσιν. Ασχετος αἰτία. Ασχετόν φησι τὸ ἀπόλυτον, οὗ πρὸς τὸ πᾶν οὐδεμία σχέσις, ἤτοι οἰκειότης φυσ σική. Naturalem porro amorem dicit eum quo animæ et sensus expertia, habituali aptitudine seu qualitate creatorem amant, propterea quod ab ipso producta sint; secundum vitalem igitur et naturalem motionem, hac quoque ad Deum convertuntur. § XVI. Quoniam ex uno. Diximus etiam supra, νοερά esse τὰ νοοῦντα seu quæ 142 intelligunt: νοητά vero τὰ νοούμενα seu quæ intelliguntur,ac sine dubio νοερά superari ab iis quæ intelliguntur: ideoque τὰ νοούμενα, esse alimentum eorum quæ intelligunt, ergo τὰ νοερά quæ intelligunt amant ea quæ intelliguntur, ut ad se conversa, ac veluti transcendentia: τὰ νοητά vero providendo amant ea quæ intelliguntur, æqualem communicando utilitatem; itaque in confesso est, amores ejusmodi superare sensilium amores. Arbitror equidem hæc dicta esse νοητά et νοερά quod ex participatione veri boni talia efficiantur: qui vero per se intelligibiles amures, sunt divini, pro, sunt Dei; sicut enim est bonum cui est bonum, et aliud bonum simpliciter et ipsum bonum: ita etiam est νοητόν seu intelligibile, illud quod alicui intelligibile, quatenus ab illo intelligitur, et simpliciter intelligibile, non ut tempus aut locus, hæc enim etiam intelligibilia, cum non sint sensibilia, sed intellectus intelligibilium, cum sit efficacia, et vivens, et vita: quæ enim deinceps intelligibilia ex inquisitione et sequela propositionum inveniunt, aut ex revelatione habent. Incomprehensa illa causa, Gr. ἄσχετος. Per ἄσχετον intelligit liberum, cujus cum universo nulla est connexio, seu naturalis proprietas. § XVII. Totalis omnium amor. Dicendo totalem amorem declarat quoque particulares, dicendo Deum esse totalem et particularem, ut causam, et omnibus pro cujusque captu præbentem amatorium veluti humorem; quomodo igitur Deus totum et pars, sine egressu sibi præsens esse possit ex se-- minaria ratione patebit; quando euim semen simul absque interruptione in matricem deciderit, unus perficitur embryo, si vero semen dividatur in varias matricis cellulas, unaquæque pars integrum perfcit embryonem; erit autem seminis pars § XVII. 'Απάντων ὁλικὸς ἔρως. Εἰπὼν ὑλικὸν Ερωτα, δηλοῖ καὶ μερικούς, λέγων τὸν Θεὸν εἶναι τὸν ὁλικὸν καὶ τὸν μερικὸν, ὡς αἴτιον καὶ πᾶσι χορηγοῦντα κατὰ τὴν ἑκάστου δύναμιν, ερωτικήν οιονεί ἀποῤῥοήν. Πῶς οὖν ὁ Θεὸς τὸ ὅλον καὶ τὸ μέρος ἀνεκφοιτήτως ἑαυτῷ συνών, εἶναι δύναται, ἐκ τοῦ σπερματικού λόγου σαφὲς ἔσται· ὅταν μὲν γὰρ τὸ σπέρμα αδιακόπως ὁμοῦ εἰς τὴν μήτραν καταβληθῇ, ἐν ἀποτελεῖται τὸ ἔμβρυον· ἐὰν δὲ μερισθῇ τὸ σπέρ μα εἰς διαφόρους κυστιδας τῆς μήτρας, ἕκαστον μέρος ὁλόκληρον ἔμβρυον ἀποτελεῖ· ἔσται δὲ τοῦ σπέρματος τὸ μὲν δις, τὸ δὲ ὀφθαλμοὶ, καὶ τὰ ἑξῆς, una nasus, altera oculi, sicque deinceps, omniaκαὶ πάντα τέλεια. Ομοιον οὖν τι καὶ περὶ τὸν παντέλειον νοῦν κατὰ ἀναλογίαν θεωρητέον· ὅλη γὰρ ἡ Ενέργεια περιέχει καὶ τὰ μέρη τῶν δὲ μερῶν ἕκαστον ἀπήρτισται· καὶ τὸ μὲν αὐτοδικαιοσύνη, τὸ δὲ αὐ τοανδρία, καὶ τὰ ἑξῆς· οὕτω καὶ οὔτε συγκέχυται εἰς ἀλλήλας, ἀλλὰ καὶ ἑκάστη διακέκριται, καὶ οὔτε μετ τὰ ἀταξίας τὸ ἀδιαίρετον ἔχουσιν ἐν τῷ μεταλαμβά80 αὐτῶν ἕκαστον ὡς δύναται. Τῶν γὰρ εἰδῶν με ταλαμβάνει ἕκαστος πρὸς τὴν οἰκείαν ἐπιτηδειότητα· οὕτω καὶ ὁ Θεὸς καὶ ὅλον 8ο· καὶ μέρη τοῦ ἔρωτος. γειν que perfecta. Itaque simile aliquid de perfectissima mente considerandum; nam tota efficacia complectitur etiam partes; singulæ autem partim absolutæ sunt et hæc quidem ipsa justitia, illa vero ipsa fortitudo, et cætera; sic etiam neque inter se confunduntur, sed singulæ distinctæ sunt; neque cum ordinis perturbatione conjunctionem habent cum singulæ ipsarum participent quantum possunt: singulæ enim species participant juxta propriam aptitudinem, ita etiam Deus et totum et amoris partes est. το διαλαμβάνειν. που όλος.

& XVIII. Εφίεται γὰρ αὐτοῦ. Ἐπειδὴ εἶπε, καὶ τὸ μὴ ὂν ἐφίεσθαί πως τοῦ ἀγαθοῦ, καὶ ἐν αὐτῷ βού λεσθαι εἶναι, ὅπερ καὶ ἄνω πρὸ ὀλίγων φύλλων εύ ρήσεις αὐτὸν λέγοντα, εἰ καὶ ἐξ Ἑλληνικῶν σαφηνίζεται δογμάτων· πρὸς γὰρ Ἕλληνας μάχεται μά λιστα, καὶ Μανιχαίους τοὺς τοῦ κακοῦ δόγματος προε στῶτας· δεῖ πλατύτερον παραστῆσαι, τί ὀνομάζεται μὴ ὂν, καὶ διὰ τί μίαν ἀρχὴν τῶν ὄντων εὐσεβές καὶ ἐπάναγκες εἶναι. Τοῦτο γὰρ ὑγιές ἐστι φρονεῖν· ἔστι γὰρ αὕτη ὁ Θεός· εἰ γὰρ εἶεν ἀρχαί διάφοροι, πάντως ἀπειροπληθεῖς φανήσονται. Εἰ οὖν ἀρχὴ μία ὁ Θεὸς, οὕτω καὶ τὸ ὄντως ὄν, καὶ αὐτὸ τὸ ἀγαθόν. Εὑρήσει δὲ ὁ λόγος καὶ τὰ ἐναντία τῶν εἰρημένων ἀναγκαίως· ἔνθα γὰρ ἀρχὴ, ἔσται πάντως καὶ ἔσχα τον· καὶ εἰ ἔστιν δν, ἔσται καὶ μὴ ὅν· καὶ εἰ ἔστιν ἀγαθὸν, ἔσται καὶ κακόν. Αλλ' ἐπειδὴ τὰ ὄντα οὐσίας εἰσὶ καὶ εἴδη, τὸ μὴ ὂν ἀνείδεον ἂν εἴη καὶ ἀνούσιον, λόγῳ μόνῳ θεωρητόν. Τὸ μὴ ὂν οὖν τοῦτο καὶ ἀνεί δεν ὕλην ἐκάλεσαν οἱ παλαιοὶ, ἦν καὶ ἔσχατον αίσχος ὀνομάζουσι. Λέγεται δὲ μὴ ὂν ἡ ὕλη, οὐχ ὅτι παντε λῶς οὐδέν ἐστιν, ἀλλ' ὅτι μή ἐστι· τὸ γὰρ ὄντως ἐν ὁ Θεὸς, καὶ αὐτὸ τὸ ἀγαθόν· παρῆκται γὰρ ἐκ μὴ ὄντων ὑπὸ τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ ὕλη· ἀλλ᾽ οὐχ ώς τινες ὑπέλαβον ἀνείδεος καὶ ἀσχημάτιστος· ὅθεν οὐδὲ ἀρχὴ τῶν αἰσθητῶν ἡ ὕλη, ἀλλὰ μᾶλλον συμπληρωτική τούτων, καὶ ἔσχατόν τι καὶ ὑποστάθμη τῶν ὄντων. Διὸ οὔτε εἰκὼν Θεοῦ, ὡς τὰ λογικά, οὔτε είδωλον τοῦ ὄντως ὄντος. Καὶ τὸ αἰσθητὸν δὲ εἴδωλον τοῦ ὄντως νοητοῦ κόσμου, ὅπερ αἰσθητόν, οὐκ ἄνευ μὲν ὕλης ἐστὶ, κρεῖττον δὲ τῆς ὕλης, εἴδους όπωσούν μετέχον. Οὐδέποτε οὖν δειχθήσεται ἡ ὕλη δίχα τοῦ εἴδους καὶ τῶν ποιοτήτων, αἵτινές εἰσιν ἕξεις πότε γὰρ γέγονε τὸ πῦρ ἄνευ θερμότητος, ἢ φωτός, ἢ τοῦ λευκο τῆς χροιᾶς, ἢ τὸ ὕδωρ ἄνευ ψυχρότητος, ἢ ὑγρότη - τος, ἢ τοῦ κυανίζοντος [χρώματος]; ἡ γῆ καὶ ὁ ἀὴρ ὁμοίως. Διὰ τοῦτο καὶ λόγῳ θεωρητὴν εἶπον τὴν ὕλην ἀνείδεον, καὶ ἄποιον, καὶ ἀσχημάτιστον· ἐξ οὗ γὰρ τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα γέγονεν, ἐκ μὴ ὄντων δηλονότι ὑπὸ Θεοῦ παρήχθη, οὐ πρότερον ὕλης ἀμόρ φου ὑποκειμένης, εἶτα κοσμηθείσης, ὡς διδάσκει Μωσῆς ὁ θεῖος. Ἐν μὲν οὖν τῷ Θεῷ ἐστιν, ἅτε καὶ ὑπ' αὐτοῦ παραχθεῖσα ἡ ὕλη· ὑπερούσιος δὲ, τὰ πάντα ἐκείνου ὡς ἀγαθοῦ συνέχοντος, νοεῖται ἐν αὐτ τῷ. Ταῦτα εὑρήσεις ἐν τοῖς λεχθησομένοις σποράδην 143 8 XVIII. Desiderat enim ipsum. Quoniam dixit non ens appetere aliquando bonum, ac velle in ipso esse, quod supra quoque paucis ante foliis ipsum dicentem reperies, quamvis ex gentilium declararetur dogmatis: magna siquidem controversia est inter gentiles et Manichæos perversæ doctrinæ patronos; oportet pluribus explicare, quid appelletur non ens, et cur pium ac necessarium sit unum rerum asserere principium. Sanum est enim ita sentire; nam illud ipsum est Deus, quandoquidem si diversa sint principia, infinitæ omnino erunt multitudinis. Si igitur principium unicum Deus, ita quod vere est, etiam ipsum bonum est; ratio autem inveniet necessario dictis contraria; ubi enim principium, erit quoque necessario extremum, ct si sit ens, erit quoque non ens, si etiam sit bonum, erit quoque malum. Sed quoniam entia sunt essentiæ et formæ, non ens informe esset et essentia careret, ratione sola conceptibile; hoc igitur non ens et informe, antiqui vocabant materiam, quam etiam extremam deformitatem appellabant. Materia vero dicitur non ens, non quod omnino nihil sit, sed quia non est, verum enim ens Deus, et ipsum bonum: materia enim etiam ex non entibus a Deo producta est, sed non sicut aliqui opinabantur sine forma et figura; ideoque materia non est principium sensilium, sed potius dicenda est posse ea complere, ac extremum quid fundamentumque entium. Quare neque Dei imago, ut rationalia, neque vere entis simulacrum: sensile autem simulacrum iftius qui vere intelligibilis est mundi, quod sensile, Lon sine materia est, praestantius autem materia, formam aliquantulum participans; nunquam igitur ostendetur materia absque forma et qualitatibus quæ sunt habitus; quando enim fuit ignis sine calore aut Justine, aut candido cotore, vel aqua sine frigore aut humiditate, aut cæruleo colore? Terra et aer similiter. Propterea etiam dixi materiam concipi ab intellectu informem, et sine qualitate ac figura: ex quo enim visibilia et invisibilia fuerunt, ex non entibus scilicet a Deo producta sunt, non prius materia informi subjacente, deinde ornata, sicut divinus Moses docet. Itaque materia in Deo est, cum ab eo producta fuerit; illo autem ut bono omnia complectente superessentialis in ipso intel- η εγκείμενα. ligitur, hæc reperies sparsim dicendis inserta. 144 Quomodo dæmonum turba. Deinceps quæstiones discutit dicendo, si omnia ex lono, unde mala, et unde angeli facti sunt dæmones? Hæc sunt contra Manichæos. Boni forma caret. Recte et accurate posuit in angelis τὸ ἀγαθοειδές; Deus enim, essentialiter ipsum bonum exsistens, ipso autem posteriora, ut ex participationė et extrinsecus ejus appetitu effecta bona, merito ἀγαθοειδή seu boni speciem referentia dicuntur, cum non sint reapse bona. Et quomodo bonus. Vide quomodo propositiones per modum disquisitionis producat; continent siquidem adversariorum oppositiones, ut ManichæoΠῶς ἡ δαιμονία πληθύς. Λοιπόν προβλήματα διαγυμνάζει λέγων, ὅτι, εἰ πάντα ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ, πό θεν τὰ κακὰ, καὶ πόθεν ἄγγελοι ἐγένοντο δαίμονες; Πάντα κατὰ Μανιχαίων. [β]. Οὐκ ἔστιν ἀγαθοειδές. Καλῶς καὶ ἀκριβῶς ἐπὶ τῶν ἀγγέλων τέθεικε τὸ ἀγαθοειδές· ὁ μὲν γὰρ Θεὸς οὐσιωδῶς αὐτὸ τὸ ἀγαθὸν ὤν, τὰ δὲ μετ' αὐτὸν, ὡς ἐκ μετοχῆς καὶ ἔξωθεν ἀγαθυνόμενα τῇ περὶ αὐτ τὸν ἐφέσει, εἰκότως ἀγαθοειδῆ λέγονται, οὐκ αὐτό χρημα ἀγαθά. [γ]. Καὶ πῶς ὁ ἀγαθός. Ὅρα ὅπως προβλήματα ὡς ἐν ζητήσει παράγει, ἔχοντα μὲν καὶ αὐτὰς τὰς τῶν ἐχθρῶν ἀντιθέσεις, οἷον Μανιχαίων δηλούσας δὲ

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. ὅμως τὸν σκοπὸν τοῦ θείου τούτου ἀνδρὸς τὸν ὀρθόν. rum; declarant tamen scopum divini hujus viri Λέγει γάρ, ἐκ τίνος ἀρχῆς παρήχθη τὸ κακόν· καὶ εἰ ἐξ ἄλλης αἰτίας, καὶ ὅσα τοιαῦτα τῶν ἀντιδίκων είν τίν· εἶτα λοιπόν, πῶς ὁ ἀγαθὸς αὐτὸ παραγαγεῖν ἠβουλήθη· πῶς δὲ καὶ προνοίᾳ οἱ ἐστὶ τὸ κακόν· ἐκ τούτων δεικνύς, ὅτι, εἰ καὶ ὅλως παραγωγὴν ἔσχε τὸ κακὸν, ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ ταύτην ἔσχε· καὶ ὅτι μόνη ἡ πρόνοια διοικεῖ τὸ ὅλον, ὡς ἐκ τούτου μίαν ἀγαθὴν ἀρχὴν εἶναι τοῖς οὖσι. Ταῦτα καὶ ἐν τοῖς προβλήμασιν ἐξήτασεν ὁ θεῖος οὗτος ἀνήρ· παρακατιών γὰρ ἀναλύει σαφῶς τὰ προβλήματα, δεικνὺς ὡς οὔτε ἐνυπόστατον τὸ κακὸν, οὔτε ἐν φύσει· ἀλλὰ κατὰ στέ ρησιν τοῦ ἀγαθοῦ γινόμενον, οὔτε ὄν, οὔτε ὡς μὴ ὂν λογιζόμενον. Καὶ τοῦτο αινίττεσθαι δὲ τὸ ἐν ψαλμῷ τριακοστῷ ἔκτῳ εἰρημένον· Εἶδον τὸν ἀσεβῆ ὑπερυψούμενον ὡς τὰς κέδρους τοῦ Λιβάνου, καὶ παρῆλθον, καὶ ἰδοὺ οὐκ ἦν, καὶ ἐζήτησα αὐτὸν, τουτἐστι τὸν τόπον αὐτοῦ, καὶ οὐχ ευρέθη· τοῦτο γὰρ δηλοῖ, ὅτι τὸ κακὸν, ἢ καὶ σφόδρα επαίρεται, ἀλλ' οὖν οὐκ ἔστιν, οὔτε καταλείψει τόπον ἑαυτοῦ, τουτ ἐστιν ίχνος· ἅμα γὰρ τῷ φανῆναι διαλέλυται, μή ἔχον ὑπόστασιν· μὴ οὖν ὑπολάβοις αὐτὸν ἐναντίον λέγειν τι. § ΧΙΧ. Τὸ κακὸν οὐκ ἔστιν ἐκ τἀγαθοῦ. Σημείωσαι, πῶς θαυμασίως πλέκει τὴν λύσιν ἐκ δια φόρων επιχειρημάτων. rectum esse; dicit enim, ex quo principio productum sit malum; ac utrum ex alia causa atque omnia quæ adversarii esse solent. Deinde quomodo bonus ipsum málum producere voluerit, quomodo etiam providentia sit malum, ostendens ex his, si malum omnino productum fuerit, a bono fuisse, atque solam providentiam gubernare universa, ut hinc sequatur unum bonum, esse rerum princi pium; hæc autem in propositionibus divinus vir examinavit; progrediens enim quæstiones ordine solvit, demonstrans malum neque habere exsistentiam, neque in rerum natura reperiri; sed boni privatione factuin, neque ens, neque tanquam non ens ratione concipi, atque hoc insinuari in psalmo xxxvi, 35: Vidi impium superexaltatum sicut cedros Libani: et transivi, et ecce non erat; et quasivi ipsum, id est locum ejus, neque inventus est; hoc enim declarat malum etsi valde extollatur, non tamen esse, neque locum suum derelicturum, id est vestigium: simul enim ac apparuit, dissolutum est, non habens subsistentiam; neque igitur arbitreris ipsum contrarium aliquid dicere. Ο τῶν ὄντων σκοπός. Καὶ γὰρ ὁ ὀργιζόμενος, ήτοι θυμούμενος, ὡς ἐν ὑποδείγματι δὲ ὁ λόγος, ὡς δοκεῖ,) κακόν τι ποιοῦντος τοῦ πρὸς ὂν θυμοῦται, πρὸς τὸ ἐναντίον τοῦτον μεταγαγεῖν βουλόμενος, τουτἐστι τὸ ἀγαθὸν, τῇ τοιαύτῃ κινήσει χρῆται. Καὶ εἰ τὰ ὄντα πάντα. Εφημεν ἀνωτέρω, εἰ ὁ Θεὸς ὑπερουσίως ὢν λέγεται ὡς ἄναρχος καὶ πάντων αἴτιος, τὸ ἀντίθετον, ὡς ἔσχατον τῶν ὄντων, καὶ ἀνούσιον, ὡς ὑπερουσίου τοῦ Θεοῦ, τουτέστιν ἡ ὕλη, καὶ μὴ ὂν λέγεται, καὶ ἐν Θεῷ λέγεται, δι' ἀγαθότητα αὐτοῦ γενομένη, εἰ καὶ διὰ τοῦ μεμίχθαι τοῖς αἰσθητοῖς οὐ πάντη κακόν, οὔτε πάντη ἀγαθὸν, ὡς δηλοῖ διὰ τὸ ἄστατον· ἔχει μὲν γὰρ τὸ κακὸν ἐν τῷ ἀστάτῳ, μερίδα δὲ τοῦ ἀγαθοῦ, ἐπειδὴ καὶ ὑπὸ Θεοῦ παρήχθη, καὶ ἐν Θεῷ ἐστι· αὐτόκακον (οὐ λέγω ή κακία, ἥτις ὡς εἶδος καὶ ποιότης συμβαίνει τῷ λογικῷ καὶ ἀποσυμβαίνει, ἀλλ᾽ αὐτὸ τὸ ἁπλῶς κακόν), οὔτε ἐν τοῖς οὖσίν ἐστι, τοῖς ὁπωσοῦν ἐφιεμένοις τοῦ ἀγαθοῦ, οὔτε ἐν τοῖς μὴ οὖσιν, ἀντὶ τοῦ ἐν τοῖς ὑλικοῖς ὡς νοουμένοις ἐν τῷ ὑπερουσίῳ· ἀλλὰ καὶ τοῦ μὴ ὄντος, ὅ ἐστι τῆς ὕλης, τὸ κακὸν πλέον ἀφέστηκε τοῦ ἀγαθοῦ, καὶ ἔστιν ἐντεῦθεν εἰκότως ἀνουσιώτερον τῆς ὕλης, τὸ αὐτὸ κακὸν ὡς πάντη οὐδὲν ὄν. Τὸ οὖν ἁπλῶς αὐτό κακον οὐδαμὴ οὐδαμῶς· τὸ δὲ τῆς ὕλης κατ' ἔλλειψιν τῆς ἀγαθότητος, καθὸ καὶ ἀναίσθητος καὶ ἀνείδεος ὁρᾶται 88· ὅθεν νοήσεις καὶ τὸ παρὰ ᾿Αβδίου τῷ προσ φήτῃ εἰρημένον· Καὶ ἔσονται ὡς μὴ ὄντες, πρὸς τοὺς ἁμαρτωλοὺς δηλονότι. 8 ΧΙΧ. Malum non est ex bono. Adverte, quomodo admirabiliter solutionem ex variis nectat argumentis. Rerum scopus. Nam ὁ ὀργιζόμενος seu qui irascitur,(tanquam pro exemplo hæc dicit, ut videtur, eo in quem irascitur aliquod malum faciente, volens ipsum in contrarium, id est bonum, traducere, tali utitur motione. Et si res omnes. Diximus superius, 145 si Deus superessentialiter ens dicitur, ut sine principio, et omnium causa, oppositum, ut extremum entium, et sine substantia, utpote Deo superessentiali exsistente, id est materia, et non ens dicitur, ac iu Deo dicitur, per bonitatem ejus creatum, etsi propter mistionem cum. sensilibus non prorsus malum, neque prorsus bonum, ut declarat τὸ ἄστα τον; nam malum in instabilitate partem boni habet, quoniam et a Deo productum est atque in Deo est; quod autem per se malum (non dico malitia, quæ veluti forma et qualitas rationali adest et abest) sed ipsum simpliciter malum neque inter Dentia est quæ aliquantulum appetunt bonum, neque inter non entia, pro in materialibus ut in superessentiali intelliguntur; sed etiam non entis,; quod est materiæ, malum plus distat a bono, ideoque ipsum non ens merito ανουσιώτερον, seu caret essentia magis quam materia, ut omnino non ens. Ipsum igitur simpliciter malum nullo modo est: malum autem materiæ est defectu bonitatis, sicut etiam sensu et forma carens videtur: unde intelliges illud Abdiæ prophetæ effatum v. 16: Et erunt tanquam non essent. Nimirum de peccatoribuı agit. οι προνοίας ούσης. 88 αινίττεται. σε θεωρείται

Πόθεν οὖν ἐστι τὸ κακόν. Εντεῦθεν ἀντίθεσιν προτιθεὶς, πλατέως γυμνάζει τὴν ὑπόκρουσιν, ὡς ἐξ εὐλογοφανοῦς ἀντιθέσεως· εἰ γὰρ μὴ δοίημεν εἶναί τι τῷ καλῷ ἐναντίον, τουτέστι τὸ κακὸν, οὐκ ὀφθή σεται ἀγαθὸν ἡ ἀρετὴ, ἀλλ' ἀναμίξ ἀδιάκριτα ἔσται πάντα, οὔτε ἀρετῇ οι επαινουμένης, οὔτε τοῦ ἐναν τίου ψεκτοῦ ὄντος· ὥσπερ μὴ ὄντος νόμου, οὔτε ἀμαρ τία ἔσται. Νῦν δέ φησιν ὁ ἀντιθεὶς, εἰ μὴ δοίημεν κακὸν ἐναντίον τῷ ἀγαθῷ, ἔσται αὐτὸ τὸ ἀγαθὸν ἐναντίον ἑαυτῷ ἐν τοῖς κατ᾽ ἔλλειψιν τοῦ ἀγαθοῦ ἁμαρτάνουσιν· ἀλλὰ καὶ πρὸ τῆς ἐνεργείας τῆς ἀρε τῆς τοῦ ἐναρέτου ἀνθρώπου ὁρῶμεν ἐν τῇ ψυχῇ αὐ τοῦ διακεκριμένας τῆς ἀρετῆς τὰς κακίας· ὅταν μὲν γὰρ τὸ λογικὸν μέρος τῆς ψυχῆς τὰ οἰκεῖα ἐνεργῇ, εἰς οὐδὲν τῶν ἀγαθῶν ἐμποδίζεται· ὅταν δὲ τὸ ἄλογον μέρος τῆς ψυχῆς, ὅπερ μέμικται ὕλῃ καὶ σώματι, ἐπικρατῇ, τότε ἐμποδίζεται τὸ λογικὸν οἰκείως ενερ γεῖν. Καχύνεται οὖν τὸ ἄλογον ἐκ τῆς πρὸς τὴν ὕλην επιμιξίας· τὸ δὲ λογικὸν οὐ τῷ μεμίχθαι τῇ ὕλῃ, ἀλλὰ τῷ νεύειν εἰς ὕλην, τουτέστι τῷ ἐνδιδόναι τῷ ἀλόγῳ, καὶ μὴ κρατεῖν αὐτοῦ, καχύνεται, ὡς ὄμμα σκότους ὄντος, κωλύεται ὁρᾷν· οὐ δείκνυσιν οὖν τοῦ το, εἰ ὑφέστηκε τὸ αὐτόκακον· οὐ γὰρ τό τινι κακόν, τοῦτ' ἔστι τὸ αὐτόκακον, ἀλλὰ καὶ κακία ἐστὶν εἶδος οὖσα καὶ συμβεβηκὸς τοῦ κακοῦ· ταῖς γὰρ προσθή καις καθίσταται εἰς τὸ τόδε τι εἶναι, οἷον ἀδικία μὲν ψυχῆς ἐστι πονηρία· καὶ πάλιν, τῆς ἀδικίας εἴδη πρὸς τὴν τῆς ὀρέξεως ὕλην· ἡ μὲν γὰρ, περὶ χρήματα, ἡ δὲ περὶ τιμὰς συμβαίνει. Γίνεται δὲ καὶ κατά προσθήκας είδη κακῶν καὶ ἀπὸ τῶν μερῶν τῆς ψυχῆς· δειλία μὲν γὰρ, ἢ θρασύτης ἀπὸ τοῦ θυμι κοῦ, ἀκολασία δὲ ἡ ἠλιθιότης ἀπὸ τοῦ ἐπιθυμητικοῦ. Γίνεται δὲ καὶ ἀπὸ τῶν ἐνεργειῶν εἴδη κακῶν· ἡ μὲν γὰρ δειλία οἷον περὶ τὸ ὁρμᾶν ἐστιν ἔλλειψις 18. ἡ δὲ θρασύτης περὶ τὸ ὁρμᾶν ὑπερβολή· ἡ δὲ ἀκο λασία, περὶ τὸ πάσχειν. Σαφὲς οὖν γέγονε, πῶς ἐν ψυχῇ καὶ πρὸ ἐνεργείας διακέκριται τὰ κακὰ ἐκ τῶν ἀρετῶν, διὰ τοῦ ἀλόγου καὶ τοῦ λογικοῦ μερῶν ὄν των τῆς ψυχῆς. Ταῦτα δὲ τὰ τοῦ ἀλόγου ἕτερον νό μον δείκνυσιν ἡμῖν ἀντιστρατευόμενον τῷ νῷ, ὡς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, καὶ ἐν τῷ μὴ κρατεῖσθαι αίχε μαλωτεύοντα τὸ λογικόν, ὡς ἀπεδείξαμεν. Unde igitur est malum. Hinc oppositionem proponens, oppugnationem fuse exercet tanquam probabili nixam argumento; si enim non concesserimus aliquid esse pulchro contrarium, id est malum, non videtur bonum virtus, sed permistim indistincta erant omnia, neque virtute laudata, neque contrario reprehenso, sicut non exsistente lege, neque peccatum erit: nunc autem opponens ait: Si non dederimus malum esse bono contrarium, honum erit sibi ipsi contrarium in iis qui defectu boni peccant, imo ante operationem virtutis viri virtute prediti, advertimus peccata in anima ejus a virtute distingui; quando enim pars rationalis animæ, propria operatur, a nullo bonum impeditur; quando vero pars irrationalis animæ quæ miscetur in materia et corpore, invaluerit, tum rationalis prohibetur proprie operari: ergo irrationalis pars ex mistione cum materia inficitur, rationalis vero non quod materia commisceatur, sed quia in materiam propendet, id est irrationali cedit, neque ipsam cohibet, inficitur, seu mala efficitur; sicut oculus, dum sunt tenebra, prohibetur videre, hoc 146 igitur non demonstrat, num quod est, per se malum subsistat. Non enim quod alicui malum, id est per se malum, sed etiam malitia est species et accidens ex malo accessione enim fit ut illud vel istud quid constituatur: ut, iniquitas quidem animæ est vitium, rursusque species iniquitatis sunt secundum materiam appetitus; ille enim circa pecunias, hic autem circa honores accidit; hujus quoque accessione species malorum etiam a partibus animæ; metus quidem et audacia ab irascibili. intemperatio autem et stoliditas a concupiscibili; fiunt autem etiam species malorum ab operationibus; metus enim est veluti defectus animositatis in aggrediendo, audacia vero excessus animositatis in aggrediendo, intemperantia autem in patiendo; clarum igitur est, quomodo in anima etiam ante operationes peccata distinguantur a virtutibus, in parte raționali et irrationali animæ. Hæc autem quæ sunt irrationalis aliam legem nobis ostendunt menti adverantem, sicut dicit Apostolus f; et nisi compescatur, rationalem captivantem, ut ostendimus. ratione. Pro, cum rationali parte animæ, Et si corruptio rerum șit. Pro, si in rebus ipsumı corrumpi cernatur, seu si aliqua entium corruptioni subjaceant, ex hoc ostenditur quod malum sit: illud enim non ejicit hoc significat. An non frequenter. Hæc adhuc ad oppositionem pertinent, nimirum potius et in rebus est ac exsistit malum; etsi enim malum sit rerum corruptio, sed non tamen est ipsa corruptio, aliud est quod ad generationem ducit, veluti ovum corrumpitur quidem, sed transsubstantiatur in avem, et fabą f Rom. vu, 23. Πρὸς τὸν λόγον. Ἀντὶ τοῦ, πρὸς τὸ λογικὸν τῆς Ο ψυχῆς μέρος, Καὶ εἰ φθορά ἐστι τῶν ἔντων. Ἀντὶ τοῦ, εἰ ἐν τοῖς οὖσι τὸ φθείρεσθαι ὁρᾶται, ήγουν εἴ τινα τῶν ὄν των υπόκειται φθορᾷ, ἐκ τούτου δείκνυται τὸ εἶναι τὸ κακόν· τὸ γὰρ οὐκ ἐκβάλλει τοῦτο δηλοί, Η οὐχὶ πολλάκις. Ετι τῆς ἀντιθέσεώς εἰσι καὶ ταῦτα, ὅτι μᾶλλον καὶ ἐν τοῖς οὐσίν ἐστι, καὶ ἂν τὸ κακόν· κἂν γὰρ τὸ κακὸν φθορά ἐστι τῶν ὄντων, ἀλλ᾽ οὖν ἡ φθορὰ αὕτη, ἕτερον ἔσθ' ὅτε εἰς γένεσιν ἄγει, οἷον τὸ ὡὸν φθείρεται μὲν, μεταστοιχειοῦται δὲ εἰς πτηνόν· καὶ ὁ κύαμος δὲ, καταμασσόμενος, καὶ ἐν τῇ Η αρετής, 10 4 μὲν γὰρ ἀφροσύνη, οἷον περὶ τὸ ὁρᾶν γίνεται Ελλ. ἀρετῆς

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. γῇ κρυπτόμενος, μετασχηματίζεται εἰς ἐμβρύου εἶ quæ subigitur ac in terra occultatur, transfiguratur δος· καὶ τὰ σώματα δὲ ἡμῶν εἰς σκώληκας· καὶ ἔτερα ζώα, καὶ ἄλλα μυρία τοιαῦτα, ὡς ἵπποι μὲν σφη κῶν γένεσις, ταῦροι δὲ μελισσῶν. Καὶ ἔσται τὸ κακόν. Λύσις τῶν προβληθεισῶν ἀντιθέσεων, εἰ ἡ φθορὰ κακόν, φθείρει δὲ ἡ φθορά καὶ τὸ κακὸν, πῶς ἔσται τὸ κακὸν αὐτὸ ἑαυτὸ φθεῖ ρον; εἰ γὰρ ἐν τῇ ὕλῃ τὸ κακὸν, εύδηλον, ὡς τὸ εὐ φθαρτότερον· ὕλη δέ ἐστι· καὶ τοῦτο ἑαυτὸ φθείρει· διὰ τοῦτο γὰρ ἡ ὕλη καὶ ἀνούσιος λέγεται κατὰ ἀντιπαράθεσιν τῆς ὑπερουσίου τοῦ Θεοῦ οὐσίας, ὡς αὐ τὴ φθαρτή και οὖσα, καὶ οὐκ ἀεὶ οὖσα, καὶ ἀνείδεος κατὰ ἀντιπαράθεσιν τοῦ εἴδους τοῦ Θεοῦ, ὡς ἐκάλεσε Μωϋσῆς τὸν δημιουργόν Λόγον. Καὶ μὴ ὂν δὲ λέγεται ἡ ὕλη κατὰ ἀντιπαράθεσιν τῆς θείας κατὰ οὐσίαν ὑπάρξεως. § ΧΧ. Η κακόν. Τὸ ᾗ κακὸν ἀντὶ τοῦ καθ᾽ ὅ κακόν. Μάλλον δέ. Σημείωσαι, ὅτι καὶ ἐν τοῖς θείοις λόγοις 67. 10 ἀκώλυτος ἡ ἐξ ἐπιλογισμοῦ τῶν ἀκριβεστέρων παράδοσις· ἰδοὺ γὰρ, ὡς ὁρᾷς, μετὰ τὴν ἔκθεσιν τῆς προτέρας γνώμης ἐξ ἐπιλογισμοῦ τὰ ἀκριβέστερα παραδίδωσιν. in speciem embryonis, et corpora nostra in vermes, ac diversa animalia, aliaque infinita similia, ut ex equis generantur vespes, et ex tauris apes. Eritque malum. Solutio propositorum argumentorum, si corruptio sit malum, corruptio autem et malum corrumpit, quomodo erit ipsum malum, cum se corrumpat: nam si malum in materia, manifestum est quod sit corruptibilius, materia autem est, ac hoc seipsum corrumpit; ideo enim materia, et sine essentia dicitur ut opponatur superessentiali Dei essentia, cum ipsa sit corruptibilis, neque semper exsistat, et 147 informis dicitur, ut opponatur formæ Dei sicut Moyses vocavit creatorem Verbum. Denique materia dicitur non ens, ut opponatur divinæ secundum essentiam exsistentiæ. § XX. Quamalum, Gr. ᾗ κακόν. lllud ή κακόν, idem cum quatenus malum. Quinimo. Nota quod etiam in disserendo de divinis permittatur ea quæ ratiocinatione comparatur certiorum traditio; ecce enim ut vides post expositionem prioris sententia, ratiocinando certiora tradit. Et simplicia, et perfecta. Simplicia quidem bona et omnino perfecta, ex bono supramundanis innascitur intelligibilibus seu angelis, utpote incorporeis; mnista vero bona, in rationalibus corporibus videntur, id est in nobis, irrationabili quidem parte ɔnimæ, ut dictum est, materiam participante in corpore quod formæ est particeps; rationali autem parte, vergente ad irrationabilem et quandoque illi cedente, ideoque ad materiam propendente; nam ipsum per se malum contemplari oportet, per se infinitum, per se immensum, per se informe, per se essentiale malum, non vero malum per aliud; hoc enim.est forma et accidens malitiæ. Ergo malum esse quid ejusmodi oportet, ut dixi, sicut universorum Deus, per se finis, per se mensura, per se formam efficiens, et per se bonum essentiale; nam modo non loquor de bono per aliud, hoc enim est accidens; quomodo igitur erit essentiale malum et per aliud, cum omnia quæ sunt mistim inficiantur, habeantque in bono exsistentiam, nullo bono exsistente prorsus incommunicabili? Ergo malum Καὶ ἀμιγῆ, καὶ ὁλόκληρα. Τὰ μὲν ἀμιγῇ ἀγα θὰ καὶ ὁλοτελῆ ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ ἐγγίνεται τοῖς ὑπερ κοσμίοις νοητοῖς, ἅτε καὶ ἀσωμάτοις· τὰ δὲ μεμιγ μένα ἀγαθὰ περὶ τὰ λογικὰ σώματα θεωρεῖται, τουτέστιν ἐν ἡμῖν, τοῦ μὲν ἀλόγου τῆς ψυχῆς μέρους, ὡς εἴρηται, μετέχοντος ὕλης διὰ τοῦ σώματος τοῦ είδους μετέχοντος, τοῦ δὲ λογικοῦ μέρους, ῥέποντος πρὸς τὸ ἄλογον, καὶ ἐνδιδόντος ἔσθ' ὅτε αὐτῷ, καὶ διὰ τοῦτο πρὸς ὕλην νεύοντος· τὸ μὲν γὰρ αὐτόκακον δεῖ θεωρεῖν αὐτοάπειρον, αὐτοάμετρον, αὐτοανείδεον, ἑαυτῷ κακὸν οὐσιῶδες, οὐ μὴν ἑτέρῳ κακόν· τοῦτο γὰρ εἶδος ἐστι καὶ συμβεβηκός κακίας. Δεῖ οὖν τὸ κακὸν τοιοῦτόν τι εἶναι, οἷον ἔφην, ὥσπερ ὁ Θεὸς πάντων αὐτοπέρας καὶ αὐτόμετρον, καὶ αὐτοειδοποιὸν, καὶ αὐτοάγαθον οὐσιῶδες· οὐ γὰρ λέγω νῦν τῷ ἑτέρῳ ἀγαθόν· συμβεβηκὸς γὰρ τοῦτο· πῶς οὖν ἔσται τὸ κακὸν οὐσιῶδες, καὶ ἑτέροις, πάντων καθάπαξ τῶν όντων μεμιγμένως καχυνομένων καὶ ἐχόντων τὸ εἶναι ἐν τῷ ἀγαθῷ, οὐδενὸς κατὰ τὸ παντελὲς ἀμετόχου ὄντος τοῦ ἀγαθοῦ, ἀλλὰ πάντων πρὸς τὴν ἰδίαν ἐπιτηδειότητα μετεχόντων τοῦ ἀγαθοῦ; Τὸ οὖν κακὸν οὐκ ἐν ὑπάρξει, ἀλλ' ἐν παρεισδύσει, ἐν τῇ τοῦ ἀγα- non exsistentia, sed irreptione (in exsistentiamn) in θοῦ στερήσει φαινόμενον.. Εκτείνεται δὲ ἄχρι τῶν ἐσχάτων. Ἔσχατον νοητέον τὰ ὑλικὰ σώματα καὶ γήϊνα· ὥσπερ γὰρ πάντων ἀρχὴ ὁ Θεὸς, ὡς καὶ ἤδη ἔφημεν, οὕτω πάν των ἔσχατον τὸ σκυβαλῶδες τοῦτο τὸ παχὺ τῆς ὕλης μέρος καὶ γεῶδες· ὅθεν καὶ ὑποπόδιον λέγεται τοῦ Θεοῦ, ὡς καὶ ἔσχατον, καὶ ὅμως μετέχον ἀγαθότητος αὐτοῦ, ὡς καὶ φέρον αὐτὸν ἐσχάτως· λέγει γὰρ καὶ ἡ Σοφία· Βρίθει γὰρ τὸ γεώδες τοῦτο σκήνος νοῦν που boni privatione apparet. Ad extremas usque protenditur. Per extremum intellige materialia, corporea et terrestria; sicut enim Deus est omnium principium, ut antea diximus, sic extremum omnium est hæc fæculenta crassa materiæ pars ac terrestris, ideoque dicitur Dei scabellum ut extremum; attamen ejus bonitatem participans sicut etiam ipsum postremo gestans; dixit enim Sapientia: Terrestre hoc tabernaculum σε εύφθαρτος. στ. αν λογίοις.

APPENDIX AD OPERA S. DIONYSII AREOPAGITIS. γμένου τῷ ὑλικῷ σώματι, καὶ κατακρατοῦντος ἔσθ' ὅτε τοῦ λογικοῦ τῆς ψυχῆς. aggravat mentem multa cogitantem, quod irratio- λυφρόντιδα, ὡς τοῦ ἀλόγου τῆς ψυχῆς μέρους με μι malis pars animæ cum materiali mista sit corpore, et quandoque rationali parti animæ dominetur. 148 Adest bonum. Quantum enim creaturæ in pinguius et materiale magis subeunt, tantum juxta privationem et defectum boni minus participant, ut ex obscura et extrema vocis editione; sicut enim jam diximus, suppone aliquem alle clamare, ac vicinos quidem, audituque valentes, integram suscipere vocem, et cognoscere etiam quod pronuntiatur; remotos autem pro rata distantia proportione sonum minus audire; remotissimos vero obscurissime tanquam postremæ editæ vocis parum sensu percipere. Et ipsam sui privationem. Quod non prorsus privatum est pulchro, sed partim, ac ipsum quod beno privatum est, consistere facit, bonum in aliquo omnino participando; non enim particularis, sed perfectus omnino boni defectus, malum est. Illa eliam, quæ illi contraria sunt. Observa quomodo ait, ea quæ virtuti boni obsistunt, per ipsum subsistere et conservari. Num igitur Deus auctor malorum est? absit! Deus enim, ut principium omnium et creator, ob bonitatis excessum et ineftabilem charitatem, peccatores quoque sustinet, ut propriam ostendat benignitatem, ac liberum fgmenti arbitrium; dicitur enim: Charitas omnia legit 6; rursus: Qui solem suum oriri facit super justos et injustos 2, Quod autem omnimode. Propositum ipsi est demonstrare, non esse essentiam, quod simpliciter per se malum; aitque nullum entium et creatorum nihil prorsus boni participare; quæ enim omnino vacua bono quod neque a bono producta sint, non exsistunt: quis vero alius opifex? sed neque aliquid subsistere potest, quod neque habitum seu boni qualitatem per accidens participet. Multa siquidem a congenito destituta habitu sive qualitate, consistunt: veluti ignitum ferrum, ac extremi caloris particeps, exstincto calore manet quod erat, et aqua secundum se quidem dicitur esse elementum absque qualitate; dum vero terram penetrat, illinc qualitate donatur, et tamen alio derivata, qualitate privatur, et adhuc consistit; sic etiam nivosa et frigida cessante frigore adhuc consistunt. Verum ctiam quæ vita (sensitiva) carent, ut arbores et lapides et astra, eaque quæ mente carent, ut pecora nibilominus subsistunt. Deus quoque cum sit superessentialis essentiæ eximitur, attamen et est et 149 arte est; non licet autem sic de bono dicere; nisi enim, qualitatem boni participet, in quo illud consistere necesse est, non potest subsistere: In ipso enim vivimus et sumus, ut ait Apostolus i. Quid ergo? intemperansne dum intemperans est * Prov. x, 12. h Matth. v, { Act. XVII, 28. Πάρεστι τἀγαθόν. Οσον γὰρ ἐπὶ τὸ παχύτερον καὶ ὑλικώτερον ὑποβαίνει τὰ ἐν δημιουργία, τοσού τον κατὰ στέρησιν καὶ ἔλλειψιν τοῦ ἀγαθοῦ ἧττον μετέχει, ὡς ἐξ ἀμυδροῦ καὶ ἐσχάτου ἀπηχήματος· ὡς γὰρ ἔφημεν, ἤδη ὑπόθου τινὰ βοῆσαι μέγα· καὶ τοὺς μὲν πλησίον ὄντας καὶ ἐῤῥωμένους» τὸ ἀκουστικὸν ὅλην δέξασθαι τὴν βοὴν, καὶ γνῶναι καὶ τὸ λαληθὲν, τοὺς δὲ ἀφεστηκότας ἀναλόγως τῇ διαστά σει ἧττον ἀκοῦσαι τοῦ φθέγματος· τοὺς δὲ πάνυ πόρ ρω διεστηκότας ἀμυδρότατα ὡς ἀπηχήματος υστάτου ποσῶς αἰσθέσθαι. Καὶ τὴν ἑαυτοῦ στέρησιν. Τὸ μὴ ὅλως ἐστερημένον τοῦ καλοῦ, ἀλλὰ μερικῶς, καὶ αὐτὸ τὸ ἐστερημένον τοῦ ἀγαθοῦ, συνεστάναι ποιεῖ, τῷ ὅλως κατά τι μετέ χειν τοῦ ἀγαθοῦ· οὐ γὰρ ἡ μερική, ἀλλ' ἡ παντελής ἔλλειψις τοῦ ἀγαθοῦ ἐστι τὸ κακόν. Καὶ τὰ μαχόμενα αὐτῷ. "Ορα πως φησιν, ὅτι καὶ τὰ μαχόμενα τῇ δυνάμει τοῦ ἀγαθοῦ δι' αὐτοῦ ὑπέ στη καὶ σώζεται. Οὐκοῦν αἴτιος τῶν κακῶν ὁ Θεός; μὴ γένοιτο! ὁ μὲν γὰρ Θεός, ὡς πάντων ἀρχὴ καὶ δημιουργός, δι᾿ ὑπερβολὴν ἀγαθότητος καὶ δι' ἀγάπην ἄφατον, καὶ ἁμαρτωλῶν ἀνέχεται, ἵνα καὶ τὴν ἰδίαν δείξῃ φιλανθρωπίαν, καὶ τὸ τοῦ πλάσματος αὐτεξούσ στον· εἴρηται γάρ' 'Η ἀγάπη πάντα στέγει· καὶ τάλιγ· Ο ανατέλλων τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους. Τὸ δὲ κατὰ πάντα τρόπον. Τὸ προκείμενον αὐτῷ ἐστιν ἀποδεῖξαι, ὅτι οὐκ ἔστιν οὐσία τὸ ἁπλῶς αὐτόκακον· καί φησιν, ὅτι οὐδὲν τῶν ἐν τοῖς οὖσι καὶ ἐν δημιουργίᾳ ἀμέτοχόν ἐστι παντελῶς τοῦ ἀγαθοῦ τὰ γὰρ πάντη ἄμοιρα τοῦ ἀγαθοῦ, ὡς μηδὲ παραχθέντα ὑπὸ τοῦ ἀγαθοῦ, οὔτε εἰσί· τίς ἄλλος δημιουρ γός; ἀλλ᾽ οὔτε δύναταί τι ὑφεστάναι, μὴ τῆς ἔξεως ἤτοι ποιότητος τοῦ ἀγαθοῦ μετέχον κατὰ συμβεβηκός· πολλὰ μὲν γὰρ καὶ καταλειφθέντα ὑπὸ τῆς προς γενομένης ἕξεως ἤτοι ποιότητος μένει συνεστῶτα· οἷον ὁ σίδηρος πυρωθείς, καὶ θερμότητος ἄκρας μετ ταλαβών, σβεσθέντος τοῦ πυρὸς, μένει ὅπερ ἦν· καὶ τὸ ὕδωρ καθ᾿ ἑαυτὸ μὲν τὸ στοιχεῖον ἄποιον λέγεται εἶναι, διὰ δὲ γῆς παριόν, ἐκεῖθεν ποιοῦται· καὶ ὅμως μετοχετευθεν, παύεται τῆς ποιότητος, καὶ ἔτι συνέ στηκεν· οὕτω καὶ τὰ χιονιζόμενα καὶ ψυχόμενα, παυσαμένης τῆς ψυχρότητος, ἔτι συνέστηκεν. ᾿Αλλὰ καὶ τὰ ζωῆς ἄμοιρα, ώς δένδρα, καὶ λίθοι, καὶ ἄστρα, καὶ τὰ νοῦ, ὡς τὰ κτήνη, ὅμως ὑφίσταται. Καὶ οὐ σίας δὲ ὁ Θεὸς ἐξῄρηται ὑπερούσιος ὤν· καὶ ὅμως ἐστὶ καὶ πρόεστιν· οὕτω δὲ καὶ οὐκ ἔστιν εἰπεῖν ἐπὶ τοῦ ἀγαθοῦ· εἰ μὴ γὰρ μετέχοι ποιότητος τοῦ ἀγα θοῦ, ἐν ᾧ συνίστασθαι χρή, οὐ δύναται ὑφεστάναι· Ἐν αὐτῷ γὰρ ζῶμεν καὶ ἐσμεν, ὥς φησιν ὁ ᾿Από στολος. Τί οὖν; ὁ ἀκόλαστος ἐν τῷ ἀκολασταίνε ν οὐκ να έβρωμενεστέρους.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. ἑστέρηται τοῦ ἀγαθοῦ; καὶ ὅμως ὑφέστηκε· καί φη- bono privatur? et tamen subsistit; dicit autem, dun σι μὲν κατ' αὐτὸ τὸ ἀκολασταίνειν, ὡς ἐν στερήσει ῶν τοῦ ἀγαθοῦ κυρίως οὐκ ἔστιν, ἀλλ᾽ οὔτε ὄντων ἐχθυμεῖ οι. τί γάρ ἐστιν αὐτοακολασία δίχα τοῦ εἰintemperans est, quia bono privatus proprie non est, sed nec aliquid reale capit: quid enim est ips: per se intemperantia, sine certa specie intempeδους τοῦ ἀκολασταίνειν; ὅμως ἐπειδὴ κατὰ ψευδοδο rantia? tamen quonian ipse censet bonum aliquod the ξίαν δοκεῖ αὐτὸς ἀγαθοῦ τινος ἔχεσθαι, καὶ ἡνῶσθαι κατὰ φιλίαν τῷ συμφθειρομένῳ αὐτῷ, κἂν διεφθαρ μένη δοκῇ ἡ φιλία εἶναι, ὅμως τοῦ θείου έρωτος ἀμυ δρόν ἐστιν ἀπήχημα, καὶ διὰ τοῦ ἀγαθοῦ φαντασίαν ἔχει· οὐ γὰρ δεῖ ἀγνοεῖν, ὅτι, ὅταν κρατηθῇ ὑπὸ τοῦ ἀλόγου μέρους τὸ λογικὸν τῆς ψυχῆς, ἐμποδίζεται μὲν τὰ οἰκεῖα ἐνεργεῖν, συνδοξάζει δὲ οὕτω λοιπόν τῷ ἀλόγῳ, ὡς μήτε κρατεῖν αὐτοῦ τῶν ὁρμῶν, μήτε συμψηφίζεσθαι ταῖς πράξεσιν· αἱ γὰρ ψευδοδοξίαι οὐκ εἰσὶ τοῦ λογικοῦ δόξαι, οὔτε αἱ ψευδεῖς διάνοιαι τῶν διανοιῶν τοῦ λογικοῦ μέρους· οὔτε γὰρ διάνοιαι κυρίως αἱ ψευδείς. Ενθεν καὶ ὁ θυμικὸς ἔσθ' ὅτε ἐσφαλμένως ἐπέξεισιν· ὅμως οὐκ ἄμοιρος ἀγαθοῦ, δοκῶν ἐπὶ διορθώσει τοῦ κολαζομένου τῷ θυμῷ χρῆσθαι, καὶ ὁ αἰσχρὸς οὕτως ὑπονοῶν ἀγαθὸν τέλος τὴν ἡδονήν. Εκ τούτου οὖν καὶ οἱ θεομαχοῦντες, διὰ τὸ ὅλως εἶναι ὑπὸ τοῦ ἀγαθοῦ, συγχωροῦνται· τὸ γὰρ μὴ ἐστερημένον τοῦ καλοῦ, ἀλλὰ μερικῶς αὐτὸ τὸ ἐστε ρημένον τοῦ ἀγαθοῦ συνεστάναι, ποιεῖ τὸ ὅλως μετέχειν τι τοῦ ἀγαθοῦ. Οὐ γὰρ ἡ μερική, ἀλλ' ἡ παντε λὴς ἔλλειψις τοῦ ἀγαθοῦ ἐστι τὸ κακόν· καὶ οὐ τὸ μερικῶς, ἀλλὰ τὸ παντελῶς τοῦ ἀγαθοῦ ἑστερημένον, τοῦτο οὔτε ἦν, οὔτε ἐστὶν, οὔτε ἔσται, οὔτε εἶναι δύγαται. falsa opinione habere, ac in amicitia uniri cum aliquo simul cum ipso corrupto, quæ etsi perniciosa esse videatur amicitia, tamen est obscura divini amoris portiuncula, et per bonum boni imaginem occupat: non enim ignorare oportet quod, cum tionalis pars animæ ab irrationali superatur, impediatur quidem propria obire munia, sic vero postea cum irrationali consentit, ut neque impetus illius cohibeat, neque actiones comprobet; nam falsæ opiniones non sunt opiniones rationalis partis, nec falsæ intellectiones sunt rationalis partis intellectiones; ſalsæ enim non sunt proprie intellectiones. Hinc etiam iracundus quandoque cum errore impetit: non tamen expers est boni, cum judicet in illius qui panitur correctione, ira utendum, sic que obscenus dum voluptatem finem bonum suspicatur. Ex hoc igitur etiam qui Deum oppugnant a bono permittuntur quia absolute sunt; quod enim pulchro non omnino privatum est, sed ex parte, exsistentia boni privatum, facit ut aliquid absolute boni participet; non enim particularis, sed omnino perfectus boni defectus est malum, siquidem non quod ex parte, sed quod prorsus bono privatum est, illud neque erat, neque est, neque erit, neque esse potest. Οὔτε ὄντων ἐπιθυμεῖ. Ὅτι ὁ ἀκόλαστος, εἰ καὶ @ Neque quidquam concupiscit. Intemperantem, etsi, κατὰ τὸ αὐτὸ τὸ ἀκολασταίνειν οὔτε ἐστὶν οὔτε ὄντων ἐπιθυμεῖ, ὅμως κατ' αὐτὸ τὸ τῆς ἑνώσεως καὶ φιλίας σχήμα ἀμυδρῶς μετέχει τοῦ ἀγαθοῦ. Πρὸς τὸ δοκοῦν καλόν. Σημείωσαι, ὅτι καὶ ὁ τῷ θυμῷ ἀποχρώμενος μετέχειν λέγεται τοῦ ἀγαθοῦ ἐν τῷ πρὸς διόρθωσιν κινεῖσθαι τῶν δοκούντων κακῶν· οὕτω καὶ ὁ χειρίστης, ήγουν κακίστης ζωῆς ἐφιέμενος μετέχει τοῦ ἀγαθοῦ ἐν τῷ τῆς ἀρίστης ζωής αὐτῷ δοκούσης ἐφίεσθαι· καὶ ὁ τὸ κακὸν δὲ μετιών, ἐν τῷ δοκεῖν καλὸν ποιεῖν, μετέχει τοῦ ἀγαθοῦ. Καθ' ὅσον καὶ νόσος. Η νόσος, εύδηλον, ὡς ἔλλειψις ἐστιν ὑγιείας, καὶ ὑπερβολὴ σωμάτων ἐνύλων, οὔτε μέσ τρον, οὔτε τάξιν ἐχομένη, ἀλλὰ δι' ἀκρασίας τῶν ὑλῶν μιᾶς ὑπὲρ τὴν εὔτακτον κρᾶσιν στασιαζούσης ποιούν των τὴν νόσον. Ἐπὶ τοσοῦτον μὲν οὖν ἡ νόσος ἐστὶν ἐν τῷ σώματι, ἐφ' ὅσον όπωσοῦν ἡ τάξις ἐλλείποι, καὶ τὸ σῶμα συνίσταται· εἰ γὰρ παντελὴς ἀμετρία, λύσει τὸ σῶμα, τουτέστι τῶν ὑλῶν τὴν τάξιν, καὶ ἡ νόσος ἀφανίζεται, τοῦ σώματος λυομένου ἐν ᾧ συνεστήκει ἡ νόσος· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ ἀγαθοῦ ἐν ὅσῳ σώζεται ἐν ἡμῖν, ἔχομεν ἐξουσίαν πράττειν καὶ τὸ κακόν· ἀφι σταμένου γὰρ τοῦ ἀγαθοῦ, οὔτε κακὸν ἔστιν εὑρεῖν ἐν ἡμῖν. Τὸ γὰρ πάντη. ἄμοιρον. Ο σκοπός τοῦ θείου Διο νυσίου ἐκ πολλῶν σαφής· μαχόμενος ταῖς τινων Ελquatenus intemperans est, neque sit, neque aliquid reale cupiat; tamen ipsa unitionis et amicitiæ specie, obscure lonum participare. Ad id quod boni speciem præ se fert. Nota, abutentem ira dici participem boni, quatenus movetur ad correctionem eorum quæ mala videntur; ita pes· simæ seu scelestissimæ cupidus vitæ bono participat, quatenus vitam, quæ optima ipsi videtur, cupit; atque is qui malum persequitur, quatenus videtur honeste facere, boni fit particeps. 150 Sicut etiam morbus. Clarum est morbum esse defectum sanitatis, et excessum materialium corporum, neque mensuram, neque ordinem habentem, sed per intemperiem unius materiæ quæ bene constitutum perturbans temperamentum generet morbum; eatenus igitur morbus est in corpore, quatenus aliquantulum ordo deficit, et corpus consistit; si enim perfectus sit mensuræ excessus, corpus dissolvet, id est materiæ ordinem, destruiturque morbus, dissoluto corpore in quo constiterat; ita etiam in bono quatenus in nobis conservatur, potestatem habemus faciendi etiam malum; absente enim bono, malum in nobis non reperietur. Quod enim omnino expers est. Scopus divini Dionysii ex multis patet: oppugnans enim gentilium οι ἐπιθυμεῖ.

quorumdam opiniones de malo, dicit malum non λήνων δόξαις περὶ τοῦ κακοῦ, λέγει " γὰρ μὴ εἶναι esse ens; malum enim ipsum prorsus essentiale non posset exsistere, nisi universali boni defectu ✓otaliter hujus expers esset; illud autem nusquam est reperire, neque in ipsa informi materia, etsi hoc quibusdam gentilium videatur; quod enim omnino a Deo productum est, quamvis obscure et postremo, nihilominus bonum participat. Hoc autem deinceps in decimo disputationis hujus capite perfecte demonstrat; si enim malum cum bono inisceretur, id est alicubi quidem non ens esset in exiguo boni defectu alicubi autem non ens esset quia omnino est qui facit, non hoc malum; non enim in aliquantulo defectu, sed in universali boni defectu malum consistit; quod igitur parum a bono deficit, non est malum; potest enim etiam perfectum esse, quantum ad suam naturam; aliquid enim est, quod respectu boni deficiens, respectu vero naturæ suæ perfectum sit, quod equidem bonum est, nequaquam vero malum; atque adeo particeps defectus respectu primi boni. Quod vero non prorsus expers est boni, sed amplius accedens ad malum, non omnino malum est; sicut etiam quod minus. ad bonum accedit, aliquid boni habet, atque ab ipso substantiam capit: suamque privationem essentia donat, dum iqtaliter de bono certat; si enim pure ac omnino fuerit absentia boni, certum est quod tum non sit in toto bonum, neque mistum bonum, neque per se malum; ubi enim non est bonum, neque est aliquid in natura; quomodo igitur erit malum a nullo essentia 151 donatum; aufer enim corpora et lumen, nec tum erit umbra. Itaque quod simpliciter malum, non exsistit per se, sed velut in subject»; bonum autem, etiam sine subjecto naturam habet et conservatur, ac illud per se bonum; malum autein sine subjecto quod a bono conservatur; omnia enim extra ipsum neque sunt, neque apparent, neque corrumpuntur; nam quf fiat, nullo exsistente subjecto? sed prorsus exsistentia caret, nec usquam est. Et statum dat. Id est facit ut malum sit substantia. Si enim malum sit privatio boni, bonum autem sui privationem faciat, sane exsistere facit malum, quod est boni privatio. Omnino per sui communicationem. Particulari boni participatione, etiam privationem ejus exsistere. Quando aliis quidem malum est. Hæ species sunt mali, sicut antea diximus; non enim essentiale per se malum, quod non est; nam aliquid malum esse, quod voluptati turpi tanquam bono alicui adhæret, non est per se malum, sed species mali; quod enim omnino malum, illud non exsistit, quoniam exsistendo, participaret, etsi in extremo vestigio, bonum; vide enim quid ulterius progressus dicat. Nam si omnia bono participant, ac in omnibus οι λέγεται. σε καλῷ. ἦν τὸ κακόν. Κακὸν γὰρ αὐτὸ καθάπαξ οὐσιῶδες οὐκ ἂν εἴη, εἰ μὴ τὸ κατὰ παντελῆ ἔλλειψιν τοῦ ἀγαθοῦ ὁλοσχερῶς ἄμοιρον ἂν τούτου· τοῦτο γὰρ οὐκ ἔστιν οὐδαμοῦ εὑρεῖν, οὐδὲ ἐν τῇ ὕλῃ αὐτῇ τῇ ἀνειδίῳ, κἂν τοῦτό τισι τῶν Ἑλλήνων δοκῇ· ὃ γὰρ ὅλως ὑπὸ Θεοῦ παρῆκται, κἂν ἀμυδρῶς καὶ ἐσχάτως, μετέσχε δ' οὖν ὅμως τοῦ ἀγαθοῦ. Τοῦτο δὲ προϊὼν ἐν τῷ δε κάτῳ κεφαλαίῳ τούτου τοῦ προβλήματος τελείως ἀποδείκνυσιν· εἰ γὰρ μικτὸν εἴη τῷ ἀγαθῷ τὸ κακὸν, τουτέστι, πῆ μὲν μὴ ὂν διὰ τῆς ἐπ' ὀλίγον ἐλλείψεως τοῦ ἀγαθοῦ, τῆ δὲ μὴ ὂν διὰ τὸ εἶναι ὅλως τὸν ποιοῦντα, οὐ κακὸν τοῦτο· οὐ γὰρ ἐν τῇ ὁπωσοῦν ἐλλείψει, ἀλλ' ἐν τῇ παντελεῖ ἐλλείψει τοῦ ἀγαθοῦ τὸ κακόν. Τὸ γοῦν ἐλλείπον ὀλίγον τοῦ ἀγαθοῦ οὐ κακόν· δύναται γὰρ καὶ τέλειον εἶναι ὡς πρὸς τὴν ἑαυτοῦ φύσιν· ἔστι μὲν γάρ τι ὡς πρὸς μὲν τὸ ἀγαθὸν ἐλλιπές, ὡς δὲ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ φύσιν τέλειον, ὃ δὲ ἀγαθὸν μὲν ἔστι, κακὸν δὲ οὐδαμῶς· καίτοι τε ἐλλείψεως μετέχον ὡς πρὸς τὸ πρῶτον ἀγαθόν. Τὸ δὲ μὴ παντελῶς ἄμοιρον τοῦ ἀγαθοῦ, ἀλλὰ κατὰ τὸ πλέον ἐγγίζον τῷ κακῷ ", οὐ πάντη κακόν· ὥσπερ καὶ τὸ ἔλαττον ἐγγίζον τῷ ἀγαθῷ, ἔχει τι τοῦ ἀγαθοῦ, καὶ οὐσιοῦται ἐξ αὐτοῦ, καὶ τὴν” ἑαυτοῦ στέρησιν ούσιοῖ ἐν τῷ ὅλως μάχεσθαι οι ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ· εἰ γὰρ ἀκράτως καὶ παντελῶς ἀπουσία εἴη τοῦ ἀγαθοῦ, δῆ λον ὡς οὔτε καθ᾽ ὅλου ἀγαθὸν, οὔτε μικτὸν ἀγαθὸν, οὔτε αὐτόκακον· ἔνθα γὰρ οὐκ ἔστι τὸ ἀγαθὸν, οὐδ᾽ ἐστί τι ἐν τῇ φύσει. Πῶς οὖν να ἔσται τὸ κακὸν μὴ ὑπό τινος οὐσιούμενον; ἄνελε γὰρ τὰ σώματα καὶ τὸ φῶς, καὶ οὐκ ἔσται σκιά. Οὐκοῦν οὐκ ἂν τὸ κακὸν ἁπλῶς, ἀλλ' ὡς ἐν ὑποκειμένῳ· τὸ δὲ ἀγαθὸν καὶ δίχα τοῦ ὑποκειμένου καὶ φύσιν ἔχει καὶ σώζεται, καὶ αὐτὸ καθ᾿ ἑαυτὸ ἀγαθόν· τὸ δὲ κακὸν δίχα τοῦ ὑποκειμένου τοῦ ὑπὸ τοῦ ἀγαθοῦ φυλαττομένου πάντα γὰρ ἐξ αὐτοῦ οὔτε ἐστὶν, οὔτε φαίνεται, οὔτε φθείρεται· πῶς γὰρ, μὴ ὄντος ὑποκειμένου τινός; ἀλλὰ παντελῶς ἀνύπαρκτον, καὶ οὐδαμὴ οὐδα μῶς ἄν. Καὶ οὐσιοῖ. Τουτέστιν οὐσιοῖ τὸ κακόν· εἰ γὰρ τὸ κακὸν στέρησίς ἐστι τοῦ ἀγαθοῦ, τὸ δὲ ἀγαθὸν αὐ σιοῖ τὴν ἑαυτοῦ στέρησιν, οὐσιοῖ ἄρα τὸ κακὸν, ὅπερ στέρησίς ἐστι τοῦ ἀγαθοῦ. Τῇ ὅλως αὐτοῦ μεθέξει. Ὅτι τῇ μερικῇ τοῦ ἀγα θοῦ μεθέξει, καὶ ἡ στέρησις αὐτοῦ οὐσίωται. Ηνίκα τοῖς μὲν ἔστι κακόν. Ταῦτα εἴδη εἰσὶ τοῦ κακοῦ, ὡς προείπομεν· οὐ γὰρ τὸ οὐσιῶδες αὐτόκακον, 8 μηδέ ἐστι. Τὸ γὰρ τόδε εἶναι κακόν, ἡδονῆς δὲ αἰσχρᾶς ὡς ἀγαθοῦ τινος ἀντέχεσθαι, οὐκ αὐτόκακον, ἀλλ᾽ εἶδος κακοῦ· τὸ γὰρ πάντη κακὸν αὐτὸ οὔτε ἐστὶν, ἐπειδὴ μετέχει, κἂν κατ' ἔσχατον ἀπήχημα, τοῦ ἀγαθοῦ· ὅρα γὰρ, τί φησι παρακατιών· εἰ γὰρ πάντα μετέχει τοῦ ἀγαθοῦ, καὶ ἐν πᾶσι τοῖς οὐσίν ἐστι τὸ ἀγαθὸν, τὸ κακὸν, προδήλως, ἢ οὐκ ἔστιν, ἢ οι κατά. Οι μετέχεσθαι. οι που οὖν.

8. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. ἐν τῷ ἀγαθῷ ἐστιν· οὐδὲ γὰρ φύσις πυρὸς τὸ ψύχειν· quæ exsistunt bonum sit, manifestum est, aut maεἰ δὲ ἄρξεται ψύχειν, οὐκ ἔσται πῦρ. Οὐκοῦν καὶ τὸ κακὸν, ἐὰν μὲν ὑπεστι, μετέχει ἀμυδρῶς τοῦ ἀγαθοῦ· πάντα γὰρ τὰ ὄντα ἐν τῷ ἀγαθῷ εἰσι καὶ μένουσιν· εἰ δὲ οὐδὲν ἔχει ἀγαθοῦ, οὔτε ὕπεστιν· αὐτὸ γὰρ τὸ θέλειν ὑπεἶναι ἀγαθῆς ἐστι μεταλήψεως, ὡς ἀνω ξέρω πολλάκις είρηται. § ΧΧΙ. Ατοπον καὶ ἀδύνατον. Σημείωσαι, ὅτι καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ καλῶς λέγεται ἔν τισι τὸ οὐ δύ ναται, ὡς καὶ ὁ ᾿Απόστολός φησιν· Εἰ ἀπιστοῦμεν, ἐκεῖνος πιστὸς μένει, καὶ ἀρνήσασθαι ἑαυτὸν οὐ δύναται. Πᾶσα γὰρ δυάς. Ὅτι πᾶσα δυὰς οὐκ ἀρχή· μου νὰς δὲ πάσης δυάδος ἀρχή. Σημείωσαι κατὰ Μανιχαίων. Παντελῶς ἐναντία. Σημείωσαι ταῦτα· πάνυ γὰρ κατὰ Μανιχαίων ἀγωνίζεται, τῶν δυάδα ἀρχὴν έναντίων δογματιζόντων ἀνοήτως· ἡ μὲν γὰρ ἀριθμητικὴ τὸ ἐν ἀριθμοῖς διαίρεσιν ἔχον πλήθους εἰς πέρας ἀνάγει, τὴν μὲν μονάδα τοῦ παντὸς ἀριθμοῦ ἀρχὴν τιθεμένη, τὴν δὲ δυάδα τῶν ἀρτίων. Η τοίνυν ἀρχὴ τὸ ἁπλούστατον ἐν ἑκάστῳ γένει δηλοῖ. Πῶς οὖν ἡ δυὰς ἀρχὴ πάντων ἔσται; οὐ γάρ ἐστιν ἁπλῆ ἀρχὴ ἡ δυὰς, ἀλλὰ σύνθετος. Οὐκοῦν οὐχ ἁπλοῦν ἡ ἐκ συνθέσεως ἀρχή· καὶ πῶς ἂν κληθείη αρχή; πρὸ γὰρ τῆς συνθέτου ταύτης ἀρχῆς ἔσται ἡ κυρίως ἀρχή, τὸ ἐν, ἀφ' οὗ μονάδων συντεθεισῶν, δυὰς ἀπετελέσθη. Δῆλον οὖν ἀπανταχόθεν, ὡς ἀσύστατον τῶν δύο ἀρχῶν τὸ δόγμα. lum non esse aut in bono esse; neque enim naturæ ignis proprium refrigerare; quin si inceperit refrigerare, non erit ignis: ergo et malum, si quidem subsistat, participat obscure bonum, omnia enim entia in bono sunt et manent; si vero nihil boni habet, neque etiam subsistit, ipsum enim subsistendi desiderium, bonæ est communicationis, sicut sæpe superius dictum est. § XXI. Absurdum ac impossibile. Nota, in aliquibus recte etiam de Deo dici, non potest, sicut et Apostolus ait: Si non credimus, ille fidelis manet, et negare seipsum non polest k. Omnis enim dualitas. Nullam dualitatem esse principium; unitatem vero esse omnis dualitatis principium. Nota adversus Manichæos. Prorsus contraria. Hæc adverte, prorsus enim adversus Manichæos decertat, qui insipienter docendo decernunt duo esse principia contraria; nam ars numerandi illud quod in numeris divisionem¸ multitudinis habet, ad finem refert, unitatem quidem principium omnis numeri ponit, dualitatem vero numerorum 152 parium. Itaque principium in unoquoque genere id quod simplicissimum est declarat. Quomodo igitur dualitas omnium principium erit? dualitas enim non est simplex principium, sed compositum: atqui non est quid simplex principium quod compositione constat, et quomodo vocaretur principium? nam ante compositum hoc principium, illud quod proprie est principium, erit, nempe unum, deinde, unitatibus compositis, dualitas perficitur. Itaque omnino manifestum est non consistere dogma de duobus principiis. Καὶ μὴν οὔτε δύο. Ὅτι οὐ δυνατὸν δύο ἐναντίας ἀρχὰς ἐναντίων εἶναι. Οὐδ᾽ ἐκτὸς δυσχερείας. Οὐκ ἀβλαβής. Διὸ καὶ φίλα τὰ ἀγαθά. Ἐπειδὴ τοῦ ἀγαθοῦ πάντα μετέχει, καὶ αὐτῷ τῷ εἶναι εἰς τὸ ἀγαθὸν ἀνάγονται, τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ καλὸν τῶν πάντων οὐκ ἂν εἴη τὸ πρῶτον καλόν, οὗ πάντα μετέχοντα, καλὰ γίνονται, ὁμοιωθέντα πως τῇ μεταλήψει τῷ καλῷ, πλὴν πολλῷ ἀμυδρότατα ὁμοιοῦται τοῦ ἑνὸς ἀγαθοῦ καὶ καλοῦ, καθάπερ αὐξομένου καὶ εἰς τὴν τῶν καλῶν φύσιν ἐκφαινομένου· ὅθεν, καὶ πάντα καλὰ λίαν. Ἡ δὲ τῶν καλῶν φύσις, προϊούσα κατὰ πλῆ θος, ἤδη πως καὶ εἰς τὰ σύνθετα, ἃ δὴ καὶ μάλιστα καλὰ εἰώθασι καλεῖν οἱ ἄνθρωποι, ἀποδείκνυται πολύ λαχῶς τοῦ κακοῦ " συντιθεμένου καὶ κατὰ πολλούς τρόπους λεγομένου· τὸ δὲ ἐν τοῖς οὖσι καλὸν οὔτε οὐσία ἐστὶν, οὔτε γένος, ἀλλὰ συμβεβηκός ὁμοιότητά τινα κεκτημένον, κατὰ μικρὸν συναπτομένην· οὐ γὰρ καθ' ἂν εἶδος λέγεται τὰ καλὰ, ἀλλὰ πολλαχώς• προσέοικε δὲ μόνον ἀλλήλοις ὡς ὅμοια, κἂν πολυει δῶς περὶ τὸ καὶ αὐτὰ καλὰ εἶναι κατὰ τὰ οἰκεῖα είδη * 1] Tim. 1, 13. Neque vero duo. Impossibile esse duo contraria principia contrariorum esse. Neque vacuus molestia. Non incolumis. Propterea quod etiam bona sunt amica. Quandoquidem cuncta bonum participant, et ipsa exsistentia ad bonum adducuntur, quod omnium bonum et pulchrum est, primum pulchrum esse nequit, quo universa participant, et pulchra fiunt, dum quadam ratione pulchro similia per participationem efficiuntur, etsi quam obscurissime uni bono et pulcbro tanquam crescenti atque in pulchrorum natura apparenti assimilentur; unde et omnia pulchra valde. Pulchrorum vero natura in multitudine progressa, jam quoque in compositis quæ maxime solent homines vocare pulchra, ostenditur, pulchro multifariam composito ac multimode dicto: pulchrum autem quod in rebus est, neque est essentia, neque genus, sed accidens quod similitudinem quamdam parum cohærentem habet; nec enim uno modo dicuntur pulchra sed multifariam, conveniunt autem tantum inter se ut similia, etsi Ο χαλού.

varie in eo quod et ipsa pulchra sint in propriis ἕκαστα, καὶ κατὰ τοῦτο ἅτε ὁμοιούμενα και προσή speciebus singula, et in hoc quod tanquam similia ct inter se familiaria. est. Si vero in Deo bonum, Bonum in Deo essentia Neque omnino. Pro, perpetuo. In tempore. Pro, per communicationem. 8 XXII. Quin ne in angelis quidem. De angelis, neque in ipsis malum esse, et cur angeli dicantur. Divinam bonitatem. Divina dicit quæ sunt in angelorum eorum 153 qui deiformes perdurarunt, natura. Diximus porro superius, cur boniformes et non per se bonos angelos dicat; propter has igitur causas, neque in angelis malum. Dat vero nominis rationem qua angeli appellati. Imago Dei est. Nota, angelos appellat imagines boni, observa etiam quomodo hoc dicat. At quod puniant. Veluti repellendo præoccupat hæreticorum quorumdam oppositionem, qui angelos jussu Dei castigatores, ipsamque castigationem malum ponunt; moxque hæc dissolvit sapientissime et ingeniose, atque ex sacerdotibus qui scelestos et proianos ab Ecclesia arcent et expellunt propter profanas et scelestas actiones, declarans neque illos qui scelestos puniunt a malo esse; absit! dictum est enim: Non enim sine causa gladium portat. Dei enim minister est vindex in iram ei qui malum agil 1. Nota igitur solutiones multas, siquidem quæstiones dissolvit dicentium, Num ex Deo carnifices et principes? Qui profanum arcent a divinis mysteriis. Nota profanos esse arcendos a divinis mysteriis per sacerdotes. Neque puniri. Puniri malum non esse, sed dignum punitione esse. [Nota de sacerdotibus et principibus punientibus profanos. ] Verum neque damones. Neque dæmones natura malos esse. Deinde ne id quidem omnibus. Nota corruptionem non cuivis et semper esse malum, ut in ſeris et reptilibus, et noxiis herbis. Sed neque quidquam interit. Neque aliquid rerum corrumpi, quatenus est essentia. Sed defectu. Observa quod corruptionem vocet, et vitiosam ac ineptam præter ordinem naturæ motionem hoc autem etiam habes apud Ezechielem de diabolo dicentem: Periit sapientia tua cum decore tuo m. Ait vero sententiam gentilium et 1 Rom. XIII, 4. m Cap. xxvIII, ♥. γορα ὄντα ἀλλήλοις. Εἰ δὲ ἐν Θεῷ τἀγαθόν. Ὅτι τὸ ἀγαθὸν ἐν Θεῷ ὕπαρξίς ἐστιν Οὔτε ἁπλῶς. Ἀντὶ τοῦ, ἀἰδίως. Κατὰ χρόνον. Ἀντὶ τοῦ, μεθεκτῶς. 8 ΧΧΙΙ. Ἀλλ' οὔτε ἐν ἀγγέλοις. Περὶ ἀγγέλων, ὅτι οὔτε ἐν αὐτοῖς τὸ κακὸν, καὶ διὰ τί ἄγγελοι λέγονται. Τὴν ἀγαθότητα τὴν θείαν. θεῖα λέγει τὰ περὶ φύσεως ἀγγέλων τῶν μεινάντων θεοειδῶν. Είπομεν δὲ ἀνωτέρω, διὰ τί ἀγαθοειδεῖς καὶ οὐκ αὐτοαγάθους τοὺς ἀγγέλους φησί· κατὰ τὰς αἰτίας τοίνυν ταύτας οὔτε ἐν ἀγγέλοις τὸ κακόν. Ετυμολογεῖ δὲ, διὰ τί ἐκλήθησαν ἄγγελοι. με n Εἰκών ἐστι τοῦ Θεοῦ. Σημείωσαι, ὅτι τοὺς ἀγ γέλους εἰκόνας φησὶ τοῦ ἀγαθοῦ ν· καὶ σημείωσαι πῶς λέγει. 'Αλλὰ τῷ κολάζειν. Ὡς ἐξ ὑποκρούσεως προλαμ βάνει τήν τινων αἱρέσεων ἀντίθεσιν, τῶν τοὺς κολαστὰς κελεύσει Θεοῦ ἀγγέλους, καὶ αὐτὴν δὲ τὴν κα λασιν τοῦ κακοῦ τιθεμένων· καὶ εὐθὺς ἐκλύει ταῦτα φιλοσοφώτατα και προσφυῶς, καὶ ἐκ τῶν ἱερέων τοὺς ἐναγεῖς καὶ βεβήλους τῆς Ἐκκλησίας εἰργόν των 100 καὶ ἐξωθούντων ἐπὶ βεβήλοις καὶ ἐναγέσι πράξεσι, δηλῶν ὡς οὐδὲ αὐτοὶ, τιμωρούμενοι ταῖς ἐναγεῖς, ἐκ τοῦ κακοῦ εἰσι· μὴ γένοιτο! εἴρηται γάρ· Οὐ γὰρ εἰκῇ τὴν μάχαιραν φορεῖ· διάκονος γὰρ ἐστι Θεοῦ εἰς ὀργὴν τῷ τὸ κακὸν πράσσον τι. Σημείωσαι οὖν τὰς λύσεις· πολλὰς γὰρ ζητήσεις διαλύει τῶν λεγόντων, Εἰ ἐκ Θεοῦ οἱ δήμιοι καὶ οἱ ἄρχοντες; Οἱ τὸν βέβηλον τῶν θείων μυστηρίων ἀπείρ γοντες. Σημείωσαι, ὅτι δεῖ τοὺς βεβήλους ἀπείργεσθαι τῶν θείων μυστηρίων διὰ τῶν ἱερέων. Οὐδὲ τὸ κολάζεσθαι. Ὅτι οὐ τὸ κολάζεσθαι και κὴν, ἀλλὰ τὸ κολάσεως ἄξιον γενέσθαι. [Σημείωσαι περὶ ἱερέων καὶ ἀρχόντων, τῶν βεβήλους κολαζόντων.] · Αλλ' οὔτε οἱ δαίμονες. Ότι οὔτε οἱ δαίμονες φύσει κακοί. *Επειτα οὐδὲ τοῦτο παντί. Σημείωσαι, ὅτι οὐ παντὶ καὶ ἀεὶ κακὸν ἡ φθορά, ὡς ἐπὶ θηρίων, καὶ ἑρπετῶν, καὶ βοτανῶν ὀλεθρίων. Αλλ' οὐδὲ φθείρεται. Οτι οὐδὲ φθείρεται τι τῶν ὄντων, καθ᾽ ὅ οὐσία. ᾿Αλλὰ τῇ ἐλλείψει. Σημείωσαι, ὅτι φθοράν και λεῖ καὶ τὴν πλημμελῆ καὶ ἀναρμόνιον παρὰ τὴν τάξιν κίνησιν τῆς φύσεως. Ἔχεις δὲ καὶ τοῦτο παρά τῷ Ἰεζεκιήλ περὶ τοῦ διαβόλου· Εφθάρη ἡ ἐπιστή μη σου σὺν τῷ κάλλει σου· φησὶ δὲ τὸ παρ' ** Εἰ τὸ ἀγαθὸν ἐν θεῷ ὕπαρξὶς ἐστιν. Εἰ ἕτερον ὕπαρξις ἀγαθοῦ, φησί, καὶ ἕτερον Θεός· ὡς συμβεβηκός ἔσται αὐτῷ τὸ ἀγαθὸν, καὶ εἰ τοῦτο, μεταβλητής έσται. Si in Deo bonum substantia est. Si aliud substantia bcni, inquit, aliud Deus: tanquam accidens, erit in eo bonum: quod si ita sit, mutabilis erit. " Θεού. του Ιεραύς παραπλησίως τὴν ἀτοπίαν λύων, τῶν καὶ εἰργ.

" S. MAXIMI SCHOLIA IN LJB. DE DIVINIS NOMINIBUS. Ελλησι καὶ Μανιχαίοις λεγόμενον διαλύων, ὅτι οὔτε Manichæorum dissolvens, neque damones natura οἱ δαίμονες φύσει κακοί· εἶτα τὰ καθ᾽ ὑπόθεσιν παρ' αὐτῶν ἀντιτιθέμενα προτίθησι καὶ διαλύει, λέγων· Πρῶτον μὲν οὐ φθείρουσιν οἱ δαίμονες οὐσίας αἱ γὰρ οὐσίαι καθ᾽ ὅ οὐσίαι οὐ χωροῦσιν εἰς ἀνυπαρ ξίαν· ἔπειτα, καὶ εἰ τοῦτο ἦν, οὐ πᾶσιν οὐδὲ πάν των ή φθορὰ κακὴ, ὡς ἐν τοῖς θηρίοις, καὶ τοῖς ἕρπουσιν, καὶ πόαις ὀλεθρίαις, καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς ὁμοίοις. Ζητητέον οὖν, μὴ δύναμιν ἢ ἐνέργειαν φθείρουσιν οἱ δαίμονες, καὶ τέως ἐν συντόμῳ χρὴ εἰπεῖν, τί δύναμις ' καὶ τί ἐνέργεια· ἰστέον οὖν, ὅτι ἡ διαφθορὰ τῆς δυνάμεως πρὸς τὴν ἐνέργειαν τοιαύτη ἐστὶν, ὡς ἡ ἕξις πρὸς τὴν ἐνέργειαν τὴν κατὰ τὴν ἕξιν· ἡ μὲν οὖν ἕξις ποιότης ἐστὶν ἔμμονος. Σαφές δὲ ἔσται οὕτω· τὸ πῦρ δύναμιν ἔχει θερμαντικὴν, καί ἐστιν αὐτοῦ ἕξις ἤτοι ποιότης τὸ θερμαντικόν. Εστιν οὖν ἐνέργεια ἡ κατὰ τὴν ἕξιν ἤτοι ποιότητα, ὅτε καί τι σῶμα θερμαίνεται· ἰδοὺ γὰρ ἀποτελεῖται ἡ ἐνέργεια τῆς ἕξεως τοῦ πυρός· ἡ οὖν δύναμις παρ' ἑαυτῆς ἔχει τὴν ἐνέργειαν· αὐτῆς γάρ ἐστι τῆς δυνάμεως ἡ ἐνέργεια τὸ ἐξ αὐτῆς ἀποτελούμενον· ἡ γὰρ δύναμις κατὰ τὸ ποιεῖν λαμβάνεται. Φθορά οὖν δυνάμεως ἡ ἐνέργεια. Ωσπερ οὖν καὶ οὐσίας ἡ δύναμις, ταὐτὸν δὲ καὶ περὶ τῆς ἐνεργείας ἡ παρὰ τὴν τάξιν, καὶ τὴν συμμετρίαν, καὶ ἁρμονίαν ἀσθενὴς πρόοδος, καθ᾿ ἣν προϊοῦσαν πλημμελῶς οὐ δύνανται μένειν ὡς εἶχον ἡ δύναμις, καὶ ἡ ἐνέργεια, καὶ ἡ οὐσία· εἰ γὰρ παντελής, ὡς ἔφημεν, ἔσται ἀσθένεια, οὐ μὴν ἡ μερικὴ τῶν εἰρημένων· καὶ τὸ ὑποκείμενον φθείρει ἐν ᾧ ἡ δύναμις, καὶ ἡ ἐνέργεια, καὶ οὔτε ἡ δύναμις, καὶ ἡ ἐνέργεια, ὡς οὔτε ἡ οὐσία, ἀλλ᾽ οὔτε αὐτὴ ἡ φθορὰ παραλειφθήσονται, ἀπολομένων ἐκεί των περὶ ἃ ἡ φθορά. Ενέργεια μὲν οὖν νοητῶν καὶ νοερῶν ναῶν τὸ κατὰ φύσιν πράττειν, τουτέστι τὸ εἰς Θεὸν ἀνατετάσθαι· δύναμις δὲ νοῦ τὸ εἰς νοήσεις κατιέναι, περὶ οὗ τὰ εἰρημένα, πλημμελῶς κινού μενα, ἐλλείπουσι τοῦ ἀγαθοῦ. Φύσει οὖν κακὸν οὐ δέν. Αλλ' ἐλλιπὲς ἀγαθόν. Ὡς μὴ τὴν τελείαν φθο ρὰν τῆς φθορᾶς εἰσάγον. Εἶτα, πῶς οἱ ἐκ Θεοῦ. Πρὸς τοὺς λέγοντας· Εἰ ἐκ Θεοῦ ἐγένοντο οἱ δαίμονες, πῶς εἰσι κακοί; Ἔστι δὲ λύσις τῆς πεύσεως εἰ κακοί εἰσιν οἱ δαίμονες· καί φησιν, ὅτι οὐ καθὲ ἀγαθοί εἰσι κατὰ τὴν παραγωγὴν τῆς οὐσίας αὐτῶν· ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ γὰρ παρήχθησαν ἀγαθοί· ἀλλὰ καθὸ ἠσθένησαν τῆς φυσικῆς αὐτῶν ἐνεργείας. Καὶ ἀγαθὴν ἔλαχον οὐσίαν. Ὅτι ἀγαθὴ τῶν δαιμόνων ἡ οὐσία. Ὡς τὰ λόγιὰ φησι. Σημείωσαι πῶς νοεῖ τὸ, ἀγω γέλους τε τοὺς μὴ τηρήσαντας τὴν ἑαυτῶν ἀρχὴν· ἀρχὴν γὰρ αὐτῶν φησι τὴν εἰς τὸ εἶναι παραγωγήν· παρήχθησαν γὰρ καὶ αὐτοὶ εἰς πᾶν ἔργον ἀγαθὸν, ὥσπερ καὶ ἡμεῖς. Ἐκ τούτων οὖν εἰσιν οἱ δαίμονες, ἐν τούτῳ μόνῳ καχυνόμενοι, ἐν τῇ παύσει τῆς ἕξεως τῶν ἀγαθῶν, καὶ ἐν τῷ μὴ ἐνεργεῖν τὸ ἀγαθόν· ὥστε esse malos: deinde quæ ex suppositione ab illis exponuntur, proponit et dissolvit, dicens: Primo quidem demones non corrumpunt essentias; essentiæ enim quatenus essentiæ, non abeunt in nibilum; 154 postea etsi hoc esset, non ideo omnibus neque omnium corruptio mala, sicut in ſeris et reptilibus, et herbis noxiis, aliisque similibus': quærendum igitur, num dæmones virtutem et elicaciam corrumpant; interim paucis dicendum est quid virtus et quid efficacia. Sciendum igitur corruptionem virtutis respectu efficaciæ seu actionis talem esse, qualis est habitus respectu actionis habitualis; habitus quidem est qualitas immanens; illud autem ita perspicuum fiet: ignis habet virtutem calefaciendi, estque ipsius habitus seu qualitas; quando igitur corpus incalescit, ecce actio habitus ignis perficitur, virtus itaque habet in se efficaciam; nam efficacia est ipsius virtutis effectus, virtus enim operando comparatur; corruptio igitur est virtutis efficacia seu actio; sicut ergo virtus est essentia, ita etiam dicendum de efficacia, quæ cum agit præter ordinem et convenientiam aptamque compositionem, est imbecilla progressio, in qua vitiose procedente nequeunt manere quales erant virtus et efficacia atque essentia; alioqui totalis, ut diximus, erit imbecillitas, non vero partialis eorum quæ dicta sunt: virtus quoque corrumpit subjectum in quo est, ac efficacia, et neque virtus, neque efficacia, sicut neque essentia, quin nec ipsa corruptio evadent, illis etiam pereuntibus circa quæ corruptio versatur. Itaque efficacia intelligibilium, seu quæ solo intellectu percipiuntur, ac intelligentium mentium, est secundum naturam agere, id est sursum ad Deum tendere; virtus autem mentis, ad cogitationes descendere, in quo ea quæ dicta sunt vitiose moveri, a bono deficiunt. Nihil igitur natura malum. Sed bonum deficiens. Ut non perfectam corruptionis corruptionem inducens. Denique, quomodo qui a Deo. Contra dicentes: Si dæmones a Deo sunt conditi, quomodo mali. Est solutio interrogationis num mali sint dæmones: ailque, non quatenus boni sunt in productione suæ essentiæ, nam a bono producti sunt boni; sed quatenus debiliores effecti in sua naturali efficacia seu operatione. Ac bonam sortiti sunt essentiam. Bonam esse dæmonum essentiam. Ut Eloquia testantur. Nota quomodo 155 intelligat illud, angelos non servantes principium suum; principium enim eorum dicit, productionem qua exstiterunt: producti enim sunt in omne opus bonum, sicut et nos; ex his igitur sunt dæmones, in hoc solo mali effecti quod in bonorum habitu cessarint, neque bonum effecerint, sicque volunVARIE LECTIONES ET CORRECTIONES. πάθος.

' tate sunt mali, non natura; bonum vero natura κατὰ προαίρεσίν εἰσι κακοὶ, ἀλλ᾽ οὐ κατὰ φύσιν· τὸ inest iis quæ exsistunt; multa igitur differentia. δὲ ἀγαθὸν πρόσεστι τοῖς οὖσι κατα φύσιν· πολλὴ τοίνυν διαφορά. Divinorum bonorum habitus. Nota dictiones habitus et efficacia ecce enim quam antea dixit virtutem, hanc modo vocat habitum, ut exposuimus superius in magno paragrapho. Si itaque semper. Non prorsus expertes esse boni damones. Quod enim semper idem est. Semper idem esse boni est proprium. Pravi autem esse. Cur dæmones dicuntur mali? Illis desertio, Gr. ἔκβασις. Εκβασιν vocat recessum a convenienti; ἀτέλειαν vero recessum a perferto, seu perfectionis defectum. Imaginatio præceps. Quid sit φαντασία, imaginatio diximus in primo capite. Verum ista. En aliam quoque solutionem, non esse quid malum, natura malum, sed delapsu a bono; quod enim naturæ inest, semper eodem modo se habet, neque dejicitur, sicut ipsum bonum; malum vero non est stabile, quoniam corrumpit et alterat quod est obvium, sicut diximus; minime igitur est in natura malum, quemadmodum neque in dæmonibus esse vir hic divinus affirmat; si enim non semper mali dæmones, non sunt natura mali, quod enim naturæ inest, semper eodem modo se habet. Demonstravit igitur dæmones quatenus sunt et intelligunt ac vivunt desiderioque boni tenentur, non esse natura malos, sed aversione a bono, in quo etiam fuerunt. Neque ipsa per se sunt mala. Ira sine ratione per se, ac amens cupiditas per se, atque præceps imaginatio, non prorsus et in omnibus malum, secundum se considerata; imo quandoque ipsorum interitus nocet animali quod ea habebat, ut recte dicit capite septimo libri hujus. Recte autem in habitibus his calumnias adversariorum posuit, quia ira etiam cum ratione conjungitur, sicut quæ contra peccatum, et adversus Dei hostes, ac cupiditas 156 prudens, ut id quod melius est cupere; et: Desiderio desideravi hoc paccha manducare vobiscum ita etiam est imaginatio non præceps, qua intelligibilia apprehendimus, hoc mente nostra facientes. Non affectio, Gr. ἡ σχέσις. Σχέσιν habitum vocat ipsam quoquo modo possessionem; quæ vero ante dicta, ira, inquam, et quæ conjuncta fuerunt, vim habent constituendi animalium quorumdam proprietatem, et in eo talia non sunt malum. Sed quatenus non est. Subaudiendum κατὰ φύσιν, secundum naturam. Nunquam ipsas. En clare hoc loco dicit, dæmo- » Luc. xx, 15. Τῶν θείων ἀγαθῶν ἔξεως. Σημείωσαι τὸ ἔξεως καὶ ἐνεργείας· ἰδοὺ γὰρ ἦν προεἶπε δύναμιν, ταύτην νῦν ἕξιν φησὶν, ὡς ἡρμηνεύσαμεν ' ἐν τοῖς ἀνωτέρω ἐν τῇ μεγάλῃ παραγραφή. Οὐκοῦν, εἰ ἀεί. Ὅτι οὐ πάντη άμοιροι οἱ δαίμονες τοῦ ἀγαθοῦ. Τὸ γὰρ ἀεὶ ταὐτόν. Ὅτι τὸ ἀεὶ ταὐτὸν ἴδιον τοῦ ἀγαθοῦ. Κακοὶ δὲ εἶναι. Διὰ τί κακοὶ λέγονται οἱ δαίμο νες; Αὐτοῖς ἔκβασις. Ἔκβασιν τὴν ἀναχώρησιν τοῦ ἁρμόζοντος λέγει· ἀτέλειαν δὲ τὴν τοῦ τελείου, ἔτος η τῆς τελειότητος τὴν ἔλλειψιν. Φαντασία προπετής. Τί ἐστι φαντασία, ἐν πρώτο κεφαλαίῳ είπομεν. ᾿Αλλὰ ταῦτα. Ἰδοὺ καὶ ἑτέρα λύσις τοῦ μὴ εἶναι τὸ κακὸν, φύσει κακόν, ἀλλὰ κατὰ ἔκπτωσιν τοῦ ἀγαθοῦ· τὸ γὰρ ἐν φύσει ὃν ἀεὶ ὡσαύτως ἔχει, καὶ οὐ καταβάλλεται, ὥσπερ αὐτὸ τὸ ἀγαθόν· τὸ δὲ κακὸν ἄστατόν ἐστιν, ἐπειδὴ φθείρει καὶ ἀλλοιοῖ τὸ προςτυχόν, ὡς εἴπομεν ἄνω. Οὐκοῦν οὐκ ἐν φύσει τὸ κακὸν, ὥσπερ ἐπὶ τῶν δαιμόνων φησὶν ὁ θεῖος οὗτος ἀνήρ' εἰ γὰρ οὐκ ἀεὶ κακοὶ οἱ δαίμονες, οὐ φύσει κακοί· τὸ γὰρ ἐν φύσει ἂν ἀεὶ ὡσαύτως ἔχει. Απέδειξεν οὖν, ὅτι καὶ δαίμονες καθὸ εἰσὶ, καὶ νοοῦσι, καὶ ζῶσι, καὶ ἔφεσιν ἔχουσι τοῦ ἀγαθοῦ, οὐκ εἰσὶ φύσει κακοί, ἀλλὰ κατὰ παρατροπὴν τοῦ ἀγαθοῦ, ἐν ᾧ καὶ ἐγένοντο. [α ] Οὐδὲ αὐτὰ καθ᾽ αὑτὰ κακά. Ὁ θυμὸς ὁ ἄλογος καθ' ἑαυτὸν, καὶ ἡ ἄνους ἐπιθυμία καθ' έαυ τὴν, καὶ ἡ προπετής φαντασία, οὐ πάντως καὶ ἐπὶ πάντων κακὸν, καθ' ἑαυτὰ σκοπούμενα, ἀλλ' ἔσθ' ὅτε καὶ ἡ ἀναίρεσις αὐτῶν λυμαίνεται τῷ ταῦτα ἔχοντι ζώῳ, ὥς φησι τελείως ἐν τῷ ζ' κεφαλαίῳ τούτου τοῦ λόγου. Καλῶς δὲ ἐν ταῖς σχέσεσι ταύταις τὰ διαβάλλοντα τέθεικεν, ἐπεὶ ἐστι καὶ θυμὸς μετὰ λόγου, ὡς ὁ κατὰ τῆς ἁμαρτίας, καὶ κατὰ τῶν ἐχθρῶν τοῦ Θεοῦ· καὶ ἐπιθυμία ἔννους, ὡς τὸ ἐπιθυμεῖν τοῦ βελτίονος· καὶ τό· Επιθυμίᾳ ἐπεθύμησα φαγείν τὸ πάσχα τοῦτο μεθ' ὑμῶν. Οὕτως ἐστὶ καὶ φαντασία οὐ προπετής, καθ᾽ ἣν ἐφαπτόμεθα τῶν νοητῶν, τῷ νῷ ἡμῶν τοῦτο ποιοῦντες. Οὐχ ἡ σχέσις. Σχέσιν μέν φησιν αὐτὸ τὸ ἔχειν ἁπλῶς· τὰ δὲ προειρημένα, λέγω δὴ θυμὸς καὶ τὰ συνημμένα, τῆς ἔν τισι ζώοις ιδιότητος συστατικαὶ δυνάμεις εἰσὶ, καὶ κατὰ τοῦτο οὐ κακὸν τὰ τοιαῦτα. Αλλ' ᾗ οὐκ ἔστι. Κατὰ κοινοῦ τὸ κατὰ φύσιν. [7] οὐ μήποτε αὐτάς. Ἰδοὺ ἐνταῦθα σαφῶς πρὸ μικροῦ. ' τοῦ προβλήματος τούτου.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. φησιν, ὅτι ἐξ ἀγγέλων οἱ δαίμονες· τὰς γὰρ δοθείσας res esse ex angelis; non enim donata sibi angelica αὐτοῖς ἀγγελικὰς δωρεάς οὐκ ἀποβάλλουσι, τουτέ στιν ὅπερ ἐκ φύσεως ἔχουσιν ἀγαθὸν, οὐ μετατρέτουσιν, εἰ καὶ αὐτοὶ μὴ βούλονται ὁρᾶν τὸ ἐν αὐτοῖς φῶς, μύσαντες αὐτῶν τὰς ἀγαθοπτικὰς δυνάμεις, ὡς τὸ εἰρημένον περὶ τῶν Ἰσραηλιτῶν· Τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἑκάμμυσαν, καὶ τοῖς ὠσὶν αὐτῶν βαρέως ήκουσαν, μήποτε ἐπιστρέψωσι, καὶ ιάσωμαι αὐτούς. Σημείωσαι δὲ, ὅτι φωτοειδεῖς καὶ οἱ δαίμονες, μᾶλλον δὲ φῶτα κατ' ουσίαν, ὡς καὶ οἱ λοιποὶ ἄγγελοι· οὕτω καὶ ἐν Εὐαγγελίοις· Εθεώρουν τὸν Σατανᾶν ὡς ἀστραπήν. [8] Λέγονται κακοί. Οὐχ ἁπλῶς τὸ λέγεσθαι, ἀλλὰ τὸ ὂν τῇ φύσει ζητητέον. Τὸ δὲ, καθὸ οὐκ εἰσὶν, οὕτω νοητέον· Οὐ γεγόνασιν ἐπὶ παρατροπῇ τῶν θεόθεν αὐτοῖς δεδομένων ἀγαθῶν, ἕξεών τε καὶ ἐνερ γειῶν, ἥντινα ἀποθέμενοι, γεγόνασι κακοί, καθ᾽ ἦν οὐκ εἰσὶ τὸ εἶναι λαχόντες. [α] Καὶ τοῦ μὴ ὄντος. Πῶς οἱ τοῦ μὴ ὄντος ἐφιέμενοι τοῦ κακοῦ ἐφίενται, λεκτέον [οὕτως]. Ο Θεὸς ὃν ἐστιν ὑπὲρ τὰ ὄντα· καὶ ἡ ἀλήθεια οὖν τὸ ἄν ἐστιν, ἐπειδὴ καὶ ἡ ἀλήθεια ὁ Θεός ἐστιν· εἰκότως οὖν τὸ ἀντικείμενον τῇ ἀληθείᾳ ψεῦδός ἐστι, μήτε ἄν· ἔξω γάρ ἐστι τοῦ Θεοῦ παντελῶς· μήτε εἰκὼν ἀληθείας δν· οὐδὲν γὰρ ἀγαθὸν ἐκ τοῦ Θεοῦ ἔχει. Ἐπειδὴ δὲ πείθει τινὰς ὅλως εἶναί τι, ἔσται σκοτεινὸν καὶ ἁμυδρὸν τῶν ὁπωσοῦν ὄντων εἴδωλον. Διὸ καὶ Ενεργείᾳ εἴδωλον, καὶ ἐνεργείᾳ ψεῦδος, τουτέστιν ἀληθινῶς· καὶ ὄντως ψεῦδος· ὅθεν καὶ ἐνεργείᾳ μὴ ῖν, οὐκ ὅν ἐστι, καὶ ὄντως μὴ ὄν. Τοιγαροῦν ὥσπερ G καὶ ἐπὶ τῶν ψευδῶς ὄντων, καὶ τὸ ὅλον τοῦτο ψεῦδος ὄντων, τὸ ψεῦδος, ἀναιρεθέν, πᾶσαν τὴν οὐσίαν τοῦ πράγματος ἀναιρεῖ· οὕτω καὶ ὁ τοῦ ψεύδους ἐρῶν, ὥσπερ οἱ δαίμονες, τοῦ μὴ ὄντος ἐρᾷ, καὶ ἐν τῷ ὄντι, τουτέστιν ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ ἔστηκεν, ὡς αὐτὴ ἡ Ἀλήθειά φησιν. Οἱ οὖν δαίμονες, καθώς φησιν δ Ἰησοῦς, ψεῦσται ὄντες, καὶ πατέρες τοῦ ψεύδους, οὔτε εἰσὶ, καὶ τοῦ μὴ ὄντος ἐφίενται, ὅταν καὶ κακοῦ ἐφίενται τοῦ ψεύδους. [β] § ΧΧΙV. Εἰ δὲ τὸ κακύνεσθαι. Σημείωσαι, ὅτι τὸ συγγίνεσθαι κακοῖς ἐπὶ προνοίᾳ τοῦ καὶ αὐτὰ ἀγαθύνεσθαι " οὐ κακόν, κατὰ τὸ εἰρημένον· Εγενόμην τοῖς ἀνόμοις, ὡς ἄνομος, ἵνα καὶ ἀνόμους κερδήσω. Ἔφημεν δὲ καὶ ἀνωτέρω ἐν τῷ ε' κεφαλαίῳ, μὴ παντελῆ στέρησιν γενέσθαι τοῦ " ἀγαθοῦ ἐν τοῖς οὖσιν, ἐπεὶ καὶ παντελὴς ἐγένετο ἂν φθορὰ καὶ αὐτῆς τῆς φθορᾶς, ἀλλὰ κατ' ἔλλειψιν τοῦ ἀγαθοῦ μερικήν. Οὐκοῦν κατὰ τοῦτο οὔτε ἡ ψυχὴ παντελὲς ἔχει τὸ κακὸν, ἀλλὰ τὸ μὲν ἕξει, τὸ δὲ οὐχ ἕξει· καὶ τὸ μὲν ἀγαθὸν οὐσιῶδες, τὸ δὲ κακὸν ἔξωθεν. ᾿Αλλὰ καὶ οὕτως ἐρεῖ τις κακὸν εἶναι τῇ ψυχῇ τὸν ἐμποδισμὸν τῆς οἰκείας κατὰ φύσιν ἐνεργείας. Εἰ καὶ ἔξωθεν τοίνυν ἦν ὁ ἐμποδισμός, ἀλλ᾽ οὖν ὡς munera abjiciunt, id est bonum quod a natura habent, non evertunt, quamvis ipsi nolint videre lumen suum, dun suas videre valentes facultates obstruunt, ut Scriptura de Israelitis, Oculos suos clauserunt, et auribus graviter audierunt, nequando convertantur, et sanem ipsos •. Nota vero dæmones natura sua etiam lucidos esse, quin potius lumina ut caeteri angeli; sic in Evangeliis: Videbam Satanam tanquam fulgur Þ. Mali nominantur. Non simpliciter quid dicantur, sed quid natura sint, quærendum. Illud autem quatenus non sunt, ita intelligendum: Non fuerunt creati in depravatione datorum sibi divinitus bonorum, habituumque et actionum, quam cum apposuerunt, mali evaserunt, in qua naturamı minime acceperunt. Dumque id quod non est. Quomodo qui quod non est appetunt, malum appelant dicendum [sic]. Deus est ens supra entia, et veritas igitur est ens, quoniam Deus est veritas; merito ergo veritati opponitur falsitas, quæ est non ens, nam prorsus extra Deum est, neque est veritatis imago, nullum enim a Deo bonum habet; quoniam autem persuadet quibusdam prorsus esse aliquid, obscurum erit ac tenue rerum vix exsistentium simulacrum: propterea et efficacia simulacrum, et efficacia falsum, id est vere ac realiter falsum; unde et efficacia non ens, ac realiter non ens, cum non sit est tamen, et realiter non est. Itaque sicut etiam in falso exsistentibus ac omnino falsum hoc 157 exsistentibus, falsum ablatum, omnem rei essentiam aufert: sic quoque falsitatis amans ut dæmones, amat id quod nou est, ac in eo quod est seu in veritate non stat, sicut Veritas ipsa dicit 4. Dæmones igitur, sicut Jesus ait, mendaces exsistentes ac mendacii patres, neque sunt, ac id quod non est appetunt, quando malum falsitatis appetunt. 8 XXIV. Sin vero depravari. Nota, conversari cum malis, providendo, ut etiam bona evadant, nou malum, juxta Scripturam: Factus sum iis qui sine lege erant, tanquam sine lege, ut lucriface rem eos qui sine lege*. Diximus autem superius in capite quinto non esse absolutam boni privationem in rerum natura, quia absoluta quoque esset corruptio ipsius etiam corruptionis; verum in particulari boni defectu (malum consistere). Itaque secundum hoc neque anima absolutum habet malum, sed unum quidem habebit, alterum non habebit; et quod bonum, essentiale est, quod autem malum, extrinsecus accidit. At, his etiam positis, dicet quis malum esse animæ impedimentum, propriz • Matth. x111, 15. P Luc. x, 18. q Joan. viii, 44. r 1 Cor. ix, 21. • ἀληθινόν. Ὁ ἀγαθῦναι.

Πρὸς ὁ λεκτέον, ὅτι ἐκ τῶν εἰρημένων εὑρίσκετα: ὁ ἐμποδισμός ποιητικόν κακοῦ, οὐ μὴν αὐτόκακον· αὐ γὰρ ἡ κακία πρῶτον κακόν, ἀλλ' εἶδος κακοῦ, ὥσπερ ἡ ἀρετὴ συνεργόν τί ἐστι πρὸς ἀγαθὸν, οὗτοι πρῶτον ἀγαθόν. secundum naturam operationis; ergo quamvis ex- Δ΄ ἐν σκότῳ βλέπειν κωλυομένη ψυχή, ποιήσει κακά. trinsecus fat impedimentum, nihilominus tamen anima velut in tenebris videre prohibita, mala perpetrabit. Ad quod dicendum, ex dictis inveniri impedimentum esse mali effectivum, non vero per se malum. Malitia enim non est primum malum, sed species mali, sicut virtus est quid ad bonum adjuvans, non primum bonum. Quasi malum sit res aliqua. Id est, malum non est quædam essentia, quin neque in rebus ad es‐ sentiam pertinentibus cernitur, tanquam aliquid quod hanc complere valeat, sicut virtus et efficacia malum; ac sane in tali sententiæ expositione universus Patris circa hoc argumentum scopus videtur. Sed ut defectus. Quomodo malum intelligatur. 8 XXV. Verum nec in animalibus. Neque in animalibus rationis expertibus malum esse, quoniam non sunt natura mala, quin neque illorum habitus mali, veluti ira, cupiditas, imaginatio præceps. Si enim sustuleris. Irrationalium habitus esse naturales, sicut leoni et reptilibus ira, et canibus latrandi facultas; unde ut naturales, non sunt mali. § XXVI. Sed neque in toto. Natura est habitualis ars divina ad generationem progrediens, cujus divinæ artis effectus, 158 plantz et animalia et fructus, elementorumque inter se mutationes, et in universum essentia secundum seipsam eorum quæ producuntur, quæ est principium motus et status. Sicut igitur in iis qui ceram varie fingunt, artesque fingendi exercent, necesse est aliquid inhærere, id est rationem ac mentem quæ per manus sua exprimit opera; sic etiam in universorum natura, aliquid in ipsis manet, id est virtus seu facultas, non manibus operans, sed voluntas et consilium Dei, progrediens velut ars ad eorum quæ oriuntur generationem; natura enim non indiget quibusdam manentibus, aliis vero ut motis; nam materia est quæ in generatione movetur, ipsam autem movens, verbum est seu ratio immobilis quæ est in toto, quod est ars divina, quam diximus naturam, forma exsistens, non vero ex materia et forma; quid enim illi opus est materiæ calidæ aut frigida? creata utique materia, hoc fert in seipsa; non enim ignem accedere necesse est, ut materia flat ignis, sed verbum seu rationem; quod etiam signum est non parvum, esse in animalibus et plantis rationes quæ efficiant ut in natura ratio hæreat; rationes vero quæ cum formis eorum quæ videntur, naturæ esse germina seu immobilis ac in ipsa hærentis verbi seu rationis. Quomodo igitur in universa natura malum, cum naturales sint rationes in creaturis, nec in aliquo toti naturæ, quæ ex bono est, contrarientur. Si ergo demonstratum est universam naturam ex bone esse, singularum autem creaturarum rationes nou * τῶν καλῶν. [γ] Τὸ κακὸν, ὡς ἂν κακόν. Τουτέστιν οὐκ οὐσία τις τὸ κακὸν, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐν τοῖς κατ' ουσίαν οὖσι ὡς συμπληρωτικὸν ταύτης ὁρᾶται, ὥσπερ δύναμις καὶ ἐνέργεια τὸ κακόν· καὶ πρὸς τὴν τοιαύτην τῆς ἐνα νοίας ἀπόδοσιν ὁ πᾶς περὶ τούτου σκοπὸς ὁρᾶται τοῦ Πατρός. Αλλ' ὡς ἔλλειψις. Πῶς νοεῖται τὸ κακόν. [8] 8 XXV. Αλλ' οὐδ᾽ ἐν ζώοις. Οτι οὔτε ἐν ζώοις ἀλόγοις ἐστὶ τὸ κακὸν, ἐπεὶ μήτε φύσει κακά εἰσιν, ἀλλ᾽ οὔτε αἱ σχέσεις αὐτῶν κακαὶ, οἷον θυμός, ἐπιθυμία, φαντασία προπετής. [ε] Εἰ γὰρ ἀνέλοις. Ὅτι φυσικαί εἰσιν αἱ σχέ σεις τῶν ἀλόγων, ὥσπερ λέοντι καὶ ἑρπετοῖς ὁ θυ μὸς, καὶ κυσὶ τὸ ὑλακτικόν· ὅθεν ὡς φυσικαί, ούτε κακαί. [ς] 8 XXVI. 'Αλλ' οὐδ' ἐν τῇ ὅλῃ. Φύσις ἐστὶ καθ᾽ ἕξιν θείᾳ τέχνῃ εἰς γένεσιν προϊοῦσα, ἧς θείας τέχνης τὰ ἀποτελέσματα φυτά τε καὶ ζῶα καὶ καρ ποὶ καὶ τῶν στοιχείων εἰς ἄλληλα μεταβολαί, καὶ ὅλως καθ᾿ ἑαυτὴν ἡ οὐσία τῶν φυομένων, ἀρχὴ κινήσεως οὖσα καὶ στάσεως. Ὥσπερ οὖν ἐπὶ τῶν κηροπλάστων καὶ τῶν τὰς πλαστικές μετιόντων τέχνας δεῖ εἶναί τι ἐν αὐτοῖς μένον, τουτέστι λόγον καὶ νοῦν, οἱ διὰ χειρῶν ποιοῦσι τὰ ἑαυτῶν ἔργα οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς φύσεως τῶν ὅλων, ἔστι τι ἐν αὐτοῖς μένον, τουτέστι ἡ δύναμις, οὐ διὰ χειρῶν ἐργαζο μένη, ἀλλὰ βούλησις καὶ διανόησις οὖσα Θεοῦ, προϊοῦσα οἷον τέχνη εἰς γένεσιν τῶν φυομένων· οὐ γὰρ δεῖται ἡ φύσις τινῶν μενόντων, ἑτέρων δὲ ὡς κινουμένων· ἡ γὰρ ὕλη ἐστὶν ἡ εἰς γένεσιν κινουμένη· τὸ δὲ κινοῦν αὐτὴν ὁ ἀκίνητός ἐστι λόγος ὁ ἐν τῷ ὅλῳ, ὅς ἐστιν ἡ θεία τέχνη, ἣν ἔφημεν φύσιν, εἶδος οὖσα, οὐ μὴν ἐξ ὕλης καὶ εἴδους· τί γὰρ αὐτὴ ὕλης δεῖ, θερμῆς ἢ ψυχρᾶς, ἡ γὰρ δεδημιουργημένη ὕλη τοῦτο φέρει ἐν ἑαυτῇ· οὐ γὰρ δεῖ πῦρ προσελ θεῖν, ἵνα πῦρ ἡ ὕλη γένηται, ἀλλὰ λόγον· ὅ καὶ στην μεῖόν ἐστιν οὐ μικρὸν τοῦ καὶ ἐν τοῖς ζώοις καὶ τοῖς φυτοῖς, τοὺς λόγους εἶναι τοὺς ποιητικοὺς κατὰ τὴν φύσιν εἶναι λόγον τὸν μένοντα· λόγους δὲ τοὺς κατὰ τὰς μορφὰς τῶν ὁρωμένων τῆς φύσεως εἶναι γεννή ματα, ἤτοι τοῦ κατ' αὐτὴν ἀκινήτου καὶ μένοντος - λόγου. Πῶς οὖν ἐν τῇ καθόλου φύσει τὸ κακὸν, τῶν ἐν τοῖς δημιουργήμασι λόγων φυσικῶν ὄντων, καὶ ἐν οὐδενὶ ἐναντιουμένων τῇ ὅλῃ φύσει ἐξ ἀγαθοῦ οὔσῃ; Εἰ τοίνυν ἀποδέδεικται τὴν καθόλου φύσιν ἐκ τἀγαθοῦ εἶναι· τοὺς δὲ καθ᾽ ἕκαστον ἐν τοῖς δημιουργήμασι λόγους μὴ ἐναντιοῦσθαι τῇ καθόλου φύσει, πρόδηλον ὡς οὐδὲ ἐν φύσει τὸ κακόν· τοῦτο δὲ τῷ καλῷ • έναν·

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. τίον· οὐκοῦν οὐκ ἔστι τὸ κακὸν, οὐδὲ ἐν τῷ καθόλου. contrariari universæ natura manifestum est, ne Τὰ δὲ ἐν τοῖς κατ' εἶδος τῆς δημιουργίας εναντία, εἴτε ἐν κράσεσιν, εἴτε ἐν ζώοις, καὶ λοιποῖς, οὐχ ἑαυτοῖς εἰσι παρὰ φύσιν, ἀλλὰ τοῖς ἄλλοις *· ἐν οἷς δὲ παρὰ φύσιν πλημμελῶς φέρονται, τοῦ κατὰ φύσιν ἐστὶν ἀσθένεια, οὐ μὴν τοῦτο κακόν· κακία δὲ τάξεως μᾶλλον ἐστι. Τῆς καθόλου φύσεως. Καθόλου φύσιν τὴν θείαν φύσιν καλεῖ. [5] Εἰ γὰρ οἱ πάντες. Πάντες, φησίν, οἱ τῆς φύσ σεως λόγοι, ήγουν αἱ αἰτίαι καθ' ἂς γεγόνασι καὶ εἰσὶ, παρὰ τῆς θείας φύσεως ὑπάρχουσιν, ἦν, ὡς εἴρηται, καθόλου καλεῖ, ἐπειδὴ ἐξ αὐτῆς ἔφυ τὰ ὅλα ὅλην δὲ φύσιν πάντα τὰ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ κτισθέντα ἐκάλεσεν. θὐδὲν οὖν ἐστιν ἐν τῇ φύσει, ὅπερ ὅλον ὅλοις ἀντίκειται· τὸ γάρ τινι τῶν ὄντων παρὰ τὴν αὐτοῦ φύσιν ἑτέρῳ φύσις ἐστί· τοῦτο δὲ ἀγαθόν. Πάσῃ οὖν φύσει τὸ μὴ μένειν ἐφ' οἷς γέγονε, κακόν· τοῦτο γὰρ ἔφη στέρησιν τῶν τῆς φύσεως, τὸ μὴ ἐκτελεῖν καθ᾽ ὁποιανοῦν αἰτίαν τὰ ἐφ᾽ οἷς παρήχθη προς γέννησιν. [η] 8 ΧΧVΙΙ. 'Αλλ' οὐδ᾽ ἐν σώματι. Ωσπερ τὸ κάλλος συμμετρία ἐστὶ μελῶν καὶ μερῶν μετὰ εὐχροίας, οὕτως αίσχος ασυμμετρία ἐστὶ τῶν αὐτ των. [9] Αἴτιον τῇ ψυχῇ. Επειδή τινες τῶν φιλοσό φων φασὶν, ἐκ τοῦ ἀλόγου τῆς ψυχῆς μέρους, ὕλῃ καὶ σώματι μεμιγμένου, ρεπούσης ἐπ' αὐτὸ τῆς ψυχῆς, τὰ κακὰ πράττειν, ὡς ἀνωτέρω διῆλθεν, παγκάλως ὁ θεῖος Διονύσιος λύει τὸ ἐπαπόρημα ἐκ τῶν ἄλλων ἀσωμάτων καὶ ἀμιγῶν σώματος πάντη, of * και δίχα σώματος, ἐλλείψει τοῦ ἀγαθοῦ πλημμελοῦσι. Παρυφίστασθαι κακίας. Ότι δυνατὸν καὶ ἄνευ σώματος παρυφίστασθαι κακίαν, ὡς ἐν τοῖς δαί μοσι. Καὶ σώμασι κακόν. Τί έστι κακόν. 5 ΧΧVΙΙ. "Η μηδὲ τὸ πάσχειν δύνασθαι καθ' έν αυτήν. Εύλογον ἐπιδρομάδην ἐκθέσθαι τὰς δόξας τῶν λεγόντων τὴν ὕλην μὴ ὂν, καὶ πῶς καλοῦσιν αὐτὴν μὴ εν, ἵνα καὶ οἱ συλλογισμοί τοῦ θείου Διονυσίου νοηθῶσι. Καλοῦσιν οὖν τὴν ὕλην μὴ ὂν ἐκ τοῦ τοιούτου φασὶ γὰρ, ὅτι τὸ ὂν, ὅ ἐστιν ἐν τοῖς νοητοῖς δια κόσμοις, ἐκ τοῦ πρώτου τοῦ ὑπὸ τὸ ὂν ὄντος ἐγένετο. Ἐπεὶ οὖν ἐκεῖνος ὑπὲρ τὸ ὅν ἐστι, τὸ ἐξ αὐτοῦ ἐν ἐκλήθη ἕτερον ἐν τοῦ ὄντος καθ᾽ ὑπόβασιν· τὸ γὰρ δν, δ λέγουσι, τὴν τῶν νοητῶν ὕλην ὀνομάζουσι, λόγῳ μόνῳ θεωρητὴν, ἣν καὶ αὐτὴν εἶδος καὶ ζωήν φασιν, οἱονεὶ τὸ ὑποκείμενον ταῖς νοηταῖς οὐσίαις· τὴν δὲ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ὕλην, ὡς ἐνδεῆ πάντων τῶν ἐν τοῖς νοητοῖς· οὔτε γὰρ εἶδος, οὔτε ζωή αυτή. Εγένετο δὲ αὕτη, ὥς φασιν, ὑπὸ τοῦ ὄντος, ὃν ἔφησαν γενέσθαι ἀπὸ τοῦ πρώτου καὶ ὑπερόντος· ὥστε ἕτερον αὐτὴν οὖσαν τοῦ ὄντος οὐ λέγουσιν αὐτὴν εἶ η αλόγοις. · ἀγγέλων. PATROL, GB. IV. que in natura malum esse, hoc autem pulchro contrarium: ergo non est malum, neque in universo. Quæ autem in speciebus creaturarum contraria, sive in temperie, sive in animalibus,et reliquis, non sunt sibi præter naturam, sed aliis; in quæ præter naturam vitiose feruntur, naturalis quidem est imbecillitas; at hoc non malum, sed potius ordinis vitium. Universæ naturæ, Universam naturam, divinam vocat naturam. Si enim omnes. Omnes, inquit, naturæ rationes seu causæ, secundum quas fuerunt et sunt, a divina natura (quam, ut dictum est, universam vocal) funt, quoniam ex ipsa producta sunt universa; universam vero naturam omnia a Deo creata vocavit. Nihil igitur est in natura, 159 quod totum tolis opponatur; quod enim alicui præter ejus naturam est, alteri natura est, hoc autem bonum: omni ergo naturæ malum est non hærere in quibus producta est; hoc enim naturalium privationem dixit, non consummare, quacunque ex causa id aecidat, ea propter quæ in generatione producta fuerunt, 8 XXVII. Verum nec in corporibus. Sicut pulchritudo est membrorum et partium cum bono colore symmetria seu proportio, ita deformitas est eorumdem proportionis defectus. Causa animæ. Quoniam philosophorum aliqui dicunt, ex irrationali parte animæ, materia ac cor pori permista anima in id vergente, mala feri, ut superius disseruimus; divinus Dionysius pulcherrime dubium selvit ex aliis incorporeis et prorsus mistionis expertibus, qui etiam sine corpore, beni defectu peccant. Adhærere malitiam. Possibile esse etiam sine corpore malitiam subsistere videri, sicut in dæmonibus. Et corporibus malum. Quid sit malum. XXVIII. Quæ nec id ipsum habet quod pati possit. Consentaneum est rationi eorum opiniones cursim exponere, qui dicunt materiam non ens, et quomodo vocent ipsam non ens, ut etiam syllo gismi divini Dionysii intelligantur. Vocant igitur materiam non ens tali de causa: dicunt enim, id ens quod est in intelligibilibus ornamentis seu - stris, a primo ente quod ens superat, productum est; quoniam igitur ille est supra ens, illud ens quod ab ipso procedit, vocatum fuit diversum ens, ab ente in subjecto: ens enim quod dicunt, intelligibilium materiam appellant, ratione sola visibilem; quam etiam formam et vitam dicunt, veluti quod intelligibilibus subjicitur essentiis, materiam vero sensibilium ut indigam omnium quæ in intelligibilibus; ea enim neque forma neque vita est. Hæc autem producta fuit, ut aiunt, ab ente, quem

καὶ μέχρι τῶν ἐσχάτων ἰέναι, καὶ διὰ τοῦτο ἑτερόν φασι τὴν ὕλην τοῦ ὄντος, καὶ τοῦ καλοῦ, ὡς μηδὲ καλὸν εἶναι. Οὐδὲν οὖν φασιν αὐτὴν ἐνεργεία εἶναι, ἀλλὰ πάντων ἐστερῆσθαι τῶν ἐπ' αὐτῆς συμβαινόν των, οἷον είδους καὶ ποιότητος· οὔτε γὰρ ἑαυτὴν μορφοί εἰς εἶδος, οἷον οὐρανοῦ, γῆς, ἀέρος, ὕδατος, ζώων, ἀστέρων, οὔτε ποιοῖ, ἀλλ' ἐξ ἑτέρου κοσμεί ται εἰς ταῦτα. Ὡς οὖν οὐδὲν οὖσα τῶν ὄντων ἐπ' αὐτῇ, εἴδους φασὶ καὶ ποιότητος, μόνον δὲ δυνάμει οὖσα ταῦτα, τουτέστιν εἰς εἶδος καὶ ποιότητα ένε χθῆναι δυναμένη, οὐ μὴν ἐνεργεία τι οὖσα τούτων, εἰκότως μὴ ὅν ἐστι, καθ᾿ ἑαυτὴν ἐνεργείᾳ μὴ οὖσα - διὸ καὶ ὡς ἀνείδεος καὶ ὡς ἄποιος, καὶ μὴ ῶν, καὶ ὡς πάντων ἐνδεής, ἐκλήθη κακὸν παρ' αὐτῶν. Ταῦτα οὖν λύων ὁ θεῖος Διονύσιός φησι· Πῶς ποιήσει και κὸν ἡ ὕλη, ἡ παντελῶς μὴ οὖσα τῇ ἐνεργείᾳ, τὸ γὰρ ποιεῖν ἐνεργείας ἐστίν· ἀλλὰ μηδὲ πάσχειν τι δυνα μένη, καθ᾿ ἑαυτὴν μόνον οὖσα· ἐξ ἑτέρου γὰρ καθ' ἡμᾶς κοσμεῖται εἰς εἶδος καὶ ποιότητα· οὐ πάσχει οὖν καθ' ἑαυτὴν οὗτα. Εἰ δὲ μὴ ὂν αὐτὴν λέγετε, ὡς παντελῶς οὐδὲν οὖσαν, οὔτε κακὸν ἔσται οὔτε ἀγα θόν· εἰ δέ ἐστί τι ὂν, ἢ ἐκ Θεοῦ ἐστιν ἢ ἐξ ἑαυτῆς, ἢ ἐξ ἑτέρας ἀρχῆς, καὶ αὐτὴ καὶ ὁ Θεός· εἰ δὲ ἀναγ καῖον ἡ ὕλη, ὡς συμπληρωτικὸν • κόσμου, πως και κὸν ἡ ὕλη; Ὅρος γὰρ ἀναγκαίου, ἀΐδιον, ἀληθὲς, ὡς ὠφέλιμον, οἷα ἐστὶν ἡ ἀρετὴ ὠφελοῦσα. Αλλο οὖν τὸ κακὸν, καὶ ἄλλο τὸ ἀναγκαῖον. dixerunt a primo et supremo ente genitum; pro- ναι δν, ἀλλὰ μὴ δύ· φασὶ γὰρ χρῆναι τὴν ὑπόβασιν pterea eam, scilicet materiam, cum sit aliud ab ente, non dicunt ipsam esse ens sed non ens; dicunt enim oportere subjectum etiam ad extrema pertingere, ideoque dicunt materiam quid ab ente et pulchro diversum, cum neque pulchrum sit; aiunt igitur nihil efficacia seu operatione esse; sed omnibus quæ in ipsa conveniunt, 160 ut forma et qualitate privari; neque enim seipsam in aliquam speciem efformat, velut coli, terra, aeris, aquæ, animaliumn, astrorum, neque qualitate aficit, sed ab alio ad hæc disponitur; ut igitur nihil rerum exsistens in seipsa, scilicet formæ et qualitatis, cum tantum virtute hæc habeat, id est ad formam et qualitatem elevari possit; non vero operatione aliquid horum sit, merito est non ens, cum per se elicacia seu operatione non sit; quapropter velut forma ac qualitate carens, et non ens omniumque indigens, ab ipsis vocata est malum. Hæc igitur solvens divinus Dionysius ait: Quomodo materia malum producet, quæ prorsus non est efficacia? producere enim est efficaciæ; quin neque aliquid pati valet, per seipsam solum exsistens: ab alio enim per nos in formam et qualitatem disponitur; non patitur ergo cum est solitaria. Si vero eam non esse dicitis, cum nihil prorsus sit, neque malum erit neque bonum; si autem sit ens aliquod, aut ex Deo est, aut ex seipsa, aut ex alio principio, et ipsa et Deus est: si vero necessarium sit materia ut aliquid quod mundum compleat, quomodo materia est malum? definitio enim necessarii, æternum, verum, tanquam utile, sicut virtus est utilis: ergo aliud est malum et aliud necessarium. Malum enim qua parte malum. Evertens eorum opiniones qui dicunt, materiam esse nalum, ail: Quomodo igitur ex materia generaturel nutritur quod ex terra nascitur, plantæ et animalia? et hæc enim ex forma et materia sunt: quomodo igitur quod per se malum est generat et nutrit neque statim corrumpit ac corrumpitur? hæc est enim habitudo mali: verum neque (ut quosdam sentire superius diximus) materia in malitiam animas attrahit per irrationalem animæ partem, quod mista sit in corpore parti animæ ratione carenti; multi enim hanc partem domuerunt, ut sancti Dei; quoniam autem quidam gentilium dicunt propterea cœlum et astra non corrumpi, quia ex puriori producta fuerunt materia, ea autem quæ corruptibilibus inhærent corporibus, ex subjecta et crassiore materia pro. duci, cum necessario in fundamento creatorum sit extrema, talem evadere; ideoque inferiora corrumpuntur, minimeque stant, quod non possint fundari firmiterque cum seipsis hærere, sicut cœlum et astra. Si igitur necessario sic fiat, 161 quomodo materia est malum, cum secundum nos in se necessarium habeat? Non igitur materia malum. Τὸ γὰρ κακόν ή κακόν. Ανατρέπων τὰς δόξας τῶν λεγόντων κακὸν εἶναι τὴν ὕλην, φησί· Πῶς οὖν ἐξ ὕλης γεννᾶται καὶ τρέφεται ἡ ἔκφυσις τῶν ἀπὸ γῆς, φυτὰ καὶ ζῶα; καὶ ταῦτα γὰρ ἐξ εἴδους καὶ ὕλης εἰσί. Τὸ οὖν αὐτόκακον πῶς γεννᾷ καὶ τρέφει, καὶ οὐκ εὐθὺς φθείρει καὶ φθείρεται; αὕτη γὰρ ἕξις τοῦ κακοῦ· ἀλλ᾽ οὔτε, ὡς ἔφημεν ἄνω λέγειν τινάς, ἐφέλκεται εἰς κακίαν τὰς ψυχὰς ἡ ὕλη διὰ τοῦ ἀλόγου μέρους τῆς ψυχῆς, διὰ τοῦ σώματος μεμιγμένη τῷ ἀλόγῳ τῆς ψυχῆς· πολλοὶ γὰρ ἐκράτησαν τοῦ τοιού του μέρους, ὡς οἱ ἅγιοι τοῦ Θεοῦ. Ἐπειδὴ δὲ ἔνιοι τῶν Ἑλλήνων φασί, διὰ τοῦτο τὸν οὐρανὸν καὶ τὰ ἄστρα μὴ φθείρεσθαι, διὰ τὸ ἐκ τοῦ καθαρωτέρου τῆς ὕλης γενέσθαι· τὰ δὲ προσεχῆ τοῖς φθαρτοῖς σώμασιν ἐκ τῆς ὑποστάθμης καὶ παχυτέρας ὕλης λέγουσι γενέσθαι· ἀναγκαίως καθ' ὑπόβασιν τῶν κτισθέντων ἐσχάτην οὖσαν, ἀποδῆναι τοιαύτην· διὸ καὶ φθείρονται τα κατώτερα, καὶ ἀστατοῦσι, μὴ δυνάμενα ἱδρῦσθαι καὶ βεβαίως ἔχειν ἐφ᾽ ἑαυτοῖς, ὡς ὁ οὐρανὸς καὶ τὰ ἄστρα. Εἰ οὖν ἀναγκαίως οὕτω γέγονε, πῶς ἡ ὕλη κακόν, ἔχουσα καθ' ἡμᾶς ἐν ἑαυτῇ τὸ ἀναγκαῖον; Οὐκ οὖν [οὐδαμῶς ] ἡ ὕλη κακόν. Η συμπληρωτική.

3.H S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. § ΧΧΙΧ. Ἡ στέρησις κατὰ δύναμιν. Η στέρησις οὐκ ἔστιν ὑπόστασίς τις, ἀλλὰ περὶ τὸ ἑστερημένον τοῦ παρεῖναι πεφυκότος καὶ ἐπιβάλλοντος είδους γίνεται, ὡς καὶ ἐνταῦθα· μερικῶς γὰρ τῆς στερήσεως οὔσης ἐν τῇ ὕλῃ τοῦ εἴδους, ἔσται τοῦ ἀγαθοῦ τι ἐν αὐτῇ, καθὸ καὶ εἴδους καὶ κόσμου ἐρᾷ, καὶ δέχεται ταῦτα ὡς ἀγαθά. Τὸ δὲ αὐτόκακον οὔτε ἀγαθοῦ μετουσίαν δέχεται, διὸ οὔτε ἐστίν· ἡ γὰρ παντελής στέρησις καὶ αὐτὸ τὸ ὑποκείμενον σῶμα φθείρει, ὡς μηδὲ νόσον 10 ἔτι ὑπομεῖναι· ὅθεν καὶ ἀδύναμον αὐ τὴν εἶπεν· ἡ δὲ μερική, ὡς ἔχουσά τι τοῦ ἀγαθοῦ, δύναμιν λέγεται ἔχειν. § ΧΧΧ. Ἀλλὰ καθὸ οὐ παντελής. Ὅρος σύντο μος τοῦ κακοῦ, ὅτι οὐ κατὰ φύσιν, ἀλλὰ κατὰ μερι κὴν ἔλλειψιν τοῦ ἀγαθοῦ ἐστι. [α] Καὶ τῆς ὅλης αἰτίας. Ὅλην αἰτίαν τὴν τῶν ὅλων φησί. Τὸ δὲ μερικὸν εἴρηκεν, ἵνα τὸ καθόλου ἀνέλῃ· παντελής γὰρ ἔλλειψις τὸ μὴ εἶναι συνίστη σιν. Οἶδεν ὁ Θεὸς τὸ κακόν. Καὶ τὰ λεγόμενα κακὰ οἶδεν ὁ Θεὸς ἔσθ' ὅτε ὡς ἀγαθά. Κακὰ δὲ νῦν φησιν, οἷον πολέμους, νόσους παιδευτικὰς, θανάτους καὶ τὰ τοιαῦτα· νομίζονται γὰρ ἡμῖν κακά· εἰσὶ δὲ δυνάμεις ἀγαθοποιοῦ αἰτίας· καὶ γὰρ διὰ τῶν εἰρημένων μετάνοια καὶ ἐπίγνωσις Θεοῦ, καὶ εὐσεβείας τοῖς πλείοσιν ἐγένετο πρόφασις, καὶ ἐν τοῖς προφήταις ἡ κακία παιδεία λέγεται. Ανάγνωθι τὸ κι' κεφάλαιον. [β] Παρ' αὐτῷ αἱ αἰτίαι. Αἰτία τοῦ ἐν τῷ ἀσελ γαίνειν κακοῦ ἡ ἐπιθυμία παρὰ λόγον κινηθείσα. Αλλ' αὐτὴ ἡ ἐπιθυμία δύναμις ἀγαθοποιὸς λογικοῖς μὲν πρὸς τὸ δι' αὐτῆς πρὸς τὸ ὄντως ἀνατείνεσθαι άγαθόν· ἀλόγοις δὲ πρὸς ὄρεξιν τῶν ἐπιτηδείων τῆς οἰ κείας διαμονής. [γ] Εἰ δὲ τὸ κακὸν ἀἴδιον. Ταῦτα κατὰ Μανιχείων ἔλεγχος, καὶ τῆς δόξης αὐτῶν ἀνατροπή. Εἰ γὰρ καὶ μήπω ἡ αἵρεσις, ἀλλὰ προφυλακτικῶς ἐνεπνεύσθη τὰ τὴν πλάνην αὐτῶν ἀνατρέποντα. Ἴσως δὲ καὶ πρός τινας τῶν ἔξωθεν δόξας τὰ τοιαῦτα. [δ] Πᾶν τὸ κατὰ φύσιν. Τουτέστιν οὐκ ἄτακτοι τῶν φύσεων οἱ λόγοι· ἕπεται δὲ τῷ κατὰ φύσιν τὸ ὡρισμένον· ὅρος γάρ ἐστι καὶ ὁ ἑρμηνευτικός λόγος τῆς ουσίας τῶν πραγμάτων, καὶ τὸ τί ἦν εἶναι δηλῶν, τοῦ τί ἦν εἶναι τῷ τί ἐστιν ἴσα δυναμένου. Πᾶν οὖν τὸ κατὰ φύσιν ἐξ αἰτίας ὡρισμένης ἐστὶ, δι᾿ ἣν αἰτίαν γίνεται τὸ γενόμενον. Εἰ οὖν τὸ κακὸν, ἀναίτιόν ἐστιν, οὐ γὰρ διά τι γέγονεν, εἰκότως καὶ ἐν ἀοριστία· οὐ γάρ ἐστι αὐτοῦ λόγος, τὸ τί ἦν εἶναι ἑρμηνεύων, ἐξ ἀνάγκης, οὐδὲ κατὰ φύσιν. Εἰ οὖν παρὰ φύσιν, ούχ ἕξει ἐν τῇ φύσει λόγος '', ὡς οὔτε ἐν τῇ τέχνῃ ἡ ἀτεχνία. [ε] Εἰ μὲν φύσει. Εἰ μὴ κατὰ στέρησιν μερική, G DE DIVINIS NOMINIBUS. 8 ΧΧΙΧ. Privatio vi sua. Privatio non est aliqua subsistentia, sed est in eo quod privatur forma, quæ præsens esse potest et nititur, ut etiam hic: si enim privatio formae in materia sit particularis, aliquid in ea boni erit, quatenus et formam et ornatum capit; atque hac ut bona suscipit. Quod autem per se malum, nullam boni communionem admittit, quare neque est; absoluta enim privatio ita etiam suum subjectum corpus corrumpit, ut nequeat amplius morbum sustinere: unde ipsam quoque viribus carere dixerunt; particularis vero ut aliquid boni possidens, vim habere dicitur. § XXX. Sed secundum quod non est omnimoda. Brevis definitio mali, quod non sit in natura, sed in particulari boni defectu. Et ex integra causa. Causam totam vocat quæ universorum est. Dixit autem particulare, ut universale auferret: absoluta enim defectio exsistendi privationem constituit. Cognovit Deus malum. Deus etiam ea quæ mala dicuntur novit; quandoque mala tanquam bona appellat, ut bella, morbus, qui mores corrigant, multes et similia. Reputantur enim a nobis mala; sunt autem vires causæ bonum præstantis; nam per prædicta poenitentia et Dei cognitio acquiritur, pluribusque pietatis occasio fuit, atque in prophetis malitia, disciplina seu castigatio dicitur. Lege caput 22. Penes ipsum causæ. Causa mali in lasciviendo est concupiscentia præter rationem mota. Ipsa tamen concupiscentia est facultas boni electrix ratione quidem utentibus, ut per ipsam sursum ad verum bonum tendant; ratione vero privatis, ut ea quæ. ad propriam suam conservationem faciunt, appetant. Quod si malum æternum est. Hoc argumentum est contra Manichæos, opinionemque eorum evertit: etsi enim nec dum hæresis orta, tamen ad præcautionem inspiratione accepit quæ ipsorum errorem everterent. Fortassis etiam hæc sunt contra quasdan ethnicorum opiniones. Omne quod est secundum naturam. Id est rationes naturarum non inordinatæ; quod autem definitum est, sequitur id quod naturale est; definitio enim: est ratio essentiam rerum explicans, et quod quid est declarans, 162 illo τί ἦν εἶναι idem significante quod τί ἐστιν. Omne igitur quod est secundum naturam, ex distincta causa est, per quan causam opus perficitur; si igitur malum causa caret, a nullo enim productum est, nerito ncc delnitum est, cum nulla sit ejus ratio quæ essentiam declaret: necessario sequitur, neque secundun naturam exsistere; si autem contra naturam, tum non habebit in natura rationem, sicut neque artis privatio in arte. Siquidem natura. Nisi anima particulari Loni priVARIE LECTIONES ET CORRECTIONES. 10 8%. τι λόγον.

vatione depravetur, ab extra essentiæ suæ alieno τοῦ ἀγαθοῦ καχύνεται ψυχή, Εξωθεν τῆς οὐσίας αὐ aliquo adveniente, sed bono essentiæ suæ privabitur, atque malum erit ipsi essentiale, et quomodo erit anima? neque enim vivet, nam vitam non babebit; vita autem est bonum: si vero sit anima, bonum, id est vitam, participat: ergo etiam bonum essentiale habebit, non autem malum, ideoque boni speciem prae se ferre dicitur. Imbecillitate vero propria, secundum naturam operando depravatur, ut imbecilla atque ad passiones propensa; imbecillitas autem animæ, non est sicut in corporibus pinguedo aut exilitas in ejus essentia, sed inclinatio ad ma‍ terialia et temporaria; unde etiam vitiose postea movetur. Ἔκγονα vero ejus seu fetus, opera hoc loco vocat; nota vero efficaciam animæ, utpote accedentem et recedentem, non habere immutabilitatem. Sin per actiones. Ut paucis absolvamus, hæc ejus est sententia: naturam animæ esse bonam, quandoquidem a bono producta sit, ejusque actiones esse bonas: videmus enim viros probos sibi convenientia operari; ex eversione et defectu boni subit malum: ergo malum neque est in natura, neque subsistit. § XXXII. Si bono malum. Multa sunt uni contraria; ergo si uni et bonæ causæ contrarium sint multa, malo multæ erunt causa; atque si, ut supra diximus, rationes et facultates sunt rerum naturalium convenientium effectrices, vitiosi profecto naturalium motus ex imbecillitate facultatisque defectu provenientes, contraria naturæ producunt, quibus etiam malum quodammodo subsistere videtur; porro quandoque etiam malum operatur dissimi lium sine commensu mistio, cum aut calidum, aut frigidum, aut siccum, 163 aut humidum, plus aliis dominatur; unde et morbi frequentes. Quomodo autem malum, rebus omnibus sicut facta sunt manentibus, consistat? bæ enim ex motu Dei voluntate productæ sunt, ac in terminis propriis manent immotæ,cum stent et terminentur in Deo. Harum autem contrarium, nempe ipsum per se malum, non est stabile, nec terminum habet, neque definitum est, quorum nullum in creatis videmus: quomodo igitur malum subsistere potest? Rationes ac facultates. Id est non secunduin rationem aliquam naturæ necessariam, aut essentialem quamdam proprietatem hæc animo sunt concipienda; arbitror autem, per mistionem dissimilium, intelligere naturalium facultatum, ad ea quæ non conveniunt, motionem, quod intemperies operatur, cum motus non coguntur ratione intra terminos, in quibus producti sunt, manere. Omnium etiam malorum. Omnium bonorum et malorum principium et finem esse bonum, quoniam quidquid facimus, bonum facere arbitramur; et malum non habere subsistentiam, sed fere subsiτῆς, ἀλλ᾽ ἀλλοτρίου τινὸς ἐπισυμβαίνοντος, ἔσται τῆς οὐσίας αὐτῆς ἡ στέρησις τοῦ ἀγαθοῦ, καὶ ἔσται οὐσιῶ δες αὐτῇ τὸ κακόν· καὶ πῶς ἔσται ψυχή; οὔτε γὰρ ἔσται ζῶσα· οὐ γὰρ ἕξει ζωήν· ἀγαθὸν δὲ ζωή. Εξ δὲ ψυχή ἐστι, μετέχει τοῦ ἀγαθοῦ, τουτέστι ζωῆς· οὐ σιῶδες οὖν ἕξει τὸ ἀγαθὸν, καὶ οὐ τὸ κακόν· διὸ καὶ ἀγαθοειδής λέγεται. Ασθενείᾳ δὲ τῇ περὶ τὰ οἰκεῖα, κατὰ φύσιν ἐνεργεῖν καχύνεται, ὡς ἀσθενὴς καὶ εὐχί νητος οὖσα πρὸς τὰ πάθη. Ασθένεια δὲ ψυχῆς οὐχ ὡς ἐπὶ σωμάτων παχύτης ή ισχνότης εἰς τὴν οὐσίαν αὐτῆς, ἀλλ᾽ ἐπὶ τὰ ὑλικὰ καὶ πρόσκαιρα ἔκδοσις· ὅθεν καὶ πλημμελῶς λοιπὸν κινεῖται. Εκγονα δὲ ταύ της ἐνταῦθα τὰ ποιήματα λέγει. Σημείωσαι δὲ ὅτι ἡ ἐνέργεια τῆς ψυχῆς οὐκ ἔχει τὸ ἀμετάβλητον, ὡς συμ βαίνουσα καὶ ἀποσυμβαίνουσα. Εἰ δὲ ταῖς ἐνεργείαις. "Ινα ᾗ ὁ νοῦς ἐν συντόμῳ οὕτως· ὅτι ἡ φύσις τῆς ψυχῆς ἀγαθὴ, ἐπειδὴ ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ παρήχθη, καὶ αἱ ἐνέργειαι αὐτῆς ἀγαθαι· ὁρῶ μεν γὰρ τοὺς ἀγαθοὺς ἄνδρας ἐνεργοῦντας τὰ οἰκεῖα· ἐκ παρατροπῆς δὲ καὶ ἐλλείψεως τοῦ ἀγαθοῦ παρεισ δύνει τὸ κακόν. Οὐκοῦν οὐκ ἐν φύσει, οὐδὲ ἐνούστον τὸ κακόν. 8 ΧΧΧΙΙ. [5] Βὶ τῷ ἀγαθῷ τὸ κακόν. Τῷ ἑνὶ εναντία τὰ πολλά· οὐκοῦν εἰ τῷ ἑνὶ καὶ ἀγαθῷ αἰτί, ἐναντίον τὰ πολλὰ, αἴτια πολλὰ τῷ κακῷ· καὶ, εἰ τῶν κατὰ φύσιν, ὡς ἄνω ἔφην, λόγοι καὶ δυνάμεις εἰσὶ τὰ ποιητικά, τῶν παρὰ φύσιν ποιητικὰ αἱ πλημμε λεῖς τῶν κατὰ φύσιν κινήσεις ἐξ ἀσθενείας καὶ ἀδυνα μίας συμβαίνουσαι· δι' ὧν καὶ παρυφίσταται τὸ και χόν. Ποιεῖ δὲ κακὰ ἔσθ' ὅτε καὶ μίξις τῶν ἀνομοίων ασύμμετρος, ὅταν ἢ τὸ θερμὸν ἢ τὸ ψυχρόν, ἢ τὸ ξη ρόν, ἢ τὸ ὑγρὸν πλέον τῶν ἄλλων κρατήσῃ· ὅθεν καὶ νόσοι πολλάκις. Πῶς δὲ συσταίη κακόν, τῶν γενομένων ἁπάντων, ὡς ἐποιήθησαν, μενόντων; ταῦτα μὲν γὰρ ἐκ κινήσεως βουλήματι Θεοῦ παρήχθη, καὶ ἀκίνητα ἐν τοῖς ἰδίοις όροις μένει ἑστῶτα καὶ πεπερασμένα ἐν τῷ Θεῷ· τὸ δὲ τούτων ἐναντίον, τὸ αὐτόκακον, ἄστατον, καὶ πέρας οὐκ ἔχον οὔτε ώρισμένον, ὧν οὐδὲν ἐν τῇ δημιουργίᾳ ὁρῶμεν. Πῶς οὖν ἐνυπόστατον τὸ κακόν; [5] Λόγοι καὶ δυνάμεις. Τουτέστιν οὐ κατὰ λό γον ἀναγκαῖον τῇ φύσει, ἢ τινὰ οὐσιώδη ιδιότητα ταῦτα λογίζεσθαι χρή. Μίξιν δὲ τῶν ἀνομοίων οἶμαι νοῆσαι τὴν τῶν φυσικῶν δυνάμεων ἐπὶ τὰ μὴ προσή κοντα κίνησιν, ὅπερ ἡ ἀμετρία ποιεῖ, μὴ λόγῳ κρα τουμένων τῶν κινήσεων εἴσω μένειν τῶν ὅρων, ἐφ' οἷς καὶ γεγόνασι. Πάντων καὶ τῶν κακῶν. Ὅτι πάντων καὶ τῶν κακῶν ἀρχὴ καὶ τέλος ἐστὶ τὸ ἀγαθὸν, ἐπειδὴ καὶ πᾶν ποιοῦντες “', ἀγαθὸν ποιεῖν νομίζομεν· καὶ ὅτι ὑπόστασιν οὐκ ἔχει τὸ κακὸν, ἀλλὰ παρυπόστασιν, 14 κακὸν ποιοῦντες.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. τοῦ ἀγαθοῦ ἔνεκα, καὶ οὐχ ἑαυτοῦ γινόμενον. Τοῦτο stentiam, boni causa non vero sui factum; hoc au• · tem etiam superius diximus, mmirum quod non ad malum respicientes aliquid agamus, sed judicantes bonum operari, etsi exitus contrarium ostendat. δὲ καὶ ἀνωτέρω εἰρήκαμεν, ὅτι οὐ πρὸς τὸ κακὸν ὁρῶντες τοῦτο πράττομεν, ἀλλὰ δοκοῦντες ἀγαθὸν ποιεῖν, εἰ καὶ ἡ ἔκβασις τοὐναντίον δείκνυσιν. *Οτι τοῦ ἀγαθοῦ ἕνεκα. Ο εἶπε καὶ ἐν τῷ πρὸ τούτου κεφαλαίῳ διὰ τὸ ἀγαθὸν, ἐπειδὴ νομίζομεν δ ποιοῦμεν ἀγαθόν. Τῷ ὄντι δὲ οὐκ ὀρθόν. Εφιέμενοι γὰρ κατὰ φύ σιν καὶ δύναμιν τοῦ ἀγαθοῦ ἐκτικὴν, πράττομεν ἔσθε ὅτε ἀγνοοῦντες τὸ κακὸν, ὁ ἡμῖν μὲν νομίζεται και λόν, τῇ δὲ ἀληθείᾳ ἐστὶ κακόν· τί γάρ; ὅτι, τιμω ροῦντες τῷ ἠδικημένῳ, φονεύομεν ἔσθ' ὅτε τὸν ἀδι κήσαντα μὴ ἄξιον ὄντα θανάτου. Οὕτω νόει, καὶ οὐ σφάλλη. Στέρησις ἄρα ἐστί, θαυμασίως ἔδειξεν ἀνυπόστα τον τὸ κακὸν, στέρησιν ἀποδείξας τῶν ἐν τάξει καὶ ἡ φύσει. Ἡ δὲ στέρησις οὐκ αὐτοῦπόστασις, ὡς προέ φημεν, ἀλλὰ τὸ πεφυκὸς καὶ ἐπιβάλλον παρεῖναι μὴ παρόν· ὅθεν καὶ ἁμαρτίαν, τουτέστιν ἀτευξίαν καὶ ἀπόπτωσίν τινα τοῦ προσήκοντος, αὐτὸ τὸ τῆς στε ρήσεως καλεῖ, καὶ ἄσκοπον, ἀντὶ τοῦ, παρὰ τὸν σκου πὸν βάλλον, ἐκ μεταφορᾶς τῶν τοξευόντων· ὥσπερ γὰρ ἐκεῖνοι, ἐπιτυγχάνοντες τοῦ σκοπού, τουτέστι τοῦ σημείου ἐφ' ὅ τοξεύουσιν, δ δὴ καὶ σκοπὸς λέγεται, καλῶς προΐασιν· οὕτως οἱ ἔξω τοῦ σκοποῦ του ξεύοντες ἁμαρτάνουσι 18 τοῦ προσήκοντος. Καὶ ἁμαρτία. Τὸ ἁμαρτία μὴ νήσῃς τὴν γενομέ τὴν ἐν ἡμῖν, οἷον μοιχείαν, ἢ ἀδικίαν, ἢ ἄλλο τι · τοιοῦτον· ἀλλ' ὅ λέγει, τοιοῦτόν ἐστι· Τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τῆς κατὰ φύσιν κινήσεως ήτοι τάξεως ἀποτυγχάνοντες, φερόμεθα εἰς τὴν παρὰ φύσιν ἄλογον, καὶ παντελῆ, καὶ ἀνούσιον ἀνυπαρξίαν· ὅθεν καὶ μηδαμῆ μηδὲν ἐν λέγει τὸ κακόν. οὐ πάντα πᾶσι. Θείως τὰς ὑποβάσεις τῶν ἐν τῇ δημιουργία διέσωσεν· ὁ μὲν γὰρ νοῦς, καθ᾽ ὅν οὐ σίωνται οἱ θεῖοι νόες καὶ πάντη ἄϋλοι, ανώτερος ψυχῆς ἐστιν. Ὁ οὖν ἄγγελος, ὁ παρὰ τὸν ἀγαθοειδή νοῦν κινηθείς, δαίμων ἀπέβη· ἡ δὲ ψυχή, καθὸ νοερά καὶ λογική, οὐ κατὰ λόγον ἐνεργοῦσα τὸν ὑποδε βηκότα νοῦν τὸν νοητόν, οὐκ ἐνεργεῖ τὰ οἰκεῖα· τὰ δὲ σώματα τὰ ὑποβεβηκότα τὸν νοερόν λόγον παρὰ φύσιν εὑρεθέντα, οὐκ ἔῤῥωνται εἰς τὰ ἑαυτῶν. Πῶς ὅλως τὰ κακά. Εἰ πρόνοια ἐν πᾶσι, οὐδαμοῦ φύσει τὸ κακόν. 8 ΧΧΧΙΙΙ. Ἀλλὰ καὶ τοῖς γινομένοις. Ότι καὶ τοῖς γινομένοις καὶ νομιζομένοις κακοῖς ἀγαθοπρε πῶς κέχρηται ὁ Θεὸς πρὸς διόρθωσιν ἢ ὠφέλειαν ἡμῶν ἢ ἑτέρων. Η ἄλλων ἢ ἰδικήν. Προς τοὺς λέγοντας, ὅτι ἐχρῆν ἡμᾶς καὶ ἄχοντας εἶναι ἀγαθούς. Οἱ χρῆναι φασι τὴν πρόνοιαν. Σημείωσαι πως · ἐπιπλήττει τοῖς λέγουσι· Διὰ τί γὰρ μὴ ἐποίησεν ἡμᾶς ὁ Θεὸς οὕτως, ἵνα, κἂν θέλωμεν, μὴ ἁμαρτάνωμεν; τοῦτο γὰρ οὐδὲν ἕτερόν ἐστιν ἢ λέγειν· Διὰ Quia boni gratia. Quod dixit etiam in præcedente capite, διὰ τὸ ἀγαθόν, propter bonum, quia arbitramur id quod facimus esse bonum. Revera autem non rectum. Cupientes enim aliquid secundum naturam et virtutem boni habitualem, aliquando nescii malum operamur, quod nobis quidem bonum videtur, verumtamen est malum: cur enim? quod injuria affectum vindicantes, quandoque eum qui injuriam fecit morte indignum interfecimus: sic intellige, et non erras. Privatio ergo est. Ostendit mirabiliter malum non subsistere,demonstrando esse privationem ordinatorum et naturalium: privatio autem non est (sicut - etiam ante diximus) per se substantia, sed quod aptum et nitens adesse non adest: ideoque duapτίαν, id est aberrationem ac prolapsionem a conve- »ienti, privationem vocat, et &σxonov pro ultra scopum jacientem, sumpta a sagittariis metaphora: sicut enim illi attingentes scopum, id est signum 164, in quod jaculantur, quod etiam σκοπός dieitur, bene procedunt, ita qui extra scopum jaculantur, a convenienti aberrant. Et peccatum. Per peccatum non intelligas illud quod in nobis factum est, veluti adulterium, aut ipjustitiam, aut aliud quid simile; sed hoc vult dicere: a bono et naturali motu seu ordine aberrantes, ferimur in eam quæ contra naturam est, irrationalem, et absolutam, ac sine substantia exsistentiæ privationem: ideoque dicit malum nusquam ullo modo esse. Non omnia omnibus. Divine gradus creaturarum servavit: mens enim, aqua essentiam accipiunt mentes divina et prorsus immateriales, superior est anima; angelus igitur, qui præter mentem bonum prae se ferentem movetur, damon evadit; anima autem quatenus intelligens ac rationalis, non exercers secundum rationem subjectam mentem intelligibilem, non operatur propria; corpora vero intelligenti ratione inferiora, præter naturam inventa, non valent in seipsis. Quomodo sint omnino mala. Si providentia in omnibus, nusquam natura malum § XXXIII. Quin etiam iis qui sunt. Deum etiam iis qui sunt aut censentur mali, pia sua benignitate ad correctionem et utilitatem nostram aut aliorum uti. Aut aliorum, vel propriam. Contra eos qui dicunt mos debere etiam invitos esse bonos. Qui aiunt debere providentiam. Nota quomodo increpat dicentes, Cur Deus non ita fecit nos, ut, etsi velimus, non peccemus; hoc enim aliud nihil est quam dicere, Quare nos mentis et rationis expertes 1 οὕτως οἱ ἔξω τῆς ἀληθείας βάλλοντες, ἁμαρτάνουσι. λογικὴ κατὰ λόγων.

non creavit; si enim necessario ad virtutem duce- τί μὴ ἀνόητα καὶ ἄλογα ἡμᾶς ἐποίησε; τὸ γὰρ ἐξ remur, neque nos imperatores quosdam eorum quæ in nobis sunt ostendisset, neque naturam nostram intelligentem esse permisisset, id est intelligentem animam; aufer enim libertatem nostram, et neque Dei imago erimus, neque anima ratione et intellectu pradita, et natura prorsus corrumpetur, dum non est quod ipsam esse oportebat. Quod autem ait, aŭtoxivfjtwv, dictum esse pro iis quæ suæ sunt potestatis et imperii intelligendum; non autem pro iis qui seipsos movent, veluti animalia ad distinctionem immobilium, ut domorum et montium, aut corum quæ ab aliis moventur, ut lapidum et lignorum: disserens enim de virtute τοὺς αὐτοκινήτους, 165 seu qui proprio moventur arbitrio assumpsit, quorum ait accommodatam providentiam, ut et eam quæ in lege ac prophetis, et beneficiis, sicut etiam Apostolus apud Athenienses concionans declarat. Invitos nos. Pulchre eorum rationem evertit, qui dicunt oportere nos etiam invitos et ex necessitate esse bonos; hoc enim esset essentiæ nostræ corruptio; auferretur enim liberum arbitrium. Per se mobilium, Gr. τῶν αὐτοκινήτων. Pro τῶν αὐτεξουσίων, iis qui suo vivunt arbitrio, sicut adjacens declarat paragraphus. § XXXIV. Et mutatio. Nota incorporea et materiæ expertia mutari, dum non manent omnino in boni identitate: bonum enim, ut semper stans et firmum, idem manet; quod vero mutatur, non idem manet. In scientia vero peccantes. Vide quomodo istud interpretetur: Væ vobis cum cognitione peccantibus. Et Servus sciens voluntatem domini sui, ot non faciens eam, vapulabit multis.t Sire scientia, Gr. ἢ τῆς γνώσεως. Forte vocat γνῶσιν cognitionem quæ doctrina acquiritur, quam oblivio frequenter obscurare potest, quam etiam superius dixit ex auditu gigni; cognitionem vero oblivione carentem, censendum eam quæ ex naturali meditatione, aut illustratione sine doctore inhæret. Verum hæc quidem nobis. Nota aliud quoque ipsius esse opus de justo et divino judicio; nota vero caput hoc continere 23 syllogismos, demonstrantes malum non esse ens. IN CAP. V. §1. Non supersubstantialem. Antiqui Deum νοcabant unum, non tanquam numeri principium; sed quia ab omnibus secretus est, nihilque habet eorum quæ post ipsum fuerunt cui connumeretur, quin etiam quod compositionis expers ac simplex sit; hoc autem non repræsentat quæ sit Dei essentia; essentia cnim improprie de Deo dicatur, nam superessentialis est. Substantia deifcæ principium, Gr. θεαρχικῆς οὐ σιαρχίας. Ουσιαρχίαν seu essentiæ principium vocal και Luc. 11, 47. ἀνάγκης ἡμᾶς ἄγεσθαι ἐπ' ἀρετὴν οὔτε αὐτοκράτο ράς τινας ἡμᾶς ἐδείκνυ τῶν καθ᾿ ἑαυτούς, οὔτε τὴν νοερὰν ἡμῶν φύσιν εἶναι συνεχώρει, τουτέστι τὴν νοεράν ψυχήν· ἄνελε γὰρ ἡμῶν τὸ αὐτεξούσιον, καὶ οὔτε εἰκὼν Θεοῦ ἐσόμεθα, οὔτε ψυχή λογική καὶ νοερά, καὶ τῷ ὄντι φθαρήσεται ἡ φύσις, οὐκ οὖσα ὅπερ ἔδει αὐτὴν εἶναι. Ὅπερ δέ φησιν,αυτοκινήτων, ἀντὶ τοῦ αὐτεξουσίων, καὶ αὐτοκρατόρων εἰρῆσθαι νοητέον· οὐ γὰρ τῶν ἑαυτοὺς κινούντων, οἷον ἐμψύ χων, πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῶν ἀκινήτων, ὡς οίκων καὶ ὁρῶν· ἢ ἑτεροκινήτων, ὡς λίθων καὶ ξύλων. Περὶ γὰρ ἀρετῆς διαλεγόμενος τοὺς αὐτοκινήτους παρέλαβεν, ὧν φησι πρόσφορον τὴν πρόνοιαν, οἷον τὴν διὰ νόμου καὶ προφητῶν, τὴν διὰ τῶν εὐεργε σιῶν, ὡς καὶ ὁ Ἀπόστολος δηλοί, δημηγορῶν παρ' Αθηναίοις. Ακοντας ἡμᾶς. Καλῶς ἀνέτρεψε τον λόγον τῶν λεγόντων, ὅτι ἐχρῆν ἡμᾶς καὶ ἄκοντας καὶ ἐξ ἀνάγ κης είναι καλούς· τοῦτο γὰρ φθορὰ ἦν ἡμῶν τῆς οὐσίας· ἀνῄρητο γὰρ ἂν τὸ αὐτεξούσιον. Των αυτοκινήτων. Αντὶ τοῦ τῶν αὐτεξουσίων, ὡς ἡ παρακειμένη δηλοί παραγραφή. § XXXIV. Καὶ ἀλλοίωσις. Σημείωσαι ὅτι καὶ τὰ ἀσώματα καὶ τὰ ἄϋλα ἀλλοιοῦται, μὴ μένοντα ἐν τῇ τοῦ ἀγαθοῦ ὁλοτελῶς ταυτότητι· τὸ μὲν γὰρ ἀγα θὸν ταὐτὸν, ὡς ἀεὶ ἑστὼς καὶ βέβαιον· τὸ δὲ τρεπ μενον οὐ ταὐτόν. Ἐν γνώσει δὲ ἁμαρτάνοντας. "Ορα πῶς ἐρ μηνεύει τό· Οὐαὶ τοῖς ἐν γνώσει ἁμαρτάνουσι, καὶ τό Ο δοῦλος ὁ εἰδὼς τὸ θέλημα τοῦ κυρίου αὐτοῦ, καὶ μὴ ποιῶν αὐτό, δαρήσεται πολλάς. Η τῆς γνώσεως. Γνωσίν φησιν ἴσω; τὴν ἐν διδασκαλίας προσγινομένην, ἦν καὶ λήθη πολλάκις δύ ναται ἀμαυρῶσαι, ἦν καὶ ἀνωτέρω φησὶν ἐξ ἀκοῆς ἐγγίνεσθαι· ἄληστον δὲ τὴν γνῶσιν οἰητέον τὴν ἐκ φυσικῆς θεωρίας ἢ ἐλλάμψεως ἀδιδάκτως προσγινομένην. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἡμῖν. Σημείωσαι, ὅτι καὶ ἄλλο ἐστὶν αὐτοῦ σύνταγμα περὶ δικαίου καὶ θείου δικαιω τηρίου σημείωσαι δὲ, καὶ ὅτι εἴκοσι καὶ τρεῖς συλλογισμοὺς ἔχει τὸ κεφάλαιον τοῦτο, ἀποδεικνύντας, ὅτι οὐκ ἔστιν ἂν τὸ κακόν. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΑ. Ε'. § 1. Οὐ τὴν ὑπερούσιον. Εν ὠνόμασαν τὸν Θεὸν οἱ πάλαι οὐχ ὡς ἀριθμῶν ἀρχὴν, ἀλλὰ διὰ τὸ πάντων ἐξῃρῆσθαι, καὶ μηδὲν ἔχειν συναριθμούμενον τῶν μετ' αὐτὸν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ ἀσύνθετον καὶ ἁπλοῦν· οὐ τοῦτο δὲ παρίστησι, τίς ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ· κυρίως γὰρ οὐσία ἐπὶ Θεοῦ οὐκ ἂν λέγοιτο· ἔστι γὰρ ὑπερούσιος. Θεαρχικῆς ουσιαρχίας. Ουσιαρχίαν φησὶ τὴν πάσης ἀρχὴν οὐσίας καὶ αἰτίαν· αὐτὴ γὰρ ἡ Θεότης

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. ὑπὲρ πᾶσαν οὐσίαν. Πρόοδον δὲ τὴν θείαν ἐνέργειαν causam et principium omnis essentia; ipsa enim λέγει, ἥτις πᾶσαν οὐσίαν παρήγαγε. Καὶ γὰρ ἡ τἀγαθοῦ θεωνυμία. Πῶς ἀγαθὸς λέ γεται ὁ Θεός. Ορα δὲ πῶς φησι τὸ ἀγαθὸν, ἤτοι τὴν αὐτοῦ θεωνυμίαν, ἐκτείνεσθαι εἰς τὰ ὄντα πάντα, καὶ εἰς τὰ οὐκ ὄντα εἶναι· τὸ δὲ ἐν ὑπὲρ τὰ ὄντα εἶναι, καὶ ὑπερεκτείνεσθαι αὐτό· τὴν δὲ ζωὴν ὑπὲρ τὰ ζῶντα εἶναι· καὶ τὴν σοφίαν ὑπὲρ τὰ νοερὰ καὶ λογικὰ καὶ αἰσθητικὰ ἐκτείνεσθαι, ὡς εἶναι δῆλον, ὅτι τὸ ἀγαθὸν, τουτέστιν ὁ Θεὸς, καὶ τοῦ ὄντος, καὶ ζωῆς, καὶ σοφίας αἴτιον· τὸ δὲ ὄν, ζωῆς καὶ σοφίας αἴτιον, τοῖς οὖσι νόει ἀκολούθως [τοῖς λοιποῖς]. Καὶ εἰς τὰ οὐκ ὄντα ἐκτείνεται. Καὶ εἰς τὰ οὐκ ὄντα ἐκτείνεται τὸ ἀγαθόν, ὡς εἰς τὸ εἶναι καλοῦν αὐτά· ἢ καὶ κατὰ τὸ εἰρημένον αὐτῷ τῷ Πατρὶ, ὅτι καὶ αὐτὸ τὸ μὴ ὂν καλὸν, ὅταν ἐν Θεῷ διὰ τὸ ὑπερούσιον θεωρῆται. Οντα δὲ τὰ οὐκ ὄντα υλικά φησιν, ὡς πολλάκις ἐδηλώσαμεν ἄνω· ἢ οὕτως, ἐπειδὴ οὐ περιγράφεται τόπῳ ὁ Θεὸς, εἰκότως φησὶ καὶ ὑπὲρ τὰ οὐκ ὄντα αὐτὸν εἶναι, ἵνα δείξῃ τὸ ἀπερίγραπτον αὐτοῦ. Divinitas est supra omnem essentiam. Πρόοδον vero seu progressionem vocat divinam efficaciam, quæ universam essentiam produxit. 166 Siquidem nomen boni de Deo. Quomodo Deus dicatur bonus. Vide autem quomodo dicit bunum seu divinum ejus nomen extendi ad omnia quæ sunt et quæ non sunt, atque supra ea quæ non sunt esse; unum vero esse supra ea quæ sunt, ipsumque ulterius protendi: vitam autem superare omnia quæ vivunt, et sapientiam supra omnia quæ intelligunt, et quæ ratione et quæ sensu utuntur extendi, ita ut manifestum sit quod bonum, id est Deus, sit causa et ejus quod est, et vitæ et sapientiæ; illud autem quod est, vitæ et sapientiæ causam, intellige ad res accommodate. Καὶ ὑπὲρ τὰ ζῶντα. Επισημήνασθαι χρὴ, πῶς, ὅταν μὲν περὶ ἀγγέλων φησὶ καὶ ἀνθρώπων, τοὺς ἀγγέλους νοητά φησι· τὰς δὲ ἡμετέρας ψυχάς νοεράς, ὡς πολλάκις ἀνωτέρω παρεστήσαμεν, καὶ τὰς ἑρμηνείας ἐκθέμενοι τοῦ νοητοῦ καὶ νοεροῦ. Νῦν δ' ἐπειδὴ – περὶ τοῦ Θεοῦ πρῶτόν φησιν, εἰκότως καὶ τοὺς ἀγγέλους μεθ᾿ ἡμῶν νοερούς φησιν, ἅτε καὶ αὐτοὺς διὰ τοῦ νοεῖν τὸν Θεὸν, ὅσον οἷόν τε, τρεφομένους τῇ νοήσει, τῷ ἐπεστράφθαι ἐπὶ τὴν θείαν σοφίαν, ὡς καὶ αἱ ἀνθρώπιναι ψυχαί· καὶ τὰ αἰσθητικὰ δὲ, τουτέστι τὰ ἄλογα. Εμψυχα δὲ ὅμως πάντα σοφίας μετέχουσι θείας, καὶ ἐν ταῖς φυσικαῖς αὐτῶν ὁρμαῖς, ὡς καὶ ὁ θεῖος Βασίλειος ἐν τῇ Εξαημέρῳ δείκνυσι, καὶ αὐτὸ δὲ τὸ ἐν σοφίᾳ γενέσθαι πάντα κατὰ τὸ εἰρη μένον· Πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησας. Ἡ δὲ σοφία ἐστ τὶν ὁ Υἱὸς ὁ ὤν· πάντα οὖν ἐν τῷ Υἱῷ τῷ ὄντι ἐγένοντο, φησίν. § ΙΙ. Εκφαντορικάς. Εκφαντορικάς φησι τὰς ἐκφαινούσας ήτοι περιστάσας. Τῆς ὑπὲρ πᾶσαν ἀγαθότητα. Σημείωσαν ότι καλῶς λέγομεν, ὅτι ἐστὶν ὑπὲρ πᾶσαν ἀγαθότητα καὶ θεότητα· ὑποβεβηκυίας οὖν θεότητας νόησον ἀγγέ λων καὶ ἀνθρώπων δικαίων. Ἐν ἀποκρύφοις. Ὡς τό· Εθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ· καὶ πάλιν· Ἐν ἀποκρύφῳ καταιείδος. Atque ad ea quæ non sunt extenditur. Alque ad ea quæ non sunt extenditur bonum, tanquam ipsa ut sint vocans, aut juxta illud, quod Pater alibi dixit, quia etiam id quod non exsistit est bonum cum in Deo propter essentiæ excessum consideratur. "Οντα vero vocat ea quæ non sunt materialia, sicut sæpe superius declaravimus; aut sic, quoniam Deus loco non circumscribitur, merito ait eum etiam supra ea quæ non sunt esse, ut ostendat illum minime circumscribi posse. Et supra viventia. Advertere oportet, quomodo, quando de angelis et hominibus loquitur, angelos vocet vontá seu quæ intelliguntur; nostras vero animas νοεράς seu quæ intelligunt, sicut frequenter superius representavimus, dum interpretationes του νοητοῦ εἰ νοερού exponebamus: nunc vero quoniam primo et principaliter de Deo loquitur, merito angelos, sicut et nos dicit νοερούς, quasi etiam ipsi Deum intelligendo, quantum fieri potest, intellectione alantur, quia ad divinam'sapientiam conversi sunt, sicut et hominum animæ, atque τὰ αἰσθητικά, id est rationis expertia. Animata vero omnia pariter divinam etiam participant sapientiam in suis naturalibus propensionibus, sicut divinus Basilius ostendit in Hexaemero, atque illud ipsum, in sapientia facta esse omnia, secundum Scripturam: Omnia in sapientia fecisti *. Sapientia autem est Filius, qui est; omnia igitur, inquit, erant in Filio qui est. § II. Manifestatorias. Gr. ἐκφαντορικάς. Ἐκφαντορικάς vocat eas que declarant seu repræsentant. Quæ supra omnem bonitatem. Nota nos recte dicere quod omnem superet bonitatem et deitatem; ergo per subditas deitates intellige angelorum justorumque virorum deitates. 167 In abscondilis. Ut illud: Posuit tenebras latibulum suum *; et rursus: In abscondito tempor statis I. - Psal. cui, 24. ▾ Psal. xvII, 12. × Psal. Lxxx, 8. 10 τὰ αὐτά.

El sensus participant. Quoniam paulo ante visus est dicere, bonum esse subjectum, cum dixit esse ejus quod est causam, et ita deinceps, no qui absque intellectu legerent occasionem arguendi reperirent, ait: Non autem aliud esse bonum, et aliud id quod est. Atque iterum, aliud vitam; quam sapientiam, unam siquidem omnium esse causam, et non multas, atque merito unam Deitatem quæ universa produxit, sanctam nec non beatam Trinitatem, et minime multas divinitates creatrices; hoc autem non supervacanea dixit, sed Græcos stringens sapientes et hæreticos Simonis sectatores, qui dicunt deos mundi fabricatores, quanto inferiores sunt, tanto quoque infirmiores producere creaturas etiam usque ad omnium fundamentum, ut aiunt, id est materiam. Et hanc quidem esse. Boni appellationem perfectæ omnino providentiæ declarativam, ait esse; reliquas vero particulares, ut vitam et sapientiam et rationem; nam res omnes per Dei bonitatem productæ sunt ut exsisterent, suntque bonæ seu valde bonæ; non autem omnes vitam aut sapientiam aut rationem participant, ideoque ejusmodi appellationes ad perfectæ distinctionem posuit. Ολικωτέρας vero seu generaliores vocat eas quæ in plaribus cernuntur, ut vitam; pervenit enim usque ad plantas et animalia rationalia rationisque expertia: sapientia autem et ratio particulares magis; nam hæ in solis rationis participibus conspiciuntur. § III. Ac vitæ sapientiam. Cum paulo obscurior sit sermo, arbitror talem insinuare sententiam, ut aliquo dubitante ac dicente: Cur, nomine ipsius τοῦ ὄντος seu entis superante vita appellationem, et rursus nomine vitæ præstante sapientiæ, sicut etiam ordo ipse hoc postulat, quemadmodum ipsemet paulo ante declaravit dicendo, et ens et vitam, et sapientiam essentia effectricem, et vitæ electricem, et sapientiae datricem, essentiae causam, et vitæ, et mentis, et rationis participum atque sensus, non amplius ordinem hunc in rebus videmus? Oportet enim secundum dictos a te gradus, ea quæ exsistunt magis iis quæ vivunt et sentiunt et intelligunt et ratiocinantur, id est mentem ac rationem participantibus, Deo propius 163 accedere; non amplius autem sio, sed contrarium est; veluti colo, el astris, et terra, et aqua, et aere, et iis quæ ex ipsis oriuntur, viciniora sunt circa Dei providentiam ea quæ vivunt, etsi vita vegetativa vivant, ut plantæ et similia, viventibusque viciniora sunt sensilia, id est rationis expertia; plantis enim ac herbis, pretiosiora sunt in vita ratione carentia, quatenus etiam tantum sentiunt plantis nihil sentientibus; quæ autem ratione utuntur viciniora sunt Deo sensilibus, rationabilibus vero mentes, id est superiores mundo virtutes, ut nobis qui ratione utimur superiores, immaterialitate atque intelligendi "" ν' ἀμοούσιον. Καὶ αἰσθήσεως μετειληφότων. Ἐπειδὴ πρὸ μι κροῦ ἔδοξέ πως ὑπόβασιν λέγειν τὸ ἀγαθὸν, εἰπὼν τοῦ ὄντος αἴτιον, καὶ οὕτω καθεξῆς, ἵνα μὴ οἱ ᾽ ἀσυνέτως ἀναγινώσκοντες εύρωσι μέμψεως αφορμήν, φησίν· Οὐκ ἄλλο δὲ εἶναι τὸ ἀγαθὸν, καὶ ἄλλο τὸ δν· καὶ αὖ πάλιν, ἄλλο τὴν ζωήν, ἢ τὴν σοφίαν· ἐν γὰρ εἶναι τῶν ἁπάντων αἴτιον, καὶ οὐ πολλὰ, καὶ μίαν εἰκότως θεότητα πάντα παράγουσαν, τὴν ἁγίαν καὶ μακαρίαν " Τριάδα, καὶ μὴ πολλές θεότητας δημιουργούς· τοῦτο δὲ οὐ περιττῶς εἶπεν, ἀλλὰ καθ απτόμενος τῶν παρ' Ἕλλησι σοφῶν, καὶ τῶν ἀπὸ Σίμωνος αἱρετικῶν, οἳ κοσμοποιούς φασι θεούς, καθόσον ὑποβεβήκασι, τοσοῦτον καὶ τὰ ἀσθενέστερα τῶν κτισμάτων παράγοντας, έως καὶ τῆς τῶν ἁπάν των ὑποστάθμης, ώς φασι, τουτέστι τῆς ὕλης. Καὶ τὴν μὲν εἶναι. Τὴν τοῦ ἀγαθοῦ ἐπωνυμίαν παντελούς προνοίας δεκτικὴν εἶναί φησι· τὰς δὲ λοι πάς, μερικάς, οἷον ζωὴν καὶ σοφίαν, καὶ λόγον· καὶ πάντα μὲν γὰρ τὰ ὄντα δι' ἀγαθότητα Θεοῦ παρήχθη πρὸς ὕπαρξιν, καὶ εἰσιν ἀγαθὰ, ἤτοι καλὰ λίαν· οὐ πάντα δὲ ζωῆς ἢ λόγου ή σοφίας μετέχουσι· διὸ τὰς τοιαύτας ἐπωνυμίας κατὰ ἀντιδιαστολὴν τῆς παντε λους τέθεικεν. Ολικωτέρας δέ φησι τὰς ἐπὶ πλειό νων θεωρουμένας, οἷον ζωήν· φθάνει γὰρ ἐπὶ φυτών καὶ ζώων, λογικῶν τε καὶ ἀλόγων· σοφία δὲ καὶ λόγος μερικώτεραι· ἐπὶ μόνων γὰρ λογικῶν ὁρῶνται ταῦτα. Στε 8 ΙΙΙ. Καὶ τῆς ζωῆς τὴν σοφίαν. Ασαφέστερόν πως έγκειμένης τῆς ῥήσεως, οἶμαι τὸ λεγόμενον τοιοῦτόν τινα νοῦν ὑποφαίνειν· ὡς τινος ἐπαπορούντος καὶ λέγοντος· Διὰ τί, τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ τοῦ ὄντος ὑπερέχοντος τῆς ζωῆς τὴν προσηγορίαν, καὶ πάλιν τοῦ ὀνόματος τῆς ζωῆς ὑπεραίροντος τὴν σοφίαν, καὶ τῆς τάξεως τοῦτο ἀπαιτούσης, ὡς καὶ αὐτὸς πρὸ βραχέως ἐδήλωσεν εἰπὼν, καὶ ὅν, καὶ ζωὴν, καὶ σο φίαν τὴν οὐσιοποιὸν, καὶ ζωοποιόν, καὶ σοφοδότιν αιτ τίαν τῶν οὐσίας, καὶ ζωῆς, καὶ νοῦ, καὶ λόγου μετα ειληφότων, καὶ αἰσθήσεως, οὐκέτι τὴν τάξιν ταύτην ὁρῶμεν ἐν τοῖς οὖσι; δέον γὰρ κατὰ τοὺς εἰρημένους ὑπὸ σοῦ βαθμούς, τὰ ὄντα πλέον τῶν ζώντων, καὶ τῶν αἰσθανομένων, καὶ τῶν νοερῶν, καὶ λογικῶν, τουτέστι τοῦ νοῦ καὶ λόγου μετειληφότων, πλησιάζειν Θεῷ· οὐκέτι μὲν οὕτως, ἐξ ἐναντίον δέ ἐστιν, οἷον οὐρανοῦ, καὶ ἄστρων, καὶ γῆς, καὶ ὕδατος, καὶ ἀέρος, καὶ τῶν ἐξ αὐτῶν πλησιαίτερα περὶ τὴν πρόνοιαν τοῦ Θεοῦ τὰ ζῶντα, εἰ καὶ τὴν φυτικὴν ζῶσι ζωήν, οἷα τὰ φυτὰ καὶ τὰ τοιαῦτα, καὶ τῶν ζώντων πλη σιαίτερα τὰ αἰσθητικά, τουτέστι τὰ ἄλογα· τῶν γὰρ φυτῶν καὶ βοτανῶν τιμιώτερα ἐν ζωῇ τὰ ἄλογα, καθ' δ κἂν μόνον αἰσθάνωνται, τῶν φυτῶν μὴ αἰσθα νομένων· τῶν δὲ αἰσθητικῶν ἐγγύτερα τῷ Θεῷ τὰ λογικά· τῶν δὲ λογικῶν οἱ νόες, τουτέστιν αἱ ὑπερ κόσμιοι δυνάμεις, ὡς ἡμῶν τῶν λογικῶν ἀνώτεραι, κατὰ τὸ ἄλλον καὶ νοερὸν ἐγγίζουσαι μᾶλλον ἡμῶν

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. τῷ Θεῷ· καίτοι ἔδει τὸ ἐναντίον τὰ ὄντα καὶ μειζόνων facultate sunt nobis Deo vicinæ magis; atqui opor δωρεῶν ἀπολαύοντα τοῦ Θεοῦ ὑπὲρ τὰ ἄλλα εἶναι, οἷον τὸν οὐρανὸν, τὰ ἄστρα καὶ τὰ τοιαῦτα. Καὶ αὕτη μὲν ἡ ἐπαπόρησις· λοιπὸν οὖν ἀποκρίνεται ὁ θεῖος Διονύσιος ἐκ τοῦ νοῦ, καὶ τοῦ λόγου, καὶ τῆς αἰσθήσεως καθ᾽ ὑπόβασιν καὶ τὰς προτιμήσεις τάττων οὕτως εὑρήσεις μετὰ μίαν σελίδα. Καίτοι ἔδει τὰ τῶν μειζόνων. Μείζονας δωρεάς φησι τὰς ἐπὶ πλεόνων θεωρουμένας, οἷον τὸ ὂν καὶ τὴν ζωήν· ἀλλὰ τὰ τούτων μόνον μετέχοντα οὐκ ἐν πρώτοις καὶ κρείττοσιν, ἀλλ' ἐν τοῖς ἥττοσιν ὁρῶνται, ἐπειδὴ τὰ μὲν ὑπερέχοντα, καὶ τὰς τῶν ὑφειμένων ἔχουσιν ἰδιότητας τοῦ εἶναι, τοῦ ζῇν, καὶ κατὰ τοῦτο κρείττονα, εἰ καὶ διὰ μερικωτέρων ἐπωνυμιών σημαίνοντα· τὰ δὲ τῶν ὁλικωτέρων οὐ μετέχουσι τῆς τῶν κρειττόνων ἰδιότητος, τουτέστι σοφίας, καὶ λότου καὶ νοερότητος· καὶ κατὰ τοῦτο ἥττονα, ὡς ἡττόνων, ήγουν ολιγωτέρων δωρεῶν μετέχοντα, ὥστ περ οὖν τὰ ἕτερα, ὡς πλειόνων, καὶ κρείττονα καὶ Θεῷ πλησιαίτερα. Καὶ ζῶσιν ὑπὲρ τὰ ἄλλα. Ὅτι τὰ ὑπερκείμενα καὶ μᾶλλον Θεῷ πλησιάζοντα λέγεται πλέον ζῆν τῶν ὑποβεβηκότων, οἷον οἱ θεῖοι νόες ὑπὲρ ἡμᾶς ζῶσιν, ὡς μᾶλλον Θεῷ πλησιάζοντες. Πάλιν ἡμεῖς ὡς λογικοὶ, τῶν ἀλόγων πλέον λεγόμεθα ζῇν· πάλιν τὰ ἄλογα, ὡς αἴσθησιν ἔχοντα, πλέον ζῇ τῶν φυτῶν, ὡς αἴσθη σιν μὴ ἐχόντων, ἀλλὰ μόνην τὴν φυτικὴν ζωήν. § 1V. Ο ὢν ὅλου τοῦ εἶναι. Τὸ ὄν, ἐπὶ τοῦ Θεοῦ λεγόμενον, ὅλου συλλήβδην τοῦ εἶναι ὑπέρεστι· τοῦτο γάρ φησιν ὑπερούσιον, ἀντὶ τοῦ ὑπὲρ τὸ ἐν γενέσει ἄν· τὸ γὰρ ἂν οὐσία· ἀπὸ γὰρ τοῦ εἶναι τὸ όνομα παρήκται τῆς οὐσίας. Ὁ οὖν Θεός, ὡς καὶ τοῦ εἶναι ὑπερκείμενος (τὸ γὰρ εἶναι ἐξ αἰτίας τινὸς δηλοῖ εἰς τὸ εἶναι ἀχθῆναι), ἂν ὑπερουσίως νοείται· διὸ καὶ αἰὼν λέγεται εἶναι τῶν παρηγμέ νων ὑπ' αὐτοῦ αἰώνων· ὅπερ γὰρ μήτε ἦν, μήτε ἔσται, ἀλλ᾽ ἔστι μόνον, τοῦτο ἑστὼς ἔχον τὸ εἶναι, τὸ μὴ μεταβάλλειν εἰς τὸ ἔσται, μήτ' αὖ μεταβεβηκέναι ἀπὸ τοῦ [ἦν εἰς τὸ] ἔστι, τοῦτό ἐστιν αἰών· οὐ γὰρ μόνον τὰ ὄντα πάντα δεῖ παρεῖναι τῷ παντὶ καὶ ὅλῳ, ἀλλὰ καὶ τὸ μηδὲν τοῦ ποτὲ μὴ ὄντος· οὐδὲ γάρ τι προσ γέγονεν αὐτῷ, μὴ ὂν πρότερον. Αὕτη οὖν ἡ διάθεσις καὶ φύσις καλεῖτο ἂν, καὶ εἴη αιών· αἰών γὰρ ἀπὸ τοῦ ἀεὶ ὄντος εἴρηται. Εἴ τις οὖν οὕτω τὸν αἰῶνα λέγον ζωὴν ἄπειρον, τῷ πᾶσαν ἤδη εἶναι, καὶ μηδὲν ἀναλίσκειν αὐτῆς τῷ παρεληλυθέναι, μηδ' αὖ μένειν, οὐκ ἂν εἴη πᾶσα· ἐγγὺς δὲ ἂν εἴη τοῦ ὁρίζεσθαι τί αἰών. Ἐκεῖνο γοῦν ἐστιν ἄπειρον, τὸ μὴ ἐπιλεἶπον· καὶ τοῦτο κυρίως, ὅτι μηδὲν ἑαυτοῦ ἀναλίσκει· οὕτως οὖν ὁ Θεὸς καὶ αἰῶν, καὶ αἰῶνας ποιῶν. Αἰὼν τοίνυν ἐστὶν οὐ τὸ ὑποκείμενον, ἀλλὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ τοῦ ὑποκειμένου ἐκλάμπον· τὰ οὖν νοητὰ καὶ τὰ μὴ ὁρώμε να κατὰ τὸν ᾿Απόστολον αἰώνια· αἰώνιον δὲ οὐκ αὐ τός ἐστιν ὁ αἰῶν, ἀλλὰ τὸ αἰῶνος μετέχον, τουτέστι τῆς ἀδιαστάτου καὶ ἀπείρου ζωῆς. Ὡς οὖν καὶ τῶν αἰῶνος, τουτέστι τοῦ ἀεὶ ὄντος· μετεχόντων, καθ' ομοιότητα αἰώνων λεγομένων ποιητής ὁ Θεὸς, πεποιη- • Rom. 1, 20. tebat contrarium, nimirum res quæ majoribus Dei donis fruuntur aliis eminere, veluti caelum, astra ae similia, atque hoc quidem dubium; postea igitur respondet divinus Dionysius ex mente, et ratione et sensu, in descensu etiam præstantias ordinans; ita reperies post unam paginam. Alqui decebat ea quæ majora. Majora dona vocat quæ in pluribus cernuntur, ut esse et vivere; at quæ his tantum participant, non sunt in primis et præstantioribus, verum in vilioribus advertuntur: quoniam quæ excellunt habent etiam inferiorum proprietates exsistendi, vivendi, et in hoc excellunt, etsi illa magis particularibus declarentur appellationibus; hæc vero generalioribus non partici pant superioribus proprietatibus, id est sapientia, et ratione et intellectu, atque idcirco inferiora sunt, ut minoribus seu paucioribus donis participantia, quemadmodum alia, ut pluribus participantia, prestantiora sunt atque Deo viciniora. Excellentius quæ vivant aliis. Superiora ac Deo propria dicit magis vivere inferioribus, veluti divinæ mentes præstantius nobis vivunt, ut Deo propiores. Rursus nos ut ratione præditi, dicimur plus vivere brutis; iterum bruta, ut sensu prædita, plus vivunt plantis, utpote sensu destitutis, solaque vita vegetativa instructis. § IV. Qui est totius esse. Quod est de Deo dictum, superat totum quod est collective sumptum; hoc enim inquit supersubstantiale, pro supra ens productum; ens enim essentia: nam ab esse nomen essentiæ deductum est. Ergo Deus, ut etiam ipso esse superior esse enim declarat productum 169 fuisse ab aliqua causa ad exsistendum), qui est, supra essentiam intelligitur; ideo etiam dicitur esse æternitas sæculorum ab eo productorum; quod enim neque erat, neque erit, sed tantum est, babens hoc esse consistens, non mutari in futurum, neque contra ab esse [ in est] transivisse, hoc est æternitas. Non enim tantum entia omnia oportet adesse omni et toti, sed etiam nihil ejus quod alibi non est; neque enim aliquid ipsi adfuit quod prius. non fuisset. Hæc igitur dispositio et natura, vocari posset alque esset alernilas; αιών enim ab ἀεὶ ὄν τος seu quod semper sit, dicitur. Si igitur aliquis ista ratione dixerit æternitatem vitam infinitam, quod tota jam sit, nihilque ejus consumatur præterito, neque contra futuro; non enim esset tota: accede ret vero ad definiendum quid sit æternitas. Illa igitur est infinita, non deficiens; atque hoc proprie, quia nihil sui consumit: ita igitur Deus et æterni tas, aternitatumque conditor; ergo æternitas est non subjectum, sed quod ex ipso subjecto elueet; ergo imintelligibilia et invisibilia secundum Aposto lum æternay; æternum est, non vero ipsa æternitas, scd æternitatem participans, id est minime di. Stantis seu præsentis infinitaque vitæ particeps.

Quemadmodum igitur Deus conditor corum etiam κέναι τοὺς αἰῶνας λέγεται ἀντὶ τοῦ τὰ νοητά, αἰών αὐτῶν ὤν, καὶ συνοχεύς· οὕτω καὶ χρόνος ὁ ἄχρονος λέγεται, ἅτε καὶ χρόνων αἴτιος· ὅπερ γὰρ ἐν τοῖς νοη τοῖς αἰῶν, τοῦτό ἐστιν ἐν τοῖς αἰσθητοῖς χρόνος. Ὥσπερ οὖν τὰ ὁρώμενα εἰκόνες εἰσὶ τῶν ἀοράτων και νοητῶν, καὶ αἰῶνα λέγομεν τὴν ἀτρεμῆ ἐκείνην καὶ ὁμοῦ πᾶσαν ζωὴν, καὶ ἄπειρον ἤδη καὶ ἀκλινῆ πάν τη, καὶ ἐν ἑνὶ, καὶ προεστῶσαν· οὕτω καὶ τὸν χρόνον, τότε μὲν ἐν τῷ ἀεὶ ὄντι ἀναπαύεσθαι, ἐκφανῆναι δὲ καθ' ὑπόβασιν, ὅτε καὶ ὕστερον φύσιν ὁρατὴν ἐχρῆν προελθεῖν. Τὴν οὖν εἰς τὰ αἰσθητὰ πρόοδον τῆς εἰς τὸ ταῦτα δημιουργεῖν ἀγαθότητος τοῦ Θεοῦ καλοῦ μεν χρόνον· οὐ γὰρ ἡ κίνησις τῶν εἰς μοίρας καὶ ὥρας καὶ νύχτας καὶ ἡμέρας διαστάσεων τοῦτο χρό νος, ἀλλ' ὁμώνυμον τῷ χρόνῳ· ὥσπερ γὰρ τὸ μετρούν και μετρούμενον ειώθαμεν ὁμωνύμως καλεῖν, οὕτω καὶ ἐνταῦθα· οἷον, ἐὰν τὸ ὑπὸ πήχεως μετρούμενον, εἴτε ἔδαφος, εἴτε τεῖχος, ἢ ἕτερον, πῆχυν λέγομεν. Δὲ γοῦν τῶν ἀστέρων φοραί, κατὰ τὸ εἰρημένον, Ἔστω σαν εἰς σημεῖα καὶ εἰς καιροὺς, καὶ εἰς ἐνιαυτούς, πρὸς διορισμὸν καὶ δήλωσιν ἡμῖν ἐναργή παρά Θεοῦ ἐγένοντο. Ὁ οὖν καὶ ταῦτα διατάξας, αὐτὸς ἂν εἴη υπεραιωνίως καὶ ἀχρόνως ταῦτα ὡς αἴτιος. quæ æternitatem, id est illud quod semper est,participant, et similitudine quadam æternitates dicuntur, æternitatem creasse dicitur pro intelligibilia, 'cum sit eorum æternitas, atque conservator; ita etiam tempus dicitur qui temporis expers, ut temporum auctor; quod enim in intelligibilibus æternitas seu ævum, illud ipsum est in sensilibus tempus sicut igitur visibilia sunt imagines invisibilum et intelligibilium, ac æternitatem dicimus minime trementem illam atque simul totam vitam ac infinitam protinus omninoque firmam, ac in uno 'atque per unum stantem: sic etiam tempus, tum quidem in eo quod semper est requiescere, apparere vero in subjecto, quando etiam postea naturam visibilem procedere oportebat. Itaque progressum divinæ bonitatis ad sensilia ut ea producat, vocamus tempus; non enim motus interstitiorum ad partes et tempestates et noctes et dies, est tempus, sed ejusdem cum tempore nominis; quemadmodum enim quod imensurat et mensuratur, solemus eodem appellare nomine: ita etiam, hic, veluti si quod cubito mensuravimus 170 sive pavimentum sive murum aut aliud cubitum dicimus. Motus igitur astrorum, secundum illud Scripturæ: Sint in signa et in tempora et in annos 2, facti sunt a Deo ad definitionem et manifestationem nobis evidentem: is ergo qui hæc disposuit, posset hæc esse supra æternitatem atque sine tempore ut causa. Et neque erat. Neque erat, neque est, neque erit proprie de Deo dicitur, Deus enim hæc superat; dicitur vero etiam hæc esse, propterea quod ipse secundum omnem cogitationem superessentialiter exsistit. Neque erat. Recte dixit, neque erat. Nam erat declarativum est temporis. Deus vero est etiam supra erat, id est supra tempus. At dices: Et quomodo habetur de Dei Verbo: In principio erat Verbumª? Ecce enim hic habetur erat: sæpe dicimus, Patremn esse principium et causam omnium; ideo igitur ait, In principio erat Verbum, quoniam Filius est in Patre. Ergo bene dixit: In principio erat Verbum: porro erit, clarum est, hoc enim significat quod nunc non sit, sed aliquando erit, quod de Deo dicere impium et ineptum. Aut potius non est. Subaudiendum etiam hæc quibus proprie adjungitur erat, et quæ ei adja cent; aut aliter intelligendum ut supra omnem ipsius esse cogitationem ac imaginationem exsistens. Dicendo autem τὰ ὄντα, declarat ea omnino ad exsistentiam adducta: illud vero et ipsum esse eorum quæ sunt apponens, illorum perseverantiam significavit. § V. Estque ipsum per se. Minime arbitrandum est, hæc dici de omnium causa, sed de iis quæ ab ipso per creationem subsistunt intelligibilibus et intelligentibus, atque sensilibus necnon cæteris. Sicut enim ante diximus, Deus est ante esse: nam • Gen. 1, 14. • Joan. 1, 1. 10 κατὰ ταῦτα. Καὶ οὔτε ἦν. Ὅτι οὔτε τὸ ἦν, οὔτε τὸ ἔστιν, οὔτε τὸ ἔσται κυρίως λέγεται ἐπὶ Θεοῦ· ὑπὲρ γάρ. ταῦτα ὁ Θεός. Λέγεται δὲ καὶ ταῦτα διὰ τὸ κατὰ πα σαν ἐπίνοιαν ὑπερουσίως αὐτὸν εἶναι. Οὔτε ἦν. Καλῶς εἶπεν, οὔτε ἦν· τὸ γὰρ ἦν δηλωτικόν ἐστι χρόνου. Εστι δὲ ὁ Θεὸς καὶ ὑπὲρ τὸ ἦν, τουτέστιν ὑπὲρ χρόνον. Ἐρεῖς οὖν· Καὶ πῶς κεῖται περὶ τοῦ Θεοῦ Λόγου· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος; Ιδού γὰρ ἐνταῦθα κεῖται τὸ ἦν· πολλάκις λέγομεν, ὅτι ἀρ χὴ καὶ αἰτία πάντων ὁ Πατήρ· διὰ τοῦτο οὖν, Ἐν ἀρ χῇ ἦν, φησὶν, ὁ Λόγος, ἐπειδὴ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πατρί ἐστι. Καλῶς οὖν εἶπεν· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος· τὸ δὲ ἔσται σαφές ἐστι. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ, ὅτι νῦν οὐκ ἔστιν, ἀλλ᾽ ἔσται ποτὲ, ὅπερ ἐπὶ Θεοῦ λέγειν ἀνόσιον καὶ ἀπρόσφορον. Μᾶλλον δὲ, οὔτε ἐστί. Προσυπακουστέον καὶ ταῦτα 18 οἷς ἐπιλέγεται κυρίως τὸ ἐγένετο, καὶ τὰ σὺν αὐτῷ κείμενα· ἢ καὶ ἑτέρως νοητέον, ὡς ὑπερ πᾶσαν τοῦ εἶναι ἔννοιάν τε καὶ φαντασίαν ὑπάρχων. Διὰ δὲ τοῦ εἰπεῖν τὰ ὄντα τὸ ὅλως αὐτὰ πρὸς ὕπαρ ξιν ἀχθῆναι δηλοῖ. Τὸ δὲ καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι τῶν ὄν των προσθείς, τὴν διαμονὴν αὐτῶν ἐσήμανε. § V. καὶ ἔστιν αὐτὸ καθ' αυτό. Ταῦτα οὐ δεῖ νο μίζειν περὶ τοῦ τῶν ἁπάντων αἰτίου λέγεσθαι, ἀλλὰ περὶ τῶν ἐξ αὐτοῦ δημιουργικῶς ὑποστάντων νοητῶν τε καὶ νοερῶν, καὶ αἰσθητῶν, καὶ λοιπῶν· καθὰ γὰρ προειρήκαμεν, ὁ Θεὸς πρὸ τοῦ εἶναι· καὶ γάρ ἐστε

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. προών· τὸ δὲ εἶναι οἷον ἔμφασιν ἔχει τινὰ προϋπ- est προών seu præexsistens; esse autem habet vel όντος αἰτίου. Προὼν μὲν οὖν λέγεται ὁ Θεὸς, καὶ λοιπὸν λέγεται καὶ ὡν, ὡς ἀπάντων αἴτιος· εἶτα τὸ εἶναι τὰ πάντα ἐξ αὐτοῦ. Τὸ οὖν εἶναι κατ' επίνοιαν ἐκ μετοχῆς ὑπέστη τοῦ προεἶναι αὐτοῦ, οὐχ ὡς μετ ρισθέντος τοῦ Θεοῦ εἰς τὸ εἶναι καὶ προεἶναι, ἀλλὰ τὸ θέλημα αὐτοῦ τὸ παραγαγὸν εἰς τὸ εἶναι τὰ ὄντα, τοῦτο λέγεται εἶναι προϋποστὰν ἐν τῷ Θεῷ, καὶ τού του τοῦ θείου θελήματος εἰς τὸ εἶναι κτίσιν προορι σθέντος, εἰκότως πρὸ τῶν ἄλλων, ὧν μετέχει τὰ ὄντα τοῦ Θεοῦ, πρεσβυτέρα τις ἀρχὴ ἡ τοῦ εἶναι, ἐπινοεί ται αὐτὸς ὁ Θεός· πρῶτον γάρ ἐστί τι, καὶ τότε ἐστι καὶ ζωή, καὶ σοφία. Οι γοῦν ἀόρατοι καὶ ἀνώτατοι νόες πρῶτον τοῦ εἶναι μετέσχον, καὶ οὕτω ζωῆς καὶ σοφίας. Ωσπερ γὰρ ἐφ' ἡμῶν πρώτη τις ὑπέστη ύλη, ἀφ᾿ ἧς ἐσμέν· οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ἀσωμάτων νοῶν, οἷονεὶ ὕλη, νοεῖται αὐτὸ τὸ ὂν ἑκάστου διὰ ζωῆς εἶδος, καὶ καθ᾽ ὅ οὐσίωται εἰς ζωὴν καὶ σοφίαν καὶ ὁμοιότητα. Ομοιότητα δὲ καὶ ἄνω διεξήλθομεν καὶ ταῦτα τητα, τὰς ἀναγωγούς ἐπὶ Θεὸν δυνάμεις, καθ᾽ ἂς ὁμοιοῦνται αὐτῷ προσεχεῖς αὐτῷ οὖσαι, καὶ τούτων καθ᾽ ὑπόβασιν μετέχουσι τὰ μετὰ ταῦτα πρῶτον καὶ αὐτὰ τοῦ εἶναι μετέχοντα. Αρχὰς δὲ τῶν ὄντων τὰς πρώτας ὑποστάσας ἐν τῇ κτίσει οὐσίας νόησον, ἀρχὰς λεγομένας, οὐχ᾽ ὅτι ἐξ αὐτῶν τὰ ὄντα, ὡς ἀπὸ στοιχείων, ἀλλ' ὅτι, καθὰ εἴρηται, πρὸ τῶν μετ' αὐτ τὰς ἐδημιουργήθησαν· οἷον ἐπὶ μὲν τῶν νοητῶν ἀρχὴ κτίσεως θρόνοι, καὶ οὕτω τὰ ἑξῆς· ἐπὶ δὲ τῶν αἰσθητῶν ἀρχὴ κτίσεως οὐρανὸς καὶ γῆ· Ἐν ἀρχῇ γὰρ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν· τῶν γὰρ αἰσθητῶν πρωτόκτιστα ταῦτα. Εἶτα καὶ ἄλλως αἱ ἰδέαι καὶ τὰ παραδείγματα, ἅπερ εἰσὶ νοήσεις αὐτ τοτελεῖς ἀἴδιοι τοῦ ἀϊδίου Θεοῦ, καθὰ προέφημεν, ἐπινοοῦνται οἱονεὶ στοιχεῖα, καὶ ἀρχαί, καὶ ὕλη ἄϋλος καὶ ἀσώματος τῶν μετεχόντων καὶ αὐτῶν τῶν ἰδεῶν, οἷον τῶν παραχθεισῶν ἀσωμάτων τάξεων· ἡ γὰρ αὐ τοζωή, καὶ αὐτοσοφία, καὶ αὐτάταξις, καὶ τἆλλα τὰ ἐν Θεῷ παραδείγματά εἰσιν, ὧν μετέχουσιν αἱ δημιουργίας, ώς σημείου ήτοι κέντρου αἱ κατ᾽ εὐθεῖαν γραμμαὶ ἐπὶ τὸν κύκλον φερόμεναι. uti quamdam demonstrationem causæ quæ ante subsistit. Itaque Deus dicitur προών, ac denique dicitur etiam wy, ut omnium auctor, deinde omnia ex ipso esse. Ergo esse secundum cogitationem, subsistit per participationem ejus quod præexstitit: non quod Deus divisus sit in esse ac ante esse, sed ipsius voluntas quæ res in esse produxit, dicitur in Deo ante substitisse, atque divinæ hujus voluntatis, ad creaturæ exsistentiam prædeterminatæ, merito ante alia, quibus res Deo participant, antiquius aliquod principium ipsius esse, Deus ipse cogitatur; primo enim aliquid est, ac tum est et vita et sapientia. 171 Invisibiles igitur ac supremæ mentes, primo participarunt esse, atque ita vitam ac sapientiam; sicut enim in nobis prima quædam subsistit materia ex qua sumus, ita etiam incorporeis mentibus velut materia intelligitur ipsum ens forma cujusque in vita, et quo substantiatur in vitam et sapientiam et similitudinem. Porro similitadinem etiam supra explicuimus, atque identitatem, virtutes quæ ad Deum sursum ducunt, quibus Deo assimilantur dum ipsi adhærent, ac his in descensa participant que sequuntur, cum ipsa etiam primum esse participent. Rerum autem principia, intellige essentias quæ primo in creatione substiterunt, quæ dicuntur principia, non quod res ex ipsis tanquam elementis; sed quia, sicuti dictum est, creatæ sunt ante posteriores; velut in intelligibilibus, principium creationis sunt throni, et ita deinceps; in sensilibus autem, principium creationis cœlum et terra: In principio enim creavit Deus cœlum et terram. Hæc enim creatione sensilium prima. Deni-. que etiam aliter idem et exemplaria, quæ sunt intellectiones per se perfectæ æternæ æterni Dei, sic-. ut antea diximus, animo concipiuntur ut elementa, et principia, et materiæ expers atque sine corporemateria, participantium ipsarumque idearum, tanquam incorporeorum productorum ordinum. Siquidem ipsa vita, ipsaque sapientia, et ipse ordo, atque alia sunt in Deo exemplaria, quorum creaturæ participes, ut puncti seu centri quæ recta ad circulum feruntur liner. Πάντων οὖν εἰκότως. Ἑαυτῷ ταύτην τὴν προσηγορίαν ἔθετο ὁ Θεὸς, εἰπών· Ἐγώ εἰμι ὁ ὤν· διὸ πρὸ τῶν ἄλλων, ὅσα περὶ αὐτοῦ λέγεται, οἷον ζωῆς, καὶ σοφίας, καὶ τῶν τοιούτων, εἰκότως ἀναγορεύεται. Τῷ δὲ εἰπεῖν προεῖναι καὶ ὑπερεῖναι, τὸ ἄναρχον καὶ πάντη ἀκατανόητον τοῦ εἶναι τὸν Θεὸν ὑφηγήσατο, ὃς καὶ τῷ προορισμῷ τῆς οἰκείας ἀῤῥήτου γνώσεως προϋπεστήσατο τὸ ὅλως εἶναι τὰ πάντα· τούτῳ γὰρ ἀθρόῳ 10 κατά πρώτην προσβολήν ἐπιβάλλει ὁ νοῦς τῷ εἶναι· εἶθ' οὕτω τὸ ὁπωσοῦν εἶναι αὐτὰ θεωρεῖ. Τὸ οὖν ἁπλῶς εἶναι, οὐ τὸ πῶς εἶναι ἐδήλωσεν, εἰπὼν καθ' αὐτὸ τὸ εἶναι, ὥσπερ ἑξῆς τὴν αὐτοζωὴν, τὴν αὐτοομοιότητα, καὶ τὰ σὺν αὐτοῖς εἰπὼν, τὸ ὅλως εξ be Exod. 111, 14. τὸ τοῦτο γὰρ ἀθρόω Merito igitur omnibus. Deus sibi hoc nomen imposuit, cum dixit: Ego sum qui est b.c: ideo ante alia quæ de ipso dicuntur, veluti vitam et sapientiam et talia, jure appellatur. Dicendo autem προεἶναι καὶ ὑπερεῖναι, seu prius esse et supra esse, Deum principio carere, omninoque non intelligibilem esse declaravit, qui etiam prædeterminatione propriz ineffabilis cognitionis omnia produxit antequam prorsus essent; mens enim primo impetu huic in unum collecto esse incumbit; postea sic ipsa aliquantulum esse cernit. Ergo simpliciter esse, non autem aliquo modo esse declaravit, cum dixit per se esse; sicut deinceps cum ipsam vitam, ipsam similitudiVARIÆ LECTIONES ET CORRECTIONES.

APPENDIX AD OPERA S. DIONYSH AREOPACITÆ. nem, et quæ cum ipsis dixit, prorsus esse vitam ac ναι ζωὴν, καὶ ἁπλῶς τὸ ζῆν, οὐχὶ δὲ τὴν τοιάνδε simpliciter vivere, non vero taleın vitam explicavit, et alia similiter, hoe primum appellant esse. 172 Et si vis viventium. Sicut aliqua ratione in qualitatibus nempe ante subsistunt ipsæ qualitates, postea accidentes qualitate afficiunt; ita etiam hæc intellige quasi per se corporea albedo corpori inhærens, ipsum dealbat: sic etiam quæ hic dicta sunt cum proportione intellige, quod Deus præexsistens, seu vita, cuncta vivificat quæ ipsam participant. Per se participationes. Participationes dicit, quibus res participant, ut ipsum esse, aut vita, aut sapientia, aut ordo, et cætera, quæ participationes divina sunt dona, quæ etiam principia rerum vocavit. ζωὴν εἰσηγήσατο, καὶ τὰ ἄλλα δὲ ὁμοίως, τοῦτο πρῶτον κατηγοροῦνται τὸ εἶναι. Καὶ εἰ βούλει τῶν ζώντων. "Ωσπερ λόγῳ τινὶ ἐπὶ τῶν ποιοτήτων οἱονεὶ προϋπεισιν αἱ αὐτοποιότητες· εἶτα συμβαίνουσαι ποιοῦσιν οὕτω· καὶ ταῦτα νόει, οἷον ἡ αὐτοσώματος λευκότης, ἐπιγενομένη σώματι, λευκαίνει τοῦτο· οὕτω καὶ͵ τὰ εἰρημένα ὧδε νόησον ἀναλόγως, ὅτι προϋπὼν ὁ Θεὸς, ἤτοι ἡ ζωή, ζωή πάντα τὰ αὐτοῦ μετέχοντα. Τὰς αὐτομετοχάς. Μετοχάς φησιν, ὧν τὰ ὄντα μετ έχουσιν, οἷον αὐτὸ τὸ εἶναι ἢ ζωή, ή σοφία, ἢ τάξις, καὶ τὰ λοιπὰ, αἵτινες μετοχαὶ θεῖαι τυγχάνουσι δω ρεαὶ, ὃς καὶ ἀρχὰς τῶν ὄντων ἐκάλεσε. § VI. Καὶ ἔστιν ἐξ αὐτῆς καὶ ἐν αὐτῇ. Οὕτω νοητέον· ἡ αὐτοῦπεραγαθότης, νοῦς οὖσα, καὶ ὅλη ενέργεια, εἰς ἑαυτὴν ἑστραμμένη, ἐνεργείᾳ ἐστὶν, οὐ δυνάμει, πρότερον οὖσα ἀφροσύνη, εἶτα νοῦς ἐνεργεία γινομένη· ὅθεν καί ἐστι νοῦς μόνον καθαρός, οὐκ ἐπείσακτον ἔχων τὸ φρονεῖν, ἀλλὰ παρ' ἑαυτοῦ πάνω τως νοεῖ. Εἰ γὰρ ἡ μὲν οὐσία αὐτοῦ ἄλλη ἐστὶν, ἃ δὲ νοεῖ ἕτερα αὐτοῦ, αὐτὸς ἀνόητος ἔσται, ήγουν ἡ ούτ σία αὐτοῦ· εἴ τι δὲ ἔχει, παρ' ἑαυτοῦ ἔχει, οὐ παρ ἄλλου· εἰ δὲ παρ᾽ ἑαυτοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ νοεῖ, αὐτός ἐστιν ἡ νοεῖ. Οὐκοῦν τοὺς ὤν, ὄντως νοεῖ τὰ ὄντα ὡς ὤν. Εἰ οὖν νοῶν ἑαυτὸν τὰ ὄντα νοεῖ, αὐτός ἐστι τὰ ὄντα· ἡ γὰρ ἐτέρωθι ὄντα αὐτὰ νοήσει, ἢ ἐν ἑαυτῷ, ὡς αὐτοῦ ὄντα· ἀλλαχοῦ μὲν ὄντα οὖν οὐ δυνατόν νοῆσαι· ποῦ γὰρ ὄντα ἐν αἰσθητοῖς; τὰ γὰρ αἰσθητὰ οὐκ εἰσὶν ὄντα, ἅτε τρεπτὰ ὄντα, καὶ γινόμενα, καὶ ἀπολλύμενα. Ἑαυτὸν οὖν ἄρα καὶ ἐν ἑαυτῷ νοεί. Ἐπειδὴ δὲ καὶ ποιητὴς τῶν ὄντων ἐστὶν ὁ Θεὸς, ἐν τῷ μήπω ὄντι νοήσει αὐτά· ἀλλ' αὐτὸς ἀρχέτυπος ἐστι τούτου τοῦ παντός· καὶ ἃ νοεῖ, οὐ τύπους λαμβάνων ἀφ' ἑτέρων, αὐτὸς ὢν τῶν ὄντων παράδειγμα· ὥστε οὔτε αὐτὸς ἐν τόπῳ, οὔτε τὰ ἐν αὐτῷ ὡς ἐν τόπῳ· ἀλλ' ἔχει αὐτὰ ὡς ἑαυτὸν ἔχων, καὶ ἐνὼν αὐτοῖς, πάντων μὲν ὁμοῦ ὄντων, καὶ ἐν ἀμερεῖ ὄντων ἐν αὐ τῷ· διακεκριμένων δὲ, ἐν τῷ ἀμερεῖν ἀμερῶς. Αἱ τοίνυν νοήσεις αὐτοῦ εἰσι τὰ ὄντα· τὰ δὲ ὄντα εἰσὶ τὰ είδη. Νοήσεις δὲ οὐχ οὕτως ἀκουστέον, ὅτι, ἐπειδὴ τόδε ἐνόησεν, ἐγένετο τόδε, ἢ ἐστὶ τόδε· ταύτης γάρ § VI. Estque ex ipsa et in ipsa. lla intelligendum: mens cum sit per se excellens bonitas, totaque efficacia, in seipsam conversa, efficacia seu actu est, non virtute seu habitu, prius exsistens amentia, postea actu mens effecta; unde etiam tantum est mens pura, non superinductam habens sapientiam, sed prorsus a seipsa intelligit. Si enim essentia ejus alia est, quæ autem intelHigit sunt ab ipso diversa, ipse intelligi nequit, seu ejus essentia; si vero aliquid label, a seipso habet, non ab alio; si autem a seipso, et ex seipso intelligit, pse est quæ intelligit; ergo cum sit mens, ut qui est, revera res intelligit; si autem seipsum intelligens res intelligit, ipse est res, aut enim alibi exsistentes ipsas intelliget, aut in seipso, ut quæ sunt ejus; alibi quidem res exsistere intelligere impossibile, ubi enim exsistunt in sensilibus? sensilia enim non sunt, utpote mutationi obnoxia, generabilia et corruptibilia; ergo seipsum et in seipso intelligit. Quoniam autem Deus est etiam rerum conditor, in eo quod necdum est, eas cognoscet; verum ipse est universi hujus archetypum, et quæ intelligit non ab aliis typum accipiens intelligit, cum sit eorum quæ sunt exemplar; sic neque ipse in loco, neque ea quæ in ipso velut in loco; sed habet ea ut seipsum habens, ipsisque exsistens, omnibus quidem simul exsistentibus, et indivisibiliter in ipso exsistentibus; distinctis autem, in indivisibili indivisibiliter. Ejus igitur cogitationes sunt res, res autem sunt species. Cogitationes vero non ita τῆς νοήσεως προηγεῖσθαι δεῖ νοούμενόν τι, ἵνα αὐτὸ intelligendum, quod postquam aliquod certi cogitavit, illud ipsum fuerit aut sit; hanc enim cogitationem aliquid quod intelligitur præcedere debet, ut postquam illud cogitaverit, faciat; sed res intelligit, ut seipsum 173 intelligens, ac inexsistentibus conjunctus; ipsa enim ejus cogitatio, rebus est generatio; quod igitur ipsis inest, id est species, atque hoc est idea: ipse vero cum totus sit mens, totus est scientia: quæ vero ex ipso et in ipso mentes contemplationibus scientiæ similes. Sunt autem simul etiam distinctæ in ipso, ut multæ scientiæ νοήσας ποιήσῃ· ἀλλὰ νοεῖ τὰ ὄντα, ἅτε ἑαυτὸν νοῦν, καὶ τοῖς ἐνοῦσι συναπτόμενος· αὐτὴ γὰρ αὐτῷ ἡ νόη σις γένεσις ἐστι τοῖς οὖσι. Τὸ οὖν ἐνὸν ἐν αὐτοῖς, τοῦτό ἐστι τὸ εἶδος, καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ ἰδέα· αὐτὸς δὲ, νοῦς ὢν ὅλως, ὅλος ἐστὶν ἐπιστήμη· τὰ δὲ ἐξ αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ νόες εοικότες θεωρήμασι τῆς ἐπιστήμης. Εἰσὶ δὲ ὁμοῦ καὶ διακεκριμένα ἐν αὐτῷ, ὡς καὶ ἐν ψυχῇ ὁμοῦ πολλαὶ ἐπιστῆμα: οὖσαι, ἀσύγχυτοι μέσ νουσι, καὶ ἐνεργοῦσι ἔξω κατὰ μίαν, ὅταν δέῃ· καὶ πά σας ὁμοῦ τὰς δυνάμεις ἡ ψυχὴ ἐν ἑαυτῇ ἔχει, καθ' ἂς προνοεῖ τοῦ σώματος, καὶ ὅμως ἀσυγχύτως αὐτὰ; Pachym. εν μέρει vitiose, quia agitur de puncto indivisibili.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. κατά καιρὸν προβάλλει, τὴν μὲν φυσικὴν ἐνεργοῦσα simul in anima exsistentes, manent non confus, περὶ τὸ σῶμα δύναμιν, καθ᾽ ἣν τρέφει τοῦτο, καὶ αὐτ ξει, καὶ πρὸς γένναν ἐπιτήδειον ποιεῖ· τὴν δὲ αἰσθητικὴν ἐνεργεῖ δύναμιν περὶ φλέβας καὶ ἀρτηρίας, καὶ τὴν σάρκα, καὶ τὰ νεῦρα· καθ᾽ ἣν δύναμιν τῶν αἰσθητῶν ἀντιλαμβανόμεθα· τὴν δὲ δοξαστικήν, καθ' ἣν κρίνει τὰ αἰσθητά· καὶ τὴν φανταστικὴν, καθ᾿ ἣν φαντάζεται τὰ αἰσθητά· ἀναζωγραφικὴν δὲ, καθ' ην ἀναπλάττει· καὶ μνημονευτικήν, καθ᾽ ἣν μέμνηται· ὀρεκτικὴν δὲ, καθ᾽ ἣν ὀρέγεται, καὶ κινεῖ τὸ ζῶον κατὰ τόπον· καὶ εἰκαστικὴν, καὶ θυμοειδῆ, καὶ ἐπι θυμητικήν. Ταύτας γὰρ ἔχει δυνάμεις σώματι χρωμένη ἐν τῷ ἀλόγῳ αὐτῆς μέρει. Μετὰ δὲ θάνατον δ νοῦς μόνος ἔσται ἐνεργῶν, τούτων ἀργουσῶν. et sigillatim foris operantur, cum necesse fuerit; et anima omnes facultates in seipsa simul habet, quibus corpori providet, verumtamen ipsas sine confusione dum tempus est, exserit, naturalem quidem circa corpus exercens facultatem, qua ipsum nutrit, auget, atque aptum ad generationem elicit; sensilem vero exercet facultatem circa venas, arterias, carnem ac nervos, qua facultate sensilia percipimus; opinandi autem facultatem, qua sensilia judicat, ac imaginativam, qua sensilia imaginatur, depingendi facultatem qua effingit, reminiscendi vero facultatem qua meminit, appetendi autem qua ap petit, et animal loco movet, ac assimilandi, et irascibilem atque concupiscibilem; has enim habet facultates cum corpore utitur, in sua rationis experte parte; post mortem vero mens sula operabitur, his cessantibus. Καὶ τὰ ὁπωσοῦν τῷ εἶναι. Ἐκ τῆς τοῦ Θεοῦ ὑπεραγαθότητός φησιν, ἥτις ἐστὶν αὐτὸ τὸ εἶναι αὐτ τοῦ τοῦ Θεοῦ, ἡ ὕπαρξις τῶν ὄντων, καὶ ἡ τούτων διαμονή. Ενιαίως φησίν, ήγουν κατὰ ἁπλῆν τινα καὶ περιεκτικὴν τῶν ὅλων αἰτίαν, καὶ ἄσχετον· οὐδενὶ γὰρ λόγῳ, ἢ νοήματι, καὶ πράγματι ἔχει τὸ θεῖον τὴν πρὸς τὰ ὄντα σχέσιν τε καὶ κοινωνίαν· ἀλλ᾽ ἔστι πάντη καὶ κατὰ πάντα υπερηρμένον, μόνῳ τῷ συνέ χειν καὶ προνοεῖσθαι τούτων ἐφαπτόμενον, ὡς ἄν τις εἴποι. Τὰ δὲ ἑξῆς ὑποδείγματα πιστωτικὰ τοῦ λόγου τοῦ εἶναι πάντα ἐκ Θεοῦ, ὡς αἰτίου τῆς τούτων ὑπάρ ξεως, ἄλλο παρὰ ταῦτα ὑπάρχοντος, καὶ ἐν ἑαυτῷ συνεστάναι ἄλλῳ παρὰ ταῦτα ὑπάρχοντι. Καὶ ἔχει πάντα ἀριθμόν. Ὁ γὰρ ἀριθμὸς ἐκ πολ λῶν μονάδων συντιθεμένων εἰς μέγεθος παραύξει· ἡ οὖν μονάς, ὡς αἰτία ἀριθμῶν, ἐνοειδώς τοὺς πάντας περιείληφεν ἀριθμούς· οὕτω καὶ τὸ κέντρον, ἤτοι σημεῖον, τὰς ἐπὶ τὸν κύκλον εὐθείας περιέχει. Καὶ ἐν κέντρῳ. Ταῦτα βεβαιωτικὰ τοῦ λόγου ὑποδείγματα. Σημείωσαι ὡς καὶ ἀπὸ τῶν γραμμι κῶν τὰ περὶ Θεοῦ σαφηνίζει, κέντρῳ αὐτὸν παρει κάζων. Ενοειδώς ήνωμένας. Τὸ ἐνοειδῶς ἐνταῦθα τέτ Θεικεν ἀντὶ τοῦ ἁπλῶς καὶ ὁμοίως· οὐ γὰρ έτερο!ίως. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν τῇ ὅλῃ τῶν ὅλων. Πρόδηλον ότι ἐν τῷ ὅλῳ τὰ μέρη· οὐκοῦν οἱ ἐν τοῖς καθ᾽ ἕκαστον τῶν ὄντων φυσικῶς θεωρούμενοι τῶν ἐνυπαρχουσῶν αὐτοῖς δυνάμεων ἢ κινήσεων λόγοι ἐν τῇ καθόλου λαμβανομένῃ φύσει θεωροῦνται, φησίν· οἷον οἱ τῆς Έξω φιλοσοφίας πάντα τὰ καθ' ἑαυτῶν ὑπάρχοντα καὶ ἐν ἄλλοις θεωρούμενα, & ἔμψυχά τε καὶ ἄψυχά φαμεν· ταῦτα πάντα ὑπὸ μίαν κατηγορίαν ήγαγον, εἰπόντες οὐσίαν, ἐν τῇ τοιαύτῃ φωνῇ περιλαμβάνον ται καὶ τὰ τῆς καθ᾽ ἕκαστον οὐσίας ἰδιώματα, καὶ οἱ λόγοι ἀσύγχυτοι μένοντες· ἕτερος γὰρ τῶν ἐμψύχων, καὶ ἄλλος τῶν ἀψύχων ὁ λόγος· ὡσαύτως καὶ τῶν αἰσθητικών, τουτέστι λογικῶν τε καὶ ἀλόγων, καίτοι κατὰ τὸν τῆς οὐσίας, ἤτοι τοῦ ἁπλῶς εἶναι συνηνωμένος λόγον. Τὸ δὲ ἐν ψυχῇ μονοειδώς είρηκε, σημαίνων μίαν εἶναι τὴν ἐκ ψυχῆς ἐνδιδομένην ὅλῳ τῷ ' Et quæ quomodocunque exsistendo. Ex eminentissima, inquit, Dei bonitate, quæ est ipsius Dei esse, rerum exsistentia et perseverantia. Unite ait seu ia simplici quadam et omnium comprehensiva atque invicta causa; nulla enim ratione, aut cogitatione, aut actione divinum Numen cum rebus conjunctionem et communionem habet; sed est omnia, et omnibus supereminet, his sola conservatione ac providentia, ut aliquis dixerit, adhaerens; cætera autem exempla fidem faciunt sermnoni asserenti omnia esse a Deo, ut horum exsistentiæ causa, aliud ab illis exsistente ac in seipso, alio ab illis exsistente consistere. Habet omnem numerum. Numerus enim ex multis monadibus compositus crescit in magnitudinem: monas igitur, ut numerorum causa, uno modo numeros omnes in se complexa est: ita etiam centrum seu punctum, rectas in circulo lineas complectitur. " Atque in centro. Hæc exempla rationem confirmant; nota quomodo etiam ex lineis declaret ea quæ Deum spectant, ipsum centro assimilans. 174 Uniformiter copulatas. Illud uno modo hic posuit, pro simpliciter et similiter; non enim aliter. Imo et in tota natura universi. Manifestum, partes esse in toto: ergo rationes quæ in singulis rebus naturaliter considerantur, inexsistentium ipsis facullatum aut motuum, in natura, inquit, generaliter sumpta considerantur; veluti profani philosophi omnia quæ per se exsistunt et in aliis conside rantur, quæ animata et animæ expertia dicimus, i hæc omnia sub unam appellationem adduxerunt, dicentes essentiam; in tali voce complectuntur et essentiæ singulorum proprietates, et rationes non confusæ manentes; alia enim animatorum, et alia inanimatorum ratio, similiter etiam sensilium, id est rationalium, et irrationalium; etsi essentiæ seu ipsius simpliciter exsistentiæ ratione simul uniantur: illud autem in anima uno modo dixit, significans unam esse ab anima toti corpori vitalem

facultatem, varie in membris operantem, attribu- σώματι ζωτικήν δύναμιν, ποικίλως ἐνεργοῦσαν ἐν τοῖς μέλεσιν. tain. § VII. Αρχὴ γάρ ἐστι τῶν ὄντων. Εἰ αἴτιόν ἐστι τὸ δι᾽ ὅ γίνεται τὸ γινόμενον, εἰκότως ἐν τῷ πάντων αἰτίῳ πάντα προϋφέστηκεν, ὡς ἐν ἰδέᾳ καὶ παραδεί γματι, καθὰ προέφημεν ὁμοῦ καὶ ἑνοειδῶς, καὶ τὰ ἐναντία, ὡς ἐν τῷ Θεῷ εἴρηται ἐπιθεωρούμενα. Πῶς δὲ καὶ ἡνωμένως, καὶ ἐναντία ", οὕτω νοήσεις· τὸ κοσμηθὲν ἔχει τὸ εἶδος μεμερισμένον, ὡς ἐν τῷ κόσμῳ, ἀλλαχοῦ τὰ ἄστρα, καὶ ἀλλαχοῦ τὸν ἄνθρω πον· καὶ αὖθις ἄλλῃ τὸ πῦρ, καὶ ἄλλῃ τὸ ὕδωρ. Εναντία γὰρ ὄντα, ἐὰν ὁμοῦ γένωνται, συμφθείρον ται· ἐν δὲ ταῖς νοήσεσι τοῦ Θεοῦ καὶ πάντα ὁμοῦ ἦσαν ὄντα καὶ ἀσυγχύτως, καὶ οὐκ ἐν τόπῳ· οὐ γὰρ σώματά εἰσιν, οὔτε ἐν σώματι, ἀλλ᾽ ἐν ἀϊδίοις νοήσε σιν, αϊτινές εἰσι παραδείγματα· ὅθεν καὶ πάντων ἀρχὴ ὁ Θεός· ἀρχὴ γάρ ἐστι πᾶν τὸ προϋφεστὼς τοῦ γινομένου· καὶ πρὸς τοῖς ἄλλοις, καὶ τάξις ἐστὶ τῶν ὡς τεταγμένων· τάξις δέ ἐστιν ἐργασία ὁμοιότητος πρὸς ἄλληλα πάντων τῶν ὄντων, καὶ συμμετρία γινο μένη αιτία κοινωνίας τῶν πρὸς ἄλληλα παντὸς τοῦ ὄντος, ἀλλὰ καὶ πᾶσα στάσις, καὶ πᾶσα κίνησίς ἐστι τῶν ὄντων ὁ Θεός. Διαφόρως δὲ ταύτας νοητέον· καὶ ἐπὶ μὲν τῶν νοητῶν καὶ τῶν νοερῶν, ἡ φύσις, ἀρχὴ οὖσα κινήσεως καὶ στάσεως, ἤτοι ἠρεμίας, ταὐτὸν γάρ ἐστι, ἐνέργειαν δηλοῖ· ἥ τε γὰρ κίνησις ἡ εἰς διακονίας θείας καὶ διδασκαλίας τῶν ὑποβεβη κότων ενέργειά ἐστι ζωτική, ἥ τε ηρεμία καὶ στά σις αἰώνιος οὖσα καὶ ἄτρεπτος, τὰ οἰκεῖα ἐνεργεῖν δηλοῖ τοὺς νέας, καὶ τῶν θείων ἐμφορεῖσθαι. Ἐπὶ δὲ τῶν αἰσθητῶν ἡ φύσις ἀρχὴ οὖσα κινήσεως καὶ στά σεως, ήτοι ηρεμίας, τὴν μὲν κίνησιν δηλοῖ εἰς τὸ εἶναι παραγωγήν· τὴν δὲ στάσιν, ἤτοι ἠρεμίαν, τὴν διὰ τῆς φθορᾶς τοῦ εἶναι ἢ παῦσιν ἢ μεταβολήν. Λέγεται δὲ ταῦτα εἶναι ὁ Θεὸς, ὡς αἴτιος αὐτὸς ὑπάρχων ύπερουσίως. Κίνησις δὲ ἐπὶ Θεοῦ ἡ εἰς τὰ ἐξ αὐτοῦ καὶ δι' αὐτοῦ ἐν ἀγαθότητι προνοητική πρόοδος· στάσις δὲ τὸ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχειν, καὶ ἀνεκφοιτήτως ἑαυτοῦ τὴν ἀνεπίγνωστον ἠρεμίαν καὶ ἀτρεμῆ ἀοχλησίαν κεκτῆσθαι. Σημειωτέον δὲ, ὅτι τὰς νοητὰς δυνάμεις αἰωνίας ἐκάλεσεν, ὡς αἰῶνος μετεχούσας. Ἡ δὲ τοῦ το λέγουσα Γραφή ἐστι· Τὰ γὰρ βλεπόμενα πρόσω καιρα· τὰ δὲ μὴ βλεπόμενα αἰώνια. Τὰ δ᾽ ἐν ἑτέροις ὑπάρχοντά εἰσιν οἷον ἁγιασμός, ἀθανασία, εὐζωΐα· ταῦτα γὰρ ἐν νοηταῖς καὶ νοεραῖς οὐσίαις τοιαῦτά εἰσι· κατ᾽ ἐπίνοιαν δὲ λέγονται ἐν τοῖς νοη τοῖς καὶ ἡμῖν, ὡς θεοὶ καὶ κύριοι καὶ δυνατοὶ ἰσχύτ ἄγγελοι κατὰ μέθεξιν καὶ ἄνθρωποι. § VII. Siquidem principium est rerum. Si principium est, id quo res exsistit, merito in omnium principio omnia ante substiterunt, ut in idea et exemplari, sicut ante diximus, simul et uno modo, ac contraria, ut in Deo, sicut dictum est, considerata; quomodo autem conjuncte, et contraria, ita intelliges: quod ornatum est, habet formam divisam, ut in mundo, alibi astra et alibi hominem: iterumque alio in loco ignem ac alio in loco aquam; cum enin sint contraria, si simul exsistent, corrumpuntur; in Dei autem cogitationibus, et omnes res simul erant, et non confuse, neque in loco; non enim sunt corpora, nec in corpore, sed in æternis cogitationibus quæ sunt exemplaria: unde etiam Deus omnium est principium; nam principium est quidquid ante effectum suum substitit,ac in aliis ordo est eorum quæ velut ordinata sunt; ordo autem est efficacia similitudinis omnium rerum inter se, et commensuratio exsistens cansa communionis rerum universi inter se; quin etiam Deus est status omnis, et motus omnis rerum. Hæc autem diverse intelligenda: siquidem in intelligi bilibus et intelligentibus, natura cum sit principiumn molus et status, seu quietis, idem enim est, efficaciam declarat; nam motus qui in ministeriis divinis 175 ac inferiorum instructionibus vitalis est efficacia, et quies atque status, cum sit æternus et minime mutabilis, declarat mentes sibi propria, operari, ac divinis impleri; in sensilibus autem natura exsistens principium motus et status seu quietis, motum quidem declarat in productione: statum vero seu quietem, ex corruptione essentia aut cessationem aut mutationem. Dicitur autem Deus hæc esse, quod ipse superessentialiter sit auctor. Motus auten in Deo, est benignus providentiæ processus in ea quæ ex ipso et per ipsum; status vero, est semper eodem modo se habere, ac sine egressu, incognitam sui ipsius quietem et intrepid::m turbæ vacuitatem possidere. Notandum autem, eum intelligibiles facultates æternas vocasse, ut æternitatem participantes; Scriptura enim hoc asserit: Quæ enim videntur, temporalia sunt; quæ autem non videntur, aterna sunt d. In aliis vero exsistentia sunt veluti sanctitas, immortalitas, vitæ beatitas: hæc enim in intelligibilibus ac intelligentibus essentiis talia sunt: dicuntur autem cogitatione esse in intelligibilibus ac nobis, ut dii et domini et potentes virtute angeli, ac participatione homines. Omnis definitio, et catera quæcunque. Quæ eo quod exsistant sunt, dicit hæc in aliis considerata exsistere et non in seipsis; nam essentiæ (hæc enim vocavit entia) sunt eorum quæ per se exsistunt, quas designant, immortalitas, sapientia, ordo, con4 11 Cor. 17, 18. οι τὸ δὲ ἐναντία. Πᾶς ὄρος, καὶ τὰ ἄλλα. Ὅσα τῷ εἶναι ὄντα εἰσὶ, ταῦτά φησιν ἐν ἑτέροις θεωρούμενα ὑπάρχειν, καὶ οὐ καθ' ἑαυτά· αἱ γὰρ οὐσίαι (ταῦτα γὰρ ἐκάλεσεν όντα), τῶν καθ᾿ ἑαυτά εἰσιν, ἄστινας χαρακτηρίζου σιν, ἀθανασία, σοφία, τάξις, ἁρμονία, καὶ τὰ σύν

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. αὐτοῖς, ἅπερ ἐν ἑτέροις ὑπάρχειν λέγονται· ὥσπερ venientia, et iis adjuncta, quæ dicuntur esse in aliis; καὶ τὰ κατ' αἴσθησιν περὶ τὰ σώματα δρώμενα οἷον χρώμα, σχῆμα, πηλικότης, καὶ τὰ ὅμοια, ἅπερ σω κάτων ἐκτὸς συνίστασθαι ἀδύνατον. Διεῖλε δὲ αὐτὰ ὁ Πατὴρ τῶν κατ' ἐπίνοιαν· ταῦτα δὲ εἶναί φαμεν τὰ τῇ νοήσει καταλαμβανόμενα, οἷον νόημα, λόγον, αἴσθησιν, καὶ τὰ τοιαῦτα· ἅτινα τῇ ἐπινοίς μόνη οἱονεὶ τῇ ἐπενθυμήσει γνωρίζομεν· ἢ καὶ κατ' ἐπίσ νοιαν λέγει τὰ νοητά, καὶ αἰσθήσει ὑποπίπτοντα μηδαμώς. § Vill. Α' νοηταὶ καὶ νοεραί. Σημείωσαι δὲ, ὅτι τὸ νοηταὶ ὡς πρὸς ἡμᾶς· τὸ δὲ νοεραὶ ὡς πρὸς τὸν Θεὸν νοεῖται. Καὶ τὸ εἶναι. Καὶ τὸ θεοειδῶς εἶναι. Καὶ τὰ ἄλλα πάντα. "Οτι αὐτὸς αἴτιος τοῦ εἶναι τὰ πάντα, καὶ πρὸ τοῦ εἶναι, ἅτε καὶ ἰδέα, ἤτοι παράδειγμα ὢν τοῦ εἶναι, ὡς ἐντεῦθεν δηλοῦται· το γὰρ αὐτὸ εἶναι, οὐκ αὐτό ἐστιν ὁ Θεὸς, διὰ τὸ εἶναι τὸν Θεὸν, ἀλλὰ διὰ τὸν Θεὸν, καὶ τὸ εἶναι ἐστί, καὶ λέγεται· διὸ ἐν τῷ Θεῷ ἐστι τὸ εἶναι, ὡς ἰδέα· οὐ μὴν ὁ Θεὸς, ἐν τῷ εἶναί ἐστι· πρὸ γὰρ τοῦ εἶναι ἦν· ὅμως διὰ τὸ πάντων αἴτιος εἶναι, καὶ παραγωγούς δείκνυται, καὶ ἔξω πάντων ἐστὶν, ὡς αἴτιος πάντων, καὶ τοῖς τῶν πάντων γνωρίσμασι προσαγορεύεται, ὡς τὰ πάντα παραγαγών. Καὶ αὐτοῦ ἐστι τὸ εἶναι. Αὐτοῦ μὲν, ὡς ἐξ αὐ τοῦ ἐστι τὸ εἶναι· ἐν αὐτῷ δὲ τῷ συντηρεῖσθαι παρ' αὐτοῦ· οὐκ αὐτὸς δὲ τοῦ εἶναι, οὐδὲ ἐν τῷ εἶναι συνεχόμενος· ὑπὲρ γὰρ τὸ εἶναι ὁ ὑπερούσιος. Καὶ οὐκ αὐτὸς ἐν τῷ εἶναι. Προσυπακουστέον ἐν ἀμφοτέροις τὸ αἴτιον, τουτέστι τὸ εἶναι αὐτὸν ἔχει απ τιον, καὶ οὐχὶ αὐτὸς, ὡς ἐκ προηγουμένης 18 αἰτίας ἔχει τὸ εἶναι. Κατὰ πᾶσαν τῶν ὄντων ἐπίνοιαν. Ἡ τῶν ὄντων θεωρία, ἣν ἐνταῦθα ἐπίνοιαν ἐκάλεσε, πολλή τις οὖσα καὶ ποικίλη πάσῃ ἐπιβολῇ τοῦ νοῦ, προϋπαντῶσαν εὑρίσκει τοῦ αἰτίον τὴν ἔννοιαν, ήγουν τοῦ δημιουρ γοῦ· τὸ οὖν πολλαπλασιάζεσθαι δηλοῖ, τὸ ἐν τοῖς πολλοῖς τὸν αὐτὸν αἴτιον θεωρεῖσθαι. ται Καὶ τὸ ἐστὶ, καὶ τὸ ἔσται. "Απερ ἐν τῷ πρὸ αὐ τοῦ ἀπέφησε, νῦν ἐπειπὼν τῷ Θεῷ ἀναγκαίως ἑαυτὸν Ερμηνεύων κατὰ τὴν τοῦ αἰτίου ἔννοιαν ταῦτα νοεῖν ὑποβάλλει. Τὸ μὲν οὖν ἐγένετο, καὶ γίνεται καὶ γε νήσεται, ἐπὶ μὲν τῶν κτισμάτων κυρίως κατηγορεί τὰ μὲν γὰρ ἅπαξ ἐγένετο, οἷον οὐρανὸς, ἄγγελοι, ἥλιος, καὶ τὰ τοιαῦτα, ἐφ' ὧν χώραν οὐκ ἔχει τὸ γίνεται ", γενήσεται· τὸ δὲ παρὰ τοῦ Δαυίδ λεχθέν, Ὁ ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, ἢ κατὰ τὸ συντηρεῖσθαι ληπτέον, καθὰ εἴρηται, Ο Πατήρ μου έως ἄρτι έργάζεται· ἢ κατὰ τὴν συνήθειαν τῆς Γραφῆς, ἐνηλλαγμένως την σημασίαν την χρονικών πολλάκις προαγούσης, καὶ ἀντὶ παρωχηκότος μέλλοντι κεχρημένης, καὶ τὸ ἔμπαλιν. Ἐπὶ τούτων μὲν οὖν • Psal. cii, 4. 1 Joan. V, sunt etiam quæ sensu circa corpora videntur, ut color, figura, quantitas et similia, quæ extra corpus consistere nequeunt. Porro Pater hæc divisit ab iis, quæ sunt cogitatione; hæc autem dicimus esse quæ intellectione comprehenduntur, veluti cognitionem, verbum, sensum et talia; quæ cogitatione sola tanquam reflexo intellectionis actu cognoscimus; aut etiam esse cogitatione dicit intelligibilia, et nullo modo sensibus subjecta. § VIII. Intellectiles ac intelligentes. Nota vero quod νοηταί respectu nostri; quod νοερα! respectu Dei intelligitur. Et esse. Et divine esse habent. Et alia omnia. Ipsum auctorem esse, cur sint omnia, et ante quam essent, ut idea seu exemplar ipsius exsistentiæ, sicut hinc declaratur: nam ipsa exsistentia non est ipse 176 Deus, quia Deus exsistit, per Deum autem et exsistentia est, et dicitur; ideo exsistentia est in Deo ut idea, non autem Deus est in ipsa exsistentia; erat enim ante ipsam exsistentiam; tamen quia est omnium auctor, productor quoque declaratur, et nominibus omnium appellatur, ut qui omnia produxit. Et ejus est exsistentia. Ipsius quidem, quia ex ipsn est exsistentia: in eo vero, quod ab ipso conservetur, ipse non est exsistentia, neque in exsistentia continetur; est enim supra exsistentiam, quia superessentialis. Et non ipse in exsistentia. Subaudiendum est in utrisque, principium; id est.exsistentia habet ipsum auctorem, neque ipse velut ex principali causa exsistentiam habet. Secundum omnium eorum, quæ sunt, cogitationem. Contemplatio rerum quam hoc loco ἐπίνοιαν vocavit, cum mulla sit et varia, invenit cogitationem causæ seu creatoris omni mentis conatui sive intentioni prævenientem; illud igitur multiplicari significat, causam eamdem in multis considerari. Et est, et erit. Quæ antea negavit, nunc de Deo loquens necessario seipsum explicans, subjicit se hæc intelligere, quatenus Deus causa intelligitur; ergo erat et est et erit proprie quidem de creaturis enuntiatur; aliqua enim prorsus erant, ut coelum, angeli, sol, et talia, in quibus locum non habet est el erit; quod autem a Davide dicitur: Qui facil angelos suos spiritus, aut capiendum est, quatenus conservat, sicut dictum est: Pater meus usque modo operatur; aut juxta consuetudinem Scripturæ quæ· sæpe inverso ordine temporis significationem profert, et pro præterito utitur futuro, et contra; in his igitur proprie quidem erat. Sunt autem omnia quæ generantur et corrumpuntur, et quæ sibi inviVARIE LECTIONES ET CORRECTIONES. * προβεβλημένης. 28 γίνεσθαι.

cem succedunt, ut nox, dies, æstas et ver, ac simi- κυρίως τὸ ἐγένετο· γίνεται δὲ καὶ τὰ ἐν γενέσει καὶ Ha; tantum vero erunt, quæ necdum prorsus fue- φθορᾷ πάντα καὶ ὅσα κατὰ ἀντιπεριχώρησιν· οἷον ἡ runt, sed exspectantur, ut transelementatio univerνύξ, ἡ ἡμέρα, θέρος, καὶ ἔαρ, καὶ τὰ τοιαῦτα· γενήsi, et quæ eam comitabuntur. Deus igitur velut σεται δὲ μόνον, ἅτινα οὔπω γεγόνασιν ὅλως, προσδο horum omnium causa laudatur; non enim dixit: κῶνται δὲ, οἷον ἡ τοῦ παντὸς μεταστοιχείωσις, καὶ τὰ Hæc de ipso enuntiantur; sed proprie laudantur. σὺν αὐτῇ. Ὡς τούτων οὖν ἁπάντων αἴτιος ὁ Θεὸς ὑμνεῖ Verbum autem eriat, et quæ cum ipso, secundum ται· οὐ γὰρ εἶπε, Ταῦτα ἐπ' αὐτοῦ κατηγορεῖται, omnem intellectionem nulli, nisi Deo congruet, ἀλλὰ κυρίως ὑμνεῖται. Τὸ δὲ ἦν καὶ τὰ σὺν αὐτῷ και 177 quia erat, consideratur in ipso supra omne τὰ πᾶσαν ἐπίνοιαν οὐκ ἄλλῳ τινὶ ἢ τῷ Θεῷ ἁρμόσει, principium; est vero et erit, ut omnino habente al- διὰ τὸ πάσης ἀρχῆς ἀνώτερον ἐπ' αὐτοῦ θεωρεῖσθαι terationis ac mutabilitatis privationem, propterea τὸ ἦν. Τὸ δὲ ἔστι καὶ τὸ ἔσται ὡς πάντη τὸ ἀναλλοίω etiam superessentialis dicitur. [Quamobrem omnia τον, καὶ κατὰ πάντα ἀμετάβλητον ἔχοντος· διὸ καὶ de ipso, et simul dicuntur. Secundum causæ notio- ὑπερούσιος λέγεται ". [Διὸ καὶ πάντα αὐτοῦ καὶ nem omnia inquit de Deo dici, ac in ipso con- ἅμα κατηγορεῖται. Κατὰ τὴν τοῦ αἰτίου ἔννοιαν πάνω siderari. Verbum enim κατηγορείσθαι, prædi τα αὐτοῦ φησι τοῦ Θεοῦ λέγεσθαι, ἢ ἐπ' αὐτοῦ νοείcari, apud philosophos hoc significat. Ipse au- σθαι. Τὸ γὰρ κατηγορεῖσθαι κατὰ φιλοσόφους τοῦτο tem nihil est illorum omnium quorum est causa, δηλοῖ. Αὐτὸς δὲ οὐδὲν τῶν πάντων ἐστὶν, ὧν ἐστιν απ propter esse, et supra esse; quod declaratur nega- τιος, διὰ τὸ εἶναι καὶ ὑπερεῖναι· διὸ καὶ αἱ ἀποφάσεις tionibus illis: informis, non pulcher, et similia. Cum τοῦτο δηλοῦσιν, οἷον τὸ ἄμορφος, τὸ ἀκαλλὴς καὶ autem dicitur, omnis forma, omnis figura, signi- τὰ ὅμοια· τὸ δὲ πάντχημος καὶ πανείδεος τὸ παν ficat, esse omnis figuræ omnisque formæ causam. τὸς εἴδους καὶ σχήματος αἴτιον αὐτὸν ὑπάρχειν δηλοί. Quomodo aliqua etiam intelligenda sunt.] In idem. Καθὸ καὶ τὰ ἑξῆς νοητέον.] Εἰς τὸ αὐτό. Πῶς ἀνωQuomodo cum superius dixerit: Neque erat, neque τέρω εἰπών, οὔτε ἦν, οὔτε ἐστὶν, οὔτε ἐγένετο, est, neque fiebat, neque fit, neque fiet, hic, dicit, at- οὔτε γίνεται, οὔτε γενήσεται, ἐνταῦθά φησιν, ἐπ' que in eo erat, et est, et erit, et fiebat, et fit, et fiet, αὐτοῦ καὶ τὸ ἐστὶ, καὶ τὸ ἔσται, καὶ τὸ ἐγένετο, καὶ proprie laudantur? Num sanctus Dionysius sibi con- τὸ γίνεται, καὶ γενήσεται, κυρίως ὑμνεῖται; ἄρα tradicit? Absit. Nam supra quidem dixit ipsum esse ἐναντίως ἑαυτῷ λέγει ὁ ἅγιος Διονύσιος; μὴ γένοιτο. omnis exsistentiæ, subsistentiæ, essentiæ, naturæ, *Ανω μὲν γὰρ αὐτὸν δημιουργὸν εἶπε πάσης υπάρ et temporis creatorem; merito igitur in ipso posuit ξεως, ὑποστάσεως, οὐσίας, φύσεως καὶ τοῦ χρόνου· ordine erat et catera, ut intelligas quod neque ex εικότως οὖν ἐπὶ αὐτοῦ τὸ ἦν ἔταξε, καὶ τὰ ἕτερα, ἵνα tempore, neque in tempore, neque post tempus νοήσῃς ὅτι οὔτε ἀπὸ χρόνου, οὔτε ἐν χρόνῳ, ούτε με Deus exstitit; sed quod superior sit ipsa exsistentia; τὰ χρόνον ἤρξατο ὁ Θεὸς, ἀλλ' ὅτι καὶ αὐτοῦ τοῦ εἶdixit enim: In ipso est exsistentia; hic vero quan- και ανώτερός ἐστι· Εν αὐτῷ, γὰρ εἶπε, τὸ εἶναι· ἐνταῦ doquidem dixerit omni eorum quæ sunt intelligen- θα δὲ, ἐπειδὴ κατὰ πᾶσαν ἐπίνοιαν εἶπεν αὐτὸν πολtia multiplicari,recte dixit, in ipso et erat, et erit, λαπλασιάζεσθαι, δικαίως εἶπεν, ἐπ' αὐτοῦ καὶ τὸ ἦν, et quæ deinceps; ut si occasionem aut tempus co- καὶ τὸ ἔσται, καὶ τὰ ἑξῆς· ἵνα οἷον καιρὸν, ἢ χρόνον gitaveris, illic Deum reperies et supra, et ante ea ἐπινοήσῃς, ἐκεῖ τὸν Θεὸν εὑρήσεις καὶ ὑπὲρ τὰ ὄντα, quæ sunt, atque rerum exsistentium auctorem ac καὶ προόντα, καὶ αὐτῶν τῶν ὄντων αἴτιον καὶ δη conditorem, et nihil ex ipsis exsistentem, sicut di- μιουργὸν, καὶ οὐδὲν ἐξ αὐτῶν ὄντα, ὥσπερ λέγομεν, cimus quod nihil sit rerum, et in omnibus sit. ὅτι οὐδὲν τῶν ὄντων ἐστὶ, καὶ ἐν τοῖς πᾶσιν ἐστιν. Nihilque est omnium. Formæ expers refertur ad omni figura præditus, propterea quod est supra corporis privationem, et supra materiæ vacuitatem, forma carens respectu ad aliquam rem habito. Pulchritudinis autem expers, refertur ad omni forma præditus. Porro ipsum pulchritudinis expertem dicit, quia pulchritudo ab ipso prodiit, et ipse est supra pulchritudinem. Scripturæ enim: Et vidimus ipsum, et non habebat speciem, neque decorem 6, et quæ deinceps. Si enim sol ile noster - Infra in fine sequentis sermonis seu sexti capitis, ubi ostendit solem nihil ex se ipso facere, sed ex omnium causa et principio quod est Deus; pulchre autem demon6 Isa. L111, 2. Καὶ οὐδέν ἐστι τῶν πάντων. Πρὸς τὸ πάνσχη μος τὸ ἄμορφος, διὰ τὸ ὑπὲρ ἀσωματίαν, καὶ ὑπὲρ ἀυλίαν [εἶναι], οὐ μεμορφωμένον πρός τι τῶν γνω των 10· πρὸς δὲ τὸ πανείδεος τὸ ἀκαλλής. Ακαλλ δὲ λέγει, ὡς καὶ τοῦ κάλλους ἐξ αὐτοῦ γεγονότος, αὐτοῦ δὲ καὶ ὑπὲρ κάλλος ὄντος. Αἱ δὲ χρήσεις· Κα είδομεν αὐτὸν, καὶ οὐκ εἶχεν εἶδος, οὐδὲ κάλλος, καὶ τὰ ἑξῆς. Εἰ γὰρ ὁ καθ' ἡμᾶς ἥλιος. Κάτω ἐν τῷ τέλει τοῦ ἑξῆς λόγου, ἤτοι τοῦ ἔκτου κεφαλαίου, όπου το σημεῖον δείκνυσιν, ὅτι οὐδὲν ἀφ' ἑαυτοῦ ποιεῖ ὁ ἥλιος, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς πάντων αἰτίας καὶ ἀρχῆς, ἥτις ἐστὶν ὁ οι εἴρηται. νοητών.

S. MAXIM) SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. Θεός. Καλῶς δὲ ἀπέδειξεν ἐκ τοῦ ἡλίου τὸ περὶ Θεοῦ stravit exemplo solis quid νοούμενον· ὥσπερ γὰρ αὐτὸς εἷς ἂν ὁ ἥλιος, πάντα τὰ αἰσθητα ζωογονεί, καὶ τρέφει, καὶ αὔξε, καὶ ἐναλλάττει, τουτέστιν ἀπὸ μικρῶν μεγάλα ποιεῖ, καὶ ἀπὸ σπόρου τὸ ἐξ αὐτοῦ φυόμενον βλαστόν ἢ δένδρον, καὶ ἐν πᾶσι τοῖς ὁρωμένοις ἐστὶ, μηδὲν ἐξ αὐτῶν ὑπάρχων· οὕτω καὶ ὁ Θεὸς καὶ αὐτοῦ τοῦ ἡλίου, καὶ πάντων τῶν αἰσθητῶν καὶ τῶν νοητῶν, καὶ τῶν νοερῶν, ὧν αἴτιος, οὐδὲν ἐκ τῶν ὄντων ἐστὶ, καὶ ἐν τοῖς πᾶσιν ἐστίν· αὐτοῦ γὰρ τὰ πάντα μετέχει· διὸ καὶ ἡ Γραφὴ δικαιοσύνης Ἥλιον αὐτὸν ὄνο μάζει. de Deo cogitari debeat. Sicut enimn ipse sol cum unus sit, 178 onnia sensilia ſecunda reddit et alit, atque mutat, id est ex parvo magna facit, aut etiam ex semine illud quod inde producitur germen, aut arbor, atque in omnibus visibilibus est, cum nihil sit ex ipsis; sic etiam Deus et ipsius solis et sensilium omnium ac intelligibilium atque intelligentium auctor, nihil est ex rebus, et in omnibus est; omnia enim ipsum participant, ideo Scriptura ipsun appellat Solem justitiæ b. Exemplaria. Exemplaria quæ etiam ideas vocant, jam quidem supra etiam exposuimus quomodò definiantur, quod ideam seu exemplar dicat, opus in se perfectum æternum æterni Dei. Sane quidem hoc loco magnus Dionysius explicat Scripluram, dum prædestinationes vocat ideas, diviuum Paulum insinuans, qui in Epistola ad Romanos ait: Quos autem pradestinavit, hos et vocavit i; et alibi Qui prædestinavit nos in voluntate sua k: voluntatem enim et prædestinationem dicit exemplaria et ideas. Alert sententiam beati Clementis [Romani episcopi], cujus meminit Apostolus, esse in rebus exemplaria principaliora, tanquam eorum quæ ad aliquid. Clarius autem ita fet quod dicitur; est opinio aliqua quæ omnia lineæ assimilat, et superiorem lineæ partem intelligibilibus tribuit, inferiorem vero sensibilibus; iis quæ inter hæc principatum obtinent, quæ sunt proprie intelligibilia, primam ac superiorem partem; quæ ex intelligentibus, posteriorem: sic postea juxta lineæ descensum, alia collocat; siquidem talis opinio vult docere omnia non esse ejusdem dignitatis, quædam ex se mutuo pendere velut subjectas species ab universalibus in creatione et principiis, quæ principia universalia dicit esse nobiliora; ait igitur S. Clementem dicere esse in creaturis exem plaria generaliora seu ideas eorum quæ ad aliquid, pro subjectarum specierum ad aliquam superiorum exemplar substituentium, veluti ignis materialis ad æthereum; verum hæc magnus Dionysius censet, non esse proprie ideas, sed Dei cogitationes; etsi enim dicantur exemplaria in creatura, non Παραδείγματα. Τα παραδείγματα, ἅτινα καὶ ἰδέας καλοῦσιν, ἤδη μὲν καὶ ἀνωτέρω ἐδηλώσαμεν, ὅπως ὁρίζονται, ὅτι ποίησιν αὐτοτελῆ ἀΐδιον τοῦ ἀϊδίου Θεοῦ τὴν ἰδέαν, ἤτοι τὸ παράδειγμα φησί· καὶ ἐν ταῦθα μέντοι σαφηνίζει ὁ μέγας Διονύσιος τὴν Γραφὴν, προορισμούς καλῶν τὰς ἰδέας, αινιττόμενος τὸν θεῖον Παῦλον, ὃς ἐν τῇ πρὸς Ρωμαίους φησίν· Οὓς δὲ προώρισε, τούτους καὶ ἐκάλεσε· καὶ ἑτέρωθι· Προορίσας ἡμᾶς ἐν τῷ θελήματι αὐτοῦ· θέλημα γὰρ καὶ προορισμὸν τὰ παραδείγματα καὶ τὰς ἰδέας λέγει. Παράγει μέντοι καὶ τὸν μακάριον Κλήμεντα [τὸν Ῥώμης ἐπίσκοπον], οὗ μέμνηται ὁ ᾿Απόστολος, εἰπόντα, ἐν τοῖς οὖσιν εἶναι παραδείγματα ἀρχηγικώτερα ", οἷον τῶν πρός τι. Σαφέστερον δὲ οὕτως ἔσται τὸ λεγόμενον· ἔστι τις δόξα γραμμῇ ἀπεικάζουσα τὰ πάντα· καὶ τῆς γραμμῆς τὸ μὲν ἄνω μέρος τοῖς νοητοῖς ἀποδιδοῦσα· τὸ δὲ κάτω τοῖς αἰσθητοῖς. Καὶ τούτων, τοῖς μὲν ἀρχηγικωτέροις, ἅπερ εἰσὶ τὰ ἰδίως νοητά, τὸ πρῶτον καὶ ἀνώτερον μέρος. Τοῖς δὲ ἐκ τῶν νοητῶν, τὸ μετ' ἐκεῖνο· εἶθ' οὕτω καθ᾽ ὑπόβασιν τῆς γραμμῆς, τὰ ἄλλα· δεῖξαι γὰρ θέλει ἡ τοιαύτη δόξα, μὴ τῆς ἀξίας τῆς αὐτῆς εἶναι τὰ πάντα, ἀλλ' ἐξ ἀλλήλων ἔνια γενόμενα, οἷον τὰ ὑφειμένα εἴδη, τῶν καθολικῶν ἐν δημιουργίᾳ καὶ ἀρχῶν, ἂς καθο λικὰς ἀρχὰς ἀρχηγικώτερα φησί. Τὸν οὖν ἱερὸν Κλήμεντά φησι λέγειν, εἶναι καὶ ἐν τοῖς ποιήμασι παραδείγματα γενικώτερα, ήτοι ἰδέας τῶν πρός τι, ἀντὶ τοῦ τῶν ὑποβεβηκότων εἰδῶν τῶν πρός τι τῶν ὑπερβεβηκότων ὑπόδειγμα ὑποστάντων, οἷον τὸ ἔνυλον πῦρ πρὸς τὸ αἰθέριον· ἀλλ᾽ οὐ ταῦτα κυρίως ἰδέας φησὶν ὁ μέγας Διονύσιος, ἀλλὰ τὰς νοήσεις τοῦ Θεοῦ· κἂν γὰρ λέγηται παραδείγματα ἐν κτίσει, ἀλλ' οὐ προσκυνητά, ὥς φησι Μωϋσῆς· ποῦ δὲ ταῦτα tamen adorari queunt, sicut ait Moyses; uli εἶπεν ὁ ἅγιος Κλήμης, οὐκ ἐδήλωσε. autem sanctus Clemens bæe dixerit, non declaravit. ο Παραδείγματα δέ φαμεν εἶναι. Πλάτων μὲν τὰς ἰδέας καὶ τὰ παραδείγματα ταπεινῶς καὶ ἀναξίως Θεοῦ ἐξείληφεν· ὁ δὲ Πατὴρ τῇ μὲν λέξει ἐχρήσατο, τὴν δὲ ἔννοιαν εὐσεβῶς ἐξηγήσατο. Αφοριστικὰ δὲ ἔφη τὰ θεῖα θελήματα καὶ ποιητικά, τὸ μὲν, ὅτι μόνῳ τῷ βούλεσθαι τὰ πάντα ὑφίστησι καὶ ποιεῖ· τὸ δὲ, καὶ διὰ τὸ ἑτεροειδῆ καὶ διάφορα τὰ ὄντα γε h Mal. IV, 2. i Rom. viii, 30. k Ephes. 1, 5. Exemplaria vero dicimus esse. Plato ideas et exemplaria humiliter ac indigne Deo usurpavit. Pater autem 179 dictione quidem usus est, sed intellectionem seu significationem pie explicavit. Ait vero divinas voluntates constituere et facere universa; illud quidem quia sola voluntate statuit et facit; hoc vero quia res diversæ formæ et diffeVARIE LECTIONES ET CORRECTIONES. τα αρχικώτερα. PATROL. GR. IV

rentes producuntur. Nola igitur quod vocet exem- νέσθαι. Σημείωσαι οὖν, ὅτι παραδείγματα καλεῖ τοὺς ἐν τῷ Θεῷ τῶν ὄντων οὐσιοποιοὺς καὶ ἑνιαίως προϋ plaria rationes in Deo quæ rerum essentias faciunt, et unite ante fuerunt, seu prædestina- εστῶτας λόγους, ήτοι προορισμούς. tiones. Πρόεισι μὲν, οὐ διὰ κυρίων. Μάλλον ὁ μακάριος Κλήμης δόξῃ τινὶ κατηκολούθησε λεγούσῃ, καὶ ἐν τῇ γενέσει τῶν ὄντων αἰσθητῶν εἶναι ἀρχικάς τινας αἰτίας, οἷον τὰς τῶν νοητῶν, ἤτοι ἀσωμάτων ἀγγέλων ἐνεργείας ἤτοι εἰς οὐσίαν παραγωγὰς, αἰτίας ἀρχικὰς ἔχειν τὰς ἰδέας ήτοι νοήσεις τοῦ Θεοῦ· περὶ ἃς ἰδέας παραδειγματικὰς οὖσας, τὰ νοητὰ εἶναι ὡς Ενεργείας ἀρχικὰς [καὶ εὐδαιμονικὰς] καὶ ἡγεμονικάς· ἐπὶ δὲ τῶν αἰσθητῶν, αἴτιον ἀρχικὸν, καὶ εὐ δαιμονικὸν, καὶ δημιουργικὸν, τὸ εἶδος, τὸ ἐπὶ τῇ ὕλῃ ἡ εἰρημένη φησὶ δόξα· τὸν γὰρ λόγον τῆς ἐν Progreditur quidem non per propria. Beatus Clemens magis secutus est opinionem quæ dixit, etiam in generatione rerum sensilium principes quasdam esse causas, nimirum intelligibilium seu incorporeorum angelorum operationes seu productiones in essentiam, habere causas principes ideas seu Dei cogitationes; circa quas ideas exemplares, intelligibilia esse velut operationes primarias [et beatas] et præcipuas; in sensilibus autem principem causam, ac beare atque creare valentem, formam in materia, dicta, inquit, opinio; nam ratione naturæ in generatione qua sensilia forunæ γενέσει φύσεως, καθ᾽ ἣν εἰδοποιήθη τὰ αἰσθητά, evadunt, talis forma, inquit, præcipua esse debet. Fortassis igitur beatus Clemens hoc dixisse vide tur: sed hæc non vocantur proprie exemplaria, seu ideæ principes, sive causæ primariæ. Hæc enim non ex ipsis, sed ex Dei cogitationibus, qui solus adorandus. Promanationis ac bonitatis. Progressum vocat contemplationem quæ non tantum circa se occupatur, sed diffunditur et progreditur, atque facit ut res subsistant. Omnia quidem in seipsa. Deum in omnibus rebus exsultare, secundum illud psalmi: Lætabitur Dominus in operibus suis 1; et in Proverbiis: Ego eram qua delectabatur. Illud autem ante habet hoc loco ponitur pro, prædestinavit et præcepit. Omnem duplicitatem. Quoniam aliqui dixerunt ideas et exemplaria per se subsistere, hos qui Græci erant modo refellit, et ait; nisi enim simpliciter ac unite fuerint ideæ, cum sint cognitiones simplicissimæ simplicissimi et unitissimi Del, compositus sane erit Deus ex exemplari et seipso, quod duplicitatem nominavit. Illud autem delectatur, consonat Davidi, Latabitur Dominus, etc. 180 Quemadmodum etiam una vox. Nota proprietatem vocis, quod cum sit incorporea et una, a multis pariter auditur, neque a multitudine consumitur: ita etiam Deus æqualiter ab omnibus communicatur. Illud enim est uno modo: pro fidei autem ratione, et neque divisus consumitur. Ut cujus causa. Supra in præcedenti capite, perfecte Analem causam definientes, dicebamus esse cujus causa aliquid fit. Et omnium terminus. Termino omnium infinitas mente opponitur. Deus vero est etiam omnium erminus; nihil enim ejus 'providentia et potestate 1 Psal. ci, 31. τοιοῦτον εἶδός φησιν ἀρχτέον. "Εοικεν οὖν τάχα τοῦτο εἰρηκέναι ὁ μακάριος Κλήμης· οὐκ ἔστι δὲ κυρίως ταῦτα εἰπεῖν παραδείγματα, ήτοι ιδέας αρκτικάς, ἤγουν ἀρχικὰ αἴτια· οὐ γὰρ ἐξ αὐτῶν ἐκ ταῦτα, ἀλλ' ἐκ τῶν Θεοῦ νοήσεων, ὃς μόνος προσκυ νητός. Προόδου καὶ ἀγαθότητος. Πρόοδόν φησι τὸ μὴ μόνον αὐτὴν περὶ τὴν αὐτῆς ἀσχολεῖσθαι θεωρίαν, ἀλλὰ χυθῆναι, καὶ ὁδεῦσαι, καὶ τὰ ὄντα ὑποστήσασθαι. Πάντα μὲν ἐν ἑαυτῇ. Ὅτι ἐπὶ πᾶσι τοῖς οὖσιν ἀγάλλεσθαί φησι τὸν Θεὸν, κατὰ τὸ ψαλμικόν· Εὐ φρανθήσεται Κύριος ἐπὶ τοῖς ἔργοις αὐτοῦ· καὶ ἐν Παροιμίαις· Ἐγὼ ἤμην ᾗ προσέχαιρε. Τὸ δὲ προέχει ἐνταῦθα ἀντὶ τοῦ προώρισε καὶ προείληφε κεῖται. Πᾶσαν διπλόην. Επειδή τινες τὰς ἰδέας καὶ τὰ παραδείγματα ἐνυπόστατα ἔφησαν, τούτους επιρ ῥαπίζει νῦν Ελληνας ὄντας, καί φησιν· Εἰ γὰρ μὴ ἁπλῶς καὶ ἐνιαίως εἶεν αἱ ἰδέαι, νοήσεις ὑπερηπλω μέναι οὖσαι τοῦ ὑπερηπλωμένου καὶ ὑπερηνωμένου Θεοῦ, σύνθετος ἂν εἴη ὁ Θεὸς ἐκ παραδείγματος καὶ ἑαυτοῦ, ὅπερ διπλόην ὠνόμασε. Τὸ δὲ ἀγαλλομένη συμφωνεῖ τῷ Δαβίδ· Εὐφρανθήσεται Κύριος, καὶ τὰ ἑξῆς. Καθάπερ καὶ φωνὴ μία. Σημείωσαι τὸ τῆς φω νῆς, ὅτι ἀσώματος καὶ μία οὖσα ὑπὸ πολλῶν ὁμοίως ἀκούεται, καὶ οὔτε δαπανᾶται ἐκ τοῦ πλήθους. Οὕτω καὶ ὁ Θεὸς ὑπὸ πάντων ἐπίσης μετέχεται· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ ἐνικώς. Κατὰ ἀναλογίαν δὲ τῆς πίστεως, καὶ οὔτε μεριζόμενος δαπανᾶται. ὺς τοῦ ἕνεκα. ῎Ανω ἐν τῷ πρὸ τούτου κεφαλαίῳ είπομεν, τελείως ὁρίσαντες τελικὸν, αἴτιον εἶναι τὸ οὗ ἕνεκα τὸ γινόμενον. Καὶ πέρας πάντων. Τῷ πέρατι πάντως ἡ ἀπει ρία ἀντεπινοεῖται. Ὁ δὲ Θεὸς πέρας πάντων οὐδὲν γὰρ ἐκβαίνει τὴν αὐτοῦ πρόνοιαν καὶ δυνα εν αρκτικόν. 10 ἑαυτῶν

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. στείαν· καὶ ἀπειρία δὲ, ἐπεὶ κατὰ τὴν θείαν Γρα- egreditur: est quoque inânitas, quoniam secunφήν· Καὶ τῆς συνέσεως αὐτοῦ οὐκ ἔστιν ἀριθμός καὶ πάλιν· Καὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ οὐκ ἔσται πέρας. Ὡς οὖν ἀπερίληπτος καὶ ἄπειρος· ταῦτα γὰρ ὑπερεξόχως ἔχει ὁ Θεὸς καὶ πάντα ὑπερβεβηκὼς καὶ πέρας παντὸς πέρατος ὤν· εἰς αὐτὸν γὰρ τὰ πάντα περατοῦνται, καὶ ἀπειρία ἐστὶ πάσης ἀπειρίας. Κἂν οὖν ἀπειρία λέγηται καὶ ἡ ὕλη, ὡς ἀεὶ μετασχηματιζομένη, καὶ ἄλλοτε εἰς ἄλλα εἴδη μεταβάλλουσα, ἀλλ᾽ οὖν πεπέρασται ἐν τῷ Θεῷ, εἰ καὶ ἄστατός ἐστι καὶ ἀόριστος ὑπὸ Θεοῦ μεταγομένη εἰς εἰδοποιίας. Καὶ εἰκότως ὁ Θεὸς πέρας ἐστὶ τῆς τοιαύτης ἀπειρίας καὶ ἄπειρος τοῖς πέρασι τῶν ὄντων, ὡς καὶ τὴν ὕλην ἐξ οὐκ ὄντων παραγαγών· φησὶ γὰρ ἡ Γραφή· Ἐξ αὐτοῦ καὶ δι' αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν τὰ πάντα. Ἐν ἐνὶ γὰρ, ὡς πολλάκις. ᾿Αντίκειται τὸ πέρας τῇ ἀπειρίᾳ κατὰ ἀπόφασιν καὶ κατάφασιν, ὡς τὸ θνητὸν καὶ τὸ ἀθάνατον. Καλῶς δὲ τὸ ὡς ἀντικει μένων· οὐ γὰρ κυρίως ταῦτα ἀλλήλοις ἀντίκειται, οἱονεὶ κατὰ τὴν ἕξιν ἢ στέρησιν, ἀλλ' ὡς εἴρηται κατὰ ἀπόφασιν καὶ κατάφασιν. Παρὼν τοῖς πᾶσι. Πανταχοῦ γὰρ παρών, καὶ τοῖς καθ' ἓν ἕκαστον 8 καὶ τοῖς πᾶσιν ὁμοῦ πάρο εστι καὶ ὁμοίως. Καὶ ἑστὼς δὲ λέγεται ὁ Θεὸς, τῷ κατὰ μηδὲν ὅλως ἐν αὐτῷ μεταβολὴν θεωρεῖσθαι· κινούμενος δὲ, τῷ συνέχειν τὰ ὄντα καὶ συντηρεῖν 30. καὶ ταῦτα δὲ ὑπὲρ πᾶσαν ἐπίνοιαν ει· διὸ καὶ ἐπήγαγε τὸ οὔτε ἐστώς, οὔτε κινούμενος. Καὶ ἑστὼς καὶ κινούμενος. Δοκεῖ πως ἐναντίον εἶναι τὸ εἰρημένον, τὸ ἑστὼς καὶ κινούμενος, και, οὔτε ἑστὼς, οὔτε κινούμενος πῶς γὰρ τὸ αὐτὸ πράγμα καὶ ἵσταται καὶ κινεῖται, ἢ οὔτε ἵσταται οὔτε κινείται; πρῶτον μὲν οὐ δεῖ ἐκ τῶν αἰσθητῶν κατανοεῖν τὰ θεῖα, ἢ τὰς εἰκόνας ἐντεῦθεν λαμβά νειν· ἵνα δὲ μὴ δόξαιμεν λύσεως ἀπορεῖν, στάσιν εἴπομεν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν την γένεσιν, κίνησιν δὲ τὴν ἀλλοίωσιν ἤτοι μεταβολήν. Ἔστιν οὖν ὁ Θεὸς πάντων γένεσις· ἀεὶ γὰρ ταῦτα εἰς τὸ εἶναι παράγει· ὥστε ἔστηκεν ὁ Θεός· κινεῖται δὲ πάλιν, διότι πάντα μετασχηματίζει καὶ ἀλλοιοῖ πρὸς τὸ κρεῖττον· δι' αὐτοῦ γὰρ καλλίους γινόμεθα· ὅθεν καὶ περὶ αὐτοῦ πρὸ μικροῦ φησιν ὁ θεῖος Διονύ σιος, πάντων ἀρχὴ καὶ τελευτὴ τῶν ὄντων· τὸ γὰρ οὔτε ἑστὼς, οὔτε κινούμενος, τὸ πρὸς αὐτοῦ, ἐξηγεῖται τὸ μένων ἐφ' ἑαυτοῦ, καὶ ἐπὶ πάντα προϊών· μεταδίδωσι γὰρ πᾶσι τοῖς οὖσι τῆς οἰ κείας ολότητος, καὶ ἄτρεπτος καὶ ἀναλλοίωτος αὐτ τός ἐστι κατὰ τὸ εἰρημένον· Σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ. Οὐκοῦν καὶ πρόεισι καὶ ἐφ' ἑαυτοῦ μένει ὁ Θεός. Οὔτε ἔν τινι τῶν ὄντων. — Οὐκ ἔν τινι εἶπεν· ἐν πᾶσι γὰρ, καὶ διὰ τὸ ἐν πᾶσιν ἄσχετον· αιωνίως γὰρ δντα, τὰς ὑπερκοσμίους φησὶν οὐσίας, διὰ τὸ πρὸ ■ Psal. CXLV], 5. □ Luc. 1, 33. • Rom. x1, 36 dum divinam Scripturam: Et sapientiæ ejus non' est numerus m. Et iterum: Et regni ejus non erit finis. Ergo tanquam incomprehensibilis et infinitus; hæc enim excellentissimo modo habet Deus, et omnia transcendit, atque omnis termini est terminus, in ipso enim omnia terminantur, ac omnnis infinitatis est infinitas. Etsi igitur materia quoque dicatur infinitas, ut perpetuo transfigurata, et aliquando in alias formas mutata, tamen in Deo terminatur, etsi instabilis et iudednita in forn susceptionem traducatur; et merito Deus est talis infinitatis terminus, atque infinitus terminus rerum, quod etiam materiam ex nihilo producat; dixit enim Scriptura: Ex ipso et per ipsum et in ipso omnia ɔ. In uno enim, ut sapenumero. Finis opponitur infinitati secundum negationem et affirmationem, ut mortale et immortale. Porro pulchre illud, ut oppusila. Non enim proprie hæc sibi opponuntur veluti habitus et privatio; sed, sicut dictum est, ut negatio et affirmatio. Præsens omnibus. Nam ubique, inquit, præsens, et singulis, et omnibus simul pariter adest. Deus autem stans dicitur, quia in eo nulla prorsus mutatio cernitur; moveri vero dicitur, quia res continet atque conservat, et hæc quidem supra omnon cogitationem, ideo adjunxit, nec stat, nec movetur. Et stans et se movens. Videtur quodammodo contrarium dici, stat et movetur; nec stat nec movetur. Quomodo enim eadem res et stat et movetur, aut non stat nec movetur? 181 priuo quidem non oportet divina ex sensilibus intelligere, aut imagines, seu species inde sumere. Ne autem videamur carere responsione, diximus superius, statum esse generationem, motum vero, alterationem seu mutationem. Itaque Deus est omnium generatio; læc enim semper producit, sicque stat Deus. Contra vero movetur, quia ona transformat et mutat in melius, per ipsum enim pulchriores fimus; ideoque paulo ante dicit de eo divinus Dionysius, omnium rerum principium et finis. Illud enim, neque stat, neque movetur, id quod ipsum præcedit, exponit, in se manens et ad omnia progrediens; communicat enim omnibus rebus integritatem propriam, et ipse neque mutatur, neque alteratur, juxta Scripturam: Tu autem idem ipse es P. Ergo Deus et progreditur et in seipso manet. Nec est in aliquo eorum quæ sunt.—Non est in aliquo, dixit: nam in omnibus est, et in nullo detineri potest; quæ enim sunt æterna, supermundanas inP Psal. ci, 28. * φησὶ παρών καθ᾽ ἕκαστον. 30 συγκρατεῖν. Οι ἔγνοιαν.

telligit essentias, quia illa fuerunt ante temporis τῆς τοῦ χρόνου φύσεως γενέσθαι αὐτάς· χρόνος γάρ ἀπὸ τῆς τοῦ οὐρανοῦ καὶ γῆς ποιήσεως ἀριθμεῖται. naturam; nam tempus a creatione cœli et terræ numeratur. Et ab iis quæ sunt in tempore. Dictum etiam superius, æternum proprie dici, non ipsam æternitatem, sed quod æternitatem participat. Illud autem, aliquid convenit, intellige secundum essentiam. Nola vero, quasdam res esse æternas, ut angelos, et non protinus esse principii expers quod æternum est; in sequenti autem capite statim in principio etiam in Deo utitur dictione æterni. Et mensuræ rerum. Mensuræ rerum sunt æternitates intelligibilium, et tempus sensilium; intelligibilia enim velut mensura æternitate mensurantur, etsi eodem nomine quæ mensurantur et quod mensurat afficiatur; angeli enim vocantur etiam æternitates: ita et cum sensilibus, quæ enim tempore mensurantur eodem cum tempore nomine appellantur; ut motus astrorum et solis, et ætates vitæ; tempore enim mensurate, tempora dicuntur. IN CAP. VI. § 1. Ex conseriatrice causa. Vocavit συνοχικήν, quia non tantum eorum quæ sunt, vitam produxit, sed etiam ut perseverent conservat. Exipsa etiam animæ. Post angelorum vitam ordine ponit animarum 182 nostrarum, utpote ratione præditarum immortalitatein; at post rationales animas, adducit deinceps vitam eorum quæ sensitiva anima et nutritiva, seu vegetativa seu brulorum et plantarumn constant, quas ait extremo vestigio (quod saepe antea exposuimus) vita frui. Porro vitæ brutorum et plantarum non sunt divinæ, sed ignis materialis ac spiritus; de his igitur solis extremis, sicut dictum est, vitis, inquit, illud Davidis intelligendum est: Auferes spiritum tuum et deficient, et in pulverem suum revertentur. Emittes spiritum tuum et creabuntur, et renovabis faciem terræ 9. De sola enim anima sensitiva et vita vegetativa divinus Dionysius hæc divina effata accepit. Nam de vita intelligibilium aut nostra, minime hæc intelligit; siquidem cum Deus vitam hanc essentialiter immortalem crearit, neque intelligibilibus, neque animis nostris eorum auferet aliquando vitamı, quoniam neque essentiæ erunt; sed de animantibus terrestribus renovatis loquitur David, non vero de his: atque de vita dæmonum qui ultro defecerunt, addit, eam. quoque sine interitu Deo eorum conditore ita volente, permansuram, quamvis ipsi a Deo defecerint: Sine penitentia enim sunt dona Dei, qui ipsos a principio fecit immortales: extremam autem resonantiam seu vestigium, dicit, obscuriorem vitæ participationem, et ut ita dicam, parum vitalis facultatis participem. q Psal. cu, 29, 30. "Η τῶν χρονικώς. Είρηται και ως ανωτέρω, αιώ νιον λέγεσθαι κυρίως οὐκ αὐτὸν τὸν αἰῶνα, ἀλλὰ τὸ αἰῶνος μετέχον. Τὸ δὲ προσήκει τι νόησον κατ' οὐσίαν. Σημείωσαι δὲ, ὅτι εἰσί τινα τῶν ὄντων αἰώνια, οἷον ἄγγελοι· καὶ ὅτι οὐ τὸ αἰώνιον, ἤδη καὶ ἄναρ χον. Ἐν δὲ τῷ ἐφεξῆς κεφαλαίῳ εὐθὺς ἐν ἀρχῇ, τῇ τοῦ αἰωνίου φωνῇ καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ κέχρηται. Καὶ τὰ τῶν ὄντων μέτρα. Μέτρα τῶν ὄντων εἰσὶν οἱ αἰῶνες τῶν νοητῶν, καὶ ὁ χρόνος τῶν αἰσθητῶν· τὰ γὰρ νοητά, ὡς ὑπὸ μέτρου μετρείται τοῦ αἰῶνος, εἰ καὶ ὁμωνύμως τῷ μετροῦντι αἰῶνι καὶ τὰ μετρού μενα λέγονται· αἰῶνες γὰρ λέγονται καὶ οἱ ἄγγελοι· οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν· τὰ γὰρ μετρούμενα τῷ χρόνῳ ὁμωνύμως χρόνοι λέγονται, ὡς καὶ ἡ κίνησις τῶν ἄστρων, καὶ τοῦ ἡλίου, καὶ οἱ βίοι· μετρούμενοι γὰρ ὑπὸ χρόνου, χρόνοι λέγονται. § 1. Καὶ συνοχικῆς αἰτίας. Συνοχικὴν ὠνόμασεν, ὡς τὴν ζωὴν τῶν ἐν τοῖς οὖσιν οὐ μόνον δημιουργή σασαν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸ διαμένειν συνέχουσαν. Ἐξ αὐτῆς καὶ αἱ ψυχαί. Μετὰ τὴν τῶν ἀγγέλων ζωὴν, ἀκολούθως τάττει τὴν τῶν ἡμετέρων ψυχῶν, ἅτε καὶ λογικῶν οὐσῶν ἀθανασίαν· μετὰ δὲ τὰς λο γικὰς ψυχὰς, ἐπάγει λοιπὸν τὴν ζωὴν τῆς αἰσθητι κῆς ψυχῆς, καὶ τῆς θρεπτικῆς, ἤτοι φυτικῆς, ήτοι τῶν ἀλόγων, καὶ τῶν φυτῶν, ὃς καὶ κατ' ἔσχατον ἀπήχημά φησιν, ὅπερ ἄνω πολλάκις ήρμηνεύσαμεν. Αἱ δὲ ζωαὶ τῶν ἀλόγων καὶ τῶν φυτῶν οὐκ εἰσὶ θεῖαι, ἀλλὰ τοῦ ἐνύλου πυρός τε καὶ πνεύματος. Περὶ τού των οὖν μόνων τῶν ἐσχάτων, ὡς εἴρηται, ζωων φησι τὸ τοῦ Δαβίδ εἰρῆσθαι· Ἀντανελεῖς τὸ πνεῦμα σου 88, καὶ ἐκλείψουσι, καὶ εἰς τὸν χοῦν αὐτῶν επιστρέψουσιν. Ἐξαποστελεῖς τὸ πνεῦμά σου, καὶ κτισθήσονται, καὶ ἀνακαινιεῖς τὸ πρόσωπο τῆς γῆς· ἐπὶ γὰρ αἰσθητικῆς μόνης ψυχῆς καὶ τῆς φυτικῆς ζωῆς ταῦτα δέχεται τὰ θεῖα λόγια ὁ μέγας Διονύσιος· περὶ γὰρ τῆς τῶν νοητῶν ζωῆς ἢ τῆς καθ᾿ ἡμᾶς οὐ νοεῖ ταῦτα· τὴν γὰρ ζωὴν ταύτην ο σιωδῶς δημιουργήσας εἰς ἀθανασίαν ὁ Θεὸς, τοῖς νοητοῖς καὶ ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν οὐκ ἂν ἀφέλοι αὐτῶν Ο τὸ ζῆν· ἐπεὶ οὐδὲ οὐσίαι ἔσονται, ἀλλὰ καὶ περὶ ζώων ἀπὸ γῆς ἀνανεουμένων φησὶν ὁ Δαβίδ, οὐ μὴν περὶ τούτων· καὶ περὶ τῆς ζωῆς δὲ τῶν ἑκουσίως ἀποβάντων δαιμόνων, επάγει, ὅτι καὶ αὐτὴ διαμένει ανώλεθρος, τοῦ κτίσαντος αὐτοὺς Θεοῦ τοῦτο βουλο μένου, κἂν αὐτοὶ ἀπέστησαν τοῦ Θεοῦ· ἀμεταμέλητα γὰρ χαρίσματα τοῦ Θεοῦ, τοῦ ἐξ ἀρχῆς ποιή σαντος αὐτοὺς ἀθανάτους· ἔσχατον δὲ ἀπήχημα λέγει τὴν ἀμυδροτέραν μετοχὴν τῆς ζωῆς, καὶ οἷον εἰπεῖν, ὀλίγως μετέχουσαν ζωτικῆς δυνάμεως. 3 είπομεν και. 88 αὐτῶν. παρὰ τοῦ κτίσαντος αὐτὴν Θεοῦ. 2 τοῦ ζῆν.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. Ης ανταναιρουμένης. Τὸ μὲν ψαλμικὸν ῥητὸν περὶ ἀνθρώπων, καὶ τῆς τελευταίας καὶ κοινῆς ἀναστάσεως λέγει, ἣν μικρῷ πρόσθεν τρανότερον τίθησιν ὁ Πατήρ· ἐνταῦθα δὲ τὸ ῥητὸν παρήγαγε, τὸν λόγον ποιούμενος περὶ πάντων τῶν ὁπωσοῦν ζῆν ἐχόν των, δεικνὺς μὴ ἄλλως ταῦτα 8 ἢ ἐκ Θεοῦ τὸ ζῆν θεωρεῖσθαι ἐν αὐτοῖς. Τὸ δὲ ἀνταναιρεῖσθαι ἀντὶ τοῦ κεχωρίσθαι τέθεικεν, ὥσπερ καὶ τὸ ἐπιστρεφόμενα ἀντὶ τοῦ μετέχοντα. Ασθενεῖν δὲ ταῦτα πρὸς τὸ μετα έχειν [τῆς ζωῆς ταύτης] φησί, διὰ τὸ μὴ οἴκοθεν καὶ παρ' ἑαυτῶν ἔχειν τὴν ζωὴν, ἀλλ᾽ ἐπακτὴν ἐκ Θεοῦ· τὰ γὰρ ὅσον ἐφ' ἑαυτῶν, οὐκ ἐν τῷ ζῇν θεωρούμενα, τῇ δὲ πρὸς τὸν Θεὸν ἀναθέσει τοῦτο ἔχοντα, τρόπον τινὰ ἀναζῇ, καὶ ὡς αὐτός φησι, πάλιν ζωα 31 γίνεται. § ΙΙ. Τὴν ὡς συμμίκτοις. θαυμασίως πάντα τὰ δόγματα μετὰ ὀρθότητος διδάσκει. Τὸν γὰρ περὶ τῆς ἀναστάσεως τρόπον 48 νῦν παραδιδούς, θνητούς μὲν ἡμᾶς ἀποφαίνει, ἅτε ἐξ ἀθανάτου ψυχῆς καὶ [θνητού] σώματος ὄντας θνητούς, τὴν δὲ ζωὴν οὐσιώδη τῆς ψυχῆς ἐλάττονα φησι τῶν ἀγγελικῶν οὐσιῶν, παρ' ὅσον αὐτὴν καὶ ἀγγελοειδῆ ζωὴν, οὐ μὴν ἀγγελικήν ὀνομάζει, οὐχ ὡς αὐτοαγγελικήν, ἀλλὰ παρεμφερή καὶ ἡμᾶς μὲν μερικώς φησιν εἶναι τὰς λογικὰς ψυχάς: ὅλους δὲ ἡμᾶς τοὺς ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος ὄντας· ἀπαθανατίζεσθαι δέ φησι τὰ σώματα ἡμῶν ἐν τῇ ἀναστάσει, φάσκων τὸ περὶ ἀναστάσεως δόγμα ἄπιστον δοκεῖν τῇ παλαιότητι, ἀντὶ τοῦ τῇ ἀνοήτῳ δόξῃ τῶν Ἑλλήνων, διὰ τὸ παρὰ φύσιν εἶναι τῆς ὕλης τὸ ἀπα θανατίζεσθαι. Παλαιότης δὲ λέγεται ἡ ἀνοησία· εἰ δὲ καὶ ὑπὲρ φύσιν τὸ πρᾶγμα τῆς ἀναστάσεως, οἷον πρὸς τὸν παρόντα βίον τὸν διὰ τροφῆς καὶ ἐκκρίσεως καὶ νόσων διεξαγόμενον, ἀλλὰ πρὸς τὸν Θεὸν, οὐδὲν παρὰ φύσιν οὐδὲ ὑπὲρ φύσιν, ἐπειδὴ αὐτός ἐστιν ὁ πάσης ζωής αίτιος 40. Φημὶ καὶ τὰ συζυγή σώματα. "Οτι καὶ τὰ σύ ματα ἡμῶν ἀθανασίας μετέχειν ὁ θεῖος βούλεται λό γος, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον Δεῖ γὰρ τὸ θνητὸν τοῦτο ἐνδύσασθαι ἀθανασίαν. Ὑπὲρ φύσιν. Τοῦτό φησι διὰ τὸ μόνῳ Θεῷ κατὰ φύσιν εἶναι τὸ ζωοῦν. Hac subtracta. Sententia quidem psalmi loquitur de bominibus, et postrema ac communi resurrectione, quam Pater paulo ante clarius ponit; hoc autem loco sententiam illam adduxit, sermonem faciens de omnibus quæ aliquo modo vivunt, ostendens hæc non aliter quam ex Deo vitam in ipsis considerari. Porro auferri posuit pro sepa rari, sicut conversa pro participantia; ait vero haec imbecilla in participatione vite; quia non ab intrinseco, et a seipsis vitam habent, sed a Deo iuductam; quantum enim ad ipsa attinet, non in ipsa vita considerantur, sed transpositione in Deum vitam consecuta, quodammodo reviviscunt, et, sicut ipse ait, iterum viva fiunt. § II. Tanquam compositis. Mirandum in modum omnia decreta recte docet; nunc enim rationem resurrectionis tradens, nos mortales ostendit, 183 tanquam ex immortali anina et corpore mortales exsistentes; nam essentialem animæ vitam dicit esse inferiorem essentiis angelicis, quatenus ipsam ἀγγελοειδή, non autem angelicamu appellat, ut non vero angelicam, sed similem, et nos quidem partim rationales esse animas dicit: tolos autem ex anima et corpore constare. Ait vero corpora nostra effici in resurrectione immortalia, asserens dogma de resurrectione incredibile videri antiquitati, pro insipienti Græcorum opinione, quia est contra materiæ naturam immortalitate frui. Antiquitas vero dicitur insipientia; etsi autem negotium resurrectionis naturam superet, nimirum in præsenti vita, quæ per educationem, ac excretionem atque morbos traducitur, sed in Deo nihil contra naturam, neque supra naturam, quoniam ipse est omnis vitæ auctor. Dico et conjuncta corpora. Divinum sermonem velle, nostra quoque corpora immortalitatem participare, juxta Apostolum: Oportet enim mortale hoe induere immortalitatem ". Supra naturam. Hoc dicit, quia soli Deo naturalis est vita. Simonis contradictorii sermones. Dicit libros Simonis contradicere sententiæ nostræ, quæ asserit corpus nostrum resurgere et immortale esse, lanΣίμωνος ἀντιῤῥητικοί λόγοι. Σίμωνος φησιν ἀν τιῤῥητικοὺς εἶναι λόγους κατὰ τοῦ δόγματος ἡμῶν τοῦ λέγοντος, τὸ σῶμα ἡμῶν ἀνίστασθαι καὶ ἀθανα τίζεσθαι, ὡς παρὰ φύσιν ὄντος τοῦ πράγματος. Οἱ quam res esset contra naturam. Contradicunt auδὲ εἰρηκότες κατὰ Σίμωνος καὶ περὶ τούτων αὐτὸν ἐλέγχουσιν Εἰρηναῖος καὶ Ὠριγένης καὶ Ἱππόλυτος καὶ Ἐπιφάνιος. Ὁ δὲ μέγας Διονύσιος θείως εκλύει τὸ λεγόμενον παρὰ Σίμωνος, παρὰ φύσιν εἶναι τὴν ἀνάστασιν τῶν σωμάτων· τῷ γὰρ Θεῷ οὐδενὸς ὄντος ἐναντίου, πῶς ἔσται τι παρὰ φύσιν; Τὸ δὲ οἴεσθαί τινα ἐκ φανερῶν καὶ αἰσθητῶν τούτων τὰς ἀποδείξεις πορίζεσθαι κατὰ τῆς ἀκαταλήπτου καὶ πᾶσιν ἀφα νοῦς αἰτίας τῶν πάντων, τουτέστι κατὰ τοῦ Θεοῦ, * 1 Cor. xv, 53. tem Simoni, et ipsum in his reprehendunt Irenæus et Origenes et Hippolytus et Epiphanius. Magnus vero Dionysius Simonis sententiam, resurrectionem corporum esse contra naturam, divine solvit; cum enim nihil sit Deo contrarium, quomodo aliquid erit contra naturam? quemdam autem arbitrari posse ex his conspicuis et sensilibus demonstrationes præbere contra incomprehensibilem atque omnibus obscuram universorum causam, hoc est conοι τούτοις. Οι παλίνδων. 10 λόγου. "" μικτούς. 10 καὶ ἐξ αὐτοῦ ἐστι πᾶσα ζωή.

tra Deum, hoc vere contra naturam est: quo- τοῦτό ἐστι ἀληθῶς παρὰ φύσιν· τὰ γὰρ δοξαστὰ καὶ inodo enim id quod omnem sensum et cogitationem νοητὰ πῶς ἀνατρέψει τὸ ὑπὲρ πᾶσαν αἴσθησιν καὶ superat, evertent ea qua sensu et cogitatione perci- νόησιν; piuntur? Evidentia sensus. Non oportet, inquit, ob ea quæ sensibus percipi queunt, fidem Dei verbis denegare, qui est omnium obscura causa. Proprie enim illud contra naturam dicere licet, propter sensilium perspicuitatem de statu suo deponere seu negare ea quæ superant sensum. § III. Sive rationalem, sive sensitivam, 184 sive nutritivam. Nota quomodo dividit comparatam participatione vitam; dicit enim vitæ principium, videlicet nostram animnam, deinde sensitivam; hæc enim principia vitæ iis quæ ab ipsis reguntur corporibus, ut in vita moveantur, vitæ autem essentiæ, intelligibiles facultates, et nostræ animæ; habent enim essentiam quæ est vita, veluti aliquam vitæ materiam et subjectum, ac ipsam formam quæ advenit: quare, ut dixi, animæ vivificant corpora. Deus igitur ut auctor, et vitæ nostræ complementum, ut continens et dividens, ut differentias universæ vitæ disponens, intelligibilium, rationalium, sensilium, ac eorum quæ augentur, omnium est principium; atque quoniam supra dixit solem etiam dare vitam, et omnia nutrire, non intelligas euni a seipso istud habere, sed ab omnium principio et causa. IN CAP. VII. § 1. Supra omnem sapientiam. Sunt quidam intempestivorum philosophorum qui dicunt, si velitis dicere Deum superare omnem sapientiam et intelligentiam, facitis ipsum insipientem et intellectus expertem. Ad quos dicendum: Deus noster est su pra omnia quæ intelliguntur et sunt; sive igitur sapientia, sive intelligentia, sive vita, sive subsistentia, sive exsistentia, sive essentia a nobis intelligatur, est supra hæc omnia; non quod nihil eorum participet (hoc enim absurdum; quomodo enim qui est rerum auctor, suorum non esset particeps?), sed quod omnia ex eo prodeant, et ejus integritatem participent; omne enim quod communicatur, antiquius est iis quæ ex eo; quare et qui est, et æternitas, et tempus proprie nominatur ut is qui eternitates et tempora condidit; sic igitur etiam de sapientia et vita dicendum, cum eorum quoque sit conditor; si enim hæc aliter habere dixerimus, invenitur Deus postea sapiens et intelligens evasisse, quod eorum temeritatis est, non nostrum; absit! Nostrique præceptoris sol. Nota quod solem suum et sancti Hierothei dicat apostolum Paulum. Adverte autem quomodo Pater intellexerit sententiam Apostoli. Chrysostomus enim et reliqui Patrum illud de cruce intellexerunt. Etiam solemne est theologis. Quod dicitur consuetudinem esse theologis 185 privationes contrario Τῷ προφανεῖ τῆς αἰσθήσεως. Οὐ χρὴ φησὶ, διὰ τὰ τῇ αἰσθήσει ληπτὰ ἀπιστεῖν τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις, ὅς ἐστιν ἡ πάντων ἀφανὴς αἰτία. Κυρίως γὰρ τοῦτό ἐστι παρὰ φύσιν εἰπεῖν, τὸ ἀθετεῖν τὰ ὑπὲρ αἴσθη σιν, διὰ τὸ τῶν αἰσθητῶν προφανές. 8 ΙΙΙ. Είτε λογικὴν, είτε αισθητικήν, είτε θρεπτικὴν. Σημείωσαι, πῶς διαιρεῖ τὰ περὶ ζωῆς μεθ εκτῆς ζωῆς γὰρ ἀρχήν φησιν, οἷον τὴν ἡμετέραν ψυχὴν, καὶ τὴν αἰσθητικὴν δέ· αὗται γὰρ ἀρχαί εἰσι ζωῆς τοῖς δι' αὐτῶν ἀρχομένοις εἰς ζωὴν κινεῖσθαι σώμασι· ζωῆς δὲ οὐσίαι αἱ νοηταὶ δυνάμεις καὶ αἱ ἡμέτεραι ψυχαί· τὴν γὰρ οὐσίαν ζωὴν οὖσαν ἔχουσιν, οἷον ὕλην τινὰ καὶ ὑποκείμενον, καὶ αὐτοεῖδος, ὅ ἐστι ζωῆς ὑπάρχουσαν· διὸ καὶ ζωοῦσι τὰ σώματα, ὡς ἔφην, αἱ ψυχαί. Ὁ οὖν Θεός, ὡς αἴτιος καὶ συμπλη ρωτικὸς τῆς ζωῆς ἡμῶν, ὡς συνοχεὺς καὶ διαιρετικός, ὡς τὰς διαφορὰς πάσης ζωῆς διατάξας, νοητών, λα γικῶν, αἰσθητικῶν, αὐξητικῶν ἀρχὴ πάντων ἐστίν· ὥστε ἐπειδὴ ἄνω εἶπε καὶ τὸν ἥλιον ζωὴν διδόναι, καὶ τρέφειν πάντα, μὴ νοήσῃς, ὅτι ἀφ' ἑαυτοῦ τοῦτο ἔχει, ἀλλ' ἐκ τῆς πάντων ἀρχῆς καὶ αἰτίας. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. Ζ'. § 1. Υπέρ πᾶσαν σοφίαν. Εἰσί τινες τῶν ἀκαιρων φιλοσόφων λέγοντες, ὅτι ἐὰν βούλησθε τὸν Θεὸν λέγειν ὑπὲρ πᾶσαν σοφίαν καὶ σύνεσιν, ποιεῖτε αὐτὸν ἄσοφον καὶ ἀσύνετον. Πρὸς οὓς λεκτέον· Ὁ Θεὸς ἡμῶν ὑπὲρ πάντα τὰ νοούμενα καὶ ὄντα ἐστίν. Εἴτε οὖν σοφία, εἴτε σύνεσις, εἴτε ζωή, είτε ὑπόστασις, εἴτε ὕπαρξις, εἴτε οὐσία νοεῖται παρ' ἡμῶν, ὑπὲρ ταῦτα πάντα ἐστὶν, οὐχ ὡς μὴ μετέχων αὐτῶν τοῦτο γὰρ ἀνόητον· ὁ γὰρ αἴτιος τῶν γινομένων πῶς οὐ μετ έχει τῶν ἐξ αὐτοῦ;) ἀλλ' ὡς τῶν πάντων ἐξ αὐτοῦ προελθόντων, καὶ τῆς αὐτοῦ μετεχόντων ὁλότητος· πᾶν γὰρ τὸ μετεχόμενον ἀρχαιότερόν ἐστι τῶν ἐξ αὐ τοῦ. Διὸ καὶ ὤν, καὶ αἰών κυρίως, καὶ χρόνος όνομάζεται, ὡς καὶ τοὺς αἰῶνας καὶ τοὺς χρόνους ποιή σας· οὕτως οὖν καὶ ἐπὶ τῆς σοφίας καὶ τῆς ζωῆς λεκτέον, ὅτι καὶ αὐτῶν ἐστι δημιουργός· εἰ γὰρ ταῦτα ἄλλως ἔχειν εἴπωμεν, εὑρίσκεται ὁ Θεὸς ὕστερον σο φισθεὶς ἢ συνετισθεὶς, ὅπερ τῆς αὐτῶν ἐστι τόλμης, οὐχ ἡμέτερον· μὴ γένοιτο! ' Καὶ τοῦ καθηγεμόνος ἥλιος. Σημείωσαι ότι ἥλιον ἑαυτοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Ἱεροθέου τὸν ἀπόστολον Παυλόν φησι. Σημείωσαι δὲ, πῶς ἔλαβεν ὁ Πατήρ τὸ ῥητὸν τοῦ Ἀποστόλου· ὁ γὰρ Χρυσόστομος καὶ οἱ λοιποὶ τῶν Πατέρων περὶ τοῦ σταυροῦ αὐτὸ ἔλαβον. Καὶ συνηθές ἐστι τοῖς θεολόγοις. Τὸ εἰρημένον ἔθος εἶναι τοῖς θεολόγοις ἀντιπαθῶς ἐπὶ Θεοῦ τὰς κι ἀντὶ πάθους.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LJB. DE DIVINIS NOMINIBUS. στερήσεις ἐκφέρειν, οὕτως ἂν νοήσαιμεν· βουλόμενοι sensu de Deo enuntiare, ita intelligamus; nempe γὰρ ἐκεῖνοι τὸ φῶς τὸ θεῖον ὅσον οἷόν τε παριστᾷν, ὅτι ἀπροσπέλαστον καὶ ἀκατόπτευτον, ᾧ μὴ δύναται προσβαλεῖν μηδὲν, μήτε ἄϋλον, μήτε αισθητόν, σκό τος ὠνόμασαν, ὡς τὸ, Εθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ, ὅπερ ὁ θεῖος Απόστολός φησι, Φῶς οἰκῶν ἀπρόσιτον· ᾧ γὰρ μηδὲν πρόσεισιν ὅμοιόν ἐστι τῷ μὴ ὁρῶντι ὑπεροχικῶς σκότῳ. Πάλιν εἴρηται· Ἐθαν μαστώθη ἡ γνωσίς σου ἐξ ἐμοῦ, λίαν ἐκραταιώθη, οὐ δύνωμαι πρὸς αὐτήν. Ὥσπερ οὖν ἡ ἀκατάλη πτος καὶ ἀπερινόητος ἀκράτως τοῦ Θεοῦ γνώσις ἀγνωσίᾳ παρεικάζεται τῇ ὑπερούσῃ πᾶσαν ἐν κτι στοῖς γνῶσιν· ἡ γὰρ περὶ Θεὸν ἀγνωσία τῶν περὶ τὰ θεῖα σοφῶν οὐκ ἔστιν ἀμαθία, ἀλλὰ γνῶσις, σιγῇ γινώσκουσα, ὅτι ἐστὶν ἄγνωστος ὁ Θεός· οὕτως οὖν καὶ κένωσιν καλοῦσι τοῦ Θεοῦ Λόγου τὴν ἐνανθρώπησιν, καίτοι πλήρη τυγχάνουσαν, μᾶλλον δὲ ὑπερπλήρη σοφίας καὶ δυνάμεως καὶ σωτηρίας· ἀλλὰ καὶ ἀσθένειαν Θεοῦ τὸ διὰ σταυροῦ τρόπαιον ὀνομάζουσιν, οἷον ἐπειδὴ θανάτῳ αἱ πονηραὶ καὶ ἀόρατοι δυνάμεις τοῦ διαβόλου κατελύθησαν, καὶ ἀντὶ θανάτου ἀνάστασις νεκρῶν καὶ βασιλεία οὐρανῶν ἀντεισήχθη τοῦτον οὖν τὸν τρόπον καὶ μωρία Θεοῦ, ἡ πᾶσαν σου φίαν καὶ ἐπιστήμην υπεραίρουσα τῶν ἀνθρώπων, σύνεσις τοῦ Θεοῦ. Νοήσαι δὲ ἄν τις τὸ λεγόμενον, ἐννοῶν τοὺς ἀπὸ τῶν αἱρέσεων, μεθ' ὧν καὶ τοὺς Έλληνας, οἱ συλλογισμοῖς αἰσθητοῖς ἀποδεικνύναι φαντάζονται Θεοῦ σάρκωσιν ἀδύνατον εἶναι μέχρι θανάτου οἰκονομηθεῖσαν. Πρὸς οὓς ἐννοῶν ὁ θειότατος Παῦλος ἐλιγγιάσας ἀνέκραγεν· "Ο βάθος πλούτου καὶ σοφίας Θεοῦ, ὡς ἀνεξερεύνητα τα κρίματα αὐτοῦ. Τὸ οὖν ὑπεραῖρον πάσης κτιστῆς σοφίας μέθ οδον ἴσον ἂν εἴη τοῖς οὐ θεοδιδάκτοις μωρίας λόγοις; Λόγοις γὰρ οὐκ ἂν ἐξομαλισθείη ἢ δι᾽ αἰσθητῶν ἀπο δείξεων τὸ μυστήριον, πίστεως οὐ προηγουμένης. ᾿Αντιπεπονθότως ἐπὶ Θεοῦ. ᾿Αντιπεπονθότως, τουτέστιν ἀντιπεριτροπὴν τοῦ λόγου πάσχοντος· διὰ γὰρ τῶν τὰς στερήσεις δηλουσῶν ἀποφάσεων, ἢ περὶ Θεοῦ ὑπεροχή δηλοῦται, ὅπερ ἐν ἑτέρῳ δύναμιν ὑπεροχικῆς ἀποφάσεως είρηκε. Το φαινόμενον ἐν αὐτῇ παράλογον. Καὶ γὰρ τὸ κατὰ τὸν σταυρὸν πάθος, καὶ τὸ λέγειν Θεὸν παθόντα σαρκὶ, καὶ παράλογον δοκεῖ, καὶ ἄτοπον, ὅπερ τὴν ὄντως ἐδήλου ἀλήθειαν. [Σημείωσαι πῶς νοεῖ ὁ Πα τὴρ τὸ τοῦ ᾿Αποστόλου ῥητόν· ὁ γὰρ Χρυσόστομος καὶ οἱ λοιποὶ τῶν Πατέρων περὶ τοῦ σταυροῦ τοῦτο ἐξέλαβον.] Ενειλούμενοι. Εν ἄλλοις ἐνιλλόμενοι, τουτέστιν ἐπιστρεφόμενοι 4, ἐγκαλινδούμενοι. Δείκνυσι δὲ διὰ τούτων, ὅτι οὐ δεῖ τὰ θεῖα τοῖς ἀνθρωπίνοις παραβάλ λειν. ** Psal xvi, 12. I Tim. vi, 16. ** Rom. x1, 33. quod illi volentes divinum lumen quantum licet repræsentare, quia inaccessum et invisibile, cui nihil intendere potest, neque materiæ expers, nec sensile, caliginem nominarunt, ut illud Scripture: Posuit tenebras latibulum suum r*, quod divinus Apostolus dicit: Lucem inhabitat inaccessibilems; illud enim ad quod nihil accedit, simile est, ut excellentiam designando loquar, caligini non videnti. Iterum dicitur: Mirabilis facta est scientia qua ex me, valde confortata est, nec potui ad eam: sic igitur incomprehensibilis et minime intelligibilis, sine mistione Dei cognitio, ignorantiæ omnem creaturarum cognitionem superanti assimilatur; ignorantia enim in divinis eorum qui divina sapiunt, non est inscitia, sed scientia, quæ silentiu cognoscit Deum minime cognosci posse. Itaque Dei Verbi naturæ humanæ assumptionem inauitionein vocant, etsi plena sit imo plenissima sapientia, virtute, ac salute; quin etiam Dei infirmitatem crucis tropæum vocant, quoniam malæ et invisibiles diaboli potestates morte dissolutæ sunt, et pro norte mortuorum resurrectio ac regnum cœlorum introductum est: hoc igitur modo stultitia Dei, quæ omnein sapientiam et scientiam hominum superat, Dei intelligentia: poterit autem quis intelligere quod dicitur, si cogitet hæreticos, et cum illis gentiles, qui sensibili argumento putant demonstrare, impossibile esse Dei incarnationem usque ad mortem dispensatam fuisse. Adversus quos divinus Paulus veluti cogitando capitis vertiginem passus clamat, O altitudo divitiarum et sapientiæ Dei, quam inix- **; vestigabilia judicia ejus ""; quod ergo omnis sapientiæ creatæ vim superat, quomodo æquale erit stultitiæ verbis minime a Deo edoctis? Neque eniin mysterium verbis aut demonstratione sensibili explicari queat, nisi fides præcedat. Contrario sensu, Gr. ἀντιπεπονθότως, in Deo. 'Αν τιπεπονθότως, id est sermone significationem contrariam habente; negationibus enim privationes declarantibus, excellentia declaratur, quod alio in loco virtutem negationis excessum significantis dixit. Id quod in ea ration contrarium videtur. Nam pati in cruce, et asserere Deum in carne passunı, rationi contrarium atque absurdum videtur, 186 quod re ipsa ipsam declarabat veritatem. [Nota, quomodo hic Pater dictum illud Apostoli intelligat: nam Chrysostomus, ac reliqui Patres istud de cruce acceperunt.] Inharentes, Gr. ἐνειλούμενοι. Alia exemplaria habent ενιλλόμενοι, id est conversi, involuti. His autem ostendit divina non esse cum humanis comparanda. οι ενστρεφόμενοι,

Vim quidem habere. Diximus quoque superius, mentem intelligere volentem seipsam subire, dum ad intellectiones descendit; intellectiones enim inferiores sunt intelligente, ut quæ intelligantur et comprehendantur, atque merito unitionis ipsius mentis separatio ac divisio; intellectus enim est simplex et partium expers; intellectiones vero sunt in maxima copia et separari queunt, ac veluti formæ at species intellectus; ideo τὰ νοερά, id est ea quæ intelligunt, inferiora sunt τῶν νοητῶν, id est iis quæ intelliguntur. Porro mentis unitionem, sicut deinceps clarius dicit, vocat, per quam ad se superiora elevatur, seu divinæ contemplationi incumbit, se a sensilibus et intelligibilibus, imo et a propria motione, avocando, sicque radium divinæ cognitionis suscipiendo. Hanc ergo rationis expertem. Maxime hic declarat, quomodo stultitia Dei sit sapientissiina in Deo incomprehensibilitatis magnitudo: ait enim, nos sensili circumseptos corpore, Dei immaterialitatem verbi gratia et superessentialitatem examinantes errare, dum illa ex sensilibus ponderamus, veluti qui prædicationem de sola adoranda Trinitate percurrentes, ac illum de Deo sermonem, qui asserit eam in tribus subsistentiis indivisam et indistinclam, audientes, statim obstupescunt, natura corporum inhærentes, quæ loco et intervallo indigent, dicentes: Quomodo fieri potest, ut tres subsi stentiæ in seipsis sint et indistinctæ sint? nesciunt enim stultescere in sensilibus, ut in divinis instituantur; suntque alia infinita similia, ad quos Dominus sermonem istum extendit: Si terrena dixi vobis et non creditis, quomodo, si dixero vobis cœlestia, credetis? et divinus Paulus ait: Animalis komo non percipit ea quæ sunt spiritus"; sunt enim illi stultitia. Sic igitur spiritualia quæ persequenda, sunt stultitia Dei apud homines; stultam enim sapientiam dixit, quod nulla sapientia ad eam pertingere possit: sic igitur rationis 187 ac mentis expertem vocavit, quod ratione aut mente quæ ipsam exponat seu comprehendat, careat. § II. Ex ea intellectiles. Nota etiam in aliis intelligibiles et intelligentes esse facultates, et merito sunt in se intelligibiles ac intelligentes, sicut ordines superiores, intelligibiles quidem quatenus ab inferio ribus intelliguntur; intelligentes autem quatenus et supremi sunt, et Deum, qui est super omnia, intelligere quantum licet contendunt, superne quidem intellectione nutriti, eos autem qui demisse intelligunt nutrientes. Nostræ enim animæ sunt tantum intel3:4 Τὴν μὲν ἔχειν δύναμιν. Καὶ ἀνωτέρω είπομεν, ὅτι, ὁ νοῦς νοεῖν βουλόμενος, κάτεισιν ἑαυτοῦ εἰς τὰς νοήσεις καταβαίνων· αἱ γὰρ νοήσεις κατώτεραι είσι τοῦ νοοῦντος, ὡς νοούμεναι καὶ καταλαμβανόμεναι, καὶ σκεδασμὸς εἰκότως καὶ μερισμὸς τῆς ἑνότητος τοῦ νοῦ αὐτοῦ· ἡ μὲν γὰρ νοῦς ἁπλοῦς καὶ ἀμερής· αἱ δὲ νοήσεις παμπληθεῖς καὶ σκεδασταὶ, καὶ οἷον εἴδη τοῦ νοῦ· διὰ τοῦτο τὰ νοερά, τουτέστι τὰ νοοῦντα, ἐλάττονά εἰσι τῶν νοητῶν, ἀντὶ τοῦ, τῶν νοουμένων. Ενωσιν δέ φησι τοῦ νοῦ, καθὼς ἐν τοῖς ἑξῆς σαφέ στερον λέγει, δι' ἧς πρὸς τὰ ἐπέκεινα ἑαυτοῦ ἀνατεί νεται, ήγουν τῇ περὶ Θεοῦ προσβάλλει θεωρία, τῷ πάντων ἐκστῆναι τῶν αἰσθητῶν καὶ τῶν νοητῶν, ἔτι δὲ καὶ τῆς οἰκείας κινήσεως, εἶθ' οὕτω τῆς θείας γνώσεως δέξασθαι τὴν ἀκτῖνα. Ταύτην οὖν τὴν ἄλογον. Ἐνταῦθα μάλιστα τρα νοῖ, πῶς μωρία τοῦ Θεοῦ, τὸ ὑπέρσοφον τῆς περὶ Θεοῦ ἀκαταληψίας μέγεθος· φησὶ γὰρ ὅτι τῷ αἰσθητῷ περικεκλεισμένοι, τὸ περὶ ἀϋλίας καὶ ὑπερουσιότητος φέρε εἰπεῖν τοῦ Θεοῦ κατεξετάζοντες δόγμα, πλανώ μεθα, ἐκ τῶν αἰσθητῶν ἐκεῖνα σταθμώμενοι· οἷον τὸ περὶ Τριάδος τῆς μόνης προσκυνητῆς διεξιόντες κήρυγμα, καὶ τρισυπόστατον ἀμέριστον καὶ ἀδιαίρε τον ἀκούοντές τινες θεολογίαν, εὐθὺς ἰλιγγιῶσιν, εἰς τὰ σώματα προσέχοντες,καὶ τόπου δεόμενα, καὶ διαστημάτων, λέγοντες, Πῶς οἷόν τε τρεῖς ὑποστάσεις ὑφ' ἑαυτῶν εἶναι, καὶ ἀδιαιρέτους εἶναι; καὶ γὰρ ἀγνοοῦσι μωραίνειν ἐν τοῖς αἰσθητοῖς, ἵνα τὰ θεῖα σοφισθῶσι, καὶ τοιαῦτα ἕτερα μυρία, πρὸς οὓς ὁ Κύ ριος ἀποτείνεται· Εἰ τὰ ἐπίγεια εἶπον ὑμῖν καὶ οὐ πιστεύετε, πῶς, ἐὰν εἴπω ὑμῖν τὰ ἐπουράνια, πιστεύσετε; καὶ ὁ θεῖος Παῦλος λέγει, ὅτι ὁ ψυχικός ἄνθρωπος οὐ δέχεται τὰ τοῦ πνεύματος· μωρία γὰρ αὐτῷ ἐστιν. Ὥστε οὖν ἡ παρὰ ἀνθρώποις μωρία τοῦ Θεοῦ τὰ πνευματικά εἰσιν, ἅτινα μεταδιωκτέον· μω ρὰν γὰρ σοφίαν εἶπε, τῷ μηδεμίαν αὐτῇ δύνασθαι προσβάλλειν σοφίαν· ὥσπερ οὖν καὶ ἄλογον καὶ ἄνουν, ὡς μὴ ἔχουσαν λόγον ἢ νοῦν ἑρμηνευτικόν, ήγουν καταληπτικὸν αὐτῆς. " * § ΙΙ. Εξ αὐτῆς αἱ νοηταί. Σημείωσαι, ὡς καὶ ἐν ἄλλοις τ8 νοηταί εἰσι καὶ νοεραὶ δυνάμεις· καὶ εἰκό τως ἐν αὐτοῖς εἰσιν οἱ αὐτοὶ καὶ νοητοὶ καὶ νοεροί, ὥσπερ αἱ ἄνω σε τάξεις· νοηταὶ μὲν καθ' ὁ ἐκ τῶν ὑποβεβηκότων νοοῦνται· νοεραὶ δὲ, καθ᾽ ὁ καὶ ἀνώ ταταί εἰσι, καὶ τὸν ὑπὲρ πάντα Θεὸν νοεῖν, ὅσον ἐφικτόν, ἀνατείνονται, ἄνωθεν μεν τρεφόμεναι τῇ νοήσει, τρέφουσαι δὲ τοὺς ὑφειμένως νοοῦντας. Αἱ γὰρ ἡμέτεραι ψυχαὶ νοεραὶ μόνον· νοοῦσαι γὰρ ἐπι στητῶς, ὅσον οἷόν τε, τὰ ὑπερβεβηκότα, οὐκέτι ἔχουσι νοερόν τι μετὰ ταύτας, ἵνα καὶ νοηθῶσιν· ἡ ἄλογος γὰρ καὶ ἄνους ψυχὴ μεθ᾿ ἡμᾶς· αἱ δὲ νοήσεις τῶν θείων νοῶν οὐκ ἐν διανοήσεσι ταῖς καθ' ἡμᾶς, εἰς ligentes; nam scienter quantum possunt superiora intelligentes, non habent aliquod post se intelligens, ut etiam intelligantur; anima enim rationis ac mentis expers, post nos est; at intellectiones divit Joan. 111, 12. u I Cor. 11. 14 Ἡ ἀνωτάτω. κι ὅτι καὶ ἐν ἀγγέλοις.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS, ἃς διανοήσεις κάτεισιν ἡμῶν ὁ νοῦς ἐκ τῶν μερι- narum mentium non sunt in cogitationibus nostris, στῶν, τουτέστι τῶν αἰσθητῶν καὶ διεξοδικῶν λόγων, ἀντὶ τοῦ τῶν εἰδῶν καὶ τοῦ πλήθους, ὅπερ ἐστὶ τῶν ὑλικῶν συλλέγουσαι τὰς νοήσεις ἀΰλως, πάντα ἐν τῷ ἁπλῷ θεωροῦσαι. Νοηταί. Τὸ νοηταὶ νόησον ὡς πρὸς ἡμᾶς· τὸ δὲ νοεραὶ ὡς πρὸς τὸν Θεόν. in quas cogitationes mens nostra ex divisibilibus descendit, id est ex sensilibus et fusis rationibus, pro speciebus ac multitudine, quod est, intellectiones materialium colligentes, omnia sine materia in simplici contemplantes. Intellectiles, Gr. νοηταί. Intellige illud νοηταί, intelligibiles, quantum ad nos; ipsum autem voepal, intelligentes, quantum ad Deum. Aut a dividuis. Nos divisibilibus sensuum instrumentis utimur; aliud enim auditus, et aliud visus, et sic de aliis: et his a divisibilibus sensilibus rerum cognitionem recipimus, aut in divisibilibus quidem ex parte cogitationibus; sed a divisibilibus disciplinis seu intellectus objectis; Η ἀπὸ μεριστῶν. Ἡμεῖς ἐν μεριστοῖς τοῖς αισθητηρίοις· ἄλλο γὰρ ἀκοὴ, καὶ ἕτερον ὄψις, καὶ τὰ ἄλλα ὁμοίως· καὶ ἀπὸ μεριστῶν τῶν κατὰ ταῦτα αἰσθητῶν τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν ἀναλαμβάνομεν, ἢ ἐν μεριστοῖς μὲν τοῖς κατὰ μέρος νοήμασι, ἀπὸ μετ ριστῶν δὲ τῶν μαθήσεων, ἤτοι τῶν νοουμένων· ἔσθ' ὅτε δὲ καὶ διὰ λόγων τῶν διεξοδικῶν, τουτέστι σαφή aliquando autem per fusas ac amplas rationes, καὶ διηπλωμένην τὴν ἐξήγησιν ποιουμένων. Αἱ δὲ νοεραὶ φύσεις, ἀκοινωνήτως εἰς τὰ τοιαῦτα τὰ πάντα ἔχουσαι, ἑνιαίᾳ καὶ ἁπλῇ νοήσει τῆς ἀληθείας τὴν γνῶσιν ἐλλάμπονται 46. Καὶ ἔστιν αὐταῖς. Τοῖς ἀγγέλοις 4 νοεράν εἶναί φησι δύναμιν καὶ ἐνέργειαν ἐκ τῆς ὑπερφυοῦς σοφίας τοῦ Θεοῦ γενομένην· ἐξ αὐτοῦ γὰρ οἱ θεῖοι ἄγγελοι κατὰ μετοχὴν τὴν δύναμιν τῆς νοερᾶς ἐνεργείας ἔχουσι, καθ᾽ ἣν νοοῦσιν ἑαυτοὺς καὶ τὰ ὄντα, καὶ τὰς ἰδέας ἐποπτικῶς νοοῦντες, ἃς νοήσεις ὠνόμασε τοῦ Θεοῦ εἶναι. Επείσακτον οὖν ἔχουσιν ἐξ αἰτίου τοῦ Θεοῦ τὴν νοεράν ταύτην ἐνέργειαν, καὶ νοοῦσι τὰ ὄντα λίαν ὑπεραναβεβηκότως τῶν ψυχῶν, είγε αἱ μὲν ψυχαὶ ἐκ τῶν ὄντων αὐτῶν νοοῦσι τὰ ὄντα, καὶ τοῖς εἴδεσιν ἐπιβάλλουσιν, ὅπερ διεξοδικώτερόν ἐστι νοεῖν, καὶ “ κύκλῳ περιεἶναι τὰ πάντα 48. Οἱ γε μὴν ἄγγελοι κατὰ τὴν ἐνοῦσαν αὐτοῖς θεοείδειαν, ενιαίως τὰ πλήθη τῆς κτίσεως νοοῦσι, καὶ οὐ μερίζονται εἰς τὸν σκεδασμὸν τῆς ποικιλίας τῶν ὄντων, ἤτοι εἰς τὰ αἰσθητά, ὡς [αἱ] λογικαί ψυχαί· ἐκείνου δὲ ποσῶς ἀξιοῦνται αἱ ψυχαί, εἰς μίμησιν ἀγγέλων, ὅτε, την νόησιν τῶν πολλῶν εἰς ἕν συνελίττουσαι, ἔχουσιν ὁμοῦ πάντα ἐν αὐταῖς ἀσυγχύτως διακεκριμένα· καὶ ἔξωθεν μέντοι αἱ ψυχαὶ ἐπείσακτον ἔχουσι τὸ νοεῖν, τῶν ἀγγέλων ἐξ ἑαυτῶν καὶ ἐν ἑαυτοῖς νοούντων, ἅτε καὶ θεοειδῶν ὄντων. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τῶν νοη τῶν· περὶ δὲ Θεοῦ ὅπως νοεῖ, ἔχεις καὶ ὧδε καὶ ἄνω ἐν πέμπτῳ κεφαλαίῳ ἐγγὺς τοῦ τέλους· ὁ δὲ εἶπον μεν περὶ ψυχῶν, ὅτι ἀγγελοειδῶς εἰς ἓν τὰ πολλὰ συνελίξασαι νοοῦσι, μάλιστα ἐν τῇ ἀναστάσει τελείως ἕξουσιν, ὅτε αὖθις ἐν τοῖς ἑαυτῶν σώμασι γενόμεναι, τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν τελείαν ἀπολήψονται. Ταῦτα δὲ ἡ τῶν δικαίων ἀνάστασις τελείως ἕξει, κατὰ τὸ εἰρημένον· Καὶ οὕτως πάντοτε σὺν Κυρίῳ ἐσόμεθα καὶ πάλιν· Νῦν ὡς ἐν κατόπτρῳ καὶ αἰνίγματι βλέπομεν, τότε δὲ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον, τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν δηλονότι παιδευθησόμεθα. ▼I Thess. IV, 16. × I Cor. xIII, 12. $8 id est claram et explicatam enarrationem facientes. Intelligentes vero naturæ, nullam in his omnibus communicationem habentes, una et simplici intellectione veritatis cognitione illustrantur. Estque illis. Dicit esse in angelis facultatem et efficaciam intelligentem a supernaturali Dei sapientia ortam; ex ipso enim divini angeli partici patione facultatem intelligentis efficaciæ habent, qua seipsos ac res intelligunt, atque ideas intuitive intelligunt, quas Dei cognitiones nominavit. Introductam igitur habent ab auctore Deo intelligentem hanc efficaciam, atque valde transcendenter supra animnas; si quidem animæ ex ipsis rebus seu obje ctis 188 res intelligant, et speciebus intendant, quod est ratiocinatione pluribus intelligere, ac in orbem omnia circuire. Angeli vero innata sibi Dei similitudine, unice seu per modum unius creaturas multas intelligunt, neque dividuntur in distinctionem varietatis rerum seu sensilia, sicut rationales aninæ: porro animæ illa re aliquantulum dignæ fiunt, angelos imitando, quando, multorum in se objectorum intellectionem in unum convolventes, omnia simul sine confusione distincta habent; verumtamen animæ inductam ab extrinseco intellectionem habent, sed angeli ex seipsis et in seipsis intelligunt utpote deiformes. Et hæc quidem sufficiant de intelligibilibus. De Deo autem quomodo intelligat, hic quoque habes, et superius circa finem capitis quinti; quod autem dirimus de animabus, eas in modum angelorum multa in unum convolventes intelligere, maxime in resurrectione perfecte obtinebunt, quando, rursus in suis corporibus exsistentes, perfectam rerum cognitionem accipient. Resurrectio autem justorum hæc perfecte habebit juxta Scripturam: Et ita cum Domino semper eri mus▾; ac iterum: Nunc ut in speculo et ænigmate videmus, tunc autem facie ad faciem *; videlicet rerum cognitionem docebimur. σε πρὸς πάντα τὰ τοιαῦτα. “ἐπιλαμβάνονται. ' οὐ γὰρ πάντα τὰ τοῦ Θεοῦ ἐγκαταλείψει τῆς κτιστῆς υπάρχει φύσεως, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ ταύτην τὴν ἀγγελικὴν ὑπάρχει γνωσίν τε καὶ νόησιν. Τοῖς ἀγγέλοις. οι δήτα.

Diffuse autem et per circuitum. Dictum est quid διεξοδικώς intelligatur. Διεξοδικώς igitur et κύκλῳ seu fuse ac in orbem, id est anima humana non conferta et conjuncta mentis intentione divinam comprehendit cognitionem; sed veram rerum intellectionem singillatim et per partes accipiens, in quo etiam ab angelica deficit Dei visione, circa unam causam eorum quæ varie considerantur cogitationem colligit, et intellectionibus angelorum æqualibus digna habetur. Assequi quod appetit. Dæmonum mens ex privatione rationis quidem appetit cum Deo æqualitatem, nescit quomodo illud assequi possit, non quod natura ignorans sit, sed voluntarie quod contra naturam eligens. Nota autem dæmones quatenus mentem habent, hanc ex bono comparasse; a ratione autem aversos neque id quod erant permanere volentes, prolapsionem a sapientia sustinuisse. 189 Per excessum. De eo quod quæ per privationem de Deo dicuntur, et contraria, per excellentiam intelligantur. Διεξοδικῶς δὲ καὶ κύκλῳ. Είρηται τί τὸ διεξο δικώς νοείται. Διεξοδικῶς τοίνυν καὶ κύκλῳ, τουτέστιν οὐκ ἀθρόᾳ τοῦ νοῦ ἐπιβολῇ ἡ ἀνθρωπίνη ψυχή τὴν θείαν κατακαλύπτεται * γνῶσιν, ἀλλὰ τὴν ἀλη θῇ τῶν ὄντων κατανόησιν ἐκ τοῦ κατὰ μέρος δεχο μένη, καθ' δ καὶ τῆς ἀγγελικῆς ἀπολείπεται θεοπτίας, περὶ τὸ ἓν αἴτιον τὴν τῶν ποικίλως θεωρουμένων συνάγει ἔννοιαν, καὶ τῶν ἰσαγγέλων ἀξιοῦται νοή σεων. Τυχεῖν οὐ ἐφίεται. Εφίεται μὲν ἐξ ἀλογίας τὸ Ισόθεον ὁ δαιμόνιος το νοῦς· οὐκ οἶδε δ' ὅπως τούτου τυχεῖν ἔνεστιν, οὐ φύσει παθὼν τὴν ἄγνοιαν, ἀλλ᾽ ἑκουσίως τὸ παρὰ φύσιν αἱρούμενος. Σημείωσαι δὲ ὅτι οἱ δαίμονες καθ᾽ ὅ νοῦν ἔχουσιν, ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ τοῦτον κέκτηνται· ἀλογίσαντες δὲ καὶ μὴ βουληθέντες μεἶναι ὅπερ οι ἦσαν, ἔκπτωσιν σοφίας ὑπέμειναν. Καθ' ὑπεροχήν. Περὶ τοῦ, ὅτι τὰ κατὰ στέρησιν λεγόμενα ἐπὶ τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ ἐναντία, ὑπεροχικώς νοοῦνται. Καὶ πάντα τάλλα ἔνδοθεν. Μηδεὶς ἐκ τούτων πρὸς ἀτόπους ἀπαγέσθω εννοίας, ὥστε λέγειν καὶ τῶν κακῶν ἐν ἑαυτῷ κατ' αἰτίαν προέχειν τὸν Θεὸν, ἤγουν αἴτιον αὐτῶν ἐκ τούτου εἶναι συνάγεσθαι· οὐ γὰρ περὶ τούτων ἐστὶν ὁ λόγος τῷ Πατρί· ἤδη γὰρ ἔδειξε μήτε ὄν, μήτε ἐν τοῖς οὖσι τὸ κακὸν, ἀλλὰ περὶ τῶν ἐν οὐσίᾳ ὄντων, οἷον ἀγγέλων καὶ τῶν λοιπῶν κτισμάτων, καθὼς καὶ προείπεν, ὧν τὴν γνῶ Et omnia alia in se. Nullus ex his in absurdas abducatur cogitationes, ut dicat etiam Deum per modum causæ mala in se ante habere, seu ex hoc colligi ipsum esse eorum auctorem; non enim Pater de his sermonem instituit; jam enim ostendit malum neque esse, neque in rebus esse, sed circa ea quæ exsistunt, nempe angelos et cæteras creaturas, sicut etiam antea dixit, quorum cognitionem non habet addiscendo qualia sint; hac enim de- σιν οὐκ ἐκ τοῦ μανθάνειν αὐτὰ, ὁποῖα τινά εἰσιν, claravit, cum dixit: Non ea quæ sunt ex iis quæ sunt discens, et illud, non quod per speciem singula consideret, sed ut creator propriorum operum scientiam ante habet, sciens quomodo ipsa, et quibus de causis ad generationem producet, quorum perversio et defectio, seu finis, privatio et imbecillitas malum inducit, dum rei naturalis privatione facit id quod contra naturam est: idcirco enim exemplum luminis adduxit; nam hujus privatione caligo subsistere videtur et naturæ luminis absentiam pro causa habet, sicut etiam habitus magis quam privationes principia sunt, et ut quis dixerit, causæ. Itaque Pater hoc loco sermonen facit de rebus a Deo conditis, et singularum natura, quas antea in Deo et per præcognitionem et prædefinitionem exstitisse ait. Et essentiam præhabet. Quod cognitio essentiam anticipatam et ante comprehensam habeat. Sicut et lux. Confirmatio ab exemplo; sicut enim si aliquis supponat lucem hanc visibilem, mente et ratione præditam esse, postea illum interrogemus, num lumen tenebras cognoscat, dixeritque cognoscere, etiam priusquam tenebræ essent; cognoscere autem non experientia aliqua; [quomodo enim lumen tenebras sciret? si enim sit lumen, ἔχει· τοῦτο γὰρ ἐδήλωσεν εἰπών· Οὐκ ἐκ τῶν ὄντων τὰ ὄντα μανθάνων, καὶ τὸ, οὐ κατ' ἰδέαν ἑκάστοις ἐπιβάλλων, ἀλλ' ὡς ποιητής τούτων τὴν εἴδησιν τῶν οἰκείων ἔργων προέχει, εἰδὼς ὅπως αὐτὰ, καὶ ἐφ᾽ οἷς παράξει πρὸς γένεσιν, ὧν ἡ παρατροπὴ καὶ ἐλλειψις, ήγουν ἡ ἀποτυχία καὶ ἀδυναμία τὸ κακὸν εἰσἄγει, τῇ στερήσει τοῦ κατὰ φύσιν τὸ παρὰ φύσιν ποιοῦσα· πρὸς τοῦτο γὰρ τὸ τοῦ φωτὸς παρήγαγεν ὑπόδειγμα και τῇ γὰρ τούτου στερήσει τὸ σκότος παρ υφίσταται, καὶ αἰτίαν ἔχει τὴν ἀπουσίαν τῆς τοῦ φωτὸς φύσεως, ὥσπερ καὶ τῶν στερήσεων αἱ ἔξεις ἀρχηγικώτεραι τυγχάνουσι, καὶ ὡς ἄν τις εἴποι, απ τίαι. Ενταῦθα οὖν ὁ Πατήρ περὶ τῶν ὑπὸ Θεοῦ εἰς γένεσιν ἀχθέντων, καὶ τῆς ἑκάστου τούτων φύσεως τὸν λόγον ποιεῖται, ἃ καὶ προϋφεστάναι ἐν τῷ θεῷ κατὰ πρόγνωσιν καὶ τὸ προωρίσθαι εἴρηκε. Καὶ οὐσίαν προέχει. Ὅτι ἡ γνῶσις τὴν οὐσίαν προέχει καὶ προσυνείληφεν. Ὥσπερ καὶ τὸ φῶς. Απτωτον τὸ τῆς παραβο λῆς· ὥσπερ γὰρ εἴ τις ὑπόθοιτο τὸ φῶς τοῦτο τὸ ὁρα τὸν ἔννουν εἶναι καὶ λογικόν· εἶτα πυθοίμεθα σε αυτ τοῦ, εἰ γινώσκει τὸ σκότος, τὸ δὲ εἶποι γινώσκειν, καὶ πρὶν γένηται ἂν τὸ σκότος· γινώσκειν δὲ οὐ κατά τινα πεῖραν, (πῶς γὰρ ἴδοι σκότος τὸ φῶς; εἰ γὰρ φῶς, οὐκ ἔσται σκότος) ἀλλὰ γινώσκειν εἶπα τὸ το καταλάμπεται, να ἐφίεται μὲν ἐξ ἀλογίας γενέσθαι Ισόθεος ὁ δαιμ. ν' ἀλογίσαντες δὲ ἑαυτοὺς καὶ μὴ μείναντες υπερ. σε παράδειγμα, οι πυθώμεθα.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. φῶς καθ' 8 φῶς ἐστι· διὸ καὶ οἶδεν, ὅτι, ἐὰν συστείλῃ non erunt tenebræ;] sed dixerit lumen cognoscere τὸ οἰκεῖον φῶς, οὐδεὶς ὄψεται· οὕτω καὶ ὁ Θεὸς κατ' αἰτίαν ἐν ἑαυτῷ τὴν πάντων εἴδησιν ἔχει, οὐ τῇ πείρα ταύτην ἐπικτησάμενος, ἐπεὶ οὕτως εὑρίσκεται μεταγενέστερος ὁ Θεὸς τῆς γνώσεως, ή κατά τινα χρόνον μὴ γινώσκων. Σημείωσαι δὲ τὸ σκότος εἶναι τὸ αἰτιατὸν, ἐξ ἐλλείψεως τοῦ φωτὸς παρυφιστάμε VOV· ὅπερ ἐστὶ κατὰ Μανιχαίων. Τοῦ σκότους. Οτι τὸ σκότος οὐχ ἑτέρωθεν, ἀλλ᾽ ἀπὸ τοῦ φωτὸς γνωρίζεται. quatenus lumen est, ideoque novit quod, si proprium lumen contraxerit, nullus videbit: ita Deus per causam omnium in se cognitionem habet, non quod experientia eam comparaverit: tum enim Deus cognitione posterior inveniretur, aut in aliquo tempore non cognoscens. Nota tenebras esse effectum qui ex defectu Jucis subsistere videtur, quod est contra Manichæos. 190 Tenebrarum. Tenebras non aliunde quam ex luce cognosci. Et non ex rebus. Vide quomodo dicat Deum cognoscere ea qua sunt, non ex omnium cognitione, sed ex propria, sicut lux novit tenebras, cum tamen nihil tenebrarum in se habeat. Hæc sæpius Καὶ οὐκ ἐκ τῶν ὄντων. Ὅρα πῶς φησι τὸν Θεὸν εἰδέναι τὰ ὄντα, οὐκ ἐκ τῆς πάντων γνώσεως, ἀλλ' ἐκ τῆς ἰδίας, ὥσπερ τὸ φῶς οἶδε τὰ τοῦ σκότους, οὐδὲν τοῦ σκότους ἔχων ἐν ἑαυτῷ. Ταῦτα δὲ πολλαχῶς ἐν τῷ πέμπτῳ κεφαλαίῳ εἴρηται· πῶς ὁ Θεὸς ἑαυτὸν dicta fuere in quinto capite: quomodo Deus seγινώσκων, ἤτοι νοῶν, νοεῖ καὶ γινώσκει τὰ ὄντα παραδειγματικῶς. Οὐκ ἄρα ὁ Θεός. Ἐν οὐδεμιᾷ γὰρ διπλόῃ τὸ θεῖον, πάντη ἁπλοῦν ὄν, καὶ ὑπὲρ πᾶν ἁπλοῦν. Καὶ γὰρ καὶ τοὺς ἀγγέλους. " Τὸ τοὺς ἀγγέ λους εἰδέναι τὰ ἐπὶ γῆς οὐ δι' αἰσθήσεως προσβάλλοντας τοῖς αἰσθητοῖς, ὡς ἡμεῖς, ἀλλὰ διὰ δυνάμεως Επαναβεβηκυίας ἐπιβάλλω νοεῖσθαι ε, ἐκ διαφόρων λογίων, οἷον ὡς ἐν τῷ Τωβίᾳ, ὅπου εἴρηται, ὅτι ὁ θεῖος Ραφαὴλ ὁ ἄγγελος εἶπε τῷ υἱῷ τοῦ Τωδίου λα δεῖν τὴν χολὴν τοῦ ἀνελθόντος ἰχθύος, ὡς ἀφαιροῦσαν λευκώματα ὀφθαλμῶν γινόμενα ἀπὸ ἀφοδευμάτων προυθίων· οὐ γὰρ ἄν τις ὑπονοήσειεν, ὅτι παθών ἔμαθε τὴν ἰατρείαν· ἀλλὰ καὶ ὁ ἐν τοῖς Κριταῖς ἄγ γελος ἐπὶ τοῦ Γεδεὼν εἰς τὴν θυσίαν ἐκβαλὼν ἐκ τῆς πέτρας πῦρ, οὐκ αἰσθήσει οἶδεν, ὅτι τὸ πῦρ καυστικόν, ὡς ἡμεῖς, ἀλλ᾽ ἀνωτέρω προσφόρῳ·. οὕτω καὶ τὰ λοιπά. Εἰ δέ τις εἴποι, Καὶ πῶς τοῦ αἰωνίου πυρὸς αἰσθήσεται ὁ διάβολος, καὶ οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ; ἐν τῷ προσφόρῳ τόπων λεχθήσεται. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν τῷ Δανιὴλ, ἐν τῷ κεφαλαίῳ τοῦ Βαλθάσαρ, οἶδεν ὁ γράφων γράμματα μὴ μαθών. Σημείωσαι δὲ ὅτι οὐ κατ' αἴσθησιν τοῖς ἀγγέλοις ἡ γνῶσις τῶν αἰσθητῶν· οὐδὲ γὰρ τοῖς καθ' ἡμᾶς αἰσθητηρίοις κέχρηνται, ἀλλὰ νοῦ δυνάμει καὶ φύσει. στ.. § ΙΙΙ. Ἐπὶ δὲ τούτοις ζητῆσαι χρή. Συζητεῖ πως Θεὸν γινώσκομεν· καί φησιν ὀρθῶς, ὅτι Θεοῦ μὲν φύσις, δ τί ποτέ ἐστιν, οὔτε τινὶ πώποτε τῶν ἐν δημιουργία ἐγνώσθη, οὔτε ἐπιστητῶς, οὔτε ἐποπτικῶς· τούτοις γὰρ ἐπιβάλλομεν τοῖς ἀσωμάτοις· ἀλλὰ γινώσκεται ὁ Θεὸς ἐκ τῆς τῶν κτισμάτων διατάξεως· εἰ γὰρ, κατὰ τὸν θεῖον ᾿Απόστολον, ἡ τῶν δημιουργημάτων καλλονή, [τὸν] γενεσιουργόν, τουτέστι τὸν τῶν ἐν γενέσει 50.00 ποιητὴν μηνύει, εἰκότως ἡ τῶν ὄντων διάταξις ipsum cognoscens seu intelligens, intelligat et cogroscat per exempla. Non itaque Deus. Divinitas enim in nulla est du plicitate, cum sit omnino simplex et supra omnem simplicitatem. Etenim quoque angelos. Angelos nosse terrena non sensu, non ut nos sensilibus inhærentes, sed conjicio per vim transcendentem intelligi, ex diversis oraculis, videlicet sicut in Tobia, ubi dicitur, divinus Raphael angelus dixit filio Tobiæ ut acciperet fel piscis quo auferret albuginem oculorum ex stercore passerum natam; nemo enim putaverit eum experientia medicinam didicisse; quin etiam in libris Judicum, angelus coram Gedeone ignem in sacrificium ex petra ejiciens, non sciebat sensu, sicut nos, ignem comburere, sed sublimiori modo sibi convenienti; ita de cæteris. Si vero aliquis dixerit: Quomodo diabolus sentiet ignem æternum, et augeli ejus? in loco opportuno dicetur. Sed etiam in Daniele in capite de Balthasar, qui scribit, litteras novit quas non didicerat. Nota autem cognitionem sensili¤m non esse in angelis per sensum, neque enim nostris sensuum orgauis utuntur, sed virtute mentis et natura. § III. Præterea quærendum est. Inquirit quomodo Deum cognoscamus, et recte dicit, Dei quidem naturam, quid tandem sit, nuli unquam creature cognitam fuisse, neque ex scientia, neque ex intuitu; his enim incorporea aggredimur, sed Deum ex creaturarum dispositione cognosci; nam si, secundum Apostolum, pulchritudo creaturarum, generationis auctorem, id est eorum quæ productǝ sunt conditorem ostendit: merito sane dispositio 14 σημείωσαι ὡς αἰτία τοῦ σκότους ἐστὶ τὸ φῶς· ἐξ ἐλλείψεως γὰρ αὐτοῦ φαίνεται· καὶ ὅτι τὸ σκότος οὐχ ἑτέρωθεν. σε ὅτι οἱ ἄγγελοι ἴσασι τὰ ἐπὶ γῆς, οὐ κατ' αἴσθησιν, ἀλλὰ κατὰ τὴν τοῦ θεοειδοῦς αὐτῶν νοῦ δύναμιν, ὅτι οὐ κατ' αἴσθησιν τοῖς ἀγγέλοις ἡ γνώσις τῶν αἰσθητῶν· οὐ γὰρ τοῖς καθ᾿ ἡμᾶς αἰσθητηρίοις κέχρηνται· ἀλλὰ δυνάμει νοῦ καὶ φύσει. Quoniam angeli terrena cognoscunt non sensu, sed deiformis ipsorum mentis facultate; non enim ex sensatione aliqua oritur in angelis rerum sensilium cognitio: quandoquidem non ul nos sensuum organis utuntur, sed virtute mentis et natura. σε ἐπιβάλλοντας δηλοῦσθαι. δε τρόπῳ. της γενέσεως.

τὰ εἴδη, καὶ αἱ καθ᾽ ἕκαστον κτίσεις, οἷον αἱ ἄγγε λικαὶ τάξεις, καὶ τὰ αἰσθητὰ πάντα, εἰκόνες εἰσὶ καὶ ὁμοιώματα τῶν θείων ἰδεῶν, ἤτοι παραδείγματα τῶν ἐν τῷ Θεῷ, ὅτινα παραδείγματα, αἱ ἀίδιοι νοήσεις εἰσὶ τοῦ Θεοῦ, δι᾿ ἂς καὶ καθ᾽ ἂς ἅπαντα ἦν ἐν αὐτ τῷ, οὐχ ἕτερα ὄντα αὐτοῦ, καὶ παραχθέντα γέγονεν, ὡς καὶ ἐν τῇ ᾿Αποκαλύψει ο θειότατος Ιωάννης φησί τινα τῶν πρεσβυτάτων ἀγγέλων εἰπεῖν αὐτῷ, ὅτι τὰ πάντα ἦσαν καὶ γεγόνασι, τὰς ἰδέας λέγων, ὅτι ἦσαν· καὶ τὰς εἰκόνας καὶ τὰ ὁμοιώματα τῶν ἰδεῶν ἤτοι παραδειγμάτων, τὰ γεγονότα πάντα. Τῶν γὰρ νοητῶν τὰ νοερὰ εἰκόνες, καὶ τῶν ὑπερβεβηκότων τὰ ὑπο βεβηκότα. Κατὰ ἀφαίρεσιν οὖν τούτων πάντων (ἀφή ρηται γὰρ τῶν ὄντων ὁ Θεὸς, οὐδὲν ὧν τῶν ὑπ' rerum est cognitio 191 ejus qui illas disposuit; γνωσίς ἐστι τοῦ διατάξαντος· τὰ γὰρ ὄντα, τουτέστι res enim, id est formæ, et singulæ creaturæ, nempe ordines angelici et sensibilia omnia, imagines sunt ac similitudines divinarum idearum, seu exemplaria eorum quæ in Deo, quæ exemplaria sunt intellectiones æternæ Dei, per quas et secundum quas omnia erant in ipso; non alia autem ab ipso, el producta fuerunt, sicut divinissimus Joannes ait in Apocalypsi quemdam nobilissimorum angelorum sibi dixisse, quod omnia erant et fuerunt, ideas intelligens, quia erant et imagines et idearum sive exemplarium similitudines, quæ omnia facta sunt. Nam quæ intelligunt eorum quæ intelliguntur, et inferiora sunt superiorum imagines. Horum igitur omnium ablatione (Deus enim a rebus exemptus est, cum nihil sit eorum quæ creavit, sed omnibus αὐτοῦ κτισθέντων, ἀλλ' ἀφάτως ὑπερέχων πάντων) Ineffabiliter excellens per excellentiam cognoscitur Deus. Ex ipsius natura. Nota necessariam facilitatem ad pietatis defensionem. Et imagines quasdam. Hoc loco per divina exeinplaria intelligendæ sunt prædeterminationes quarum res creatæ imagines sunt. Apostolus præfinitiones vocavit, ut in Epistola ad Ephesios ▼, dicens Secundum præfinitionem sæculorum. Porro in omnibus, scilicet creaturis, cognoscitur, sicartifex in iis quæ arte elaboravit. Prorsus vero quantum ad essentiam separatus est ab omnibus, et idcirco cum sit operibus ignotus, ignorantia cognoscitur, sicut etiam creaturarum intellectione et cognitione quæ scientiam parit. Haec itaque resumens conjunxit quæ sequuntur ad idem. Quoniam in Deo ideæ animalium et omnium quæ in natura omnino sunt, non item veluti singulorum species et simulacra eorum quæ illic sunt; nam cuncta quæ hic sunt, sunt eorum quæ illic, simulacra; siquidem et ipsa anima nostra imago est ac simulacrum ideæ. Et per cognitionem Deus. Quomodo Deus per contraria cognoscatur, et per affirmationes atque negationes, percurrendo declarat. Etsi enim etiam superius in capite primo dixerit, nihil esse quod Dei essentiam repræsentare queat, neque intellectionen, neque tactum, neque imaginationem, neque opinionem, nec denique omnia quæ ibi et hic dixerit, quæ etiam illic explicavimus; nunc dicit Deum etiam per illa quæ ibi negata sunt, cognosci, non quidem ejus essentiam, et e contrario eum nihil illorum habere 192 ut comprehendatur: itaque ut omnium auctor, ex iis quæ produxit cognoscitur; ut vero nihil est eorum quæ produxit, manet ab omnibus ignotus; quomodo autem ignoratione cognoscatur, hic dicit, et superius in capite secundo dictum est. ὑπεροχικῶς γινώσκεται ὁ Θεός. Ἐκ τῆς αὐτοῦ φύσεως. Σημείωσαι ἀναγκαῖον πρόχειρον εἰς εὐσεβείας ἀπολογίαν. [α] Καὶ εἰκόνας τινάς. Ενταῦθα θεία παραδείγματα τοὺς προορισμούς ἐκληπτέον, ὧν εἰκόνες τὰ τῆς κτίσεως ἀποτελέσματα. Τοὺς δὲ προορισμούς προθέ σεις εκάλεσεν ὁ Ἀπόστολος, ὡς ἐν τῇ πρὸς Ἐφεσίους εἰπὼν, Κατὰ πρόθεσιν τῶν αἰώνων. Ἐν πᾶσι δὲ τοῖς κτίσμασι δηλαδὴ [ὁ Θεὸς] γινώσκεται, ὡς ὁ τεχνίτης ἐν τοῖς τεχνητοῖς. Πάντη δὲ κεχώρισται τὸ κατ' οὐσίαν τῶν πάντων· κάντεῦθεν ἄγνωστος ὢν τοῖς τεχνητοίς, ἐκ τῆς [τοιαύτης] ἀγνωσίας γινώσκεται, ὥσπερ οὖν καὶ διὰ τῆς τῶν κτισμάτων ἐπιστημονικής κατανοήσεως τε καὶ γνώσεως. Ταῦτα οὖν ἐπαναλαμβάνων συνήψε τὰ ἑπόμενα εἰς τὸ αὐτό. [β] Ἐπειδὴ καὶ αἱ ἰδέαι τῶν ζώων ἐν τῷ Θεῷ καὶ πάντων τῶν κατὰ φύσιν εἰσὶ καθόλου, ἀλλ᾽ οὐχ ὡς τῶν καθ᾿ ἕκαστα είδωλα καὶ ὁμοιώματά εἰσι τῶν ἐκεῖ τὰ ἐνταῦθα· πάντα γὰρ τὰ ὧδε εἴδωλα τῶν ἐκεῖ· ἡ γὰρ ψυχὴ καὶ αὕτη εἰκὼν καὶ ὁμοίωμα τῆς ἰδέας. [γ] Καὶ διὰ γνώσεως ὁ Θεός. Πῶς διὰ τῶν ἐναντίων γινώσκεται ὁ Θεὸς, καὶ διὰ τῶν θέσεων, καὶ τῶν ἀφαιρέσεων, δηλοῖ ἐπεξιὼν αὐτά· εἰ γὰρ καὶ ἄνω ἐν τῷ πρώτῳ κεφαλαίῳ εἶπε, μηδὲν εἶναι τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ παραστατικόν, μὴ νόησιν, μὴ ἐπαφὴν, μὴ φαντασίαν, μὴ δόξαν, μηδ' ὅσα ἔφη ἐκεῖ καὶ ἐνταῦθα, ἅτινα καὶ ἡρμηνεύσαμεν ἐν ἐκείνοις· νῦν λέγει καὶ διὰ τῶν ἐκεῖ ἀπηγορευμένων γινώσκεσθαι τὸν Θεόν· οὐ μὴν τὴν οὐσίαν αὐτοῦ· καὶ πάλιν μηδὲν αὐτὸν ἔχειν τούτων εἰς κατάληψιν. Ὡς μὲν οὖν αἴτιος ἀπάν των, γινώσκεται ἐκ τῶν ἐξ αὐτοῦ· ὡς δὲ μηδὲν ὧν τῶν ἐξ αὐτοῦ, μένει ἀγνοούμενος ὑπὸ πάντων· πῶς δὲ καὶ διὰ τῆς ἁγνωσίας γινώσκεται, καὶ ἐνταῦθά φησι, καὶ ἀνωτέρω εἴρηται ἐν κεφαλαίῳ δευτέρῳ. Et neque intelligitur. Nam per creata intelligi- Καὶ οὔτε νοεῖται. Διὰ γὰρ τῶν δεδημιουργημέ mus, scientiam attingimus; habemus Deum esse. νων νοοῦμεν, εφαπτόμεθα τῆς ἐπιστήμης, ἔχομεν ὅτι y Cap. 111, v. 11.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS, neque intelligimus, neque nominanius, neque mente aut sensu comprehendimus. Huic enim simile est illud: Deus in omnibus, et in nullo omnium est. θεὸς ἔστι. Τίς δὲ, ἢ ποταπός, ἢ πηλίκος αὐτὸς ὁ Θεός, Quis autem, aut qualis, aut quantus sit ipse Deus, οὔτε νοοῦμεν, οὔτε ὀνομάζομεν, οὔτε νῷ ἡ αἰσθήσει καταλαμβάνομεν. "Ομοιον γὰρ τούτῳ ἐστὶ καὶ τό· Ἐν πᾶσιν ἐστιν ὁ Θεὸς, καὶ ἐν οὐδενὶ τῶν πάντων ἐστί. Κατα τὴν ὑπὲρ νοῦν ἕνωσιν. Σημείωσαι, ὅτι κατὰ τὰ προπαρατεθειμένα τὴν ἕνωσιν ἔλαβε τῆς ὑπὲρ νοῦν τοῦ Θεοῦ θεωρίας. Αὕτη γάρ ἐστι κατὰ τὸ Λόγιον. Τοῦτο καὶ ἐκ τῆς Σοφίας Σολομῶντός ἐστιν, ἔνθα λέγεται τεχνῖτις ἡ σοφία τῶν πάντων· καὶ ἐκ τῶν Παροιμιῶν, ἔνθα εἴρηται ἐκ τῆς Σοφίας. Εγώ ήμην ἁρμόζουσα παρ' αὐτῷ· καὶ ὁ Δαβίδ· Πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησας. Λόγος δὲ ὁ Θεός. Περὶ τοῦ Θεοῦ Λόγου, καὶ διὰ τί λέγεται λόγος, τί δηλούσης τῆς τοιαύτης όνομα σίας, καὶ μίαν αἰτίαν ἐνταῦθά φησι, καθ᾿ ἣν ὀνομά ζεται λόγος, διὰ τὸ τὰς τῶν ὄντων πάντων αἰτίας ἐν ἑαυτῷ ἔχειν· οἱ γὰρ λόγοι φύσεως ἁπάσης ἐν αὐτῷ εἰσιν, ὡς αἰτίῳ πάσης δημιουργίας· δι' αὐτοῦ γὰρ τὰ πάντα· αἵ τε γὰρ ἰδέαι, καὶ τὰ παραδείγματα ἐν αὐτῷ, οὐχ ἕτερα ἐν ἑτέρῳ, ἀλλὰ νοήσεις ἀΐδιοι οὖσαι, καὶ λόγοι ποιοῦντες τὰ πάντα, τουτέστι φύσις· καὶ ἡ φύσις γὰρ λόγος, αἰτίαν ἔχων καὶ φύσιν 6, ὡς οὐκ εἰκῆ καὶ μάτην αἱ φύσεις τῶν ὄντων εἰσί. Λέγει δὲ αὐτὸν Λόγον, καὶ ὡς διὰ πάντων χωροῦντα ἀκωλύτως, καὶ πάντα περιιόντα, καὶ μέχρι τῶν ἐσχάτων, ὡς ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους· Ζῶν γὰρ ὁ λόγος καὶ ἐνερ γῆς, καὶ τὰ ἑξῆς. Οὗτος ὁ Λόγος ἐστίν. Ὅτι ὁ Θεὸς Λόγος, ἡ αὐτὸ καὶ τῷ ὄντι " οὖσα ἀλήθεια, εἰκότως ἐστὶ καὶ ἁπλῆ σε τῶν ὄντων γνῶσις. Τί δέ ἐστι γνῶσις, εὐθὺς ἐπισυν άπτει διδάσκων. Εἰ γὰρ ἡ γνῶσις ἐνωτική. Τὰ περὶ τῆς ἀληθοῦς γνώσεως σαφηνίζων, αὐτὸς ὁ Θεός Λόγος Χριστός Ἰησοῦς, περὶ οὗ ὁ λόγος· καὶ ὅτι ἡ γνῶσις ἀληθῶς ἐνωτική ἐστι τῶν ἐγνωκότων καὶ τῶν ἐγνωσμένων, φησί· Καγώ γινώσκω τὰ ἐμὰ πρόβατα, καὶ γινώ σκομαι ὑπὸ τῶν ἐμῶν· καθώς γινώσκει με ό Πατὴρ, κἀγὼ γινώσκω τὸν Πατέρα. "Ωσπερ γὰρ ἡ γνώ σις γνοῦσα ἐκεῖνο ὃ γνῶναι ἠθέλησεν, ἐνοῦται τῷ γνωσθέντι, οὐκέτι ἀμφιβολίαν ἔχουσα περὶ αὐτοῦ, οὐδὲ διὰ τὴν ἀμφιβολίαν σχιζομένη εἰς ἑτέρας εννοίας καὶ ἀστατοῦσα, καὶ ἄγνοια διὰ τοῦτο γενομένη, διὰ τὸ μὴ πεισθῆναι ὅτι ἔγνω· οὕτως οἱ πιστοὶ τῇ γνώ σει ἑνωθέντες τῷ γνωσθέντι Χριστῷ, ὅς ἐστιν ὁ Θεὸς Λόγος, καὶ τὴν πίστιν εἰς αὐτὸν ἐρείσαντες, μονιμω τάτην καὶ ἀσάλευτον τῶν ἐγνωσμένων τὴν πίστιν ἔχοντες, ὅτι θεὸν ἔγνωσαν, καὶ ὑπὸ Θεοῦ ἐγνώσθη σαν, ἐξεστήκασι μὲν τῆς ἀγνοίας, ἣν εἴπομεν διαι ρεῖν, καὶ σχίζειν καὶ διασαλεύειν εἰς ἄλλοτε ἄλλας ἀμφιβολίας, ὡς μὴ γνοῦσαν δ δεῖ γνῶναι· ἐφεστήκασι δὲ τῇ βεβαιότητι, τῇ πίστει πληροφορηθέντες, ὅτι ἔγνωσαν καὶ ἡνώθησαν διὰ τοῦτο ἐ τῷ γνωσθέντι. Ὁ μὲν οὖν ἐν τῷ σκοπῷ τῆς ἀγνοίας κατὰ τὸν ᾿Από Secundum illam quæ supra intellectum est, unionem. Nota eum accepisse, sicut in antepositis, con junctionem visionis Dei quæ mentem superat. Quoniam ipsa secundum Scripturas. Hoc etiam est ex Sapientia Salomonis 2, ubi sapientia dicitur omnium artifex; et ex Proverbiis, ubi a Sapien. tia dicitur: Cum eo eram cuncta componens ^; et David: Omnia in sapientia fecisti b. Verbum etiam Deus. De Dei Verbo, et cur dicatur verbum, quid illa appellatio significet, unamque causam hoc loco dicit, propter quam nominetur verbum; nimirum quia rerum omnium causas in seipso habet, rationes enim universæ naturæ sunt in ipso tanquam omnis creaturæ auctore; per ipsum enim omnia; nam ideæ et exemplaria in ipso, non alia in alio, sed sunt intellectiones æternæ et rationes quæ omnia faciunt, id est natura; natura enim est ratio quæ causain et naturam habet, quia naturæ rerum non sunt temere et frustra. Dicit autem ipsum Verbum, et quod per omnia sine impedimento vadat, et omnia circumeat etiam usque ad extrema, sicut in Epistola ad Hebræos ©: Vivus est enim sermo el efficax, etc. Hoc Verbum est. Quod Deus Verbum, cum sit ipsa et quæ reapse est veritas, merito etiam sit simplex rerum cognitio; quid autem sit cognitio, mox docens adjungit. Si enim cognitio vim habet uniendi. Ea quæ veram cognitionem spectant, ipse Deus Verbum Jesus Christus, de quo est sermo, explicat, atque cognitionem revera esse unitivam cognoscentium et cognitorum dicit: Et ego cognosco oves meas, et cognascor a meis: sicut cognoscit me Pater, et ego cogno - sco Patrem d. Sicut enim cognitio cognoscens id quod nosse voluit, rei cognitæ unitur, non amplius de ipsa 193 dubitans, neque propter dubium in diversas dividitur cogitationes, estque inconstans, atque ignorantia ideo effecta, quia non credit se novisse: ita fideles per cognitionem illi cognito Christo qui est Deus Verbum, uniti, atque fidem in ipso firmantes, solidissimam et inconcussam cognitorum fidem habentes, quod Deum cognoverunt et a Deo cogniti sunt, extra ignorantiam sane consistunt, quam diximus dividere et separare atque concutere ab una in alias dubitationes, ut quæ nesciat quid credere oporteat; item insistunt firmitati fide persuasi, quod norint, ac ideo conjuncti sunt cum cognito. At qui in tenebris ignorantiæ versa. tur, juxta Apostolum, errore ipso fluctuans, circumn- * Cap. vii, v. 21. ª Cap. viii, v. 30. b Psal. cu, 24. c Cap. IV, v. 12. a Joan. x, 14 15. το σοφίαν. Η ἡ τῷ ὄντι. σε ἀπλανής. σε τούτων.

fertur omni vento nequitiæ hominum sicut qui στόλον, ῶν, ὑπὸ τῆς πλάνης αὐτῆς σαλευόμενος, mari tempestate agitantur e (hæc enim ait Apostolus), et arbitratur gnosticos insanire, sicut et Festus dicebat Paulo divinam cognitionem prædicanti: Insanıs, Paule 1. Gnosticus autem el revera Christianus, utpote vere Christum cognoscens, et per ipsum Dei cognitionem, unam, inquam, veritatis cognitionem possidens (porro una est quæ simplex et non composita cognitio), extra mundum consistit, cum minime versetur in mundana infidelium scientia et errore: seipsum autem cognoscit sobrium et a multivaga infidelitate liberatum; ideoque quotidie pro veritate moriuntur, non tantum usque ad mortem semper propter veritatem periclitantes, sed etiam semper ignorantiæ morientes, cognitioni vero viventes et Christiani comproDali. Divisionis, Gr. διαιρέσεως, causa. Διαίρεσιν divisionem vocat hoc loco, sententiæ instabilitatem et in multa divisionem. Domicilio, Gr. Εστίας. Mansionis, habitationis. Singularem, Gr. τῇ ἑνιαίᾳ, Christianorum. Fidem nostram vocat ἑνιαίαν, ut simplicem et erroris expertem, ejus qui revera est cognitionem habentem. 194 IN CAP. VIII. § 1. Ut potentiam quoque. Secundum quid Deus dicatur vis. Et dominutionem. Ut illud: Dominus virtutum, ipse est Rex gloriæ ³. [Rursus: Dominus virtutum nobiscum, defensor noster Deus Jacob.] potentiis separans, Gr. δυνάμεων ἀφορίζουσα. Αφορίζουσα, id est distinguens et separans. § II. Secundum potentiam inflexibilem, Gr. κατὰ δύναμιν ἄκλιτον. Dixit άκλιτον, id est a proprio fastigio non descendentem; non enim in vim inclina tus operatur, sed immotus, neque in propria fortitudine inflexus res producit: forte dicendum est ἄκλειτον et quasi non clausum: ideo addit etiam ἀπεριόριστον, incircumscriptum: non enim clauditur, tanquam in aliquo viribus deficiat; sed Dei virtus in virtute omnia faciendi semper aperit. Et potentem reddit infirmitatem. Vocat imbecillitatem hæc materialia et terrena corpora, quæ etiam extrema vestigia dicit, sicut sæpe supra monuimus, quia obscure et secundum propriam aplitudinem Dei virtutem participant. Et de nostris quidem corporibus dictum est: Omnia possum in eo qui me confortat δ', scilicet Christo: considerandum vero etiam est in reliquis animalibus, sicut in culicibus et muscis et similibus, quantum possint in propriis stimulis animalia sic infirma et nullius momenti, περιφέρεται παντὶ ἀνέμῳ τῆς κυβείας τῶν ἀνθρώ πων, ὥσπερ οἱ ἐν πελάγει κλυδωνιζόμενοι καὶ ταῦτα γάρ φησιν ὁ ᾿Απόστολος), καὶ νομίζει τοὺς γνω στικοὺς μαίνεσθαι, ὡς καὶ ὁ Φῆστος ἔφη τῷ Παύλῳ κηρύττοντι τὴν θείαν γνῶσιν· Μαίνῃ, Παῦλε. Ο γνωστικὸς καὶ τῷ ὄντι Χριστιανός, ἅτε τῇ ἀλη θείᾳ γνούς Χριστόν, καὶ δι' αὐτοῦ τὴν θεογνωσίαν κτησάμενος, τὴν ἑνιαίαν λέγω τῆς ἀληθείας γνῶσιν (Ενιαία δέ ἐστιν ἡ ἁπλῆ καὶ ἀσύνθετος γνῶσις), εξέστηκε μὲν τοῦ κόσμου, μὴ ὢν ἐν τῇ κοσμικῇ τῶν ἀπίστων γνώμῃ καὶ πλάνῃ· ἑαυτὸν δὲ γινώσκει νή φοντα καὶ ἀπηλλαγμένον τῆς πολυπλανούς ἀπιστίας· διὸ καὶ καθ' ἑκάστην ἡμέραν ἀποθνήσκουσιν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας, οὐ μόνον μέχρι θανάτου κινδυνεύοντες ἑκάστοτε διὰ τὴν ἀλήθειαν, ἀλλὰ καὶ τῇ ἁγνοίᾳ τελευτῶντες πάντοτε, τῇ δὲ γνώσει ζῶντες, καὶ Χριστιανοὶ μαρτυρούμενοι. " Διαιρέσεως αιτία. Διαίρεσιν ἐνταῦθα τὸ τῆς γνώ μης ἀνίδρυτον καὶ εἰς πολλὰ μεριζόμενον ἔφη. Εστίας. Μονῆς, οἰκήσεως. Τῇ ἐνιαίᾳ τῶν Χριστιανῶν. Ενιαίαν τὴν καθ' ἡμᾶς πίστιν ὠνόμασεν, ὡς ἁπλῆν τε καὶ ἀπλανῆ τὴν τοῦ ὄντος ἀληθῶς τὰ ἔχουσαν γνῶσιν, σε ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. Η'. § 1. Καὶ ὡς δύναμιν. Κατὰ τί λέγεται δύναμις ὁ Θεός. Καὶ τὴν κυρείαν. Ὡς τὸ, Κύριος τῶν δυνά μεων αὐτός ἐστιν ὁ Βασιλεὺς τῆς δόξης. [Πάλιν Κύριος τῶν δυνάμεων μεθ' ἡμῶν, ἀντιλήπτωρ ἡμῶν ὁ Θεὸς Ἰακώβ.] Δυνάμεων ἀφορίζουσα. Αφορίζουσα, τουτέστιν ἀποδιαστέλλουσα καὶ χωρίζουσα. §11. Κατὰ δύναμιν ἄκλιτον. "Ακλιτον ἔφη, τουτέστι τῆς οἰκείας ἀκρότητος μὴ ὑποκατιοῦσαν· οὐ γὰρ κλινόμενος εἰς δύναμιν δημιουργεῖ, ἀλλ᾽ ἀκίνητος καὶ ἄκαμπτος ὑπάρχων τῆς ἰδίας ἰσχύος παράγει τὰ ὄντα. Τάχα δὲ λεκτέον ἄκλειτον καὶ τὸ οἷον μὴ κλειόμενον· διὸ ἐπάγει καὶ ἀπεριόριστον· οὐ γὰρ κλείεται, ὡς ἀδυναμοῦσα ἔν τινι· ἀλλ᾽ ἀεὶ ἀνέῳγεν ἐν δυνάμει τοῦ πάντα ποιεῖν ἡ τοῦ Θεοῦ δύναμις. Καὶ τὴν ἀσθένειαν δυναμοῖ. Ασθένειαν καλεῖ τὰ ὑλικὰ ταῦτα καὶ περίγεια σώματα, ἅτινα καὶ ἔσχατα ἀπηχήματά φησι, καθὰ πολλάκις ἀνωτέρω ἔφημεν, διὰ τὸ ἀμυδρῶς καὶ κατὰ τὴν οἰκείαν ἐπιτηδειότητα μετέ χειν τῆς δυνάμεως τοῦ Θεοῦ. Καὶ περὶ μὲν τῶν καθ᾽ ἡμᾶς σωμάτων εἴρηται· Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμουντί με Χριστῷ· θεωρητέον δὲ τοῦτο καὶ ἐν τοῖς λοιποῖς ζώοις, ὡς ἐπὶ τῶν ἐμπίδων, καὶ τῶν μυιῶν, καὶ τῶν τοιούτων, ὁπόσον ἰσχύουσιν ἐν τοῖς οἰκείοις κέντροις, τὰ οὕτως ἀσθενῆ καὶ ἐξουθενημένα ζώα, ἐνδυναμ 6. Philipp. 1, 15. • Ephes. iv, 14. 1 Act.xxvi, 24. Psal. xx111, 10. Οι ἀγνωσία. σε ἀληθοῦς κηρύγματος, ε Ο Θεός Λόγος λέγεται, ὅτι νοῦ καὶ σοφίας χορηγός, καὶ ὡς πάντων ἔχων τὰς αἰτίας, καὶ ὡς διὰ πάντων χωρῶν, καὶ ὡς πάσης ἁπλότητος απλούστερος. Deus Verbum dicitur, quoniam mentis et sapientiæ largitor est, et quia omnes continet causas, et quia omnia pervadit, et quia omni simplicitate simplicior est.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. θέντα παρὰ τοῦ ποιήσαντος Θεοῦ· ὅθεν καὶ ἐν Ἰωήλ dum a Deo creatore corroborantur. Unde in Joele k τῷ θείῳ προφήτῃ φησὶν ὁ Θεὸς περὶ ἀκρίδος, καὶ βρούχου, καὶ κάμπης· Ἡ δύναμίς μου ἡ μεγάλη καὶ πῶς ἄχρι τούτων τὸ ἀπειροδύναμον τοῦ Θεοῦ φθάνει, φησὶν εἰκόνας θαυμαστὰς καὶ ἀληθεστάτας. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν τοῖς ἀψύχοις τὸ αὐτὸ εὑρήσεις, ἐν πόαις καὶ βοτάναις, καὶ μετάλλοις θεωρῶν δυνάμεις βλαπτικὰς καὶ ὠφελίμους· καὶ εὔθρυπτα τὰ πλείω, καὶ ἄλλα ἰσχυρά, καὶ ἀνέκδοτα, ὡς τὸν ἀδάμαντα. Αλλως. Ασθένειαν δυναμουμένην ἐν τούτοις τὰ ἀσθενέστατα τῶν ζώων φησί, ταύτην ἔχοντα τοῦ ὄντως εἶναι τὴν δύναμιν, ἢ ἀσθένειαν οιητέον τὴν ἄψυχον καὶ πάντη ἀκίνητον φύσιν, ἥτις τὴν οὐσιώδη, τουτέστι τὴν τοῦ ὅλως εἶναι δύναμιν, εἴληφεν ἐκ Θεοῦ. § ΙΙΙ. Καὶ αὐτὸ δὲ, εἰ θέμις. Τουτέστιν, οὐκ ἦν δυνατὸν εἶναί τι ὅλως, μὴ τοῦτο τῆς θείας δυνάμεως ὑποστησαμένης. Δύναμιν εἰς τὸ εἶναι ἔχει. Τὴν δύναμιν οὐ μόνον τὴν εἰς τὸ συνεστάναι ἰσχὺν νοεῖ, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐπιτηδειότητα εἰς τὸ τοιῶσδε εἶναι δύναμιν σημαίνει. Διάδοσιν δὲ καλεῖ δυνάμεως τὴν εἰς τὰ ἔξω περὶ τὰ ὄντα πρόοδον τῆς προνοίας τοῦ Θεοῦ καὶ ἀγαθότητος, εἰς τὸ εἶναι τὰ ὄντα καὶ παραχθῆναι. Καὶ πρώτην μὲν δύναμίν φησι τὴν τῶν ὄντων· ταῦτα δέ εἰσι τὰ νοητά, καὶ ἀσώματα ὄντα λεγόμενα, ὡς ἀθάνατα· τοῖς δέ γε νοητοῖς ο καὶ τὰ νοερά συγκατατακτέον, ὡς ψυχικὰς τὰς καὶ λογικὰς νῦν λεγομένας· ὁ γὰρ λόγος νοῦς ἐστι, καθ᾽ ἂν ἡ ψυχὴ καθ᾽ ὑπόβασιν μετὰ τοὺς ἀγγέλους νερὰ λέγεται. Εἶτα καὶ ταύτης ὑφειμένη δύναμις ἡ αἰσθητική, ἡ τῶν ἐμψύχων ἀλόγων· εἶτα ἡ ζωτική, καὶ ἡ φυτική, ἡ τῶν φυτῶν ἁπάντων καὶ βοτανών, καθ' ήν φυτικὴν ζωὴν ἀνθοῦσι· μετὰ δὲ πάσας ἡ οὐσιώδης δύναμις, τουτέστιν ἡ τῶν ἀψύχων, οἷον τῶν μεταλλικῶν, καὶ γεωδεστέρων, ἥτις δύναμις, ἡ συνιστῶσα, καὶ εἰς τὸ εἶναι διαρκεῖν ποιοῦσα, καὶ τὴν τῶν ποιοτήτων δύναμιν δίδωσι θερμῶν ἢ ψυχρῶν, ἢ τῶν ἑξῆς κράσεων· καὶ ἤτοι ὠφελεῖν, ἢ τοιῶσδε ὠφελεῖν. Καὶ τὰς ὀρεκτικὰς δὲ δυνάμεις, τοῦ θέλειν ἀεὶ [τὰ λογικὰ] δύνασθαι καὶ ἐπιθυμεῖν, ὁ χορηγῶν ἐστι Θεὸς, καὶ δυναμοῖ πρὸς φιλίαν τὰ ἡνωμένα, καὶ πρὸς κοινωνίαν, τουτέστι τὰ σπέρματα πάντων ήτοι τὰ στοιχεῖα συμμέτρως πρὸς σύνοδον ὀδεύοντα, καὶ πρὸς ἄλληλα μιγνύμενα, καὶ πλησιάζοντα πράως, εἰς δύναμιν ἄγει τοῦ τὰ αἰσθητὰ ὅμοια γενναν. Τῆς γοῦν ἐνώσεως ταύτης, καὶ τοῦ μίγματος τῶν ἡνωμένων εἰς φιλίαν, ὡς ἔφημεν, στοιχείων τρεπομένου εἰς διαφορὰν καὶ χωρισμόν, διακρινόμενα τὰ μέρη χωρίζε ται εἰς γενέσεις καὶ ζώων, καὶ φυτῶν, καὶ τῶν ἑξῆς· καὶ λαμβάνει θεόθεν ή διάκρισις αὕτη, ἤτοι ὁ χω ρισμός δύναμιν εἰς τὸ εἶναι καὶ παραγωγὴν τοῦ εἶναι τὰ κατ' εἶδος γινόμενα. Τὰς οὖν συγκρίσεις καὶ δια κρίσεις ἑνώσεις καὶ φιλίας ἔφη, καὶ ἀσύγχυτα καὶ ἀσύμφυρτα τὰ εἴδη διάκρισιν ὠνόμασε. [Σημείωσαι, ὡς καὶ αὐτὴν τὴν ἔφεσιν ἐκ Θεοῦ ἔχουσιν αἱ ἀγγελικαὶ δυνάμεις.] Καὶ τὸ εἶναι ταῦτα. Η τῶν ὄντων φύσις τὸ εἶναι à Cap. 1, 2-4. σε νοεροίς. Deus de locusta et bruco ac eruca divino prophetæ dicit: Virtus mea magna; et quomodo infinita Dei virtus ad hæc usque pertineat, admirandis verissimnisque probat exemplis. Quin etiam idem in inanimis, in herbis et graminibus atque metallis, si virtutes noxias et utiles consideres, reperies; et plura quidem friabilia, et alia firma et dura, ut adamantem. Aliter. Imbecillitatem corroboratam in his seu hoe loco imbecillissima animalium intelligit, quæ hanc virtutem vere exsistendi habent, aut arbitrandum est imbecillitatem esse naturam inanimam, prorsusque immotam, quæ essentialem, id est omnino exsistendi virtutem a Deo accepit. 3 III. Atque ipsum, si fas est. ld est, impossibile erat aliquid omnino esse, nisi divina virtute illud producente. 195 Potentiam habet ut sit. Per virtutem non tantum intelligit vim ad consistendum, sed etiam significat aptitudinem ut tali modo sit virtus: distributionem vero virtutis vocat progressum providentiæ et bonitatis Dei ad extra circa res, ut illæ sint et producantur. Et primam quidem virtutem dicit eam quæ est entium seu substantiarum; hæc autem sunt intelligibilia et incorporea quæ entia dicuntur ut immortalia: cum intelligibilibus vero etiam conjungenda sunt ea quæ intelligunt, sicut animæ quæ rationales modo dicuntur: ratio enim est mens per quam anima secundum subjectionem post angelos, seu in gradu angelis inferior, intelligens dicitur. Postea huic subdita est virtus sensitiva animatorum brutorum, deinde vitalis, ac vegetativa plantarum omnium ac herbarum, quæ vegetativa vita florent: post omnes vero est virtus essentialis, id est inanimorum, scilicet metallorum seu mineralium, quæ virtus constituens, atque fa - ciens ut in esse persistant, et vin qualitatum calidarum aut frigidarum aut reliquorum temperamentorum tribuit, et quidem prodesse aut sic prodesse. Appetitivas quoque virtutes volendi semper ratio - malia posse et cupiendi Deus largitur et corroborat unita ad amicitiam et communionem, id est omnium seinina seu elementa ad congressum moderate prodeuntia, et inter se nista, et leviter accedentia, ducit in virtutem sensilia similia generandi. Hac igitur conjunctione et conjunctorum mistione in amicitiam (ut diximus) elementorum in diversitatem et separationem conversa, partes distinctæ separantur in generationibus animalium et plantarum ac cæterorum: hæcque distinctio seu separatio accipit divinitus virtutem ut sit, et singulas species producat. Ergo conjunctiones et distinctiones unitiones et amicitias dixit, atque non confusas et non com inistas species distinctionem nominavit. [Not: quod unionem ipsam ex Deo habent virtutes angelicæ.] Et esse hæc. Natura rerum quærit esse non eliVARIÆ LECTIONES ET CORRECTIONES.

gendo, sed necessitate et utilitate exsistentiæ: et ἐπιζητεῖ οὐ προαιρετικῶς, ἀλλὰ τῷ ἀναγκαίῳ τε καὶ hoc igitur dicit ita esse, atque vim ejus quod quæritur tanquam necessarium esse a divina et infinita essentia. Atque directiones, Gr. καὶ εὐθημοσύνας. 196 Εύ θημοσύνας dicit positiones bene habentes et ordines recte positos, decorasque operationes: angelicas autem unitates, simplicitates intelligit aut ἑνάδας vocat ipsorum essentiarum simplicitatem et corporis privationem ac immortalitatem; nota autem quod dicat astra perennare. Atque ordines immutabiles. Immutabiles cœlestes essentias intellige non quod æternæ sint; ipsi enim secundum Scripturam ministratorii spiritus sed immutabilitatem intellige circa custodian terminorum ipsis a Deo in principio constitutorum. Progressiones autem temporis hujus longitudinem, et motum ulteriorem dicit; distinctionem vero significationem temporum, seu tempestatum quæ per vicissitudinem rursus in eodem puncto constituitur: ideo etiam motum temporis vocavit συνελίξεις convolutiones; aut progressiones temporis dicit erranLium siderum notiones, quæ in quodam temporis numero per duodecim dictarum domorum spatia sensim moventur. Porro ἀποκαταστάσεις vocat ab aliquo puncto in idem punctum recursus: veluti sol per annum circuit duodecim domus ab ariete ad arietem perveniens; luna per mensem, et ita cœtori quinque; tempora enim ex his mensurantur. Et vires ignis. Scilicet ætherei. Loquitur autem de quatuor elementis, atque terram a nullo fundari: Scriptura vero dicit: Super aquas fundasti i. Essentiales. Fortassis essentialia dicuntur etiam omnia animæ ac sensus expertia, quæ scilicet ab esse ita vocantur. Et ipsam deificationem, Gr. θέωσιν. Justi et angeli efficiuntur dii, secundum illud: Ego dixi: Diiestis k. Omnino situs, Gr. θέσις. Θέσιν vocat productionem ad exsistendum, ac si diceret: Quod non partizipat virtutem, neque inter creaturas est. § VI. Atqui ait Elymas magus. Hinc ostenditur hujus sancti viri antiquitas; novit enim quæ dixit χρησίμῳ τῆς ὑπάρξεως· καὶ τοῦτο οὖν φησι τὸ οὔ τως εἶναι, καὶ τὴν δύναμιν τοῦ ἐπιζητεῖσθαι, ὡς ἀναγκαῖον τὸ εἶναι παρὰ τῆς θείας καὶ ἀπειροδυνάμου οὐσίας. Καὶ εὐθημοσύνας. Εὐθημοσύνας φησὶ τὰς εὖ ἐχούσας θέσεις καὶ τάξεις εὐθέτους καὶ εὐσχήμους δημιουργίας· ἀγγελικῶν δὲ ἑνάδων τῶν ἁπλοτήτων φησίν· ἢ ἑνάδας καλεῖ τὰς τῶν οὐσιῶν αὐτῶν ἁπλό τητας, καὶ ἀσωματίας καὶ ἀϋλίας. Σημείωσαι δέ, ὅτι τοὺς ἀστέρας διαιωνίζειν λέγει. Καὶ τάξεις αναλλοιώτους. Αναλλοιώτους τὰς οὐρανίας ουσίας, μὴ κατὰ τὸ ἀϊδίως εἶναι νοήσης Μ. αὐτοὶ γὰρ κατὰ τὸ γεγραμμένον λειτουργικά πνεύ ματά εἰσιν· ἀλλὰ περὶ τὴν φυλακὴν τῶν ἐξ ἀρχῆς αὐταῖς ὑπὸ Θεοῦ τεταγμένων ὅρων τὸ ἀναλλοίωτον νόησον. Προόδους δὲ τοῦ χρόνου τὸ μῆκος τούτου, καὶ τὴν ἐπὶ τὸ πρόσω φορὰν λέγει· διάκρισιν δὲ, τὴν διὰ τῆς ἐναλλαγῆς τῶν καιρῶν ἤτοι ὡρῶν σημείω σιν πρὸς τὰ αὐτὰ πάλιν ἀποκαθισταμένην· διὸ καὶ συνελίξεις ἐκάλεσε τοῦ χρόνου τὴν κίνησιν· ἡ προ όδους χρονικάς φησι τὰς τῶν πλανήτων ἄστρων κινήσεις, ἐπί τινα ἀριθμὸν χρόνου διερπούσας τὰ τῶ τῶν λεγομένων οίκων διαστήματα· ἀποκαταστάσεις δὲ τὰς ἀπὸ σημείου τινὸς ἐπὶ τὸ αὐτὸ σημεῖον ἐπαι ναδρομάς· οἷον ὁ ἥλιος δι' ἐνιαυτοῦ περιπολεῖ τοὺς ιθ οἴκους ἀπὸ τοῦ λεγομένου κριοῦ ἐπὶ τὸν αὐτὸν κριόν διερχόμενος, ἡ σελήνη διὰ μηνός, καὶ οἱ ἑξῆς ε' οὔτ τως· ἐκ γὰρ τούτων οἱ χρόνοι μετροῦνται. Καὶ τὰς τοῦ πυρὸς δυνάμεις. Τοῦ αἰθερίου δηλονότι. Φησὶ δὲ περὶ τῶν τεσσάρων στοιχείων, καὶ ὅτι ἡ γῆ ἐπ' οὐδενὸς τεθεμελίωται· ἡ δὲ Γραφή φησιν, Ἐπὶ ὑδάτων ἐθεμελίωσας. Τὰς οὐσιώδεις. Ίσως ουσιώδη λέγονται καὶ τὰ πάντα ἄψυχα καὶ ἀναίσθητα, δηλονότι ἀπὸ τοῦ εἶναι οὕτω λεγόμενα. Καὶ τὴν θέωσιν. Εκθεοῦνται οἱ δίκαιοι καὶ οἱ ἄγε γελοι, κατὰ τό· Ἐγὼ εἶπα· Θεοί έστε. Παντελῶς θέσις. Θέσιν καλεῖ τὴν εἰς τὸ εἶναι παραγωγὴν, ἀντὶ τοῦ, Ο μὴ μετέχει δυνάμεως, οὐδὲ ἐν δημιουργίᾳ ἐστί. § VΙ. Καίτοι φησὶν Ελύμας ὁ μάγος. Δείχνυ ται ἐντεῦθεν τοῦ ἁγίου τούτου ἀνδρὸς ἡ ἀρχαιότης· Elymas magus, qui etiam obstitit sancto Paulo in & γὰρ εἶπεν Ελύμας ὁ μάγος, ὃς καὶ ἀντέστη τῷ Cypro, cujus Acta sanctorum apostolorum meminerunt. Multos tamen Elymæ similes habet Arabia, ‹qui dicunt adversus nos asserentes Jesum Christum Deum Verbum carne pro nobis passum, sed non divinitate: Si non admittitis ipsum divinitate passum uti voluit, facitis Deum impotentem, dicentes eum non posse si voluerit; adversus quos dicendum, Deum hoc noluisse, cum 197 haberet in quo pateretur, esse contra naturam, divinitatem pati, quæ natura sua est ἁγίῳ Παύλῳ ἐν Κύπρῳ, γινώσκει· οὗ αἱ Πράξεις τῶν ἁγίων ἀποστόλων μέμνηνται. Όμως πολλούς ὁμοίους τῷ Ἑλύμῃ ἡ ᾿Αραβία ἔχει, οι φασι πρὸς ἡμᾶς λέγοντας, Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν Θεὸν Λόγον σαρκί παθεῖν ὑπὲρ ἡμῶν, ἀλλὰ μὴ θεότητα …, ὅτι· Εἰ μὴ δέχεσθε αὐτὸν θεότητι παθεῖν ὡς ἠθέλησεν, ἀδύναμον ποιεῖτε τὸν Θεὸν, φάσκοντες μή δύνασθαι θεότητι παθεῖν εἰ ἐθέλοι· πρὸς οὓς λεκτέον, ὅτι αὐτὸ οὐκ ἠβουλήθη ὁ Θεὸς, ἔχων εἰς τί πάθοι, τὸ παρὰ φύσιν i Act. 4 Hebr. 1, 14. ¡ Psal. xx, 2. k Psal. LXXXI, 6, 1 Act. XIII, 8. σε νομίσης. σε τῇ θεότητι.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. γενέσθαι, ἵνα ἡ θεότης πάθοι ἢ κατὰ φυσιν ἀπαθής. impassibilis. Vide quomodo sententiam Apostoli exe Ὅρα πῶς ἑρμηνεύει τὸ ἀποστολικὸν ῥητὸν, Οὐ δύ- ponat, Non potest Deus seipsum negare™. ναται ὁ Θεὸς ἑαυτὸν ἀρνήσασθαι. Ἡ γὰρ ἑαυτοῦ ἄρνησις. Οπερ ἔφην, Ελύμας ὁ μάγος σκώψας τὸν θεῖον Παῦλον εἰπόντα, μὴ δύνα σθαι ἀρνήσασθαι ἑαυτὸν τὸν Θεὸν, καὶ τό γε ἐπὶ Παύ λῳ ἀδύνατον δείκνυσθαι τὸν Θεὸν δυνάμενον & βούλε ται, τουτέστιν ἀρνήσασθαι ἑαυτὸν, φιλοσοφώτατα λύει ὁ μέγας Διονύσιος. Φησὶ γὰρ, ὅτι ὁ Θεὸς ἀλήθειά ἐστιν· ἡ δὲ ἀλήθεια ὅν ἐστι· τὸ δὲ ψεῦδος, ὡς ἀνυπόστατον, οὐδὲ δνἐστιν· ἐὰν οὖν ἀρνήσηται ἑαυτὸν ὁ Θεὸς, ἡ ἀλήθεια, ψευσαμένη, μὴ ἐν γίνεται· καὶ πῶς οἷόν τε τοῦτο συμβῆναι; τὸ οὖν μὴ δύνασθαι, ἐπὶ Θεοῦ ταττό μενον, ἀφάτου δυνάμεώς ἐστι σημείον. "Ομοιον γάρ ἐστιν εἰπεῖν, ὅτι δύναται ὁ Θεὸς ἑαυτὸν ποιῆσαι μὴ εἶναι Θεόν, ἀλλὰ χωρῆσαι εἰς ἀνυπαρξίαν, 8 μετὰ τοῦ ἀδυνάτου καὶ τὸ βλάσφημον ἔχει· πῶς τοίνυν λεχθήσεται, ὁ ὢν ἔσται μὴ ὤν; Οὐ δύναται τοίνυν ὁ Θεὸς, τουτέστιν ἀναχώρητόν ἐστι μὴ εἶναι αὐτὸν, ήγουν ἀνένδεκτον μὴ εἶναι αὐτόν· οὐκοῦν καὶ τὸ μὴ δύνασθαι τὸν Θεόν, τουτέστι τὸ ἀδύνατον εἶναι τὸν Θεόν, οὐ δυνατόν γενέσθαι· ὥσπερ γὰρ τὸ φῶς, καθ᾽ ὅ φῶς, οὐ δύναται σκότος γενέσθαι, οὕτω καὶ ταῦτα ἀδύνατα τῷ Θεῷ διὰ τὴν ἀνυπέρβλητον ἀλήθειαν. Οὕτως οὖν οὐκ οἶδεν ὁ Θεὸς κατὰ στέρησιν τὸ μὴ εἰδέναι, οἷον εὐ πεπείραται ὁ Θεός· ὅ ἐστιν, οὐκ οἶδε τί ἐστιν αὐτὸ τὸ μὴ εἰδέναι, ἤτοι ἀγνοεῖν τι. Κατὰ στέρησιν δὲ οὐκ οἶδε τὸ ἀγνοεῖν· στέρησις γάρ ἐστιν ἡ ἄγνοια, οὐχ ὑπόστασις, ἀλλ᾽ ἔξωθεν τῆς οὐσίας, περὶ ἦν συμβαίνει ἡ στέρησις· ἔλλειψις γάρ ἐστι τοῦ ὀφείλοντος παρεῖναι. Οὐκοῦν ἐστέρηται ὁ Θεὸς τοῦ ἀγνοεῖν, καὶ οὐδέποτε οἶδε τὸ μὴ εἰδέναι· εἰ γὰρ μὴ κατὰ στέρησιν εἴποιμεν μὴ εἰδέναι τὸν Θεὸν τὴν ἄγνοιαν, εὑρίσκεται τῆς οὐσίας αὐτοῦ τὸ μὴ εἰδέναι· καὶ ἦν ἂν οὐ σιώδης αὐτοῦ ἡ ἄγνοια, καὶ εὑρίσκεται ὁ Θεὸς σκότος· ἡ γὰρ ἄγνοια σκότος ἐστίν· οὕτως ὑψηλῶς νοήσεις καὶ τὸν ᾿Αδύνατον ψεύσασθαι Θεόν· καὶ τὸ, Οὐ δύναται ποιεῖν ὁ Υἱὸς οὐδὲν ἀφ' ἑαυτοῦ, ἐὰν μή τι βλέ πῃ τὸν Πατέρα ποιοῦντα· ὅπερ ὅμοιόν ἐστι τῷ εἰπεῖν· Αμήχανόν ἐστιν ἕτερα βουλομένου τοῦ Πα τρὸς, ἕτερα βουληθῆναι τὸν Υἱόν. Εν γὰρ θέλημα τῆς μόνης προσκυνητῆς Τριάδος κατὰ τὴν θεότητα· οὐδὲ γὰρ ἀγνοοῦμεν, ὅτι περ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, καὶ Θεὸς, ὁ εἷς τῆς πανυμνήτου και παναχράντου Τριάδος γενόμενος ἄνθρωπος, προσέλαβεν ἀνθρώπινον θέλημα φυσικὸν καὶ ἀναμάρτητον. sumpsisse humanam voluntatem naturalem et peccati Καὶ τὸ μὴ εἶναι οὐκ ἔστιν. Απόφασις κατὰ ἀποφάσεως τιθεμένη κατάφασιν ποιεῖ. Ὁ οὖν λέγων, ὅτι τὸ μὴ εἶναι οὐκ ἔστιν ἐν Θεῷ, τὸ εἶναι αὐτ τὴν συνάγει. Οὕτως οὖν φησιν, οὐ δύναται μὴ δύνα σθαι, ὡσαύτως καὶ τὸ μὴ εἰδέναι οὐκ οἶδεν, ἐξ ὧν συνάγεται τὸ πάντως αὐτὸν εἰδέναι καὶ δύνασθαι· καλῶς δὲ προσέθηκεν ἐνταῦθα τὸ κατὰ στέρησιν· οὐ γὰρ ὑπεροχικῶς ταῦτα λέγονται, ἀλλὰ στερητικώς, τὸ, οὐ δύναται καὶ οὐκ οἶδε. § VIII. Δικαιοσύνη δὲ ὑμνεῖται. Κατὰ τί δικαιοm1 Tim. II, 13. PATROL. GR. IV Siquidem sui ipsius enim negatio. Quod dicebat Elymas magus deridens sanctum Paulum dicentem, Deum non posse negare seipsum, ac impossibile ostendere in Paulo Deum posse quæ vult, id est se ipsum negare, magnus Dionysius maxime philosophice seu argute solvit. Dicit enim Deum esse veritatem: veritatem autem esse ens falsitatem vero cum non subsistat, minime etiam esse ens; si igitur Deus seipsum negaverit, veritas ubi fefellerit, non ens effi citur, et quomodo signum istud accidere possit? ergo non posse in Deo constitutum signum est infinitæ virtutis. Simile enim esset ac si diceretur Deumi posse facere seipsum non esse Deum, ino usque ad privationem suæ exsistentiæ progredi, quod cum in possibilitate conjunctam habet blasphemiam; quos modo igitur dicetur, qui est non erit? ltaque Deus non potest, id est comprehendi nequit ipsum non esse, seu admitti nequit ipsum non esse; ergo et Deum non posse, id est imbecillum esse Deum, fieri nequit; sicut enim lumen, quatenus lumen, non potest esse tenebræ; ita etiam et hæc Deo impossibilia propter eximiam veritatem. Sic igitur Deus non novit privatione ipsum non scire seu aliquid ignorare, quemadmodum Deus minime expertus est, quod est, non novit quid sit ipsum non scire, seu aliquid ignorare. Privatione vero nescit ignorare: nam privatio est ignoratio, non subsistentia, sęd extra essentiam circa quam accidit privatio; est enim defectus ejus quod adesse debuerat. Itaque Deus privatus est ignoratione, et nunquam scivit inscitiam; si enim non per privationem dixerimus Deum nescire ignorantiam, invenitur esse ex ejus essentia nescire; et si essentialis fuerit ipsius ignoratio, etiam reperitur Deus tenebræ; ignoratio enim est tenebræ; ita etiam sublimiori ratione intelliges illud, impossibile eum falsum dicere. Et illud: Filius non potest facere quidquam a seipso, nisi viderit Patrem facientem: quod simile est ac si diceret, inpossibile est, Patre alia volente, Filium alia velle. Una est enim voluntas unius adorandæ Trinitatis in divinitate: siquidem non 198 ignoramus, Filium Dei, etiam Deum, unum laudatissiinæ et purissimæ Trinitatis hominem factum, asexpertem. Neque potest non esse. Negatio contra negationem posita, affirmationem facit. Qui igilur dicit quod non esse non sit in Deo, ipsum esse concludit. Itaque dicit, non potest non posse, similiter et non scire non novit, ex quibus colligitur ipsum omnino scire et posse: pulchre autem addidit ho loco per privationem; non enim hæc per excellentiam dicuntur, sed privative, non potest et non novit. § VIII. Justitia vero laudatur. Propter quid Deus

sit justitia. Defnitio vero justitia est, virtus distri- σύνη ἐστὶν ὁ Θεός. Ὅρος δὲ δικαιοσύνης ἐστὶν, ἀρεσ butiva pro dignitate, aut propria partium animæ actione, aut medium inter abundantiam et inopiam, aut habitus distributivus æqualitatis, aut habitus communitati prodesse studens, aut scientia eorum quæ distribuenda sunt, et non sunt, et neutrorum. τὴ διανεμητικὴ τοῦ κατ᾽ ἀξίαν, ἢ ἰδιοπραγίαν τῶν τῆς ψυχῆς μερῶν· ἢ μεσότης πλεονεξίας καὶ μειονεξίας· ἡ ἕξις ἀπονεμητική ισότητος· ἡ ἕξις τοῦ κοινῇ συμφέροντος εστοχασμένη· ἢ ἐπιστήμη ἀπο νεμητέων, καὶ μὴ, καὶ οὐδετέρων. Διαλοιδοροῦνται. Περὶ τῶν λαλούντων κατὰ τοῦ Θεοῦ ἀδικίαν, ὥς φησιν ὁ ψαλμωδός. Ἐνταῦθα εὐ καίρως εἶπεν, ἀλλόκοτα τὰ αὐτῶν δεικνὺς βήματα· αυτοκίνητοι γὰρ ὄντες, τουτέστιν αὐτεξούσιοι, καὶ τῶν ἰδίων ἁρμῶν ἄρχοντες, διὰ τί, φασὶν, αὐτεξού σιοι γεγόναμεν· καὶ οὐ μᾶλλον καὶ ἄκοντες κωλυό μεθα ἁμαρτάνειν, ἀγνοοῦντες ὅτι λίθοι ετεροκίνητοι βούλονται εἶναι, καὶ γήινα σώματα ἔχοντες, διὰ τί μὴ ἐν ταυτότητι, φασί, μένομεν, τουτέστιν ἄτρε πτοι, ἀθάνατοι ὄντες, καὶ χρώμενοι τοῖς ὑλικοῖς καὶ προσκαίροις; Οπερ ἀγνοούντων ἐστὶ φύσιν αἰσθη τῶν, καὶ νοητῶν, καὶ πολλὴν ἀλογίαν νοσούντων· τὸ γὰρ σῶμα ἡμῶν ὑλικὸν καὶ πρόσκαιρον καὶ τρεπτὸν ὑπάρχον, εἰκότως ἐδέετο τῶν ὁμοίων, προσκαίρων φημὶ καὶ ὑλικῶν· ἡ δὲ ψυχὴ ἄῦλος καὶ ἀθάνατος κτισθεῖσα, εἰκότως τὸ αὐτεξούσιον ἔχει διὰ τὴν πρὸς τὸν δημιουργὸν ὁμοιότητα· ἅπερ μὴ νοοῦντες ἐν ἑκατέρῳ οἱ λοιδοροι μέμφονται τὴν θείαν πρόνοιαν, τοσαύτην ὁρῶντες εὐταξίαν· τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ, καὶ ὅλως τὰ ἄλλων ἄλλοις ἀποδιδόασιν. Cavillantur. De iis qui loquuntur adversus Deum iniquitatem, ut ait Psalmorum cantor n. Opportune hoc loco dicit, absurda eorum ostendens verba; cum enim per se moveantur, id est libero utantur arbitrio, atque motibus propriis dominentur, in-. quiunt, cur nostri juris facti sumus, et non potius etiam inviti impedimur peccare, ignorantes quod velint esse lapides qui ab alio moventur, et terrena habentes corpora, cur, aiunt, non manemus in eoden statu, id est immutabiles, cum simus immortales, atque materialibus et temporaneis utamur? Quod est ignorantium naturam sensilium ac intelligibilium, multaque rationis privatione laborantium; corpus enim nostrum cum sit materiale el temporaneum ac mutabile, merito similibus egebat, temporaneis inquam et materialibus; anima vero cum creata sit materiæ expers, et immortalis, merito habet liberum arbitrium, propter similitudinem cum creatore; quæ minime intelligentes cavillatores, divinam providentiam in utroque reprehendunt, bonum adeo ordinem cernentes; hoc enim declarat illud, et omnino quæ aliorum akis tribuunt. Quæ se ipsis moventur, Gr. αὐτοκίνητοι. Sui juris ac potestatis. 199 § IX. At dixerit aliquis. Contra eos qui dicunt, quomodo Deus non est injustus cum permittat justos ab injustis malis affici? Aliter. Quærit hoc loco propositum nobis ab altero argumentum; dicit enim: Dixerit aliquis, et cætera, religiose ac pie solvens: dicit enim propter quam causam Deus cum sit justus, permittat sanclos viros ab injustis et habendi cupidis injuria affici (multos enim videmus justos damnum sustinere sive in divitiis sive in negotiis ab injustis et avaris); ingeniose ac solerter respondet; dicit enim sanctos non debere, terrenis ac temporaneis aliquid pati, alioquin non esse sanctos; debent enim præferre quæ vere amanda sunt et divina; divitiarum enim cupidi non sunt amplius sancti. Et sic interrogatio soluta est; nam divinus Paulus hoc dicit: Quare non magis injuriam accipitis? dicens illos non debere in mundanis terreri; et iterum divinum amorem exponens, in quo neque injustitia, neque avaritia esse potest, ait: Quis nos separabit a charitate Christi, tribulatio an angustia p? et quæ deinceps. Vocat autem προσύλους, eos qui affectu » Psal. Lxxiv, 6. • 1 Cor. vi, 7. Αὐτοκινήτοις Αὐτεξουσίοις 10. § ΙΧ. Αλλ' είποι ἄν τις. Πρὸς τοὺς λέγοντας πως οὐκ ἄδικος ὁ Θεὸς ὁ συγχωρῶν τοὺς δικαίους ὑπὸ τῶν φαύλων κακοῦσθαι; Άλλως. Ενταῦθα ζητεῖ κεφάλαιον προτεθὲν ἡμῖν ὑπὸ ἑτέρου· φησί γάρ· Εἴποι ἄν τις, καὶ τὰ λοι πὰ, λυόμενος εὐσεβῶς καὶ θεοφιλῶς· λέγει γὰρ δι' ἣν αἰτίαν συγχωρεῖ ὁ Θεὸς δίκαιος ὤν, ἀδικεῖσθαι τοὺς ὁσίους ἄνδρας ὑπὸ ἀδίκων καὶ πλεονεκτῶν· (πολλοὺς γὰρ ὁρῶμεν δικαίους ζημίας υπομένοντας, ἢ ἐν χρήμασιν, ἢ ἐν πράγμασι παρὰ τῶν ἀδίκων καὶ πλεονεκτῶν· καὶ ἀπολογεῖται δεξιῶς· λέγει γὰρ, ὅτι οἱ ὅσιοι οὐκ ὀφείλουσι τοῖς γηΐνοις καὶ προσκαίροις προσπάσχειν, ἐπεὶ οὐκ ἔτι ὅσιοι· προτιμήν γὰρ ὀφείλουσι τὰ ὄντως ἐραστὰ καὶ θεῖα· χρημάτων γὰρ ἐφιέμενοι, οὐκ ἔτι ὅσιοι. Καὶ λέλυται ἡ ἐρώτησις· τοῦτο γὰρ ὁ θεῖος Παυλός φησι, Διὰ τί γὰρ μὴ μᾶλλον ἀδικεῖσθε; λέγων μὴ περὶ τὰ και σμικὰ ἐπτοῆσθαι· καὶ πάλιν τὸν θεῖον ἔρωτα εἰση γούμενος, περὶ δν οὔτε ἀδικία, οὔτε πλεονεξία δύναται γενέσθαι, φησί· Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ, θλίψις ἢ στενοχωρία; καὶ τὰ ἑξῆς. Προσύλους δέ φησι τοὺς ἐμπαθεῖς, καὶ P Rom. viii, 35. το Ἐν ἑτέρῳ εὗρον· τοῖς ἑτεροκινήτοις τὴν αὐτοκίνητον ἀνάγκην. In alio codice inveni, τοῖς ἑτεροκινή τοις αυτοκίνητον ἀνάγκην, id est, aliunde molis a se ipsa motam necessitatem.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. μόνοις τοῖς γηίνοις προκειμένους παρευδοκιμεῖσθαι illo tanguntur, et solis terrenis iuhærent: παρευ δέ ἐστι τὸ ἡττόνως εὐδόκιμον φαίνεσθαι. Ταῖς ἀγγελικαῖς ἀρεταῖς. Ὅτι καλῶς λέγεται καὶ ἐπ' ἀγγέλων ἀρετὴ, ὥσπερ καὶ ἐπὶ Θεοῦ, κατὰ τὸ, Εκάλυψεν οὐρανοὺς ἡ ἀρετὴ αὐτοῦ· καὶ ὅτι ἀδικεῖσθαι τοὺς περὶ τὰ ὑλικὰ πράγματα τῆς θείας ἐστὶ προνοίας συνεθιζούσης αὐτοὺς τῶν θειοτέρων ἐφίεσθαι. Τῆς τῶν ὑλικῶν προσπαθείας. Ορα πῶς φησιν, ὅτι τὸ μὴ προσπάσχειν τοῖς ὑλικοῖς πράγμασιν ἀρ ῥενότητα δηλοί, τουτέστιν ἀνδρίαν· οἱ γὰρ δουλεύοντες κοσμικοῖς καὶ σωματικοῖς πάθεσι θηλυδρίαι είν κάτως προσαγορεύονται. Καὶ ὅτι ἡ θεία δικαιοσύνη οὐ βούλεται διὰ τούτων ἡμᾶς θέλγειν καὶ ἀπολλύειν, ἀλλὰ συνεθίζει πρὸς τὴν τούτων περιφρόνησιν, κατὰ τὸ εἰρημένον· Ὃν γὰρ ἀγαπᾷ Κύριος, παιδεύει· μαστιγοῖ δὲ πάντα υἱὸν δν παραδέχεται. Τί οὖν; οἱ τὸν πλοῦτον ἔχοντες, οὐκ ἀγαπῶνται ὑπὸ τοῦ Θεοῦ; ἐρεῖς, ὅτι πρῶτον μὲν οὐχ ὁ πλοῦτος καθ' ἑαυτὸν κακὸς, ἀλλ' ἡ περὶ τοῦτον προσπάθεια, καὶ ἡ κακὴ χρῆσις· ἔπειτα οἶδεν ὁ Θεὸς τοὺς ἐν ἡμῖν ἀσθενεῖς, καὶ βουλόμενος αὐτοὺς περισῶσαι εἰς προτροπὴν, καὶ χρήματα ἴσως καὶ βίου περιφάνειαν δίδωσιν αὐτοῖς, οὐκ ἀγνοῶν ὅπερ εἰσί· πῶς γὰρ ὁ γινώσκων πάντα πρὶν γενέσεως αὐτῶν; ἀλλ᾽ ἵνα μηδεμίαν ἔχωμεν ἀπολογίαν κατὰ τὸν ᾿Απόστολον· Διὰ τοῦτο ἀναπολόγητος εἶ, ὦ ἄνθρωπε· καὶ πάλιν· Έχομεν ᾿Αρχιερέα μέγαν, δυνάμενον συμπαθῆσαι ταῖς ἀσθενείαις ἡμῶν. Τὸ μὴ θέλγειν. Θέλγειν ἐστὶ τὸ δι' ἡδονῆς ἀπατἦν· λέγεται δὲ καὶ τὸ ἁπλῶς ἡδύνειν. Τῶν ἀρίστων. Τῶν ἐπιθυμητῶν. Αμειλίχτῳ στάσει. Αμείλικτον στάσιν φησὶ τὴν ἀνένδοτον πρὸς τὸν γαργαλισμὸν τῶν γηΐνων ἔνστασιν, καὶ τὸ μὴ κάμπτεσθαι πρὸς τὰ ὑλικὰ διὰ τῶν πειρασμῶν. § Χ. Τῆς ἐν τοῖς ὅλοις ιδιοπραγίας. Ιδιοπραγίαν ὠνόμασε τὴν ἑκάστου τῶν ὄντων κατὰ φύσιν ἰδιάζουσαν κίνησιν· οὐδὲ γὰρ τὰ ἀγγέλων ἀνθρώποις πράττειν δυνατόν, ἢ τὰ πυρὸς ὕδατι, καὶ τὸ ἔμπα. λιν. Καὶ ὡς ἐκ τῶν χειρόνων. Τὰ χείρω ἐνταῦθα μὴ νοήσῃς πρὸς τὰ ποιήματα· οὐδὲν γὰρ ἐν αὐτοῖς και κόν· ἀλλὰ πρὸς τὴν ἁμαρτίαν, ἥτις ἐκ τῆς ἡμῶν προαιρέσεως κατὰ στέρησιν ἀγαθοῦ παρυπέστη. Αναρπάζει γὰρ ἡμᾶς ὁ Θεὸς ἐξ αὐτῆς ἑκόντας, εἰ προσδράμοιμεν αὐτῷ. Καὶ ἀῤῥεπῆ πρὸς τὰ χείρω. Ταῦτα περὶ τῶν αἱ σθητῶν καὶ ὑπὸ τὴν κτίσιν ὄντων νόμιζε λέγειν αὐτ τὸν, ὅτι πάντα ἐν τῇ οἰκείᾳ εὐταξίᾳ διαφυλάττει· οὐδὲν γὰρ αὐτῶν μετετράπη, ἀλλ' οὕτως ὡς ἐκτί σθησαν, ἔμειναν· τοῦτο δηλοῖ τὸ ἀμετάβλητα. Αρ μεπῆ δὲ πρὸς τὰ χείρω, ἢ ὅτι προαιρετὰς αὐτὰς πεποίηκεν, ἢ ὅτι οὐδὲν ἐξ αὐτῶν τῆς οἰκείας ἐξέστη καταστάσεως, ἢ πρὸς τὰ ὑποδεέστερα μετηνέχθη. Ο 4 febr. x13, G. r Dan. sunt, 42. • Rom. 11, 1. δοκιμεῖσθαι vero est minus probum videri. Ad angelicas virtutes. Virtutem pulchre dici etiam de angelis, sicut et de Deo, juxta illud: Velavit cœlos virtus ejus; atque esse divinæ providentiæ permittere, quæ eos assuefacit diviniora appetere, ut justi in materialibus negotiis injuria afficiantur. materialium affectione. Vide quomodo dicat, masculum animum præ se ferre qui materialibus bonis non adhæret, id est fortitudinem virilem; qui enim mundanis ac corporeis affectionibus deser. viunt, mulierculæ merito vocantur. Et divinam justitiam non velle per hæc nos demulcere et perdere, sed assuefacere horum contemptui, secundumi Scripturam: Quem enim diligit Dominus, castigat; flagellat autem omnem flium quem recipita. Quid igitur? divites non diliguntur a Deo? dices primo divitias non esse per se malas, sed affectum erga eas et malum usum: postea, Deum nosse qui sint iuter nos infirmi, volentemque eos in adhortationem conservare, fortassis, et pecunias, ac vite splen - doren eis tribuere, non quod ignoret, id quod sunt; quomodo enim qui novit omnia antequam fiant *? 200 sed ut nullam habeamus excusationem juxta Apostolum: Propterea inexcusabilis es, o homo *; el iterum: Habemus Pontificem qui possit compati infrnitalibus nostris 1. Non demulcere, Gr. τὸ μὴ θέλγειν. Θέλγειν est voluptate decipere dicitur etiam simpliciter voluptate afficere. Optimorum. Desiderabilium. Inconcusso statu, Gr. ἀμειλίκτῳ στάσει. Vocat ἀμείλικτον στάσιν institutum minime cedens titillationi terrenorum, neque flecti ad materialia propter tentationes. § X. Ut actionem qurque suam prosequatur, Gr. τῆς ἐν τοῖς ὅλοις ιδιοπραγίας. Appellavit ιδιοπρα γίαν proprium cujusque rei secundum naturam motum neque enim homines facere possent quæ angelis propria; nec aqua quæ igni, et contra. Et quatenus a deterioribus. Non intelligas hoc loco deteriora respectu ad creaturas habito; nulla enim est inter ipsas mala; sed ad peccatum, quod ex nostra voluntate boni privatione subsistere videtur. Deus enim cum volumus nos ex ipso eripit, si ad illum accurrerimus. Nec in deterius vergant. Arbitrare ipsum hæc dicere de sensilibus et creatis, quod omnia in propria bona constitutione custodiat; nihil enim ipsorum mutatum est, sed ut creata sunt manserunt. Hoc declarat vox ἀμετάβλητα, non mutata. Minime vero ad deteriora propensa aut quia eas præstantes fecit, aut quia nihil ex ipsis propria constitutione ex - iit, aut ad deteriora translatum est. Cœlum eṇim et Hebr. v. 15.

terra, et quæ in ipsis, eadem manserunt. Porro illud γὰρ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ ἔμειναν, καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς alienam actionem exterminare, et non delapsas custodit cujusque proprietates ita intellige, elementa manere sibi invicem contraria, nempe calidum et frigidum, humidum et siccum, atque unumquodque eorum in propria integritate permanere, neque in contrarium mutari; nunquam enim ignis fit aqua, nec aqua ignis. Si autem creatoris.jussu convenerint, unumquodque eorum manet, suam servans proprietatem. Atque proportiones, Gr. καὶ τὰς ἀναλογίας. Αναλογίας dicit aptitudines cujusque naturæ et commensurationes. Nequaquam præter propositum. Id est non extra Seriptura scopum. Remissionem donans, Gr. ὑπερείδουσα. Suffulciens. 201 noxiis, Gr. τῶν λελωβημένων. Λ lasis, injuriam et damnum procurantibus. Et omnem inæqualitatem. Non dicit simpliciter exterminare inæqualitatem, sed in singulis, id est singulas creaturarum non manere æqualiter et similiter in identitate naturali; ideo addidit a privatione, quoniam non idcirco quod indifferentes et inæquales sint res, inæqualitas aufertur. Equalitatis singulorum. Cum sciret duos modos secundum quos inæqualitas dicitur, duos exponit, et ait Deum, eatenus dici justitiam, quatenus omnem æqualitatem mensura adauget et in omnem æqualitafein exterminat. Nunc vero inæqualitatem intelligit ean quæ per privationem accidit, id est abundantiam. Nam singulis pro merito æqualiter distribuere, hoc continet omnia et conservat. His diclis, alterum quoque modum secundum quem inæqualitas dicitur affert. Novit enim aliquos, intelligibiles et incorporeas forinas, ac prima rerum principia, immortalen, inquam, creationem, unitales, id est essentias simplices, nominasse æqualitatem et identitatem; sensilia vero quæ etiam' divisibilia sunt et mutabilia et differentia, et quandoque aliter habentia, vocasse inæqualitatem et diversitatem. Dicit igitur: Etsi aliquis hanc inæqualitatem intellexerit differentiam sensilium in formis, qua animalium et plantarum, reliquorumque generationes subsistunt, hujus tanen etiam inæqualitatis Deus est custos et protector, non permittens contraria in uno commisceri, et mistionem concurrentia in corruptionem venire. Ut enim omnia produxit, sic etiam ipsa conservat, et sunt sicut a principio fuerunt. Inæqualitatem enim. Nota eum dicere inæqualitatem, omnium in toto inter se diversitatem, et Dei justitiam ejusmodi inæqualitatem conservare. Nota etiam, esse naturalem inæqualitatem. IN CAP. IX. ὡσαύτως ἔχοντα. Τὸ δὲ τὴν ἀλλοτριοπραγίαν ἐξηρίζειν, καὶ ἀμεταπτώτους φυλάττειν τὰς ἑκάστου ιδιότητας, οὕτω νόησον, ὅτι τὰ στοιχεῖα ἐναντία μένουσιν ἀλλήλοις, οἷον τὸ θερμὸν καὶ ψυχρόν, καὶ ὑγρὸν καὶ ξηρὸν, καὶ ἕκαστον αὐτῶν ἐν τῇ ἰδίᾳ ὁλότητι ἐναπομένει, καὶ οὐ μεθίσταται πρὸς τὸ ἐναντίον· οὐδέποτε γὰρ τὸ πῦρ ὕδωρ γίνεται, οὐδὲ τὸ ὕδωρ πῦρ. Εἰ δὲ καὶ συνέλθοιεν κατὰ τὴν τοῦ δημιουργοῦ κέλευσιν, μένει ἕκαστον αὐτῶν, σῶζον τὴν οἰκείαν ιδιότητα. Καὶ τὰς ἀναλογίας. Αναλογίας φησὶ τὰς ἄρμο διότητας εκάστης φύσεως καὶ συμμετρίας. Οὐκ ἀπὸ σκοποῦ. Τουτέστιν οὐκ ἔξω τοῦ σκοπού τῆς Γραφῆς. Υπερείδουσα. Υποστηρίζουσα. Των λελωβημένων. Βεβλαμμένων, τῶν λώβην καὶ ἀχρείωσιν προξενούντων. Καὶ πᾶσα ἀνισότης. Οὐχ ἁπλῶς φησι τὴν ἀνι σότητα ἐξορίζειν, ἀλλ' ἐν τοῖς καθ᾿ ἕκαστον, τουτέστι τὸ μὴ ἴσως καὶ ὁμοίως ἕκαστον τῶν γεγονότων ἐν ταυτότητι τῇ κατὰ φύσιν διαμένειν· διὸ καὶ τὸ κατὰ στέρησιν προσέθηκεν, ἐπεὶ κατὰ τὸ ἀδιάφορα εἶναι τὰ ὄντα καὶ ἄνισα ἡ ἀνισότης οὐκ ἐκβάλλεται. Τῆς ἐν αὐτοῖς ἑκάστοις ισότητος. Δύο τρόπους καθ' οὓς ἀνισότης λέγεται εἰδὼς, τοὺς δύο τρανοί, καί φησιν, ὅτι δικαιοσύνη κατὰ τοῦτο λέγεται ὁ θεὸς, καθ' 8 καὶ τὴν ἰσότητα πάντων ἐπιμετρεί, καὶ τὴν ανισότητα πάντων ἐξορίζει. ᾿Ανισότητα δὲ νῦν φησι τὴν κατὰ στέρησιν τῆς ἰσότητος συμβαίνουσαν, τους ἐστι τὴν πλεονεξίαν· τὸ γὰρ ἴσως νέμειν ἑκάστοις, τὰ κατ᾿ ἀξίαν, τοῦτο συγκρατεί πάντα καὶ σώζει. Ταῦτα φήσας, επιφέρει καὶ τὴν ἕτερον τρόπον, καθ' ὃν ἀνισότης λέγεται. Καὶ γὰρ οἶδέ τινας, τὰ μὲν νοητὰ καὶ ἀσώματα εἴδη, καὶ τὰς πρώτας τῶν ὄντων ἀρχὰς, φημὶ δὴ τὴν ἀθάνατον δημιουργίαν, τὰς ἑνά δας, τουτέστι τὰς ἁπλᾶς οὐσίας, ἰσότητα καὶ ταυτό τητα ὀνομάσαντας· τὰ δὲ αἰσθητά, & καὶ μεριστά εἰσι, καὶ ἐν μεταβολῇ, καὶ διαφορᾷ, καὶ ἄλλοτε ἄλλως ἔχοντα, ἀνισότητα καὶ ἑτερότητα καλέσαντας. Λέγει οὖν, ὅτι, κἂν ταύτην τὴν ἀνισότητα νοήσῃ τις, τὴν τῶν αἰσθητῶν εἰς εἴδη διαφοράν, δι' ἧς αἱ τῶν ζώων, καὶ τῶν φυτῶν, καὶ τῶν ἑξῆς γενέσεις ὑφίστανται, ἀλλὰ καὶ ταύτης τῆς ἀνισότητος ὁ Θεὸς φύλαξ καὶ φρουρός ἐστι, μὴ ἐῶν τὰ ἐναντία εἰς ἓν τι συμμε χθῆναι, καὶ συνδραμόντα διὰ τῆς φυράσεως τε εἰς φθο ρὰν ἐλθεῖν. Ὡς γὰρ παρήγαγε πάντα, οὕτω συντηρεί αὐτὰ, καὶ εἰσὶν ὡς ἐξ ἀρχῆς ἐγένοντο. Τὴν γὰρ ἀνισότητα. Σημείωσαι, ὅτι τὴν ἀνισότητά φησι καὶ τὴν ἐν τῷ ὅλῳ πρὸς ὅλα διαφορὰν τῶν ὅλως, καὶ ὅτι τὴν τοιαύτην ἀνισότητα ἡ τοῦ Θεοῦ δικαιο σύνη φρουρεῖ. Σημείωσαι δὲ, ὅτι ἐστὶ καὶ φυσική ἀνισότης. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. Θ'. § I. Horum divinorum nominum. Sapientissime § 1. Τούτων τῶν θεωνυμικών. Σοφώτατά φησι θεω τι συναχθέντα. τι φύσεως

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS; νυμικῶν ἀγαλμάτων, ἐξ Ἑλλήνων ἐπὶ τὸ ἀληθὲς μετά- dicit divinorum nominum signa, ex gentilibus ad γων· ἐκεῖνοι γὰρ οἷά τινας ἀνδριάντας ἐποίουν, μήτε χεῖρας μήτε πόδας έχοντας, οὓς Ἑρμᾶς ἐκάλουν· ἐποίουν δὲ αὐτοὺς διακένους θύρας έχοντας, καθάπερ τοιχοπυργίσκους. Ἔσωθεν οὖν αὐτῶν ἐτίθεσαν ἀγάλματα, ὧν ἔσεβον θεῶν, ἔξωθεν δὲ ἀπέκλειον τοὺς Ἑρμᾶς· ἐφαίνοντο οὖν οἱ Ἑρμαί εὐτελεῖς, ἔσωθεν δὲ τούτων θεῶν αὐτῶν καλλωπισμοὺς εἶχον. Οὕτως οὖν κανταῦ θα νοήσεις, τὰ μὲν περὶ τοῦ ὄντος καὶ ἀληθινοῦ Θεοῦ μόνου ἐν τῇ Γραφῇ ὀνόματα ἀνάξια εἶναι περὶ Θεοῦ λεγόμενα, ὡς τὸ μικρὸν, καὶ τὸ καθῆσθαι, καὶ τὰ ἑξῆς· ἀναπτυσσόμενα δὲ τὰ ὀνόματα, καὶ ἀξίως Θεοῦ Ερμηνευόμενα, ἔχουσιν ἔσωθεν τὰ ἀγάλματα καὶ τοὺς θείους τύπους τῆς περὶ Θεοῦ δόξης. Μέγας οὖν ὁ Θεὸς ἐν τοῖς Λογίοις ὑμνεῖται. Οὐ πρὸς ἀντιπαράθεσιν ὁ Θεὸς μέγας φησὶν ἑτέρου, ὥσπερ βοῦς μείζων προβάτου, ή κύαμος κέγχρου· ἀλλὰ διὰ τὸ ἀπαράθετον καὶ ὄντως ἀκατάληπτον τῆς θείας μεγαλειότητος· τοῦτο γὰρ ἐσήμανε τὸ ἰδίως, ήγουν ιδιότητα εἰπών. § Ι. Μέγας μὲν οὖν ὁ Θεὸς ὀνομάζεται. καὶ ἑρμηνεύει τῶν ἐπὶ Θεοῦ κατηγορουμένων τὰς προσηγορίας, ἀλλ' ἀνάγκη Γραφικαῖς μαρτυρίαις ταύτας τρανῶσαι. Μέγας μὲν οὖν εἴρηται, ἔνθα γέγραπται· Μέγας ὁ Κύριος ἡμῶν, καὶ μεγάλη ἡ ἰσχὺς αὐτοῦ, καὶ ὅσα τοιαῦτα ἐν τῇ Γραφῇ· τὸ δὲ εἶναι καὶ μικρός, δηλοῦται ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασι λειῶν, ἔνθα φησὶ πρὸς Ηλίαν τὸν προφήτην· Ιδού φωνή αύρας λεπτῆς, καὶ ἐκεῖ Κύριος δηλοί γὰρ ὡς περιεχόμενον αὐτὸν ὑπὸ τῆς αὔρας, ὅ ἐστι [λε- c πτότητος καὶ] σμικρότητος· τὸ δὲ αὐτὸς, ἔχεις ἐνταῦ θα, καὶ ἐν τῷ, Εγώ είμι, καὶ οὐκ ἠλλοίωμαι. Το δὲ ἕτερον, ὅτε τῷ Ἰεζεκιήλ ὤφθη ὡς ἄνθρωπος ἐκ πυρὸς καὶ ἠλέκτρου, καὶ ἑτέρωθι· Οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ ὡς λαμπάδες, καὶ τὰ λοιπά· ὡς εἶδος χαλκοῦ καὶ κλιβάνου, ὅπερ φησὶν Ἰωάννης ἐν ᾿Αποκαλύψει· καὶ ὅμοιος, ὅτε καθ' ὁμοιότητα αὐτοῦ λέγει δημιουργεῖν τὸν ἄνθρωπον. ᾿Ανόμοιος δὲ, ἐν Ησαΐᾳ, ὅταν λέγῃ· Τίνι με ώμοιώσατε, λέγει Κύριος, ἅτε οὐδὲν ἔχων ὅμοιον. Καὶ ἑστὼς καὶ ἀκίνητος, ἐν τῷ λέγειν Μωϋσεῖ περὶ τῆς πέτρας, δε ἐγὼ ἔστηκα πρὸ τοῦ σε εἶναι ἐκεῖ, καὶ τὰ ὅμοια. Καθήμενος δὲ, ἔνθα δ Βαρούχ φησι· Σὺ καθήμενος εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ ἡμεῖς ἀπολλύμενοι εἰς τὸν αἰῶνα· καὶ πάλιν· Ο καθήμενος ἐπὶ τῶν χερουβίμ. Κινούμενος δὲ, ὡς ἦταν λέγῃ· Καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ, καὶ ἐπετάσθη· καὶ πάλιν· Δεῦτε καταβάντες, συγχέωμεν τὰς γλώσσας αὐτῶν· καὶ, Εκλινεν οὐρανοὺς καὶ κατέβη. Καὶ ταῦτα μὲν νῦν· ἐν δὲ ταῖς κατὰ μέρος ἐξηγήσεσι, τὰ δέοντα σαφηνισθήσεται. Τὸ μέγεθος τοῦτο καὶ ἀπειρόν ἐστιν. Ἐπειδὴ παντέλειον πέρας ἔχει ὁ Θεὸς, καὶ ὑπερτέλειος ὢν, καὶ ὑπεράπειρός ἐστιν, ὡς τὸ Καὶ τῆς βασιλείας αυτ τοῦ οὐκ ἔσται πέρας· ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ πάντα ἐστὶν ἀριθμόν· εἰ γὰρ καὶ λέγοιτο ὁ Θεὸς εἷς καὶ ἐν, ἀλλ᾽ οὖν - Psal. cxLvi, 5. vox Cap. xix c Cap. XL, v. 25. Gay 1. 1. 2. 5 11 Reg.xxi, 10. veritatem traducens; illi enim quasdam veluti statuas faciebant, neque manus, neque pedes habentes, quas Hermas vocabant; faciebant auten eas vacuas fores labentes, tanquam 202 arcas turritas in muro. Intra ipsas ponebant signa deorum quos colebant, extra vero includebant Hermas. Itaque Hermæ viles apparebant, intra hos vero decora deorum suorum habebant. Sic igitur hic intelliges, nomina quæ in Scriptura sacra de eo qui est, et solo vero Deo dicuntur, indigna esse quæ de Deo dicantur, ut parvum, et sedere, et quæ deinceps. Cum vero nomina ista explicantur, et digne Deo exponuntur, continent intra se signa et divinas gloriæ Dei figuras. Magnus quidem Deus in Scripturis laudatur. Deus, inquit, non dicitur magnus ex comparatione cum altero, sicut bos major ove, aut faba milio; sed quia divina magnitudo nec conferri cum aliquo, nec vere comprehendi potest; hoc enim significat to Ιδίως seu proprietatem dicendo. § 11. Ac magnus quidem Deus appellatur. Etsi interpretetur appellationes eorum quæ de Deo enuntiantur, tamen necesse est testimoniis Scripturæ easdem declarare. Magnus quidem dicitur ubi scriptum est: Magnus Dominus noster, et magna virtus ejus u, et quæque similia in Scriptura: quod autem etiam parvus sit, declaratur in tertio Regum vox, ubi dicit prophetæ Eliæ: Ecce vox auræ tenuis, et illic Dominus. Declarat enim ipsum velut comprehensum ab aura, quod est [tenuitatis et] parvitatis. Quod vero semper idem sit, habes hoc loco: Ego sum et non ms - tor y; aliud vero, quando visus est ab Ezechiele tanquam homo ex igne et electro ², et alibi: Oculi ejus tanquam lampades ª, et reliqua; ut species æris et fornacis, quod ait Joannes in Apocalypsi b; et similis, cum dicitur secundum similitudinem suam creasse hominem. Dissimilis autem, in Isaiac, quando dicit, Cui me assimilastis, dicit Dominus, tanquam nullum habens simile. El stuns, et immobilis, cum Moysi de petra dicit: Hic ego steli antequam tu esses illic, et similia; sedens vero, ubi Baruch dicit: Tu sedes in æternum, et nos peribimus in avum; et iterum: Qui sedet super cherubim e. Motus vero, ut quando dicit: Et ascendit super cherubin, et volavit f, ac iterum: Fenite, descendamus et confundamus linguas eorum 6. Ει: Inclinavit colus et descendith, et læc quidem modo. In particularibus autem explicationibus, quod necessarium fuerit exponetur. 203 Magnitudo hæc et infinita est. Quandoquidem Deus finem omnino perfectum habeat, cum sit supra perfectionem seu finem, etiam supra infinitatem erit, ut illud: Et regni ejus non erit finis 1: quinetiam omnem numerum superat: etsi enim ν. 12. y Mal. HI, 6. z Ezech. 1, 26, 27. aj Dan. I, 6. d Cap. III, v. 3. • Psal. xcvult, 1. Psal. XVII, 11. 8 Gen. i Luc. 1, 33.

πρὸς τοὺς ἐξ αὐτοῦ πολλοὺς ἀριθμούς, καὶ οιονεί ἀρχὴ πλήθους ἀριθμῶν εἶναι δοκεῖ· ὅμως ἠξίωσεν ὁ Θεὸς καὶ τὸ ἐν ἐκ τῶν ἐξ αὐτοῦ δέξασθαι, ἐπειδὴ τὸ ἐν ἁπλοῦν ἐστι καὶ ἀμερὲς καθ' ἑαυτὸ, καὶ ἀσύν θετον· ἀλλὰ καὶ οὕτως ὑπερήνωται, ἀντὶ τοῦ, ὑπὲρ τὸ ἓν ἐστι· διὸ εἴρηται, Καὶ τῆς συνέσεως 18 αὐτοῦ οὐκ ἔστιν ἀριθμός. Deus dicatur unus et unum, attamen est supra ὑπὲρ τὸ ἓν ἐστι. Κυρίως μὲν γὰρ τὸ ἔν σχέσιν δηλοί unum. Unum enim proprie connexionem declarat cum multis numeris qui ab ipso exeunt, et veluti principium multitudinis numerorum esse videtur: tamen Deus dignatus est etiam ex illis quæ produxit unum sumere: quoniam unum, est simplex et individuum in seipso, et minime compositum: verumtamen etiam sic υπερήχωται seu est supra unum ideo dicitur, Et scientiæ ejus non est numeτης κ. § III. Sic igitur parvum in Deo. Nam omnes res et valde magna et valde parva participant parvi communionem: nulla enim res effugit parvum in omnibus, aut quia ex parvo ad majus progreditur quod augetur, hæc dicit Pater, aut quia parvum in majori consideratur, et non majus in parvo, quatenus majus est. Et pertingens. Hinc demonstratur velocitas progressus Dei ad incorporea. Nam illud pertingere usque ad divisionem animæ et spiritus; res enim ita se habet; hoc declarat quod etiam ipsum incorporeum uniforme animæ a Deo dividi possit. Ideo Deus cogitationes quoque intelligit quas mens mota et operans cogitat, quæ tamen maxime incorporeæ et individuæ; (quid enim inter intellectum et intellectionem?) Deus medius penetrat, sicut dicitur: Tu intellexisti cogitationes neas de longel; sed etiam inter animam et spiritum, id est in quo sensus stabilitos habemus, per quod etiam anima sensilibus intendit, et vim intelligendi speculationes habemus, Deus sine impedimento transil. Hunc vero spiritum sapientes Græcorum vocant facultatem, et veluti secundam animamı sensitivam animæ: ergo anima hæc sensitiva penetrat usque ad medullas et venas, et arterias, et ossa, et totum corpus. $ IV. Quod non potest minui, ingenitum. Nola quot modis sumatur significatio ingeniti; aut quod necdum genitum, sed gignendum, ut Sara dixit, Nunquam mihi accidit, vel ut 204 imperfectum, sicut turris in Chalane: vel ut ab aliquo, ut Paulus apostolus, non ex hominibus: vel contra ut Justus, unus e duodecim, aut quod nullo modo est, sicut prodigia a Græcis dicta, Scylla et Chimæra, ac similia, ingenitum est in Deo. In idem. Cum dixit Deum esse ingenitum, expiat inauspicatas nominis interpretationes, aitque: Vide, ne usurpes hanc dictionem pro generari, tanquam Deus haberet aliquem se majorem, ut ab eo qui ante ipsum fuerat, tunc genitus fuerit, neque Creator, aut bonus. aut spiritus, aut ignis, aut aliquid tale: neque 1 Psal. cxxxvis, 3. t Psal. cxLVI, 73 συνθέσεως. § 111. Οὕτως οὖν ἐπὶ Θεοῦ τὸ σμικρόν. Πάντα γὰρ τὰ ὄντα, καὶ τὰ λίαν μεγάλα, καὶ τὰ ἄγαν μια κρά, μετέχουσι τῆς τοῦ μικροῦ μετουσίας· οὐδὲν γὰρ τῶν ὄντων διέφυγε τὸ σμικρὸν ἐν πᾶσιν ἀναφαινό μενον· ἢ ὅτι ἐκ μικροῦ πρὸς τὸ μεῖζον πρόεισι τὰ ἐν αὐξήσει, τοῦτό φησιν ὁ Πατήρ ἢ ὅτι ἐν τῷ μείζονι τὸ μικρὸν ἐνθεωρεῖται, καὶ οὐκ ἐν τῷ μικρῷ τὸ μετ ζον κατ' αὐτὸ τὸ μεῖζον εἶναι. Καὶ διικνούμενον. Τὸ ὑπεροξύτερον τῆς τοῦ Θεοῦ καὶ ἐπὶ τὰ ἀσώματα χωρήσεως ἐντεῦθεν δηλούται· τὸ γὰρ. διικνεῖσθαι ἄχρι μερισμοῦ ψυχῆς καὶ πνεύ ματος· οὕτω γὰρ ἔχειν δοκεῖ· τοῦτο ἀποφαίνει, ὅτι καὶ αὐτὸ τὸ ἀσώματον τῆς ψυχῆς ἐνοειδὲς ὑπὸ τοῦ Θεοῦ διαιρεῖσθαι δύναται. Διὸ καὶ τὰς ἐννοίας ὁ Θεὸς νοεί, ἃς ὁ νοῦς κινούμενος καὶ ἐνεργῶν νοεῖ, καὶ τῆς του αύτης ἀσωματίας καὶ ἀδιαιρεσίας· (τί γὰρ μεταξὺ νοῦ καὶ νοήσεως;) ὁ Θεὸς μέσος χωρεί, ὡς καὶ εἴρηται· Σὺ συνῆκας τοὺς διαλογισμούς μου ἀπὸ μακρόθεν· ἀλλὰ καὶ μεταξὺ τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ πνεύματος, τουτέστιν ἐν ᾧ τὰς αἰσθήσεις ἐπεστηριγμένας ἔχομεν, δι' οὗ καὶ τοῖς αἰσθητοῖς ἡ ψυχὴ προσβάλλει, καὶ τὸ διανοητικὸν τῶν σκέψεων ἔχομεν, ἀκωλύτως χωρεῖ ὁ Θεός. Τοῦτο δὲ τὸ πνεῦμα δύναμιν καὶ οἱονεὶ δευτέραν ψυχὴν αἰσθητικὴν τῆς ψυ χῆς οἱ παρ' Έλλησι σοφοὶ καλοῦσιν· ἡ οὖν αἰσθη τικὴ αὕτη ψυχή ἐστιν ἡ μέχρι μυελῶν, καὶ φλεβῶν, καὶ ἀρτηριῶν, καὶ ὀστέων, καὶ ὅλου τοῦ σώματος διήκουσα. § 1. Αμείωτον, ἀγέννητον. Σημείωσαι ποσαχῶς λαμβάνεται τοῦ ἀγεννήτου ή σημασία· ἢ τὸ μήπω γενόμενον, γεννησόμενον δὲ τε, ὡς ἡ Σάββα εἶπε τὸ, Οὔπω μὲν ἐμοὶ γέγονεν· ἢ ὡς ἀτελείωτον, ὡς ὁ ἐν Χαλάνῃ πύργος· ἢ ὑπό του, ὡς τὸ, Παῦλος ἀπόστολος οὐκ ἐξ ἀνθρώπων· ἢ τόδε, ὡς Ἰοῦστος εἷς τῶν δώδεκα· ἢ μηδαμή μηδαμῶς ὅν, ὡς ὅσα τερά τεύονται Έλληνες, Σκύλλαν, καὶ Χίμαιραν, καὶ τὰ ὅμοια. Ἰδικῶς οὖν καὶ ἀπολύτως τὸ ἀγέννητον ἐπὶ Θεοῦ τ. Εἰς τὸ αὐτό. Εἰπὼν ἀγέννητον τὸν Θεὸν, τὰς παλιμφήμους ἑρμηνείας τοῦ ὀνόματος αποκαθαίρει, καί φησιν· Ορα μὴ εἰς τὸ γεγεννῆσθαι δέξῃ τὴν λέξιν, ὡς τοῦ Θεοῦ ἔχοντος τὸν ὑπὲρ αὐτὸν, ἵνα ἐκ τοῦ πρὸ αὐτοῦ γέρνηται " τόδε, οἷον δημιουργός, ἢ ἀγαθὸς, ἢ πνεῦμα, ἡ πῦρ, ἤ τι τοιοῦτον· ἀλλὰ μηδὲ ་་ *οι μήπω γεννώμενον, γεννηθησόμενον δέ. τι ήγουν κατὰ μηδέν τούτων ἐπὶ Θεοῦ. Id est secundum nihil horum. 75 ἀγέννητον ἀκούων ἐπὶ Θεοῦ βλασφήμως ἐπινοήσῃς, ὡς μήπω γενόμενον, ἢ ὡς οὐ τελειωθέντα εἰς τὸ γεγεν. Ingenitum audiens impie illud intelligas de Deo, quast nondum genitus esset, aut nondum perfecte genitus forct.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. ἀγέννητον υπολάβῃς τὸν αὐτὸν, μηδὲ ὄντα παντε- eumdem ingenitum arbitreris nec prorsus esse geλῶς, μήτε ἐν γενέσει, μήτε ετερόν τι. Πῶς οὖν δεῖ τὸ ἀγέννητον ἀκούειν, φησὶν ἐφεξῆς. Ταῦτα δὲ κατὰ Αρειανῶν καὶ Εὐνομιανῶν ποιεῖ, τῶν ἐκ γεννητοῦ καὶ ἀγεννήτου τὸν Θεὸν βλασφημησάντων. 'Αλλ' ώσπερ παναγέννητον. Επειδή, ὥς φησιν ὑπὲρ τῶν ἁγέννητον ὄντα τὸν Θεὸν, ποιεῖ νομίζε σθαι, καὶ λέγειν αὐτὸν ἐκ τούτου εἶναι τινα μετὰ τὴν ἁγίαν Τριάδα ἀγέννητα ἐν τῇ κτίσει, φέρε σαφές ποιήσωμεν τὸ σημαινόμενον. Καὶ τέως δῆλός ἐστιν ἐξ ἀρχῆς ὁ θεῖος Διονύσιος, ἅτε μάλιστα τότε ἐν Ἐφέσῳ ἀκμαζόντων τῶν φιλοσόφων, ἔνθα καὶ ἡ Ιωνική φιλοσοφία συνειστήκει, τοῦ ἁγίου Τιμοθέου ἐπισκόπου ὄντος, σπουδάζων πάντα τὰ ἐκείνοις ἐσφαλμένως λεγόμενα, ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν μεταγαγεῖν. Είδει οὖν εἶναι δόγμα τινῶν αὐτῶν λεγόντων τὰ νοητὰ πάντα καὶ ἀθάνατα, καὶ νοερά γεννητὰ πάντα καὶ ἀγέννητα· γεννητὰ μὲν, ὡς ἐξ αἰτίου τοῦ Θεοῦ ὑποστάντα κατὰ πρόοδον ἐλλάμψεως· ἀγέννητα δὲ, καθ᾽ ὁ μὴ ἐν χρόνῳ, ἀλλ᾽ αἰωνίως, τουτέστιν ἐν τοῖς αἰῶσι προῆλθον. Καὶ γὰρ ἔφημεν ἄνω τὰ αἰσθητά τὸν χρόνον ἔχειν· τὰ δὲ νοητά, τὸν αἰῶνα, ὅθεν καὶ αιώνια λέγονται. Ὡς οὖν ἐκ προόδου λάμψαντα καὶ ἀγέννητα αὐτὰ εἶπον· πάλιν ᾔδει ἑτέρους καὶ τόνδε τοῦ ὁρατοῦ εἰπόντας κόσμον καὶ γεννητὸν καὶ ἀγέν νητον· καὶ γεννητὸν μὲν, καθ᾽ ὅσον εἰς τόνδε τὸ πᾶν 4. ἐξ ἑνὸς ἐπὶ πολλὰ ὁδεύει, ὅπερ ἐστὶ ἐπὶ τὰς γενέσεις τῶν κατ᾽ εἶδος ζώων, καὶ φυτῶν, καὶ τῶν ἄλλων· ἢ ἐκ τῶν πολλῶν ἐπὶ τὸ ἓν, ἀντὶ τοῦ, ὅταν ἐπὶ φθορὰν ὁδεύῃ, εἰς τὴν ἐπὶ τὰ στοιχεῖα ἀνάλυσιν· ἀγέννητον δὲ αὖθις τὸν αὐτὸν λέγοντας κόσμον, ήτοι ἀΐδιον, καθ᾽ ὅσον τῶν κινήσεων τῶν ἐπὶ γένεσιν, καὶ τῶν ἀποκαταστάσεων τῶν ἐπὶ φθορὰν, οὐδέποτε κατ' αὐτοὺς ἐφίσταται. Φησὶν οὖν ὁ μέγας Διονύσιος, ὅπως ποτ' ἂν λέγοιτο τὸ ἀγέννητον, εἴτε ὡς ἔφην, εἴτε ὡς οἱ Ἕλληνες, μὴ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τοῦτο δέξῃ, τὰ μὲν ἄλλα αἰτιατῶς λέγεται ἀγέννητα, ὁ Θεὸς δὲ ἀναιτίως καὶ ἀπολύτως· τίς γὰρ αἰτία Θεῷ πάντων ἀπαξαπλῶς ὑπερέχοντι; ὦ nitum, nec aliquid aliud. Quomodo igitur debeat intelligi ingenitum, postea dicit. Hæc autem contra Ariauos et Eunomianos faciunt, qui ex genito et ingenito blasphemiam Deo inferunt. Sed tanquam omnino ingenitum. Quandoquidem, ut ait, Deum qui est supra omne ingenitum, facit existimari, et dicere ipsum ex hoc esse aliqua in sancta Trinitate ingenita per creationem > agedum perspicuum faciamus, id quod significatur. Hacte nus manifestum est a principio S. Dionysium, cum maxime tum temporis philosophi Ephesi florerent, ubi etiam Ionica philosophia constituta fuerat, sancto Timotheo episcopo, studuisse omnia quæ ab illis cum errore dicuntur, ad veritatem traducere. Sciebat igitur esse dogma quorumdam ipsorum dicentium omnia intelligibilia et immortalia, et intellectu prædita genita omnia et ingenita: genita quidem, ut Deo auctore subsistentia secundum progressum illustrationis; ingenita vero quatenus non in tempore, sed æternum, id est in sæculis processerunt. Nam supra diximus sensilia habere tempus; intelligibilia vero, æternitatem, unde etiam æterna dicuntur. Sicut igitur ex progressu lucentia et ingenita ea dixerunt: contra, sciebat alios dixisse mundum hunc genitum et ingenitum: ac genitum quidem, quatenus in hoc quidlibet aut ex uno in multa progreditur, quod in generationes particularium animalium et plantarum, ac aliorum; aut ex multis in unuun, pro, quando in corruptionem tendit, in resolutionem 205 in elementa. Ingenitum vero postea dicentes ipsum mundum, scilicet æternum, quatenus secundum ipsos nunquam`insistit motionibus quæ in generationibus, atque in pristinum statum restitutionibus quæ in corruptione reperiuntur. Dicit itaque magnus Dionysius quomodocunque aliquando dicatur ingenitum, sive ut dixi, sive ut Græci, non de Deo hoc accipies, alia quiest dem per modum efectus ingenita dicuntur; Deus vero, sine causa et libere: quæ enim Deo causa, qui absolute et omnibus excellit? Μονοειδῶς καὶ ταὐτοειδῶς. Μονοειδῶς μὲν ἔφη διὰ τὸ παντελῶς ἀπαράβλητον τῆς θείας φύσεως ταὐτοειδῶς δὲ διὰ τὸ ἀναλλοίωτον καὶ ἀμετάβλητον ἀφοριζόμενον δὲ τὸ δεικνύμενον, ἀπὸ τοῦ ὁρίζειν· ἢ τὸ ἐξῃρημένον καὶ κεχωρισμένον. Καὶ τὸ ταὐτόν. Τὸ ἀεὶ ταὐτὸν καὶ ὡσαύτως ἔχον ἐπὶ μόνης τῆς τῶν ὅλων ποιητικῆς ὁρᾶται αἰτίας, ἐξ ἧς καὶ τοῖς κτίσμασι τὸ ἐν ταυτότητι διαμένειν δε δώρηται, καὶ ἡ τῶν ἐναντίων, ήγουν ετεροίως ἐγόν των πρὸς ἄλληλα σύνταξις. Ταὐτῶς οὖν ἅπαν, καὶ τὰ μὴ ἐν ταυτότητι φύσεως, ἐν τῷ Θεῷ θεωρεῖται· πάν των γὰρ τῶν ὄντων ταὐτῶς, ήγουν ὁμοίως, αίτιος ὁ Θεός. Κατὰ τὴν μίαν καὶ ἐνικήν. Τὸ ἀεὶ ὡσαύτως καὶ ἀναλλοιώτως ἔχειν, ὅπερ ἐστὶ ταὐτὸν, ὁ Θεός ἐστι· καὶ ὑφ᾽ ἑτέρου μὲν αὐτὸς οὐ περατοῦται, οὐδ' ἐστί τι αὐτοῦ πέρας, εἰς αὐτὸν δὲ τὰ πάντα περατοῦται· Uniforme idemque specie, Gr. μονοειδῶς καὶ ταύ τοειδώς. Dixit μονοειδώς uno modo, quia omnino divina natura cum nullo comparari nequit. Dixit ταύ τοειδώς eodem modo, quia nec alterari nec mutari potest. Αφοριζόμενον vero est demonstratum a ver bo ὁρίζειν, aut exemptum et separatum. Et idem. Semper idem et similiter se habens in sola causa quæ omnia facere potest videtur, ex qua etiam datum est creaturis in identitate permanere, et contrariis seu aliter habentibus inter se conjungi. Eodem modo igitur omnia, etiam quæ non sunt in eadem natura, in Deo videntur: nam Deus est ταύτῶς seu similiter omnium causa. Secundum unam atque unicam. Semper similiter et immutabiliter habere, quod idem est, Deus est. Et ipse quidem ab alio non terminatur, nec est aliquis ejus finis, sed omnia in ipso terminantur; atque

APPENDIX AD OPERA S. DIONYSII AREOPAGIT.E. rem semper est Deus, cum sit monas ac vere idem καὶ ἔστιν ὁ αὐτὸς ἀεὶ Θεὸς, ὡς μονὰς ὤν, καὶ τὸ suique ipsius terminus, atque omnium terminus ab omnibus discretus, et uno eodemque modo transcendens; id est quatenus est monas nulli mista simplex atque κατὰ τὸ ταὐτόν seu similiter se habens: nihil enim differt dicere monada aut uniusmodi, et idem aut ejusmodi: idem enim significat. Deus communicat etiam suis creaturis identitatem, unde ommia eadem et similiter, quemadmodum erant, in conspiratione et conservatione, ac eodem affectu mament, sicut possunt quæ hoc participant. Ita etiam diversitates, id est, diversas ex co creaturarum progressiones in seipso conservat el conjungit: simul identitatem suam retinens, et neque in diversitatem mutatus, neque in contrarietatem, quamvis etiam contraria in sensilibus constringat. 8 V. Quia cunctis provide. Constructio hujus orationis est per trajectionem 206 referenda ad οίηoinτέον, ut sit finis existimandus, quoniam Deus providentia adest omnibus, et quæ deinceps. Sicut enim si animam. Vide quomodo liceat animam modo corporeo intelligere, et quomodo intelligat modo corporeo esse partes quasdam animæ: pulchre enim ipsam sermone effingit. Partium experti. Anima non est simpliciter individua: sed respectu corporis individua: namn ejus partes facultates dicit, ad quarum imaginem quandoque partes corporis sumuntur. Explanationibus, ἀναπτύξεσιν. "Ανάπτυξιν vero dicit explicationem seu manifestationem absconditæ in dictione significationis; ἀνακαθαίρεσθαι vero est omnimode a corporeis liberare id quod consideratur, Tripartitas corporum figuras. Ternas corporum figuras dicit, triplicem distantiam, ut clare explicat: et recte ex hoc loco intelliges sententiam Apostoli, Ut cognoscatis quæ profunditas, et quæ altitudo, et catera, quod aliqui de salutari cruce acceperunt. Nota vero quid longitudo, et profunditas et latitudo in Deo. Nunc autem ipsam divinam. Illud unitatem 'et identitatem, et æqualitatem, atque similitudinem antiqui causam concordiæ totorum et providentiæ atque salutis vocarunt, quod etiam unum dicebant; diversitatem vero, et dissimilitudinem et inæqualis tatem vocabant providentiam Creatoris erga divisibilia et mutabilia, et sensilia, atque erga ea quæ sunt sive intelligibilia: intelligentes nomina prout res quæ significantur exigunt, sicut etiam supra varie diximus; alii vero identitatem et diversitatem sive eamden et diversam formam ac privationem dixerunt; alii vero finem et infinitatem. [Nota quod hic declarat se tractatum De symbolicu theologia coinm Ephes. 111, 18. ἀληθῶς ταὐτὸν, καὶ ὄρος ἑαυτοῦ, καὶ τῶν ἁπάντω ὄρος ἐκ πάντων ἀφωρισμένος, καὶ ὑπεραναβεβηκώς μονοειδῶς καὶ ταὐτοειδῶς, τουτέστι κατὰ τὸ μονὰς εἶναι ἡ πάντων ἀμιγὴς καὶ ἁπλῆ καὶ κατὰ τὸ ταὐτὸν, ἀντὶ τοῦ κατὰ τὸ ὡσαύτως ἔχειν· οὐδὲν γὰρ διαφέ ρει μονάδα εἰπεῖν ἢ μονοειδὲς, καὶ ταὐτὸν ἢ ταὐ τοειδές· τὸ γὰρ αὐτὸ σημαίνει. Μεταδίδωσι καὶ τοῖς ἐξ αὐτοῦ κτίσμασι τοῦ ταὐτοῦ ὁ Θεὸς, ὅθεν τὰ πάντα κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως, καθὼς καὶ ἐγένοντο, ἐν τῇ συμπνοίᾳ καὶ σωτηρίᾳ καὶ συμπαθείᾳ μένου σιν, ὡς δύνανται τούτου μετέχοντα. Οὕτω καὶ τὰς ἑτερότητας, τουτέστι τὰς ἐξ αὐτοῦ τῶν δημιουργημάτ των διαφόρους προόδους, ἐν ἑαυτῷ σωζομένας ἔχει καὶ συντεταγμένας, ὅμως τῆς ταυτότητος ἑαυτοῦ ἐχό μενος, καὶ εἰς ἑτερότητα μὴ ἀλλοιούμενος, μήτε εἰς ἐναντιότητα, καίτοι καὶ ἐναντία ἐν τοῖς αἰσθητοῖς συνέχων. § V. Ἐπειδὴ πᾶσι προνοητικώς. Καθ' ὑπέρβατόν ἐστιν ἡ σύνταξις πρὸς τὸ οἰητέον ἔχουσα τὴν ἀπό δοσιν, ἵνα ᾖ τὸ τέλος οἰητέον, ἐπειδὴ πᾶσι προνοη τικῶς πάρεστιν ὁ Θεὸς, καὶ τὰ ἑξῆς. ὡς γὰρ εἰ τὴν ψυχήν. Ορα πῶς ἔνεστι τὴν ψυχὴν σωματικῶς νοῆσαι, καὶ πῶς νοεῖ μέρη ψυχῆς εἶναι σωματικῶς· καλῶς γὰρ αὐτὴν διαπλάττει τῷ λόγῳ. Τῇ ἀμερεῖ. ᾿Αμερής ή ψυχὴ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ' ὡς πρὸς σῶμα ἀμερής· μέρη γὰρ αὐτῆς καὶ τὰς δυνάμεις φησίν, ὧν εἰς εἰκόνα τὰ μέρη τοῦ σώματος ἔσθ' Ο ὅτε παραλαμβάνεται. Αναπτύξεσιν. Ανάπτυξιν δὲ λέγει ἐξάπλωσιν ἤτοι σαφήνειαν τῆς ἐγκεκρυμμένης ἐν τῇ λέξει ἐγ νοίας· τὸ δὲ ἀνακαθαίρεσθαι, τὸ παντοίως τῶν σωμα τικῶν ἀπαλλάξαι τὸ θεωρούμενον. Τὰ τριττὰ τῶν σωμάτων σχήματα. Τριττά σχή ματα τῶν σωμάτων φησὶ τὸ τριχῆ διαστατόν, ὡς εὐθὺς σαφηνίζει· καὶ καλῶς ἐντεῦθεν νοήσεις τὸ εἰρημένον τῷ Ἀποστόλῳ, "Ινα γνῶτε τί τὸ βάθος, καὶ τὶ τὸ ὕψος, καὶ τὰ ἑξῆς, ὅπερ τινὲς εἰς τὸν σω τήριον σταυρὸν ἐδέξαντο. Σημείωσαι δὲ τί μῆκος, καὶ βάθος, καὶ πλάτος ἐπὶ Θεοῦ. Νῦν δὲ αὐτὴν τὴν θείαν. Τὸ ἑνότητα, καὶ ταυτό τητα, καὶ ἰσότητα, καὶ ὁμοιότητα, τὸ αἴτιον τῆς τῶν ὅλων συμπαθείας, καὶ προνοίας, καὶ σωτηρίας [αἴτιον] ἐκάλεσαν οἱ παλαιοὶ, ὅπερ καὶ ἐν ἔλεγον· ετερότητα δὲ καὶ ἀνομοιότητα τὴν εἰς τὰ μεριστά, καὶ μεταβλητά, καὶ αἰσθητά, καὶ τὴν εἰς τὰ ὄντα δὲ, ἤτοι νοητὰ δημιουργικὴν πρόνοιαν το εκάλουν, ἀναλόγως τοῖς δηλουμένοις νοοῦντες [καὶ τὰ ὀνό ματα], ὡς καὶ ἄνω διαφόρως εἰρήκαμεν ". "Αλλοι δὲ τὴν ταυτότητα καὶ ἑτερότητα, ἤτοι ταὐτὸν καὶ ἕτερον εἶδος καὶ στέρησιν εἶπον. Ετεροι δὲ, πέρα καὶ ἄπειρον 78. [Ότι συντάττειν ἐπαγγέλλεται Συμ βολικὴν θεολογίαν.] Ενιαῖον δὲ πολλαπλασιασμόν τα πρόοδο». Η παρατεθείκαμεν. " ἀπειρίαν.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. φηκε τὸ ἐν οἰκείᾳ ἀπλότητι μένοντα τὸν Θεόν, τὰ ποι- positurum.] Αt ejus ex uno multiplicationem dicit κίλα καὶ παντοδαπή είδη της κτίσεως παραγαγεῖν· πρόοδον γὰρ λέγει τὴν πρὸς τὸ κτίσαι τὰ ὄντα, οἷον κίνησιν καὶ ὁρμήν. Deum in propria simplicitate manentem, varias omnisque generis species creature produxisse: vocat enim πρόοδον ipsam veluti motionem et propensie -nem ad rerum creationem. § Vl. Similem vero Deum. Non potest de nobis dici ὅμοιον; nam corpus nostrum ex similaribus et dissimilaribus constat, sicut etiam Aristoteles ostendit in principio libri De generatione animalium: Deus vero, quod est, prorsus similiter est, quoniam divina Scriptura, tanquam semper eumdem sine multione omnibus dissimilem dicit, ut illud 207: Quis in diis tibi similis, Domine "; ac iterum: Cui me assi milastis, inquit Dominus"; et: Ego visiones multiplicavi, et in manibus prophetarum assimilatus 31. "Ομοιον δὲ τὸν Θεόν. Εφ' ἡμῶν οὐκ ἔστιν εἰ πεῖν ὅμοιον· τὸ γὰρ σῶμα ἡμῶν ἐξόμοιομερῶν καὶ ἀνο μοιομερῶν συνέστηκεν, ὡς καὶ Ἀριστοτέλης δείκνυσιν ἐν τῇ ἀρχῇ τῆς Περί ζώων γενέσεως πραγματείας 10. ὁ δὲ θεὸς, ὁ ἐστιν, ὅλως ὁμοίως ἐστὶν, ἐπείτοι γε ἡ θεία Γραφή, ὡς ἐν ἀεὶ τὸν αὐτὸν ἀναλλοιώτως ὄντα ἀνόμοιον πᾶσι φησιν, ὡς τό· Τίς ἐν θεοῖς ὅμοιός σοι, Κύριε; καὶ πάλιν· Τίνι με ώμοιώσατε, λέγει Κύριος· καὶ αὖθις· Ἐγὼ δράσεις επλήθυνα, καὶ χερσὶ τῶν προφητῶν ωμοιώθην, τουτέστιν αὐτὸς ἐγὼ ἐμαυτῷ, ὡς Εἰρηναῖος λέγει ἐν τοῖς καθ' αἱ fui P, id est, idem ego mihi ipsi, ut Irensus dicit in ρέσεων. Τῇ κατὰ δύναμιν μιμήσει. Ἔστι μὲν τὴν μίμη σιν λαβεῖν ἐν τούτοις ἐπὶ τῆς νοερᾶς καὶ λογικής φύσεως πρὸς τὸν Θεὸν ἐπιστρεφομένης, κατά τό Γίνεσθε τέλειοι, καὶ γίνεσθε οἰκτίρμονες, ὡς ὁ Πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος· ἅπερ ἐπὶ Θεοῦ μὲν κυρίως καὶ ὑπὲρ πάντα δρον καὶ λόγον· ἐπὶ δὲ τῶν κτισμάτων κατὰ τὴν ἑκάστου δύναμιν ἀναλόγως τῇ φύσει. Εστι δὲ μίμησιν ἐν τούτοις νοῆσαι καὶ τὴν μετοχὴν τῶν ἐν Θεῷ θεωρουμένων υπερουσίως, ἂν τὰ πρα χθέντα πρὸς γένεσιν εἴληφε, τοῦ εἶναι καὶ τῶν λοιτῶν μετέχοντα, ὧν διεξῆλθον ἐν τοῖς πρὸ τούτων. Τὸ δὲ εἰπεῖν ὅμοια Θεῷ κατὰ τὴν θείαν εἰκόνα, οὐκ ἀναιροῦντας ἐστι τὸ ἐπὶ τοῦ ἀνθρώπου τοῦτο εἰρήσθαι, ἀλλὰ κατὰ τὸν τῆς μετοχῆς λόγον καὶ ἐπὶ τῶν & λοιπῶν τὴν λέξιν παρώδησε 81. Καὶ κατὰ θείαν εἰκόνα. Πῶς τὸ κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν νοητέον, ἐνταῦθά φησιν· ὅτι οὐ κατ᾽ εἶδος, ἀλλὰ κατὰ τὸ ἐπεστράφθαι, καὶ τὸν νοῦν ἀνατετα μένον ἔχειν πρὸς τὸν Θεὸν τὸν αἴτιον τοῦ εἶναι καὶ εὖ εἶναι· ὅπερ ἔτεροι τὸ αὐτεξούσιον ἐνόησαν, ἐπεὶ οὐ κατὰ τὴν οὐσίαν ὁ Θεὸς ὅμοιος τοῖς λογικοῖς· οὔτε γὰρ ἡμεῖς ὅμοιοι [εσμέν] ταῖς εἰκόσιν ἡμῶν ταῖς ἐκ κηροῦ τυχὸν ἢ χαλκοῦ, ἅτινα ἑτερούσια ἡμῖν ἐστι καὶ ποσῶς ὅμοια· τὰ μὲν γὰρ ὁμοταγή, τουτέστι τὰ τῆς αὐτῆς τάξεως καὶ οὐσίας, ὡς τὰ χερουβὶμ καὶ σεραφὶμ καὶ λοιπαὶ τάξεις, ὁμοιοῦνται ἀλλήλοις και τὰ τὸ προηγούμενον εἶδος· ὅπερ εἶδος ἐπὶ τῶν νοητῶν ἐστιν, οἷα τις υποκειμένη ύλη αύλος ζωή οὖσα, καὶ αὐτὸ τὸ εἶδος ὅ ἐστιν ἕκαστον τῶν νοητῶν. Ὁ δὲ Θεὸς οὐχ οὕτω πρὸς τὰ ἐξ αὐτοῦ· οὐ γὰρ ὅμοιον τὸ αἴτιον τοῖς αἰτιατοῖς. Ο δὲ εἶπον ἐπὶ τῶν νοητῶν, νόησον καὶ ἐπὶ τῶν νοερῶν ἡμῶν ψυχῶν. Ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν ὁμοταγών. Ὁμοταγών φησι τῶν ὁμοφυῶν, ἐξ ὧν ἡ ὁμοιότης ἀντιστρέφει οἷον ´» Psal. Lxxxv, 8. • Isa. xL, 25. P Osee XII, 10. libris contra hareses. Imisatione quam adhibere possunt. Licet sane hoc loco accipere imitationem in natura mente ac ratione prædita ad Deum conversa, juxta illud: Estole perfecti, et estote misericordes sicut Pater vesler ca lestis q: quæ in Deo quidem proprie et supra otunein terminum ac rationem; in creaturis vero pro cujus que facultate convenienter naturæ: licet autem etiam hoc loco imitationem intelligere participationem eorum quæ in Deo supra essentiam cernuntur, quam res productæ in generatione acceperunt exsisentiam et alia participantes, quæ in præcedentibus explicavi. Quod autem dixerit similia secundum divinam imaginem, non est quod neget hoc dictum de homine; sed pro participationis ratione etiam de reliquis dictionem usurpavit. Et ad divinam imaginem. Dicit hoc loco quomodo intelligendum sit secundum imaginem et similiadinem: nempe non secundum formam, sed quatenus conversæ sunt, et mentem ad Deum, exsistendi ae bene exsistendi auctorem, elevatam habent; quod. alii liberum arbitrium intellexerunt, quoniam Deus non est similis secundum essentiam rationalibus ': neque enim nos similes sumus imaginibus nostris cereis forte, aut æreis, quæ alterius essentiæ quam nos et parum similes: quæ enim ejusdem seriei, id est ejusdem ordinis ac essentiæ, ut cherubim et seraphim ac reliqui ordines, assimilantur sibi invi cem in principali forma; quæ forma, in intelligibilibus est veluti subjecta quædam materia immaterialis vivens, ac ipsa forma quæ est unumquodque intelligibilium. Deus vero non ita cum creaturis comparatur; causa enim non est similis effectui: quod autem dixi de intelligibilibus, intelligeretiam de intelligentibus animabus nostris. Quoniam in iis, quæ æqualia sunt. Vocat quo ταγών quæ ejusdem sunt nature, in quibus simili4 Luc. vi, 36. το εὐθὺς τῆς περὶ ζώων ιδιότητος πραγματείας, 60 ὡς δημιουργόν, οι επέθηκε. “ἐπιστραφήναι.

στρόφως Παῦλος Πέτρῳ ὅμοιος. Ἐπὶ δὲ τοῦ ἀνθρώ που καὶ τῆς τούτου εἰκόνος οὐχ ὁ αὐτὸς λόγος· οὐ γὰρ ὁ τῆς οὐσίας λόγος ὁ αὐτὸς ἐπ' ἀμφοῖν, ὅπερ ἐκάλεσε προηγούμενον ὁμοιου είδος. Ο δὲ ἄνθρωπος καὶ ἑτέρως λέγεται οὐχ όμοιος τῇ ἰδίᾳ εἰκόνι, ὅτι ἡ εἰκὼν μὲν πρὸς τὴν τοῦ ἀνθρώπου γέγονεν ὁμοιότητα, καὶ οὐχὶ ὁ ἄνθρωπος πρὸς τὴν ταύτης. Οὕτως οὖν καὶ ἐπὶ τοῦ αἰτίου, καὶ τῶν ἐξ αὐτοῦ, μὴ δεκτὸν εἶναι τὸ ἀντιστρέφειν· ἀντιστρέφειν δέ ἐστιν, ἃ καὶ τοῖς τὸν ἐναντίον χειρίζουσι 38 λόγον ἐπίσης ἔστιν εἰ πεῖν, οἷον εἰ ζῶον τὸ κατὰ γαστρός, καὶ τὸ ἐναντίον, εἰ οὐ ζῶον τὸ κατὰ γαστρός. Ούτω φησὶν ὁ Κλήμης ἐν ἀρχῇ τοῦ πέμπτου Στρωματέων, ὥσπερ οὖν καὶ ἐνταῦθα. Εἰ οὖν ὅμοια τὰ ὁμοταγῆ, καὶ ἐκ τοῦ ἐναν tudo convertitur; velut Petrus similis Paulo secun- Πέτρος Παύλῳ ὅμοιος κατὰ τὴν φύσιν, καὶ ἀντιdum naturam, et conversim Paulus similis Petro. In homine vero ac ejus imagine non est eadem ratio: non est enim eadem essentiæ in utrisque ratio, quod vocavit 208 principalem similis speciem. Homo vero etiam alio modo dicitur dissimilis propriæ imagini, quod imago quidem facta sit ad hominis similitudinem, non autem homo ad hujus similitudinem: ita igitur neque in causa, neque in effectụ tò ἀντιστρέφειν, seu reciprocari admittendum. Porro reciprocari est cum illis etiam qui contrarium tra- ‘ctant sermonem, æqualiter dicere licet, veluti si animal quod in utero, et contrarium, si non animal - quod in utero. Ita loquitur Clemens in principio libri quinti Stromatum, sic igitur etiam hoe loco. Itaque si similia quæ ejusdem ordinis, et e contrario, τίου, εἰ οὐχ. ὅμοια τὰ ὁμοταγή. si non similia quæ ejusdem ordinis. Τῆς αὐτοομοιότητος. Εθος ἐστὶ τῷ μεγάλῳ Διο νυσίῳ, τὸν Θεὸν λέγειν ἐπὶ τῶν αἰτιατῶν αὐτὸν εἶναι τὸ αὐτοὸν καὶ τοῦ αὐτοεἶναι ὑποστάτην· καὶ αὐτὸν εἶναι τὴν αὐτοζωὴν, καὶ τῆς αὐτοζωῆς ὑποστάτην ὡς καὶ νῦν αὐτὸν εἶναι τὴν αὐτοομοιότητα, καὶ [της] αὐτοομοιότητος ὑποστάτην. Φησὶ δὲ ταῦτα, οὐχ ὡς ἑτέραν μὲν φάσκων ζωὴν αὐτὸν τὸν Θεὸν, ἑτέραν δὲ παρῆχθαι ζωὴν οὐσιώδη, καὶ οἷον εἴ τινα ἐνυπόστα τον παρὰ τὸν Θεὸν, ἧς μετέχει τὰ τῆς ζωῆς μετέ χοντα, ἀλλ' ὡς αὐτὸς ἑαυτὸν ἑρμηνεύει ἐν τῷ ἑνδεκάτῳ κεφαλαίῳ, αὐτοζωὴ καὶ αὐτοδύναμις, καὶ αὐ τοομοιότης, καὶ τὰ τοιαῦτα λέγεται ὁ Θεὸς, ὡς ἀρ χικῶς τοῦτο ὢν, καὶ θεϊκῶς, καὶ αἰτιατικῶς· τούτων γὰρ αὐτὸς τῷ ὄντι πηγαῖος ἐστι· τῆς δὲ αὐτοζωῆς ἐστιν ὑποστάτης, καὶ αὐτοομοιότητος, καὶ τῶν τοιού των, ὡς μεθεκτῶς αὐτοῖς τοῖς πρώτως ἐν τοῖς ουσι τῆς δωρεάς ταύτης μετέχουσι χορηγῶν. Πάντα γὰρ οἰκείως ἑαυτοῖς μετέχει τῶν τοιούτων· αἱ μὲν πρῶ ται καὶ ἀνώταται τῶν νοητῶν κτίσεις ἀρχηγικῶς· τὰ δὲ ἑξῆς ὑποβατικῶς. Ομοιότητα δὲ καὶ ἄνω ἔφημεν τὴν τῶν ὅλων ἑνότητα, καθ᾽ ἦν τὰ ὅλα τοῦ κατὰ τὸ ὡσαύτως ἔχοντος καὶ κατὰ τὰ αὐτὰ εἰς σύμπνοιαν μετέχει, κατὰ μετουσίαν τοῦ πρώτου αἰτίου. Ενδε χόμενον δὲ εἶπεν, οὐ γὰρ τελείως, οὐδὲ καθ' όλου ἡ μίμησις. Ipsine similitudinis. Solet magnus Dionysius dicere Deum in effectis esse quod per se est, et ejus quod per se est conditorem, et ipsum esse exsistentiam per se, et exsistentiæ per se conditorem sicut etiam nunc ipsum esse ipsam similitudinem, et ipsius similitudinis conditorem. Hæc autem dicit, non quod dicat Deum diversam quidem esse vitam, ac diversam ab eo vitam essentialem productam fuisse, ac veluti diceret aliquam præter Deum subsistentem quam participant ea quæ vitam participant: sed sicut seipsum explicat in capite undecimo, Deus dicitur ipsa vita, ac ipsa virtus, atque ipsa similitudo, et ejusmodi, ut hoc exsistens per modum principit, ac ut Deus, atque velut causa: horum " enim est, revera fons ac origo; ipsius autem vitæ, ac ipsius similitudinis et talium est conditor, ut is qui participatione ipsis quæ primario inter res, hoc donum participant largitur: nam omnia pro captu suo talia participant: primæ quidem et supernæ intelligibilium creaturæ per modum principii: quæ vero deinceps, secundum descensum seu inferio rem gradum. Porro etiam superius diximus similitudinem esse tolorum unitatem, qua tota, id quod se eodem modo habet, et secundum eadem in conspiratione participant, primæ causæ communione: dixit autem, quæ esse potest, quia non perfecte, neque in toto imitatio. § VII. Desciscens, Gr. τὸ ἀποδέον. Deficiens. § VIII. Quid autem de divino statu. Statum et sedem pro eodem accipit: statum enim, non quod rectus fiat, postquam in sede incurvatus fuerit suspicatur; sed sine concussione, ac mutatione Dei, firmum statum vocavit: sicut etiam sedere significat esse continuo ac incomprehensibiliter 209 in regno, ac quiete nominis experte. Sane in Scriptura, tanquam a sede exsurgens dicitur ut ibi: Surge, Domine, præveni eos r: ac iterum, sicut a statu ad se- • Psal. xvi, 13. § VII. Τὸ ἀποδέον. Απολείπον. § VIII. Τι δὲ καὶ περὶ τῆς θείας στάσεως. Την στάσιν καὶ τὴν καθέδραν τὸ αὐτὸ δέχεται· στάσιν γὰρ οὐ τὴν εἰς τὸ ὀρθὸν γενέσθαι ἀπὸ τοῦ συγκεκάμφθαι ἐν τῇ καθέδρα ὑπόνοιαν φησιν, ἀλλὰ τὸ ἀκλό νητον καὶ ἀμετάτρεπτον τοῦ Θεοῦ βεβαίαν στάσιν ἐκάλεσεν· ὡς καὶ τὸ καθῆσθαι τὸ ἐν ἀνωνομάστῳ βασιλείᾳ, καὶ ἀναπαύσει διαρκῶς καὶ ἀκαταλήπτως ἔχειν. Καὶ μὴν ἐν τῇ Γραφῇ, ὡς ἀπὸ τοῦ καθῆσθαι ἀνιστάμενος εἴρηται, ὡς ἐν τῷ ᾿Ανάστηθι, Κύριε, σε μεταχειρίζουσι. . " τῇ ἀνονομάστῳ.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. πρόφθασον αὐτούς· καὶ πάλιν ὡς ἀπὸ στάσεως ἐπὶ τῷ dem transiens, cum dicitur: Quia ascendes equos καθῆσθαι μεταβαίνων, ἐν τῷ· Οτι ἐπιβήσῃ ἐπὶ τοὺς ἵππους σου, καί· Η ἱππασία σου σωτηρία· καὶ αὑθις· Επέβη χερουβὶμ καὶ ἐπετάσθη· μάλιστα δὲ τό Εκάθισας ἐπὶ θρόνου, ὁ κρίνων δικαιοσύνην· καί· Ο Θεός κάθηται ἐπὶ θρόνου ἁγίου αὐτοῦ. Ταῦτα δὲ οὐ σαρκικῶς, ἀλλὰ θεοειδῶς 10, 10 § ΙΧ. Καὶ ἐπὶ πάντα προϊόντα. Επὶ πάντα προϊὼν καὶ κινούμενος λέγεται ὁ Θεὸς, ὡς ἐν τῷ Ἱερεμίᾳ· Εγώ Θεὸς ἐγγίζων, καὶ οὐχὶ πόρρωθεν καὶ πάλιν· Ὁ ἐπὶ πάντων καὶ διὰ πάντων· καὶ μά λιστα· Ἐὰν ἀναβῶ εἰς τὸν οὐρανὸν, σὺ ἐκεῖ, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἐν δὲ ταῖς θεοφανείαις· Κλῖνον οὐρανούς σου, καὶ κατάβηθι· καὶ ᾿Ανέβη ὁ Θεὸς ἐν ἀλαλαγμῷ. 'tuos*; et: Quadrigæ tuæ salvatio¹; ae rursus: Ascendit super cherubim et volavit; maxime autem illud: Sedisti super thronum, qui judicas justitiam; et: Deus sedet super sedem sanctam suam s. Hæc vero non carnaliter, sed sicut Deum decet, intelligenda. § IX. Et ad universa procedentem. Deus dicitur progredi, ac moveri ad omnia, sicut in Jeremia: Ego Deus de vicino sum, et non de longe y; ac ite rum: Qui in omnibus ac per omnia s; et maxime: Si ascendero in cœlum, tu illic es a, et reliqua. In Dei autem apparitionibus: Inclina cœlos tuos et descende b; atque: Ascendit Deus in jubilo c. Non delatione aut mutatione. Docens ea quæ de Deo dicuntur pie intelligere, ait: Cum audis, Deum moveri, nunquam intelligas motionem quæ in creaturis maxime sensilibus intelligitur: materialia enim moventur κατὰ φοράν; φορά vero est totius loci mutatio, et maxime quæ nequit, cum vult, in seipsa stare; motio autem fit κατὰ ἀλλοίωσιν; ἀλλοίωσις vero est quando, subjecto, quod est sensibile, manente, mutatur in suis affectionibus quæ sunt contrariæ, sive etiam inter contrarias et non contrarias; veluti corpus sanum est, et vice versa ægrotat: eodem modo æs aliquando rotundum, aliquando γωνοειδής, id est in angulos effictum; quando autem totum mutatur, nullo sensibili remanente, tanquam ejus subjecto, sed tanquam ex terra universa sanguis, et ex aqua aer, aut ex aere universo aqua, aut sicut virga Mosis in serpentem, aut aqua in sanguinem, hoc et conversio et generatio, et corruptio, prioribus transmotſs; quinetiam est motio per alterationem in dissimile, et a colore in colorem. Denique localis est motio, transitus de loco in locum: quæ motio aut recto progressu fit, aut circulari sicut rota movetur, imo secundum quosdam colum: aut misto ex recto et circulari, sicut gressus tortuosus qualis est serpentium. Est etiam motio intelligibilis, qua mens operatur, 210 aut divinæ mentes res intelligunt. Est etiam motio animalis qua movetur ad intellectiones et ad novendum sensus. Est denique alia motio naturalis quæ movet ad accretionem et nutritionem ea quæ Οὐ κατὰ φορὰν ἢ ἀλλοίωσιν. Διδάσκων εὐσεβῶς νοεῖν τὰ περὶ Θεοῦ λεγόμενα, φησίν. 'Ακούων κινεῖσθαι τὸν Θεὸν, μηδέποτε νοήσῃς κίνησιν τὴν ἐπὶ τῶν κτιστῶν ο νοουμένων, καὶ μάλιστα τῶν αἰσθητῶν· τὰ γὰρ ὑλικὰ κινεῖται μὲν κατὰ φοράν· φορά δέν ἐστιν ἡ καθ᾽ ὅλον με τόπον ἐναλλαγὴ, καὶ μάλιστα ἢ μὴ δυναμένη ἐφ' ἑαυτῆς στῆναι, ὅταν ἐθέλῃ· κίνη σις δὲ ἐστιν ἢ κατὰ ἀλλοίωσιν· ἀλλοίωσις δέ ἐστιν, όταν, μένοντος τοῦ ὑποκειμένου αἰσθητοῦ ὄντος, με ταβάλλῃ ἐν τοῖς αὐτοῦ πάθεσιν ἐναντίοις οὖσιν, ἢ καὶ μεταξὺ ἐναντίων καὶ μή· οἷον τὸ σῶμα ὑγιαίνει, καὶ πάλιν κάμνει· τὸ αὐτὸ καὶ ὁ χαλκός, ποτὲ στρογγύλος, ποτέ γωνοειδής, τουτέστιν εἰς γωνίας μετα σχηματισθείς· ὅταν δὲ ὅλον μεταβάλλῃ, μὴ ὑπομένον τος αἰσθητοῦ τινος, ὡς ὑποκειμένου τοῦ αὐτοῦ, ἀλλ' οἷον ἐκ γῆς πάσης αἷμα, καὶ ἐξ ὕδατος ἀὴρ, ἢ ἐξ @ αέρος παντὸς ὕδωρ, ἢ ὡς ἡ ῥάβδος Μωϋσέως εἰς ὄφιν, ἢ τὸ ὕδωρ εἰς αἷμα, τοῦτο καὶ τροπή, καὶ γένεσις, καὶ φθορά, μετακινηθέντων τῶν προτέρων· ἀλλ᾽ ἔστι καὶ κατὰ ἑτεροίωσιν κίνησις εἰς τὸ ἀνόμοιον, καὶ ἀπὸ χρώματος εἰς χρώμα. Πάλιν τοπικῇ τίς ἐστι κίνησις ἡ ἐκ τόπου εἰς τόπον μετάστασις· ἥτις κίνησις ή κατὰ τὴν εἰς ὀρθὴν πορείαν γίνεται, ἢ κατὰ κυκλο φορίαν ὡς ὁ τροχὸς κινεῖται, κατά τινας δὲ καὶ ὁ οὐρανός· ἢ κατὰ τὴν μικτὴν ἐξ εὐθείας καὶ κυκλι κῆς, ὡς ἡ ἐλικοειδής πορεία, οἷα ἐστὶν ἡ τῶν ὄφεων· ἔστι καὶ νοητὴ κίνησις, καθ᾽ ἣν ὁ νοῦς ἐνεργῶν, ή καὶ οἱ θεῖοι νόες νοοῦσι τὰ ὄντα. Ἔστι καὶ ψυχική κίνησις, καθ᾽ ἦν εἰς νοήσεις κινεῖται, καὶ εἰς τὸ κιν νεῖν τὰς αἰσθήσεις. Ἔστι καὶ ἄλλη κίνησις φυσική, ἡ εἰς αὔξησιν καὶ τροφὴν κινοῦσα τὰ ἐπιτήδεια. Ο apta sunt. Itaque Deus nulla harum movetur; sed οὖν Θεὸς οὐ κατὰ μίαν τούτων κινεῖται· ἀλλὰ κίνησις τοῦ ἀκινήτου καὶ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχοντος λέγεται ἡ εἰς τὸ γενέσθαι τὰ ὄντα βούλησις αὐτοῦ, καὶ πρόοδος τῆς εἰς πάντα προνοίας αὐτοῦ. 88ο Οὐ τὴν ἐξ ἀμφοῖν. Κίνησιν τὴν μεταβατικὴν λέ γει, ἣν καὶ ἐλικοειδῆ ὀνομάζει· ἀσχέτῳ δὲ, τουτέστιν ἀπολύτῳ καὶ συναφεί. • Habac. 111, 8.: Ibid. • Psal. cxxxviii; 8. το θεϊκῶς. motio ejus qui immobilis est, ac semper eodem modo se habet, dicitur voluntas ipsius ut res exsistant, et progressio providentiæ ipsius ad universa. Non ex utrisque. Intelligit motionem transitivam, quam etiam tortuosam appellat; ἀσχέτῳ autem significat absoluto ac connexo. ¤ Psal. xvıı, 11. ▾ Psal. ix, 5. - Psal. XLVI, 9. 7 Jer. xxΙΙΙ, 23. • Ephes. b Psal. χνις, 10. c Psal. XLVI, 6 Σημείωσαι, ὅτι ταὐτὸν ἐπὶ Θεοῦ φησι στάσιν καὶ καθέδραν, πρὸς τὴν ἀκίνητον ταυτό τητα ἑκάτερον δεξάμενος. Νota, idem dicere Dei stationem, et sedem: utrumque enim pro immobili iden88 κατὰ τὸν ὅλον. " * τὴν κυκλοφορικήν πρόοδοι. tilate usurpat. Β' κτισμάτων. "

Quin etiam motus Dei. Cum negasset in Deo corporeas motiones, declarat quomodo convenienter Dew intelligenda sit in Deo motio, interpretans anagogice sensitivas in universo motiones. Et rectum quidem. Quomodo circularis et recta et tørtuosa seu obliqua motio in Deo intelligatur, lege caput quartum, post pauca folia principii capitis, et disces quomodǝ in angelis et animabus atque corporibus tales motiones intelligantur. Media et extrema. Superiora semper continent inferiora· extrema quidem vocat supremas virtutes et Deo vicinas, media vero, eas quæ illas quidem sequuntur, sed sensilia omnia superant. Ergo suprema complectuntur medias, mediæ autem sensilia: ideo enim Scriptura dixit etiam ordines angelorum in cœlis. Deus quidem complectitur universa, sicut circulus omnia quæ intra ipsum, et ad 'seipsum tanquam ad causam convertit. Nota vero, quid idem, et justitia in Deo et æquale. § X. Similem incessum. Similis progressio per se mutuo et in elementis: nam æqualis horum temperies, facit etiam ut generationes mundi in commistionibus non præponderent: si enim aliquod elementum abundarit, corrumpitur id quod generatur. Αλλὰ καὶ κινήσεις Θεού. Απαγορεύσας οι τὰ τῶν σωματικῶν κινήσεων ἐπὶ Θεοῦ, ὅπως χρὴ θεο πρεπῶς νοεῖν κίνησιν ἐπὶ Θεοῦ σαφηνίζει, τὰς αἰσθη τὰς ἐν τῷ παντὶ κινήσεις ἀναγωγικῶς ἑρμηνεύων. Καὶ τὸ μὲν εὐθύ. Πῶς ἡ κατὰ κύκλον, καὶ ἡ κατ' εὐθεῖαν, καὶ ἡ ελικοειδής κίνησις ἐπὶ Θεοῦ νοεῖται, ἀνάγνωθι τὸ τέταρτον κεφάλαιον, μετ' ὀλίγα φύλλα τῆς ἀρχῆς τοῦ κεφαλαίου, καὶ μαθήσῃ, πῶς ἐπὶ ἀγγέλων, καὶ ψυχῶν, καὶ σωμάτων αἱ τοιαῦται νοοῦν ται. Τὰ μέσα καὶ ἄκρα. Αεὶ τὰ ὑπερβεβηκότα περ ριέχει τὰ ὑποβεβηκότα. Ακρα μὲν οὖν καλεῖ τὰς ἀνωτάτω δυνάμεις καὶ πελαζούσας Θεῷ· μέσα δὲ τὰς μετ' ἐκείνας μὲν, τῶν δὲ αἰσθητῶν ἁπάντων ὑπερκειμένας. Αἱ μὲν οὖν ἀνώταται περιέχουσι τὰς μέσας· αἱ δὲ μέσαι τὰ αἰσθητά· διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τάξεις ἐν τοῖς οὐρανοῖς ἀγγέλων οι εἶπεν ἡ Γραφή. Ὁ μέντοι Θεὸς ἅπαντα περιέχει, ὡς ὁ κύκλος τὰ ἐντὸς αὐτοῦ πάντα, καὶ εἰς ἑαυτὸν ὡς πρὸς αἴτιον ἐπιστρέφει. Σημείωσαι δὲ, τί τὸ ταὐτὸν, καὶ διάπλα σύνη ἐπὶ τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ ἴσον, § Χ. Ομοίαν χώρησιν. Ομοία χώρησις δι' ἀλλή λων καὶ ἐπὶ τῶν στοιχείων· ἡ γὰρ ἐπίσης κράσις τούτων, καὶ τὸ μὴ ὑπερταλαντεύειν ἐν τοῖς συγκρίμασι τὰς γενέσεις τοῦ κόσμου ποιεῖ· εἰ γάρ τι τῶν στοιχείων πλεονάσεις, φθείρεται τὸ γινόμενον. Καὶ κατὰ τὸ πᾶσαν ισότητα νοητήν. Ιστέον ὅτι νοητὸν μὲν ἐστι τὸ τῇ αἰσθήσει οὐχ ὑποπίπτον, οὔτε τὸ νερὸν ἔχον ἐν ἑαυτῷ ", ὡς αἱ δυνάμεις τῆς ψυχῆς καὶ τῶν αἰσθήσεων· νοερὸν δὲ τὸ ἁπλᾶς καὶ Et quoniam omnem æqualitatem intellectilem. Sciendum quod voŋtóv seu intelligibile, est illud quod sensibus non subjicitur, neque in se ipso intelligendi facultatem habet, sicut facultates animæ et sensuum; νοερόν vero seu intelligens, est quod " ἀπολύτους ἔχον τὰς νοήσεις, ὡς ἄγγελοι· λογικὸν δὲ simplices et liberas habet intellectiones, ut angeli: λογικόν autem seu rationale, est quod ratione seu argumentis 211 ac speculatione rerum cognitiones accipit, sicut mens humana; sensitivum vero quod sensibus subjicitur, ut partes creaturæ quæ dividuntur in essentiales ac naturales, id est in res quæ immobiles ac omnino sensus expertes, et eas quæ aliquo modo moveri queunt naturam enim definiunt principium motionis et quietis. Voluntariam vero æquabilitatem, quæ eligere valet: non quidem ignoro quod anima hominis dicatur etiam abusive intelligens ac rationalis. " τὸ διὰ λόγου καὶ θεωρίας τὰς τῶν ὄντων γνώσεις δεχόμενον, ὡς ὁ ἀνθρώπινος νους· αἰσθητὸν δὲ τὸ τῇ αἰσθήσει ὑποπίπτον, ὡς τὰ μέρη τῆς κτίσεως, ἅπερ διαιροῦνται εἰς οὐσιώδη καὶ φυσικὰ, τουτέστιν εἰς τε τὰ ἀκινήτως καὶ πάντη ἀναισθήτως ὄντα, καὶ εἰς τὰ τὴν ὁποιανοῦν ἔχοντα κίνησιν· τὴν γὰρ φύσιν ἀρχὴν κινήσεως καὶ ἠρεμίας ορίζονται. Θελητὴν δὲ ἰσότητα τὴν προαιρετικήν· οὐκ ἀγνοῶ μέντοι, ὡς καὶ καταχρηστικῶς καὶ ἐπὶ τῆς τοῦ ἀνθρώπου ψυχῆς 88 νοερά τε καὶ λογική ε Πάσης ισότητος ποιητικὴν δύναμιν. Ἔστιν ἐσό Virtutem omnis æqualitatis effectricem. Est æquabilitas quæ tribuitur naturis a Deo omnium con- της ἡ ἐν ταῖς φύσεσιν ἐκ Θεοῦ τοῦ πάντων ποιητού ditore, estque æquabilitas voluntaria, quam volun- διδομένη ε, καὶ ἔστιν ἰσότης θελητή, ἣν ἐθέλοντες tarii atque ex præelectione dirigunt qui justitiam καὶ ἐκ προαιρέσεως κατορθοῦσιν 8 οἱ τὸ δίκαιον και e juris æquabilitatem exercent. Hæc itaque æquaτὸ περὶ τὸν βίον ἰσονομικὸν μετίασι. Καὶ αὕτη οὖν ἡ bilitas, ex Deo constituta est. Omnem igitur juris ἰσότης ἐκ Θεοῦ συνέστη. Πᾶσαν γοῦν ἰσονομίαν καὶ æquabilitatem et justitiam Deus in seipso simpli- δικαιοσύνην ὁ Θεὸς ἐν ἑαυτῷ ἁπλῶς καὶ ἀμερῶς, ὡς citer et indivisim sicut in ideis ac exemplaribus in ἐν ἰδέαις καὶ παραδείγμασιν ἐν ταῖς ἀϊδίοις αὐτοῦ suis æternis cogitationibus ante habet, seu proprie νοήσεσι προέχει, ήτοι περιέχει κυρίως εἰπεῖν. loquendo complectitur. " οι ὑπαγορεύσας. μεθ' ἑαυτοῦ. * οὐρανίοις ἀγγέλοις. τι ἀνθρωπίνης ψυχῆς. οι ὁμοίαν χώρησιν δι' ἀλλήλων τὴν τῶν στοιχείων φησίν. ως λογικά. τι δεδομένη. Οι κατορθοῦμεν. ☐

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. §1. Ὡς παντοκράτορα καὶ ὡς παλαιόν. Πολιός μὲν ὤφθη ὁ Θεὸς τῷ Δανιὴλ, λευκὴν ἔχων τὴν κει φαλὴν, ὡς ἔριον, καθ' 8 καὶ Παλαιὸς ἡμερῶν ὠνομάσθη· νεώτερος δὲ τοῦ πολιοῦ γέροντος, ὅταν ὡς ἀνὴρ ὤφθη τῷ ᾽Αβραὰμ μετὰ τῶν ἀγγέλων, καὶ νεανίσκος. “Α καὶ θεωρῶν ἀπέλυσεν ὧδε· πρεσβύτην μὲν, ὡς πάντων ἐκ Θεοῦ τε ὄντων καὶ μετ᾿ αὐτόν· διὸ καὶ νεωτέρων αὐτοῦ· νέον δὲ, ὡς ἀεὶ ἐν ἀκμαίᾳ καὶ εὐσταθεί μακαριότητι ἀπαλαίωτον ὄντα. Εἰ δὲ καὶ εἴποις τὸ συναμφότερον, τουτέστι τὸ γηραλέον καὶ νέον ἅμα, ὡς ἀπ' ἀρχῆς αὐτὸν δηλοῦν ἐπὶ πάντα διήκοντα καὶ προϊόντα ἄχρι τέλους διαιωνίζειν, ὅπερ τέ λος να τῆς ἀρχῆς ἐστι νεώτερον, ἕξει, φησί, καὶ τοῦτο λόγον· εἶτα παράγει καὶ γνώμην Ἱεροθέου τοῦ θείου περὶ τούτου γὰρ ἐπιβάλλω λέγειν αὐτὸν οἰκεῖον ἱερο τελεστὴν, ἅτε διδάσκαλον ἑαυτοῦ ἀποκαλοῦντα. ท § ΙΙ. Καὶ πολιὸς καὶ νέος. Πῶς ποτὲ μὲν πολιὸς, ποτὲ δὲ νέος ὁ Κύριος γράφεται, ὡς τόν Ἰησοῦς Χριστὸς χθὲς καὶ σήμερον ὁ αὐτὸς, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας· τὸ γοῦν σήμερον τοῦ χθὲς νεώτερον. Επείπερ ἡ μονάς. Επειδήπερ ἡ ἀριθμητικὴ τὸ ἐν ἀριθμοῖς διαίρεσιν ἔχον πλῆθος εἰς πέρας ἀνή γαγε· μονάδα μὲν ἀρχὴν θεμένη τοῦ παντὸς ἀρι θμοῦ. δυάδα δὲ ἀρτίων, καὶ τῶν ἑξῆς εἰς μέγεθος προϊόντων ἀριθμῶν κατὰ παράθεσιν μονάδων, ἐπειδὴ τὸ πλῆθος, τουτέστιν ἡ κτίσις, ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστιν· ὁ δὲ ἀριθμὸς ἐπὶ τῷ πλήθει ἐστίν· εἰκότως τὸ κατ' ἀριθμὸν νεώτερον ὀνομάζεται· τὸ γὰρ πλῆθος, τὸ καὶ ἀριθμούμενον, μετὰ τὸν Θεὸν ἀφάτως καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ παρήχθη· ἀλλὰ καὶ τοῦ νεωτέρου τούτου ἀριθμοῦ τῆς κτίσεως ἀρχηγικώτερόν ἐστιν ἡ μονάς, ὡς ἔφην, ἢ καὶ τῶν ἀριθμῶν αἰτία, καὶ ἔχουσα σχέσιν τινὰ πρὸς τὰ ἐξ αὐτῆς πολλά. Οὐκοῦν ὁ Θεὸς, ὡς καὶ τούτων αἴτιος, καὶ μονάδος λόγον ἐπέχων, νεώτερος κατὰ τὴν εἰρημένην θεωρίαν ἐκ τῶν ἐξ αὐτοῦ προσαγορεύεται. Εἰσὶ δὲ οἱ τὰ σώματα 100 ἀριθμὸν ὠνόμαζον. IN CAP. X. § 1. Ut omnipotentem et ut antiquum. Deus visus est a Daniele canus, candidum habens caput velut lanam, propter quod etiam Antiquus dierum nomi natus est; junior vero sene eano, quando tanquam vir conspectus est ab Abrahamo cum angelis, et adolescens: quæ etiam considerans solvit hic: senem, quod omnia a Deo producta sunt et ipso po, steriora: ideoque ipso juniora: juvenem vero, quod semper sit in vigore, et firma beatitate senii expers; si vero etiam simul utrumque dixeris, id est simul senem et juvenem, declarare quod a principio ad omnia perveniens et progrediens usque ad finem perennet, qui finis junior est principio, boc, inquit,etiam rationem habebit: postea adducit etiam sententiam divini Hierothei: conjicio enim eum de ipso dicere proprium in sacris initiatorem, seu magistrum suum appellantem. § II. Et canus, et juvenis. Quomodo Dominus aliquando quidem antiquus, aliquando vero novus describatur, ut: Jesus Christus heri et hodie,idem et in sæcula ª; certe hodie est junius heri. 212 Quandoquidem veritas. Quandoquidem arithmetica multitudinem in numeris divisionem habentem in finem deduxit, ponens monada seu unitatem omnis numeri principium; duada seu dualitatem vero, parium et reliquorum numerorum in magnitudine progredientium additione unitatum, quoniam multitudo, id est creatura est ex Deo: numerus autem est in multitudine, merito quantum ad numerum junior nominator: multitudo enim, quæ est id quod numeratur, post Deum ineffabiliter et a Deo producta est: quinetiam monas est antiquior juniore hoc creaturæ numero, quæ, sicut dixi, est numerorum causa, et habet connexionem quamdam cum multis, quæ ex ipsa procedunt. Itaqne Deus, ut etiam horum auctor, et monadis rationem obtinens, secundum dictam contemplationem, appellatur junior iis quæ ab eo producta fuerunt: sunt qui corpora appellarunt numerum. § III. Et absolute ingenita. Supra quidem in quinto capite, fuse tractavimus de ternitate et tempore: nunc vero explicanda sunt quæ petuntur: non tantum enim Scriptura, inquit, vocat § ΙΙΙ. Καὶ ἀπολύτως ἀγέννητα. Ανω μὲν ἐν τῷ πέμπτῳ κεφαλαίῳ περὶ αἰῶνος καὶ χρόνου πλατέως διελάβομεν 1· νῦν δὲ τὰ ζητούμενα σαφηνιστέον· οὐ μόνον γὰρ ἡ Γραφή, φησίν, αἰώνιον καλεῖ τὸν Θεὸν, ἐν τῷ λέγειν· Ὁ Θεὸς ὁ αἰώνιος, ὁ κατασκευάσας τὰ Deum æternum, dum dicit: Deus æteruus, qui faἄκρα τῆς γῆς· τὸν γὰρ Θεὸν λέγει ἀπολύτως ἀγέννητον, ἅτε καὶ ἀναιτίως ὄντα τοῦτο, ἀλλὰ καὶ τὰ μετέχοντα ἀφθαρσίας καὶ ἀναλλοίωτα περὶ αὐτὴν τὴν οὐσίαν αἰώνια λέγει, εἴτε ἀγγέλους, εἴτε ἀνώτερον οὐρανὸν, ὡς τό· Έστησεν αὐτὰ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος, καὶ τό· Τὰ μὴ βλεπό μενα, αιώνια. Αναλλοίωτα δέ φησι μείναντα ὡς ἐγένοντο· καὶ πύλας αἰωνίας καλεῖ εἴτε οὐρανούς, εἴτε τοὺς ἐφεστηκότας τούτοις ἀγγέλους, οἷα πυλωρούς a Hebr. XIII, bricatus est extrema terræ: dicit enim Deum absolute ingenitum, tanquam eum qui hoc est sine auctore, verum etiam dicit æterna quæ participant incorruptionem, neque in ipsa essentia mutantur, sive sint angeli, sive cœlum supremunt, sicut: Statuit ea in æternum, et in sæculum sæculi; et: Quæ non videntur, aterna f. Porro ἀναλλοίωτα νυcat quæ manent sicut fuerunt, et portas æternas vocat, sive coelos, sive angelos qui eis præsunt, e Psal. CXLVIII, 6. II Cor. 1v, 18. * ἄχρι τέλους διαιωνίζοντα, καὶ ἐπὶ πάντα διήκειν καὶ προϊέναι, ὅπερ τέλος. έθεμεν. 100 ονόματα. παρα

tanquam portarum custodes; et antiqua vocal καὶ τὰ ἀρχαῖα δὲ αἰώνια καλεῖ, ὡς καὶ τό· Ετη æterna, sicut, Annos æternos in mente habui ³, nostrumque tempus, sæculum dicit, sicut Usque ad consummationem sæculi h; et: Ut eriperet nos de presenti saculo nequam 4; et vice versa, sæculum tempus dicit, ut: Ego resuscitabo eum in novissimo die k: sæculum enim, non vero dies, quæ in resurrectione: et iterum: In quibus Deus hujus sæculi, excæcavit mentes infidelium 1, atque tempus, sæculum dicit, ut: Dies sæculi; et: Moabites et Ammonites etiam post decimam generationem non intrabunt Ecclesiam Domini, in æternumª. Nam decem generationes sæculum dicit. Aliter: Non oportet, inquit, ubi Scriptura saculum dicit, omnino divinitatem intelligere: hoc enim est 213 πάντη εἰ ἀπολύτως, id est secundum omnem sensum, ingenitum ac æternum: quinetiam tali dictione angeli significantur, ut qui in identitate perseverare possunt. Eternitatem consecuturos. Hunc etiam Patrem accipere eternitatem, secundum Gregorium theologum, pro declaratione perpetui, seu ejus quod semper esse dicitur. Quinetiam avum temporale celebratur. Eternitas in tempore, ut in psalmis: Laboravit in æternum, et vivet in finem. Aternum autem tempus, quæ apud Apostolum, veluti: Ante tempora secularia Ρ; et: Temporibus aternis taciti q. Ac in Moyse: Erit tibi possessus in aternum. Nola vero, saeculum futurum esse incorruptum et semper eodem modo se habere. Tametsi scimus ab ipsis. Ipsis videlicet sanctis: nota autem qucd intelligibilia, entia vocat, quibus etiam æternitatem connumerat; sensilia vero, generationem dicit, quorum etiam tempus esse signidicat. Haec perfecte habes in capite quinto. αἰώνια ἐμνήσθην· καὶ τὸν καθ᾿ ἡμᾶς χρόνον αἰῶνα φησιν, ὡς τό· Εως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος· καὶ τό· Ὅπως ἐξέληται ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ ἐνεστῶτος αἰῶνος πονηροῦ· καὶ ἀνάπαλιν, τὸν αἰῶνα χρόνον λέγει, ὡς τό· Ἐγὼ ἀναστήσω αὐτὸν ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ· αἰὼν γὰρ, ἀλλ᾽ οὐχ ἡμέρα, τὰ ἐν τῇ ἀναστάσει· καὶ πάλιν· Ἐν οἷς ὁ Θεὸς τοῦ αἰῶνος τούτου ἐτύφλωσε τὰ νοήματα τῶν ἀπίστων· καὶ τὸν χρόνον δὲ αἰῶνα φησιν, ὡς τό· Αἱ ἡμέραι τοῦ αἰῶνος, καί· Μωαβίτης καὶ Αμανίτης οὐκ εἰσελεύσονται εἰς τὸν οἶκον Κυρίου ἕως δεκάτης γενεᾶς εἰς τὸν αἰῶνα· τὰς γὰρ δέκα γενεὰς αἰῶνά φησιν. "Αλλως· Οὐ χρὴ, φησίν, ἔνθα ἡ Γραφὴ αἰώνιον λέγει, πάντως τὸ θεῖον νοεῖν· τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ πάντη καὶ ἀπολύτως, τουτέστι κατὰ πᾶσαν ἔννοιαν, ἀγέννητον καὶ ἀΐδιον· ἀλλὰ καὶ ἀγγέλους τῇ τοιαύτῃ λέξει σημαίνεσθαι, ὡς τὸ ἐν ταυτότητι διαμένειν ἔχοντας. Αἰῶνος μεθέξειν. Ὅτι καὶ οὗτος ὁ Πατήρ αἰῶνα λαμβάνει κατὰ τὸν θεολόγον Γρηγόριον, τοῦ διηνε κους, ἤγουν τοῦ ἀεὶ εἶναι τὴν δήλωσιν. Καὶ ἔγχρονος αιων δοξάζεται. Ἔγχρονος αἰὼν τὸ ἐν ψαλμοῖς· Εκοπίασεν εἰς τὸν αἰῶνα καὶ ζήσεται εἰς τέλος. Αιώνιος δὲ χρόνος τὰ παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ, οἷον τό· Πρὸ χρόνων αιωνίων, και Χρόνοις αιωνίοις σεσιγημένου· καὶ ἐν Μωσεῖ τό· Εσται σοι κατά χιμος εἰς τὸν αἰῶνα. Σημείωσαι δὲ, ὅτι ἄφθαρτος καὶ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχων ὁ μέλλων αιών. Η καὶ μᾶλλον ἴσμεν αὐτοῖς. Αὐτοῖς τοῖς ἁγίοις δηλονότι. Σημείωσαι δὲ, ὅτι τὰ νοητά, ὄντα καλεῖ, οἷς καὶ τὸν αἰῶνα συναριθμεῖ· τὰ δὲ αἰσθητά, γένεσιν λέγει, ὧν καὶ τὸν χρόνον εἶναι σημαίνει. Ταῦτα τελείως ἔχεις ἐν κεφαλαίῳ πέμπτῳ. Οὐχ ἁπλῶς συναΐδια Θεῷ. Σοφώτατα κατασφαλίζεται τὸν ἀκροατὴν εἰς εὐσέβειαν, φάσκων μὴ χρήσ ναι ὑπονοεῖν τὰ λεγόμενα αἰώνια, κατὰ τοῦτο καὶ συναΐδια εἶναι Θεῷ τῷ πρὸ αἰώνων. Καὶ ἤδη μὲν γὰρ ἄνω εἰρήκαμεν αἰώνιον λέγεσθαι κυρίως οὐκ αὐτ τὸν τὸν αἰῶνα, ἀλλὰ τὸ αἰῶνος μετέχον· οὐκοῦν τὰ νοητὰ κυρίως καὶ ὄντα ὡς ἀθάνατα γενόμενα, καὶ αἰώνια ὡς ἀτελεύτητα βουλήσει Θεοῦ διαμένοντα χρή λέγειν, ἅτε καὶ παραχθέντα ὑπὸ Θεοῦ, οὐ πρότερον ὄντα· κυριολεκτῶν δὲ μάλιστα, τὰ τῶν παρ' Ἕλλησι φιλοσόφων σεμνὰ μετάγει ἐπὶ τὴν εὐσέβειαν ἀσφα λῶς. Φησὶν οὖν, ὄντα μὲν εἶναι καὶ αἰώνια τὰς ἀσω ματώδεις δυνάμεις ὑπὸ Θεοῦ δημιουργηθείσας, οὐ μὴν συναϊδίους Θεῷ, ὡς Έλληνες ληρῳδούσιν, "Αμα Θεός, ἅμα πάντα, λέγοντες. Εἰσὶ δὲ καὶ τὰ γινόμενα ταῦτα, φησί, τὰ πρόσγεια σώματα, & καὶ γένεσιν καὶ φθορὰν ὀνομάζουσιν, ὡς τῆς ὑποστάθμης ὄντα τῆς ὕλης, καὶ παχύτερα πάντα τὰ μετὰ σελήνην. Εἰσὶ k Joan. vt, 55. 1 II Cor. IV, 4. - Malach. q Rom. xvi, 25. Non simpliciter coæterna Deo. Sapientissime securum reddit auditorem in religione, dicens non debere existimari ea quæ æterna dicuntur, ideo esse Deo coæterna qui est ante sæcula. Et jam quidem supra diximus, æternum proprie dici, non ipsam æternitatem, sed quod æternitatem participat: ergo quæ intelligibilia proprie et entia, ut quæ effecta sunt immortalia, et æterna, ut quæ Dei voluntate sine fine permanent, dicere oportet, tauquam et a Deo producta, cum prius non essent. Maxime vero propriis utens dictionibus, quæ apud philosophos græcos arcana veneranda, sine periculo ad religionem traducit: dicit itaque, entia quidem esse ac æterna, incorporeas virtutes a Deo creatas, non tamen Deo coæternas, sicut Græci nugantur, Simul Deus, simul omnia, dicentes; sunt autem quæ gignuntur hac, inquit, terrena corpora, quæ et generationem et corruptionem appellant, Matth. XXVIII, 20. 1 Galat. 1, 4. • Psal. SLS, 9. P Tit. 1, 2. 6 Psal. Lxxvi, 6. 11, 4.. ª Deut. xxm, 3. * ἀσωμάτους.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. δὲ μέσα όντα, ἤτοι αιωνίων καὶ γενομένων, ήτοι πα- velut ea quæ in subjecta exsistunt materia ac crasχυτέρων καὶ προσγείων σωμάτων, τῶν γινομένων τε καὶ ἀπογινομένων πυκνῶς εἰς γένεσιν καὶ φθοράν, ἅτινα μέσα τούτων σώματα μέν εἰσι καὶ αὐτὰ, πλὴν καὶ αἰῶνος μετέχουσι, καὶ χρόνου ποσῶς· τὰ δὲ μέσα εἰσὶν, οὐρανὸς καὶ ἀστέρες πάντες· σώματα γὰρ καὶ ταῦτα, εἰ καὶ λεπτομερέστερα, καὶ τῆς ὕλης τὸ εἰλι κρινέστατον, ὥς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, Σώματα πουδ ράγια καὶ σώματα ἐπίγεια· εἶτα σαφηνίζων, ποῖά εἰσιν, ἐπάγει· "Αλλη δόξα ἡλίου, καὶ ἄλλη δόξα σε λήνης, καὶ ἄλλη δόξα ἀστέρων. Ὁ μὲν οὖν ἀνώτε ρος οὐρανὸς ἐν τοῖς αἰῶσι γέγονε καὶ ἡ γῆ πρὸ γὰρ τοῦ κτισθέντος φωτὸς τοῦ καὶ ἡμέρας κληθέντος, ἐδημιουργήθησαν, ὥς φησι Μωϋσῆς· ἐν τοῖς χρονικοῖς διαστήμασι, τὸ στερέωμα καὶ οἱ ἀστέρες, πλὴν κἂν σώματα καὶ ἔγχρονα· εἰσὶ γὰρ καὶ ἀπτὰ καὶ ὁρατὰ, ὅμως αἰώνια ἔσονται, μεθέξοντα καὶ αὐτὰ τοῦ αἰῶνος, ὡς καὶ τὰ σώματα ἡμῶν μετασχηματιζόμενα εἰς ἀφθαρσίαν· ὡς καὶ ὁ ᾿Απόστολος δηλοῖ, τὸ σχῆμα λέγων παράγειν τοῦ κόσμου τούτου, οὐ τὸν κό σμον· διὸ καὶ περὶ τῶν μέσων τούτων σωμάτων εξ ρηται ἐν ψαλμοῖς· "Εστησεν αὐτὰ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· πρόσταγμα ἔθετο, καὶ οὐ παρελεύσεται. Σημείωσαι οὖν ὅτι οἱ ἀστέρες, καὶ ὁ ἥλιος, καὶ ἡ σελήνη, καὶ ὁ οὐρανὸς, σώματα μὲν εἰσι λεπτομερέστερα, ἀθάνατα δὲ Θεοῦ βουλήσει ἐγένοντο, ὡς καὶ τὰ σώματα ἡμῶν γίνονται μετὰ τὴν ἀνάστασιν. "Αλλως· Μέσα ὄντων καὶ γινο μένων ἀγγέλου; ἔφη καὶ ψυχὰς, πὴ μὲν, αἰῶνος μετἔχοντα, διὰ τὸ ἄφθαρτον καὶ ἀθάνατον, πὴ δὲ χρό νου, διὰ τὸ ἐν γενέσει ὁρᾶσθαι· διὸ ταῦτα ἔγχρονα καὶ αἰώνιά φησι· προείπε γὰρ τὰ μένοντα τῷ αἰῶνι δηλοῦσθαι, τουτέστιν ὅσα περὶ Θεοῦ λέγεται· τὰ δὲ ἐν γενέσει τῷ χρόνῳ· εἰ καὶ ἀκούοντας αἰώνια καὶ ἔγχρονα, οὐχ ἁπλῶς οὕτω ταῦτα λαμβάνειν χρὴ, ἀλ λὰ κατὰ τοὺς συνεγνωσμένους αὐτοῖς τρόπους φησὶν, ήγουν τοὺς σαφῶς πιστευομένους. siora omnia sublunaria. Sunt vero media eorum quæ sunt, sive æternorum et eorum quæ fiunt, sive crassiorum et terrenorum corporum, quæ nascuntur et denascuntur frequenter in generatione ac corruptione: quæ horum media, sunt quidem etiam corpora, quin etiam æternitatem participant, et temporis parum; media vero sunt, cœlum, 214 et astra universa: sunt enim etiam corpora, etsi tenuioribus constent partibus, sintque materiæ defacatissimum, ut loquitur Apostolus: Corpora calestia et corpora terrestria r: postea declarans, qualia sint addit: Alia gloria solis, et alia gloria lunæ, et alia gloria stellarum's. Itaque cœlum supremum, et terra in aeternitatibus fuerunt; nam creata sunt priusquam lumen, quod etiam vocatum est dies, crearetur, sicut dicit Moyses; in temporum vero spatiis, frinamentum et stellæ, quamvis corpora et temporaria: sunt enim tangibilia ac visibilia, pariter æterna erunt, ea quoque participabunt æternitalemn, sicut corpora nostra, dum in incorruptionem transfigurantur, quemadmodum eliam Apostolus declarat, dicens figuram hujus mundi præteriret, non mundum: ideo de mediis his corporibus dicitur in psalmis: Statuit ea in aternum et in sæculum sæculi; præceptum posuit, et non præteribit n. Nola igitur quod stellæ, et sol, atque luna, nec non cœlum, sunt quidem corpora tenuioribus partibus constantia; Dei autem voluntate facta sunt immortalia, sicut etiam corpora nostra fient post resurrectionem. Aliter: Media eorum quæ sunt, et quæ fiunt, dicit angelos ac animas, quæ quodammodo quidem videntur æternitatem participare, quia minime corrumpi ac interire queunt; quodammodo autem, tempus participare, quia crealtur: idcirco hæc vocat temporaria ac æterna: 21tea enim dixit τὰ μένοντα, permanentia, id est quæ de Deo dicuntur, significari per τῷ αἰῶνι: quæ autem gignuntur per τῷ χρόνῳ: etsi qui audiunt αἰώνια καὶ ἔγχρονα æterna et temporaria, non debeant simpliciter hac capere, sed juxta cognitos sibi modos, inquit, seu manifeste: créditos. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. ΙΑ'. § 1. ᾿Αρχισυνάγωγον εἰρήνην. Σημείωσαι ὅτι τὸν Θεὸν ἐκάλεσεν ἀρχισυνάγωγον· τὸ δὲ μεριστὸν πλῆθος νόησον τὸ αἰσθητόν. " Εἰς τὴν ὅλην ἐνότητα. Ολην ενότητα οἱ μὲν ἔλα6ον τὴν ἁπλῆν καὶ ἀμερῆ τῶν ὄντων αἰτίαν, πρὸς ἦν τὰ πάντα ἐπέστραπται, ὡς ἐν αὐτῇ συνιστάμενα· οἱ δὲ τὴν τοῦ παντὸς ἁρμονίαν ἐξ ἑτεροφυῶν τῶν στοιχείων συγκεκραμένην· διὸ καὶ πόλεμον ἐμφύλιον ὠνόμασε τὴν τῶν ἐν αὐτοῖς ποιοτήτων εναντιότητα, θερμοῦ πρὸς ψυχρόν, καὶ ὑγροῦ πρὸς ξηρὸν, καὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως, ἅπερ εἰς ἑνὸς κόσμου συμπλήρωσιν ἤνωται. * IN CAP. XI. § 1. Pacem conciliationis principem. Nota quod vocet Deum conciliandi principem: per dividuam multitudinem intellige id quod sensibile. Ad integram unitatem. Alii quidem per totam unitatem intellexerunt simplicem ac individuam rerum causam, ad quam omnia conversa sunt, ut in ipsa consistentia; alii vero compagem universi ex elementis diversæ naturæ commistam: ideo etiam nominavit bellum intestinum, earum quæ in ipsis qualitatum 215 contrarietatem, calidi cum frigido et humidi cum sicco; et similiter aliorum, quæ ad unius mundi complementum uniuntur. ¤ Psal. cxlviii, 6. • 1 Cor. xv, 40. • Ibid., 41. t 1 Cor. vu, 31. · ἀθανασίαν.· καὶ ταῦτα γὰρ ἡ μετοχὴ τῆς θείας εἰρήνης προς μίαν ἁρμονίαν συνάπτει. "Η πόλεμον νόησης τὸν φυσικῶς τοῖς ἀσωμάτοις πρὸς τὰ ὑλικὰ ἐγκείμενον· Ἡ γὰρ σὰρξ, φησὶν, ἐπιθυμεῖ κατὰ τοῦ πνεύματος, καὶ τὸ πνεῦμα κατὰ τῆς σαρκός· καὶ τὸν τοιοῦτον γὰρ πόλεμον ἡ θεία εἰρήνη πρὸς ἕνωσιν ἄγει. Πρεσβυτέ

Ad concordem unit commorationem. Ne cogitessic. ut impii Manichæi, quod materia secum dissidens pepererit hæc dæmonia: sed quod humidum natura suo sicco infestum, et frigidum calido: Deus enim etiam ejusmodi convertit ad amicitiam et constitutionem universi: ergo per intestinum, intellige ingenitum. Primæ itaque. Præcipuas virtutes dicit, non simpliciter principatum ordinis seraphinorum, sed quatenus in conjungendo seu convertendo divinis illustrationibus inferiores, primas tenet: ipsæ enim primam Dei visionem accipiunt: individue vero, id est non aliquibus in parte, sed confertim totis. In infinitum diffundi. Arguit modo magnos Græcorum philosophorum errores, atque ad pium cultum traducit: multis enim inter illos dissidentibus, et his quidem dicentibus omnia ex contrarietate et bello per contentionem et pugnam generari; aliis vero, tantum ex amicitia et concordia cuncta produci, de Deo autem non pro dignitate commentantibus, bic illorum nominum fictiones ad rectitudinew transferens, instituit Deum universi conditorem et coagmentatorem, intestinum quidem universi bellum intelligens incorporeorum et immaterialium et intelligibilium cum corporibus et materialibus atque sensilibus naturalem discordiam sunt enim hæc dissimilia essentiis ac dis- · sentanea Caro enim concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem: non solum autem hoc, sed et sensilia omnia, sive corpora quibusdam dicentibus etiam infinita in infinitum corrumpi, et omnium mistionem, quod dicit infinitatem, conversam in discrimen ac separationem et partes, discerni et separari in generationibus, atque ex hoc dissidio magis augescente, et non tantum expurgante mista a non coalescentibus et alienis, sed etiam in sectionem et fractionem jam coalescentium 216 lata, atque in dissimilitudinem omnem et differentiam, quæ concreta sunt ducente, solvi et corrumpi omnia, exceptis simplicibus seu elementis, et hoc. bellum dicentibus, quod non sinit lota uniri. Magnus Dionysius, tanquam veritatis amans, tale, sicut dixi, naturale bellum, (hoc enim naturale vocal, ἐμφύλιον, sicut etiam σύμφυλον, quod ejusdem est generis,) solvere ait Deum, pro intestino bello, pacem ac compagem atque conspirationem universo donantem, et in seipso omnia continentem et reconciliantem, ut loquitur Apostolus *; et reconciliabit coelestia terrenis, per quæ commissas singulis virtutes, et instar ministrorum institutas subditorum amore unit: omnia vero ad seipsum convertit, clavum tenens et omnia continens. • Galat. v, 17.. x Coloss. 1, 20. Ενούσής εἰς ἐνοειδή συνοικίαν. Μη νοήσης ὡς οἱ ἄθεοι Μανιχαίοι, ὅτι στασιάζουσα πρὸς ἑαυτὴν ἡ ὕλη ἀπεκύησε τὰ δαιμόνια ταῦτα· ἀλλ' ὅτι φύσει τῷ ξηρό τὸ ὑγρὸν πολέμιον, καὶ τὸ ψυχρόν τῷ θερμῷ· Θεὸς γὰρ καὶ τὰ οὕτως ἔχοντα συνάπτει πρὸς φιλίαν καὶ σύστασιν τοῦ παντός. Τὸ ἐμφύλιον οὖν ἔμφυτον νόησον. Αν γοῦν πρεσβύτεραι. Πρεσβυτέρας δυνάμεις οὐχ ἁπλῶς τὴν τῶν σεραφὶμ ταξιαρχίαν φησὶν, ἀλλὰ πρὸς τὸ συνάγειν, ήγουν συνάπτειν, ταῖς θείαις ἐλλάμψεσι τὰς ὑφειμένας τὸ πρεσβεῖον ἔχουσαν· τὴν γὰρ πρώ την αὐταὶ δέχονται θεοφάνειαν· ἀμερῶς δὲ, τουτ ἐστιν οὐκ ἐν μέρει τισὶν, ἀλλ᾽ ἀθρόως τοῖς ὅλοις. Χυθῆναι πρὸς τὸ ἄπειρον. Μεγάλας πλάνας φι λοσόφων Ελλήνων διελέγχει νῦν, καὶ πρὸς τὴν εὐ. σέβειαν μετάγει· πολλῶν γὰρ ἐν ἐκείνοις στασιαζόν των, καὶ τῶν μὲν ἐξ ἐναντιώσεως καὶ πολέμου πάντα δι' ἔριδος καὶ μάχης λεγόντων γεννᾶσθαι· τῶν δὲ, ἐκ φιλίας καὶ συμφωνίας μόνον δημιουργεῖσθαι τὰ πάντα, Θεοῦ δὲ μὴ κατ' ἀξίαν δὴ φροντιζόντων, οὗτος, τὰς ἐκείνων ονοματοποιίας εἰς ὀρθότητα μεταφέρων, Θεὸν ἐφίστησι τοῦ παντὸς καὶ ποιητὴν καὶ συναγω γέα, ἐμφύλιον μὲν πόλεμον τοῦ παντὸς νοῶν τῶν ἀσωμάτων καὶ ἀΰλων καὶ νοητῶν πρὸς τὴν τῶν σω μάτων καὶ ὑλικῶν καὶ αἰσθητῶν φυσικὴν ἀσυμφω νίαν· ἀνόμοια γὰρ ταῦτα ταῖς οὐσίαις καὶ ἀσύμφων να· Ἡ γὰρ σὰρξ ἐπιθυμεῖ κατὰ τοῦ πνεύματος, καὶ τὸ πνεῦμα κατὰ τῆς σαρκός. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο, ἀλλὰ καὶ τὰ αἰσθητὰ πάντα, ἤτοι σώματα, άπειρα λεγόντων ἐνίων καὶ εἰς ἀπειρίαν φθείρεσθαι, καὶ τὸ μίγμα τῶν ἁπάντων, ὅπερ φησὶν ἀπειρίαν, τρεπόμενον εἰς διαφορὰν, καὶ χωρισμὸν, καὶ μέρη, διακρίνεσθαι καὶ χωρίζεσθαι εἰς γενέσεις, καὶ ἐκ τούτου μᾶλλον αὐξα νομένης τῆς διαστάσεως, καὶ μὴ μόνον τὰ μεμιγμένα τῶν ἀσυμφυῶν καὶ ἀλλοτρίων ἀποκαθαιρούσης, ἀλλὰ καὶ εἰς τομὴν καὶ θραῦσιν ἤδη τῶν συμφυῶν φερομέν νης, καὶ εἰς ἀνομοιότητα πᾶσαν καὶ διαφορὰν τὰ συγκρίματα ἀγούσης, λύεσθαι καὶ φθείρεσθαι πάντα, πλὴν τῶν ἁπλῶν, ἤτοι στοιχείων, καὶ τοῦτο πόλεμον λεγόντων, τὸ μὴ ἐῶν ἡνῶσθαι τὰ ὅλα· ὁ μέγας Διο νύσιος, ἅτε τῆς ἀληθείας φίλος " τυγχάνων, τὸν τοιοῦ τον, ὡς ἔφην, φυσικὸν πόλεμον (τοῦτον γὰρ φυσικών καλεῖ, τὸν ἐμφύλιον, ὡς καὶ σύμφυλον τὸν ὁμοφυᾶ), λύειν φησὶ τὸν Θεὸν, ἀντὶ τοῦ ἐμφυλίου πολέμου, είν ρήνην καὶ ἁρμονίαν καὶ σύμπνοιαν τῷ παντὶ δωρού μενον, καὶ ἐν ἑαυτῷ συνέχοντα πάντα καὶ ἀποκαταλλάττοντα, ὥς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, καὶ ἀποκαταλλάξει τὰ ἐπουράνια τοῖς ἐπιγείοις, δι' ὧν τὰς μὲν ἐπιτεταγμένας τοῖς καθ᾽ ἕκαστον δυνάμεις καὶ διακο νικῶς διοικούσας τῇ ἀγάπῃ τῶν ὑποτεταγμένων ἐνοῖ· τὰ δὲ πάντα πρὸς ἑαυτὸν ἐπιστρέφει, πηδαλιουχῶν καὶ συνέχων τὰ πάντα, pas, etc. Hæc enim etiam pacis divinæ participatio ad concordiam redigit, et simul conjungit. Vel per bellum hic intellige illud, quod rebus incorporeis ad materialia naturaliter inest. Caro enim, inquit, concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem: › quandoquidem et hujusmodi bellum pax divina að unionem pacemque adducit. Ο φιλόσοφος.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. Ην ὁ ἱερὸς Ιούστος ἀφθεγξίαν καλεῖ. (Σημείωσαι] περὶ Ἰούστου, καὶ ὅτι τὴν τοῦ θείου εἰρήνην ἀφθεγξίαν καὶ ἀκινησίαν ὀνομάζει. Τούτου δὲ τοῦ ἁγίου Ἰούστου μέμνηνται αἱ Πράξεις τῶν ἁγίων ἀποστόλων, φάσκουσαι αὐτὸν καὶ Ἰωσὴν καλεῖσθαι. Μᾶλλον οὖν καὶ συνέγραψέ τι, ἢ καὶ ἀγράφοις δια δασκαλίαις ἐχρήσατο. Καὶ τοῦτο οὖν παρατίθεται τοῦ ἁγίου Διονυσίου τὴν ἀρχαιότητα, καὶ ὅτι τοῖς ἀπο στόλοις αὐτοῖς καὶ ἀποστολικοῖς ἀνδράσι συνήκμασε. Σημείωσαι δὲ ὅτι καὶ οἱ θεῖοι ἐκεῖνοι άνδρες φιλοσόφοις λέξεσιν ἐχρῶντο, ἀφθεγξίαν καὶ ἀκινησίαν τὴν τοῦ Θεοῦ εἰρήνην ονομάζοντες. Απολείπει τὴν ἑαυτῆς ἔνωσιν. Ενωσιν ἐνταῦθα τὸ ἁπλοῦν καὶ ἑνιαῖον, ήγουν ἀδιαίρετον, φησίν. *Ενδον ὅλη μένουσα. Τουτέστι τὴν ἑαυτοῦ· χρυφιότητα παρεξιοῦσα καὶ ἀπολείπουσα. Τὰς νοητὰς αὐτῆς καὶ ῥητής. Νοητὰς καὶ ῥητὰς μετουσίας φησὶν ὅσα διὰ τῶν εἰρημένων τῇ Γραφή ἐφεῖται νοεῖν ἡμᾶς. § Ι. Κατὰ τὴν ἀσύγχυτον αὐτῶν ἔνωσιν. Ὅτι καὶ τὰ εἰς σύνθεσιν ἰόντα Ενωσιν καλεῖ, κἂν ᾖ ἀνό μοια· καὶ ποῖόν φησιν εν προέφη ἐμφύλιον πόλεμον. Όμως ἀκραιφνῆ. Εἰ καὶ τὰ στοιχεῖα, φησί, τὴν πρὸς ἄλληλα καὶ μίξιν καὶ συμπλοκὴν ἀδιαίρετον ἔχουσιν, ἀλλ᾽ ὅμως αἱ τούτων ποιότητες τὴν ἀκρό τητα αὐτῶν οὐ παραπολλύουσιν, οἷον τὸ θερμόν, το ξηρὸν, καὶ τὰ λοιπὰ ἐν τῇ τῶν ἑτεροειδῶν κράσει, τὴν ἐν τῷ παντὶ θεωρουμένην. Πρὸς τὰ ἀντικείμενα κράσεως. Κρᾶσιν ἐνταῦθα G νοητέον οὐ τὴν ὡς ἐπὶ τοῦ ὑγροῦ φύρασιν, καὶ τὴν ἀφανίζουσαν τὰ ὑποκείμενα, ἀλλὰ τὴν σύμπνοιαν καὶ ἀλληλουχίαν, τὴν ἐν ἁρμονίᾳ φυλάττουσαν τὰ ἐφεστῶτα ' καὶ τὰ ὑποτεταγμένα· νοητά φημι και αισθητά, τουτέστι τὰ ἐν γενέσει, καὶ αὐτὰ δὲ τὰ έναντία, οἷον εἰρηνεύοντα πρὸς ἄλληλα, ὡς τὸ ὕδωρ καὶ τὴν γῆν, ᾧ περιβεβλημένη ἡ γῆ οὐ λύεται, καὶ ὁ οὐ ρανὸς ἐξ ὕδατος ὤν, καὶ ὁ αἰθὴρ οὐ λύων τὸν οὐρα νόν· καὶ οὗτός ἐστιν ὁ ἐμφύλιος πόλεμος, ὃν οὐ μόνον ὁ δημιουργός σοφῶς ἐξεῦρεν, ἀλλὰ καὶ σοφωτέρως εἰς φιλίαν καὶ ἁρμονίαν ἄγει τὰ πάντα δι' αὐτῶν τῶν ἁπλῶν στοιχείων, κατὰ τὸ εἰρημένον, Θέρος καὶ ἔαρ σὺ ἐποίησας. Quam sanctus Justus vocat insonantiam. [Nota ] de Justo, et quod numinis pacem, silentium et motus vacuitatem appellet. Hujus autem sancti Justi meminerunt Acta sanctorum apostolorum, asserentia ipsum etiam Josen vocari. Potius igitur aliquid etiam conscripsit, aut etiam non scriptis institutionibus usus fuit. Hoc igitur antiquitatem quoque sancti Dionysii confirmat, et quod simul cum apostolis ipsis et viris apostolicis floruerit: nota vero divinos illos viros philosophorum verbis ctiam 1805, ἀφθεγξίαν καὶ ἀκινησίαν Dei pacem nomi nantes. Deseral suam unionem, Gr. ἕνωσιν. Ενωσιν hoc loco, simplex, et unum seu individuum dicit. Intus tota manens. Id est suam obscuritatem præteriens atque deserens. Quæ intelliguntur, ac nominantur ejus. Participationes quæ intelligi dicique possunt, dicit quæcunque nobis per ea quæ in Scriptura dicuntur intelligere permissa sunt. § Π. Minime confusa ipsorum conjunctione. Quod etiam ea quæ in compositionem veniunt, ένωσιν νοcat: etsi sunt dissimilia: ac quale dicit quod ante dixit intestinum bellum. Tamen pura. Etsi elementa, inquit, mistionem et complexum inter se minime divisibilem habeant: tamen horum qualitates non male perdunt suam extremitatem, veluti calidum, siccum, et reliqua in corum quæ diversæ formæ sunt temperie, in universo consideratam. 217 Per contrariorum temperationem. Temperationem hoc loco intelligendum, non eam quæ in bumido fit mistio, et subjecta corrumpit; sed conspirationem et unius ab altero dependentiam, quæ in compage custodit ea quæ præsunt, et quæ subsunt. Intelligibilia inquam et sensilia, id est quæ gignuntur, et ipsa autem contraria, veluti pacem inter se agunt, ut aquam et terram, qua terra circumcincta non solvitur; et cœlum ex aqua constat, nec tamen æther dissolvit,cœlum; atque hoc est intestinum bellum, quod creator non tantum sapienter invenit, sed etiam sapientius omnia in amicitiam et coagmentationem per ipsa simplicia elementa ducit, secundum Scripturam: Estatem et ver lu plasmasti T. Καὶ ἀμιγῆ. ᾿Αμιγή και συγκεκραμένα είπε κατὰ Atque impermista. Non mista et temperata dixit τὴν προτεθεῖσαν εκδοχήν. Δι' ήν οἱ θεῖοι νόες ενούμενοι. Εἴπομεν καὶ ἄνω τοὺς θείους νέας καὶ ἑαυτοὺς νοεῖν, καὶ τοὺς ἐπαναβεβηκότας, καὶ τὰ ὑποδεέστερα· καὶ μένειν μὲν ἐν ἑαυτοῖς, ὅταν τὰ ἑαυτῶν ἐνεργῶσι ταῖς ἑαυτῶν ἐνούμενοι νοήσεσιν· εἰς δὲ τὰ ἔξω δοκεῖν προϊέναι, ὅταν δὲ τὰ ὑποβεβηκότα νοῶσι, καὶ τὰ ὑπερκείμενα· καὶ οὕτως ὡς ἐφικτὸν εἰς τὸ νοεῖν, καὶ τῶν πάντων αἴτιον ἐπανίωσιν. Οὕτω δὲ νοοῦντες οἱ θεῖοι νόες, ὁμολο- ▼ Psal. LXXIII, 17. · γρ. ἑαυτῆς. secundum propositam nobis acceptionem. Per hanc divinæ mentes copulatæ. Diximus quoque superius divinas mentes, et seipsas intelligere, et superiores et inferiora; atque in seipsis manere, cum sua exercent suis unitæ cogitationibus: videri autem extra progredi, quando etiam inferiora cogitant et superiora; atque ita pro viribus ad omnium auctoren intelligendum redeunt: sic autem intelligentes divina mentes, sine dubio uniuntur * γρ. ὑφεστῶτα. PATROL. GR. 1V.

objectis; quod enim intelligit, per cognitionem uni- γουμένως ένουνται τοῖς νοουμένοις· τὸ γὰρ νοοῦν τῇ tur cognito ac intellectu, sicut etiam ignorans dividitur, non comprehendens quod ignoravit. Talis igitur mens dum cogitans in seipsam reflectitur, non divisa extra seipsam, sed sibi ipsi unita per ea quibus in seipsam redivit. Alia vero est in sanctis mentibus, quæ est intellectiva animæ unitio; illi enim intelligibiles, hæc vero intelligens, omnibus angelis inferior. Porro tantum est intelligens, propter causas quas superius diximus, ubi etiam fuse disseruimus de iis quæ hic dicuntur, in capite promo. Per immaterialem, atque indivisam. Posse in nom stris animis inveniri individuam et materiæ expertem intelligentiam, quando suas omnium generum ratiocinationes ad unam intelligentem puritatem & colligunt; tum enim etiam ad unitionem intelligentia superiorem congruenter sibi via et ordine progrediuntur. Perfecto concentu atque concordia. Pacem perfectam dicit, omnium bonorum perfectam, id est Deum. 218 Et extremas connectens. Extrema dixit, virtutes superiores et inferiores, atque media, sicut antea diximus, quæ ex purissima materia, nimirum cœlos et stellas, aliaque extrema terræ adjacentia, et terrena ipsa; extrema enim a superioribus ad inferiora, intelligibilia; contra vero extrema ab inferioribus ad superiora, bæc terrena, quæ mediis convertuntur. Ομόγνια vero sunt quæ ejusdem generis, atque ex omnium auctore prodierunt. Et extremis. Ultimos universi fines, essentias animæ expertes dicit, id est in quibus nullus motus accretionis, aut nutritionis aut aliorum consideratur. Ομόγνια autem, sunt germana et ejusdem ordinis; distat vero ἑνότης ab ενώσει, nam ἑνότης seu unitas proprietatem, et uniuscujusque naturæ simplicitatem ostendit; Ένωσις vero seu unilio, cum aliis commistionem aut simpliciter communionem. Tola ad totam. Etiam nunc familiarem sibi diligentiam custodit; cum enim dixisset ὁμόγνια, id est cognata et ejusdem generis, atque ab eodem generis principe Deo prodeuntia, sicut Apostolus ea dictione utitur: Hujus enim et genus sumus z; nunc dixit causam per quam omnia cognata, atque quod Deus etiam intelligibilia ἑνότητι, id est per simplicitatem et essentiarum compositionis privationem, atque per immortalitatem, quam ταυτότητα seu identitatem dicunt qui de his disserunt, ejusdem generis ac ordinis faciat. Sicut igitur sensilia ex diversis elementis unitionibus seu commistionibus, ac talium mistionum collectionibus dependentiam unius ab altero in generationem adducens, veluti cognationes quasdam perficit. • Act. Ivil, γνώσει ἐνοῦται τῷ γνωσθέντι καὶ νοηθέντι, ὡς καὶ ὁ ἀγνοῶν σκεδάννυται, μὴ καταλαβὼν ὁ ἡγνόησε. Νοῶν οὖν ὁ τοιοῦτος νοῦς εἰς ἑαυτὸν ἀνακάμπτει, οὐ σκευ δαζόμενος ἔξω ἑαυτοῦ, ἀλλ᾽ ἑνούμενος ἑαυτῷ, δι' ὧν εἰς ἑαυτὸν ἀνέστρεψεν. "Αλλη δὲ παρὰ τοὺς ἁγίους νέας, ἥτις ψυχῆς ἐστι νοητική Ένωσις· οἱ μὲν γὰρ νοητοί· ἡ δὲ νοερά, πάντων ὑποβεβηκυῖα τῶν ἀγγέ λων. Νοερὰ δὲ μόνον ἐστὶ, δι᾿ ἂς ειρήκαμεν ανωτέριο αἰτίας, ἔνθα καὶ πλατέως διεξήλθομεν περὶ τῶν ἐν ταῦθα λεγομένων ἐν κεφαλαίῳ πρώτῳ. Διὰ τῆς ἀθλου καὶ ἀμεροῦς. Ὅτι καὶ ἐπὶ τῶν ἡμετέρων ψυχῶν ἐνδέχεται ἀμερῆ καὶ αῦλον εὑρεθῆ ναι νόησιν, ὅταν τοὺς παντοδαπούς αὐτῶν λογισμούς πρὸς μίαν νοεράν καθαρότητα συνάγωσι· τότε γὰρ καὶ ἐπὶ τὴν ὑπερνόησιν ένωσιν οἰκείως ἑαυτοῖς ὁλ τινι καὶ τάξει προβαίνουσι. Συμφωνία παντελεῖ καὶ ὁμονοίᾳ. Παντελή ειρήνην λέγει τὴν πάντων τελείαν τῶν ἀγαθῶν, τουτέστι τὸν Θεόν. Καὶ συνδέουσα τὰ ἄκρα. Ακρα φησὶ τὰς ἄνω δυνάμεις καὶ τὰς κάτω, καὶ μέσα, ὡς προέφημεν, τὰ ἐκ τῆς καθαρωτάτης ὕλης, οἷον οὐρανοὺς, καὶ ἀστέ ρας, καὶ τὰ ἕτερα ἄκρα τὰ ἐπίγεια καὶ γεώδη αὐτά· ἄκρα μὲν γὰρ ἀπὸ τῶν ἄνω ἐπὶ τὰ κάτω τὰ νοητά· πάλιν δὲ ἄκρα κάτωθεν ἐπὶ τὰ ἄνω τὰ γῆῖνα ταῦτα, ἃ καὶ συνάπτονται τοῖς μέσοις. Ομόγνια δὲ τὰ συγγενῆ, καὶ ἐκ τοῦ πάντων αἰτίου προελθόντα. Καὶ ταῖς ἐσχάταις. Ἐσχάτας τοῦ παντὸς ἀποπε ρατώσεις τὰς ἀψύχους οὐσίας φησί, τουτέστιν ἐν αἷς οὐδεμία κίνησις αὐξητική, ἢ θρεπτική, ἢ τῶν ἄλλων τις θεωρεῖται. Ομόγνια δὲ τὰ ἀδελφὰ καὶ ὁμόστοιχα. Διαφέρει δὲ ἑνότης ἑνώσεως· ἡ μὲν γὰρ τὸ ἰδιάζον καὶ ἀμιγὲς τῆς καθ᾽ ἕκαστον δείκνυσι φύσεως· ἡ δὲ ἕνωσις τὴν πρὸς ἕτερα σύγκρασιν, ἢ ἁπλῶς μετου σίαν. Ὅλη πρὸς ὅλην. Καὶ νῦν τὴν οἰκείαν ἀκρίβειαν φυλάττει· εἰπὼν γὰρ ὁμόγνια, τουτέστι συγγενῆ, καὶ τοῦ αὐτοῦ γένους, ἅτε παρὰ τοῦ παντὸς γενάρχου Θεοῦ προεληλυθότα, κατὰ τὸν χρησάμενον τῷ ῥήματι Απόστολον· Τοῦ γὰρ καὶ γένος ἐσμέν· λέγει δὲ καὶ τὴν αἰτίαν, καθ᾽ ἣν ὁμόγνια τὰ πάντα· καί φησιν, ὅτι τέως τὰ νοητὰ ταῖς ἑνότησι, τουτέστι κατὰ τὸ ἁπλοῦν καὶ ἀσύνθετον τῶν οὐσιῶν, καὶ κατὰ τὴν ἀθανασίαν, ἣν ταυτότητα λέγουσιν οἱ περὶ τούτων διαλεχθέντες, συγγενῆ ποιεῖ ὁ Θεὸς, καὶ ὁμόστοιχα. Ὥσπερ οὖν καὶ τὰ αἰσθητὰ ταῖς ἐκ τῶν διαφόρων στοιχείων ἑνώσεσιν, ήτοι συγκρίματι, καὶ ταῖς συνα γωγαῖς τῶν τοιούτων μιγμάτων εἰς γένεσιν ἄγων τὰς ἀλληλουχίας, οἷόν τινας συγγενείας ἀποτελεῖ. Ο γρ. ἐνάρχου.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. § ΙΠ. Πῶς δὲ, φαίη τις. Αντίθεσις πρὸς τοὺς λέγοντας μὴ ἐφίεσθαι πάντα εἰρήνης· καὶ τί ἐστιν ἑτερότης. Τῶν ὄντων ἰδιότητα. Σημείωσαι τί φησιν ἰδιό τητα· ὅτι τὸ εἶναι ἕκαστον, ὡς ἔχει φύσεως, καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ ὡς γέγονε. Ταῦτα κατὰ ᾿Ακεφάλων, τῶν καὶ ἀγνοούντων, τί ἐστιν ἰδιότης. Ἐπὶ πολὺ δὲ κατεξετάζει τὴν περὶ τῆς ἰδιότητος κυριολεξίαν, σαφηνίζων αὐτήν. ᾿Αλλὰ καὶ ταύτην ειρήνης έφεσιν. Ἐντεῦθεν ἡ λύσις. Τῶν ἑαυτῶν δέ φησιν ἀντὶ τοῦ τῶν ἰδιωμάτων. Ακινησίαν. Ακινησίαν φησὶ τὸ μὴ μεταπίπτειν τῆς οἰκείας φύσεως καὶ κινήσεως. ξιν. Καὶ εἰ τὰ κινούμενα πάντα. Καλῶς εἶπε τὰ πάντα κινεῖσθαι οὐ μίαν κίνησιν, ἀλλ᾿ ἰδίαν τινὰ καὶ κατάλληλον κίνησιν· τὰ μὲν γὰρ νοητὰ καὶ νοερὰ " ἄλλως· τὰ δὲ αἰσθητὰ τὴν εἰς γένεσιν, ἢ καὶ ποιάν τινα κίνησιν κινεῖται, περὶ ὧν ἐν τῷ ἐννάτῳ κεφαλαίῳ διεξήλθομεν τελειότερον. Καὶ τὴν πάντων τῶν κινουμένων ιδιότητα. Ότι Ιδιότης ἐστὶ καὶ ἡ κινητικὴ ζωὴ τοῦ καθ᾽ ἕκαστον. § V. Εἰ δὲ τὴν κατ' Εκπτωσιν. Πρὸς τοὺς λέγον τας ετερότητα εἶναι τὴν κατ᾽ ἔκπτωσιν * τῆς εἰρήνης, καὶ ἐντεῦθεν ἰσχυριζομένους, μὴ πᾶσιν ἐραστὴν εἶναι τὴν εἰρήνην. Σημείωσαι τὰς δύο ἑτερότητας· μίαν μὲν τὴν κατ' ἔκπτωσιν εἰρήνης· καὶ ἑτέραν τὴν τῶν ὄντων ἑκάστου ιδιότητα. Τὸ γὰρ πάντη άστατον. Θαυμασίως ἀθετεῖ τὰς τῶν Ἑλλήνων καὶ τῶν τοιούτων αἱρετικῶν γνώμας, οἷον G Ουαλεντινιανῶν καὶ Μανιχαίων, τῶν τὴν ὕλην ὑποθε μένων ἀρχὴν, τὰ ἐναντία φέρουσαν ἐν ἑαυτῇ τοῖς τοῦ Θεοῦ· ἀστασίαν γὰρ καὶ περιφορὰν, καὶ ἀπειρίαν, καὶ ἀοριστίαν, καὶ ταῦτα πάντα διηνεκή τὴν ὅλην Εφη σαν, ὅπερ ἀποδείκνυται ψευδὲς ἀληθῶς παντελῶς 10. οὐδὲν γὰρ ἐστὶν, οὐδὲ γέγονεν, ὁ μὴ ἀφ' οὗ παρήχθη, καὶ διακεκοσμημένον ὑπὸ Θεοῦ παρήχθη εἰς εἶδος, καὶ τοῦ ὄντως ἔχειν ὡς παρήχθη, προνοίας ἔτυχεν ἀπὸ Θεοῦ. Αμαυροῖς εἰδώλοις. ᾿Αντὶ τοῦ ἀμυδροῖς εἰκονί σμασιν· ἐφίενται γὰρ τῆς πρὸς τὰς ῥεούσας καὶ φθειρομένας ἡδυπαθείας, ἀπολαύσεως, καὶ συναφείας, καὶ τὸ πρὸς ταύτας ἀστασιάστως ὁρᾷν αἱρούμενοι, ήγουν τούτων μετέχειν, διὰ τὸ μὴ τοῦτο αὐτοῖς, φησί, κατὰ νοῦν χωρεῖν, ἐκταράσσονται. Καὶ ταῦτα ἱστᾷν. Οὕτω δεῖ τὸ ῥητὸν τοῦτο συνθεῖναι, ὅτι καὶ οἱ φιλέριδες καὶ ἄστατοι ἀμαυροῖς 1 καὶ αὐτοὶ εἰδώλοις τοῦ ἀγαπᾷν εἰρήνην κατέχονται· ὑπὸ γὰρ παθῶν ἐνοχλούμενοι, καὶ τὰ πάθη κατὰ ἄγνοιαν, ὡς καλὰ θέλοντες ἱστᾷν, δοκοῦσιν εἰρήνης ὀρέγεσθαι, ἐφιέμενοι ἀδεῶς ἑαυτοὺς ἀπολαύειν 18 τῶν βευστῶν καὶ κακῶν παθῶν, ἐκταραττομένους, ἐὰν ἀποτύχωσι τοῦ ἀπολαύειν τῶν νομιζομένων καλῶν, ὄντων δὲ παθῶν 18. Κατὰ κοινοῦ οὖν τὸ ἑαυτούς τα § III. Sed quomodo, dicet aliquis. Oppositio propter eos qui negant omnia pacem cupere, et quid sit ἑτερότης seu diversitas. * Rerum proprietatem. Nota quid dicat proprietatem; nempe, unumquodque esse, sicut habet a natura, et idem quod fuit. Hæc contra Acephalos, et eos qui ignorant quid Ιδιότης; pluribus vero examinat quid proprie ιδιότης significet, ipsamque declarat. Sed desiderium pacis idipsum quoque. Hic solu-' tio; dixit autem ἑαυτῶν a se, pro ιδιωμάτων proprietatibus. 219 Immobilitatem, Gr. ἀκινησίαν. Ακινησίαν dicit, non delabi a propria natura et motione.1 § IV. Si cuncta porro quæ moventur. Recte dixit omnia moveri, non una motione, sed propria quadam et convenienti motione; nam intelligibilia et intelligentia aliter; sensibilia vero, in generationem aut aliquam similem motionem moventur; de quibus in nono capite perfectius disseruimus.) Atque eorum omnium quæ moventur proprietatem. Proprietatem quoque esse, motricem cujusque vitam. § V. Cæterum si quis prolapsionem. Contra eos qui dicunt mutationem esse a pace prolapsionem, et hinc confirmant, non esse omnibus pacem expetendam. Nola duas mutationes: unam quidem, protapsionem a pace, et alteram uniuscujusque rei proprietatem. Id enim quod penitus instabile est. Admirabiliter abrogat Græcorum et similium hæreticorum senten tias, nempe Valentinianorum et Manichæorum, qui materiam constituunt principium, contraria divinis in seipsa ferentem; instabilitatem enim et circumferentiam, et infinitatem, et termini privationem, et hæc omnia perpetuam materiam dicebant; quod vere omnino falsum ostenditur; nihil enim est, neque fuit, quod non ex quo productum est, et exornatum a Deo productum sit in formam, et divinam providentiam consecutum sit, ut ita se haberet sicuti productum fuerat. Obscuris simulacris. Pro obscuris imaginibus: appetebant enim fruitionem et conjunctionem cum fluxis et corruptibilibus voluptatibus, atque eligentes has sine perturbatione videre, seu his participare, quia hoc, inquit, ipsis minime ex animi sententia succedit, conturbantur. Et hæc sedare. Ita oportet sententiam hanc componere, nimirum: contentiosi, et seditiosi obscuris etiam imaginibus desiderio pacis tenentur; nam perturbationibus agitati, atque ex inscitia passiones, tanquam bonas sedare cupientes, videntur pacem expetere, cupientes sine metu fluxis et malis passionibus frui, perturbati si frustrentur reputatis bonis, sed revera malis. Ex subauditione sic cum αυτούς est construendum, ut sit: expetentes seipsos, tanquam · γρ. τὴν ἔκπτωσιν. 10 γρ. ψευδές παντελώς. " γρ. ἀμυδροίς. 18 γρ. ἀπολύειν. 13 γρ. κατιόν.

perturbatos si frustrentur passionibus, pacare κτέον, ἵνα ᾖ, ἐφιέμενοι ἑαυτοὺς, ἅτε έκταραττομένους, fruendo passionibus. Ita intellige 220 etiam illud, omnes pacem appetere, id est bonum. Quid porro dicat quis de Christi. Quomodo Jesus Christus pax nostra et angelorum, sedans bellumn, et medium parietem maceriæ solvens a, et pacem inter nos dispensans et faciens utraque unum; sicut divinus Apostolus in epistola ad Ephesios dicit. Qua docemur non ultra bellum gerere. Ille secum noa pugnat, qui iram et concupiscentiam rationi subjecit. Ille vero pacem cum hominibus habet, qui unam cum omnibus sententiam habet; qui vero mentem suam angelorum motionibus obsequentem præbet, hic etiam cum angelis pacem obtinuit. Qui etiam cum ipsis divina. Id est, eamdem cum ipsis circa divinam majestatem cultum et adoratiorem perficiamus. In theologicis. Nota esse aliquod ipsius opus de divinis institutionibus; hoc etiam in principio capitis primi dicit. § VI. Per epistolam interrogasti. Quomodo intelligat, Deum esse ipsam vitam, et ipsius vitæ condito rem, ac similia. Recte autem illud dicit in epistolis, maxime in secunda. [Nota, ex rebus crealis, et ab ipso factis Deum nominari, eo quod ipse sit earum omnium auctor et opifex. ] Ex iis quæ primo sunt. Arbitror ipsum per ea quæ primo loco sunt, intelligere supermundanas naturas, tanquam primo loco et pure divina participantes dona, vitam et reliqua. Ergo ἐκ τῶν ὄντων, id est ex iis quæ in iis quæ sunt considerantur, Deus dicitur, ipsius vitæ seu ipsius electus forma ejus conditor et productor; ex uno enim vitæ nos etiam de similibus similiter cogitare oportet. Cum autem Deus ipse dicatur ipsa vita et similia, tanquam supra omnem naturam ea exsistens dicitur, seu supra angelos, ac omnem essentiam intelligentem. Et iis qua primo. Πρώτως ὄντα dicit creatiras intelligibiles ac incorporeas, id est angelos. Nota τὸ ἀρχηγικῶς quia primo loco substitit, dicit τὸ ὑπερούσιον pro Deus, solus enim 221 intelligibilium ac sensilium creator. Non enim oportet credere illis qui dicunt creatrices Dei virtutes deos esse, quod falsum est: nam solus Deus creator. Nota solum Deum creatorem intelligibilium ac sensibilium. Contortum, Gr. ἀγκύλον. luferum. • Ephes. 11, 14. ἐὰν ἀποτύχωσι τῶν παθῶν, [ δοκοῦσιν ] εἰρηνεύειν ἑαυτοὺς εἰς τὸ ἀπολαύειν τῶν παθῶν. Οὕτω νόησον καὶ τὸ πάντας ἐφίεσθαι εἰρήνης, τουτέστι τοῦ ἀγαθοῦ. Τι ἄν τις εἴποι περὶ τῆς κατὰ Χριστόν. Πῶς εἰρήνη Ἰησοῦς Χριστὸς ἡμῶν καὶ ἀγγέλων, παύσας τὸν πόλεμον, καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λ σας, καὶ εἰρήνην μεταξὺ ἡμῶν βραβεύσας, καὶ ποι ήσας τὰ ἀμφότερα ἓν, ὡς ὁ θεῖος Απόστολος ἐν τῇ πρὸς Ἐφεσίους φησίν. Καθ' ἦν οὐ μὴ μάθωμεν ἔτι πολεμεῖν. Ἐκεῖνος ἐστιν ὁ μὴ ἑαυτῷ πολεμῶν, ὁ θυμὸν καὶ ἐπιθυμίαν καθυποτάξας τῷ λόγῳ. Εἰρηνεύει δὲ καὶ πρὸς ἀνθρώ πους ὁ τὴν γνώμην μίαν πρὸς πάντας κτησάμενος. Ὁ δὲ τὸν ἑαυτοῦ νοῦν πρὸς τὰ διὰ τῶν ἀγγέλων κινούμενα παρασχών πειθήνιον, οὗτος καὶ μετὰ τῶν ἀγγέλων τὴν εἰρήνην ἐκτήσατο. Ἀλλὰ καὶ αὐτοῖς τὰ θεῖα. Τουτέστι τὴν αὐτὴν αὐτοῖς περὶ τὸ θεῖον σέβας λατρείαν καὶ προσκύνησιν ἐπιτελέσωμεν. Ἐν ταῖς θεολογικαῖς. Σημείωσαι, ὅτι ἐστὶν αὐτοῦ καὶ θεολογικῶν ὑποτυπώσεων σύνταγμα· τοῦτο καὶ ἐν ἀρχῇ τοῦ πρώτου κεφαλαίου φησί. § VI. Δι' ἐπιστολῆς ἐπύθου. Πῶς νοεῖ τὸν Θεὸν αὐτοζωὴν εἶναι, καὶ τῆς αὐτοζωῆς ὑποστάτην, καὶ τὰ ὅμοια. Καλῶς δὲ αὐτό φησι καὶ κατὰ τὸ ἐν ταῖς ἐπιστολαῖς, μάλιστα τῇ δευτέρα. [Σημείωσαι, ὅτι καὶ ἐκ τῶν ὄντων καὶ ἐξ αὐτοῦ παραχθέντων ὁ Θεὸς ὀνομά ζεται, ὡς αἴτιος αὐτῶν ὑπάρχων.] Ἐκ τῶν πρώτως όντων. Πρώτως ὄντα οἶμαι αὐ τὸν εἰρηκέναι τὰς ὑπερκοσμίους φύσεις, ὡς πρώτως καὶ ἀκραιφνῶς τῶν θείων δωρεῶν μετεχούσας, ζωῆς καὶ τῶν λοιπῶν. Ἐκ τῶν ὄντων τοίνυν, τουτέστι τῶν ἐν τοῖς οὖσι θεωρουμένων, λέγεται ὁ Θεὸς τῆς αὐτο ζωῆς, ήγουν τοῦ αὐτοῦ πράγματος καὶ τοῦ εἴδους αὐτ τῆς ὑποστάτης καὶ παραγωγούς· ἐξ ἑνὸς γὰρ τοῦ τῆς ζωῆς καὶ περὶ τῶν ὁμοίων ἡμᾶς ὁμοίως νοεῖν δεῖ, Ὅταν δὲ ὁ Θεὸς αὐτὸς λέγηται αὐτοζωὴ καὶ τὰ παρα πλήσια, ὡς ταῦτα ὑπάρχων ὑπὲρ φύσιν πᾶσαν λέγε ται, ἤγουν καὶ ὑπὲρ ἀγγέλους, καὶ πᾶσαν νοεράν οὐσίαν. Ἐκ τῶν πρώτως. Πρώτως ὄντα τὰς νοητάς φησι δημιουργίας, τὰς καὶ ἀσωμάτους, τουτέστι τοὺς ἄγο γέλους. " Σημείωσαι τὸ ἀρχηγικῶς, ὅτι πρώτως ὑφέ στηκε, φησί, τὸ ὑπερούσιον ἀντὶ τοῦ, ὁ Θεός· μόνος γὰρ ποιητὴς νοητῶν καὶ αἰσθητῶν· οὐ γὰρ δεῖ πεί θεσθαι τοῖς λέγουσι τὰς δημιουργικὰς δυνάμεις του Θεοῦ, θεοὺς εἶναι, ὅπερ οὐκ ἔστι· μόνος γὰρ ὁ Θεὸς δημιουργός. Σημείωσαι, ὅτι μόνος ὁ Θεὸς ποιητής πάντων νοητῶν καὶ αἰσθητῶν. Αγκύλον. Επικαμπές. » σημείωσαι τί ἐστι τὸ ἀρχηγικῶς εἶναι· ἀρχηγικῶς μὲν ὡς πάντων αἴτιος τῶν ἀγαθῶν ὁ Θεὸς, μεθεκτῶς δέ, ὡς αἱ προνοητι καὶ παρ' αὐτοῦ ἐκδιδόμεναι δυνάμεις. Nola quid sit αρχηγικῶς principaliter esse, nempe principaliter est Deus, velut causa omnium bonorum; μεθεκτῶς vero participate, exsistunt provisoris virtutes a Deo manantes,

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. Καὶ θεοὺς τῶν ὄντων. Ὅτι οὐκ εἰπι θεοὶ ἢ δημιουργοὶ ἄγγελοι, οὐδὲ ἄλλο τι παρὰ τὸν Θεόν. Αληθῶς καὶ κυρίως. Σημείωσαι, ὅτι οὐδὲ οὗτος ὁ θεῖος ἀνὴρ διαφορὰν οἶδε τοῦ κυρίως καὶ ἀληθῶς. Τὴν αὐτοουσίωσιν. Εν τούτοις σαφέστερον τὴν λύσιν ἐποιήσατο τοῦ προτεθέντος προβλήματος, ὅπως χρὴ λαβεῖν τὸ, ποτὲ λέγεσθαι μὲν αὐτὸν αὐτοζωὴν καὶ τὰ σὺν αὐτῷ τὸν Θεὸν, ποτὲ δὲ τούτων ὑποστά την, ήγουν ταῦτα ὑποστήσαντα· ὅτι ὁ μὲν, ὡς αἴτιος τούτων καὶ ἀρχὴ ὑπεράρχιος, οὕτω ταῦτα λέγεται· τὰ δὲ ὄντα τούτων μετέχοντα, καλοῦνται ἐξ αὐτῶν ζῶντα, καὶ ὄντα καὶ ἔνθεα. Τὴν ζώωσιν γοῦν, την οὐσίωσιν ἀντὶ τοῦ τὰ πράγματα 18, ὑπέστησεν ὁ Θεός. Πρώτως οὖν ἐννοούμεθα αὐτὸ τὸ πρᾶγμα εἴθ' οὕτω τὴν καθολικὴν αὐτοῦ ἔννοιαν· οἷον τὴν παν τοίως θεωρουμένην ζωὴν ἢ οὐσίαν· καὶ τότε τὰ μερικά, τουτέστι τὴν τοῦ καθ᾿ ἕκαστον εἶδος ἔννοιαν λαμ βάνομεν, οἷον τῆς ἀγγελικῆς ἢ τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς, καὶ τῶν λοιπῶν οἷς συνεισβάλλει, καὶ αὐτῶν τῶν μετεχόντων ἡ μνήμη. Ἐπαγαγὼν δὲ εἶτα τῶν ή ὅλων αὐτῶν μετεχόντων, ἐδήλωσεν ὡς οὐ πάντα πάντων μετέχουσι· τὰ μὲν γὰρ οὐσίας μόνης· τὰ δὲ ζωῆς· τὰ δὲ καὶ νοήσεως, ἢ καὶ νοερότητος· τὰ δὲ πρὸς τούτοις καὶ θεώσεως. ῦν τὰ ὄντα οἰκείως ἑαυτοῖς. Τὸ δοκοῦν ἀσαφέ στερον σαφηνιστέον οὕτως· ὁ Θεὸς πάντα εἰς σωτηρίαν ἐν ἑαυτῷ προέχων υπερηνωμένως καὶ ἀσυνθέ τως, καὶ ὡς πηγαία ἀρχὴ δι' ἀγαθότητος ὑπερβολὴν, καὶ τοῖς ἐξ αὐτοῦ δημιουργικῶς ὑποστᾶσι, καθάπερ ἀκτῖνάς τινας ἀφιεὶς, μένων ὅλως ἐν ἑαυτῷ μεταδί. δωσι μεθεκτῶς ἑκάστῳ οἰκείως τῶν μεγάλων αὐτοῦ προτερημάτων· αἱ οὖν ἐκ τῶν ἐνόντων αὐτῷ ἀγαθῶν εἰς μετάδοσιν ἐλλάμψεις πρωτοτύπως λέγονται, καὶ αὐτοεῖναι καὶ αὐτοζωώσεις, καὶ αὐτοθεώσεις καὶ ὅσα τοιαῦτα κατὰ μίμησιν τῶν ἀρχῶν, τουτέστι τῶν αὐτοῦ δὴ τοῦ Θεοῦ ὄντων, φημὶ τῆς αὐτοθεότητος, καὶ αὐτοαγαθότητος, καὶ αὐτοζωῆς· δευτέρως δὲ καὶ ὅλα αὐτὰ ὑποστῆναι λέγεται, διὰ τῶν κατὰ πρόοδον ὑποστασῶν ὑπ' αὐτοῦ οὐσιῶν, ζωῶν οὐσῶν οὐσιωδῶς, καὶ διδομένων μεθεκτῶς τοῖς ἀξίοις 16. τρίτως δὲ τῶν μερικῶν τούτων μεταδόσεων· τινὰ γὰρ μετέχει ζωώσεως μόνης, τινὰ δὲ καὶ θεώσεως, τινὰ δὲ καὶ τῶν ὅλων ὁμοῦ τούτων, ὡς αἱ ἀνώταται νοηταὶ δυνάμεις. Ο Et deos eorum. Non esse deos aut creatores an-' gelos, neque aliquid aliud præter Deum. Vere ac proprie. Nota quod neque divinus hic vir differentiam agnoscat inter κυρίως εἰ ἀληθῶς. Per se esse. In his perspicue magis solvit propositum dubium, quomodo accipiendum sit, ipsum quidem aliquando dici ipsam vitam, et quæ cum ipso Deum; aliquando autem horum conditorem seu hæc condidisse. Nimirum eum tanquam horuin auctorem et principium supra principium ita nominari, res' vero quæ hæc participant, ex ipsis vocari viventes, exsistentes ac divinas. Ergo Deus pro rebus ipsis seu effectis produxit vivendi actionem, et actionem essentiæ datricem. Itaque primo loco intelligimus ipsum effectum. Postea universalem ejus cogitationem, scilicet, omnibus modis consideratam vitam aut essentiam, et tum particularia, id est cujusque speciei intelligentiam accipimus augelica aut humanæ vitæ, ac reliquorum quibus memoria simul incumbit, ac eorum quæ participant. Cum auten addidit, tum eorum quæ omnibus participant, significavit non omnia omnibus participare; alia enim sela essentia, alia vero vita; quædam etiam intellectione seu intelligentia, quædam autem præter illa etiam divinitate. Quæ res prout cuique convenit. Quod obscurius. videtur, ita declarandum est. Deus omnia ad sa!utem in seipso ante habens modo unitissimo et sine compositione, ac velut fontale principium propter bonitatis excessum, atque iis quæ ab ipso virtute creandi condita sunt, veluti radios quosdam emittens, totus in se manens, unicuique pro captu per modum communicationis magnas suas excellentiag communicat. Itaque illustrationes ex iis quæ ipsi insunt bonis communicabilibus primo loco dicuntur, et ipsum esse, et ipsius vitæ largitiones, et ipsius de vinitatis largitiones et quotquot talia secundum 222 imitationem principiorum, id est eorum quæ ipsius Dei sunt, ipsius divinitatis inquam, et ipsius bonitatis atque ipsius vitæ; secundo vero etiam tota ipsa condidisse dicitur, propter essentiaș ejus progressu ad extra subsistentes, quæ essentialiter sunt vitæ, et dignis communicando dantur; tertio autem particularium harum communicationum causa. Quædam enim solam vitæ largitionem, quædam vero etiam divinitatis largitionem, quædam denique simul hæc tota, sicut supremæ intelligibiles virtutes participant. Τῶν μερικῶν. Μερικά φησι τὰς διαδοχὰς τῶν γενών. Καὶ τῆς αὐτοαγαθότητος. "Οτι καὶ τῆς αὐτοαγαθότητος καὶ θεότητος ὑποστάτης ἐστὶν ὁ ὑπεράγαθος καὶ ὑπέρθεος. Σημείωσαι οὖν ὅτι οὐκ ἔστιν οὐσία Θεοῦ τὰ τοιαῦτα. Ανάγνωθι ἐν τῇ β' πρὸς Γάϊον ἐπιστολῇ. Προνοίας καὶ ἀγαθότητας. Προνοίας καὶ ἀγαθό Particularium. Particularia dicít generum successiones. Et per se bonitatis. Eum esse ipsius bonitatis et divinitatis conditorem qui est supra bonitatem et supra divinitatem. Nota igitur, talia non esse Dei essentiam. Lege secundam ad Caium epistolam. Providentius et bonitates. Providentias et boni. και την θέωσιν, ήγουν αὐτὰ τὰ πράγ. 10 γρ. ἁγίοις.

θότητα, θεότητα, κάλλος, καὶ τὰ ὅμοια. tales, προνοίας et αγαθότητας dicit, quæ antea vo- τητάς φησιν, ἅπερ προείπεν οὐσίωσιν, ζώωσιν, αγαcavit essentia largitionem, vitæ largitionem, bonitatem, divinitatem, pulchritudinem, ac similia. Ἐκ Θεοῦ τοῦ ἀμεθέκτου. Πρὸ βραχέος εἰπὼν μεθο εκτὸν τὸν Θεὸν, νῦν ἀμέθεκτον αὐτόν φησιν εἶναι· μεθεκτὸς μὲν οὖν ὁ Θεὸς κατὰ τὰς φιλοδώρους απ τοῦ μεταδόσεις· ἀμέθεκτος δὲ κατὰ τὸ αὐτὸν αἴτιον ὄντα, καὶ τοῦτο ὑπὲρ πάντα ἔχειν ἰδίως, ὧν πάντα προσφόρως μετέχει· ὅμοιον γάρ ἐστι τοῦτο τῷ εἰρημένῳ ἄνω ἐν κεφαλαίῳ πέμπτῳ, ὅτι τὸ ὂν καὶ ἐν τοῖς πᾶσιν ἐστι, καὶ οὐδὲν τῶν πάντων ἐστί· διὰ γὰρ τὸ συνέχειν καὶ ζωοῦν καὶ φυλάττειν λέγεται ἐν τοῖς πᾶσιν εἶναι· οὐδὲν δὲ τῶν ὄντων ἐστὶ, καθ᾽ ὁ αἴτιον τῆς πάντων παραγωγῆς, οὐκ ἂν δὲ τὸ αἴτιον ἐκ τῶν αἰτιατῶν εἴη. Οὕτω καὶ ἐνταῦθα, μεθεκτὸς μὲν ὁ Θεὸς καθ' δ πάντα τὰ ὄντα αὐτοῦ μετέχει, καὶ δι' αὐτοῦ συνέστηκε· τὸ γὰρ αὐτοῦ μὴ μετέχον οὔτε ἔστιν, οὔτε ἔσται, οὔτε ἦν. Αμέθεκτος δὲ πάλιν, ἐπειδὴ τῆς αὐτοῦ οὐσίας οὐδὲν τῶν ὄντων μετέχει· ὑπὲρ τὰ ὄντα γὰρ ὁ Θεὸς κατὰ τὴν ἰδίαν φύσιν. Deo qui est extra sui participationem. Paulo antea dixerat, Deum communicari posse, nunc dicit ipsum non posse communicari. Ergo Deus communicari potest liberalibus suis communicationibus; nequit autem communicari quatenus est auctor, et quia illud super omnia proprie habet, quibus omnia pro captu participant; hoc enim est simile illi quod supra in capite quinto dictum est, nempe quod est, et in omnibus est, et nihil omnium est; quia enim continet, et vivificat, atque custodit, dicitur in omnibus esse; nihil autem rerum est, quatenus causa productionis omnium est. Causa vero nunquam ex effectis esse potest: sic etiam hoc loco, Deus quidem communicari potest, quatenus omnia quæ sunt ipsum participant, et per ipsum consistunt; quod enim eum non participat, neque est, neque erit, neque erat. Contra vero communicari nequit, quoniam nihil eorum quæ sunt, essentiam ejus participat; nam Deus secundum propriam naturam est supra ea quæ sunt. IN CAP. XH. § 1. Per nominum geminationem. Geminationem nominum dicit, superlativum cum positivo, ut Sanctum sanctorum, Dominum dominorum, Deum deorum, [Regem regum,] et his similia. 223 § ΙΙ. Quapropter dominatio. Hæc dieunt due Gregorii, theologus et Nyssenus. 3 III. Absolute pradicanda. Απολύτως absolute, id est, non secundum aliquid laudare, secundum vero aliquid non laudare, aut prout cum alio comparatur, sed secundum simplicem cogitationem, id est proprie. Et inæqualitatem. Hæc est unitas, æqualitatem et identitatem dico; hæc enim est causa conspirationis et concordiæ, et salutis totorum, nam ratio unitatis, secundum eadem et simpliciter se habens, unum merito appeHari potest, unum enim quod in particularibus, est unitum partibus, et conspirans in participatione primæ causæ. Hac ratione etiam Dominus pro discipulis orat, Ut sint 'et ipsi unum, sicut et nos unum sumus, ut sint consummati in unum b [quod signifcat sanctitatem, ac regnum], γάννυται, seu recreatur Deus in propriis operibus secundum illud Psalmorum: Lætabitur DoΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. ΙΒ'. § 1. Τῷ διπλασιασμῷ τῶν ὀνομάτων. Διπλασιασμόν ὀνομάτων φησὶ τὸ πρὸς τὸ ἁπλοῦν ὑπερθετικόν, οἷον Αγιον ἁγίων, Κύριον κυρίων, Θεὸν θεῶν. [ καὶ Βασιλέα βασιλέων], καὶ τὰ ὅμοια τούτων. § ΙΙ. Διὸ καὶ κυριότης. Ταῦτά φασιν οἱ δύο Γρη γέριοι, δ τε θεολόγος καὶ ὁ Νύσσης. § ΙΙΙ. Απολύτως ὑμνητέον. Απολύτως, τουτέ στιν οὐ κατά τι μὲν, κατά τι δὲ οὔ, ἢ ὡς πρός τι έτερον, ἀλλὰ κατὰ ἁπλῆν ἔννοιαν, τουτέστι κυρίως. Καὶ ἀνισότητα. Αὕτη ἐστὶν ἡ ἑνότης, τὸ τῆς ισότητος καὶ ταυτότητος λέγω· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ αἴτιον τῆς συμπνοίας, καὶ τῆς συμπαθείας, καὶ τῆς σωτηρίας τῶν ὅλων· ὁ γὰρ τῆς ἑνότητος λόγος, ὁ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχων, ἓν εἰκότως ἂν προσαγορεύοιτο· καὶ γὰρ τὸ ἐν τοῖς κατὰ μέρος ἐν τοιοῦτον ὑπάρχει, ἡνωμένον τοῖς μέρεσι, καὶ σύμ πνουν κατά μετουσίαν τοῦ πρώτου αιτίου. Κατὰ τοῦτον τὸν λόγον καὶ ὁ Κύριος ὑπὸ τῶν μαθητῶν αἰτεῖ, Ινα ὦσι καὶ αὐτοὶ ἔν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἔν ἐσ μεν, ἵνα ώσι τετελειωμένοι εἰς τὸ ἔν· [“Ο δηλοῖ τὴν ἁγιότητα, δ δηλοῖ τὴν βασιλείαν,] γάννυται δὲ, ἤτοι minus in operibus suis e [quod dominium signi- " εὐφραίνεται ἐπὶ τοῖς ἰδίοις ποιήμασιν ὁ Θεὸς, κατὰ ficat]. § 1V. Auctor imparticipabilis. Deus communicari nequit, secundum naturæ rationem. Sanctus sanctorum laudatur. Quomodo Sanctus sanctorum, et similia Deus laudatur, admirabiliter manifestavit, et ait, quantum differt natura pura et causa a qualitate et ab effectu; hoc enim est illud quod est respectu illius quod proprie non est, et quantum illud quod participatur ab eo quod participat; tantum differt Deus dum hæc dicitur, ab iis ▲ Joan. xvII, 11, 23. c Psal. cuir, 31. τὸ ἐν ψαλμοῖς· Εὐφρανθήσεται Κύριος ἐπὶ τοῖς ἔρ γοις αὐτοῦ [8 δηλοῖ τὴν κυριότητα]. § 17. Ὁ ἀμέθεκτος αἴτιος. Αμέθεκτος ὁ Θεὸς κατὰ τὸν τῆς φύσεως λόγον. Αγιος ἁγίων ὑμνεῖται. Πῶς "Αγιος ἁγίων, καὶ τὰ τοιαῦτα ὑμνεῖται ὁ Θεὸς, θαυμασίως ἐτράνωσε, καί φησι, καθ᾽ ὅσον διαφέρει φύσις ἀκραιφνής καὶ αἰτία ποιότητος καὶ αἰτιατοῦ· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ ὄν πρὸς τὸ μὴ κυρίως ὂν, καὶ καθ᾽ ὅσον τούτου μετέ χοντος αὐτὸ τὸ μετεχόμενον, κατὰ τοσοῦτον διαλο λάττει ὁ Θεὸς ταῦτα λεγόμενος τῶν κατὰ μέθεξιν

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. τοῦτο ἐσχηκότων· τὰ γὰρ πάντα ἐκ Θεοῦ ἐστι, καὶ qui illa participatione habent; omnia enim ex λέγεται, καὶ ἔχει· ὁ Θεὸς ἐξ οὐδενός. [Διὰ τί ῞Αγιος ἁγίων, καὶ Βασιλεὺς βασιλευόντων, καὶ Κύριος τῶν κυρίων, καὶ Θεὸς θεῶν λέγεται.] Deo sunt et dicuntur et habent; Deus autem ex nullo. [Quare Sanctus sanctorum, Rex regum, Dominus dominantium, et Deus deorum dicitur.] Sanctos vero et reges. Beatus hic divina inspiratione dignus habitus, ea quæ apud quosdam in deorum multitudine delapsa erant, religiose et pie docet, et principatus inferioribus præfectos, per excellentiam sanctos, et reges, dominos, et deos dici afirmat, sicut inter nos magistri virtute præstantes, virtutem in anima unite collectam habent. Docendo autem virtutes aliis communicantes, secundum diversitatem multitudinis eorum qui docentur etiam virtus ab ipsis communicata 224 multiplicatur: sic fortiori quadam et diviniori ratione in incorporeis ordinibus contemplandum; et inferiores ordines per superiores et Deo viciniores, Dei dona participant, sicut ex cratere exuberante et scaturiente, vicina quidem vasa, prima replentur, excipientia qued in ipsa decidit, postea illis etiam εxuberantibus diffuit in alia subjecta vasa, et secundum multitudinem recipientium, et diversitatem sive parvorum sive magnorum; scilicet aspergitur quod ex cratere exuberabat primis vasis in se continentibus per unitatem plenitudinis quod primo ex cratere delatum: ita rudiori sermone abundantiam communicationis divinorum donorum divisam in omnes primos ordines intelligendum. Et Apostolus vas electionis nominatus est d. Nola, eum nunc dicere Deum non posse communicari secundum naturæ rationem. Ἁγίους δὲ καὶ βασιλεῖς. Θείας ἐπινοίας ὁ μακά ριος οὗτος ἠξιωμένος, εὐσεβῶς τὰ παρά τισιν εἰς πολυθεῖαν ἐκπεσόντα φιλοθέως μυσταγωγεῖ, καὶ τὰς ἐφεστηκυίας τῶν ὑποβεβηκότων ἀρχὰς κατὰ ἐξοχὴν ἁγίους, καὶ βασιλεῖς, καὶ κυρίους, καὶ θεοὺς λέγε σθαί φησιν, ὥσπερ καὶ ἐν ἀνθρώποις οἱ ἐξοχώτατοι οὕτω προσαγορεύονται, καὶ ὥσπερ ἐν ἡμῖν οἱ ἐν ἀρετῇ προύχοντες διδάσκαλοι τὴν ἀρετὴν ἐν τῇ ψυχῇ ἑνιαίως συνηθροισμένην έχουσι. Διὰ δὲ τῆς διδα σκαλίας ἑτέροις τὰς ἀρετὰς μεταδιδόντες πρὸς τὴν διαφορὰν τοῦ πλήθους τῶν διδασκομένων πληθύνεται καὶ ἡ μεταδιδομένη παρ' αὐτῶν ἀρετή· οὕτως Ισχνοτέρῳ τινὶ καὶ θειοτέρῳ τρόπῳ ἐστὶ τῶν ἀσω μάτων τάξεων θεωρητόν 47· καὶ διὰ τῶν ἀνωτέρων καὶ πλησιαιτέρων Θεῷ αἱ ὑποβεβηκυῖαι τάξεις μετέχουσι τῶν δωρεῶν τοῦ Θεοῦ, ὥσπερ ἐκ κρατῆρος ὑπερβλύζοντος καὶ πηγάζοντος, τὰ μὲν πλησιάζοντα σκεύη πρώτα πληροῦνται, δεχόμενα τὸ ἐπὶ τὰ αὐτὰ φερόμενον· εἶτα, καὶ αὐτῶν ὑπερβλυζόντων, διαχεῖται εἰς ἕτερα υποκείμενα σκεύη, καὶ πρὸς τὸ πλῆθος τῶν δεχομένων, καὶ τὴν διαφορὰν εἴτε μια κρῶν εἴτε μεγάλων, οἷον διαῤῥαντίζεται τὸ ἐκ τοῦ κρατῆρος ἀναβλύζον τῶν πρώτων σκευῶν ἐν ἑαυ τοῖς ἐχόντων κατὰ τὴν ἑνότητα τοῦ πληρώματος τὸ πρώτως ἐκ τοῦ κρατῆρος ἐνεχθέν· οὕτω παχυτέρῳ λόγῳ τὴν ἀφθονίαν τῆς μεταδόσεως τῶν θείων δω ρεῶν μεριζομένην εἰς ἅπαντας διὰ τῶν πρώτων δια κόσμων νοητέον. Καὶ ὁ ᾿Απόστολος σκεῦος γὰρ ἐκλογῆς Θεὸν κατὰ τὸν τῆς φύσεως λόγον φησί. Διαφορὰς πληθύουσι. Τουτέστι πλείους δεικνύουσιν· ὅσον γὰρ διάφορα τὰ μετέχοντα, τοσοῦ τον καὶ αἱ δωρεαὶ πολυειδείς διαφαίνονται. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. ΙΓ. §1. Ὑφ' ἑαυτοῦ μονοειδῶς ἀφοριζόμενον. Ὁ Θεὸς ἑαυτοῦ καὶ ὄρος καὶ τόπος, καὶ οὐδὲν ὑπερεκτείνε ται τοῦ Θεοῦ· ἀλλὰ καὶ τὰ ἄπειρα αὐτὸς περατοί· τοὺς γὰρ αἰῶνας ἀπείρους ὄντας (οὐδὲ γὰρ ἔχουσι πέρας) αὐτὸς, τῷ ἀπείρῳ μεγέθει υπερέχων τῷ ἑαυτοῦ ἀπειροπλασίῳ περιέχει· καὶ πᾶσαν ἀοριστίαν ζωῆς, ὡς ἐπὶ τῶν νοητῶν· οὐ γὰρ ὥρισται τούτοις ὁ βίος, ὡς ἐπὶ ἀνθρώπων, ἀλλ᾽ ἀθάνατοι - κτίσθησαν. Ὁ δὲ Θεὸς ἐν τῷ ὑπεραιωνίῳ ἐντὸς τῆς Ιδίας ἀιδιότητος ὁρίζεται 17. § ΙΙ. "Εν δὲ, ὅτι πάντα. Πολλὰ τῷ ἀριθμῷ, ἐν δὲ τῷ εἴδει, τὰ νομίσματα, καὶ τὰ ἀργύρια, καὶ οἱ ὀβολοί· τὸ γὰρ εἶδος ἐν, ἢ χαλκός, ἢ χρυσός, ἢ ἄρ γυρος· τὸ δὲ πολλὰ ταῖς δυνάμεσιν, ὡς αἱ πόαι, ἓν δὲ τῷ εἴδει· πᾶσαι γὰρ χόρτος· τὸ δὲ πολλὰ τοῖς είδεσιν, οἷον ἵππος, βοῦς, ἄνθρωπος, καὶ τὰ νοητά, ἐν δὲ τῷ γένει, ὅτι ταῦτα ζῶόν εἰσι· τὸ δὲ πολλὰ d Act. IX, ὠνομάσθη. Σημείωσαι δὲ ὅτι ἀμέθεκτον νῦν τὸν Differentias multiplicant. Id est plures ostendunt; quantum enim diversa sunt quæ participant, tantum etiam dona multifariam apparent. IN CAP. XIII. § 1. se uniformiter definitus. Deus sui ipsius finis et locus, nihilque supra Deum extenditur; sed ipse infinita definit; nam sæcula quæ sunt infinita, non enim terminum habent, multiplici sua infinitate complectitur, et omnem vitam termini expertem, sicut in intelligibilibus habent finem, ipse infinita; seu angelis, non enim his terminatur vila, quemadmodum in hominibus, sed immortales creati sunt. Deus vero in superæterna propria æterni - tale terminatur. § II. Unum autem, quia est omnia. Multa numero, unum vero specie, numismata, pecunia et oboli; unum enim specie, aut æs, aut aurum, aut argentum; virtute autem multa, ut herbæ, sed unum specie, nam omnes fenum: multa vero speciebus, ut equus, bos, homo, et intelligibilia, seu angeli; unum vero genere, quia hæc sunt animal; multa autem progresVARIE LECTIONES ET CORRECTIONES γρ. θεωρητέον. 170 γρ. ὁρίζει.

sionibus scilicet a Deo, creatura, sed suum prin- ταῖς προόδοις, αἱ δημιουργίαι, ἐν δὲ τῇ ἀρχῇ· ὁ cipio. Deus enim omnium est auctor. Sed quemadmodum numerus omnis. 225 Pulchre demonstrat quod intendit; huic enim divino viro scopus est, sententiam suam etiam ex ratione numerandi confirmare. Dicit itaque nullam rem esse unius expertem, id est Dei; quia omnis numerus unitatem participat; nam si a duobus quis inceperit, unam dualitatem primam numerat, et ex decem similiter, amplius dicit, quod etsi aliquis primo inceperit a minimis, numerat dimidium unum, et unum tertium, unum decimum, et ita deinceps; itaque non est numerus, qui non participet unitatem seu monadem: etsi enim partis memineris, dices, unam dimidiam, et unam tertiam, unam decimam, et deinceps: atque unam dualitatem, et unam decadem dici, quod etiam hæ ex ea compleantur. Unum illud quod est omnium causa. Manifestus est scopus, nimirum probare Deum dici unum, non similiter ac cætera quæ numerantur. Deus enim unum est, quatenus simplex et individuus, atque differentiæ specifica expers, omniumque passionum et accidentium alienus; dicitur etiam unum, dum tanquam principium aliquod et elementum futurorum intelligitur. Αt idem, aut diversum, aut majus, aut minus, insuper etiam integrum aut redundans aut æ– quale aut inæquale, quod in numeris consideratur, nullus cum ratione in principium transferat,] ea principium constituens: talia enim passiones, et accidentia necessario sunt. Itaque in numeris finis divisionum in multitudinem ad unitatem reducitur; sed principium in unoquoque genere simplicissimum est; ergo etiam in iis quæ sunt, sive unum sit multa, sive multa sint unum, principium aliquod et elementum simplicissimum est, et unum omnium expers, ex quo, tanquam ex exemplari et idea, unum illud quod in iis quæ sunt, nimirum etsi lumen sensibile multa sit partibus, pro stellis omnibus, quod attamen totum in unum colligitur, est unum lumen et multa accidentibus, veluti pavo; habet enim aurea, et cærulea, et alba, unum est subjecto corpore: ita et de cæteris cogitandum, Neque enim est multitudo. Hoc loco ex numerandi scientia evincit quod dicebat. Nota eum merito dicere Deum esse ante unum, quoniam est omnium, quare etiam numeri auctor, seu adinventor. Θεὸς γὰρ αἴτιος πάντων. Αλλ' ὥσπερ ἅπας αριθμός. Καλῶς ἀποδείκνυσιν ὅπερ καὶ βούλεται. Σκοπὸς γὰρ τῷ θείῳ τούτῳ ἀνδρὶ καὶ ἀπὸ τῆς ἀριθμητικής συστῆσαι τὰ ἑαυτοῦ. Λέγει γοῦν, ὅτι οὐδέν ἐστι τῶν ὄντων ἀμέτοχον τοῦ ἑνὸς, τουτέστι τοῦ Θεοῦ· διότι καὶ πᾶς ἀριθμὸς με νάδος μετέχει· εἰ γὰρ ἐκ τῶν δύο ἄρξεται τις, μίαν δυάδα πρώτην ἀριθμεῖ, καὶ ἐκ τῶν δέκα ὁμοίως, τὸ πλέον φησίν, ὅτι κἂν ἐκ τῶν λεγομένων πολλοστη μορίων ἄρξηταί τις πρῶτον, ἀριθμεῖ ἥμισυ ἓν, καὶ τρίτον ἓν, δέκατον ἓν, καὶ οὕτως ἐφεξῆς, ὥστε μὴ εἶναι ἀριθμὸν μὴ μετέχοντα τοῦ ἑνὸς, ἤτοι τῆς μου νάδος· κἂν γὰρ μορίου ἐπιμνησθῇς, ἐρεῖς ἥμισυ ἕν, καὶ τρίτον ἐν, καὶ δέκατον ἓν, καὶ ἐφεξῆς· καὶ ὅτι μία δυὰς, καὶ μία δεκὰς λέγεται, ὡς καὶ τούτων ἐξ αὐτῆς συμπληρουμένων. Τὸ πάντων αἴτιον ἔν. Ὁ σκοπὸς δῆλος, ὅτι ἐν λεγόμενος ὁ Θεὸς, οὐχ ὁμοίως τοῖς ἀριθμητοῖς ἐν λέ γεται· ὁ μὲν γὰρ Θεὸς ἕν ἐστι, καθὸ ἁπλοῦς τε καὶ ἀμερής, καὶ τῆς κατ᾿ εἶδος διαφορᾶς ἄμοιρος, καὶ πάντων παθημάτων καὶ συμβεβηκότων ἀλλότριος λέγεται καὶ ἓν, ἀρχή τις ὥσπερ καὶ στοιχεῖον τῶν έσομένων νοούμενος. Τὸ δὲ ταὐτὸν, ἡ ἕτερον, ἢ μεῖ ζον, ἢ ἔλαττον, ἔτι δὲ ἄρτιον ἢ περιττόν, ἢ ἴσον ε ἄνισον, ὅπερ ἐν τοῖς ἀριθμοῖς θεωρεῖται, οὐκ ἄν τις εὐλόγως ἐπὶ τὴν ἀρχὴν ἀναφέροι, ἀρχὴν αὐτὰ ποιούμενος· τὰ γὰρ τοιαῦτα πάθη καὶ συμβεβηκότα ἐξ ἀνάγκης εἰσί. Τῶν μὲν οὖν ἐν ἀριθμοῖς διαιρέσεων εἰς πλῆθος τὸ πέρας εἰς μονάδα ἀνάγεται· ἡ δὲ ἀρχὴ ἐν ἑκάστῳ γένει ἁπλούστατόν ἐστι· καὶ ἐν τοῖς οὖσιν οὖν, εἴτε τὸ ἐν πολλά ἐστιν, εἴτε τὰ πολλὰ ἐν, ἀρχὴ τις καὶ στοιχεῖον τὸ ἁπλούστατόν ἐστι, καὶ πάντων ἀμέτοχον ἓν, ἐξ οὗ, ὥσπερ ἐκ παραδείγματος καὶ ἰδέας καὶ τὸ ἐν τοῖς οὖσιν ἕν, οἷον κἂν τὸ αἰσθητὸν φῶς πολλὰ ᾖ τοῖς μέρεσιν, ἀντὶ τοῦ τοῖς ἄστροις πασιν, ἀλλ᾽ ὅλον συλλεγόμενον, ἐν φῶς ἐστι· καὶ πολλὰ τοῖς συμβεβηκόσιν, οἷον ὁ ταώς· ἔχει γὰρ καὶ χρυσί ζοντα, καὶ κυάνεα, καὶ λευκὰ, ἐν τῷ ὑποκειμένῳ σώματί ἐστιν· οὕτω καὶ τὰ ἑξῆς νοητέον. Οὐδὲ γὰρ ἐστι πλῆθος. Ο δε ἐξ ἀριθμητικής περιγίνεται τοῦ λεγομένου. Σημείωσαι δὲ ὅτι καὶ πρὸ τοῦ ἑνὸς λέγει εἶναι τὸν Θεὸν εἰκότως, ἐπειδὴ πάντων ὑπάρχει, ὅθεν καὶ τοῦ ἀριθμοῦ δημιουργός, ἤτοι ἐφευρέτης ἐστίν. Ἀλλὰ τὸ μὲν πολλά. Προσυπακουστέον ἐφ' ἑκάσ στου τούτων τὸ ὑπάρχον, ἵνα ᾖ τὸ λεγόμενον τοιοῦ τον, τὸ ὑπάρχον τοῖς μέρεσι πολλὰ ἐν ἐστι τῷ ὅλῳ, οἷον τὸ σῶμα, οὕτω καὶ τὰ λοιπὰ ἐν τῷ ὑποκειμένῳ ἐστὶν ἤτοι οὐσίᾳ· ἀλλὰ πολλὰ τοῖς συμβεβηκόσιν, οἷον ὁ ἄνθρωπος. Συμβεβηκότα δὲ τὰ μὲν χωριστά, ὡς τὸ καθέζεσθαι, περιπατεῖν, καὶ τὰ ὅμοια 10· τὰ Sed quod quidem multa. Subaudiendum 226 est in unoquoque exsistens, ut sit talis sententia; quod multa est partibus, Lolo unum est, ut corpus, sic et reliqua, unum sunt subjecto, seu essentia; sed accidentibus multa, ut homo. Accidentia vero, quædam separabilia, ut sedere, ambulare, et similia; quædam vero inseparabilia, ut cæruleum et aduncum, et similia: et contra unum quidem specie, δὲ ἀχώριστα, ὡς τὸ γλαυκόν, ἢ γρυπον, καὶ τὰ ὅμοια 10 γρ. τοιαῦτα.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS. καὶ πάλιν, ἐν μὲν εἶδος, ἵππος, ἢ βοῦς, ἀλλὰ τοῦτο equus, aut bos, sed hoc muka est numero: multi πολλὰ ὑπάρχει τῷ ἀριθμῷ· πολλοὶ γὰρ ἵπποι, καὶ πολλοὶ βέες. ᾿Αλλὰ καὶ ταῖς δυνάμεσι ταῖς φυσικαῖς πολλὰ ὑπάρχει· καὶ αὖθις τὰ πολλὰ εἴδη, οἷον ἄν θρωπος, ἵππος, κύων, καὶ τὰ ἄλλα, ἔν εἰσι τῷ γένει ζῶον γὰρ τούτων ἔκαστον· οὕτω γοῦν καὶ τὸ πολλὰ ὑπάρχον ταῖς περιόδοις, ήγουν τοῖς βουλεύμασιν, ἢ καὶ τοῖς ἔργοις, ἔν εἰσι τῇ ἀρχῇ. § ΙΙ. Πάντα καὶ ὅλα πάντα. Πάντα λέγεται, ὅταν εἴδη, καὶ μέρη, καὶ διαφοραὶ ἐν ταῖς διαιρέσεσιν ὦσιν· ὅλον δὲ, ὅταν τὰ μέρη συλλεγόμενα ἓν ὁλόκληρον ἀποτελῶσιν, ἢ τὰ εἴδη ἓν γένος, ἢ καὶ τὰ ἐναν τία καὶ ἀντικείμενα εἰς σύμπνοιαν καὶ συμπάθειαν ἡσυχάζῃ, ὡς ὕδωρ ὁμοῦ, καὶ γῆ, καὶ ἀὴρ, καὶ τὰ πυρώδη ἄστρα, καὶ οὐρανός· λέγεται γὰρ ὅλα ταῦτα κόσμος. Καὶ ἄνευ μὲν τοῦ ἑνός. Ἐπειδὴ τὸ ἓν δοκεῖ πως ἔχειν σχέσιν πρὸς ἀριθμὸν, ἄνευ ἑνὸς οὐκ ἂν εἴη πλῆθος· σύνθεσις γὰρ μονάδος εἰσὶν οἱ εἰς πλῆθος ἀρι θμοί, ὅπερ εἶπεν ἄνω, ὅτι πολλαπλασιάζεται ο Θεός, ὡς ἀπὸ ἀριθμητικῆς νοούμενος. Τὸ δὲ ἐν καὶ καθ᾿ ἑαυτὸ ὑφέστηκε καὶ ἔστι. Καὶ εἰ πᾶσι τὰ πάντα. Τὸ ὑποθοῖτό τις, καὶ τὸ καθ' ὑπόθεσιν λαμβάνεται ἐπὶ τῶν πραγματικώς οὐκ ὄντων, ἀλλὰ λόγῳ τυπουμένων· ἐνταῦθα μέντοι οὐχ οὕτω ληπτέον, ἀλλὰ τὸ κατὰ ἐπίνοιαν λόγῳ τοῦτο θετέον, διὰ τὴν τοῦ ἐκτίσθαι ταυτότητα, καὶ τὸ ὅλαν ἐν τοῖς μέρεσι θεωρεῖσθαι, καὶ ἐν τῷ ὅλῳ τὰ μέρη. enim sunt equi, et multi boves. Quinetiam facultatibus naturalibus est multa, et rursus multa speciebus, ut homo, equus, canis, et alia, unum sunt genere, unumquodque enim horum est animal: sic denique et quod multa est περιόδοις, seu consiliis aut etiam operibus, unum sunt principio, § II. Omnia universa tota etiam. Omnia dicuntur, quando species et parles et differentiæ in divisionibus sunt. Tolum vero, quando partes colle ctæ unum integrum efficiunt, aut species unum genus, aut contraria et opposita iu conspiratione et concordia quiescunt, ut aqua simul et terra et aer, et igneæ stellæ, et cœlum: mundus enim hæc tota dicuntur. Ὅτι κατὰ τὸ ἑνὸς ἑκάστου προεπινοούμενον. G Εἰ μὴ προεπινοηθείη, φησί, τὸ τοῦ ἀνθρώπου εἶδος, ήγουν ἡ φύσις, οὐκ ἄν τις εἴποι τοὺς ἀνθρώπους ἡνῶσθαι ἀλλήλους 10. δῆλον δὲ ὅτι κατ' αὐτὸν τὸν τῆς φύσεως λόγον. Καὶ εἰ ἀνέλοις τὸ ἔν. Οὕτω τὸ ῥητὸν συνθετέον, ὅτι ἠνῶσθαι λέγεται τὰ ἡνωμένα κατ' εἶδος προεπινοούμενον ἑνὸς ἑκάστου προείπομεν γὰρ, ὅτι τὰ εἴδη καὶ τὰ πολλὰ στοιχεῖόν τι καὶ ἀρχὴν τὸ ἐν ἐπισ γράφονται, εἰς γένος ἐν ἀναγόμενα, οὗ γένους είδη εἰσί· ταῦτα γὰρ ἡνωμένα αὐτῷ τῷ εἴδει, οἷον ἵπποι, βίες, καὶ τὰ ἑξῆς, ἅπερ εἰς ἐν γένος ἀνάγονται, τὸ καλεῖσθαι ζῶον. Τὴν ὅλην θεαρχίαν. Ὅλη θεαρχία ἡ παναγία καὶ προσκυνητὴ Τριάς· διὰ δὲ τὴν ἀνέκφραστον τῆς φύσεως ἔνωσιν, ὁ εἷς καὶ ἐν χρηματίζει. Ὑφ᾽ ἧς καὶ ἐξ ἧς. Τῷ ὑφ' ἧς σύνταξον τὸ ἐστὶ, καὶ τῷ ἐξ ἧς τὸ συντέτακται, καὶ τῷ δι' ἧς τὸ μέ γει, καὶ τῷ ἐν ᾗ τὸ συνέχεται, ἤγουν φυλάττεται, καὶ τῷ εἰς ἣν 30 τὸ ἐπιστρέφεται, εἰ καὶ ὁ Πατήρ ἰδίως καὶ ὑφ᾽ ἂν τὰ βήματα ἔταξε· καὶ τὸ πάντα δὲ ἀπὸ κοινοῦ. Καλῶς δὲ εἶπεν, ὅτι ἐὰν ἀνέλῃς τὸ ἓν, οὔτε ὁλότης, οὔτε πολλοστημόριον, οὔτε ἄλλο οὐδέν· τοῦτο γὰρ προηνίξατο καὶ ἄνω εἰπών, καὶ ἥμισυ ἕν, Ac sine uno quidem. Quoniam unum videtur babere connexionem quamdam cum numero sine uno non esset numerus; nam numeri sunt compositio unitatis in multitudine, quod supra dixit, Deum multiplicari, quasi ex arithmetica intelligeretur: unum vero et seipso substitit et est. Et si quis omnibus omnia. Illud ὑποθεῖτό τις, aliquis supponat, vel illudl er suppositione usurpatur in iis quæ reipsa esse nequeunt, sed ratione Ginguntur verum hoc loco non ita sumendum est, nam hoc verbo mentis ponendum propter creationis identitatem, et quia totum in partibus consideratur, et partes in toto. Ut secundum uniuscujusque speciem præconce plam. Nisi, inquit, prius intelligatur species hominis seu natura, nullus dixerit homines inter se conjunctos, nimirum eadem naturæ ratione. Ac si sustuleris unitatem. Ita sententia hæc com ponenda, nimirum ea quæ conjuncta sunt, conjuncta dici uniuscujusque specie, quæ prius intelligatur: antea enim diximus, species et multa ad unum genus 227 reducta, describunt unum elementum aliquod et principium, cujus generis sunt species; hæc enim ipsa specie conjuncta, ut equi, boves, et reliqua, quæ ad unum genus reducuntur, quia vocantur animal. Totam divinitatem, Gr. τὴν ὅλην θεαρχίαν. Ολη θεαρχία, totum divinitatis principium, sanctissima et adoranda Trinitas; propter ineffabilem vero naturæ unitatem, unus et unum appellatur. qua et ex qua. Cum ύφ' ἧς, a qua, conjunge ἐστί; et cum ἐξ ἧς, ex qua, conjunge συντέτακται, die posita sunt, atque cum δι' ἧς, per quam, verbum μένει, manent, ac cum ἐν ᾖ, in qua, verbum συνέχεται couti nentur seu custodiuntur, et cum είς ἦν, ad quam, vere bum επιστρέφεται, convertuntur; etsi Pater sigillatim et simul verba collocarit, et omnia subaudiri voluerit, Porro recte dixit, quod si unum sustuleris, nec total $ 80 γρ. ἀλλήλοις. 30 γρ. συμφυλάττεται, ἐν αὐτῷ γὰρ ζῶμεν· καὶ τῷ εἰς ἦν.

ἑνὸς μετέχουσι #3 tas, nec multesima pars, nec aliquid aliud eorum καὶ τρίτον, καὶ δέκατον, δηλονότι καὶ τὰ μόρια του quæ sunt erit; hoc enim antea insinuavit cum dixerit, et dimidium unum, et tertia pars, et decima unum, scilicet etiam partes unum participant. Omnium unum quod est causa. Non absolute omni uno omnia constiterunt, sed illo solo uno, secundum quod unum, Deus et unus et unum nominatur; solo enim, hoc uno res exsistunt. Qui enim ipsum nomen unum dicit negatione multiplicitatis hoc significat; nimirum unum ipsum principium, et primum est alicui, ut quomodo exsistat, nam multorum quæ ex eo procedunt cogitationem inducit. Hæc vero minime Deo conveniunt. Porro unum quod solum tale, prorsus est affectionis seu passionis expers, et individuun, ac per se sufficientissimum; neque enim vult alteri in natura una copulari, sicut unum in numeris; quod enim proprie unum, et ante omne unum, repellit multitudinem, omnemque compositionem et divisionem; siquidem hoc neque parvum, neque mediocre vocatur, quin si quid audendum, neque pulchrum neque bonum: hæ enim affectiones, sicut etiam sunt habitus et accidentia; ipsum vero unum supra omnia quoque intelligitur; affectiones vero ut parvum, et medio.. cum alio quoque considerantur, et ideo neque simplices, neque elementares. Ergo unum, sicut dictum est, quod simplex et sine affectione, minime habens ea quæ dicta sunt, neque tanquam genus rerum ponendum; genera enim omnino dividuntur in species, 228 sed neque punctum aut monadem pro- c prie habens; illa enim connexionem habent cumi sequentibus. lloc autem est simplicissimum nec ullam differentiam habet; neque eniin motionem quamdam, seu stationem et quietem habet: verum neque statuendum est unum esse id quod est, sed principium et semen ejus quod est; nam multitudo necessario unum sequitur, multitudini quod est adhæret, quod sane in Deo non fit: nam τὸ ὄν quod est οὐσία, essentia est, a verbo είναι esse; Deus vero, et supra essentiam, et supra id quod est, et ένικῶς, singulariter pro eximie et sine imitatione supra id quod est. Deus enim omnia, et super omnia. Cum mirandum in modum de natura numerorum disse-· ruisset, addit: Elsi Trinitas, etsi unitas laudetur quæ supra omnia deitas, neque Trinitas, neque unitas est, quæ a nobis in numeris agnoscitur, aut ab alio; seu supra omnem mentem est, et nomi natur Deus; dicendo enim quod non est, intelligimus quid sit Deus. Atque unum ipsum quod est determinat. Deum esse supra id quod est, cum sit omnia, atque ipsius numeri conditor et adinventor. Τὸ πάντων αἴτιον ἔν. Οὐκ ἀπολύτως ἑνὶ παντὶ τὰ πάντα συνέστηκεν, ἀλλ᾽ ἐκείνῳ μόνῳ τῷ ἑνὶ, καθ᾽ ὁ ἕν, ὁ Θεὸς καὶ εἷς, καὶ ἐν ὀνομάζεται· τούτῳ γὰρ μόνῳ τῷ ἑνὶ τὰ ὄντα ἐστίν· αὐτὸ γὰρ τὸ ὄνομα τὸ ἓν ὁ λέγων κατὰ ἀπόφασιν τοῦ πολλαπλοῦ τοῦτο σημαίνει· τὸ μέντοι ἐν αὐταρχὴ καὶ πρῶτόν ἐστι τῷ πρός τί πως ἔχειν· τῶν γὰρ ἐξ αὐτοῦ πολλῶν ἔννοιαν εἰσάγει. Ταῦτα δὲ οὐκ ἐπιτήδεια ἐπὶ Θεοῦ· τοιοῦτον δὲ ὄν μόνον τὸ ἔν, παντελῶς ἀπαθὲς, καὶ ἀδιαίρετον, καὶ αὐταρκέστατόν ἐστι· κατὰ γὰρ τὴν αὐτοῦ φύσιν ἑτέρῳ συμπλέκεσθαι οὐ πέφυκεν, ὥσπερ τὸ ἐν ἀρι θμοῖς ἕν· ἀπωθεῖται γὰρ τὸ πλῆθος, καὶ πᾶσαν σύνο θεσιν, καὶ διαίρεσιν αὐτὸ τὸ κυρίως ἕν, καὶ πρὸ παντὸς ἑνός. Τοῦτο γὰρ οὔτε μικρόν, οὔτε μέτρων καλεῖται· εἰ δὲ δεῖ καὶ τολμῆσαι, οὔτε καλόν, οὔτε ἀγαθόν· ταῦτα γὰρ πάθη πως, οἷον εἰσι καὶ σχέσεις καὶ συμβεβηκότα. Αὐτὸ δὲ τὸ ἓν καὶ ὑπὲρ πάντα νοεῖται· τὰ δὲ πάθη, ὡς τὸ μικρὸν, καὶ μέτριον, καὶ σὺν ἄλλῳ· νοοῦνταν και οὔτε ἀπλᾶ διὰ τοῦτο, οὔτε στοιχειώδη. Τὸ ἓν οὖν, ὡς εἴρηται, ὅπερ ἁπλοῦν καὶ ἀπαθὲς, μὴ ἔχον τὰ λεχθέντα, οὔτε ὡς γένος θετέον τῶν ὄντων· τὰ δὲ γένη πάντως διαιρεῖται εἰς τὰ εἴδη, ἀλλ᾽ οὔτε στιγμὴν, ἢ μονάδα κυρίως σχέσιν γὰρ ἔχει ταῦτα πρὸς τὰ ἐφεξῆς. Τὸ δέ ἐστιν ἁπλούστα τον, καὶ οὔτε μίαν διαφορὰν ἔχον· οὔτε γὰρ κίνησίν τινα, καὶ στάσιν, οἷον ἠρεμίαν ἔχει· ἀλλ᾽ οὔτε ὅν θετέον αὐτὸ τὸ ἔν, ἀλλὰ ἀρχὴν ὄντος καὶ σπέρμα. Τῷ δὲ ὄντι πλῆθος ἐξ ἀνάγκης παρέπεται, τῷ πλήθει τὸ ὃν προσγίνεται, ὅπερ οὐκ ἔστιν ἐπὶ Θεοῦ. Τὸ γὰρ ἂν οὐσία ἐστὶν, ἀπὸ τοῦ εἶναι. Ὁ δὲ Θεὸς καὶ ὑπερού σιος, καὶ ὑπὲρ τὸ ὄν, καὶ ἐνικῶς ἀντὶ τοῦ ἐξαιρέτως καὶ ἀμιμήτως ὑπὲρ τὸ ἄν· ὁ γὰρ Θεὸς τὰ πάντα ἐστὶ καὶ ὑπὲρ πάντα. Θαυμασίως οὖν τὰ περὶ ἀρι θμῶν φυσιολογήσας, Κἂν τριὰς, ἐπάγει, κἂν μονὰς ὑμνεῖται ἡ ὑπὲρ πάντα Θεότης, οὔτε τριὰς οὔτε μου νὰς ἐστιν, ἡ παρ' ἡμῶν δι' ἀριθμῶν γνωριζομένη, ἢ παρ' ἑτέρου· ἀλλ' ὑπὲρ πάντα νοῦν καὶ ἔστι καὶ ὀνομάζεται ὁ Θεός· διὰ γὰρ τοῦ εἰπεῖν ὅπερ οὐκ ἔστι, νοοῦμεν ὅ τί ἐστιν ὁ Θεός. Ad numerum spectat, ἐνάριθμόν ἐστι. Nota ἐνάριθμον manifestationem numeri significare; ergo unum in rebus, id est in creaturis positum, secundum numeri conceptum seu rationem ponitur. Non est unitas. Noli simpliciter seu singulariter audire, illud non est unitas neque trinitas; sed illius non est construe cum διεγνωσμένη cognita; Germo enim non vult condemnare quæ ita pro confesso habentur, sed Deum esse investigabilem doret. Καὶ αὐτὸ τὸ ἓν ὃν ὀρίζον. Ὅτι καὶ ὑπὲρ τὸ ὂν ὁ Θεός, ὡς πάντα ὑπάρχων, καὶ αὐτὸς τοῦ ἀριθμοῦ ποιητὴς καὶ ἐφευρετὴς ὑπάρχων. Ενάριθμόν ἐστι. Σημείωσαι ὅτι τὸ ἐνάριθμον, ἀριθμοῦ δήλωσιν σημαίνει· ἐπὶ τῶν ὄντων τοίνυν, τουτέστι τῶν κτισμάτων, τὸ ἓν ἐντιθέμενον κατά ἀριθμοῦ ἔννοιαν τίθεται. Οὐκ ἔστιν οὐδὲ μονάς. Μὴ ἁπλῶς τὸ οὐκ ἔστι μονάς, οὐδὲ τριὰς ἐξακούσης, ἀλλὰ πρὸς τὸ, διεγε σμένη, σύνταξον τὸ οὐκ ἔστιν· οὐ γὰρ ἀνελεῖν τὰ τῆς τοιαύτης ὁμολογίας, ἀλλὰ τὸ ἀνεξιχνίαστον ὁ λόγος διδάξαι βούλεται.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE DIVINIS NOMINIBUS: Καὶ τὸ θεογόνον ἀληθῶς. Τὸ θεογόνον φησὶ δηλοῦσθαι ἐκ τῆς ὀνομασίας τῆς Τριάδος· ἵνα γὰρ πα ραστῇ τῶν ἀνεκλαλήτων ὑποστάσεων ἡ προσκυνητὴ ἔκφανσις, ὁ ἀριθμὸς ἐπενοήθη, καθά φησι Βασίλειος, καὶ οἱ θεῖοι Γρηγόριοι. Γόνιμον δὲ τὸν Πατέρα κατα χρηστικῶς ὠνόμασεν, ἅτε καὶ προσκυνητοῦ Υἱοῦ Πατέρα, καὶ τοῦ συμπροσκυνητοῦ αὐτοῖς παναγίου Πνεύματος πηγήν. Γονιμότης οὖν, ἢ ἑτερόν τι όνομα τῶν συνεγνωσμένων ἀνθρώποις, ἢ καὶ αὐταῖς ταῖς νοηταῖς δυνάμεσιν, οὐκ ἂν παραστήσειε τρανῶς τὰ ὡς εἰσιν ἐκ πάντων ἀποκεκρυμμένα τοῦ Θεοῦ· πῶς γὰρ δυνατὸν ὀνομάσαι από τινος τῶν ὄντων τὸν Θεόν, μήτε τι τῶν πάντων ὄντα, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ πάντα τὰ ὄντα; Οὐδὲ ὄνομα αὐτῆς ἐστι. Καλῶς ὁ θεῖος οὗτος ἀνὴρ λέγει, ὅτι οὐδὲ τὰ ὄνομα αὐτῆς ἐστιν, οὐδὲ λόγος, ἀλλὰ ἐν ἀβάτοις ἐξῄρηται, οὐ τόποις, μὴ γένοιτο! ἀλλὰ λογισμοῖς καὶ ἐνθυμήσεαιν· ἄβατος γὰρ παντὶ νῷ καὶ ἐνθυμήσει ὁ περὶ Θεοῦ λόγος. Τὸ δὲ μήτε ὄνομα αὐτοῦ εἶναι, καλῶς καὶ εὐαπαλλάκτως νόησον· τὰ γὰρ ὄντα πάντα καὶ δι᾿ ὀνομάτων καὶ διὰ πραγμάτων γνωστικών σημαίνονται. Ποῖον τοίνυν ὄνομα ἢ πρᾶγμα δυνατὸν ἐπιθεῖναι τῷ Θεῷ, τῷ ὑπὲρ πάντα τὰ ὄντα ἐξῃρημένῳ, καὶ πεποιηκότι τὰ πάντα, καὶ αἰτίῳ τῶν πάντων; Διὸ καὶ τὴν ἀγαθότητα αυτ τὴν ἢ τὸ καλόν φησιν ὁ θεῖος οὗτος Διονύσιος μὴ κυρίως ἐφαρμόσαι αὐτῷ τῷ Θεῷ, ἐπειδὴ καὶ ἐν τοῖς οὖσιν εὑρίσκονται ταῦτα. Καὶ ἀνωτέρω οὕτως εὑρή σεις, ὅτι ταῦτα τὰ πάθη καὶ συμβεβηκότα λογίζονται ἐν τοῖς οὖσιν, ὅπερ οὐκ ἔστιν ἐπὶ Θεοῦ τοῦ ὑπεραναβεβηκότος πάντων. Ἀλλὰ πόθῳ τοῦ νοεῖν. Σημείωσαι, ὡραῖόν φησιν, ὅτι διὰ τὸ ὅλως νοεῖν τι, καὶ λέγειν περὶ Θεοῦ, τῷ περὶ αὐτὸν πόθῳ κατεχόμενοι, τὸ τῆς ἀγαθότητος ὄνομα ἐπέβαλον τῷ Θεῷ οἱ θεολόγοι, ἐπεὶ κυ μίως καὶ ὑπεράγαθος καὶ ὑπερούσιός ἐστιν ὁ Θεός. Ἡ δὲ ἀγαθότης, ὥς φησιν οὗτος, σεμνότατον όνομα τῶν πάντων. Αἱ δὲ ἀποφάσεις, ἤτοι ἀρνήσεις καὶ στερήσεις, ἐπὶ Θεοῦ οὐχ ἁπλῶς εἴρηνται τοῖς θεο λόγοις· οὐ γὰρ, ὡς λέγονται, νοοῦνται, ἀλλὰ ὑπεραναβεβηκότως θεωροῦνται· τὸ γὰρ ἀθάνατος, καὶ ἀόρατος, καὶ ἄφθαρτος, καὶ ἀνενδεὴς, καὶ ἀναμάρ τητος, οὐκ ἄν τις, σοφίας μετέχων, δημωδέστερον ὑπολάβοι· οὔτε ὅσα ἐπὶ Θεοῦ τοιαῦτα λέγεται, ἀλλὰ τῶν δηλουμένων ἐξιστάμενος ἐπὶ τὰς σεσιγημένας καὶ θειοτέρας εννοίας ἀνανεύσει· διὸ καὶ θειοτέρας θεωνυμίας ἐφεξῆς αὐτὰς καλῶς προσαγορεύει. Εξισταμένη γὰρ ἡ ψυχὴ τῶν σωματικῶν πασῶν αἰσθήσεων καὶ κοσμικῶν, ταῦτα γὰρ ἑαυτῇ ἐποίησε σύμ φυλα· οὕτω συνάπτεται τῷ ἀκραιφνεί τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ, καθ᾽ ὅσον δυνατόν ἐστιν ἀνθρωπίνῃ φύσει, ὡς καὶ ὁ ᾿Απόστολος αινίττεται λέγων· Καὶ οὕτω πάντοτε σὺν Κυρίῳ ἐσόμεθα· καὶ πάλιν· Νῦν ὡς ἐν αἰνίγματι καὶ ἐν ἐσόπτρῳ ὁρῶμεν· τότε δὲ τὸ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον ὀψόμεθα. Τὸ τῶν ὀνομάτων σεπτότατον. Σημείωσαι ὅτι πάντων ονομάτων σεπτότατον ἡ ἀγαθότης· διὸ καὶ πρώτως τῷ Θεῷ ἀφιέρωται. Dei fecunditatem et vere. Dicit divinam fecunditatem declarari ex appellatione Trinitatis. Ut enim adoranda ineffabilium subsistentiarum demonstratio repræsentaretur, numerus excogitatus est, sicut dicit Basilius et divini Gregorii. Patrem vero fecundum abusive appellavit, tanquam adorandi quoque Filii genitorem, et simul cum ipsis adorandi Spi ritus sancti fontem. fecunditas igitur, aliud aliquod nomen hominibus notum, aut etiam ipsis intelligibilibus virtutibus seu angelis, non posset clare exhibere Dei abscondita sicut sunt; quomodo enim Deus, qui nihil rerum est, sed supra omnes res, ex aliqua re nomen accipere posset? Neque ejus nomen est. Divinus bic 229 vir bene dicit: neque ejus nomen est, neque ratio; sed in iis ad quæ aditus non patet, secreta est, nou locis, absit! sed ratiocinationibus et cogitationibus. Sermo enim de Deo inaccessus est omni menti et cogitationi. Porro illud, neque ejus nomen esse, bene et distincte intellige; nanı omnia quæ sunt, nominibus et actionibus cogitationem parientibus significantur. Quale igitur nomen, aut actio Deo imponi poterit, qui ab omnibus quæ sunt secretus, et omnium conditor, ac omnium est auctor. Quare divinus hic Dionysius dicit ipsam bonitatem aut pulchrum non proprie Deo convenire, quoniam bac eliam in rebus inveniuntur; el superius ita reperias, affectiones has et accidentia considerari in rebus, quod non licet in Deo qui omnia transcendit. Sed desiderio intelligendi. Nota, venuste ait, theologos ut aliquid omnino intelligerent, et de Deo dicerent, ipsius desiderio correptos, nomen bonis tatis Deo imposuisse, quamvis proprie Deus sit supra bonitatem et supra essentiam. Bonitas, ut hic ait, nomen omnium augustissimum; ἀποφάσεις vero seu negationes et privationes, in Deo, non simpliciter a theologis dicuntur; non enim sicut dicuntur ita intelliguntur, sed modo transcendentali considerantur. Nam immortalis et indivisibilis et incorruptibilis, et nullius indigus, impeccabilis, nullus sapientiæ particeps modo vulgari excipiet, nec omnia similia quæ de Deo dicuntur; sed, ab iis quæ declarantur abhorDrens, in tacitas et diviniores cogitationes suspi ciet, propterea etiam diviniora Dei nomina postea ipsas appellat. Nam anima ubi corporeis omnibus sensibus et rebus niundanis se abdicarit, hæc enim sibi familiaria fecit, tum purissimæ Dei cognitioni, quantum natura humanæ licet, conjungitur, sicut Apostolus insinuat, dicens: Εt sic semper cum Domino erimus *, et iterum: Nunc sicut in ænigmate et speculo videmus: tum autem facie ad faciem videbimus f. Nominum maxime venerabile. Nota omnium nominum augustissimum esse bonita:, ideoque primo Deo dedicatur. •] Thess. 1, 16. f1 Cor. xiit, 12. Vide Nov. Test. Graec. Aug. Scholz.