cognatis fuit, τῶν ἑαυτῇ συμφύλων. Dixit συμφύλων, id est cognatis, et notis, atque creaturæ propriis. 230 Hoc enim vere etiam angeli. Divinas res minime ab angelis comprehendi posse; et postremum angelorum majora omnibus Ecclesiæ theologis, atque ita apostolis de Deo speculari. Et si quid eorum quæ his æquivalent. Nempe si eliam aliæ ejusdem virtutis divinæ appellationes in Scriptura inveniantur, oportet etiam eas, secundum easdem explicandi rationes adjungere. Et nobis et cum aliis viris religiosis. Mysteria non esse promiscue omnibus communicanda, sed aptis et religiosis viris; quod etiam divinus Paulus huic sancto viro Timotheo scribit. Pro nostro dicendi captu. Hæc, sicut sanctum decet, modestiæ studio dicit Pater; similiter etiam omnia quæ sequuntur. Ad symbolicam theologiam. Νimirum θεολογίας συμβολικήν, seu librum De theologia quæ in signis versatur, intelligit, qui hactenus non habetur, sicut in alio quoque capite ait; si vero cupias scire differentiam τῆς θεολογικῆς ὑποτυπώσεως εἰ τῆς συμ βολικῆς θεολογίας, lege caput tertium libri De mystica theologia. οι γρ. συμβολικῆς. Τῶν ἑαυτῇ συμφύλων. Συμφύλων φησὶ τῶν συμ φυῶν, καὶ γνωρίμων, καὶ τῆς κτίσεως ἰδίων. Τοῦτο γὰρ ἀληθῶς καὶ ἄγγελοι. Οτι καὶ ἀγγέ λοις τὰ περὶ Θεοῦ ἀκατάληπτα, καὶ ὅτι καὶ ὁ κατώ τατος τῶν ἀγγέλων μείζων πάντων τῶν ἐν τῇ Ἐκε κλησίᾳ θεολόγων περὶ Θεοῦ θεωρεῖ, οὐκοῦν καὶ τῶν ἀποστόλων. Καὶ εἴ τι τῶν ὁμοδυνάμων. Ότι κἂν ἕτεραι ὁμο δύναμοι θεωνυμίαι ἐν τῇ Γραφῇ εὑρεθῶσι, χρὴ καὶ ταύτας κατὰ τὰς αὐτὰς ἐκφαντορικὰς μεθόδους προσ υπακούειν.. Καὶ ὑμῖν καὶ ἑτέροις ἱεροῖς ἀνδράσιν. Ὅτι οὐ πᾶσιν ἀζητήτως μεταδοτέον τῶν μυστικῶν, ἀλλὰ τοῖς ἱκανοῖς καὶ ἱεροῖς ἀνδράσιν· ὅπερ καὶ ὁ θεῖος Παῦλος τούτῳ τῷ ἱερῷ ἀνδρὶ Τιμοθέῳ γράφει, Ἡμεῖς τε εἰπεῖν ἱκανοί, Ταῦτα ἁγιοπρεπώς με τριάζων φησὶν ὁ Πατήρ· ὡσαύτως καὶ τὰ ἑξῆς πάντα. Ἐπὶ δὲ τὴν συμβολικὴν θεολογίαν. Ὅτι θεολο γιαν συμβολικήν λέγει τέως μὴ φερομένην, ὡς καὶ ἐν ἄλλῳ κεφαλαίῳ φησίν· εἰ δὲ βούλει την διαφοράν εἰδέναι τῆς θεολογικῆς ὑποτυπώσεως καὶ τῆς συμ βολικῆς θεολογίας, ἀνάγνωθι τὸ τρίτον κεφάλαιον τοῦ Περὶ μυστικῆς θεολογίας λόγου. $1 ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΑΞΙΜΟΥ ΕΙΣ ΤΟ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΜΥΣΤΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ SANCTI MAXIMI SCHOLIA IN LIBRUM DE MYSTICA THEOLOGIA Petro Lansselio e Societate Jesu interprete. IN CAP. I. 1. Ubi simplicia. Simplicia et absoluta sunt quæ sine signis intelliguntur, et sicut se habent, non vero per comparationem inspiciuntur. Itaque absoJuta dicit, quæ non per nominum aut signorum explicationem dicuntur; sed per cessationem et absolutionem ab omni re cogitatione colliguntur, quam sacra motionis cessationem, prius quidem vocavit ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. Α'. § 1. Ἔνθα τὰ ἁπλᾶ. ᾿Απλᾶ καὶ ἀπόλυτά εἰσι τὰ δίχα συμβόλων νοούμενα καὶ ἐποπτευόμενα ὡς ἔχου σιν, οὐ μὴν παραβολικώς. Απόλυτα οὖν ἔφη τὰ μὴ κατὰ ἀνάπτυξιν ονομάτων [ἢ συμβόλων λεγόμενα, ἀλλὰ τῇ ἐκ πάντων τῶν ὄντων ], καὶ τῇ τῶν νοήσεων ἀποπαύσει καὶ ἀπολύσει συναγόμενα, ήντινα ἀνενε γησίαν τῆς ἱερᾶς κινήσεως ἐν μὲν τοῖς πρὸ τούτου

$17 S. MAXIMI SCHOLÍA IN LIB. DE MYSTICA THEOLOGIA. ἀνοησίαν ἐκάλεσεν· ἐνταῦθα δὲ σκοτεινότατον γνόφον ἡ ἀνοησίαν cogitationis vacuitatem; nunc vero σχο καὶ ἀόρατον κατὰ τὸν Ψαλμῳδὸν, Νεφέλη καὶ γνόφος κύκλῳ αὐτοῦ· καὶ, Εθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ. Τοὺς ἀνομμάτους νέας. Οὐ γὰρ αἰσθητῶν ὀφθαλ μῶν εἰσι μεστοί, ἀλλ᾽ ἐστὶν αὐτῶν ἡ οὐσία, ἅτε ζῶν νοῦς, ὅλη ὀφθαλμός οξυδερκέστατος· ὅθεν καὶ που λυόμματοι λέγονται ἐν τῇ Γραφῇ. Καὶ τὰς αἰσθήσεις ἀπόλειπε. Ἐκ παραλλήλου τὸ αὐτὸ δηλοῦται· τὰ γὰρ αἰσθητὰ αὐτὰ καλοῦσιν οἱ παλαιοὶ μὴ ὄντα, ἅτε μεταβολῆς ἁπάσης μετέχοντα, καὶ μὴ ὡσαύτως ἀεὶ ὄντα· τὰ δὲ νοητά, ὡς ἀεὶ ὄντα αθάνατα βουλήσει τοῦ ποιήσαντος καὶ τὴν οὐσίαν μὴ μεταβάλλοντα, λέγουσιν ὄντα. Ταῦτα δὲ πολλάκις παρατεθείκαμεν ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων λόγῳ. Ὑπὲρ πᾶσαν οὐσίαν. Τὴν ἁπλότητα καὶ ὑπὲρ πᾶσαν ἐνάδα. Πῶς δὲ ἀγνώστως ἀνατείνεται τις πρὸς Θεὸν, καὶ ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων κεφαλαίῳ πέμπτῳ εἴρηται, καὶ ἐνταῦθα μετὰ βραχέα εὑρήσεις. Ασχέτῳ καὶ ἀπολύτῳ. Ασχετον Εκστασίν φησι τὴν ἀναχώρησιν πάσης σχέσεως, ἀντὶ τοῦ ἵνα μηδε μια κατέχοιτο σχέσει, μήτε πρὸς αὐτόν, μήτε προς τι τῶν κτισμάτων. Σκότους ἀκτῖνα. Καὶ ἐνταῦθα σκότος τὴν παντελή ἀκαταληψίαν ἔφη. § ΙΙ. Μηδεὶς τῶν ἀμυήτων. Σημείωσαι ὅτι ἀμνήτους φησὶ τοὺς μὲν τῶν μυστικῶν ἀμετόχους, τοῖς δὲ αἰσθητοῖς ἐνειλουμένους, καὶ οὐδὲν ὑπὲρ τὰ ὄντα εἶναι φανταζομένους. Αμέλει περὶ τῶν καθόλου ἀμυήτων εὐθὺς παρακατιών φησι. Καὶ σημείωσαι ὅτι ἄλλους τοὺς ἀμυήτους λέγει καὶ ἄλλους τοὺς ἀμύστους, ήγουν ἀμυσταγωγή τους. Εἰ δὲ ὑπὲρ τούτους εἰσί. Τὰ μὲν πρὸ τούτων ἔφη περὶ τῶν πιστευσάντων μὲν τῷ ὀνόματι τοῦ Χριστοῦ, μὴ μὴν ἐπὶ τὴν τελειοτέραν ἐλθόντων γνῶσιν, ἀλλὰ συμμετρούντων τῇ οἰκείᾳ δόξῃ τὴν ἀλήθειαν, καὶ μὴ εἰδότων διαφορὰν ὄντων κυρίως καὶ ὁμωνύμων ὄντων, οὐσιῶν καὶ αὐτοῦ τοῦ ὑπὲρ τὰ ὄντα, διὸ καὶ ὑπερουσίου. Οἱ γοῦν τοιοῦτοι, ὡς ἀμύητοι, τῶν ὑψηλοτέρων ὑπολαμβάνουσι κατὰ ἀλήθειαν σκότος εἶναι τὸ ἀφεγγὲς τοῦτο τὸ παρ' ἡμῖν σκίασμα καλύπτον τὸν Θεὸν, καὶ ἀποκρύπτον αὐτὸν τῆς ἁπάντων θέας, όπερ ὡς ἀληθῶς νοσοῦσι πολλοὶ καὶ ἐν ἡμῖν, ἅτε μὴ γινώσκοντες τὸ ἀνυπέρβλητον φῶς πᾶσαν ὄψιν σκοτίζειν. Εἰ οὖν εἰσι, φησὶν, ἐν ἡμῖν τοιοῦτοι, τί ἂν εἴποιμεν περὶ εἰδωλολατρῶν τῶν παντάπασι πάντων μυστικῶν ἀμετόχων καὶ [πρὸς] ξόανα τεθηπότων; Κυρίως μὲν οὖν ὄντα τὰ νοητά· ὁμωνύμως δὲ τὰ αἰ σθητά. Τὸ δὲ ὑπὲρ τούτους τοὺς πιστοὺς δηλονότι, τοὺς ἐν τοῖς φθαρτοῖς ἐνισχυμένους. Δέον ἐπ' αὐτῇ. Ως πάντα οὔσης θεοπρεπῶς, καὶ μηδὲν οὔσης ὑπερουσίως· αὕτη γὰρ καὶ θέσις ἐστὶ καὶ ἀπόφασις, ἐπεὶ καὶ κυρίως ἀμφότερα ἐπὶ τῆς 6 Psal. xcv1, 2. h Peal. xvi, 12. τεινότατον γνόφον, obscurissimam caliginem ac invisibilem; juxta psalmorum Cantorem: Nabes et caligo in circuitu ejus 5; el: Posuit tenebras latibu.. lum suum b, 231 Mentes oculis captas. Non enim sensilibus oculis pleni sunt, sed eorum essentia est, velut mens viva, tota oculus acutissimi visus; unde dicuntur in Scriptura multos habere oculos. Et sensus relinque. Hoc ex mutua comparatione declaratur; nam antiqui non-entia vocarunt sensilia, quia omnem mutationem participant, et non sunt semper eodem modo: intelligibilia vero entia dícunt quia voluntate Creatoris velut immortalia sunt nec substantiam mutant. Hæc sæpe in libro De divinis nominibus exposuimus. Supra omnem substantiam. Simplicitatem et supra omnem unitatem. Quomodo autem aliquis ignorando ad Deum elevetur, tum in libro De divinis nominil us capite quinto dictum est, tum hic post pauca invenies. Per liberam et absolutam. Liberum discessum dicit secessum ab omni affectu, pro,ut nullo detineatur affectu, neque erga se, neque erga aliquam creaturam. Tenebrarum radium. Hoc loco dicit tenebras omnimodam incomprehensibilitatem. § II. Nemo eorum qui non sunt instructi. Nola eum vocare ἀμυήτους eos qui mysteria quidem non – participarunt, sed sensilibus involvuntur, et nihil esse supra ea quæ videntur arbitrantur. Profecto de omnino profanis statim subjungit; et nota quod alios dicat ἀμυήτους et alios ἀμύστους, seu minine instructos. Si autem supra hos sunt. In prioribus locutus est de iis qui credi«lerant quiden nomini Christi, sed ad ulteriorem cognitionem non pervenerant, at veritatem propriæ opinioni commensurant, neque sciunt differentiam essentiarum illarum rerum quæ proprie sunt, et earum quæ tantum æquivoce sunt, atque ejus qui omnibus quæ sunt praestat, ac ideo superessentialis est. Tales igitur, tanquam ἀμύητοι, seu necdum in sublimioribus instituti arbitrantur, hoc velum quod apud nos Deumn occultat, eumque ab omnium aspectu abscondit, esse revera caliginem tenebrosam; qua ignorantia etiam inter nos multi laborant, utpote ignorantes copiosissimum lumen obscurare omnem aspectum. Si igitur inter nos tales sint, quid dicemus de idololatris, qui, arcanorum fidel expertes, etiam simulacra stupentes venerantur? Itaque intelligibilia 232 sunt proprie ὄντα, seu ea quæ sunt,æquivoce vero sensilia; hoc autem supra hos, designat fideles qui in corruptibilibus hærent. Cum oporteat in ea. Tanquam quæ omnia est modo Deo convenienti, et nibil est modo essentiam superante; hæc enim affirmatio est ac negatio, quo-

APPENDIX AD OPERA S. DIONYSII AREOPAGHÆ. miam utraque de divina majestate dicuntur. Quid θείας λέγονται μεγαλειότητος. Τί δέ εἰσιν αἱ ἀποφά autem sint negationes ablationum et affirmationes positionum, ac quid privationes, tum hoc loco explicatur, tum maxime in tertio capite libri De divinis nominibus excellenter et fuse exposuimus. Contrarias esse. Negationes non opponi affirmationibus in Deo; nam Deus superat omnem ablationem et positionem. Lege etiam in libro De cœlesti hierarchia paulo post principium. § 111. Hac utique ratione divinus Bartholomaus. Hinc etiam nota sine fictione hæc divina opera esse magni Dionysii; præter quod enim in prioribus libris quorumdam qui apostolis convixerunt sententiarum meminit, nunc statim sententiam divini Bartholomai adducit, sicut declarat, τὸ φησίν, ait; nam si abaque scripto docuisset, profecto dixisset ἔφη, aiebat. Nota eum afferre sententiam sancti Bartholomæi, quomodo theologia sit magna et minima. Quoniam et copiosi sermonis, Gr. πολυλόγος. Που λυλόγος accentu in penultima, qui multa dicit; πολύλογος accentu in antepenultima, qui multis verbis indiget; sicut etiam πρωτότοκος accentu in antepenultima, qui primo paritur, πρωτοτόκος vero in penultima, mulier qua primo parit. Sic Homerus: Nunc primum pariens Cinyre, prius inscia partus. Utpote quæ neque rationem. Nimirum qui propriam naturam repræsentet in externis. Simili modo de intelligentia intelligendum. Divina omnia lumina et sonos. Sonos et sermones coelestes dicit ea quæ de Deo in Scripturis dicuntur, tanquam rationes non secundum bumanam et terrenam intelligentiam, sed secundum divinam intelligentiam dicta et tradita. Divinus Moyses. Nota quomodo de Moyse disserat, nempe ubi in montem ascendisset, atque in caliginem ingressus fuisset, vidisse quantum licet homini, Deum. Adverte etiam ordinem eorum quæ in Moyse 233 perfecta sunt, antequam dignus haberetur divinam caliginem ingredi. Sed locum ubi stetit. Quis sit locus in quo stetit Deus coram Moyse, et quid sint cacumina intelligibilium et quid sensilium, exposuimus in libro De cœlesti hierarchia in fine capitis primi. Hypotheticas. Υποθετικούς λόγους dicit rationes quæ res describunt, et quasi contemplantur, quas ait esse Deo subjectas; per ipsas enim seu per harum perseverantiam et conservationem, docemur ipsum omnibus præsentem, non transeundo sed providendo spiritalia vero cacumina, cœlestes ac intelligentes essentias quæ circa Deum sunt, vocat, quas etiam loca ipsius sanctissima nominavit quibus supereminet, aut a quibus liberatur, nullo modo prorsus ipsis inhabitans. σεις τῶν ἀφαιρέσεων καὶ αἱ καταφάσεις τῶν θέσεων, καὶ τί αἱ στερήσεις, καὶ ἐνταῦθα σαφηνίζεται, καὶ μάτ λιστα ἐν τῷ τρίτῳ κεφαλαίῳ, καὶ ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων λόγῳ διαφόρως καὶ πλατέως παρεθέμεθα. Αντικειμένας εἶναι. Ὅτι ἐπὶ Θεοῦ οὐκ ἀντίκεινται αἱ ἀποφάσεις ταῖς καταφάσεσιν· ὑπὲρ πᾶσαν γάρ ἐστιν ὁ Θεὸς καὶ ἀφαίρεσιν καὶ θέσιν. "Ανάγνωθι καὶ ἐν τοῖς Περὶ τῆς οὐρανίας ἱεραρχίας μετ' ὀλίγον τῆς ἀρχῆς. § ΙΙΙ. Οὕτω γοῦν ὁ θεῖος Βαρθολομαῖος. Σημείωσαι καὶ ἐντεῦθεν 3 τὸ ἄπλαστον τοῦ εἶναι 1 ταῦτο τὰ θεῖα συντάγματα τοῦ μεγάλου Διονυσίου. Πρὸς οἷς γὰρ ἐν τοῖς προτέροις λόγοις τινῶν τῶν συνόντων τοῖς ἀποστόλοις μνήμην χρήσεων ἐποιήσατο, νῦν παραπλησίως τοῦ θείου Βαρθολομαίου χρῆσιν ἄγει, ώς δηλοῖ τὸ φησίν· εἰ γὰρ ἀγράφως ἦν διδάξας, εἰρήκει ἄν, ἔφη. Σημείωσαι δὲ ὅτι τοῦ ἁγίου Βαρθολομαίου χρῆσιν προφέρει, πῶς πολλὴ καὶ ἐλαχίστη ἡ θεολογία. "Οτι καὶ πολυλόγος. Πολυλόγος παροξυτόνως ὁ πολλὰ λέγων· πολύλογος δὲ προπαροξυτόνως ὁ πόλη λῶν λόγων δεόμενος· ὡς καὶ πρωτότοκος προπαρα ξυτόνως ὁ πρώτως τεχθείς· πρωτοτόκος δὲ παροξυ τόνως ή πρώτως τεκοῦσα γυνή, ὡς καὶ Ὅμηρος· Πρωτοτόκος Κινύρη, οὐ πρὶν ειδυία τόκοιο (*). *Ος οὔτε λόγον. Δηλαδὴ τῆς οἰκείας φύσεως τα ραστατικὸν ἐν τοῖς ἔξωθεν. Ομοίως καὶ περὶ νοή σεως νοητέον. Πάντα θεῖα φῶτα καὶ ἤχους. Ηχους καὶ λόγους οὐρανίους φησὶ τὰ περὶ Θεοῦ ἐν ταῖς Γραφαῖς εἰρη - μένα, ὡς μὴ κατὰ τὴν ἀνθρωπίνην καὶ γηΐνην ἐπί νοιαν, ἀλλὰ κατὰ θείαν ἐπίνοιαν λεχθέντα καὶ παραδοθέντα. Ο θεῖος Μωϋσῆς. Σημείωσαι, πῶς διεξέρχεται τὰ περὶ Μωϋσεος, ὅτι, ἐν τῷ ὄρει ἀνελθὼν καὶ εἰσελθὼν εἰς τὸν γνόφον εἶδεν, ὡς ἐφικτὸν ἀνθρώπῳ, τὸν Θεόν. Σημείωσαι καὶ τὴν τάξιν τῶν τελεσθέντων ἐπὶ Μωσεί, πρὶν ἀξιωθῆναι εἰσελθεῖν εἰς τὸν θεῖον γνόφον. Ἀλλὰ τὸν τόπον οὖ ἔστη. Τίς ὁ τόπος ἐν ᾧ ἔστη ὁ Θεὸς ἐπὶ Μωϋσέως, καὶ τί ἐστιν ἀκρότητος νοητῶν, καὶ τί ὁρατῶν, ἐν τῷ Περὶ τῆς ἐν οὐρα Ο νοῖς ἱεραρχίας εἰς τὸ τέλος τοῦ πρώτου κεφαλαίου διεξήλθομεν Υποθετικούς. Ὑποθετικούς λόγους φησί, τους ύπογραφικούς, ἢ ὡς θεωρητικούς * τῶν ὄντων, ἅπερ ὑποβεβλημένα ἔφη τῷ Θεῷ εἶναι· δι᾿ αὐτῶν γὰρ, ἤγουν τῆς τούτων διαμονῆς, καὶ συντηρήσεως, τοῖς πᾶσιν αὐτὸν παρείναι διδασκόμεθα, οὐ μεταβατικώς, ἀλλὰ προνοητικῶς· νοητὰς δὲ ἀκρότητας τὰς οὐρα νία;, καὶ νοερὰς οὐσίας τὰς περὶ Θεὸν οὔσας καλεῖ, ᾶς καὶ τόπους αὐτοῦ ἁγιωτάτους ὠνόμασεν· ὧν καὶ αὐτῶν ὑπέρκειται, ἢ ὡς ἀπολύεται, κατὰ μηδὲν αὐτ τοῖς ὅλως προσεοικώς. γρ. ἐνταῦθα. 33 γρ. καθεστάναι. (") 11. ΣΥΠ, 5. 24 γρ. ήγουν θεωρητικούς.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE MYSTICA TIIEOLOGIA. Καὶ τότε καὶ αὐτῶν ἀπολύεται. Τὴν κατὰ σύνθεσιν τοῦ ῥητοῦ ἐξήγησιν οὕτω νοητέον, ὅτι ὁ Μωϋσῆς, θεωρήσας τὸν τόπον οὗ εἱστήκει ὁ Θεὸς, καὶ τότε ἀπολυθεὶς τῶν τε ὁρωμένων, τουτέστιν αἰσθητῶν ἁπάντων, καὶ τῶν ὁρώντων, ἀντὶ τοῦ λογικῶν ἁπάν των, νοητῶν τέ φημι καὶ νοερῶν οὐσιῶν, μεθ' ὧν καὶ τῶν ἡμετέρων ψυχῶν, τηνικαῦτα εἰς τὸν γνόφον εἰσῆλθε, τουτέστιν εἰς τὴν περὶ Θεοῦ ἀγνωσίαν, ἔνθα, πάσας ἀπομύσας τὰς γνωστικὰς ἀντιλήψεις, ἐγένετο ἐν τῷ ἀναφεῖ τῷ νῷ καὶ ἀοράτῳ, πασῶν ἀντιλήψεων γνωστικῶν τοῦ πέρα πάντων Θεοῦ, καὶ ἐνωθεὶς διὰ τοῦ τοιούτου τρόπου τῇ ἀγνωσίᾳ καὶ ἀνενεργησίᾳ, οὐ λέγω τῇ περὶ αὐτοῦ ἀνενεργησίᾳ τοῦ ἰδίου νοῦ, οὔτε τῇ ἑτέρου ἀνενεργησίᾳ ἐν τῷ μήτε αὐτὸν, μήτε ἕτερόν τι νοεῖν, ἀλλ᾽ ἑνωθεὶς τῷ παντελῶς ἀγνώστῳ πάσης γνώσεως τοῦ πάντων ἐπέκεινα τότε τῇ ἀγνοίᾳ τὸ πᾶν ἔγνω. Σημείωσαι δὲ, ὡς γνόφον τὴν ἀγνωσίαν ἐνόησε ". Πῶς δι' ἀγνωσίας ὁ Θεὸς γινώσκεται, καὶ ὧδέ φησι, καὶ ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων λόγῳ, πλατύτερον διεξήλθομεν ἐν κεφαλαίῳ β'. Χρὴ δὲ εἰ δέναι, ὡς ἐν τῇ Ἑξόδῳ, ἔνθα γέγραπται, ὅτι εἰσῆλθε Μωϋσῆς εἰς τὸν γνόφον οὗ ἦν ὁ Θεὸς, τὸ μὲν Ἑβραϊκὸν ἔχει ἀραβέλ (*)· οἱ δὲ Ἑβδομήκοντα, καὶ Ακύλας, καὶ Θεοδοτίων τὸ ἀραφέλ γνόφον ἐξέδωκαν. Σύμ μαχος μέντοι ὁμίχλην τὸ ἀραφὲλ ερμήνευσεν. Ο δὲ Ἑβραῖος λέγει τὸ ἀραφέλ, ὄνομα εἶναι στερεώματος εἰς ὃ ἔφθασε Μωϋσῆς· ἑπτὰ γὰρ στερεώματά φασιν, & καὶ οὐρανοὺς καλοῦσι, καὶ τὰ ὀνόματα λέγουσιν· ὧν μνημονεῦσαι νῦν οὐκ ἀναγκαῖον. Ανέγνων δὲ τοῦτο ἑπτὰ οὐρανοὺς καὶ ἐν τῇ συγγεγραμμένη Αριστων τῷ Πελλαίῳ διαλέξει Παπίσκου καὶ Ἰάσονος, ἦν Κλήμης ὁ ᾿Αλεξανδρεὺς ἐν ἔκτῳ βιβλίῳ τῶν Ὑπου τυπώσεων τὸν ἅγιον Λουκᾶν φησιν ἀναγράψαι. Ομως τὸ περὶ τοῦ γνόφου, εἰς τὴν θείαν ἀγνωσίαν θεωρούμενον, θειότερον πεφιλοσόφηται καὶ ἐν ταῖς ἐπιστολαῖς αὐτοῦ· ἐν τῇ πέμπτῃ δὲ τελείως περὶ τούτου γράφει. Τῆς πάσης γνώσεως ανενεργησία. Σημείωσαι ὅτι τῇ πάσης γνώσεως ἀνενεργησίᾳ τῷ ἀγνώστῳ ἐνούμεθα. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. Β'. Κατὰ τοῦτον ἡμεῖς. Καὶ ἐνταῦθα περὶ θείου γνά φου καὶ τῆς ἀγνωσίας λέγει. Καὶ σημείωσαι ὅτι τοῦτό ἐστι τὸ ὑπὸ τὸν θεῖον γνόφον γενέσθαι, τὸ δι ἀβλεψίας καὶ ἀγνωσίας ἰδεῖν καὶ γνῶναι τὸ ὑπὲρ θέαν καὶ γνῶσιν, κατ' αὐτὸ τὸ μὴ ἰδεῖν μηδὲ γνῶναι· τοῦτο γάρ ἐστι, φησί, τὸ ὄντως ἰδεῖν καὶ γνῶναι· οὐδαμοῦ δὲ οὕτω σαφηνίζει τὴν ἐν ἀγνωσίᾳ γνώσιν. Ανάγνωθι δὲ καὶ τὴν ε' πρὸς Δωρόθεον ἐπιστολήν. Διὰ τῆς πάντων τῶν ὄντων. Τουτέστι διὰ τοῦ μηδὲν τῶν ὄντων 36 προσφυὲς αὐτῷ νοεῖν· τοῦτο γὰρ ἀφαίρεσιν ὠνόμασεν. Αὐτοφυὲς δὲ ἄγαλμά φησιν, δ γίνεται ἐν ὕλῃ ἀτμήτῳ, οἷον ἐν πέτρᾳ ὁλοκλήρῳ, ἐν Et tunc etiam ab iis absolutus. Secundum sen. tentiæ ac verborum compositionem, interpretatio ita est intelligenda, scilicet quod Moyses contemplatus locum ubi Deus steteral, tumque ab iis quæ videntur liberatus, id est ab omnibus sensibilibus, et ab iis quæ vident, pro ab omnibus rationalibus, intelligibilibus, inquam, et intelligentibus essentiis. cum quibus etiam ab animabus nostris, postea in caliginem ingressus est, id est in Dei ignorationem, ubi cum omnis cognitionis subsidia exclusisset, fuit in mente quæ nec tangi nec videri potest, Dei ultra omnes cognoscendi facultates constituti, talique modo conjunctus ignorationi et cessationi, non dico proprie mentis cessationi, neque alterius cessationi, nec seipsum, nec quid aliud intelligendo, sed conjunctus perfectissima omnis cogni tionis ignorationi ejus qui superat universa, tum ignoratione omnia novit. Nota vero, quod cali ginem ignorantiam intellexerit. Quanam autem ratione Deus per ignorationem cognoscatur, tum hic dicit, tum in libro De divinis nominibus capite secundo fusius explicabimus. Porro sciendum est, in Exodo, ubi scriptum est Moysem ingressum fuisse caliginem in qua erat Deus, Hebrajcum habere araphel: Septuaginta vero et Aquilam atque Theodotionem reddidisse araphel, γνόφον, caliginem; at Symmachum ὁμίχλην, nebulam, esse interpretatum. Hebræus vero dicit araphel esse nomen firmamenti in quod Moyses pervenit; dicunt enim esse septen firmamenta, quæ etiam celos 234 vocant, nominaque recensent, quorum nunc meminisse non est necessarium. Legi autem septem cœlos etiam in disputatione Papisci et Jasonis scripta ab Aristone Pellæo, quam Clemens Alexandrinus in sexto libro Hypotyposeon ait sanctum Lucam descripsisse. De caligine in divina ignoratione considerata, in suis quoque epistolis optime commentatur: in quinta vero perfecte de hoc argumento scribit. Omnis cognitionis cessatione. Nota quod omnis cognitionis cessatione, ignoto uniamur. IN CAP. II. In hac nos. Hic quoque de divina caligine et ignorantia dicit. Nota etiam quod hoc sit in divina caligine esse, aspectus privatione et ignoratione cernere ac cognoscere eum qui omnem aspectum atque scientiam vincit, hoc ipso, quod minime videamus et sciamus: hoc enim est, inquit, revera videre et cognoscere. Nusquam autem sic explicat cognitionem in ignoratione; lege etiam epistolam quintam ad Dorotheum. Omnium quæ sunt. Id est, cogitando nihil eorum quæ sunt ipsi adhærere; hoc enimn ἀφαίρεσιν nominavit. Nativum autem signum vocat, quod sit in materia non desecta, sicut in petra integra, 30 γρ. ἐκάλεσε. (*) 52 Ex. xx, 21. 30 γρ. τῶν πάντων.

Lantum guantum est, quando aliquis sculpserit ὅσῳ ἔστηκεν, ὅταν γλύψῃ τις ζωόν τι 17, ὡς δηλοῖ καὶ animal quoddam, ut declarat Euripides in Andro - meda: Virginisque imaginem quamdam Ex lapideis propria naturali forma constantibus Doctæ simulacrum manus. [muris Nam αὐτόμορφον ἄγαλμα τῆς πέτρας vocat formam petræ naturalem; quin etiam quando quis partem arboris consistentis et florentis insculpserit, partemque lecti fecerit, quod sicut dicit Homerus in Odyssea Ulysses fecit, aut etiam in tali arbore vietoriæ tropa um sculpsit. Similiter quoque intel· ligit pretiosi lapidis seu gemmæ simulacra, veluti quando smaragdus ab omni circumjacente terrestri expurgata, exhibet ἄγαλμα, id est ἀγλάϊσμα, splendidum ornamentum. Ad quod maxime nunc respiciens dicit quod proponitur, sicut Dionysius poeta in secundo libro Λιθικῶν 235 Jaspidis obscure virentis, aut amethysti Purpurei simulacrum, nigro perfusus sanguine [hyacinthus. Quæ omnia ostendunt multam sancti hujus viri doctrinam. Εὐριπίδης ἐν ᾿Ανδρομέδα Παρθένου τ' εικόνα τινὰ Ἐξ αὐτομόρφων λαίνων τειχισμάτων, Σοφῆς ἄγαλμα χειρός. Αὐτόμορφον γὰρ ἄγαλμα τῆς πέτρας τὸ αὐτοφυές εἶπεν· ἀλλὰ καὶ ὅταν μέρος τι τοῦ δένδρου γλύψη ἑστῶτος καὶ ἀνθοῦντος, καὶ μέρος κλίνης ποιήσῃ, ὅπερ ὥς φησιν Ομηρος ἐν Οδυσσείᾳ ἐποίησεν Οδυσσεύς· ἢ καὶ ἐν τῷ τοιούτῳ δένδρῳ ἔγλυψε τρό παιον νίκης. Φησὶ δὲ καὶ τιμίας λίθου ἀγάλματα, οἷον ὅταν ἡ σμάραγδος, ἀποκαθαρθεῖσα τοῦ περιέχον τις γεώδους, αὐτὴ ἀναφανῇ ἄγαλμα, τουτέστιν ἀγλάϊσμα· πρὸς ὁ μάλιστα νῦν βλέπων εἶπε τὸ 15 προκείμενον, ὡς Διονύσιος ὁ ποιητὴς ἐν β' βιβλίῳ Oportet autem, ut existimo, ablationes. Ipsemet Pater locum praesentem in sequentibus exponit. Θέσεις igitur sunt, quæ proprie de Deo dicuntur, veluti qui est, vita, lunen, et caetera: ἀφαιρέσεις vero, quæ tanquam a Deo aliena negantur, sicut Deus non est corpus, non est anima, nec aliquod eorum quæ cognosci queunt, aut in cognitionem cadunt. Aliter: Quid sint θέσεις et αφαιρέσεις, in libro De divinis nominibus excellenter intelleximus. In on:nibas rebus. Eorum, inquit, quæ sunt cognitiones, non detegunt Dei ignorationem, et in lucem adducunt; sed potius contegunt et occultant. Lumen vero quod in rebus est, accipiendum pro cognitione rerum quatenus sunt, sicut etiam in sequentibus invenimus. IN CAP. III. Quomodo divina bonaque natura. Quid liber Theologicarum institutionum complectatur. En theologia subjectum et argumenta quæ universam divinam et illustratam cognitionem ac rectam fidem complectuntur; scire, quomodo una divina natura, recentiores quidam Patres ὁμοούσιον, consubstantiale, appellarunt; quomodo trina, quod dicimus τρισυπόστατον trium subsistentiarum, atque cognoscere personarum proprietates, et quid significent, nempe rationem Patris, rationem Filii, ac quæ sit sanctificatrix divini Spiritus virtus et divinum nomen, atque quomodo dicatur: Eructavit cor meum verbum bonum (Ps. xLiv, 2), et quomodo de adorabili Spiritu sancto dicitur qui ex Patre procedit: et quomodo in Patre et in seipsis et in se mutuo Filius et Spiritus sanctus æterne et inseparabiliter ac distincte in mansione Λιθικῶν· Τῆς βαθυχλοάοντος “Ιάσπιδος, ἢ ἀμεθύστου Πορφυρόεντος ἄγαλμα, μελαγκρατέτης υάκιν θος 1. Ταῦτα γὰρ πάντα δείκνυσι τὸ πολυμαθὲς τοῦ ἁγίου τούτου ἀνδρός. Χρὴ δὲ, ὡς οἶμαι, τὰς ἀφαιρέσεις. Τὸ παρὸν χωρίον ἐν τοῖς ἑξῆς αὐτὸς ὁ Πατήρ σαφηνίζει. θέα σεις μὲν οὖν εἰσιν, ὅσα οἰκείως ἐπὶ Θεοῦ λέγεται, [ὅτι ἐστὶν] οἷον τὸ ὤν, τὸ ζωή, τὸ φῶς, καὶ τὰ ἄλλα ἀφαιρέσεις δὲ, ὅσα ὡς ἀλλότρια Θεοῦ ἀπη φάσκεται· οἷον ὅτι οὐ σῶμα ὁ Θεὸς, οὐ ψυχή, οὐδέ τι τῶν γνωστῶν, ἡ τῇ νοήσει ὑποπιπτόντων. Αλλως Τί εἰσι θέσεις καὶ αἱ ἀφαιρέσεις, ἐν τῷ Περὶ θείων όνομάτων λόγῳ διαφόρως ἔγνωμεν. Ἐν πᾶσι τοῖς οὖσιν. Αἱ τῶν ὄντων γνώσεις, φησί, τὸ περὶ Θεοῦ ἄγνωστον οὐκ ἐκκαλύπτουσι, καὶ εἰς φανέρωσιν ἄγουσιν· ἀλλὰ μᾶλλον συγκαλύπτους καὶ ἀποκρύπτουσι. Τὸ δὲ ἐν τοῖς οὖσι φῶς ὑποληπτέον τὸ γνῶναι τὰ ὄντα ᾗ ὄντα ἐστὶ, καθὼς καὶ ἐν τοῖς ἑξῆς εὑρίσκομεν. Πῶς ἡ θεία καὶ ἀγαθὴ φύσις. Τι περιέχει ὁ λόγος τῶν Θεολογικῶν ὑποτυπώσεων. Ἰδοὺ θεολο γίας ὑποθῆκαι καὶ ἀφορμαί, πάσης ἐχόμεναι θείας καὶ πεφωτισμένης γνώσεως καὶ ὀρθοδοξίας· τὸ εἶν δέναι, πῶς ἑνικὴ ἡ θεία φύσις, οι νεώτεροι Πατέρες τινὲς ὁμοούσιον 80 προσεἶπον· πῶς τρια δική, 8 φαμεν τρισυπόστατον, καὶ τὸ εἰδέναι τῶν προσώπων τὰς ἰδιότητας, καὶ τί δηλοῦσιν· οἷον πατρότητα, καὶ υἱότητα· καὶ τίς ἡ τοῦ θείου Πνεύ ματος ἁγιαστικὴ δύναμις καὶ θεολογία· καὶ πῶς εἴρηται τὸ, ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον αγα θόν· καὶ πῶς περὶ τοῦ προσκυνητοῦ Πνεύματος εἴρηται, ὅπερ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται· καὶ πῶς ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ἐν αὐτοῖς, καὶ ἐν ἀλλήλοις, ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα συναϊδίως καὶ ἀσχίστως καὶ ἀδιαιρέτως ἐν μονῇ εἰσιν ἀνεκφοιτήτῳ. Δεῖ δὲ εἰδέναι, * ζωίδιόν τι. 18 βαθυχλοκούσης: το μελαγκρατής τε υάκ, ε τριακόσιοι δεκαοκτώ ὁμοούσιον.

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE MYSTICA THEOLOGIA. ὅτι μονὴ καὶ στάσις ταυτόν εἰσι· κίνησις δὲ ἕτερόν sine egressu. Seiendum vero est, quod μονή ει πάν ἐστι τῆς μονῆς. Φησὶν οὖν ὅτι, καὶ ἐν μονῇ ἀκινήτῳ ἀεὶ οὖσα ἡ θεία φύσις, δοκεῖ κινεῖσθαι ἐν τῇ ἐν ἀλλήλοις χωρήσει. Καὶ τῆς ἐν αὐτῷ καὶ ἐν αὐτοῖς. Οὗτος ὁ νοῦς τῶν εἰρημένων· συναΐδιος, φησὶν, ἡ ὕπαρξις τῆς ἁγίας Τριάδος, καὶ οὐχ ἑτέρως μὲν ὑπῆρξεν, ἑτέρως δὲ μετὰ ταῦτα κατέστη· ἢ χωρισμόν τινα ή μεταβολὴν ἔσχηκεν, ἀλλ᾽ ἅμα καὶ κατὰ ταυτὸν τό τε ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ οὐ μετ' αὐτόν. Πῶς ὁ ὑπερούσιος Ἰησοῦς. Σημείωσαι κατὰ Νε στοριανῶν καὶ ᾿Ακεφάλων. Πῶς ἀγαθός. Τί περιέχει ὁ Περὶ θείων ὀνομάτων λόγος 21.30. Καὶ γὰρ ἐχρῆν. Διατί αἱ θεολογικαὶ Υποτυπώσεις καὶ ὁ Περὶ θείων ὀνομάτων λόγος ὀλιγόστιχοι εἰσι μᾶλλον ἢ ἡ Συμβολική θεολογία. Τῆς συμβολικῆς. Τῶν πρώτων τὰ τῆς Συμβολικῆς θεολογίας φησί. Ταῖς συνόψεσι τῶν νοητῶν. Συνόψεις τῶν νοη τῶν τὰς τῇ ἄλλῳ αὐτῶν ἁπλότητι πρεπούσας θεω ρίας εκάλεσε. Τὸ δὲ περιστέλλονται ἀντὶ τοῦ συ στέλλονται τέθεικεν. Αλλ' ἀλογίαν παντελή. ᾿Αλογίαν φησὶ τὸ μὴ δύνασθαι λόγῳ παραστῆσαι τὰ ὑπὲρ λόγον· καὶ ἀνοησίαν οὖν τὸ ἀνεννόητον, καὶ ὁ μὴ δύναταί τις νοῆσαι, ὡς ὑπὲρ νοῦν. Κἀκεῖ μὲν ἀπὸ τοῦ άνω. Ἐπειδὴ τὰ νοητὰ καὶ ὑπὲρ νοῦν τοῦ Θεοῦ ἑνάδες εἰσὶ, καὶ ἐν ὁ Θεὸς, μάλ λον δὲ καὶ ὑπὲρ τὸ ἐν· εἰκότως συνέσταλται, ἅτε καὶ ἀμερὲς καὶ ἀπλήθυντον. Τὰ δὲ μετὰ Θεὸν, ὅσῳ μᾶλλον κάτεισιν ἐπὶ τὰ αἰσθητά, τοσούτῳ μᾶλλον ὁμιλοῦνται τοῖς μεριστοῖς καὶ σκεδαστοῖς, καὶ πε πληθυσμένοις συμπληθύεται αὐτοῖς πρὸς τὸν μερισμὸν καὶ τὸ πολυσχιδές τῶν αἰσθητῶν. Πρὸς τὰ ἔσχατα δὲ, τουτέστιν ἀπὸ τῆς θεολογικῆς ὑποτυπώσεως. Ἀπὸ τοῦ πρωτίστου. Πρωτίστου φησὶ τοῦ μᾶλ λον οικειοτέρου καὶ τῇ ἐννοίᾳ προεισβάλλοντος, οἷον ὅτι ὧν ὁ Θεὸς, ὅπερ ἑαυτὸν ὠνόμασεν. Ὅτι τὸ ὑπὲρ πᾶσαν. Πῶς δεῖ κεχρῆσθαι ταῖς θέσεσι καὶ ταῖς ἀφαιρέσεσιν ἐπὶ Θεοῦ· καὶ ὅτι τὰς μὲν θέσεις ἀπὸ τοῦ πρωτίστου καὶ μᾶλλον συγγενοῦς τῷ Θεῷ ποιούμεθα· τὰς δὲ ἀφαιρέσεις ἀπὸ τῶν ἐσχά των καὶ μᾶλλον αὐτοῦ διεστηκότων. Τὴν ὑποθετικὴν κατάφασιν. Κατάφασίς ἐστι λόγος ἀποφαντικὸς ἢ τοῦ καθόλου, ἢ τοῦ μαχομένου, ἡ συμπλεκομένου τινὸς, ἢ συγκρινομένου· οἷον, ὁ Θεὸς ζωή ἐστιν, ὁ Θεὸς ἀγαθότης ἐστίν. Υποθετικὴ δέ ἐστι λόγος ἀποφαντικὸς ἢ τοῦ καθόλου, ἢ μαχο μένου τινός, ἢ συμπλεκομένου δηλωτικός. Η οὖν σις, mansio et status, idem sint; sed motio difert a mansione. Dicit itaque divinam naturam in mansione immota exsistentem, videri moveri mutua profectione. Et in ipso ac in seipsis. Hæc dictorum est sententia; coæterna, inquit, exsistentia sancta Trinitatis, neque 236 aliter quidem exstitit, aliter vero postea constitit, aut separationem quamdam sive mutationem accepit; sed simul et eodem momento Filius est ex Patre, et Spiritus sanctus, non autem post ipsum. Quomodo Jesus qui est supra substantiam. Nota contra Nestorianos et Acephalos. Quomodo bonus. Quid liber De divinis nominibus complectatur. Decebat enim. Cur theologica Institutiones, et liber De divinis nominibus pauciores versus contineant, quam Symbolica theologia? Symbolica. Primis convenire theologiam quæ in signis versatur. Intellectilium aspectibus. Conspectus intelligibilium, vocavit contemplationes immateriali eorain simplicitali convenientes. Posuit autem περιστέλ λονται pro συστέλλονται, contrahuntur. Unum etiam in silentium perfectum. Gr. άλογίαν. ᾿Αλογίαν dicit non posse sermone repræsentare quæ sermonem vincunt et similiter ἀνοησίαν vocavit illud quod intelligi nequit, et quod nullus intelligere possit, cum mentem superet. Atque in illis quidem a supremo. Quoniam unitates Dei sunt τὰ νοητά seu quæ minime sub sensus cadunt, mentemque vincunt, et Deus est unum, vel potius supra unum, merito contrahitur, tanquam individuum et non multiplicabile. Quæ autem post Deum, quanto magis descendunt ad sensibilia, tanto magis conjunguntur divisibilibus et separabilibus, et cum ipsis multiplicatis simul per divisionem multiplicatur, et multa sensilium dissectio. Ad extrema, id est a theologica institutione. primo. Primum dicit illud quod magis proprium intellectui ejus qui primum aggreditur: nempe quod Deus sit ὁ ὤν, qui est, quod nomen sibi imposuit. Quia id quod superat omnem. Quis sit usus affirmationum et negationum in Deo; et nos affirmationes a primo magisque Deo cognato efficimus; at negationes ab extremis et magis ab ipso remolis. Hypotheticam affirmationem. Affirmatio est sermo enuntiativus alicujus quod est vel universale, vel repugnans, vel copulatumn, veluti: Deus est vita, Deus est bonitas. Υποθετική vero est sermo en tiativus ejus quod est aut universale, aut 237 repugnans, aut copulati declarativus. Itaque dnoVARIE LECTIONES ET CORRECTIONES. 01. τί περιέχει ὁ τῆς Συμβολικῆς Θεολογίας λόγος.

καὶ ἀγαθότης μᾶλλον ἢ ἀὴρ καὶ λίθος· αἱ δὲ ἀφαι ρέσεις κατὰ ἀπόφασιν λέγονται ἐναντίως τῇ θέσει ἡ μὲν γὰρ θέσις, κατὰ ὑποθετικὴν, ὡς εἴρηται, κα τάφασις λέγεται, ὅτι ζωὴ ὁ Θεὸς ἢ ἀήρ· ἡ δὲ ἀποφα τικὴ ἀφαίρεσις, οὐ μεθύσκεται ὁ Θεὸς, οὐκ ὀργίζεται καὶ ἐπὶ τῶν θέσεων ἐκ τῶν συγγενεστέρων ἀρχόμεθα· οἰκειότερον γὰρ Θεῷ ζωὴ καὶ ἀγαθότης μᾶλλον ἢ ἀὴρ καὶ λίθος. Ἐπὶ δὲ τῶν ἀφαιρέσεων καὶ τῶν ἐσχάτων ἄνιμεν, οἷον τὸ μὴ λόγῳ δηλοῦσθαι τὸν Θεὸν, καὶ τὸ μὴ νοεῖσθαι, οἰκειότερον μᾶλλον τῷ Θεῷ, ἢ τὸ μὴ κραιπαλᾷν, μηδὲ ὀργίζεσθαι, καὶ ὅλως ἐκ τοῦ δευτέ ρου τῆς ἀφαιρέσεως ἀρχόμεθα· οἷον, οὐ μεθύει μᾶλ λον ὁ Θεὸς ἢ οὐ λέγεται· καὶ οὐ μηνιᾷ μᾶλλον ὁ Θεὸς ἢ οὐ νοεῖται. Κραιπάλη μὲν οὖν ἐστι ἡ πολλὴ καὶ σφοδροτάτη μέθη, οἱονεὶ καραπάλη τις οὖσα, ὁ ἐστὶν ἢ τὸ κάρα, ἤτοι τὴν κεφαλὴν πάλλουσα καὶ πάνω κινοῦσα. Μῆνις δὲ οὐχ ἡ τυχοῦσα ὀργὴ, ἀλλ' ἡ ἐπίσ μονος. Ἀπὸ γοῦν τῶν αἰσθητῶν ἀνιόντας ἐπὶ τὰ νοητά, πάσας ταύτας τὰς ἀσωμάτους ἀφαιρέσεις μὴ ταπεινῶς νοεῖν χρὴ, ἀλλ' ἐφ' ἑκάστῳ τῶν εἰρημένων προσυπακούειν, ὅπερ αὐτὸς ὁ μακάριος Διονύσιος εἶπεν· οὐδὲν γὰρ ἐστιν ὁ Θεὸς τῶν εἰρημένων, ὧν ἡμεῖς γινώσκομεν, ἢ νοοῦμεν· ἀλλ᾽ οὔτε ὧν γινώσκουσιν αἱ νοηταὶ δυνάμεις πᾶσαι· πάντα γὰρ τὰ εἰρημένα καθάπαξ ἐκ Θεοῦ εἰσι καὶ αὐτοῦ δωρεαί· καὶ πῶς αὐτὸς ἐξ αὐτῶν ὁ προνοούμενος αὐτῶν κυ ρίως; Πάντα δὲ 3 διαφόρως διεξήλθομεν ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων· πάντα γὰρ ταῦτα, ὡς συμβεβη κότα, καὶ ἐν οὐσίαις τῶν μετὰ Θεόν. Ὁ δὲ Θεὸς καὶ ὑπὲρ οὐσίαν, καὶ τούτων αἴτιος, οὐκοῦν καὶ ὑπὲρ αὐτά. "Αλλως • Ζωὴ καὶ ἀγαθότης, [ἰδοὺ] κατάφασις ἤτοι θέσις· οὐ κραιπαλᾷ, οὐδὲ μηνιᾷ, ἰδοὺ ἀπόφασις ἤτοι ἀφαίρεσις. θετική κατάφασις in Deo, Deus est magis vita et υποθετική κατάφασις ἐπὶ Θεοῦ, ὅτι ὁ Θεὸς ζωή ἐστι bonitas quam aer et lapis; detractiones autem negatione contrario modo positioni dicuntur; nam positio, sicut dictum est, secundum descriptivam affirmationem enuntiatur; nempe Deus est vita, aut aer; at negativa detractio: Deus non inebriatur, non irascitur; et in positionibus a cognatioribus incipimus; magis enim Deo proprium vita et bonitas quam aer et lapis. In detractionibus vero ab extremis ascendimus, nimirum Deum non declarari sermone, nec cognosci, magis est Deo proprium quam non crapulari et non irasci; ac omnino a secundo seu viliori detractioneni ordimur, videlicet non inebriatur Deus magis quam non dicitur, et: non irascitur Deus magis quam non intelligitur. Κραιπάλη quidem est copiosa et vehementissima ebrietas, veluti χαραπάλη, id est τὸ κάρα seu caput πάλλουσα qualiens, plurimumque movens; μῆνις autem est non quæcunque ira, sed permanens. Itaque a sensibilibus ad intelligibilia ascendentes, non debemus omnes has incorporeas detractiones humiliter intelligere, sed in unoquo que illorum quæ dicuntur subaudire, quod ipse beatus Dionysius dixit: Deus enim nihil est dictorum quæ nos cognoscimus, aut intelligimus, quin nec illorum quæ intelligibiles virtutes universæ cognoscunt. Omnia enim quæ dicta sunt, prorsus ex Deo sunt, ac ejus dona: et quomodo proprie ipse ex ipsis qui ipsis providet?Omnia vero diverse explicuimus in libro De divinis nominibus. Hæc enim omnia sunt accidentia, et in substantiis eqrum quæ post Deum; at Deus tum essentiam superat, tum horum est auctor; ergo et his superior. Aliter: Vita et bonitas, affirmatio seu positio; non crapulatur, non irascitur; ecce tibi negatio seu detractio. Quam aer aut lapis. Aer quidem, juxta Scripturam in libris Regum, in aura tenui. Lapidem vero propheta vidit. Magis igitur proprie quam illa, vita et bonitas, in Deo ponuntur, et illum declarant. Sic etiam ex detractione, contrario modo, scilicet crapulari et irasci, remota sunt a Deo et aliena; sed non dici magis convenit Deo et propius accedit, 238 quia omnem mentem et sermonem vincit. IN CAP. IV. Neque in loco est. Pater necessario per hæc auditorem suum confirmat, ne propter sequentes negationes arbitretur divinitatem prorsus non esse; sed in his quidem, illam esse supposuit; in illis vero, nullum esse eorum quæ sunt, sed essentiam superare. IN CAP. V. Quod nec anima sit, neque mens. Hæc inter se discrepant (sicut superius declaratum est): imaginatio, opinio, ratio, intelligentia, quæ in mente Η ταῦτα δέ. δυνάμεις. Η ἀὴρ καὶ λίθος. 'Αὴρ μὲν, κατὰ τὸ ἐν Βασιλείο αις εἰρημένον, ἐν αὔρα λεπτῇ· λίθον δὲ ὁ προφήτης εἶδε. Τούτων οὖν οἰκειότερον μᾶλλον θέσεις καὶ δηλώ σεις” ἐπὶ Θεοῦ ἡ ζωὴ καὶ ἡ ἀγαθότης. Ὥσπερ οὖν καὶ ἐκ τῆς δὲ ἀφαιρέσεως ἐπὶ τοῦ ἐναντίου 8, οἷον τὸ κραιπαλᾷν καὶ μηνιᾷν, πόῤῥω Θεοῦ καὶ ἀλλότρια· τὸ δὲ μήτε λέγεσθαι " μᾶλλον πρέπον Θεῷ καὶ ἐγγν τέρω, διὰ τὸ ὑπὲρ πάντα νοῦν τε καὶ λόγον. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. Δ'. Οὐδὲ ἐν τόπῳ ἐστίν. Αναγκαίως ὁ Πατὴρ διὰ τούτων προσησφαλίσατο τὸν ἀκροατήν, ὥστε μὴ ταῖς ἑξῆς ἀποφάσεσιν οἴεσθαι ὅλως μὴ εἶναι τὸ θεῖον ἀλλ᾽ ἐν τούτοις μὲν τὸ εἶναι αὐτὸ ὑπέθετο, ἐν ἐκείνοις δὲ τὸ καὶ μηδὲν τῶν ὄντων εἶναι, ἀλλ' ὑπερού στον. ΕΙΣ ΤΟ ΚΕΦΑΛ. Ε. Ως οὔτε ψυχή ἐστιν, οὔτε νοῦς. Διαφέρει ταῦτα ἀλλήλων, ὡς ἐν τοῖς ἀνωτέρω δεδήλωται, φαντασία, δόξα, λόγος, νόησις, ἃ κατὰ 88 τὸν νοῦν θεωρείται, 10 ἐπὶ τῆς δὲ ἐκ τοῦ ἐναντίου. εν μήτε νοεῖσθαι. 30 περί

S. MAXIMI SCHOLIA IN LIB. DE MYSTICA THEOLOGIA. Προσεπινοητέον δὲ τὸ κατὰ τὸν ἡμέτερον λόγον μὴ considerantur. Porro mente supplendum est, non ἔχειν λόγον· ὁμοίως καὶ νόησιν κατὰ τὴν ἐν τοῖς νοε ροῖς κτίσμασι· καὶ τὰ ἑξῆς δὲ οὕτως ἐκδέχεσθαι χρή. ᾿Αλλως· Καὶ ἐπὶ τούτων ὁμοίως τὸ ὡς ἡμᾶς εἰδέναι θετέον· τῶν μετ' αὐτὴν δὲ, δηλαδὴ τὴν θείαν φύσιν, τουτέστι τῶν κτισμάτων τὰς θέσεις ποιεῖσθαι φησὶν ἐν τῷ λέγειν ζωὴν ἢ φῶς κατὰ τὰ ἐν τοῖς γεννητοῖς θεωρούμενα, ἐξ ὧν τὸν ταῦτα ὑποστήσαντα ἐννοοῦμεν, καὶ οὐ τῆς αὐτοῦ φύσεως διὰ τούτων θέσιν τινὰ εἰσάγομεν· καὶ πάλιν ἀφαίρεσιν ποιοῦμεν τῷ κατὰ μηδὲν τούτων εἶναι λέγειν τὸ θεῖον. Οὐδὲ ἔν, οὐδὲ ἑνότης. Διαφέρουσιν ἀλλήλων ἐν καὶ ἑνότης· τὸ μὲν γὰρ δηλοῖ τὸ ὑπερκείμενον, τὸ δὲ τὴν τοιαύτην ποιότητα, ὥσπερ λευκὸν καὶ λευκότης, ἀγαθὸν καὶ ἀγαθότης. Σημείωσαι δὲ ὅτι οὔτε ἡ θεό της οὐσία ἐστὶ τοῦ Θεοῦ, ὥσπερ οὐδὲ ἐν τι τῶν εἰρη μένων, οὐδὲ τῶν ἐναντίων αὐτοῖς· διὸ οὐδὲν αὐτῶν ἐστιν. Οὐ γάρ ἐστι ταῦτα οὐσία αὐτοῦ, ἀλλὰ δόξα περὶ αὐτόν. Οὕτω καὶ Σέξτος ὁ ἐκκλησιαστικός φιλόσοφος εἶπε, καὶ ὁ Θεολόγος Γρηγόριος ἐν τῷ τρίτῳ τῶν Θεολογικῶν αὐτοῦ, ὡς οὔτε [ή] θεότης, οὔτε τὸ ἀγέν νητον, οὔτε ἡ πατρότης οὐσίαν σημαίνουσι Θεοῦ. Οὐδὲ θεότης, ἢ ἀγαθότης. Σημείωσαι δὲ καὶ ὅτι οὐδὲ Πνεῦμά ἐστιν, ὡς ἡμᾶς εἰδέναι, οὔτε υἱότης, οὔτε πατρότης. Καὶ τὸ ὡς ἡμᾶς εἰδέναι ἐπὶ πάσης τῆς ἐν τοῖς προκειμένοις ἀποφάσεως λαβέ· δηλοῖ δὲ τὸ κατὰ τὴν ἡμετέραν είδησιν. habere rationem secundum nostram rationem similiter etiam intelligentiam secundum eam quæ est in creaturis mente præditis; et reliqua isto modo accipienda. Aliter: Et his similiter, ut nos sciamus, ponendum, eorum quæ eam scilicet divinam naturam sequuntur, id est creaturarum positiones fieri ait, cum dicitur vita aut lumen juxta illa quæ in generabilibus advertuntur, ex quibus eum qui hæc condidit intelligimus: non autem per hæc quamdam naturæ ejus positionem inducimus; rursusque detractionem facimus dicendo divinitatem in nullo horum esse. Nec unum, nec unitas. Differunt inter se unum et unitas; illud enim significat subjectum, illa vero talem qualitatem, sicut album albedo, bonum et bonitas. Nota vero quod nec divinitas sit Dei essentia, sicut unum eorum quæ dicta sunt, nec aliquid illorum quæ ipsis contraria; quæ nullum eorum est. Ipsa enim non sunt ejus essentia, sed opinio circa ipsum. Sic etiam Sextus philosophus ecclesiasticus dixit, et Gregorius theologus, nec divinitatem nec ingenitum, nec paternitatem significare Dei essentiam. οὐδὲ τὰ ὄντα γινώσκει. Μη σε ταρασσέτω τὸ κεφάλαιον τοῦτο καὶ νομίσῃς βλασφημεῖν τὸν θεῖον τοῦτον ἄνδρα· σκοπὸς γὰρ αὐτῷ δεῖξαι τὸν Θεὸν μηδὲν τῶν ὄντων ὄντα, ἀλλ' ὑπὲρ τὰ ὄντα· εἰ γὰρ τὰ πάντα αὐτὸς δημιουργήσας παρήγαγε, πῶς Έχει εὑρεθῆναι ἐν τι τῶν ὄντων; εἶπε γὰρ, ὅτι οὐδὲ τὰ ὄντα γινώσκει τὸν πάντων αἴτιον Θεόν· τοῦτο δὲ ἀπώλεια σαφής, τὸ μὴ γινώσκειν Θεόν· ἀλλὰ ταχέως αὐτὸ ἐσαφήνισεν, εἰπὼν ᾗ αὐτός ἐστι, τουτέστιν, οὐ δὲν τῶν ὄντων γινώσκει Θεόν, καθ' δ αὐτός ἐστιν, ἀντὶ τοῦ τὴν ἀνεννόητον καὶ ὑπερούσιον οὐσίαν αὐτοῦ, Η ύπαρξιν καθ' ἣν ὑπάρχει· εἴρηται γάρ· Οὐδεὶς γινώσκει τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατὴρ, οὐδὲ τὸν Πατέρα τις ἐπιγινώσκει, εἰ μὴ ὁ Υἱός. Καὶ ἐκ τοῦ ἐναντίου ἐπάγει ὁ μέγας Διονύσιος, και φησιν, [καὶ ὅτι οὐδεὶς γινώσκει τὸν Θεὸν ᾗ ἐστὶν,] οὐδὲ αὐτὸς ὁ Θεὸς γινώσκει τὰ ὄντα ᾗ ὄντα ἐστὶ, τουτέστιν οὐκ οἶδεν ἐπιβάλλειν τοῖς αἰσθητοῖς αἰσθητῶς, ἡ ταῖς οὐσίαις ὡς οὐσίαις· ἀνοίκειον γὰρ τοῦτο Θεῷ· οἱ γὰρ ἄνθρωποι τὰ αἰσθητὰ ἢ διὰ θέας, ἢ γεύσεως, ἡ ἀφῆς νοοῦμεν τί εἰσί· τὰ δὲ νοητὰ ἀπὸ μαθήσεως, ἢ διδασκαλίας, ἢ ἐλλάμψεως καταλαμβάνομεν 8. Ο δὲ Θεὸς οὐδὲ ἐξ ἑνὸς τρόπου τοιούτου οἶδε τὰ ὄντα, ἀλλὰ γνῶσιν ἔχει τὴν αὐτῷ πρέπουσαν· τοῦτο γὰρ αινίττεται τὸ ῥητὸν τὸ λέγον, Ο εἰδὼς τὰ πάντα πριν γενέσεως αὐτῶν, ὅπερ δηλοῖ ὅτι οὐ κατὰ τὸν λόγον τῆς γενέσεως τῶν i. Matth. x1, 27. " να καταλαμβάνονται. * Neque divinitas, neque bonitas. Nola eum nec esse Spiritum ut nos sciamus, nec rationem Filii, nec ration m Patris seu paternitatem, et τὸ ὡς ἡμᾶς εἰδέναι usurpat in omni præsenti negatione. Bignificat vero secundum nostram scientiam. Neque quæ sunt cognoscit. 239 Non te perturbet hoc caput, et nec divinum hunc virum blasphemare putes; scopus enim ejus est ostendere Deum nibil esse eorum quæ sunt, sed superare; si enim ipse omnia creando produxerit, quomodo invenietur esse unum eorum quæ sunt? dixit enim, quod ea quæ sunt minime Deum omnium auctorem cognoscant; manifestus autem interitus, Deum non cognoscere: at mox seipsum declaravit cum dixit, quatenus est, id est nullum eorum quæ sunt Deum cognoscit quatenus est, pro, minime intelligibilem et essentia superiorem esse illius essentiam, vel exsistentiam qua exsistit: dicit enim Scriptura: Nemo novit Filium, nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius ik; atque a contrario addit magnus Dionysius, aitque [Neuro cognoscit Deum qua est], nec ipse Deus cognoscit ea quæ sunt quatenus sunt, id est, nescit intendere sensilibus modo sensibili, aut essentiis ut essentiis; illud enim Deo non convenit: nos quidem homines sensilium naturam aut visu, aut gustu, aut tactu intelligimus: at intelligibilia studio, aut instru ctione aut illustratione comprehendimus. Deus vero nullo horum modorum novit ea quæ sunt, sed habet cognitionem sibi accommodatam; hoc enim Scriplura insinuat cum dicit: Qui novit omnia antequam

ferent 1, quod declarat Deum non cognoscere illa ὄντων οἶδεν αὐτὰ ὁ Θεὸς [ὅπερ ἐστὶν αἰσθητῶς, ἀλλὰ ] καθ᾿ ἕτερον γνώσεως τρόπον. Οἱ ἄγγελοι δὲ γνωστι κῶς αὐτὰ καὶ ἄλλως γινώσκουσιν, οὐχ ὡς ἡμεῖς αἰσθητῶς. Οὕτως οὖν καὶ ὁ Θεὸς ἀσυγκρίτως καὶ υπεραναβεβηκότως, οὐ μὴν ταῖς οὐσίαις ἐπιβάλλων οἶδε τὰ ὄντα. "Αλλως· Τὰ ὄντα, ήγουν τὰ κτίσματα ὑπὲρ τὴν ἑαυτῶν φύσιν ἐκταθῆναι ταῖς νοήσεσιν οὐ δύναται· εἰκότως οὖν εἰς ἑαυτὰ βλέποντα ἀγνοεῖ τὴν θείαν φύσιν, καθ᾽ ὁ αὐτή ἐστιν. Οὕτως οὖν καὶ ἡ θεία φύσις, [εἰς] ἑαυτὴν βλέπουσα, οὐκ οἶδεν ἐν ἑαυ τῇ εἶναι τὰ ὄντα κατὰ τὸν τῆς οὐσίας [αὐτῶν] λόγον· τοῦτο γὰρ ἐδήλωσεν εἰπὼν, ᾗ ὄντα ἐστὶν, ἐπειδὴ ὑπὲρ πάντα τὰ ὄντα καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι κέκτηται ὑπερου σίως· ἑτέρως γὰρ οὐκ ἄν τις εἴποι ἀγνοεῖν τὸν Θεὸν τὰ ἑαυτοῦ κτίσματα. Εἰς τὸ αὐτό. Ὅτι οὐδεὶς γινώ σκει τὴν ἄχραντον Τριάδα, καθ' δ αὐτή ἐστιν, ἀντὶ τοῦ, οὐδὲν ἐστιν ὡς αὐτὴ, ἵνα καὶ γινώσκῃ αὐτὴν ὡς αὐτή ἐστιν· ἡμεῖς μὲν γὰρ γινώσκομεν τί ἐστιν ἀνθρωπότης, ἐπειδὴ ἄνθρωποί ἐσμεν· τὴν δὲ ὑπαρξιν τῆς ἀχράντου Τριάδος οὐκ ἴσμεν τί ἐστιν· οὐ γάρ ἐσμεν ἐκ τῆς οὐσίας αὐτῆς· οὕτως οὐδὲ ὁ Θεὸς εἶδε τὰ ὄντα ᾗ ἐστὶ, καθὼς ἡμεῖς οὐ γάρ ἐστί τι τῶν ὄντων ἢ κατ' αὐτά· κἂν γὰρ αὐτὸς πνεῦμα ὁ Θεός, καὶ τὸ ἅγιον μέντοι Πνεῦμα οὕτως ὠνόμασται, ἀλλ᾽ [οὐκ] ἔστι πνεῦμα γνώριμον ἡμῖν, ἢ ἀγγέ λοις. Τί δὲ ἀνωτέρω εἰπὼν, οὐκ ἔστι φῶς, οὐδὲ ἀλή θεια, ὑποκαταβὰς πάλιν λέγει, οὐκ ἔστι σκότος, οὐδὲ φῶς, οὐδὲ πλάνη, οὐδὲ ἀλήθεια; Δυνατὸν οὖν ἐπιχειροῦντα εἰπεῖν, ὅτι τὸ μὲν πρῶτον περὶ τοῦ ἀπολύτως φωτὸς λέγει, οὐδὲ πλάνη ὡς ἐν οὐσίαις “τῶν ἀγγέ λων, καὶ ἀλήθειαν τὴν αὐτοαπολελυμένως καὶ ἀναιτίως ἀλήθειαν· τὰ δὲ ἐφεξῆς, ὅτι οὔτε τῶν πρός τι, οἷον ἐκ σκότους μεταβάλλων φῶς, ὡσανεὶ ἐκ τοῦ δι νάμει φωτὸς εἰς τὸ ἐνεργείᾳ φῶς μεταβάλλων ἐκ τῶν σχετικῶν εἰς ἄλληλα φῶς καὶ σκότος· οὔτε γὰρ γνό φος ἐστίν, οὔτε πολύ φῶς, οὕτως οὔτε ἐκ τοῦ ἐναντίου, ἐκ τοῦ κατὰ δύναμιν πλάνην εἶναι εἰς ἀλήθειαν ἐνερ γείᾳ μετέβαλε· πάντα γὰρ ταῦτα, δεύτερα αὐτοῦ, ἐξ αὐτοῦ προνοητικῶς ἐκφοιτήσαντα. Οὐδὲν οὖν ἐστι τῶν ἐξ αὐτοῦ. quæ sunt secundum rationem generationis eorum [hoc est sensibiliter], sed secundum alium cognitionis modum. Angeli quidem illa cognoscunt no‐ scendi facultate et modo immateriali, non sicut nos sensibili; sic igitur etiam Deus absque comparatione et transcendentaliter, non autem essentiis incumbens uovit ea quæ sunt. Aliter: Τὰ ὄντα seu creaturæ non possunt intellectionibus supra propriam naturam extendi: merito igitur seipsas inspicientes, divinam ignorant naturam, quatenus ipsa est. Sic igitur divina natura seipsam intuens, non novit in se illa quæ sunt secundum essentiæ illorum rationem; hoc enim declaravit cum dixit, quatenus sunt entia, quoniam superat omnia quæ sunt, et modo essentiam vincente exsistit, alioquin nullus dixerit Deum ignorare suas creaturas. Ad idem. Nullum nosse purissimam Trinitatem, quatenus est, pro, nihil est sicut illa, ut eam cognoscat, quem admodum ipsa est; nos enim cognoscimus quidem quid sit humanitas, quoniam homines sumus; at exsistentiam purissimæ Trinitatis nescimus quid sit; non enim sumus ex 240 eadem essentia: sic neque Deus novit ea quæ sunt, quatenus sunt, quem. admodum nos; quia non est aliquod eorum quæ sunt, aut in ipsis. Etsi enin Deus sit spiritus, equidem sanctus Spiritus ita nominatur; sed non est spiritus nobis cognitus, aut angelis. Cur vero, cum superius dixisset, non est lumen, nec veritas, paulo post contrarium dicit, non est tenebræ neque lumen, nec error, nec veritas? Posset itaque qui illum tuetur dicere, illum prinio de lumine absoluto loqui, nec esse errorem, sicut in essentiis augelorum, et veritatem earum quæ per se absoluta et sine causa est veritas. Quæ autem sequuntur, nec eorum quæ ad aliquid nimirum ex tenebris mutatus în lumen, quasi ex lumine quod tantum est virtute, mulatus in esse lumen quod actu est lumen. Lumen et tenebræ sunt ex iis quæ inter se dependent, nec enim est caligo, nec lumen copiosum; sic neque a contrario, ex errore qui erat virtute veritas mutatus est in veritatem actualera. Hæc enim omnia sunt ipso posteriora, cum ab ipso providendi facultate processerint: nibil igitur est eorum quæ ab Ipso. 1 Dan. xull, κι ἐξ αὐτῆς τῆς. 44 ὡς αἱ οὐσίαι.