PACHYMERS PARAPHRASIS IN APP. S. DIONYSII. ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΧΥΜΕΡΗ ΠΑΡΑΦΡΑΣΙΣ ΕΙΣ ΤΑΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΕΠΙΣΤΟΛΑΣ GEORGII PACHYMERÆ PARAPHRASIS IN EPISTOLAS SANCTI DIONYSII Es interpretations Godefridi Tilmanni, Carthusia Parisiensis monachi, cum Græco exemplari rursus a Petro Lansselio collata, ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Α'. Επιβάλλω, φησί τις τῶν παλαιῶν Γάϊον τοῦ τον εἶναι, ᾧ τὴν τρίτην ἐπιστολὴν ἔγραψεν ὁ θειότα τος ἀπόστολος καὶ εὐαγγελιστὴς Ἰωάννης ὁ Θεολόγος· τεκμαιρόμενος καὶ ἐκ τῶν ἄλλων οἷς συγγέγονε μετά τῶν ἀποστόλων ὁ θεῖος οὗτος ἀνήρ. Θεραπευτὰς δὲ τοὺς μοναχοὺς ἔλεγεν ἐν τῷ Περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας συντάγματι εἰπὼν ἔκεῖ καὶ πῶς καθίστανται μὴ ὄντες κληρικοί, ἀλλ᾽ ἀνώτεροι τοῦ λαοῦ. Τούτους δὲ ἔαιχε θαυμάζειν Φίλων ὁ Ἰουδαῖος ἐν τῷ Περὶ θεωρητικοῦ βίου ἢ οικετών συντάγματι, θεραπευτὰς αὐτοὺς καλῶν, καὶ τὴν δίαιταν αὐτῶν διηγούμενος· οὐ χεῖρον δὲ καὶ αὐτολεξεὶ τὰ τοῦ Φίλωνος θεῖναι Φησὶ τοίνυν ἐν τῷ τοιούτῳ συντάγματι· «Πολλαχοῦ μὲν οὖν τῆς οἰκουμένης ἐστὶ ' 241 IN EPISTOLAM 1. Equidem non levibus conjecturis mihi videor assecutus (ait unus quispiam antiquorum) hunc esse Caium, cui divinissimus apostolus evangelista Joannes, idemque theologus eximius, tertiam scripsit epistolam. Ex aliis sane quam multis cepit is conjecturam quibus colligitur admirabilem hunc virum usum esse familiari apostolorum congressu. Therapeutas autem docuit beatus Pater eos esse, qui et monachi, in eo opere, quod De ecclesiastica hierarchia scriptum reliquit. Illic abunde explicuit, quo pacto institui debeant, qui clerici non sunt, populo alioqui superiores. Qui istius vitæ institntum profitebantur, hos visus est Philo ille Judæus miraculi loco deprædicare in opere cui inscriptio τὸ γένος· ἔδει γὰρ ἀγαθοῦ τελείου μετασχεῖν καὶ τὴν est, De vita theoretica, hoc est contemplativa, sive Ελλάδα καὶ τὴν βάρβαρον πλεονάζει δὲ ἐν Αἰγύπτῳ καθ᾿ ἕκαστον τῶν ἐπικαλουμένων νομῶν, καὶ μάτ λιστα περὶ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν Οἱ δὲ πανταχόθεν ἄριστοι, καθάπερ εἰς πατρίδα, θεραπευτῶν ἀποικίαν στέλλονται, πρός τι χωρίον ἐπιτηδειότατον, ὅπερ ἐστὶν ὑπὲρ λίμνης κείμενον Μαρείας ἐπὶ γεωλόφου χθαμαλωτέρου σφόδρα εὐκαίρως, ἀσφαλείας γε ένεκα καὶ ἀέρος εὐκρασίας.» Καὶ πάλιν ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου· • Εν ἑκάστῃ δὲ οἰκείᾳ ἔστιν οἴκημα ἱερὸ ν' δ καλεῖται σεμνεῖον καὶ μοναστήριον· ἐν ᾧ μονούμενοι, τὰ τοῦ σεμνοῦ βίου μυστήρια τελοῦνται, μηδὲν εἰσκομίζοντες, μὴ σιτίον, μὴ ποτόν, μηδ' ἔν τι τῶν ἄλλων ὅσα πρὸς τὰς τοῦ σώματος χρείας ἀναγκαῖα· ἀλλὰ νόμους καὶ λόγια θεσπισθέντα διὰ προφητῶν, καὶ ὕμνους, καὶ τἄλλα, οἷς ἐπιστήμη καὶ εὐσέβεια συναυ ξάνεται καὶ τελειοῦται.» Καὶ πάλιν ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου· «Τὸ δὲ ἐξ ἑωθινοῦ μέχρις ἑσπέρας διάστημα σύμπαν αὐτοῖς ἐστιν ἄσκησις· ἐντυγχάνοντες γὰρ τοῖς ἱεροῖς γράμμασι, φιλοσοφοῦσι τὴν πάτριον φιλοde supplicibus; tales vocans therapeutas. Sed et vitæ istius monasticæ formulam pluribus explicat. Neque malum fuerit prorsus 242 ipsam dictionem Philonis loco præsenti intexere: enimvero eo in opere ad hunc scribit modum, in pluribusque orbis regionibus hoc genus monachorum reperire est. Oportebat sane boni istius sic perfecti feri partici pem non Græciam solum, sed et reliquarum gentium barbariem. Abundat vero in Ægypto in singulis regionibus vocalis nomis, et maxime circa Alexandriam. Ut enim ubivis gentium quisque est optimus, in eam concurrit demigratve coloniam, perinde atque in patriam therapeutarum, nimirum in regionem magnopere accominodam et peropportunam; quæ quidem imminet stagno cui nomen Mariæ, in colle declivi ac humiliore sita, alioqui non importuno, cum securitatis gratia, tum ob commodam aeris temperiem. Rursus ex eodem opere: In unaquaque familia, ædes una consecrata est, quæ

ietis σεμνείον dicitur, sive μοναστήριον, in qua soli σοφίαν, αλληγοροῦντες, ἐπειδὴ σύμβολα τὰ τῆς ῥητῆς fpsi a vulgo seorsum degentes, mysteria peragunt, quæ religiosam addecent ac cœlibem vitam. Nemo eo quidquam esculentum importat, vel poculentum, aut eorum aliquid quæ ad sublevandas corporis necessitates noscuntur pertinere; leges tantum, perque diviniloquos prophetas reddita oracula eo convehunt, hymnos, alia item pleraque, quibus eruditio, inque Deum pietas quotidianis incrementis coalescunt et perficiuntur. Rursus ex eodem opere: matutino autem solis exortu ad usque vesperam, omnis ea intercapedo istis cedit in continentem Scripturarum meditationem. Cumque pertinaci studio sacras litteras legunt: ft, ut pulchre· admodum philosophentur, pro more majorum philosophiam ad allegoriam transferentes. Quandoqui- 1 dem litteras interpretationis conspicuæ, censent esse symbola seu signa arcanæ cujusdam et reconditioris nature conjecturis probabilibus explicanda. Sed et commentaria habent priscorum, qui suæ sectæ primarii exstitere duces. Qui multa monimenta formula in eruendis allegoriis observandæ reliquerunt, quibus quasi primariis exemplaribus utentes imitantur propositi seu studii rationem. Idem post pauca: Itaque non uni solum contemplationi vacant, sed cantica hymnosque in Deum scribunt omnigena numerositate metrorum ac membrorum, decenti ea exornantes graphicoque charactere. Rursus idem Temperantiam insuper perinde atque stabile quoddam fumdamentum animæ exornandæ collocant in primis, mox cæterarum virtutum molem superexstruunt. Prius siquidem, quam sol occumbat, in his nemo ausit quidquam 243 vel esculenti vel potus ori admovere; quandoquidem meditationem philosophia dignam esse judicant, quæ luci comparetur; contra corporis necessitates addicunt tenebris. Quo fit, ut philosophiæ quidem lucem diurnam, corporis vero necessitati sublevanda exiguam admodum dispertiant noctis portionem. In his etiamnum nonnulli tertio vixdum die, sumendæ alimoniæ meminerunt, nimirum ii quos totos occupavit ardentius desiderium obtinendæ scientiæ. Quidam rursus tanta alacritate delibuti sic exhilarescunt, deliciantur verius quasi luculentissimo convivio ab ipsa accepto sapientia, opulen. ter ac citra invidiam sua dogmata suppeditante, ut dupla intercapedine temporis restitent, vix sexto demum die, per necessitatem assueti sumere cibum. Itemque: Sunt et feminæ quædam therapeutides, quarum pars multo melior defecta jam ætate incanuit; virgines etiamdum eæ perseverant, castimoniam virginalem intemerato pudore custodientes, non utique ut apud gentiles ædituæ quædam passim inveniuntur, adactæ necessitate verius, quam ultronea animi devotione. Nam admirabili zelo ac desiderio percipiendæ sapientiæ prægestientes, quam ut viris conviverent, nullam prorsus iniere rationem corporeæ voluptatis; ut quæ avidius expetiverint posteritatem sibi relinqui non quidem ἑρμηνείας νομίζουσιν ἀποκεκρυμμένης φύσεως ἐν ὑπονοίαις δηλουμένης. Εστι δὲ αὐτοῖς καὶ συγγράμ ματα παλαιῶν ἀνδρῶν, οἱ τῆς αἱρέσεως αὐτῶν ἀρ χηγέται γενόμενοι, πολλὰ μνημεῖα τῆς ἐν τοῖς ἀλλη γορουμένοις ιδέας ἀπολειπόμενοι, καθάπερ τισὶν αρχετύποις χρώμενοι, μιμοῦνται τῆς προαιρέσεως τὸν τρόπον. Καὶ μετ' ὀλίγα·. Ὥστε οὐ θεωροῦσι μέσ νον, ἀλλὰ καὶ ποιοῦσιν ᾄσματα καὶ ὕμνους εἰς τὸν Θεὸν διὰ παντοίων μέτρων καὶ μελῶν ἀριθμοῖς στ μνοτέροις ἀναγκαίως χαράσσοντες. Καὶ πάλιν· ε Εγκράτειαν δὲ ὥσπερ τινὰ θεμέλιον προκαταβαλλόμε ναι τῇ ψυχῇ, τὰς ἄλλας εποικοδομοῦσιν ἀρετάς. Σιτίον δὲ ἡ ποτὸν οὐδεὶς αὐτὰ προεινέγκατο πρό ηλίου δύσεως· ἐπεὶ τὸ μὲν φιλοσοφεῖν ἄξιον φωτός κρίνουσιν εἶναι· σκότους δὲ τὰς τοῦ σώματος ἀνάγ κας· ὅθεν τῷ μὲν ἡμέραν, ταῖς δὲ βραχύ τι μέρος νυκτὸς ἔνειμαν. Ένιοι δὲ καὶ διὰ τριῶν ἡμερῶν ὑπου μιμνήσκονται τροφῆς, οἷς πλείων ὁ πόθος ἐπιστήμης ἐνίδρυται· τινὲς δὲ οὕτως ἀνευφραίνονται καὶ τρυφών σιν ὑπὸ σοφίας εστιώμενοι, πλουσίως καὶ ἀφθόνως τὰ δόγματα χορηγούσης, ὡς καὶ διπλασίονα χρόνον ἀντέχειν, καὶ μόλις δι' ἐξ ἡμερῶν ἀπογεύεσθαι προ φῆς ἀναγκαίας έθισθέντες.» Καὶ πάλιν· «Εἰσὶ δὲ καὶ γυναίκες θεραπευτίδες, ὧν καὶ πλεῖσται γηραλέαι, παρθένοι τυγχάνουσι, τὴν ἀγνείαν οὐκ ἀνάγκῃ, και θάπερ ένιαι τῶν παρ' Έλλησιν ἱερειών, φυλάττου σαι μᾶλλον ἢ καθ᾿ ἑκούσιον γνώμην διὰ ζῆλον καὶ πόθον σοφίας, η συμβιούν σπουδάζουσαι, τῶν περὶ τὸ σῶμα δεινῶν ἡλόγησαν, οὐ θνητῶν ἐκγόνων, ἀλλ' ἀθανάτων ἐρεχθεῖσαι, * μόνη τίκτειν ἀφ' ἑαυτῆς οἷα τέ ἐστιν ἡ θεοφιλής ψυχή.» Καὶ πάλιν· «Αἱ δὲ ἐξηγή σεις τῶν ἱερῶν γραμμάτων γίνονται αὐτοῖς δι᾽ ὑπο νοιῶν ἐν ἀλληγορίαις· ἅπασα γὰρ ἡ νομοθεσία δοκεῖ τοῖς ἀνδράσι τούτοις εοικέναι ζώῳ· καὶ σώμα μὲν ἔχειν τὰς ῥητὰς διατάξεις· ψυχὴ δὲ τὸν ἐναποκείμε νον ταῖς διαλέξεσιν ἀόρατον νοῦν, ἂν ἤρξατο διαφε ρόντως τῇ οἰκείᾳ αὐτῇ θεωρεῖν, ὡς διὰ κατόπτρου τῶν ὀνομάτων ἐξαίσια κάλλη εμφαινόμενα κατιδούσα, ο ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν τὰ τοῦ Φίλωνος, ἃ δὲ περὶ θερα πεντῶν ἔγραψεν, ὧν εἷς ἐστι καὶ Γάϊος, πρὸς ὃν ἐπιστέλλει ὁ ἅγιος, λέγων ὅτι Εφ' ἡμῖν μὲν, ἐπεὶ τὸ σκότος στέρησίς ἐστι, τὸ δὲ φῶς ἔξις, οὐ γίνεται ἀφανὲς τὸ φῶς τῷ σκότει, ἀλλὰ τὸ σκότος τῷ φωτί απουσία γὰρ τοῦ φωτὸς τὸ σκότος ἐστίν· οὐ μὴν ἀπουσία τοῦ σκότους τὸ φῶς. Τοῦτο λάβε καὶ ἐπὶ τῆς γνώσεως· ἡ γὰρ γνῶσις, ἕξις· ἡ δὲ ἀγνωσία, στέ ρησις γνώσεως. Καὶ ἐπεὶ ἡ ἀπουσία τῆς γνώσεως παρυφίσταται, τὴν ἀγνωσίαν ποιεῖ, ὡς τὸ σκότος ἡ τοῦ φωτὸς ὑποχώρησις πάντως καὶ ἡ παρουσία τῆς γνώσεως διαλύει τὴν ἀγνωσίαν· καὶ ὅσῳ μᾶλλον πλέον τὸ φῶς, τοσούτῳ τὸ σκότος ἀφανίζεται· καὶ ὅσον πλείους αἱ γνώσεις, τοσοῦτον ἡ ἀγνωσία ἀφανίζεται. Καὶ ὅρα, ὅτι πολλὰ φῶτα οὐκ εἶπος, πολὺ δὲ φῶς· ἐν γὰρ τὸ φῶς, εἴτε ἀνιέμενον εἴτε ἐκτεινόμε νον. Καὶ πάλιν, πολλὴν μὲν γνῶσιν οὐκ εἶπε, πολλὰς δὲ γνώσεις εἶπεν· ἐπειδὴ γὰρ ἡ γνώσις γνωστών γνῶσις, τὰ δὲ γνωστὰ πολλὰ καὶ ἄπειρα, ἄρα καὶ εἰ γνώσεις πολλαὶ καὶ ἄπειροι. Πολλὴν δὲ γνῶσιν οὐκ

εἶπεν, ἐπειδὴ μεσότης ἐστὶν ἡ γνῶσις, καὶ παρ' morti obnoxiam, sed immortalem, quam sola ex se νοιαν, ἑκάτερα ἔχει ὡς κακίας τὴν ἄνεσιν καὶ τὴν ἐπίτα- edere novit anima, quæ se gratiosam reddidit Deo, σιν ἔνθεν μὲν τὴν ἄγνοιαν, ἐκεῖθεν δὲ τὴν περί- atque amabilem. Idem rursus: Proinde ab iis in Η δή και πολλὴ γνῶσις λέγοιτ' ἄν Ὡς γοῦν sacras litteras commentationes eduntur figurativis αἱ πολλαὶ γνώσεις ὡς μεσότητες τὴν φρόνησιν συνι- allegoriis adopertæ. Universa siquidem sanctio legis στῶσιν, οὕτως αἱ πολλαὶ ἄγνοιαι τὴν μωρίαν, καὶ αἱ non absimilis esse istis censetur cuipiam animali, πολλαὶ περίνοιαι τὴν πονηρίαν Μὴ τοῦτο γοῦν, quod corporis vice habeat sanctiones posita legis; φησί, κατὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας ὑπολάβης, ὅτι, ὥσπερ animam autem interpretantur invisibilem sensum τὸ σκότος λύεται φωτὶ, καὶ μάλιστα πολλῷ· ἢ ὥσπερ sub involucro dictionum sive litteræ Introrsus deliἡ ἀγνωσία, ἥτις καὶ αὐτὴ σκότος ἐστὶ, παύεται, tescentem, quem ubi primum cœpit generose emiγνώσεων καὶ μάλιστα πολλῶν ἐπιγενομένων· οὕτω Denterque contemplari familiari quadam et sibi coκαὶ ἡ κατὰ Θεὸν ἀγνωσία ἔοικε τῇ κατὰ ἀμαθίαν gnala luce; perinde est, ac si perspiciat eximiam ἀγνωσίᾳ, ὡς ἔφημεν. Αλλ' ὅσῳ φωτίζεται τις παρά ipsam sententiarum pulchritudinem sese per noniΘεοῦ, καὶ ὅσῳ τις συνάγει γνῶσιν τῶν ὄντων, τουτέστι num veluti speculum repræsentantem. Et hæ quidem τὴν περὶ τῶν ὄντων καὶ νοερῶν, τοσούτῳ μᾶλλον ex Philone, quæ de therapeutis scripto prodidit, in ἀναβαίνων περὶ τὴν γνῶσιν τὴν περὶ Θεὸν, γνώσε- quibus unus hic Caius nuneratur ad quem episto καὶ τὴν ἀκαταληψίαν, ήτοι αγνωσίαν τὴν περὶ Θεὸν, lam præsentem transmittit sanctus, dicens.: Quando φῶς εἶναι καὶ γνῶσιν ὑπὲρ πάντα τὰ γνωσθέντα· secundum nos, tenebræ ipsæ privatio quædam est; καὶ λοιπὸν σιγῇ τιμᾷ τὴν περὶ Θεὸν ἀφασίαν. Οὐκο contra, lux, habitus: consequens est lucem ipsam · οὖν οὐ κατὰ στέρησιν γνώσεως λέγεται ἡ περὶ Θεοῦ non evanescere tenebrarum adventu, imo infusione Αγνωσία, ἀλλὰ καθ᾽ ὑπεροχὴν πάσης γνώσεως, ὅτι lucis ipsæ disparent tenebræ: siquidem absentia ἔγνω τις τὸ πᾶσι καὶ ἑαυτῷ ἄγνωστόν τε καὶ ἀκα- lucis sese circumfundunt tenebræ; non item per τάληπτον. Ταῦτα καὶ ἐν τῷ δευτέρῳ κεφαλαίῳ τοῦ absentiam tenebrarum succedit lux. Idem 244 Περὶ θείων όνομάτων είρηται. prorsus tibi intelligendum de ignorantia et scientia vel cognitione. Cognitio enim habitus est, privatio autem cognitionis ignorantia. Jam quando absentia cognitionis ipsam quadantenus ignorationem repræsentat, sicut et ipsæ tenebræ secessio lucis est; sequitur omnino præsentia cognitionis dissolvi ignorantiam; quantoque se copiosius lux effundit, tanto þessum eunt magis tenebræ et exinaniuntur. Similem in modum, quo uberior adest seges cognitionum, hoc magis exinanitur ignoratio. Jam mihi vide, quia non multas dixit luces, sed multam lucem; una siquidem lux, sive se illa remiserit, sive se intenderit fusius. Contra, non multam cognitionem, sed multas dixit cognitiones. Nam quando cognitio est eorum quæ vi cognoscitiva apprehenduatur, ejusmodi autem sic multa sunt, ut nullo queant circumscribi fine: consequens fuerit multas esse cognitiones, imo infinitas. Ad hac, neutiquam dixit multam cognitionem, quod cognitio mediocritas quædam sit, et utrimque habeat tanquam vitia remissionem et intensionem. Et hinc quidem ignorantiam, illinc vero dispescimus curiositatem sciendi, que multa utique cognitio dici possit. Ut igitur multæ cognitiones quasi mediocritates unam constituunt prudentiam, sic complures ignorantiæ stultitiam pariunt unam, et multæ curiositates vafriciem. Quod igitur præsenti loco inducit Pater, provide, ne juxta communem intelligentiam acceperis dictum. Quemadmodum enim tenebræ infusione lucis dissolvuntur, idque maxime, sí quamplurimum lucis emicuerit: aut, sicut ignorantia (quæ et ipsa tenebris assimilis est) desinit esse adventu cognitionum, præsertim si cumulate ingruerint: ad eum nodum quæ secundum Deum est ignoratio, ei videtur non dissimilis, ut jam dictum nobis est, quæ per imperiPam atque ruditatem dici solet ignorantia. Cæterum quanto quis a Deo illustratur copiosius, uberioremque sibi conciliat eorum quæ sunt cognitionem: de his nimirum quæ subsistunt, quæve intellectu percipiuntur is quo sublimius ad scientiam ascendit eorum quæ ad Dei cognitionem provehunt: tanto perspicacius intelliget majestatem Dei nulli comprehensibilem esse creaturæ. Idem rursus eam ignorationem, quæ ad perfectiones de Deo dictas refertur, verissime esse lumen percipiet, eognitionemque cætera cognoscibilia transcendentem. Denique hanc suam de Dei perfectionibus ineloquentiam secum tacitus honore præcipuo dignam ducit. Nullatenus igitur ejusmodi de Deo ignorantia intelligenda est hic dici, quod privatoria sit cognitionis; magis vero propter eximiam atque exsuperantem prærogativam totius scientlæ, qua quis nosse promeruit id, quod omnibus sibique incognitum manet et incomprehensibile. Et hæc quidem capite secundo Divinorum nominum explicata sunt. Ταῦτα τοίνυν, τὸ σκότος φημὶ καὶ τὴν ἀγνωσίαν, G ὑπεροχικῶς, ἀλλὰ μὴ μετὰ στέρησιν ἐκλαβὼν, ὅτε περὶ Θεοῦ ἐκλαμβάνεις ταῦτα, ἀπόφησον ὑπεραληθῶς, δηλονότι εἰπὲ τρανῶς. Ἐπειδὴ γὰρ ταῦτα καὶ ὑπὲρ ὃ ἐνταῦθά εἰσι, νοοῦνται ἐκεῖσε· καὶ ὁ περὶ τούτων λόγος οὐχ ἁπλῶς ἀληθινὸς λόγος ἔσται, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ τοῦτο τὸ ἀληθινὸν μιμουμένου τοῦ λόγου τὸ τῶν πραγμάτων υπεροχικόν· τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ ὑπερα 245 Hac igitur, tenebras dico et ignorationem supereminenter cum intellexeris, non item privatorie de Deo dici: ἀπόφησον ὑπεραληθῶς, id est enuntia verissime, dic scilicet τρανῶς, hoc est lilucide, perspicue. Nam quando hac, supra etiamnum quam hic sunt, intelliguntur se illic verissinie habere; quique de his sermo est, non utcunque verus sit sermo; quin præter hoc, veritatem quan,

tamcunque nostri imitatitii sermonis ipsa præcellit ληθῶς ἀπόφησαν· ἐπειδὴ ὅσον τις έχει, φησί, τῶν rerum magnitudo. Hoc etenim insinuat ἀπόφησον ὄντων τὴν γνῶσιν, καὶ τὸ ὂν φῶς, τοῦτ᾽ ἔστι τῆς ὑπεραληθῶς. Quante enim quis sortitus est am ἀληθείας τὴν νόησιν, τοσοῦτον τὰ περὶ τοῦ Θεοῦ ὄψεται pliorem rerum notitiam, lucemque effusiorem (ait) άγνωστα· οὐ γὰρ τῷ φωτὶ ἢ τῇ γνώσει φανερούνται, intelligentiam videlicet veritatis, is tanto perspica- ἀλλὰ μᾶλλον τοὺς ταῦτα ἔχοντας λανθάνει, καὶ ἡ ἐν cius intelliget ignotiora esse, quæ de Deo dicuntur. τούτοις ἐπίδοσίς τε καὶ αὔξησις, τῷ φωτί φημι καὶ Non enim vel lumine quopiam, vel cognitione ea τῇ γνώσει, τὸ θεῖον δεικνύει ἀθέατόν τε καὶ ἄγνω elucescunt, quin eorum potius fugiunt cognitionem, στον. Οὐδὲ γὰρ ἀφανὲς γίνεται τὸ τοιοῦτον σκότος ἐν qui talium qualemcunque notitiam indepti sunt. τῷ πολλῷ φωτὶ τῆς περὶ τοῦτο ἀληθείας· ἀλλὰ περιIpsa quoque quantalibet promotio et incrementum καλύπτεται, καὶ μᾶλλον γινώσκεται, ὅτι σκότος, καὶ in his, lumnine dico et cognitione, divinam majesta- ἀποκρύπτεται πᾶσαν γνῶσιν· ὥστε, ὅταν συνέλθωσιν tem perspicue declarant invisibilem esse, et nulli αἱ περὶ τῶν νοερῶν γνώσεις, οὐκ ἀποδιδράσκει ή creaturæ usquequaque cognobilem. Neque enim ἀγνωσία, ἀλλὰ μένει αποκρυπτομένη καὶ διαφεύγουσα exinaniuntur ejusmodi tenebræ in tam multa luce πᾶσαν γνῶσιν· οὐχ ὑποχωροῦσα, ἀλλ᾽ οὖσα καὶ μέν istius (quæ circa numen est) veritatis, verum unde- νουσα, καὶ νικῶσα τὰς γνώσεις, οὐδὲν ἄλλο κατα cunque luce ipsa operiuntur; atque hinc scitur λαμβανούσας· ἢ ὅτι ὑπεροχικῶς ἄγνωστόν ἐστι τὰ verius, quia tenebra sunt, quando omnem de Deo ζητούμενον. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ Θεὸν θεασάμενος, καὶ cognitionem obumbrant. Ubi igitur primum con- νοήσας δ εἶδεν, αὐτὸν μὲν οὐχ εώρακε (Θεὸν γὰρ currerint eæ, quæ de intelligentiis habentur, noti- οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε)· ἀλλά τι τῶν περὶ αὐτὸν tiæ, nou continuo aufugit ignorantia, sed permanet ὄντων καὶ πεφυκότων καταλαμβάνεσθαι, καὶ τότε arcana prorsus, omnemque effugiens cognitionem, τοῖς ἀξίοις διὰ καθάρσεως γινομένοις. Αὐτὸς δὲ ὑπὲρ nusquam secedens, sed restitans, ac evincens om- πάντα νοῦν, καὶ πᾶσαν οὐσίαν υπεριδρυμένος, ἐν mium cognitionem, aliud omnino nibil pro comperto αὐτῷ μὲν τῷ μὴ καθόλου γινώσκεσθαι, ὑπὲρ νοῦν habentem, quam quod supereminenter id manet inco γινώσκεται, ὅτι ὑπὲρ πάντα ἐστίν· ἐν δὲ τῷ μὴ gnitum, quod inquiritur maxime. Idcirco qui Deum εἶναι καθόλου πάλιν· τὸ γὰρ εἶναι τῶν κτιστῶν ἐστι vidisse, et quod vidit, intellexisse prædicatur, non καὶ τῶν ἐλθόντων εἰς ὕπαρξιν. Ὁ δὲ Θεὸς καὶ ὑπὲρ utique ipsum hic vidit Deum (Deum enim nemo vidit τὸ εἶναι· διὰ τοῦτο, ἔστι μὲν, ἀλλ᾽ ὑπερουσίως, καὶ unquam m), sed eorum quidpiam, quæ circa ipsum ή κατὰ τὸ κρεῖττον παντελὴς ἀγνωσία. Οσῳ γὰρ sunt, aptave apprehendi ductu natura; quando iis ἀνάγεταί τις, εἰς ἀγνωσίαν κρείττονα καταντά tum demum contingit, qui per se sinceram mentis, αὕτη γοῦν ἡ ἀγνωσία οὐ στέρησίς ἐστί γνώσεως, expurgationem præstiterunt dignos. Ipse vero supra ἀλλὰ γνῶσις ὑπερέχουσα καὶ καταλαμβάνουσα ὡς omnem mentem, omnemque substantiam eminen- έφικτὸν τὸν Θεὸν, ὅτι ὑπὲρ πάντα ἐστὶ τὰ γίνουν tissime residens, co quidem astruitur nullo pacto σκόμενα. sciri posse, quod mentem creatam transcendere intelligatur. Rursus qua universis quæ sunt, supereminet, hinc esse omnino negatur. Commune siquidem rebus creatis est, et iis quæ ad substantiæ participium venerunt, ut sint; Deus autem omnem conditam essentiam transcendit; propterea est quidem Deus, sed eminentissimo genere essentiæ. Hæc sane ignoratio juxta præstantiorem acceptionem, 246 omni ex parte absoluta et perfecta dicitur. Quanto enim sustollitur quis ad Dei contemplationem, tanto propius is occurrit isti præstantissimæ ignorationi. Si quidem talis ignoratio neutiquam privatio cognitionis est, magis vero cognitio est præcellentis cujusdam prærogativæ, ipsum Deum (quatenus attingi potest) apprehendens, qua intelligit ipsum cunctis eminere, quæ in cognitionem eadunt. IN EPISTOLAM II. Et hæc multis adeo locis, excellenter quidem in ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Β'. Ταῦτα πολλάκις μὲν ἐν τῷ Περὶ θείων ονομάτων opere Divinorum nominum exsecutus est, omnium p λόγῳ διαφόρως εἶπεν, ἐξαιρέτως δὲ αὐτὰ ἡρμήνευσεν maxime ipsa hæc interpretatus capite undecimo sub finem dicens: Quonam pacto, qui omnium est auctor, imo ipsa bonitas, ipsa deitas, idem esse possit subsistens causa bonitatis atque deitatis, cum bis etiam præemineal? Proinde arbitror in hunc modum legi debere: Rogasne qui fit ut Deus supra principium emineat et deitatis et bonitatis? Mux sciscitanti respondet: Siquidem intelliges deitatem ejusmodi donum esse, quod a Deo in nos derivatur, quo divinæ quadantenus efficimur consortes naturæ; nec tamen id quod ipse Deus est, assequimur. Hæc si expenderis tecum, quæJean, 1, 18. ἐν τῷ ἐνδεκάτῳ κεφαλαίῳ περὶ τὸ τέλος λέ γων Πῶς ὁ πάντων αἴτιος καὶ ἀγαθότης καὶ θεότης, ὑποστάτης ἐστὶ καὶ ἀγαθότητος καὶ θεότη τος καὶ ὑπὲρ ταῦτά ἐστιν; Οὕτω δὲ ἀναγνω στέον· Ἐρωτᾷς, πῶς ὁ Θεὸς ὑπὲρ θεότητος ἀρχὴν καὶ ὑπὲρ ἀγαθότητος ἀρχήν ἐστιν; Εἶτα ἀποκρίνεται καί φησιν· Εἰ νοήσεις ὅτι ἡ θεότης αὐτὸ ἐκ Θεοῦ δῶρόν ἐστι καθὸ θεούμεθα, οὐ μὴν αὐτὸς ὁ Θεὸς ἕξεις τὸ ζητούμενον. Οὐ γὰρ αὐτήν φησι τὴν κατ' οὐσίαν θεότητα καὶ ἀγαθότητα, ὅ τί ποτέ ἐστι, λέγω ἀλλὰ τὴν ἀγαθοποιὸν καὶ θεοποιὸν δωρεάν τοῦ Θεοῦ τοῦ ὄντως καὶ ἀγαθοῦ τοῦτο γὰρ ἡ ἀρχὴ

ΤΗ καὶ αἰτία τοῦ θεοῦσθαι, καὶ ἀγαθύνεσθαι· καὶ κατὰ slionis abs te propositæ obtinebis solutionem. Ne τοῦτον τὸν τρόπον φησὶ λέγεσθαι ὑπὲρ θεαρχίαν καὶ ὑπὲρ ἀγαθαρχίαν, τὴν οὕτω δηλαδή νοουμένην Εἰ γοῦν τὸ ἐκ Θεοῦ δῶρον ἀρχὴ γίνεται τοῦ θεοῦσθαι ἡμᾶς δηλονότι, πάσης ἀρχῆς αἴτιος καὶ ἀρχὴ ὁ Θεός οὕτω δὲ καὶ τῆς λεγομένης θεότητος ἐπέκεινα ἐστιν. Ὁ μὲν γὰρ Θεὸς οὐ κατὰ σχέσιν, ὡς ἡμεῖς, κτᾶται τὸ ἀγαθὸν, ἀλλ' ἀσχέτως ἔχει καὶ οὐ κατὰ μετο χήν· ἡμεῖς δὲ σχετικῶς· ἡμεῖς γὰρ τρεπτοὶ, ἐκεῖνος δὲ άτρεπτος. 'Αμίμητον δὲ μίμημά φησι τοῦ Θεοῦ τὴν ἡμῶν ὡς ἐφικτὸν θέωσιν. Ἐπεὶ γὰρ οὐ καλῶς θεούμεθα, εἰ μὴ ἐν τῷ μιμεῖσθαι τὸ Θεῖον, διὰ τοῦτο μίμημα λέγεται ἐπεὶ δὲ οὐκ ἐφικνούμεθα πρὸς τὸ ἀρχέτυπον, οὐδ᾽ ὁπωσούν, αμίμητον λέγεται· τοίνῦν καὶ μίμησις μὲν καὶ σχέσις ἐστὶν, αὐτὰ τὰ πράγματα, ή θεότης καὶ ἡ ἀγαθότης μετέχοντες δὲ καὶ μιμούμενοι οἱ ἄγγελοι, καὶ τῶν ἀνθρώπων περὶ οὓς ταῦτα ὁρῶνται. Τὸ δὲ Θεῖον ἀμίμητόν ἐστι καὶ ἄσχετον ὅτι ὅσῳ τις πρὸς μίμησιν καὶ σχέσιν Θεοῦ προκόπτει τοσούτῳ καταλαμβάνεται τὸ ἀνέφικτον της μιμήσεως καὶ τῆς σχέσεως. Ὑπερέχον τοιγαροῦν τὸ θεῖον τῶν μιμήσεων καὶ τῶν σχέσεων, δηλονότι τῆς θεότητος καὶ τῆς ἀγαθότητος· ἀλλὰ καὶ αὐτῶν τῶν μιμουμένων καὶ μετε χόντων, τουτέστι τῶν κατὰ χάριν θεῶν τε καὶ ἀγα θῶν, εἰκότως ὑπὲρ τὴν θεαρχίαν καὶ τὴν ἀγαθαρχίαν ἐστίν. que enim ipsam deitatem atque bonitatem hic intelligi debere significat secundum deitatis essen tiam, etiamsi alicubi visus sit id voluisse dicere; sed munificam gratiam insinuat nos utique bonos simul et deos constituentem, ejus, inquam,gratiam, qui vere Deus vereque est bonus. Hoc enim donum et origo est et causa, quibus dii efficimur pariter et boni, et juxta hanc rationem ait dici supra principium divinitatis, et supra principium bonitatis, ista scilicet ratione concepts. Si igitur hoc a Dev promanans donum principium est nostræ deificationis, nimirum auctor idem est totius principii, imo principium ipse Deus; atque ita jam dictəm deitatem asseritur transcendere. Neque enim Deus ipse eximiam illam bonitatem, quemadmodum nos, secundum habitudinem sibi vindicat, sed sine habitudine seu qualitate habet, nec jure participii; nos contra, juxta habitudinem, siquidem vertibiles sumus, ille nuli obnoxius vicariæ mutationi. Inimitabilem insinuat Dei imitationem, nostram ipsorum esse deificationem, quatenus eam assequi datur, quandoquidem enim non bene dii efficiamur, nisi numen divinum imitando, ideo 247 imitatio dicitur. Cum autem ad primarium illud divinitatis exemplar ne ulla quidem ex parte pertingimus, jure nobis inimitabilis astruitur, Ipsæ igitur res deitas et bonitas (nostræ) sunt imitatio et habitus seu gratia, circa quos talia conspiciuntur; participantes vero et imitantes angeli, et ii hominum circa quos talia conspiciuntur; divina vero natura est inimitabilis et habitibus carens. Nam quanto quis ad qualemcunque imitationem, atque ad (efficiam Dei) qualitatem promoverit: tanto intelliget is verius nulla vel imitatione vel habitudine, numinis majestatem attingi posse. Unde fit, ut omnimodam imitationem atque apprehensionem numen illud longe exsuperet, sua nimirum deitate simul et bonitate; imo omnes omnium imitantium participantiumque vires in immensum transcendit; eorum videlicet, qui gratuito Dei munere dii, bonique appellantur. Jure igitur supra deitatis et bonitatis principium est. ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Γ'. IN EPISTOLAM III. Dictio repente, quid in his Malachiæ prophetæ verbis significet, docere vult Pater: Repente veniet ad templum suum Dominus, quem vos quæritis: et angelus testamenti, quem vos desideratis.. Equidem arbitror sententiam hanc ab ipso Caio in quæstio❤ nem primum positam. Εξαίφνης igitur rem indicat insperato emicantem, et quasi e latebris in apertam lucem sese inopine repenteque proferentem: ut illud est, εξαίφνης γέγονεν ἡ ἀστραπή, id est, repente facta est coruscatio. Denique de humana carne a Deo Verbo assumpta, quam vocat Pater φιλανθρωπίαν, hoc etiamnum dictum esse declarat dictio, ἐξαίφνης. Nam quid, quæso, usquam est Deo occultius? lllud igitur ἐκ τοῦ κρυφίου, id est Τὴν τοῦ προφήτου Μαλαχίου ῥῆσιν ἐν τούτοις βούλεται διδάξαι, λέγοντος. Εξαίφνης ἥξει εἰς τὸν καιρὸν αὐτοῦ Κύριος, ὃν ὑμεῖς ζητεῖτε· καὶ ὁ άγγελος τῆς διαθήκης, ὃν ὑμεῖς ἐπιποθεῖτε. Οἶμαι δὲ τὸ ῥητὸν τοῦτο παρὰ Γαΐῳ ἐρωτᾶσθαι, τὸ γοῦν παρ' ἐλπίδα, καὶ τοῦ τέως ἀφανοῦς εἰς τὸ ἐμ φανὲς ἐξαγόμενον, ἐξαίφνης ἐστὶν, ὡς τὸ, Εξαίφνης γέγονεν ἡ ἀστραπή. Λοιπὸν καὶ ἐπὶ τῆς ἐνανθρωπή σεως τοῦ Θεοῦ Λόγου, ἣν δὴ καὶ φιλανθρωπίαν καλεί, τοῦτο δηλοῖ τὸ ἐξαίφνης. Τί γὰρ ἀφανέστερον Θεοῦ; τὸ γοῦν ἐκ τοῦ κρυφίου τῆς θεότητος· τὸ κρύφιος γὰρ πολλάκις ἀντὶ τοῦ Θεὸς εἴληφε· κρυφιότητα, τὴν θεότητα· κρύφιος γοῦν καὶ ἐνταῦθα ἀντὶ τοῦ Θεός, ὡς ἀόρατος, είρηται Τὸ γοῦν ἐπὶ τοῦ κρυφίου τῆς θεότητος τὸν ὑπερούσιον εἰς τὸ καθ' ex occulto, divinitatis indicat arcanum. Κρύφιος ἡμᾶς οὐσιωθέντα φανῆναι· τοῦτό ἐστι τὸ ἐξαίφνης. Τί δέ, διὰ τοῦτο, διὸ καὶ ἐξεφάνη, ἤδη τὸ κρύφιον ἀπεβάλετο; οὐδαμῶς· ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν σάρκωσιν κρύφιος ἐστιν· ὁ γὰρ Ἰησοῦς Χριστὸς Θεὸς τέλειος, καὶ ἄνθρωπος τέλειος. Καὶ ἄρα κατὰ Νεστοριανῶν· μᾶλλον δὲ, ἵνα τὸ θειότερον εἴπω· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ • Hal. 111, enim, occultus, plerumque sumitur Patri pro nomine Θεός, id est Deus, et per κρυφιότητα divinitatem ipsam solet exprimere. ltaque κρύφιος pro Deo Arc ponitur: quemadmodum ἀόρατος, invisibilis, dictus est. Sed et illud, ex occulto scilicet divinitatis, quod supersubstantialis ille Deus conspicuum se

exhibuerit trabea nostræ earuis amiétus: hoc ipsum θαυμασιώτερον, ὅτι ἐν αὐτῇ τῇ ἐκφάνσει, καὶ ἐν αὐτῷ τῷ φαίνεσθαι, τὸ κρύφιον ἔχει· ὁ γὰρ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς καὶ ἐν αὐτῇ τῇ καθ᾿ ἡμᾶς ἐκφάνσει ἄγνωστον ἔχει τὸ τῆς οἰκονομίας μυστήριον τίς γὰρ ἐνόησε πῶς Θεὸς συνανεκράθη σαρκί; Ὅθεν καὶ λεγόμενον ἄῤῥητον μένει, καὶ νοούμενον ἄγνω στον. indicat ἐξαίφνης, id est inopine, improvise, repente. Quid tandem? Hacne gratia aut ideo augustissima Dei majestas prius in secretissimo secessu delitescens, repente inclaruit orbi, seque vel vulgo visendam dejecit? Nullo modo. Quin post susceptionem carnis perseverat etiamnum occultus. Siquidem Jesus Christus perfectus Deus, perfectus idem 248 et homo est. Mihi vide, ut adversus Nestorianos jam tum congrediebatur. Magis vero, ut quiddam divinius pronuntiem; hoc enim admirabilius est, quod in hac sua perquam illustri manifestatione, in eo ipso quod apparuit, arcanum retinet. Dominus enim noster Jesus Christus in ipsa assumptæ carnis nostræ revelatione, incognitum servat sacramentum dispensatoriæ istius incarnationis. Quis enim intellexit omnium, quo pacto sese Deus attemperarit carni? unde fit ut hoc dum dicitur, ineffabile: dum intelligitur, manet incognitum. IN EPISTOLAM IV. Aliis aliquot locis antevertit sanctus de his dicere. Nam paulo ante in opere Divinorum nominum dixit fusius, quod ab omni re Deus nomenclaturam sorLiatur, omnibusque adsit. Illud quidem, quasi auctor a rebus causalis; hoc autem per ipsius contingit providentiam, ut qui omnibus provideat. Caius igitur in ejusmodi sententias succedanea lectione devolutus, ubi nomini illi thearchico, Jesus, alterum adjunctum invenit, puta άνθρωπος, id est homo, ut est, Filius hominis. Illud item expressius: Quid me quæritis interficere hominem qui veritatem dixi vobis? Ait ergo sancto patri Caius (a Caio enim mota quæstio est): Quid utique dicendum nobis de ipso Jesu, qui omni creatura superior est; qui cum secundum assumptam substantiam visus homo, in ordinem allectus est cæteris, communione substantiæ: idem astruitur homo, et in hominum serie numeratur ut vere bomo? Num hic quoque dixerimus, quia homo dicitur, quatenus auctor est hominum; quemadmodum, exempli gratia, idem vocatur et sol et lux, quod solem ipsum lucemque condiderit? Et rursus nunquid de hoc (Jesu) dicemus quod adesse hominibus dicatur, tanquam horum provisor, sicut et aliis omnibus adesse dicitur? Hic enim videlicet in dispensatione carnis a Verbo suscepta, rationem aliquam peculiarem quæramus oportet; cum præter dispensationem quoque ipsam, vocari possit homo, quasi auctor hominum et opifex. Confirmat hoc in Chronographiis seu in libris De temporum serie Africanus, quemadmodum a majoribus nostris proditum est memoriæ. Deus euim eodem nomine quo res ab ipso conditæ, appellatur: quandoquidem in singulis exsistat; in dis pensatione autem assumpti hominis non tanquam auctor hominum, verum tanquam secundum totam substantiam 249 humana circumdalus carne homo prædicatur. Ad hæc igitur Pater respondens, et cum posset propriam hic rationem dixisse, quod tanquam vere humana carne vestitus homo dicatur, neque veritatem corrupisse (sic respondendo). Prius vero volens etiam hoc (nomen) juxta definitionem aliorum (Christi nimirum secundum causam et principia); hoc enim sibi proponit, ait: Nos autem Jesum neutiquam humana finitione circumscribi· ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Δ'. Εφθασεν εἰπεῖν ὁ ἅγιος καὶ ἐν ἄλλοις· τέως δὲ πλατύτερον ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων, ὅτι καὶ ἐκ πάντων ὁ Θεὸς ὀνομάζεται, καὶ πᾶσι πάρεστι τὸ μὲν, ὡς αἴτιος ἐκ τῶν αἰτιατῶν· τὸ δὲ, τῇ προ νοίᾳ, ὡς προνοητής πάντων. Τοῖς τοιούτοις γοῦν νοήμασιν ὁ Γάϊος κατακολουθῶν, ἐπεὶ ἐν εὑρίσκεται ἐπὶ τοῦ θεαρχικοῦ, Ἰησοῦς όνομα καὶ τὸ ἄνθρωπος, ὡς τὸν ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, καὶ ἔτι σαφέστερον· Τί ζητεῖτέ με ἀποκτεῖναι, ἄνθρωπον, ὃς εἶπον ὑμῖν τὴν ἀλήθειαν; φησὶ τοίνυν ὁ Γάϊος πρὸς τὸν ἅγιον (ἀπ' ἐκείνου γὰρ ἡ ἐρώτησις)· Τί λέξομεν περὶ τοῦ Ἰησοῦ τοῦ πάντων ἐπέκεινα· ὅτε κατ᾽ οὐσίαν βλεπόμενος ἄνθρωπος συντέτακται πᾶσιν οὐσιωδῶς, καὶ ἄνθρω πος λέγεται, καὶ ἐν τοῖς ἀνθρώποις ἐστὶ πάντως; Οὐ μὴ φήσομεν καὶ ἐνταῦθα, ὅτι ἄνθρωπος λέγεται, ὡς αἴτιος ἀνθρώπων· ὥσπερ δηλαδὴ καὶ ἥλιος, καὶ φῶς, ὡς αἴτιος ἡλίου καὶ φωτός; Καὶ πάλιν· Οὐ μὴ φήσομεν ἐπὶ τούτου ὅτι συνεῖναι λέγεται τοῖς ἀνθρώποις, ὡς προνοητής τούτων, καθὼς καὶ τοῖς ἄλλοις ἅπασι συνείναι λέγεται; Ενθάδε γάρ, ήγουν ἐν τῇ οἰκονομίᾳ, λόγον τινὰ ἴδιον ζητήσομεν, ἐπεὶ καὶ δίχα ταύτης, καὶ ὡς αἴτιος ἀνθρώπων καὶ ποιητής, κληθείη ἂν ἄνθρωπος. Τοῦτό φησιν ἐν ταῖς Χρονογραφίαις καὶ ᾿Αφρικανός, ὡς παλαιοὶ λέγουσι λέγεται γὰρ ὁμωνύμως ὁ Θεὸς πᾶσι τοῖς ἐξ αὐτοῦ ἐπειδὴ ἐν πᾶσιν ἐστιν ἐν δὲ τῇ οἰκονομία δοχεί οὐχ ὡς αἴτιος άνθρώπων, ὡς κατὰ τὴν οὐσίαν ὅλην οὐσιωθείς, ἄνθρωπος λέγεται Πρὸς ταῦτα γοῦν ὁ Πατὴρ ἀπολογούμενος, καὶ ἔχων μὲν εἰπεῖν ἴδιον λόγον ἐνταῦθα, ὅτι ὡς ἀληθῶς σαρκωθεὶς ἄνθρωπος λέγεται, καὶ μὴ λυμήνασθαι τὴν ἀλήθειαν τέως δὲ καὶ τοῦτο θέλων κατὰ τὸν λόγον τῶν ἑτέρων ὀνομάτων ἐξηγήσασθαι, δηλονότι κατὰ τὸ αἴτιον (τοῦτο γὰρ ὁ σκοπό;), φησίν· Ἡμεῖς δὲ τὸν Ἰησοῦν οὐκ ἀν θρωπικῶς ἀφορίζομεν, τοῦτ' ἔστιν οὐ μόνον ἄνθρωπον λέγομεν. Πῶς γὰρ λέγοιμεν, ὑπερούσιος Ἰησοῦς; Εἴπερ ἦν μόνον ἄνθρωπος, πῶς ἐλέγετο ὑπερούσιος; ᾿Αλλὰ ἄνθρωπος μὲν ἀληθῶς ὁ λίαν φιλάνθρωπος τοῦτο γάρ ἐστι τὸ διαφερόντως, δηλονότι ὁ πάντων διαφέρων κατὰ τὸ φιλάνθρωπον "Ανθρωπος τοίς νυν ἀληθῶς ὁ ὑπερούσιος, οὐσιωμένος ἐπὶ τῶν ἀν θρώπων οὐσίας, καὶ κατ᾿ ἀνθρώπους, καὶ ὑπὲρ ἀνθρώπους· κατ' ἀνθρώπους μὲν, διὰ τὸ ἐν μήν τρα χωρηθῆναι, καὶ ἐκ τῶν παρθενικῶν καὶ ἁγίων δ

αἱμάτων συστῆναι καὶ χρόνον ἐννεάμηνον ἐν τῇ κοιλίᾳ mus: hoc est, non hominem solum prædicauus. Alioqui qua subnixi ratione pronuntiaremus, quia supersubstantialis est Jesus? Nam si homo tantunt erat, qui dici poterat supra substantiam eminere? At profecto vere homo erat ille valde hominum amans: hoc enim excellenter est, nempe omnibus creaturis excellens benevolentia erga homines. Homo igitur vere idemque supersubstantialis humana circumamictus substantia est secundum homines, sed et supra homines. Secundum homines quidem, quod angustiis materni uteri exceptus sit, quod concretione virginei ac purissimi sanguinis ipsius corpus conflatum constitutumque sit, et in alvo perinde ac panis integer et cœlestis in sacra mensa repositus, novem mensium tempus exegerit. Propter etiamnum pleraque alia, quæ hominum more admirabili dispensatione gessit. Porro supra homines dixit, quod sine semine copulæ virilis conceptus prognatusque sit ex virgine, quod citra ullius doloris sensum sit editus. Homo igitur benignus hic amator hominum, et vere homo. Nihilo tamen minus supersubstantiali sua majestate, divinitate videlicet perquam plenus, manet juxta Pauli dictum: In quo habitat omnis plenitudo divinitatis corporalitero. Hoc sane dixit propter eminentissi mam vim substantiæ, potestatis, virtutisque ipsius, videlicet in divinitatis opulentia, et vere factus homo, nostram quidem carnem assumpsit; sed supra humana substantiæ modulum. Etiamsi ex muliere, non tamen ea qualicunque, sed virgine: et quæ hominis erant propria, supra humanam imbecillitatem gessit. Liquet ex eo, quod super aquain ingressus sit, quasi alius quidvis solidum supprimeret et impenetrabile. Quid jam necesse reliqua ut percenseam, tam multa cum sint? Per quæ, si quis tandem ea etiamnum decenter ac religiose expenderit, quæ de dispensatione Servatoris afirmative pronuntiantur percipiet vim in se retinere eximiæ negationis efficacem. Proinde quid sit afirmatio, contra quid negatio, superius nobis expli catum est, capite tertio Mystica 250 theologia. Sed quo demum pacto intelliguntur affirmationes præsenti loco vin in se obtinere præstantis cujuspiam negationis? Hoc sane modo: Tametsi Jesum ὡς ἄρτος πλήρης οὐράνιος ἐν ἁγίᾳ τραπέζῃ διαβιβά σαι, καὶ διὰ τὰ ἄλλα ἅπερ ᾠκονόμησε κατ' ἀνθρώπους· ὑπὲρ ἀνθρώπους δὲ διὰ τὸ ἀσπόρως συλλη φθῆναι, καὶ ἐκ παρθένου γεννηθῆναι, καὶ ἀνωδίνως ἀποτεχθῆναι. "Ανθρωπος τοιγαροῦν ὁ φιλάνθρωπος - ἀλλ' οὐδὲν ἧττον καὶ ὑπερπλήρης ὑπερουσιότητος, δηλονότι θεότητος, κατὰ τὸ εἰρημένον· Εν ᾧ κατοικεί πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος σωματικώς. Τοῦτο δὲ εἶπε διὰ τὸ ὑπερβάλλον τῆς οὐσίας καὶ ἐξουσίας καὶ δυνάμεως, ἀμέλει ἐν τῇ τῆς θεότητος περιουσίᾳ, καὶ ἀληθῶς γενόμενος ἄνθρωπος οὐσιώθη μὲν, ἀλλ' ὑπὲρ οὐσίαν· εἰ γὰρ καὶ ἐκ γυναικὸς, ἀλλ᾽ ἐπὶ παρθένου· καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον ενήργει τὰ ἀνθρώπου. Καὶ δῆλον, ἐξ ὧν ἐπὶ ὕδατος, ὡς ἐπί τινος στεγανοῦ, ἐπορεύετο· τί ἄν τις λέγῃ τὰ λοιπὰ πάμπολλα όντα, δι' ὧν ὁ θεοπρεπῶς ἐξετάζων ὑπὲρ νοῦν γνώσεται καὶ τὰ ἐπὶ τῇ οἰκονομίᾳ τοῦ Σωτῆρος καταφασκόμενα, δύναμιν ἔχοντα ὑπεροχικῆς ἀποφάσεως; Τί δέ ἐστι κατάφασις, καὶ τί ἀπόφασις, είπομεν ἄνω ἐν τῷ περὶ μυστικῆς θεολογίας τρίτῳ κεφαλαίῳ. Πῶς δὲ αἱ και ταφάσεις ἐνταῦθα δύναμιν ἔχουσιν ὑπερχικῆς ἀπο φάσεως; οὕτως· Εἰ γὰρ καὶ καταφάσκομεν λέγοντες ἄνθρωπον εἶναι, καὶ ἐκ παρθένου μητρὸς κατ' οὐσίαν ἡμῶν, ἀλλὰ κεκρυμμένην ἔχει καὶ ὑπὲρ νοῦν τὴν τῆς ἀποφάσεως δύναμιν· ἐρεῖ γὰρ ὁ ἀκούων· Οὐκ ἄνθρω πος ἁπλῶς, ἐπειδὴ ἐκ παρθένου, ἀλλ' ὑπὲρ ἄνθρωπον, εἰ καὶ τὰ ἄλλα ἄνθρωπος. Υπεροχικῆς δὲ εἶπε πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῶν κατὰ στέρησιν λαμβανομένων ἀποφάσεων· καὶ γὰρ, ἵνα συνελόντες εἴπωμεν, οὐδὲ ἄνθρωπος ἦν, φησί. Συντόμως δὲ ἑαυτὸν σαφηνίζων ὁ Πατὴρ, ἐπι φέρει· Οὐχ ὡς μὴ ἄνθρωπος, ἀλλ' ὡς ἀνθρώπων ἐπέκει να, καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον ἀληθῶς ἄνθρωπος γεγονώς. Σημείωσαι δὲ πᾶσαν τὴν ἐπιστολὴν κατὰ Νεστοριανῶν· σημείωσαι δὲ καὶ τὴν ὑπερφυῆ καὶ ἄφραστον τοῦ Κυρίου ἕνωσιν, ὅτι οὐ κατὰ Θεὸν τὰ θεῖα ἔδρασεν· ἦν γὰρ ἄνθρωπος· οὔτε κατ᾿ ἄνθρωπον τὰ ἀνθρώπινα ἦν γὰρ Θεός. "Οθεν θαυμαστῶς ὁ θεολόγος Γρηγόριος φησι· Κιρναμένων ὥσπερ τῶν φύσεων, οὕτω δὴ καὶ τῶν κλήσεων καὶ περιχωρουσῶν εἰς ἀλλήλας τῷ λόγῳ τῆς συμφυΐας Πῶς δὲ καὶ κατὰ Θεὸν τὰ Θεοῦ ἔργα ἐποίησεν; ἐννόησον ὅτι σωματικοῖς ποσὶν ἐπὶ θαλάττης ἐβάδισε· Θεοῦ μὲν γὰρ τὸ συμπιλῆσαι ὕδωρ· πάλιν δὲ, σὰρξ καὶ ὀστᾶ, καὶ πόδες οὐ θεότητος. Θεοῦ πάλιν, παρθένον ποιῆσαι proftemur hominent esse, idque ex virgine matre κύειν· τὸ δὲ διαμεμορφώσθαι όψει καὶ τοῖς λοιποῖς μέλεσιν οὐ θεότητος. Οὕτω καὶ ἐκ τοῦ ἐναντίου τὰ αὐτά· οὐ γὰρ κατ' ἄνθρωπον τὰ ἀνθρώπων ἐποίησεν· ἄνθρωπος μὲν γὰρ ἦν ἐκ τῆς παρθένου· ἀλλ' οὐ κατ' ἄνθρωπον τοῦτο· ποῖος γὰρ ἄνθρωπος ἐκ παρθένου; Πάλιν, τὸ ποσὶ βαδίζειν ἀνθρώπου· ἐπὶ δὲ ὕδατος οὐκ ἀνθρώπου· ποῖος γὰρ ἄνθρωπος, καθὸ ἄνθρωπος, καὶ εἰ μὴ τινὶ θείᾳ δυνάμει, ἐπὶ ὑδάτων ἐβάδισε; Τοῦ Θεοῦ γὰρ ἐνανθρωπήσαντος - (τοῦτο γάρ ἐστι τὸ ἀνδρωθέντος) ἀνὴρ γὰρ καὶ ἄνθρωπος Ιδίως λέγεται· ὁ ἐκ τῶν δύο φύσεων φανείς Ἰησοῦς τὰ τῆς θεανδρικῆς ἐνεργείας ἡμῖν ἐπεδεί • Coloss. 11, 9. et nostræ substantiæ participem; sed et adopertam in se ejusinodi affirmationis, arcanamque vim retinet negationis, quæ nostræ etiam mentis transcendit aciem. Quisquis enim audit hoc, mox respondet: Non simpliciter homo, quandoquidem ex virgine prognatus est, sed supra humanæ naturæ conditionem, etiamsi cætera sit homo. Porro ύπεροχικῆς adjecit, id est præcellentis, ad distinctionem earum, quæ privatorie sumuntur, negationum. Etenim, ut cuncta absolvamus breviore compendio, Neque homo erat, inquit. Rursus concisim velut seipsum explicans Pater, jam dictis addit: Nota

quasi non homo, verius quasi communem homi- ξατο. Σημείωσαι δὲ ὅτι νῦν μὲν ὁ ἅγιος τὴν μικτήν num naturam transcendens, et supra hominem ἐνέργειαν θεανδρικὴν ἐκάλεσεν ενήργησε γὰρ vere editus homo. Obiter velim notes solidam hanc καὶ ὡς Θεός μόνον, ὅτε ἀπὼν τὸν τοῦ ἑκατον epistolam intendi adversus Nestorianos. Notabis τάρχου παῖδα ιάσατο καὶ ὡς ἄνθρωπος με insuper inenarrabilem nullique explicandam Do- νον, εἰ καὶ Θεὸς ἦν, ἐν τῷ ἐσθίειν καὶ λυπεῖσθαι. Ο mini Jesu unionem, quia non ut Deus tantum di- δὲ ἅγιος, τὴν θεαρχικὴν εἰπὼν ἐνέργειαν, δηλονότι vina perfecit: erat enim homo. Rursum non ut καθ' ἣν ἐνήργει τὰ θαύματα καὶ τυφλοῦ μὲν homo tantum humana gessit; erat enim Deus. Unde ὀφθαλμοὺς διὰ χρίσεως εδημιούργει, ἀφὴ δὲ κρατ et Gregorius theologus admirabiliter dicit, naturis σπέδου τὴν αἱμοῤῥοοῦσαν ἰᾶτο, τὰς ἐπὶ Χριστοῦ δύο veluti commistis, sic nimirum appellationibus mu- ἐνεργείας ἐδήλωσε. Συνάγεται ἄρα ἐκ τούτων ἀπάν tuo quoque recurrentibus ratione conjunctionis των, ὅτι καὶ ἄνθρωπος εἴπερ λέγοιτο ὡς αἴτιος καὶ ἀν naturarum. Cæterum quomodo ut Deus gessit, quæ θρώπων δημιουργός, καθὼς ἐλέγομεν καὶ ἐπὶ τοῖς ἑτέdivina erant proprie? Recole quod pedibus corpo- ροις ὀνόμασιν, ἐπεὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον τὰ τῶν ἀνθρώπων reis super mare ingressus sit. Divinæ autem ope- ενήργει, οὐκ ἂν διαλυμανθείη καθόλου ή αλήθεια rationis insigne est astringere fluidum aquæ elementum; contra, caro, Ossa et pedes, non huic divinæ tribuenda naturæ. Rursus quod virgo salva integritate concipiat, quis hoc dubitet ascribere divinæ operationi? e diverso, quod facie reliquaque membrorum harmonia efformatus sit, haudquaquam divinitati noscitur competere. Ad eumdem modum, eadem opera, a contrario; non enim secundum humanæ naturæ vires gessit quæ humana sunt; homo quidem erat, idque ex virgine, sed et neutiquam humanæ conditionis; nam quem mihi dederis qui ex virgine prognatus sit homo? Rursus, pedi bus incedere, hoc hominis esse liquet: super aquam ingredi, non jam hominis est. Quis enim aliquando hominum quatenus homo, nisi idem divina quapiam virtute subnixus, super aquas ingredi potuit? Dei enim operatio talis, sed qui sibi humanam induerit naturam. Hoc plane indicat dictio ἀνδρωθέντος, vir enim simul et homo signate dicitur; ut qui ex duabus 251 naturis conflatus apparensque Dominus Jesus, eorum, quæ theandricæ, hoc est Dei virilis erant operationis, multiplex specimen nobis ediderit. Nota insuper, quoniam sanctus hanc Christi miscellaneam operationem vocandam censuit θεανδρικήν, hoc est Dei virilem. Operatus enim est, et quasi Deus solum, quando absens filium centurionis sanavit. Contra, ut homo solum, Deus alioqui idem cum esse; quando comesse voluit, et affici mœrore. Porro sanctus hic capxixhy cum dixit, Dei virilem videlicet illam Dei operationem, per quam suspicienda signa edebat: puta, qua cæci oculos sola inunctione refinxit, solo item attactu fimbriæ curavit hæmorrhousam, duas in Christo fuisse operationes boc nomine luculenter expressit. Ex his sane omnibus compendio colligitur, quia Christus asseri etiam poterat homo quatenus auctor et hominum creator erat; quemadmodum in aliorum nominum explicatione, abunde nobis dictum est. Neque ullo modo corrupta fuisset veritas: quando quæ hominum erant, virtute humana superiore, perfecit. IN EPISTOLAM V. De divina caligine prius quidem Pater edisseruit, capite nimirum Mystica theologia primo. Est autem dictio hæc ex illo admirabili Davide desumpta. Siquidem is ait, Καὶ γνόφος ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ, id est: Et caligo sub pedibus ejus P. Ob id enim addit Pater: In qua inhabitare dicitur Deus. Nam si sub ejus pedibus caligo, non obscurum est tota ea caligine incomprehensibilem alioqui et invisibilem circumquaque adoperiri. Rursum Isaias propheta: Et impleta est domus fumo q. Dorotheo igitur λειτουργῷ diacono videlicet (sic enim docuit dici diaconum in Ecclesiastica hierarchia) sciscitanti, quænam hæc esset caligo, respondet: Caligo sane est, quam tenebras esse credere quis possit, lux alioqui inaccessa; nam etiamsi lux sit, inaccessa tamen manet, nullive pervia creaturæ: et hac gratia nomen accepit τοῦ γνόφον, id est caliginis, quod visui neutiquam pateat. Invisibilis sane non juxta id significati, quo a primaria sui conditione terra dicta est ibi: Terra autem erat invisibilis et incondita: magis autem P Psal. xvi, 10. ↑ Isa. vi, 4. G ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Ε'. Περὶ τοῦ θείου γνόφου καὶ πρότερον εἴρηκεν ἐν τῷ πρώτῳ βιβλίῳ τοῦ Περὶ μυστικῆς θεολο γίας. Ἔστι δὲ ἡ ῥῆσις ἐκ τοῦ θεσπεσίου Δαυίδ λέο γοντος· καὶ γνόφος ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ. Διὰ τοῦτο γὰρ τίθησι καὶ τό· Ἐν ᾧ κατοικεῖν λέγεται ὁ Θεός. Εἰ γὰρ ὑπὸ τοὺς πόδας ἐστὶν ὁ γνόφος, εύδηλον ότι ἐν ἐκείνῳ παντὶ περικαλύπτεται ἡ ἀπερίληπτος καὶ ἀθέατος. Καὶ πάλιν ὁ Ἡσαΐας· Καὶ ἐπλήσθη καπνού ὁ οἶκος. Ἐρωτῶντι τοίνυν τῷ λειτουργῷ, δηλονότι διακόνῳ, (οὕτω γὰρ ἔλεγεν ἐν τῇ ᾿Εκκλησιαστική Ιεραρχία) Δωροθέῳ, τίς ἐστιν ὁ τοιοῦτος γνόφος, φησίν· Οὗτός ἐστιν ὅν σκότος οιήσαιτό τις, τὸ ἀπρόσιτον φῶς· εἰ γὰρ καὶ φῶς ἐστιν ἀλλὰ καὶ ἀπρόσιτον· καὶ διὰ τοῦτο τὸ τοῦ γνόφου όνομα εἴληφε, διὰ τὸ ἀόρατον δηλαδή. Αόρατον δὲ οὐ κατὰ τὸ περὶ τῆς ἀρχῆθεν γῆς σημαινόμενον· ἡ δὲ γῆ ἦν ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος· ἀλλὰ διὰ τὴν ὑπερέχουσαν φανότητα, ὡς ἀόρατον λέγομεν τὸν ἥλιον ἐν μεσημβρία, ἀποπάλλοντα τὰς ἀκτῖνας καθαρωτάτας· ὅπερ γὰρ ποιεῖ φωτὸς ἀπουσία, ἀνενεργησίαν δήλον ὅτι τῶν ὀπτικῶν δυνάμεων εργαζομένη, τοῦτο καὶ

serἢ πρὸς ἥλιον ἐν μεσημβρίᾳ ἀτενὴς ἀπόβλεψις ἀπο- propter exuberantem copiam lucis: quemadmo τελεῖ. Ἐν τούτῳ γίνεται πᾶς ἡ κατὰ Μωϋσῆν Θεὸν γνῶναι καὶ ἰδεῖν ἀξιούμενος. Τί δέ ἐστιν ἡ γνῶσις καὶ ἡ θέα ἐπὶ Θεοῦ; αὐτὸ τὸ γίνεσθαί τινα ὑπὲρ δρασιν καὶ γνῶσιν, καὶ μήτε ὁρᾷν μήτε γινώσκειν τοῦτο δὲ μόνον γινώσκειν, ὅτι μετὰ πάντα τὰ αἰσθητὰ καὶ τὰ νοητὰ ὁ Θεός ἐστι. Τὸ δὲ ὑπὲρ πάντα, μετὰ πάντα εἶπε, δηλῶν τὴν τῶν αἰσθητῶν ἅμα καὶ νοητῶν ἁπάντων διάβασιν, πρὸς τὴν ἡμε τέραν γνῶσιν ῥηθέντος τοῦ λόγου Οὕτω γὰρ καὶ ἡ γνῶσις μεθό διέλθοι πάντα, πρὸς Θεὸν ἀνάγεται καὶ ζητεῖ τὰ ὑπὲρ πάντα· ὅτε γοῦν τούτου τις ἀξιωθείη μετὰ τοῦ Προφήτου ἐρεῖ· Εθαν μαστώθη ἡ γνῶσις σου ἐξ ἐμοῦ· ἐκραταιώθη, οὐ μὴ δύνωμαι πρὸς αὐτήν. Ἔγνω καὶ ὁ θεῖος Παῦλος τὸν Θεόν, ὅτι δηλαδή ἐστιν ὑπὲρ πᾶσαν γνῶσιν καὶ νόησιν, ὅτι ἀνεξιχνίαστος, ὅτι τὰ κρίματα αὐτοῦ ἀνεξερεύνητα, ὅτι αἱ δωρεαὶ ἀνεκδιήγητοι, ὅτι ή εἰρήνη αὐτοῦ ὑπερέχει πάντα νοῦν· τοῦτο γάρ ἐστιν ὅπερ ὑπὲρ νόησιν ἔγνωκεν, ὅτι πάντων ἐστὶν ἐπέκεινα, ὡς, αἴτιος πάντων ὤν. Μὴ γοῦν εἴποι τις, πῶς ὑπὲρ νόησίν ἐστι τὸ εἰδέναι τινά, ὅτι ὁ Θεὸς ὡς ἐπέκεινα πάντων ἐστὶν ἀνεξερεύνητος κοινῆς ἐννοίας, ὡσανεὶ ταύτης οὔσης καὶ πάντων εἰδότων ἀναποδεί κτως, ὅτι ὁ Θεὸς ἀκατάληπτος· ἀλλ᾽ εἰδέτω ὡς ὅτι μὲν ὁ Θεὸς ἀκατάληπτος, καὶ ὑπὲρ γνῶσιν τῶν πολλῶν ἐστιν εἰδέναι· διότι δὲ τοιοῦτος, καὶ πῶς, ἐκείνων ἐστὶ μόνων εἰδέναι τῶν ἀξιωθέντων γνώσεως θείας καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον· οἷος ἦν ὁ Δαυίδ, οἷος ὁ Παῦλος. Καὶ τὸ ἐκλείπειν τὸν ἥλιον, ἢ τὴν σελήνην, ἢ ἄλλο τι τῶν κατὰ κόσμον γίνεσθαι, ὅτι μὲν οἴδασιν οἱ πολλοὶ, οὐδεὶς ἀμφιβάλλει· αὐτὴ γὰρ ἡ αἴσθησις διδάσκει τοῦτο· δι' δ δὲ ταῦτα για νονται, οὐκ οἴδασιν ἄλλοι, ἢ οἱ περὶ ταῦτα ἀκριβεῖς ἐπιστήμονες. dum solem ipsum radios longe purissimos meridie ejaculantem non dubitamus invisibilem dicere. Nam quod lucis absentia eficit, dum scilicet visivam potentiam sua privat operatione: idem prorsus perficit contuitus in solem meridianum fixios 252 pressiusque collineans. Proinde in hac caligine versatur, quisquis, ut Moyses, censetur dignus cugnitione Dei atque visione. Sed et talis cognitio Dei pariter et visio, quid tandem est? Nimirum aliquem esse supra visionem, et cognitionem, et neque videre, neque cognoscere quod post omnia, quæ sensu intelligentiaque percipiuntur, Deus est. Illud autem ὑπὲρ πάντα, supra omnia, dixit pro μετὰ πάντα, post omnia, declarans sensilium simul et intellectilium omnium transcensionen mone, ad nostræ cognitionis captum accommodato, prolato. Sic enim cognitio nostra, simulatque universa transcendit, ad Deum sustollitur primum: et ea tunc unice quærit, quæ cuncta transcendunt. Cum igitur quis dignus illo habitus fuerit, is cum Propheta promerebitur dicere: Mirabilis facta est scientia tua ex me: confortata est, non potero ad eam r. Noverat plane Deum et divinus Paulus omni nimirum et scientiæ et intelligentia supereminentem, quod ininvestigabilis, quodque inscrutabilia ipsius judicia essent, et inenarrabilia dona: denique quia pax ab ipso profluens, omnem exsuperaret sensum. Hoc enim est, quod supra omnem sensum esse norat; quia videlicet cunctis superior est, ut qui auctor sit omnium. Ne quis igitur objecerit: Qui, quæso, supra intelligentiam est hoc, aliquem scire, quia Deus quatenus universa transcendit, manet inscrutabilis communi intelligentiæ; tanquam hac cognitione communi exsistente, et omnibus nuila prævia demonstratione scientibus quod Deus est incomprehensibilis; verum sciat quod Deum quidem incomprehensibilem esse, nostramque exsupe rare cognitionem, norunt plerique omnes. Quibus autem de causis talis sit, et quomodo, illorum est duntaxat nosse, qui divina bac, et supra hominum naturam, cognitione digni habiti fuerunt: qualis erat eximius David, qualis ipse Paulus, quales denique qui secundum hos vitam suam instituere. Quandoquidem sol iste, luna ipsa, aut aliud quidvis eorum quæ mundo buic subserviunt, quod deliquium interim patiantur, complures adeo nosse nemo qui addubitet. Docet enim hoc solere contingere vel ipse naturæ sensus. Quibus autem de causis talia contingat fieri, non admodum, multi norunt; præterquam ii qui circa ejusmodi rerum eruditionem accuratam operam navarunt. ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Γ'. Ἱερέα λέγει τὸν πρεσβύτερον, καθὼς καὶ ἐν τῇ Εκκλησιαστικῇ ἱεραρχία φησί, καὶ ἡ συνήθεια ἐπεκράτησεν. Οὗτος ὁ Σώπατρος, ὡς δοκεῖ, ἂν εἶχε σπούδασμα, τὸ τὰ τῶν ἑτεροδόξων διασύρειν καὶ καθ υβρίζειν· κἀντεῦθεν πολλάκις εἰκὸς ἦν θαῤῥοῦντα τοῦτον τῇ τοιαύτῃ προθέσει, καὶ τῷ τοιούτῳ σπου δάσματι, ὡς ὑπὸ Θεοῦ γινομένῳ, ἀμελεῖν καὶ και ταῤῥαθυμεῖν τῆς οἰκείας αὐτοῦ προκοπῆς, ἱκανὸν τοῦτο εἰς σωτηρίαν ἡγούμενον. Βουλόμενος γοῦν ὁ ἅγιος ἐκκόψαι τοῦτο ἀπὸ τοῦ Σωπάτρου, ὡς μᾶλλον οιήσεως εἶναι δοκοῦν ἢ ζήλου, καὶ πλάνην ἐμποιοῦν τῷ ὀρθῷ λογισμῷ, ἄλλως τε καὶ τοὺς λόγους ἐν 253 IN EPISTOLAM VI. Sacerdotem eum dicit, qui et presbyter: quemadmodum idem docuit in Ecclesiastica hierarchia: istiusque etiamnum hodie invaluit nomenclatura consuetudo. Hic igitur Sopater, ut ex Epistolæ contextu apparet, studio uni incumbebat totus, ut quæ alterius cujuslibet vel opinionis vel sectæ erant propria, convelleret amarulentius et indecoris aspergeret contumeliis. Et hinc consentaneum est Sopatrum proposito tali atque studio sic affixum (quasi qui bac una re Deo obsecundaret) proprii interim profectus fuisse negligentem, quod hunc qualemcunque zelum ad salutem existī- °r Psal. cxxxv|11, 6. › I Cor. ix, 15. ↑ Philip. iv, 7.

ἀπέχθειαν κατεργάζεται, καθ' ὧν οἱ λόγοι λέγονται, κέρδος δὲ οὐ τὸ τυχόν προξενεῖ· τὸ δὲ ἀγαθοθελώς διακεῖσθαι μᾶλλον πρὸς τοὺς τοιούτους καὶ ἀγαπαν καὶ προσίεσθαι, κατορθοί πολλάκις τὰ μέγιστα, καὶ τὸν πλανώμενον ἐπιστρέφει, πεισθέντα, ὅτι οὐ διὰ κακίαν, ἀλλὰ δι' ἀγάπην μᾶλλον καὶ κηδεμονίαν οἱ λόγοι γίνονται. Διὰ τοῦτο τίθησι τὴν ἐπιστολὴν ταύτην ἐκφοβῶν αὐτὸν, μήπως ἀπὸ τῆς τοιαύτης οἰήσεως ἐγκαταλειφθείη παρὰ Θεοῦ, καὶ ὅπερ ἐγκα λεῖ πρὸς ἐκείνους, αὐτὸς πείσεται ἐξ ὧν - ἐλέγχει ἐκείνους αὐτὸς περιπίπτων καὶ βλασφη μῶν Λέγει τοίνυν, ὅτι οὐ δεῖ τὰς ἑτέρων δό ξας διαβάλλειν, ἀλλὰ τὴν ἰδίαν κρατύνειν· ἀλλὰ οὐδὲ κατὰ δόξης ή θρησκείας οὐκ ἀγαθῆς φαινομέ νης γράφειν, ἀλλ᾽ ὑπὲρ ἀληθείας. Πῶς δὲ τοῦτο, φησὶν, ἡ ἑξῆς ἐπιστολὴ σαφηνίζει. Δύναται γάρ τις, φησί, τὸ ἐν πολλοῖς προφανὲς ψεῦδος ἐλέγχων, αὐτὸς διαμαρτάνειν τοῦ ἀληθοῦς, ὅπερ ἔν ἐστι καὶ κρύφιον. Μία γάρ ἐστιν ἀλήθεια· κρύφιον δὲ, διὰ τὸ μυστικὸν τῶν δογμάτων, καὶ πολλῆς ἐρεύνης μετὰ τῆς θείας δεόμενον χάριτος, οἷον Νεστόριος τὰ Αρείου καὶ ᾿Απολλιναρίου διασείων, καὶ Εὐτυχής καὶ Διόσκορος τὰ τοῦ Νεστορίου· ἡ ἕτεροι τοιοῦται ομοίων ἑτέρων εἰς ἑτέρας ἀτόπους αἱρέσεις ἐξέπε σον. Μηδεὶς δὲ ἐκ τούτων παρακρουέσθω, ἀποβάλο λεσθαι τὰ κατὰ τῶν ἑτεροδόξων πονήματα των Πατέρων τὸν ἅγιον· οὐ γὰρ τοῦτό φησιν ὁ Πατὴρ, τὸ μὴ ἐλέγχειν καὶ ἀνατρέπειν τὰς τῶν ἀσεβῶν δόξας· ἐπεὶ πῶς αὐτὸς ἐν τῷ Περὶ θείων όνο μάτων βιβλίῳ τὰ τοῦ Ἐλύμα διασαλεύων; ἀλλ᾿ ὅτι οὐ χρὴ κατὰ προηγούμενον λόγον εἰς τοῦτο ἐνασχολεῖσθαι, τὸ καθ᾿ ἑτέρων λέγειν· ἀλλὰ τότε λέγειν, ὅτε τυχόν χρεία τοῖς ἄλλοις ὠφελείας, ότι κατισχύει τὸ ψεῦδος, ὅτε σαλεύονται οἱ πιστοί. Τότε γοῦν προηγουμένως μὲν τὸν τῆς ἀληθείας ἐκτίθεσθαι χρή λόγον καὶ ἠκριβωμένως· μετέπειτα δὲ καὶ τῇ αντιρρήσει κατὰ τῆς τῶν ἀσεβῶν ἐπαναστάσεως χρῆσθαι μή νίκην ζητοῦντας, ἀλλ' ἀδελφῶν διόρθωσιν. Τοῦτό φησι καὶ ὁ θεολόγος μέγας Γρη γόριος, Μὴ πάντα νικᾷν, ἀλλ' ἔστιν οὗ καὶ ἡττᾶσθαι ἀνάσχεσθε. Θέλει γοῦν ἀναλογίζεσθαι ὁ κατὰ τῶν ποσῶς ἐναντίων λέγων, ώς, ότε δὴ καὶ νικᾷ οὐκ ἀφ' ἑαυτοῦ ἐστιν ἡ νίκη, ἀλλὰ ἀπὸ τοῦ τῆς αληθείας κύρους, ἣν οὗτος κατέχει. Ὑπὲρ γάρ πάντα νικᾷ, φησίν, ἡ ἀλήθεια. Καὶ οὕτως οὐ μὴ πεσεῖτα! ποτε εἰς ἔπαρσιν· οὐδ᾽ οὐ μὴ ἐγκαταλειφθείη ἀπὸ Θεοῦ εἰς τδ, ἐν ὅσῳ ἑτέρους ἐλέγχει, και ταπίπτειν αὐτὸς εἰς ἕτερον βλασφημίας όλε σθον. maret sufficere. Cupiens igitur sanctus hoc a So- κρίσει ποιούμενος, καὶ εἰδὼς ὡς τὸ τοιοῦτο μὲν patri animo præcidere, quando ex impotenti arrogantia proficisci id videbatur magis quam ex pietatis zelo, ac errorem indere rectæ ratiocinationi, aliaque ratione sermones cum judicio instituens et sciens, quoniam ejusmodi acrimonia verborum apud eos conciliare soleat inimicitias, adversus quos intenditur, lucri autem ne tantillum quidem: cum contra, pius erga tales benevolentia affectus, dilectio, præsentanea exhibitio officii in maximos licet errores devolutos plerumque ad rectitudinis lineam revocet, convertatque unumquemlibet errantem; ut qui sibi ipse persuaserit, quia sermones isti non a malignitate proficiscantur, potius a dilectione et provida erga se cura loquentis. Ob hanc causami, praesentem epistolam scribit, qua exterritus Sopater provideret, nequando impudentis istius arrogantiæ a Deo coargueretur, et quod in aliis reprehendit, ipse crederet, in ea quorum illos arguit delapsus, et male de Deo sentiens. Dicit igitur sanctus non oportere alienam traducere opinionem, suam autem communire rationibus permittit; sed neque adverзum ullius opinionem aut religionem distringendus est calamus, etiamsi neutiquam bona appareat; sed pro veritate solum. At quo, inquies, pacto id fiet? Proxima epistolæ pars declarat. Potest unus quispiam (ait Pater) inter tam multa, splendidum aliquod mendacium dum coarguit, ipse quoque aberrare a vero: quod alioqui unum est, sed occultum. Una enim est veritas: ipsa tamen quid arcanum, propter mysticam dogmatum intelligentiam, quoque opus habeat multa indagine, prælucente nihilominus Dei gratia. Exemplo est Nestorius, dum Arii Apollinariique placita convellit. Eutyches et Dioscorus, quæ propria sunt Nestorii, 254 sive alii isti similes, dum aliorum opiniones exagitant, in alias ipsi peræque confusaneas hæreses prolapsi sunt. Nemo autem per hæc abducatur in errorem, ut credat, sanctum monere repudiandos esse labores a Patribus ope rosissime susceptos adversus opiniones a fide alienas. Non hoc eximius admonet Pater, ut ne videlicet coarguas, neu demoliaris commentitias propositiones impiorum. Alioqui qua, quæso, fronte in opere Divinorum nominum dogmata Elymæ magi sic exagitaret? Imo, juxta rationem præinductam Patri, docemur non oportere in hoc incumbere ambitiosius, ut adversus alios dixisse videare; sed tunc tibi dicendum si qua forte ingruerit necessitas ea dicendi, quæ aliis profutura sperentur. Nam quando invalescit falsitas, cum misere colliduntur exagitanturque fideles; tunc sane vel in primis veritatis ratio expromenda omni cum diligentia, postea vero seu secundario, refutatione etiam adversus impiorum oppugnationem utendum, sic ta men, ut fratrum correctionem, non item ambitiosam victoriam quæsiisse videamur. Hoc quippe est, quod ait theologus ille admirabilis Gregorius: Non undecunque quærenda est tibi palma victoriæ. Est enim, ubi te vinci sustinere debeas. Debet itaque qui contra quadantenus adversarios disputat, cogitare, quod, quando victoria contingit, non sua virtute vincat; sed potestate veritatis, quam talis detinet. Super omnia enim (ait Scriptura) veritas vincit. Ita demum det, ut in nullam incidat ali-

quando mentis elationem; sed nec ope divina destituetur eatenus, ut, dum alios reprehendit, ruat ipse per præceps in alteram quamlibet lapsu proclivem blasphemiam. ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Ζ'. Ὁ ἅγιος οὗτος Πολύκαρπος Σμύρνης ἐν Ἀσίᾳ γέγονεν ἐπίσκοπος, ἀκροατής γενόμενος τοῦ ἁγίου ἀποστόλου καὶ εὐαγγελιστοῦ Ἰωάννου τοῦ θεολό γου, καθὼς καὶ Εἰρηναῖος ἐν τῷ τρίτῳ βιβλίῳ τῶν Κατὰ τῆς ψευδωνύμου γνώσεως ὡς οἱ παλαιοὶ λέγουσι, φησί, καὶ μαρτυρίῳ τῷ διὰ πυρὸς ἐτελειώθη. Εχει δὲ ἐπιστολὴν ὁ αὐτὸς θεῖος Πολύκαρπος πρὸς Φιλιππησίους. Επιστέλλων γοῦν πρὸς τοῦτον ὁ θεῖος Διονύσιος τὰ περὶ τοῦ Ἀπολ λοφάνους διέξεισιν, ὃς Ἕλλην ὤν, καὶ Ἀσιανὸς φιλόσοφος, πολλὰ τοῦ ἁγίου κατηγόρει τῷ Χριστῷ προσελθόντος· καίτοι γε ἅμα τούτῳ συνεωρακώς τὰ πολλὰ ἐκεῖνα καὶ θαυμαστὰ τὰ ἐπὶ τῇ κατὰ τὸν σταυρὸν ἡλιακῇ ἐκλείψει Λέγει γοῦν πρὸς τὸν θεῖον Πολύκαρπον, ὅτι Ἐγὼ μὲν οὐκ οἶδα πρός τινας ἑτεροδόξους εἰπὼν, καὶ διασύρας τὴν ἐκείνων θρη σκείαν, ἀρκεῖν οἰόμενος τῷ ἀγαθῷ ἀνθρώπῳ, ἐὰν δυνηθείη αὐτὸ καθ᾽ αὑτὸ τὸ ἀληθὲς, καθὼς ἔχει, καὶ γνῶναι καὶ εἰπεῖν. Ὥσπερ γὰρ οὐκ ἔχει λόγον συνέστασθαι τὸ ἀληθὲς, ἐκ τοῦ τὸ ψεῦδος ἐλέγχεσθαι· ἀλλ᾽ αὐτὸ καθ᾽ αὑτὸ αὐταρκὲς ἐστιν εἰς τὸ πᾶσιν ἀναφαί νειν τὴν ἑαυτοῦ λαμπρότητα, κἂν συγκρίνηται πρὸς τὸ ψεῦθος, κἂν οὐ συγκρίνηται· μᾶλλον μὲν οὖν καὶ τῆς οἰκείας δυνάμεως οἷον εἰπεῖν κινδυνεύσει οὐ τὸ ἐλά χιστον προσαποβαλεῖν, δόξαντός τισιν οὐ καθ᾿ αὐτὸ τὴν ἰσχὺν ἔχειν· ἀλλὰ τοῦ πάντη ἀσθενοῦς ἐλεγχομένου, δηλονότι τοῦ ψεύδους, αὐτό, ὡς μὴ τοιοῦτον τελέως, τὸ κράτος κληροῦσθαι· οὕτως οὐδ᾽ ἀγαθοὺς ἀνθρώπους πρέπον ἐστὶ συνίστασθαι κατὰ τὸ οἰκεῖον σέβας, ὡς και λῶς πιστεύουσιν, ἀπὸ τοῦ καθυβρίζεσθαι τοὺς ἑτέρους ἢ ἐξελέγχεσθαι· ἀλλὰ καθ᾽ αὑτοὺς ἐξετάζεσθαι, εἰ ἄρα ἄξιοί εἰσι θαυμασμοῦ τῆς ὀρθῆς κρίσεως ἕνε κα τοῦ γὰρ ἀληθοῦς, ὅ τί ποτέ ἐστιν, ἀποδει κνυμένου κατ' αὐτὸν τὸν τῆς ἀληθείας νόμον (νόμος δὲ ἀληθείας τὸ καθ' αὐτὴν ἐξετάζεσθαι), καὶ καθα ρῶς ἑστηκότος, πᾶν τὸ ἄλλως ἔχον καὶ ὑποκρινόμενον τὴν ἀλήθειαν ἐλεγχθήσεται ἕτερον κατὰ ἀνόμοιον τοῦ ὄντως ὄντος, ήγουν τοῦ ἀληθοῦς· καὶ δοκοῦν ἐλεγχθήσεται μᾶλλον ἢ ὅν. Περιττόν τοίνυν τὸν ἐπὶ πάντων λέγοντα καὶ φανεροῦντα τὴν ἀλήθειαν, πρὸς τούτους ἢ ἐκείνους διαμάχεσθαι. Εκαστος γὰρ, πλανώμενος, οἴεται τὴν ἀλήθειαν κατέχειν, ὥσπερ τι βασιλικόν νό μισμα· καὶ ἴσως κατέχει μορίου τινὸς τῆς ἀληθείας, οὐ μήν γε πάσης τῆς ἀληθείας ἀπατηλὸν εἴδω λον Θαυμάσιον δὲ καὶ τὸ εἴδωλον καθὸ καὶ εἰδωλολάτραι καλοῦνται, ὡς εἰδώλοις ἀπατηλοῖς μου ρίου ἀληθείας λατρεύοντες, φάσκοντες τοὺς οὐ θεοὺς θεοὺς, καὶ τὸ ὀφειλόμενον τῷ Θεῷ σέβας εἰς τοὺς ψευδωνύμους θεοὺς ἀπονέμοντες. Λάβε τοίνυν τὸν μὲν μὴ ἀλήθειαν ἔχοντα ὡς τὸν τὸ βασιλικόν κατέ χοντα νόμισμα. Εἰ γοῦν οὗτος ἐξελέγχειν πειρώ μενος τοὺς μὴ κατέχοντας καὶ οἰομένους, κἂν τοῦτον ἐξελέγξῃ, ἕτερος φιλονεικήσει· κἂν αὐτὸν, ἕτερος πάλιν· κἂν αὖθις τοῦτον, ἕτερος ἀναστήσεται. Τοῦ γοῦν ἀληθοῦς ἀνεξελέγκτου μένοντος, πᾶν τὸ μὴ οὐ τως ἔχον, αὐτὸ ὑφ' ἑαυτοῦ καταβληθήσεται, προσIN EPISTOLAM VII. Polycarpus bic, vir eximiæ sanctitatis, Smyrnæ Asiaticæ fuit episcopus, auditor primum sancti apostoli et evangelista Joannis, cognomento theologi: quemadmodum Irenæus in tertio eorum quos adversus falsi nominis scientiam scripsit, asserit, ut majores quoque nostri litteris prodiderunt. Is igne absumptus, martyrii gloriam adeptus est. Exstat autem viri hujus admirabilis Polycarpi epistola ad Philippenses. Adhuc igitur beatus Dionysius, missa epistola de Apolloplane, talia edisserit: qui gentilis cum esset, philosophus insuper Asianus, identidem obtrectabat sancto, dolens quod Christianæ fidei accessisset, eliamsi cum beato Dionysio non panca illa et cum primis di8na 255 admiratione una perspexisset, quæ Domnino in cruce pendente contigerunt per solare illud deliquium. Dicit igitur sancto Polycarpo: Equidem mibi conscius non sum dixisse aliquando adversus alterius sectæ professores, aut illorum cæremoniam cultumque unquam stylo perstrinxisse, sufficere arbitratus ei, qui bonus esse pergit, si id, quod verum est, ipsum secundum se sicuti se habet, nosse possit simul et expromere. Quemadmodum enim nulla suppetit ratio constituendæ commendandæve veritatis ex eo, quod mendacium deprehenditur, quando ipsa secundum se abunde se sufficit in connune omnibus palam exserere nativum suum splendorem, sive ea cum mendacio componatur, sive non. Qain potius periclitabitur (si dicere fas sit) non minimam portionem deperdere propria virtutis: ubi quibusdam visa fuerit nequaquam vim illam suam obtinere suapte natura, sed pendere ex ejus demonstratione, quod omni ex parte infirmum est, nimirum ex collatione mendacii, quasi vero minus per se absolutɔm et efficacem potentiam sortito obtineat. Ad eumdem modum neutiquam addecet viros ut bonos prædicare propriæ religionis commendatione, quasi hoc nomine recta sint fidei, quod aliorum sectas norint fortiter probris aspergere aut reprehendere; magis vero secundum se expendendi veniunt et examinandi, si nimirum digni sint admiratione propter rectum judicium. Hoc enim vero (quodcunque tandem illud est) demonstrato, secundum ipsam legem veritatis, (lex autem veritatis est tale aliquid secundum ipsam veritatem expendere) et sinceriter constante, quidquid est, quod aliter se habet mentiturque veritatem, convincetur falsitatis; dissimileque et aliud quam re ipsa sit, alienum videlicet a veritate (etiamsi esse videatur magis quam sit) coarguetur tandem. Supervacaneum vero sit eum, qui de omnibus parat dicere, simul et varietatem assumit manifestandam, velitaribus verbis depugnare adversus hos aut illos. Arbitratur enim quivis, quantolibet is teneatur obstrictus errore, penes se esse veritatem, perinde atque regium quoddam numisma. Et fortasse ali-

cujus particulae veritatis (nequaquam vero univers: κροῦσαν μὲν τῷ ἀληθεῖ αὐτὸ δὲ πεσὸν τῇ ἀηττή. veritatis) imaginem subdolam tenet. Admirabile vero etiam είδωλον seu imago, particulæ veritatis, propter quod idololatræ vocantur, ut qui cultum exhibeant idolis, fucatam et fallacem particulam veritatis præ se ferentibus: deosque asserant, qui nihil minus sunt quam dii; venerabilem 256 insuper cæremoniam Deo soli debitam in tales conferant et partiantur ementito nomine deos. Eum igitur, qui veritatem penes se habet, intellige hic dici, quasi qui regium numisma possideat. Quod si hic conetur eos argumentis evincere, qui veritatem quidem ipsam non assequuntur, putantes alioqui se eam assecutos, sive hunc ille coarguat, alter contentiose sibi astruet victoriam; sive istum reprehendat, rursus alter conflictabitur; alium denique si incuset, et is adτῳ στάσει τῆς ἀληθείας ἀποκρουσθέν· ἐπεὶ γὰρ οὐ κατισχύσει ποτὲ τῆς ἀληθείας τὸ ψεῦδος, ἀεὶ δὲ ὡς ἐναντίον μάχεται τοῦτο ἐκείνῃ, πάντως αὐτὸ προσ κρούσει, καὶ αὐτὸ πεσεῖται Τίς γὰρ κοινωνία χύτρας πρὸς λέβητα; αὐτὸ προσκρούσει, καὶ αὐτὸ συνθλασθήσεται. Τοῦτο γοῦν, ὡς οἶμαι, καλῶς εἰ δώς, οὐκ ἔσπευσα πρός τινας διαμαχέσασθαι· ἀλλ᾽ ἱκανὸν μοι τοῦτο δοίη Θεὸς, πρῶτον γινώσκειν περί τῆς ἀληθείας ὡς δεῖ· κάπειτ' εἰδότα, λέγειν ὡς χρή. Σὺ δὲ λέγεις, ὅτι λοιδορεῖταί μοι ὁ ᾿Απολλοφάνης, ἀποκαλῶν με πατραλοίαν, ὅτι δῆθεν τοῖς πατρίοις θεοῖς ἐμνησικάκησα καὶ ὅτι τοῖς τῶν Ἑλλήνων κατὰ τῶν Ἑλλήνων ἀπεχρησάμην. Καίτοι γε ἀληθέ στερόν ἐστιν 8 κατηγορεῖ ἐμοῦ, τοῦτο ἐμὲ πρὸς αὐτὸ εἰπεῖν, ὡς Ἕλληνες μᾶλλον τῇ θείᾳ σοφίᾳ κακῶς καὶ οὐχ ὁσίως ἐχρήσαντο λαβόντες μὲν αὐτὴν παρὰ Θεοῦ, ἵνα τὸν Θεὸν γνῶσιν, ἀποπλανηθέντες δὲ πρὸς μὴ ὄντας θεούς. Καὶ οὐ τὴν πολλῶν φημι δόξαν, τῶν προσύλως καὶ ἐμπαθῶς ἐναπομενόντων τοῖς τῶν ποιητῶν· ἐκεῖνοι γὰρ, ἀγαπήσαντες τὴν ὕλην καὶ τὰ πάθη, ἠγάπησαν καὶ τὰ τῶν ποιητῶν, καὶ ἐναπέμει ναν τοῖς ἐκείνων συγγράμμασιν, ἐμπαθὲς τὸ θεῖον λεγόντων· οὐ περὶ τούτων γοῦν λέγω, τῶν τὴν κτίσιν παρὰ τὸν κτίσαντα λατρευόντων· ἀλλὰ καὶ αὐτὸς Απολλοφάνης οὐ καλῶς τοῖς θείοις, λέγω τοῖς ἐμφι λοσόφοις λόγοις χρᾶται· ἔδει γὰρ ἀνάγεσθαι αὐτὸν, εἴπερ ἦν ἀληθὴς φιλόσοφος, καὶ ἡ φιλοσοφία γνώσ τῶν ὄντων ἐστὶν ᾗ ὄντα πρὸς τὸν τῶν ὄντων αἴτον Θεὸν χρώμενον τῇ τῶν ὄντων γνώσει, ἦν αὐτὸς μὲν φιλοσοφίαν καλεῖ, ὁ δὲ θεῖος Παῦλος Θεοῦ σοφίαν ἐκάλεσεν, ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους πρώτῃ γράφων Επι στολῇ· ἐπειδὴ γὰρ ἐν τῇ σοφίᾳ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔγνω ὁ κόσμος διὰ τῆς σοφίας τὸν Θεὸν, τουτέστι τῆς ἐμφαι νομένης τῷ ἐναρμονίῳ καὶ τεταγμένῳ τῆς κτί σεως Καὶ ἵνα μὴ τούτους ελέγχοιμι παρὰ τὸ δόξαν ἐμοὶ ἀρχῆθεν, καὶ τὸν σκοπὸν δι᾿ ὅν οὔτε κατὰ Ἑλλήνων, οὔτε καθ' ἑτέρων συνέγραψα, ἔδει συνιδεῖν σοφὸν τὸν Απολλοφάνη ὄντα, μὴ ἂν ἄλλως δυνατὸν γενέσθαι παρατραπῆναι τι τῆς ἰδίας τάξεως, εἰ μὴ ἐκίνησεν εἰς τοῦτο ὁ αἴτιος καὶ συνοχεὺς αὐτοῦ, ὡς ἐπὶ Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ, καὶ τοῦ Ἐζεχίου ἐγένετο εἰς τὸν ἥλιον καὶ εἰς τὴν σελήνην. Τέως δὲ ἰστέον, ὅτι ἀπὸ τῶν παρ' Έλλησιν ὁμολογουμένων τὴν διάταξιν τοῦ versus se incusantem restitabit. Veritate tamen irreprehensibili permanente, quidquid illud fuerit, quod non ita se habeat, ipsum a seipso dejicietur et concidet; ubi enim ipsam veritatem offenderit, mox Invincibili constantia veritatis repulsus ruet in præ cens. Nam quando adversus veritatem nihil obtinebit falsitas (hæc enim illi semper ut contraria adversatur prorsus ipsa falsitas impinget, ipsaque corruet. Quæ enimu ollæ ad lebetem collatio est? Ipsa quidem impinget lebeti: at eadem confringetur. Hoc igitur, ni fallor, probe cum teneam, nihil in hanc partem incubui, ut adversus quanquam viderer conflictari voluisse. Satis mihi factum putabo, si quidem donarit Deus: ut quæ veritatem addecent, noverim primum; deinde, ut quæ de ea comperta habuerim, pro decore veritatis edisseram. Ipse insuper Apollophanem illum asseris eo maledicentiæ in me provectum, ut me etiamnum vocare non dubitet parricidam; quia videlicet erga patrios deos ob antiquam injuriam malevolo sim animo. Sugillat rursus illud, quod Græcorum dogmatis adversus Græcos sim abusus. Atqui quo me nomine in jus vocat, hoc ipso conveniebat justius, illi ut Inscriberem dicam. Greci etenim maxime, præpostere, imo profane, divina sapientia abusi sunt. Nam quando scientiam ab ipso Deo acceperunt ut Deum glorificarent, adeo non glorificaverunt, ut, in varios prolapsi errores, ad eorum deflexerint culturam, qui dii non sunt Interim omitto numerosis πάντων αιτίου παρατίθεται· φήσας γὰρ, ὅτι ἄξιον ἐκ simæ multitudinis opinionem eorum qui, concretæ materiæ, carni videlicet, adhærescentes, affectibus quoque perciti continenter lectioni poetarum immorantur. Illi siquidem cum molem hanc carnis diligerent simul et passiones carni congenitas, commentitias fabulas poetarum nimio complexi amore, illorum lectioni fixius inhæserunt, asserentium numen illud etiam tangi affectibus. De his nihil hic attingam, qui creaturæ, neglecto creatore, venerabilem latriam exhibent impii. At certe ipse etiamnus 257 Apolophanes divinis, iis, inquam, quæ naturalis philosophiæ rationibus nituntur, secus utitur atque decet. Oportebat sane surrigi ipsum siquidem vetus sit philosophus, et philosophia τούτου ἐπιγνῶναι τὸν ὁροθέτην τοῦ παντὸς Θεὸν ἐκ τοῦ τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην τοὺς διατεταγμένους τῆς ἡμέρας τρέχειν ὄρους, καὶ τῷ παντὶ τοῦ οὐρα νοῦ κύκλῳ συμπεριθέειν, ἐλέγχει τοῦτον μὴ γνόν τα ἐκ τούτων μηδὲ σεβόμενον τὸν δημιουργόν. Πῶς οὖν οὐκ ἄγασται καὶ λέγων καὶ οὗτος τὸν Θεὸν τῆς παναιτίου καὶ ἀῤῥήτου δυνάμεως; Αναμιμνήσκει γοῦν τὸν ἅγιον Πολύκαρπον τῆς κατὰ Ἰησοῦν τοῦ Ναυῆ ἱστορίας, ἵνα ταύτην ἀντιτιθῇ τῷ ᾿Απολλοφά νει. Φησὶν οὖν· Εἰπὲ αὐτῷ· Μάθε πῶς ὁ Θεὸς τὸν ήλιον καὶ τὴν σελήνην κατά διάμετρον ὄντας τότε ἄν τικρυς ἀλλήλων, δυομένου ἤδη τοῦ ἡλίου, ἔστησεν ἐπὶ τοῦ τόπου τοὺς φωστήρας, στάσιν τινὰ κατὰ δύναμιν άφατον τοῦ αἰτίου αὐτῶν Θεοῦ· καὶ ἔστη τὸ πᾶν ἀκίν

PACHYMERE PARAPHRASIS IN EPP. S. DIONYSII. νητον μετὰ τῶν δύο φωστήρων· οὔτε γὰρ ὁ οὐρανός, sit rerum conditarum cognitio, quatenus sunt, ad οὔτε οἱ λοιποὶ ἀστέρες περιεχόλουν, ἀλλὰ συνειστήπεισαν τοῖς δυσὶ φωστῆρσι· τοῦτο γάρ ἐστιν· Αμα τῷ παντὶ πρὸς τὸ πάντη ἀκίνητον ορίζωνται, ὡς γενηθῆναι μέτρον ἡμέρας ὅλης, δηλονότι δωδεκάωρον διάστημα, ἐν ὅσῳ ίσταντο ἐπὶ τῶν αὐτῶν σημείων καὶ οἱ φωστῆρες καὶ τὸ πᾶν. Ὅτι δὲ ἐδιπλασιάσθη ἡ τότε ἡμέρα, σαφῶς φησιν Ἰησοῦς ὁ τοῦ Σιράχ. ἐν τῷ ὕμνῳ τῶν πατέρων· εἰκοσιτεσσάρων γὰρ ὡρῶν ἡ ἐπὶ τοῦ Ἰησοῦ υἱοῦ Ναυῆ ἡμέρα ἐκείνη ἐγένετο, καθώς αὐτὸς ἐδήλωσεν. Εἰ δὲ εἶποι ᾿Απολλοφάνης, ἀδύνατον στῆ καί ποτε τὸν οὐρανὸν, (ἀεικίνητος γάρ·) ἀπόκριναι αὐτῷ, ὅτι τοῦτο μᾶλλον θαυμασιώτερον, καὶ τοῦ το ἔδει σε επιστρέψαι πρὸς τὸν ἀληθῆ Θεὸν, καὶ τὴν περὶ αὐτοῦ γνῶσιν· εἴπερ ὁ μὲν πόλος περιήγετο ὁ περιέχων τοὺς φωστῆρας· τοῦτο γὰρ ἐδήλωσεν εἰπὼν, Τῶν ὅλων καὶ τῶν κρειττόνων καὶ περιεχόντων δὲ ἥλιος καὶ ἡ σελήνη οἱ περιεχόμενοι ἀκίνητοι ἔσταντο, καὶ οὐ τὴν αὐτὴν φορὰν συνεκινοῦντο τῷ παντί, μεθ' οὗ ἀεὶ συμπεριήγοντο. Πάλιν ἐπὶ τοῦ Εζεκίου, ὅταν ἄλλη τις ἡμέρα κατά συνέχειαν σχε δὸν τριπλασιάζηται, τὸ σχεδόν προσετέθη, ἐπειδὴ τριπλῆ κατὰ τὸ πλῆρες οὐκ ἐγένετο ἡ ἡμέρα ἐκείνη· τριάκοντα δύο γὰρ ὡρῶν γέγονε, δέκα ἀπὸ ἀνατολῆς μέχρι τοῦ τόπου ἐν ᾧ εὑρέθη ὁ ἥλιος· τότε τὸ σημεῖον ἐδόθη· καὶ δέκα ἐκεῖθεν πάλιν ἐπὶ ἀνατολὴν, κἀκεῖθεν πάλιν δώδεκα μέχρι τῆς τελείας δύσεως. Τῷ αὐτῷ δὲ σχήματι τοῦ λόγου καὶ ἐνταῦθα ἐχρήσατο, ὅτι ὁ πόλος αὐτὸς σὺν τῷ ἡλίῳ ἐν τῷ τῶν εἴκοσι ὡρῶν διαστήματι τὴν ὑπερφυῆ ἐκείνην ἀντιπεριαγωγήν ἐποιή· ἢ μόνος ὁ ἥλιος. Τοῦτο γὰρ ἐστιν ὁ λέγει· Η τὸ πᾶν τοσούτου χρόνου, δηλονότι εἴκοσιν ὡρῶν, φορὰς ἐναντίας ἀναποδίζει· ἢ ὁ ἥλιος ἰδίῳ δρόμῳ τὴν τοιαύτην κίνησιν ἐποιήσατο. Τὸ πεντάτρο που δὲ τῆς τοῦ ἡλίου κινήσεως οὕτω νόησον· Ἡ τοῦ ἡλίου ενιαύσιος κίνησις πέντε ποιεῖται τροπάς, ἀνάβασιν βορείαν, τουτέστιν ἀπὸ εαρινής Ισημερίας εἰς τὸν θερινόν τροπικόν· κατάβασιν βορείαν, ἀπ' αὐτ τοῦ δηλονότι ἐπὶ τὸν μετοπωρινόν Ισημερινόν· κατάβασιν νοτίαν ἀπὸ τοῦ τοιούτου Ισημερινοῦ ἐπὶ τὸν χειμερινὸν τροπικόν· καὶ ἀνάβασιν νοτίαν, ἀπὸ τοῦ χειμερινοῦ τροπικοῦ ἐπὶ τὸν ἐαρινὸν ἰσημερι νόν καὶ πέμπτην τὴν ἐναντίαν τῷ παντί. Εἰπὼν οὖν τὴν πεντάτροπον αὐτοῦ κίνησιν, διὰ τῆς προσθήκης τοῦ ἄρθρου τήν γνώριμον καὶ συνήθη ὑπέφηνε. Τὸ δὲ ἐν τούτοις λεγόμενον ὑπὸ τοῦ πατρὸς, νοήσωμεν οὕτως· Ὑποθώμεθα τὸν ἥλιον εἶναι κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην τῇ ὥρᾳ τῆς ἀνατολῆς ἐν τῇ πρώτῃ μοίρα τοῦ Κριοῦ. Εἰς τὴν αὐτὴν οὖν μοίραν ἐπανελθεῖν αὐτὸν οὐκ ἦν δυνατὸν, εἰ μὴ ποιήσεται τὴν προταγεῖσαν πεντάτροπον κίνησιν, ήγουν δι' ἡμερῶν τξε' καὶ τεταρτημόριον. Ἐν οὖν ταῖς δέκα ὥραις, ταῖς ἀπὸ τοῦ τόπου ἐν ᾧ γέγονε τὸ ση μεῖον, ἕως πάλιν τῆς ἐν τῇ ἀνατολῇ πρώτης μοί ρας τοῦ Κριοῦ, τὴν τελείαν ἀποκατάστασιν ἐποιή σατο. Καὶ κατὰ τοῦτο, ἐπεὶ ἄλλως οὐκ ἦν ἅψασθαι τοῦ τῆς πρώτης μοίρας σημείου τοῦ Κριοῦ τὸν σατο, ν rerum auctorem Deum rerum cognitione utentem; quam ipse quidem vocat philosophiam: at Paulus ille admirabilis nuncupandam censuit Dei sapien tiam in priore scribens Corinthiis epistola Nan quia in sapientia Dei non cognovit mundus per sapien tiam Deum; hoc est per sapientiam concinna atque decenti creaturæ compositione simul et ordine manifeste apparentem. Atqui ne videar istos coarguere, præter quam mihi initio decretum est, præterve animi mei scopum, quod factum ut mihi modis omnibus temperarim ab omni conscriptione adversus tum Græcos, tum alios quosvis, conveniebat Apollophanem, sapiens cum sit, pro comperto habere, haud secus fieri potuisse, ut quidquam vices in. verteret ordinis sibi præstituti, si non prius eo promovisset creaturam, qui ipsius auctor est, quique eam ambit et complectitur sua majestate: quemadmodum legimus contigisse circa solem et lunam sub Jesu Nave filio et Ezechia Denique sciendum, quod inter ea quæ apud Græcos pro confessis in dubia fide tenentur, illud quoque adducitur: ordinem atque distinctionem rerum ejus esse, qui earuðu auctor est. Dicens enim æquunt esse ex hoc cognovisse Deumn universo leges ponere, quia sol et luna terminis diei naturalis constitutis currunt, et simul cum universo cœlorum orbe circumvolvuntur, arguit hunc ut qui talium contemplatione non agnoscat, nec adoret reverenter eorum opificem. Quidni igitur Deum hic admirabilem prædicat, professus potentia esse rerum omnium effectricis, nul lisque satis explicandæ? Quin et memoriam renovat Pater sancto Polycarpo ejus historiæ, quæ conligit sub ipso Jesu Nave, ut eam Apollophani opponat. Ait ergo: Dic tu illi: Vel jam accipe, qua ratione Deus solemn et lunam tunc cum secundum diametralem lineam e regione sese respectarent, sole quidem jam devergente in occasum, utrumque luminare subsistere jussit in statione sua; idque factum esse negari non potest ineffabili Dei ipsorum opificis potentia: totum insuper immobile subsistit una cum utroque luminari. Etenim non cœlum ipsum, non reliquus stellarum chorus toto eberrabant polo; sed cum duobus illis luminaribus, suis quæque sedibus substiterunt. Hoc emim indicat: 258 "Αμπ τῷ παντὶ πρὸς τὸ πάντη ἀκίνητον ὁρίζωνται, perin de atque ejus totius diei dimensio excreverit spatio duodecim horarum; interea temporis in suis quæ que signis luminaria, cœlum quoque ipsum fixius restiterunt. Quod autem dupla ad cæteros propor tione ea dies accreverit; luculenter indicat Jesus filius Sirach in hymno Patrum v. Nam ad boras quatuor supra viginti dies illa sub Jesu Nave porrecta memoratur, quemadmodum is expressit. Si vero reclamet Apollophanes, impossibile dicens ut cœli cursus restitet (perpetuo enim agitur motu), vide illi ut respondeas, quia vel hoc nomine tale ■ Cap. 1, v. 21. • Eccli. XLVI, PATROL. GR. IV.

prodigium dignum videri debet majori multo admi- ήλιον πάλιν, εἰ μὴ μετὰ τελείου χρόνου περαίωσιν, ratione, quod et te debuit ad amplexandam veri ipsius Dei fidem convertere, et ad eorum perducere cognitionem, quae de ipso prædicantur: polus siquidem, qui luminaria continet, circumagebam tur. Nam et hoc expressit dicens: Τῶν ὅλων καὶ τῶν κρειττόνων καὶ περιεχόντων. Contra. Sol et luna alioqui polo ipso contenti, immobiles persistebant, nec jam juxta consuetam lationem simul cum polo movebantur, quocum semper circumagi consuerant. Rursus Ezechiæ tempore, quando alia quædam dies tripla propemodum proportione cæte - ris major continenter fuit. Dictio σχεδόν eo accessit, quod illa dies non usquequaque plena fuerit triplici dimensione: duarum enim et triginta fuit horarum. Ab oriente siquidem ad eum usque locum, in quo sol tum inventus est, quando editum est ejusmodi signum, decem illius diei exierant horæ. Rursum alteræ decem, quo excursu temporis illinc iter reflexit sol ad orientem. Itemque illinc ab oriente ad occiduum usque limitem perlatus est horis duodecim “. Hac sane dicendi fornula usus hic est, - quod polus ipse una cum sole, toto illo intercedente spatio horarum viginti, obversam illam atque circularem lationem supra naturæ consuetudinem peregerit, aut quia sol ipse eam absolvit solus. Hoc plane indicat dicens: Η τὸ πᾶν τοσούτου χρό νου, δηλονότι είκοσιν ὡρῶν, φορὰς ἐναντίας ἀναποδίζει, ἢ ὁ ἥλιος ἰδίῳ δρόμων τὴν τοιαύτην κίνησιν ἐποιήσατο. Quod autem ait, πεντάτροπον, hoc est ἐν ᾧ δὴ χρόνῳ καὶ ἡ πεντάτροπος τελεῖται κίνησις, λογίζονται αἱ δέκα ὧραι, οὐχ αἱ πρῶται δηλαδή, από τινες ἦσαν, κινηθέντος ἀπὸ ἀνατολῆς τοῦ ἡλίου μέχρι τοῦ τόπου ἐν ᾧ τὸ σημεῖον ἐπὶ τῷ Εζεκίᾳ ἐγένετο, ἀλλ᾽ αἱ ἀπὸ τούτου τοῦ σημείου εἰς τὴν ἀνατολὴν ὀπισθοδρομήσαντος τοῦ ἡλίου διαβιβασθεῖσαι, Αὗται οὖν αἱ δέκα ὧραι, ἐπεὶ πάλιν εἰς τὴν ὑποχει μένην πρώτην μοίραν τοῦ Κριοῦ ὁ ἥλιος ἐγεγόνει, λογίζονται ὡς ἐνιαυτὸς ὁλόκληρος· συνεῖλε γὰρ ἀναλυτικῶς ἅπασαν τὴν τοῦ χρόνου περίοδον, ἀποκατα στὰς ἐν τῷ κατ' ἐκείνην τὴν ἡμέραν ἀνέτειλεν. Έπειτα, πάλιν κινηθέντος ἀπ' ἀνατολῆς, ἐπεὶ οὐκ ἦν ἄλλως ἐπανελθεῖν εἰς ἐκεῖνο τὸ σημεῖον, ἐν ᾧ ὄντος αὐτοῦ τὸ ἐπὶ τῷ Εζεκίᾳ σημεῖον ἐγένετο, εἰ μὴ κατὰ περαίωσιν ολοκλήρου χρόνου καὶ πεντάτρο πον κίνησιν· ἐν δέκα δὲ πάλιν ὥραις ἐκεῖσε ἀποκατ ἐστη· διὰ τοῦτο τὰς τοιαύτας δέκα ὥρας, τὰς ἀπὸ ἀνατολῆς ἕως τοῦ σημείου ἐκείνου, ἀντὶ ἐνιαυσίου παρέλαβε καὶ πεντατρόπου κινήσεως· οὐκ ἦν γὰρ τὸν ἥλιον ἅπαξ ἀποστάντα τοῦ κατὰ τὴν ἀνατολὴν σημείου, ἐπανελθεῖν εἰς αὐτὸ, εἰ μὴ κατὰ ἐνιαύσιον περίοδον· καὶ οὐκ ἦν ἄλλως, ἅπαξ ἀποστάντα ἀπὸ τοῦ σημείου, καθὸ τὸ ἐπὶ Ἐζεκία σημείον γέγονε, πάλιν ἐπανελθεῖν εἰς αὐτὸ, εἰ μὴ κατὰ ἐνιαυσιαία» ἑτέραν καὶ πάλιν πρόοδον. Καὶ διὰ τοῦτο λέγει· Ην ἐνιαυσιαίαν κίνησιν συνεῖλεν ἀναλυτικῶς ἐν δέκα ὥραις, ἀπὸ τοῦ τόπου ἐν ᾧ τὸ κατὰ τὸν Εζεκίαν σημεῖον ἐδόθη ἐπὶ τὴν ἀνατολήν κινούμενος, την αὐτὴν ὅλην ἐνιαυσιαίαν τρίβον ἐν ἑτέραις δέκα quinquiformem illam solis motionem, sic accipe ώραις ἀπ' ἀνατολῆς μέχρι τοῦ τόπου ἐν ᾧ τὸ ση dictum; Anniversarius solis motus quinque absolvitur mutationibus sive conversionibus. Primam, quam ascensum aquilonarem dicimus, conficit a verno æquinoctio ad æstivum usque solstitium, alteram, quam borealem vocant descensum, percurrit ab hoc solstitio ad autumnale æquinoctium; tertian), quæ austrinus dicitur sive meridionalis descensus, 259 a proximo æquinoctio extendit ad bibernum solstitium; quartam, quæ austrinus vocatur ascensus, ab hiberno tropico ad vernum deduxit æquinoctium. Porro quinta conversio solis prorsus contraria ipsi polo est. Quando igitur dixit τὴν πεντάτροπον, illam quinquiformem motionem solis, appositione articuli τήν, subindicavit eam solis motionem nulli non esse perspicuam et per consuetudinem notam. Proinde ad hunc modum expendamus quid Patri per hæc verba dictum sit. Supponamus solem illa die, hora sui ortus fuisse in prima parte Arietis. Itaque quod sol ipse in hanc primam Arietis partem redierit, nisi confecta (quam præscripsimus) quinquiformi motione, nemo possibile dixerit, per dies videlicet trecentos sexaginta quinque et quartam partem. At vero in horis decem, a loco in quo contigit μεῖον γέγονεν, ἐποιήσατο. Τοῦτο δὲ ἦν καὶ τὸ τοὺς Βαβυλωνίους ἐκπλῆξαν, ἅτε καὶ αὐτοὺς οὐρανοθεά μονας καὶ ἀστρολέσχας ὄντας, καὶ καθυποτάξαν μάχης ἐκτὸς τῷ τῆς Ἱερουσαλήμ βασιλεῖ, ὡσανεὶ ισοθέῳ τινὶ ὄντι, καὶ ὑπὲρ τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους. Καὶ οὐ λέγω τὰς ἐν Αἰγύπτῳ θαυματουργίας, η ἄλλας τινὰς ἀλλαχοῦ γεγενημένας· ἀλλ' ἐκεῖνα λέγω, ἅπερ καὶ ἐν τῷ οὐρανῷ ἐγεγόνεισαν, καὶ κατὰ τὸν ήλιον συνέβησαν, καὶ διὰ τοῦτο πᾶσιν ἐθριαμβεύθη σαν· εἴ τι γὰρ τῷ ἡλίῳ συμβαίη, οὐδεὶς ἐστι τῶν ὁρώντων τὸν ἥλιον, ὃς οὐκ ἐκεῖνο θεάσαιτο. Εἰ μέν τοι γε διαπιστήσει ὁ ᾿Απολλοφάνης πρὸς ταῦτα, οἱ Πέρσαι μαρτυρήσουσιν, οἵτινες Μίθραν μὲν τὸν ἥλιον λέγουσι· τὸ παρέκταμα δὲ τῆς ἡμέρας ἐκεί νης διὰ τῆς τελετῆς τῶν μνημοσύνων τοῦ τριπλασίου σημαίνουσιν Αλλ' ἔστω τοῦτο· τί φήσει περὶ τῆς κατὰ τὸν σωτήριον σταυρὸν ἐκλείψεως, ἀμφότεροι γὰρ ἡμεῖς, ἐγώ τε καὶ αὐτὸς, κατὰ τὴν τῆς Αἰγύπτου Ηλιούπολιν παρόντες, (ἔθος γὰρ ἦν τότε τοῖς ὁπουδήποτε Ἕλλησιν, ἀποδημεῖν εἰς Αἴγυπτον μαθήσεως ένεκα· ) καθεωρῶμεν τὴν τοιαύτην ἔκλει ψιν, καὶ ὅπως ξένη καὶ παρὰ λόγον ἐγένετο, ἐθαν μάζομεν· κατὰ διάμετρον γὰρ ἡ σελήνη, τεσσαρεσ καιδεκαταία οὖσα, τῷ ἡλίῳ ἦν· καθ' εν καιρὸν οὐδέποτε συμβαίνει ήλιος έκλειψιν γίνεσθαι· εἰ μὴ “Eruditam hac de re disputationem P. Martini Couvreurii societatis Jesu theologi in Commentariis vide. ED.

PACHYMERE PARAPHRASIS IN EPP. S. DIONYSII. γὰρ παρεμπέσοι ἡ σελήνη, καὶ ὑποδράμοι τὸν ἥλιον, & fieri prodigiosum illud signum, denuo ad primam οὐ μὴ γενήσεται ἡ τοῦ ἡλίου ἔκλειψις. Τότε γοῦν usque partem Arietis in oriente, pristino gradui οὐκ ἦν συνόδου καιρός· καὶ τὸ θαυμάσιον, ὅτι καὶ se sol in solidum restituit. Secundum hanc supἔκλειψις ἐγένετο ἀπὸ ὥρας ς' ἕως ὥρας ἐννά- positionem, quando primam illam signi Arietis parτης· καὶ ἀπ' ἐννάτης ὥρας ἕως ἑσπέρας πάλιν tem haud secus poterat sol rursus attingere, nisi κατὰ διάμετρον τῷ ἡλίῳ ἡ σελήνη ἐγένετο. Ανά- absoluto justi ad id temporis interstitio, quo tolo μνησον δὲ καὶ ἕτερον αὐτὸν ταῖς ἀστρονομικαῖς ἀκό tempore quinquiformis ille solaris motus perficitur, λουθον· ἐν γὰρ τῇ κατὰ τάξιν ἐκλείψει τοῦ ἡλίου, decem interim supputantur horæ, non jam illæ ἐκ τοῦ αὐτοῦ μέρους τοῦ ἡλιακοῦ δίσκου ἀνάγκη καὶ nimirum primæ, quæ ei tempori attributæ sunt, τὴν ἔμπτωσιν, δηλονότι τὴν σκότωσιν, καὶ πάλιν τὴν quo sol ab oriente excitus ad eum usque locum ἀνακάθαρσιν, δηλονότι τὴν φαῦσιν, γίνεσθαι· τοῦ γὰρ provectus est, in quo sub Ezechia contigit feri ἡλίου ἄνω διερχομένου κατὰ τὸν οἰκεῖον κύκλον, καὶ signum; sed aliæ quibus sol retrogrado cursu a τῆς σελήνης ὑποθεούσης κατὰ τὸν ἴδιον, ἀνάγκη loco signi recurrit, relatusque est in orientem. Istæ προλαμβάνειν τὴν σελήνην, ὡς ἐλάττονα κατὰ πολὺ igitur horæ decem, quibus sol primæ parti Arietis διερχομένην κύκλον· λοιπὸν, εἰ καὶ ἀμφότεροι οἱ propior factus est ex suppositione nostra, cenφωστήρες τὴν ἐναντίαν τῷ παντὶ τρέχουσιν, ἀλλ' sentur implentque vicem solidi unius anni. Siquidem οὖν σελήνη προλήψεται. Εἰκὸς γοῦν ἔνι, ὃ μέρος in id horarum compendium suo reditu contraxit ἐπισκοτεῖν συμπίπτουσαν, τοῦτο καὶ ἀπολείπειν, universam illam annui temporis periodum, restiὥστε κἀκεῖνο φωτίζεσθαι. Ἐν δὲ τῇ ἡμέρᾳ τοῦ σω tuens se ei, in oriente, Arietis signo, a quo utique τηρίου σταυροῦ, ἐπεὶ ἀπὸ ἀνατολῆς ἀκαριαίως συν illa eadem die primum exortus fuerat. Deinde, sole ῆλθεν ἡ σελήνη τῷ ἡλίῳ, καὶ πεποίηκε τὴν ἔκλειψιν· rursus ab oriente moto, quando aliter neutiquam ἔδει δὲ πάλιν ὑπονοστεῖν εἰς τὸν οἰκεῖον τόπον, ἵνα ἡ τά- remeare potuerit ad illud signum, in quo tum fuerat ξις αὐτῆς φυλαχθῇ· καὶ διὰ τοῦτο ἀπολιποῦσα τοῦτον quando ad Ezechiæ preces insigne prodigium ediπάλιν ὑπενόστησε, συνέβη Καὶ ἡ μὲν ἔκλειψις γέν tum est, nisi per totius annui temporis trajectionem γονε, σκοτισθέντος πρότερον τοῦ ἀνατολικοῦ μέρους τοῦ siniul et motionem illam quinquiformem, in decem ἡλιακοῦ δίσκου· μετέπειτα, υποδραμούσης ταύτης ὅλον iterum boris illo se recepit; quare alias decem acτὸν ἥλιον, καὶ ἤδη ἀρξαμένης ύπονοστεῖν, εἰκὸς ἦν, τὸ cepit horas pro suo illo recursu ab oriente adusque δυτικὸν μέρος τοῦ δίσκου πρῶτον ἀπολειπούσης, ἵνα signi locum pro anniversaria et quinquiformi moτὸ τῆς ἀνατολῆς καταλάβῃ μέρος, ἐκεῖνο καὶ πρῶτον tione. Neque enim semel egressus signum Arietis in φωτίζεσθαι Τοιαῦτα τότε ἐτελέσθησαν τῷ παν- oriente, repetere illud poterat, nisi decursa prius αιτίῳ μόνῳ Θεῷ διαταττόμενα καὶ κυβερνώμενα. anniversaria periodo; sed neque aliter poterat fieri ut qui semel descivisset ab eo signo, quo tum 260 erat, quando sub Ezechia contigit signum, velut postliminio se in idem redintegraret, nisi intercessu alterius anniversariæ progressionis. Propterea ait: Quam anniversariam motionem intra boras decem suo reditu contraxit a loco in quo indultum est Ezechiæ signum, emotus sol in orientem, eamdem prorsus anni integri viam sol ab ortu ad locum usquè in quo exhibitum est signum, decem aliis perfecit horis. Et sane hoc erat, quod admiratione stuporeque implevit tunc Babylonios, nempe uni addictos cœlestium signorum contemplationi, deque astris multa commentari solitos. Hoc prodigium nullo pugnæ prævio congressu eosdem subegit Ezechiæ regi Hierusalem: quasi qui Deo cuipiam par esset, ac vi quadam augustiore præditus, cæteros anteiret mortales. Nec jam signa illa profero, multa licet plena admirationis, edita in Ægypto olim, aut alia quævis aliis in locis exhibita: verum ea commemoro, quæ auditum est in cœlo isto omnibus conspicuo contigisse, idque præsertim per solem. Si quid enim novæ rei soli obvenerit, nemo est (modo is solem ipsum contempletur) qui non illud dilucide agnoscat. Quod si ne his quidem fidem commodabit Apollophanes, vel Persæ ipsi testimonio esse poterunt, qui Mithram quidem solem ipsum vocant; diei autem illius mirabilem prorsus extensionem, per ritus quos propter memoriam triplicat; solis observant, significant. Sed et hoc ut interim donem ejus infidelitati, quid speras dicturum de celebri illo deliquio solis, quod factum scitur Domino a salutari cruce pendente. Ambo nos, ego nimirum et ipse, apud Heliopolin Ægypti præsentes (nam ea inoleverat apud Græcos consuetudo, ut undecunque peregrinationem in Egyptum capesserent causa perdiscendæ matheseos), ambo sane quaia attenti solarem hanc eclipsin perspeximus, et quod stupenda quadam novitate ac præter rationem mathematicam contingeret, impendio mirabamur. Luna quippe quarta erat et decima ad solem relata juxta diametri rationem; quo quidem tempore nunquam alias contigit solis fieri deliquium. Neque enim eclipsis solaris accidit, nisi soli luna inciderit, subque solem intercalaris recta suum peragat cursum.Tum vero importuna erat et intempestiva ratio interlunaris synodi. Sed et hoc admiratione dignissimum. Ab hora siquidem sexta ad nonam usque ea contigit eclipsis, et a nona adusque vesperam sɩcundum diametrum soli luna erat opposita. Proinde memoriam illi renova alterius 261 cujuspiam quod ex astronomicis canonibus necessario consequitur. Etenim in solis eclipsi, quæ suo tandem ordine contingit, ex ipsa eadem parte solaris disci necesse est fieri incidentiam, tenebrarum videlicet effusionem, et ex obliquo repurgationem, hoc est illustrationem. Sole enim sursum proprium circu

lum, permanente, luna itidem suum etiam subtercurrente circulum, necessario luna prævertit solis excursum, ut quæ minorem multo ambitum suo transcursu conficiat. Denique etiam si ambo hæc luminaria viam ingrediantur ipsi polo obversam: at certe luna suo excursu antevertet solein. Conse quens igitur fuerit ea parte lunam obtenebrescere, qua incidit soli: atque ut hac parte destituitur fraterno lumine, ita et illa parte opposita a sole ipso illustratur. Die autem salutaris illius crucis alioqui ab oriente quam minimum conjuncta soli, prodigiosam tamen illam edidit eclipsin. Oportebat autem illam in proprium locum reverti ut ordo illi connaturalis asservaretur: hinc contigit ut sole rursus relicto redierit (ad suum locum). Et hæc quidem eclipsis facta est, obscurata prius parte solaris disci respiciente orientem; deinde luna totum subtercurrente solem, cum jam cœpisset reverti, conveniebat, ipsa occiduam partem disci primo deserente ut orientalem partem occuparet, quod illa occidua pars etiam primo illuminaretur. Hæc sunt quæ per providentiam Dei solius rerum opificis omnia disponentem moderantemque, id temporis perfecta sunt. Quod si minus vera prædico, o Apollophanes, tibi per me licebit in posterum ea ut coarguas. Ego interim memoriam tibi refricabo facti alterius. Σὺ δὲ λοιπὸν, Απολλόφανες, είπερ οὐκ ἀληθεύω, ἐξέλεγχε· ἐγὼ δὲ ἄλλο σε αναμνήσω· ὅτι σὺ τότε ἔνθους οἱονεὶ γενόμενος, οὐκ οἶδ᾽ ὁπόθεν, μαντείας ἀπήρχου, καὶ ἔλεγες πρὸς ἐμέ· Ταῦτα, ὦ καλὲ Διο νύσιε, θείων πραγμάτων μεταβολαί. Καὶ ἰδοὺ ἡ μετ ταβολὴ ἐκείνη μετέθηκεν ἡμᾶς ἀπὸ τῆς πλάνης εἰς τὴν ἀλήθειαν, ἀπὸ τοῦ σκότους εἰς τὸ φῶς, ἀπὸ τοῦ θανάτου εἰς τὴν ζωὴν, ἀπὸ τῶν εἰδώλων εἰς τὸν ὄντως Θεόν. Ταῦτ᾽ ἐγὼ κατ' ἐπιστολὴν μὴ μηκύνων τὸν λόγον· σὺ δὲ, ὦ θεῖε Πολύκαρπε, προστίθει καὶ τὰ λειπόμενα, ἵνα προσάξης τοιοῦτον ἄνδρα σοφὸν εἰς τὴν ὑπέρσοφον τοῦ Χριστιανισμού αλ θειαν. Tu enim perinde atque numine quopiam tum allatus (quo autem non satis scio), primitias quasdam divinationis depromebas, cum ad me conversus diceres: Hæc, o præclare Dionysi, divinarum vicariæ permutationes rerum sunt. Ecqua tandem illa est rerum vicaria mutatio, quæ nos ab errore traduxit ad veritatem, ad lucem clarissimam a tenebris transcripsit, a morte revexit ad vitam, denique ab impurissimis idolis ad Dei latriam ascivit. Hæc ego ad ipsum secundum epistolæ rationem, sermonem minime producens. Si qua desiderabuntur, tuæ erunt partes, o eximie Polycarpe, suppiere, quæ desunt, quibus virum hunc cum primis sapientem conciliare possis sapientissimæ christianæ religionis veritati. 262 IN EPISTOLAM VIII. Demophilum hunc fuisse monachum arguit vox illa therapeuta; is tyrannicum quiddam desiguarat adversus presbyterum suum. Etenim ín illum consciverat graviorem æquo quærimoniam, quod unum aliquem e pœnitentibus clementer excepisset. Quem enim poenitebat commissorum, indigne pulsatum eliminavit templo, presbyterum autem dejecit gradu; ipse vero functioni sacra, quod neutiquam fas, manum admolitus est impudens. Et hunc talem vocat pater γενναῖον, tacita ironia opprobrans illi animi magnitudinem: at interim nullum de pietate reddens testimonium. Ob oculos igitur imprimis illi exponit Mosis eximiam mansuetudinem, cujus unius gratia dignus sit habitus Dei visione. Itaque sacra Litteræ, quando hunc insinuant incidisse in Dei indignationem, eoque factum ut in aversione fuerit divini vultus, eædem (ait sanctus Pater) exprimunt ipsum prius se abalienasse a virtute mansuetudinis, sicque demun contigisse ut alienus fieret a Dei contuitu. Cum vero eumdem deprædicant, quod præeminet eximiumque est in Dei imitatione, mansuetudinem celebrant; hujus etiamnum merito dici promeruit Dei famulus. Sed et quando adversus ipsum quidem pro primatu gentis, adversus autem Aaronem pro pontificatu temerarii quidam vehementerque impudentes conspirassent, et jam coorìrentur, libertate valde placide utebatur, et ei ultroneus concedebat populi magistratum, cui decerneretur Dei judicio. Ad hæc innocentiam suam testatissimam reddidit: conte- ΕΙΣ ΤΗΝ Η' ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ. Ο Δημόφιλος οὗτος μοναχὸς ἦν, ώς δηλοῖ τὸ, θε ραπευτή. Τυραννήσας δὲ κατὰ τοῦ πρεσβυτέρου αὐτοῦ, ἢ καὶ ἀγανακτήσας, ὅτι ἐδέξατό τινα ἐν μετανοίᾳ ὄντα ἁμαρτημάτων, ἐξέβαλε τυπτήσας τὸν μετανοοῦντα, τὸν δὲ πρεσβύτερον ἐξώθησε, καὶ αὐτὸς τοῖς ἱεροῖς, οὐ θεμιτόν ὂν, ἐπεχείρησε· γεν ναῖον δὲ λέγει τοῦτον, ἰσχὺν εἰς τὸ κακὸν ὀνειδίζων αὐτῷ, ἀλλ' οὐκ εὐλάβειαν ἐπιμαρτυρῶν· προτίθησε τοίνυν τὴν Μωϋσέως πραότητα, δι᾿ ἣν καὶ τῆς θεοφα νείας ἠξίωτο· ὥστε, καὶ ὅταν λέγωσιν αὐτὸν αἱ Γραφαὶ ἐν ἀγανακτήσει τοῦ Θεοῦ γεγονέναι, καὶ ἐν ἀπο στροφῇ τοῦ προσώπου αὐτοῦ, πρότερον, φησί, δει κνύουσιν αὐτὸν ἔξω γεγονέναι τῆς πραότητος, καὶ εἶθ᾽ οὕτω παθεῖν τὸ ἀπ᾿ ὄψεως γενέσθαι τοῦ Θεοῦ. Ὅτε δὲ ἀνακηρύττουσιν αὐτὸν τὸ προῦχον καὶ ἐξαίρετον τῆς θεομιμησίας, ἀνακηρύττουσι τὴν πραότητα καὶ γὰρ καὶ διὰ ταύτην λέγεται θεράπων Θεοῦ ἀλλὰ καὶ ὅτε, πρὸς αὐτὸν μὲν ὑπὲρ ἐθναρχίας, πρὸς 'Ααρὼν δὲ ὑπὲρ τῆς ἀρχιερωσύνης, έτα μοί τινες καὶ ἀναίσχυντοι ἐπισυνέστησαν, ἐπαρ ῥησιάζετο λίαν πραέως καὶ τῷ εἰς προστασίαν λαοῦ κριθησομένῳ παρὰ Θεοῦ παρεχώρει τῆς ἀρχῆς· έπεμαρτύρετο δέ, ὡς ἀναίτιός ἐστι τοῖς ἀρχομένοις ἁπάντων τῶν κακῶν. ᾿Αρχομένοις δὲ φησὶ τοῖς ὑπὸ ἐξουσίαν, δηλαδὴ τῷ λαῷ. Ἐπίστατο γάρ, ὅτι ὁ όμι λῶν τῷ ἀγαθῷ Θεῷ, ὀφείλει ἀποτυποῦσθαι πρὸς τὴν ἐκείνου ἀγαθότητα. Τί δὲ τὸν θεοπάτορα Δαυΐδ ἐποίει φίλον Θεῷ ἢ μὴ ἡ πραότης; Θεοπάτορα δὲ καλεῖ διὰ τὸν Χριστόν· φησὶ γὰρ ὁ θεῖος Παῦλος· Αφωρισμέ νος εἰς Εὐαγγέλιον, ὁ προεπηγγείλατο ἐν Γρα-

φαῖς ἁγίαις περὶ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ τοῦ γενομένου stans quod auctor neutiquam fuerit eorum omnium, ἐκ σπέρματος Δαυίδ κατὰ σάρκα. Λοιπὸν, διὸ ἦν οὗτος πρᾶος πρὸς τοὺς ἐχθροὺς καὶ ἀγαθὸς, κατά τὴν καρδίαν εἶναι τοῦ Θεοῦ μαρτυρεῖται. Καίτοι γε οὐ ξένον ἦν τὸ εἶναί τινα πρὸς τὸν ἐχθρὸν αὐτοῦ προσηνῆ, ἐπεὶ καὶ Νόμος ἔκειτο ἱερὸς, καὶ τῶν τοῦ ἐχθροῦ ὑποζυγίων προνοεῖν· γέγραπται γὰρ ἐν τῷ Νό μῳ, ὥστε καὶ τὸ τοῦ ἐχθροῦ ὑποζύγιον καταπίπτον ἀνεγείρειν. Ἰακὼς δὲ, καὶ Ἰωσήφ, καὶ Αβελ (ὁ μὲν ὡς ἄπλαστος ὧν καὶ κακίας ἐλεύθερος, ὁ δὲ ὡς τοὺς ἀδελφοὺς, ὅτε ὑποχειρίους εἶχεν αὐτοὺς, οἰκονόμος ῶν ἁπάσης Αἰγύπτου, οὐκ ἀμυνόμενος, εἰπὼν πρὸς αὐτούς· Μὴ φοβείσθε· τοῦ γὰρ Θεοῦ ἐγώ εἰμι· ὁ δὲ τῷ ἀδελφῷ Κάϊν ἀνυπόπτως συμπορευόμενος (78)·) ἀγαθοειδεῖς ἀνακηρύττονται. Οὐ γὰρ χρὴ τὸν ἀγαθὸν οὔτε προεπινοεῖν, οὔτε προσποιεῖν τὰ κακὰ ἀλλὰ μηδὲ μεταπίπτειν ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ εἰς κακίαν διὰ τὴν τῶν ἑτέρων κακίαν, ἀλλὰ μᾶλλον πλεονάζειν καὶ τότε τὴν ἀγαθότητα, ὡς ἂν κἀκείνους ἐκκαλοίη πρὸς τὸν ὅμοιον ζῆλον. Επειδὴ περὶ ἀνδρῶν ἐμνήσθημεν, δεῖ δὲ καὶ ὑψηλοτέρων άψασθαι, ἀνανεύσωμεν καὶ κατανοήσωμεν, οὐ λέγω ἀγγέλων ἀγαθότητας φιλανθρώ πων, καὶ ὑπὲρ ἐθνῶν δεομένων τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐπιτιμώντων ὑπὲρ ἀνθρώπων ταῖς ἀποστατικαῖς δυνά μεσι, δηλονότι τοῖς δαίμοσιν, ἃς καὶ πληθῦς λέγει, οὐ διὰ τὸ τῶν ἀριθμῶν πλῆθος, ἀλλ' ὅτι τοῦ ἑνιαίου Θεοῦ πόρρω ἀπέστησαν· τὸ δὲ πλῆθος πόρρω τῆς μονάδος ἀπέχει· οὐ λέγω γοῦν περὶ τούτων· ἀλλ' ἴδωμεν τὴν ἀγαθότητα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἡμῶν, παραδεχόμενοι τὰς τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ ἀκτῖνας ἐν ἡσυχίᾳ. Χαίρει γὰρ τὰ θεῖα τῇ ἡσυχίᾳ, ὥσπερ τῷ ὄχλῳ τὰ ἐναντία· οὐ γὰρ ἀφάτου ἀγαθότητος τὸ τὰ μὴ ὄντα ποιεῖν εἶναι, τουτέστι διακρατεῖν πρὸς διαμονὴν, ὥστε τὸν αὐτὸν εἶναι καὶ ποιητὴν καὶ συνοχέα καὶ τὸ πάντα, κατὰ τὴν ἑκάστου επιτηδειότητα, βούλεσθαι ἐκκαλεί σθαι πρὸς τὴν ἑαυτοῦ μίμησιν. Τί δέ; ὅτι καὶ τῶν ἀποφοιτώντων ἐρᾷ, καὶ παρακαλεῖ μὴ ἐκπεσεῖν αὐτ τοῦ τέλεον· διὰ τοῦτο γὰρ καὶ Παράκλητος ἀκούει· παρακαλεῖ γὰρ μὴ ἀπαξιωθῆναι παρ' ἐκείνων τῶν θρυπτομένων καὶ ἀλαζονευομένων Η λέξις δὲ ἐπὶ τῶν ἐρωμένων, οἱ τὴν πρὸς τοὺς ἐρῶντας ἀναβαλλόμενοι συντυχίαν, τοιούτῳ τῷ σωματικῷ, του έστι κεκλασμένῳ, ήθει κέχρηνται· ὅθεν λαμβάνεται καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοιοτρόπων πραγμάτων, κακείνων εἰκὴ καὶ μάτην κατεγκαλούντων, αὐτὸς πράως ἀπολογεῖται καὶ θεραπεύσειν ἐπαγγέλλεται Λάβε μοι δὲ καὶ τοῦ ἀσώτου παραβολὴν ἐπὶ τούτοις, πῶς, ἔτι ἀπέχοντος τοῦ ἀσώτου, ὅμως, ἐπεὶ πρόσεισι, προσ τρέχει καὶ ὑπαντᾷ, καὶ περιπλακεὶς ἀσπάζεται, καὶ ἀμνημονεῖ τῶν προτέρων, καὶ τοῖς παροῦσιν ἐνεορτάζει συνάμα ταῖς φίλαις δυνάμεσιν, ἵνα ᾖ πάντων εὐφραινομένων ἡ κατοικία· ἵνα δηλονότι ἅμα ἐπὶ τὸ αὐτὸ πάντες εὐφραίνοιντο· οὕτω γὰρ ἐκλαμβάνει τὸ ῥητὸν κατὰ τὸ παρὸν ὁ ἅγιος. Τὸ δὲ ὅλος ὅλους περιθεὶς θαυμασίως φησί, καταισχύνων τοὺς τότε αἱρετι κούς, οἵτινες ψυχὴν μόνην τώζεσθαι ὑπὸ Θεοῦ, οὐ μὴν • Rom. 1, 6. s Act. xu, 22. ² Deut. xx11, 4. quæ subditis obvenere, malorum. Αρχομένοις ait, eos insinuans quos sub potestate habebat Moyses,pnpulum videlicet. Neque enim nescius erat quoniam qui Deo perquam bono congreditur familiariter, debet is pro virili imaginem exprimere divinæ illius bonitatis. Porro, quid aliud eximium Dei patrem David ipsi Deo tam reddebat amabilem et gratiosum, si non virtus mansuetudinis? Dei autem patrem vocat propter Christum. Ait namque admirabilis Paulus Segregatus in Evangelium quod promisit in Scripturis sanctis de Filio suo, qui facius est ex semine David secundum carnem ×. Deinde quod is tam esset erga hostes suos clemeus ac benignus, divino testimonio dictus est esse secundum cor Dei. Quanquam ne id quidem debuit videri mirabile unum aliquem 263 in. veniri, qui se exhiberet erga inimicum suum benevolum ac levem, quando sacrosancta Lex posita erat de curando jumento inimici. Scriplum quippe in Lege est: Ut vel subjugale inimici, si quod forte decidisset, alius quivis obiter allevavaret s. Sed et Jacob, Joseph, Abel quoque (ille quidem, ut qui minime esset fucatus, sed et omnis malitiæ liber; Jam alter, fratres cum haberet velut mancipia, seu ditioni subdititios, quippe cui universam dispensabat moderabaturque Egyptum, adeo de eis nullam expetivit ultionem, ut etiam dixerit: Nolite timere; Dei enim ego sum ª; tertius una cum fratre Cain nihil suspicans mali, profectus est) benigni prædicantur. Neque enim eum qui bonus esse contendit, oportet mala vel præcogitare, vel simulate fingere, sed neque a bono degenerare, aut diduci ad malum per alienam malitiam; quin potius adnitendum illi est, ut operibus benignitatis abundet magis atque magis, quo illos ad æmulationem studii consimilis provocet. Jam quando virorum aliquot meminimus, operæ pretium fuerit ea attingere, quæ per se sublimiora sunt. Ad hæc igitur superiora provehamur, contemplemurque, non angelorum multifariam erga nos benignitatem, qui pro communi gentium salute ad Deum effundunt preces, qui desertrices et refugas potestates hominum causa durius increpant, dæmones ninirum, quos vocat multitudines; non quod numeros sint multitudinis, verum quia ab unius Dei obedientia longius desciverunt; multitudo siquidem porro abest ab unitate. Non itaque de his mihi disserendum nunc, magis vero eximiam benignitatem perspiciamus Domini nostri Jesu Christi simul et veri Dei nostri, excipientes in silentio tantæ istius bonitatis radios. Divina namque silenti requie mire oblectantur: ut turbulento atque irrequieto motu, quæ contraria sunt potestates. Nonne ineffabili bonitati ascribendum est, quod, quæ prius non erant, fecit ut essent? Hoc est ut perdurent conservat, sic, ut idem sit et conditor et conservator, quique a Gen. XLV, S

omnia cupit vehementer pro cujusque aptitudine δὲ καὶ σῶμα ἔλεγον. Ολος οὖν, φησίν, ὁ Κύριος, ὡς ad sui quam simillimam imitationem advocare ac provehere. Quid autem, quia et a se desciscentes deamat, adhortatur etiamnum ne vel tandem a se excidant? Nam hac gratia Παράκλητος vocatur. Hortatur enim oratque, ne sic indigne ab eis deseratur, qui diffluunt deliciis, atque insuper insolescunt supra modum. Usurpatur autem haec dictio θρυπτομένων, de iis qui impendio amantur, qui fruitionem 264 deliciarum quas ab amatoribus sperant, de die in diem differentes, isto utuntur corporeo, hoc est praefracto, et molli gestu corporis; quare dictio hæc ad res plerasque alias transsumitur consimilis formæ. Jam illis inconsulte et frustra vitio vertentibus tantam benignitatem, clementer per se reddit causam tantæ istius lenitatis; quin potius sic vulnera anima curaturum se pollicetur. Mihi accipe his verbis insinuari prodigi illius parabolam, quonam modo pater ipse longius adhuc dissito accedenti tamen prior occurrit pergitque obvius, circumplexus filium amabili osculo pariter et salute dignatur, eorum immemor, quæ is decoctor prius admiserat; præsentibus quoque diem indicit celebriter exigendum una cum sibi charissimis virtutibus, ut una sit collætantium omnium habitatio, nimirum ut insimul omnes exhilarescant et collæ. ψυχὴν καὶ σῶμα λαβὼν, ὅλους ἡμᾶς τοὺς ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος σέσωκεν. Ησαν δὲ τότε οἱ ἀπὸ Σίμωνος, καὶ ἕως αὐτοῦ Κηρίνθου, ὡς δηλοῦσιν οἱ παλαιοί, φησίν, Εἰρηναῖος καὶ Ἱππόλυτος Δημόφιλος δὲ, καὶ εἴ τις ἄλλος κατ' αὐτὸν, ἐπιτιμᾶται, φησὶ, παρὰ τοῦ Θεοῦ δηλονότι τοῦ καὶ ἁμαρτωλούς θέλοντος σω θῆναι, καὶ ἐκδιδάσκεται παρ' αὐτοῦ, Καὶ πῶς οὐκ ἔδει, λέγοντος, ἐπὶ σωτηρίᾳ τῇ διὰ μετανοίας εὐ φραίνεσθαι; Αὐτὸς γὰρ εἰμι ὁ ἐπ᾽ ὤμων ἄρας τὸ ἀπολ ωλὸς, ὁ χρηστὸς ἐπὶ τοὺς ἀχαρίστους. Ετι γὰρ ἁμαρτωλῶν ὄντων ἡμῶν, Χριστὸς ὑπὲρ ἡμῶν ἀπέθανε, φησὶν ὁ θεῖος ᾿Απόστολος, ὁ ἀνατέλλων των ἥλιον ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθοὺς, ᾗ φησὶ τὰ ἱερὰ Εὐαγγέλια· ὁ τιθεὶς τὴν ψυχὴν ὑπὲρ τῶν ἀποφευγόντων. Σὺ δὲ, ὦ Δημόφιλε, ὡς τὰ γράμματά σου δηλοῖ, (αὐτὸς γὰρ προαπέστειλε τῷ ἁγίῳ, ἐναβρυνόμενος οἷον ἐπὶ τῷ τελεσθέντι· ) λέγεις γοῦν, ὅτι καὶ προσπεσόντα τῷ πρεσβυτέρῳ ἀσεβῆ καὶ ἁμαρτωλόν, (τοῦτο δὲ κατὰ τὸν ἐκείνου λέγει λόγον, καὶ οὐ καθὼς ἡ ψυχὴ αὐτοῦ ἔχει· οὐδὲ γὰρ οὕτως ἔχει ἀσεβῆ τὸν ἀπὸ ἁμαρτίας μετανοοῦντα) κατ᾿ αὐτοῦ παρὼν ἀπελάκτισας. Τὸ δὲ ἀσεβῆ καὶ ἁμαρτωλὸν ἀντὶ γενικῆς ἀττικῶς είληφεν. Εἶτα ὁ μὲν ἐδεῖτο ζητῶν θεραπείαν· σὺ δὲ οὐκ ἔφριξας, ἀλλὰ καὶ τὸν ἱερέα καθύβριζες, δικαιώσαντα τὸν κατὰ σὲ ἀσεβῆ ὡς ἁμαρτωλὸν ἐλέους ἄξιον εἶναι μετανοοῦντα· καὶ τέλος, Ἔξιθι, ἔφης, καὶ αὐτὸς εἰς τὰ ἄδυτα εἰσεπήδησας, καὶ τὰ ἄχραντα συνῆξας μυστήρια, οἱονεὶ ἐπῆρας, ἀπὸ τοῦ θυσιαστηρίου βαστάσας· ὡς ἔοικε γὰρ ἔτι λειτουργοῦντι τῷ ἱερεῖ ἐπέστη ὁ Δημόφιλος. Τοῦτο γοῦν πεποίηκας ἀναξίως· διακόνων γὰρ καὶ πρεσβυτέρων τὸ ποιεῖν τοιαῦτα, τοῦ νόμου λέγοντος, Καὶ οἱ ἱερεῖς περιστε λοῦσι τὰ ἅγια, ὡς καὶ ἐν τοῖς ἑξῆς φησι. Καὶ γρά φεις, ὅτι μέλλοντα διαφθαρῆναι τὰ ἅγια ἀπέσωσας; Νῦν οὖν ἄκουε καὶ τῶν ἡμετέρων. Οὐ θεμιτόν πρεσβύτερον, κἂν ἁμαρτάνοι, ὑπὸ διακόνου υψηλοτέρου σου, ἢ καὶ μονάζοντος, εὐθύνεσθαι. Τάξις γὰρ συν έχει πάντα· πόσω γε μᾶλλον ἐπὶ τοῖς ἡμετέροις δεῖ τὴν τάξιν φυλάττεσθαι; εἰ γὰρ ἀταξία, λοιπὸν ἐμε ρίσθη ἐφ' ἑαυτὸν ὁ Θεός· πᾶσα δὲ βασιλεία, ἥτις με ρισθήσεται, οὐ σταθήσεται. Καὶ εἰ τοῦ Θεοῦ ἐστιν ἡ κρίσις, ἄγγελοι δὲ Θεοῦ οἱ ἱερεῖς μετὰ τοὺς ἱεράρ χας εἰσί. Σὺ δὲ οὐδὲ τοῖς λειτουργοίς, δηλονότι τοῖς διακόνοις, συνιστάμενος, ἀλλὰ μετ' αὐτοὺς, δι' αὐτῶν ἐκδιδάσκου παρὰ τῶν ἱερέων δι᾿ ὧν ἠξιώθης καὶ τὸ θεραπευτής εἶναι, (καθ' ὑπερβατὸν γὰρ ἡ σύν ταξις·) πρὸς αὐτῶν δηλονότι τῶν ἱερέων ἐκδιδάσκου δι' ὧν καὶ μοναχικόν σοι σχῆμα δέδοται. "Η οὐχὶ μαρτυρεῖ μου τῷ λόγῳ καὶ αὐτὰ τὰ τῆς ἰερᾶς τάξεως σύμβολα; Ιστανται γὰρ ἐν μὲν τῷ θυσιαστηρίῳ πρῶτον ἀρχιερεῖς, εἶτα ἱερεῖς, εἶτα πρὸς ταῖς πύλαις διάκονοι· ἔξωθεν δὲ τῶν πυλῶν οἱ θερα πευταὶ, πρὸς αὐταῖς ἱστάμενοι, οὐ πρὸς φυλακὴν αὐτ τῶν δὴ τῶν πυλῶν, (τοῦτο γὰρ τῶν πρὸς αὐταῖς ἐν τὸς ἱσταμένων λειτουργών, δηλονότι διακόνων καὶ ὑποδιακόνων, ἐστίν· ἀλλὰ πρὸς τάξιν καὶ ἐπίγνω tentur. Ad eum modum praesenti loco interpretatur Pater jam dictam sententiam. Quod autem dicit, Όλος όλους περιθείς, id est totus totos circumplexus: mire quidem hoc facit, eos pudefaciens, qui tumi erant, hæreticos: qui quidem animam salvari per Dei gratiam, non item corpus prædicabant. Ait ergo sanctus: Totus Dominus, ut qui et animam et corpus assumpsit, nos tolos, qui anima et corpore subsistimus, salvos fecit. Erant enim tunc hoc, errore imbuti ab ipso Simone ad illum usque pestilentem Cerinthum: quemadmodum declarant, qui inter priscos numerantur, Irenæus et Hippolytus. Cæterum Demophilus, et si quis alius assimilis huic, a Deo coarguendus venit, ab eo nimirum, qui vult peccatores ad salutem pertingere, atque ab eo edocetur, qui ait: Nonne oportebat te collatari salutis per pœnitentiam quæsitæ? Equidem ipse sum, qui per humeros sustuli quod perierat: ipse, qui erga alioqui ingratos benignum me præstiti. Cum enim ipsi peccatores adhuc essemus, Christus pro nobis mortuus est', scribit admirabilis ille Apostolus b. Qui etiamnum oriri facit solem super malos et bonos, quemadmodum refert sacri doctrina Evangelii ©; qui animam quoque suam ponit pro refugis. Tu autem, o Demophile, ut tuæ declarant litteræ (prius enim ad sanctum litteras ipse dederat Demophilus hujus nuntias facti: quibus sese gloriosius efferebat, quasi facinus peregisset cum primis laude dignum), dicis igitur, quia adversus eum qui presbytero prociderat, impium et peccatorem talem hunc refert Pater juxta Demophiti verbun), c Matth. v, b Rom. v, 9.

σιν ἑαυτῶν ἵνα ἐπιγινώσκωσιν ἑαυτοὺς ἧς τά- non ut sua ipsius inens sentiebat; neque enim eu ξεως καὶ ἀξίας εἰσὶ, καὶ μὴ τῶν κρειττόνων κατε πο αέρωνται· μᾶλλον γὰρ τῷ λαῷ πλησιάζουσιν ἢ ταῖς ἱερατικαῖς τάξεσι Καὶ τοῦτο οὐκ ἀπεικότως λέγει, ἀλλ᾽ ὅτι οἱ μὲν ἱερωμένοι ἴδιον τόπον τὸ θεῖον θυσιαστήριον ἔχουσιν· οἱ δὲ μοναχοὶ μετὰ τοῦ λαοῦ ἔξωθεν ἴστανται, εἰ καὶ τοῦ λαοῦ οἱ μοναχοί προΐστανται. Διὰ τοῦτο καὶ ἡ ἱερὰ θεσμοθεσία ἐν τῷ μεταλαμβάνειν τούτους τοῖς ἐνδοτέροις την μετάδοσιν ἐγχειρίζει· καὶ γὰρ οἱ ἐντὸς ἀπερικαλύπτως τὰ θεῖα διὰ συμβόλων βλέπουσι καὶ ἀκούουσι· καὶ ἐπὶ τοὺς ἔξωθεν τῶν παραπετασμάτων ἱσταμένους, μοναχούς, λαϊκούς, ἔτι καὶ τὰς καθαιρομένας τάξεις, κατηχουμένους, καὶ τοὺς ἐν μετανοίᾳ, τὰ ἱερὰ ἐκφαίνουσι, καλῶς ἀεὶ διαφυλαττόμενα ἄχραντα ἀπὸ τῶν σῶν ὄψεων, μέχρις οὗ, τυραννικῶς εἰσπηδήσας αὐτοῖς, ἠνάγκασας ἐκπομπευθῆναί σοι τὰ ἀθέατα. Σὺ δὲ φῂς ἔχειν καὶ διαφυλάττειν τὰ ἱερὰ, μὴ εἰδὼς ὅτι οὐκ ἔχεις ταῦτα· ἐπεὶ οὐδαμῶς σοι, ἀλλὰ τοῖς ἱερεῦσι διαφέροι. Τὸ δὲ Ὥσπερ οὐδὲ τὴν ἀλήθειαν, καὶ τὰ ἑξῆς, φησί, καθαπτόμενος τούτου, καὶ ἐπ' ἄλλῃ ἀταξίᾳ καὶ ἀναισχυντία καθ' ήν λογομαχῶν καθημέραν, οὐκ ἐπὶ συστάσει ἀλλ᾽ ἐπὶ καταστροφή τῶν ἀκουόντων, τὰς Γραφὰς ἀνεγίνωσκεν. Ἐπεὶ δυσί τισι κεφαλαίοις περιορίζει τὴν τοῦ Δημοφίλου ἁμαρ τίαν καὶ ἀταξίαν, τῷ τε ἐπιχειρῆσαι τοῖς ἁγίοις, καὶ τῷ τὸν πρεσβύτερον ὑβρίσαι· ἐατέον γὰρ τὴν κατὰ τοῦ μετανοοῦντος ἀπολάκτισιν καὶ ἐξώθησιν· δύο γὰρ ἐργασίας ἀπὸ τοῦ ἐλάττονος παρέλαβε· πρὸς μὲν τὴν πρώτην ἁμαρτίαν λέγων τό· Εἰ μὲν ἐθναρχίᾳ τις ἀφ' ἑαυτοῦ ἐνεχείρησε, μὴ διδόντος τοῦ βασιλέως, ότι μωρεῖτο ἄν· πρὸς δὲ τὴν δευτέραν λέγων, Καὶ εἰ τὸν δικαιοῦντα ἄρχοντα, ἢ καταδικάζοντά τινα, παρ εστώς τις ἀνέκρινεν, οὔπω λέγω καθύβριζε. Πάλιν ἀπὸ κοινοῦ τὸ ἐτιμωρεῖτο ἄν. Σὺ δὲ τοσοῦτον τολμηρός εἶ, καὶ ἀφ' ἑαυτοῦ ἱερωσύνῃ ἐγχειρῶν, καὶ τὸν πρεσ τερον ἀνακρίνων. Καὶ ταῦτα ἔδει εἰπεῖν εἰς ἐκεῖνον τὸν ὑπὲρ τὴν ἀξίαν μὲν πράττοντα, ὅμως μέντοι εἰκότα καὶ πρέποντα Σὺ δὲ τίνα ἕξεις τὴν ἀπο λογίαν, ὅτε καὶ παρὰ τὴν ἀξίαν καὶ μηδόλως εἰκότα; Καὶ εὐθὺς ἐπάγει τὰ παραδείγματα, καὶ πλέον ἐκεῖνον τὸν Δημόφιλον ποιήσαντα δείκνυσιν. Ο Οζίας καλὸν ἐποίει θυμιῶν, εἰ καὶ παρὰ τὴν ἀξίαν· οἱ δαί μονες ἀληθῶς ἔλεγον, θεολογοῦντες τὸν Ἰησοῦν εἰ καὶ μηδὲν ἐφειμένον ἦν ἐκείνοις τοιαῦτα λαλείν• σὺ καὶ παρὰ τὴν ἀξίαν πεποίηκας, καὶ οὐχὶ τὸ εἰκὸς διεπράξω, υβρίσας πρεσβύτερον τὸν τοὺς μετανοοῦν τας δεχόμενον. "Ορα καὶ ἀπὸ τοῦ παλαιοῦ νόμου Καὶ ἕκαστος τῇ τάξει τῆς λειτουργίας αὐτοῦ ἔσται, καὶ τὰ ἑξῆς διοριζομένου· καὶ πάλιν· αργίσθη θυμῷ Κύριος ἐπὶ τῷ τὸν Οζίαν προπετῆσαι τὴν κιβωτόν ἀνορθοῦν βουλόμενον· καὶ, Ἡ τοῦ Μωϋσέως ἀδελφὴ Μαριάμ λεπροῦται· καὶ περὶ τῶν υἱῶν τοῦ Σκευά, ὡς ἐν ταῖς Πράξεσι φέρεται, ὅτι, μήτε πιστεύσαντες εἰς Χριστίν, μήτε κεχειροτονημένοι, ἐξώρκιζον τοὺς δαίμονας, ὅπερ τοῖς ἐφορκισταῖς μόνοις ἐφεῖτο. Καὶ πά λιν· ῾Ο ἀσεβής, θύων μόσχον ὡς ὁ ἀποκτείνων d Matth. xn, 25. 265 habebat pro impio, quem plane cognorat adanissi facinoris ponitere), adversus eumdem consistens, calcibus pulsatum abjecisti. Proinde accusativos ἀσεβῆ καὶ ἁμαρτωλόν pro genitivis accepit phrasi attica. At interim supplex ille rogabat enixius, quærens remedium: tu contra, adeo non exhorruisti, ut sacerdotem insuper non toleranda contumelia asperseris; quod eum, qui tua sententia impius erat ac peccator, sic tamen pœnitentem justum pronuntiasset et misericordia dignum; denique abire jussisti, nec his contentus, ipse in adyta insiluisti impudens ac nulli temere tractanda mysteria commiscuisti, eadem propemodum ab ipso altari injecta manu exportasti. Ut enim re ipsa apparet, sacerdoti etiamnum sacris operanti impressionem fecit Demophilus. Hoc igitur abs te indigne factum est. Diaconis enim et presbyteris isthæc munia conveniebant, dicente lege: Et sacerdotes obvolvent sancta; quemadmodum in proxime sequentibus Pater docet. Et ecce scribis, sancta, cum jam contaminationis impenderet periculum, intemerata tandem te asservasse? Nunc igitur nostram super his accipe sententiam. Fas neutiquam esse censemus presbyterum, etiam si illum contingat a rectitudine deflectere, ab ipso suo diacono, qui te alioqui superior est, in disquisitionem vocari, sive etiam ab alio quovis monasticen professo. Ordo enim est, qui universa cohærescere c facit, et continet. Quanto sane magis addecet, ordinem asservari in nobis, nimirum sacris? Quod si in his permiscetur ordo, reliquum fit, ut in seipsum Deus divisus credatur. Porro omne regnum quodcunque id tandem fuerit, si dividetur, jam non stabild. Et si Dei est judicium, angeli autem Dei, sacerdotes itidem sunt secundum suos pontifices. Tu vero ne ipsorum quidem ministris videre componendus, nimirum diaconis, ut qui istis gradu sis inferior. Quare ab ipsis instruitor sacerdotibus, quorum officio promeruisti monachus ut esses. Constructio enim verborum est καθ' ὑπερβατόν seu secundum trajectionem, ab ipsis scilicet sacerdotibus erudire, per quos schema monasticæ istius professionis tibi traditum est. Annon testimonio etiam suo verbum meum symbola suffulciunt et corroborant sacri istius ordinis? Astant enim ipsi aræ proxime pontifices primum, deinde sacerdotes, ad portas mox diaconi: ab externa portarum parte, juxta tamen, monachi consistunt, non quidem ad ipsarum custodiam, id enim muneris eos respicit, qui foribus astant, sed introrsum, nempe diaconos, aut hypodiaconos, 266 verum propter ordinem et cognitionem sui ipsorum, ut, inquam, internoscant cujus sint et ordinis et dignitatis, neu sis pra se præstantiores insolescerent Magis enim accedunt ad populum, quam ad sacros ordines. Atque hoc non abs re dicit, eo quod, sacris quidem ini-

tiati, peculiari prærogativa locum sibi vindicant κύνα λογίζεται, οὐ προσιεμένου την φιλότιμον θυ σίαν τοῦ Θεοῦ διὰ τὴν τοῦ προσάγοντος αναξιότητα. Καὶ αὖθις· Ορα τὴν τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνην, ὅτι καὶ λεγόντων τινῶν, Οὐ τῷ σῷ ὀνόματι τὸ καὶ τὸ ἐποι ήσαμεν; Οὐκ οἶδα ὑμᾶς, ἀποκρίνεται. Ὥστε συνάγεται ἀπὸ τούτων πάντων, ὅτι οὐ θεμιτὸν οὐδὲ τὰ δίκαια διώκειν, εἰ μὴ κατ᾽ ἀξίαν. Τοῦτο γὰρ ὁ νομοθέτης διδάσκει ἐν τῷ Δευτερονομίῳ Μωϋσῆς,λέγων· Δικαίως τὸ δίκαιον διώξεις. Καὶ πάλιν· Διακελεύεται σοβ Σειράχ ὁ θαυμάσιος Υψηλότερα σου μὴ ζήτει, καὶ βαθύτερα σου μὴ ἐρεύνα. | altari proximum: monachi vero extrorsum consistunt una cum populo, etiamsi populo superiores quadamtenus obtineant partes. Hanc ob rem sacra etiamnum legislatio, ut bi divinorum participes sint, administrandi munus istis concredidit, qui intima penetrant adyti. Intimi enim sine obuinbrante velamento, et vident et audiunt divina, per signa tamen significativa: iidem quoque apud eos qui extra vela consistunt, monachos dico, laicos, eos etiam qui suæ purgationi invigilent, addo catechumenos, quique pœnitentiæ sunt addicti, sacra mysteria enarrant atque interpretantur. Rite ab oculis tuis intemerata semper eatenus asservata sunt, quousque impressione tyrannica insiliens evulgari coegisti, quæ ne spectanda tibi quidem fuerant. Et tandem sacra hæc penes te unum et esse et asservari gloriaris, nesciens nihil horum te obtinere; quando non tua sed sacerdotum intersit istius sacræ functionis. Illud autein quod addit, Sicut revera ne veritatem quidem, et cætera quæ sequuntur; illum perstringens propter aliam quoque ordinis transgressionem et impudentiam, quando in dies singulos conflictationi verborum affixus non ad confirmationem seu ad ædificationem lectitabat Scripturas, sed ad audientium subversionem. Verum enimvero duobus veluti capitulis Demophili peccatum circumscribit, simul et non servatum ordinem uno quidem, quod sancta præter decorum invaserit; altero, quia presbyterum appetivit non ferendis contumeliis. Omittendum interim duxit, quia et pœnitentem calcibus male acceptum eliminavit templi aditu. Porro duas illas operationes a minori assumpsit tractandas. Adversus quidemı primum illius erratum facit, quod dicitur Patri Jam si quis principatum gentis cujuspiam privala auctoritate invaserit, nec ab rege jussus: merito talis plecteretur. Adversus vero alterum, dicens: Quod si principem damnantem unum e subditis, vel absolventem alius quivis assistentium, ad exactiorem causæ discussionem revocet, nihildum hic dico, injuria affecit principem. Rursus et hoc subaudiendum est: Is utique plecteretur. Tu autem eousque temeritatis provectus 267 es: ut tua solius auctoritate, sacerdotio admolitus manum, ausis insuper adversus presbyterum inquirere. Hæc sane oportuit adversus illum dici qui præter sui ordinis dignitatem aliqua quidem molitur; at certe rationi haudquaquam dissentanea nec indecora. Tu vero quam speres posse te prætexere umbram excusationis, quando præter ordinis tui meritur, ne ullo quidem prætextu excusanda præsumpsisti? His continenter inducit exempla, quorum collatione perspicue docet Demophilum non paulo illis graviora designasse. Ozias rex rem per se laude dignam gessit, dum incensum adolet, etiam præter sui dignitatem ordinis. Dæmones vere loquebantur, Jesum Deum esse dicentes: tametsi nihil ejusmodi illis liceret proloqui. Tu præter tuæ dignitatis conditionem, rem exsecutus es vebementer absurdam: designasti rem prorsus indecoram, dum onerasti presbyterum contumeliis penitentes clementer excipientem; demum vide, ut testimonio antiquæ legis sententia mea communiatur: Et unusquisque manebit in ordine sui ministerii e. Quæ cætera quoque definit. Rursus ait: Iratus est furore Dominus super temeritate Oziæ arcam surrigere præsumentis 1. Sed et Maria Moysi soror lepra rcspergitur 8. De filiis quoque Scevæ, quemadmodum in Actis apostolicis refertur, quod ii in Christum non crediderant, neque ad eam fuerant asciti functionem, adjurabant nihilominus dæmones: quod munus peculiariter exorcistis competebat, et solis. Illud item: Qui impias cum sit, immolat borem, talem reputat hunc quasi qui occiderit carnem i. Ideo dictum, quod non approbet Deus victimam quamlibet liberalem ac splendidam propter indignitatem offerentis. Rursus: Mihi tunc expende eximiam illam Dei justitiam, quia dicentibus nonnullis: Nunquid non hoc et illud in nomine tuo fecimus? Non novi vos, respondet. Ex his itaque omnibus inductis testimoniis colligitur neutiquam licere exsequi quælibet per se justa, nisi et ordinis dignitas conservetur. Docet enim hoc inprimis legifer ille Moyses in Deuteronomio: Juste quod justum est exsequaris '. Eodem te adhortatur ille admirabilis Sirach dicens: Altiora te ne quære, et profundiora te ne scrutatus fueris ™, Antithesin sive oppositionem inducit Pater, quasi loquentem faciat Demophilum, quia et deinceps non mediocre contagium impietatis in sacerdotibus coalescet: si quidem nullam de sacerdotum moribus licebit movere quæstionem, neque ulli fas • Num. vii, 5. 1 Cap. xvi, v. 20. (H Reg. vi, 7. ▪ Eccli. 111, 22. Num. Xu, 10. Αντίθεσιν εἰσάγει, ὡς ἐκ τοῦ Δημοφίλου, ὅτι ἔσται λοιπὸν ἀσέβεια ἐν τοῖς ἱερεῦσι, μὴ ἐξεταζομέ νων αὐτῶν, μήτε μὴν εὐθυνόντων αὐτοὺς ἑτέρων· καὶ κινδυνεύσει τοὺς ἐν νόμῳ καυχωμένους διὰ τῆς παραβασίας τοῦ νόμου τὸν Θεὸν ἀτιμάζειν. Ἐγὼ δὲ προ h Cap. xix. i Isa. LXVI, 3. k Matth. vii, 23.

νοητικῶς ὑπὲρ τούτου ἀπολογήσομαι· οὐ γὰρ ἐχθρὸς fuerit, vitæ 268 illorum reposcere rationem, alδ ὁ Δημόφιλος, ἵνα ἐαθῇ παρὰ τῷ Σατανᾷ τοιαύτῃ πλάνῃ συνεχόμενος. Ἴσθι, ὅτι ἐκάστη τῶν ἱερῶν διακοσμήσεων θεοειδεστέρα ἐστὶ τῆς μᾶλλον ἀφεστηκυίας, ἡ τῷ Θεῷ πλησιάζουσα, καὶ ἐν τοῖς οὐρανίοις καὶ ἐν ἡμῖν. Μὴ γοῦν ἐκλάδῃς τὸν πλησιασμὸν τοπικῶς, ἀλλὰ μᾶλλον κατὰ τὴν ἑκάστου ἕξιν καὶ ἐπιτηδειότητα· οὐ γὰρ ἐν τόπῳ ἐστὶν ὁ Θεὸς ὡς ἂν ἐντεῦθεν τὸ ἐγγὺς καὶ τὸ πόρρω ἐμφαίνηται. Εἰ τοίνυν ἡ τῶν ἱερέων τάξις φωτιστική ἐστιν, ὁ μὴ φωτιστικός, ἢ μᾶλλον καὶ ὁ ἀφώτιστος, οὐχὶ ἱερεὺς, καὶ τολμηρὸς οὗτος δοκεί μοι καὶ ἀναίσχυν τος, ἀγνοεῖν οἰόμενος τὸν Θεὸν, ἅπερ αὐτὸς ἑαυτῷ σύνοιδε, καὶ νομίζων ἀπατᾷν ἂν αὐτὸς ψευδωνύμως ἐπικαλεῖται πατέρα, Πάτερ, λέγων, ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς· καὶ τολμῶν τὰς αὐτοῦ βλασφημίας (οὐ γὰρ εἴποιμι προσευχὰς ἐπὶ τῶν θείων συμβόλων ἐπιλέγειν. Οὗτος γοῦν οὐκ ἔστιν ἱερεὺς, ἀλλὰ πᾶν τοὐναν τίον. Τέως δὲ οὐ δίδοται τῷ Δημοφίλῳ περὶ τούτων διεξετάζειν· δικαίως γὰρ ὀφείλομεν διώκειν τὰ δί καια κατὰ τὸ παράγγελμα· δίκαιον δέ ἐστι τὸ κατ' ἀξίαν πᾶσι διανεμητικόν, ἐπεὶ καὶ ἀγγέλοις τὸ δίκαιον ἀπονέμεται· ἐν πᾶσι γὰρ τοῖς οὖσι διὰ τῶν πρώτων τοῖς δευτέροις τὰ κατ᾽ ἀξίαν ἀπονέμεται. Οἱ μὲν οὖν ἐπάρχειν τῶν ἄλλων ταχθέντες, ἐκεῖνοι τοῖς μετ᾿ αὐτοὺς ἀποδώσουσι τὰ κατ᾽ ἀξίαν· ὁ Δημόφιλος δὲ ἀφοριζέτω, διαχωριζέτω τὰ κατ' ἀξίαν, ποῖα μὲν τῷ λόγῳ, ποῖα δὲ τῷ θυμῷ, ποῖα δὲ τῇ ἐπιθυμίᾳ, ὅπερ οὐκ ἂν ἄλλως γένηται, καὶ ἕκαστον πρεπόντως ἀφορισθήσεται, εἰ μὴ κατάρξει ὁ λόγος τῶν ὑφειμένων, θυμοῦ λέγω καὶ ἐπιθυμίας, καὶ εὐθὺς τὸ παράδειγμα τίθησιν· ὁ λόγος γὰρ ἐπέχει τάξιν δεσπότου, πρεσβυτέρου, πατρός· ὁ δὲ θυμὸς, καὶ ἡ ἐπιθυμία, δούλου, νεωτέρου, υἱοῦ. Οὐκ ἂν οὖν ἀσεβεῖν ἐδοκοῦμεν, εἶπερ, ἐπ' ἀγορᾶς τῶν κρειτ τόνων ὑπὸ τῶν χειρόνων πασχόντων, οὐκ ἐβοηθοῦμεν τοῖς κρείττοσι; Καὶ ἐπὶ τούτοις ἀνθυμηματίζεται. Καίτοι γε ἐνταῦθα οἱ χείρονες ἴσως παρὰ τῶν κρειτ τόνων προηδικήθησαν. Ὁ δὲ λόγος ἐνταῦθα, πῶς ἀδικεῖ τὰ χείρονα, λέγω τὸν θυμὸν καὶ τὴν ἐπιθυμίαν, ἐπεὶ, τὴν ἐκ Θεοῦ δοθεῖσαν αὐτῷ ἀρχὴν κατέ χειν βουλόμενος, παρὰ τούτων ἀπείργεται; "Αδικοι ἄρα ἡμεῖς, οἱ μὴ τῷ λόγῳ βοηθεῖν σπεύδοντες. Εἰκότως οὖν ὁ μέγας Παῦλος πρὸς Τιμόθεον ἐπιστέλλωνδιατάττεται, μὴ εἰς προστασίαν Ἐκκλησίας ἀξιοῦσθαι τὸν μὴ τοῦ ἰδίου οίκου προστάντα καλῶς· καὶ καλῶς τὰ θεῖα λέγουσιν Εὐαγγέλια· Ὁ ἐν ὀλίγῳ πιστὸς καὶ ἐν πολλῷ πιστός. Αὐτὸς μὲν οὖν, καθὼς καὶ προείπομεν, ἀφώ ριζε τὰ οἰκεῖα τῷ λόγῳ, τὰ οἰκεῖα τῷ θυμῷ, τὰ οικεῖα τῇ ἐπιθυμίᾳ· τὸ δέ ἐστι, Σὺ αὐτὸς μὴ ἄλλον, ἀλλὰ σεαυτὸν διόρθου καὶ τάττε, καθ' ἑκάστην ψυχικὴν δύναμιν ἑκάστῃ τούτων τὰ κατ᾽ ἀξίαν ἀφοριζόμενος. Σοὶ δὲ οἱ διάκονοι, κἀκείνοις οἱ πρεσβύτεροι, καὶ τούτοις οἱ ἱεράρχαι, καὶ τοῖς ἱεράρχαις οἱ ἀπό στολοι, καὶ οἱ τῶν ἀποστόλων διάδοχοι· ἔτι γὰρ ἦταν ἐν κόσμῳ καί τινες τῶν ἀποστόλων, καὶ διάδο χοι παρ' ἐκείνων ταχθέντες· καὶ ἐπανορθωθήσεται • Deut. xvi, 20. que ad rectitudinem revocare. Sed et hinc impendet periculum, ne quando ii, legis nomine sese venditantes, per legis transgressionem insignem Deo importent contumeliam. Equidem tibi, ο Demophile, super hac re provide prospicienterque respondebo; quando non adeo inimicus censetur Demophilus, ut sini debeat a Satana tanto opprimi errore. Scito igitur quia unaquæque sanctarum distinctionum, quo propius Deo jungitur, hoc divinæ pulchritudinis repræsentat similitudineın expressius, quam is ordo qui longius recedit: idque in cœlesti servatur nostraque hierarchia. Nolim tamen hancce propinquitatem accipias secundum loci dimensionem; magis vero juxta habitudinein " uniuscujusque et idoneam aptitudinem. Neque enim in loco est Deus, ut hinc exprimi debeat Deo hoc esse propius, illud vero remotius. Si igitur in hoc instituitur sacerdotum ordo, ut in alios sui luminis transfundat copiam; quisquis adeo neminem illuminat, ut ne in se quidem ullo perfundatur lumine, talis nec sacerdos dici debet. Hinc enim mea sententia temerarius supra modum est et impudens. ut qui Deum arbitretur ea ignorare, quorum sibi ipse male conscius est; existimetque se ei porse imponere, cujus patrocinium implorat, falsam præ texens patris nomenclaturam, quando dicit: Pater, qui es in cœlis. Et audet is interim suas blasphe mias (neque enim precationes censuerim appellandas) divinis accensere symbolis. Talis igitur neutiquam dicendus sacerdos, quando modis omnibus diversus abit ab hac professione. At interea ut hoc donem, non statim permittitur Demophilo inquirere tantis de rebus. Juste enim, quæ justa sunt, debemus exsequi, juxta Scripturæ præceptum ". Justum auteu est omnibus pro cujusque merito sui juris distributivum: quin angelis etiamnum, quod justum est, partito tribuitur. Porro in omnibus quæ sunt, per prima secundis pro divinitate ac merito cuncta sortito distribuuntur. Itaque qui in hoc, ut aliis præsint, positi sunt: hi se inferioribus pro cujusque merito obeunda munera compartiantur. Sed et Demophilus perpenso judicio præcidat singula, et sua cuique pro dignitate segre get officia, quædam rationi, aliqua vero ire, rursus alia concupiscentiæ tribuens. Quod utique fieri non aliter possit, ut unumquodque decenter ab se invicem separetur, nisi ipsa in primis ratio modum præscribat se inferioribus, iræ nimirum et concupiscentia. 269 Simul dicto inducit exem plum; nam ratio locum vicemque obtinet domini, presbyteri, patris: ira autem et concupiscentia, servi, junioris, filii. Nonne jura pietatis omisisse videri debeamus, siquidem in foro contingat præstantiores male affici violenta impressione inferiorum; nec interim præstantioribus talerimus suppetias sic indigne acceptis? Ad hæc acri enthyme- (

mate utitur: etiam si qui præsenti loco inducuntur έκαστος παρὰ τῶν ὁμοταγῶν ἁγίων, καὶ οὐκ ἀντιinferiores, forte a potentioribus priores acceperant injuriam. Sed et hic quinam ratio dici possit adversum se inferiora delinquere, iram dico et concupiscentiam? Nam quando ipsa adnititur principatum retinere sibi Dei munere indulum; perurgetur tamen ab his ne suo jure libere utatur; injusti certe nos, qui non tempore contendimus opem ferre laboranti rationi. Jure itaque eximius ille Paulus Timotheo edicit per epistolam, ne quem pronuntiet Ecclesiæ primatu dignum, qui non prius norit suæ domui legitime præesse °. Huic sententiæ pulchre admodum divina concinunt Evangelia: Qui in modico fidelis, et in multo fidelis r. Ipse vero, sicuti prærisimus, quæ proprie rationi, quae iræ peculiariter competunt et concupiscentiæ, seorsím sua cuique munia præscribito: hoc est, tu ipse ne alium quemlibet, magis autem te ipsum ad rectitudinem vitæ ordinemque revoca, juxta singulas animæ tuæ vires cuique earum, quod meretur, seorsum impertiens. Tibi interim diaconi vitæ formulam præscribant, illis item presbyteri, his pontifices, pontificibus apostoli, neque non apostolorum successores. In mundo siquidem apostolorum nonnulli superstites adhuc erant; sed et non pauci apostolicæ functionis successores ab illis ordinati, atque ita legitime tandem unusquisque ad officium revocabitur a sui ordinis sanctis; sed neque invertitur rerum ordo. Hæc tam multa tibi eo dicta sint, ut teipsum primum noveris, deinde tuum ipsius c ordinem. De illa autem tua in peccatorem immanitate, non satis intelligo, quo eam planctu deplorem, prophetam imitatus, contritionem perquam dilecti christiani. Cujus enim gratia a nobis ascitus es in ordinem cultorum Dei, alienus cum esses ab hac nostra religione? Tempestivum jam fuerit, quando te talem exhibes, ut Deum alium, alios insuper sacerdotes perquiras: sicque apud illos efferatus desævias, aut sacris initiere et perficiaris. Nescius mihi videre, quam in partem pecces, qui te existimas acriter rem perspicere cum revera nihil minus sis quam videns. 270 Obstupuit coelum super hoc, juxta Jeremiæ 9 oraculum; sed et ipse exhorrui. Quod ní tuas litteras excepissem, nullatenus fueram alteri fidem habiturus tam indigna de te referenti: quia videlicet Demophilus Deum quidem arbitraretur erga nos esse inclementem, se autem nibil ba· bere opus Dei miseratione; ad hæc, illius etiam sacerdotes dejicit gradu. Cæterum Dominus ipse Christus, idque cum esset a peccatoribus segregatus (peccatum enim nullum admisit, neque inventus dolus in ore ejus r), strenuam ac pervigilem pascendarum ovium suarum administrationem illustre esse argumentum, atque evidens ducit nostræ erga se dilectionis. Sed et eum, qui ne tantillum quidem dimittere voluit conservo, cui tam multa alioqui dimissa fuerant, nequam ac malitiosi nomine tra- • | Tim. 111, 5. στραφήσεται ή τάξις. Τοσαῦτά σοι τὰ παρ᾽ ἡμῶν ὑπὲρ τοῦ εἰδέναι σεαυτὸν καὶ τὴν ἰδίαν τάξιν. Περὶ δὲ τῆς εἰς τὸν ἁμαρτωλὸν ἀπανθρωπίας, οὐκ οἶδα πῶς κλαύσομαι προφητικῶς τὸ σύντριμμα τοῦ ἀγαπητοῦ χριστιανοῦ· χάριν γὰρ τίνος θεραπευτής ἐτάχθης παρ' ἡμῶν, ἀλλότριος ὢν τῆς καθ' ἡμᾶς θεραπείας; Καὶ ἐπεὶ τοιοῦτος εἶ, ὥρα σοι καὶ Θεὸν καὶ ἱερέας ἑτέρους ζητεῖν, ὡς ἂν θηριωθῇς παρ' ἐκεί νων ἢ τελεσθῇς οὔτε εἰδὼς ἐν τίνι προσκόπτεις, καὶ οἰόμενος βλέπειν, ἀληθῶς οὐ βλέπων. Εξέστη ὁ οὐρανὸς ἐπὶ τούτῳ, κατὰ τὸν Ἱερεμίαν, καὶ ἔφριξα ἐγώ. Καὶ εἰ μὴ τὰ σὰ γράμματα ἐδεξάμην, οὐκ ἂν ἑτέρῳ τοιαῦτα περὶ σοῦ λέγοντι ἐπίστευον· ὅτι Δηδείσθαι ἐλέους οίεται, καὶ τοὺς ἱερεῖς ἀποχειροτονεῖ· μόφιλος καὶ τὸν Θεὸν ἀφιλάνθρωπον καὶ ἑαυτὸν μὴ ἀλλ᾽ ὁ Δεσπότης Χριστὸς καὶ ταῦτα κεχωρισμένος ἀπὸ τῶν ἁμαρτωλῶν, (Αμαρτίαν γὰρ οὐκ ἐποίη σεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ·) καὶ τὴν τῶν προβάτων ποιμαντικὴν δείγμα τῆς εἰς ἑαυτὸν ἀγάπης ποιεῖται· καὶ τὸν μὴ ἀφιέντα ὀλίγον τῷ συνοικέτῃ πολλὰ ἀφεθέντι πονηρὸν ἀποκαλεῖ, καὶ δικαιοῖ τῶν οἰκείων ἀπολαύειν, δηλονότι τοῦ σκότους καὶ τῆς τιμωρίας ταῦτα γὰρ οἰκεῖα τῷ πονηρῷ· αὐτός ἐστιν, ὃς καὶ ὑπὲρ τῶν σταυρούντων προσηύ χετο. Ἐπετίμα δὲ καὶ τοῖς μαθηταῖς κατὰ τῶν Στ μαρειτῶν λέγουσι, καθὼς καὶ ἐν τῷ κατὰ Λουκᾶν ἁγίῳ Εὐαγγελίῳ γέγραπται· Καὶ γὰρ ὁ Κύριος πρὸς αὐτοὺς φησιν· Οὐκ οἴδατε ποίου πνεύματός έστε, δηλονότι ποίᾳ χάριτι διακονεῖτε Σὺ δ' ἄνω καὶ κάτω θρυλλεῖς, ὡς τὸν Θεὸν ἐξεδίκησας, διὰ κακίας τὸν ἀγαθόν· ἄπαγε. Ὁ ἀρχιερεὺς ἡμῶν Χρι στὸς, ἄκακος, πραῖς, ἱλασμός ἐστι περὶ τῶν ἡμε τέρων ἁμαρτιῶν. Τοίνυν οὐκ ἀποδεξόμεθά σου τὰς ἀζηλώτους ὁρμᾶς, εἰ καὶ πολλάκις προβάλλῃ τόν τε Ηλίαν καὶ τὸν Φινεές, λέγων, ὅτι κατ' ἐκείνους ἐποίησας· οὐδὲ γὰρ ἡρέσκετο ὁ Κύριος λέγουσι τοιαῦτα ἀπάνθρωπα τοῖς ἔτι ἀμετόχοις τοῦ Πνεύματος μαθηταῖς. Τοῦτο δὲ εἶπεν ὁ Πατὴρ πρὸς τὸ τέλειον τῆς δωρεᾶς ἀπιδών, ἧς ἔλαβον μετὰ τὴν ἀνάστασιν· μέ γραπται γάρ· Οὔπω ἦν Πνεῦμα ἅγιον, ὅτι Ιησούς οὔπω ἐδοξάσθη. Διδάσκεσθαι δὲ χρὴ, καὶ οὐ κολάζε σθαι τοὺς ἀγνοοῦντας, ὥσπερ καὶ τυφλούς ὁδηγοῦμεν, οὐ κολάζομεν. Κόῤῥην δέ τινες μὲν τὸν κρόταφόν φασιν ἔνιοι δὲ, τὴν γνάθον. Βέλτιον δὲ τὸν κρόταφον λέγειν. Μὴ τοίνυν, παρακαλῶ ὑμᾶς, βλάπτωμεν· τοῦτο γὰρ παρ οιμιωδῶς λέγει, ὠθεῖν καθ' ἑαυτῶν τὸ ξίφος. Μετὰ ταῦτά φησιν, οἷα ἐπακολουθεῖ τοῖς ἀδικεῖν ἢ εὐεργε τεῖν τινας βουλομένοις, κἂν μὴ πρὸς ἔργον ἤνεγκαν ἃ ἐβουλεύσαντο· ἐκείνους γὰρ, δηλαδὴ οὓς προεί λοντο ἀδικῆσαι ἢ εὐεργετῆσαι, οὐ πάντως, φησί, διέθηκαν καθὼς ἠβουλήθησαν· πρόδηλον δὲ, ὅτι τὸ μὲν παρὰ τὸ ἀβούλητον τῶν εὐεργετουμένων τὸ δὲ παρὰ τὸ ἀδρανὲς τῶν ἀδικούντων. Προθέμενος δὲ περὶ τῶν δύο εἰπεῖν, τῶν τε ἀδικεῖν καὶ τῶν εὐεργε τεῖν προθεμένων, περὶ τῶν ἀδικούντων μόνον ἐπιφέ ρει τὸν λόγον, ὅτι οἱ μὲν ἀδικούμενοι τὴν βασιλείαν P Luc. xvi, 10. 1 Cap. ii, v. 12. r 1 Pet. 11, 22.

PACHYMERÆ PARAPHRASIS IN EPP. S. DIONYSU. τοῦ Θεοῦ κληρονομήσουσιν· αὐτοὶ δὲ οἱ ἀδικοῦντες ducit: et jure decernit ut propriis fruatur, videliκαὶ ἐν τῷ βίῳ τούτῳ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι τιμωρούν ται, μετὰ δαιμόνων εἶναι κατακρινόμενοι. Μετά ταῦτα καὶ περὶ τῆς πολυθρυλλήτου θείας οπτασίας διαλαμβάνει. Οὗτός ἐστιν ὁ Κάρπος, οὗ μέμνηται ὁ θεῖος ᾿Απόστολος ἐν τῇ πρὸς Τιμόθεον δευτέρᾳ ἐπι στολῇ, ὃς οὐδὲ ταῖς τῶν ἁγίων μυστηρίων τελεταῖς ενεχείρει, εἰ μή τινος πρότερον ηξίωτο δράσεως κατὰ τὰς προτελείους εὐχάς. Προτέλεια δὲ ἐκάλουν οἱ ᾿Αθηναῖοι τὰς περὶ τῶν γάμων μετὰ θυσιῶν εὐ χάς· τὸν γὰρ γάμον τέλος εκάλουν, ὡς τελειοῦντα πρὸς τὸν βίον τὸν ἄνθρωπον. Μυστήριον γοῦν εἶχον καὶ τὸν γάμον Ελεγον δὲ προτελεῖσθαι καὶ προμυεῖσθαι, καὶ οἱονεὶ προκαθαίρεσθαι, εἰς ἑτοιμασίαν· μυστηρίου Τὸ γοῦν παρ' Ἕλλησιν ἀσεβῶς λεγόμενον εἰς τὸ τῆς ἀληθείας μυστήριον ὁ Πατήρ μετή. γαγε. Καὶ προτελείους εἶπεν εὐχὰς τὰς πρὸ τοῦ μυστηρίου δεήσεις ὑπὲρ καθάρσεως καὶ ἀκατακρίτου μεταλήψεως τοῦ τελειοτάτου καὶ τελειοποιοῦ τῶν μυ στηρίων δώρου. Τίνες δέ εἰσιν αἱ Ιλάριαι εὐχαί; Ησάν τινες ἡμέραι τοῖς εἰδωλολάτραις, ἃς Ιλαρίας ἀπεκάλουν. Καὶ αἱ μὲν ἦσαν ἰδικαὶ Ἱλάριαι, ὡς ὅταν τις ἔγημεν, ἢ υἱὸν ἐκτᾶτο· αἱ δὲ κοιναὶ καὶ δημό αιαι, ὡς ὅταν βασιλεὺς ἀναγορευόμενος τὰς δημοσίας Ιλαρίας παρείχε Καὶ οὔτε πένθιμα ἐν ταύταις φορεῖν ἐξῆν, ἀλλὰ καὶ θέαι καὶ θυσίαι καθ' ἑκάστην ἡμέραν δημόσιαι ἐτελοῦντο, καὶ ἐπαύοντο οἱ πενθοῦντες, καὶ ἐθεώρουν, καὶ ἐν εὐωχίαις διήγον τὰς τοιαύτας Ιλαρίους ἡμέρας. Ην δὲ καὶ Ἰλάρια ἑορτὴ ἰδικὴ Ρωμαίων εἰς τιμὴν τῆς μητρὸς τῶν θεῶν αὐτῶν Ἐπεὶ δὲ ἀεὶ τὸ σήμερόν ἐστιν, ἀεὶ νουθετεῖν τὸν μὴ ἀγαθὸν ὁ λόγος ὑποδηλοί. Τινὲς γοῦν ἀμαθῶς τὸ ἐναν τίον λέγουσι, κεχρημένοι τῷ ἀποστολικῷ ῥητῷ τῷ λέγοντι· Αιρετικὸν ἄνθρωπον μετὰ πρώτην καὶ δευτέραν νουθεσίαν παραιτοῦ· μὴ νοοῦντες τῶν εἰρημένων τὴν δύναμιν ἐκ τῶν ἑπομένων ῥητῶν μάλιστα σαφηνιζομένην· τότε γὰρ εὐλογος ἡ μετά πρώτην καὶ δευτέραν νουθεσίαν παραίτησις, ὅταν ὁ διδάσκων πρὸς τὴν παραίτησιν ἔλθῃ, εἰδὼς ὅτι ἐξέ στραπται ὁ τοιοῦτος, καὶ λανθάνει ὢν αὐτοκατάκριτος· δῆλον γὰρ ὡς τοῖς ἱεροῖς διδασκάλοις ἀποκαλύ πτεται καὶ ἡ τῶν προσιόντων κατάστασις. Ετεροι δὲ τὸ, Μετὰ πρώτην καὶ δευτέραν οὕτως ἐνόησαν, ἀντὶ τοῦ, Μετὰ τὴν ἐκ Παλαιᾶς καὶ Νέας Διαθήκης διδασκαλίαν. Ὡς γοῦν ὁ Κάρπος ἐλυπήθη, φησί, διὰ τὸν παρ' ἄλλου πλανηθέντα, δέον καὶ ἀμφοτέρων προνοήσασθαι, καὶ νουθετοῦντα ἀεὶ ἐπὶ τὴν θείαν τούτους ἀγαγεῖν γνῶσιν, ὡς κριθεισῶν ἤδη καὶ τῶν ἀμφισβη τήσεων αὐτοῖς, δι' ἃς τυχὸν ἐκεῖνος μὲν ἀπεπλάνησεν, οὗτος δὲ ἀπεπλανήθη· οὐ διὰ ταύτης δὲ τῆς ἀμφισβητήσεως ἐκεῖνος μὲν ἐπλάνησεν, οὗτος δὲ ἐπλανήθη. Αλλ' αἰτία τοῦ τε παρελθεῖν εἰς τὸ πλανῆσαι τὸν πλανήσαντα, καὶ τοῦ παραδέξασθαι τὰ τῆς πλάνης τὸν πλανηθέντα, ἀμφισβήτησίς τις ἦν, ἣν ἔχων ὁ ὕστερον πλανηθεὶς μετὰ τινὸς, ἐπεὶ οὐκ ἐδύ νατο κατισχύσαι τοῦ θράσους ἐκείνου, πρὸς τὴν πλάνην ἀπέκλινε· τοῦτο γὰρ δηλοῖ καὶ τὸ ἐπιφερό • Luc. 1x, 55. Luc. vii, 39 cet caligine (carceris) et supplicio. Hæc enim flagitioso propria sunt. Ipse rursus pro se figentibus cruci preces fudit: contra vero acri objurgatione percelluit discipulos adversum Samaritas interpellantes, quemadmodum in sacrosancto Lucæ Evangelio scriptum est. Ibi enim legis Dominum ipsis respondisse Nescilis cujus spiritus estis", cui nimirum gratiæ subservitis. Et tu interim sursum ac deorsum nihil non movens, odiose inculcas hæc, quasi qui Deo inflictam contumeliam ultus fueris. Deumne tu ulcisci per malitiam paras, sic eximie bonum? Absit hoc! Pontifex noster Christus, innocens, nitis, ipse propitiatio est pro peccatis nostris. Ne igitur speres nos comprobaturos acrimoniam hanc affectus tui, quando a zelo germanæ pietatis neutiquam proficiscitur ne si etiam identidem opponas nobis eximios æmulatores, Eliamque et Phinees subjiciens, quod, illorum provocatus exemplo, rem ejusmodi aggressus sis. Nam et discipulos gratiæ spiritualis eatenus rudes, cum Domino quiddam non absimile dixissent, ab humana nimirum pietate alienius, neutiquam is probavit. Hoc autem dixit Pater ad absolutam illam aspiciens gratiæ infusioriem, quam post resurrectionem acceperunt. Scriptum quippe est: Nondum enim erat Spiritus sanclus datus, quia Jesus nondum erat glorificatus *. Docendi namque, non autem plectendi ignorantes: quemadmodum et cæcos in viam recta deducimus, pœnas nequaquam infligimus. Κόῤῥην quidam contendunt κρόταφον significare, hoc est tempus capitis: nonnulli γνάθον, maxillam, genam. Præstiterit ut interpreteris esse capitis partem. Ne igitur, 271 hortor vos, ulla in re lædamus proximum. Jam et hoc, ὠθεῖν καθ᾿ ἑαυτῶν τὸ ξίφος, adversum nos ipsos distringere et exerere gladium, proverbialem figuram imitatus, dixit. Explicat Pater post hæc, quænam eos comitentur præmia qui vel injuria quapiam vel beneficio cupide alios afficere contendunt, etiam si ne ad opus usque promoveant, quæ destinato consilio moliebantur efficere. Illos enim, quos, videlicet præsumpta opinione, anteverterant ut vel læderent, vel juvarent beneficio: non usquequaque prout destinarant, ait, affeccrunt. Liquet autem in primnis hoc contingere per incogitantiam eorum, in quos confertur beneficentia; illud vero ab imbecillitate eorum pendet, qui alios parant lædere. Cumque instituerit de utroque hominum genere texere sermonem, qui decreto certoque consilio in proximos parant esse vel injurii, vel benefici: de iis moulo affert rationem, qui in alios injurii esse malunt. Nam qui injuriam fortiter ferunt, regnum Dei hæreditate consequuntur: contra, qui injuriæ sunt auctores, in hac quidem vita simul et in futura poenas dabunt destinatæ malitiæ ultrices, perpeti damonum addicti consortio. His decisis aggreditur commentationem de famigerabili ac di

vina illa visione. Hic ille est Carpus, cujus admi- μενον, καὶ τῶν ἀλόγως θρασυνομένων σωφρονείν rabilis Paulus commeminit in posteriore ad Timotheum epistola. Is sacrosanctæ confectioni sacramentorum non prius manum admovebat, quam per visionem inter eas preces, quæ consecrationem anteeunt, declararetur dignus. Cæterum προτέλειαν eas preces Athenienses dixere, quæ una cum hostiis nuptias præcurrebant: τέλος siquidem γάμον vocabant, hoc est nuptias, ut quæ hominem initient et perficiant ad vitæ istius conservationem. Ergo eliam nuptias pro sacramento labebant. Dicebant autem προτελεῖσθαι ει προμυεῖσθαι, quasi dicerent ante rem sacram lustrari ac puros reddi, ad mysterii apparatum. Quod igitur a gentilibus ad impietatem referebatur, hoc ad nostræ verissimæ religionis mysterium derivavit Pater. Sed et προτελείους εὐχάς dixit, nimirum eas precationes, quæ initiationem præcunt sacramenti, pro impetranda expiatione, ac nulli prejudicanda transmutatione perfectissimæ simul et perficientis gratiæ sacramentorum. Sed quæ interim sunt ejusmodi preces Hilariæ dicta? Sane dies quidam erant idololatriæ addictis, quos hoc nomine dicebant. Privatæ autem hæ censebantur, ut cum quis uxorem primum duxerat aut ex uxore exceperat filium; communes et publicz, 272 ut cum quispiam regno inauguratus primum recensque rex declaratus, publicas Hilarias indicebat. Nulli per eos dies licebat gestitare quidquam lugubre, sed spectacula sacrificiaque in dies singulos celebrabantur. luctu sibi temperabant, qui in luctu erant tum, atque intererant spectaculis, & inque publicis conviviis transmittebant istius mo.:i Hilarios dies. Ad hæc erat et Romanæ urbi peculiariter festus dies, Hilaria in honorem matris deorum ipsorum. Jam quando semper est illud, hodie: hac voce subindicat eum, qui bonus non est tantisper dum vivit, semper esse admonendum. Quidam tamen inscite admodum tuentur diversam sentenἀναγκαζομένων, δηλονότι τῶν ἀδικούντων ἐκείνων, δι' οὓς ὁ πλανηθεὶς εἰς τὴν πλάνην ἔδωκεν ἑαυτόν, δεινοπαθήσας. Δέον γοῦν τοιαῦτα γενέσθαι, ὁ Κάρ πος, οὐκ οἶδ' ὅπως τὴν πικρίαν ἐντήξας, κατεκοιμήθη. Περὶ δὲ τὸ μεσονύκτιον κατὰ τὸ σύνηθες διεγερ θεὶς εἰς θείους ὕμνους οὐδὲ καλῶς ἀναπαυσάμενος διὰ τὸν τῆς ψυχῆς θόρυβον ἐδυσχέραινε, καὶ τοῦ Θεοῦ ἐδεῖτο, ἀφανίσαι καὶ ἀμφοτέρους διὰ πρηστήρος, οίον εἰ κεραυνοῦ (ἀπὸ τοῦ πρήθω τὸ καίω (9)). Ταῦτα λέγων, ἔδοξεν ἰδεῖν τὴν φοβερὰν ἐκείνην οπτασίαν, περὶ ἧς κατὰ λεπτὸν διηγεῖται. Καὶ ἡμεῖς, ὡς σα φοῦς οὔσης, τὰ τῆς ἐξηγήσεως παρελέπομεν, τοῦτο μόνον ἐπειπόντες περὶ τῶν ὑπογαργαλιζόντων καὶ διὰ παντὸς εἰς τὸ ἀχανές εμβάλλειν μηχα νωμένων. Σημείωσαι ὅτι πῶς ὁ διάβολος ρίπτει τοὺς ἀνθρώπους εἰς τὸ σκότος τὴ ἐξώτερον, ὅπερ έν ταῦθα ἀχανές καλεῖ, τουτέστι βάραθρον, ἢ ἀπατῶν ἢ καὶ ὠθῶν τοὺς πειθομένους αὐτῷ· ἔστι δὲ ὅτε καὶ ἀσελγεῖς ἀνθρώπους συνεργούς αὐτοῦ λαμβάνων εἰς τὴν ἑτέρων ἀπάτην, ὡς καὶ τὸν εἰδωλολάτρην ἐπὶ τὴν ἀπατηθέντα, περὶ οὗ ὁ λόγος. Διὸ καὶ ἐν τῇ ὀπτασίᾳ καὶ ἄνδρας ὁρᾷ μεταξὺ τῶν ὄφεων, τουτέστι τῶν δαιμόνων, έλκοντας τοὺς ὑπὸ τοῦ διαβόλου νικηθέντας, ὧν ἡμᾶς ὁ Κύριος ἐλευθερώσοι! Τὸ δὲ, Ακοντες καὶ βιαζόμενοι, μὴ ἀναγκαστικήν τινα δύναμιν, τουτέστι τὸν διάβολον νοητέον, ὡς οἱ Μανιχαϊκοί, Μεσαλιανοί, ήγουν Εὐχῖται· (μεγάλα γὰρ ἡ εὐχὴ κατὰ τοὺς Φοίνικας·) ἀλλ' ὅτι, πειθόμενοι τὸ κακὸν πρᾶξαι, τῷ ἀπατῶντι χώραν διδόαμεν συνεχῶς ἡμῖν ἐπιτίθεσθαι, ἐξ ἡμῶν καθ' ἡμῶν λαμβάνοντι τὴν ἰσχύν. Αδυνατήσει δὲ, μὴ πειθομένων ἡμῶν· ἐπειδὴ ἐγγὺς ἡμῶν ἐστιν ή βοήθεια τοῦ Θεοῦ, συνεπιλαμβανομένη, ώς δηλοῖ τὰ ἐφεξῆς· τὸ δὲ Μὴ ἄλλων ἁμαρτανόντων ἀνθρώπων, τῶν σταυρούντων δηλαδή, ὡς ἂν εἰ ἔλεγεν· Έτοιμος καὶ αὖθις πάσχειν· μόνον οὐ δι' ἀνθρώπων, ἵνα μὴ καὶ πάλιν ἁμάρτωσιν άνθρωποι. Σημείωσαι δὲ ἐν τούτοις, ὅτι κατὰ τὴν ὀπτασίαν καὶ αὐτὸς ὁ Κύριος ἀγαθοὺς καὶ φιλανθρώπους καλεῖ τοὺς ἁγίους ἀγγέ λους. tiam, oraculo apostolica doctrinæ inducti: Hereticum hominem post primam et alteram correptionem devita ¤: minus sane intelligentes dictorum vim, quæ se alioqui ex consequentibus clarissima luce aperit. Siquidem ejusmodi post primam et secundam admonitionem evitatio, justa tum videri debet, et rationi consentiens, quando sic admonitum, is qui docendi pollet auctoritate, suo exemplo prior vitaverit, ut qui sciat, quia subversus est ejusmodi, etiamsi lateat, cum sit proprio judicio condemnatus. Manifestum enim, quia sanctis doctoribus revelatur status conditiove præsentium. Alii vero dictum hoc Post primam et alteram admonitionem, ad hunc sensum intellexere: quasi dictum sit: Post doctrinam ex Vetere Novoque Testamento depromptam. Jam vero, quæ fuerit Carpo tanti mœroris causa, docet: nimirum propter unum aliquem ab altero quopiam in errorem a fide abduclum. Conveniebat sane Carpum prospicienter consulere utriusque saluti, atque ita jugiter admonendo hos provehere ab errore ad Dei cognitionem, ut vel ii demum abjuratis recisisque disceptationum remoris, propter quas forte ille quidem alterum in errorem pellexit, bic autem passus est se eo prolici. Nec tamen ob hanc ipsam controversiam ille alterum decepit, alter item sivit sibi imponi. Verum causa istius transgressionis, quam ille quidem seducendo admisit, dum seduxit; hic autem seductus, recipiendo istius impostoris suggestiones, hæc est: Exorta erat controversia quædam, quam is qui demum abductus est in errorem, cum adversus alterum haberet coram judice, nec illius in se posset elidere ferociam aut prævalere ab integritate tandem fidei deflexit in errorem gentilium. Jª verum esse manifesto declarat, quod infertur: Et ab iis, quæ præter rationem audacter admist- - Tit. 111, 10.

rant, resipicere 273 congerentur: quod videlicet ille a se lædentibus misere sit acceptus, per ques seductus, in errorem se dedidit. Decebat itaque hæc fieri pro illis. Carpus interim dum hanc, nescio quo pacto, illiquasset amaritudinem animo suo, obdormivit. Circa mediums noctis pro consuetudine Carpus somno excussus, et ad divinas excitus laudes, cum alioqui per tumultuariam intemperiem pressius insidentem animo incommode requiesset, graviter ferebat, et permoleste: Deum insuper orabat, utrumque ut disperderet calesti flamma ac veluti fulmine quopiam. Πρηστήρ enim fulmen, a πρήθω deducitur: hoc est, καίω, incendo, aduro. Et hæc cum diceret, visus est videre formidabilem illam visionem, quam subtili admodum enarratione recenset. Nos igitur ut omnibus confessam nulliusque indigam expositionis, omisimus, hoc tantum subjicientes, de demulcentibus, omnique ratione in hiulcam illam voraginem miseros deturbare molientibus. Nota et ex his collige, quam misere diabolus homines precipitet in tenebras illas exteriores, quas hic ἀχανές vocal, scilicet βάραθρον, id est vastitatem ac voraginem. Homines, inquam, eo protrudit, sive is sit planus ille et impostor, sive qui impellit a se persuasos et illectos in errorem. Est ubi nonnunquam idem flagitiosos impurosque cooperarios sibi asciscit, quorum opera implanat plerosque alios ut idololatram illum ad ejus seductionem, de quo præsens sermo est. Quapropter Carpus in visione hac viros etiamnum contuetur in medio consistentes serpentium, hoc est dæmonum: qui ab incentore diabolo victos pertraherent ad Tartara, a quibus nos Domini benignitas liberet. Quod autem addidit: ἄχοντες καὶ βιαζόμενοι, id est inviti et violenter abrepti: non hoc dicto ullam imponit necessitatis vim, hoc est ut ne intelligas diabolum, quemadmodum Manichæi, Mesaliani sive Euchitæ sentiunt (mesala autem lingua Phœnicum oratio dicitur); sed quia persuasi ut mali quidquam operemur, nos ultronei cedimus impostori locum: hinc nos inopine ac velut ex insidiis adoritur, ex nobis ipsis vires adversum nos colligens. Neque enim non persuasis nobis, poterit quidpiam adversum nos; quando in tempore et e vicino adest nobis auxiliaris Dei benignitas coadjuvans nos ac suffulciens, quemadmodum proxime sequentia indicant. Illud item, Dum non alii homines peccent: supplendum est, crucifigant, ac si diceret: Paratus sum pati iterum, tantum non per homines, ut ne rursus peccent homines. Notandum interim dum hæc dicuntur, quia in hac visione Dominus ipse bonos atque amantes generis humani, vocat sanctos suos angelos. ΕΙΣ ΤΗΝ & ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ. 274 IN EPISTOLAM IX. Hic ille est sanctus Titus beatissimi apostoļi Pauli perquam familiaris discipulus, quem Cretæ insulæ præfecit in episcopum, ut ad eumdem scripta indicat epistola. Hunc etiamnum per epistolam eximius pater Dionysius talibus alloquitur, dicens: Equidem non satis scio, si cujus eorum, quæ mihi comperta sunt, theologicorum signorum rudis evaserit ignarusve sacer Timotheus; ad eum enim meliorem suorum operum partem conscripserat. In Symbolica enim theologia, plurima ejusmodi locutionum, quæ cum primis absurdæ prodigiisque haudquaquam absimiles videbantur, nos illi exacto judicio elucidavimus. Quiddam enim insolens prorsus et absurdum, rudibus adhuc animis inserunt Οὗτός ἐστιν ἅγιος Τίτος, ὁ τοῦ ἁγίου ἀποστόλου Παύλου γνώριμος, δν καὶ Κρήτης κατέστησεν ἐπίσκοπον, ὡς ἡ πρὸς αὐτὸν γραφεῖσα ἐπιστολὴ δηλοῖ· πρὸς ὃν ἐπιστέλλων φησὶν ὁ μέγας Διονύσιος, ὅτι Ο μὲν ἱερὸς Τιμόθεος οὐκ οἶδα εἴ τινος τῶν ἐμοὶ διεγνωσμένων θεολογικῶν συμβόλων ἀνήκοος ἐφάνη· πρὸς αὐτὸν γὰρ τὰ πλεῖστα τῶν ἰδίων συνέθηκε συγγραμμάτων. Ἐν τῇ Συμβολικῇ γοῦν θεολογία διηυκρινησάμεθα πολλὰ τῶν δοκούντων τερατολογιῶν· ἀτοπίαν γὰρ ἀποτίθενται ταῖς ἀτελέσι ψυχαῖς· 8 δὴ ἀπομόργνυνταί φησιν. Απομόρξασθαι δέ ἐστι τὸ ἐναπομάξασθαι καὶ ἐμβαλεῖν τι εἰς τὴν ἑαυτοῦ διάνοιαν, ἐκ μεταφορᾶς τῶν ζωγραφούντων, οἳ προσέχοντες τῇ ἀληθείᾳ, γράφουσι τὰς εἰκόνας, ὁπόταν ἴδωσι δηλαδὴ τοὺς πατέρας τῆς ἀποῤῥήτου σοφίας, atque instillant; quod sane indicat verbum ἀπομόρδηλαδὴ τοὺς προφήτας διά τινων παρακεκινδυνευμένων αἰνιγμάτων ἐμφαίνοντας τὴν ἀλήθειαν. Διὸ καὶ πολλοὶ ἀπιστοῦσι πρὸς τὸ ἔξω μόνων τῶν ὀνομάτων βλέποντες. Ἡμεῖς δὲ, εἰ γυμνὰ τὰ πράγματα θεα σαίμεθα, σεβασθείημεν τὴν ἁγίαν καὶ προσκυνητὴν Τριάδα, τὴν πηγὴν τῆς ζωῆς, εἰς ἑαυτὴν χεομένην καὶ ἐφ' ἑαυτῆς ἑστῶσαν· δείκνυται γὰρ ἐντεῦθεν καὶ τὸ ὁμοούσιον· καὶ ὅτι ἡ Μονάς, εἰς Τριάδα προελθοῦ σα, μέχρις αὐτῆς ἴσταται, καθὼς καὶ ὁ θεολόγος φησί Γρηγόριος Πρέπον γοῦν ᾠήθημεν ἀναπτυχθῆναι αὐτῷ τε, καὶ τῷ ἱερῷ Τιμοθέῳ, καὶ ἄλλοις, τὴν τοιαύτην συμβολικὴν πλάσιν, καὶ διὰ τοῦτο τὴν Συμβολικὴν θεολογίαν συνεθέμεθα· τὰ γὰρ ἐκτὸς τῆς τοιαύτης ἱεροπλαστίας, οπόσης καὶ πολλῆς γνυνται. Απομόρξασθαι enim, idem ut εναπομά ξασθαι καὶ ἐμβαλείν, id est impressisse, inseruisse, injecisse hoc est, quidvis immisisse suæ menti et cogitationi, metaphora a pictoribus dueta, qui animo prius affixi veris vivisque exemplaribus, suas deinde delineant et pingunt imagines: idque fit, cum videant reconditæ sapientiæ patres, prophetas videlicet, per quædam periculos lectionis ænigmata speculi vice ipsam exprimentes veritatem. Hanc ob rem plerique hominum talia censent suspecta esse fidei, nec credunt, ad externa ejusmodi nominum involucra attenti solum. Proinde nos, si modo res ejusmodi nudas contemplabimur, religione multa reverebimur sacrosanctam adorandamque τῆς τερατείας ἀναπέπλησται! οἷον ὅτε γαστέρα Θεοῦ Trinitatem, vitæ totius fontem: siquidem in seἀκούομεν· Ἐκ γαστρὸς πρὸ Εωσφόρου ἐγέννησε ipsum fundi, in semetipso nililominus stabiliter

permanere intelligemus. Hinc enim ipsum ὁμοδν- Α' σε· καὶ λόγον χεόμενον· Ἑξηρεύξατο ἡ καρδία στον demonstratur, par nimirum eademque in Trinitate substantia: et quia Unitas in Trinitatem progrediens ad ipsam usque sistitur, juxta assertionem eximii illius theologi Gregorii. Rem igitur non indecoram facturos nos esse putavimus, si ipsi sancto que Timotheo, caterisque rationem explicaremus istius figurationis symbolicæ. Hujus enim unius rei gratia opus ipsi compegimus Symbolicæ theologiæ. Quæ enim sine tali sacra fictione, quæ in Symbolica theologia explicatur, capiuntur, quanta, quamque multa prodigiorum instar indignitate plena sunt! Ut cum inaudimus ventrem Dei: Ex utero ante Luciferum genui te▾. Verbum effusum: Eructavit cor meum verbum bonum. Spiritum item: Et spiritu oris ejusy. Jam sinus inducit Dei 275 genitoris; ut: Qui est in sinu Patris ². Et arbores quasdam, ut est: Lignum vitæa. Et virgulta, ut illud est: De virgulto, fili mi, ascendisti. Εt illud: Florebit et germinabit Jacob b, pro Christo acceptum, cujus fructus salute implevit terram. Et radices, ut illud: Radix tua c. Fontes item aquarum: Quoniam apud te est fons vitæ d, et: Me dereliquerunt fontem aquæ viventis®. Et quæcunque alia formæ consimilis. Rursus lucigenas infert splendorum generationes; ut: Qui cum sit splendor gloriæ ‘, et: Domine, in lumine vultus tui ambulabunt 6, et his similia, sive etiam plerasque alias sacras descriptiones declarativas sensus mystici, desumptas in multiplici. Dei providentia, ut illud: Aquila proteget nidum suum. In donis item; ut illud: Aperis tu manum tuamh. De apparitionibus, propterea quod se exhibuerit in forma hominis conspicuum Veteris Testamenti sanctis. In virtutibus, ut: Spiritus concutiens montes 1. In proprietatibus quoque, ut cum adamas dicitur: quod nulli sit Numen obnoxium passioni. Hoc enim peculiariter competit divinæ illi nature. Proinde termini atque mansiones, quod et divinæ istius naturæ immutabilis status Lacite insinuetur per ejusmodi lapides, qui substernuntur jaciendis fundamentis: in processionibus item, quoniam per hanc suaveolentem lilii fragrantiam exprimitur distributio bonorum ipsius naturalium, cujus causa dicitur: Lilium convallium *. Occurrunt et conjunctiones per stanneum lapidem, sed et per ignem discretiones sive dijudicationes. Est quoque ubi illi tribuitur virilis forma, ut apud Danielem k: Et Antiquus dierum sedit. Rursus ubi per feras significatur: Cum accubuisset, ut leo obdormirit'. Itemque: Quasi pardalis perditis ferociens catulis juxta viam Assyriorum. Est ubi describitur aliorum quoque animalium specie, ut illud est: Ego autem sum vermis, et non homo™. Est ubi plantæ nomine depingitur, sicut apud Davidem, vitis ": sicut apud alterum item G p μου λόγον ἀγαθόν· καὶ πνεῦμα· Καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ· καὶ κόλπους θεογονικούς· Ο ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ Πατρός· καὶ δένδρα τινά Τὸ ξύλον τῆς ζωῆς· καὶ βλαστούς, ὡς τὸ, Εκ βλα στοῦ, Υιέ μου, ἀνέβης· καὶ τὸ, Ανθήσει καὶ βλα στήσει Ιακώβ, ἐπὶ Χριστοῦ ληφθέν, οὗ ὁ καρπός τῆς σωτηρίας ἐπλήρωσε τὴν γῆν· καὶ ῥίζας, ὡς τὸ, Καὶ τὸ ῥίζωμά σου· καὶ πηγὰς ὑδάτων, Ὅτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς· καί· Ἐμὲ ἐγκατέλιπον πηγὴν ὕδατος ζώντος, καὶ ὅσα τοιαῦτα· καὶ φωτογονίας ἀπαυγασμάτων· Ὃς ὢν ἀπαύγασμα τῆς δόξης καὶ Κύριε, ἐν τῷ φωτὶ τοῦ προσώπου σου πορεύ σονται, καὶ τὰ παραπλήσια, ἢ ἄλλας τινὰς δηλωτι κὰς ἱερογραφίας λαμβανομένας ἐπὶ τῶν ποικίλων τοῦ Θεοῦ προνοιῶν· ὡς τὸ, Αετός σκεπάσει νεοσσιάν ἑαυτοῦ· δωρεῶν δὲ, ὡς τὸ Ἀνοίγεις σὺ τὴν χεῖρά σου· ἐκφάνσεων, διὰ τὸ ἐν σχήματι ἀνθρώπου 6φθῆναι τοῖς ἐν τῇ Παλαιᾷ ἁγίοις· δυνάμεων, ὡς, Πνεῦμα διασεῖον ὄρη· ἰδιοτήτων, ὡς ἀδάμας διὰ τὸ ἀπαθὲς τῆς θεότητος· ἴδιον γὰρ τοῦτο τῆς θείας φύσ σεως. Αἱ δὲ λήξεις καὶ αἱ μοναὶ τὸ τῆς θείας φύσεως άμετάστατον, διὰ τῶν θεμελιωτικῶν ὑποδηλούται λίθων. Προόδων δὲ, ὅτι ἡ τῶν φυσικῶν αὐτοῦ ἀγαθῶν μετάδοσις τῇ τοῦ κρίνου εὐοσμίᾳ δηλοῦται, καθό λέγεται, Κρίνον τῶν κοιλάδων. Αἱ ἑνώσεις διὰ τοῦ κασσιτέρου λίθου· καὶ διὰ τοῦ πυρὸς αἱ διακρίσεις. Καὶ ποῦ μὲν ἀνδρὸς σχῆμα, ὡς παρὰ τῷ Δανιήλ Καὶ ὁ Παλαιὸς τῶν ἡμερῶν ἐκάθητο· ποῦ δὲ θηρίων, κατὰ τὸν ᾿Αναπεσών ὡς λέων ἐκοιμήθη· καὶ πάλιν. Ὡς πάρδαλις ἀπορουμένη κατὰ τὴν ὀδύν Ασσυρίων. Ποῦ δὲ ἄλλων ζώων, ὡς τὸ, Ἐγὼ δέ είμι σκώληξ, καὶ οὐκ ἄνθρωπος. Καὶ ποῦ μὲν φυτόν, ὡς παρὰ τῷ Δαυΐδ, "Αμπελος· ἡ παρ' ἑτέρῳ προφήτη, Ελαία. Ποῦ δὲ λίθων ποικιλομορφίας, ὡς τὸ Σπρει ρος· καὶ παρὰ τῷ ᾿Αμώς, ᾿Αδάμας. Καὶ κόσμους γυναικείους, ὡς τὸ, Ἐν ἱματισμῷ διαχρύσω. Που βαρβαρικὰς ὁπλοποιίας, ἴσως ὡς ἐκεῖνο· Περίζωσαι τὴν ῥομφαίαν σου ἐπὶ τῶν μηρῶν σου, δυνατέ· ἡ γὰρ ῥομφαία βαρβαρικόν ἐστιν ὅπλον, ὡς ἱστορεῖ Φύ λαρχος "Οτε πάλιν ἀκούομεν ἐπὶ Θεοῦ καὶ τῶν θείων κεραμείων, ὡς τὸ, Ὡς πηλὸν πλατειών λεπ νῶ αὐτούς. Καὶ χωνευτήριον Ἐπύρωσας αὐτοὺς, ὡς πυροῦται τὸ ἀργύριον· καί· Ιππους σου ταράστ σοντας ὕδατα πολλά· καὶ ἄρματα· Τὸ ἅρμα του Θεοῦ μυριοπλάσιον· καὶ θρόνους· Ο θρόνος σου, ὁ Θεός, εἰς τὸν αἰῶνα· καὶ δαῖτας, ὡς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ ὅτε ὁ μόσχος ὁ σιτευτὸς, καὶ τὰ λοιπὰ γίνονται ἐπὶ τῇ εὑρέσει τοῦ ἀσώτου υἱοῦ. Καὶ πάλιν ὅτε ἀκούομεν τὸν Θεὸν κεκραιπαληκότα· Καὶ κεκραιπαληκὼς ἐξ οἶνου. Καὶ μεθύοντα, καὶ ὑπνώττοντα· Ἵνα τί ὑπ πνοῖς, Κύριε; Τί ἄν τις εἴποι περὶ τῶν, καὶ ὠργίσθη Κύριος, καί· "Ινα τί ὠργίσθης ἡμᾶς; καί· Ελυπήθη Κύριος, και, "Ωμοσε Κύριος, και, Μετεμελήθη, και, Κατηράσατο, και, Ἐμήνισε. Τί δὲ περὶ τῶν πολυει • Psal. cix, 5. × Psal. xLiv, 2. • Psal. © Ezech. XLVI, 3. d Psal. xxxv, 10. e Jer. 11, 13. 16. Cant. 11, 1. * Cap. vii, v. 10. 2 Joan. 1, 18. • Gen. 1, 9. b. Isa. xxvi, 6. Hebr. 1, 3. 8 Psal. LXXXVIII, 16. h Psal. CXLIV, 1 Num. XXIV, 9. - Psal. xxi, 7. Psal. cxxvII, 3.

δῶν καὶ λοξῶν τῆς ἁμαρτίας τῶν ἐπαγγελιών σοφι- prophetam, oliva °. Denique est ubi per sapphiσμάτων Αμαρτίας δὲ τὰς ἀποτυχίας τῶν ἐπαγγελιών φησι, διὰ τὸ ἐν τισὶ τῶν προῤῥήσεων διὰ τὸ πρόχειρον δοκεῖν μὴ τέλος λαβεῖν τὰ ἐπαγγελθέντα οἷόν ἐστιν, ἐκ πολλῶν ὀλίγα παραθέσθαι, τὸ πρὸς Ἰακὼβ λεχθέν, Γίνου κύριος τοῦ ἀδελφοῦ σου· καὶ τὰ περὶ τῆς διαμονῆς τῶν εἰς τὴν βασι λείαν τοῦ σπέρματος Δαυΐδ, ἅπερ ἐν τῷ προφανεί διήμαρτον τῆς ἐκβάσεως. Κατὰ δὲ τὴν ἀκριβῆ θεω ρίαν, οὐδαμῶς· τὸ μὲν γὰρ τοῦ Ἰακώβ, διὰ τῆς τοῦ ἐξ αὐτοῦ ἐπικρατείας, καὶ τῆς εἰς Χριστὸν ἀναγωγῆς πεπλήρωται· ὥσπερ καὶ αἱ πρὸς τὸν ᾿Αβραὰμ ἐπαγγελίαι περὶ τῆς κατασχέσεως τῆς γῆς καὶ τῶν ἐθνῶν εὐλογίας. Τὰ δὲ πρὸς Δαυΐδ μόνον ὡς Χριστὸν ἀναφέρε ται· ὁμοίως καὶ τὰ περὶ Σολομῶντος δοκοῦντα ἐν τοῖς Ψαλμοῖς εἰρῆσθαι ἐν τῷ Χριστῷ ἐτελειώθησαν. Τὰς γοῦν ἐν τούτοις ἐξηγητικὰς ἀποδόσεις τὸ ποικίλον ἐχούσας πολυειδή ἐκάλεσε σοφίσματα· οὐχ ὡς παραλογιστικῶς τεχναζόμενα τὴν ἀλήθειαν, ἀλλ' ὡς σοφῶς ἀναπτύσσοντα τὸ ζητούμενον. Πάλιν τὴν γιγαντομαχίαν καὶ τὴν πυργοποιίαν, ὡς ἐν τῇ Γενέσει φέρεται· καὶ τὸ κατὰ τοῦ ᾿Αχαάβ συμβούλιον, ὡς ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν εὑρίσκεται, ἐν ᾧ διαλαμβάνει ἡ θεία Γραφή, πῶς συνῆλθεν Ἰωσαφάτ βασιλεὺς Ἰούδα τῷ βασιλεῖ Ἰσραὴλ ᾿Αχαάβ. Καὶ εἶπε βασιλεὺς Ἰσραήλ πρὸς βασιλέα Ἰούδα· Εἰ ἀναδήσῃ μεθ' ἡμῶν εἰς πάν λεμον εἰς Ρεμμαθ Γαλαάδ. Καὶ εἶπεν Ιωσαφάτ· Καθὼς ἐγώ, οὕτω καὶ σύ· καθὼς ὁ λαός μου, ὁ λαός σου· καθὼς οἱ ἵπποι μου, οἱ ἵπποι σου. Καὶ εἶπεν Ἰωσαφὰτ τῷ βασιλεῖ Ἰσραήλ· Επερωτήσατε δὴ σήμερον τὸν Κύριον. Καὶ συνήθροισεν ὁ βασιλεὺς Ἰσραὴλ πάντας τοὺς προφήτας ὡς τετρακοσίους. Καὶ εἶπεν ὁ βασιλεὺς Ἰσραὴλ τοῖς προφήταις· Εἰ πορευθῶ εἰς Ρεμμὰθ Γαλαάδ εἰς πόλεμον, ἢ ἐπισχῶ; Καὶ εἶπον· Ανάβαινε, καὶ διδοὺς δώσει Κύριος εἰς χεῖρας τοῦ βασιλέως. Καὶ εἶπεν Ἰωσαφάτ πρὸς 'Αχαάβ· Οὐκ ἔστιν ὧδε προφήτης Κυρίου, καὶ ἐπερωτήσωμεν τὸν Κύριον δι' αὐτοῦ; Καὶ εἶπεν ὁ βασιλεὺς Ἰσραὴλ πρὸς Ἰωσαφάτ· ἔτι εἷς ἔστιν ἀνὴρ εἰς τὸ ἐπερωτῆσαι τὸν Κύριον δι' αὐτοῦ. Καὶ ἐγὼ μεμίσηκα αὐτὸν, ὅτι οὐ λαλεῖ πρὸς ἐμὲ καλὰ, ἀλλὰ κακὰ, Μιχαίας υἱὸς Ἰεμβλαά. Καὶ εἶπεν Ἰωσαφάτ βασιλεὺς Ἰούδα· Μὴ λεγέτω ὁ βασιλεὺς οὕτω. Καὶ ἐκάλεσεν ὁ βασιλεὺς Ἰσραὴλ εὐνοῦχον ἕνα, καὶ εἶπε· Τὸ τάχος Μιχαίαν υἱὸν Ἰεμβλαά. Καὶ ᾿Αχαὰ6 καὶ Ἰωσαφάτ βασιλεῖς ἐκάθηντο ἐπὶ τῶν θρόνων αὐτῶν ἔνοπλοι ἐπὶ ταῖς πύλαις Σαμαρείας, καὶ πάντες οἱ προφῆται προεφή τευον ἐνώπιον αὐτῶν. Καὶ ἐποίησεν ἑαυτῷ Σεδεκίας υἱὸς Χαναάν κέρατα σιδηρᾶ, καὶ εἶπε· Τάδε λέγει Κύριος· Ἐν τούτοις κερατικῖς τὴν Συρίαν ἕως συντελεσθῇ. Καὶ πάντες οἱ προφῆται προεφήτευον οὕτω, λέγοντες· 'Ανάβαινε εἰς Ρεμμαθ Γαλαάδ, καὶ εὐο δώσει, καὶ δώσει Κύριος εἰς χεῖράς σου τὸν βασιλέα Συρίας. Καὶ ὁ ἄγγελος, ὁ πορευθεὶς καλέσαι τὸν προς φήτην Μιχαίαν, ἐλάλησεν αὐτῷ λέγων· Ἰδοὺ δὴ πάνω τες οἱ προφῆται ἐν στόματι ἑνὶ λαλοῦσι καλὰ περὶ • Ose. χιν, 7. P Ezech. x, 1. q Psal. xLiv, 9. • Psal. Lavit, 18. • Hebr. 1, b Psall. 1ΔΑΣιν, 6. © Psal. cix, 4. rum P, et apud Amos nomine adamantis. Mundum insuper muliebrem ipsi Deo appingunt, juxta illud: In vestitu deaurato 9. Item arma illi admovent barbarorum in morem confecta, ut illud forte est: Præcingere rhomphaa tua super femora tua, o potens. Rhomphæa sane vox armaturæ est barbaricæ, quemadmodum memoriæ prodidit Phylarchus. Aliquando rursum inaudimus Deo quasdam adınirabi - lis figulinæ effigies, juxta illud: Quasi lutum platearum delebo eos r. 276 Conflatorium itidem: Igne eos examinasti, sicut examinatur argentum *. Jam equos illi affingunt, secundum illud: Qui ascen disti equos tuos, conturbantes aquas multas ‘. Currus etiamnum, ut illud est: Currus Dei decem millibus multiplex u. Thronos addunt: Thronus tuus, Deus, in sæculum r. Dapes, ut in Evangelio, quando vitulus ille saginatus reliquusque apparatus epularum jubetur instrui, in filii decoctoris sive prodigi inventione¤. Nonnunquam item advertimus Deum crapula distentum esse: Et crapulatus a vinov. Ebrium simul et obdormiscenten, ut: Quid obdorm mis, Domine:? Quid porro allinet catera ejus formæ percensere? Ut sunt: Et iratus est Dominus ª; liquid irasceris nobis b; Contristatus item est Dominus, et: Juravit Dominus c, sed et Penitentia ductus docetur, et: Maledixit d, et: Comminatus est, sive etiam Isuccensuit. Quid vero de multiformibus et obliquis argutionibus frustrationis promissionum? 'Αμαρτίας autem frustrationes promissionum dicit, quia promptum est videri, promissa exitum promissioni respondentem minime accepisse: quod genus illud est, ut pauca e multis depromam: illud, inquam, quod Jacob dictum est: Esto deminus fratris tui f. Et quæ de permansura nec interpolanda successione ad regnum seminis David prædicta erant. Talia utique propalam est. ipso exitu haudquaquam respondisse promissioni. Cæterum hæc eadem, si penitius contemplere, nulla prorsus frustratione eluserunt. Illa enim ab Jacob facta promissio eo impleta creditur, quod ii, qui ex ejus semine prognati sunt, invaluerunt di tione et per respectum ad Christum completa fuerunt. Ad hunc sensumn intelligenda veniunt Abrahamo patri dicte promissiones de possessione terræ Chananitidis, et gentium benedictione ". Jam quæ ad David modo repromissio facta est; haud dubium quin ad Christum referenda sit. Nec dissimiliter, quæ in Psalmis de Salomone dici videntur tantum: nihil obscurum est in ipso completa esse Christo. Istiusmodi igitur enarrativas distributiones diversum quid in speciem præ se ferentes, vocavit multiformia sophismata: non quod frustratoria argumentatione veritatem eluderent, verius quia id explicarent sapienter, quod in primis vertebatur in quæstionem. Praeterea giganII Reg. xx, 43. × Luc. xv y Psal. Lxxvη, 63. • Psal. Lxv, 10. Psil. xLiu, 23. 4 Habac, 111, 8. a Num. XXII, 22. ¿ Gen v, 29. e Jos. xxi, 15. f Gen. xxvii, 29. 6 Gen. xxvi, 4.

tomachiam illam turrisque multo celeberrimæ sub- τοῦ βασιλέως· γενοὶ καὶ σὺ εἰς λόγους σου κατὰ τοὺς structionem, ut in Genesi b, abunde refertur; neque non adversus Aclaab initum consilium, sicut in tertio quoque Regnorum i invenire est; quo quidem loco divina explicat Scriptura, quo pacto Josaphat 277 cum Achab rege Israel convenerit. Porro rex Israel dixit regi Juda: Si ascendes nobiscum in bellum in Rhemmath Galaad? Respondit Josaphat: Sicut ego, ita et tu: ut populus meus, populus tuus: ut equi mei, equi tui. Adjerit quoque Josaphat, regi Israel dicens: Interrogate, obsecro, hodie Dominum. Et congregavit rex Israel omnes prophetas quasi quadringentos. Εt dixit rex Israel prophetis Si proficiscar in Rhemmath Galaad ad bellandumn, an me contineo? Et responderunt: Ascende; dans enim dabit eam Dominus in manus regis. Ει dixit Josaphat ad Achaab: Non est hic propheta aliqus Domini, ut interrogemus Dominum per eum? Et respondit rex Israel ad Josaphat: Adhuc vir unus est, per quem interrogare possumus Dominum; sed ego odi eum, quia non loquitur mihi bona, sed mala, Michæas filius Jemblaa. Et dixit Josaphat rex Juda: Ne loquaris ita, res. Et vocavit rex Israel eunuchum unum, et dixit: Actutum ad me accito Michæam filium Jemblaa. Et Achaab et Josaphat reges sedebant in soliis suis armati juxta portas Samariæ, et omnes illi prophetæ prophetabant coram eis; fecit quoque sibi Sedecias filius Chanaan cornua ferrea, et dixit: Hæc dicit Dominus: His cornibus ventilabis Syriam, usquequo consumetur. Et omnes prophetæ prophetabant ad hunc modum, dicentes: Ascende in Rhemmath Galaad, prosperum enim erit iter tuum, et dabit Dominus in manus tuas regem Syriæ. Et nuntius qui ierat ad vocandum prophetam Michæam, locutus est ad eum dicens: Eccc omnes prophetæ uno ore loquuntur bona coram rege. Esto et tu quoque in sermonibus tuis secundum sermones unius istorum, et bona eloquitor. Et dixit Michæas: Vivit Dominus; quia quodcunque dixerit mihi Dominus, hoc lo quar. Et venit Michæas ad regem, et dixit ei rex: Michæa, si ascendam in Rhemmath Galaad ad bellandum,ən quiescam? Et respondit: Ascende, et prospere dabit Dominus eam in manus regis. Et dixit ei rex: Quoties ego adjuro te, ut loquaris mihi quod verum est, idque in nomine Domini? Et dixit Michæas: Non sic. Vidi cunctum Israel dispersum in montibus quasi ovium gregem, cui non est pastor. Et dixit Dominus: Num Dominus bis est iu Deum? Revertatur unusquisque in domum suam iu pace. Et dixit Achaab ad Josaphat: Nonne dixi tibi, quia non prophetat mihi iste bona, sed potius mala? Et adjecit Michæas: Non sic, non ego. 278 Audi verbum Domini: Non sic. Vidi Dominum Deum Fsrael sedentem super solium suum; et omnis militia cœli steterat in circuitu ipsius, a dextris et a sinistris. Et dixit Dominus: Quis decipiet Achaab • Cap. xi. Cap. xvi. λόγους ἑνὸς τούτων, καὶ λάλησον καλά. Καὶ εἶπε Μιχαίας· Ζῇ Κύριος, ὅ τι ἂν εἴπῃ Κύριος πρὸς μὲ, τοῦτο λαλήσω. Καὶ ἦλθε Μιχαίας πρὸς τὸν βασιλέα. Καὶ εἶπεν ὁ βασιλεὺς αὐτῷ· Μιχαία, εἰ ἀναβῶ εἰς Ρεμμαν Γαλαάδ εἰς πόλεμον, ἢ ἐπισχῶ; Καὶ εἶπεν· Ανάβαινε, καὶ εὐοδώσει Κύριος εἰς χεῖρας τοῦ βασι λέως. Καὶ εἶπεν αὐτῷ ὁ βασιλεύς· Ποσάκις ἐγὼ όρκίζω σε ὅπως λαλήσῃς πρὸς μὲ ἀλήθειαν ἐν ὀνόματι Κυρίου; Καὶ εἶπε Μιχαίας· Οὐχ οὕτως. Εώρακα πάντα τὸν Ἰσραὴλ διεσπαρμένον ἐν τοῖς ὄρεσιν ὡς ποίμνιον, ᾧ οὐκ ἔστι ποιμήν. Καὶ εἶπε Κύριος· Οὐ Κύριος τούτοις εἰς Θεόν; ᾿Αναστρεφέτω ἕκαστος εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ ἐν εἰρήνῃ. Καὶ εἶπεν ᾿Αχαάβ πρὸς Ἰωσαφάτ· Οὐκ εἶπα πρὸς σὲ, οὐ προφητεύει οὗτός μοι καλὰ, διότι ἀλλ᾽ ἢ κακά; Καὶ εἶπε Μιχαίας· Οὐχ ού τως, οὐκ ἐγώ. Ακουε ῥῆμα Κυρίου· Οὐχ οὕτως. Εἶδον Κύριον Θεὸν Ἰσραὴλ καθήμενον ἐπὶ θρόνου αὐτοῦ, καὶ πᾶσα ἡ στρατιὰ τοῦ οὐρανοῦ εἰστήκει περὶ αὐτὸν ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ καὶ ἐξ ευωνύμων αὐτοῦ. Καὶ εἶπε Κύριος· Τίς ἀπατήσει τὸν ᾿Αχαάβ βασιλέα Ἰσραὴλ, καὶ ἀναβήσεται, καὶ πεσεῖται εἰς Ῥεμμάθ Γαλαάδ; Καὶ εἶπεν οὗτος οὕτω καὶ οὗτος οὕτω. Καὶ ἐξῆλθε πνεῦμα, καὶ ἔστη ἐνώπιον Κυρίου, καὶ εἶπεν· Ἐγὼ ἀπατήσω αὐτόν. Καὶ εἶπε πρὸς αὐτὸ Κύριος Ἐν τίνι; Καὶ εἶπεν· Ἐξελεύσομαι καὶ ἔσομαι πνεῦμα ψευδὲς ἐν στόματι πάντων τῶν προφητῶν αὐτοῦ. Καὶ εἶπεν· Απατήσεις, καί γε δυνήσῃ, ἔξελθε, καὶ ποίησον οὕτω. Καὶ νῦν ἰδοὺ ἔδωκε Κύριος πνεῦμα ψευδὲς ἐν στήματι πάντων τῶν προφητῶν σου τούτων. Καὶ Κύριος ἐλάλησεν ἐπὶ σὲ κακά. Καὶ προσῆλθε Σεδε κίας υἱὸς Χαναάν, καὶ ἐπάταξε τὸν Μιχαίαν ἐπὶ τὴν σιαγόνα, καὶ εἶπε· Ποἷον πνεῦμα τὸ λαλῆσαν ἐν σοί; Καὶ εἶπε Μιχαίας· Ἰδοὺ σὺ ἔψει ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, ὅταν εἰσέλθῃς εἰς τὸ ταμεῖον τοῦ ταμείου σου τοῦ κρυβῆναι. Καὶ εἶπεν ᾿Αχαάβ· Λάβε τὸν Μιχαίαν, καὶ ἀποστρέψατε αὐτὸν πρὸς ἡμὼν τὸν ἄρχοντα τῆς πόλ λεως, τοῦ θέσθαι τοῦτον ἐν φυλακῇ, καὶ ἐσθίειν αὐτ τὸν ἄρτον θλίψεως, καὶ ὕδωρ θλίψεως, ἕως τοῦ ἐπι στρέψαι με ἐν εἰρήνῃ. Καὶ εἶπε Μιχαίας τῷ βασιλεῖ· Ἐὰν ἐπιστρέφων ἐπιστρέψῃς ἐν εἰρήνῃ, οὐκ ἐλάλησε Κύριος ἐν ἐμοί. Καὶ ἀνέβησαν οἱ δύο βασιλεῖς ᾿Αχαιό καὶ Ἰωσαφάτ εἰς Ρεμμαθ Γαλαάδ. Καὶ εἶπε βασιλεὺς Ἰσραὴλ πρὸς Ἰωσαφάτ βασιλέα Ἰούδα· Συγκά λυψόν με, καὶ εἰσελεύσομαι εἰς τὸν πόλεμον, καὶ σὺ ἔνδυσαι τὸν ἱματισμών μου. Και συνεκαλύψατο ὁ βα σιλεὺς Ἰσραὴλ, καὶ εἰσῆλθεν εἰς τὸν πόλεμον. Καὶ ὁ βασιλεὺς Συρίας ἐνετείλατο τοῖς ἄρχουσι τῶν ἁρμάτ των αὐτοῦ τριάκοντα καὶ δύο, λέγων· Μὴ πολεμείτε μικρὸν καὶ μέγαν, ἀλλ᾽ ἢ τὸν βασιλέα Ισραήλ μονώ τατον. Καὶ ἐγένετο ὡς εἶδον οἱ ἄρχοντες τῶν ἁρμάτων Ιωσαφάτ βασιλέα Ιούδα, καὶ αὐτοὶ εἶπον· Φαίνεται βασιλεὺς Ἰσραὴλ οὗτος, καὶ ἐκύκλωσαν αὐτὸν πολεμῆσαι, καὶ ἀνέκραξεν Ἰωσαφάτ. Καὶ ἐγένετο ὡς εἶδον οἱ ἄρχοντες τῶν ἁρμάτων, ὅτι οὐκ ἔστι βασιλεὺς Ἰσραὴλ οὗτος, καὶ ἀπέστρεψαν ἀπ' αὐτοῦ. Καὶ ἐνέτεινεν εἰς τὸ τόξον εὐστόχως, καὶ ἐπάταξε

PACHYMERE PARAPHRASIS IN EPP. S. DIONYSII. τὸν βασιλέα Ισραὴλ ἀνὰ μέσον τοῦ πνεύμονος καὶ regem Israel, ut ascendat et cadat in Rhemmath ἀνὰ μέσον τοῦ θώρακος, καὶ εἶπε τῷ ἡνιοχῳ αὐτοῦ· Επίστρεψον τὰς χεῖράς σου, καὶ ἐξαγαγέ με ἐκ τοῦ πολέμου, ὅτι τέτρωμαι. Και ετροπώθη ὁ πόλεμος ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ. Καὶ ὁ βασιλεὺς ἦν ἐστηκὼς ἐπὶ τοῦ ἅρματος ἐξ ἐναντίας Συρίας ἀπὸ πρωΐ ἕως ἑσπέρας, καὶ ἀπέχυνε τὸ αἷμα ἀπὸ τῆς πληγῆς εἰς τὸν κόλπον τοῦ ἅρματος, καὶ ἀπέθανεν ἑσπέρας. Καὶ ὁ στρατοκῆρυξ ἔστη ἐν τῇ παρεμβολῇ, δύνοντος τοῦ ἡλίου, λέγων· Εκαστος εἰς τὴν ἑαυτοῦ πόλιν καὶ εἰς τὴν ἑαυτοῦ γῆν στραφήτω, ὅτι τέθνηκεν ὁ βασιλεύς. Καὶ ἔθαψαν τὸν βασιλέα ἐν Σαμαρείᾳ, καὶ ἀπένιψαν τὸ αἷμα ἐπὶ τὴν κρήνην Σαμαρείας· καὶ ἐξέλειξαν αἱ ὕες καὶ οἱ κύνες τὸ αἷμα· καὶ αἱ πόρναι ἐλούσαντο ἐν τῷ αίματι, κατὰ τὸ ῥῆμα Κυρίου, ὃ ἐλάλησε. Καὶ ταῦτα μὲν τὰ τῆς ἀπάτης τοῦ ᾿Αχαάβ. Σημείωσαι δὲ καὶ περὶ τοῦ Ασματος τῶν ᾀσμάτων, οὗτινος λέγει τὰς ἑταιρικὰς πολυπαθείας, τὰς προαγωγείας, τὰ φιλήματα, καὶ τὰ λοιπὰ, δι' ἃ δὴ καὶ ὁ Μοψουεστίας Θεόδωρος ἀφρά νως τὸ βιβλίον διέβαλλε· καὶ ὅσα ἄλλα συνθήματα οιονεί σύμβολα πεπληθυσμένα τῶν νοητῶν καὶ ἑνιαίων, καὶ μεριστὰ τῶν ἀμερίστων. Τὰ δὲ σύμβολα πεπληθυσμένα φησὶ πρὸς τὸ ἀληθὲς ἐκεῖνο καὶ ἑνιαῖον ἐκεῖνο γὰρ εἴ τι ἂν καὶ ᾖ, ἑνιαῖόν ἐστι. Τὰ δὲ σύμβολα τὰ δηλοῦντα ἐκεῖνο πληθύνονται· ἅμα μὲν, ὅτι δι᾿ ἄλλου καὶ ἄλλου δηλοῦσι τὸ ἀληθές· ἅμα δὲ καὶ ὅτι πόρρω τοῦ ἑνιαίου, ὅσα ἄν τις καὶ εἴποι, λέγει Καὶ πρὸς πολλὰ μὲν τὰ μορφώματα καὶ οἱ λόγοι μερίζονται, δι' δ δὲ ταῦτα καὶ πράττονται καὶ λέ γονται, ἑνιαῖόν ἐστι καὶ ἀμέριστον μή γάρ ὑπολαμβάνωμεν τὰ φαινόμενα ταῦτα τῶν συνθημάτ των οἱονεὶ τῶν συμβολικῶς γινομένων ἀναπεπλάσθαι ὑπὲρ ἑαυτῶν, τουτέστιν ὑπὲρ τοῦ ὄντως νοεῖσθαι αὐτὰ ὡς τὸ φαινόμενον ἔχει, καὶ τὸ γράμμα ψιλῶς ὑπαγορεύει, ἀλλὰ προβάλλονται ταῦτα καὶ προφαίνονται τῆς ἀποῤῥήτου τοῖς πολλοῖς καὶ θείας ἐπιστήμης. Περικαλύμματα γάρ εἰσι καὶ τύποι τῶν βαθυτέρων νοήσεών τε καὶ ὑπολήψεων· ταύτας γὰρ ἐπιστήμην, φησί, δηλοῦντος τοῦ λόγου, ὡς ἔστι τις τούτων υψηλοτέρα ἐπιστήμη, ἣν ὁ πνευματικῶς θεωρῶν καὶ τὰ πνευματικά συγκρίνων πνευματικώς ἐπίσταται, οὐ λόγοις ἀποδεικτικοῖς, ἀλλὰ πνευματιτοῖς. Ἱερογραφήθησαν δὲ οὕτω διὰ τοὺς ἀναξίους ἵνα μὴ εὐκαταφρόνητα δοκοίη. Καὶ ἵνα ἐκείνοις μόνοις ἀνακαλύπτωνται τοῖς τελείοις, καὶ πᾶσαν ἀπρεπή φαντασίαν ἐπὶ τούτων ἀποσκευαζομένοις καὶ δυνατῶς ἔχουσι διαβαίνειν πρὸς τὴν ἀλήθειαν, ἐν τῷ παραθεωρεῖν μὲν τὸ τῶν συμβόλων ποικίλον, τὸ ἑνιαῖον δὲ καταλαμβάνειν, οὐκ ἐν ἀποδείξει καὶ διανοητικῇ ἐπιστήμῃ, ἀλλ᾽ ἐν ἁπλαῖς ἐπιβολαῖς τοῦ ναός Αλλως τε καὶ διπλῆ, φησὶν, ἐστὶ τῶν θεολόγων ή παράδοσις· ἡ μὲν διὰ συμβόλων, ἡ δὲ διὰ τῆς θεωρίας τῆς κτίσεως, ἐν τῷ κατανοεῖσθαι ἀπὸ ταύτης τὸν τελεσιουργόν. Εἰπὼν δὲ τὴν μὲν ἀπόρρη τον καὶ μυστικὴν, ἐπεξηγεῖται, καλών συμβολικὴν αὐτὴν, ἅτε διὰ συμβόλων χρησμοδοτηθεῖσαν. ᾿Αλλὰ καὶ τελεστικὴν, ὡς τὰς, τελετὰς τῶν μυστηρίων ἐν * [l Paralip. xviii, per totum. PATROL. GR. IV. α Galaad? Et unus aliquis dixit: Sic et sic; et alter: Sic et sic. Et egressus est spiritus, et stetit coram Domino, et ait: Ego decipiam eum. Dixitque ei Dominus: In quo? Et respondit: Egrediar, et ero spiritus mendax in ore omnium prophetarum ejus. Et dixit Dominus: Decipies, et certe prævalebis. Egredere, et fac ita. Et nunc ecce dedit Dominus spiritum mendacii in ore omnium prophetarum tuorum istorum. Sed et Dominus locutus est contra te mala. Accessit autem Sedecias filius Chanaan, et percussit Michæam in maxillam, et dixit: Quis spiritus hoc locutus est in te? et respondit Michæas: Ecce tu videbis in die illa, quando ingredieris in abstrusissimum illud tuum cubiculum, ut abscondaris. El dixit Achab: Tollite Michæam hunc, et abducite eum ad Amon principem civitatis; ut ponat hunc in carcere, et sustentet eum pane angustiæ et aqua tribulationis, donec revertar in pace. Et dixit Michæas regi: Si revertens reverteris in pace, non est in me locutus Dominus. Et ascenderunt duo reges Achab et Josaphat in Rhemmath Galaad; et dixit rex Israel ad Josaphat regem Juda: Sume mihi arma, et ingrediar bellum, et tu induere vestitu meo. Et armis indutus est rex Israel, et ingressus est bellum. Et rex Syriæ præcepit princi - pibus curruum suorum duobus et triginta dicens: Ne pugnetis contra parvum et magnum, nisi contra regem Israel solum. Factum est, ut viderunt principes curruum Josaphat regem Juda, et ipsi dixerunt: Apparet quod hic sit rex Israel. Et in orbem circumdederunt eum, ut pugnarent; et exclamavit Josaphat: Factum est. Ut viderunt principes currum, quia non esset hic rex Israel, et diverterunt ab eo. Et intendit unus.aliquis arcum certa destinatlone collineans, et percussit regem Israel inter medium pulmonis et pectoris, et dixit aurigæ suo: Converte manus tuas, et educ me de bello, quia vulneratus sum. Et conversum est bellum in die illa. Et rex stabat in curru adversus Syriam a mane usque ad vesperam. Et effundebatur sanguinis a plaga in sinum currus, et mortuus est vespere. Et præco militaris stetit in castris, sole jam in occasum inclinante, dicens: Unusquisque 279 in suam civitalem et in suam terram revertatur, quia mortuus est rex. Εt sepelierunt regem in Samaria, et abluerunt sanguinem ad fontem Samariæ, et elinxerunt sues et canes hunc sanguinem. Sed et meretrices ablutæ sunt sanguine illo juxta verbum Domini, quod locutus est. Et hæc quidem dicta sint explicandæ gratia deceptionis Achab. Nota insuper et de Cantico canticorum, cujus quidem amatorias nec paucas affectiones, illas nimirum lenocinationes, suaviationesque osculorum, et reliqua id genus quæ Theodorum cognomento Mopsuestium invitarunt, ut ipsum canticorum opus calumniis proscinderet. Sed et quæcunque alia signa in sacris occurrunt,

ut sunt symbola intelligibilibus individuisque rebus συμβόλοις παραδιδοῦσαν διὰ τῆς ἱερατικῆς παραδό prægnantia, quæve cum partito dividantur, signa alioqui rerum sunt impartibilium. Et hæc sane vocat σύμβολα πεπληθυσμένα, signa nimirum in nume rosam multitudinem excrescentia sive multiplicata ad illud quod verum est et singulare collata. Nam illud si quid fuerit, utique singulare est. Porro Bigna illius singularis et individuæ rei significativa innumerosa extenduntur multitudine: tum quidem, quod per aliud et aliud declarant genuinam ipsam veritatem: tum vero quía longius ab illo singulari sunt quæcunque aliquis symbola dixerit, et pro multitudine formarum (quæ Deo attribuuntur) sermones eliam ipsi dividuntur et multiplicantur); illud vero propter quod haec et fiunt et dicuntur singulare est et individuum. Nec enim arbitremur hæc signa proposita rerum symbolice exsistentium pro se ipsis ficta esse, hoc est ut sic ipsa concipiantur, quemadmodum signum propositum continet, et nuda littera insinuat, sed præmittuntur, prælucent sapientiæ vulgo indicibili et divinæ. Tectoria siquidem sunt quædam et rudes adumbrationes sensuum longe profundiorum arcanarumque opinionum. Has enim scientiam dicit sermone declarante quod altera requirenda sit istis figuris scientia multo sublimior, quam quisquis spiritualiter contemplatur, spiritualia comparans spiritualibus: hic plane illam tenet, orationibus quidem non demonstrativis, sed spiritualibus.Porro hæc signa oportuit, ad eum modum sacris inumbrari typis: ut ab eis submoverentur indigni, neve contemptui exponerentur: utque illis solis revelentur perfectis, et omnen indecoram super his imaginationem rejicientibus, et ad ipsam usque pervadere veritatem valentibus, vix quidem leviter signorum varietatem, unitatem 280 vero non demonstratione nec ratiocinatione, sed simplici mentis apprehensione comprehendendo. Proinde duplex est theologorum traditio: hæc quidem per signa, illa vero exercetur per creaturæ contemplationem, dum videlicet a creaturæ speculatione sublimiter rapitur mens ad contemplationem opificis. Priorem dicens arcanam et mysticam, interim dum vocat eam symbolicam perinde est ac si declaret eam esse, quæ per figuras divinis oraculis tradita sit. Eamdem quoque τελεστικήν asserit, ut quæ per sacerdotum institutionem, cæremonias tradat sacra - mentorum, comprehensas signorum involucris. Hanc rursus arcanam sive symbolicam astruit in se continere quiddam implexum rei affabili, hoc est, quæ ut dici promive queal, figuris significativis commissa est et inserta. Et hoc nihilominus arcanum dicitur, hoc est mysticum. Adumbrata enim est in ipso signo figurativo veritas, nec in vulgi cognitionem educenda: quemadmodum in legali illo phase verum Pascha delineabatur, secundum quod dictum est Paulo: Pascha nostrum pro nobis immolatus est Christus 1. Illa altera theologiæ pars 1 1 Cor. v. 7. ο σεως. Ταύτην δὲ τὴν ἀπόῤῥητον, ήτοι συμβολικήν, φησὶν, ἔχειν συμπεπλεγμένον τῷ ῥητῷ, τουτέστι τῷ ῥηθῆναι ἐπιτετραμμένῳ τῷ συμβόλῳ, καὶ τὸ ἄῤῥη τον, ήτοι μυστικόν· συνεσκίασται γὰρ ἐν τῷ συμβόλῳ τὸ ἀληθὲς, καὶ ἀδημοσίευτόν ἐστιν, ὡς ἐν τῷ νομικῷ τὸ ἀληθὲς πάσχα, ὥσπερ εἴρηται· Τὸ πάσχα ἡμῶν ὑπὲρ ἡμῶν ἐτύθη Χριστός. Τὸ δὲ δεύτερον μέρος τῆς θεολογίας εμφανές ἐστι καὶ γνώριμον. Ταύτην τὴν θεολογίαν φιλόσοφον καὶ ἀποδεικτικὴν εἶπεν, ὡς διὰ τῆς κατανοήσεως τῶν κτισμάτων, καί τινων θείων οίκονομιῶν, καὶ τῆς θεωρητικῆς ἐξηγή σεως τῶν περὶ Θεοῦ λεγομένων ἐν ταῖς θείαις Γρα φαῖς συνισταμένην. Καὶ αὕτη μὲν ἡ ἐμφανεστέρα ἔχει τινὰ πειθὼ καὶ συνδεδεμένην ἀλήθειαν τοῖς λε γομένοις· κατὰ τοῦτο γάρ ἐστι καὶ ἀποδεικτική, πείθουσα καὶ καταδουμένη, καὶ οἱονεὶ δεσμόν τινα καὶ σφραγίδα τοῖς λεγομένοις ἐπιτιθεῖσα την αλή θειαν καὶ διδοῦσα τὸ πιστὸν τοῖς ἀκούουσιν, ὑποβαλλομένη, ὅτι τὰ μεγάλα καὶ μεγάλως ὀφείλουσι νοεῖσθαι, καὶ προσηκόντως τῇ σφών μεγαλειότητι, καὶ οὐχ ἁπλῶς χυδαίως, καὶ ὡς οἱ πολλοὶ μανθάνειν βούλονται· τίς γὰρ, ἰδὼν ἥλιον λάμποντα, ἔπειτα ἀκούσας τὸν αἴτιον αὐτοῦ καὶ παραγωγέα, οὐ φωτει νὸν μὲν κατανοήσει ἐκεῖνον, καὶ ὑπὲρ τὸ τοιοῦτον δὴ πάλιν φῶς ὄντα κατὰ πολύ; εἰ γὰρ ἦν τοιοῦτος, οὐκ ἂν τοιούτου ποιητὴς ἂν ἦν· Τίς δὲ πάλιν, ζῶντα καὶ ἐνεργοῦντα καὶ κινούμενα ἰδὼν, οὐκ ἀναλογίζεται τὸν ποιητὴν αὐτῶν καὶ ζῶντα ὑπὲρ ταῦτα καὶ ἀσυγ κρίτως, καὶ κινούμενον ὑπὲρ ταύτας δὴ τὰς κινήσεις, δηλονότι τῇ ἑαυτοῦ θεωρίᾳ κατὰ τὸν πολὺν τὰ θεῖα καὶ μέγαν Γρηγόριον, καὶ ἐνεργοῦντα κρειττόνως ἐς ὑπερβολὴν ὑπὲρ τὰ ποιήματα; Καὶ τοιαύτη μὲν ἡ ἐμφα νεστέρα, ἀπὸ τῆς τῶν ποιημάτων φύσεως τὸν ποιητὴν ἀποδεικνύουσα· διὰ τοῦτο γὰρ καὶ φιλόσοφος, ὡς τῇ φύσει ἐμφιλοχωροῦσα τῆς κτίσεως, κἀντεῦθεν θεο λογοῦσα τὰ ὑπὲρ φύσιν. Ἡ δὲ συμβολικὴ οὐκ ἔχει τὸ πείθειν, ἀλλ' ἐνέργειάν τινα θείαν ἀφανῆ καὶ δρα στήριον, ἥτις τὰς μυστηριώδεις και θεωρητικὰς ψυ χὰς διὰ τῶν μυστικών, ἤτοι συμβολικῶν αἰνιγμάτων, ἐνιδρύει καὶ οἱονεὶ θεμελιοῖ εἰς τὸν Θεὸν διὰ τῶν μὴ λόγῳ διδασκομένων μυστηρίων, ἀλλὰ σιγῇ καὶ ἀπο καλύψει θείων ἐλλάμψεων· καὶ φωτίζει τὸν νοῦν εἰς τὰς τῶν ἀῤῥήτων μυστηρίων κατανοήσεις· διὰ γὰρ τῶν τελουμένων (ταῦτα γὰρ ἐστι τὰ παρ' αὐτῆς δρώ μενα, διὸ καὶ τελεστική λέγεται· ) προσοικειον τῷ Θεῷ πραγματικῇ ἕξει τε καὶ τυπώσει (ὅπερ καὶ ἀδι δάχτους μυσταγωγίας εκάλεσεν). Ο γὰρ ἐν μεθέξει, φέρε εἰπεῖν, τῶν ἀχράντων δώρων γενόμενος ἀδι δάκτως μυσταγωγεῖται καὶ πραγματικῶς τὸν ἁγιασμόν· διὰ τοῦτο καὶ ἡ τοιαύτη μὲν μυστικὴ θεολογία δρᾷ, ἡ δὲ διὰ τῆς κατανοήσεως τῆς πίστεως πείθει καὶ ἐνάγει πρὸς τὴν ἀλήθειαν Καὶ μὴν οὐ μόν νον ή νομική παράδοσις, ἀλλὰ καὶ ἡ τελετὴ τῶν καθ' ἡμᾶς μυστηρίων τῶν ἱερῶν ἐδεήθη συμβόλων. Καὶ οὐδὲν θαυμαστόν, ὅπου γε καὶ οἱ ἄγγελοι δι' αίνιγ μάτων τὰ θεῖα μυστήρια προάγουσι. Καὶ αὐτὸς ὁ

PACHYMER.E PARAPHRASIS IN EPP. S. DIONYSII. evidens est et nota familiariter. Hanc vocat philosophicam simul et demonstrativam, quippe quæ conciliatur per attentam considerationem creaturarum, aut divinæ cujusdam dispensationis, sive per speculativam enarrationem eorum quæ in sacris Scripturis de Deo dicta esse comperiuntur. Εt haec Et hæc sane ut evidentior, vim obtinet quamdam persuadendi, atque ex dictis collectam veritatem et assertam. Secundum enim hoc dicitur demonstrativa, quod persuadeat et denuntiet, et quasi vinculum quoddam et sigillum dictis apponat veritatem. Auditoribus enim suis fidei ac securitatis pignus præstat: illis suggerens, quod magna debeat de Deo cogitare manifeste et pro decoro suæ magnitudinis, non etiam utcunque more vulgi ceu plerique assolent, frigide discere cupientes. Quis enim solem hunc contemplatus radiosissimo lumine splendicantem, ubi primum et auctorem solis et tanti luminis intellexit conciliatorem: quis, inquam, non illum statim cogitet copioso lumine splendescere, imo supra quam dici potest, transcendere solem ipsum, suo illo fonte lucis omnis? Quod si sol talis ac tantus: nunquid non ipsius opifex vel tantus cogitari debet? Quis rursus, quæ vivunt, efficiunt quidpiam operis, ad hæc moventur, ubi viderit primum, non continuo secum reputabit talium opificem præ his incomparabiliter 281 vivere felicius, moveri insuper supra motiones naturæ conditæ eminentius, nimirum sua ipsius contemplatione se moventem? Denique quis non sic præcellenter operantem admiretur, atque obstupescat supra modulum creaturæ totius? Et hæc plane divina sunt juxta magnum illum Gregorium. Et talis quidem theologia jure altera censetur evidentior, a natura rerum conditarum, conditorem ipsum demonstrative colligens; quare φιλόσοφος merito dicitur, hoc est studiosa sapientiæ; quod perlibenter immoretur considerandæ nativa indoli creaturarum, atque hinc divinam commentationem elicit, naturam ipsam transcendentem. Altera nimirum symbolica non habet tale aliquid, quo nitatur ad persuadendum; sed efficacem quamdam vim, divinam quidem, sed obscuram ac plenam laboris, quæ animas mysticarum rerum studiosas atque earum contemplationi affixas, per mystica, hoc est symbolica ænigmata solide communit; et in Deo quasi stabili fundamento collocat per ea quæ nullo docentur sermone, mysteria; idque silentio atque revelatione divinæ illustrationis. Et mentem illustrat ad ineffabilia mysteria consideranda; nam per sacrificantes (hæc enim sunt hujus opera, ideo eliam τελεστική dicitur) Deo familiares magis amcit activa qualitate, et formatione (quod etiam άδιδάκτους μυσταγωγίας, id est sacrorum initiationes a nemine edoctas vocavit ); qui enim dicis causa particeps immaculatorum efficitur donorum, sine præceptore sacra docetur et ipso actu sanctificatur, propterea et talis quidem mystica theologia opera tur, altera vero consideratione fidei persuadet, et ad veritatem adducit. Atqui non legalis traditio Κύριος τοῦτο μὲν ἐν παραβολαῖς ὡς ἐν συμβόλοις φαίνεται θεολογῶν· τοῦτο δὲ καὶ παραδιδοὺς τὰ ἐν τῷ δείπνῳ θεουργὰ μυστήρια, ἢ τὰ θεοὺς τοὺς μετα έχοντας εργαζόμενα, ἢ τὰ παρὰ τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ καὶ Θεοῦ ἡμῶν πραχθέντα διὰ τυπωτικῆς τρα πεζώσεως. Τραπέζωσιν δέ φησι τότε μὲν τὴν ἐπὶ τῆς τραπέζης κατάκλισιν, νῦν δὲ τὰ ἐν τῇ θείᾳ τραπέζῃ διὰ τοῦ ἁγίου ἄρτου καὶ τοῦ ποτηρίου τῆς εὐλογίας τελούμενα μυστήρια· καὶ γὰρ διὰ δύο αἰτίας οὕτω ταῦτα τελοῦνται· μίαν μὲν, ἵνα τῶν πολλῶν τὰ ἅγια ἀποδιαστέλλωνται μὴ ἐχόντων ἐφικνεῖσθαι τῶν νοουμένων, ὧν χάριν τὰ σύμβολα γίνονται· δευτέραν δὲ, ἐπεὶ ἡ ἡμετέρα ζωὴ ἀπὸ ψυχῆς ἐστι καὶ σώματος, καὶ ἀμέριστος ἅμα καὶ μεριστή· τὸ μὲν διὰ τὸ ἀμερὲς τῆς ψυχῆς καὶ ἀσώματον, τὸ δὲ διὰ τὸ τοῦ σώματος ποικίλον καὶ πολυμερές, διττή γίνε ται καὶ ἡ τῶν θείων οικονομία ἀναλόγως ἡμᾶς ἐλλάμπουσα. Καὶ τὸ μὲν ἀπαθὲς τῆς ψυχῆς, τὸ νοερόν δηλονότι, οὐχ ὡς πάντα ἀμέτοχον πάθους, ἀλλ' ὡς ἔξωθεν τοῦ πάσχειν οὐκ ἔχον τὰς ἀφορμάς, ὥσπερ τὸ σῶμα πλείστοις ὑποπίπτον κακοῖς, ἅπερ ἡ ψυχή ἄνευ τῆς οἰκείας ἑκουσιότητος οὐχ ὑπομένει. Τὸ γοῦν ἀπαθὲς τοῦτο εἰς τὰ νοητὰ ἀφωρίσθη θεάματα, & καὶ ἁπλᾶ λέγει καὶ ἐνδότατα, οἱονεὶ κρυφιώτατα· τὸ δὲ παθητικὸν αὐτῆς, τὸ διὰ τῶν αἰσθήσεων δηλονότι ἀντιληπτικὸν τῶν ἔξωθεν, δέχεται τὰ συγγενή ταῦτα παραπετάσματα. Τοῦτο δὲ δῆλον ἐξ ὧν καὶ τινες τῶν προφητῶν σαφούς, δηλονότι γυμνῆς προ καλυμμάτων, θεολογίας ἀκηκοότες· οἷον Ωφθη Κύ ριος τῷ ᾿Αβραάμ, ἢ τῷ Μωϋσῇ, καὶ εἶπε τὸ καὶ τό καὶ ἐγένετο λόγος Κυρίου πρὸς τὸν προφήτην, ἐν ἑαυτοῖς ἀναπλάττουσι τύπον τινά, δηλονότι εὐσεβῆ θεωρίαν, καὶ τῇ θείᾳ φύσει κατάλληλον Πῶς γὰρ ἄν τις ἑτέρως χειραγωγηθείη πρὸς νόησιν τῆς εἰρημένης θεολογίας; Καὶ αὐτὰ δὲ τὰ κτίσματα προβέβληνται, οιονεί πρόκεινται τῶν ἀοράτων καὶ νοη τῶν Καὶ τοῦτο μὴ μόνον ὁ θεῖος ἀπόστολος Παῦλός φησιν, "Οτι τὰ ἀόρατα αὐτοῦ ἐν τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται· ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ ἀληθὴς Λά γος ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, ὅταν λέγῃ· Εἰ τὰ ἐπίγεια εἶπον ὑμῖν, καὶ οὐ πιστεύετε, πῶς ἐὰν τὰ ἐπουράνια εἴπω ὑμῖν, πιστεύσετε; Διὸ καὶ οἱ προφῆται, πῇ μὲν πολιτικῶς καὶ ἐννόμως ἐπισκο ποῦσιν ὅτε λέγει ὁ Ησαΐας· Καὶ δεῦτε διαλε χθῶμεν, λέγει Κύριος· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ τῆς που λιτείας καὶ τῶν νόμων πῆ δὲ καθαρτικῶς, ὅτε παραινοῦσιν· Οἱ διψῶντες πορεύεσθε ἐφ᾽ ὕδωρ καὶ λούσασθε, καθαροὶ γένεσθε, και, Προσέλθετε πρὸς αὐτὸν, καὶ φωτίσθητε Ταῦτα γὰρ εἰσι τὰ τῆς διδασκαλίας καὶ τῆς καθάρσεως. Ἐκεῖνα γοῦν τὰ που λιτικὰ καὶ ἔννομα λόγον συμβόλων ἐπέχουσι· παχύτερα γὰρ καὶ σαφῆ ἡμῖν εἰσι· ταῦτα δὲ τὰ καθαρ τικὰ καὶ ἄχραντα λόγον γυμνῆς συμβόλων θεολογίας ἐπέχουσι. Διὸ κἀκεῖνα μὲν ἀνθρωπίνως ἢ και πως ὑψηλοτέρως· τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ μέσως· ταῦτα δὲ ὑψηλοτέρως καὶ τελεσιουργικῶς, Κἀκεῖνα μὲν ἀπὸ τῶν φαινομένων νόμων· ταῦτα δὲ ἀπὸ τῶν ἀφανῶν θεσμῶν· τὰ γὰρ τοῦ παλαιοῦ νόμου φαινόμενα ἐξαγγέλλονται, ἀφανῶς δὲ νοοῦνται. Ἐπεὶ πῶς τὰς νηστείας, καὶ

solum, sed et quæ proprie nostra est Christianorum τὰ σάββατα, καὶ τὰς νουμηνίας νομοθετήσας, ὕστερον mysteriorum sacra institutio sanctis illis indiguit λέγει διὰ τοῦ Ἠσαΐου· Τίς γὰρ ταῦτα ἐξεζήτησεν ἐκ symbolicis signis. Neque id admirabile: quando- τῶν χειρῶν ὑμῶν, εἰ μὴ φανερῶς μὲν λέγονται, ἀφανες quidem angeli ipsi per ænigmata ad divinorum my- δὲ νοοῦνται; καὶ τὸ προσῆκον ἢ τοῖς πράγμασιν 2, steriorum cognitionem provehunt nos et perducunt. κρυφιωδέστερα ὄντα, οὕτως ἐκφαίνονται, ἵνα μὴ τοῖς Et ipse quidem Dominus in parabolis quasi signis πολλοῖς βεβηλωθῶσιν, ἢ τοῖς ἡμετέροις νοῖς καὶ ψυχαῖς, quibusdam, dum divina tractaret, hoc ipsum se- δηλονότι κατὰ τὴν τῶν ὑποδεχομένων δύναμιν· ἄλ cutus videtur. Hoc nimirum theologiæ genus lucu- λως γὰρ νομοθετοῦνται οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ ἄλλως οἱ Jenter expressit, dum in cœna mysteria traderet κατὰ Χριστὸν ἡμεῖς, τὴν αὐτὴν νομοθεσίαν· ἐκεῖνο diving operationis vi prædita, aut quæ sui partici- μὲν ἐν γράμματι, ἡμεῖς δὲ ἐν πνεύματι· οὐ γὰρ pes deos quadantenus efficerent; sive ea quæ ab ἁπλῶς ἱστορίαν ἔχει ὁ λόγος τῶν προφητῶν, ἀλλὰ ipso Domino Jesu Christo et Deo nostro gesta sunt ζωτικὴν τελείωσιν· σκοπὸς γάρ ἐστι τοῖς ἁγίοις διὰ per typicæ illius mense apparatum. Proinde τραπέ τῶν Γραφών, πρὸς τὴν αἰώνιον ζωὴν τελεῖσθαι τοὺς διζωσιν vocat eum, qui tunc discipulorum fuit, ad δασκομένους Ταῦτα δέ φησι, δεικνὺς ἀναγκαίως mensam illam sacram discubitum simul, et quæ τὴν ἀναγωγὴν ἐν τοῖς θείοις λόγοις γίνεσθαι Χρή nunc temporis conficiuntur, in mensa divina 282 τοιγαροῦν καὶ ἡμᾶς εἴσω παρακύψαι τῶν συμβόλων, sacrosancta mysteria per panis sacri atque calicis καὶ θεωρῆσαι αὐτὰ ὡς ἔκγονα θείων καὶ νοητῶν χαρα benedictionem. Duplici quidem ratione ita hæc saκτήρων· καὶ γὰρ οὐ μόναι αἱ προσκυνηταὶ τῆς ἁγίας cramenta conficiuntur. Una est, ut sancta hæc Τριάδος ὑποστάσεις συμβόλοις δια ποικίλλονται· καὶ πῦρ vulgaribus hominibus distinguantur ac separentur, λέγεται ὁ Θεὸς, ὡς, Πῦρ καταναλίσκον, καὶ τὰ λόγια qui nequeunt pertingere ad ea quæ consideranda τούτου πεπυρωμένα· ἀλλὰ καὶ οἱ ἄγγελοι συμβολικῶς proponuntur, quorum scilicet vulgarium gratia, διαγράφονται· λέγεται γὰρ καὶ περὶ αὐτῶν· Ὁ ποιῶν signa ejusmodi figurativa sunt. Altera est quando τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, καὶ τοὺς λειτουρvita hæc nostra ab anima pendet simul et corpore: τοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα. Αλλ' όμως πρὸς τὰ ὑποκεί et quidem parte una individuam atque incorpoream μενα καὶ οἱ τύποι νοοῦνται, κἂν οἱ αὐτοὶ εἶεν ἢ γοῦν τοῦ animæ naturam; hoc autem quod distinctæ sit ac πυρὸς εἰκὼν λαμβάνεται ἐπὶ Θεοῦ, ἢ κατὰ τὸ ὑπὲρ multimembris naturæ corpus, atque hinc factum, νόησιν, ὅτι πῦρ λέγεται· ἀλλ' ὑπὲρ τοῦτό ἐστι. Τέως δὲ ut divini istius sacramenti confectio sub duplici λέγεται πῦρ, ὡς αἴτιος πυρός. Καὶ ἐπεὶ τὸ θεῖον materia dispensaretur, pro qualicunque virium noὑπὲρ νόησιν ἐστιν, ἀπὸ τῶν αἰτιατῶν ὡς αἴτιος strarum proportione, Domino nos interim erudiente νοεῖται, ἢ κατὰ τὴν αὐτοῦ πρόνοιαν, ὡς ἐν τοῖς arcano suo afflatu. Jam animæ impassibilitas, vis Εὐαγγελίοις, Πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τῆς γῆς· τὸ nempe ipsius intellectilis: non quod omnino sit γὰρ προνοητικὸν αὐτοῦ καὶ ἐπὶ πᾶσι δραστήριον καὶ expers patiendi, sed quia externarum passionum διακριτικὸν πῦρ ὀνομάζεται· ἢ κατὰ τὸν λόγον, ὡς nullæ se offerant causæ quemadmodum hoc corpus παρὰ τῷ Ἱερεμίᾳ· Οὐχ οὕτως οἱ λόγοι μου, ὥσπερ innumeris obnoxium incommodis, quorum nullum πῦρ; λέγει Κύριος· διὰ τὸ καθαρὸν πάντη καὶ ἀκί prorsus cogitur anima sustinere, nisi ultronea pro- 6δηλον· καθὼς καὶ παρὰ τῷ Δαυίδ· Τὰ λόγια Κυρίου priave voluntate eo deflexerit. Hæc igitur animæ πεπυρωμένα, λόγια ἁγνά. Αλλ' οὕτω μὲν ἐπὶ τοῦ circa passiones inflexibilitas ad spectandas species, Θεοῦ· λέγεται δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἀγγέλων τὸ πῦρ, ὡς quæ intellectu solo comprehenduntur, sejuncta est αἰτιατῶν ἐκ Θεοῦ κατὰ μέθεξιν, ὥσπερ δῆτα λέγονται et disparata quas quidem visiones simplices esse καὶ φῶς, καὶ θεοὶ καὶ τἄλλα τὰ τῷ Θεῷ προσήκοντα. et intimas astruit, quasi arcanas maxime et introrsus delitescentes. Cæterum passiva, quæ extra se fiunt, admittit sibi cognata hæc involucra figurarum. Liquet hoc ex eo, quod prophetarum nonnulli perspicuæ, hoc est nudæ nec ullis tectoriis adumbratæ theologiæ auditores fuisse referuntur: ut est quia Dominus se visendum exhibuit ipsi Abraham, sive etiam Moysi. Et dixit hoc et hoc. Et factus est sermo Domini ad hunc prophetam. Et hi quidem in seipsis unam aliquam affingunt imaginem tali visioni, puta contemplationem congruam pietati, quæ divinæ naturæ utrobique servata temperie conve niat. Quo enim pacto alias quis possit manuduci ad præscriptæ theologiæ intelligentiam? Ipsæ etiamnum creaturæ præponuntur, et quasi præjacent invisibilibus et intelligibilibus. Idque non solus astruit admirabilis ille apostolus Paulus dicens: Quia invisibilia ipsius per ea, quæ facta sunt, intellecta conspiciuntur™! sed et Verbum verax, ipse Dominus noster Jesus Christus quando dicit: Si terrena dixi vobis, et non creditis: quomodo si cœlestia dixero vobis credetis? Idcirco eximii illi prophetæ partim quidem in civilis ac legibus institutæ vitæ morem sua contemplantur oracula, ut cum dicit Isaias ': Venite 283 et disceptemus, dicit Dominus. Nam et hoc ad civilis vitæ legumque rationem pertinet. Alicubi purgative, ut cum admonent: Silientes, venite ad aquamp; et: Lavamini, mundi estote 4 et: Accedite ad eum, et illuminamini. Hæc enim doctrinam respiciunt simul et expiationem. Illa igitur, quæ politica sunt, et legum formulam præferunt, rationem obtinent signorum; sunt enim crassiora nobisque manifesta omnibus. Quæ vero purgatoria, rationem continent nudæ illius signo- - Romn. 1, 20. ¤ Joan. 111, 12. ° Cap. 1, 18. Isa. Lv, 1. 7 Isa. 1, 16.· Psal. xxxı11, 6.

PACHYMERÆ PARAPHRASIS IN EPP. S. DIONYSH. rum theologiæ. Ideoque illa quidem inducta videntur hominum more, sive etiam aliquousque sublimius. Hoc enim indicat dictio μέσως, id est medic. IIæc vero sublimius et ad perfectionem efficacius inducuntur. Et illa quidem a conspicuis legibus: hæc autem ab iis quæ per se arcanæ sunt et divinæ. Rursus illa antiquæ legis decreta propalam quidem evulgantur, obscure autem intelliguntur. Alioqui is, qui lege sanxit jejunia, Sabbata et neomenias, postea per Isaiam” sic loquitur: Quis enim quæsivit hæc de manibus vestris, nisi quia perspicue quidem dicuntur, intelliguntur autem obscurius? Conveniebat profecto istiusmodi rebus, quæ per se cum abstrusiores sint, ad hunc modum ut evulgarentur, ne a quamplurimis profanarentur: sive id nostris etiam congruebat sensibus et animis. pro accipientum videlicet captu. Aliter enim Judæi suæ, aliter nos qui Christo nomina dedimus, legis nostræ decreta interpretamur, Illi enim in littera vim suæ legis constituunt; nos in spiritu. Neque enim biṣtoriam utcunque continet sermo propheticus, sed et in se habet reconditam vivificam perfectionem. Hic enim sanctis unicus fuit scopus, ut per eas Scripturas, quos docuissent senel, perficerent proveherentque ad æternam vitam. Et hæc quidem ait, interim graphice declarans sublimiorem quamdam intelligentiam in divinis Scripturis esse requirendam. Operæ igitur pretium fuerit, ut et nos ejusmodi signa introspiciamus, simul et eadem contemplemur, quasi divinarum intelligibiliumque germina figurarum. Non enim solæ illæ omnibus adorandæ sacrosanctæ Trinitatis personæ figurativis signis distinguuntur. Ignis siquidem dicitur Deus, ut illud: Ignis consumens est; et Eloquia ipsius ignita“. Sed angeli quoque ipsi figurative describuntur: dicitur enim de his: Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos ignis flammam r. Altamen quantum ad hæc subjecta attinet, etiam figuræ satis intelliguntur, tales licet ipsæ sint: sive 284 imago ipsa ignis pro Deo sumitur, aut secundum id quod intelligentiam excedit, quia ignis quoque dicitur. Cæterum hoc rursus exsuperat: nam prius ignis dicitur, quasi qui auctor sit ignis. Et quando numen omnem intelligentiam transcendit, binc a rebus creatis ut earum auctor intelligitur, sive propter ipsius providentiam, sicut in Evangeliis Ignem veni mittere in terram. Hæc enim ipsius providentia, exprompta et alacris cura omnium, inque providendo discretiva vis, ignis nomine exprimitur. Sive insuper per efficaciam sermonis, quemadmodum apud Jeremiamy: Nunquid non verba mea quasi ignis? dicit Dominus; idque propter omnimodam puritatem integritatemque, quemadmodum apud David: Eloquia Domini igné examinata, eloquia casta³. Et hæc quidem de Deo dicta sint. Proinde de angelis etiamnum ignis enuntiatur, quatenus a Deo conditi, idque secundum participationem: quemadmodum fidem lux dicuntur, et dii, aliisque ejusmodi agnominationibus, quæ Deo ipsi non incongrue competere noscuntur. Μάλλον δὲ, ἵνα συνελὼν εἴπω, τὸ πῦρ ἐπὶ Θεοῦ λεγόμενον κατ' αἰτίαν λέγεται· καλεῖται γὰρ ὡς αἰτία τοῦ πυρός· ἐπὶ δὲ τῶν λόγων τοῦ Θεοῦ καθ᾿ ὕπαρξιν· τοῦτο δὲ λέγει, οὐχ ὅτι ἐνυπόστατοί εἰσιν αἱ τοῦ Θεοῦ πρόνοιαι, ἀλλ᾽ ὅτι ἀπὸ Θεοῦ εἰσι καὶ ὑπάρχουσιν, οὐχ ὡς ὑφεστῶσαι, ἀλλ' ὡς ἐνεργεύμεναι· ἐπὶ δὲ τῶν ἀγγέλων κατὰ μέθεξιν· ἐπεὶ γὰρ καὶ θεοειδεῖς λέγονται, καὶ τοῦ θείου μετέχουσι. Πῦρ δὲ ὁ Θεὸς λέγεται, πῦρ καὶ αὐτοὶ καλοῦνται κατὰ τὴν μετοχήν. Διαφέρει δὲ τὸ κατὰ μέθεξιν Θεῖον τοῦ καθ᾽ ὕπαρξιν ἐνταῦθα, ὅτι τὸ κατὰ μέθεξιν δηλοῖ οὐσίαν καθ᾿ ἑαυτὴν οὖσαν καὶ ἐπακτὸν ἔχουσαν τὸ θεοειδές· τὴ δὲ καθ᾽ ὕπαρξιν, πνεῦμα ἢ λόγιον θεῖον, τουτέστιν ἐκ Θεοῦ παραχθὲν καὶ λεχθέν Οὕτω γὰρ οὐ συμφύρονται οἱ λόγοι τῶν συμβολικῶν ὀνομάτων· ἀλλὰ προσηκόντως τοῖς ὑποκειμένοις νοοῦνται· ὡς φέρε εἰπεῖν ἐπὶ τοῦ φωτὸς, φῶς λέγεται ὁ Θεὸς, ἀλλὰ τῷ εἶναι αἴτιος τοῦ φωτός· φῶς τὰ προστάγματα τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ κατὰ τὴν ὕπαρξιν. Εἴπομεν δὲ ἀνωτέρω, πῶς ἐκλαμβάνει τὴν ὕπαρξιν· ἐπεὶ φῶς ὁ Θεὸς λέ γεται, ὑπάρχει δὲ τὸ πρόσταγμα ἐξ αὐτοῦ παραχθὲν, φῶς καὶ αὐτὸς κληθείη· πλὴν οὐ κατὰ μέθεξιν· οὐ γάρ τι ἄλλο ὂν το πρόσταγμα μετέσχε τοῦ θείου φω τός· ἀλλ᾽ οὕτως αὐτὸ παρήχθη ἐκ Θεοῦ, καὶ θεῖον, • Isa. 1. 12. • Psal. xvil, 31. : Deut. IV, 24. - Psal. Cavill, 140. Quin potius, ut cuncta perstringam compendio, ignis hic de Deo dictus, secundum causam enuntiatur. Vocatur enim sicut auctor, ab ipsa iguis creatione. De providentiis autem ac verbis Dei, secundum substantiam. Hoc porro dicit Pater, non quod in se subsistentes sint providentia Dei: sed quia a Deo sunt, et exsistunt, non quasi subsisten tes, sed ut efficaciter operantes. Jam vero de angelis prædicatur secundum participationem, quandoquidem deiformes dicuntur, et divinæ quadantenus consortes naturæ. Ignis profecto Deus ipse dicitur: sed et angeli ignis vocantur, jure participii. Caferum divinitas hæc, quæ secundum participationem dicitur, ab ea in immensum differt, quæ præsenti loco prædicatur secundum substantiam: quia quæ participative capitur, substantiam declarat per se quidem exsistentem, sed aliunde obtinentem ascititiam illam similitudinem Divinitatis. Illa vero, quæ est secundum exsistentiam inspiratio, et oraculum divinum, hoc est a Deo productum et dictum. Ita enim symbolicorum nominum rationes nequaquam confusanee permiscentur magis vero intelliguntur pro decoro subjecti cujusque argumenti, quemadmodums de luce quoque pronuntiare liceat. Lux Deus ipse dicitur, sed quatenus auctor est × Psal. cus, 4. * Luc. x1, 49. * Jer. xxi, 29,

λος, ἀλλὰ κατὰ μέθεξιν τοῦ θείου φωτός· φως αἱ ὑπερβεβηκυίαι τῶν ἀγγέλων τάξεις κατὰ τὴν τάξιν καὶ τὴν ἀξίαν αὐτῶν, ὅτι τῷ πρωτίστῳ φοντί πλησιάζουσι, καὶ ὅτι δύναμιν ἔσχον φωτιστικὴν καὶ ἀναγωγὸν τῶν ὑποδεεστέρων· καὶ οὕτω προσηκόν τως αναπτύσσονται τὰ τῶν συμβόλων ὀνόματα πρὸς τὰ ὑποκείμενα πράγματα. Αλλ' ὅπως μὴ ὑπὲρ τὸ μέτρον λέγοιμεν τῆς ἐπιστολῆς, ἔλθωμεν ἐπὶ τὴν ἐρώτησιν, καὶ τὸ τῶν παροιμιῶν πρόβλημα. Καὶ ἐπεὶ τὸ ἐρώτημά ἐστι, τίνα τὰ βρώματά εἰσι, καὶ τίνα τὰ πόματα, λέγομεν περὶ τῆς τροφῆς· ἡ τροφή πληρωτική έστι τοῦ ἐνδεοῦς, καὶ τοῦ ἀσθενοῦς θεμα πευτικὴ, καὶ τῆς ζωῆς φρουρητική, καὶ θάλλειν ποιεῖ καὶ ἀνανεάζειν, καὶ τὴν ζωτικὴν δωρεῖται lucis. Lux item Dei ipsius mandata, sed secundum όπερ λέγει ὁ Πατὴρ καθ' ὑπαρξιν. Φῶς καὶ ὁ ἄγγε substantiam. Superius autem dictum nobis est, quomodo 285 interpretetur substantiæ nomen. Nam quando lux Deus ipse dicitur, est autem mandatum ab ipso profectum, jure lux mandatum quoque vocari potest; neque tamen id secundum participationem fit. Non enim aliud aliquid exsistens ipsum Dei mandatum, particeps dici debeat divinæ illius lucis; sed ita sane ab ipso proficiscitur Deo. Ipsa denique divinitas, quam pronuntiat Pater secundum substantiam. Lux itidem angelus, at participio divinæ; lucis supremi angelorum ordines sunt etiam lumen pro cujusque et ordine et merito; prout primario illi lumini propius accedunt, quodque vim obtineant cum illuminandi, tum provehendi se inferiores ordines ad sublimiorum rerum contempla- εὐπάθειαν· καὶ ἁπλῶς τὸ λυποῦν ἀπελαύνει, καὶ τὴν tionem. Ad hunc modum istiusmodi signorum nomina non indecore explicantur secundum res subjectas. Cæterum ne supra epistolaris mensuræ lineam dicendo prætervehamur: veniendum nobis nunc ad interrogationem præmotam, propositionemque desumptam e Proverbiorum libro. Enimvero interrogatio tua talis est: Quæ utique esculenta, quæve poculenta ipsius sunt sapientiæ. Jam de cibo primum dicimus, Cibus sane adimpletivus est rei indigæ atque deficientis infirmæ curativus, vitæ conservativus; qui ad florem revocans ætatis, et quasi renovans, vitalem clementer indulget corpori temperaturam, omnemque a nobis prorsus mœcrorem exigit, et suppeditat jucunditatem. Pulchre admodum sapientissima ipsa sapientia craterem tenet, et potionem profundit; hoc enim indicat verbum προνοεί. Imo vero ante crateris commemorationem solidos cibos apponens, universos invitat ad epulum: ipsa, inquam, eorum amore capta decenti, qui ejus indigent, non ut prior invitetur, exspectat; invitat ipsa potius per summam suam benignitatem. Dupliciter ergo sapientia nutrit, nunc quidem alimonia, nunc vero potione. Ipsa crateris profusio multiplicem representat providentia ipsius benignitatem. Crater igitur hic cum sit in orbem rotundus, et in patutam amplitudinem expansus, divinæ erga omnes providentia declarat apertam explicationem: quæ quidem in universum omnes circumplectitur, ambitque creaturas. Proinde ipsam Dei providentiam insinuat omni prorsus carere principio: non quod forte simul cum rebus exsistere incipiens illis provideat: (neque enim quidquam est eorum, quæ sunt, sanctæ illi rerum omnium creatrici, ac beatæ Trinitati coæternum:) sed quia priusquam eo proveherentur ut essent, ipsarum in Deo rationes erant 286 creaturarum; inque Dei mente, quæ aliquando futura fuerant, jam erant præformata. Idcirco providentia Dei ante omnem omnino creaturam præexstitisse astruitur absque ullo principio. Providentiæ siquidem divinæ erat, sive consilii rebus prospicientis, etiam velle producere creaturam, providenti ipsius bonitate fruituram. Sane ad hune sensum nullo quoque fine circumscribenda providentia εὐφροσύνην χορηγεῖ. Καλῶς οὖν ἡ ὑπέρσοφος σοφία κρατῆρα ἱστᾷ, καὶ τὸ πόμα προχέει· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ προνοεῖ· μᾶλλον δὲ, πρὸ τοῦ κρατῆρος, τὰς στερεάς τροφὰς προτιθεῖσα, ἅπαντας συγκαλείται πρὸς εὐωχίαν, αὐτὴ ἐφιεμένη ἀγαθοπρεπῶς τῶν δεομένων αὐτῆς καὶ οὐ παρακαλεῖται, ἀλλὰ παρακαλεῖ δι' ἄκραν ἀγαθότητα. Διττῶς οὖν τρέφει διά τε βρώσεως, διά τε πόσεως. Ἡ δὲ πρόχυσις τοῦ κρα τῆρος τὰς προνοητικὰς αὐτῆς ἀγαθότητας παριστάνει. Ὁ κρατὴρ οὖν, κυκλικώς περιφερής ὢν καὶ ἐξηπλω μένος, δηλοῖ τὸ ἀνηπλωμένον ἐπὶ πάντας τῆς θείας προνοίας, ἥτις καὶ κύκλῳ πάντα περιλαμβάνει τὰ κτίσματα. Αναρχον δέ φησι τοῦ Θεοῦ τὴν πρόνοιαν, οὐχ ὅτι τῶν ὄντων τυχόν συνάρχων προνοεῖ οὐδὲ γάρ ἐστί τι τῶν ὄντων συνάναρχον τῇ ἁγίᾳ καὶ δημιουργικῇ καὶ μακαρίᾳ Τριάδι· ἀλλ᾽ ὅτι καὶ πρὶν ἢ παραχθῆναι τὰ ὄντα οἱ τῶν δημιουργημάτων λόγοι ἐν τῷ Θεῷ προῆσαν· καὶ ἐν ταῖς θείαις νοήσεσι τὰ μέλλοντα παράγεσθαι προτετύπωτο. Διὰ τοῦτο καὶ ἡ πρόνοια τοῦ Θεοῦ ἀνάρχως προϋπάρχειν λέγεται πάσης τῆς κτίσεως· προνοία, γὰρ ἦν θείας, ήτοι προνοήσεως, καὶ τὸ βούλεσθαι παραγαγεῖν τὴν κτίσιν τὴν ἀπολαύσουσαν τῆς προνοητικῆς αὐτοῦ ἀγαθότη τος Κατὰ τοῦτο γοῦν καὶ ἀτελεύτητος ἡ πρόνοια λέγεται εἰς τοὺς ἀθανάτους ἀγγέλους, καὶ τοὺς ἀπαθανατισθησομένους ἡμᾶς, καὶ τὰ δι' ἡμᾶς ἀγαθὰ ἐσου μένη πλὴν ἐπειδὴ καὶ πρόεισιν ἡ πρόνοια, καὶ ἀνεκφοιτήτως ἐν τῇ ταυτότητι ἑδραίως ἵδρυται· οὐ γὰρ διαχέεται καὶ ἀφανίζεται· διὰ τοῦτο λέγεται ἐ κρατὴρ ἑστάναι. Οἰκοδομεῖ δὲ ἡ σοφία οἶκον ἑαυτῇ, ὡς εἶναι καὶ ἔξω αὐτοῦ, καὶ ἐν αὐτῷ. Καὶ ἐν αὐτῷ ἑτοιμάζει ἃ ἔφη, ὅτι καὶ ἐν τῷ παντὶ ἡ θεία πρόνοιά ἐστι, καὶ τὰ πάντα περιέχει, καὶ ἐν τῷ παντὶ οὐδὲν ἐν οὐδενὶ κατ᾽ οὐδέν ἐστι, δηλαδή καθ᾽ ὑπεροχήν οὐδὲ γὰρ κατὰ στέρησιν, οὐδὲ δι᾿ ἀνυπαρξίαν, ἀλλὰ καὶ ὢν καὶ ὑπὲρ ταῦτα ὢν, ὡς ἐν τῷ Περὶ μυστικῆς θεολογίας εἴρηται· ἐξῄρηται γὰρ τῶν ὅλων, οὐ κατ' ἄλλο μὲν τούτου, κατ᾿ ἄλλο δὲ ἐκείνου· οὐδὲ ἄλλως τούτου, καὶ ἄλλως ἐκείνου· οὐδὲ τούτου μὲν ἀεὶ, τούτου δέ ποτε· ἀλλὰ ταὐτῶς καὶ ἀϊδίως καὶ κατὰ ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχων, καὶ οὐδαμῶς τῆς οἰκείας ἑστίας ἀπολειπόμενος, Έξω δηλονότι ἑαυτοῦ γιγνόμε νος· ἑστία γὰρ λέγεται, τουτέστιν ἡ ὡς ἔστι διαμονή,

καὶ ἑστὼς ἐν ἑαυτῷ, καὶ ἀεὶ κατὰ τὴν πρόνοιαν κι- dicitur, ad immortales angelos atque adeo ad nos νούμενος, οὔτε ἑστὼς κατὰ τὴν πρόνοιαν, οὔτε κινούμενος κατὰ φύσιν· μᾶλλον δὲ, ἐπειδὴ τὸ μὲν ἑστὼς ἐπὶ τῆς κατὰ τὸ ἀναλλοίωτον μονιμότητος ἔλαβε, τὸ δὲ κινούμενος ἐπὶ τῆς περὶ τὰ ὄντα προνοίας, ἐφ' ἑκατέρου τούτων νοεῖν ἡμᾶς χρὴ καὶ προσάγειν τὸ καθ όλου, ἵνα τοιοῦτον τὸ λεγόμενον, οὔτε ἑστὼς καθόλου ὡς μὴ κινεῖσθαι προνοητικῶς, οὔτε κινούμενος καθό λου, ὡς τῆς οἰκείας μεθίστασθαι μονιμότητος. Διὰ τοῦτο γὰρ λέγει, ὅτι, καὶ εἰ κινεῖται εἰς προνοίας, ἀλλὰ τὸ μόνιμον ἔχει· καὶ εἰ μένει ἐν τῷ ἀναλλοιώ τῳ, ἀλλὰ ταῖς προνοίαις κινεῖται. Εντεῦθεν διαλαμβάνει, τίς μὲν ἡ στερεά τροφή, τίς δὲ ἡ ὑγρά. Ἡ γοῦν στερεά τροφὴ σύμβολόν ἐστι· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ σύνθημα τῆς νοερᾶς καὶ μονίμου τελειότητος. Ποία δέ ἐστιν ἡ νοερὰ καὶ μόνιμος τελειότης; Πάντως καθ᾽ ἣν νοοῦντες οἱ ἄξιοι καὶ τῶν θείων μετέχοντες (ἡ γὰρ νόησις μετοχὴ λέγεται ) τελειοῦνται· ἀλλὰ κατὰ γνῶσιν ἐστῶσαν, ἐπειδὴ καὶ ἡ τροφὴ στερεά, καὶ ἑνιαῖον καὶ ἀδιαίρετον. Τοῦτο δέ φησιν, ὅτι δη λαδὴ χρὴ ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις μὴ πρὸς τὰς ὑλικὰς ἐννοίας καταμερίζεσθαι τὸν νοῦν, ἀλλὰ μονοτρόπως τὸ ὑπερφυὲς καὶ ἀνεξιχνίαστον τῆς θείας φύσεως λογίζεσθαι, καὶ ταῦτά τινα τὸν τὰ αἰσθητήρια τοῦ ἐντὸς ἀνθρώπου γεγυμνασμένα ἔχοντα· ἐν οἷς ὁ θεῖος Παῦλος ἀπαρυσάμενος τῆς θείας σοφίας· τούτου γάρ ἐστιν ὁ λόγος· Ὅτε ἤμην νήπιος, ὡς νήπιος ἐφρόνουν· μεταδίδωσι τῆς στερεάς τροφής τοῖς τελείοις, πρῶτον ποτίσας γάλα, ὅτε τυχὸν εἶχον τὰ νοητὰ αἰσθητήρια ἀγύμναστα· ὡς γὰρ ὁ νήπιος, τὰ σωματικὰ αἰσθητήρια αγύμναστα ἔχων, ἅπαν 8 ὁρᾷ ἡ ἀκούει, οὐ καθὼς ἔχει ὁρᾷ καὶ ἀκούει· τὸ γὰρ μηδὲν φοβερὸν μορμολύκειον οίεται, καὶ λόγον πραΰν πολλάκις ὡς ἀπειλητικὸν δέχεται· οὕτω καὶ ὁ νηπιάζων κατὰ ψυχὴν, ἀγύμναστα ἔχει τὰ τῆς ψυχῆς αἰσθητήρια, καὶ οὐ δύναται ἢ θεάσασθαι, ἢ ἀκοῦσαι θεωρίαν υψηλοτέραν, ἣν τροφὴν στερ. ἂν ὁ λόγος ἀποκα λεῖ. Τὴν δὲ ὑγραν τροφήν σύνθημα καὶ σύμβολον πάλιν οίομαι. Τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ ἀπὸ κοινοῦ, τῆς διαχυτικῆς ἐπιρροής, δηλονότι τῆς διὰ πολλῶν καὶ μεριστῶν διδασκαλίας· οὐχ ἑνὶ γὰρ τρόπῳ καὶ ἁπλῷ, ἀλλὰ πολυειδεῖ καὶ ποικίλῳ τοὺς διδασκομένους ἐπὶ τὸ τέλειον τῆς θεογνωσίας ἄγεσθαι συμβαίνει. Διὸ καὶ δρόσῳ, καὶ ὕδατι, καὶ γάλακτι, καὶ οἴνῳ, καὶ μέλιτι, τὰ θεῖα λόγια παρει κάζονται· ἐπειδὴ γὰρ πάντα ὑδατηρά εἰσι· τὸ δὲ ὕδωρ ζωογόνον· διὰ τὴν τοιαύτην δύναμιν οὕτω λέγονται. Οὐ μὴν δὲ μόνον τὸ ὑδαρὸν ἔχουσιν, ἀλλὰ φέρουσιν ἕκαστον καί τινα ἰδίαν ποιότητα. Ὡς γοῦν αὐξητικά, γάλακτι ἐοίκασι· τὸ γὰρ γάλα θρεπτικόν καὶ αὐξητικόν· ὡς ἀναζωτικὰ οἴνῳ· ὁ γὰρ οἶνος ἀναξωτικός, τὸ ἔμφυτον διεγείραν θερμόν· ὡς καὶ θαρτικὰ καὶ φρουρητικά μέλιτι· τὸ γὰρ μέλι καθαίρει μὲν καὶ τὰ ἑλκώδη, φυλάττει δὲ καὶ τὰ ἐν αὐτῷ τῶν ὀπωρῶν ἐμβαλλόμενα. Ταῦτα γοῦν ὑπερβλύζει ἡ θεία σοφία τὴν ψυχὴν δροσίζοντα, κατὰ ταῦτα καὶ εὐωχεῖ ὁ Θεὸς τοὺς ἀξίους, καὶ αὐτὸς μεθύ • Prov. 15, olim futuros immortales relata: et ad bona omnia quæ propter nos futura. Caeterum quando ipsa progreditur providentia, nusquam tamen a se desciscendo, in sua ipsius identitate solide conquiescere describitur. Neque enim diffusione sui pereffluit, exinanitur aut marcescit aliquando; hinc merito crater ipse consistere prædicatur. Ædificat autem sibi domum Sapientia a; perinde est atque dicat: Extra se est, et intra se nihilo secius permanet. Intra se quidem ea apparet quæ, ait Pater: quia et in omnibus divina est providentia universa suo ambiens complexu: et in omnibus nihil in nihilo secundum nihilum est, idque eminenti quadam prærogativa; neque enim privatorie, sive per substantiæ ablationem aut interitum; sed vere est istisque omnibus supereminet, sicuti in opere Mystica theologiæ mihi dictum est. Eminenter ab omnibus exemplus dicitur, non quidem secundum aliud aliquid ab hoc, secundum autem aliud ab illo: neque aliter ab illo. Neque rursus ab hoc quidem semper, ab illo item aliquando; sed pari modo et sempiterne nec difformiter, sed modo consimili se habens, et nusquam a propria desciscens mansione, extra nimirum seipsam. Εστία siquidem bic dicitur, perinde atque διαμονή, id est permansio. Et stans in seipsa, et per providentiæ operationem semper mota. Neque stans secundum providentiam, neque per naturam movetur: quinimo, quia hoc quidem dictum, stans in sua soliditate naturæ: eo dixit Pater, quod inalterabile sit numen. Quod autem moveri scribit, de providentia actione accipiendum est circa entia quævis. In utraque harum partium necesse est dictionem illam intelligamus, simul et pronuntiemus καθόλου, hoc est in universum: quasi hoc pacto sententiam contexuerit. Neque in totum stans sic, ut nullatenus moveatur suæ providentiae operatione: neque rursus sic movetur in totum, ut a propria desciscat transmigretve stabilitate. Idcirco enim dicit, quia et si moveatur numen ad obeundam functionem suæ providentiæ, sed 287 interim suam ipsius retinet stabilitatem etiamsi in sua inalterabili perseveret natura; sed et idem officiis movetur suæ providentiæ. Dehino sequitur quis solidus sit cibus quisve liquidus. Solidus quippe cibus symbolum est, nempe signum et significatio intellectualis ac solidæ perfectionis. Sed que demum hæc intellectualis est et solida perfectio? Omnino illa esse censetur, secundum quam, qui intelligentiæ dono præditi sunt, modo digni, divinarumque consortes effecti rerum perficiuntur. Participatio enim quædam est perfectionis ipsa intelligentia; sed secundum scientiam, solide stantem, quando et hic cibus est, sed et singularem atque individuam. Hoc eo adjecit, quod in iis, qui de Deo sunt, sermonibus nusquam debeat mens per concretas materiæ cognitiones dispesci, aliovę

50% diduci; sed uniformiter reputare secum inenarra- ειν λέγεται, ὡς πλήρης τούτων καὶ ὑπερπλήρης. bilem hanc esse, nullique pro dignitate vestigabilem divinæ naturæ majestatem: idque maxime addecet eum, qui sensoria organa habet interioris hominis admodum exercitata, in quibus Paulus ille admirabilis hausit divinæ aquas sapientiæ. Nam ipsius verbum est: Cum essem parvulus, ut parvulus sapiebam ↳: liberaliter dispertit solidum cibum, sed jam adultis ac perfectis, cum eosdem alioqui prius potasset lacte, cum illis forte necdum aderant exercitati sensus spirituales. Ut enim pusio quivis organa corporis inexercitata adhuc habens, quidquid vel videt vel audit, id utique non sicut se habet res, videt et audit. Larvatam enim personam formidabilem deputat, nihil alioqui formidabilem; quin verbum quamlibet placide et clementer prolatum, plerumque aceipit, quasi comminatorie dictum. Ad eumdem modum, qui secundum animam pusillus adhuc est, habet profecto is suæ animæ sensoria inexercitata; nec potest talis contemplari ac ne audire quidem ullam sublimiorem theoriam, quam nomine solidi cibi sermo vocat divinus. Proinde liquidam alimoniam rursus crediderim accipi debere pro composito figuratoque signo. Hoc enim est quod subauditur τῆς διαχυτικῆς ἐπιpoñs, id est, diffusive inundantiæ sive influxus: videlicet doctrinæ quæ per plura et dividua instruit. Neque enim uno ac simplici modo, sed multiformi varioque edoctos prius contingit ad perfectam illam Dei scientiam promoveri; ideoque sacra eloquia rori, aqua, lacti, vino atque melli assimilia describantur; quandoquidem aquei liquoris imaginem referunt omnia. Aqua autem vim sortita est vividcandi et fecundandi; et 288 hac gratia, eloquia aquæ nomine dicuntur. At non hanc solum aquæ vim in se obtinent, sed unumquodque progenerat juxta innatam sibi ac propriam qualitatem, ut ea quæ prædita sunt augendi vi, lacti perhibentur esse similia. Lac siquidem et nutrit et perducit ad incrementum. Pari modo, quæ recreant excitantve, vino conferuntur; vim enim habet vinum spiritus vitalis excitativam; innata enim illi vis est excitativa caloris. Nec dissimiliter purgatoria conservativaque vis inest melli; purgat enim quidquid saniem aut putriΣημείωσαι δὲ ἐνταῦθα, ὅτι καὶ τὸ εὐωχεῖν ῥῆμα ὁ Πατὴρ ἀπὸ τοῦ εὖ ἔχειν ἐτυμολογεῖ, καθώς έχει καὶ ἡ τῆς εὐεξίας λέξις. Ως γοῦν ἐφ' ἡμῶν ἡ μέθη κατὰ τὸ χεῖρον λέγεται, οὕτω κατὰ τὸ κρεῖττον ἐπὶ Θεοῦ· ὅθεν καὶ ἐφ' ἡμῶν ἡ ἀμετρία χεῖρον, ἐπὶ δὲ Θεοῦ, κρείττον. Ἔτι δὲ καὶ τὸ ἐξεστηκέναι ἐπὶ Θεοῦ λέγεται κατὰ τὴν ὑπεροχήν, καὶ τοῦ νοεῖν καὶ τοῦ νοεῖσθαι· οὔτε γὰρ τὰ ὄντα γινώσκει ᾧ ὄντα εἰσὶν, ἀλλὰ κατά τινα ἐξηρημένην καὶ ὑπὲρ ἄνθρω που νόησιν. Ούτε μὴν παρὰ τῶν ἀξίων νοεῖται καθὼς ἔχει· ἐπεὶ καὶ ὑπὲρ αὐτὸ τὸ εἶναί ἐστι, καὶ ἁπλῶς ὅσα εἰσὶν ἀγαθὰ, καὶ ὡς ὑπερπλήρης τούτων, με θύων λέγεται, καὶ ὡς αὖθις ἔξω καὶ ἐπέκεινα τῶν τοιούτων ἀγαθῶν ἀνῳκισμένος, εξεστηκώς λέγεται ὁ γὰρ ἐκστὰς, ἔξω πάντων γίνεται, καὶ οὐδὲν οἶδεν οὔτε τῶν ὄντων, οὔτε τῶν τελουμένων. Το γοῦν ἔξω πάντων εἶναι τὸ θεῖον κατά τινα ὑπερανωκισμένην ἕξιν, ἵν' οὕτως εἴπω, πρέπον ἐστὶ τῷ Θεῷ, καθ᾽ ἐν οὐδὲ οἶδε τὰ ὄντα ᾗ ὄντα εἰσὶν, ἀλλ' ὑπεροχικώς ἐξῃρημένως ἐκ τούτων ὁρμώμενοι, καὶ τὰ ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν δεῖπνα ἀλληγορήσομεν, ἅτινα ἐμφαίνουσι κοινήν τινα καὶ ὁμονοητικὴν τῶν ἁγίων κοινωνίαν, ἦν καὶ Ἐκκλησίαν πρωτοτόκων φησὶν ὁ θεῖος Απόστολος, καὶ τὴν ἀνάκλισιν ἀνάπαυσιν τῶν πολλῶν καμάτων λογιζόμεθα. Εὐφραίνει δὲ τούτους ὁ Σωτὴρ ἡμῶν καὶ Δεσπότης, καὶ ἀνακλίνει, ὅτι αὐτ τός ἐστιν αἴτιος ἁπάντων τῶν τοῖς ἁγίοις ἐναποκειμένων καλῶν. Σὺ δὲ ἐπιζητήσεις καὶ τὸν ὕπνον, καὶ τὴν ἐγρήγορσιν ἐπὶ Θεοῦ ἀλληγορηθῆναι. Όταν ὕπνον φῶμεν τοίνυν, τὸ οἷον παραχωρητικὸν τοῦ Θεοῦ δη λοῦμεν· ὅταν δὲ ἐγρήγορσιν, τὴν εἰς τὸ προνοεῖν προσοχήν. Σὺ δὲ πάλιν καὶ ἄλλα ζητήσεις. Διὸ καὶ περιττὸν μὲν οἰηθέντες, τὰ αὐτὰ ἐπανακυκλοῦντες, ἕτερα δοκεῖν λέγειν, ἐνταῦθα στήσομεν τὸν τῆς ἐπι στολῆς λόγον, ἀποδεδωκότες ὡς ὑπολαμβάνω καὶ πλείονα, ὧν ἐν τοῖς σοῖς γράμμασιν επεζήτησας. Πειθόμενοι δὲ πάλιν ὑμῖν θέλουσι περί πάντων μαν θάνειν, αὐτὴν ὅλην τὴν Συμβολικὴν θεολογίαν ἀπο στέλλομεν, καθ' ἣν εὑρήσεις πάντα, καὶ περὶ τῆς σοφίας, καὶ περὶ τοῦ οἴκου, καὶ περὶ τῆς στερεάς τροφῆς, διαιρουμένης εἰς ἄρτους καὶ θύματα καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων· ἔστι γὰρ τὸ τοιοῦτον βιο βλίον εὑρετικὸν ἁπασῶν τῶν συμβολικών θεολογιών, laginem praefert ulcerosam; ad hoc fructus condi- καὶ ὁμοφωνοῦν πρὸς τὰς ἱερὰς παραδόσεις, ἂς παρὰ τοῦ taneos conservat injectos. Hæc itaque divina Sa- ἁγίου Αποστόλου καὶ διδασκάλου ἡμῶν παρελάβομεν. pientia inundanti ex se scaturigine effundit, quibus animam irroret, clementerque aspergat. Secundum hæc Deus se dignos lautissimo accipit convivio. Idem quoque inebriari astruitur, quippe qui his plenus esse describitur, et perquam plenus. Interim tamen præsenti loco notandum venit, quia verbi istius εὐωχεῖν etymum beatus Pater derivat ab εὖ bene, commode, et έχειν, sicut et dictio εὐεξία. Ut igitur hominum more ebrietas in pejorem trahi solet partem; sic secundum id quod præstantius est, in Deo. Unde nostro more loquendi, immodica potus repletio in deteriorem sumitur partem: contra, de Deo dicta aliquid declarat præstantius. Insuper excessus ille in Deo, de ipso per eminentiam prædicatur supra quam cogitemus aut intelligamus. Neque enim res agnoscit, prout res sunt; sed juxta præcellentem et quam humana sit, angustiorem intelligentiam. Sed neque a qualibet dignis mente percipitur, ut se tanta hæc habet majestas. Quoniam quidem omnes anteit gradus essentiæ, imo quæcunque usquam bona sunt prorsus supergreditur: atque ut perquam plenus horum, inebriatus dicitur esse. Rursus, quod extra simul et ultra isthæc bona omnia longissimo secessu velut trans. 1 Cor. XIII, 11.

migrarit: hinc d.citur excessisse, similitudine ab eo ducta, quod qui exstasi semel corripitur, extra omnia fit. Is enim eorum quæ sunt, quæve facta jam sunt, nibil novit omnino. Conveniebat quippe ipsi Deo, ut tanta illa majestas extra omnia astrueretur esse secundum quamdam ab omnibus eminentiore modo disparatam (ut sic dixerim) habitudinem: per quam neque entia sicut entia sunt, novit; sed præcellentius, multoque eminentius. His demum exciti atque redditi alacriores, eas etiam, quæ in cœlorum regno memorantur, celebratæ cœnæ, ad allegoriam trabemus, quotquot vice speculi nobis veluti delimeant commune illud sanctorum concorsque sodalitium: id quod eximius Apostolus Ecclesiam appellat primitivorum. Sed et recubitum illum, eam esse requiem censemus quæ sanctis succedit; sane quam multis laboribus prius exantlatis. Mire autem hos exhilarat nostra 289 salutis assertor et Dominus, jubetque accumbere: quod is auctor universorum sit, quæ sanctis reposita sunt,'bonorum. Dein sciscitabere, quid somnus, quid contra evigilatio de Deo allegorice dicta insinuet. Itaque quando somnum: dicimus, illum videlicet secretissimum Dei declaramus secessum e diverso, nomine evigilationis subindicamus attentam ipsius atque pervigilem curam, qua rebus conditis studio suæ providentiæ consulit. Sed et alia subinde quærere possis. Cæterum nos hac de re rati esse supervacaneum, ut eadem retexendo, totiesve inculcando, videri velimus nova quædam dicere, hic modum præsenti imponemus epistolæ: ut qui plura longe, quam tuæ ad nos litteræ meo arbitratu desiderasse videntur, disseruerimus. Proinde cupienti tibi fusius edoceri de omnibus his nos morem gerentes, Symbolicam theologiam transcribimus, sed et solidam, in qua invenies dilucide enarrata omnia, quæ de sapientia, de domo, de solido cibo in panes ac victimas distributo, deque id genus aliis in universum tradebantur obscurius. Est enim libellus hic talis, ut in quo queas invenire symbolicæ totius theologiæ rationes:· qui verbis etiamnum Scripturæ mire concinit juxta sacras traditiones, quas a sancto Apostolo, admirabilique doctore meo, ipsi velut per manus accepimus. ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Ι. Ἡ μὲν ἐπιστολὴ ἀξία τῆς ἀρχαιότητος ἐκείνης τῆς ἱερᾶς καὶ τοῦ μαθητοῦ, ἂν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς, τὴν χάριν ἀπαγγέλλουσα. Ἔστι δὲ συμβάλλειν ἐκ τῆς ἐπιστολῆς ταύτης, καὶ ἐκ τῆς πρὸς τὸν ἅγιον Πολύκαρ την ἑβδόμης οὔσης, εἶναι τὸν μέγαν Διονύσιον, ὅτε ταῦτα ἔγραψεν, ἐτῶν περί που ἐννενήκοντα· ἐν μὲν γὰρ τῇ πρὸς τὸν ἅγιον Πολύκαρπόν φησιν, ὅτι ἐν τῇ κατ' Αίγυπτον Ηλιουπόλει διάγων, ἐθεάσατο τὴν ἐπὶ τῷ σωτηρίῳ σταυρῷ γενομένην τοῦ ἡλίου ἔκλειψιν, ὅπερ γέγονεν ἐν τῷ ὀκτωκαιδεκάτῳ ἔτει τῆς Τιβε ρίου βασιλείας· τῷ γὰρ πεντεκαιδεκάτῳ ἔτει ήρξατο τοῦ κηρύγματος ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, ὡς ἐν τῷ κατὰ Λουκᾶν δηλοῦται θείῳ Εὐαγγελίῳ. Τρία δ' ἔτη μετ' ὀλίγων καὶ μηνῶν κηρύξας, ἑκὼν πάσχει ὁ Δεσπότης Χριστὸς καὶ Θεὸς ἡμῶν, ὡς εἶναι Τιβε ρίου της ἔτος. Ἐβασίλευσε δὲ Τιβέριος ἀμφὶ τὰ κρ ἔτη, ὡς εἶναι ἀπὸ τοῦ σωτηρίου πάθους ἕως τελευ τῆς Τιβερίου ἔτη ς'. Εξωρίσθη δὲ ὁ ἅγιος Απόστο λος καὶ Εὐαγγελιστής Ιωάννης ἐν Πάτμῳ τῇ νήσῳ, ἥτις ἐστὶ μία τῶν Κυκλάδων νήσων, περὶ τὸ τελευ ταῖον ἔτος τῆς Δομετιανοῦ βασιλείας· ἐβασίλευσε δὲ οὗτος ἔτη ιʹ, καὶ μῆνας ε'. Συνάγονται δὲ ἀπὸ τοῦ τη' ἔτους Τιβερίου, ὅτε ἡ ἔκλειψις γέγονεν, ἕως τῆς τελευτῆς Δομετιανοῦ, ἔτη ξδ' περί που καὶ μῆνες 5. Υποθώμεθα δὲ καὶ τὸν θεῖον Διονύσιον, ὅτε τὰ ἐπὶ τῷ σταυρῷ τοῦ Κυρίου εἶδεν, εἶναι ἐτῶν κε', ἅτε οἶμαι, καὶ ἔτι ἀναγινώσκοντα, ὡς εἶναι τὰ πάντα ἀμφὶ τὰ Γ' ἔτη Μέμνηται δὲ τῆς ἐπὶ τοῦ Δομε τιανοῦ ἐξορίας τοῦ ἁγιωτάτου Ἰωάννου καὶ θεολόγου καὶ Εἰρηναῖος ἐν τῷ τρίτῳ καὶ πέμπτῳ λόγῳ τῶν Κατὰ αἱρέσεων, καὶ Κλήμης ὁ ᾿Αλεξανδρεὺς ἐν τῷ λόγῳ τῷ περὶ τοῦ, Τίς ὁ σωζόμενος πλούσιος· ἐν ᾧ καὶ περὶ τοῦ γεγονότος λῃστάρχου λέγει. Οὕτω πληρούνται Τιβερίου τὰ λείποντα, Γαΐου, Κλαυδίου, c Cap. us, I. IN EPISTOLAM X. Epistola hæc sancta illa antiquitate cum primis digna, sed neque indignam par est censeri discipulo, quem magnopere diligebat Jesus, quippe quæ gratiam in commune pronuntiet. Quod autem eximius hic Dionysius annorum ætatis fuerit propemodum nonaginta, quando hanc scripsit epistolam, ex hac ipsa liceat conjecturam capere; ex ea item, quæ ad sanctum Polycarpum ordine septima. In bac siquidem ad sanctum Polycarpum asserit se, cum in Heliopoli Egypti degeret, perspexisse solarem illam eclipsin, quo tempore Dominus Jesus a salutari cruce pendebat: quod prodigium incidit in annum regni Tiberii octavum et decimum. Exorsus enim est lucem effundere suæ prædicationis Dominus noster Jesus Christus anno istius Tiberii quinto et decimo, quemadmodum Evangelium Lucæ e plane divinum declarat. Tribus autem annis una cum mensium aliquot accessione, ubi prædicationis munere perfunctus est, ultroneus 290 se offert passioni Dominus simul et Deus noster Jesus Christus, circiter annum Tiberii octavum et decimum. Regnavit autem Tiberius annis propemodum tribus et viginti, sic ut a salutari Christi passione ad exitum usque Tiberii anni sex intermedii numerentur. Proinde sanctus hic apostolus et evangelista Joannes ablegatus exsilio est in insulam Patmon, quæ Cycladum una est, sub extremum regni Domitiani annum. Regnavit autem is annis quindecim, mensibus item quinque. Ab anno Tiberii octavo et decimo, quo celebre illud solis deliquium contigit, ad mortem usque Donitiani, recensio co!- ligitur annorum plus minus quatuor et sexaginta, mensium quoque septem. Supponamus enim adrirabilem hunc Dionysium, quando prodigia ejusmo-

di, Domino cruci affixo, perspexit, annorum fuisse Νέρωνος, Ουεσπασιανοῦ, Τίτου, Δομετιανοῦ. Λέγει viginti quinque, quemadmodum me adhuc legisse arbitror, sic ut omnes anni fuerint circiter nonaginta. Meminit hujus relegationis sanctissimi Joannis et theologi, imperante Domitiano facta, Irenæus in tertio et quinto libris Adversus hæreses. Clemens item Alexandrinus in eo opere, cui inscriptio est Quis dives cum sit, possit salvus fieri: in quo de isto prædonum sicariorumque principe violento non pauca edisserit. Atque ita qui a Tiberio anni resident, supplentur per intercurrentes principes Gaium dico, Claudium, Neronem, Vespasianum, Titum, Domitianum. Dicit igitur Pater hic S. Joanni Theologo, ubi primum per scripturam verbis eum salutationis appellavit. Quid admiratione dignum, si Christus, quod verum est eloquitur: et persequuntur iniqui sanctos? At hi seipsis peræque ac sanctis digna gerunt. Seipsis quidem, quod sanctorum congressum prorsus sint indigni; sanctis autem, quod hac ratione provideatur ut, quæ sancta sunt, intemerata serventur ab illorum impura communione. Isthæc enim visibilia imagines expressæ sunt invisibilium. Etiamsi in sacrosancto Evangelio recitari audiamus: Et separabit eos ab invicem d non continuo credi debet Deus istius auctor esse separationis a peccatoribus, qui ad sinistram constituendi sunt: verius hi sibi auctores sunt ejus mali peccatores, quippe qui seipsos prorsus ultronei sequestrarunt a Dei consortio. Quemadmodum ipsi alios perspicimus, quod probi sint amatores rerum per se honestarum, Deo familiarius jungi: jamque 291 ex presenti primitias quasdam secuturæ mox vitæ præcerpere; ut qui inter homines ad angelica conversationis imaginem suos ipsi mores decenter componunt cum omni divini nominis obsecratione et sanctitate. Dei γοῦν ὁ πατὴρ πρὸς τὸν εὐαγγελιστὴν ἅγιον Ιωάννην τὸν θεολόγον, μεθὸ ἐγγράφως αὐτὸν προσηγόρευσε· Τί θαυμαστὸν εἰ Χριστὸς ἀληθεύει, καὶ διώκουσι τοὺς ἁγίους οἱ ἄδικοι, ἀξίως ποιοῦντες τοῦτο καὶ ἑαυτοῖς καὶ τοῖς ἁγίοις; ἑαυτοῖς μὲν, ὅτι οὐκ ἄξιοι εἰσι τῆς αὐτῶν ὁμιλίας· τοῖς ἁγίοις δὲ, ὅτι φυλάσ σεσθαι ποιοῦσι τὰ ἅγια ἄχραντα ἀπὸ τῆς αὐτῶν κοινωνίας. Ταῦτα τὰ ὁρατὰ εἰκόνες εἰσὶ τῶν ἀοράτων, καὶ εἴπερ ἐν τῷ θείῳ Εὐαγγελίῳ ἀκούομεν, Καὶ ἀφοριεῖ αὐτοὺς ἀπ' ἀλλήλων, οὐ χρὴ οἴεσθαι ὅτι ὁ Θεὸς αἴτιός ἐστι τοῦ ἀφορισμοῦ τοῖς ἁμαρτωλοῖς, τῆς ἐν ἀριστερᾷ στάσεως· ἀλλ' αὐτοὶ ἑαυτοῖς αἴτιοι τού των οἱ ἁμαρτωλοί, παντελῶς ἑαυτοὺς ἀφορίσαντες τοῦ Θεοῦ· ὥσπερ καὶ ἄλλους ὁρῶμεν ὡς ἐραστὰς τῶν καλῶν μετὰ Θεοῦ γινομένους, οἱ δὴ καὶ ἐκ τῆς παρούσης ζωῆς τῆς μελλούσης ἀπάρχονται, ἀγ γελοπρεπῶς ἐν μέσῳ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων ἐμπολιτευόμενοι σὺν πάσῃ θεωνυμίᾳ καὶ ἁγιότητι. Θεων.- μίαν δὲ λέγει ἢ τὸ πάντοτε ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Θεοῦ πάντα πράττειν αὐτούς· ἢ τὸ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἤγουν τοῦ Χριστοῦ ὀνομαζομένους, κατ' αὐτὸν πολιτεύεσθαι. Ὑμᾶς οὖν οὐκ ἄν ποτε εἴποιμι πάσχειν, ἀλλὰ καὶ εἴ τι ἂν πάσχοιτε σωματικὸν, κατὰ τοσοῦτον λέγω πάσχειν ὑμᾶς, καθόσον διακρίνετε καὶ αἰσθάνεσθε, ἵνα μὴ ἀστεφάνωτοι μείνητε. Μέμφομαι δὲ δικαίω; τοὺς νομίζοντάς σε τὸν τοῦ Εὐαγγελίου ἥλιον περιο ρίζειν. Εὔχομαι δὲ ὅμως ἀνανῆψαι καὶ προσδραμεῖν σοι, ἵνα φωτισθέντες σωθῶσιν· ὥσπερ γὰρ μέμηνεν ὁ οἰόμενος τὸν ἥλιον τοῦτον περικλείειν ἐν τόπῳ, οὕτω καὶ οὗτοι με μήνασι νομίζοντες τὸ φῶς τοῦ Εὐ αγγελίου περιορίζειν σὺν σοὶ ἐν Πάτμῳ τῇ νήσῳ. Ημᾶς δὲ οὐδὲ τὸ ἐναντίον, τουτέστι τὸ καὶ ποῤῥω τέρω ἀφεστάναι στερήσει τοῦ σοῦ φωτός· ἀλλ' ἐν μὲν τῷ ἀπεῖναί σε, τὸ σὸν Εὐαγγέλιον ἀναγνω σόμεθα, ὅπερ μνήμην τῆς ἀληθοῦς αὐτοῦ θεολογίας εὐθυβόλως ὀνομάζει. Μετὰ βραχὺ δὲ, ὅτε ἀνακληθῇς, κατὰ πρόσωπον ἀλλήλοις ἐντευξόμεθα· ὁ καὶ ὡς ἀπο καλυφθεὶς ἐκ Θεοῦ προφητεύω, ὅτι εἴσω βραχυτάτου χρόνου ἀνακληθήσῃ τῆς ἐξορίας. Περὶ γὰρ τὸ τελευ ταῖον ἔτος τῆς Δομετιανοῦ βασιλείας ἐν Πάτμῳ ἐφυγαδεύθη, διωγμὸν κινήσαντος τοῦ Δομετιανοῦ. Εἶτα περὶ τὴν τελευτὴν αὐτοῦ τοῦ βασιλέως, ὁρᾷ τὴν θείαν ἀποκάλυψιν. Καὶ μετὰ ταῦτα βασιλεύει Νερούας· καὶ quidem denominationem eo inducit Pater sive quod actiones suas omnes in Dei semper nomine peragant; aut quia a Deo, nimirum Christo, nomenclaturam sortiti, Christi vitam digna exprimunt conversatione. Jam te quidem nunquam dixerim ulla affici passione; sed et si quid interim afflictat corporeæ passionis, eatenus pali te censuerim, quate nus, sensuque ipso percipis dolorem, ut ne maneas incoronatus. Proinde non injuria illis succenseo, εὐθὺς ἀνακαλεῖται πάντας τοὺς ἐξορισθέντας, ὅτε καὶ ὁ qui se confidunt posse te, splendidissimum solem ἅγιος Ἰωάννης ὁ θεολόγος ἐπανῆλθεν εἰς Ἔφεσον. Evangelii in exsilium proscribere. In votis nihilo- Δεῖ δὲ γινώσκειν ὅτι ἡ ἐπὶ τὴν νῆσον ἐξορία παρὰ minus, ut vel hi denu:n ad sobriam et meliorem Ρωμαίοις κεφαλικὴν τιμωρίαν έμιμεῖτο· καὶ λέγεται mentem redeant, et ad te accurrant ocius: ut luo δεπορτατίων. Καὶ οὐ δύναται ὁ ἄρχων τὴν νῆσον ὀνο splendore illustrati, æternæ salutis fiant participes. μάζειν, εἰ μὴ ὁ βασιλεὺς μόνος. Ὁ γοῦν ἁγιώτατος Quemadmodum enim is insaniæ morbo percitus ἀπόστολος καὶ εὐαγγελιστής Ιωάννης ὁ Θεολόγος creditur qui se putat solem hunc includere posse δεπορτάτος ἐγένετο, ήγουν εἰς νῆσον ἐξόριστος. loci cujuspiam angustiis: haud secus illi mihi insanire videntur, qui micantissimam Evangelii lu cem arbitrantur se posse tecum intra cancellos Patmi insulæ circumscribere. Nos autem neque contrarium, hoc est, longissimo licet interstitio a nobis sejungaris, privare poterit tuæ fulgore sapientiæ quin absente etiamnum te, tuum nihilominus identidem recitabimus Evangelium. Et hoc profecto memoriam verissimæ ipsius theologiæ scite admodum nominat Post vero aliquantum d Matth. xx