tur, licet Filium Patri substantia, omnibusque in e Socrate supra retulimus, ut imperatoris mandato rebus similem esse defenderet. Quam occasionem Valens et Ursacius nacti, secundam illam perfidiæ plenam fidei professionem, tanquam a Romano pontifice comprobatam, ubique disseminarunt, et in primis ad Eudoxium ejusque sodales Anomœos Antiochiam miserunt. Qua re audaciores illi facti Actianum dogma, quod timide hactenus diffidenterque prædicabant, palam divulgare coeperunt: ex quo magna per Orientem ac Syriam perturbatio consecuta. Cujus gratia Georgius Laodicenus epistolam scripsit ad Basilium Ancyranum, qui ad ecclesiæ, quam nuper a fundamentis excitarat, En- -cænia finitimos episcopos conciverat admonens, ut -cum collegis suis grassantem Anemæorum impletatem synodico decreto jugularet. Ex iis labi illos opinione constat, qui ex Theodoreto colligunt, Liberium ab exsilio revocatum esse, eodem illo anno, quo Constantius Romæ degens a matronis interpellatus est: siquidem nonnisi post biennium, quam ejectus fuerat, restitutus est Liberius. At anno 355 Mediolani, uti dictum est, imperator sententiam in illum dixit, et post Osii lapsum Sirmium accitus est. Quare ita Theodoretus interpretandus est, ut stum quidem Constantius matronis spem illius restituendi fecerit, sed id altero deinde anno præstiterit. Anno 358 Basilius Ancyranus acceptis Georgii litteris, cognitisque quæ Sirmii a Valente et Ursacio gesta fuerant, cum ad ecclesiæ, uti dictum est, consecrationem conventum haberet episcopo- G rum, Ancyranam synodum celebrat, in qua Sirmiensis Osii ac Valentis et cæterorum condemnata fidei formula est; statutumque, Patri Filium substantia esse similem. Qua ex synodo litteræ scriptæ sunt ad Phoenices et Syros, ubi Eudoxii Antiocheni studio Anomœorum perfidia flagrabat: quas Epiphanius recitat. Deinde legati ad imperatorem Sirmium missi, Basilius ipse, Eustathius Sebaste - nus, Leontius Cyzicenus, qui Eudoxianorum illic disturbatis consiliis, imperatorem perpulerunt, ut adversus Eudoxium et Anomœos ad Antiochenos scriberet. Tum autem, nisi fallor, accidit illud quod Osiana illa, sive secunda Sirmiensis abrogaretur formula, cum Basilius Semiarianorum signifer plurimum apud imperatorem gratia et auctoritate posset. Atque ad Orientales illos tumultus, novamque hæresim exterminandam, Constantius synodum auctore Basilio Nicomediam indixit. Quæ cum terræ motu concidisset, ac subinde Nicæam, quo episcopos convocari placuerat, eadem calamitas aflixisset: tandem Rasilius imperatoris litteris cum episcopis aliis de idoneo loco deliberare jussus. cum inter illos minime conveniret, Sirmium ad imperatorem advolat. Ibi Arianos episcopos reperit, Marcum Arethusium, Georgium Alexandrinum, Valentem et cæteros. Quorum omnium consilio Constantius Seleuciam in Isauria ad synodum delegit. Verum Eudoxii, Acacii, Valeutis, Ursach Anomœorum opera factum est, ut, divisis episcopis, Occidentales quidem Arimini, Orientales vero Scleuciæ congregarentur. In boc Arianorum principum congressu accidit, quod Hilarius libro De synodis narrat, ut Orientales episcopi, qui Sirmiensi blasphemiæ restiterant, auctores ejus compellerent, ut subscribendo damnarent, quod fecerant. Quin etiam ex eodem llilario colligitur, posteaquam dividi synodum placuit, principio Ancyram ad Orientalium consessum delectam fuisse. Scribit enim his verbis: Sed maxime cum comperissem synodos in Ancyra aïque Arimino congregandas, et ex singulis provinciis Gallicanis binos, vel singulos eo esse venturos. Cur autem in annum 358, non superiorem, ul cæteri omnes, Ancyranam Semiarianorum synodum contulerim, docebunt allatæ a me ante rationes, ex quibus necessario hæc temporum partitio deducitur. Anno demum 359 tertia illa Sirmiensis formula a Marco Arethusio, consentientibus Semiarianis, edita est uti pluribus postea declarabitur. Qua conscripta, Valens ad Ariminensem synodum eam detulit, quæ hoc anno ab Occidentalibus habita, cum Orientales Seleuciæ in Isauria convenissent. Ad Expositionem fidei, col. 884 seqq. Col. 884 A. Kal ápístor pèr upŋälç. Primum Ec- De virginibus præsertim feminis nota res est, clesiæ veteris institutum, quod hodieque in Romana retinetur, in graduum ordinumque discrimine positum est. Nam princeps omnium ac præstantissimus est virginum ordo, qui in utroque sexu cernitur: quocum monasticum vitæ genus conjungitur. Proximus huic continentiæ gradus est, tum viduitas, ac postremo loco conjugium. quam antiquus in Ecclesia, quamque copiosus ille ordo fuerit. Justinus Apolog. Il: Kal roddoć tiVES, καὶ πολλαὶ ἑξηκοντοῦται, καὶ ἑβδομηκοντούται, οἱ δὲ παίδων ἐμαθητεύθησαν τῷ Χριστῷ, ἄφθοροι διαμέ vovot. Hinc Faustus ille Manichæus apud Augustinum lib. xxx cum catholicos reprehenderet, quod matrimonium damnarent, vicissim infinitum apud

Hos virginum numerum opponebat: Ut pene jam sint, neque clandestinum matrimonium inierint, exiguo tempore interlapso, postquam precibus et jejuniis vacaverint, communio illis indulgeatur. Neocesariense vero, can. 7: Πρεσβύτερον εἰς γάμους διγαμούντων μὴ ἐστιᾶσθαι· ἐπεὶ μετάνοιαν αἰτοῦντος τοῦ διγάμου, τίς ἔσται ὁ πρεσβύτερος, ὁ διὰ τῆς ἑστιάσεως συγκατατιθέμενος τοῖς γάμοις; Vetal presbyterum digamorum nuptiis interesse, ne præsentia sua illis suffragari videatur. Ad hæc Ancyranasynodus can. 19 jubet, ut qui virginitatem, quam Deo spoponderant, violarint, eadem qua digami pœna coerceantur. Apparet igitur digamos olim ignominia notatos, et ad publicam pœnitentiam, sed eam perbrevem ac tolerabiliorem, astrictos fuisse. Jam supra vidimus quain severa concilii major, inquit, in Ecclesiis omnibus virginum apud vos, quam mulierum numerositas habeatur. Cui plane, ut nos hæreticis hodiernis solemus, respondet Augustinus, ita virginitatem in Ecclesia commendari, uti nuptiæ nequaquam improbentur. Ammianus Marcellinus auctor ethnicus in calce lib. xvm De Sapore: Inventas tamen alias virgines Christiano ritu cultui divino sacratas, custodiri intactas, et religioni servire solito more, nullo vetante, præcipit. Pleni sunt Tertulliani, Cypriani, omnium denique vetustissimorum Patrum libri, ut Augustinum, Hieronymum, Ambrosium aliosque præteream, saerarum mentione virginum, quas Deo consecratas et voto etiam obstrictas, Dei atque Ecclesiæ se obsequiis addixisse testantur. In Ancyrano conci- Eliberitani sanctio fuerit, cum in præsenti naufralio, can. 19: Οσοι παρθενίαν επαγγελλόμενοι ἀθε τοῦσι τὴν ἐπαγγελλίαν, τὸν τῶν διγάμων δρον Exmdypoútwoav. Chalcedonense vero, can. 16: Παρθένον ἑαυτὴν ἀναθεῖσαν τῷ Δεσπότῃ Θεῷ, ὡσαύ τως δὲ καὶ μονάζοντα, καὶ μὴ ἐξεῖναι γάμῳ προσομι λεῖν· εἰ δέ γε εὑρεθεῖεν τοῦτο ποιοῦντες, ἔστωσαν axovvntet. Epiphanius noster in Angelicis bær. 60, n. 7, docet virgines, a quibus virginitatis sponsio, quam ὁμολογίαν nominat, violata sit, consultius facere, si se legitimis nuptiis illigent, ut post diuturnam pœnitentiam Ecclesiæ communionem impetrent. Nondum scilicet ea sponsio tantæ religionís erat, ut irritum matrimonium faceret. Vide Cyprianum Epist. ad Pomponium, cujus initium est: Legimus litteras tuas. Sic Valentinum concilium sub Damaso, can. 2, Virgines, quæ se Deo voverunt, si ad terrenas nuptias transierint, pœnitentiam agere jubet. Ex porro ab episcopo consecrabantur. Quod ne sacerdotes usurparent, sæpius interdictum, ut Carthag. It et 111. Basilius Ad Amphit., can. 18, illarum duodoylav excipi jubet anno ætatis 16 vel 17. Severius Agathense concil., can. 19: Sanctimoniales, quantumlibet vita earum et mores probati sint, ante annum ætatis suæ 40 non velentur. Col. 884 A. El détiç tɛlsvtnodơnç. In hæresi 59, n. 14, tolerari nihilominus illos in Ecclesia dixerat, qui post divortium alias uxores sibi copularent. De quo ad illum locum nonnulla scripsimus. Hic autem, cum legitimos scilicet et receptos ab Ecclesia ordines et gradus percenseret, diligenter cautionem illam apposuit, nonnisi post prioris conjugis mortem secundas nuptias approbari, etsi, uti diximus, alterius generis utcunque tolerentur. Quanquam adversus digamos, qui, priore mortua, alteram uxorem ducerent, severior apud antiquos disciplina fuit. Nam conc. Laod., can. 1, ita sanxit: Nɛpt τοῦ δεῖν κατὰ τὸν ἐκκλησιαστικόν κανόνα, τοὺς ἐλευθέρως καὶ νομίμως συναφθέντας δευτέροις γά μοις, μὴ λαθρογαμίαν ποιήσαντας ὀλίγου χρόνου παρελθόντος, καὶ σχολασάντων ταῖς προσευχαῖς καὶ νηστείαις, κατὰ συγγνώμην ἀποδίδοσθαι αὐτοῖς τὴν xoɩvwviav wpisaµɛv. Ut secundum Ecclesiæ canonem qui libere ac legitime secundis nuptiis illigati gii mortisque periculo a quocunque baptizari permittit, digamis duntaxat exceptis. Sed nihilominus in Ecclesiam recepti sunt digami, et qui cum iis communicare nollent pro hæreticis habiti. Hinc Nicænum, can. 8, cum Novatianis hæreticis professionis formulam præscribit, secundum quam reccplus illis ad Ecclesiam pateat: Πρὸ πάντων δὲ τοῦτο, inquit, ὁμολογῆσαι αὐτοὺς ἐγγράφως προσήκει, ὅτι συνθήσονται καὶ ἀκολουθήσουσι τοῖς τῆς καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας δόγμασι, τουτέστι καὶ διγάμοις κοινωνεῖν, καὶ τοῖς ἐν τῷ δι wyμy napañiπtwxósiv· Ante omnia scripto profiteri › illos oportet, consensuros se atque amplexuros catholica et apostolicæ Ecclesiæ dogmata: nimirum· ut cum digamis communicent, iisque qui in persecutione lapsi sunt. Sed quinam digami illi fuerint quæritur. Nam jurisconsultus quidam, qui in canonum Ecclesiæ codicem notas edidit, vulgo fere ignotum esse dicit. Ipse autem tres digamiæ species explicat: prima est, cum eodem tempore binas uxores quispiam habet, quod olim Judæis licitum,. Romanis legibus prohibitum fuit; altera est, cum quis morte prioris conjugis soluto matrimonio, secundas nuptias contrahit; tertia, quam vulgo ignotam esse statuit, est cum, extra causam adulterii, repudiata conjuge, altera superinducitur. Cum enim variæ divortii causæ citra adulterium sæculi legibus olim receptæ fuerint, nunquam Ecclesia illas admisit. Quocirca qui aliis de causis, quam propter adulterium, uxore dimissa, cuin alia conjugium sociaret, hic, ait jurisconsultus ille, digamus censebatur, eique canonica illa multa, cujus Neocasar. et Laodic. meminerunt, irrogabatur. Ex qua oratione sequitur, digamos illos, qui, mortua conjage,. alteri se copularent, multæ hujus expertes fuisse. Sed hæc digamiæ genera tria neque ignota vulgo erant, neque ad rem pertinent, constatque ad postremos illos digamos tres illos totidem conciliorum citatos canones pertinere. Nam Laodicenum digamos eos, de quibus loquitur, appellat épous καὶ νομίμως συναφθέντας δευτέροις γάμοις, legitime ac libere secundis nuptiis illigatos, hoc est qui licentia et facultate sibi Christo et Ecclesia con

aliique interpretes canones illos explicant. cessa usi forent, quique id legitime fecissent. In illi districti fuerint. Nec aliter Balsamo ac Zonaras quo ridicula est jurisconsulti expositio, voulμws ilem esse ac secundum legis humanæ licentiam. Neque enim ecclesiasticus ille Patrum consessus voµtµwę iniri nuptias illas ediceret, quas nullo modo licitas neque ratas esse cognosceret. Etenim qui citra adulterium, alias ob causas, propter quas divortium facere imperatoris legibus fas est, uxorem dimiserit aliamque duxerit, in eadem cum adulteris causa Ecclesiæ judicio decretoque versatur; neque aut levi pœnitentia defungi poterat, aut aliter quam dissuto posteriore illicitoque contubernio, illam ipsam impetrare poenitentiam. Quemadmodum devotæ, hoc est, quæ se Deo consecraverant, virgines aut viduæ, si maritum accepissent, non admittebantur ad pœnitentiam, nisi adhuc ipso vivente marito, caste vivere cœpissent, aut postquam ipse decessisset, ait Toletanum 1, can. 16 et 19. Atqui digamos istos Laodicentini concilium brevi tempore pœnitentiam obire statuit; Nicænum vero Novatianis, ut cum illis nominatim communica - turos se esse profiteantur, edicit. Quod profecto non faceret, si digamorum nomine flagitiosos illos ¸ac judicio Ecclesiæ adulterii damnatos intellexisset. Præterea, ut quam absurda sit jurisconsulti sententia evidentius appareat: si in illo Nicæni concilii canone digami sunt, qui contra ecclesiasticas sanctiones, hoc est, ut ipse cum Calvinianis existimat, citra causam adulterii, ob eas causas, de quibus divortium sæculi leges indulgent, repudiata priore, alteram sibi conjugem asciscunt, non alia puto conditione Novatianos ad jungendam cum illis communionem coegit, quam ut dissoluto posteriore illo conjugio, fœdissimam illa maculam pœnitentia diluerent. Atqui non magis ut cum hoc peccatorum genere, post pœnitentiam, quam ut cum cæteris communicarent omnibus, lex ista cautioque ferri Novatianis debuit. Non enim ejusmodi solum digamos, sed quoscunque delicti gravioris reos ab omni spe communionis excluserant. Cur igitur de diganis illis, utique nonnisi post pœnitentiam et illiciti conjugii diremptionem admittendis, diserte nominatimque Nicæna syuodus exceptum voluit? Quid, inquam, in illo criminis adulteriique genere inesse potest mysterii, ut cum iis, qui negandam peccatis omnibus atrocioribus pœnitentiam communionen:que censuerant, Nicæni Patres de uno illo stipulentur? Nam quod unum afferre potest, sæculi legibus adulterii genus illud fuisse concessum, ideo momentum habet nullum, quoniam, ut ipsemet asserit, nunquam id Ecclesiæ persuaderi potuit, ut divortii causas illas approbaret, aut aliter de digamis istis quam de adulteris statueret. Quare eadem horum, quæ et adulterorum cæterorum, et quod ad Novatianorum negotium spectat, quam peccatorum omnium ratio haberi a Patribus debuit. Itaque - dubium nullum est, quin adversus digamorum genus tertium a veteribus conciliis severitatis aculei Γιοι. 884 Β. Στεφάνη δὲ τούτων πάντων, ὡς εἰπεῖν. De clericorum continentia ac cœlibe vita illustris hic Epiphanii locus est. Sed in Catharorum hæresi 59 num. 4 longe apertius atque insignius ecclesiasticam hac in re consuetudinem exposuit. Docet enim in primis episcopum, aut presbyterum, aut diaconum ex digamis ordinari neminem. Tum neque bos, neque subdiaconum aliter consecrari, quam vel priore, eaque unica, conjuge mortua, vel ab ejusdem viventis consortio ac consuetudine distractos, nisi virgines omnino sint: præsertim ubi ecclesiastici canones accurate servantur; nam quod in quibusdam locis presbyteri, diaconi et subdiaconi liberos adhuc suscipiant, id abusione quadam ac disciplinæ corruptela fieri; aut vero necessitate, ubi pro ingenti populorum multitudine, ministrorum copia non suppetis; nam alioqui Ecclesiæ decreto clericorum ordinibus istis continentia præscribitur: qua Epiphanii auctoritate nulla aut expressior, aut sanctior haberi potest. Huic par est ac geminum Hieronymi testimonium illud adversus Vigilantium, qui, ut hoc tempore nostrates hæretici, clericorum castimoniam oppugnabat. Quid facient, inquit, Orientis Ecclesiæ? Quid Egypli et sedis apostolicæ, quæ aut virgines clericos accipiunt, aut continentes, et, si uxores habuerint, mariti esse desierunt? Alque hoc quidem vel recentiores Græculi fatentur, post susceptos sacros illos ordines uxorem nemini ducere licuisse. Quod ad can. apost. 26, Balsamo et Zonaras agnoscunt. Canonis verba sunt: Τῶν εἰς κλῆρον προελθόντων ἀγάμων κελεύο μεν βουλομένους γαμεῖν ἀναγνώστας, καὶ ψάλτας μόνους. Ad quæ Balsamo istud observat: ante ordinationem presbyteros, diaconos et hypodiaconos copulare nuptias, atque ita ordinari potuisse: post ordinationem, solis hoc lectoribus et cantoribus indultum. Addit Zonaras, ante ordinationem interrogari presbyteros, diaconos et bypodiaconos, an continenter et caste vellent vivere. Quod si negaverint, permitti ut ante consecrationem uxores ducant. Sane in Ancyrano, can. 10, de diaconis ita sancitum legitur, ut qui ipso ordinationis suæ tempore contestati sint, se nuptiis carere non posse, ideoque post ordinationem uxores duxerint, de sɩatu suo non dimoveantur, quod ab episcopo id illis concessum fuerit: Τοῦτο δὲ, εἴ τινες σιωπήσαντες, καὶ καταδεξάμενοι ἐν τῇ χειροτονία μένειν οὕτως, μετὰ ταῦτα ἦλθον ἐπὶ γάμον, πεπαῦσθαι αὐτοὺς τῆς Staxovias. Hoc vero, inquit, si qui forte tacuerint, et in ordinatione permanere in ipso (continentiæ scilicet) statu consenserint, cum deinde nuptias inierint, a diaconatu repellantur. Quo ex canone illud evinci potest, clericorum majorum, ad diaconos saltem usque, consecrationem implicitum, ut aiunt, votum jam tum habuisse continentiæ, nam cum eani conditionem apponit, εἴ τινες σιωπήσαντες, καὶ καταδεξάμενοι ἐν τῇ χειροτονία μένειν οὕτως, procul du

DE VETERIBUS QUIBUSDAM ECCLESLE RITIBUS. bio significat, cum ordinatione ipsa implicatam esse cones, subdiacones, vel deinceps, quibus ducendi tacitam castimoniæ legem, quæ nonnisi concepta nominatim contestatione devitari posset. Cujusmodi et in episcopatu suscipiendo fuisse ex Synesii causatione liquet, qui epist. 105, cum a Ptolemæensibus in episcopum posceretur, prædicere se ac testari istud asseverat, nolle a conjuge separari. Sed de episcopis ridicule a Græcis hodiernis excipitur, quibus solis nuptiis interdicant. Nec minus inepte 11 concilii Carthag. canon ille 3 accipitur: Placuit episcopos, et presbyteros, et diaconos, secundum propriu (al. priora) statuta etiam ab uxoribus continere, etc. In quo canone jampridem eruditi viri Græcorum atque hæreticorum inscitiam refutarunt: et Balsamonis in primis, qui ad can. 4 synodi Carthag., quæ secunda vulgo censetur, nugas meras effutiit. Atqui canonum 111 et iv Carthag. illius synodi, qui ab episcopis, presbyteris et diaconis continentiam exigunt, tam liquida expressaque auetoritas est, ut ludificationem ac fucum omnem respuat. Placet, inquit Carthag. 11 canon. 2, ut episcopi, presbyteri et diaconi, vel qui sacramenta contrectant, pudicitiæ custodes, etiam ab uxoribus se abstineant. Ab omnibus dictum est: Placet ut in omnibus et ab omnibus pudicitia custodiatur, qui altari deserviunt. Accidit et Chalced. canon. 14: 'Ensión Ev TLJIV ἐπαρχίαις συγκεχώρηται ἀναγνώσταις ψάλ tapiais Guyxexwpytat tois àvayvotais xal fálεπις γαμεῖν, ὥρισεν ἡ ἁγία σύνοδος, μὴ ἐξεῖναί τινι αὐτῶν ἑτερόδοξον γυναῖκα λαμβάνειν. Cum in quibusdam provinciis concessum sit lectoribus et cantoribus uxores ducere. Non igitur cæteris licebat ordinibus, maxime subdiaconis, ac ne lectoribus quidem et cantoribus ubique, sed in certis duntaxat provinciis. Quanquam de subdiaconis, non ex canonis allius decreto, ut ait Epiphanius, sed ex quadam indulgentia et olxovopią, remissum aliquando videtur; nam et Carthaginensium conciliorum canones, quibus diserte continentia præcipitur, episcopos duntaxat et presbyteros ac diaconos complexi sunt. Quemadmodum et Arelatense 11, can. 3: Si quis de clericis a gradu diaconatus in solatio suo mulierem præter aviam, matrem, sororem, filiam neptem, vel conversam secum uxorem habere præsumpserit, a communione alienus habeatur; nam conversam appellat, quæ spoute se a viri consuetudine segregarit, uti canone præcedenti: Assumi aliquem ad sacerdolium non posse in vinculo conjugii constitutum; nisi promissa fuerit conversio, non oportet. At concil. Tolet. 1, can. 4, decrevit: Ut subdiaconus uxorem alteram ducens inter ostiarios vel lectores habeatur. Quod si tertiam duxerit, quod nec dicendum est, abstentus biennio postea inter laicos reconciliatus post pœnitentiam communicet. Ad hæc Siricius papa in epistola, quæ in Telensi concilio lecta est, can. 9; Innocentius epist. 2, cap. 9, et epist. 3, cap. 1, presbyteros duntaxat et diaconos coire cum uxoribus prohibent: quorum decreta confirmat Agathense conc. can. 9. Quod ipsum tamen can. 39 subdiaconos etiam comprehendit: Presbyteri, dia1 uxores licentia non est, etiam alienarum nuptiarum evitent consortia. De tribus ordinibus accedit et concil. Eliberit. can. 33; et Carthag. 11, can. 2, apostolicam hanc institutionem esse significat: Ut quod apostoli docuerunt, inquit, et ipsa servavit antiqui tas, nos quoque custodiamus. Hæc nos ex infinitis pauca, quæ in adversariis exstabant, de clericorum cælibatu selegimus. Gætera in Annalibus eccles. ad andum 58 tum ab aliis, qui adversus hæreses scripserunt, ad idem argumentum disputata reperies.. Col. 884 Β. Δευτερόγαμον δὲ οὐκ ἔξεστι δέχεσθαι. Digamum non solum ab episcopali munere, sed etiam a sacris omnibus ordinibus exclusum fuisse perpetua, qui probare velit, is otio et charta intemperanter abutatur. De episcopis locus est Apostoli 1 Tim. 111: Oportet episcopum esse unius uxoris virum; quod idem et ad Titum cap. 1, 7, repetit. Quibus in locis Beza, et hæretici omnes, præsertim Molinæus in fidei Scuto, necnon et jurisconsultus ille supra refutatus a nobis, de digamis illis Apostolum interpretantur, qui citra legitimam causam, hoc est præter adulterii culpam, repudiata conjuge alteram duxissent. Verum tametsi hoc ipsum digamorum genus eodem Apostoli decreto comprehenditur, absurdissimum tamen est, non eos quoque contineri credere, qui, uxore mortua, aliam sibi, et quidem legitimam, conjugem asciverint. De quo luculentissimum hoc in loco testimonium habes Epiphanii: necnon et in Catharorum hæres. 59, num. 4, ubi diserte negat sacros ad ordines illum recipi, qui priore conjuge mortua alteram duxerit. Quod adeo verum est, ut ne Arioni quidem contra communejn illam receptamque consuetudinem venire ausi fuerint. Nam in Ebionitarum hæresi 30, num. 5, Josephus comes, cum Ariani, ut ad partes suas illum traherent, episcopatum ei pollicerentur, ne invitus ab illis ordinaretur, priore conjuge defuncla, secundas nuptias iniit. Quæsitum olim fuit, utrum qui ante baptismum conjugem habuisset, digamus ejusmodi censeretur, qui ab ecclesiasticis ordinibus arceretur. Qua de re parum probabilis Hieronymi sententia exstat in Epist. ad Oceanum, quæ est 83. Cui contraria est Augustini lib. De bono conjugii, cap. 18, aliorumque Patrum opinio: cui ecclesiastica traditio ac consuetudo suffragatur. Qua de re Valentini concilii, quod sub Damaso celebratum est, canon primus ita statuit: Uti digami ne ordinentur clerici, etiamsi gentiles adhuc hac se infelicis sortis necessitate maculaverint. Vide Innoc. 1, epist. 2, c. 6. Quin et Zosimus papa epist. 1 non modo episcopum, aut diaconum ac subdiaconum, sed ne lectorem quidem, aut exorcistam fieri patitur eum, qui viduæ sit maritus. Redeo ad Apostoli locum illum 1 ad Tim., 111. Quem, uti dixi, non negandum est ad illos pertinere quoque digamos, qui repudiata utcunque conjuge novas nuptias copularint quo sensu Chrysostomus interpretatus est, qui et ipse tamen alterius digamorum generis,.

XL annis idem Agathense decrevit can. 19. Ignatius epist. 9: 'Ασπάζομαι τὰς φρουροὺς τῶν ἁγίων που λώνων, τὰς ἐν Χριστῷ διακόνους. Epaunense porro can. 21 diaconissas sustulit: Viduarum, inquit, consecrationem, quas diaconas vocant, ab omni regione nostra penitus abrogamus, solam eis pœnitentiæ benedictionem, si converti ambiunt, imponendo. Imo et Laodicenum ex ea parte saltem, ut aliis mulieribus minime præessent, nec earum docendarum munus usurparent, ut Zonaras et Balsamo declarant ad can. 11. Cujus hæc verba sunt: Mħ dɛiv τὰς λεγομένας πρεσβύτιδας, ήτοι προκαθημένας, ἐν Ἐκκλησίᾳ καθίστασθαι. Quæ ita velus editio Latina concipit Mulieres, quæ apud Græcos presbyteræ et quidem eorum, qui post priorum obitum alias ράκοντα, καὶ ταύτην μετὰ ἀκριβοῦς δοκιμασίας. De duxissent, meminit. Tɩvèç ¿è, inquit, īva èx µiðs γυναικός ᾖ, φασὶ τοῦτο εἰρῆσθαι. Quidam ideo dictum hoc ab Apostolo censent, ut ab una uxore sil , (mortua scilicet ). Clarius in Comment. ad Titum ho:n. 2, ubi causam hanc apostolicæ sanctionis affert: '0 yàp mpdę TỶy á≤200Ñoav µŋdɛµíav quλάξας εὔνοιαν, πῶς ἂν οὗτος γένοιτο προστάτης xaλó;; Qui defunctæ uxori benevolentiam nullam servasse deprehenditur, quonam pacto hic Ecclesiæ præesse poterit? 'Arelocay appellat mortuam, non eam, quæ repudiata discessit ut imperite jurisconsultus vertit; nam et apud Theophylactum eadem Chrysostomi verba ita redduntur: Qui enim nullam servavit benevolentiam erga eam, quæ obiit, etc. Quare posterius illud ac legitimum digamo- appellantur, apud nos autem viduæ seniores, unirum genus ab apostolico illo decreto nunquam Chrysostomus exclusit. Unus Theodoretus, quod valde miror, solos digamos, qui plures simul uxores haberent, ab Apostolo repudiatos sentire videtur. In quo audiendus non est, multoque minus hæretici, uti Beza cæterique, qui in apostolicis verbis præceptum contineri putant, quod nullum ad episcopatum, nisi uxore ducta, promoveri permittat. Quod jamdudum Theophylactus refellit. Col. 884 C. El dè ɛler inarol. Quemadmodum e monachis eligendi sint clerici, docet Augustinus epist. 76. Ibid. Καὶ διακόνισσαι δὲ καθίστανται. Diaconissarum usum et institutum uberius Collyridianorum hæresi declarat, quæ est 79, num. 3 et 4. Ubi ad mulierum, quæ baptizantur, obsequia, aliasque id genus functiones deligi, idque e viduarum potissimum ordine, scribit. Unde et viduæ et presbytides appellantur. Hoc vero loco non solum viduas, sed etiam perpetuas capi virgines significat. Zonaras et Balsamo Comment. ad can. 19 Nicænæ synodi,virgines præcipue delectas esse docent: Пapévot (inquit Zonaras) tò nadaidy mposhyovto tỷ ɛų ȧyveúsiv ὁμολογοῦσαι, ἃς οἱ ἐπίσκοποι καθιέρουν κατὰ τὸν ς' κανόνα τῆς ἐν Καρθαγένῃ συνόδου, καὶ τῆς τού των ἐφρόντιζον φυλακῆς κατὰ τὸν μδ' κανόνα τῆς tñs αὐτῆς συνόδου· ἐξ ὧν δὴ παρθένων καὶ διακόνισσαι ἐχειροτονοῦντο κατὰ τὸν καιρὸν τὸν προσήκοντα, ἤγουν ὅτε ἐτῶν ἐγένοντο μ'· αἱ δὲ τοιαῦται καὶ τι oxñµa ¿vedjovto napi tŵv ènioxónwy èv tip xe' ¿viαυτῷ τῆς ἡλικίας αὐτῶν. Tertullianus vero lib. De velandis virgin. cap. 9, viduas ad ejusmodi ministeria constitutas fuisse ex Apostoli auctoritate significat, et queritur ab episcopo quodam alicubi virginem in viduatu ab annis nondum viginti colloratam. Carthaginense iv, cap. 12, de harum officio ita ·loquitur: Viduæ, vel sanctimoniales, quæ ad ministerium baptizandarum mulierum eligantur, tam instructæ sint ad officium, ut possint apto et sano sermone docere imperitas et rusticas mulieres tempore quo baptizandæ sunt, qualiter baptizatori interrogatæ respondeant, et qualiter accepto baptismate vivant. Concilium Chalcedonense can. 15: Ataxóνισσαν μὴ χειροτονεῖσθαι γυναῖκα πρὸ ἐτῶν τετραviræ et matriculariæ nominantur, in Ecclesia, lanquam ordinatas, constitui non debere. De diaconissis nugatur Pseudodiataxis Clem. lib. 11, cap. 26, ubi episcopum Dei Patris instar esse dicit, diaconum Christi Domini, diaconissam vero Spiritus sancti. Proinde uti Spiritus sanctus nibil a seipso dicit facitve, ἀλλὰ δοξάζων τὸν Χριστὸν περιμένει tò èxɛlvou Otλnua, ita diaconissæ nihil sine diacono debent suscipere. Quæ sunt ypawon, et hæresim præterea τῶν Πνευματομάχων redolent. Col. 885 Α. Εἶθ' ἑξῆς τούτων ἐπορκισταί: Horom omnium et præcedentium ordinum crebra est in vetėribus synodis et apud antiquos Patres mentio. In primis Carthag. Iv singulos gradus accuratissime describit, et quo quisque ritu sit initiandus declarat. Apud Ignatium cum in aliis epistolis, tum in postrema 9, præter majores illos commemorantur 'Avayvieta:, Ψάλται, Πυλωροί, οἱ Κοπιῶντες, Ἐπορκιστεί. De quibus omnibus Annales Ecclesiæ consule. Ibid. Β. Συνάξεις δὲ ἐπιτελούμεναι. Synaxis proprie sacros conventus, et quod in illis a fidelibus celebratur, divinum officium significat; quod sacrarumi Litterarum lectionem, psalmodiam, tractatum, sive sermonem ad populum, ac demum, ubi opus est, divinorum mysteriorum celebrationem complectitur, uti Fronto Ducæus noster ad Chrysostomi orat. 2 in Judæos adnotavit. Nonnunquam tamen, ut apud Dionysium, præsertim libro De eccles. hierar., cap. 5, pro ipsa communione, vel missæ sacrificio sumitur. Nam ibi causam inquirit, cur xO:VWνίας οι συνάξεως appellatio divino illi augustissi moque sacramento, quam telethy tedɛtwy nominat, præcipue tribuatur, cum cæterorum ea quoque vis sit, ut μεριστὰς ἡμῶν ζωὰς εἰς ἐνοειδῆ θέωσιν σ áyɛty, hoc est, consociare possint. Proprie tamen, ut nos diximus, σúvaşı; conventum sacrum et divinum, quod in eo peragitur, officium sonat. Sic Epiphanius in hæres. 69, quæ est Ariomauitarum, de Ario cæterisque presbyteris per urbanas ecclesias Alexandriæ distribulis: Εκαστος δὲ τούτων δι λον κατὰ τὴν εἰθισμένην σύναξιν τὸν αὐτῷ πεπιστευ• μένον λαὸν διδάσκων ἐν ταῖς ἐξηγήσεσι, etc. Hans Latini collectam, vel missam, ut idem Fronto noster

108% observat, appellare consueverunt. At Casaubonus axibus Dominicum corpus aut offerebatur, aut a fiExercit. 16, n. 42, dum Parisiensis editionis notas in Chrysostomum redarguit, castigandus et ipse venit; nam pleraque oscitanter attigit. In primis ⚫ Chrysostomus fideles adhortans, ut pro se quisque captandis ac lucrifaciendis proximis incumbat, his verbis alloquitur: Τί μέγα αἰτῶ παρ' ὑμῶν, ἀγαπητοί; Εκαστος ὑμῶν ἕνα μοι τῶν ἀδελφῶν ἀνασωσάτω, περιεργασάσθω, πολυπραγμονησάσθω· ἵνα εἰς τὴν ἐπιοῦσαν σύναξιν μετά πολλῆς παρρησίας ἀπαντήσωμεν, δώρα τῷ Θεῷ κομίζοντες, δῶρα πάντων τιμιώτερα, τὰς ψυχὰς τῶν πεπλανημένων ἐπαν αγαγόντες. Hic Erasmus verba illa εἰς τὴν ἐπιοῦσαν súvaşıv verterat, in crastina communione. Quod merito reprehensum a Frontone nostro, proque communionis vocabulo constituta vox collectæ. Displicuit hæcemendatio Casaubono, qui cum Erasmo đủyaşıv illic communionem esse defendit, eo fretus argumento, quod donorum oblatio, de quibus loquitur Chrysostomus, Eucharistiam designet. Sed mira est critici illius ἀπροσεξία. nam δῶρα ista non sunt panis et vinum, quæ ad Eucharistiam adhibentur, aut Eucharistia ipsa, sed nimirum fratrum et Christianorum animæ, quibus ad synaxin adducendis et conservandis ut studeant, auditores suos admonebat. të delibus usurpabatur. Quod ex Socrate primum, loco illo, quem paulo ante citavimus, intelligitur, ubi tỷ spát xal napaoxeun synaxes Alexandriæ fieri τετράδι παρασκευή scribit, 6ixa the twy pornplwy tedetĤs. δίχα τῆς τῶν μυστηρίων τελετῆς. Tum universe de Orientalibus ac Græcis ita potest confici. Etenim per solemnes jejuniorum dies mysteria nulla et sacrificia peragebantur, neque publice ac legitime communicabant fideles: nam Laodicenum concilium canone 49 vetat quadragesimali tempore panen offerre, præterquam in Sabbato alque Dominica: Ὅτι οὐ δεῖ τῇ τεσσαρακοστῇ ἄρτον προσφέρειν, εἰ μὴ ἐν Σαββάτῳ καὶ Κυριακῇ μόνον. Quem canonem plerique non recte de eulogiis, sive fermentato pane interpretati sunt; de quo agit idem Laodic. can. 14, et Innocentius 1, epist. 1, cap. 5. Atque hunc idcirco putant offerri per illos dies minime licuisse, ne ea solvendi jejunii esset occasio: cujus falsissimæ interpretationis auctores vis ipsa verbi лporqépeɩy ac potestas refellit, quæ de sacrificio et oblatione solet accipi, ut in Nicæno can. 18. Est igitur προσφέρειν ἄρτον, panem ipsum repræsentare, ex quo Christi corpus consecratione fieret. Quod partim a sacerdotibus ipsis in sacrorum functione ac tɛdɛtſ geritur, partim ante mysteriorum celebrationem a fidelibus. Nemo enim citra notam aliquam ¿σúµáolos, et sine oblatione propria communicabat, sed panem suum ac vinum offerebat. Hinc vehemens illa Cypriani querela de matronis Clocupletibus lib. De opere et eleemos.: Locuples et dives es, et Dominicum celebrare te credis, quæ corbonam omnino non respicis; quæ in Dominicum sine sacrificio venis: quæ in parlem de sacrificio, quoà pauper obtulit, sumis. Augustinus serm. 215 De tempore: Oblationes, quæ in altario consecrentur, offerte. Erubescere debet homo idoneus, si de aliena oblatione communicat. Quod idem et sequenti sermone repetit. Quoniam igitur qui communionis jure præditus erat, idem aut auferebat, aut offerre certe, unde communicaturus esset, poterat; hinc vetusti canones eos, qui in extremo gradu pœnitentium hærerent, quain sústasiv nominabant, qui cum fidelibus orationum duntaxat erant participes, nec, dum Dominicum corpus usurpabant, xotvwvsiv dicebant &veu пporo̟opäç, ut est in Ancyrano can. 5 et 24. quo demum ordine ad absolutum integrumque statum transferebantur, quam µéðɛĘ‹v τῶν ἁγίων εἰ τὸ τέλειον appellant, cum scilicet perinde ad oblationes faciendas atque ad participandam Eucharistiam admitterentur. Neque enim quorumcunque oblationes receptæ sunt, sed sceleratorum hominum, ac pœnitentium, et universe twv ἀδέκτων καὶ ἀκοινωνήτων rejecta. De quo vide Constit. apost. lib. 11, cap. 5. Et Vasense concilium can. 2 jubet, ut pœnitentium, qui sine communione inopinato transitu in agris aut itineribus præveniuntur, oblationes recipiantur. Proximus est Epiphanii ille ipse locus, quem præ manibus habemus: in quo synaxes ǝit ex apostolica traditione in feriam quartam, et Parascevem, ac Dominicam incidere. Hic potest dubitari (Casauboni verba sunt) an simpliciter conventus sacri intelligantur, ad verbum audiendum, et orandum; an etiam de cœnæ Domini celebratione senserit Epiphanius. Ratio dubitandi oritur ex observatione diversa relerum Ecclesiarum; nam, ut testatur Socrates, pleræque omnes orbis terrarum Ecclesiæ, et his diebus, et Sabbatis etiam ad synaxes conveniebant, in quibus mysteria celebrabantur. Hæc ille. Sed quod Socratem affirmare dicit, in plerisque omnibus terrarum orbis Ecclesiis synaxes et mysteria feria quarta, sexta, et Sabbato celebrari, falsissimum est: De Sabbatis id quidem toto orbe usitatissimum esse, si Romanam Ecclesiam et Alexandrinam exceperis, docet libro illo, quem Casaubonus citat, Historiæ v, cap. 21. Quod autem feria quarta sextave synaxes et mysteria celebrata fueriut, nusquam prodidit. Quin potius de solis Alexandrinis id refert, omnia apud illos, quæ in synaxibus geri mos est, præter mysteria ac sacrificia, biduo illo perfici. Quare neque ex Epiphanio, neque ex Socrate confici potest, feria quarta et Parasceve Christianos augustissima illa Dominici corporis sacra celebrasse. Quod utrum aliunde colligi possit, antequam disputo, prius error ille castigandus est, quem non solum Casaubonus, sed et alii pridem pii et eruditi homines imbibissc videntur: in omnibus synaxibus mysteriorum celebrationem ac participationem locum habuisse. Quod secus se habet; nam a mysteriorum celebratione ac cominunione synaxis perinde differt, ut genus a forma: propterea quod non omnibus in syn. Excutiebantur itaque primum cblationes a diaconis; atque utrum ejusmodi essent inquirebatur,

quæ repræsentari ad altare possent. Igitur in Lao- riorum celebratio ac participatio sine pace oscu- loque peragebatur. Horum primum Tertullianus lib. De orat. sub finem indicat his verbis: Sic et die Paschæ, quo communis et quasi publica jejunii religio est, merito deponimus osculum, nihil curantes de osculando, quod cum omnibus faciamus. In publicis igitur solemnibusque jejuniis pacem, hoc est osculum, sibi mutuo fideles non dabant. Quod cum in privatis et voluntate susceptis perinde ab illis observaretur, paulo ante idem Tertull. improbat: Alia jam, inquit, consuetudo invaluit. Jejunantes, habita oratione cum fratribus, subtrahunt osculum pacis, quod est signaculum orationis. Unde illos admonet, ut cum privatim ipsi jejunant, domi quidem, inter quos latere jejunium in totum non datur, pacem differant; at publice et in Ecclesia, dissimulato jejunio, consuetudini serviant. Posterias vero, nempe cum mysteria celebrarentur, pacem atque osculum a fidelibus oblatum fuisse, vix est ut probari necesse sit. Res enim est perspicua. Sed aliquot nihilominus veterum testimonia producam: primum Laodicenum conc. can. 19 in liturgiis et synaxibus bunc præscribit ordinem. Post habitos ab episcopo sermones, catechumenorum succedebat óratio. Quibus digressis, super pœnitentes orabant. li sub manus subeuntes ubi recesserant, tum fide. lium triplex oratio concipiebatur: El0' outws Thy εἰρήνην δίδοσθαι jubet: καὶ μετὰ τὸ πρεσβυτέρους δοῦναι τῷ ἐπισκόπῳ τὴν εἰρήνην, τότε τοὺς λαϊκοὺς τὴν εἰρήνην διδόναι· καὶ οὕτω τὴν ἁγίαν προσφοράν śnitedeiobai. Tum pax, inquit, danda; quam ubi episcopo sacerdotes impertierint, laici sibi invicem dabunt; secundum quæ perficiatur oblatio. At Innocentius epist. 1 ad Decent. cap. 1, pacem prohibet ante finita mysteria dari. Pacem ergo asseris, inquit, ante confecta mysteria quosdam populis imp:- rare, vel sibi inter sacerdotes tradere, cum post omnia, quæ aperire non debeo, par sit necessario indicenda, per quam constet populum ad omnia, quæ in mysteriis aguntur, atque in Ecclesia celebrantur, præbere consensum. diceno concilio ǹ poσopá de utroque genere oblationis potest intelligi, tam ea quæ a fidelibus, quam quæ a sacerdotibus fiebat. Nec obstat, quod *pospépeiv &ptov, scriptum est in canone: quæ fuisse causa videtur, ob quam catholici viri de eulogiis potius quam de Eucharistia dictum illud interpretarentur. Nam vel aptos ad id refertur, quod ante consecrationem fuit; aut corpus ipsum Domini panis usitata cum in Scripturis, tum apud Patres appellatione dicitur. Sic in Carthag. concilio apud Zonaram et Balsam. can. 40: Hɛpt toū µh ¿½ɛlvai περαιτέρω ἄρτου, καὶ οἴνου ὕδατι μεμιγμένου, τί ποτε ἐν τοῖς ἁγίοις προσφέρειν, ἵνα ἐν τοῖς ἁγίοις μηδὲν πλέον τοῦ σώματος καὶ τοῦ αἵματος τοῦ Κυρίου προσενεχθείη· ὡς καὶ αὐτὸς ὁ Κύριος παρέδωκεν, τουτέστι ἄρτου, καὶ οἴνου ὕδατι μεμιγμένου. Quod apud Latinos can. 24 concilii 11 Carth. ita legitur: Ut in sacramentis corporis et sanguinis Domini nihil amplius offeratur, quam ipse Dominus tradidit, hoc est panis, et vinum aqua mistum. Proinde nihil certius est, quam in Laodiceno canone probiberi, ne per solemnes jejunii dies oblationes et sacrificia celebrentur. Excipit Sabbatum ac Dominicam, quibus in Oriente jejunare nefas arbitrabantur. Quod ex Trullana synodo comprobari potest, quæ can. 52 ita sanait: Εν πάσαις ταῖς τῆς ἁγίας Τεσσαρακοστῆς τῶν νηστειῶν ἡμέραις, παρεκτός Σαββάτου, καὶ Κυριακῆς, καὶ τῆς ἁγίας τοῦ Εὐαγγελισμοῦ ἡμέρας, γινέσθω ἡ τῶν προηγιασμένων ἱερὰ λειτουργία· Ιπ omnibus quadragesimalis jejunii diebus, excepto Sabbato, ac Dominica, et sacro Annuntiationis die, celebretur sanctum ante consecratorum sacrificium. Quem ad canonem Zonaras hæc adnotat: Al tŵy νηστειῶν ἡμέραι πένθους εἶναι ἐτάχθησαν καὶ κατανύξεως εἰς ἐξίλασμα τῶν ἑκάστου σφαλμάτων· τὸ δὲ τῷ Θεῷ προσάγειν θυσίας, πανηγυρίζειν ἐστί, etc. Διὰ τοῦτο ἐν μὲν ἄλλαις τῆς Τεσσαρακοστῆς ἡμέραις ἡ τῶν προηγιασμένων γίνεται λειτουργία, οὐ τότε γινομένης τῆς ἀναιμάκτου θυσίας, ἀλλὰ τῆς ἤδη προσαχθείσης, καὶ τελεσθείσης αὖθις προσαγομένης. Κατὰ δὲ τὰ Σάββατα καὶ τὰς Κυριακὰς, ἐπεὶ ἐν ταύταις νηστεύειν ἀπηγόρευται, ἐνδέδοται καὶ θυσίαν προσφέρειν, καὶ τελείαν λειτουργεῖν λειτουργίαν. Quocirca sacrificium nequaquam per jejunii dies oblatum est, sed ea retractabantur, quæ jam ante consecrata fuerant, uti sacro Parasceves magnæ die apud nos fieri consuevit. Exstant illæ tuy πρоnyiasµévwv hɛitoupylat tom. VI Biblioth. cum Genebrardi Præfatione, in qua Græcorum ritum illum adversus catholicos quosdam doctores propugnat; negatque propterea damnandum esse, quod nulla in iis liturgiis neque consecratio, neque distributio ac communio contineretur. Apparet autem, quemadmodum in synaxibus, quæ per illos dies fiebant, mullum est oblatun sacrificium, ita nullam fidelium communionem exstitisse. Quod præterea alio ex argumento colligitur. Etenim neque jejunantes oscutum pacis fratribus impartiebantur, neque mysteQuibus subductis omnibus, liquet vetustissimos etiam Christianos in synaxibus suis non perpetuo communicasse, publice saltem ac legitime. Nec interim negamus privatim domi, vel extra synasin communicare aliquos potuisse, cum Eucharistiam, quam a sacerdote semel acceperant, domi reservatam reliquos in dies dispensare solerent. De quo vide quæ Basilius epist. 289 ad Cæsariam Patriciam scribit; tum Annalium auctorem ad annum 57. Redeo jam ad synaxes illas, quas Epiphanius ab apostolis fuisse traditas affirmat, feriæ quartæ, Parasceves, et Dominicæ. Inter quas miretur quispiam Sabbati mentionem nullam esse factam: hoc enim die synaxes Oriente fere toto celebratas, ac frequentata mysteria testatur Socrates llb. illo v, c. 22. Quanquam hic, ut et Sozom. lib. vit, c. 19, Alexandrinos et Romanos excipit: Twv yàp navταχοῦ τῆς οἰκουμένης Ἐκκλησιῶν ἐν ἡμέρᾳ Σαδί-

των κατὰ πᾶσαν ἑβδομάδος περίοδον ἐπιτελουσῶν τὰ τινος· Nos qualer in quaque hebdomada communi μυστήρια, οἱ ἐν τῇ ᾿Αλεξανδρείᾳ καὶ οἱ ἐν τῇ Ῥώμη ἔκ τινος ἀρχαίας παραδόσεως τοῦτο ποιεῖν παρητήcavto. Cum enim omnes totius orbis Ecclesiæ Sabbatis omnibus per unamquamque hebdomadam mysteria celebrent, Alexandrini et Roman. ex velere quadam traditione id agere detrectarunt. Ita non Orientis modo, sed et totius orbis consuetudinem fuisse scribit; quod ego verum non arbitror. Fuit enim Orientis fere solius. In Responsis Canon. Timothei Alexand. apud Balsam., Interrog. xI quæsitum est quibus diebus conjuges continere debeant? Respondet Timotheus omnino Sabbato ac Dominica temperandum, did th Ev aútaïs thy πνευματικὴν θυσίαν ἀναφέρεσθαι τῷ Κυρίῳ. Igitur Sabbatis Alexandriæ celebrata mysteria, contra quam Socratis ætate factum est. Atqui fortean Cyprii (apud quos ista scripsit Epiphanius) Romanos, aut vicinos suos Alexandrinos imitati, synaxes nullas Sabbatis instituerunt: reliquis vero, hoc est quarta sextave feria, nulla in synaxibus mysteria celebrarunt. De mysteriis certe mentio nusquam hic habetur, contra quam Casaubonus aliique temere prodiderunt. camus; Dominica, feria quarta, Parasceve, Sabbato; sed et diebus cæteris, in quos memoria martyris alicujus incidit. Unde quod de jejunio dictum est, nullum in eo celebratum fuisse mysterium, neminemque communicasse fidelium, de solo Quadragesimali par est accipi, si Alexandrinos eximas, quorum velut singulare istud a Socrate commemoratur, quod feria quarta atque sexta omnia præter tɛdɛthy synaxeon propria præstiterint. De quo proxime videbimus. Denique quod Epiphanius admonet: Triplicem illam synaxin dierum totidem ab apostolis esse traditam, haud scio an satis certo constare queat. Nam primis Ecclesiae temporibus unus duntaxat Dominicus dies ad eam rem observatus videtur, ut ex Apostolo I ad Cor. cap. xvi colligitur. Quin etiam Justinus Martyr Apol. 2, cum de Christianorum conventibus agit, solius Dominicæ meminit, the δὲ τοῦ ἡλίου ἡμέραν κοινῇ πάντες τὴν συνέλευσιν oμ02. Quare magis id ex privato Ecclesiæ cujusque ritu, quam ex communi apostolorum præscripto derivatum existimo, ut quarta sextave feria, aut etiam Sabbato synaxes conventusque fierent. Quam in rem egregius est Augustini locus epist. 118, qui mihi bic ascribendus videtur: Alia vero, inquit, quæ per loca terrarum regionesque variantur, sicuti est quod alii jejunant Sabbato, alii vero non: alii quotidie communicant corpori et sanguini Dominico; alii certis diebus accipiunt; alibi nullus dies intermittitur quo non offeratur; alibi Sabbato tantum et Dominico; alibi tantum Dominico; et si quid aliud ejusmodi animadverti potest, tolum hoc genus rerum liberas habet observationes. Innocentius porro epist. I, cap. 4, feria sexta et Sabbato sacramenta minime celebrari scribit, his verbis Quod utique non dubium est, in tantum eos jejunasse (de apostolis loquitur) biduo memorato, ut traditio Ecclesiæ habeat, isto biduo sacramenta penitus non celebrari. In Mediolanensi Ecclesia quotidie sacrificium oblatum ex Ambrosio constat; qui serm. 34 ita loquitur: Moneo etiam, ut qui juxta Ecclesiam est, et sine gravi impedimento potest, quotidie audiat missam; et qui potest, omni nocle ad matutinum veniat. Et paulo post: In Quadragesima vero moneo, ut die omni, aut saltem, ut dixi, Dominica, offeratis et communicetis. Varia igitur admodum per Ecclesias consuetudo fuit. Non de vetustissimis temporibus, deque Orientalibus maxime, quæ diximus, intelligi volumus. In sequenti numero, Epiphanius de Sabbati synaxibus ita loquitur, ut in Ecclesia sua institutas negare videatur. Scribit enim: "Ev tiσi dè tómois xal ἐν τοῖς Σάββασι συνάξεις ἐπιτελοῦσιν. Non igitur in Cypro; ac proinde verissima est conjectura nostra Cyprios Alexandrinorum morem imitatos esse. Ac cum paulo ante demonstratum sit, quadragesimalis jejunii tempore nulla in sacris conventibus celebrata fuisse mysteria, de quarta sextaque ferià idem videri possit, cum in illis solemne peræque jejunium exstitisse, auctor sit Epiphanius. Sed ne istud asseveremus, prohibet in primis illud, quod ἡ τῶν προηγιασμένων λειτουρ ria soli Quadragesimæ jejunio in veteribus conciliis et liturgicis ascribatur. Accedit et disertissimus Tertulliani locus; qui in lib. De orat. sub finem ostendit, ipsis stationum diebus, quæ feria quarta sextaque cum jejuniis obiri consueverant, ut paulo post dicetur, sacrificia celebrari, ac Dominicum corpus in fideles distribui solere. Similiter, inquit, de stationum diebus non putant plerique sacrificiorum orationibus interveniendum; quod statio solvenda sit accepto corpore Domini. Ergo devotum Deo obsequium Eucharistia resolvit, un magis Deo obligat? Nonne solemnior erit statio tua, si et ad aram Dei steteris? Accepto corpore Domini, et reservato, utrumque salvum est, et participatio sacrificii, et exsecutio officii. Qui locus paulo a nobis postea declarabitur. Ad hæc Basilius in Epistola ad Cæsariam, cujus supra meminimus, cum quotidianam communionem plurimum commendasset, ista subjicit: Ἡμεῖς μέντοι γε τέταρτον καθ' ἑκά στην Εβδομάδα κοινωνοῦμεν, ἐν τῇ Κυριακῇ, ἐν τῇ τετράδι, καὶ ἐν τῇ Παρασκευῇ, καὶ τῷ Σαββάτῳ, καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις ἡμέραις, ἐὰν η μνήμη μάρτυρός Ex illo vero postremo Ambrosii loco liquet falsissimum esse, quod hæreticis quibusdam nimium stolide persuasum esse video: nunquam in vetere Ecclesia missam auditam a fidelibus esse, quin una communicarent. Quo in errore sane stupidissimo versatur Casaubonus Exercit. 16 ad ann. Baron. n. 58. Et, quod mirum est, hunc ipsum Ambrosii locum citat; nec advertit eumdem, cum quotidie missas audire, in Quadragesima vero, si fieri potest,

jejunia ipsa stationes appellate sint, paulo est hoc loco diligentius inquirendum. Res enim est non minus studio digua, quam propter antiquitatem obscura, neque vulgo satis cognita. Stationes igitur statos jejuniorum esse dies Pamelius ad lib. De corona mil., cap. 11, seribit: Metaphora a militibus orta, quod quandiu in statione erant jejunare eos oportebat. Quod et alibi passim repetit. Ac jejunium quidem stationem cum alii plerique vocant, tum Hermas lib. 11, simil. 5, Quid est, inquit, statio? Et dixi, jejunium. Rhabanus Maurus lib. De instit. cleric., cap. 18, ex quorumdam sententia inter jejunium et stationem id interesse scribit, quod jejunium indifferenter cujuset'am communicare jubeat, satis innuere, nequa- Cujusmodi porro stationes illæ fuerint, et utrums quam quotidie, cæteris saltem præter Quadragesimam diebus, communicatum fuisse. Apud Eusebium lib. và Histor. cap. 9, in historia cujusdam, qui ab hæreticis baptismum acceperat, ita legitur: Εὐχαριστίας γὰρ ἐπακούσαντα, καὶ συνεπιφθεγξάμενον τὸν Ἀμὴν, καὶ τραπέζῃ παραστάντα, καὶ χεῖρας εἰς ὑποδοχὴν τῆς ἁγίας τροφῆς προτείνοντα, etc. Casaubonus ut audire missam idem esse quod communicare confirmet, hunc Eusebii locum affert, quo nihil est alienius; nam ex eodem ipso probatur, diversum ac distinctum esse quiddam - ακούειν τῆς εὐχαριστίας, et participare Dominico corpori; quamvis duo hæc tum ab illo præstita fuerint. In Agathensi vero concilio, quod ex Gratiano citat Casaubonus, tantum abest, ut aliquid ad errorem libet diei sit abstinentia, non per legem, sed secunillum sublevandum decretum fuerit, ut contrarium potius manifeste colligi possit. Etenim can. 47, Patres ita præcipiunt: Missas die Dominica sæcularibus tenere speciali ordine præcipimus, ita ut ante benedictionem sacerdotis regredi populus non præsumat. Qui si fecerint, ab episcopo publice confundantur. Atqui can. 18 ita statuit: Sæculares, qui in Natali Domini, Pascha, Pentecoste non communicaverint, catholici non creduntur, nec inter catholicos habeantur. Hic tribus duntaxat diebus quolannis fideles ad communionem compellit: illic Dominicis singulis jubet audire missam. Non est igitur idem audire missam, ac communicare; nec ambo illa fidelium usu Ecclesiæque veteris perpetuo fuere conjuncta. Col. 885 Β. Τετράδι δὲ καὶ ἐν προσαββάτῳ. Antiquissima est utriusque jejunii religio, cujus et in Aerianis supra mentionem egit. In canon. Apost. 69, cum quadragesimali, τετράδος et παρασκευῆς jejunium eadem sanctione præcipitur. Ad quem Balsamo istud adnotat: perinde duabus illis feriis, atque in Quadragesima, Eŋpopaylav præscribi. Tum ne præsenti quidem mortis in periculo carnibus vesci licere. Ignatius epist. 5 ad Philipp. ejusdem præcepti meminit. In Constit. apost. lib. vii, cap. 24, causa cur tɛτpáðɩ jejunandum sit hæc affertur: quod et feria quarta deliberatum a Judæis est de interficiendo Christo, et Judas operam suam detulit. Cui astipulatur et Petrus Alexandrinus can. 15. Et quidem probabilis est ista ratio. Quam vero hic Epiphanius reddit, falsa est, et evangelicæ veritati contraria. Vult enim Christum Dominum feria quarta comprehensum. Quod in Diatriba de passione Domini supra discussum ac refutatum est. De iisdem jejuniis mentionem facit non uno in loco Tertullianus, et stationes illis ipsis diebus obiri consuevisse significat: ut in lib. De jejuniis contra Psychicos Cur stationibus quartam el sextam Sabbati dicamus, et jejuniis Parascevem? Et cap. 2: Sic et apostolos observasse, nullum aliud imponentes jugum certorum. et in commune omnibus obeundorum jejuniorum: proinde nec stationum, quæ et ipsæ suos quidem dies habeant, quartæ feriæ et sextæ, dum propriam voluntatem: statio, observatio statutorum dierum, ut quartæ et sexta feriæ, vel Quadragesimæ. Citantur et hæc apud Pamelium Ambrosii verba serm. 36: Stationes vocantur jejunia, quod stantes et commorantes in eis inimicos insidiantes repellimus. Verum neque ego stationem idem esse cum jejunio arbitror, neque, ut intersit aliquid, discrimen illud probo, quod apud Rhabanum legitur. Quod enim a jejunio discrepet, ex Tertulliano liquet; qui lib. 11 Ad uxorem, cap. 4, ita loquitur: Ut si statio facienda est, maritus de die condicat ad balneas; si jejunia observanda suni, maritus eadem die convivium exerceat. Quin etiam loco illo citato ex lib. contra Psych. cap. 14, stationes a jejuniis secernit; cum stationibus quartam et sextam Sabbati dicatam esse dicit, Parascevem jejuniis. Contra lib. De corona mil. cap. 11, stationes pro jejuniis usurpari Pamelius existimat, bis in verbis: Jam et stationes aut alii magis faciet, quam Christo? aut et Dominico die, quando nec Christo? Et multo manifestius lib. De anima, cap. 48: Quia et Daniel trium hebdomadum statione aruit victum. Sed ego stationem apud Tertullianum præsertim religiosum illud esse fidelium officium arbitror, quo certis diebus ad synaxin adeuntes, ibidem ad nonam usque perseverabant, ad quam insuper jejunia producebant. Unde et pro multitudine ipsa conventuque nonnunquam solet accipi. Non secus, opinor, ac militaris statio tam pro loco, quam pro standi et excubandi functione, imo et pro ipsa militari manu apud Latinos usurpatur. Livios lib. XXXVIII: Pabulatores lignatoresque Romani in eam partem, in qua colloquium futurum erat, ducti sunt, tutius id futurum tribunis ratis, quis coss. præsidium et ipsum pro stațione habituri erant: suam tamen alteram stationem propius castra DC equitum posuerunt. Erant milites, qui aliquanto a castris intervallo ad eorum tutelam excubabant. Eodem modo Christianorum stationes tam sacræ illæ diebus certis excubationes, quam ipsimet fidelium conventus appellati. Tertull. in calce lib. De orat.: Si statio de militari exemplo nomen accipit (nam et militia Dei sumus), utique nulla lætitis,

sive tristitia rescindit. Quibus verbis demonstrat nequaquam, quod vulgo persuasum erat, stationes Dominici corporis communione dissolvi, quoniam quidquid in castris accidat, sive prosperum, sive triste, militaris nihilominus statio perseverat. Perperam igitur Rhabanus hæc posteriora: utique nulla lætitia, sire tristitia, etc., velut causam attulit, cur Christianorum statio a militari nomen accepisset. Quo eodem errore Pamelius ad lib. De corona mil. cap. 11, stationem dicit per metaphoram a militaribus stationibus usurpari; quod quandiu in statione milites erant, jejunare illos oportebat: quod sane ridiculum est. Neque vero tandiu famelicos esse præsidiarios illos et excubitores, exercitus ipsius atque imperatoris interfuit. Sed nec a statis temporibus stationes nominatæ videntur, sed ab ipsa assistendi, hoc est conveniendi commorandique functione; quod ultra legitimum synaxeon tempus, videlicet matutinum, divinum officium ad nonam usque producerent, et diuturniores in ecclesia moras agerent. Apud Cyprianum epist. 41, Ad Cornelium papam, stationis nomen tam de conventu ipso, quam de tempore ac die potest intelligi; cum de Novatiani legatis in Africam missis agens: Qui cum in statione, inquit, invidiosis quoque conviciis et clamoribus turbulentis prorueobveniens castris stationes militum stationum, uti nec stationes ipsæ, minime ultra rant, etc. Quamobrem stationes non jejunia ipsa sunt, sed cum jejuniis conjuncta. Quanquam duplex jejuniorum genus apud antiquos fuit: nam aliud exquisitius erat, quod longius, hoc est ad vesperam usque prorogabatur, uti quadragesimale jejunium. Epiphanius enim infra, eodem isto numero, synaxes quadragesimales, ab hora nona ad vesperam usque celebrari docet: ante quas synaxes jejunia minime solvebantur. Aliud erat paulo remissius ac brevius, quod ad nonam duntaxat produceretur: cujusmodi feriæ quartæ sextæque jejunium exstitisse idem Epiphanius asserit: Τετράδι δὲ, καὶ ἐν προσαββάτῳ ἐν νηστείᾳ ἕως ὥρας ἐνάτης. Hinc est, quod, ut ex Tertulliano conspicuum est, stationes non ultra nonam extenderentur. Quo nomine a catholicis, quos Psychicos appellat, Montanistæ reprebensi sunt, pro eo quod stationes suas ad vesperam proferrent. Tertulliani verba sunt lib. De jejuniis contra Psych.: Eque stationes nostras, ut indignas; quasdam vero et in serum constitutas novitatis nomine incysant: hoc quoque munus et ex arbitrio obeundum esse dicentes, et non ultra nonam detinendum, de suo scilicet more. Ibidem præterea: Arguunt nos quod jejunia propria custodiamus, quod stationes plerumque in vesperam producamus. Quo in loco non leviter hallucinatus est Pamelius, dum Tertullianum per calumniam hæc in orthodoxos jacere scribit, quod negarent stationes, hoc est jejunia ultra nonam propaganda, cum, ut ex infinitis veterum testimoniis constat, ad Bolis occasum usque jejunia produxerint. Sed aliud videlicet statio est, quam jejunium; et jejunia nonam observabantur. Quare merito a catholicis castigata Montanistarum illa novitas est, quod statones et jejunia aliis, quam quæ ab Ecclesia præscripta essent, temporibus ad vesperam extenderent: nam feria quarta sextaque ad nonam duntaxat perseverasse in statione Montanistas eodem illo libro cap. 10 Tertull. indicat: Non quasi respuamus nonam, inquit, cui et quarta Sabbati, et sexta plurimum fungimur. Propterea vero stationum jejunia illa semijejunia ab eodem auctore nominantur, cap. 13: Ecce enim (ait adversus catholicos) convenio vos et præter Pascha jejunantes, citra illos dies, quibus ablatus est sponsus; et stationum semijɛjunia interponentes. Sed obscurissimus est iisdem de stationibus quartæ sextæque feriæ Tertulliani locus cap. 14: Cur stationibus, inquit, quartam et sexlam Sabbati dicamus, et jejuniis Parasceven? Nam Parasceve quid aliud est quam sexta Sabbati? Præterea jejunium Parasceve soli tribuit, quasi non et feria quarta ut statio, ita jejunium solemne fuerit. Hujus in loci interpretatione mirum quid Pamelio in mentem venerit, cum Parasceven a Tertulliano nove Sabbatum appellari credidit. Stationes, inquit, appellat quartæ el sexta feriæ jejunia, quod statula essent illis diebus jejunia, non item die Parasceves, quæ erant voluntaria. Et numero sequente: Parasceven ait esse Sabbatum, quod Dominicam præcederet. Quo die jejunium pro cujusque voluntate servatum est. Nibil ant absurdius, aut quod a Tertulliani mente magis abhorreret, afferri potuit. Tantum enim abest, ut Tertullianus Sabbatum jejuniis dicatum esse pronuntiaverit, ut de eo statim ista subjiciat Quanquam vos etiam Sabbatum, si quando, continuatis, nunquam nisi in Pascha jejunandum, secundum rationem alibi redditam. Si nunquam Sabbato jejunanduin, uno duntaxat excepto, quomodo dicatum a suis, perinde ac catholicis, jejunio Sabbatum Tertullianus dicere potuit? Aliunde igitur quærenda est loci illius explicatio. Quæ an ejusmodi possit esse, considerandum est: nimirum Tertulliani tempore, cum stationes feria-quarta et sexta fierent, ambæ quidem ad nonam duntaxat horam prorogatæ sunt; sed feria quarta statim post stationis exitum horamque nonam jejunium solvere licitum fuit: sexta vero feria, expleto stationis tempore, non statim fas erat vesci, sed ad vesperam tantum unde feria quarta semijejunium, ut Tertullianus vocat, observatum est, sexta jejunium. La nonnullis in locis, ut paulo post testatur Epiphanius, feria quinta majoris hebdomadæ cum stationes et synaxes ad horam nonam celebrarentur, non tamen subinde jejunia solvebantur. Et vero arctiore jejunio ac diuturniore inedia celebranda dies illa fuerat, quæ Dominicæ Passioni præcipue consecratur. Equidem non video quid de Tertulliani loco illo dici probabilius possit. Jam vero per ill-a stationum dies, quæ cum jejuuio conjunctæ erant,

contra atque in majoribus jejuniis usurpari consue- ratur: Ε! τις κληρικός εὑρεθῇ τὴν Κυριακὴν ἡμέ verat, divina mysteria et sacrificia peragebantur, distributa quoque in fideles Eucharistia: quam tamen non subinde in os trajici, sed reservari oportere Tertullianus admonet, in calce lib. De orat., donec absoluta sit statio. Neque tum prætermissum videtur pacis osculum, quod uno Paschæ die communiter ab omnibus omissum idem auctor significat. Sed de variis Ecclesiarum ritibus consule quæ in superiore nota ex Augustino et Innocentio declaravimus. Plura de hoc stationum ritu antiquitatis ecclesiasticæ studiosi pervestigare poterunt; cum et nos pleraque consulto præterierimus, ut ea sola complecteremur, quorum obscuritas lucem aliquam nostræ disputationis exigeret. Col. 888 A. Alxaµórnsins Пernoons. Vide Nicænum canonem ult., Cassianum collat. 21, cap. 11. Ibid. Β. Οὔτε ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῶν Ἐπιφανίων. Multis igitur modis admirabile est decretum illud Theophili Alexandrini episcopi, quod apud Balsamonem exstat pag. 1067, in quo et Theophania hotov pav esse dicit: et, quoniam illo anno in Dominicam inciderat, paucis tantummodo dactylis vesci jubet, quo ab hæreticis sejunctos se esse profiterentur, qui Dominicæ resurrectionis diem non colerent, et hoc ipso, quod vespertinam synaxin præstolarentur, jejunii religioni satisfacerent; ac postremo synaxes ab hora nona celebrandas indicit. Atqui Dominicis diebus synaxes matutinæ omnes erant; et quod paucos dactylos sub vesperam coinederent, nihil obstabat, quominus jejunium esset ejusmodi, quale Dominicis diebus omnibus interdictum fuisse cuin Epiphanius hoc loco, tum alii veteres omnes affirmant. Cæterum idem ille Theophili locus admonet: si Theophania alium in diem, quam Dominicum, incurrissent, xerophagiis, hoc est pane, cum sale et aqua, transigenda fuisse. Nunc ob diei religionem paucos dactylos remissos: quos tamen, ut jejunii ratio haberctur, ante vespertinam synaxin degustare vetuit. ραν νηστεύων, ἢ τὸ Σάββατον (πλὴν τοῦ ἑνὸς μόνου), καθαιρείσθω· εἰ δὲ λαϊκὸς, ἀφοριζέσθω· Clericus qui Dominico die, vel Sabbato (uno duntaxat excepto) jejunare deprehensus sit, deponatur; laicus excommunicetur. Non potest hoc ab apostolis communi esse decreto constitutum. Aut si Apostolicus iste canon est, hæc verba, ἢ τὸ Σάββατον, πλὴν toũ ¿vòç µóvou, ab otiosis Græculis intexta sunt. Nec melioris notæ sunt, quæ in Apost. constit. leguntur lib. vii, cap. 24, ubi tà £466ata xal tàç Κυριακὰς ἑορτάζειν præcipit. Quod ab apostolis loti Ecclesiæ nunquam esse præscriptum, sanctissimorum Patrum consensus approbavit. Alia est Ignatii ratio, qui ad Philippenses scribens, non universali Ecclesiæ jura constituens, epist. 4, ista pronuntiat: Εἴ τις Κυριακὴν, ἢ Σάββατον νηστεύει, πλὴν ἑνὸς Σαββάτου, οὗτος Χριστοκτόνος ἐστίν. Græculorum vero sane intolerabilis est fastus; qui in pseudosynodo Trullana can. 55, Romanam Ecclesiam damnant, quod per Quadragesimam Sabbatis jejunarent. Atqui Socrates lib. v, cap. 22, Romæ scribit Sabbatis in Quadragesima jejunatum non esse. Sed nimirum hallucinatus est, aut ad vocem 'Pwμn, adjiciendum est νέᾳ, ut νέαν 'Ρώμην Constantinopo lim appellet. Nam subinde refert πᾶν Σάββατον ἐν 'Pwun notevɛobat. De Sabbati jejunio exstant Occidentalium synodorum canones, ut Eliberitani 26 et Agath. 12, necnon et Innocentii primi epist. 1, cap. 4. Quem quidem ridicule admodum Scaliger lib. v De emend. temp. pag. 641, scribit primum omnium instituisse, ut Sabbato jejunaretur. Quasi vero tanto ante Innocentium non illud Occidentales consuetudine, quæ tacitæ legis instar esset, observaverint. Neque vero Innocentius tam de Sabbati jejunio præcepit, quam causas attulit, cur Sabbato jejunandum videatur. Ad extremum, de Sabbati religione inter pseudodiataxes apostolicas exstat Petri ac Pauli nomine edita sanctio lib. viii, cap. 33: Ut eo die ac Dominico servi ab opere feriali sint. Εργαζέσθωσαν οἱ δοῦλοι πέντε ἡμέρας, Σάββατον δὲ καὶ Κυριακὴν σχολαζέτωσαν ἐν τῇ Ἐκκλησία δια τὴν διδασκαλίαν τῆς εὐσεβείας. Hoc vero nunquam ab apostolis manasse decretum apparet ex eo, quod Ibid. Τὰς δὲ Κυριακὰς ἀπάσας. De Dominicis solis, non item Sabbatis, prudenter hoc advertit, ut et Gangr. synodus can. 18 de jejunio Dominicis duntaxat interdixit; non enim ubique, nec in tota Ecclesia Sabbatum jejunii expers fuit. Nec ignorabat Laodicense concil. can. 29 diserte vetat Sabbato Epiphanius aliter Romæ et in plerisque Occidentis regionibus, quam in Oriente usurpari consuevisse. Etenim Romani, quod Socrates lib. v, cap. 22 scri· bit, πᾶν Σάββατον νηστεύουσι. De quo fusissime disputat August. epist. 86 et epist. 118, et in Annalibus Baronius ad an. 58. Quare nulla est ab apostolis edita sanctio, qua jejunium eo die prohiberetur, ut Augustinus asserit epist. 118, ubi in rebus hujusmodi negat quidquam esse vel Scripturæ sanctæ auctoritate, vel universalis Ecclesiæ traditione determinatum; sed ejus, in qua verseris, Ecclesiæ consuetudini obtemperandum esse. Qua quidem præscriptione tanquam spurius et alienus non ille rejicitur, qui inter apostolicos 68 numeotiosos esse Christianos. "Οτι οὐ δεῖ Χριστιανοὺς Ἰουδαΐζειν, καὶ ἐν τῷ Σαββάτῳ σχολάζειν, ἀλλά ἐργάζεσθαι αὐτοὺς ἐν τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ, τὴν δὴ Κυ ριακὴν προτιμώντας, εἴ γε δύναιντο σχολάζειν, ὡς Χριστιανοί· εἰ δὲ εὑρεθεῖεν Ἰουδαῖσταὶ, ἔστωσαν ἀνάθεμα παρὰ Χριστῷ. Dominicis potius quam Sab batis vacare jubet: et addit tamen, si illorum commodo fieri potest. Ut nondum illis temporibus ab omni opere feriatos esse penitus constitutum fuerit, uti Zonaras et Balsamo ad illum canonem adnotant. Ibid. Τὴν δὲ Τεσσαρακοστήν. Αd quadragesimalis jejunii consuetudinem ab hæreticorum calumnia vindicandum insignis hic Epiphanii locus est. Quanquam ea res infinitis antiquorum Patrum ac

conciliorum testimoniis explorata adeo est, nihil vel extremo vitæ periculo, vesci liceat. Apud Sout impudentius ab hodieruis bæreticis irrideri repudiarique soleat. Consule quæ in magnis Annalibus, atque ab aliis studiose collecta sunt, qui adversus hæreticos scripserunt. Sed mira quædam in quadragesimalis jejunii religione varietas apud antiquos exstitit, de qua Irenæus apud Eusebium lib. v, cap. 24, et Socrates lib. v, cap. 22. Qui quidem insigniter aberrat, dum Romæ scribit tres duntaxat hebdomadas ante Pascha continuo jejunari, excepto Sabbato ac Dominica. Quod supra refutatum est. Subjicit deinde sex ab aliis hebdomadas ante Pascha, ab aliis septem, jejunio consecrari; alios xv solos dies per vi hebdomadas dispensare: qui omnes suum illum dierum numerum teσσapaxoothy appellabant. Sane apud Photium num. 107 Basilius Cilit Nestorianus adversus Joannem Scythopolitanum scribens, objicit inter cætera: "Ou τὴν ἁγίαν τεσσαρακοστὴν εἰς τρεῖς ἑβδομάδας συγκ κλείων, οὐδὲ ἐν ταύταις τῆς τῶν πτηνών κρεωφαγίας ἀπείχετο. Fuit enim non minor in ciborum delectu abstinentiaque diversitas, de qua idem Socrates. Vide et Cassianum Collat. 21; Ambrosium serm. 23 et sequentibus; Sozom. lib. v, cap. 19. Epiphanius porro per àµеpaçoŪ Πάσχα, ante quas τὴν τεσσαρακοστήν celebrari dlicit, non eam hebdomadem intelligit, quæ Pascha præcedit, uti postea cum τὰς ἓξ ἡμέρας τοῦ Πάσχα nominat, sed de paschalibus vi feriis loquitur, quas antecedit quadragesimale jejunium. Utrum vero apud Cyprios, ubi hæc scribebat Epiphanius, Sabbata quadragesimalibus jejuniis exempta sint, non satis apparet. Ac videntur ex Romanorum aliorumque consuetudine etiam diebus illis jejunasse, cum solos Dominicos dies excipiat. Profecto enim de Sabbatis minime tacuisset: quanquam Sabbatorum ideo fortasse non meminit, quod non camdem apud omnes Ecclesias formam esse consuetudinemque cerneret, neque quidquam super ea re sciret ab apostolis esse præscriptum. Hic autem ritus eos solos complecti voluit, quos ab apostolis toti Ecclesiæ traditos, non certorum locorum peculiares esse crederet. Perperam vero Pamelius ad Tertull. librum adversus Psych. cap. 15 hunc ipsum Epiphanii locum interpolat; et pro septèm dies, haud dubie legendum, septem hebdomadas, affirmat. Frustra est, inquam. Etenim †µépas est in Græco, non εβδομάδας. Ει ἡμέρας intelligit, quæ a solemni Paschatis ineunt: ante quas ǹ tɛσcapaxooth solida decurrit. Col. 888 Β. Τὰς δὲ ἐξ ἡμέρας τοῦ Πάσχα. Sex illis duntaxat diebus majoris, ut vocant, hebdomadæ, Xerophagia Christianis imperata fuit. Atqui Laodic. can. 50 As may, inquit, thy Tescapaxoothy νηστεύειν ξηροφαγοῦντας. Ει Balsamo ad can. 69 apost. non solum in Quadragesima, sed etiam quarta sextaque feria Enpopaɣelv oportere docet: a leo ut ne ægrotis quidem aliud ciborum genus, ram piscium indulgeatur, nec unquam carnibus, cratem tamen lib. v, cap. 22, ubi diversæ quadragesimalis jejunii consuetudines explicantur, non omnes xerophagiam adhibebant. Sed alii piscibus tantummodo, alii avibus insuper utebantur, quos ex aqua procreatos perinde ac pisces Moyses narrat. Alii fructibus ovisque contenti; alii pane solo; alii ne hunc quidem sibi permittebant. carnibus quidem universos abstinuisse præter cæteros Augustinus contra Faustum scribit lib. xxx. carnibus et vino, Chrysost. homil. 8 De pænit. De carnibus etiam Spiridionis apud Sozom. historia confirmat lib. 1, cap. 14, ut cætera prætermittam, quæ sunt innumera. Postremis itaque Quadragesimæ diebus sex xerophagia lege quadam omnibus indicta. Quæ quid sit, declarat Tertull. libro Contra Psych. cap. 1: Arguunt nos, inquit, quod etiam xerophagias observemus, siccantes cibum ab omni carne, et omni jurulentia, et viridioribus quibusque pomis, ne quid vinositatis vel edamus, vel polemus; lavacri quoque abstinentiam congruentem arido victui. Passim vero toto illo libro xerophagias a catholicis damnari significat, quasi novum affectati officii nomen, et proximum ethnicæ superstitioni; quales castimoniæ Apin, Isidem et magnam Matrem certorum eduliorum exceptione purificant. Verumi non omnes, opinor, tum a catholicis damnatæ xerophagiæ sunt; sed illæ solum, quas certis temporibus, præterquam ab Ecclesiæ constitutis, ex Montani disciplina servabant; quas idem auctor duabus hebdomadis definit, cap. xv: Quantula enim est apud nos interdictio ciborum? Duas in anno hebdomadas xerophagiarum, nec totas, exceptis scilicet Sabbatis et Dominicis, offerimus Deo. Ubi non as. sentimur Pamelio, qui hebdomadas non pro septem diebus, sed pro totidem hebdomadibus accipi putat, et de Telesphori sanctione, qua Tertullianus clericus teneretur, nescio quid narrat; quod nullo modo persuadet. Nam si xiv hebdomadas xerophagiis Montanus addixisset, non illud usque adeo Tertull. elevans diceret: Quantula est apud nos interdictio ciborum? Quocirca duas alias a Quadragesima sejunctas ac diversas fuisse credibile est; in quibus Sabbatum ac Dominica dies eximeretur. Sozom. lib. v, cap. 19, de diverso quadragesimalis jejunii dierum numero agens, Montanistas ait duas ante Pascha duntaxat hebdomadas jejunare. Verum cum in secunda, boc est proxima ante Pascha hebdomade, Sabbatum a jejunio exemptum apud Monta - nistas non fuerit, ut Tertull. jam Montanista lib. Contra Psych. narrat, non videntur ad duas istas hebdomadas totidem illæ xerophagiarum accommodari posse. In Const. apost. lib. v, cap. 17, eadem xerophagia sex illis diebus observanda proponitur: Ἐν ταῖς ἡμέραις οὖν τοῦ Πάσχα νηστεύετε, αρχή μενοι ἀπὸ δευτέρας μέχρι τῆς παρασκευῆς καὶ Σαββάτου ἓξ ἡμέρας, μόνῳ χρώμενοι ἄρτῳ, καὶ ἀλλ, καὶ λαχάνοις, καὶ ποτῷ ὕδατι· οἴνου δὲ καὶ κρεῶν ¿é×ɛɛ ¿v taútais. Hæc igitur Xerophagia pane,

sale, aqua, et, si forte, etiam oleribus constabat. videtur; idemque forte, quem unicum jejunio diem Ad hæc cap. 12 ejusdem libri quadragesimale je- a nonnullis dicatum fuisse Irenæus ad Victorem junium a paschali distinguitur: 'Enitedɛlow de † scribit, Eusebio teste, lib. v, cap. 24: Oi µèv yàp νηστεία αὕτη (nempe quadragesimalis) πρὸ τῆς οἴονται μίαν ἡμέραν δεῖν αὐτοὺς νηστεύειν· οἱ δὲ νηστείας τοῦ Πάσχα, ἀρχομένη μὲν ἀπὸ δευτέρας, δύο· οἱ δὲ καὶ πλείονας. πληρουμένη δὲ εἰς παρασκευήν, μεθ᾽ ἂς ἀπονηστεύ σαντες ἄρξασθε τῆς ἁγίας τοῦ Πάσχα ἑβδομάδος, νηστεύοντες αὐτήν· Celebretur quadragesimale jejunium ante paschale; et incipiens a secunda ſeria desinat in Parasceven: post quam, soluto jejunio, sanctam Paschatis hebdomadem in jejunio transigite. Quadragesimalis porro illius jejunii, quatenus a paschali differt, initium baud scio an constitutiones illæ a Dominica Quinquagesimæ an Sexagesimæ repetant. Prius enim illud initium ii sumpsisse videntur, qui vi hebdomadas et jejunio dicabant, cum alii sex duntaxat tribuerent, ita tamen ut utrobique sex duntaxat, et triginta sese dies inedia macerarent. Hi enim (ait Cassianus Collat. 21, c. 27) sibi sex hebdomadarum observantiam præfixerunt, qui putant die quoque Sabbati jejunandum. Sex ergo in hebdomada jejunia persolvunt, quæ eosdem sex et triginta dies sexies revoluta consummant. Sexagesima vero Græci recentiores Quadragesi_mam auspicati sunt, uti pluribus, ad Nicephorum ante aliquot annos disseruimus. Quo nimirum xɩ Solidos dies jejunio tribuerent. Ambros. serm. 31 et 32 sex hebdomadis, ac diebus XLII Quadragesimam definit, eosque qui Quinquagesimam pro quadragesima jejunarent redarguit. Cæterum tam de hoc Paschatis jejunio, quam de Quadragesima Timotheus Alexandrinus episcopus intelligi potest in canonicis Responsis, Interrog. 8 et 10. Quarum in priore quæritur: utrum puerpera Pascha jejunare debeat, an ei vini usus indulgeatur? In posteriori de ægroto dubitatur, an similiter Paschatis jejunio teneatur, atque oleum et vinum adhibere possit. Qua ex posteriori quæstione Balsamo colligit: "Ouɩ † vnotela tñç Teasapaxooths τοῦ Πάσχα ξηροφαγία ἐστί· ἀλλὰ καὶ οἴνου ἀποχή. Addit tamen, nonnullos in utroque canone hebdo - madæ sanctæ jejunium, non Quadragesimæ totius intellexisse. Epiphanius quoque in Aerianis hæres. 75, num. 3, de hac hebdomada loquens: "Ey tɛ tais huépais toù Пáoxa, inquit, öte nap' hµiv xa. μευνίαι, ἀγγεῖαι, κακοπάθειαι, ξηροφαγίαι, εὐχαὶ, ἀγρυπνίαι τε καὶ νηστείαι, καὶ πᾶσαι τῶν ψυχῶν al owenplay, etc. Idem et bæres. 70, num. 12 hebdomadem illam Paschatis Enpopaɣlaç ¿6oµáða, ξηροφαγίας ἑβδομάδα, xzì coũ Пláoxa nominat. Vide et n. 14. Nec illud prætermittendum est, uti Pascha pro tota Quadragesima, aut pro ultima saltem illius hebdomada sumitur. Velut cum Timotheus voteūca: Пáoɣa dixit: ita nonnunquam certum ejusdem hebdomadis diem significare, ut apud Tertull. lib. De orat. sub finem: Sic et die Paschæ, quæ communis et quasi publica jejunii religio est, merito deponimus oscuAum. Qui dies, Parasceve sancta, qua Passionis memoria celebratur, ac Пáoyz raspisipov esse Col. 888 C. Αλλὰ καὶ οἱ σπουδαῖοι διπλᾶς. Dionysius Alexandrinus Epistola ad Basiliden: Ἐπεὶ μηδὲ τὰς ἐξ τῶν νηστειῶν ἡμέρας ἴσως, μηδὲ ὁμοίως πάντες διαμένουσιν. Αλλ' οἱ μὲν καὶ πάσας ὑπερτιθέασιν, ἄσιτοι. διατελοῦντες, οἱ δὲ δύο, οἱ δὲ τρεῖς, οἱ δὲ τέσσαρας, οἱ δὲ οὐδεμίαν. Epiphanius eodem, quo Dionysius, verbo utitur, nimirum SeptiOɛabat. Quod est cibum differre. Ilinc jejunium superpositio, nisi fallor, a Latinis vocatur, ut in Eliberit. conc. can. 26: Errorem placuit corrigi, ut omni Sabbati die jejuniorum superpositiones celebrentur. In Constit. apost. lib. v, c. 17: Thy µévτου παρασκευήν, καὶ τὸ Σάββατον ολόκληρον νηστεύ σατε, οἷς δύναμις πρόσεστι τοιαύτη, μηδενός γενόμενοι, μέχρις αλεκτοροφωνίας νυκτός· εἰ δέ τις ἀδυνατεῖ τὰς δύο συνάπτειν ὁμοῦ, φυλασσέτω κἂν τὸ Σá66atov. Causam subjicit: quod his diebus ablatus sit sponsus. Quam et Tertull. attigit lib. Contra Psych., cap. 8: Ecce enim convenio vos et præter Pascha jejunantes, citra illos dies, quibus ablatus est Sponsus. Ibid. Καὶ ὅλην τὴν Τεσσαρακοστὴν ἀπὸ ἐνάτης. Utrum omnibus Quadragesimæ diebus synaxes celebrari dicat, dubitari potest: an illud potius velit; tam sex illas Paschatis, et majoris hebdomadæ, quam cæteras Quadragesimæ synaxes, quibuscunque tandem diebus obeantur, a nona ad vesperam usque frequentari. Hoc vero certum est ex iis Epiphanii verbis, jejunium in Quadragesima non ante vesperam atque occasum solem a fidclibus solutum. Cui consentaneum est, quod cum de synaxibus ageremus, ex Tertulliano docuimus: stationes ob id semijejunia vocari, quod ad horam nonam usque prorogarentur, cum majora, cujusmodi quadragesimalia fuere, non ante lucis exitum desinerent. At Constit. apost. lib. v, cap. 13, nona vel vespera pro cujusque viribus vesci jubet: Ἐν δὲ ταῖς λοι παῖς ταῖς πρὸ τῆς παρασκευῆς ἐνάτην ὥραν, ἢ ἑσπέραν. ἕκαστος ἐσθιέτω, ἢ ὅπως ἄν τις δύναιτο. Ambrosius serm. 26: Rogo vos, fratres charissimi, ut in isto legitimo tempore, exceptis Dominica et Sabbato diebus, nullus ante nonam prandere præsumat, nisi forte quem jejunare infirmitas non permittit. Quia aliis diebus jejunare aut remedium, aut præmium est: in Quadragesimu vero non jejunare, peccatum est. Qui quidem sermo totidem verbis apud Augustinum legitur; estque sermo de temp. 62. Sed de Sabbato verbum nullum. Sed hoc solum, ut exceptis Dominicis diebus, nullus prandere præsumat. Quod idem est ac si ante nonam vesci proliberet, quia prandium ante horam sextam capicbatur. Vide August. epist. 86. Ita Cassianus Collat. 21, cap. 23, vel Theonas apud illum admonet, ut in dicbus festis, cibus, qui liora diei nona fuerat

capiendus, paulo citius, id est sexta hora pro festi- ac jejunii relaxatio, ut Aug. indicat epist. 118, c. 4. vitatis tempore capiatur. At priscis temporibus non ante vesperam cibum capere consueverant; id quod insuper Theophili Alexandrini locus ille confirmat, quem supra discussimus. Posteaquam vero ad horam nonam vescendi tempus a vespera translatum est, tum sublatum illud discrimen arbitror, quod bactenus inter stationes et jejunia fuisse vidimus. Indeque est, quod Ambrosius serm. 36 jejunia Quadragesime stationes appellari dixit. Εν τισι δὲ τόποις τῆς μετὰ τὴν πέμπτην, Απονηστισμός est jejunii solutio; et ἀπονηστί Česðar jejunium solvere. Nec aliter in Græco Hippolyti canone verbum illud accipitur, cum ait: 'ATOνηστίζεσθαι δὲ δεῖ οὗ ἂν ἐμπέσῃ Κυριακή. Tametsi Scaliger in Notis ad illum canonem, &movnotičeGat putat esse transferre jejunium: quod minime procedit. Tempus vero dissolvendi jejunii, sive hora ToŪ árovystiqμou multiplex fuit. Constit. Clem. lib. v, cap. 19: Τῷ δὲ Σαββάτῳ μέχρις αλεκτοροφω νίας παρατείνοντες, ἀπονηστίζεσθε ἐπιφωσκούσης μιᾶς τῶν Σαββάτων, ἥτις ἐστὶ κυριακὴ ἀπὸ ἑσπέρας ἕως ἀλεκτοροφωνίας ἀγρυπνοῦντες, καὶ ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἐν τῇ ἐκκλησία συναθροιζόμενοι γρηγορείτε. Jubet quadragesimale jejunium solvi ad gallicinium, ut et superiori capite. Dionysius Alexandrinus ad Basiliden, reprehendit eos qui paulo ante mediam noctem post Sabbatum jejunium dissolvunt, wc dàiTúpou; xal ȧxpatelę. Eos autem commendat, qui usque ad quartam custodiam sustinent; nec eos magni faciendos ait, qui ex illis majoris hebdomadæ sex diebus, prioribus quatuor sine jejunio transactis, Parasceven et Sabbatum sine ullo cibo traducunt, quod nepriéval nominat. Fuit enim hoc veteribus Christianis familiare, biduum illud absque cibo perseverare, et in Ecclesia precibus ac vigiliis insistere. Sexta synodus in Trullo can. Τὰς τοῦ σωτηρίου πάθους ἡμέρας ἐν νηστείᾳ, καὶ προσευχῇ, καὶ κατανύξει καρδίας ἐπιτελοῦντας χρὴ τοὺς πιστοὺς περὶ μέσας τῆς περὶ τὸ μετὰ Σάββατον νυκτὸς ὥρας ἀπονητίζεσθαι. Ad quæ Balsamo dubitat, an illud præcipiatur: triduum, quod est ɲɛrà thy terpáda, quodque Passioni præcipue dicatum est, adusque mediam noctem ante Dominicam Paschalem jejunos persistere; an de uno duntaxat Sabbato caveatur: in quo rigidior ac severior esse jejunii disciplina debeat. "EY Tươi để TÓлoiç arpsla τñç olxoroμlaç. τισι δὲ τόποις λατρεία τῆς οἰκονομίας. Λατρείαν τῆς οἰκονομίας divinum et incruentum επ crificium appellat; ut et paulo post disjuncte λaτρείας καὶ οἰκονομίας, et in Aerianis, lær. 77: Τὴν οικονομίαν τῆς λατρείας, hoc est missam. Nam λαpɛía divinus cultus atque officium est, quod sacrificio præstatur; olxovouía Incarnationis Passionisque Dominicæ mysterium significat, cui repræsentando institutum illud est a Deo sacrificium. Etsi in Aerianis n. 3 simpliciter oixovoulay, hoc est mysterium vocat. Porro feria quinta Dominicæ Passionis in quibusdam Ecclesiis &montis fuit PATROL. GR. XLII. Quod Laodicena synodus usurpari vetuit can. 49: Ὅτι οὐ δεῖ ἐν τεσσαρακοστῇ τῇ ὑστέρι ἑβδομάδι την πέμπτην λύειν, καὶ ὅλην τὴν τεσσαρακοστὴν ἀτιμάζειν· ἀλλὰ δεῖ πᾶσαν τὴν τεσσαρακοστὴν να στεύειν ξηροφαγοῦντας. Εx quo notabis obiter, Passionis hebdomadem Quadragesimæ partem esse, non ab illa distinctam. Trullana quoque synodus can. 29, quod in Carthaginiensi concilio de feria illa quinta nominatim exceptum fuerat: Ut sacramenta altaris nonnisi a jejunis hominibus celebren - tur, excepto uno die anniversario, quo cœna Domini celebratur (qui est Carth. 11, can. 29), abrogavit: vetuitque illo die solvi jejunium. At Augustinus in epistola proxime citata nonnullis in Ecclesiis mo rem fuisse declarat, ut bis quinta Sabbati hebdomadæ ultimæ quadragesimæ, et mane et ad vesperam offerretur: quod improbandum esse negat. Quod ipsum olim in vetere Ecclesia cæteris diebus usitatum fuisse, indicat Cyprianus epist. 63 edit. Pam. Ubi nonnullos reprehendit, qui in matutinis sacrificiis aquam solam adhibebant, ne per saporem vini redolerent sanguinem Christi. Quos ita castigat: An illa sibi aliquis contemplatione blanditur, quòd elsi mane aqua sola offerri videtur, tamen cum ad cœnandum venimus, mistum calicem offerimus; sed cum cœnamus, ad convivium nostrum plebem convocare non possumus, ul sacramenti veritatem fraternitate omni præsente celebremus? Bis igitur sacrificia celebrari solebant, mane, et quidem publice; tum privatim sub vesperam. Καὶ οὕτως ἀπολύει. Απόλυσις est Missa sive missio, cum diaconus, re sacra confecta, populum dimittit. Quare subaudiendus est, ó diáxovos. Ἐν τῇ ἀναστασίμῳ ἡμέρᾳ. Proprie μεγάλη uépa Pascha nominatur. Ut in Ancyrano, can. 6, Εδοξε μέχρι τῆς μεγάλης ἡμέρας εἰς ἀκρόασιν δεχθῆναι. Ει quoniam in illustrandis veteris Ecclesia ritibus navatur a nobis opera, de uno alterove leclorem admonebimus, qui per solemnes Paschatis ferias usurpari solebant. Qui etsi ad Epiphaniuır. nostrum nihil admodum pertineant, alias tamen habent opportunitates, ob quas illorum non prætermittenda mentio videtur. Primum igitur, per illos dies a Christianis imperatoribus vincti capti· vique e carcere mittebantur. Monachi Eutychis hæretici in libello supplici Ad pseudosynodum Ephesinam, in Actis Chalcedon. concilii, de die Paschatis loquentes: Καθ' ήν, inquiunt, λύεται μὲν τοῖς πλείστοις τῶν ἡμαρτηκότων ἀπὸ τῶν ἁγίων πατέρων ἡμῶν τὰ ἐπιτίμια· λύεται δὲ παρὰ τῶν βασιλευόν - των ἐπὶ τῶν ἐγκλημάτων τὰ δεσμὰ τοῖς ὑπευθύνοις. Exstat eadem de re impp. Valentiniani, Valentis et Gratiani rescriptum 53 de indulg. cod. Theodos.: Ob diem Pascha quem intimo corde celebramus, omnibus, quos reatus astringit, carcer inclusit. claustra dissolvimus. Hujus nobis commemorandæ consuetudinis occasionem dedit Themistiana quædanı oratio; cujus argumentum hactenus ignoratum,

nee a nobis etiam in novissima nostra editione sa- per solemnissimos Paschales dies sacramentum catis intellectum, plurimum huic observationi debebit. Fa est inter Themistianas ordine quinta: in qua Theodosii senioris clementiam humanitatemque prædicat. Quam quidem orationem vulgo persuasum erat omnibus ad Antiochensem illam procellam calamitatemque referri quando ob dejectas populari seditione Placillæ statuas exulceratus imperatoris animus, et ad vindicandam majestatem inflammatus Flaviani præsulis legatione mitigatus est. Sed nos necessariis quibusdam rationibus in Themistianis notis ostendimus, alio, quam ad Theodosianum illud factum, spectare Themistium; neque tamen cujusmodi facinus illud esset, extricare tum potuimus. Quare ita disputationem clausimus: Habent igitur eruditi viri atque historiæ studiosi, in quo quærendo atque enucleando ingenium suum exerceant. Quod sanc merito tum a nobis est factum. Postea vero dum Chrysostomi hom. xx ad populum Antiochenum percurrimus, in qua de Flaviani legatione, et impetrata abimperatore venia gratulatur, veram Themistianæ illius orationis historiam et argumenti summam non sine ingenti animi fructu ac voluptate didicimus. Cum enim habitam a Flaviano Ad Theodosium orationem ac deprecationem explicat, sic eum inter cætera loquentem inducit: Καὶ τί χρή λέγειν Κωνσταντί νον καὶ τὰ ἀλλότρια παραδείγματα, δέον οἰκοθέν σε, καὶ ἐκ τῶν σῶν παρακαλεῖν κατορθωμάτων; μέσ μνησαι πρώην, ὅτε τῆς ἑορτῆς ταύτης καταλαβούσῆς ἐπιστολὴν ἔπεμψας πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης XɛÀsÚOUσay ToÙÇ to desµwτpov olxoūvras &pelvat, κελεύουσαν τοὺς τὸ δεσμωτήριον οἰκοῦντας ἀφεῖναι, καὶ συγχωρεῖν αὐτοῖς τὰ ἐγκλήματα· καὶ ὡς οὐκ ἀρκούντων ἐκείνων δεῖξαί σου τὴν φιλανθρωπίαν, ἔλεγες διὰ τῶν γραμμάτων, ὅτι Είθε μοι δυνατὸν ἦν καὶ τοὺς ἀπελθόντας καλέσαι, καὶ ἀναστῆσαι, καὶ πρὸς τὴν προτέραν ἀναγαγεῖν ζωήν. Quanquam quid attinet Constantinum, aut aliorum exempla memorare, cum te domesticis tuis rebus ac factis incitare oporteat? Meministi nuper cum, eodem illø appetente festo, litteras toto terrarum orbe misisti, quibus eos omnes, qui in carcere erant, dimitti, eisque condonari crimina jussisti. Tum perinde ac si nondum hæc testificandæ humanitati tuæ sufficerent, in hæc verba scripseras: Utinam ego mortuos ad vitam revocare atque excitare possem! Quod est ipsissimum benignitatis clementiæque specimen, quod Themistius in illa oratione prædicat, aliquanto ante Antiochenum illud editum, cum adhuc Placilla viveret, ut ex oratione ipsa constat. Non potui tam ¡llustrem historiam, tamque luculentam ad Themistium nostrum accessionem tacitus prætermittere. Commodiorem autem, ubi hanc intexerem, locum, quam hunc ipsum, habui nullum. Alter non tam ritus quam rituum ac disciplinæ corruptela fuit, ut iisdem diebus catechumenis extraordinaria quædam sacramenta permitterentur. Quæ cujusmodi fuerint, nondum liquet. In Carthag. quidem conc. 111, can. 5, mos ille abrogatur his verbis: Item placuit, ut techumenis non detur, nisi solitum sal. Quia si fideles per illos dies sacramenta non mutant, nec catechumenis oportet mutare. Cum sal catechumenis præberi consuetum esset, appetentibus Paschatis ſeriis extraordinarium quiddam concessum illis est. Non utique Eucharistia; nec enim tantum insaniisse quemquam arbitror. Neque vero per sacramentum intelligi puto symbolum, sed panem ipsum ac vinum, ex quo Eucharistia consecrata fuerat: nam reliquiæ panis et vini, quæ a fidelibus ad sacrificium celebrandum oblata fuerant, nonnunquam in catechumenos distribuebantur. Quod amplius usurpari vetat Theophilus Alex. can. 8: Tà πpoʊφερόμενα εἰς λόγον θυσίας μετὰ τῶν ἀναλισκομένων εἰς τὴν τῶν μυστηρίων χρείαν οἱ κληρικοὶ διανειμέσθωσαν, καὶ μήτε κατηχούμενος ἐκ τούτων ἐσθιέτω ἢ πινέτω ἀλλὰ μᾶλλον οι κληρικοὶ καὶ οἱ by autolę motol ddegol. Ad quem canonem Balsamo scribit: Oblationes illas panem et vinum esse: ex quibus partes illæ sumptæ sunt (µepidaç vocat, uti Græci ferme consueverunt) quæ a sacerdote consecrantur. Ex quo fit, ut reliquiæ ipsæ quodammodo sanctificatæ sint, nec in profanos dividendæ. Has reliquias Carthaginensis synodus sacramenta vocat, quod ex illis sacramenta fierent, uti nos hostias vulgo tàc µɛpídas, sive particulas etiam ante consecrationem appellamus. Quanquam et sacramenta scio etiam absolute pro quibuslibet mysticis signis usurpari, adeoque pro sale ac cæteris quæ catechumenis dabantur. Aug. lib. 11 De peccat, meritis, cap. 26: El quod accipiunt, quamvis non sit corpus Christi (de catechumenis loquitur) sanctum est tamen, et sanclius quam cibi quibus alimur, quoniam sacramentum est. Quæ Augustini verba utrum ad panem viBunque, ex quo Eucharistia confecta jam erat, referri debeant, cogitandum amplius est. Cum igitur fideles eadem diebus omnibus sacramenta, hoc est Eucharistiam, quæ fidelium propria est, usarpent, non debent, aiunt Carthaginenses Patres, catechumeni propria ordinis sui ac status sacramenta mutare, neque aliquid præter salem accipere. Τὰ δὲ ἄλλα μυστήρια. Caule ac circumspecte de sacramentis et interioribus mysteriis mentionem aspergit. Ita complures veterum cum de sacramentis eorumque formis disserunt, consulto rem obscurant, neque plena apertaque voce declarant. Pauca, quæ ad manum modo sunt, exempla prodacam. August. epist. 57 ad Dardanum: Nosti uutem in quo sacrificio dicatur: Gratias agamus Domino Deo nostro. Innocentius primus epist. ad Decentium de sacramento confirmationis: Verba vero dicere non possum, ne magis prodere videar, quam ad consuliationem respondere. Sic Epiphanius aliquoties de Eucharistia timide obscureque locutus est. Ἐπὶ δὲ τῶν τελευτησάντων. De orationibus et sacrificiis, quæ pro mortuis ab Ecclesia celebrantur, insignis ac memorabilis hic locus est. Sed malto

copiosius atque expressius in Aerianorum hæresi Balsamo ad can. 4 Apost. Citatur et Epiphanti tocus ritum illum Ecclesiæ pertractat, quæ est hær. 75, num. 7. Nam Aerius eodem, quo hæretici nostri, furore amentiaque percitus mortuorum ad altare commemorationem fusasque pro illis preces et sacrificia deridebat: contra quem Epiphanius luculentissime disputat. Qpede, inquit, xal † TÈP aútiv ytvoµévý, el xal tå öka tiv altiaµátwy µġ ¿ñoxónto:. Quæ pro mortuis concipiuntur preces, iis utiles sunt, tametsi non omnes culpas exstinguant. Quod pluribus exsequitur August. lib. De cura pro mort. agend., cap. 1, ubi quænani peccatorum genera in mortuis precibus illis et sacrificiis expiari possint, edisserit. Et paulo ante: In Machabæorum, inquit, libris legimus oblatum pro mortuis sacrificium. Sed etsi nusquam in Scripturis veteribus omnino legeretur, non parva est universæ Ecclesia, quæ in hac consuetudine claret, auctoritas; ubi in precibus sacerdotis, quæ Domino Deo ad ejus altare funduntur, locum suum habet etiam commendatio mortuorum. Et cap. ult.: Quæ cum ita sint, non existimemus ad mortuos, pro quibus curam gerimus, pervenire, nisi quod pro eis sive altaris, sive oratiorum, sive eleemosynarum sacrificiis solemniter supplicamus; quamvis non pro quibus fiunt omnibus prosint, sed iis tantum, quibus dum vivunt, comparatur ut prosint. Frequentissima est et illius consuetudinis apud Cyprianum mentio. Ut in epist. 66, in qua decretum ait in concilio, ut si quis moriens clericum tutorem reliquisset, non offerretur pro eo, nec sacrificium pro dormitione cjus celebraretur. Vetatque ^^ mox deprecationem pro eo ullam ad altare fieri. Tertull. De cor. mil., cap. 3: Oblationes pro defunctis, pro natalitiis annua die facimus, et alibi sæpe. Eusebius lib. v De vita Constantini, cum de ejus ſunere scribit: Tá TE THỂ ¿VOÉOυ harpɛía; dɩ'ɛůxiv ȧveπpouv, harpɛiav appellat altaris sacrificium. ἀνεπλήρουν, λατρείαν Μος, σὺν κλαυθμῷ δὲ πλέονι τὰς εὐχὰς ὑπὲρ τῆς βασιλέως ψυχῆς ἀπεδίδοσαν τῷ Θεῷ. Athan. Quæst. ad Antiochum, quæst. 34, cum quæsitum esset, utrum mortuorum peccatorum animæ beneficia in se collata sentirent, γινομένων ὑπὲρ αὐτῶν συνάξεων, καὶ εὐποιιῶν, καὶ προσφορών, respondet: Τὰς τῶν ἁμαρτωλῶν ψυχὰς μετέχειν εὐεργεσίας τινὸς ἐκ τῆς ὑπὲρ αὐτῶν γενομένης αναιμάκτου θυσίας, καὶ εὐποιίας. Alioqui si nihil hæc ipsis prodessent, οὐκ ἂν ἐν τῇ προσκομιδῇ ἐμνημονεύοντο, hoc est in oblatione. Nam προσκομιδή est προσφορά. Male autem interpres, In cura et exsequiis. Scripserat idem Athanasius λόγον εἰς τοὺς κοιμηθέντας; cujus meminit Damascenus in ejusdem argumenti oratione, et ex opere quodam in Proverbia apud Anastasium Nicenum, quæst. 20 in Scripturam, in quo preces pro mortuis commendantur. Qui locus totidem fere verbis sparsim hoc opere continetur. De mortuorum præterea commemoratione in salutaribus sacris meminit concilium Vasense can. 2 et Carthag. II, can. 29, et iv, can. 79, ut alia infinita prætermittam, maximeque Græcorum ac Latinorum antiquissimas liturgias. Luculentissimus vero est alter ille Epiphanii locus hær. 75, num. 7, in quo mortuorum duplicis generis commemorationem in sacrificio fieri docct, justorum et peccatorum. Horum quidem, uti divinam pro illis misericordiam imploremus; justorum autem ac sanctorum, ut singulare Christi Domini privilegium agnoscatur, qui ab reliquorum mortalium conditione segregatur. De' martyrum commemoratione passim loquitur Cyprianus, ut in epist. 34: Sacrificia pro eis, inquit, semper, ut meministis, offerimus, quoties martyrum passiones et dies anniversaria commemoratione celebramus. Quod ad memoriam prædicationemque martyrum debet referri, quemadmodum et in eorum memorias altaria constituebantur. August. lib. XX contra Faustum, cap. 21, adversus Manichæos disputans, qui similiter atque hodierni stasıūtai memorias martyrum in idola convertere catholicos impudentissime criminabantur, his verbis utitur: Populus autem Christianus memorias martyrum religiosa solemnitate concelebrat, et ad excitandam imitationem, ut meritis eorum consocietur atque oratio nibus adjuvetur. Ita tamen ut nulli martyrum, sed ipsi Deo martyrum sacrificemus, quamvis in memorias martyrum constituamus altaria. Quis enim antistitum in locis sanctorum corporum assistens altari aliquando dixit: Offerimus tibi, Petre, aut Paule, aut Cypriane? etc. Εωθινοί τε ὕμνοι ἐν αὐτῇ. De matutino ac cæterarum horarum officio diligenter in Annalibus, et ab aliis disputatur. De lucernalibus psalmis loc ascribimus: Socratem lib. v, cap. 22, eas appellare tas ἐν ταῖς λυχναψίαις εὐχάς. Qui ibidem addit, in Cypro ac Cæsarea, Sabbato et Dominica del maplomépav μετὰ τῆς λυχναψίας τοὺς πρεσβυτέρους καὶ ἐπισκό πους τὰς Γραφὰς ἑρμηνεύειν. Concil. Tolet. 1, can. 9, lucernarium appellat. Vetat enim professas, aut viduas domi suæ untiphonam cum confessore, vel servo suo facere, absente episcopo, vel presbytero. Lucernarium vero, inquit, nisi in ecclesia non legatur. De nonis et vesperis Laodic. meminit can. 18. Vide et Tertull. lib. contra Psych., Agathense can. 30.