Α δὲ λέξεων πρὸς κατάληψιν τῶν μὴ εἰδότων Εβραϊκά στοιχεῖα, εἰς τὸ διὰ τῶν Ἑλληνικῶν εἰδέναι τῶν Εβραϊκῶν λογίων την δύναμιν. Καὶ οὕτως τοῖς λε γομένοις ὑπ' αὐτοῦ Ἐξαπλοῖς ἢ Οκταπλοῖς τὰς μὲν δύο Εβραϊκὰς σελίδας, καὶ τὰς ἓξ τῶν ἑρμηνευ τῶν ἐκ παραλλήλου ἀντιπαραθείς, μεγάλην ὠφέλειαν δέδωκε γνώσεως τοῖς φιλοκάλοις. Εἴθε δὲ ἐν τοῖς αὐτ τοῦ γράμμασιν οὐ παρέπεσε καὶ τὸν κόσμον καὶ ἑαυ τὸν ἠδίκησε, κακῶς δογματίσας τὰ περὶ πίστεως, καὶ τὰ πλεῖστα τῶν Γραφῶν κακῶς φράσας ! Οὗτος εὑρὼν τὴν εἰ καὶ ς' ἔκδοσιν, καὶ μὴ εἰδὼς τίνες εἰσὶν οἱ ταῦτα συντάξαντες, ἐπέγραψε τὴν μὲν οὖν εὑρόντες τὴν Ἑβραϊκὴν πρώτην ἔκδοσιν καὶ δευ· τέραν τοῦ ᾿Ακύλα, εἶτα τοῦ Συμμάχου, εἶτα τῶν οβ', Β εἶτα τοῦ Θεοδοτίωνος, ἔπειτα τὴν ε', καὶ τὴν δ', να μίζουσι πρὸ τῶν οβ' εἶναι τὸν ᾿Ακύλαν καὶ τὸν Σύμ μαχαν· διασφάλλονται δέ. Ὁ γὰρ Ωριγένης οὕτως ταῦτα συνέταξε, τῇ μέσῃ τάξει δοὺς τὴν ἑρμηνείαν τῶν οβ, καλῶς τοῦτο ποιησάμενος· μέσην γὰρ αὐτὴν τέθει κεν, ὅπως τὰ ἔνθεν καὶ ἔνθεν ἐλέγχοι. - ἔδει γὰρ ἡμᾶς, ἀγαπητέ, μὴ τῇ οιήσει τῶν κλήρων φέρεσθαι, S. EPIPHANII hus, ut qui Hebraica elementa ignorarent, Græca- rum litterarum ope, Hebraicorum verborum vim intelligere possent. Itaque in Hexaplis et Octaplis, ut ille vocat, Hebraicas duas columnas, sexque alias interpretum, e regione concinnans, magnam notitiæ utilitatem studiosis attulit. Atque utinam in scriptis suis non turpiter aberrasset, neque sibi ac toti terrarum orbi damnum importasset, cum prava de fide dogmata edidit, ac multa Scripturæ loca perperam interpretatus est! Cum autem Quintam et Sextam editionem repe- risset, nec sciret quinam essent ejus auctores, Quintam per ɛ', et Sextam per ç' denotavit. Qui- dam porro, cum Hebraicam editionem primam vi- dent, secundam Aquila, deinde Symmachi, postea Lxxl : hinc Theodotionis, ac consequenter Quin tam et Sextam, putant Aquilam et Symmachum fuisse ante Septuaginta Interpretes, sed halluci - nantur. Nam Origenes hæc ita disposuit, jureque ac merito Lxx11 editioni medium locum dedit: ideo enim mediam posuit, ut eas quæ a lateribus erant refelleret. néµntŋv dɩà toū e', thy dè Extry dɩà toŭ s'. Tivă; SANCTI EPIPHANII EPISCOPI CYPRI EPISTOLA AD JOANNEM EPISCOPUM JEROSOLYMORUM. DIVO HIERONYMO PRESBYTERO INTERPRETE. (Ex edit. Vallarsi, Opp. Hieron., Veronæ 1777). Excusat se quod Paulinianum presbyterum ordinasset ipso inconsulto. Deinde commonet, ut ab Origenis er- roribus abstineat. Domino dilectissimo fratri Joanni episco- C terræ, ut loca provinciasque non nominem. Et ubi pus Epiphanius. non abuti in superbiam (88), sed custodia manda- torum Dei, et observatione diligentissima hoc esse quod dicimur. Si enim sancta Scriptura loquitur ; • Cleri eorum non proderunt eis ': > quæ arrogan- tia clericatus conducere nobis poterit, qui non so- lum cogitatione, et sensu, verum etiam sermone peccamus? Audivi quippe quod tumeas contra nos, et irascaris, et miniteris scribere in extremos fines Jerem. x11, 13. • Matth. v, 22. nere interpretandi, qua se tuetur Hier. contra Ru- finum cavillantem priora hæc Epiphanii verba, quæ in Græco sunt, a S. Doctore male conversa in Latinum. est in vasis papyri, at LXX aliam litteram pro ɔ quæ facillime commutantur, legentes trIOTO- Xas Biolivas transtulerunt, accipientes NO seu pa- pyrum pro epist. quod videlicet in papyro scribe- reutur. Videndus Plinius lib. xm, cap. 11, et Cas- est Dei timor, qui nos debet illo tremore concu- tere, qui dictus est a Domino : « Si quis irascitur fratri suo sine causa, reus erit judicio *?, Non quod magnopere curem si scribas quod placuerit. Scribebantur enim, et (89) epistolæ biblinæ juxta Isaiam et mittebantur super aquas, quæ cito cum sæculo transeunt. Nihil tibi nocuimus, nihil injuriæ fecimus, nec quicquam violenter extorsimus. In monasterio fratrum, et fratrum Peregrinorum, qui provinciæ nihil tuæ deberent (90) : et propter : siodor. lib. x1, epist. 38. Hinc Aldelmus de Nycti- D corace, Romuleis scribor biblis, sed voce Pelasga. Et Ennodius: Otia Niliacis non passus carmina biblis Sulcavi, etc. Sed de penitiori hujus loci sensu atque usa, plura dicenda nobis erunt in lib. Advers. Pelag. Inte- rini superiorem tibi voculam reposuimus e mss. nihil debuere. Erat autem Paulinianus S. Hieronymi 1. Oportebat nos, dilectissime, clericatus honore (88) Consule Hieronymi epist. 57 De optimo ge- (89) In llebræo Isaiæ text est 4ɔɔ, quod (90) Duo vetustiores codd. Vatic. qui provinciæ

383 S. EPIPHANI 381 cor meum in verba malitiæ : ad excusandas excu- A dum quod scriptum est, nec oculo nostro parcimus, sationes in peccatis '. III. Illud quoque audiens admiratus sum, quod quidam, qui solent ultro citroque portare rumas- culos, et his quæ audierunt semper aliquid ad- dere, ut tristitias et rixas inter fratres concitent, te quoque turbaverunt, et dixerunt, quod in ora- tione quando offerimus sacrificia Deo, soleamus pro te dicere: Domine, præsta Joanni, ut recte credat. Noli nos in tantum putare rusticos, ut hoc tam aperte dicere potuerimus. Quanquam enim hoc in corde meo semper orem, tamen ut simpliciter fatear, nunquam in alienas aures protuli, ne te viderer parvipendere, dilectissime. Quando autem complemus orationem secundum ritum mysterio- ut non effodiamus eum, si nos scandalizaverit; nec manui, neque pedi, si nobis scandalum fecerit. Et vos ergo sive oculi nostri, sive manus, sive pedes fueritis, similia sustinebitis. Quis enim catholico- rum possit æquo animo sustinere, et eorum qui fidem suam bonis operibus exornant, ut audiant Origenis doctrinam atque consilium, credant præ- claræ illius prædicationi: Non potest Filius videre Patrem, neque Spiritus sanctus videre Filium ? Hæc in libris Пepl dozŵr scribuntur, his verbis legimus, et ita locutus est Origenes: Sicut enim incongruum est dicere, quod possit Filius videre Pa- trem, sic inconsequens est opinari, quod Spiritus sanctus possit videre Filium. Illud quoque quis rum, et pro omnibus et pro te quoque dicimus: B Origenem dicentem patiatur, quod animæ, angeli Custodi illum qui prædicat veritatem : vel certe ita: Tu præsta, Domine, et custodi, ut ille verbum præ- dicet veritatis: sicut occasio sermonis se tulerit, et habuerit oratio consequentiam. Quapropter ob- secro te, dilectissime, et advolutus pedibus tuis precor, præsta mihi et tibi, ut salveris, sicuti scri- ptum est ³, a generatione perversa; et recede ab hæresi Origenis, et a cunctis hærésibus, dilectis- sime. Video enim quod propter hanc causam omnis vestra [al. nostra] indignatio concitata sit, quod dixerim vobis Arii patrem (95), et aliarum hære- scon radicem, et parentem laudare non debetis. Et cum vos rogarem, ne ita erraretis, et monerem, contradixistis, et me ad (96) tristitiam atque la- crymas adduxistis. Non solum autem me, sed et alios piurimos catholicos qui intererant. Inde, ut intelligo, hæc est omnis indignatio, et iste furor. Et idcirco comminamini, quod mittatis adversum ine epistolas, ut huc illucque sermo vester discur- rat; et propter defensionem hæreseos adversum me odia suscitantes, rumpitis charitatem quam in vos habuimus: in tantum ut feceritis nos etiam pœni- tentiam agere, quare vobis communicaverimus, ita Origenis errores et dogmata defendentes (97). IV. Simpliciter loquor [al. loquar]: Nos secun- • Psal. CXL, 4. Deut. xxxII, 5. › Gen. 1, 28; fuerint in cœlis et postquam peccaverint in su- pernis, dejectas esse in istum mundum, et quasi in tumulos et sepulcra, sic in corpora ista relegatas, poenas antiquorum luere peccatorum? et corpora cre- dentium non templa Christi esse, sed carceres dam- natorum? Exinde veritatem historiæ, allegoriæ de- pravans mendacio, infinita verba multiplicat; et simplices quosque varia persuasione supplantans, nunc asserit animas, juxta Græcam etymologiam fuxàç ánò toù fúxɛoðar (98) idcirco vocitatas, quia de cœlestibus ad inferiora venientes, calorem pristi- num amiserint: nunc corpus hoc, ob id juxta Græcos déμaç, id est, vinculum, sive juxta aliam proprieta- tem, cadaver dici (99): quia animæ de cœlo ruerint: C 261 a plerisque autem secundum variam Græci sermonis supellectilem ouua, id est, corpus, oñua, id est monumentum interpretari, eo quod ita animam in se clausam habeat, quomodo se- pulcra et tumuli cadavera mortuorum. Et si hoc verum est, ubi est fides nostra? ubi præconium resurrectionis? ubi apostolica doctrina, quæ in Ecclesiis Christi hucusque perdurat? ubi illa be. nedictio ad Adam et ad semen ejus, et ad Noe et ad filios ejus ³: Crescite et multiplicamini, et repleto terram? Jam enim non erit benedictio, sed male- hic inserunt editi, quæ tamen nulli ass. agnoscunt, et nos eorum auctoritate tanquam eglossatoris manu D profecta expunximus. post inde. potest: Ambrosian. quæ tamen exemplar cum legat defendentibus, refert ad vobis. a frigescendo, idcirco, etc. Al. ab angelescendo, leg. algescendo. Vitiose Vatic. juxta Græcam etymolo- giam, quod corpora carceres dicas, idcirco, etc. Porro sententiam hanc a Pythagora post Platonem, Origenem hausisse, est longe notissimum. seri, et legi juxta aliam proprietatem πrupa id est cadaver, nam Græce corpus exanime tua dici- tur, áñ³ toū ninet, ut Latine cadaver deducitur a cadendo, siquidem ipsam Græcam etymologiam, quam ad hæresim suam torquebat Origenes, hic 1x, 7. afferre satius erat, ut supra sit, atque infra: ubi tamen Vatic. et Ambros. iss. vocabulo owya, el vocula id est expunctis, continuo legunt, secundum variam Græci sermonis supellectilem corpus oñua id est, memoriam (al. monumentum) interpretari. Plato ex cujus sententia Origenes locutus est, in Cratylo, et Gorgia, corpora animis deservire se- pulcrorum vice, dixit, et owua, quasi σña nun- cupatuumn. Καὶ γὰρ σῆμά τινές φασιν αὐτὸ εἶναι τῆς ψυχῆς ὡς τεθραμμένης ἐν τῷ νῦν παρόντι, et c tera quæ Latine præstat audire. Etenim owua non- nulli aiunt esse animi ofua, tanquam ad hoc qui- dem tempus anima sit in "corpore, sepulta, vel recle ideo est oñua, quoniam corporis ministerio utitur anima ad eas res, quas sibi obsignarit significan- das, explicandasque. Et in Gorgia, Kal hueis tw ὄντι ἴσως τέθναμεν, ὅπερ ἤδη που ἔγωγε καὶ ἤκουσα τῶν σοφῶν ὡς νῦν ἡμεῖς τέθναμεν, καὶ τὸ μὲν σῶμά ἐστιν ἡμῶν σῆμα. Εt nos revera norinur. Illud enim a sapientibus audivi nos nunc mori, ct nostrum owua corpus, esse oñµ¤, sepulcrum. (95) Duo verba Origenem scilicet, post Arii patrem, (96) Absunt a Vatic. voculæ me ad, et paulo (97) Illud defendentes ad nos commode referri (98) Vetustiores eliti ἀπὸ τοῦ ψυχρίζεσθαι id est (99) Mallem ipsum etiam Græcum nomen in-

587 S. EPIPHANII 388 gias quis non statim abjiciat atque contemnat : A hostis exstitit? Inter multa enim mala etiam illud dicente Origene de aquis quæ super firmamentum sunt, non esse aquas, sed fortitudines quasdam an- gelicæ potestatis, et rursum aquas quæ super ter- ram sunt, hoc est, sub firmamento, esse virtutes contrarias, id est, dæmones? Et quomodo legimus, in diluvio apertas cataractas coeli, et aquas inun- dasse diluvii? unde aperti sunt fontes abyssi, et totus mundus opertus est aquis. VI. O furor hominum junctus stultitiæ, qui reli- querunt illud quod in Proverbiis dicitur: Audi, fili, sermonem patris tui, et ne abjicias tegem matris tuæ, et conversi sunt ad errorem, et dicunt stulto, ut princeps sui sit; nec contemnunt res fa- tuatas, quæ dicuntur a fatuo, sicut Scriptura te- statur : Fatuus autem fatuo loquitur, et cor ejus vana intelligit ³. Unde obsecro te, dilectissime, et quasi membris meis parcens, propter charitatem quam in te habeo, precor scribens et orans, ut impleas illud quod dicitur : Nonne odientes te, Do- mine, odivi, et super inimicos tuos tabescebam ‘? Ini- mica et digna odio Origenis verba sunt, et Deo repugnantia, et sanctis ejus, et non ista sola quæ dixi, sed et alia innumerabilia. Neque enim nunc mihi propositum est adversus omnia Origenis do- gmata disputare. Nihil mihi subripuit Origenes, nec in mea generatione fuit : nec propter aliquas res mundi et hæreditatem, odium adversum illum, pugnasque suscepi sed, ut simpliciter fatear, doleo, et valde doleo, videns plurimos fratrum, et eorum præcipue, qui professionem habent non mi- nimam, et in gradum quoque sacerdotii maximum pervenerunt, ejus persuasionibus deceptos, et per- versissima doctrina cibos factos esse diaboli in quibus completum est illud, quod dicitur: Super omnem munitionem ludit, et esćæ ejus electæ, et con- gregavit sicut arenam captivitatem . Te autem, frater, liberet Deus, et sanctum populum Christi, qui tibi creditus est, et omnes fratres qui tecum sunt, et maxime Rufinum presbyterum ab hæresi Origenis, et ab aliis hæresibus et perditione ea- rum. Si enim propter unum verbum, aut duo quæ contraria fidei sunt, multæ hæreses abjectæ sunt ab Ecclesia, quanto magis hic inter hæreticos ha- bebitur, qui tantas perversitates, et tam mala do- gmata contra fidem adinvenit, Deique et Ecclesiæ Gen. vi, 11. * Prov. vi, 20. • Isa. XXXII, 6. & B C * Gen. v, 3. • Gen. IX, 4-6. • Psal. XXXVIII, 7. matus esset homo, et uxorem ejus, eos vero, etc Am- brosianæ autem sic etiam in superioribus variant, au- derent dicere, imminutam gratiam Dei, et illum solum factum esse ex humo, et uxorem ejus; eos vero, etc. secundum LXX, bis mille ducentos quadraginta duos annos supputant Eusebius, Hieronymus, Beda, aliique. Sed alii itidem cum Augustino De civil. Dei. lib. xv, numerant 2262. Cum itaque de Epiphanii mente haud constaret, atque impressi antea libri, quos etiam Martianæus sequitur, lege- rent sexaginta duos, Victorius ex fide mss. exem- plarium, prætulit quadraginta duos, cui lectioni duo ausus est dicere, perdidisse imaginem Dei Adam, cum hoc in nullo penitus loco Scriptura significet. Si enim ita esset, nunquam omnia quæ in mundo sunt, servirent semini Adam, id est, universo ge- neri hominum, sicut et Jacobus apostolus loqui- tur : Omnia domantur, et subjecta sunt humanæ natura Nunquam enim universa subjecta essent bominibus, si non haberent homines juxta id quod universis imperarent, imaginem Dei. Conjungens autem atque consocians Scriptura divina gratiam benedictionis, quam Adam donaverat, et genera- tionibus quæ ex eo'erant, ne qui forsitan maligna interpretatione auderent dicere, uni datam gratiam Dei et illum solum factum esse ad imaginem Dei : quia plasmatus esset ex humo, et uxorem ejus, quam creasset de costa viri; eos vero (6) qui con- ciperentur in utero, et non ita nascerentur ut Adam, Dei non habere imaginem, statim per ordi- nem jungit, et dicit: Et vixit Adam ducentos tri- ginta annos, el cognovit Evam uxorem suam, et pe- perit ei filium juxta speciem et juxta imaginem ejus, et vocavit nomen ejus Seth '. Rursumque in decima generatione post annos bis mille ducentos quadraginta duos (7), vindicans Deus imaginem suam, et ostendens, quod gratia quam dedisset hominibus perseveraret in eis, ait: Ne comederitis carnem in sanguinem [al. cum sanguine]; ego enim ulciscar sanguinem vestrum de manu omnis hominis effundentis illum, quia ad imaginem Dei feci homi . nem . Necnon post alteras decen generationes usque ad Abraham, et ab Abraham usque ad Da- vid alias generationes quatuordecim, quæ viginti quatuor generationes simul faciunt annos bis mille centum decem et septem; Spiritus sanctus in tri- cesimo octavo psalmo, cum quereretur de omnibus hominibus, quod in vanitate ambularent, et pec- calis essent obnoxii, loquitur: Verumtamen in imagine perambulat omnis homo ". Necnon post David, etiam sub Salomone filio ejus, leginius talo quiddam super Dei imagine nominatum. Dicit eninı in Sapientia, quæ titulo ejus inscribitur: Creavit Deus incorruptum hominem, et imaginem 263 suæ proprietatis dedit ei 1. Et rursum post annos mil- lenos centenos undenos plus minus (8), in Novo legimus Testamento, quod non perdiderunt homi- * Psal. CXXXVIII, 21. 8 Abac. 1, 16. • Jac. III, 10 Sap. 11, 23. 7. etiam nostri codices suffragantur, quibuscum et nos facimus. Omnium autem rectissime Ambrosianus lib. utramque lectionem hoc modo exhibet, post annos bis mille ducentos septuaginta duos, sive ut in aliis · exemplaribus ponitur, bis mille ducentos quadra- ginta duos, ex quo facilis aliorumi amanuensium lapsus ex vocum pene earumdem occursu apparet. tun Victorius e mss., et Vaticanum ac Cistercien se exemplar ex illis quæ nos contulimus; reliqui om- nes libri, Erasm. et Martianæus supino errore non nisi annos trecentos undecim numerant, cum palam sit ex historia a Salomone, unde numerandi initium hic sumitur, ad Novum usque Testamentum, et Jat- (6) Aliter et brevius Cistercienses chartæ, qui plas. D (7) Ab orbe condito ad perditos diluvio homines (8) Sic vetustiores editiones duæ ante an. 1500,