col. 45–46page 1 of 5
PG 44:45Γρηγόριος Νύσσης ἐπίσκοπος, ἀδελφὸς Βασιλείου τοῦ Καισαρείας, πρὸ ὀλίγων ἐνιαυτῶν ἐμοὶ καὶ Γρη γορίῳ τῷ Ναζιανζηνῷ κατὰ Εὐνομίου ἀνέγνω λό γους, ὅστις καὶ ἄλλα πολλὰ γεγραφέναι καὶ γράφειν λέγεται. δ.. Ἐκ τοῦ Σωκράτους Ιστ. ἐκκλησ. βιβλ. Δ'; κεφ. κε'. Ἐγένοντο δὲ ἀδελφοὶ Βασιλείου, Πέτρος καὶ Γρη γύριος· ἀλλὰ Πέτρος μὲν τὸν μονήρη βίον Βασιλείου ἐζήλωσε· Γρηγόριος δὲ τὸ διδασκαλικὸν τοῦ λόγου, ὃς καὶ τὴν πονηθεῖσαν Βασιλείῳ ἐξαήμερον, ἅτε δὴ και ταλειφθεῖσαν, προσανεπλήρωσε μετά θάνατον τοῦ ἀδελφοῦ, καὶ ἐπιτάφιον εἰς Μελέτιον τὸν ᾿Αντιοχείας ἐπίσκοπον ἐν τῇ Κωνσταντινουπόλει διεξῆλθε. Φέ ρονται δὲ αὐτοῦ καὶ ἄλλοι λόγοι διάφοροι. Θεοδώρητος, Βιβλ. Δ', κεφ. κη'. Ἐν ἐπισκόποις, ἀλλὰ καὶ τὰ [τοῦ] τούτων νοήματα. ἐν μὲν οὖν ἀσκηταῖς καὶ τῆς ἀρετῆς φροντισταῖς οὗ τοι κατ' ἐκεῖνον διέλαμπον τὸν καιρόν. Γρηγόριος ἑκάτερος, δ τε Ναζιανζοῦ, καὶ ὁ Νύσσης· ὁ μὲν ἀδελφὸς, ὁ δὲ σύσκηνός τε καὶ συνεργὸς τοῦ μεγάλου Βασιλείου τυγχάνων. Οὗτοι μὲν οὖν ἐν Καππαδοκίᾳ τῆς εὐσεβείας ὑπερμαχοῦντες ηρίστευον· συνηρίστευε δὲ αὐτοῖς καὶ Πέτρος, γεννήτορας μὲν Βασιλείῳ καὶ Γρηγορίῳ τοὺς αὐτοὺς ἐσχηκώς, τῆς δὲ θύραθε παιδείας οὐ μετειληφώς σὺν ἐκείνοις, τὰς δὲ τοῦ βίου μαρμαρυγὰς ἀφιείς. Ἐκ τῶν τοῦ Φωτίου. Ανεγνώσθη Γρηγορίου Νύσσης ὁμοίως ὑπὲρ Βασι λείου Κατ' Εύνομίου, τὴν μὲν φράσιν εἴ τις ἄλλος ῥητόρων, λαμπρός, καὶ ἡδονῆς ὠσὶν ἀποστάζων. Οὐ μέν τοι καθεξῆς οὐδ᾽ αὐτὸς τὴν Εὐνομίου γραφὴν ἐπελέγχει. Διὸ καὶ συντομώτερός ἐστι Θεοδώρου, Σωφρονίου δὲ πλατύτερος. Πλεονάζει μὲν γὰρ τοῖς ἐνθυμήμασι καὶ τοῖς παραδείγμασιν. Εστι δὲ, ἀδεκάστως εἰπεῖν, ὡς ὅσον ὑπερβάλλει κάλλει τε καὶ λαμ πρότητι καὶ τῷ ἡδυτάτῳ Θεόδωρον· τοσοῦτον τὸ πλῆ. θος τῶν ἐπιχειρημάτων καὶ τὸ γόνιμον εἰς τὸ προ έχειν ἐκβιάζεται.PROLEGOMENA
QUÆ AD VITAM LAUDEMQUE S. GREGORII NYSSENI
PERTINENT
EX ALIORUM SCRIPTIS ELOGIA.
D. Hieronymus in Catalogo script. eccles.
Sophronius Græcus interpres.
Γρηγόριος Νύσσης ἐπίσκοπος, ἀδελφὸς Βασιλείου
τοῦ Καισαρείας, πρὸ ὀλίγων ἐνιαυτῶν ἐμοὶ καὶ Γρηγορίῳ τῷ Ναζιανζηνῷ κατὰ Εὐνομίου ἀνέγνω λό
γους, ὅστις καὶ ἄλλα πολλὰ γεγραφέναι καὶ γράφειν
λέγεται.
δ..
Gregorius Nyssenus episcopus, frater Basilii Cae
sariensis, ante paucos annos mihi et Gregorio Nas
zianzeno suos contra Eunomium legit libros, qui
et multa alia et scripsisse et scribere dicitur.
Nicephorus Callistus Ecclesiastica historiæ lib. xi, cap. 29.
Habuit Basilius fratres, quorum unus Gregorius fuit, Ecclesiæ Nyssenæ lux et ornamentum: vir secundum fratrem doctrina, moribus, et vitæ sanctitate spectatus. Et quamvis conjugem habuerit, rebus
tamen aliis fratri minime cessit. Qui Basilio mortuo, Hexaemeron sive sex dierum opus illius adimplevit; et Adversus Eunomium et Appollinarem confutationes scripsit. Constantinopoli quoque in divum Meletium orationem funebrem composuit, aliaque insuper plurima opuscula doctrinis et institutionibus
plena Ecclesiæ Dei reliquit. Ostendunt autem virum talem cum alia, tum præcipue in Gregorium illum
miraculis celebrem oratio ab eo edita.
Ἐκ τοῦ Σωκράτους Ιστ. ἐκκλησ. βιβλ. Δ';
κεφ. κε'.
Ἐγένοντο δὲ ἀδελφοὶ Βασιλείου, Πέτρος καὶ Γρηγύριος· ἀλλὰ Πέτρος μὲν τὸν μονήρη βίον Βασιλείου
ἐζήλωσε· Γρηγόριος δὲ τὸ διδασκαλικὸν τοῦ λόγου, ὃς
καὶ τὴν πονηθεῖσαν Βασιλείῳ ἐξαήμερον, ἅτε δὴ και
ταλειφθεῖσαν, προσανεπλήρωσε μετά θάνατον τοῦ
ἀδελφοῦ, καὶ ἐπιτάφιον εἰς Μελέτιον τὸν ᾿Αντιοχείας
ἐπίσκοπον ἐν τῇ Κωνσταντινουπόλει διεξῆλθε. Φέ
ρονται δὲ αὐτοῦ καὶ ἄλλοι λόγοι διάφοροι.
Θεοδώρητος, Βιβλ. Δ', κεφ. κη'.
Ἐν ἐπισκόποις, ἀλλὰ καὶ τὰ [τοῦ] τούτων νοήματα.
ἐν μὲν οὖν ἀσκηταῖς καὶ τῆς ἀρετῆς φροντισταῖς οὗ
τοι κατ' ἐκεῖνον διέλαμπον τὸν καιρόν. Γρηγόριος
ἑκάτερος, δ τε Ναζιανζοῦ, καὶ ὁ Νύσσης· ὁ μὲν
ἀδελφὸς, ὁ δὲ σύσκηνός τε καὶ συνεργὸς τοῦ μεγάλου
Βασιλείου τυγχάνων. Οὗτοι μὲν οὖν ἐν Καππαδοκίᾳ
τῆς εὐσεβείας ὑπερμαχοῦντες ηρίστευον· συνηρίστευε δὲ αὐτοῖς καὶ Πέτρος, γεννήτορας μὲν Βασιλείῳ
καὶ Γρηγορίῳ τοὺς αὐτοὺς ἐσχηκώς, τῆς δὲ θύραθε
παιδείας οὐ μετειληφώς σὺν ἐκείνοις, τὰς δὲ τοῦ
βίου μαρμαρυγὰς ἀφιείς.
Ἐκ τῶν τοῦ Φωτίου.
Ανεγνώσθη Γρηγορίου Νύσσης ὁμοίως ὑπὲρ Βασιλείου Κατ' Εύνομίου, τὴν μὲν φράσιν εἴ τις ἄλλος
ῥητόρων, λαμπρός, καὶ ἡδονῆς ὠσὶν ἀποστάζων. Οὐ
μέν τοι καθεξῆς οὐδ᾽ αὐτὸς τὴν Εὐνομίου γραφὴν
ἐπελέγχει. Διὸ καὶ συντομώτερός ἐστι Θεοδώρου,
Σωφρονίου δὲ πλατύτερος. Πλεονάζει μὲν γὰρ τοῖς
ἐνθυμήμασι καὶ τοῖς παραδείγμασιν. Εστι δὲ, ἀδεκάστως εἰπεῖν, ὡς ὅσον ὑπερβάλλει κάλλει τε καὶ λαμπρότητι καὶ τῷ ἡδυτάτῳ Θεόδωρον· τοσοῦτον τὸ πλῆ.
θος τῶν ἐπιχειρημάτων καὶ τὸ γόνιμον εἰς τὸ προέχειν ἐκβιάζεται.
Ex Socratis Hist. ecclesiast. lib. wv, cap. 21.
Basilius duos habet fratres, Petrum et Gregorium:
Petrus solitarium vitæ genus Basilii secutus est;
Gregorius autem, docendi rationem: qui librum
a Basilio in Hexaemeron editum, utpote imperfectum, post mortem fratris cumulate explevit. Idem
funebrem orationem in Meletium episcopum Antio
chiæ, Constantinopoli recitavit. Exstant quoque
aliæ diversæ orationes ab eo conscriptæ.
Theodoretus, lib. iv, cap. 28.
Ex eorum numero qui vitæ monasticæ et several
vivendi disciplinæ, studioque virtutis operam navarunt, Gregorius uterque, Nazianzenus et Nyssenus tulere principatum, quorum hic frater Basilii
magni fuit, ille socius studiorum ejus, et adjutor
fuit. Isti in Cappadocia pro pietate dimicantes
facile primas obtinuerunt. In ejusdem cum illis
laudis societatem venit Petrus, qui Basilii et Gregorii frater gernanus fuit: quique tametsi humaniore litteratura non perinde, ut illi, instructus
erat, pio tamen vivendi genere admodum excelluit.
Ex Photio.
Lectus est Gregorii Nyssæ episcopi similiter pro
Basilio Adversus Eunomium liber. Stylus illi, si
cui rhetorum, illustris, et jucunditatem auribus
instillans. Sed nec ipse quidem ordine Eunomii
scriptum reprehendit. Quamobrem et Theodoro
concisior est, et Sophronio latior, abundat enim
enthymematis, atque exemplis. Illud autem vere
pronuntiaverim, quantum Gregorius venustate,
splendore, et mirifica jucunditate antecellit Theo
doro, tantum etiam argumentorum copia et ubertate eumdem vincere connititur.
col. 47–48page 2 of 5
PG 44:47Ανεγνώσθη ἑτέρα πραγματεία τοῦ αὐτοῦ Γρηγορίου Νύσσης, περὶ τῆς αὐτῆς ὑποθέσεως· ἐν ᾗ λο γικώτερον Ευνομίῳ συμπλακείς, κατὰ κράτος αἱρεῖ, πάντα σαθρώσας τῆς δυσσεβείας αὐτοῦ τὰ ὀχυρώματα. Τὸ δὲ κάλλος τοῦ λόγου, καὶ ἡ σύγκρατος λαμπρότης, γλυκύτητι κανταῦθα, διαπρεπῶς ἐπι δείκνυται. Ἐκ τῶν Σουίδα. Γρηγόριος Νύσσης ἐπίσκοπος, ἀδελφὸς Βασιλείου τοῦ Καισαρέως· ἀνὴρ καὶ αὐτὸς ἑλλογιμώτατος καὶ πάσης ὑπάρχων παιδείας ἀνάπλεως· προσκείμενος δὲ μᾶλλον τοῖς τῇ ῥητορικῇ χαίρουσι. Καὶ γοῦν αὐτ δόκιμος ἐν ταύτῃ γεγένηται, καὶ λαμπρός, εἴ τις άλ λος τῶν πάλαι ταύτῃ γεγενημένων· οὗτος συνέταξε κατ' Ευνομίου λόγον ἐξαίρετον, καὶ τεῦχος θαυμαστὸν εἰς τὴν τοῦ ἀνθρώπου κατασκευήν· ἄλλως τε πυκνὰς καὶ συνεχεῖς ὁμιλίας, εἰς τε τὰ ᾄσματα τῶν ᾀσμάτων, καὶ εἰς τὸν Εκκλησιαστής· καὶ πρὸς τὴν ἀδελφὴν Μακρίναν, μακρόν τινα καὶ περικαλλή περὶ ψυχῆς συνέθηκε λόγον· ἄλλα τε πολλὰ γεγρα φήκει· καὶ πολυθαύμαστον ἔπαινον τοῦ πρώτου τῶν μαρτύρων Στεφάνου, καὶ βίον δὲ συνέταξε Γρηγορίου τοῦ ἐν θαύμασι διαλάμψαντος. Οὗτος ἦν ἀδελφὸς τοῦ μεγάλου Βασιλείου λαμπρός ἐν λόγοις καὶ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως ζηλωτής. Διά τοι τοῦτο καὶ τῆς Ἐκκλησίας Χριστοῦ προέστη, καὶ μετὰ τῶν συγκροτούντων τὴν ἐν Κωνσταντινουπόλει δευτέραν σύνοδον κατὰ τῶν δυσσεβῶν αἱρέσεων ενα ισταμένων ἐλθὼν ὑπέρμαχος εὑρέθη τοὺς ἐναντίους λόγων δυνάμει καὶ γραφικαῖς ἀποδείξεσι τροπωσάμενος. Διὰ γὰρ πάσης ἐλθὼν ἰδέας λόγων καὶ ἀρετῆς εὐδοκιμήσει τὸ κράτος ἐδέξατο. Καὶ φθάσας ἐν γήρει καλῷ ἐκοιμήθη, καὶ πρὸς Κύριον ἐξεδήμησεν. Ην δὲ κατὰ τὸν τοῦ σώματος τύπον κατὰ πάντα τῷ ἀδελφῷ Βασιλείῳ προτεοικώς, πλὴν τοῦ πολιοῦ τε καὶ χαριεστάτου ἐπὶ βραχύ. (α) Ἡ τοῦ δόγματος Εὐνομίου ἔκθεσις, Σίγα, μιαρὲ καὶ ψυχὴν καὶS. GREGORIUS NYSSENUS.
Lectum est alterum ejusdem Gregorii Nysseni
opus, de eadem ipsa re: in quo rationibus validioribus cum Eunomio manus couserens, eum vi
expugnat, omnia impietatis firmamenta labeſaclans. Venustas vero orationis, et splendor jucunditate mistus, etiam in hoe opere decenter se
. ostendit.
Ex Suida.
Gregorius Nyssenus episcopus, Basilii Cæsariensis frater, vir et ipse insignis, omnique doctrina
exuberans, addictior tamen rhetorices studiis, tam
celeber præclarusque in ea evasit, quam quisquam
veteruin. Is conscripsit egregium librum Adversus
Eunomium, tum opus admirandum De creatione
kominis; complures præterea conciones, tum in
Cantica canticorum, atque in Ecclesiasten: Lum ad
sororem Macrinam magnum et perpulchrum Sermonem De anima composuit, multaque alia commentus est: ex quibus celebre illud Stephani
protomartyris encomium, et Gregorii miraculorum
opificis vita habentur.
Ανεγνώσθη ἑτέρα πραγματεία τοῦ αὐτοῦ Γρηγο
ρίου Νύσσης, περὶ τῆς αὐτῆς ὑποθέσεως· ἐν ᾗ λογικώτερον Ευνομίῳ συμπλακείς, κατὰ κράτος αἱρεῖ,
πάντα σαθρώσας τῆς δυσσεβείας αὐτοῦ τὰ ὀχυρώ
ματα. Τὸ δὲ κάλλος τοῦ λόγου, καὶ ἡ σύγκρατος
λαμπρότης, γλυκύτητι κανταῦθα, διαπρεπῶς ἐπιδείκνυται.
Ἐκ τῶν Σουίδα.
Γρηγόριος Νύσσης ἐπίσκοπος, ἀδελφὸς Βασιλείου
τοῦ Καισαρέως· ἀνὴρ καὶ αὐτὸς ἑλλογιμώτατος καὶ
πάσης ὑπάρχων παιδείας ἀνάπλεως· προσκείμενος
δὲ μᾶλλον τοῖς τῇ ῥητορικῇ χαίρουσι. Καὶ γοῦν αὐτ
δόκιμος ἐν ταύτῃ γεγένηται, καὶ λαμπρός, εἴ τις άλλος τῶν πάλαι ταύτῃ γεγενημένων· οὗτος συνέταξε
κατ' Ευνομίου λόγον ἐξαίρετον, καὶ τεῦχος θαυμά
στον εἰς τὴν τοῦ ἀνθρώπου κατασκευήν· ἄλλως τε
πυκνὰς καὶ συνεχεῖς ὁμιλίας, εἰς τε τὰ ᾄσματα τῶν
ᾀσμάτων, καὶ εἰς τὸν Εκκλησιαστής· καὶ πρὸς
τὴν ἀδελφὴν Μακρίναν, μακρόν τινα καὶ περικαλλή
περὶ ψυχῆς συνέθηκε λόγον· ἄλλα τε πολλὰ γεγραφήκει· καὶ πολυθαύμαστον ἔπαινον τοῦ πρώτου τῶν
μαρτύρων Στεφάνου, καὶ βίον δὲ συνέταξε Γρηγο
ρίου τοῦ ἐν θαύμασι διαλάμψαντος.
Quis quantusque vir fuerit Gregorius Nyssenus, docet Martyrologium Romanum IX Martii. Nyssæ
depositio S. Gregorii episcopi, fratris Basilii Magni, vita et eruditione clarissimi, qui ob fidei catholicæ
defensionem sub Valente imperatore Ariano civitate sua pulsus est.
Menæum Græcorum X Januarii.
In
Hic erat frater Basilii Magni, eloquentia præcla- Οὗτος ἦν ἀδελφὸς τοῦ μεγάλου Βασιλείου λαμπρός
rus et orthodoxæ fidei æmulator, propterea etiam ἐν λόγοις καὶ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως ζηλωτής. Διά
Ecclesia Dei præfuit; et cum illis, qui Constanti- c τοι τοῦτο καὶ τῆς Ἐκκλησίας Χριστοῦ προέστη, καὶ
nopoli secundam synodum celebrarunt contra im- μετὰ τῶν συγκροτούντων τὴν ἐν Κωνσταντινουπόλει
pias haereses tunc exsurgentes, invictum pugilem δευτέραν σύνοδον κατὰ τῶν δυσσεβῶν αἱρέσεων ενα
sese praebuit, adversariis dicendi potentia et Scri- ισταμένων ἐλθὼν ὑπέρμαχος εὑρέθη τοὺς ἐναντίους
pturarum demonstrationibus proligatis. in omnni λόγων δυνάμει καὶ γραφικαῖς ἀποδείξεσι τροπωσάenim orationis genere exercitatus, et virtutis gloria μενος. Διὰ γὰρ πάσης ἐλθὼν ἰδέας λόγων καὶ ἀρετῆς
illustris, vim et robur obtinuit, et ad justam sene εὐδοκιμήσει τὸ κράτος ἐδέξατο. Καὶ φθάσας ἐν γήρει
ctutem provectus, obdormivit, et ad Dominum abiit. καλῷ ἐκοιμήθη, καὶ πρὸς Κύριον ἐξεδήμησεν. Ην
Erat autem corporis constitutione et figura similis δὲ κατὰ τὸν τοῦ σώματος τύπον κατὰ πάντα τῷ
per omnia fratri sue Basilio, excepta canitie et ἀδελφῷ Βασιλείῳ προτεοικώς, πλὴν τοῦ πολιοῦ τε καὶ
minus gratioso aspectu.
χαριεστάτου ἐπὶ βραχύ.
S. Hieronymus lib. De viris illustribus.
Gregorius Nyssenus episcopus frater Basilii Cæsariensis, ante paucos annos mihi et Gregorio Nazianzeno
contra Eunomium legit libros: qui et multa alia scripsisse, et scribere dicitur.
ostendisse, quod tantam ante sui admirationem aliis
concitaral.
Ut vero tota hæc cum Eunomio controversia contudisse, ac putidi cadaveris instar, risu dignum
melius intelligatur, sciendum est, Eunomnium,
Ariauæ sectæ antesignanum et Cyzici episcopum,
pestilentissimum librum adversus orthodoxam de
Trinitate sententiam edidisse: de quo libello Photius
in sua Bibliotheca (a): Legi libellum Eunomii, quo
suam ipse prodit impietatem, cujus hic est titulus.
Libellum hunc, quod Eunomianisin admiratione esset,
de industria, ne ad alios perveniret, occultatum, viz
tandem nactus Basilius Magnus, fortiter eum ac
splendide, omnemque adeo dicendi vim ac facultatem
pervadens, evertit ac jugulavit: diceres eum Babylonicum infantem ad firmam fidei petram allidendo
(α) volum. 137.
Exstant adbuc quinque libri S. Basilii adversus
Eunomium, et ipse etiam impius Eunomii commentariolus in Bibliothecis reperitur: nominatim in
Bavarica, et in codice Livineii, post Nysseni in
Eunomium libros subjungitur Eunomii libellus, bac
inscriptione: Ἡ τοῦ δόγματος Εὐνομίου ἔκθεσις,
Expositio dogmatis Eunomii, unde fortassis explere
licebit lacunam Photianam. Præposuit huic titulo
quidam hæc verba: Σίγα, μιαρὲ καὶ ψυχὴν καὶ
xapolav. Sile et animo et corde exsecrabilis. Impii
col. 49–50page 3 of 5
PG 44:49ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ κατὰ δικαίαν κρίσιν φήσαντος ὁμολογεῖν ἔμπροσθεν τοῦ Θεοῦ καὶ πατρός. ῥητικὸς πρὸς τὸν Εὐνομίου τοῦ δυσσεβοῦς δεύτερον λόγον· Τὰ μὲν δὴ πρῶτα τῶν πρὸς Εὐνόμιον ἀγώνων.PROLEGOMENA.
hujus scripti principium est: Tou soū xal outñpoç multoque magis nostræ theologiæ pluribus ostenaens.
ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ κατὰ δικαίαν κρίσιν φήσαντος
ὁμολογεῖν ἔμπροσθεν τοῦ Θεοῦ καὶ πατρός.
Nic vero Mopsuestiæ, ut puto episcopus fuit.
De Sophronio idem Photius (c): Lectus similité
Sophronii liber pro Basilio contra Eunomium, Theo
doro apertior et multo doctior et brevior. Neque enim
per omnia Eunomium persequitur, sed illa potissimum exagitat, atque refellit, quæ summa capila
hæresis Eunomii continere videbantur. Charactere
usus est distinguente ac deficiente, et ut plurimum
solutus illi, minimeque junctus sermo, non ingratus
tamen, imo et logicis argumentationibus perquam
Poridus est.
De eodem Eunomio S. Hieronymus in Catalogo
scriptorum ecclesiasticorum: Eunomius, Ariana
partis, episcopus Cyzicenus in apertam hæreseos
prorumpens blasphemiam, ut quod illi tegunt, iste
publice fateretur, usque hodie vivere dicitur in Cappadocia, et multa contra Ecclesiam scribere. Responderunt ei Apollinarius, Didymus, Basilius Cæsariensis, Gregorius Nazianzenus, et Gregorius Nyssenus.
Sed hæc minus distincte S. Hieronymns, priora
et prosteriora simul jungens. Ut ergo confusionem
vites, sic habeto, ubi contra primum Eunomii fetum
disputationes S. Basilii in publicum exiverunt,
tum ille furere, et instar calcati serpentis colla contrita attollere, arreptoque calamo virulentius tam
in Basilium, quam in doctrinam orthodoxam bacchari cœpit, et quidem triplici invectiva, S. Basilio
interim ad cœlestem beatitudinem translato. Audi
Photium (a): Lectum ejusdem impii hominis tres
libros continens volumen, quod velut confutatio´est
illarum ineptiarum, quas in ipsius reperiri blasphemiis S. Basilius demonstrat. Hoc in opere parturiendo, multas eum annorum olympiadas ædiculæ inclusum suæ absumpsisse ferunt; ac vix tandem poet
multorum annorum intervallum abortiendo improbum
illum ac prodigiosum, quem furtivis congressibus
conceperat, ſetum in lucem ejecisse. Quin tunc etiam
miserum illic fovendo partum, ipsis quoque seciæ
asseclis non temere exhibuisse, veritum nimirum
maxime, ne quando et hoc opus in Basilii manus prius
veniens, quam coalesceret, dissiparetur, et antequam
floreret, præmature corruptum marcesceret. Igitur
studiose velut alter in fabulis Saturnus, natum devorando texit, atque abscondit, quandiu quidem Basilius in fluxa ista vita degens metum incuteret. Postquam vero vir ille divinus, peregrina habitatione
relicta, in suam, hoc est, in cœlestem commigravit
hæreditatem, et ingenti illo metu discusso, vix tandem sero edendi advenit occasio, ne tunc quidem
omnibus, sed amicis duntaxat, evulgare ausus est.
In quem incidentes Theodorus et Gregorius Nysse:
nus, atque Sophronius (quorum supru est a me habila
mentio) multis verborum plagis; non secus quam que dissonum stridendo edere affectat, tum consonanpriorem (illum ejusdem) Basilius, conficientes, jugulatum jam, el præ impuritate olidum in auctorem suum
conjecerunt. Has itaque tum impietatis pœnas dedit.
De Gregorio Nysseno idem Photius (d): Lectus
est Gregorii Nyssæ episcopi similiter pro Basilio adversus Eunomium liber. Stylus illius, si cui rhelorum, illustris, et jucunditatem auribus instillans.
Sed nec ipse quidem ordine Eunomii scriptum reprehendit. Quamobrem et Theodoro concisior est, et
Sophronio latior; abundat enim enthymematis, alque
exemplis. Illud autem vere pronuntiaverim, quantum
Gregorius venustate, splendore, et mirifica jucundi.
:ate antecellit Theodoro, tantum etiam argumentorum
eopia et ubertate eumdem vincere connititur. Lectum
est allerum ejusdem Gregorii Nysseni opus, de eadem ipsa re: in quo rationibus validioribus cum Eunomio manus conserens, eum vi expugnat, omnia impietatis firmamenta labefacians. Venuslas vere orationis et splendor jucunditate mistus, etiam hoc
opere decenter se ostendit.
De singulis hisce Eunomii oppugnatoribus speciatim Photius. De Theodoro ista (b): Lecti sunt
Theodori Antiocheni pro Basilio adversus Eunomium
libri viginti quinque. Est illi phrasis non usquequaque perspicua, sensibus tamen et argumentis nimium
quantum densus, S. Scripture testimoniis egregie
abundat. Ad verbum fere Eunomii rationes refellit,
imperitum eum valde externarum disciplinarum
(a) Volum. 137.
(b) Vol. IV.
Loquitur Photius de longissima illa oratione,
quæ in opere contra Eunomium, secundum quosdain, duodecimum, secundum alios, decimum tertium locum tenet, cujus hæc est in Bavarico codice inscriptio: Toû aútoù ¿ylou [pŋyopiou àvtiþῥητικὸς πρὸς τὸν Εὐνομίου τοῦ δυσσεβοῦς δεύτερον
λόγον· cujus principium est, Τὰ μὲν δὴ πρῶτα τῶν
πρὸς Εὐνόμιον ἀγώνων.
In judicio de stylo Eunomiano plane concinit
Photius cum, Gregorio Nysseno: id intelliges ex
primo libro Nysseni, et ex his Photii verbis: Ad
stylum (Eunomii) quod attinet, tantum is ab omni
gratia et jucunditate remotus est, ut me cognovisse
quidem, an tale quid exstaret, videatur. Jactantiam
tantummodo quamdam prodigiose ostentat, sonumtiam alterna vicissitudine, tum vocibus pronuntiaiu
difficilibus, el quæ mullis abundant consonantibus:
idque poetico more, vel, ut verius dicam, dithyrambico potius ritu. Compositio ipsius coacta est, et vi
compressa alque exlusa, ut necessehabeat illius scripla legens, aerem vehementer labiis verberare, si
modo aperte pronuntiare velit, quæ forte nanciscens
atque contorquens, aut collidens etiam, ac temere interjiciens, imo et truncans, vix tandem ille conjunxit. Longas qroque interdum, et immodice productas
periodos facit: obscuritatem insuper alque incerti-
(c) Vol. V.
(d) Vol. VI.
col. 51–52page 4 of 5
tudinem per omne opus offundens. Cum ut vulgo vi- munitas et improbitatis refutatio, et ex antecedenti
deatur ipsa suæ eloquentiæ vi eorum longe captum
excedere; tum ut, quod in ejus sensis atque cogitalis
imbecillum est (ut est sane plurimum), hac ipsa obscu
ritate et intelligendi difficultate obtegere, sententiæ
que celare vitium possit. Videtur vero et logicis in
nili argumentis, dum partim alios hoc nomine inſe
clatur, partim ipse libentissime iis utitur, tametsi
frequenter (cum sero hoc studium arripuerit, neque
ad ejus intima penetrarit) in multis sæpe merito er
roris notatur. Hæc Photius de genere dicendi Eu
nomiano.
. Visus est S. Gregorius Nyssenus favere opinioni
Origenis et Origenistarum de communi omnium tam
dæmonum, quam hominum damnatorum ex inferno
liberatione. Sed Nyssenus validum et tam erudi
tione, quam sanctitate potentem hyperaspisten re
perit S. Germanum, patriarcham Constantinopo
litanum; ex cujus pro Gregorio lucubratione hæc
excerpta Photius nobis reliquit (a): Legi librum,
auctore Germano, qui primum Cyzics ordinatus, post
Constantinopolitanus patriarcha fuit, qui liber inscri
bitur, Retribuens et legitimus: quod perinde est
ac si dixeris: De vera et legitima retributione, quod
rependatur hominibus, prout vixerint. Et hæc quidem
tituli inscriptio. Contendit vero Gregorium Nyssæ
episcopum, ejusque scripta ab Origenis errore esse
immunia. Etenim quibus delirium illud placet, dæ
monibus et hominibus in æternam pœnam conjectis
liberationem inde exspectandam: illi quod virum
doctrina singularem, et eloquentia insignem eum
agnoscerent, claramque sanctitatis existimationem
per omnium ora decantatam viderent, aggressi sunt
claris et salutaribus ejus scriptis, obscura et perni
ciosa Origeniani somni venena admiscere, virtutique
kominis, et doctrinæ celebri hæreticam occulte amen
tiam subjicere. Quare partim additamentis falsis,
partim rectis argumentis violenter detortis, multa ex
irreprehensibilibus ejus monumentis calumniari co
nati sunt. Contra quos Germanus pietatis patronus,
açulum veritatis gladium stringens, et vulnere pro
stratos hostes relinquens victorem superioremque
gum constituit, in quem hæretica colluvies insidias
struxerat et posuerat.
bus locis depravatis, et ex consequentibus conficitur
et demonstratur; et ex aliis sexcentis B. Gregorii
Nysseni libris, qui orthodoxe et legitime sentiunt,
recte excutiens, ut nemo melius in salutares preces
et laudes Dei laborem finierit. Libri autem, quos in
sidiis excipere hæretici moliti sunt, et quos Ger
manus veritatis propugnator primarius a latronum
insultu sine noxa servavit, sunt, Dialogus ad Macri
nam sororem de anima, et Liber catecheticus, et
ille qui De perfecta vita narrationem continet. Hæc
pro Nysseno Germanus. Ex quibus evanescit ca
lumnia Casauboni, qui in Scholiis ad epistolanı
quamdam Nysseno ascriptam, et Eustathiæ, Am
brosiæ, et Basilissæ inscriptam, criminatur Nys
senum in catechetica oratione nævos quosdam con
traxisse ex lectione Origenis.
Eamdem Origenicam labem ab eodem Nysseno
depellit auctor anonymus, qui vitam ejusdem in
litteras retulit.
Illud tamén monuerim, finem orationis cateche
ticæ non esse Gregorii Nysseni. Cum enim Severi
mentionem faciat, et opus de distinctione vocabu
lorum contra illum promittat, clarum est totum
illud nibil aliud, quam aliunde adscitum assumen
dum esse, cum Severus Acephalorum antesignanus
multis annis demum post Nysseni obitum exstiterit;
quod recte etiam observavit Fronto Ducæus noster
in Annotationibus ad magnam catecheticam ora
tionem.
Nonnullis interjectis idem Photius: Ut breviter
dicam, omnia sancti hujus patris scripta ab omni
bæretica pravitate, et a calumnia, quæ in impieta
(em vergit, immunia esse declarat. Hæc porro im
(a) Volum. 153.
Porro licet tam multi contra impium Eunomium
scripserint, paucorum tamen monumenta ævi lon
gæva vetustas reliqua nobis fecit; ubi enim So
phroniì, Theodori, Didymi, et Apollinarii disputa
tiones? Ipse etiam Nyssenus, nimium quantum in
tenebris delituit: quem jam olim in lucem vindi
care aggressi eramus; verum aliis atque aliis ne
gotiis semper incidentibus, desistendum fuit. Sed
cessationem meam suppleverunt nuper Parisienses,
qui opera Nysseni Græce et Latine duobus tomis ele
ganter evulgarunt, additis etiam libris contra Euno
mium; sed omisso primo, cujus exemplari editores
carebant: quem nunc ex' Bavarico codice publica
mus, ut et alia nonnulla, quibus editio Parisiensis
caret, ut plene confidam hoc nostrum ad Parisien
sem editionem auctarium seu additamentum lecto
ribus non ſore ingratum.
Quod aliquando contigit iis quibus aurea medio
eritas etiam in votis placuerat, Lector æquanime,
ut quod exoptabant auctius atque melius faceres
Deus, quo modo voti plusquam compos Flaccus ait―
col. 53–54page 5 of 5
PG 44:53μίου λόγου. Φαμὲν τοίνυν, ὅτι ἐν μὲν τοῖς πρὸ τούτου λόγοις εἰπὼν τὴν Σοφίαν ᾠκοδομηκέναι ἑαυτῇ οἶκον, τὴν τῆς σαρκὸς τοῦ Κυρίου κατασκευὴν τῷ λόγῳ αἰνίσε πατρὸς αὐτῆς πραγματείας· ὁ Λόγος πρὸ τῶν αἰώνων ἦν, ἡ τις ἀναστρέψας εἴποι ἢ ταύτην προαιώνιον εἶναι, ἢ ἐν τοῖς ἐσχάτοις γεγενῆσθαι τὸν Λόγον. κατὰ Εὐνομίου τόμου πέμπτου, οὗ ἡ ἀρχή, Περὶ δὲ τῆς Πέτρου τοῦ ἀποστόλου φωνῆς. Οὐκ ἦν ὡς ἔοικε τῷ πάντα σε θέλειν εὐεργετεῖν· Ἡ τῶν Χριστιανῶν πίστις εἰς πάντα ἔθνη ἐκ τοῦ θείου τε καὶ ἀκηράτου ἐστὶν ἡ τοῦ ἔκτισέ με φωνὴ, ἀλλὰ καθὼς εἴρηται ἐκ τοῦ ἀναληφθέντος κατ' καὶ τὸ ἐκ τοῦ ἀκολούθου, 147. Εἰ δὲ ὁ μὲν ἐκ τῆς Μαρίας ἀδελφοῖς διαλέγεται, ὁ δὲ μονογενῆς ἀδελφοὺς οὐκ ἔχει· πῶς γὰρ ἐν ἀδελφοῖς τὸ μονογενές διεσώζετο; καὶ ὁ εἰπών Πνεῦμα ὁ Θεός, ο φησὶ πρὸς τοὺς μαθητὲς ὁ αὐτὸς. Ψηλαφήσατέ με. ζωοποιεῖ τὸν Λάζαρον ἡ ἀνθρωπίνη φύσις, οὔτεPROLEGOMENA.
Domini loquitur, hæc desumpsit testimonia fol.
124, editionis Tigurinæ, to autoÛ £x Toυ xaτà Eveμίου λόγου. Φαμὲν τοίνυν, ὅτι ἐν μὲν τοῖς πρὸ τούτου
λόγοις εἰπὼν τὴν Σοφίαν ᾠκοδομηκέναι ἑαυτῇ οἶκον,
τὴν τῆς σαρκὸς τοῦ Κυρίου κατασκευὴν τῷ λόγῳ αἰνίσε
Getal. Dicimus ergo, cum in iis quæ prius dicta
sunt, dixit Sapientiam ædificasse sibi domum, carnis Domini Verbo constructionem mystice intelligit.
Hoc testimonium reperies pag. 77, hujus editionis
tom. II. Ergo dicimus, quod in his, quæ hunc locum præcedunt verbis, cum dixisset Sapientiam
sibi domum ædificasse.
bene est, nihil amplius oro, nobis ɛůyñc àµétpov cum fuit, in Polymorpho Dialogo 1, ubi de incarnatione
Gregorio Nazianzeno metuentibus usuvenit. Enimvero primum votum et consilium nostrum fuerat initio libros tantum S. Gregorii contra Eunomium a
doctissimo viro Nic. Gulonio Professore quondam
regio latinitate donatos in lucem edere, quos πατρὸς
&uelvwv R. P. Joannes a S. Francisco Faliensium
monachorum prior recognovit. Sed cum ille in
morbum incidisset, neque prælo posset properanti pensum-sufficere; visum est alios S. Gregorii
libros jam Græce excusos ad alterum tomum conficiendum colligere jam enim olim apud Raphelengium lib. De vita Mosis; apud Plantinum, lib. De
virginitate; apud Sartorium, contra Apollinarem,
et alia ejus alibi opuscula fuerant publici juris facta.
Quod cum audiisset amplissimus præses dominus
Thuanus, Regii Consistorii consiliarius, codices
suos manuscriptos nobis benigne concessit, e quibus eruta est dissertatio De anima hactenus non
edita.
Misit etiam ad nos ingentem codicem Antuerpia
R. P. Andreas Schottus, qui libros sive homilias
Nysseni amplius triginta complectitur, sumptibus
clar. viri Theodori Canteri Ultrajectensis senatoris olim exscriptas, quibus additi sunt alii ex bibliotheca nobiliss. viri Francisci Olivarii, Fed.
Morelli, Profess. reg. Decani, et aliorum amicorum
nostrorum deprompti, quorum beneficium in notis
ad singulos libros prædicabitur.
In eodem Dialogo et fol. 124, toū aútoū ¿x tās
αὐτῆς πραγματείας· ὁ Λόγος πρὸ τῶν αἰώνων ἦν, ἡ
avtñs ñv, †
oàp§ dè èm' toyάtwv έyéveto twv xpóvwv, xal oùx &v,
τις ἀναστρέψας εἴποι ἢ ταύτην προαιώνιον εἶναι, ἢ ἐν
τοῖς ἐσχάτοις γεγενῆσθαι τὸν Λόγον. Verbum erat
ante sæcula, caro autem extremis temporibus facia
est, nec convertens contra quispiam dixerit vel eam.
esse ante sæcula, vel in ultimis temporibus factum
esse Verbum. Hoc testimonium habes p. 161 hujus.
edit. Citatur idem locus et in synodo VI Ecumenica, actione 10, pag. 126, editione Romana. 'Ex tou
κατὰ Εὐνομίου τόμου πέμπτου, οὗ ἡ ἀρχή, Περὶ δὲ
τῆς Πέτρου τοῦ ἀποστόλου φωνῆς. Εx quinto toma
contra Eunomium, cujus initium, De voce itaque
S. Petri Apostoli. Unde colligimus deesse huic
nostræ editior.i librum primum, et orationem quartam ejus in synodo dici et vere esse quintam. In
Catologo etiam librorum bibliothecæ Vaticanæ numero 424, initium assignatur istud lib. 1 contra Eunomium, Οὐκ ἦν ὡς ἔοικε τῷ πάντα σε θέλειν
εὐεργετεῖν· secundi autem istud, Ἡ τῶν Χριστιανῶν
πίστις εἰς πάντα ἔθνη· quod est orationis primas
hujus editionis initium. Tertium testimonium profert Theodoretus in eodem Dialogo 1, fol. 125, Oúx
ἐκ τοῦ θείου τε καὶ ἀκηράτου ἐστὶν ἡ τοῦ ἔκτισέ με
φωνὴ, ἀλλὰ καθὼς εἴρηται ἐκ τοῦ ἀναληφθέντος κατ'
olxovoµlav. Non de divino, et ab omni corruptione et
interitu alieno est hæc vox, Creavit me; sed sicut
dictum est, de eo quod per divinam dispensationem
assumptum est. Idem exhibetur iisdem plane verbis
p. 79 hujus editionis, nisi quod pro ávanévLicet enim editione operum S. Joannis Chrysostomi adhuc detineretur vir doctissimus, ɛopté
statos Fronto Ducæus S. I. Theologus, suo tamnen
subsidio nos juvare non destitit, cum et delectus
habendus esset codd. mss. et variantes lectiones
cum judicio aliæ præ aliis amplectendæ, et notæ in
varios libros olim ab ipso emendatos recognoscendæ, atque huic editioni adaptandæ essent.
Verumtamen hac adhibita diligentia non potuimus quarundam bomiliarum Græcum textum nancisci, quas sub finem secundi tomi Latine tantum
edidimus; sed neque totos contra Eunomium XII
libros suppeditamus, cum ut ex synodo VI œcu-
· menica constat, secundus numerus sit is, qui primi
locum editione nostra obtinet, expressos ex apographo V. C. Franc. Pithæi, quo et interpres dum to legitur illic ¿vaxpaéto;. Quartum profert
viveret eosque Latine converteret, usus fuerat.
Nam ut ex Catalogo librorum bibliothecæ Vaticanæ
constat, a librario in duas partes divisus fuit liber
X, cujus prior pars undecimum conficit librum
bujus editionic, hoc initio inchoatum, &' ɛlowμεv
καὶ τὸ ἐκ τοῦ ἀκολούθου, quod initium ille catalogus libro xu tribuit. Itemque synodus sexta actione 10, pag. 127 editionis Vaticana:.
Exhibentur itaque nunc tibi S. Gregorii Nysseni
contra Eunomium, quos S. Hieronymus in Catalogo
Scriptorum ecclesiasticorum sibi et Greg. Nazianz.
lectos ab auctore affirmat; et ne dubites num hi
sint illi ipsi quos a se scriptos evulgavit Theodore
tas, qui synodo Ephesinæ anno Christi 450 interidem Theodoretus Dialogo 2, ubi de passione
Christi disputat ex eodem opere contra Eunomium
fol. 147. Εἰ δὲ ὁ μὲν ἐκ τῆς Μαρίας ἀδελφοῖς διαλέγεται, ὁ δὲ μονογενῆς ἀδελφοὺς οὐκ ἔχει· πῶς γὰρ
ἐν ἀδελφοῖς τὸ μονογενές διεσώζετο; καὶ ὁ εἰπών·
• Πνεῦμα ὁ Θεός, ο φησὶ πρὸς τοὺς μαθητὲς ὁ αὐτὸς.
• Ψηλαφήσατέ με.» Si autem qui ex Maria natus
est, cum fratribus disserit; unigenitus autem fratres
non habet: quomodo enim inter fratres conservaretur esse unigenitum? Et qui¸ dixit, ‹ Spiritus Deus
est, › idem dicit discipulis Palpate me. Hæc
autem excusa reperies pag. 281 hujus editionis.
Quintum in dialogo 3 reperitur fol. 129. ore
ζωοποιεῖ τὸν Λάζαρον ἡ ἀνθρωπίνη φύσις, οὔτε