On the Book: On the Perfect Form of the ChristianIn lib. De perfecta Christiani forma
col. 1183–1184page 1 of 34
PG 46:1183τοῦ ἀπαυγάσματος, Καὶ γὰρ ὁ Ἀπόστολος οὐ βουλήσεως, ἀλλ᾽ αὐτῆς τῆς οὐσίας τῆς πατρικῆς ἴδιον ἀπαύγασμα καὶ χαρακτῆρα τὸν Κύριον κηρύττει. ὁ μὴ τὴν ὡραιότητα του ἐπὶ δὲ τῆς ἑτέρας ἐννοίας, διὰ γὰρ τοῦ ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα ἐν τοῖς μέλεσι δείκνυσθαι τῷ συμ 235: Οἱ δυσσεβεῖς περιέρχονται λέγον. τες, Ει πρωτότοκός ἐστι πάσης κτίσεως, δηλονότι καὶ αὐτὸς εἰς ἐστι τῆς κτίσεως διὰ τὴν τῆς σαρκὸς συγγένειαν, οὐ ἐξ αὐτοῦ καὶ μετ' αὐτὸν εἶναι τὴν τῶν νεκρῶν ἀνi τῶν κεκοιμημένων, ἵνα ὁδοποίηση σαρκὶ τὴν ἀνά ρανὸς καὶ ἡ γῆ παρελεύσονται ἀρχαῖα παρῆλθεν, ἰδοὺ γέγονε καινὰ τὰ πάντα. Ας. καὶ ἀπολύτρωσις. τὰς ὠδῖνας τοῦ θανάτου, καθότι οὐκ ἦν δυνατὸν κραττεῖσθαι αὐτὸν ὑπ' αὐτοῦ τὴν πρὸς τὸ πρωτότυπον ἀγχιστείαν, αὐτὸν συγγένειαν, εἰ τὴν πρὸς αὐτὸν ἀγχιστείαν. Κε διὰ τῆς μαρτυρίας, μεταξύ κηρύ χων, μεταξὺ τοῦ Πατρὸς καὶ τῶν ἀποκηρύ καὶ προσδέξηται τοὺς ἀποκηρύκτους εἰς υἱοθεσίαν, Αποκήρυκτοί'
que mutilo codice usum esse constat ex his verbis:
in unum novum hominem in reconciliationem adducens non modo eos.
Ibid. B. Hac enim pacis. Zinus scripserat, Dissidentiam enim concordia pacis terminus est. At hoc
quidem est ab auctoris mente dissidere. Margunius
vero, pacis enim definitio, eorum quæ distant est
consonantia alibi dicitur, ayarŋtish mods to dµóðuLov Gudiá, orat. VII De beatitudinib. Tale
quid et de pace perturbationum Hieronymus in
cap. v ad Galat.: Tunc pax Christi, hoc est hæreditas nostra nobiscum est, si tranquilla mens nullis
passionibus perturbetur. Paulo post adjecimus, non
verbis, sed vitæ nostræ actionibus, e Græco, quod additamentum et Margunius ut legitimum agnoscit:
si opere, non autem verbis ipsam sanctificationis vim
in vita confiteamur. Ita Christus, Matth. v, 10, Sic
luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera
vesira.
Col. 266 A. Naturalem. Adjecimus hanc vocem ut
to ouμquès exprimeremus, quod non quamvis
unionem sonat, licet aliud nihil dixerit Margun.,
splendore quidem conjunctionem ipsam ostendens:
nisi malis hic scribere, naturæ conjunctionem. Sic
Athanasius ex dictione τοῦ ἀπαυγάσματος, splendoris argumentatur orat. 4 Contra Arian. p. 299,
Edit. Commelin. Καὶ γὰρ ὁ Ἀπόστολος οὐ βουλήσεως,
ἀλλ᾽ αὐτῆς τῆς οὐσίας τῆς πατρικῆς ἴδιον ἀπαύγασμα
καὶ χαρακτῆρα τὸν Κύριον κηρύττει. Siquidem
Apostolus non voluntatis, sed ipsius paterna substantia proprium splendorem ei figuram Filium deprædicat, et orat. 2, Filium esse Patri coæternum
hinc probat, pag. 144.
Ibid. B. Declaret pulchritudinem. Videtur scriptum
offendisse interpres, ὁ μὴ τὴν ὡραιότητα του MoyoYevous ayyéhetat. Græca verba excusi Lugd. Bat.
hoc sonant, quod non pulchritudine Unigeniti delectetur sed verior prior illa censebitur, si cum iis quæ
sequuntur ista conferantur, et cum Margunii editione, informe enim deformeve nullum est, quod Unigeniti pulchritudinem non polliceatur.
Col. 267 B. Atque in memorata. Male confundere
videbatur interpres quæ dicuntur hic de Verbo
Dei, cum iis quæ de sacramento corporis Christi:
Atque in hac quidem significatione omnibus, ut ejus
participes sint, facultas datur: ipsa enim talis alimenti et potionis communicatio fit accipientium cibus
el polus. Deerat membrum illud in autographo interpretis ἐπὶ δὲ τῆς ἑτέρας ἐννοίας, non item in eo
quo Venitiis est usus Marguntus, quem postea correctioni nostræ vidinius suffragari.
Col. 274 C. Per Filium enim. Expressimus ad verbun Græcam editionem Raphelengii: nam Zinus
scripserat: Hæc enim dum cernuntur in membris,
ea capili cognata esse, eique naturali necessitudine
testificantur cohærere. Nacti tamen postea Margunii
versionem quæ sic habet: Nam per hoc quod hæc
in membris ostendantur, cohærentiam ipsa ad capul
habere declarantur: suspicamur eum legisse, atque
corrigendum hic esse in Graecis, διὰ γὰρ τοῦ ταῦτα
καὶ τὰ τοιαῦτα ἐν τοῖς μέλεσι δείκνυσθαι τῷ συμçvws Exɛɩv· dum enim hæc talia in membris ostenduntur, ea naturali conjunctione cum capite cohærere comprobantur. Adjecimus verba Vulgatæ Lat.
Ephes. iv, 16, quoniam Græci textus Apostoli verba
Nyssenus usurpat.
Ibid. D. Utpote quæ. Horum loco ediderat interpres, quarum improbitas ex prædictis verbis, quæ
nihil pro illis faciunt, statuendi dogmatis occasionem
accepit deinde quæ nobis, etc. Abutebantur quidem
hoc loco hæretici, et ex illo argumentabantur, non
tamen hoc quasi fundamento errorem suum niti con
tendebant, ut constat ex Athanasio lib. 111 Contra
Arianos, p. 235: Οἱ δυσσεβεῖς περιέρχονται λέγον.
τες, Ει πρωτότοκός ἐστι πάσης κτίσεως, δηλονότι καὶ
αὐτὸς εἰς ἐστι τῆς κτίσεως· Impii circumeunt dicuntque, Si primogenitus est omnis creaturæ, certum
est eum unum esse ex creaturis. Sed respondet eum
vocatum primogenitum in multis fratribus, dɩà thy
Spoon the cxpxós, ob similitudinem carnis, et
διὰ τὴν τῆς σαρκὸς συγγένειαν, οὐ cognationem carnis nostræ primogenitum vero ex mortuis, dɩà tò
ἐξ αὐτοῦ καὶ μετ' αὐτὸν εἶναι τὴν τῶν νεκρῶν ἀνiσtaGiv, eo quod per eum fiat resurrectio mortuorum.
Non enim est Græce µstá aútoū, cum eo, ut videtur
legisse Nannius interpres: nam et ita primogenitus dicitur filius unus, quia post illum alii nascuntur, et quoniam, ut ait Nyssenus, &mapy revóμsv
τῶν κεκοιμημένων, ἵνα ὁδοποίηση σαρκὶ τὴν ἀνάotaotv. Margunius hic ab auctoris mente aberravit,
aut vitioso libro usus est: ac si eorum malitia nullam ex prædictis defensionem, sed dogmatis traditionem habeat.
Col. 275 C. Quoniam igitur. Sonat hoc quidem cò
napelosiv quod scripserat Zinus, nimirum progredi vel ingredi: Vetus creatura ingressa est per peccatum, et inutilis reddita necessario perditorum
subivit viam nova vitæ creatura; sed hic idem valet
quod præterire vel perire, ut Matth. xxiv, 55, ‘O oùρανὸς καὶ ἡ γῆ παρελεύσονται· Celum et terra transibunt sunt enim hæc petita ex II Cor. v, 17, si
ἀρχαῖα παρῆλθεν, ἰδοὺ γέγονε καινὰ τὰ πάντα. Ας.
sentitur nostræ emendationi Margunius; tantum in
eo dissidet, quod legisse videtur the xains Swis
xtlois, novæ vitæ creatura. Paulo post ubi de Ruben
agit, per signum intellige tòv xapaxτñoz, figuram,
speciem oris ac vultus. Utitur etiam exemplo Ruben
Athanasius loco citato.
As.
Col. 278 D. Redemptio. Addidimus hanc vocem e
Græco, et exl ad Corinth. 1, 30, xal ȧyiasµės,
καὶ ἀπολύτρωσις. In sequenti periodo longe discesserat ab auctoris sententia Zinus; sed ne pereant si
qua diversæ fortasse lectionis in ejus verbis lateant
vestigia, proferentur. Qui enim nobis ad resurrectionem aditum patefecit, et ob id primitiæ dormientium factus est, ut nos omnes resurgeremus in ictu
oculi, in novissima tuba, idem omnibus tam a se stantibus, quam morte mulctatis exhibuit. Non animadvertit phrasim esse Petri apostoli Act. 11, 24: Ajoz;
τὰς ὠδῖνας τοῦ θανάτου, καθότι οὐκ ἦν δυνατὸν κρατ
τεῖσθαι αὐτὸν ὑπ' αὐτοῦ· Solutis doloribus mortis,
juxta quod impossibile erat teneri illum ab eo. Margunius, qui vertit, initiatio dormientium, et in iis
qui a morte dominabantur, dum a Vulgatæ verbis
abstinet, digitum ad fontem locutionis non intendit.
Ibid. C. Cum primogenito. Legit fortasse Zinus,
τὴν πρὸς τὸ πρωτότυπον ἀγχιστείαν, afinitatem cum
exemplari. At primogenitus mortuoruin hic intelligitur Christus, ut antea de Ruben dixit, thy mpòs
αὐτὸν συγγένειαν, εἰ τὴν πρὸς αὐτὸν ἀγχιστείαν. Κε
stituimus etiam sequentis periodi sensum perturbatuin et imperfectum apud utrumque interpretem;
nam et Margunius scripserat,cognationem ad exemplar
deneget. Mediator vero Lei et hominum, qui per se
Deo conjungit quodcunque conjunctione divina dignum
fuerit, etc.
Ibid. D. Per Mariam. Emendavimus corruptam
lectionem διὰ τῆς μαρτυρίας, et suffragatur Margunii codex, atque ipsa evangelica historia: dictum
enim est hoc Magdalenæ Mariæ, Joan. xx, 17.
Col. 279 A. Inter Patrem et abdicatos. Fœdus hunc
locum insederat error ex utriusque interpretis oscitantia, qui vel ex comparatione ipsius cum proxime sequenti poterat in viam reduci, et quantumvis
corruptam lectionem corrigere. Zinus, inter Patrem
et præcones suos: atqui non dixit μεταξύ κηρύ
χων, sed μεταξὺ τοῦ Πατρὸς καὶ τῶν ἀποκηρύ
xtwv. Margunius, inter Patrem suosque prædicatores. Et tainen paulo post καὶ προσδέξηται τοὺς
ἀποκηρύκτους εἰς υἱοθεσίαν, uterque recte interpretatus est, eos qui abdicati rejectique fuerant, in adoptionem acciperet. Αποκήρυκτοί dicuntur Glii qui
ob delicta domo paterna sunt eiecti. Clemens Ale-
col. 1185–1186page 2 of 34
PG 46:1185σιλείας τοῦ Θεοῦ, ἀλλ' οὐκ ἐγγράφους τους φοιτητὰς παρασκευάζονται åλλà εὔσχημον καὶ εὐπρόσεδρον τῷ Κυρίῳ ἀπερισπά περισπασμός. ἀπερισπάστως, 1, 15: Οτι περισπασμόν πονηρὸν ἔδωκεν ἀποσεμνύνειεν ἐκεῖνο, ἐκεῖνο χάριν ἀποσεμνύναι. προευδοκιμήσαντας, προσευ δοκιμήσαντας. αὐτόθεν μὲν ἔχει τὸν πρέπ. ἔπ. ἀπὸ τῆς συν ονομαζομένης αυτή προσηγορίας. επιστρέφεσθαι τὴν ἅλωνα, γαῖαν ἐπιστρέφεσθαι, τῆς ἑτέρων μακαριότητος, ἑκατέρων, οι Τὸ δ' ἄχνυμαι φθόνον ἀμειβόμενον τὰ καλὰ ἔργα. τούτων τούτοις, πράγματα Ρωμαίοις νεώτερα μηχανήσασθαι, τοῖς ἐν τέλει ἐπιτίθεσθαιcientes. Paulo post substituimus verba Vulgatæ Lat.,
ut facilius verba Davidis usurpari lector observet ex
psalmo LVII, 4.
xandrin. lib. 111 Strom., ȧnoxηpúxtou; elvai tñs ẞaσιλείας τοῦ Θεοῦ, ἀλλ' οὐκ ἐγγράφους τους φοιτητὰς
παρασκευάζονται ut a regno Dei abdicentur, non
autem ut inscribantur, qui ad eos ventitant, effi-
IN LIBRUM DE VIRGINITATE.
Prodiit in lucem hic liber a Petro Galesinio Latinitate donatus Romæ ann. Christi 4565, una cum
ejusdem auctoris concionibus quinque de Oratione
Dominica, et octo de Beata vita. Secuta est GræcoLatina editio Joan. Livineii Gandensis an. 1574 apud
Plantinum Notis illustrata ex duorum mss. codicum
fide, Vaticano uno, altero quem a Bircmanno Coloniensi typographo habuerat, et fragmentum tantum
continuit, a quo aberant quinque prima capita, ut a
manuscripto doctissimi professoris regii Federici
Morelli, cujus auctoritate nunc Vaticani, nunc Bricmannici lectiones confirmabimus,, et quæ in utraque desiderantur editione restituimus. In hac demum Notarum istarum recognitione, quæ omnibus
Nysseni operibus Græce et Latine excusis adjungitur, Regii codicis auctoritate, qua varias lectiones,
qua conjecturas et emendationes corroborabimus.
Col. 318 A. Permultæ enim. Annotat in hunc locum doctissimus Livineius se nondum in B. Paulo
hæc reperisse, nec, quid de eo censendum sit, certo
posse dicere me vero admonuit adverbium ȧnepiσnáστws, quo paulo post utitur auctor noster, alludere illum ad illud 1 Cor. vii, 35: åλλà πpd; To
εὔσχημον καὶ εὐπρόσεδρον τῷ Κυρίῳ ἀπερισπάows, quæ verba sic vertit Hieronymus lib. 1 Adversus Jovinianum: Sed ut ad id quod honestum est
el intente facit servire Domino, absque ulla distractione vos adhorter. Certe in toto Indice Græco Novi
Testamenti, quod Concordantias vocant, non reperitur vox περισπασμός. Illud igitur ἀπερισπάστως,
quod vulgata Latina sine impedimento, Hieronymus
sine distractione reddit, unde reponasµdy distractionem videtur ad verbum interpretatus fuisse, ut
Ecclesiastæ 1, 15: Οτι περισπασμόν πονηρὸν ἔδωκεν
6 sós, Quoniam distractionem malam dedit Deus,
quod ut idem in Commentario notat, distentionem
Latinus antiquus interpres vertit, eo quod in varias
sollicitudines mens hominis distenta lanietur. Symmachus doxoλlav, occupationem transtulit, ut et ipse
Hieronymus ex llebræo.
Ibid. 'Anoσɛurúrɛi. Castigat hunc locum Livineius
scribitque ἀποσεμνύνειεν ἐκεῖνο, atque interpretatur,
nisi id prius amplifices. Confirmat ejus emendationem Regius codex, in quo legimus, &noεμvúVELV
ἐκεῖνο sic infra, χάριν ἀποσεμνύναι. Idem quoque
suffragatur eidem corrigenti προευδοκιμήσαντας,
quod in Plantiniana editione scriptum fuit προσευ
δοκιμήσαντας.
Col. 319. B. Religiosiss. episcopi. Quis sit hic antistes, inquit Livineius, auctor non tam evidentibus
notis descripsit, ut a nobis, qui tanto intervallo euin
consequamur, certo agnosci possit. Fuit cum suspicarer Gregorium Thaumaturgum', cujus etiam
laudem oratione prosecutus est, designari: sed admonuit me doctissimus Canterus Basilium Magnum
potius indicari, quem constet et virginitatis fuisse
studiosum, et de virginitate etiam scripsisse.
Ibid. C. Avróði. Čoncinnior et sanior lectio ms.
Regii, αὐτόθεν μὲν ἔχει τὸν πρέπ. ἔπ. ἀπὸ τῆς συνονομαζομένης αυτή προσηγορίας. Porro hujus capitis
initium et pars bene inagna, ex interpretatione potius Livineii est expressa, quam ex ea Galesinii,
quæ cum Græco textu minus hic conveniebat.
Col. 322 B. Ergo hæc laus. Monueramus tollendam esse notam interrogationis, quam neque Regius
liber agnoscit, neque interpretatio Livineii. Enimvero ea demum laus est virginitatis, censere eam virtutem omni laude superiorem esse, et ita magis quam
verbis castitatem suspicere.
Col. 321 A. Aɛlɛaσðuı. Livineius ex conjectura
emendabat déα, et interpretabatur, ostenderet
solam castitatem eam esse, quæ Dei contubernium
alque ingressum admittat: Regius codex hanc emendationem suo suffragio comprobavit. Hinc Sedulius,
Domus pudici pectoris templum repente fit Dei. Ambrosius, epist. 25: Quid loquor quanta sit virginitatis gloria, quæ meruit a Christo eligi, ut esset etiam
corporale Dei templum, in qua corporaliter, ut legimus, habitavit plenitudo divinitatis?
Col. 326 A. Ut quemadmodum. Katȧ to yɛypaμμévov, quemadmodum scriptum est, nimirum i'Cor.
ix, 10, debet in spe qui arat arare, et cap. ix, 9,
Non alligabis os bovi trituranti, Gregorius dixit,
fetà xŋuõv, cum camis aut frenis, ad verbum esset,
qui ore camis impedito in area versatur, Livineius,
velut bovi capistrato per aream commeanti. Hic enim
videri potest dictumn επιστρέφεσθαι τὴν ἅλωνα, ut
apud Hesiodumn in Theogonia γαῖαν ἐπιστρέφεσθαι,
super terram versari. Paulo post Regius ins. scriptum habuit, τῆς ἑτέρων μακαριότητος, ut legendum
suspicatus est Livineius pro ἑκατέρων, οι aliena
felicitatis testes.
Ibid. D. Olóc kσtiv úxép. Emendatum est ut admonuerat Livineius, ita scriptum olim fuisse suspicans, sed imperitum librarium similitudine litterarum et v, quæ certe in antiquis libris maxima
est, deceptum, toy how scripsisse, quod alius
emendare volens in twy wv mutarit. In libro
Regio scriptum offendimus tov &λov. Male Galesinius, quasi in utriusque mente verselur se cæteris
præstare.
Col. 327 B. Quam multi. Livineius vertit, cui præ
cæteris bene sit, et invidiam declinet, additque simiJem ex Pindaro sententiam Pythior. od. 7:
Τὸ δ' ἄχνυμαι φθόνον ἀμειβόμενον τὰ καλὰ ἔργα.
Col. 330 1). Insance in his. Livineius annotat se
de hoc loco admonitum, ut diligentius cogitaret,
cum in margine manuscripti signum offendisset,
quod alibi locis corruptis adscribi solet: itaque
pro τούτων minima mutatione legendum τούτοις, et
interpretatur, Succedunt inutilis revocatio, inanis
manuum plausus; sed aptior est dictio qua usus est
Galesinius hic enim àváxλŋo: lamentationem
significat.
Col. 331 D. Rerum novarum. Livineius, etiam
prius quam adversi aliquid nuntietur, et annotat ita
hanc vocem usurpari apud Euripidem in Hecuba,
ut scilicet verepov reni aliquam adversam sonet:
quibus adde apud Thucydidem lib. 11, ɛiç oůdéva
OŮV EVEWTZPICOv, verti, nihil in quemquam admittebant, et a Zosimo lib. 1 Histor., pag. 658, dici quosdam πράγματα Ρωμαίοις νεώτερα μηχανήσασθαι,
nova Romanis facessere negotia: unde el vesp!ČELV
est τοῖς ἐν τέλει ἐπιτίθεσθαι adversus, magistratum
insurgere.
Col. 334 C. Cum enim dissolvitur. Locum hunc,
ut admonet Livineius, Tertullian. lib. De patientia,
cap. 9, recte sic interpretatus est, Cupio recipi jam,
On the Book On VirginityIn lib. De Virginitate
col. 1187–1188page 3 of 34
PG 46:1187Τί ἀλγεῖτε ἐπὶ τῷ θανάτῳ; πολλῷ κρεῖττον ἦν πάλαι ἀπελθεῖν. τέθνηκεν ὁ καθήμενος παῖς, Λάβε τὸν υἱόν σου τὸν ἀγαπητόν, δν ἠγάπησας. τὸν τὸ ἠγαπημένον ἢ τὸ μονογενές. ἀναιρεῖσθαι τὸ καταθύμιον τῶν ἀγαθῶν καὶ καταθυμίων συντυχία. Τὸν ἄσωτον καὶ οὐδὲν προτιμότερον τοῦ ἑτέρου. Αι Διεξερχόμενος οὐδὲ ὑπὸ τῶν ἡδέων θρυπτόμενος, οὔτε ὑπὸ τῶν αὐστηρῶν ταπεινούμενος, κατοικίας, ή παροικία μου ἐμακρύνθη, την αἰτίαν τῆς κατη ἐπαγγελίας ἐλπίδα ζωῆς τοῦ Θεοῦ τοῖς μετὰ γαστέρα ζῶν μετὰ γαστέρος. 16, 250, Εἰ μὴ κακοὶ νομιζοί. μεθα, καὶ δοῦλοι γαστρός, καὶ τῶν ὑπὸ γαστέρα. Νε 20: ἐν τούτοις ὀνειροπολεῖν ἔσεσθαι γαστρός καὶ τῶν ὑπὸ γαστέρα πλησμοναῖς. (uία θῆνε γὰρ ἀμπεδίον ποταμῷ πλήθοντι ἐοικὼς Χειμάρρῳ, ὅστ᾽ ὦκα ρέων ἐκέδασσε γεφύρας. ἔστηκε τῶν ἐν αὐτῷ, ἀπεριήγητον καὶ ἀμετεώριστον αὐτοῖς φυ λαχθῆναι καὶ τὴν ὄψιν καὶ τὴν γεῦσιν ἁπλῆν τε καί. Οι 11, 26, έζωγρημένοι ὑπ' αὐτοῦ εἰς τὸ ἐκείνου θέλημα τητας ἀρετὰς, ὑποβολὰς κακίας εἶναι,et csse cum Domino. Nam &valúɛty, quod vetus interpres parum fideliter dissolvi reddidit, migrare est
aut divertere. Hæc ille qui hoc loco vertit, Ubi enim
migrarit, cum Christo est. Fatetur tamen Beza notationem verbi hujus metaphoram complecti ab iis
sumptam, qui curru vecti, cum ad destinatum locum pervenerint, xatadúetý dicuntur, quod equorum
lora et vincula dissolvere consueverint. Itaque mavult ita Latine reddere Philipp. 1, 23: Thy εriouμiav
Eywy ȧvalvoat, desiderio tendens ad dimissionem.
Alii avalugas exponunt solvere eo modo, quo nautæ
cum recedunt ex portu, solvere dicuntur. Chrysostomus in hunc locum, Τί ἀλγεῖτε ἐπὶ τῷ θανάτῳ;
πολλῷ κρεῖττον ἦν πάλαι ἀπελθεῖν. Cur vobis mors
mærorem affert? multo satius erat jampridem decessisse. Cuin igitur mors ipsa sit dissolutio et separatio animæ a corpore, non male Vulgatæ auctor
dissolvi hic interpretatus est. Apud Hieronymum
Commentario in Psalmos eodem modo legitur in
illud Psalmi cxix, Hei mihi quia incolatus meus prolongatus est! Cupio dissolvi et esse cum Christo,
apud Ambrosium lib. De Paradiso cap. 9, et Hieronymum, Epist. 22.
Col. 335 C. Ac huic mortuus. Plantiniana editio,
τέθνηκεν ὁ καθήμενος παῖς, Livineius interpretatus
est, Huic enim filius moritur navus: tum addit in
notis Vocem hanc apud ullum auctorem nondum
memini legere, sed in Pollucis Onomastico lib. III,
cap. 24, moxanuevos, inertem significat, quasi
dicat residem et parum sedulum; unde xaðƒµävov,
Rarum reddo. Nos emendandum olim suspicabamur
hrannévos, dilectus, ut apud LXX, Genes. xx11, 2,
Λάβε τὸν υἱόν σου τὸν ἀγαπητόν, δν ἠγάπησας. Accipe
filium tuum, quem dilexisti. Suidas exponit, &ɣannτὸν τὸ ἠγαπημένον ἢ τὸ μονογενές. Jam vero inspecto Regio codice scriptum invenimus, tévη×εv
¿ xaraðúpios nalę, mortuus est filius ex animo dilectus, eamque veram et genuinam esse lectionem
frequens hujus dictionis usus et Gregorio familiaris
evincit. Ita alibi ἀναιρεῖσθαι τὸ καταθύμιον et in
Epist. ad Eustathiam, τῶν ἀγαθῶν καὶ καταθυμίων
συντυχία. Τὸν ἄσωτον melius prodigum Liviueius
quam Galesinius, perditum vertit: eodem modo
infra, cumque vicissim nascantur, locum ex Plantiniana editione expressimus.
Col. 341 D. Allà xal thr. Hic præfixit asteriscum Livineius, et annotavit adversativam hanc &
referendam videri ad illud supra, καὶ οὐδὲν προτιμό
τερον τοῦ ἑτέρου. Αι Galesinius meliore libro usus
præmisit due membra, quorum Græca in Plantiniana
editione desiderabantur, et a Regio codice post suppeditata sunt, Διεξερχόμενος οὐδὲ ὑπὸ τῶν ἡδέων θρυπτόμενος, οὔτε ὑπὸ τῶν αὐστηρῶν ταπεινούμενος,
ålla xatá. Cum neque voluptatum blanditiis molliatur, neque rebus gravibus ac molestis deprimatur:
at vice versa infra col. 543 D. Livineii liber excusus addit quod ab interpretatione Galesinii aberat,
nec qui Sodomis egressus iterum ad urbis excidium
se convertit, in statuam salis non concrescere.
Col. 342 B. Tenebris porro. Quasi scriptum esset
κατοικίας, quia dixerat David, ή παροικία μου έμα
κρύνθη, Græcus liber excusus την αἰτίαν τῆς κατη·
pelag, Tenebris vero mæroris hujus causam tribuit:
jani enim Prophetain otevágat, ingemuisse dixerat
Nyssenus, nec aliud quid præ se ferunt manuscripti.
Col. 344 A. Alanxwr. Quidam Latini et Græci
codices post dia0nxwv interstingunt, ait Livineius:
sed et aliter citat auctor, et repugnat Theophylactus.
Hoc nimirum vult Livineius, locum hunc Apostoli
ex Epist. ad Ephesios cap. 11, v. 12, sic efferri a quibusdam, ut vocem Stanwy distinguant a voce the
ἐπαγγελίας et conjungant cum sequentibus, ἐλπίδα
un Exovtes, quibus Nyssenus adversatur. Ex eadem
Epistola cap. IV, 18, est illud, adopμvos the
ζωῆς τοῦ Θεοῦ· sic enim exhibet scriptum hoc
membrum Regius codex, et τοῖς μετὰ γαστέρα ζῶν
non μετὰ γαστέρος. Simile illud apud Gregorium
Nazianz. orat. 16, pag. 250, Εἰ μὴ κακοὶ νομιζοί.
μεθα, καὶ δοῦλοι γαστρός, καὶ τῶν ὑπὸ γαστέρα. Νε
non mali existimemur, ac ventris, et eorum quæ sub
ventre sunt, mancipia. Idem et apud Hieronymum
Epist. 22, ad Eustochium, Nulla illis nisi ventris
cura est, et quæ ventri sunt proxima. Item in Isa. c.
XLIV, Et post ciborum abundantiam gulæque ac ventris ingluviem, ea quæ sub ventre sunt, quærant, et
lib. 1, in Epist. ad Galatas, Festivitate, gula, ventre, et his quæ infra ventrem sunt, delectatur. Dixit
infra ventrem, ut Nyssenus μetà thy yaotépa post
ventrem, aut sub ventre. Eusebius lib. vn Historiæ, cap. 20: ἐν τούτοις ὀνειροπολεῖν ἔσεσθαι γαστρός
καὶ τῶν ὑπὸ γαστέρα πλησμοναῖς. Somniasse (uίαrum non in iis solum quæ ventri et partibus quæ ad
venerem explendam pertinent, inserviunt.
Col. 346 A. Amnís aliquis. Doraµds xeiµépios, 28
hibernus fluvius, vertit Livineius et annotat compa
rationem hanc partim esse apud Homerum 'Iliad.
E', quo loco Diomedem hiberno flumini comparat:
θῆνε γὰρ ἀμπεδίον ποταμῷ πλήθοντι ἐοικὼς
Χειμάρρῳ, ὅστ᾽ ὦκα ρέων ἐκέδασσε γεφύρας.
Haud aliter ruit in medios, quam turbidus amnis
It campo hibernum, et totas ruit agmine moles.
Ibid. C. Nec quidquam. Vertit interpres quasi esset Enxa, non ut habent excusus et Regius mus.,
ἔστηκε τῶν ἐν αὐτῷ, nec quidquam consistit rerum,
quæ in ea ambiantur. Id nimirum pluribus explicat
deinceps et cuncta diffluere ostendit, nihilque in
hoc sæculo perpetro manere.
Col. 350 B. Ut et aures. Conveniebat interpretatio Galesinii cum lectione codicis Vaticani, cujus
meminit in Notis Livineius quem sequitur et Regius
hoc pacto, ἀπεριήγητον καὶ ἀμετεώριστον αὐτοῖς φυ
λαχθῆναι καὶ τὴν ὄψιν καὶ τὴν γεῦσιν ἁπλῆν τε καί. Οι
vel aures obstrusas, neque in sublimi loco posilas
haberent, oculorumque obtulu et gustatu simplici essent. 'Austewpotov, compositas, reddit et Livineius:
sed editam a Plantiniano prelo manuscripti libri
tuentur lectionem.
Ibid. D. Vestiumque. Galesinius verterat, vestiumque asperitate quadam gravi meliores cum se ostendissent, a quibusvis qui sibi occurrerent, res necessarias ex tempore petebant. Dicitur nonnunquam
vorns gravitas quædam, sed minime aspera: hic
vero magnificentiam potius sonat, ut œɛµvòv dicitur,
quod est magnificum. Hoc ergo vult auctor, ens vestium magnificentiam nibili fecisse, nec illius ornatus cupiditati obnoxios fuisse.
Col. 354 A. Cum voluptas. Ad verbum aptius Livineius, conscribere, voluptate inexpugnabili patrono
in medium adducta. Nec aliter legitur in duobus
mss. nostris atque in excuso, nisi quod Regius habuit thy ñdovhy, ut et codex Vaticanus. Paulo post
reposuimus ex Plantiniana editione, res a Deo creatas detestantes, non ut Galesin., præcepta Dei detestantes.
Ibid. B. Ad ejus voluntatem. Omisit vocem wYpnuevo interpres, nec animadvertit citari Pauluni II ad Timoth. 11, 26, έζωγρημένοι ὑπ' αὐτοῦ
εἰς τὸ ἐκείνου θέλημα: a quo capii tenentur ad ipsius
voluntatem. Hic ergo scribe, diaboli ab eo capti ad
ejus voluntatem.
sed
Ibid. C. In contrarias. Livineius fidelius hoc expressit; non enim àveixɛijeva dixit Nyssenus
napaxɛíɲɛva: virtus nimirum inter duo extrema posita est, quæ utrinque illi adjacent. Sic igitur ille,
consistat digressum ad ea quæ utrinque hæreant, vitium esse. Qui enim. Hieronymus ad Demetriadem
Epist. 5 Philosophorum quoque sententia est µɛoÓτητας ἀρετὰς, ὑποβολὰς κακίας εἶναι, moderatas
esse virtutes, excedentes modum atque mensuram inter vitia deputari, et lib. 1 Adversus Pelagianos:
præsertim cum vicina sint vitia virtutibus, et si paululum declinaveris aut errandum tibi sit, aut in præceps cadendum. Aristoteles Ethic. lib. 11, cap. 5, vñS
col. 1189–1190page 4 of 34
PG 46:1189μὲν κακίας ἡ ὑπερβολὴ, καὶ ἡ ἔλλειψις· τῆς δὲ ἀρετῆς εἰς πολλὰ τῇ διανοίᾳ διαχεόμενον διεσκόρπισε τὴν οὐσίαν αὐτοῦ τῶν ἀσώτως. Καί σφιν ὀνειδεά τε προφέροις, νόστον τε φυλάσσοις.] μιᾶς ὠδῖνος ἀδελφούς, εἰς ἰλὺν ὕλην, τῇ φύσει φευκτόν ἐστιν ὡς ἐν συνηθείᾳ γενόμενον με σ. καί, σπουδαζομένων, καταφεύγων κατιόντας. ὁ γὰρ ἄγαμος μεριμνα, αναισθήτως ἀναισθήτων ἐχόντων, εἰ άφραστον, ἀόρατον. τὴν τοῦ ἀφράστου φωτὸς ἑρμηνείαν, Οὐχὶ τῷ μισεῖν. οὐχὶ τῷ μίσει τῆς ἀληθείας, ἀλλὰ τῇ ἀσθενείᾳ τῆς διηγήσεως. οἱ ἐπιπολεώτερον· τῇ επιπε- / οἱ ἐπὶ πόλεων, ἐν ταῖς πόλεσι. επιπελαιότερον, ὥσπερ τοίνυν μέν,cata. Ex eadem Livineii editione sequentem periodum restituimus.
μὲν κακίας ἡ ὑπερβολὴ, καὶ ἡ ἔλλειψις· τῆς δὲ ἀρετῆς
peoórns. Excessus et defectus vitii est, virtutis mediocritas.
Col. 353 C. Ataxɛīσai. Verior est lectio vulgata
et ms. Mor., quam altera Vaticani et Regii codicis
taxelobat. Ita dixit antea sub finem, cap. 6, εἰς
πολλὰ τῇ διανοίᾳ διαχεόμενον qui mentem in res
multas ëffundat. Sane dici solent diaoxopričev, et
dissipare bona sua prodigi, Lucæ xv, 43, xal èxel
διεσκόρπισε τὴν οὐσίαν αὐτοῦ τῶν ἀσώτως.
Col. 356 A. Aéropor xaxór. Mattbæi quidem
cap. vi, 18, legitur: Ob6è dévôpov campòv xaproÙÇ
xalovę moiɛiv, neque arbor mala bonos fructus facere,
et Lucæ vi, 43, xapπòv xalóv. Quocirca notandum
hoc loco Nyssenum interpretationem Vulgatæ Latinæ
auctoris et Galesinii confirmare, qui carpov malum
vertunt, rectius quam Livineius vitiosum, aut Beza
putrem, prout antea annotavimus supra ad locum
Ephes. IV, 29. Cæterum paulo post rectius edidit
Galesinius, in matrimonium convicia conjicit, quam
Livineius, matrimonii ignominiæ in eum qui procreet
redundent, quasi ó poppy sit Deus vel homo,
qui procreet: cum proprie ovɛldŋ mpowépelv sil prohra objicere, ut apud Homerum Trid., p', ait
Thersitæ Ulysses:
Καί σφιν ὀνειδεά τε προφέροις, νόστον τε φυλάσσοις.]
Et ipsis convicia inferas, reditumque serves.
Col. 355 B. Ad unum. Adjecinius vocem unum,
quæ ad continentiam indicandam pertinebat: unde
etiam Apostolus ad Romanos ix, 10: Sed et Rebecca
ex uno concubitu habens Isaac patris nostri. Eodemque modo noster auctor cap. 9 (col. 357 C), Ex
μιᾶς ὠδῖνος ἀδελφούς, uno partu editos fratres dixit
gemellos, quos perperam Galesinius germanos appellavit; possunt enim germani esse, qui non uno
partu editi sint neque gemelli. Addit Livineius
exemplum Zethi et Amphionis apud Horatium, et
Genes. xxv, Esau et Jacob.
Col. 358 A. Melius. Ita potius maluimus cum Livineio, quam quod antea Galesinius, Validior utique
fit, si longe se potius ab his rebus contineat, cum in
certamen viribus suis majus descendat. Paulo post
scripserat idem, in materiam profundi impingantur,
sed solerter emendavit Livineius εἰς ἰλὺν pro ὕλην, ex
loco Psalmi LXVIII, 2, Infixus sum in limo profundi,
et rursus ex eodem scribendum, ne rerum quæ permissæ sunt occasione, animi vitiis aditus patefiat.
Ibid. B. Nihil reipsa. Auctoris mentem neuter assecutus est interpres, sed doctissimus Jac.
Billius ita locum hunc recensuit lib. 1. Sacrarum
observationum cap. 1: Nyssenus de vi ac potentia
consuetudinis loquens his verbis utitur: Oboèv otw
τῇ φύσει φευκτόν ἐστιν ὡς ἐν συνηθείᾳ γενόμενον με
xal σ. &. Quæ verba ad hunc modum reddit Livineius, Nihil natura tam fugiendum est, quam quæ
res in consuetudinem abierit, eam studio dignam atque amplectendam non videri. Ego autem lubentius
ita transtulerim: Nihil natura tam turpe ac fugiendum est, quin si in consuetudinem abierit, præclarum
et expetendum videatur. Hæc Billius; at Galesinius
scripserat Sic fugiendum est tanquam assiduo usu
comparatum quod non omni studio dignum expeten -
dumque putet, hujusque sententiæ testis est, etc.
Col. 359 A. Peneque illarum. Non hoc vult Gregorius, illos affectionum vel vitiorum ardore fuisse
arefactos, sed cupiditatem potius rerum cœlestium
in illis arefactam et exstinctam esse. Metaphoram
enim esse docet a fluviis sumptam Livineius, quibus alio derivatis necesse est priorem alveum exsiccari. Sic ergo interpretatur, aperuerunt. Itaque
omnis eorum cupiditas a sublimi impetu repressa est
alque exsiccata: quippe tota ad libidinem traducta.
Regius codex melius ènì tà &vw yopāɛ, Cupidītas a
cœlestium rerum appetitione revocata est et exsicCol. 360 A. Kal xırdvreveir. Annotavit|Livineius
in Vaticano abesse καί, et post σπουδαζομένων, addi
opovtisovec, id est, solliciti ne in periculum veniant. Regius autem codex rectius pove! Covas, ut
antea dictum est καταφεύγων κατιόντας. Paulo_post
illud correximus ὁ γὰρ ἄγαμος μεριμνα, quod Gale
sinius ediderat, matrimonium enim ea quæ Dei sunt
curat: nec animadverterat usurpari verba Pauli ex
1 ad Cor. VII, 32: Qui sine uxore est, sollicitus est
quæ Domini sunt.
Col. 359 B. Ut vel in iis quæ diff. Secuti sumus
Livineium, qui hæc retulit ad res non ad personas,
ut Galesinius, ut vel iis qui se maxime difficiles ostendunt, voluptatem. Ferri tamen potest hæc versio,
ut homines fastidiosos intelligamus et morosos
Ibid. D. Perinde est. Galesinius perperam, Quoniam res admirabiles orationis vi et imminuere et
amplificare, hoc in earum rerum similitudine constitutum est, quæ sensu non percipiuntur: paulo post
ab ortu intellige a prima nativitate sua. Recte sustulit mendum Livineius, quod etiam in ms. M. cu-✔
bat, legens αναισθήτως pro ἀναισθήτων ἐχόντων, εἰ
illi emendationi Regius codex astipulatur.
Col. 362 A. Quæ sub aspectum. Řeponendum esse
monueram ex Livineio, quam consequi verbis non
possit, id enim est άφραστον, non ἀόρατον. Sic
paulo post dixit τὴν τοῦ ἀφράστου φωτὸς ἑρμηνείαν,
Ineffabilis luminis interpretationem.
Ibid. C. Οὐχὶ τῷ μισεῖν. In Vatican. est οὐχὶ τῷ
μίσει τῆς ἀληθείας, ἀλλὰ τῇ ἀσθενείᾳ τῆς διηγήσεως.
Sensus est, eum mendacem esse non quidem cerle ea
ratione, quasi veritatem oderit, qui demum vero
mendax est, sed quod dicendo consequi non possit
pulchritudinis illius explicationem quam incœptel.
Hæc Livineius, quibus addo Regium codicem cum
Romano consentire.
Col. 363 A. Qui exteriores. In excuso erat ut et
in ms. Mor. οἱ ἐπιπολεώτερον· τῇ Vaticano επιπε- /
Datótepov, recte Livineius emendavit ut nobis scri.
ptum exhibuit codex Regius èɩnodaiós pov, et interpretatus est, ut edidimus. Galesinius vertit quasi
legisset, οἱ ἐπὶ πόλεων, vel ἐν ταῖς πόλεσι. Qui in civitatibus nullo animi judicio res intuentur. Cæterum
hoc caput nonum inchoabatur in eodem Regio cod.
ut in edit. Plantinian. jam ab illis verbis, det toivuv
Tñs άoßevelas EvEXEY, sub finem præcedentis. Rursus admonet Livineius in margine, fragmentum quoddam libri hujus caput istud hoc modo incipere, ɔi
επιπελαιότερον, omissis ὥσπερ τοίνυν et μέν, nec
aliter ms. Mor.
Col. 366 B. Cum enim animus. Expunximus banc
Galesinii versionem, Cum enim animus ita se relaxat, atque omnia quæcunque occupavit, ea relinquit,
quasi minora sint eo quod quæritur, tum in illius
magnificentiæ contemplatione se exerceat, quæ vel ad
summos cælos fertur. Locus Davidis alas columbæ
optantis est Psalmo LIV, 7, in quem Commentarius apud Hieronymum: Columba simplex animal
est, absque felle, et a malitia fellis alienum. Augustinus tract. 6 in Joan.: Columba fel non habet,
Simon habebat: ideo separatus erat a columbæ visceribus. Cyprianus lib. De unitate Eccles.: Simplex
animal et lætum est, non felle amarum, non morsibus sævum,
non unguium laceratione violentum.
Idem etiam Beda et Orus Apollo tradunt: sed eidem
tamen fel tribuunt Aristoteles lib. 11 Histor. animal. c. 15, et Plinius lib. x, cap. 48; idque intestino junctum. Galenus etiam ridiculos eos dicit, qui
id asserere audeant: tametsi et ipse interim vesicam
habere illam negat, qua fel continetur, lib. De atra
bile, sub finem.
Ibid. D. Quos micantes. Legebatur antea diaráttovtes, in Plantín., et ms. Mor.; sed emendandum
esse vidit Livineius diátovtas, quod Aristoteles lib.
1 Meteorolog., cap. 4, vocet toùs doxoūvtaç dorépaç
col. 1191–1192page 5 of 34
PG 46:1191διάττειν, διαθέοντα άστρα Καὶ ὁμοίως κατὰ πλάτος καὶ βάθος, οἱ δοκοῦντες ἀστέρες διάττειν γίνονται. Ει 4, καὶ οἱ διαθέοντες ἀστέ ἐν τῷ ὄρει αὐχμώ εφθαρμένου μὲν οὐδὲν οὐδὲ τῶν πλησιώτατα ὁρᾷ, ὑγιὴς δὲ οὖσα μέχρις οὐρανοῦ τε καὶ ἀστέρων ἐξικνεῖται. ἀποῤῥυψαμένῳ ἀποῤῥιψαμένῳ, ἀποῤῥύπτεσθαι κατὰ ἑαυτὸ κατὰ ἰδίαν ὑπόστασιν ἔξω προαιρέσεως οὐδαμοῦ τὸ κακὸν εὑρίσκεται κείμενον ἢ ὑφεστώς· ἀλλὰ τότε εἰς γένεσιν παράγεται, ὅταν ἐλώμεθα αὐτό. ν. 6: Μέγα ἄνθρωπος, καὶ τίμιον 1: Ὁποῖα δὲ ἐπιτηδευτέον δείκνυσιν εἰκότως ἂν θεῖαι νομίζονται, ἂν καὶ φίλαι νομ! ἂν γείτονες καὶ φίλαι εἶναι νομίζοιντο τῆς περὶ τὴν γῆν ταλαιπωρίας, της περὶ τὴν ζωὴν ταλαιπωρίας τὰ κρυπτὰ τῆς αἰσχύνης, μέσου ἀπόσπασμα ἐπικλιθείσης εἰς ποντ ὅσα ἐκ τοῦ γάVARIORUM
διάττειν, et cap. proximo διαθέοντα άστρα eadem
notione, et interpretatur hoc, quas trajicientes stellas quidem vocant. Aristotelis verba quæ citat Livineius hæc sunt: Καὶ ὁμοίως κατὰ πλάτος καὶ βάθος,
οἱ δοκοῦντες ἀστέρες διάττειν γίνονται. Ει similiter
secundum latitudinem et profunditatem sidera, quæ
videntur volare, fiunt. Ita Vatablus; at Perionius
aptius: Eodemque modo stellæ, quæ trajici videntur,
exsistunt. In eodem cap. 4, καὶ οἱ διαθέοντες ἀστέ
pec, Vatablo sunt, discurrentia sidera, Perionio,
stellæ quæ trajici videntur.` Ita Seneca locutus est,
ut Galesinius, lib. 111. Natural. quæst., cap. 14:
Aliquando emical stella, aliquando ardores sunt, aliquando fixi et hærentes, nonnunquam volubiles. Videmus ergo stellarum longos a tergo albescere traclus. Hæc velut stellæ exsiliunt et transvolant. Regius codex emendationi Livineii suffragatur.
Col. 367 A. Ac cœnosam. Vaticano exemplari usus
videtur Galesinius, in quo sicut et in Regio legebatur abyuwon, quod Livineius reddit Latine tenebricosum, ut in I Reg. xxi, 14, ἐν τῷ ὄρει αὐχμώSet, quidam vertunt, in monte opaco, quæ lectio adhæsit ex veteri Latina interpretatione LXX Vulgatæ
Latinæ editioni: atque huic similis est mons ille
umbrosus Habacuc 111, 33, ¿§ 8povç xataσxiov° at in
ms. Mor. et in excuso Plantiniano textu Nysseni xal
làvwôn ßiov, turbulentam ac cœnosam vitam accipimus.
Ibid. D. Quæ in cœlo. In Plantin. et fragmento
Livineii tà èv tų ȧylų, in sancto; sed annotat idem
ipse suspicari se castigandum aut flop, quod ad
Scripturam proxime accedit, aut certe dépi, quam
posteriorem emendationem confirmant codices
Vatic. et Reg., quæ in aere sunt, ms. vero Mor. tà èv
ayyely qua in vase sunt. Illi Galesinii lectioni, &
Ev oupavy, similis est locus ille apud Dionem Chrysost. orat. De regno et tyran.: 'D; yàp † &fis diεφθαρμένου μὲν οὐδὲν οὐδὲ τῶν πλησιώτατα ὁρᾷ, ὑγιὴς
δὲ οὖσα μέχρις οὐρανοῦ τε καὶ ἀστέρων ἐξικνεῖται.
Et quemadmodum visus corruptus ne propinquissima
quidem videt, sanus vero usque ad cælum et astra
pertingit. Cæterum assentiri nequeo Livineio pro
ἀποῤῥυψαμένῳ legenti ἀποῤῥιψαμένῳ, licet hane
quoque lectionem Regius liber exhibeat: nam
ἀποῤῥύπτεσθαι dicitur quod abluitur ac sordibus
expurgatur, sed et hanc quoque F. Morelli tuetur
codex ms.
Col. 371 A. Malum enim. Contrariam plane sententiam expresserat interpres, Malum enim extra
consilii deliberationem positum est, sique ejus status
consideratur, in earumquæ sunt rerum natura nullum
est. Atqui similem auctoris nostri sententiam iisdem
pene verbis inveniri admonet Livineius Græce in
Antonii monachi Melissa lib. 11, serm. 88: aútò oùv
κατὰ ἑαυτὸ κατὰ ἰδίαν ὑπόστασιν ἔξω προαιρέσεως
οὐδαμοῦ τὸ κακὸν εὑρίσκεται κείμενον ἢ ὑφεστώς· ἀλλὰ
τότε εἰς γένεσιν παράγεται, ὅταν ἐλώμεθα αὐτό.
Ibid. B. Itaque magnum. Inauditam nobis hic procuderat etymologiam interpres ita scribens, Unde
magnum hoc et nobile animal homo, quasi a pictura
nomen sumpserit, e dignitate sua cecidit. Id quod
accidere solet iis, qui e lapsu aliquo erepti. Neque
vidit a Gregorio usurpari verba Scripturæ ex Proverbiis cap. xx, ν. 6: Μέγα ἄνθρωπος, καὶ τίμιον
avho thenμwv. Magnum homo, et pretiosum vir mi
sericors. S. Ambrosius de obitu Theodosii, Magnum
et honorabile est homo misericors, et in Psalmum
cxvIII, octon. 10: Grande homo, et pretiosum vir
misericors, et vere magnus est, qui divini operis interpres est, et imitator Dei. Recte quoque interpres
B. Joan. Chrysostomi homil. iv in Epist. ad Philippens. Magnum quiddam homo, et præclarum vir
misericors. Nec aliter Græce fuit expressus hic locus
in duobus mss. atque in edito Plantin. Livineius
alludere Gregorium existimavit ad versiculum Psalmi
XLVIII postremum: "Avoprog &V TIµÑ ÑV Où σVÝжe.
Id est Homo, qui in pretio esset, non sapuit.
NOTÆ.
Ibid. 1). Ìa enım, opinor. Galesinius, Demonsiratur enim, opinor, ratio ex eo, quod divinum bonum
non nostra natura definitum est. Alqui λóyos hic
non rationem, sed librum de quo agitur, sive Scripturæ verba significat, ut alibi sæpe in Canticum et
orat. 11 De resurrect., Shoutos Toū layou σaows hoc aperte significante Scriptura. Clemens
Alexand. to bytov etiam, id est oraculum appellat,
ut in Strom. 1: Ὁποῖα δὲ ἐπιτηδευτέον δείκνυσιν
Hµiv to Aóyiov. Quænam autem sint exercenda, Seripluræ nobis ostendit oraculum. Porro in fragmento
Livineii et in ms. Mor. ex hac Domini sententia
Lucæ XVII capitis inscriptio conflata erat, sed
continuanda visa est oratio ut in Vatic. et Regio.
Col. 374 C. Merito amicæ. Omiserat hæc interpres, tametsi et in Plantianiana suggeruntur, et a
vis. Mor. εἰκότως ἂν θεῖαι νομίζονται, et a Valicano, ex quo emendat Livineius ἂν καὶ φίλαι νομ!-
Covtat nos etiam Regium secuti essemus, si autequam has Notas recenseremus, illum in consilium
adhibere potuissenus: legit enin, ἂν γείτονες καὶ
φίλαι εἶναι νομίζοιντο· merito vicina et amici ess
creduntur. Luc. xv, 9: Et cum invenerit, convocal
amicas et vicinas, dicens. Rursus c mutavimus
illa verba, neque peccati amplius circumseptæ armis,
cuncta efficiunt. Non enim armis peccati circumdari
dicuntur hic animæ facultates, sed arma fieri peccati, hoc est instrumenta, quibus ad peccandum
utamur, ut in Epist. ad Rom. v, 13: Sed neque
exhibeatis membra vestra arma iniquitatis pec1
cato.
Ibid. Ut divinam. Ita maluimus, quam ut interpres
scripserat, aut si divinæ imaginis restitutio hæc est.
Legerat nimirum ñ ñs Oslas, quod etiam præ se
fert Regius liber; at Mor. El is belas, melius excusus tñs, quemadmodum et quod est paulo
post, τῆς περὶ τὴν γῆν ταλαιπωρίας, una cum mss.
M. et Reg., non ut videtur legisse interpres της
περὶ τὴν ζωὴν ταλαιπωρίας· deinde ab iis vitæ miseriis difficultatibusque segregati, omniaque verecundiæ
integumenta abjicientes. Sed retineri Latinæ Vulgatæ
verba satius duximus, quam elegantiæ Latini sermonis studere, ut Scripturæ vocibus uti Gregorium
constaret II Corinth. iv, 2, mávta áñeiraµévOUS
τὰ κρυπτὰ τῆς αἰσχύνης, quam eliam ob causam
pelliceas tunicas potius diximus, quam cum Livineio, vestes scorteas, et a clandestina fœditate abhorrere licet ex lib. n Tertulliani Contra Marcionem proferat locum illum, Exinde homo in scorleis
vestibus, sed ante sine scrupulo nudus.
Col. 375 D. Mortalesque. Plantin., nempaµévo
tauaprla, nec aliter R. et M. Livineius peccato
vendit. Vatican. Snd the dµaptlas fortasse restituendum ex Apostolo Rom. vii, 14, únò thy duaşclav, venundali sub peccato, hoc est, mancipati að
serviendum peccato.
piCol. 377 D. Atà µéσov. Edit. Plantin., 6
gou xal yéyovɛv, idemque ms. M.; at R. et Vatican.
Sià µérov où yεyovev. Livineius vertit, que a primo
parente ad virginis usque vitam interjecta est, et in
Notis admonet xat delendum esse, atque où quod
est in Vatic., manifeste corruptum esse, ex præcedenti voce μέσου lanquam ἀπόσπασμα relictumn:
cujusmodi vitium commissum est et cap. proximo,
ubi scribitur in Vaticano ἐπικλιθείσης εἰς ποντ
pou, etc., cum się proculdubio redundet.
Col. 579 A. Si vero dubitas. Constanter legunt
mss. R. et M. una cum Plant. edit. ös¤ èx zoū bavíTOV Ènάystal·unde Galesinius ediderat: Si vers
tu conjugium complecteris, id velim animadverlas,
unde proficiscuntur calamitatum nomina, quæ mortis
causa hominibus imponuntur. Nec assentiendum est
Livineio, qui emendandum putal ὅσα ἐκ τοῦ γά
pov, quas hominibus matrimonium conciliet. Manifestum enim est hic probari matrimonium morti
suppeditare materiam: non igitur obvenirent hominibus viduitates vel orbitates liberorum, et aliæ
col. 1193–1194page 6 of 34
PG 46:1193πᾶν δάκρυον ἀπὸ παντὸς προσώπου νατος εἰς νίκος 8, Κατέπιεν ὁ θάνατος ἰσχύ κατεπόθη ἐν ἐκεί λείαν παιδείαν συντέλειαν τῆς κατὰ σάρκα ζωῆς, 39, συντέλεια τοῦ αἰῶνος ἐστι π συντελείᾳ τοῦ αἰῶνος νες οιηθεῖεν. ὡς ἄν τις οἰη τῆς τῶν μιασμάτων κοινότητος, καὶ εἰ δι᾽ ἑνός τινος μολυνθείη, μηκέτι τὸ ἄσπιλον ἔχειν ἐν ἑαυτῇ δυνα τινος ἐμπεσόντος ὅλον κύκλῳ συνεκλινήθη τῷ μέρει, ὅλον ἐν κύκλῳ συνεκλονήθη τῷ μερικῷ σάλω συγχυματούμενον· ὁ μὲν Ἀπὸ ὕψους ἡμέρα; οὐ φοβηθήσο λοὶ πολεμοῦσί με, Υψιστε 384 Αρεθήσεται. Μ. ἀρηθήσεται, οὐδενί, έραμαι εἰ δέ τινι πρόσθοιτο. Ηπε ἀρέσκομαι, αρεστός, τηλαυγής, καθώς φησιν ή Γραφή, τοῦτο δέ ἐστι τὸ μὴ κατὰ τὴν ἁπλότητα τοῦτο δέ ἐστι, μήτε τὸ κατὰ τὴν ἁπλότητα δοκοῦν ἐπαινετόν, διὰ πάντων τὴν ἀρετὴν ἀσκοῦντα, ἕν τι μόνον τῶν ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἐκεῖνον ὁ τὸν εἰς εὐμορφίαν τῶν συντελούντων αὐτῷ ἔκ τινος συμφορᾶς εἰ περικέκοπται ἐκεῖνο ὁ τῶν εἰς εὐμορφίαν τι συντελούντων αὐτῷ ἔκ τινος συμφοράς τῶν λοιπῶν, περὶ τὸ λεἶπον. φλυαρίαν καταγινώσκειν ναι. ρανῶν βιάζεται, καὶ βιασταὶ ἁρπάζουσιν αὐτήνjactura morientium, nisi conjugium patris ac mairis præcessisset. Galesinius pro int maist, scriptum offendit ènì mão, aut omnium denique rerum calamitatem.
Ibid. C. Non matrum. Galesin., non matrum sollicitudines perturbationesque augentur. Alludit ad
illud Gen. 1, 16, et Isa. xxv, 8: 'Apeilev Ó Beds
πᾶν δάκρυον ἀπὸ παντὸς προσώπου· Abstulit Deus
omnem lacrymam ab omni facie; et ex ejusdem
propheta vaticinio citatur deinde locus prout ab
Apostolo effertur 1 Cor. xv. 54: Katелón ¿ áνατος εἰς νίκος • Absorpta est mors in victoria, non
apud LXX, Isa. xxν, 8, Κατέπιεν ὁ θάνατος ἰσχύcaç. Devoravit mors prævalens, sed in Græco-Latina
Livineii editione corrigendum est κατεπόθη ἐν ἐκεί
vois ¿ Đávatos,et apud Galesinium pro revera mortalitas a vita absorpta est, scribendum, revera in
illis a vita mors est absorpta.
Col. 382 A. Cumque vitæ. Hæc addidimus Galesinii versioni ex Plant. et duobus mss., et paulo post
expunximus quæ Galesinius ediderat, quasi tɛλείαν παιδείαν dixisset Gregorius, non συντέλειαν
τῆς κατὰ σάρκα ζωῆς, sicut scriptum est
Matth. xiit, 39, συντέλεια τοῦ αἰῶνος ἐστι· consummatio sæculi est, et ad Hebræos IX, 15, π
συντελείᾳ τοῦ αἰῶνος· in consummationem sæculi.
Sic ergo dixit consummationem vite quæ secundum carnem at Gales. perfectam, quantum in se
est disciplinam ipse constituerit, exspectet porro, in
beataque illa sit omnino spe fore ut faciem magni
Dei aspiciat. Nec animadvertit rursus hic usurpari
verba Apostoli ex Epist. ad Tit. 11, 13, et adventum
gloriæ magni Dei.
Ibid. B. Ut alicui. In excuso legebatur, &; & tνες οιηθεῖεν. Εmendat Livineius, ὡς ἄν τις οἰηBein, et suffragantur ei correctioni R. et M. mss.,
nec abludit interpretatio Galesinii, non simplex est,
at aliquis forte putavit. Non longe ab hoc loco admonuit Livineius auctoris verba partim mutile,
partim corrupte scripta esse, atque in interpretatione Vaticanum se exemplar secutum, quam subjiciemus, ubi ope Regii codicis locum restituerimus:
τῆς τῶν μιασμάτων κοινότητος, καὶ εἰ δι᾽ ἑνός τινος
μολυνθείη, μηκέτι τὸ ἄσπιλον ἔχειν ἐν ἑαυτῇ δυνα
Evr communitas, et si uno aliquo contaminetur
non jam possit integritatem in se continere. Rursus
in ms. M. lego ut in fragmento Livineii, 1ĺbov dé
τινος ἐμπεσόντος ὅλον κύκλῳ συνεκλινήθη τῷ μέρει,
non ut in Regio et Plautin. ὅλον ἐν κύκλῳ συνεκλο
νήθη τῷ μερικῷ σάλω συγχυματούμενον· ὁ μὲν
rap.
'
Col. 383 A. Ut apud Apostolum. Atquin apud
Paulum ad Cor. x, 26, scriptum est, el te
ná v pés, ut in Græco Livineii; non ut Galesinius legisse videtur Ev μépos, dum vertit: Vereque, ut est apud Apostolum, e partibus totum compactum est: sive enim una pars patitur, totum simul
dolet.
Ibid. B. Multi bellum. Annotat Livineius hoc
membrum in Vaticano desiderari: non ita mss.
nostri, sed ea verba suggerunt ex Psalmo Lv, 3,
apud LXX, in Bibliis Plantinianis et in multis Græcis codicibus, ut admonet Flamin. Nobilius, Multi
bellantes adversum me ex altitudine; alii jungunt
cum sequentibus, Ἀπὸ ὕψους ἡμέρα; οὐ φοβηθήσοa Ab altitudine diei non timebo, ut apud Hieroymnum epist. 125. Aquila ex Hebræo dixit, Ol modλοὶ πολεμοῦσί με, Υψιστε• Multi impugnant me, Aliissime, nec aliter Hieronymus in Psalterio suo.
Col. 384 D. Αρεθήσεται. Μ. ἀρηθήσεται, mendose; at in Vaticano teste Livineio pahoetzi,
sed obstat οὐδενί, neque enim Græci έραμαι cum
dandi casu composuerint. Videndum igitur sitne
reponendum poohoɛtaɩ nihil rerum pulchrarum,
quæ dolo malo objiciantur, prosequetur. Ita enim
et paulo ante dixit auctor, εἰ δέ τινι πρόσθοιτο. Ηπε
ille nos in Regio scriptum invenimus, àpat,
PATROL. GR. XLVI.
ab ἀρέσκομαι, ut αρεστός, et ita Galesinii liber
præ se ferebat, ex quo ille, se oblectaverit.
Col. 586 C. Cum non ratio. Galesin., Cum virtuti
consentanea minime est ratio, sed vitæ cursum aliqua animi dirigit affectio. Præceptum enim Domini,
etc., cum.illud nos doceat, ut soli Deo inhæreamus.
Citat duo Scripturæ loca; quorum prior est. Psalmo xvIII 9, posterior Psalm. Lxx11, 28: quæ distinguenda ab utroque interprete, non confundenda
fuerunt: non enim præceptum Domini ait adhærere
Deo bonum esse, verum ipsa Scriptura, et asciscendum ex margine illud quod ex Vaticano addit
Livineius, τηλαυγής, καθώς φησιν ή Γραφή, cui astipulatur et Regius. Præceptum enim Domini lucidum
vulde est, ut ait Scriptura, ut vel infantium.
Col. 387 B. Velut agnos. Non ut agni in lupos
conversi aliquid habeant, quod in moribus serpentis positum sit, quemadmodum verterat Galesinius,
cujus interpretationem usque ad finem capitis totam
immutavimus Livineium secuti, qui et annotat misere depravatam esse hanc lectionem, in Vaticano
ita scribi, τοῦτο δέ ἐστι τὸ μὴ κατὰ τὴν ἁπλότητα
SOKOŪV ÉTAIVSTÓy, etc., sed nec sic quidem plane integraui esse: emendat igitur, τοῦτο δέ ἐστι, μήτε
τὸ κατὰ τὴν ἁπλότητα δοκοῦν ἐπαινετόν, etc., qua
demum genuina est lectio. Reg. codex plane cum
Vaticano consentit. Porro Lucæ x, 3, discipulis ait
Dominus, Ecce mitto vos sicul agnos inter lupos, et
Matth. x, 16, Mitto vos sicut oves in medio luporum estole ergo prudentes sicut serpentes.
Ibid. G. Omnes animi. Annotat Livineius in fragmento suo aliam se inscriptionem reperisse, quam
et R. et M. mss. exhibent: ött oůdèv övívŋoi tôv µh
διὰ πάντων τὴν ἀρετὴν ἀσκοῦντα, ἕν τι μόνον τῶν
ȧyabwv xatoploúμevov, id est, nihil prodesse bono
ullo præclare perfungi, nisi in omnibus virtutem exerceas, Illa autem Vaticani, et quam edidimus, interseritur paulo post ad ea verba, ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων
Tosauta. Cæterum aberrarat a mente auctoris in·
terpres paulo post scribens, Quid enim lucri est ex
parte corporis armata, si a partibus nudis occasionem
adversario ostendet? non enim ɛuxaiplav, sed xatplay, nimirum Anyv, hic Nyssenus intelligit.
Ibid. Quis formosum. Expressus est bic locus a
Livineio ex fragmento; nain in Vaticano sic erat,
ἐκεῖνον ὁ τὸν εἰς εὐμορφίαν τῶν συντελούντων αὐτῷ
ἔκ τινος συμφορᾶς εἰ περικέκοπται· quæ sane lectio, inquit, nostra est multo monstrosior: restituo
igitur ex utriusque exemplaris comparatione hanc
meo quidem judicio germanam: ἐκεῖνο ὁ τῶν εἰς
εὐμορφίαν τι συντελούντων αὐτῷ ἔκ τινος συμφοράς
TI TEPIXEXOπTat. Hæc ille at nostri codices mss.
editam lectionem tuentur, nisi quod Regius èxɛivov legit, quo pacto et Galesinius scriptum offendit.
Rursus ediderat ibidem, Turpitudo enim ac deformitas reliquarum partium, venustatem ejus, qui firmo est corpore, corrumpit. Atqui non dixit Gregorius τῶν λοιπῶν, sed περὶ τὸ λεἶπον.
Col. 390 A. Propositum studium. Restituimus
hunc locum ex Livineio, qui et admonet illud de
auro in naribus suis esse Proverb. 18, 22, et de
margaritis Matth.
Ibid. C. At vero jam. Has duas periodos ex Livineio reposuimus: neque enim hic ceperat mentem
auctoris Galesinius, qui et φλυαρίαν καταγινώσκειν
Tou Móyou verterat, non intelligit quod a nobis inepte
fortasse dicitur, el áváðŋua, rem detestabilem, quod
donarium hic potius sonat. At in sequenti periodo
lacunam editionis Plantinianæ sic explet Regius
codex, ut et Vaticanus, inserto verbo Exproptναι.
Col. 391 A. Illic vim. Sic maluimus, quam cum
Galesinio, cum eam illuc impellat, quo impelli laudabile est. Livineius, Vim molliens ubi præclarum
sit vim moliri; et annotat alludere videri Gregorium ad illud Matth. c. xi, v. 12, 06 Basilela twv oùρανῶν βιάζεται, καὶ βιασταὶ ἁρπάζουσιν αὐτήν· Re38
col. 1195–1196page 7 of 34
PG 46:1195εἰ δὲ χρή,: οὕτω καὶ ἡ ἁλιευτικὴ τέχνη ποιεῖ, κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου παραβολήν, τοὺς ἐδωδίμους και χρηστοὺς τῶν ἰχθύων ἀπὸ τῶν πονηρῶν τε καὶ δηλητηρίων διαχωρίζουσα, ὡς ἂν ὡς νεφέλαι πέτανται, καὶ ὡσεὶ περιστεραὶ σὺν νεος ἐπὶ τάλαντον μου λίβδου καθεζομένη, καὶ ἰδοὺ τάλαντον μολίβδου ἐξαιρόμενον, καὶ ἰδοὺ γυνὴ μία ἐκάθητο εἰς μέσον του μέτρου Τῶν θείων εὐλογιῶν. Ὑμεῖς κατὰ σάρκα κρίσ τῶν θείων εὐλογιών, ἀλλὰ πνευματικῶς ἐξακούοντας 146, ἐκ πολλοῦ περιόντος ἡμεῖς ταύτην τὴν σπουδὴν ἀσπασώμεθα, θενίας, χάρισμα πῶς ἡμᾶς προσήκει καὶ περὶ ταύτην ἔχειν τοὺς μὴ κατὰ σάρκα. ν, 18, καὶ ὠδινήσαμεν καὶ ἐτέχομεν πνεύμα σωτηρίας σου 1 11, δοκιμὴν ζητεῖτε τοῦ ἐν ἐμοὶ λαλοῦντος Χριστοῦ αναγκαίων, πάντως εἰ ἀναγ νέον ἑαυτὸν καὶ πάσης παλαιότητος κεχωρισμ., 22: Απόθεσθε τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον, ἀνανεοῖσθε δὲ τῷ πνεύματι. ὁ λιμὸς γλυκέα πλὴν αὐτοῦ ποιεῖ. ὀνόματα σύμβολα των νοημάτων κατὰ τὸ προηγούμενον, κατὰ ἐπακολούθημα δὲ καὶ τῶν ὑποκειμένωνgnum cælorum vim patitur, et violenti rapiunt illud.
Ibid. D. In vano acceperit. Usi sumus Vulg. Lat.
verbis, ut et retineretur Hebraismus, et ex quo
Scripturæ loco sumpta hæc essent, appareret.
Quainobrem satis nequeo mirari, qui factum sit,
ut non solum Galesinius verterit, nisi quis frustra
animam suam acceperit, sed et Livineius, qui
Psalmi xx versum esse 4 animadverterat, scripserit, qui animum ad res inanes non adhibeat. At
poterit jam constare, quo pacto Nyssenus locum
illum Davidis intelligat.
Col. 394 B. Atque si ex ullis. Vaticanus, inquit
Livineius, ab hac fragmenti nostri lectione & did
лaswv, quod aiunt, dissentit; nam pro his omnibus, εἰ δὲ χρή, etc., sic habet: οὕτω καὶ ἡ ἁλιευ
τική τέχνη ποιεῖ, κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου παραβολήν,
τοὺς ἐδωδίμους και χρηστοὺς τῶν ἰχθύων ἀπὸ τῶν
πονηρῶν τε καὶ δηλητηρίων διαχωρίζουσα, ὡς ἂν
ptivos. Equidem tante diversitatis causam cogiiando assequi non possum. Hæc ille: nos cum
edita lectione convenire R. et M. deprehendimus.
Cæterum hæc referenda sunt ad illud Joannis xiv,
6, Ego sum via, et veritas, et vita.
Col. 395 A. Quasi nebule. Karatby 'Hoatav non
significat, ut Isaiæ contigit, quod verterat Galesinius; vérum ipsius auctoritate dictum ejus niti, et
ex ejus prophetia depromi. Isa. Lx, 8, Tives olde
ὡς νεφέλαι πέτανται, καὶ ὡσεὶ περιστεραὶ σὺν νεοςcois; Quinam isti ut nubes volant, et sicut columbæ
cum pullis? Neque dixit Nyssenus, peccatum vero
grare, et quasi plumbi talentum deorsum fertur, sed
illud super plumbi talentumn sedere, ἐπὶ τάλαντον μου
λίβδου καθεζομένη, quod ipsum tarnen advertat lector
apud prophetam non legi Zachar. v, 7, verum hoc tantum, καὶ ἰδοὺ τάλαντον μολίβδου ἐξαιρόμενον, καὶ
ἰδοὺ γυνὴ μία ἐκάθητο εἰς μέσον του μέτρου Ecce
talentum plumbi elevatum, et ecce mulier una sedebat in medio mensura. Cum ergo mulier dicatur sedere in medio amphora, miratur noster Ribera
Origenem homil. 6, in Exodum scribere iniquitatem
super talentum plumbi sedere apud Zachariam:
idem etiam llieronym. in 11 Nahum est illud, Et
Ninive quasi piscina aquarum. Iniquitas in Zacharia
super talentum plumbi sedet, et Ægyptii qui erant
veccatis graves, demersi sunt in mare ut plumbum,
et in xxiv Isa., xxi Ezech, in Ecclesiastæ ix, in
Michææ vi, in Malach., idem asserit: denique
Nyssenus eodem modo lapsus est memoria, nisi
quis malit hos Patres intellexisse, ut exponit etiam
Vatablus, portatum fuisse talentum sive massain
plumbeam in amphora vel mensura illa, ac proinde
mulierem insidentem amphoræ, talento quoque
insedisse.
Ibid. B. Per quam crediderim. Hoc membrum addidimus Galesinii interpretationi, quod ab ejus
Græco manuscripto, ut a M. aberat, non item a
Regio et Vaticano. Cæterum Ambrosius epist. 25,
ubi de gloria virginitatis agit, hæc de Maria adjungit Quid de altera Moysi sorore Maria loquar,
quæ feminei dux agminis pede transmisit pelagi
freta? Potest igitur Ambrosius ex doctis illis unus
videri, quos ait Nyssenus Mariam fuisse cœliben
pronuntiasse; sic enim quæ sequuntur ex Livineio
restituimus, non ut antea, licet multi, qui hæc animadverterunt, cœlibem illam fuisse aperte ostenderint.
Col. 396 C. Τῶν θείων εὐλογιῶν. llic annotarat
Livineius aliquid desiderari, et si quid in re obscura ac prope desperata conjectandum est, adden⚫
dum censere xpivovtes, ut Joann. vin, Christus
Pharismos alloquitur, Ὑμεῖς κατὰ σάρκα κρίσ
VETE, et solet auctor noster cum ex omni sacra
scriptione, tum vero ex novo Foedere, et præsertim
D. Paulo libenter loca quædam, et tanquam flosculos excipere. Sed nos ope codicum miss. locum restituimus, et lacunam explevimus: quibus et astipulari visus est liber, quo usus est Galesinius ver1196
tens, quomodo nos qui carnis vinculis adstricti divinas
benedictiones non exaudivimus, in hac versari decet.
In Regio praeterea legebatur, τῶν θείων εὐλογιών,
ἀλλὰ πνευματικῶς ἐξακούοντας non eraudimus,
sed spiritualiter erga illam affectos esse decet. Nam
interrogationis nota, nt addatur, efficit varia lectio
utriusque codicis nostri, qui pro illis verbis Plantinianæ editionis p. 146, ἐκ πολλοῦ περιόντος ἡμεῖς
ταύτην τὴν σπουδὴν ἀσπασώμεθα, inserit post faθενίας, χάρισμα πῶς ἡμᾶς προσήκει καὶ περὶ ταύτην
ἔχειν τοὺς μὴ κατὰ σάρκα.
Col. 396 D. timore. Vulgatæ Latinæ verba
usurpaverat interpres: Sic facti sumus a facie tua,
Domine concepimus, et quasi parturivimus: Isa.
XXVI, 17; nos interpretationem Græci textus LI
substituimus, quæ cum verbis Nysseni convenit,
et ad eumdem locum pertinent illa quæ sequuntur
paulo post Cum enim spiritus salutis nascitur,
ν, 18, καὶ ὠδινήσαμεν καὶ ἐτέχομεν πνεύμα σωτηρίας
σου et parturivimus, et peperimus spiritum salutis
tur.
Col. 397 A. Пartur 88. Respicere mihi videtur
ad illud Pauli 1 Cor. 11, δοκιμὴν ζητεῖτε τοῦ ἐν
ἐμοὶ λαλοῦντος Χριστοῦ: id est, experimentum fa
gitatis loquentis in me Christi? Christus enim verilas est. Hávtwv autem ea ratione dixit, qua et in
Catecheticis αναγκαίων, pro πάντως εἰ ἀναγxaiws. Hæc Livineius: nos in utroque mss. R. et
M. scriptum ostendimus návτws, ut mendosam esse
alteram lectionem sit probabilius.
Col. 399 B. Et a solis ortu. Galesin., et a solis
ortu illustres, ob clarissima eorum facta jura reddunt. Secuti sumus Livineium, qui admonet hic
alludi ad illud Matth. vur, 11, et Lucæ xII[, 29:
Multi venient ab oriente et occidente, el recumbent
cum Abraham, Isaac et Jacob in regno cælorum.
Quod vero paulo ante dixit, νέον ἑαυτὸν καὶ πάσης
παλαιότητος κεχωρισμ., alludere putat ad illud Pauli
Ephes. iv, 22: Απόθεσθε τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον,
ἀνανεοῖσθε δὲ τῷ πνεύματι. Deponite telerem
hominem, et spiritu renovamini.
Ibid. Quæ vero harum. Livineius hic annotat Edvov proprie eam dotem significare, quæ a viro confertur. Jurisconsulti vocant donationem propter
nuptias, inquit, et simpliciter interdum donationem: quam nos appellationem sumus secuti. Videtur autem ea voce propterea usus, quod sapientia,
quæ femina est, homini sive animo ejns tanquam
viro et marito despondeatur. Quamvis enim sapien.
tiam hanc Christum esse sentiat: quia tamen a
principio has hominem nuptias contraxisse cum
sapientia docet, non judicat absurdum, si nos quoque mariti sapientiæ dicamur, sicuti e diverso
Christus, cum animæ comparatur, sponsus ejus boc
eodem capite dicitur.
Col. 402 C. Quamvis autem. Hæc aberant ab editione Planțin. usque ad finem capitis, sed a mss.
R. et M. suppeditata sunt. Galesinius haud satis
feliciter verterat, quoniam condimentum omne novit indulgentia, quæ vehementi appetitione id, quod
ad cibi usum compertum est, suavitate condit. Cicero lib. De finibus bonoruni: Socratem audio dicentem cibi condimentum esse famem, potionis si
tim. Seneca, ep. 123: Malum panem inquis. Esspecta, bonus fiel: etiam illum tenerum tibi et’siligineum fames reddet. Ideo non est ante edendum quam
illa imperet. Antiphanes apud Stobæum: "Anav"
ὁ λιμὸς γλυκέα πλὴν αὐτοῦ ποιεῖ. Prater seipsam
cætera edulcat fames. Porro illud, xarà ponyouμsvov, pejus expresserat propter ipsam necessitatem;
nos principaliter diximus, qua voce usus est Seneca.
et interpres Clementis Alexand. viii. Strom.: Tå
ὀνόματα σύμβολα των νοημάτων κατὰ τὸ προηγούμε
νον, κατὰ ἐπακολούθημα δὲ καὶ τῶν ὑποκειμένων
Nomina sunt signa eorum, quæ animo cogitanter
principaliter, per consequentiam autem etiam sabjactorum.
col. 1197–1198page 8 of 34
PG 46:1197γὰρ ἔργον ἡμῖν ἡ τροφή, οὔτε σκοπὸς ἡδονή γὰρ οὐκ ἀναγκαῖον τὸ τῆς ἡδονῆς πάθος, ἐπακολούθημα δὲ χρείαις τισὶ φυσικαῖς, πείνῃ, δίψει, ρίγες, Α. Τὰς ἐξ ἑκατέρων. δι' εἰκόνες ἡ γνῶσις τοῦ ἀρχετύπου γίνεται, συγκρινόντων ἡμῶν δηλονότι τὴν ἐν ἑκατέρῳ ταυτό τινι λειτουργία τοιαύτῃ, Επισπέρχει. ἐπισπέ π ἐπισπέρει, επιστρέφει ἐπισπέρχει, ἐπιταχύνει, κατεπείγει. επισπεύ τε ὁ ὀλίγον ἐλαττώσει σεν ὁ τὸ πολὺ, καὶ δι᾿ ἔλαττον, οὐκ ἠλαττόνησεν ἕκασ καὶ ὁ τὸ ὀλίγον οὐκ ἠλαττόνησε, μήτε ὁ τὸ ὀλίγον ἐλαττονήσῃ· μι ὃς ἐλαττώσει τὸ σωτήριον αὐτοῦ, οὔτε προσετέθη, οὔτε ἠλαττώθη Εγγύς σου τὸ ῥῆμά ἐστι τῷ στόματί σου, καὶ ἐν τῇ καρδίᾳ σου πῃς αὐτὴν, καὶ ἀνθέξεταί σου τῷ μέλλοντι κατὰ τὸν ἐροῦντα, αἱροῦντα λό ἀντιλαμβάνονται, τοῦτο πρὸ πάντων αὐτοῖς ἐπιτηδευ 111, 18, ξύλον ζωῆς ἐστι πᾶσι τοῖς ἀντεχομένοις αὐτῆς Οὐ γὰρ ἐν ἀρχαῖς ἐστι τὸ ἐπιτήδευμα τοῦτο, ἀνάγκη ἑαυτοῖς γὰρ ἐναργές ἐστι τὸ ἐπιτήδευμα. τοῦτο, τότε Οὐ γὰρ ἐναργές ἐστι τὸ ἐπιτήδευμα τοῦτο, ὥστε κατὰ ἀνάγκην ἑαυτοῖς ἐπιτρέπειν. τὸς, ὡς ἐπὶ πολύ, πράγματος ἐπισφαλής σύμβουλος ἡ νεότης, καὶ οὐκ ἄν τις εὕροι κατορθωθέντι ῥᾳδίως τῶν σπουδῆς ἀξίων, ᾧ μὴ καὶ πολιὰ συμπαρελήφθη πρὸς κοινωνίαν τοῦ σκέμματος. ἐπὶ πολύ, πράγματος ἐπισφαλής σύμβουλος ἡ νεότης. καὶ οὐκ ἂν ῥᾳδίως κατώρθωσέ τι τῶν σπ. ἀξ. Αἰεὶ δ' ὁπλοτέρων ἀνδρῶν φρένες περέθονται. Οἷς δ' ὁ γέρων μετέῃσιν, ἅμα πρόσσω καὶ ὀπίσσω Λεύσσει, ὅπως ἔχ᾽ ἄριστα μετ' ἀμφοτέροισι γένηται. 10, Καὶ οὐαὶ αὐτῷ τῷ ἐνὶ, ὅταν πέσῃ, καὶ μὴ ἡ δεύIbid. D. Bardis objiciat. Sic malim cum Livine:o,
quam ad bestias, cum Galesinio, siquidem homines
minus obsequentes lumini rationis significat, et
usurpat Apostoli verba Hebr. v1, 8, cujus consummatio in combustionem. Cæterum eamdem de
voluptate doctrinam haurire potuit ex libris Clementis Nyssenus, ut ex lib. u Pædag. c. 1, oŬTE
γὰρ ἔργον ἡμῖν ἡ τροφή, οὔτε σκοπὸς ἡδονή· neque
enim opus nostrum est nutritio, neque institutum
Scopusve noster voluptas; et 1 Strom.: Kαłóλou
γὰρ οὐκ ἀναγκαῖον τὸ τῆς ἡδονῆς πάθος, ἐπακολού
θημα δὲ χρείαις τισὶ φυσικαῖς, πείνῃ, δίψει, ρίγες,
Yauw. Non est omnino necessaria affectio voluptatis
sed accessio quædam, et appendix usibus quibusdam
naturalibus adjuncta, ſami, siti, frigori, matrimonio.
Col. 404 Α. Τὰς ἐξ ἑκατέρων. In Plantiniana
edit. legebatur à ép, sed emendandum
censet Livineius Exaτépwy quod eas editiones
libri manusc. nonnunquam permutent. Exempli
causa, Basilii lib. 1 Adversus Eunomium hæc sunt
verba: δι' εἰκόνες ἡ γνῶσις τοῦ ἀρχετύπου γίνεται,
συγκρινόντων ἡμῶν δηλονότι τὴν ἐν ἑκατέρῳ ταυτό
nta, ubi codex calamo descriptus, quo aliquando
usi sumus, male habet row, alioqui infinitis locis
emendatior. Hæc ille at in hoc Nysseni loco uterque ms. R. et M. constanter habet Exaτépwv. Ex
iisdem habes deprompta plurima ab illis verbis xa!
τινι λειτουργία τοιαύτῃ, etc., quæ in Plantiniana
editione desiderabantur, licet ea Galesinius verterit, sed in eo mutanda fuerunt illa cum humore
ardoreque cohæreant: non enim ab arendo, sed ab
ardendo ardor deducitur.
Ibid. D. Επισπέρχει. Vitiose Plantin. ἐπισπέpet, et annotat Livineius, vox est corrupta: ego
legendum censeo: nam melius non occurrit: πorpéget, neque scutica acrem castigat. Jacob. Billius lib. Observat. sacrat., cap. 1, hæc Livineii
Notis addit Recte quidem interpres mendum inesse
slatuit: sed quod pro ἐπισπέρει, επιστρέφει reponit,
non admodum mihi probatur, legendumque potius censuerim ἐπισπέρχει, id est, ἐπιταχύνει, κατεπείγει.
Loquitur enim de auriga, qui pernicem equum scutica adurgere non solet. Confirmat doctissimi Billii
conjecturam ms. M. qui scriptum habuit ééρXEL
pro monεpel et Galesinii versio, neque celerem
verberibus incitat Regius tamen legit επισπεύ
det, eodem sensu.
Col. 406 A. Ne qui multum. Livineius edidit, µhτε ὁ ὀλίγον ἐλαττώσει qua ratione in utroque nostro ms. legebatur: at ille vertebat, Neque copioso
aliquid addet, neque exiguo detrahel. Minus apte:
nam alluditur ad illud Exodi xvi, 18, 0x ènλéóvaσεν ὁ τὸ πολὺ, καὶ δι᾿ ἔλαττον, οὐκ ἠλαττόνησεν ἕκασ
oro Non abundavit, qui multum (colligit ex manna, scilicet), et qui minus, non minus habuit. Apostolus vero idipsum citans II Corinthiorum vIII, 15,
scribit, καὶ ὁ τὸ ὀλίγον οὐκ ἠλαττόνησε, atque ex
utroque fortasse corrigendus est Nysseni textus
cum in Latina interpretatione, tum in Græco,
scribendumque μήτε ὁ τὸ ὀλίγον ἐλαττονήσῃ· μι
neque qui nullum abundet, neque qui modicum, minus habeat. Siquidem arroy est imminuere, non
minus ferre, ut Ecclesiastici xxxix, 23, oux Ev
ὃς ἐλαττώσει τὸ σωτήριον αὐτοῦ, non est qui minuat
salvationem ejus, etc, xLi1, 29, οὔτε προσετέθη, οὔτε
ἠλαττώθη neque auctus est, neque diminutus.
Ibid. C. Et in præsenti. Ad verbum extulit Livineius, sed ea res, inquit Apostolus, proxime te est,
et velut domesticum hoc munus. At in Epist. ad Romanos x, 8, et Deuteron. xxx, 14, vertit auctor
Vulgata, Εγγύς σου τὸ ῥῆμά ἐστι τῷ στόματί σου,
καὶ ἐν τῇ καρδίᾳ σου• Prope est verbum in ore tuo, et
in corde tuo, et juxta est sermo.
Ibid. Insignis. Addendum ex Plantin. et efficax,
et motu præditus. Galesinius hæc ita converterat,
pulchritudine insignis qui vivat, agat, et moveatur, qui
et
ex oratione, quæ loquitur, virginitate florebit. Nos
quæ sequuntur Livineii verbis expressimus, qui
litteras Scripturam appellat, et annotat intelligendum esse de eo quod Proverb. 17, 8, Mh εyxataliπῃς αὐτὴν, καὶ ἀνθέξεταί σου· Ne dimittas eam,
prehendet te. In niss. R. et M. lego non tov μελlovτa,
sel τῷ μέλλοντι κατὰ τὸν ἐροῦντα, vel αἱροῦντα λόYov. Ha postea locutus est (col. 408 D), the napevla;
ἀντιλαμβάνονται, τοῦτο πρὸ πάντων αὐτοῖς ἐπιτηδευ
Téov aveln. Ego vero mallem arcessere genus hoc locuLionis a Proverb. 111, 18, ξύλον ζωῆς ἐστι πᾶσι τοῖς
ἀντεχομένοις αὐτῆς· lignum vitæ est omnibus apprehendentibus eam: cum de eo qui sapientiam Salomon, de eo qui virginitatem apprehendat verba
faciat Gregorius.
Col. 408 A. Ov ràp έrapréc. Obscurus et mutilus in utroque textu erat locus, eodemque vitio laberabat Galesinii codex quo manuscriptus M. in quo
sic effertur: Οὐ γὰρ ἐν ἀρχαῖς ἐστι τὸ ἐπιτήδευμα
τοῦτο, ἀνάγκη ἑαυτοῖς· Non enim in primitiis institutio hær est, ut necessitate quis res, an utiles sint,
ad suum judicium deferat. In Plantiniana vero, o
γὰρ ἐναργές ἐστι τὸ ἐπιτήδευμα. Quorum verborum
sensum, inquit Jac. Billius lib. 1 Observationum,
c. 1, particula negativa où, quam addendam censet
interpres, prorsus corrumpit. Sic enim vertit:
Nam ubi studium hoc illustré, et tanquam in medio
positum non est, necessum sit judicium ejus quod
expediat nobis permittere. Atqui contrarium omnino
vult Gregorius, nempe in rebus arduis ducem ac
præceptorem adhibendum esse. Ego sane hunc locum ita restitui posse puto, si pro τοῦτο, τότε legamus, ut sit sensus: Cum perspicuum est institutum
illud, quod sequimur, tum vero eorum, quæ in rem
futura sunt, judicium nobis permittere debemus. Al
cum rerum nobis ignoturum experientia periculo non
caret, tum vero ducem ac præceptorem adhibere
convenit. Hæc autem postrema verba vel in Græco
desiderantur, vel certe eadem figura subauditur,
qua post hæc Lucæ verba, et siquidem fecerit fructum, subauditur, relinques eam. Hæc doctiss.
Billius at ego nibil opus esse arbitror ad reticentiam istam confugere, si modo illud év ápxaïs,
expurgamus e Regio codice, et ex Plantiniano substituamus įvapyés, sic enim locum integrum exhibel: Οὐ γὰρ ἐναργές ἐστι τὸ ἐπιτήδευμα τοῦτο, ὥστε
κατὰ ἀνάγκην ἑαυτοῖς ἐπιτρέπειν. Εt huic emendationi versionem nostram aptavimus.
Jbid. B. "Eori per ráp. Et hic locus partim mutilus, inquit Livineius, partim corruptus erat: sed
unde restituerim indicabo. Reperi ergo in Antonii
monachi Sententiis ita citatum serm. 20: 'Eni Tayτὸς, ὡς ἐπὶ πολύ, πράγματος ἐπισφαλής σύμβουλος ἡ
νεότης, καὶ οὐκ ἄν τις εὕροι κατορθωθέντι ῥᾳδίως
τῶν σπουδῆς ἀξίων, ᾧ μὴ καὶ πολιὰ συμπαρελήφθη
πρὸς κοινωνίαν τοῦ σκέμματος. Sed in Abba Maximi
capitibus ser. XLI, paulo aliter: 'Em maytos, w;
ἐπὶ πολύ, πράγματος ἐπισφαλής σύμβουλος ἡ νεότης.
καὶ οὐκ ἂν ῥᾳδίως κατώρθωσέ τι τῶν σπ. ἀξ. Eleganter apud Homerum, 'Ilido. y', Menelaus, quod lunc
locum nonnihil illustrat:
Αἰεὶ δ' ὁπλοτέρων ἀνδρῶν φρένες περέθονται.
Οἷς δ' ὁ γέρων μετέῃσιν, ἅμα πρόσσω καὶ ὀπίσσω
Λεύσσει, ὅπως ἔχ᾽ ἄριστα μετ' ἀμφοτέροισι γένηται.
Versus pulcherrimos sic verti:
Quælibet ac dubiis juvenum mens vertitur auris.
Callida quod præsens quodque, ultra est, cana senectus
Prospicit, utrinque in medium et Jove consulit æquo.
Hæc Livineius. Conjecturam confirmant codices
nostri R. et M. et xatopłwłévet cum Antonio legunt.
Col. 410 A. Qui Dei via. Fidelius Livineius, qui
sacram viam insidiis teneat, seu malis, qui Dei vias
insidiis infestet. Illud item, Væ soli quando cadit, etc., ad verbum erit, Væ uni, cum ceciderit:
quia non habet qui erigat, quod est Ecclesiasta IV,
10, Καὶ οὐαὶ αὐτῷ τῷ ἐνὶ, ὅταν πέσῃ, καὶ μὴ ἡ δεύ
On the Oration: On Loving the PoorIn orat. de Pauperibus amandis
col. 1199–1200page 9 of 34
PG 46:1199τερος τοῦ ἐγεῖρα: αὐτόν· Ει να ἑαυτῶν) στρώσαντες 19, Οδοὶ ἀεργῶν ἐστρωμέναι ἀκάνε 168, τὰς ἐκ τῶν θηρίων ἀπάτας 16, Ὕπνῳ δὲ σφᾶς αὐτοὺς ἐκδιδόντες, τὰς τῶν ὀνείρων φαντασίας προφητείας ἀποκα Πρὸς τοὺς συνεισάκτους ἔχοντας 11, 24, Τὸ γὰρ ὄνομα τοῦ Θεοῦ δι' ὑμᾶς βλασφημεῖται ἐν τοῖς ἔθνεσι Ἐν οἷς πολλοὶ ταῖς ἡλικίαις νεάζοντες, ἐν τῷ καθαρῷ τῆς σωφροσύνης ἑστῶτα καὶ τὸ ἑκατέρωθεν,ει τῇ περὶ τὰς θείας ἐντολὰς προθυμία, μέσῳ θανάτου καὶ ζωῆς ἐνδεικνύμενον, μήτε παντελῶς πρὸς τὸν θάνατον τεθραμμένον, καλῶς εἰπόντος, καλῶς ἤκουσαν, ἐπὶ σχεδίας τινός, οι πυρσούς τινας, οι πρὸς ὃν ἀποβλέποντες, καὶ διὰ τοῦτο ἀπογινώσκεις, ἀκούσεται τοῦ ἑσταυρωμένου; πῶς ἀκούῃς, ακούεις, πῶς πείθη, 1, 6, Εποίησεν ἡμᾶς βασιλεῖς καὶ ἱερεῖς τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ αὐτοῦ Λόγος εἰς ῥητὸν τοῦ Εὐαγγελίου. ὥστε Ὁ δὲ καταφρονῶν πράγμα ἀλῶνται τοὺς τόπους καθάπερ τὰ ἄλογα. τῆς ὑγρασίας, τῆς ὑγρασίας οὐσ σίας, οι πυελώδη φθορὰν παθούσης,τερος τοῦ ἐγεῖρα: αὐτόν· Ει να ipsi uni, cum ceciderit, et non fuerit secundus, qui erigat eum. Nyssenus
Latin Vulgatæ suffragatur scribenti, quia cum ceciderit non habet sublevantem se. Paulo post scripsimus, suas vias spinis straverunt, non cum Galesinio,
suis spinis vias pervertunt; non enim dixit orpiчavTes, sed, tas ódoùs aútly, (vel, ut nostri duo
mss. ἑαυτῶν) στρώσαντες alluditur enim ad illud
Proverb. xv, 19, Οδοὶ ἀεργῶν ἐστρωμέναι ἀκάνε
Baig via pigrorum stratæ spinis.
Ibid. B. Qui somniorum. Mendum erat in editione Plantin. p. 168, τὰς ἐκ τῶν θηρίων ἀπάτας·
unde Livineius, Hinc somniatores, qui in ferarum
ludibriis fidei plus, quam in Evangelii doctrina collocant ac feliciter sane in mentem venit doctissimo
Billio lib. 1, C. 1, observat. pro Orplwy substituere
ovelpwv, quod Theodoretus in Compendio hæret.
Fab., lib. iv, de Messallianis agens dicat eos, ubi
maximam diei partem precibus impendissent, tolos
deinde dare se somno consuevisse, ac tum demum
a dæmone delusos revelationes quasdam asserere
se vidisse, ac futura prædicere conari
et lib. iv,
Histor., c. 16, Ὕπνῳ δὲ σφᾶς αὐτοὺς ἐκδιδόντες,
τὰς τῶν ὀνείρων φαντασίας προφητείας ἀποκα
2o5o Somno se dedentes, visa somniorum prophetias nominant. Confirmant ejusmodi correctionem
unam cum codice Galesinii duo nostri calamo exarati. Sub finem capitis invehitur auctor non in monachos tantum, sed et in clericos, qui spiritualis
alicujus fœderis specie, familiaritatem et contubernium feminarum non refugiebant, quas ourεLO -
dntovç, adoptivas corores, el agapetas appellabant, et
subintroductas, ut pluribus docuimus in Notis ad
Chrysostomi librum Πρὸς τοὺς συνεισάκτους
ἔχοντας Adversus eos, qui subintroductas habent.
Postremo лaph te verterat Galesinius, ab
aliis vituperatur, Livineius, pessime apud exteros
audit: nos existimavimus usurpari genus locutionis
simile illi ad Rom. 11, 24, Τὸ γὰρ ὄνομα τοῦ Θεοῦ δι'
ὑμᾶς βλασφημεῖται ἐν τοῖς ἔθνεσι • Nomen enim Dei
propter vos blasphematur inter gentes.
Ibid. C. Non præscribere. Admonueram negationem, quam editio Plantiniana et nostri duo mss.
ingerunt, ab interpretatione Galesinii abesse, et
facile illa nos carere posse, cum sequatur apud auctorem nostrum paulo infra, Ἐν οἷς πολλοὶ ταῖς
ἡλικίαις νεάζοντες, ἐν τῷ καθαρῷ τῆς σωφροσύνης
kmoliwłŋsav. Multi adolescentes in puritate continentiæ consenuerunt: itaque scribendum hic est, àv
Ein voμobetɛiv hujus vitæ sibi modum præscribere.
Sed idem mss. En legunt, ut emendandun
censuit doctiss. Livineius, pro velos, qui et
in Notis similem affert Ennii locum ex 1 Ciceronis
De officiis:
Homo qui erranti comiter monstrat viam,
Quasi lumen de suo lumine accendat, facit.
Nihilo minus ipsi lucet, cum illi accenderit.
Col. 411 A. Quodque utrinque. Hoc loco discedunt a Livineii textu atque interpretatione duo manuscripti et Galesinii editio, quorum variantes lectiones notare prolixum nimis ac laboriosum esset:
id nobis satis fuerit, si monuerimus in Regio peculiariter legi, ἑστῶτα καὶ τὸ ἑκατέρωθεν,ει τῇ περὶ τὰς
θείας ἐντολὰς προθυμία, exsequendi mandala divina.
In cæteris convenit cum M. at Plantiniana editio, ¿v
μέσῳ θανάτου καὶ ζωῆς ἐνδεικνύμενον, μήτε παντε
λῶς πρὸς τὸν θάνατον τεθραμμένον, etc.
Ibid. D. Qui recte dixit. Ita quoque ms. reperit
καλῶς post εἰπόντος, non simpliciter ut excusus et
Regius καλῶς ἤκουσαν, sed qui probe audirent eum
qui dicat, Temperantia vitale lignum est eam tenentibus, ut vertit Livineius, qui et adinonet ad temperantiam sive castitatem a Nysseno accommodari
quod Proverb. 11, 18, de sapientia dicitur. Rursus
in eisdem mss. scriptum offendimus, quod Livineii
conjecturam confirmat, ἐπὶ σχεδίας τινός, οι πυρσούς
τινας, οι πρὸς ὃν ἀποβλέποντες, non ut in Plantin.
APÒÇ DEÒV áñOCIÉT. Quamobrem in Galesinii versione scribendum est, velut faces quasdam e sublimi
quadam specula protendunt, et paulo post, idque
propterea ignoras. καὶ διὰ τοῦτο ἀπογινώσκεις, αlque
idcirco animum despondes, quasi res fieri nequeat.
Col. 414 B. Quomodo qui vivit. Usus est interpres
manuscripto, qui cum nostro M. consentit: Nwç
ἀκούσεται τοῦ ἑσταυρωμένου; Quomodo qui ita vivit, et qui in peccato valet, audiet eum qui et crucifiaus el peccato mortuus est? Sed Regius cum Plantin. πῶς ἀκούῃς, vel ακούεις, ut deinde πῶς πείθη,
Tug iɛpatεúεls, et admonet Livineius alludere Gregorium ad illud Apoc. 1, 6, Εποίησεν ἡμᾶς βασιλεῖς
καὶ ἱερεῖς τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ αὐτοῦ· Christus nos
reges el sacerdotes Deo et Patri suo fecit.
IN ORAT. DE PAUPERIBUS AMAND.
Cum in lucem ederet a se Latinitate donatam
hanc homiliam Petr. Franciscus Zinus Veronensis,
Venetiis an. 1574, hunc titulum ille præfixit, De
amandis et benignitate complectendis pauperibus; at
in editione Græca Augustana apud Mangerum
an. 1527, et in codice ms. Theod. Canteri tantum
«licebatur, Λόγος εἰς ῥητὸν τοῦ Εὐαγγελίου. Alque
in hoc quidem conveniebat uterque liber, quemadmodum et in lectione loci illius, col. 473 A,
ὥστε
vūv µỲ mapsivat, at interpretatio Zini cum Græcis non consentiebat, Quod si nunc adesse rebus,
quas in se ipse cohibet et coercet, negemus, quomodo
posterius unquam adfuturum exspectemus?
Col. 473 A. Beatus enim. Subjecerat Vulgatæ Latinæ verba interpres, Beatus vir qui semper est pavidus; at illa non e Græco, sed ex Hebreo Proverbia
convertit; non B. Cypriani verbis sententiam expressimus qui locum hunc Prov. xxvIII, 14, sic
vertit 1, Testim. 20. Eodem modo sequentem locum extulerat, Qui contemnit contemnetur,
cum LXX dixerint Ὁ δὲ καταφρονῶν πράγμα
5. Prov. xIII, 15.
Col. 478 A. Vides hominem. Immutavimus interpretationein, quod non id velit auctor hos pauperes suis gregibus quærere pabula, cum omnino
gregibus careant, sed eos quasi gregales pecudes
huc illucque cibos quærendo discurrere. Zinus ediderat, Cernis homines vagos tanquam ex nomadum
genere ad ea comparanda qua gregibus sibique necessaria sint dissipatos. Simile illud, xata Rávtag
ἀλῶνται τοὺς τόπους καθάπερ τὰ ἄλογα.
Ibid. C. Convenientibus, ouvtout, non ut Zinus
videtur legisse, &to, abeuntibus; nam illi bayMatomotol solent in circulis et triviis plebem attonitam suis illis mirificis gestibus motibusque corporis detinere. Paulo post, D, illud, ut canes,
neutro cod. Græco agnoscitur et expungi potest.
a
Col. 482 D. Circa membrum. Omiserat hoc interpres, cum tamen ñɛpì tò µépoę duo mss. et excasus habeant et necessarium esse constet ex iis quæ
sequuntur, từ tñs oxpxòs µépel. At in ms. Morelli ×
pro τῆς ὑγρασίας, quæ vox medicis est usitatior
quam librariis, scriptum erat τῆς ὑγρασίας οὐσ
σίας, οι πυελώδη φθορὰν παθούσης, in August, et
col. 1201–1202page 10 of 34
PG 46:1201πυαλώδη διαφθοράν. ἐκ τῶν προεαλοκ. δείξεις τῷ δυστυχήσαντι τῷ τὸ ἄρα Εἰ ἀγένητον τὸ κακὸν, κατὰ φύσιν αὐτῷ ὑπάρχει τὸ κακὸν εἶναι· οὐδεὶς δὲ κατὰ φύσιν ἐνεργῶν ἁμαρτάνει· τὸ ἄρα ἀγένητον οὐχ ἁμαρτάνει· τὸ μὴ ἁμαρτάνον κατὰ φύσιν αὐτὸ ὑπάρχει, τὸ μὴ ἁμαρτάνειν οὐχ ὑπαίτιον. ἄνθρωπον τῇ ψιλῇ περι βολῇ τοῦ λόγου ἐπὶ τῇ περιβολῇ, περι ν, 9, μόνῃ τῇ ἄγρᾳ τῶν ἰχθύων ᾗ συνέλαβον, πον ἐκλείπει, σκον ἀποθνησκέτω,καὶ τὸ ἐκλείπον ἐκλειπέτω νημένον οὐκ ἐπιστρέφει, Σχχιν, 4.: καὶ τὸ πλανώμενον οὐκ ἐπε 4, "Η ἀποστρέφων οὐκ ἐπιστρέ Ἐπὶ δὲ τῆς παρούσης χορείας επισκόπων μὲν πλῆθος ἦν πληθὺς ἦν) τριακοσίων ἀριθμὸν ὑπερακον τήκοντα καὶ διακοσίων ἀριθμόν ἦσαν ἐπίσκοποι ὑπὲρ ἀμCant. πυαλώδη διαφθοράν.
Col. 483 A. Non igitur. Ms. More). oux oũy tò náOog. Zinus vertit, Non igitur eam ob causam homines despicimus, quod morbus detestabilis videatur.
Editam lectionem Augustana et ms. Cant. tuentur.
Col. 487 A. Sed communis. Hæc vitiosa interpunctione fuerant a præcedentibus ita sejuncta, ut
novam periodum inchoarent; similitudinem affert:
Quando igitur ejusmodi contagiones grassantur, valeat excusatio, quod morbus ex eo laborantibus ad
alios serpat. Sed in receptam lectionem consentiunt
August. et mss. duo: tantum in Morel. erat, vóσog
ἐκ τῶν προεαλοκ.
Col. 489 B. Qualem Ms. Cant. et Augustana
edit., δείξεις τῷ δυστυχήσαντι at Mor., τῷ
vavaravi, quæ lectio reliquæ orationi magis
convenit.
IN DECEM SYLLOGISMOS
CONTRA MANICHÆOS.
Col. 541 C. Increatum si sit malum. Hæc ita in
Græco sunt interpungenda et supplenda lacuna,
quæ sequebatur τὸ ἄρα in ms. Εἰ ἀγένητον τὸ κακὸν,
κατὰ φύσιν αὐτῷ ὑπάρχει τὸ κακὸν εἶναι· οὐδεὶς δὲ
κατὰ φύσιν ἐνεργῶν ἁμαρτάνει· τὸ ἄρα ἀγένητον οὐχ
ἁμαρτάνει· τὸ μὴ ἁμαρτάνον· Si malum increatum
est, secundum naturam inest illi ut sit malum: alqui nemo secundum naturam agens p. In codice Bavarico legebatur κατὰ φύσιν αὐτὸ ὑπάρχει, τὸ μὴ
ἁμαρτάνειν οὐχ ὑπαίτιον. Similia docet de matura
mali Augustinus lib. 11 de Genesi contra Manichæos,
cap. 29: Nos dicimus nullum malum esse naturæ,
sed omnes naturas bonas esse, et ipsum Deum summam esse naturam, cæteras ex ipso esse naturas, et
omnes bonas in quantum sunt; et lib. 11, cap. 4, De
moribus Manichæorum: Malum non secundum essentiam, sed secundum privationem rectissime dicitur.
IN ORAT. DE SUA ORDINATIONE.
Conservavit hanc orationem Nysseno tributam
'codex manuscriptus Egidii Davidis J. C. Parisiensis, quæ et in alio veteri libro Venetiis in biHiotheca reverendissimi episcopi Lullini asseruntur.
Ejus exordium jucunda et eleganti allegoria a
conviviis sumpta miram præ se fert modestiam, cujusmodi frequenter utitur initiis et digressionibus
Joannes Chrysostomus ut et ipsius Nysseni germamus Basilius.
Col. 546 D. Nuda sermonis. In manuscripto lacuna hic erat, quæ defectum epitheti subindicabat,
ut videatur scripsisse auctor ἄνθρωπον τῇ ψιλῇ περιβολῇ τοῦ λόγου vel ἐπὶ τῇ περιβολῇ, νox enim περι60 quæ comprehensionem sonat hic mihi capturam sive thy &ypav significat, ut loquitur Lucas
ν, 9, μόνῃ τῇ ἄγρᾳ τῶν ἰχθύων ᾗ συνέλαβον, in captura piscium, quam ceperant. Ita quoque retia apostolorun mystice exponit Ambrosius in v Lucæ:
Quæ sunt autem apostolorum quæ laxari jubentur
reliu, nisi verborum complexiones, et quasi quidam
orationis sinus, et disputationum recessus, qui eos
quos ceperint, non amitiant?
ñCol. 547 A. Quod deficit. Græce erat, to Exhelπον ἐκλείπει, et ita reliqua indicantis modo quæ
paulo aliter efferuntur Zachariæ 11, 9. Tò
σκον ἀποθνησκέτω,καὶ τὸ ἐκλείπον ἐκλειπέτω· Quod
moritur moriatur, et quod deficit deficiat. Vulgata
Latina; et quod succiditur succidatur. Hieronymus
sic exponit, Omnia corpora ruant in solitudine., et
versi in seditionem instar bestiarum mutuis lacerentur
morsibus: nullusque terram repromissionis introeat.
Allud vero, quod aberrarit, non revertitur, td nendaνημένον οὐκ ἐπιστρέφει, sumptuni videtur ex cap.
Σχχιν, 4. Ezechielis: καὶ τὸ πλανώμενον οὐκ ἐπε
Espéfate Etquod errabat, non reduxistis, vel certe
ex Jeremiæ viii, 4, "Η ἀποστρέφων οὐκ ἐπιστρέ
yer Aut qui avertit se, non revertitur. Metaphora
ducta est a pastoribus negligentibus, qui pecora
abjiciunt et produnt, neque a periculo mortis aut
morbi liberant.
Col. 547 D. Quum trecenta. Suffragatur Hilario
in lib. Contra Constantium, qui trecentos decem et
octo episcopos apud Nicæam convenisse testatur, ut
et Epiphanius, hæres. 69, Ruffinus lib. 1, c. 1, Theodoretus lib. 1, c. 7, Hist., qui et sequenti capite
profert epistolam Eustathii Antiocheni ducentos tantum et septuaginta numerantis, sed qui postea subjiciat nibil certi se scribere posse propter ingentem eorum multitudinem, nec illud se curiose investigasse. Socrates autem lib. 1, c. 5. citans Eusebium lib., De vita Constantini 111, cap. 9, ita scribit:
Ἐπὶ δὲ τῆς παρούσης χορείας επισκόπων μὲν πλῆθος
ἦν (leg. πληθὺς ἦν) τριακοσίων ἀριθμὸν ὑπερακον
tilovoa Sed in hoc præsenti choro fuit episcoporum
multitudo ad numerum trecentorum et amplius. Apud
ipsum Eusebium tamen ita legitur, П Hy Vτήκοντα καὶ διακοσίων ἀριθμόν fuit multitudo ad
numerum ducentorum quinquaginta el amplius.
Postremo Sozomenus tradit eos fuisse numero circiter trecentos et viginti: ἦσαν ἐπίσκοποι ὑπὲρ ἀμQitpiaxósio Elxost. lib. 1, cap. 16. In Actis synodi a
Gelasio Cyziceno vulgatis trecenti et octodecin
fuisse traduntur.
Col. 550 A. Joannem evangelistam. Auctorem libri Apocalypsis agnoscit apostolum Joannem et
apocryphum eum appellat; sed Dionysius contra
Alexandrinus licet divinum et canonicum librum
asserat, tamen an Joannis sit apostoli, an alterius
Joannis, dubitat, refellens Caii cujusdam opinionem,
qui Cerintho hæretico librum illum tribuebat, apud
Eusebium lib. VII, cap. 2. Hieronymus vero epist.
129: Quod si Epistolam ad Hebræos Latinorum
consuetudo non recipit inter Scripturas canonicas:
nec Græcorum quidem Ecclesiæ Apocalypsim Joan-
On the Oration: On Holy BaptismIn orat. De sancto Baptismate
col. 1203–1204page 11 of 34
In decem syllog. contra ManichæosIn orat. De sua ordinatione
PG 46:1203θαύματα, καὶ τὸ, τὸ πείθειν του πήν. ἐγκατεσπαμένη τῷ πάθη τῆς γῆς, εγκατεσπαρμένη τῷ βάθει ἐγκατεσπα χρότητα συνίσταται ὁ ἀτμίζων ἀὴρ εἰς ὕδωρ, καὶ τὸ ὑπὸ τῆς ἐν τῇ γῇ ψυχρότητος τὸ αὐτὸ δεῖ νομίζειν συμ Πλάτυνον τὸ στόμα σου, καὶ πληρώ ἅγιον βάπτισμα Εἰς τὴν ἡμέραν τῶν Φώτων, ἐν ᾗ ἐβαπτίσθη Εἰς τὰ ἅγια Φώτα. εὐχαῖς· ἐν εύω ἐπιτραπέζιος εὐφροσύνη. πῶς χρὴ περὶ τὰς ἑστιάσεις ἀνίεσθαι, προσκυνητὴν μικτὸν, ἐπόπτην τῆς ὁρατῆς κτίσεως, μύστην τῆς νοουμένης 584 Β, Τὸ ὕδωρ ἀνακαινίζει τὸν ἄνθρωπον τῆς ἄνωθεν χάριτος εὐλογούσης αὐτό. τὸ γίνεσθαι, μεταποιεῖσθαι, 37, εὐθὺς πρὸς τὸ σῶμα διὰ οὕτως τὸ μυστικὸν ἔλαιον, ἰσχυρὸς πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἰσχυρὸν, τὸν ζῶντα, πρὸς τὸν Θεὸν ζῶντα Ὁ Θεὸς κριτὴς δίκαιος, καὶ ἰσχυρός Θαυμαστός, Σύμβου τῷ σειρομάστιγι, 7, καὶ λαβὼν τὸν σειρομάστην ἐν τῇ χειρὶ εἰσῆλθενnis eadem libertate suspiciunt, et tamen nos utraque
suscipimus. Eumdem librum suscipiunt et alii Patres, ut Justinus, in Dialogo; Tertullian., Iv in
Marcionem, Irenæus lib. v, cap. ult., et cæteri a nostris Ribera et Viega enumerati Comment. in Apocalyps., inter quos Nyssenus non recensetur.
Ibid. B. Miracula ex operibus. Ita supplendum
censuimus, quod deerat in Græco ms. Twy EpYwy
θαύματα, καὶ τὸ, et paulo post, τὸ πείθειν του
πήν.
Ibid. D. Quid ergo est quod &à tí náłw, polest
etiam verti, at enim quid faciam? vel quid igitur
mihi fiet?
Col. 551 D. Vaporem scilicet. In cod. ms. legebam
ἐγκατεσπαμένη τῷ πάθη τῆς γῆς, sed emendandum
est εγκατεσπαρμένη τῷ βάθει vel certe ἐγκατεσπαopévy, attractum, diffusum, alque compressum; nam
et ita Aristoteles aquam fluminum ac fontium gigni
*censuit intra terræ sinus ex aere et vaporibus in
aquam solutis: ita ut aer vapores perenniter in
aquam commutentur et corpora illa et calorenı
illorum frigiditate loci expugnante densentur et concrescant lib. 1. Meteor. c. 13: Eľnɛp xàxɛi dɩà Yvχρότητα συνίσταται ὁ ἀτμίζων ἀὴρ εἰς ὕδωρ, καὶ τὸ
ὑπὸ τῆς ἐν τῇ γῇ ψυχρότητος τὸ αὐτὸ δεῖ νομίζειν συμ6alvely Si aer ad vaporis naturam accedens ob frigus in aquam descendit supra terram, idem quoque
ab ea quæ in terra est frigiditate evenire ac fieri.
Col. 554 A. Aperi os tuum. Paulo aliter hæc scripta sunt Psalmo CXVIII, 131: Os meum aperui et
attraxi spiritum, itemque illud alterum ex Psalmo
LXXX, 11: Dilata os tuum, et implebo illud, quod
LXX dixerunt: Πλάτυνον τὸ στόμα σου, καὶ πληρώ
ow autó. Hieronymus ex Hebræo vertit, Aperi os
tuum, et implebo illud, et in Commentario in I
cap. Michæa de instinctu Spiritus sancti, et in
exponendis Scripturis auxilio locum intelligit,
vertens, Aperi os tuum, et implebo, eodemque modo
Chrysostomus, in Psalmum cxVIII.
IN ORAT. DE SANCTO BAPTISMATE.
Inscriptio hujus orationis in editione Augustana,
an. 1587 et in ms. Can. fuit hæc, Abyo; els to
ἅγιον βάπτισμα· Oratio in sanctum baptisma, in
codice vero ms. doctissimi professoris regii Fed.
Morelli, Εἰς τὴν ἡμέραν τῶν Φώτων, ἐν ᾗ ἐβαπτίσθη
6 Kúpios hwy In diem Luminum, in quo baptizatus est Dominus noster. Diem Epiphaniorum
dictum esse diem Luminum, ac pulsofa idem
valere, quod baptizari, docuit in Observationibus
suis v. c. Jac. Billius lib. 1, c. 20: inde oratio
Gregorii Nazianz. Εἰς τὰ ἅγια Φώτα.
Col. 579 B. In conviviis. Antea legebatur, in votis,
nec aliter Augustana edit. et Cant. ms. quam v
εὐχαῖς· at doctissimi Morelli codex rectius ἐν εύωxlais, in conviviis: in iis enim relaxatur animus,
on in votis, neque in precibus, quam ob causam
in homil. de Ascensione propria dicitur conviviorum hilaritas, ἐπιτραπέζιος εὐφροσύνη. Clemnens
Alexandr. lib. 11. Pædagogi, cap. 4, Christianos
docet, πῶς χρὴ περὶ τὰς ἑστιάσεις ἀνίεσθαι, quomodo
in conviviis se relaxare et recreare oporteat.
Ibid. Igitur est Christus velut. Hæc substituimus
in locum illorum interpretis verborum, Natus igitur erat, quasi ante paucos dies, qui ante omnem
naturam tam eam qua sensu percipitur, quam quæ
mente cernitur, natus est. Nonthy vertimus spiritualem, vel intellectilem cum doctissimo Billio in
simili Gregorii Nazianzeni loco de Nativitate, ubi
hominem vocat προσκυνητὴν μικτὸν, ἐπόπτην τῆς
ὁρατῆς κτίσεως, μύστην τῆς νοουμένης· mistum
adoratorem, Epoptam naturæ visibilis, intellectilis
Mysten: vocem enim Epoptæ Latinitati asseruit
Tertullianus, et Tertulliano viri docti cap. adversus Valentinian.: Cum Epoptas ante quinquennium
instituant, ut opinionem suspendio cognitionis ædificent. Et rursus paulo post, Cæterum tota in adylis
divinitas, tot suspiria Epoptarum, totum signaculum
linguæ.
Col. 582 C. Corpori quod. Immutaverat sensum
interpres; nam et duo manuscripti consentiunt
cuin vulgato textu: at ille scripserat: Atque quoque qua baptismati adhibetur, corpori quod baptizatur benedictionem addit. Similis est sententia,
col. 584 Β, Τὸ ὕδωρ ἀνακαινίζει τὸν ἄνθρωπον τῆς
ἄνωθεν χάριτος εὐλογούσης αὐτό.
Col. 582 C. Sit et dicitur. Emendandum in Græco
monueramus, prout suggerit ms. M., riveral te
xai léyɛtaɩ, non ut Augustana editio et Cant. ms.,
Léɣetal Te xai ylvetai • utrumque tamen favet Catholicæ de sacramento Eucharistiæ amplius quam
quod Sifanus ediderat, corpus Christi dicitur et est:
idem enim valet bic τὸ γίνεσθαι, quod in Catechelico
μεταποιεῖσθαι, cap. 37, εὐθὺς πρὸς τὸ σῶμα διὰ
tou 26 you μetalúμεvos. Porro addidimus ex
tribus miss. οὕτως τὸ μυστικὸν ἔλαιον, ab interprete
omissum, vel certe a typographo: sequebatur enim,
cum sint res exigui pretii.
Col. 586 C. Et nostra mens. Adjecimus assensum
præbens, et ex August. et duob. mss., quod ad sententiam complendam non absonum est, licet absit,
a Cant. 5.
Col. 594 C. Deum fortem. Sifanus ediderat, ad
Deum fontem viventem, at in August. et trib. mss.
ἰσχυρὸς πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἰσχυρὸν, τὸν ζῶντα, ut
Psalmo XLI, 3, ad Deum fortem, vivum, quomodo
et in vetustis codicibus Latina Vulgatæ legitur, et
nuper Romæ correctum est: non enim potest loxupos fontem sonare, quantumvis ad sitini sedandam
sit fons commodus. Sunt qui putent dictionem
istam ex Aquilæ editione in textum LXX irrepsisse,
cum illi scripsissent tantum πρὸς τὸν Θεὸν ζῶντα
sed illi non videntur Hebraicam veritatem inspexisse, ex qua Pagninus ad verbum, Sitivit
anima mea ad Deum, ad Deum vivum: nec commisisse alterutram vocem septuaginta probabile est,
cum ita citent illos Nyssenus hic, Basilius, Theodoretus, Damascenus, et Euthymius, et licet observarit Hieronymus vocem Hebræam N ab Aquila
verti fortem a LXX Deum, tamen hos quoque nonnunquam vertisse toxupov scimus ut Psalm. vii, 12,
Ὁ Θεὸς κριτὴς δίκαιος, καὶ ἰσχυρός - Deus judes
justus et fortis, et Isai. Is, 5, Θαυμαστός, Σύμβου
205, Beds ioxupós Admirabilis, Consiliarius, Deus
fortis.
Col. 598 C. Lancea baptismatis. Emendavimus
lectionem excusi et ms. Canteri τῷ σειρομάστιγι,
pro oɛipoµástŋ, ut est in M.: sic enim scriptum
est Num. xxv, 7, καὶ λαβὼν τὸν σειρομάστην ἐν τῇ
χειρὶ εἰσῆλθεν· quod in editione Plautiniana Latine
redditur, et accipiens pugionem in manu, intravit,
ut in Vulgata Latina, et accepto pugione, ingressus
est. In Vaticana Latina e Græco vox Græca retenta
est, el capiens siromasten in manu. Tuentur interpretem Nysseni alii qui lanceam ea voce significari
col. 1205–1206page 12 of 34
PG 46:1205μαχαίραις καὶ ἐν σειρομάσταις; δόρυ, είδος λόγχης, ἑκατοντάρχοις τους σειρομάστας ἐκ τοῦ πατρός οὐρανὸν ἁθρόως τὴν Ἐκκλησίαν Οὐρανὸς γέγονεν σήμερον ἡ γῆ οὐκ ἀστέρων ἐξ οὐ ρανοῦ εἰς γῆν καταβάντων, ἀλλ' ἀποστόλων ὑπὲρ τοὺς οὐρανοὺς ἀναβάντων, ἐπειδήπερ ἐξεχύθη ἡ χάρις τοῦ Πνεύματος. Σήμερον ἡ Χριστοῦ Ἐκκλησία ἄλλος παράδεισος δείκνυται, τὸ πανάγιον ξύλον τοῦ τιμίου σταυροῦ ἐν μέσῳ προθεῖσα. 7, πρὶν ἐλθεῖν τὸν πόνον τῶν ὠδί νων ἐξήρυγεν· τῶν ὠδίνων 11, 5, καὶ βλέπων ὑμῶν τὸ στερέωμα τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως ὑμῶν Ημέρα, ἣν ἐποίησεν ὁ Κύριος, ἄλλη παρὰ τὰς ἐν ἀρχῇ τῆς κτίσεως γε γενημένας ἡμέρας, αἷς διαμετρεῖται ὁ χρόνος· ἄλλης κτίσεως ἐστιν αὕτη ἀρχὴ αὕτη ἐν ταύτῃ γὰρ ποιεί ὁ Θεός. διαμετρείται, Αρά σοι οὐ κόσμου γίνεται; καὶ ἐπάξει ἐπὶ τὸν νοῦν τὸν μέγαν, ἐπὶ τὸν ἄρχοντα τῶν Ἀσσυρίων, Ιστέον δὲ ὅτι καὶ διὰ τοῦ ἄρχοντος Ασσυρίων, καὶ διὰ τοῦ ἄρχοντος Βαβυλῶνος, καὶ διὰ τοῦ ἄρχοντος Μωαβ ἡ θεία Γραφὴ ἀναφέρει τὰ λεγό μενὰ ἐπὶ τὸν διάβολον. Νοῦν δὲ αὐτὸν ἐκάλεσε μέγαν, ἀντὶ τοῦ, ὑπεροψίαν ἔχοντα θεομίσητον ἡ πονηρὰ καρδία κατὰ ἑαυτῆς ἐβουλεύσατο, ἐν τῇ μεγαλορρήμονι ταύτῃ καρδίᾳ τῆς γῆς. ἐκείνου τοῦ πονηροῦ ἐνδιαίτημα, καθὼς ἡ προφητεία φησί. 25, ἀποστρέφων φρονίμους εἰς τὰ ὀπίσω, καὶ τὴν βουλὴν αὐτῶν μωραίνων 608 Α. Τὴν θεοφόρον σάρκα. χεν, τὴν σάρκα λέγει την θεοφόρου την συστήσασθαι σάρκα, Μὴ διὰ μακρᾶς περιόδου τ. α. κατώρθωται;VARIORUM
contendunt, ut Budaeus, qui jaculi genus esse vult
co lib. II Reg. xvIII, 28: Kal xatеévo
μαχαίραις καὶ ἐν σειρομάσταις; ubi Vulgata: Εt incidebant se cultris ei lanceolis. Aquila etiam xxIII,
Num., pro siromaste dicit xóvrov, contum. Symmaδόρυ, είδος λόγχης,
chus pv, lanceam. Hesychio est albos Xorxns,
species lanceæ. IV Reg. 11, 10, Edwxey & ispɛùç tois
ἑκατοντάρχοις τους σειρομάστας dedit sacerdos
centurionibus hastas, ut est in Vulgata Latina, non
pharetras ut in Bibliis Basiliensibus perperain
vertitur. vol Hebræa loci illius sæpius dópu, vel
5:6úvn exponitur hasta, vel lancea.
IN ORAT. DE RESURRECTIONE.
Col. 602 A. Statim cælum. Interpres videtur
manuscripto codice usus, in quo essel éx tou πvɛúKato; quis, quo pacto etiam in Cant. is. legimus;
at in M. vitiose ἐκ τοῦ πατρός • sed illud οὐρανὸν
ἁθρόως τὴν Ἐκκλησίαν Zinus interpretabatur, statim
Ecclesiam ut cœlum exornarunt: sed emendationem
nostram et Græcus textus suggerit, et confirmat
similis apud Joan. Chrysost. homil. de Pentecoste:
Οὐρανὸς γέγονεν σήμερον ἡ γῆ οὐκ ἀστέρων ἐξ οὐ
ρανοῦ εἰς γῆν καταβάντων, ἀλλ' ἀποστόλων ὑπὲρ
τοὺς οὐρανοὺς ἀναβάντων, ἐπειδήπερ ἐξεχύθη ἡ χάρις
τοῦ Πνεύματος. Ηodie nobis terra facta est calum,
Ron stellis de cœlo in terram descendentibus, sed
apostolis ad cælos ascendentibus, quia effusa est
gratia Spiritus sancti; et homil. De adoratione
sanctae Crucis: Σήμερον ἡ Χριστοῦ Ἐκκλησία ἄλλος
παράδεισος δείκνυται, τὸ πανάγιον ξύλον τοῦ τιμίου
σταυροῦ ἐν μέσῳ προθεῖσα. Hodierno die Christi
Ecclesia alter paradisus esse monstratur, quæ sanctum
pretiose crucis lignum proponit.
Col. 604 A. Пpir εloε10ɛir. Apud Isa. c. LXVI,
7, legitur tantum, πρὶν ἐλθεῖν τὸν πόνον τῶν ὠδίνων ἐξήρυγεν· at mss. Cant. et Mor. τῶν ὠδίνων
autys, doloris partus ejus. Ita quoque Vulgata Latin.
ex Hebræo, antequam veniret partus ejus.
Col. 606 B. Firmamentum. Addidimus, quæ in
Christo est; alludit enim ad illud Apostoli ad Coloss. 11, 5, καὶ βλέπων ὑμῶν τὸ στερέωμα τῆς εἰς
Χριστὸν πίστεως ὑμῶν· et videns frmanentum ejus,
quæ in Christo est, fidei vestræ, cum alioqui Genes.
1, 8, vocetur a Deo cœlum to σrepεwμa, firmamentum. Sequentem locum, Ecquam terram restituimus, ut referatur ad id quod præcedit illud,
dixit Dominus, quod Lucæ vII, 13, scriptum sit:
Qui in corde bono et optimo audientes verbum relinent, et fructum afferunt in patientia. Tertius tangitur locus, Terra enim sæpe venientem super se
bibens imbrem.
Ibid. In hac creatione. Legebatur antea, Solis
lux est ritæ munditia, aer perspicua et præclara
vivendi institutio; stellæ virtutes: sed ordo postulabat ut a sole ad stellas, inde ad aerem et mare
delaberetur.
Col. 605 A. Er àpxí éσtir avτn. Subjiciebatur
asteriscus, cum hæc ederemus, ut indicaretur bic
deesse quædam, quæ nunc integriorem librum ex
Regis Christianissimi nacta bibliotheca et alterum
Theodori Canteri supplebimus. Ημέρα, ἣν ἐποίησεν
ὁ Κύριος, ἄλλη παρὰ τὰς ἐν ἀρχῇ τῆς κτίσεως γεγενημένας ἡμέρας, αἷς διαμετρεῖται ὁ χρόνος· ἄλλης
κτίσεως ἐστιν αὕτη ἀρχὴ αὕτη ἐν ταύτῃ γὰρ ποιεί
ὁ Θεός. - Interpres legisse videtur 2; διαμετρείται,
non alç, quibus temporis cursum dimetimur.
Col. 606 B. An non mundus. Canteri ms. codex,
Αρά σοι οὐ κόσμου γίνεται; Αn non mundi tibi fit
hoc principium? at Regius, 'Opac olov xóoμov.
Vides qualis mundi tibi sit.
Ibid. C. Mentem magnam. Locus est Isaiæ x, 12,
καὶ ἐπάξει ἐπὶ τὸν νοῦν τὸν μέγαν, ἐπὶ τὸν ἄρχοντα
τῶν Ἀσσυρίων, et inducel super mentem magnam,
super principem Assyriorum, in quem locum scribit
S. Hieronymus Secundum tropologiam cum Samaria et Jerusalem Domini iram sustinuerint: tunc
destruetur sensus magnus Assyrius, qui in tantam
contra Dominum inflatus est superbiam, ut sapien.
tiæ suæ existimaverit cuncla cessura; et paulo post,
Quod autem de Assyrio dicitur, et ad hæreticorum
superbiam, et ad diabolum referri potest; et Cyrillus
lib. ut in Isai., Ιστέον δὲ ὅτι καὶ διὰ τοῦ ἄρχοντος
Ασσυρίων, καὶ διὰ τοῦ ἄρχοντος Βαβυλῶνος, καὶ διὰ
τοῦ ἄρχοντος Μωαβ ἡ θεία Γραφὴ ἀναφέρει τὰ λεγόμενὰ ἐπὶ τὸν διάβολον. Νοῦν δὲ αὐτὸν ἐκάλεσε μέγαν,
ἀντὶ τοῦ, ὑπεροψίαν ἔχοντα θεομίσητον Sciendum est
autem per principem Assyriorum, et per principem Babylonis, et per principem Moab, Scriptura sacra quæ
dicuntur ad diabolum refert: mentem vero magnam
ipsum vocavit, quod superbia Deo exosa sit inflatus.
Ibid. Quoniam igitur. Interpres ediderat, Quoniam igitur in corde tanquam princeps in regia sua
mens creditur commorari. To nyeμovixòv Latini
apud Budæum, principatum animi, vertunt, Tertullianus principale lib. De anima cap. 14, et cap.
15 Jamque omnibus plures Christiani, qui apud
Deum de utroque deducimur, et esse principale in
anima et certo in corporis recessu consecratum,
neque in capite concludi secundum Platonem, neque in vertice præsidere secundum Xenocratem,
neque in cerebro cubare secundum Hippocratem,
nec in membranulis, ut Strato, et De Tesurrectione
carnis, cap. 15: Sed etsi in cerebro vel in medio
superciliorum discrimine, vel ubi philosophis placet,
principalitas sensuum consecrata est, quod Hlegemonicon appellatur, caro erit animæ cogitatorium.
Hieronymus epist. 128: Quæritur ubi sit animæ
principale, Plato in cerebro, Christus monstrat in
corde. Idem in cap. xxi, Matth. Philo item Judæus
in opusc. De eo quod deterius potiori insidiatur, et
Theodoretus lib. 1 de Providentia.
Col. 607. A. Quæ cor istud. Interpr. quænam isle
draco in corde terræ: at hoc solum auctoris verba
sonant, ut ipse Dei adversarius vocari intelligamus cor terræ, prout deinceps locutus est, tauta
ἡ πονηρὰ καρδία κατὰ ἑαυτῆς ἐβουλεύσατο, et paulo
post, ἐν τῇ μεγαλορρήμονι ταύτῃ καρδίᾳ τῆς γῆς.
Col. 606 D. Celeste. Ain tu coeleste, quod est
in visceribus terræ? mendosa lectio; verior Henric.
et Canter., ἐκείνου τοῦ πονηροῦ ἐνδιαίτημα, mentis
illius mala domicilium. Item, καθὼς ἡ προφητεία
φησί. Locus est Isaiæ xLiv, 25, ἀποστρέφων φρονίμους εἰς τὰ ὀπίσω, καὶ τὴν βουλὴν αὐτῶν μωραίνων·
avertens prudentes retrorsum, et consilium eorum
stultum faciens.
Col. 608 Α. Τὴν θεοφόρον σάρκα. Deiferam
carnem aptius vertisset interpres, quam divinam
carnem, ut legimus apud Basilium bujus fratrem
in psalmum χεν, τὴν σάρκα λέγει την θεοφόρου
ȧriaaleigay Carnem dicit deiferam sanctificatam, et
bomil: De Christi generatione, thy Deppo èxslτην συστήσασθαι σάρκα, carnem illam Dei gestatricem constituere, in quem locum vide quæ annotavimus.
Ibid. D. Mǹ di' änpaç. Corrige ex II. et C.
Μὴ διὰ μακρᾶς περιόδου τ. α. κατώρθωται; et ita
exigit interpretatio Zini, ut legatur, et paulo post
On the Oration: On the ResurrectionIn orat. De Resurrectione
col. 1207–1208page 13 of 34
PG 46:1207ἀριθμῷ διαληφθῆναι τὸ πλῆθος, ἐπιφανείᾳ δια λαβοῦσα τὸν σύμπαντα κόσμον. 609 Β. "Ανωθεν. ἄνωθεν καταβρα χτῶν, ἐν κακίᾳ νενοσηκ. καὶ αἱ περὶ αὐτὸν ἀρχαί τε, ἄρχοντες ἀρχαί, τῶν προκαθημένων, τῷ προκαθημένῳ, τῷ καθηγουμένῳ, ἀγαθοῦ κτίσις,; κτῆσις, του τὴν ἔφοδον Ζί "Οτε βρωτὸν ἑαυτοῦ τὸ σῶμα, καὶ πότιμον τὸ αἷμα τοῖς συνοῦσιν ἐποίησεν παντὶ γὰρ τοῦτο δῆλόν ἐστιν, ὅτι οὐκ ἂν βρωθείη παρὰ ἀνθρώπου πρόβατον, εἰ μὴ τῆς βρώσεως ἡ σφαγὴ καθηγήσαιτο. Ο τοίνυν τοὺς τὸ σῶμα τοῖς μαθηταῖς ἑαυτοῦ εἰς βρῶσιν σαφῶς ἐνδείκνυται τῷ εἴδει τοῦ ἀμνοῦ τὴν θυσίαν ἐντελῆ γεγενῆσθαι Κατὰ τὸ θελητόν τὸ λεληθός, τοῦ τὸν ἑαυ τοῦ ἀμνὸν ὑπὲρ τῆς κοινῆς ἡμῶν ἁμαρτίας. Α. Έχεις τὰς τρεῖς. ἔχεις τὰς τρεῖς ἡμέρας καὶ τὰς τρεῖς νύκτας. Πότε οὖν τοῦτο; πότε οὖν τοῦτο ἐγένετο; ? κατὰ τὴν τοῦ Εὐαγγελίου σαφήνειαν, όψὲ σαββάτων. Β. Τοῦ μνημείου. Η. τὸν λίθον ἀπὸ τοῦ μνή ματος, εἰ τῆς ἀνατολῆς ὑποφαίνεσθαι. ἐν ὑποχθονίοις ἐπουρα νίων καὶ ἐπιγείων, καὶ ὑποχθονίων, 613 Κατὰ τὴν πέμπτη. κατὰ τὴν πέμπτην ἑσπέρας, ει μίαν κερματιζούσης. "Η τοῖς συντεταγμ. τοῦ αἰῶνος μὴ τοῖς τεταγμένοις τοῦ χρόνου μέτροις τὰ ἔργα· εἰ ἀλλὰ πρὸς τὴν τῶν ἔργων χρείαν καινοτομεῖσθαι Ἐν τῷ χρόνῳ. ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ τρισίν, εἰ καὶ τῷ παραδείσῳ τοῦ Θεοῦ. 616 τοῦτο μὴν τοῖς εὐσεβῶς, βουλομένοις ὑμῖν. Β. Οἱονεὶ τύπῳ. επισκιάσματι οἷός τινι τύπῳ σφραγίδος ἔνδοθεν καταμορφωθέντος τοῦ πλάσματος, τότε ἀμφοτέροις, εἰ ἑαυτὴν ἐπιμίξασα. - Καὶ τὸ σῶμα. καὶ τὸ σῶμα ἄπτεται· δι' ἀμφοτέρων φεύγει τὸ πάθος· ἀπῆλθε γάρ, φησίν, ἀπ' αὐτοῦ λέπρα. Διεξιέναι τα θαύματα, λύσις μὲν ἔστι μία. 617 Α. Κατὰ αὐτόν. κατὰ ταὐτὸν ἐνεργεῖται Περὶ τοῦ πάσχα. περὶ τοῦ πάσχα νόμῳ, τοῖς Ἰουδαίοις νενομεθετεῖσθαι παρὰ τοῦ Μωϋσέως τὴν τεσσαρεσκαιδεκάτην τοῦ σεληναίου δρόμου περ ρίοδον. &ψαν τῶν πικρῶν, πικρίδας τὴν ἀγρίαν θρίδακα πικρὰν τῇ γεύσει, πικρίδα πικρίδα καὶ ἄζυμα ἐπὶ πικρίδων ἔδονται, φοβεῖσθαι. μὴ φοβεῖσθε... μὴ ἡττᾶσθε, εἰ δι' ὀλίγων ἐπελευσόμεθα. 620 Κατὰ τὸ προηγούμενον, εἰ καθαρθείη τῆς ἐμμιχθείσης. — Β. Τῆς τοῦ ζυμωτού βρώσεως καθαροῦ, τὸ δὲ αἴνιγμα τοιοῦτόν ἐστι. Μος κακίας μίξις ποιήσειε. Καὶ μικρόν τι πρός. — Λαμπηδόνας. 1. λαμπηδ. συμ μίξαι. Ο. συμπαραμίξαι. 621 Α. Τῷ ἡλίῳ· καὶ κατὰ διάμετρον τῷ ἰδίῳ φωτὶ καταλάμπει τὸ ὑπ. καὶ π. πρὶν πάντα τὸν κύκλον. — Β., συμβουλήν γενέσθαι. ὡς τῷ μὲν δοκεῖν. εἶναι τὸ παραφύλαγμα. οὐκ εἶπε τὰ καὶ τὰ πείσεται. προαγορεύων τὸ μέλλον, ἀλλὰ τὸ ἀναγκαίως. ἡμέρα ἐγερθῆναι. — καθαρῶς τὴν τῶν ὄντων ἀλήθειαν, εἰ τέσσαρσι προβολαῖς. Σὺ εἶ, φησὶν, ὁ διὰ πάντων ἥκων. Τα ἐν ἐκείνῳ ἀριστερά, που ἐν τῷ ἑτέρῳ ἡ δεξιά σου ὁδηγήσει, γὰρ ἐκεῖ ἡ χείρ σου οδηγήσει με, καὶ καθέξει με ἡ δεξιά σου. Ευβ. 624 Β. Τὸ ὑπερκόσμιον. ἡ μὲν γὰρ ὑπερκόσμιος ληξις. — Β., ὡς αυτομάτως. ὡς αὐτομάτῳ τῇ διανοίᾳ σου τῇ περὶ τῆς θείας δυ νάμεως τὸ σχῆμα. ἐπὶ τὰ πέρατα τῶν ὄντων εγκαρσίως. καὶ σύνδεσμος πάν των γινόμενος, καὶ πάντα. σταυροῦ. τοῦ Χριστοῦ τὴν προσκύνησιν, 625 Α. Οὐ παραδέχεται. οὐ παρέρχεται, οὗ τὴν ἐθόνην ἐξ άπτουσι, ἐξαπλοῦσι, κεραίαν ἐκ τοῦ σχή ματος ονομάζουσι, - "Οτι ἐκεῖνο. ὅτι ἐκεῖνος ἐστιν, ἐν ᾧ τὰ πάντα, ὃς τὴν ἑαυτοῦ. Β., τοῖς διορατικοῖς Θεός στον ρὸς Θεὸς λόγος τὴν παντοδύναμον θεοφόρος, θεολόγος. Αριμαθαίαςἀριθμῷ διαληφθῆναι τὸ πλῆθος, numero comprehendi, ut apud Aristot. de Mundo, ἐπιφανείᾳ δια
λαβοῦσα τὸν σύμπαντα κόσμον.
Col. 609 Β. "Ανωθεν. Cant. ἄνωθεν καταβρα
χτῶν, et paulo post, ἐν κακίᾳ νενοσηκ. Ibid. D,
καὶ αἱ περὶ αὐτὸν ἀρχαί τε, legunt duo mss., et qui
eum comitantur principatus, et potestates, non enim
ἄρχοντες dixit, sed ἀρχαί, ut Rom. viii, 38, et Coloss. 1, 16, et pro τῶν προκαθημένων, in C. legitur
τῷ προκαθημένῳ, in Regio vero τῷ καθηγουμένῳ,
una cum duce suo profligarentur.
Ibid.,
ἀγαθοῦ κτίσις, et ita ll.; sed Cant. κτῆσις, boni
possessio, vel acquisitio.
του
Col. 611 C. Consilio suo. Omisit τὴν ἔφοδον Ζίnus, alter interpres, cujus verba profert illustrissimus cardinalis Perronius in libro de Collatione
Fontis eblaudi fol. 164, fidelius hunc locum vertit,
sua dispositione et administratione præoccupat impetum violentum, ac sese oblationem ac victimam
offert pro nobis sacerdos simul et agnus Dei. Quando
hoc accidit? Quando suum corpus ad comedendum
et sanguinem suum familiaribus ad bibendum præ-.
buit. Neuter tamen interpres integrum locum expressit, prout a Regio Henrico II et Canteri ms.
exhibetur: nam et in excuso asteriscus mullum
fuisse locum indicabat. "Οτε βρωτὸν ἑαυτοῦ τὸ
σῶμα, καὶ πότιμον τὸ αἷμα τοῖς συνοῦσιν ἐποίησεν·
παντὶ γὰρ τοῦτο δῆλόν ἐστιν, ὅτι οὐκ ἂν βρωθείη
παρὰ ἀνθρώπου πρόβατον, εἰ μὴ τῆς βρώσεως ἡ
σφαγὴ καθηγήσαιτο. Ο τοίνυν τοὺς τὸ σῶμα τοῖς
μαθηταῖς ἑαυτοῦ εἰς βρῶσιν σαφῶς ἐνδείκνυται τῷ
εἴδει τοῦ ἀμνοῦ τὴν θυσίαν ἐντελῆ γεγενῆσθαι·
Cum corpus suum discipulis ac familiaribus suis
edendum et sanguinem bibendum præbuit. Cuivis
enim hoc perspicuum est, ab hominibus comedi ovem
non posse, nisi antequam comedatur, mactatio præcedat. Qui ergo corpus discipulis suis in cibum tradit, agni forma declarat sacrificium jam esse perfeclum.
- Ibid. D. Collibuerat. Κατὰ τὸ θελητόν est edium
pro eo quod est in H. et C. rectius fortasse xati
τὸ λεληθός, occulle. Paulo post emenda τοῦ τὸν ἑαυ
τοῦ ἀμνὸν ὑπὲρ τῆς κοινῆς ἡμῶν ἁμαρτίας.
Col. 613 Α. Έχεις τὰς τρεῖς. Uterque mis. uberior, ἔχεις τὰς τρεῖς ἡμέρας καὶ τὰς τρεῖς νύκτας.
Hinc subsecuta est nox, que sabbatum præcessit,
et post illam sabbati dies. Ex quibus tres dies et
nocles itidem tres conficiuntur. Ibid. Πότε οὖν
τοῦτο; Mss. πότε οὖν τοῦτο ἐγένετο; Quando ergo
id contigit? et, κατὰ τὴν τοῦ Εὐαγγελίου σαφήνειαν,
secundum Evangelii declarationem. Non enim angelus, sed evangelista dixit όψὲ σαββάτων. lbid.
Β. Τοῦ μνημείου. Η. et C. τὸν λίθον ἀπὸ τοῦ μνήματος, εἰ τῆς ἀνατολῆς ὑποφαίνεσθαι.
Col. 615 A. Sic erit et filius. Adjecimus lanc
alteram partem comparationis ex Evangelio et ex
utroque manuscripto. Paulo post ἐν ὑποχθονίοις ad
verbum esset, in subterraneis: tamen ut vertit et
auctor Latina Vulgale Philippens. u, 10, ἐπουρα
νίων καὶ ἐπιγείων, καὶ ὑποχθονίων, cœlestium, terrestrium et infernorum.
Col. 613 C. Κατὰ τὴν πέμπτη. Duo mss. κατὰ
τὴν πέμπτην ἑσπέρας, ει μίαν κερματιζούσης.
Ibid. "Η τοῖς συντεταγμ. Mss. τοῦ αἰῶνος μὴ
τοῖς τεταγμένοις τοῦ χρόνου μέτροις τὰ ἔργα· εἰ
rursus, ἀλλὰ πρὸς τὴν τῶν ἔργων χρείαν καινοτο
μεῖσθαι· prout opera exigebant, ad operum usum.
Ibid. D. Ἐν τῷ χρόνῳ. Mss. ἐν τῷ αὐτῷ
χρόνῳ τρισίν, εἰ καὶ τῷ παραδείσῳ τοῦ Θεοῦ.
Col. 616 A. Emenda τοῦτο μὴν τοῖς εὐσεβῶς, et
βουλομένοις ὑμῖν. Ibid. Β. Οἱονεὶ τύπῳ. Mss.
duo επισκιάσματι οἷός τινι τύπῳ σφραγίδος ἔνδοθεν
καταμορφωθέντος τοῦ πλάσματος, τότε ἀμφοτέροις,
εἰ ἑαυτὴν ἐπιμίξασα. - Ibid. G. Καὶ τὸ σῶμα.
Deesse quædam indicatur, quæ suggeruntur ab
II. et C., καὶ τὸ σῶμα ἄπτεται· δι' ἀμφοτέρων
φεύγει τὸ πάθος· ἀπῆλθε γάρ, φησίν, ἀπ' αὐτοῦ
λέπρα. 1bid. D. Διεξιέναι τα θαύματα, ct mor
λύσις μὲν ἔστι μία.
Col. 617 Α. Κατὰ αὐτόν. Mss. κατὰ ταὐτὸν
ἐνεργεῖται· utrumque autem eodem tempore perfcitur, divinitate per utramque, etc. Ibid. D.
Περὶ τοῦ πάσχα. Mss. περὶ τοῦ πάσχα νόμῳ,
τοῖς Ἰουδαίοις νενομεθετεῖσθαι παρὰ τοῦ Μωϋσέως
τὴν τεσσαρεσκαιδεκάτην τοῦ σεληναίου δρόμου περ
ρίοδον. In lege de Paschate, celebrando sic a
Mose quartumdecimum luna cursus circuitum
prescriptum esse Judais. Illud autem &ψαν τῶν
πικρῶν, herbis amaris vertit, quod nomen est nimis
commune; πικρίδας enim Græci vocant lactucam
agrestem; unde et Dioscorides lib. ii, cap. 166,
τὴν ἀγρίαν θρίδακα πικρὰν τῇ γεύσει, lactucam
agrestem ait esse gustui amaram. Gaza etiam apud
Aristotelem Histor. animal. lib. ix, cap. 6, πικρίδα
interpretatur lactucam agrestem. Plinius lib. 11,
cap. 8, picrida vocat: at idem Gaza alibi apud
Aristotelem et Theophrastum πικρίδα vertit ame
raginem. Vaticana editio Exodi xu, sic effert hæc
Greca Latine, καὶ ἄζυμα ἐπὶ πικρίδων ἔδονται, et
azyma super picrides comedent. Ibid. D. Mh
φοβεῖσθαι. Mss. μὴ φοβεῖσθε... μὴ ἡττᾶσθε, εἰ
paulo post δι' ὀλίγων ἐπελευσόμεθα.
Col. 620 A. Κατὰ τὸ προηγούμενον, εἰ καθαρθείη
τῆς ἐμμιχθείσης. — Ιbid. Β. Τῆς τοῦ ζυμωτού
βρώσεως καθαροῦ, τὸ δὲ αἴνιγμα τοιοῦτόν ἐστι. Μοςque, κακίας μίξις ποιήσειε. Ibid. D. Καὶ μικρόν
τι πρός. — Ibid. Λαμπηδόνας. 1. λαμπηδ. συμ
μίξαι. Ο. συμπαραμίξαι.
Col. 621 Α. Τῷ ἡλίῳ· καὶ κατὰ διάμετρον τῷ
ἰδίῳ φωτὶ καταλάμπει τὸ ὑπ. καὶ π. πρὶν πάντα τὸν
κύκλον. — Ibid. Β., συμβουλήν γενέσθαι.
Ibid.,
ὡς τῷ μὲν δοκεῖν. ibid. εἶναι τὸ παραφύλαγμα.
Nid. C., οὐκ εἶπε τὰ καὶ τὰ πείσεται. - Ibid.,
προαγορεύων τὸ μέλλον, ἀλλὰ τὸ ἀναγκαίως. Sed
quod necessario arcana quadam ratione debet evenire, verbo docet, dum oportet. Ibid., ἡμέρα
ἐγερθῆναι. — Col. seq. A., καθαρῶς τὴν τῶν ὄντων
ἀλήθειαν, εἰ τέσσαρσι προβολαῖς.
Col. 623 A. Per omnia. Hoc quoque deerat apud
interpretem, cui similis locutio non longe abest
(infra C): Σὺ εἶ, φησὶν, ὁ διὰ πάντων ἥκων. Τα
es, inquit, qui per omnia commeas. Addidimus et
duas periodos ab interprete omissas ab illis verbis,
quibus aperte mihi, etc. Paulo post scripserat interpres In hac extrema parte manus est dextera tua,
in illa sinistra: quasi legisset ἐν ἐκείνῳ ἀριστερά,
που ἐν τῷ ἑτέρῳ ἡ δεξιά σου ὁδηγήσει, quæ desumpta sunt ex illo versu 10 psalmi cxxxvm, Kal
γὰρ ἐκεῖ ἡ χείρ σου οδηγήσει με, καὶ καθέξει με
ἡ δεξιά σου. Etenim illuc manus tua deducei me,
et tenebit me dextera tua.
Ευβ. 624 Β. Τὸ ὑπερκόσμιον. Ita col. ead. D,
ἡ μὲν γὰρ ὑπερκόσμιος ληξις. — Ibid. Β., ὡς
αυτομάτως. Aliter leguntur ista in H. et C., ὡς
αὐτομάτῳ τῇ διανοίᾳ σου τῇ περὶ τῆς θείας δυ
νάμεως τὸ σχῆμα. Ibid. C. Mss. ἐπὶ τὰ πέρατα
τῶν ὄντων εγκαρσίως. Mosque καὶ σύνδεσμος πάντων γινόμενος, καὶ πάντα. Ibid. D., σταυροῦ.
Corrigendum es mss. τοῦ Χριστοῦ τὴν προσκύνησιν,
Col. 625 Α. Οὐ παραδέχεται. Emenda, ex mss.,
οὐ παρέρχεται, et paulo post, οὗ τὴν ἐθόνην ἐξάπτουσι, ex H.; nam ea verior lectio, quam Cante
riani, ἐξαπλοῦσι, explicant, et κεραίαν ἐκ τοῦ σχήματος ονομάζουσι, ii. et C. - Ibid. "Οτι ἐκεῖνο.
Mss., ὅτι ἐκεῖνος ἐστιν, ἐν ᾧ τὰ πάντα, et ὃς τὴν
ἑαυτοῦ. Ibid. Β., τοῖς διορατικοῖς Θεός στον
ρὸς Θεὸς λόγος τὴν παντοδύναμον sed recepta lectio
verior videtur, hoc sensu, ut apud perspicaciores
Theologi munere crux fungeretur, dum omnipotentem
illius vim, qui in ea sese ostendit, quique in omnibus est omnia, figura sua prædicaret. Interpres
legisse videtur θεοφόρος, non θεολόγος. Ibid.
Αριμαθαίας duo mss., ut Matth. xxvi, 57. -
col. 1209–1210page 14 of 34
PG 46:1209καθαρὰν περιτίθησιν αὐτῷ, οἱ ὁμοίως ποιεῖν καὶ βουλεύεσθαι ὅταν ἀναβήσωμαι, τότε σοι ἔξεστιν ἅπτεσθαί μου, τουτέστι μὴ τὴν σωματώδη καὶ δουλικὴν μορφὴν ἐν τῇ σεαυτοῦ πίστει ανατυπώσῃ, ἀλλὰ τὸν ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς ὄντα, καὶ ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρ χοντα, καὶ Θεὸν ὄντα Λόγον τοῦτον, προσκύνει, μὴ τὴν τοῦ δούλου μορφήν. Ακούσωμεν τί ἡμῖν. ὃς ἐν πολλοῖς ἀδελφοῖς. πᾶσαν τὴν φύσιν, ἧς, νόησον εἰς τί σοι ἡ πικρία τοῦ βίου μετασκευάζεται. εὐαγγελισταὶ τῇ μιᾷ τῶν σαββάτων φασί, Δέον τῇ ὀψὲ σαββάτου ἑσπέρα σαββάτου, 1, ὀψὲ σαββάτων τῇ ἐπιφωσκούσῃ εἰς μίαν σαββάτων, ἡμέρᾳ, νου ελλειπτικῶς εἰ καὶ τὰς μὲν, τὰς δέ, 214, ἐν ἡμέρᾳ εὐφροσύνης ἀμνη θωσύνης ζῆθι ἐν ἀγαθῷ 11, 26, Ἐν ἡμέρᾳ ἀγαθῶν ἀμνησία κακῶν οὐ κατὰ τὸ ῥητὸν, ἀλλὰ κατὰ τὴν πó τιζε τὸ πρόσωπον τῆς γῆς, Κατήχησις 6,: Ἡ μὲν γὰρ κατήχησις εἰς πίστιν περιάγει πίστις δὲ ἅμα βαπτίσματι, ἁγίῳ παιδεύεται Πνεύματι καθάπερ καὶ τῷ διὰ τῆς ἀληθοῦς κατηχήσεως γεννήσαντι κεῖταί τις μισθός δίοδον διέξοδον ύδα των τὸ πεφυτευμένον ἑαυτὴν εἶναι δῶμεν, κἂν ἐπὶ τοῦ ὕδατος αὐτὴν ἀπο σαλεύειν εἴπωμεν, μηδαμοῦ ἀναχωρεῖν τῆς εὐσεβοῦς διανοίας, ἀλλὰ πάντα ὁμοῦ συγκρατεῖσθαι ὁμολογεῖν τὴν δύναμιν τοῦ κτίσαντος εὐλογία, εὐδαιvers. 9, confirmatur a Nysseno, infra, col. 644-45,
neque enim totum illud caput Marci decimum
sextum abesse vult, sed illud capitulum. Veteres
enim xɛyákata, capitula, vocabant particulas illas
in quas Evangelia distribuerant, et quas in canones certos digesserant, quos præfixos habes Commentario S. Hieronymi in Matthæum, t. 11 ultimæ
edit. Parisiensis.
Isid. Emenda καθαρὰν περιτίθησιν αὐτῷ, οἱ ὁμοίως
ποιεῖν καὶ βουλεύεσθαι· idem nos quoque pracstemus
et animo volvamus. - Ibid. D. "Orar araño. Mss.,
ὅταν ἀναβήσωμαι, τότε σοι ἔξεστιν ἅπτεσθαί μου,
τουτέστι μὴ τὴν σωματώδη καὶ δουλικὴν μορφὴν
ἐν τῇ σεαυτοῦ πίστει ανατυπώσῃ, ἀλλὰ τὸν ἐν τῇ
δόξῃ τοῦ Πατρὸς ὄντα, καὶ ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρ
χοντα, καὶ Θεὸν ὄντα Λόγον τοῦτον, προσκύνει, μὴ
τὴν τοῦ δούλου μορφήν. Ακούσωμεν τί ἡμῖν. - Et
col. seq. A., ὃς ἐν πολλοῖς ἀδελφοῖς.
Ibid.,
πᾶσαν τὴν φύσιν, ἧς, omnem naturam. Ibid. B.,
νόησον εἰς τί σοι ἡ πικρία τοῦ βίου μετασκευάζεται.
Col. 632 A. Paol de ñ лporn. Vitiosa interpunctio cum mendo efficit ut a Latinis Græca
dissideant; Canteri codex emendatior legit, ol
εὐαγγελισταὶ τῇ μιᾷ τῶν σαββάτων φασί, Δέον τῇ
porn. Porro ut ambiguitas omnis tolleretur, quæ
lectorem perturbare posset, ὀψὲ σαββάτου verte
serò sabbati, non vesperi sabbati, aut vesperi sabbatorum cum Sifano: siquidem paulo post ait Gregorius evangelistam non dixisse ἑσπέρα σαββάτου,
ut vesperan diei sabbati posses intelligere, sed yš
σaббázwv, sero sabbatorum, ut finem hebdomadæ
innueret quod exemplis confirmat de significatione vocis é, quæ quidem in suum Commentarium in Lucain transtulisse videtur S. Ambrosius
in cap. xxiv Luce: Denique Gracus sero dixit, hoc
esté. Sero autem et horam in occasu diei, et
cujusque rei significat tarditatem; quomodo si dicas:
Sero mihi suggestum est, id est tarde. Sero venit
is, qui post præstitutum tempus advenit; et licet
mane venerit sero est tamen, ubi agendi tempris
emensum est. Et D. Hieronymus epistola 150,
quæst. 4 Mihi videtur evangelistam Matthæum,
qui Evangelium Hebraico sermone conscripsit, non
tam vespere dixisse quam sero, cum qui interpretatus est, verbi ambiguitate deceptum non sero interFreiatum esse, sed vespere: quanquam consuetudo
humani sermonis teneat sero non vesperum signifi.
care, sed tarde. Solemus enim dicere, Sero venisti,
id est tarde. Cæterum quod idem in eadem epistola,
quæst. 3, tradit in quibusdam Græcis exemplaribus
hoc capitulum Marci non reperiri, quod incipit,
Surgens autem mane prima sabbati, cap. xvi,
Col. 638 A. Nam si lux. Notatus locus Proverb.
Col. 643 C. Sero sabbatorum. Sifanus scripserat,
vespere sabbatorum illucescente in una sabbatorum
conspectus. Atqui non dicit evangelista vesperem
aut vesperam illuxisse, ut perperam vertit Erasmus
Matth. xxviii, 1, sed ὀψὲ σαββάτων τῇ ἐπιφωσκούσῃ
εἰς μίαν σαββάτων, quae ex sententia Gregorii superius explicata sie Latine reddi debent, ut edidimus. Illud enim śnɩywoxońsŋ jungendum est cum
ἡμέρᾳ, quæ νου ελλειπτικῶς loquendo intellect:
est. Sic apud flerodotum in Thalia, ãµ' quépa diaqwsxous cum primum illuxisset.
Col. 648 C. Atque illas quidem. Corrigendum in
Greco excuso, et in utroque calamo exarato Cant.
εἰ Μor. καὶ τὰς μὲν, τὰς δέ, prout exigit etiam altera interpretatio, quæ in margine erat addita,
quam et secuti sumus, expuncta illa Sifani, atque
illis quidem duos viros astitisse.
Col. 682 D. Hoc est sapientiæ. In editione Augnstana pag. 214, legitur ἐν ἡμέρᾳ εὐφροσύνης ἀμνηorla xxxiv, et annotatur Ecclesiast. vII, v. 15,
ubi tamen hoc tantum ostendimus. 'Ev quépa ȧyaθωσύνης ζῆθι ἐν ἀγαθῷ· In die bonitatis vive in bono;
sed verisimilius est spectasse locum Ecclesiastici
11, 26, Ἐν ἡμέρᾳ ἀγαθῶν ἀμνησία κακῶν· In die
bonorum ob ivio malorum, ut, quod sæpe accidit aliis
quoque Patribus, οὐ κατὰ τὸ ῥητὸν, ἀλλὰ κατὰ τὴν
Stávolay scripturam citasse Gregorius videatur;
paulo post (col. seq. A), nunc a vita mox deleiur; et
quod sequitur membrum addidimus ex editione
Augustana recte quippe vita morti, fini vitæ lignum opponitur. Rursus morijat vertimus non potum præbet, sed irrigat, ut Gen. 11, 6, fons ille πóτιζε τὸ πρόσωπον τῆς γῆς, terra faciem irrigabal.
IN ORAT. DE CHRISTI ASCENSIONE.
Col. 691-92,initio. Periodum perperam versam immutavimus. Ex quibus omnibus judicat primum oportere, ut bene initiatus evadas ovis boni Pustoris,et ad divinæ doctrinæ pascua et fontes deducaris, sepeliarisque cum illo per baptismum in mortem, quæ tamen
non est mors. Κατήχησις non satis exprimitur voce
Enitiationis, sed ab Ecclesia Latinitate donatum est
verbum catechizandi, ut apud Augustinum lib.
De catechizandis rudibus, et Vulgata ad Gal. vi. Ab
eadem mente illud est Clementis Alexand. lib. 1,
cap. 6, Pedag.: Ἡ μὲν γὰρ κατήχησις εἰς πίστιν
περιάγει πίστις δὲ ἅμα βαπτίσματι, ἁγίῳ παιδεύε
ταὶ Πνεύματι Catechesis enim sive quæ per auditum
suscipitur institutio ad fidem deducit: fides autem
simul cum baptismo docetur a divino Spiritu; et!!!
Strom.: καθάπερ καὶ τῷ διὰ τῆς ἀληθοῦς κατηχή
σεως γεννήσαντι κεῖταί τις μισθός· quemadmodum et
illi qui per veram catechesim genuerit, merces est
quædam a Deo proposita.
Col. 691 C. Fundavit, et effecit. Ambiguitas vocis
diodos abduxit interpretem a genuino sensu adetoris scripsit enim," ſundavit, et super flumina præparavit eam, ut haberet aditum opportunum. Atqui
δίοδον hic appellat Gregorius, quam διέξοδον ύδατων Psalmorum auctor psal. 1, 5, τὸ πεφυτευμένον
rapt the diódous údȧtwv, secus decursus aquarum, et Philoni Judæo idem est diéfoòng quod diodo. Basilius homil. I in flexaen., Kav yiv xatà
ἑαυτὴν εἶναι δῶμεν, κἂν ἐπὶ τοῦ ὕδατος αὐτὴν ἀποσαλεύειν εἴπωμεν, μηδαμοῦ ἀναχωρεῖν τῆς εὐσεβοῦς
διανοίας, ἀλλὰ πάντα ὁμοῦ συγκρατεῖσθαι ὁμολογεῖν
τὴν δύναμιν τοῦ κτίσαντος· Quin etiam sive per
seipsam consistere, sive super aquas stabilitam dixerimus, non discedamus a pia sententia, sed simul
omnia per ejus, qui condidit, contineri potestatem
fateamur. Habes hic exemplum verði áñošalɛúɛtv ea
notione accepti, quæ in vulgatis Lexicis explicatur,
quale Thesauri linguæ Græcæ auctor requirebat.
Paulo post idem interpres ediderat, præmium est
ipsa felicitas, quasi legisset non εὐλογία, sed εὐδαι
povla sed alludit auctor ad verba psalmi xxiu, 5,
Hic accipiet benedictionem a Domino, et misericordiam a Deo salutari suo.
On the Oration: On Saint StephenIn orat. De. S. Stephano
col. 1211–1212page 15 of 34
In orat. De Christi AscensioneIn orat. De S. Theodoro martyre
PG 46:1211σκεῦος τῆς ἀληθείας "Ηκουσεν, Ο Θεός σύ, ἀποπέπμειν τὸ ἀποκαθήρασθαι, αποπομπαίοι δαίμονες αλεξίκακοι, εἰ ἀπο ὥστε ἀξαποστεῖλαι εἰς τὴν ἀποπομπὴν, καὶ ἀφήσει αὐτὸν εἰς ἔρημον, πειν αὐτὸν εἰς τὴν ἀποπομπήν. τράγον ἀπολυόμενον εἰς ἔρημον. αποπομπαίον ὀψόμεθα φως· οὐκ ἐνδέχεται μὴ ἐν τῷ φωτὶ γενέσθαι τὴν τοῦ φωτὸς θεωρίαν πῶς γὰρ ἔστιν ἀπιδεῖν; τούτῳ ἐν ταύτῃ τὸν ἅγιον μεγαλομάρτυρα τοῦ Χριστοῦ Θεόδωρον τὸν ριακο συῤῥέοντες. Χωρίτης, ἀγρότης είνε ἄγροικος, τὸ χωριτικὴν πλῆθος, χωρητικός, χωρητικόν της. χωρικός οι χωρικώς εὐσεβείας καρπόν. καὶ ζηλώσατε τὸν οὕτω προτιμώμενον τῇ γνώμῃ,VARIORUM NOT.E.
IN ORAT. DE S. STEPHANO.
Expressus est Græcus hujus orationis textus er
Augustana editione, an. 1587, apud Mich. Mangerum, quam multis annis præcessit Laur. Sifani Latina interpretatio. Ejus in margine_aunotatum ab
illo fuerat in illum locum, col. 707 A, quid circa
veritatis, to mapéyov fuisse, in exemplari quo usus
erat, in altero Epixo, quæ lectio tolerari potest,
inquit, et est facilior, ut sit sensus, omissa veritate,
quae est in Stephano, tollis ipsum Stephanum qui
continet veritatem tanquam vas: sed hæc minus convenit similitudini quæ subjicitur. Ego vero posteriorem lectionem retinendam censeo, quam et Augustana editio, et v. c. Theodori Canteri codex
ms. et alter doctiss. Federici Morelli regii professoris exhibent, quæque magis cum præcedentibus
convenit, ubi dicitur σκεῦος τῆς ἀληθείας Stephanus, præsertim cum to rapéyov non habeat
autóv, vel alium quempiam casum sequentem. Sifanus scripserat, quid circa instrumentum veritatis
malignitatem exerces. atque omisso eo quod instat
el urget, tollis id quod se præbet atque injuriæ opportunum est, quale quiddam canes faciunt. Huc referri
posset ille apud Gabriam apologus asini, qui bajulans simulacrum argenteum, sui honoris gratia
populos genu flexo adorare censebat, moxque ab
agasone percussus audivit, "Ηκουσεν, Ο Θεός σύ,
Ty by dayεıç' O stulte, non es tu Deus, sed fers
Deum. Ut igitur ineptus esset, qui coleret jumentum gestans mysteria, non ipsa mysteria: sic et
ille qui præconem aut gerulum veritatis oppugnat,
non ipsam veritatem.
Col. 710 C. lin. 14. Sifanus scripserat, avertendis malis sacrificari solitus caper: quamobrem
annotaveram pridem hunc caprum sacrificatum
apud Judæos non fuisse, verum dimissum atque
idcirco ȧñoñoμnalov appellatum, quæ vox in Vaticana editione vertitur emissarius, et in Vulgata
Latina ex Hebr. non aliter designatur. Substituit
igitur vocem emissarius corrector typographicus,
sed illa verba sacrificari solitus non sustulit. Usus
est et emissarii voce B. Hieron. in cap. III Sophoniæ
Græcorum commentarios in Latinum sermonem
convertens: Offert Aaron pro populo hircum emissaríum, atque viventem, et imprecatur ei cuncta peccala populi, traditque eum in manus hominis præparati, el mittit in eremum. Fefellit hoc interpretem
nostrum, quod ἀποπέπμειν sit Hesychio τὸ ἀποκα
θήρασθαι, expiare, et αποπομπαίοι δαίμονες malorum depulsores, defensoresque pestium et calamitatum apud profanos, qui et αλεξίκακοι, εἰ ἀποгpózii, apud Pollucem sed hic caper sic appel·
labatur, ὥστε ἀξαποστεῖλαι εἰς τὴν ἀποπομπὴν, καὶ
ἀφήσει αὐτὸν εἰς ἔρημον, Ut emittat eum in emissionem, et dimittet eum in desertum. August. quæst.
55 vocem Græcam retinuit, et Theodor. quæst. 22
in Levit. monet Symmachum verlisse wote néμπειν αὐτὸν εἰς τὴν ἀποπομπήν. Aquilam vero τράγον
ἀπολυόμενον εἰς ἔρημον. Male igitur interpres Nysseni et Langus apud Justinum in Dialogo, pag. 201,
Commelin. αποπομπαίον exponunt malorum depulsorem, aut ærumnas avertentem, qui simpliciter
est emissarius caper.
Col. 715 D. Qui capti sunt. Interp., qui obtusos
oculos habent: atqui non luscitiosos, sed plane cœcos intelligit. Paulo post in edit. Augustana varia
lectio erat in marg. diɛnézagɛv, in textu vero diÉSTY -
v, diduxit.
Col. 717 A. Is ràp bσtır. Delenda est conjunctio ráp quæ aberat etiam a ms. doctiss. Canteri, et ab altero Augustano, tum subjicienda in
fine periodi interrogationis nota: licet excusum
fuerit in textu Mangeri ὀψόμεθα φως· οὐκ ἐνδέχεται
μὴ ἐν τῷ φωτὶ γενέσθαι τὴν τοῦ φωτὸς θεωρίαν·
πῶς γὰρ ἔστιν ἀπιδεῖν; Sed hæc lectio minus apte com
hæret cum superioribus.
Col. 719 D. Ut quidquid in hac. Annotarat interpres in margine, locum hunc corruptum videri
in utroque manuscripto, quo utebatur, seque conjectura ductum ita vertisse: nos in aliis duobus
Canteri et Morelli præter id quod Augustana editio
præ se fert, nihil offendimus, in qua tamen illud ¿v
τούτῳ videtur emendandum ἐν ταύτῃ ut cum
sixóvi conveniat: principalem autem formam intel·
lige to apуétum, exemplar, unde imago exprimitur, aut quod imago repræsentat.
IN ORAT. DE S. THEODORO MARTYRE.
Titulus huic orationi præfigebatur in codice ms.
Regis Henrici I, insignibus ornato, 'Eyxiptov ɛls
τὸν ἅγιον μεγαλομάρτυρα τοῦ Χριστοῦ Θεόδωρον τὸν
Túpwva. Apud Surium tomo VI exstat, Martyrium
sancti et gloriosi martyris Christi Theodori Tyronis
ex Simeone Metaphraste: dictus autem est Tyro,
quod militarit in Oriente sub præposito Brinca ex
legione Marmaritarum, et hoc pacto distinguatur a
Theodoro ductore militum, qui Licinio imperante
capite truncatus est, et de quo agiNi Græci 7.
Februarii. Exhibet idem Surii tomus homiliam
Nectarii in laudem hujus sancti martyris, et alteram
Nysseni ipsius ex interpretatione Petri Francisci
Zini Veronensis.
Col. 736 C. xwpnrtixol. Regius II. codex xal xwριακο συῤῥέοντες. Χωρίτης, idem est qui ἀγρότης
είνε ἄγροικος, rusticus unde τὸ χωριτικὴν πλῆθος,
rusticana multitudo apud Plutarchum in Pericle, et
xwpitixwe, rusticorum more: quod autem apud
Pollucem legitur χωρητικός, et χωρητικόν cum
7, mendose scriptum arbitratur auctor Thesauri
Græcæ linguæ; rectius autem apud Suidam scriptum
xwpitixós, neque enim causa est ulla cur hæc vox,
7 in secunda habeat syllaba potius quam xwpiτης. Εst etiam in usu χωρικός οι χωρικώς apud
Synesium in Epistolis, atque ita fortasse melius bic
scriberetur xai xwpixó;. Et col. seq. B. absque dubio
ex mss. emendandum est xal yvwploaYTES TOY THE
εὐσεβείας καρπόν. Est et varia lectio in Regio, καὶ
ζηλώσατε τὸν οὕτω προτιμώμενον τῇ γνώμῃ, et imitamini consilium ac propositum ejus qui ita præ cœteris honoratur.
Col. 737 B.Emendandum w; xxhλforŋ xal µɛY.,a
mox, C, tñg yúsɛwę Ŏv, Zinus vertit quamvis ex ca-
col. 1213–1214page 16 of 34
PG 46:1213ΝΟΤ.Ε. "Η καὶ ἀνεῳγότι εἰ καὶ ἀνεῳγότι περιτυχὼν ἐκ τοῦ παραδόξου, επιβαλὼν δὲ τῇ ὄψει. 740 Α. Δῶρον. Η., εἰς δῶρον ὁ χους λαμβ. — χαριτωθὲν οὕτως ἐστὶν ἐράσμιον καὶ ἡδὺ καὶ ἀναμφισβήτητον, Ἐκ τῶν φαινομένων. ἐκ τῶν ὁρωμένων, τοῖς ἀοράτοις. (οί. 741 Β. Τοῦ δεσπότου. Η. τοῦ βασιλέως, ει θεοὺς μὲν λέγων οὐκ οἶδα. Μέλος τὸ σῶμα. Η. Μέλος τοῦ σώματος χρεωστῶ τῷ κτίσαντι, σὺ δὲ, ὦ νηπιώδη, εἰ ὁμολογῶν Θεόν. 744 Β. Οὐδ᾽ ἐσπούδαστε. Η. οὐδ' ἐσπούδασε λαθεῖν, ἀλλ᾽ ἔκδηλος ἦν. ἐπαγγελιών καταπαύοιτε. Καὶ τὴν πενθήρη. ΙΙ. καὶ τὴν πορφύραν την σκοτεινὴν αὐτοῖς καὶ πενθήρη ἐκεῖθεν. 145 Α: Κρεοπώλαι. 11., κρεοπωλαί τινες μου λυνόμενοι,καὶ τοῖς ἑαυτῶν ἐρυθραινόμενοι αἷμασιν μετὰ ταῦτα. μαζε Η., ήκμαζε μᾶλλον πρός. εὐθηνούμενον, υψηλῷ αἰθέρι ἐνδιαιτᾷ. 748 πολῖται δὲ καὶ ἀδελφοὶ καὶ συγγεν. λυσσών, Η. λυσσώδης και. Β. Μαρτύρων. Κά λεσον τὸν συνώνυμον καὶ ὁμότροπον σοι Θεόδωρον, μετὰ πάντων – θαυμαστὲ καὶ ὑπέρλαμπρε ἐν τοῖς μάρτυσι θάλλον ἀποδειχθείη. πολί τευμα λόγου παντὸς εὐτονώτερον διηγουμένου, διηγούμεναι παντὸς λόγου γεγωνότερον διηγουμένων τὰ θαύματα, τῶν, παρέλκεις. 201: πάντα ὁμολογοῦντα δ' ἑαυτῶν ὡς ψάλλει Δαβίδ· Οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ, καθάπερ καὶ Ζοροβάβελ ὁ σοφὸς λέγει Πᾶσα ἡ γῆ ἀλήθειαν καλεῖ. καταμερίζονται, μερίδα δέχεσθαι Οὐχ ἑνὶ τόπῳ ἑαυτοὺς κατακλείσαντες, ἀλλὰ πολλοῖς ἤδη ἐπιξενωθέντες χωρίοις, καὶ πολλὰς πατρίας κατακοσμήσαντες· καὶ τὸ παράδοξον οὐ κατὰ ἕνα διαμερισθέντες τοῖς δεχομένοις ἐπιφοιτῶσιν, ἀλλ' ἀναμιχθέντες ἀλλήλοις ήνωμένως χορεύουσιν Οἱ κατέκλεισαν ἐν τῇ πόλει τὸ μέγα τοῦτο τοῦ Θεοῦ δῶρον, ἀλλὰ πανταχοῦ τῆς γῆς ἐξέπεμψαν τοὺς τῶν ἀγαθῶν θησαυρούς. ἀριστίνδην οι πάντες, πίστιν ἀρίστην· πίστις ἀρίστη, οι πάν τες ἐξειλεγμένο:. Ρίψαντες γὰρ ἑαυτοὺς ἐπὶ τὴν γῆν οὐχ ὑπὲρ ἐμοῦ μόνον ἐδεήθησαν, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ τοῦ παρόντος στρατεύματος. 5, Ἐν τῇ πρὸς τοὺς πολεμίους παρατάξει γόνυ θέντας ἐπὶ τὴν γῆν, κατὰ τὸ οἰκεῖον ἡμῖν ἔθος, ἐπὶ τὰς πρὸς τὸν Θεὸν ἱκεσίας τραπέσθαι. λαμπάδων συστρεφομένων ἀναμέν σον τῶν ζώων. Εκ μεγέθους καλλονῆς κτισμάτων καὶ τὸ ἐν κρυπτῷ κάλλος, ἐκ γὰρ μεγέ θους καὶ καλλονῆς κτισμάτων. έκ μεγέθους καὶ καλλονῆς κτισμάτVARIORUM ΝΟΤ.Ε.
dem naturæ materia constet. "Η καὶ ἀνεῳγότι Ms. H. εἰ
καὶ ἀνεῳγότι περιτυχὼν ἐκ τοῦ παραδόξου, licet ex
opinato, dum aperitur, in illud incurrat: sed conjectis
oculis in deformitatem earum rerum, quæ illic sunt,
magna oppletus modestia et humanæ naturæ, etc.,
in H. erat επιβαλὼν δὲ τῇ ὄψει.
Col. 740 Α. Δῶρον. Μs. Η., εἰς δῶρον ὁ χους
λαμβ. — Ibid G., χαριτωθὲν οὕτως ἐστὶν ἐράσμιον
καὶ ἡδὺ καὶ ἀναμφισβήτητον, et ita legit uterque interpres. Ibid. C. Ἐκ τῶν φαινομένων. Sifanus
ita, propter ea, quæ apparent; at ins. H., ἐκ τῶν
ὁρωμένων, τοῖς ἀοράτοις. Zinus, Ex his ergo, qua
videmus, ea credimus, quae non cernuntur.
(οί. 741 Β. Τοῦ δεσπότου. Η. τοῦ βασιλέως, ει
paulo post, θεοὺς μὲν λέγων οὐκ οἶδα. Ibid. B.
Μέλος τὸ σῶμα. Η. Μέλος τοῦ σώματος χρεωστῶ
τῷ κτίσαντι, per singula enim membra corporis patientiam debeo creatori. Ibid. D. σὺ δὲ, ὦ νηπιώδη,
εἰ ὁμολογῶν Θεόν.
Col. 744 Β. Οὐδ᾽ ἐσπούδαστε. Η. οὐδ' ἐσπούδασε
λαθεῖν, ἀλλ᾽ ἔκδηλος ἦν. - Ibid. D. Emendandum
ἐπαγγελιών καταπαύοιτε. Ibid. Καὶ τὴν πενθή-
ρη. ΙΙ. καὶ τὴν πορφύραν την σκοτεινὴν αὐτοῖς καὶ
πενθήρη ἐκεῖθεν.
Col. 145 Α: Κρεοπώλαι. 11., κρεοπωλαί τινες μου
λυνόμενοι,καὶ τοῖς ἑαυτῶν ἐρυθραινόμενοι αἷμασιν
μετὰ ταῦτα. Zinus sic expressit, et sanguinis tabotanquam laniones quidam inquinantur. Ibid. C. "Hxlectionem, in confessione religioneque magis ipse
μαζε Η., ήκμαζε μᾶλλον πρός. Ζinus agnoscit lanc
perstarel.. Ibid. Emenda, εὐθηνούμενον, et paulo
post, D, υψηλῷ αἰθέρι ἐνδιαιτᾷ.
Col. 748 A. Εmend. πολῖται δὲ καὶ ἀδελφοὶ καὶ
συγγεν. Ibid. D. λυσσών, Η. λυσσώδης και.
Ibid. Β. Μαρτύρων. Regius H. codex addebat Κά
λεσον τὸν συνώνυμον καὶ ὁμότροπον σοι Θεόδωρον,
μετὰ πάντων· Advocat eum qui eodem nomine iisdemque moribus ornatus vixit. Theodorum. Quibus verbis indicare videtur S. Theodorum ductorem mili -
tum, de quo initio notarum in banc orationem diximus. – Ibid. C, θαυμαστὲ καὶ ὑπέρλαμπρε
ἐν τοῖς μάρτυσι θάλλον ἀποδειχθείη. Sifanus πολίτευμα perperam vertit respublica Christianorum;
nelius Zinus, Christianorum vita,tanquam in frugifero solo præclaram et admirabilem ad finem usque
segetem ferat.
IN ORAT. IN XL MARTYRES.
Col. 755 A. Quorum tantum. Discessimus a verbis
interpretis, quorum non solum audiuntur voces ipsis
omni sermone clarius exponentibus miracula, et secuti sumus codicis Morel. lectionen, λόγου παντὸς
εὐτονώτερον διηγουμένου, corrigentes ex conjectura
διηγούμεναι· sed veriorem suppeditavit alter uns.
Canteri, παντὸς λόγου γεγωνότερον διηγουμένων τὰ
θαύματα, miracula enarrantium. Hoc est, quemadmodum cælos ait enarrare gloriam Dei David, et
diem diei verbum eructare, sic et locus et dies, et
solemnis hæc martyrum memoria tantum non edita
voce proclamant eorum miracula. Illud enim asτῶν, ex Hebraismo παρέλκεις. Athanasius, Contra
Arianos orat. III p. 201: πάντα ὁμολογοῦντα δ'
ἑαυτῶν ὡς ψάλλει Δαβίδ· Οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται
δόξαν Θεοῦ, καθάπερ καὶ Ζοροβάβελ ὁ σοφὸς λέγει·
Πᾶσα ἡ γῆ ἀλήθειαν καλεῖ. Omnia suun Creatorem
confitentur, ut canit David, Cœli enarrant gloriam
Dei,quemadmodum et sapiens Zorobabel ait,
• Omnis terra veritatem clamat, › aut ut Vulgata
vertit, invocat.
Ibid. C. Et quoquo versus. Non ut antea et ubi
que ratam ac legitimam partem accipiunt. Decepit
interpretem verbum καταμερίζονται, quasi valeret
idem hic quod μερίδα δέχεσθαι cum potius hic intelligendum sit reliquias martyrum in diversa loca dividi,
sic tamen ut qui unius vicesimi tantum martyris
ossa recipit, reliquos etiam triginta novem recipiat, eademque ratione qui tricesimi; et, ut ait
S. Basilius Nysseni frater, de his ipsis martyribus
verba faciens: Οὐχ ἑνὶ τόπῳ ἑαυτοὺς κατακλείσαν
τες, ἀλλὰ πολλοῖς ἤδη ἐπιξενωθέντες χωρίοις, καὶ
πολλὰς πατρίας κατακοσμήσαντες· καὶ τὸ παράδοξον
οὐ κατὰ ἕνα διαμερισθέντες τοῖς δεχομένοις ἐπιφοιτῶσιν, ἀλλ' ἀναμιχθέντες ἀλλήλοις ήνωμένως χορεύουσιν Non uno loco se concluserunt, sed in multis
hospitio recepti multorum patrias ornaverunt; quodque permirum est, non singulatim divisi, ad eos
ventilant a quibus recipiuntur, sed inter se commisti
conjunctim choreas agunt. Idem S. Joan. Chrysostomus scribit de reliquiis martyrum Ægyptiorum in
varia loca dispersis tractatu in martyres Ægyptios:
Οἱ κατέκλεισαν ἐν τῇ πόλει τὸ μέγα τοῦτο τοῦ Θεοῦ
δῶρον, ἀλλὰ πανταχοῦ τῆς γῆς ἐξέπεμψαν τοὺς τῶν
ἀγαθῶν θησαυρούς. Nequaquam ingens hoc Dei munus
civitate sua concluserunt, sed in omnes terræ partes
bonorum thesauros emiserunt.
Ibid. D. Fides optima. legisse videtur interpres
ut erat in Cant. ms. ἀριστίνδην οι πάντες, ex optimis
universi electi, non ut erat in 'mns. Morel., πίστιν
ἀρίστην· emendandum autem πίστις ἀρίστη, οι πάν
τες ἐξειλεγμένο:.
Col. 759 A, Genibus flexis. Exprimendum fuisse
corporis gestum ac statum censuimus ab interprete omissum: nam et hunc morem fuisse Christianorum militum, cum publice orarent, ut genua
flecterent, constat ex Justini Apologia ut, ubi de impetrata simili pluvia Christianorum militum precibus agit: Ρίψαντες γὰρ ἑαυτοὺς ἐπὶ τὴν γῆν
οὐχ ὑπὲρ ἐμοῦ μόνον ἐδεήθησαν, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ τοῦ
παρόντος στρατεύματος. Nam projicientes se in terram non pro me tantum, sed et pro exercitu, qui ibi
aderat, universo precati sunt. Eusebius idem lib. v,
c. 5, Ἐν τῇ πρὸς τοὺς πολεμίους παρατάξει γόνυ
θέντας ἐπὶ τὴν γῆν, κατὰ τὸ οἰκεῖον ἡμῖν ἔθος, ἐπὶ
τὰς πρὸς τὸν Θεὸν ἱκεσίας τραπέσθαι. In ipsa acie
contra hostes instructa genibus humi positis, ut nobis,
cum oramus, in more est, se ad preces Deo adhibendas convertisse dicuntur.
Col. 762 B. Lampadarum. Interpres, inter se
coeuntium et quasi convolutarum. Ezechielis 1, 15,
non aliter legitur, λαμπάδων συστρεφομένων ἀναμέν
σον τῶν ζώων. Ubi vertit e Graeco Hieron., lampadarum discurrentium in medio animalium; et in Commentar. Quomodo igitur crebris micat ignibus
æther, et in ictu oculi atque momento discurrunt
fulgura, et revertuntur. Locus autem Sapientiæ xIII,
15, sic exhibetur a ms. Mor.: Εκ μεγέθους καλλονῆς κτισμάτων καὶ τὸ ἐν κρυπτῷ κάλλος, et ita vul
gata Lat. magnitudine enim speciei et creaturæ cognoscibiliter poterit Creator horum videri, et Vaticana
editio Lat. e Græco: A_magnitudine enim speciei:
at in Complutensi et Plantiniana ἐκ γὰρ μεγέθους καὶ καλλονῆς κτισμάτων. Interpres Sifanus
nactus erat codicem similem libro Canteri, in quo
scriptum erat έκ μεγέθους καὶ καλλονῆς κτισμάτ
On the Oration: On Saint MeletiusIn orat. De S. Meletio
col. 1215–1216page 17 of 34
In orat. In XL Martyres
PG 46:1215οἱ καλῶς τοῖς σωματικοῖς, οἱ καλῶς μετενεγκόντες, κνημίσι, κνή μεσι. σματα τοιαῦτα ὡς καὶ τῆς ἀγγελικής θεωρίας άξια οὐρανόθεν προσείχε τῇ πάλῃ, καὶ ὁ δῆμος ἀγγέλων ἐπικεκυφὼς ἐθεώρα Ποῦ σου, θάνατε, τὸ νίκος; ποῦ σου, ᾅδη, τὸ Ποῦ ἡ νίκη σου, θάνατε; ποῦ τὸ κέν καρπὸς ξύλου, τί ἀθλιώτερον, τί εὐ τὸν εἰς βρῶσιν, καὶ ἀρεστὴν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἰδεῖν, καὶ ὡραῖον τοῦ κατανοῆσαι νικητὴς καὶ τροπα παιοφόροι τροπαιούχοι τῷ βασιλεῖ οὐκ ἐντιθέασι ἐν ὄνομα μόνον, ἀλλὰ τὸν Τροπαιοῦχον, τὸν Αὔγουστον, τὸν Αὐτοκράτορα, καὶ πολλὰ ἕτερα προσθέντες 9: Αὐτοκράτωρ Καίσαρ Λέων Ευσεβής Νικητής Τροπαιοῦχος Μέγιστος 'Αεισέβαστος εἰς ἀπάντησιν αὐτῷ ἐκ τοῦ πολέμου τροπαιούχῳ ἐπαν 24, καὶ ἔταξε τὰ Χερουβὶμ καὶ τὴν φλογίνην ρομφαίαν την στρεφομένην. εἰς Μελέτιον ἐπίσκοπον Αντιοχείας ἐν Κων σταντινουπόλει τελευτήσαντος καὶ Μελέτιος ὁ τῆς Ἀντιοχείας ἐπίσκοπος ἀῤῥωσεις περιπεσὼν ἐτελεύτησεν, ὅτε δὴ καὶ ἐπικήδειον ἐπ' αὐτῷ λόγον ὁ ἀδελφὸς Βασιλείου Γρηγόριος ἐπεξῆλtwy. ex magnitudine et pulchritudine creaturarum.
Ibid. C. O qui præclare. Admonueram in Morelli
✓ codice scriptum fuisse absque ulla exclamatione,
οἱ καλῶς τοῖς σωματικοῖς, et οἱ καλῶς μετενεγκόντες,
ac proinde interpretandum, visi sunt qui præclare,
corporeis tropæis exercitati sunt, qui peritiam bellandi
in aciem adv. diab. instr. transtulerunt; typographus autem lectionem codicis
loco illo Genesis in commentario in Lament. Jeremiæ: Vidit quod bonum esset ad vescendum, et pulchrum oculis, aspectuque delectabile.
Ibid. B. Unum illis, Sifanus ediderat, unum sɔlam
nempe Christus (cordi erat), omnia respuerunt, et
incluserat duas illas voces virgulis, fortasse de suo
additas, ut defectum verbi suppleret, quod abesset
ab ¿yaðóv, quemadmodum et
Quam interpres secutus edis Canterapi expressit ja ejus apographo vox yander Morelli liber sugporeis tropæis exercitati! o qui peritiam bellundi in
aciem advers. diabolum instr. transtulistis! Addidimus paulo post, neque area galea ocreisque muniti, e Græco Morel. codicis, nam ab altero ms.
aberat, sed emendandum est κνημίσι, pro κνήμεσι.
Col. 763 B. sanctis angelis. Hæc quoque sunt
Vadjecta e Græco Morel., quæ Canteri codex et interpres Sifanus non agnoscunt; sed conveniunt cum
sequentibus Quale enim angelis in mundo hominum conflatum est spectaculum, et cum verbis Apostoli Cor. iv, 9. Spectaculum facti sumus mundo el
ungelis. Angelos ením spectatores esse fautoresque
nostrorum certaminum, et applausu victores prosequi sæpe sancti Patres declarant, ut Joan. Chrysostonius hom. 42 in I Corinth. Tà dè huwv nahaiσματα τοιαῦτα ὡς καὶ τῆς ἀγγελικής θεωρίας άξια
Eiva: nostræ autem lucta et certamina sunt ejusmodi, ut digna sint, quæ spectentur ab angelis, et
tractatu Panegyrico in Susannam, 10 dywos
οὐρανόθεν προσείχε τῇ πάλῃ, καὶ ὁ δῆμος ἀγγέλων
ἐπικεκυφὼς ἐθεώρα: Agonotheta de calo luciam altendebat, et angelorum turba prona spectabat.
Col. 766 A. Ubi est mors. Ita quidem scriptum
est I Cor. xv, 55, et in textu Nysseni apud codicem
Morelli, Ποῦ σου, θάνατε, τὸ νίκος; ποῦ σου, ᾅδη, τὸ
xévτpov; at in altero Canteri lectio est, quam typographus hic expressit et interpres Sifanus, Ubi
stimulus tuus, o mors? ubi victoria tua, o inferne?
Apud Osee prophetam, quem citat Paulus, ita se
habet locus, Ποῦ ἡ νίκη σου, θάνατε; ποῦ τὸ κέν
pov cou, äon; Rursus contra vero in sequenti periodo
lectionem exhibet excusus liber codicis Morelliani,
cum nostra interpretatione; Canteri vero alter hanc
pre se tulit: καρπὸς ξύλου, τί ἀθλιώτερον, τί εὐ
Théotspov úhov; unde Sifanus verteral, fructus
ligni (quid miserius, quid vilius ligno?) fructus coloris, etc.
Ibid. Et maturum. Confusa erant et perturbata
hæc epitheta in interpretatione Sifani, quod esset
oculis el gustu pulchrum et maturum: duo manuscripti conveniunt in lectionem quam expressimus:
Genesis tamen 111, 6, dicitur lignunr illud fuisse xaτὸν εἰς βρῶσιν, καὶ ἀρεστὴν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἰδεῖν, καὶ
ὡραῖον τοῦ κατανοῆσαι· bonum ad escam, gratum
oculis ad videndum, et speciosum ad intelligendum.
Ambrosius lib. de Paradiso, cap. 13, vertit bonum
ad manducandum; gratum oculis ad videndum, et
speciosum ad intuendum. Cum autem opaľov jungat
cum gustu, maturum potius aut tempestivumn_intellexisse videtur, aut delectabilem fructum Gregorius, quemadmodum Latine reddit Hieronymus ex
gessit.
Ibid. D. Frigus quod vel ipsos. Hæc addita sunt
✓ex ms. Morelli; nain ab altero Canteri aberant et
ab interpretatione Sifani. Porro eadem opera tractant quæstionem philosophi, utrum animati sint
capilli, et ungues, in quibus acrem aliquando
sensum doloris capimus, unde vitam iis inesse
contendunt quidam. Vide Commentarios Conimbricensium in Aristot. De generat. et corruptione.
Col. 767 C. Perinde quasi tum publicis. Minus
apta eral historiæ veritati Sifani interpretatio,
qui publicis fum balneis vacabat. Enimvero nimis
frigidum fuisset hoc balneum, ut Romanis aiebä
Jugurtha rex: sed ut alibi dicuntur tanquam floribus insidere prunis, et quasi in pratis versentur,
in mediis tormentorum cruciatibus exsullare
martyres ita hic non aliter ac si ad publicum
thermarum balneum prosilirent, in lacum illum
se dicuntur immergere. Sane a ins. Morel. aberat
conjunctio woɛl, non item a libro Canteri.
Col. 770 C. Si victor. Dum studet varietati
dictionum interpres, vertit νικητὴς καὶ τροπα
poc, signifer et tropeus; at signifer dicitur,
qui vexilla fert, non qui victoriam reportat, el xpoπαιοφόροι sunt qui et τροπαιούχοι dicuntur, eratque unum ex epithetis sive titulis imperatorum Romanoruin. Chrysostomus serm. 1 de Anna, pag.
957 edit. A. Stephani: O as DEHOES YES
τῷ βασιλεῖ οὐκ ἐντιθέασι ἐν ὄνομα μόνον, ἀλλὰ τὸν
Τροπαιοῦχον, τὸν Αὔγουστον, τὸν Αὐτοκράτορα, καὶ
πολλὰ ἕτερα προσθέντες· Qui libellos supplices offe
rendos regi scribunt, non unum inserunt nomen, sed
Triumphatorem, Augustum, Imperatorem et alia
multa cum istis addiderint. Apud Evagrium
lib. II
historia. c. 9: Αὐτοκράτωρ Καίσαρ Λέων Ευσεβής
Νικητής Τροπαιοῦχος Μέγιστος 'Αεισέβαστος Impe
rator Caesar Leo Pius Victor Triumphator Maximus
semper Augustus. Justinus quæst. 99, ad Orthod.:
εἰς ἀπάντησιν αὐτῷ ἐκ τοῦ πολέμου τροπαιούχῳ ἐπανEpxouév. Loquitur de Jephthe, qui reportata victoria triumphans e bello revertebatur.
Col. 771 B. Domine, memento. Addebantur bæc
in nis. Mor. quæ aberant ab altero Cant. et ab interprete, desumpta ex Lucæ xxılı, 42. Porro Genes. t1, 24, leginius, καὶ ἔταξε τὰ Χερουβὶμ καὶ
τὴν φλογίνην ρομφαίαν την στρεφομένην. Εt collo
cavit Cherubim, et flammeam romphæam, quæ vertitur sic enim efferunt illud epithetum vulgata
Biblia e Græco et ex Hieronymo in 11. Sophoniæ et
epist. 155; at Ambrosius in Psal. cxviii, octon. 3,
cuin Vulgata Latina, versatilem.
IN ORAT. DE S. MELETIO.
Orationi huic funebri dabat hune titulum Morelli
codex, εἰς Μελέτιον ἐπίσκοπον Αντιοχείας ἐν Κωνσταντινουπόλει τελευτήσαντος: In Meletium episcopum Antiochiæ, qui Constantinopoli excessit è vita.
Testatur id Socrates lib. v, cap. 9, qui et hanc
orationem in eadem urbe habitam scribit: Tore &
καὶ Μελέτιος ὁ τῆς Ἀντιοχείας ἐπίσκοπος ἀῤῥωσεις
περιπεσὼν ἐτελεύτησεν, ὅτε δὴ καὶ ἐπικήδειον ἐπ'
αὐτῷ λόγον ὁ ἀδελφὸς Βασιλείου Γρηγόριος ἐπεξῆλ
Oav Eodem tempore Meletius episcopus Antiochie in
morbum delapsus, decessit vita, quo quideꞌn temvore Gregorius frater Basilii funebrem orationem in
col. 1217–1218page 18 of 34
PG 46:1217ἀναβιῶσαι τὴν συμφοράν σαι τὴν συμ. τῆς οὐρανίου τροφής τῆς θυγατρὸς τοῦ λαοῦ μου Οιδά τινα τοῦ Ἱερεμίου ἄλλην. ὄντως γὰρ Ιτέα, πτον ὁ Μωσῆς, Μωσῆς τὸν ἱλυώδη βίον ἐπέρασεν, καὶ ἐν χείλεσιν ἑτέροις, δὲ τοῦτο λέγω τούς πρὸς ὑμᾶς τοῦτο λέγων. ὑμετέρων. Δότε μέθην τοῖς ἐν λύπαις, καὶ οἶνον πίνειν τοῖς ἐν ἐδύναις. χάριτι τοῦ Μονογενούς, αὐτοῦ Ἐπιτάφιος εἰς Πλακίδαν τὴν βασίλισσαν Πλακίλλης τῆς αὐτῷ γημαμένης τῆς δὲ ἐν λύπαις σκυθρωπά "Ο χωρίον ἐν ᾧ τὸ πάθος ἐγένετο διὰ τὸ πάθος τάχα τῇ σκοτομήνῃ ἐπώνυμον. ΟVARIORUM NGT.F.
ejus mortem recitavit; idem et Sozomenus lib. vn,
c. 10 et Nicephorus lib. 11, c. 29.
Col. 855 B. Neque auris. Hoc membrum a nobis additum est ex utroque ms.; at in altero CanteTi mendose paulo post scriptum fuit ἀναβιῶσαι τὴν
συμφοράν· quemadmodum et in eo quo usus fuit
interpres vertens, ad resuscitandum et redintegrandum calamitatem. Vera lectio Morel. est ávaбoñσαι τὴν συμ. Ibidem τῆς οὐρανίου τροφής scripsimus
cum Mor., non puns cuni Canter., ex quo Sifanus
plena cælestium deliciarum. David idcirco panem
angelorum manna vocat Psal. LXXVII, 24, et Sapientiæ Salomonis de eodem dicitur cap. xvi, 20:
Panem de celo præstitisti illis sine labore, omine delectamentum in se habentem.
Col. 858 A. Nolite contendere. Interpres seripserat, ne prævaleatis et obtineatis, ut consolemini:
nos veram interpretationem substituimus loci illius
Isaiæ apud LXX, cap. xxii, 4, µh xatio×úonts (sic
enim hic quoque legebatur in Canter., non xatioÚontat ut in Mor.) mapaxadeiv pe &
τῆς θυγατρὸς τοῦ λαοῦ μου· quem ita vertit S. Hie
ronyinus: Nolite contendere, ut me consolemini super
contritione filiæ generis mei. Vulgata Lat.: Nolite
incumbere, ut consolemini me. Illud vero de Rachele
est Jerem. xxxI, 15.
Ibid. B. Faciem vidit. Sifanus, faciem ad imaginem Dei, omisso verbo et adverbio, quod men
dose expressum fuit in Morel, &iews, piscatoris,
unde suspicabamur antea corrigendum tapéws, sed
veram lectionem suppeditavit Canter., dŋowę V
elxóvi Ozoū, faciem vidit vere ad imaginem Dei formaIam.
Col. 859 C. Audite ex Jeremia. Interpres ediderat Audistis ex Jeremia, lectionem exprimens Canteriani codicis xosate at nos monueramus in Morel. fuisse xovoz, audivi Jeremiæ voces: at corrector typographicus tertiam lectionem substituit,
quasi esset axoúσate·restituendus tamen videtur
locus ex Morel. ut magis conveniat cum sequentibus, Οιδά τινα τοῦ Ἱερεμίου ἄλλην.
Ibid. D. Vere namque. Admonueram in Morel.
scriptum fuisse ὄντως γὰρ Ιτέα, vere namque salir
est vita; typographus autem lectionem expressit
Canter, Ev itais, ex qua Sifanus, plane enim in sa
licibus vita consistit. Atqui deinde dicit Gregorius
nos salices factos, non inter salices degere: verior
igitur lectio Morelliani codicis.
Col. 862 B. Ruptura. Sifanus, ruptura membro-
`rum est, ex codice nimirum vertit, qui consentiebat
cum Canteriano, sed Morel. rectius pñší doti desµwv, vinculorum ruptura; unde sequitur, Dirupisti
vincula mea.
Ibid. C. Reliquit. In Morel. scriptum erat, thy Alyoπτον ὁ Μωσῆς, Μωσῆς τὸν ἱλυώδη βίον ἐπέρασεν, Reliquit Ægyptum Moyses, Moyses limosam vitam transivit, non rubrum. Certe ut antea Simeonem appellavit
Meletium, ita convenienter hoc loco Moysen illum
potuit dicere.
Ibid. D. Circa tabernaculum. Omisit interpres,
quod etiam in Canter. desiderabatur, non in Morel., καὶ ἐν χείλεσιν ἑτέροις, et aliis labiis; nempe
ex Apostolo citantur hæc 1 Cor. xiv, 21, et Isaiæ:
xxviii, v. 11. Porro oxyvos hic accipere potes pro
corpore sive cadavere, sive certis reliquiis saneti
Melitii defuncti; ut apud Platonem etiam in Axiocho corpus humanum non solum apud Paulum
I Cor. 1, oxñvos appellatur.
Col. 863 A. Vobis autem. In ms. Mor. mpdę pās
δὲ τοῦτο λέγω τούς· at in Canter. rectius legitur
πρὸς ὑμᾶς τοῦτο λέγων. Quamobrem restituenda
est Sifani interpretatio, vinum præberi, ad vos qui
vineæ operarii estis, hoc dicens, et in Græco emendandum ὑμετέρων. Locus est Proverb. xxxi, 6. Δότε
μέθην τοῖς ἐν λύπαις, καὶ οἶνον πίνειν τοῖς ἐν ἐδύναις.
Date merum his qui sunt in mæroribus, et vinum bibere
his, qui sunt in doloribus. Clausula porro sermonis
in utroque ms. erat hæc, χάριτι τοῦ Μονογενούς,
etc., non ut apud Silanum, Per Christum Jesum
Dominum nostrum.
IN ORAT. DE PLACILLA
EJUSDEM NOTÆ.
Laudat hac oratione ſunebri Placillam Augustam
Theodosii senioris uxorem priorem, quæ morte
exstincta est circa annum Christi 385. Et codex
mis. Mor. inscriptionem istain præfixam exhibet, Tou
αὐτοῦ Ἐπιτάφιος εἰς Πλακίδαν τὴν βασίλισσαν· al
ms. Cant. Eig Пáxia. Apud Theodoretum lib. v,
c. 18, Socratem lib. v, c. 12, et Zosimum lib. iv,
fit mentio Πλακίλλης τῆς αὐτῷ γημαμένης • Placilla, quæ cum eo prius fuerat matrimonio juncta.
Latini tamen auctores quibus potius quam Græcis
assentiendum in asserendo vero nomine Occidentalis imperatricis, non Placillam, sed Flaccillam
eam nominant, ut Ambrosius in Laudatione Theodosii, prout codices emendatiores testantur, quorum meminit illustriss. Cardinalis Baronius ad
ann. Christi 385, n. 36, quod et Pauli Diaconi et
veterum numismatum suffragio confirmat Claudianus
· De laude Serenæ, et Faustinus episcopus qui librum suum de fide ad Flaccillam imperatricem
misit.
Cordis lætantis. Non Ecclesiastæ vi, ut annotarunt quidam, sed Proverb. xv, 13, reperitur hic
locus, quem rectius vertit interpres quam Complutensis et Plantiniana editio, Corde gaudente facies
viret, in casu absoluto. Vaticana, Cordis læti facies
floret, itaque Origenis interpres homil. 4 in Canti -
cum, quod et confirmat auctoritate sua Gregorius
hoc loco, cum addit τῆς δὲ ἐν λύπαις σκυθρωπά
Teɩ, ejus vero quod est tristitiæ affectum, mæstus
est.
Col. 883 A. O infelix prædium. Consentit cum
interpretis codice Canter. ms., at Morellianus hoc
tantum habuit, to duotuxes Evos o infelix natio
cladibus nihil, et quod sequitur disa referendum est ad paxy.quocirca minus conve
nienter intersereretur vox xwploy quæ postea profertur: "Ο χωρίον ἐν ᾧ τὸ πάθος ἐγένετο διὰ τὸ πάθος
τάχα τῇ σκοτομήνῃ ἐπώνυμον. Ο castellum in quo
accidit, ab obscura nocte propter cladem nomen
fortasse sortitum. Audio enim patria ipsorum lingua Scolumen locum illum appellari. Exotoúpŋv
enim Morel codex habet, cujus hic lectionem protulimus, ut in excuso Canteri libr. expressit typographus. Scotusam inter civitates Thraciæ numerat
Plinius lib. v, c. 11; sed apud Græcos oXOTOufvn quan obscuram Lunam vertit Augustinus
Psalmo x, 2, Suidæ est votivo; nox illunis
et obscura, unde ad vocem Scotumes oppidi Thraciæ
On the Oration: On the NativityIn orat. In diem natalem
col. 1219–1220page 19 of 34
In orat. De Placilla
PG 46:121930, τὸ δέρμα μου ἐσκότωσε μεγάλως, 885 Α. Ἐκ ποδῶν. ἐκ παιδός, α εστενοχώρει, Τῇ στύψει. τοῦ οἶνου, τῆς βασιλ. ἡ οἴκησις· παρά εἶδε τὴν δόξαν Σίμωνος καὶ κυλικείον μετὰ χρυσωμάτων καὶ ἀργυρωμάτων καὶ παράστασιν ἱκα ὀσμῆς ἐργαστή Πάντως ποτέ καὶ οἱ φορολόγοι τοῖς ὑποχειρίοις ἐλευθεριάσαι μικρὸν ἐπιτρέπουσι πίθος γὰρ τετριμμένος ἐστὶν ἀλλότριος οἶκος, καὶ φρέαρ στενὸν ἀλλότριον "Απιστόν ἐστι τὸ ταμιείον, εἰς τετρημέ Φαῦλος ἀνὴρ πίθος ἐστὶ τετρημένος τὸ κράτος καὶ ἡ προσκύνησις σὺν τῷ Πατρὶ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν τὸ τῆς ἀληθινῆς σκηνοπηγίας μυστήριον, τὸ τῆς ἀληθινῆς σκηνῆς, γὰρ σκηνοπηγεῖται τὸ ἀνθρώπινον σκήνωμα. σκηνοπηγίας τῆς κάτω κτίσεως Συστήσασθε ἑορτὴν ἐν τοῖς πυκάζουσιν ἕως τῶν κεράτων τοῦ θυσιαστηρίου πυκάζουσιν, τὸ πυκάζεσθαι ἴσον ἐστὶ τῷ κοσμεῖσθαι ἡ περιβάλλεσθαι. πυκάσμασιν πυκάζειν πυκάζουσιν, σκιάζουσιν, καλύπτουσιν, κοσμοῦσιν, στεφανοῦσι, πυκάζεται, κοσμεῖται, σκεπάζεται. Αἰγυπτίων λέγω κακών καταμ. αὐτός σου τηρήσει κεφαλήν 14: Σὺ συνέθλασας τὴν κεφαλὴν τοῦ δράκοντος, Διαβὰς γὰρ, φησίν, ὄψομαι τὸ μέγα, ε κίνησιν διὰ τῆς βάσεως διὰ τῆς διαβάσεως. ἀναδάς, διαβάς. Παρελθὼν ὄψομαι τὸ ὅραμα, τὸ μέγα τοῦτοVARIORUM NOT.E.
alludit Nyssenus, vel ex eo quod oxotouμivy oblenebratam, vel tenebris obductam sonet, ut Job xxx,
30, τὸ δέρμα μου ἐσκότωσε μεγάλως, pellis mea magnopere obscurala est.
Col. 885 Α. Ἐκ ποδῶν. ms. Mor. ἐκ παιδός, α
puero, sed vitiosa lectio censenda præ altera Cant.
que e vestigio significat. Vertimus etiam εστενοχώρει,
nimis angustum videretur, non ut antea erat, a multitudine coarctaretur.
Τῇ στύψει. Deerat in Mor. τοῦ οἶνου, quam
vocem Cant. suppeditavit, et convenisse huic
loco tum interpretis, tum Nicandri testimonium
olim monuimus, qui amaris et acribus medicamentis vim stuntixhy tribuit; qua de causa vinum adbibetur vulneribus. Ambrosius in x Lucæ: Fovet
oleo. remissione peccati, sicut vino compungit denuntiatione judicii. Gregorius lib. x Moral., c. 8:
Hinc est quod a Samaritano vinum adhibetur et
oleum, ut per vinum mordeantur vulnera, per oleum
foveantur.
Col. 887 A. Arcana regni. Secuti sumus lectionem
Morel. codicis, tñs Basilɛlaç † napástasis at interpres ediderat, in arcanis regni habitatio, cui favel Canteri apographum τῆς βασιλ. ἡ οἴκησις· παράtasty hoc loco accipio ut I Machab. xv, 32: Kal
εἶδε τὴν δόξαν Σίμωνος καὶ κυλικείον μετὰ χρυσω
μάτων καὶ ἀργυρωμάτων καὶ παράστασιν ἱκα
viv Et vidit gloriam Simonis, et abacum cum vasis
aureis et argenteis, et apparatum copiosum. Nisi
quis malit non apparatuni, sed apparitionem intelligi et dopuqoplay, quoniam dixerat hic Gregorius
Sopupópai manus, armigerorum custodia, vel potius
apparitorum, aut satellitumturba; nam et лapastÁʊŋs eum, qui lateri astat alicujus, et lateris stipatorem sonat.
Ibid. C. Fenum habet. Addidimus vocem feni plane necessariam: cum autem dicitur ὀσμῆς ἐργαστή
plov caro, tum isµý valet iuem quod alibi cum dicitur, osuty Exet, graviter olet, fœtel, et Joan. II,
36, hon Ce, jam fæetet. Paulo post rectius popolć
yov legimus in Cant. quam ut in Mor. yłoponoLÓV, COTruptionis vel excrementorum opificem, sequitur enim
áváy hànhews. Ita Basilius ho. 1 De jejunio: Πάντως ποτέ καὶ οἱ φορολόγοι τοῖς ὑποχει
xal of
ρίοις ἐλευθεριάσαι μικρὸν ἐπιτρέπουσι Prorsus etiam
tributorum exactores sibi obnoxiis paulisper concedunt libertatem.
Recte Salomon. Locus est Proverb. xx111, 27,
πίθος γὰρ τετριμμένος ἐστὶν ἀλλότριος οἶκος, καὶ
φρέαρ στενὸν ἀλλότριον in Vaticana legitur ut bic
TETOηuvos, perforatus, Dolium fractum est aliena
domus, el puleus angustus alienus. Basilius quoque
oratione De jejunio sic alloquitur gulæ deditum
hominem, "Απιστόν ἐστι τὸ ταμιείον, εἰς τετρημέ
vov míðov àvthei; Ista infida penus cella est: in pertusum dolium infundis: male quippe Erasmus vTheis verteral, hauris. Antholog. Epigramm. lib. 1,
Φαῦλος ἀνὴρ πίθος ἐστὶ τετρημένος· Vir malus est
dolium perlusum. Cæterum advertat lector Salomonem non dicere vitam nostram esse dolium pertusum, vel, ut est in vulgata Latina, meretricem esse
foveam profundam, et alienam esse puteum angu̟-
stum, unde Salonius Viennensis alienam meretricem dici docet, quod uxor non sit legitima. Addidimus membrum illud ex utroque ms., neque novimus quando migrare jubeamur.
Col. 890 B. Adulatio. Mor. ms. xaxta xúpav, improbitas locum habet; denique sub finem homilia
clausula in Mor. erat paulo longior,
xal
τὸ κράτος καὶ ἡ προσκύνησις σὺν τῷ Πατρὶ καὶ τῷ
ἁγίῳ Πνεύματι εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν
cui gloria el imperium et adoratio una cum Patre et
Spiritu sancto, in sæcula sæculorum. Amen.
IN ORAT. IN DIEM NATALEM.
Col. 1127 B. Veri tabernaculi. Augustana editio, ann. 1587, et duo mss. Canteri et Morelli,
τὸ τῆς ἀληθινῆς σκηνοπηγίας μυστήριον, non ut
videtur legisse interpres, τὸ τῆς ἀληθινῆς σκηνῆς,
veri tabernaculi mysterium, sequitur enim, èv taÚTη
γὰρ σκηνοπηγεῖται τὸ ἀνθρώπινον σκήνωμα.
conCol. 1130 A. Per condensationem. Duxaouds
σκηνοπηγίας τῆς κάτω κτίσεως proprie sonat
densationem exstructionis tabernaculi, creaturæ inferioris, non ut verterat Zinus, frequentiam tabernaculi inferioris. Psal. cxvII, 27, legimus apud LXX,
Συστήσασθε ἑορτὴν ἐν τοῖς πυκάζουσιν ἕως τῶν
κεράτων τοῦ θυσιαστηρίου· Constituite diem sotemnem in condensis usque ad cornua altaris. Cum
igitur antea verterit interpres Nysseni illud èv toię
πυκάζουσιν, in condensis, et postea τὸ πυκάζεσθαι
ἴσον ἐστὶ τῷ κοσμεῖσθαι ἡ περιβάλλεσθαι. condensari, et ornari, et indui idem est: Tuxacμóv bic
condensationem interpretari debuisse videtur: licet
to Tuxάčɛiv valeat idem quod stipare, et apud
Augustinum et vetus Psalterium vertatur, Constituere diem festum in confrequentationibus, quod
fectum fuisset πυκάσμασιν • nam alioqui πυκάζειν
est Nysseno ornare, amicire, ut annotat scholiastes
in edit. Biblioth. Vaticane, πυκάζουσιν, σκιάζουσιν,
καλύπτουσιν, κοσμοῦσιν, olumbrantibus, legentibus,
ornantibus, et cum Hesychio Suidas, Tuxášovσi,
στεφανοῦσι, πυκάζεται, κοσμεῖται, σκεπάζεται.
Col. 1131 B. Ut reparator. Consentiunt August.
et Canter. ut legant, od μhy oude TÓTE TỶ dropbuTH,
etc., ut excudimus; at mis. Mor. Exaipov én őt
Αἰγυπτίων λέγω κακών καταμ. Interpres edidera
fuit, ut hinc vita se Deus commisceret. Oportebat ut
Israelitarum, etc.
Col. 1134 B. Confregit. Zinus scripserat, continuit. Quod autem hujus feræ in humana vita relictum fuit, quodque quoad homines vitiorum molionibus. In duobus miss. et in excuso legebatur ut
edidimus. Nam hic frustra fuit interpres cum locum Genes. 111, 16, annotavit cum Augustano typegrapho certe illic tantum scriptum est autó; 009
phoet xeçalhv, quod in Complutens. et Plantiniana
edit. Latine redditur: Ipse tuum conteret caput, et
in Vaticana, αὐτός σου τηρήσει κεφαλήν Ipse ser
vabit caput tuum: sed probabilius est allusisse
Nyssenum ad illud Davidis prophetæ Psal. LXXIII,
14: Σὺ συνέθλασας τὴν κεφαλὴν τοῦ δράκοντος,
Tu confregisti caput draconis.
Col. 1135 B. Transiens. Non ut antea Zinus,
Ascendam, inquit, et videbo visionem. Augustana el
duo mss., Διαβὰς γὰρ, φησίν, ὄψομαι τὸ μέγα, ε
κίνησιν διὰ τῆς βάσεως August.; at Cant. et Mor.
διὰ τῆς διαβάσεως. Non dixit igitur ἀναδάς, sed
διαβάς. Septuaginta vero Exodi ut, 5, Παρελθὼν
ὄψομαι τὸ ὅραμα, τὸ μέγα τοῦτο· quod Cyprianus
interpretatur i Testimon., 19, Transiens ridebo
hoc grande visum. Ambrosius in Psal. cxviii, octon.
15: Transiens videbo hoc visum magnum. Idemque
Hieronymus in Psal. XL. Vulgata ex Hebræo: Vadam, et videbo visionem hanc magnam.
Ibid. Quod Deum. Interpres videtur legisse so
Bɛndóxov owμa, corpus quod Deum suscepit; cui
col. 1221–1222page 20 of 34
PG 46:1221διὰ τὴν τῆς ἁμαρτίας ματος ἡ Θεοδόχος σὰρξ ἦν, Ἐπὶ τὴν θέαν τοῦ ζωαρχικοῦ, καὶ Θεοδόχου σώματος συνεληλύθαμεν. Θεοδέγμονα, τὴν τὸν Θεὸν δεδεγμένην, τὸ Θεοτόκον σῶμα 1: Εἴ τις οὐχ ὁμολογεῖ Θεὸν εἶναι κατὰ ἀλή θειαν τὸν Ἐμμανουὴλ, καὶ διὰ τοῦτο Θεοτόκον τὴν ἁγίαν Παρθένον δυναμωθεῖσα δὲ νεύματι θείῳ πρὸς τὴν χαρὰν ἣν ᾔτησεν, τούτῳ μόνῳ ἐξῆν εἰς τὰ ἅγια εἰσιέναι, τὸ Θεόσδοτον τῆς χάριτος σαρκὸς ἐκείνης, ή δι' ὑπερβολὴν καθαρότητος τὰ τῆς τὸ ἐκπεπολεμημένον καταλλάσσεται τὸ ἐκπεπολεμωμένον εἰς καταλ πολεμοῦσθαι, εἰ πολεμεῖσθαι, προαχθεὶς, καὶ πολέμιός τινι γενόμενος, πεπολεμημένος καὶ ὁ πελέμῳ βιασθεὶς καὶ βλαβείς, Εν ἡμέρᾳ ἀγαθῶν ἀμνηστία κακῶν 11, 24, Οὐκ ἦν δυνατὸν κρατεῖσθαι αὐτὸν ὑπ'lectioni favet quod sequitur, διὰ τὴν τῆς ἁμαρτίας
Tapaboxhy, propter peccati susceptionem: itemque
illud antea notatum in Catecheticum librum (hujusce
Patrologiæ t. XLV. init.), 'Ex to fμεtépo pupáματος ἡ Θεοδόχος σὰρξ ἦν, et Dionysius lib. De
divinis nominibus, cap. 3. Ἐπὶ τὴν θέαν τοῦ ζωαρχικοῦ, καὶ Θεοδόχου σώματος συνεληλύθαμεν. Ad
spectandum corpus illud, quod vitæ principium et
ipsum Deum aliquando continuerat, conveneramus.
Nonnus etiam soooo appellat, quam Hesychius
Θεοδέγμονα, τὴν τὸν Θεὸν δεδεγμένην, eam quæ
Deum susceperat. Augustana tamen editio et duo
mss. constanter legunt τὸ Θεοτόκον σῶμα: unde
dicitur Virgo Dei genitrix, sotóxo;, in concilio
Ephesino, pag. 504. edit. Romanæ. Anathematismo
Cyrilli 1: Εἴ τις οὐχ ὁμολογεῖ Θεὸν εἶναι κατὰ ἀλή
θειαν τὸν Ἐμμανουὴλ, καὶ διὰ τοῦτο Θεοτόκον τὴν
ἁγίαν Παρθένον· Si quis non conftetur Emmanue
lem vere Deum esse, et ob id sanctam Virginem
Deiparum.
Col. 1138 D. Audivi ergo. Sic ad verbum e
Græco textu, quem cum excuso tuentur duo calamo
exarati codices; Zinus scripserat, ut ex historia
quadam incerti auctoris accepi. Hac voce apocryphus B. Hieronymus est usus multis in locis, ut
epist. 7: Caveat omnia apocrypha, et si quando ea
non ad dogmatum veritatem, sed ad signorum reverentiam legere voluerit, sciat non eorum esse, quorum
titulis prænotantur. Alii arcanam et occultam historiam vertunt. Eamdem tamen historiam de sterilibus Deiparæ Virginis parentibus, et de oblatione
ejus in templo referunt Epiphanius hæresi 79,
et alter Epiphanius, nisi idem forte sit, in orat.
De laudib. B. Virginis, t. VII Biblioth. SS. Patrum, Nicephorus ex Evodio lib, 11, cap. 3, Histor.
et Damascenus lib. iv De fide orthod. cap. 15. Alteram etiam de loco ejus in templo virginibus
assignato, et de Zachariæ nece, quam ex apocryphorum somniis approbari ait Hieronymus, in xxi
Matthæi, tradunt et explicant Origenes in Matthæum, tract. 20, Basilius homil. De humana
Christi generat., Petrus Alexand. can. 3, et Cyrill.
item Alexand. Adversus Anthropomorphitas.
Ibid. Ad Sanctum sanctorum. "Restituimus hune
locum antea truncatum apud interpretem, qui hoc
tantum habuit, ad Sanctum sanctorum accedit, et
supplex Deum orat. Exscripsit eum, et in Historiam
suam transtulit Nicephorus Callist. lib. 1, cap. 7:
Ipsa quoque fil supplex Deo, et in templo sedulo
versatur, ne scilicet a benedictionibus legis excideret
crans. Paulo post, illud δυναμωθεῖσα δὲ νεύματι
θείῳ πρὸς τὴν χαρὰν ἣν ᾔτησεν, idem interpres
Nicephori melius expressit: Sed enim divino
nutu ad cam, quam petierat, gratiam Anna confirmata, atque roborata, postquam puella ex maternis
prodiit locis, Mariam eam statim nominavit. Ac
legimus quidem 1 Reg. 1 de Anna Elcanæ uxore,
cum sederet Heli sacerdos ante postes domus Domini, orasse illanı, sed non ingressam in Sanctum
sanctorum neque convenit istud cum eo quod
ait Epiphanius in homilia jam citata De laudibus
B. Virginis Joachim precatum fuisse in monte,
Annam uxorem ejus in horto suo, cum filiam a
Deo impetrarunt. Qui potuit autem mulieri permitti ingressus in Sancta sanctorum, cum ægre
2.dmodum adduci possimus, ut historiam illan de
B. Jacobo admittamus quam e Græco Eusebii Rußnus expressit lib. 11, cap. 23: Huic soli licebat
introire in Sancia sanctorum: neque enim laneo
utebatur indumento, sed tantum sindone. Solus ingrediebatur in templum. Atqui Græce tantum legitur,
τούτῳ μόνῳ ἐξῆν εἰς τὰ ἅγια εἰσιέναι, in sancta, non
in sancta sanctorum, ut et Rufinus et Christophorsonus verterunt. Quod sane mirum non animadvertisse Jos. Scaligerum, cum tam severe in Eusebium,
et in ejus interpretes animadverterit. Soli enim
summo sacerdoti semel in anno licebat ingredi în
Sancta sanctorum, sive in secundum tabernaculum, Levit. xv1, 2, et Hebr. 1x, 7; at in primum
semper ingrediebantur sacerdotes sacrificiorum
officia consummantes et hoc potuit peculiari quodam jure Jacobo permitti, licet ex Levitico genere,
vel ex Aaronis familia non esset: quamobrem ait
Eusebius illum solitum intrare ɛlç vaóv, in templum. Nam quod alibi et apud Hieronymum in libro
De script. eccles. et apud Epiphanium hæresi 29
legitur illum in ipsum sanctuarium intromissum,
non minus incredibile videtur, quam si eum summum sacerdotem fuisse dicamus, ut ex verbis
Epiphanii colligi posset, cum ipsum sacerdotio
functum asserat, et idcirco semel in anno in Sancta
sanctorum ingressum. Cæterum quod hic ait de nominis Mariæ etymologia, τὸ Θεόσδοτον τῆς χάριτος illud
significasse, non convenit cum iis quæ llieronymus
tradit lib. De nominib. Hebraic.: Mariam plerique
æstimant interpretari, illuminant me isti, vel illuminatrix, vel smyrna maris, sed mihi nequaquam
videtur. Melius autem est, ut dicamus sonare eam
stellam maris, sive anarum mare: sciendumque
quod Maria sermone Syro domina nuncupatur. Recentiores ex Syro et Hebræo compositum nomen
volunt sonare Dominam maris.
Col. 1139 B. Tribu et familia. Non ut antea,
tribu et patria, qulñs xal azpias. Hieronymus
correctionem firmat lib. Adv. Ilelvidium: Porro
cognatione fratres vocantur, qui sunt de una familia,
id est rarplá, quod Latini paternitate interpretantur, cum ex una radice multa generis turba diffunditur.
Col, 1142 A. O beatum. Ms. Mor., " paxapia;
σαρκὸς ἐκείνης, ή δι' ὑπερβολὴν καθαρότητος τὰ τῆς
uxs O beatam carnem, illam quæ puritatis præstantia: recepta lectio est August. et Cant. Nam
et quæ sequuntur ei favent, in quibus de anima
pura fit mentio, ut puritatem in utero vel carne
intelligas notatam esse. Addidimus interpretationi
vocem puritatis.
Col. 1146 D. Qui hostis. Legebatur antea, qui
victus est in gratiam. Augustana editio, pag. 127,
in textu habuit, τὸ ἐκπεπολεμημένον καταλλάσσεται
in margine autem τὸ ἐκπεπολεμωμένον εἰς καταλ
layas &ɣɛtal, qui hostis factus est in grat. accip.,
vel qui hostis redditus fuerat. Eamque lectionem
ms. Cant. tuetur. Porro id discriminis est inter
πολεμοῦσθαι, εἰ πολεμεῖσθαι, ut docet Budæus,
pag. 171 Comment., quia лелоλéμwal 6 ɛię Expay
προαχθεὶς, καὶ πολέμιός τινι γενόμενος, qui hostili
animo esse capit: at vero πεπολεμημένος καὶ ὁ
πελέμῳ βιασθεὶς καὶ βλαβείς, qui bello vim passus
est, et injuria affectus. Locum autem ex Salomone
citatum paulo ante non possum alio referre, quam
ad illud Ecclesiastici 1, 26: Εν ἡμέρᾳ ἀγαθῶν
ἀμνηστία κακῶν· In die bonorum oblivio malorum.
Hieronymus in XLV Isaiæ vertit, In die bona oblivio
malorum, quæ vulgatain lectionem Græcam fulciunt
adversus eorum sententiam qui deesse putant hoc
loco μh otw, ne sit oblivio malorum.
Col. 1147 A. Hæc ut justitiæ. Zinus ediderat,
hæc ut testamenti, quasi legisset dians, non ut
est in August. et Canter., the dixaloσuvne, ut
antea dixerat apertam fuisse portam justitiæ, quæ
peccato solet opponi, non testamentum. Sic col.
ead. Discripsimus a calamitate liberareris, non ut
Zinus, a servitute liberareris, quod is ouμyopãç
legatur, non dovelas, et mox addidimus vocem
benefactori, top eεYÉT, quain et excusus et duo
mss. suggerebant. Postremo col. seq., et B, non
detentus est, et a corruptione teneretur, scribere
maluimus, quam victus est, aut vinceretur, quod
has locutiones ab apostolo Petro mutuatus sit
Acl. 11, 24, Οὐκ ἦν δυνατὸν κρατεῖσθαι αὐτὸν ὑπ'
autou Impossibile erat teneri cum ab illo.
On Letter (II) Concerning Those Going to JerusalemIn Epist. (II) de euntibus Hierosolymam
col. 1223–1224page 21 of 34
PG 46:1223Περὶ τῶν ἀπιόντων εἰς .οὐδ' ἂν ἔμοιγε Τετλαίη, κύνεόσπερ ἐὼν, εἰς τα ιδέσθαι.VARIORUM NOT.E.
IN EPISTOLAM DE EUNTIBUS HIEROSOLYMAM
NOTE GRETSERI SOCIETATIS JESU
Super notas Petri Molinei, ministri Calviniani.
PRAEFATIO.
Edidit non ita pridem Græco-Latine Petrus
Molineus Calvinianus minister, sub nomine Gregorii
Nysseni episcopi, epistolam Περὶ τῶν ἀπιόντων εἰς
leposoluμa, De euntibus Hierosolymam, cum nova
versione, additis notis, et gemino tractatu, altero,
de Peregrinationibus, altero, de Altaribus: quasi
epistola illa non jam pridem Græce et Latine vulgata fuerit, et quidem Parisiis anno 1551, apud
Morellium, si non mentitur Illyricus, qui sumniam
ejus transtulit in Catalogum testium veritatis, et
integram in quartam Centuriam, forsitan priusquam Calvinianus iste Eurybates nasceretur: certe
multis annis antequam cum barbara sua interpretatione in publicum prodiret. Neque aliam hujus
epistola denuo foras extrudendæ, scholiisque ineptis ac perversis contaminandæ causam habuit,
quam odium in sacras peregrinationes, præsertim
Hierosolymitanam, quam cum epistola hac dissuadere et improbare videatur, cupide a sectariis arripitur, et plenis buccis dilaudatur, ita ut Josephus
Burdo, Molinei in cœna Calviniana commensalis,
vocet alicubi Aureolum libellum. Et forsan hoc ob
elogium inductus est Molineus, ut hanc suam operam epistolain huic navatam inscriberet Burdoni;
a quo mirificam gratiam iniisset, si eum his Catul·
lianis affatus fuisset:
Cui dono aureolum novum libellum,
Arida modo pumice expolitum?
O Burdo, tibi; namque tu solebas
Meas esse aliquid putare nugas.
Quem ridicule hortatur, ut reliquum vitæ theologicis
argumentis tractandis impendai. Quod votum interpretabitur Burdo, si sapit, non amici, sed inimici.
Si quis enim malum maximum Burdoui optat, is
optet ut temerariam suam falcem in theologicam
messem mittat. Bone Deus, quos ludos dabit theologis? Quæ ludibria ob inscitiam debebit? Cum
enim in critico et chronologico, et mathematico
campo tam audax et præceps fuerit, ut passim et a
criticis, et a chronologis, et a mathematicis vapulet; quid futurum censebimus, si illotis illis suis
manibus coelestia mysteria contrectare tentet?
Adeo autem hæc epistola Calviniano palato
arridet, ut eam in Gallicum quoque sermonem
convertere voluerit nescio quis Robertus Stephanus
ex celebris illius Roberti Stephani forsan nepotibus,
quem Molineus (quid si mulus mulum?) vocat virum
ingenio terso, el veritatis amantem. Magis placuisset
encomium, si nominasset virum ingenio ab omni
veritate absterso. Gallicam Stephani versionem appellat commodam sane ac elegantem, et quæ Jesuitas
pupugerit. Quid si et hic, manus manum? Quid
antidoti exspectat Molineus, nisi ut Stephanus
vicissim versionem Latinam nominet commodum
sane uc elegantem, una cum notationibus commodis
sane ac elegantibus. Discedo Alcæus puncto illius:
ille meo? Quis, nisi Callimachus?
Et quinam illi Jesuitæ, quos Stephani versio
tantopere pupugit? Ex multis nominal unum Ludovicum Richeomum. Is Stephano, mirum quantum
insultat, inquit Molineus, librumque conatur insimulatione falsi elidere, nosque exceptione rei pridem
judicale submovere. Nec Stephani versionem, neque
Richeomi refutationem vidi. Non amoigo tamen
Stephanum sui traducendi et irridendi uberem
suppeditasse materiam pro ea, qua sunt plerique
onines Calvini discipuli benignitate; neque enim
invident nobis honestam illam voluptatem, quam
ex eorum ineptiis percipimus. Nec ulla me tenet
dubitatio, Stephanum a Richeomo probe esse depexum, ut forsan tam cito in arenam non sit rediturus, memor ictuum in priore congressu acceptorum.
Nam quod Molineus ait, Richeomum omnia arma suo ex Bellarmino sumpsisse, id ut verum esset,
quid causæ quam Richeomus agebat officeret?
Unde tu, quæ in tuis Notationibus garris, mutuatus
es, non enim dicam, sublegisti, nisi ex Illyrico,
Centuriatoribus, Hospiniano, Danæo et aliis novatoribus qui ante te hanc epistolam sub nomine
Gregorii Nysseni venditarunt, et ea tanquam
validissimo telo, peregrinationes oppugnarunt,
insulse prorsus, ut postea liquebit.
Causa porro, quæ me impulit, ut Calviniani
hujus nugas breviter examinandas et discutiendas
susciperem, hæc est, quia argumentum de sacris
peregrinationibus aliquo modo propius me tangit,
quam alios nonnullos, cum quatuor libros de peregrinationibus duobus abhinc annis in lucem dederim, deque hac ipsa epistola libro primo, cap. 10,
copiosissime disputaverim, et fere omnia, quæ nunc
novus iste versor occinit, refutaverim.
Accedit, quod minister iste evangelii Lemanici et
Calvinianæ cœnæ coctor, illustrissimo cardinali
Bellarmino aliquoties dentes suos infigit: cum
ergo Bellarmini defensionem profitear, eumque in
opere De peregrinationibus a calumniis Danai el
Hospiniani asseruerim, non est hoc loco deserendus, cum ab isto nudius tertius exorto Calvinicola oppugnatur, de quo jure dicat Bellarminus,
quod Achilles de Agamemnone:
.οὐδ' ἂν ἔμοιγε
Τετλαίη, κύνεόσπερ ἐὼν, εἰς τα ιδέσθαι.
Neque mihi, licet admodum sit impudens, in ſaciem respicere ausit.
Volui autem hac occasione etiam percurrere notas alterius Calvinista, sed hoc longe doctioris,
in epistolam ejusdem, ut aiunt, Nysseni, ad Eustathiam, Ambrosiam et Basilissam, in qua itidem de
peregrinatione Hierosolymitana disserit Nyssenus,
si est Nyssenus; nam nuper prodiit, neque antea
quisquam unquam de hoc Nysseni monumento vel
fando, vel vigilando, vel somniando accepit. Et
scholiastes multa annotat, quæ nota egeant, etiam
atra, ut videbimus. Nunc, quod bene vertat, rem
ipsam aggrediamur.
CAPUT PRIMUM.
Examen notarum Molinei
In epistolam de peregrinatione Ilierosolymitana.
Calvinista sic exorditur: Bellarminus, et qui
pennas ei intervulsit, Richeomus, hanc epistolam
insimulant falsi, ut evenly payov, el negant esse
Gregorii. Mǹ Ledso, ait ille apud Homerum. Ne
mentiaris, cum possis verum dicere. Nam Bellarminus non negat absolute esse Ny-seni; sed ait, Forte
non esse Nysseni. Nec ait, non exstare Græce, sed
forte non exstare Græce, quia nullum Græcum
Quæ inter Gregorii Epistolas invenitur ordine secunda, tomi kujusce col. 1010.
col. 1225–1226page 22 of 34
exemplar viderat. Cur tu præteris illud forte quod
assertionem restringit ac limitat? Forte ideo hanc
voculam præteriisti, ut in ipso statim notarum
vestibulo mentiendi materies tibi suppeteret. Pri
mo huic tuo mendacio, ne solitarium sit, mox
adjungis socium: nempe Bellarminum et Richeo
mum hoc negare nullo alio argumento, quam quia
sic censent. An nullum argumentum est, quod non
sit in Nysseni operitus, quod ignotus interpres, et
quod forte etiam non inveniatur Græce? An non
hæc tria argumenta attulit et attigit Bellarminus?
Si falsa censebas, cur non refutasti? Si Nysseni
est, cur non est recepta inter ejus opera, toties
Parisiis et alibi excusa? Ante aliquot annos pro
dierunt ex variis Bibliothecis varia opuscula Nys
seni; ea statim repererunt stationem in volumine
operum Nysseni, non ita pridem Parisiis publicata.
Qui fit, quod ab anno Domini 1551, quo hæc epi
stola Parisiis typis est impressa, nullo loco inter
opera Nysseni donata fuerit?
Si dicas, Editiones illas fuisse Pontificias et
Pontificiorum, qui epistolam hanc exterminatam
cupiant, respondeo: Si hæc est legitima causa,
propter quam non compareat in editionibus Catho
licorum urbium, cur exsulat ab editione Basi
leensi anni 1562, undecim annis ab editione Morel
liana publicata? Nam exsulare, fidem mihi facit
Epitome Bibliothecae Gesnerianæ, quæ Catalogum
texit omnium illius editionis operum et opusculo
rum, nec tamen inter illa hæc epistola usquam
visitur. Quæ causa, cur neque hæretici typogra
phi et bibliopolæ huic epistolæ locum inter opera
Nysseni tribuerint; nam editam fuisse, ignorare
non potuerunt, cum eodem anno 1562 excusa fue
rit Basileae in quarta Magdeburgensium Centuria.
Deinde non omnes Pontificii eam Nysseno abju
dicant. Nam Morellium primum editorem fuisse
Pontificium, nullus dubito. Sed et Aloysius Lippo
manus Pontificius fuit, et tamen hanc epistolam
tomo secundo De Vitis sanctorum, sub nomine
Nysseni, intexuit, si tu vera scribis. Fuit etiam
illustrissimus Annalium scriptor Baronius, Pontiti
cius, et quidem quam maxime; tamen non diffite
tur Annali quarto, hanc epistolam ex Nysseni ofli
eina fuisse profectam. Qui fit, quod non obstantibus
horum judiciis, hactenus epistola bæc locum inter
cæteras Nysseni lucubrationes non invenit? An non
hoe argumento est plurimum super hac epistola
sensum vero propiorem esse; et hinc accidisse, ut
ad hune usque diem a reliquis operibus sejuncta
fuerit; quamvis pauci ex orthodoxorum numero,
omnes vero ex sectariorum grege odio peregrina
tionum, eam Nysseno adjudicent.
Quod ad interpretem attinet, neque primus editor
Morellius, neque Illyricus in Catalogo et in quarta
Centuria, indicare potuit quodnam interpretis
illius nomen esset, neque tu potes. Dices: Non esse
admodum firmum argumentum, sumptum ex eo quod
interpres sit ignotus. Multarum enim homiliarum
S. Chrysostomi interpretes esse incertos, nec
tamen ab interpretum incertitudinem dubitari de cer
titudine et germanitate homiliarum. Respondeo,
ut hoc ita sit: attamen aliquid saltem argumenti
ab interprete ignoto ducitur: præsertim cum fero
de omnibus aliis Nysseni operibus liqueat, a qui
bus Latinitate donata fuerint. Et si quæ nova non
ita pridem exierunt, quibus nullum interpretis no
men ascriptum, ut est libellus de Fato, oratio
contra Fœneratores, mihi tamen exploratum est,
quis utrumque opusculum Latine verterit. Num tú
nosti, quis sit auctor versionis Latinæ, quæ in
quarta centuria Magdeburgica exsistit?
Tertium Bellarmini argumentum, quod hæc epi
stola forte etiam Græce non invenitur. Non affirmat
simpliciter, non inveniri, sed ait: forte, quia Bellar
minus editionem Morellianam non viderat: nec
injuria suspicari quis posset, ipsam quoque Græ
cam compositionem esse a recentiore fabro, cum
vix in Bibliothecis reperiatur. In Augustana certe
et Bavarica, quæ pleraque Nysseni opera continent,
non comparet: ut nec ir aliarum Bibliothecarum
indicibus, quos ad calcem sui Apparatus adjecit P.
Possevinus: nam quod Calvinianus iste ait, eam
reperiri Parisiis in Regia bibliotheca, nec ad finem,
sed medio corpori insertam, id non ideo evincit
eam esse Gregorii Nysseni: nam et in codire quo
dam Bavarico, in quo complura Nysseni insunt,
exstat oratio seu homilia de Melchisedech, quam
qui Nysseni esse pertendat, is dignus est qui´ bir
cos mulgeat, Molineo cribrum supponenie. Nec
indicat Molineus, utrum Regius ille codex tantum
modo Nysseni orationes contineat; an hanc solam
sub Nysseni nomine, an plures alias. Nec ipse vidit,
sed ex alterius relatione id refert. Quis non mire
tur Molinei ignaviam, qui novam hujus epistole /
translationem, in eam scholia meditans, non adierit
bibliothecam Regiam, cum Parisiis degat, facillimo
aditu, beneficio Casauboni bibliothecarii, quem
hic magnifice deprædicat; forsan et ob hanc cau
sam, quod sit de grege Molinei. At epistola hæc in
medio Codice. Quid tum? An medio Codici nihil
spurium inseri potest?
Urget Molineus etiam stylum cum Gregorii stylo
examussim concinentem. Qua de causa? Quia vide
tur dissuadere peregrinationem Hierosolymitanam,
et alia nonnulla; hæc nimirum tanti concentus, et
tantæ convenientiæ ratio est ac origo. Si epistola
hæc peregrinationes tam aperte comprobaret, ut
nulla tergiversandi et eludendi occasio sectariis re
linqueretur, jam stylus esset hoc ipso dissimillimus
Gregoriano; neque quidquam Gregorii oleret. Nunc
Lotus est Gregorianus, quia videtur aliquid dicere,
quod isti a Gregorio dictum scriptumque percu
piunt. Aptus certe minister iste Calvinianus censor
est styli Gregoriani: qui præter hanc epistolam Gre
gorio ascriptam, non multa Gregorii Græce legisse
videtur, cuin pauca Græce exstent, ipse autem ma
nuscriptorum codicum tam diligens sit investigator,
ut ne Regium quidem codicem pro hac sua epistola
inspexerit, quo exploraret, nifm veteris an novæ
manus scriptura esset; et num res se ita haberet,
ut ex Bibliothecario intellexerat.
Urget insuper doctrinæ similitudinem. Ubi vero
unquam suis in operibus prohibuit Nyssenus pere
grinationes, ut tam audacter asserere possis in bac
epistola, vestro sensu et intellectu accepta, inesse
tantam doctrinæ similitudinem cum reliquis ejusdem
Nysseni operibus? Tantum abest, ut in aliis suis mo
numentis doceat, illicitum esse Hierosolymam pe
regrinari, ut ne in ista quidem epistola hoc simplici
ter affirmet, ut copiose ostensum in opere De pere
grinationibus.
At Gregorius meminit etiam in epistola ad Olym
pium profectionis suæ in Arabiam, cujus et ista epi
stola mentionem facit. Quasi vero architectus hu
jus epistolæ non potuerit alienis plumis sese or
nare, et quod de se scripserat Nyssenus, sibi tri
buere. Num solus Nyssenus in Arabiam profectus
est? Evangelium Nicodemi non tantum meminit,
sed et describit passionem Christi. Num ideo non
est pseudepigraphum? Neque Bellarminus vel alii
objiciunt hanc epistolam non reperiri in vulgatis
codicibus: sed aiunt, non exstare inter opera Nys
seni unum in volumen congesta: nam si Nysseni
est, cur non cum cæteris copulatur, post tot annos,
post opera Nysseni toties simul excusa et recusa?
İllud item mirum: non reperiri in manuscriptis
codicibus Græcis illustrissimarum et instructissi
marum Bibliothecarum: cum alia ejus opera non
sint usque adeo in Bibliothecis infrequentia.
Sed ais: Ante typos inventos facile fuisse mona
chis manuscriptorum custodibus, quæ libuit eradere.
Confers igitur hujus raritatis culpam in monachos,
qui expunxerint. Parum considerate. Nam in codi
col. 1227–1228page 23 of 34
PG 46:1227τοίνυν εἰσί τινες τῶν τὸν μονήρη καὶ ἰδιάζοντα βίον ἐπανῃρημένων, οἷς ἐν μέρει εὐσεβείας νενόμισται τὸ τοὺς ἐν Ἱεροσολύμοις τόποις ἰδεῖν, ἐν οἷς τὰ σύμβολα τῆς διὰ σαρκὸς ἐπιδημίας τοῦ Κυρίου ὁρᾶ ται, καλῶς ἂν ἔχοι πρὸς τὸν κανόνα βλέπειν. Καὶ εἰ ταῦτα βούλεται ἡ παρὰ τῶν ἐντολῶν χειραγωγία, ποιεῖν τὸ ἔργον, ὡς πρόσταγμα Κυρίου. Ε: δὲ ἔξω ἐστὶ τῶν ἐντολῶν τοῦ Δεσπότου, οὐκ οἶδα τί ἐστι τὸ διατεταγμένον τι θέλειν ποιεῖν αὐτὸν ἑαυτοῦ τοῦ και λοῦ νόμου γινόμενον. μή, τὸ μὴ διατεταγμένον,VARIORUM
cibus antiquis, qui supersunt, nulla apparent hujus erasionis seu expunctionis vestigia. Deinde
perpetuo criminamini monachos ante Lutherum et
Calvinum fuisse tam indoctos, ut ne Latinam quidem linguam intellexerint: tantum abest, ut Græcam. Ilinc ad monachos potissimum refertis illud:
Græcum est, non legitur. Si monachi Græca legere
nequibant, quomodo hanc epistolam Græcam ex
codicibus calamo exaratis eradere potuerunt, ut
tu ais: neque enim præ ruditate, si non mentimini,
scire valebant quodnam argumentum tractaret.
CAP. II.
Defenditur secunda Bellarmini et aliorum
Catholicorum responsiɔ.
sit hæc epistola Nysseni. Quid inde? Non
simpliciter damnat peregrinationes a quolibet susceptas, sed ab anachoretis tantum, et solitarianı
vitam agentibus viris vel mulieribus, quorum professio est abdi, occuli, frequentiam et concursuin
hominum declinare. Ad quæ Molineus: Nobis facile est has nebulas difflare. Tam facile scilicet,
quam facile vulpes pyrum comest. Videamus quam
facili flatu Calvinianus iste Æolus hoc responsum
concutiat. Adversus hoc, inquit, tota epistola tam
clara est, ut solis radio scripta vidcatur, præsertim
si quis adhibeat Calviniana ocularia; alioqui vix
est, ut speret se hanc tantam lucem intuiturum.
Ait Molineus: Quæcunque enim argumenta affert
adversus peregrinationes, nemo nisi plane recors negabit ad populum etiam pertinere. Itaque hoc flatu
seu dillac dillat Molineus Catholicorum responsionem. Quisquis vetat suscipi peregrinationes ad
Christi sepulchrum, seu cunabula, sine sacræ Scripluræ præcepto, is certe asserit non esse populi eo
peregrinari, nisi populum id facere jubeal sacra
Scriptura. At id diserte affirmat Gregorius, imo et
contendit nihil tale præcipi" in sacra Scriptura: asserit igitur non debere populum eo peregrinari, nisi
forte putant adversarii Gregorium existimavisse populo licere facere aliquid ad Dei cultum sine sacræ
Scripturæ mandato, ascetis vero et anachoretis id
non licere.
At syllogismus iste totus est informis et fanaticus, ne dicam phantasticus: et plane ex more et
ore Prædicantium effictus, qui suis in syllogismis
vera falsis miscent, ut nisi quis diligenter animum
advertat, fraudem vix deprehendere queat. Itaque
majore et minore concessa, negatur consequentia,
quia forma non constat: nam in minore subsumendum erat: sed Gregorius vetat suscipi peregrinationes ad Christi sepulchrum, seu cunabula,
sine sacra Scripturæ præcepto, hoc est, eo quod in
sacra Scriptura hoc non sit præceptum: ergo Gregorius asserit non esse populi eo peregrinari. At minor
hoc modo formata, prout ex lege ratiocinandi formari debet, ab omni prorsus veritate abhorret:
nam ut maxime Gregorius dicat, peregrinationem
Hierosolymitanam non esse in Scripturis præceptam, non tamen dicit ideo esse illicitam: neque
enim, ut in primo libro De sacris Peregrinationibus aiebam, ea laborabat stultitia, qua Novatores
nostri, ut crederet omne illud esse illicitum, quod
sacris Litteris non præciperetur.
Itaque si quis hunc in modum argumentationem
instituat: Omne illud, quod in Scriptura non præcipitur, est illicitum: peregrinatio Hierosolymitana
in Scriptura non præcipitur; ergo est illicita: negatur major. Si hunc in modum: Gregorius Nyssenus dicit peregrinationem Hierosolymitanam in
Scripturis non præcipi, ergo vetuit illam non modo
monachis, sed et cujuscunque alterius conditionis
hominibus: negatur consequentia. Nam et ego fateor hanc peregrinationem in Scripturis non præcipi, definite scilicet ac determinate; neque tamen
ideo affirmo eam a nullo hominum genere licite
suscipi. Et si Nyssenus peregrinationem HierosoNOTÆ.
lymitanam pro illicita duxit, quod in Scriptura
non præciperetur, qua conscientia ipsemet hanc
peregrinationem obiit? Nec alio fine dixit Nyssenus, peregrinationem Hierosolymitanam in Scripturis non præcipi, quam ut monachis et monialibus
nimium Hierosolymam abeundi desiderium eximeret, existimantibus se ad Christianam perfectionem
non perventuros, misi Hierosolymam vidissent.
Horum cupiditatem ut minueret, vel potius penitus
exstingueret, præter cætera argumenta, hoc etiam
adhibuit peregrinationem Hierosolymitanam in
sacris Litteris non præcipi, ac proinde nil cause
esse, cur sibi aliquid Christianæ perfectionis defuturum existiment, si Hierosolymam non adeant.
Si argumentum hac forma vestias: Qui dicit peregrinationem Hierosolymitanam non præcipi in
Scriptura, is simpliciter negat ab ullo hanc peregri.
nationem suscipi debere: sed Nyssenus dicit peregrinationem Hierosolymitanam non præcipi in Scriplura: ergo Nyssenus simpliciter negat hanc peregrinationem ab ullo suscipi debere. Respondeo majorem esse Calvinianam, hoc est, omnis veri expertem. Sed ascribamus ipsa epistolæ verba: Emel
τοίνυν εἰσί τινες τῶν τὸν μονήρη καὶ ἰδιάζοντα
βίον ἐπανῃρημένων, οἷς ἐν μέρει εὐσεβείας νενόμι
σται τὸ τοὺς ἐν Ἱεροσολύμοις τόποις ἰδεῖν, ἐν οἷς τὰ
σύμβολα τῆς διὰ σαρκὸς ἐπιδημίας τοῦ Κυρίου ὁρᾶ
ται, καλῶς ἂν ἔχοι πρὸς τὸν κανόνα βλέπειν. Καὶ εἰ
ταῦτα βούλεται ἡ παρὰ τῶν ἐντολῶν χειραγωγία,
ποιεῖν τὸ ἔργον, ὡς πρόσταγμα Κυρίου. Ε: δὲ ἔξω
ἐστὶ τῶν ἐντολῶν τοῦ Δεσπότου, οὐκ οἶδα τί ἐστι τὸ
διατεταγμένον τι θέλειν ποιεῖν αὐτὸν ἑαυτοῦ τοῦ και
λοῦ νόμου γινόμενον.
Quæ verba sic vertit interpres, Centuria quarta
Magdeburgica: Cum itaque sint, qui solitariam et
vitam privatam sibi delegerint (Molineus, cum ilaque aliqui eorum, qui solitariam et in seducto vitam
elegerunt: quid est, vita in seducto? Quam proclive
utrique fuisset Plov povion interpretari vitam monasticam, nisi isti vitam monasticam cane pejus
et angue odissent) quibus vice pietatis habetur” Hierosolymitana loca vidisse, in quibus indicia Domini
adventus per carnem conspiciuntur, præclare se res
habet, si ad regulam ipsam respiciamus, idque si
velit præceptorum ductus (seu manuductio) at
opus faciamus, quasi mandatum Dei, si præter (Molineus, si extra) Domini præcepta id appareat in
troductum, haud scio, quid sit, quod præcipiat velle
quid aliquem facere, qui se sibi legem boni, fecerit
ipsum. Molineus: haud scio, quid hoc sit rei aliquis
non mandatum velle agere, atque ita ipsum sibi legem esse honesti. Ubi Molineus audacter infercit
negationem μή, τὸ μὴ διατεταγμένον, quia hoc to
lunt, ut ait, antecedentia et consequentia. Hic iterum
cogor desiderare diligentiam Molinei. Cur non inspexit codicem Regium, num hanc negationem
exhibeat? Cur non litterarum lumen et eruditionis
penum Casaubonum rogitavit, ut inspiceret, si
tantum otii a Calviniana cœna coquenda sibi non
suppetebat, ut Regiam bibliothecain adiret? Nec
verum est antecedentia et consequentia banc negationem flagitare: nam et sine illa sensus constat: ut vidit et reddidit interpres apud Centuriatores.
Sed esto, addatur negatio. Quid obtinebit Calvinista? Jure non, nisi hoc: Non esse existimandum illud necessario fieri debere, tanquam ad
Christianam perfectionem simpliciter necessarium,
quod divinis Litteris non præcipiatur: nam monachi, quos a peregrinatione Hierosolymitana dehortatur, putabant se Christianam perfectionen
consequi non posse, nisi adorasseni in locis, ubi
steterant pedes Domini. Ilunc errorem, ut illis eripiat, ait: se nescire quid hoc sit rei, aliquid non
mandatum velle agere (videlicet tanquam necessario
agendum) atque ita ipsum sibi legem esse honesti.
Secundus Molinei flatus, quo Catholicorum re-
col. 1229–1230page 24 of 34
PG 46:1229ἐπεὶ τοίνυν εἰσί τινες τῶν τὸν μονήρη καὶ ἰδιάζοντα ἐπανῃρημένων, νοιαι τελείους, καὶ τὸν ἀκριβῆ βίον ἐνστησαμένους, κατὰ Θεὸν προηρημένους ζην, βίον κατὰ φιλοσοφίαν, ή εύσχημοσύνη, ἐν τῷ ἀμίκτῳ καὶ ἰδιάζοντι βίῳ τῆς ζωῆς, ὡς ἀν επίμικτον καὶ ἀσύγχυτον εἶναι τὴν φύσιν, μήτε τῶν γυναικῶν ἐν ἀνδράσι, μήτε τῶν ἀνδρῶν ἐν γυναιξὶ πρὸς τὰ παρατετηρημένα της εύσχημοσύνης ὁρμών τῆς εὐσχημοσύνης: τὸ παρα τετηρημένον τῆς εὐσχημοσύνης, τὸ παρατετηρημένον τῆς σωφροσύνης βίος μονήρης καὶ ἰδιάζων, καὶ τέλειος, ἀλλὰ ἡ τῆς ὁδοιπορίας ἀνάγκη ἀεὶ τὴν ἐν τούτοις ἀκρίβειαν καὶ πρὸς ἀδιαφορίαν τῶν παρατετηρημένων ἄγει. αδιαφορία των παρατετηρη τὴν παρατήρησιν ἀναιρεῖ ἀνάγκη τῆς ὑψηλῆς πολιτείας καὶ βίου ἰδιάsponsionem diffat. Addit Gregorius, Christum, et cum
invitat ad regnum cœlorum, Matth. xxv, v. 34, et
cum, qui sint beati, prædical, Matth. v, v.
3, peregrinantium non meminisse. Adeone quisquam oris
est duri, ut dicat Christum istis locis, de solis eremitis aut ascetis loqui? an potius voluit Gregorius
hæc Christi verbu ad omnes pios pertinere?
Ex hoc Molinei flatu arbitror has extundi posse
consequentias. Inter opera quæ percenset Christus
invitans et introducens electos ad beatitudinem, non
ponitur peregrinatio Hierosolymitana: ergo non licet
Hierosolymam peregrinari. Dicas tu. Inter opera
illa non enumeratur ductio uxoris, neque cœna
Calviniana ergo non licebit uxorem ducere, vel
cœnam Calvinianam sumere. Ut placet hæc consecutio Molineo? Quasi vero Christus eo loci omnia opera Christiano consentanea percensere voluerit, aut in extremo judicio enumeraturus sit.
Inter beatitudines non numeratur peregrinatio
Hierosolymitana: ergo est illicita, Perinde ac si dicas: Inter beatitudines non numeratur scriptio librorum, ergo non licet scribere libros. Catalogo beatitudinum non ascribitur rei familiaris administratio
ergo non licet rem familiarem administrare.
Advertere porro lectorem volo, me non dicere
has consequentiarum ineptias colligi ex Nysseno,
seu auctore hujus epistolæ, sed ex discursibus et
delirationibus Molinei et aliorum Prædicantium,
quas imperite ex epistola hac vel potius ex sua
phantasia eliciunt. Nam auctor epistolæ nil aliud
voluit, quam non esse dolendum si quis Hierosolymam nec viderit, nec visurus sit, quandoquidem
neque inter opera, quæ Christus in judicio extremo
tanquam sibi præstita, percensebit, neque inter
beatitudines peregrinatio Hierosolymitana ponitur:
sed ex hoc non nisi ineptissime colliges, eam
idcirco esse illicitam aut Deo ingratam'; alioqui
plurima, omnium confessione licita, Deoque graia,
efficerentur illicita et Deo ingrata.
Nec inficiamur hæc etiam ad sæculares, et alios,
qui vitam monasticam et solitariam non sequuntur,
accommodari posse (nam si sæcularem quempiam
nimio moerore confici viderem, quod llierosolymam
non adiisset, quasi absque bac peregrinatione perfectionis Christianæ particeps futurus non esset,
non injuria hujus epistolæ verbis eum solarer, et
ab hac persuasione liberare conarer), attamen
Gregorius hæc verba nonnisi de monachis, vitamque religiosam professis protulit, ut evidenter
patet cum ex ipso epistolæ argumento, tum ex
illis: ἐπεὶ τοίνυν εἰσί τινες τῶν τὸν μονήρη καὶ
ἰδιάζοντα ἐπανῃρημένων, etc. Paulo post illos, ad
quos scribit, νοιαι τελείους, καὶ τὸν ἀκριβῆ βίον
ἐνστησαμένους, κατὰ Θεὸν προηρημένους ζην, eorum
institutum nominat βίον κατὰ φιλοσοφίαν, cujus
propria ή εύσχημοσύνη, quæ vivendi ratio sita sit
ἐν τῷ ἀμίκτῳ καὶ ἰδιάζοντι βίῳ τῆς ζωῆς, ὡς ἀνεπίμικτον καὶ ἀσύγχυτον εἶναι τὴν φύσιν, μήτε τῶν
γυναικῶν ἐν ἀνδράσι, μήτε τῶν ἀνδρῶν ἐν γυναιξὶ
πρὸς τὰ παρατετηρημένα της εύσχημοσύνης ὁρμών
twy. Quæ omnia manifeste intelliguntur de monasticae vitæ cultoribus et cultricibus; neque enim in
vita communi viri a mulieribus, vel vice versa,
mulieres a viris segregantur, ut auctor epistolæ
in hoc vivendi instituto contingere ait.
Prædicta verba sic reddidit interpres apud Centuriatores: Sancta et gravis vitæ institutio eadem
omnibus, et viris, et feminis proposita est. Peculiaris
est vitæ philosophicæ honestas, et castitas: quæ, in
vila sua non mista, ac seorsim acta consummatur,
velut impermisia est, et minime confusa natura; neque ſeminis in consortium virorum, neque viris in
mulierum, ad tuenda castitatis et honestatis officia
contendentibus.
Molineus magis adhuc omnia in versione sua
turbat, ne auctor epistole videatur loqui de monachis, sed promiscue de omnibus Christianis ex
Christianæ legis præscripto vitam instituentibus.
Hinc extremain hujus periodi partem sic reddidit:
Cum nec mulieres inter viros, nec viri inter mulieres ad tuenda honestatis officia contendant. Et tamen epistole sensus est iste: Vitam separatam et
a consortio hominum sejunctam in eo consistere, ut
neque viri cum mulieribus, neque hæ cum illis
versentur, sed seorsim utrique degant, nequé mulieres inter viros ad observationem honestatis,
hoc est, ad vitæ monasticæ et solitariæ perfectionem, properent, tendant et enitantur, sed quilibet
seorsim.
Subdit epistolæ auctor: Hoc in peregrinatione
Hierosolymitana observari non posse, sed necessario viros cum feminis, et has cum illis, in itinere
et hospitiis versari debere.
Quamvis autem tam vetus interpres Centuria
quarta, quam Molienus, illud napasyonueva interpretantur officia, hoc est, observationes, tamen
cum raparpśw non tantum idem sit quod simpliciter observare, sed etiam præter jus et ſas observare, seu observationem debitam negligere: omnino
hæc notio huic loco aptior censenda est. Ait enim:
Neque viros inter mulieres, neque has inter viros ad
violationem τῆς εὐσχημοσύνης ruere: nam τὸ παρατετηρημένον τῆς εὐσχημοσύνης, est violatio, seu,
ut sic dicam, inobservations evσxos, sieut
τὸ παρατετηρημένον τῆς σωφροσύνης est violatio et
transgressio temperantiæ: maxime autem лapzτypettat, violatur, of evoxyμoovn, honestas et gravitas quam βίος μονήρης καὶ ἰδιάζων, καὶ τέλειος,
xal &xp6ns eflagitat, si viri degant cum mulieribus, et hæ cum illis. Nec obstant huic significatui
sequentia: ἀλλὰ ἡ τῆς ὁδοιπορίας ἀνάγκη ἀεὶ τὴν ἐν
τούτοις ἀκρίβειαν καὶ πρὸς ἀδιαφορίαν τῶν παρατε
τηρημένων ἄγει. Nam αδιαφορία των παρατετηρη
Mévwv apellatur hoc loco neglectus violati officii,
quando aliquis τὴν παρατήρησιν violationem et transgressionem ejus, quod observandum erat, pro re
indifferente ducit.
Hic iterum Molinei diywplav jure accuses, qui
non inspexerit codicem Regium (in quo hæc epistola reperiri dicitur), ut de lectione hujus periodi certius constitueret; nam Molineo videtur
aliquid deesse, vel particula xai superesse. Hinc
vel hanc delendam, vel cum amico suo verbum
ἀναιρεῖ post vocem ἀνάγκη interjiciendum censet,
ut sensus sit, Viæ necessitas semper tollit accuratam
horum observationem, etc. Codex manuscriptus
fortassis vel hanc vel illam correctionem comprobasset. Interea dum solis conjecturis agitur,
dico locum nulla emendatione egere. Nam hoc dicit: Viæ necessitatem accuratum horum observationem etiam ad indifferentiam violati officii adducere:
hoc est, ut talem violationem pro re indifferente
habeamus, si quidem illam, quam dixi, verbi
napaτnpéw notionem hic amplecti velimus.
Si eam quæ Molineo et veteri interpreti arrider;
sequamur, nec sic quidem ulla correctione egebimus nam sensus erit: Necessitatem viæ accuratam horum observationem etiam ad indifferentiam
eorum quæ præcepta sunt, adducere, hoc est, ut
mandata tradita pro re indifferente reputemus,
quæ sine damno observentur, vel non observentur.
Vide autem Molinei seu inscitiam seu malitiam,
seu utramque. Ait, Nyssenum hæc scripsisse in gratiam quorumdam anachoretarum, quos tamen a peregrinando dehortetur rationibus petitis ex officio
Christiani, non instituto monachi. Dic, rogo, Calvinista, quando auctor hujus epistolæ inter cætera
dicit, sectatori τῆς ὑψηλῆς πολιτείας καὶ βίου ἰδιά
Covto non esse suscipiendam hanc peregrinationem, quod viris necessario in via et hospitiis cumi
mulieribus, et his cum viris, sit versandum et
agendum estne hæc ratio a vita communi, et ex
communi officio Christiani desumpta? Prohibetne
communis vitæ ratio ne vir cum femina, aut fe-
col. 1231–1232page 25 of 34
PG 46:1231ὑψηλὴν πολιτείαν τοὺς ἀνατεθεικότας ἑαυτοὺς τῇ ὑψηλὴν πολι τείαν, βίον μονήρη καὶ ἰδιάζοντα· βίον μονήρη ιδιάζοντα ύψηλὴν πολιτείαν, φιλοσοφίαν, ευσχημοσύνη κατορθοῦσαι ἐν τῷ ἀμί κτῳ καὶ ἰδιάζοντι βίῳ τῆς ζωῆς, άματος ιδιάζων βίος ; ὡς ἀνεπίμικτον καὶ ἀσύγχυτον εἶναι τὴν φύσιν, μήτε τῶν γυναικῶν ἐν ἀνδράσι, μήτε τῶν ἀνδρῶν ἐν γυναιξὶ πρὸς τὰ παρατετηρημένα της ευσχημοσύνης ὁρμώντων. βίον κατὰ φιλοσοφίαν, ὑψηλὴν τοῦ βίου πυργοποιίαν, κατ' ἐξοχὴν, ὑψηλῆς πολτείας ύψηλὴ πολιτεία, βίος μονήρης καὶ ἰδια ζων, βίος κατὰ φιλοσοφίαν, ἅμικτος, ἀσύγχυτος, βίος τέλειος. Α' τιςmina cum viro habitet, versetur, agat, loquatur?
Vetalne commune Christiani hominis officium hujusmodi conversationem et consortium? Fierine
ullo modo potest ut qui in civili hominum societate degit, non degat inter feminas? Estne contra
commune Christiani hominis officium, ut in Repnblica vel familia viri cum feminis, et vice versa degant, vel simul iter faciant, vel in eodem diversorio conveniant, vel eidem mensæ accumbent?
Nullo igitur modo subsistit quod Calvinista comminiscitur, Gregorium dehortari monachos a peregrinatione, rationibus petitis ex communi oflicio
Christiani, non ex instituto monachi; quia instituti
monastici est, viros absque consortio mulierum,
et mulieres absque viri conversatione vitam agere,
et seorsim extra turbam Deo servire. Item, cum
dissuadet moniali ne hanc peregrinationem subeat, quod necessario custode et famulo egeat, a quo
in equum vel vehiculum sublevetur, vel inde deponatur; idque nec periculo, nec suspicione careat, sive
talis sit peregrinus et mercede conductus, sive nolus
et familiaris, num a communi Christiani hominis
officio argumentum ducit? An commune Christiani
hominis oflicium interdicit ne mulier in itinere
famuli ministerio utatur, et ab eo in currum vel
equum sublevetur, vel deponatur? Si commune
Christiani officium requirit ut viri seorsim degant a feminis, et vice versa, tum non tantum
Hierosolymitana, et quæcunque pietatis causa suscepta peregrinatio illicita erit, sed et omnem
aliam, quocunque fine institutam, nefas erit obire,
et sic cessabunt omnes mercatorum et negotiatorum peregrinationes, quia fieri nequit ut, si
peregrinentur viri, non cogantur versari cum feninis vel in itinere, vel in hospitiis; idemque
respectu virorum contingit feminis, si quando vel
rei familiaris ergo, vel alias ob causas, quæ in
vita humana crebro incidunt, peregrinationem suscipere compellantur. At hæc conjunctio seu con
versatio repugnat communi hominis Christiani officio, si vera canit Molineus qui imperitissime con.
tendit auctorem hujus epistolæ initio statim per
ὑψηλὴν πολιτείαν non intelligere vitam monasticam
seu asceticam, sed generatim vitam Christianam ex
Dei præcepto actam. I. peritissime, inquam, hoc
contendit Calvinista. 1° Quia ipsemet fatetur hanc
epistolam esse scriptam in gratiam quorumdamanachoretarum: ergo per τοὺς ἀνατεθεικότας ἑαυτοὺς τῇ
moditeig intelligit monachos et anachoretas;
quia intelligit illos, propter quos hanc epistolain
auctor scripsit; sed scripsit hanc epistolam propter quosdam monachos et anachoretas, teste ipso
Calvinista ergo anachoretas et monachos intelligit per avatedeixóτas ExυToùs tỷ viñ molitala,
et per hotela corum professionem.
Secundo, quia quam initio vocat ὑψηλὴν πολι -
τείαν, eandem nominat paulo post βίον μονήρη καὶ
ἰδιάζοντα· at certum est βίον μονήρη ιδιάζοντα 10n
esse vitam communem Christianoruin, sed monastjcam et solitariam, ut patet ex ipsis vocabulis.
Tertio, quam initio nominat ύψηλὴν πολιτείαν,
eam postea vocal piov zzzi pilosoplay, cujus hoc
sit proprium, ut viri segregati sint a feminis, et
feminæ a viris. At hæc non est vita communis Christiana; quia hæc nec conjugalem quidem viri et mulieris societatem excludit, tantum abest nt excludat civilem, quæ in nutuis colloquiis et officiis
posita est. Et valde ineptit Molineus cum nobis
persuadere conatur, per philosophiam vel ẞlov xatà
quosoglav accipiendam hic esse vitam communem
Christianorum, actam ex Dei mandato et timore,
quia illam vocat auctor hujus epistolæ Biov xatà
φιλοσοφίαν, cujus proprietas est ευσχημοσύνη non
qualiscunque, se illa quæ κατορθοῦσαι ἐν τῷ ἀμί
κτῳ καὶ ἰδιάζοντι βίῳ τῆς ζωῆς, hoc est, quæe consistit in sejuncta et solitaria vivendi ratione; et
mox explicat in quo per άματος et ιδιάζων βίος sit
situs; nempe ὡς ἀνεπίμικτον καὶ ἀσύγχυτον εἶναι
τὴν φύσιν, μήτε τῶν γυναικῶν ἐν ἀνδράσι, μήτε τῶν
ἀνδρῶν ἐν γυναιξὶ πρὸς τὰ παρατετηρημένα της
ευσχημοσύνης ὁρμώντων. Num liæc est communis
Christianorum philosophia, ut viri extra mulierum,
et mulieres extra virorum societatem degant, et
illi sine his, et hæ sine illis philosophentur, et
Christianam vitam ducant? Quo cæcitatis et absurditatis non progrediuntur isti tenebriones odio
monachorum et monasticæ professionis?
At Chrysostomus vocat communen Christianorum vitam, philosophiam, vel vitam secundum philosophiam. Ita est. Sed num per philosophiam, vel
βίον κατὰ φιλοσοφίαν, semper hanc duntaxat con
munen, nunquam autem monasticam intelligit?
Ne impudentia aut inscitia hoc affirmaverit. Nam
ex tribus libris adversus vituperatores vitæ inonastica contrarium evidentissime liquet, ut taceam
plurimos alios ejusdem tractatus, in quibus philosophia nomine hanc excelsiorem vivendi rationem
complectitur. Vereor ne Molineus cum suis eo progrediatur, ut dicat libros illos tres S. Chrysostomii
adversus vituperatores vite monasticæ, fuisse conscriptos adversus communis vitæ Christianæ vituperatores. Et quæ est ista consequentia? Chrysosiomus aliquando per philosophiam, seu vitam secundum philosophiam, intelligit communem Christianorum vitam; ergo et Nyssenus, seu quisquis est
auctor hujus epistolæ, per plov xarà philosophiam,
intelligit vitam communem Christianorum, non sublimiorem quampiam, quæ vulgo monastica nuncupatur. Egregia consequentia et Calviniana, hoc
est, aquilina scilicet acie dignissima, præsertim
cum auctor iste liquidissime e vestigio declaret
quid per ẞlov xatà çilosoplav intelligat, ut jam
sæpe vidimus.
ny
Similis est haec Molinei fatuitas: Gregorius in libro De nomine Christiani piæ vitæ emitiua vocat
ὑψηλὴν τοῦ βίου πυργοποιίαν, et in libro De perfectione ait nov esse Evora Christiani: ergo arctor
hujus epistola in ipso statim vestibulo per
Totay nil aliud intelligit quam communem Christianorum vitam. Ineptissime, ut paucis me expodiam; ob causas supra dictas, quæ aperte non suadent, sed clamant et cogunt ut per moliteiav výŋàŕu
vitam monasticam accipiamus. Jam quod alibi etiam
communis Christiane vite professio vocatur ýŋàý,
excelsa, sublimis, non officit nobis, quia vere est
or, excelsa et sublimis, comparata cum aliorum
extra Christianismum vivendi institutis, vere etiam
tsùslov;, perfectos, reddit. At in ipso Christianismo
est alia vita, quae cum supra coinmunem vivendi
rationem sese tollat, κατ' ἐξοχὴν, ὑψηλῆς πολτείας
appellationem sibi vindicat: ut e' philosophiæ, et
vitæ secundum philosophiam institute.
Ejusdem farinæ est hæc Molinei consecutio:
Alibi vocat Nyssenus redelov;, perfectos, omnes Christiana vitæ professores et sectatores: ergo ei in
hac epistola Nyssenus redelove nominal quoscunque
qui Christianam religionem profitentur, vel eidem fer
ventiore studio adherent, seu, ut loquitur Molineus,
pietate præ cæteris præditi sunt. Nugatoris est hæc
consecutio, non disputatoris. Nam teksion; hic vocari solos solitariæ et monasticæ vitæ professores,
liquidum est ex antecedentibus et consequentibus
et ex toto epistolæ scopo: nam auctori huic synonyma sunt ύψηλὴ πολιτεία, βίος μονήρης καὶ ἰδια
ζων, βίος κατὰ φιλοσοφίαν, ἅμικτος, ἀσύγχυτος,
βίος τέλειος. Α' communis etiam Christianorum τις
est perfecta. Non abnuo: sed in ipsa Christianorum
vita continetur alia, quæ hoc perfectionis nomen
peculiari ratione sibi deposcit.
Quapropter frivolæ prorsus sunt hæ consecutiones Molinei: Gregorius Nyssenus in libro le
perfectione Christiani hominis ea de perfectione
disputat, quæ etiam in seculares convenit; et illud
D. Pauli I Cor. 11: Sapientium loquimur inter per
col. 1233–1234page 26 of 34
PG 46:1233τῶν τελείων τοῦ νήρη καὶ ἰδιάζουσαν ἀντί τινος σπουδάζεται, ὁ νοῦν ἔχων ἐπισκεψάσθω, γνώριμον ἔχει τὸν τὴν θεραπείαν ἀναπληροῦντα,'
'
fectos, et illud Matth. v, Estote perfecti, etc.
non tantum monachos, sed universim omnes Christianos concernit: ergo Nyssenus in hac epistola nomine
τῶν τελείων non intelligit monachos, et nomine τοῦ
piov Tedelov non accipit professionem monasticam.
Argie quasi vero vos életo; ex generali illa sua
latitudine, qua ad omnes Christianos extenditur,
reduci et restringi non possit ad pauciores, qui
vitam et perfectionem Christianam per media et
instrumenta perfectiora sequuntur, in quorum numero monasticæ vitæ professores numerantur.
Porro generalem vocis detog significationem in
hac epistola restrictain esse ad eos qui vitam po
νήρη καὶ ἰδιάζουσαν amplectuntur, docent singuli
propemodum epistolæ apices, et illi propter quos
primitus concepta et scripta fuit. Illud mendaciis
deputa, quod ait Calvinista, in libro De perfectione
hominis Christiani ne yoù quidem de monachis
apparere:: nam Olympius, cujus rogatu Nyssenus
librum illum conscripsit, monachus fuit, ut habet
ipsa libri inscriptio, et toto libro præcipue Olympium, hoc est monachum, instruit, et quidquid
de perfectione Nyssenus disserit, hoc monachis
per excellentiam competit.
Illud lepidum est, quod monet, in illis verbis,
ἀντί τινος σπουδάζεται, ὁ νοῦν ἔχων ἐπισκεψάσθω,
tollendam interrogationis notam post verbum STOSáez. Quod verisimilitudinem apud nos inveniret, si assertioni suæ ex codice Regio fidem faceret. Nunc cum Codicem illum consulere neglexerit,
solaque conjectura nitatur, et addita interrogationis
notula sensus optime subsistat; cumque vetus interpres expresserit apud Centuriatores, non est
quod suum somnium (conjectaneum dictum oportuit) se nobis speret approbaturum.
Nec minus festivum illud, sententiam hanc, ɛlte
γνώριμον ἔχει τὸν τὴν θεραπείαν ἀναπληροῦντα, etc.,
dici de mulierculis, quas Nonnas seu Vestales vocant, esse impossibile, neque enim uti virorum ministerio familiari, nisi forte clanculum. Manifesta
hæc est calumnia, non clancularia. Epistolam enim
loqui de nonnis, seu monialibus, inde patet quod
aliis feminis vitam communem degentibus crimini
non datur, si in itinere habeant adjutores et famulos, sive ii sint peregrini et mercede conducti, sive
noti et familiares: nonnis autem hoc vitio vertatur,
quod omni virorum consuetudine et convictu per
ipsam professionem suam sese abdicaverint.
Quod ait Calvinista, nonnas seu moniales non
habere yvwpipovs, ridiculum est. Annon fieri potest ut habeant fratres, cognatos, allines, ejusdem
civitatis incolas, cum quibus olim vel sibi vel majoribus suis consuetudo intercesserit, quorum opera
et ministerio in via utantur? An nullus superesse
poterit yvópquos, nisi quem Calvinista suspicatur?
Apage cum his ex Calviniana hara sordibus!
CAP. III.
Refutantur reliqua Molinei nugamenta.
Ingeminat Molineus pericula, quæ auctor epistolæ
peregrinantibus impendere dicit a diversoriis, cauponis, urbibus morum pravitate infectis, quibus non
contaminari perquam sit difficile: hæc pericula vitare,
non ad solos monachos et moniales, sed ad quoscunque
ex populo pertinere; omnibus integritatem morum
servandam esse, et vitandam malorum exemplorum
contagionem: nec in plebe segniorem sexum plus habere roboris, aut minus adire discriminis quam
mulierculas, quas nonnas et moniales vernacula
superstitio indigilat.
Respondeo Nyssenum, seu quisquis est epistolæ hujus auctor, facere quod facere solent qui
desiderium vehemens et æstuans alicui eripere
volunt; omnia incommoda cum exsecutione desiderii conjuncta amplificant et exaggerant, omnia
conquirunt, quæ cupiditatem vel minuant vel penitus
exstinguant. Cum igitur animadverteret epistolæ
auctor monachos et moniales nimio desi.leric
Hierosolymam adeundi flagrare, itineris incommoda et pericula, ne quis propius ad picem accedendo, coinquinetur, enucleate exposuit, et ante oculos dilucide posuit, ut ii qui jam vitam povýón xal
Idiášovta el ab omni strepitu remotam amplexi
fuerant, solitudine contenti in has turbas minime
se conjicerent; alioqui ignarus non fuit hic auctor fieri posse ut et viri et mulieres hæc pericula impolluto pede transeant ac superent, et vero
plurimos etiam absque labe et macula inter has
maculas versatos, neque a circumsistente flamma
tactos esse.
Nam si quis ad finem auctoris non respiciat, sed
crassa cuin Molineo aliisque hæreticis Minerva
omnia spectet ac objectet, tum nec negotiorum
quidem et negotiationum causa peregrinationes
suscipere licebit, quia ubique infinitam vitiorum
segetem cernere ac metere licet. Ubique propemodum pandochia, et diversoria, et urbes licentiam
mali et promiscuam libertatem habent, ita ut periculum sit, ne transeunti per fumum oculi mordeantur ejus acrimonia, polluatur auditus, oculus et
animus per oculos el animos fœda admittens. Num
possibile est loca infecta sic transire, ut non afficiaris?
Omnino possibile est, subsidio et præsidio divinæ
gratiæ. Num propter hæc viarum pericula et improbitatem incolarum, per quorum fines transeundum
est, intermittuntur peregrinationes mercimoniorum
et negotiorum gratia institutæ? Si non intermittuntur peregrinationes profanæ, cur intermitterentur sacræ, et in his ominium sanctissima Hierosolymitana? Cur ergo ab his periculis petiit auctor
epistolæ argumentuin absterrendi a peregrinatione
Hierosolymitana? Ideo, ut monachos et moniales
in solitudine sponte electa, vitaque ab omni tumultu
sejuncta, contineret; et a discursationibus coh¡-
beret, et quamvis sæcularibus, præsertim feminis,
eadem pericula immineant, quia tamen communemi
vitæ rationem sectantur, abstractamque ab aliorum
consortio non sunt professi, nemo impedit quominus huic Oceano sese committant, dummodo
ut par est, caute agant et ambulent, et in medio
ignis non æstuent. Quod fieri posse nemo negabit,
qui novit peccatum non nisi voluntarie ac libere
committi. Nam quod Molineus dicit, tot inter
discrimina a muliere peregrinante vel invita leges
temperantiæ violari, id tum credam, cum mihi
demonstraverit ab invito peccatum admitti posse.
Pari ratione, quæ de sceleribus Hierosolyma patrari solitis auctor narrat, et Calvinista objectat,
id monachis et monialibus in solitaria vita cohibendis dictum est. Cæteros non magis absterrent ab
Hierosolymitana peregrinatione sacra, quam infinita illa scelerum colluvies absterreat hodiernos
mercatores, etiam Calvinianos, quominus peregrinentur Constantinopolim, Tripolim, Damascum, Alexandriam, Cairum, et ad alia loca, quæ
integro vitiorum diluvio inundantur. Nam ut quis
inter bonos potest esse malus, ita et inter malos,
bonus: cum hæc omnia a cujusvis arbitrio dependeant.
Occini et hoc Calvinista, quod auctor ait,
in Hierosolymitanis locis non esse largiorem Dei
gratiam, quam alibi, sed parciorem, nec ad Deum
mutatione loci accedi; dandam potius operam, ut
Deus in nobis inhabitet. Ad hanc objectionem jam
respondi libro primo De peregrinationibus, nempe,
hoc assertum àa Nysseno, si tamen Nyssenus est,
ut eriperet monachis et monialibus persuasionem
illam, qua imbuti existimabant, homines ex ipsa
præsentia sacrorum locorum sanctificari, quacunque demum voluntate præditi essent. lloc si ita
esset inquit auctor, non tot scelerati et flagitiosi in illis locis degerent. Alioqui inspectionem
locorum, quæ Redemptor noster sanctissimæ vitæ
suæ actionibus consecravit et dedicavit, plurimumi
col. 1235–1236page 27 of 34
PG 46:1235ΠΟΔΙΑ Ελαστικὸν ἐπιτελεῖν,momenti ad pietatis studium conferre, et cuivis,
qui ferreis non rigeat præcordiis, ingentes stimuJos ad vite emendationem, divinumque amorem
sub pectore vertere, per se notum est, et testantur
qui hoc ipsum experti, de quibus libro primo
De peregrinationibus. Pulchre hac ipsa de re pius
ille e eruditus scriptor Ludolphus de Saxonia:
Ad terram sanctam, quam universæ Christi Ecclesiæ
nocte dieque sociare non desinunt, quam bonus ille
Jesus inhabitando, et verbo, vel doctrina illuminando,
illuminatam suo sacratissimo sanguine consecravit,
delectabile est uspirare: sed delectabilius eam oculis
corporis intueri et mentis intellectu revolvere, quomodo
in locis singulis in ea nostram salutem Dominus
operatus sit. Quis enim enarrare sufficit, quod devoti
discurrentes per loca singula, in spiritu vehementi
osculantur terram, amplectuntur loca, in quibus
dulcem Jesum vel stetisse, vel sedisse, vel aliquid
egisse audierunt? Nunc tundunt pectus, nunc fletus,
nunc gemitus, nunc suspiria emittentes, gestu corporis, et devotionis, quam foris ostendunt, et absque
dubio intus habent, in lacrymas provocant, plerumque
etiam Sarracenos. Quid dicam de patriarchis Jacob,
Joseph et fratribus ejus? qui, quia vivi in terra esse
non potuerunt, elegerunt in ea mortui sepulturam.
Quid plura? Tarditas ingemiscenda est Christianorum
nostri temporis, qui tot exempla habentes, tardi sunt
de manibus inimicorum eruere terram quam consecravil sanguine suo Jesus Christus.
Movemur, nescio quomodo, inquit apud Ciceronem
Atticus, locis ipsis, in quibus eorum quos diligimus,
aut admiramur, adsunt vestigia. Si hoc verum de
vestigiis quorumcunque quos diligimus et suspicimus, quanto verius erit de monumentis Christi
Redemptoris nostri, quo nil debet esse prius, nil
antiquius? Me quidem, inquit idem Atticus, illa
ipsæ nostræ Athenæ non iam operibus magnificis
exquisitisque antiquorum artibus delectant, quam
recordatione summorum virorum, ubi quis habitare,
ubi sedere, ubi disputare sit solitus, studioseque corum
sepulcra contemplor. Si hoc Atticus faciebat Athenis,
quanto rectius Christiano fiet Hierosolymæ et in
Palestina quam præsentia sua Salvator noster
veræque religionis antistites consecrarunt ac dedicarunt?
Guilielmus de Baldensel in suo Itinerario ad
terram sanctam: Et quis homo hunc locum videre
poterit sine lacrymis, tremore cordis, alla consolatoria compassione mentis? ubi impassibilis patitur,
vita moritur, et supersubstantialis communicativa
bonitas pro nobis peccatoribus, cum impiis deputatur.
Idem Guilielmus in eodem Hodoporico: Confert
supra modum homini, loca hæc sanctissima videre:
quia devotio excitatur, et videtur, quod vita Christi,
ac apostolorum quodammodo oculis inspiciatur corporis; et ex hoc in corde fundamentam fidei firmius
stabilitur.
Porro sola mutatione loci ad Deum non accedi,
quis ignorat? ut et illud, dandum potius operam
ut Deus in pectore nostro habitet. Ilæc et alia id
genus ab auctore hujus epistolæ solis monasticæ
vitæ sectatoribus et sectatricibus esse dicta, fungus
sit qui non confiteatur considerato epistolæ totius
scopo et proposito: tametsi non negamus, talia
etiam sæcularibus occini posse; nam si sola hac
peregrinatione se ad Deum accessuros et perventuros
considerent, reliquorum, quæ ad bene beateque
vivendum pertinent, securi, utique se ipsos fallerent, ut et tunc, si peregrinarentur, nec tamen
studerent Deum in pectoris sui habitaculum devocare.
Objicit Calvinista, Si quæ Nyssenus scribit, ad
solɔs monachos et nonnas spectant, ut volunt adversarii, ipsi se suis aculeis conficiunt, nam nostro avo
nulli magis peregrinantur. De crebritate, fides sit
penes Molineum. Multa lodoporica llierosolymitana
legi, semper plures reperi sæculares quam mona1256
chos vel monachas, et absolute plures viros, quam
mulieres. Ad argumentum Molinei, nego nos nostris
telis configi. Nam ut in opere De peregrinationibus
dicebam, ne ipsis quidem monachis auctor bujus
epistolæ simpliciter et universe peregrinationem
Hierosolymitanam abrogasse censendus est; neque
enim ignorabat Nyssenus, si est Nyssenus, innumerabiles monachos et sua ætate, et ante suam ætatemi,
maximo fructu in Palæstinam loca sacra visitatum,
adoratumque concessisse: quos omnes absit ut
Nyssenus una damnationis nota percusserit! sed
peritos imitatus est medicos: nam, ut isti, morbo
nimium ad unum extremum tendente, enituntur
ad alterum, donec tandem attingant medium
ægrumque pristinæ sanitati reddant: ita et Nyssenus, cum solitariæ vitæ cultores, et cultrices, ad
peregrinationem Hierosolymitanam nimium propendere videret, in contrarium deflexit, penitusque
hujusmodi institutum dissuasit, ut hoc modo rem
ad mediocritatem quamdam, ubique laudandam
et commendandamu reduceret: et ut ad mediocris
tatem adduceret, nequitiam et improbitatem earum
regionum, per quas transeundum erat, graphice
oculis subjecit.
Objicit Calvinista, Nyssenum dicere profectionem
Hierosolymitanam sibi nihil profuisse; fide inde nec
aucta nec imminuta: si igitur tanto viro nihil utilitatis
attulit, longe minus aliis emolumento fore. Sed non
videt Calvinista Nyssenum, si est Nyssenus, facere
quod peritis inedicis in more positum, qui, ut ægros
eo efficacius a pertinaci quopiam proposito dimoveant, id quod petunt, ne sibi quidem quidquam
profuisse affirmant, nullo mendacio, sed veri
dissimulatione in bonum ægrotantis, el ΠΟΔΙΑ
quæquæ desiderantis. Idem consilium in hac dissimulatione Nysseno fuit, si tamen, ut sæpe dixi,
Nyssenus fuit. Quis enim abnuat virum tam sanctum et cœlesti lumine tam copiose collustratum,
mirabiliter aspectu sanctissimorum locorum fuisse
divini amoris facibus succensum, et luculentis fidei
incrementis locupletatum?
Prædicat auctor epistolæ multitudinem altarium
in Cappadocia. Obstrepit Calvinista altaris tanc
usum fuisse Deo laudes offerre, et gratiarum actiones,
non vero sacrificium Ελαστικὸν ἐπιτελεῖν, aut Deo
offerre Kútpov pro redemptione animarum, ut hodie in
missa canitur. At repugnat his vox ipsa Outaoŕpov,
qua utitur auctor; quasi dicas, sacrificatorium. Nam
Ovolash p:oy non est, nisi ubi Ovala seu sacrificiunt
est; sunt enim relativa, et se mutuo tollunt ac
ponunt.
Declamat Calvinianus minister in scelera quæ
olim Hierosolymis grassabantur. Sed si sola Hierosolymitana urbs tulisset scorla, mimos, scurras,
forsan non injuria vitaretur, et ut vitanda diffamaretur. Nunc quando is est cujuscunque ex variarum
gentium concursu frequentioris loci genius, ut
vitia simul cum advenis immigrent, non est cur
Hierosolyına sola in culpa hæreat, præsertim cum
sanctissimi semper viri inibi vitam egerint, neque
ulla vel convenarum, vel indigenarum improbitas
sanctimoniam loci oblitterare quiverit. Mirum istos
vitia crepare, ut absterreant a sacris peregrinationibus; et non eadem intonare, ut abducant a
peregrinationibus profanis. Nullus negotiatorum
retardari se siit ab impurissima illa bominum
colluvie, quæ Tripoli, Alexandriæ, Cairi, et alibi
degit, quo minus, spe lueri, ad ea loca peregrinetur
per tot terræ marisque discrimina: et isti vitia
peregrinatoribus sacris objectabunt; quibus, tanquam terriculamentis, eos a peregrinationibus
removeant ac cohibeant, cum multo credibilius sit,
eum inter sceleratos sancte et inculpate victurum,
qui peregrinationem Dei et virtutis amore suscipit,
quam eum qui peregrinatur propter quæstum. Et
si propter nefariorum hominum piacula peregrinationes intermittendæ essent, omnis fere civilis
col. 1237–1238page 28 of 34
PG 46:1237Ἡ μὲν τῶν ἀγαθῶν καὶ καταθυμίων συντυ τὰ σωτήρια σύμβολα του ζωοποιήσαντος ἡμᾶς ένθρονιστικόνsocietas periret, cum a tanta multitudine et varietate
mortalium flagitia nequaquain abesse soleant. Scripsi
vobis per epistolam, inquit S. Paulus, ne commisceamini fornicariis, non utique fornicariis hujus
mundi, aut avaris, au rapacibus, aut idolis servientibus, alioqui debueratis de hoc mundo exisse. Idem
et hic dicere licet. Si quis in neminem flagitiis inquinatum incidere velit, necesse erit ut aut penitus ex
hoc mundo exeat, et in cœlum migret, aut cum Paulis, Antoniis, et id genus aliis, in eremum se abdat.
Dices Si propter vitia locorum vel incolarum
non sunt omittendæ peregrinationes, cur auctor
epistolæ hoc argumento usus est absterrendis monasticæ vitæ professoribus a peregrinatione Hiero--
solymitana? Respondeo id propterea factum ut
cos, qui jam mundo penitus valedixerant, et ab
omni hominum consortio se secreverant, eo eflicacius a suo proposito averteret, neque enim æquum
videbatur ut qui mundo jam nuntium remiserant,
et vitam solitariam elegerant, rursus se in publicas
turbas darent, præsertim hac opinione quasi
perfectionis Christianæ exsortes manere compellerentur, nisi Hierosolymam vidissent. Hanc enim
potissimum persuasionem monachis istis Nyssenus
eximere voluit: nam, ut supra dicebam, ne in
monachis quidem simpliciter peregrinationem fierosolymitanam damnavit; quod patet etiam exemplo
Olympii monachi, ad quem scripsit commentarium
De perfectione Christiani hominis, et epistolam De
vita S. Macrine sororis suæ, qui cum Hierosolymam
tendens, in Nyssenum Antiochiæ incidisset, haud
eum a suscepto itinere dehortatus est Nyssenus,
sed postea pium hoc et laudabile institutum etiani
publicis litterarum monumentis deprædicare voluit.
Omnino consuetudinis illius oblitus esse non debes,
inquit Nyssenus, alloquens Olympium, cum ad urbem
Antiochi congressi sumus, quo tempore petebas Hierosolymam, ut monumenta Christi peregrinationis,
dum in carne esset, inviseres, etc.
Mirari porro subit, quid Molineo in mentem
venerit, ut illam synodum, cujus meminit auctor
epistolæ, et cujus missu in Arabiam abiit, potius
cum Baronio Annali quarto velit esse synodum
Antiochenam, de qua Nyssenus in epistola ad Olympum de obitu Macrina sororis, quam cum suo
Casaubono de synodo ecumenica Constantinopolitana sub Theodosio Magno, quam sententiam
multis ille confirmat, præfatione in Notas ad
epistolam Nysseni tribus femmis Eustathiæ, Ambrosia et Basilissæ inscriptam, confutata Baronii
opinione, supresso tamen Baronii nomine. An
censuit Molineus lumen illud litterarum (sic enim
appellat) hic caligasse, minusque vidisse, quam illustrissimum Baronium? ut et in eo, quod ɛɛ6Gary Basha, quem ita Nyssenus, vel auctor
epistolæ nominat. Casaubonus velit esse Theodosium Magnum, Molineus, Gratianum?
Notas suas concludit Molineus hoc adinodum
illiberali mendacio: Observa, lector, Gregorium in
recta de Christo fide totam religionem ponere, etc.
At hodie primum pietatis argumentum est subesse
Romano pontifici, et membrum esse Ecclesiæ Romanæ, etiamsi fidei dogmata, et quod caput est,
religionis ac firmamentum penitus ignores. Facilem
valde et perquam faventem Molineo eum lectorem
esse oportet, apud quem hæc pseudologia et loedoria fidem invenit.
pastoris Nyssenum gregem Gregorio pascendum
commisit. Hæc de Notis Molinei.
CORRECTIONES NOTARUM CASAUBONI
In Epistolam Gregorii ad Eustathia Ambrosiam,
Basilissam
Edita est hæc epistola primum Parisiis anno
Christi 1606. Dein anno sequenti recusa in Germania Hanovæ, editore et interprete Isaaco Casaubono, viro docto, sed quod doſendum, in castris
Calvinianis militanti. Adjecit ille idem, ut copiosas
ita et eruditas notas; quarum tamen nonnullæ notationibus indigere visæ, ne noceant, et in errorem inducant. Attexam igitur notas ad notas, præsertim ad illas, quæ institutum peregrinandi vel
tangere, vel vellicare videbuntur. Non disquiram
utrum hæc epistola sit Nysseni: sit ejus. Exordium
sic habet:
Congressus bonorum, mihique ex animo dilectorum,
et illius ingentis humanitatis nobis a Domino præstitæ monumenta, quæ isthic ostenduntur, maximi
gaudii, et voluptatis argumento mihi fuerunt. Utroque enim modo feriari Deo quid esset, experiebar:
cum et Dei, qui vitam nobis dedit, symbola salutaria
videbam; et in ejusmodi personas incideram, in queis
illa signa gratiæ Domini spiritaliter est contemplari:
ut credere liceat, esse revera in animo illius, qui
Deum in se habet, Bethlehem, Golgotham, Olivetum,
Resurrectionem. Nam ubi in aliquo per bonam conscientiam Christus fuerit informatus, aut aliquis
metu divino, veluti clavis, carnes suas confixerit,
fueritque cum Christo cruci affixus: grave saxum
mundane fraudis fuerit amolitus, corporeoque monumento egressus, velut in nova vita ambulare instituerit: relicta humili atque humi repente mortalium vita, sublimi desiderio in cœlestem Rempublicam ascenderit, superna cogitans, ubi est Christus, nil
pondere corporis gravatus, sed puriore vita fuctus a
seipso levior, ut per sublimia sursum tendentem caro
ipsius, nubis instar, comitari valeat: hic meo quidem
judicio inter illas celebris famæ res censeri debet, in
quibus benignitatis Domini nostri erga humanum
genus monumenta visuntur. Cum igitur et sensibus.
meis loca sancta intuerer; intuerer vero amplius
etiam in vobis ejusmodi locorum expressa signa, tanto
equidem repletus sum gaudio, ut Uud enarrare
nulla vis dicendi queat.
Hactenus pars epistolæ, Ilierosolymam missæ;
ibi enim tres istæ mulieres habitabant. Ad illa prima verba, Ἡ μὲν τῶν ἀγαθῶν καὶ καταθυμίων συντυ
xla, etc., congressus hominum bonorum, etc., notat
scholiastes Principio hujus epistolæ luculente explicat Gregorius quo fine veteres loca sancta, quæ
Hierosolymis erant, et in vicinis Palæstinæ partibus
adirent. Satis luculente explicat finem hujus
peregrinationis, sic tamen, ut bona lectoris mente
egeat. Nam si quis Molineus, aut alii ex schola Novatorum in hoc exordium incidat, per illud losły
τὰ σωτήρια σύμβολα του ζωοποιήσαντος ἡμᾶς
sou, nihil aliud intelliget, quam locorum illorum
inspectionem seu contemplationem, qualis usitata
est antiquariis, qui veterum monumenta lustrant,
et quidem cum voluptate ac jucunditate, cum tamen
Nyssenus per illud idety non accipiat qualecunque
videre; sed sacrum, religiosum, plenuni reverentiæ
et pietatis; quodque reverentiam et pietatem testelur externis actionibus, genuflexionibus, osculis, amplexibus, lacrymis, suspiriis, ardentibus
votis, et id genus aliis gestibus, quos flamma interna divini amoris exprimere solet. Sic enim
veteres videbant, adibant, obibant, et lustrabanţ
loca sancta, ut contra Molineum jam dictum, et
fusins in opere De peregrinationibus: dilucidumque exemplar videndi, et moris quo loca sancta
a piis videbantur, et visebantur, suppeditat nobis
Addit: Mirum vero Gregorium, cum crearetur
episcopus, non petiisse ab episcopo Romano diploma
Evopovistixby (vulgo vocant litteras investiture), nec
se jurejurando ad ei obsequendum obstrinxisse. Unde compertum Calvinista Gregorium non petiisse
et impetrasse ένθρονιστικόν a pontifice Romano?
Certe, si immediate id non obtinuit, mediate obtinuit, per metropolitanum suum, qui nomine primi
Que inter Epistolas legitur ordine tertia, supra col. 1015.
On Letter (III) to Eustathia, Ambrosia, and BasilissaIn Epist. (III) ad Eustathiam, Ambrosiam et Basilissam
col. 1239–1240page 29 of 34
PG 46:1239ὅτι τὰ ἡμέτερα τῶν ἔξω πολὺ ἀγιώτερά χαρὰ καὶ εὐφροσύνη, τας πρὸς ἀρετὴν γυμνασίας πρὸς θεοσέβειαν, πρὸς ἀρετὴν καὶ γυμνασίας πρὸς θεοσέβειαν πρὸς ἀρετὴν καὶ γυμνασίαις πρὸς θεοσέβειαν, των γνωρισμάτων, καὶ σημείων, καὶ συμβόλων, καὶ ὑπομνημάτων τοῦ ζω ποιήσαντος ἡμᾶς Θεοῦ κατὰ Θεὸν ἑορτήν, ἐξ ἀμφι σωτήρια σύμβολα, ριον, τῆς σωτηρίας ποιητικόν? σωτήριον Σωτήριον σωτήρια σύμ τοπικὴν μετάστασιν,sanctus Hieronymus in Epitaphio sanctæ Paulæ.
Cum autem Nyssenus hoc loco testetur se ex
aspectu monumentorum illorum incredibili voluplate perfusum fuisse, et vere diem festum lætumnque sibi obtigisse, cum Hierosolymis loca sancta
obiret ac inviseret; manifestum fit, accommodate
ad personas, de quibus tractabat, intelligendum
esse illud in altera epistola, cum ait sibi unum
itineris Hierosolymitani fuisse fructum, cognovisse ex
collatione, ὅτι τὰ ἡμέτερα τῶν ἔξω πολὺ ἀγιώτερά
èotiv, nostra externis longe esse sanctiora: nec ita
præcise, et, ut sic loquar, crude intelligendum,
quasi velit nihil penitus emolumenti ex inspectione monumentorum llierosolymitanorum ad se rediisse, ut contendit Molineus, et alii sectarii. An
enim exiguus vel contemnendus fructus est, peyloty
χαρὰ καὶ εὐφροσύνη, maxima latitia et voluptas,
qua se in illis locis perfusum scribit? Nec loquitur
de lætitia vana et mundana, sed de cœlesti et spiritali. Cur autem in illa altera epistola, si illius
est, negaverit se alium coepisse fructum, explicatum est supra contra Molineum: miosi nimirum
et extenuatione uti voluit, ut ardentem monachorum peregrinandi cupidinem restingueret.
Addit scholiastes Solent Græci Patres, et has
spontaneas angarias, et similia his alia inventa, pɛdéτας πρὸς ἀρετὴν γυμνασίας πρὸς θεοσέβειαν, cujusmodi exercitationes, sive, ut sic dicam, irritamenta
ad pietatem, Christianorum ferventem zelum multa
in veteri Ecclesia excogitasse, constat.
Nil video quod displiceat. Vera sunt quæ notas; testibus Nysseno, Nazianzeno, Basilio, et plerisque aliis qui suis in libris miras et varias peletas
πρὸς ἀρετὴν καὶ γυμνασίας πρὸς θεοσέβειαν tradunt, et luculentis coloribus depingunt. Quid amplius?
Ceterum quid, quantumque inter Dei mandata
sacris ejus voluminibus comprehensa, et has humanæ
mentis inventiunculas intersit, vere et præclare docet
hic idem Gregorius in aureola de iis, qui Hierosolyma
ibant, epistola.
Non pugnabo. Sit epistola illa Nysseni. Nego
quidquam ab illo in ea scribi, quod traditis a se
alibi, et a priscis Patribus usu receptis peλétais
πρὸς ἀρετὴν καὶ γυμνασίαις πρὸς θεοσέβειαν, vel
in minimo adversetur, ut antea ostensum contra
Molineum, et fusius in opere De peregrinationibus neque exercitationes illæ veterum Patrum
fuere humanæ inventiunculæ; sed impulsu sancti
Spiritus institutæ ac susceptæ, et ex sacræ Scripturæ fontibus deductæ. An, quam hic et alibi prædicat Nyssenus sanctorum locorum aditionem et
lustrationem in epistola De euntibus Hierosolymam, pro humanæ mentis inventiuncula habel;
exque eodem ore calidum et frigidum efflat; eodemque calamo pro se et in se scribit? Absit hæc antilogia et enantiologia a sanctissimo et doctissimo
præsule Gregorio! Valde autem mirabile mihi accidit, si peregrinatio Hierosolymitana, et id genus
alize ad pietatem exercitationes, erant humanæ
mentis inventiunculæ, quomodo id non fuerit animadversum ab illuminatissimis viris, pastoribus
et doctoribus Ecclesiæ præcipuis, qui et ipsi hujusmodi, scilicet humanæ mentis inventiunculæ, impense vacabant, et, ut ab aliis studiose vacaretur, toto studio efficere tentabant. Num Nysseuns
statim a reversione sua ad suam ecclesiam, nec.
dum scivit id, quod Hierosolymis fecerat, esse
humanæ mentis inventiunculam, intellecturus hoc
post aliquot annes, quando nimirum scribebat
epistolam De euntibus Hierosolymam; quam ait
scholiastes diu post hanc fuisse exaratam? Quanta
jactura non modo imperitæ multitudinis, sed et
sanctimonia et eruditione præstantissimorum hominum tam sero orbi illuxit Evangelium Islebicum ct Lemannicum, quod longe aliam opty
xarà só facit cultoribus suis, quam Nysseno
Hierosolymis ex inspectione των γνωρισμάτων, καὶ
σημείων, καὶ συμβόλων, καὶ ὑπομνημάτων τοῦ ζωποιήσαντος ἡμᾶς Θεοῦ obtigerit.
Porro cum Nyssenus dicat, sibi nλwOva tu
κατὰ Θεὸν ἑορτήν, festum diem sibi illuxisse ἐξ ἀμφι
tépwv, hoc est, ex inspectione locorum sacrorum,
et ex aspectu bominum, qui suo in corpore Christum crucifixum, et omnia salutis nostræ monumenta spiritualiter circumferebant et repræsentabant, manifeste indicat se iis in locis ita versatum,
ut laudes gratesque Deo debitas persolveret, pie ac
reverenter singula lustraret, et coelestibus flammis
incenderetur, et ad superna raperetur: ac proinde
non instar curiosi antiquarii, sed ritu pii Deuaque amantis hominis in iis locis sese gessisse. Nani
diebus potissimnm festis Deo laudes gratesque debitas dicere moris habemus.
Subjungit scholiastes: Vocat Nyssenus loca illa
sancta σωτήρια σύμβολα, salutaria, seu salutifera
signa, hoc est, To Ewinpos, Salvatoris, non autem
owenplaç montixá, salutem efficientia: apage! inquit
scholiastes. At velis, nolis, own piz sunt illa loca,
hoc est, salutifera, tum quia aspectu sui corda ad
poenitentiam et salutares lacrymas non raro cominovent, si quis adhuc in peccatorum cœno hæreat;
ut patet de Maria Ægyptiaca; tum quia justos quoque et jam gratiam Dei adeptos ad præterita vila
male transactæ, et ad omnium sive a se, sive ab
aliis improbe commissorum sive committendorum
acriorem et incensiorem detestationem excitant. An
igitur id quod homines ad peccatorum fugam et
exsecrationem, et ad singulare pietatis studium, Deique amorem ferventem, exsuscitat, non est authριον, hoc est, τῆς σωτηρίας ποιητικόν? An id quod
calorem affert, quodque inflammat, non est
Depo montixóv, caloris productivum? Sive
effective, sive objective, ut cum quis metu terrifici objecti calescere incipit, ut fieri solet in angustiis. Qualis contumacia hic tergiversari, ubi nullus
tergiversandi locus? Quis enim cum ratione abnuat
σωτήριον esse salutiferum seu salutare? Σωτήριον
papuaxov quid tandem est? Nonne salutiferum?
Non hoc diceret Gregorius, inquit scholiastes,
qui ne adjuvari quidem salutem nostram, nedum
parari istiusmodi exercitationibus solide probat in
ea, cujus toties meminimus, epistola. At in hac epistola Nyssenum, si est Nysseni, hoc non affirmare
simpliciter et absolute, sed ad personas, quibus uimiain peregrinandi cupiditatein eximere volebat,
totam orationem conformasse, supra adversus
Molineum, et in opere De peregrinationibus fuse
probatum est. Sufficit mibi quod in hac epistola nonumenta illa Christi nominal σωτήρια σύμ60ha, salutifera signa. Cur locum clarum hujus
epistola obscurabo per obscurum epistolæ alterius!
Cur non illi potius per hanc accendam facem?
Quanquam, ut sæpe dictum, non negat in illa priore epistola Nyssenus, si est Nyssenus, symbola et
monumenta illa esse owthpia, sed orationem ad
eos, quorum gratia epistolam illam exaraverat, accommodat. Nam quod scholiastes insuper sequen
tia subdit: qui (Nyssenus) etiam alibi docel
τοπικὴν μετάστασιν, et visitationes quorumcunqκε
locorum, ne ad morum quidem emendationem ullum
facere momentum: sciendum nuspiam hoc doceri
a Nysseno; ne in epistola quidem illa quam işti
semper in ore gerunt. Per se quidem loci mutatio
ad vitæ emendationem non requiritur; nam ubique locorum potest quis, si velit, ad meliorem frugem se recipere, gratiæ divinæ interventu el adjumento per accidens tamen plurimum mutatio lo
ci ad morum emendationem conducit, ut patet
quotidiana experientia, et innumeris veterum exemplis: nec tam imperitus fuit Nyssenus, ut hoc inficiaretur.
Falsissimum præterea est visitationes sacrorum
col. 1241–1242page 30 of 34
PG 46:1241ἐκ τοῦ Δαυΐδ ἡ σωτήριος γέ νησις, τοῦ Σωτῆρος. Πόσας τὸ Θεῖον προφάσεις επινοεῖ σωτηρίας, εἴ που τὸν σώζεσθαι βουλόμενον εὕρη. ὁ Θεὸς τοῦ σώζεσθαι δίδωσιν ὁδοὺς· μόνον μὴ ἀμετ μακαρίστου Οὐκ ἀπὸ καθορθωμάτων, οὐδὲ πόνων, οὐδὲ ἀμοιβῆς, ἀλλ᾽ ἀπὸ χάριτος μόνης γένος ἐδικαίωσεlocorum nullum facere momentum ad vitam rectius
instituendam. Quot enim innumeris flagitiis et sceleribus obstricti, inspectione locorum sanctorum
vela retrorsum dederunt, et vitam in melius commutarunt? quot antea laudabiliter et divinis legibus
convenienter victitantes, aditis et lustratis redemptionis nostræ monumentis ac symbolis, ita incensi
sunt, ut vel mundo penitus valedicerent, vel multoardentius, quam antea, pietati operam darent?
vero itidem alienissimum est, eumdem fuisse sensum llieronymi, eumdem Augustini, eumdem totius
reteris Ecclesiæ, videlicet, visitationes locorum sacrorum ad morum emendationem nullum momentum
conferre. Falsitatem hanc perspicue redarguit opus
De peregrinationibus, præcipue liber primus; et
epistola quam S. Hieronymus Domine Paulæ et
Eustochii ad Marcellam scripsit.
Vide autem quid non moliatur Calvinianus spiritus. Ne monumenta Christi cogatur fateri salutaria, seu salutifera, sic explicat cúμбola swtfpia,
id est, to Σwerpos, monumenta Salvatoris, et illud
Basilii Seleuciensis: ἐκ τοῦ Δαυΐδ ἡ σωτήριος γένησις, hoc est, τοῦ Σωτῆρος. Eune ipsam quidem
nativitatem Christi appellari patitur salutiferam?
Quæ hæc nova doctrina? Si nativitas Christi non
fuit owthpios, hoc est, salutifera, ergo nec passio
Christi, nec resurrectio fuit owth pios, salutifera;
sed tantum ou Ewrñpos, Salvatoris. Quis autem
Christiano animo præditus hoc ferat? Quis non
ut profanum, et impium, toto pectore respuat?
Quis non, ut communi Christianorum sensui et
conceptioni contrarium, aversetur et detestetur?
At cum hæretici soli et unicæ fidei salutem ascribant, et per consequens, eam solam owth piov, hoc
est salutiferam existiment, coguntur hoc vocabulum, sicubi in Patrum lucubrationibus, aliis rebus
tributum invenitur, alio detorquere. Jure an injuria, apte an inepte, parum morantur.
Quam vero subtilis observatio novi significatus,
quem reperit scholiastes in verbo owenpla: non
enim solum salutis nostræ summam significat, verum
etiam singula Christi præcepta, quibus ad bene_vivendum instituuntur, qui tendunt ad salutem. Hoc
sensu commode accipi potest non infrequens apud
Patres dictum: Multas salutis vias ab Jesu Christo
esse patefactas. Quam recondita et ex intimis abditissima theologiæ thesauris deprompta notio?
Quis hactenus scivit, omnia media tam ad salutem hujus vitæ, quæ in gratia Dei et justificatione
consistit, quam ad salutem vitæ æternæ, quæ posita est in cœlesti gloria, appellari owenplay? Quis
scivit med.a a fine non raro appellationem sortiri,
etiam in profanis, ut sana medicina, sanus cibus,
sanus aer, a sano, quod est in animali?
Singula, inquit, præcepta Christi nominantur owTmpla, hoc est, salus. Esto, at non sola: sed et
consilia, et quidquid præceptis Christi consentaneum est, ut religiose vitæ status, omnia hæc salutis nomen ferunt, quia ad salutem ducunt. Nec
sunt unius modi et generis, sed plane multiplicis,
ut proinde recte dixerit Basilius Seleuciensis sermone de Noe: Πόσας τὸ Θεῖον προφάσεις επινοεῖ
σωτηρίας, εἴ που τὸν σώζεσθαι βουλόμενον εὕρη.
Quot salutis occasiones excogitat Deus, si quem
forte, qui salvari velit, reperial. Ubi voce owenplas
intelligitur pænitentia: inquit Scholiastes, quæ, elsi causa vera non est salutis, et ipsa tamen el bona
opera necessario cum salute cohærent. An non odoraris hic foetorem Calvinisticum? An non animadvertis poenitentiam nomine salutis privari, quod
hæresis solam fidem salutis causam existimet? Si
singula præcepta owτyplas nomine afficiuntur, cur
non et præceptum de pœnitentin, seu ipsa pœnitentia? An non et ipsa ad salutem, et quidem certissimam et certissimo ducit? Cur venit Christus
peccatores vocare ad pœnitentiam, si pœnitentia
non est salutis causa? Cur Christus gravissima illa
de necessitate pœnitentiæ verba protulit: Nisi pœnitentiam habueritis, omnes similiter peribitis? An
non est salutis causa, sine qua nulla salus, sed
præsentissimus et inevitabilis interitus? Cur sanctus Petrus Judæis pœnitentiam quasi primam ad
salutem januam proposuit? Pœnitemini igitur et
convertimini, ut deleantur peccata vestra. En per
poenitentiam et conversionem expunguntur peccata.
An deletio et obliteratio peccatorum dici nequit
owenpia, salus, hoc est, salutis effectrix?
S. Chrysostomi est hæc sententia: Пolààç ŋpiv
ὁ Θεὸς τοῦ σώζεσθαι δίδωσιν ὁδοὺς· μόνον μὴ ἀμετ
Awμev. Multas salutis rationes suppedital nobis
Deus. Tantum ne negligamus. Sine causa quidam
hoc et similibus dictis, quæ multa sunt apud illum
Patrem, offenduntur, inquit scholiastes. Et quare
offenduntur? quia unicam viam, rationem et causam salutis arbitrantur fidem. Hinc frontem contrahunt, quando in Chrysostomo et aliis legunt,
multas esse salutis vias et rationes, cum illorum judicio non sint plures, sed unica, nempe fides.
Scholiastes emplastrum adhibet: nam si qua his
inest durities (durum accidit istorum auribus, quidquid non crepat solam fidem), ex aliis ejusdem to:sμακαρίστου ductoris locis est emollienda. Nil opus
ulla Calviniana emollitione, aut mollitudine. Sed
ecce mollissimum locum quo scholiastes alios duriores emollit: Οὐκ ἀπὸ καθορθωμάτων, οὐδὲ πόνων,
οὐδὲ ἀμοιβῆς, ἀλλ᾽ ἀπὸ χάριτος μόνης γένος ἐδικαίωσε
tò jµétspov ó só. Non ex bonis operibus, neque ob
labores, neque ex compensatione, verum ex gratia
sola humanum genus justificavit Deus. Sed animadvertere debebat scholiastes, Chrysostomum ex Apostolo loqui de summa salutis generatim, quæ nobis
parta per Christum, pro nobis incarnatuin, crucifixum, mortuum, etc., et de reconciliatione cum
Deo, ita ut Deus vellet, quantum in se est, gratiam
et salutem nobis conferre. Hoc enim beneficium
sine ullis operibus vel meritis nostris per sola.n
Dei gratiam nobis collatum est; quod merito nominatur justificatio, quia justificationis nostræ gratia institutum fuerat.
Possunt etiam hic et similes loci sive S. Chrysostomi, sive aliorum Patrum intelligi de prima
justificatione, quæ nobis non contingit ex operibus
nostris, tanquam ex meritis, sed ex sola gratia Dei,
tametsi non sine actibus fidei, spei, charitatis,
poenitentia, etc., ut dispositionibus ad divinam
gratiam in ammo recipiendam.
Ait scholiastes, Gregorii judicio, sufficere si quis
Bethlehem, Golgotham, montem Olivarum et locum
Resurrectionis contempletur in hominibus probis et
sanctis, prout ipse fecit llierosolymis, ut testatur
initio hujus epistolæ. At licet sufficiat, neque enim
ideo sanctus, Deoque charus non eris, si loca Redemptionis nostræ non lustres, attamen hoc non
dicit Gregorius, ut patet ex ejus verbis supra recitatis; sed tantum hoc: loca sancta Nativitatis,
Crucifixionis, Ascensionis in cœlum, et Resurrectionis spirituali modo etiam in sanctis ad contemplationem nobis exhiberi: quod verum est. Namı
quod Nyssenus horum duntaxat quatuor locorum
meminit, quid refert? Alii, nominatim S. Hieronymus in Epitaphio S. Paulæ, plurium meminerunt. Inde suppleantur, quæ hic desunt. Nysseno
satis fuit primaria a peregrinis adiri et lustrari
solita, expressisse.
Iterum ingerit scholiastes, Gregorium velle, pietate insignes viros, non minus esse visendos, quam
illa, quæ vocunt loca sancta. Nec vult, nec dicit
hoc Nyssenus, ut fatebitur quisque oculis sinceris
Nysseni verba legerit.
hv
Illud mihi placet, quod fatetur scholiastes,
otsav apud Gregorium sexcentis locis esse austeriorem et sanctiorem vitam, uno verbo, asceticam
seu monasticam: Latinis scriptoribus, sublimius
propositum: contra inscitiam Molinei, qui dynihy
col. 1243–1244page 31 of 34
PG 46:1243Ἐπειδὴ τοίνυν εἶδον μὲν καὶ αἰσθητῶς τοὺς ἁγίους τόπους, εἶδον δὲ καὶ ἐν ὑμῖν τῶν τοιούτων τόπων ἐναργῇ τὰ σημεῖα, τοσαύτης ἐπληρώθην χαρᾶς, ὥστε ὑπὲρ λόγον εἶναι τοῦ ἀγαθοῦ τὴν εἶδον δὲ καὶ ἐν ὑμῖν, Μη λογιζόμενος, ότι ἀληθῆς ὁ τοῦ Κυρίου λόγος ὁ εἰπὼν, ὅλον τὸν κόσμον ἐν τῷ πονηρῷ κεῖσθαι, ὡς μηδὲν τῆς οἰκουμένης μέσ ρος ελεύθερον εἶναι της μοίρας του χείρονος. Εἰ γὰρ ὁ τὸ ἅγιον τῆς ὄντως ζωῆς ίχνος υποδεξάμενος τόπος τῆς πονηρᾶς ἀκάνθης οὐ καθαρεύει, τί χρὴ περὶ τῶν λοιπῶν ἐννοεῖν τόπων οἷς ἡ τοῦ ἀγαθοῦ μετουσία κατεσπάρη διά ψιλῆς ἀκοῆς καὶ κηρύγματος; Νοη ἀκοῆς καὶ κηρύγματος, πύλην τῆς Μήτρας, του Ελέους.VARIORUM
Tottslav, intelligit vitam communem Christianorum,
divinis legibus consentanee actam.
Nimis rigidus censor est scholiastes, cum Patribus diem dicit, quod aliquando funera charorum
invidiæ, sen to 406vy ascribant. Nimis largus et
benignus est præco, cum Buzam, virum maximum,
et lucubrationes ejus in Novi Testamenti libros,
nunquam satis laudatas appellitat.
Illa verba Nysouni: Ἐπειδὴ τοίνυν εἶδον μὲν καὶ
αἰσθητῶς τοὺς ἁγίους τόπους, εἶδον δὲ καὶ ἐν ὑμῖν τῶν
τοιούτων τόπων ἐναργῇ τὰ σημεῖα, τοσαύτης έπλη
ρώθην χαρᾶς, ὥστε ὑπὲρ λόγον εἶναι τοῦ ἀγαθοῦ τὴν
Sot, iterum manifeste vanitatis redargumit
Molineum, quando ex epistola De euntibus lierosolymam Nysseno ascripta, contendit, Nyssenum
nihil emolumenti ex locis sanctis aditis ac lustratis
accepisse, cum ipse hic contrarium evidenter de
se testetur; ut proinde obscuriora illa epistolæ
prædictæ (si est Nysseni) verba, ex subjecta materia per hæc clariora interpretari debeamus.
Ubi nolim scholiasten et interpretem sic reddidisse illa εἶδον δὲ καὶ ἐν ὑμῖν, etc., intuerer vero hoc
amplius in vobis, etc. Quid sibi vult istud, amplius,
quod in Græco textu non comparet, nisi u elius el
potius esse viros probos et sanctos, quam loca
Hierosolymitana visere: quod scholia non semel
diserte profitentur?
Sonore declamat scholiastes in vitia Hierosoly.
mitanæ urbis ex epistola De euntibus Hierosolymam.
Μη λογιζόμενος, ut ipsius Nysseni verbis utar, ότι
ἀληθῆς ὁ τοῦ Κυρίου λόγος ὁ εἰπὼν, ὅλον τὸν κόσμον
ἐν τῷ πονηρῷ κεῖσθαι, ὡς μηδὲν τῆς οἰκουμένης μέσ
ρος ελεύθερον εἶναι της μοίρας του χείρονος. Εἰ γὰρ ὁ
τὸ ἅγιον τῆς ὄντως ζωῆς ίχνος υποδεξάμενος τόπος
τῆς πονηρᾶς ἀκάνθης οὐ καθαρεύει, τί χρὴ περὶ τῶν
λοιπῶν ἐννοεῖν τόπων οἷς ἡ τοῦ ἀγαθοῦ μετουσία
κατεσπάρη διά ψιλῆς ἀκοῆς καὶ κηρύγματος; Νοη
reputans verum esse quod Dominus dixit (per Apo..
stolum), universum mundum in maligno positum
esse, ita ut nulla pars orbis terrarum deterioris
illius portionis sit expers. Nam si locus ipse, qui
sanctum vestigium veræ vitæ suscepit, purus a malis
sentibus non est, quid de cæteris opinari debemus,
qui sola auditione et prædicatione boni illius communione sunt aspersi?
Admodum se torquet scholiastes in co explicando, quod Nyssenus ait, ad alia loca extra Palæstinam disseminatum esse bonum cæleste dià fiàñs
ἀκοῆς καὶ κηρύγματος, sola auditione et pradicatione: Hierosolymam autem et circumjacentia loca,
etiam ex ipsa Salvatoris apostolorumque præsentia
ac voce, impressisque ac relictis vestigiis, divinæ
doctrine thesaurum accepisse. Videtur Gregorius
hisce verbis, inquit scholiastes, aliquem alium multo
certiorem, et nobiliorem modum percipiendæ doctrinæ Christianæ agnoscere, quam per auditum et
prædicationem: quin, si maligne verbu urgere velis,
manifestissima calumniæ sit locus: quasi non faceret magni Gregorius evangelicæ doctrinæ prædicationem et auditum: nam solent Græci, cum aliquid
aspernantur et elerant, hoc fere modo loqui, etc.
Respondeo, modum aliquem percipiendæ doctrinæ evangelica, per accidens, ratione nostri, esse
certiorem, nobiliorem et locupletiorem, quam sit
ille per nudam et solam auditionem et prædicationem omni absurditate vacat, neque ulla injuria
prædicationem verbi divini afficit. Quis enim abnual, respectu nostri, certioren et nobiliorem esse
· perceptionem verbi ex auditione et prædicatione
conjunctam cum oculari inspectione monumentorum, quæ Christus usu, factu, facto, passione et
miraculis illustravit, quam si ab hac inspectione
sejungatur? Verissimum est enim illud poetæ:
Segnius irritant animos demissa per aures, quam
quæ sunt oculis subjecta fidelibus. Sicut enim apostolis cum Christo versantibus et degentibus, et
non modo prædicationem ejus audientibus, sed et
NOTÆ.
miracula videntibus certior, et nobilior per accidens, quoad ipsos, suppetebat fidei percipiendæ
ratio, quam nobis, qui Christum nec vidimus, nec
audivimus, nec miracula ejus coram intuiti sumus;
sed sola auditione et prædicatione verbi in Christianam disciplinam nomina dedimus: ita et illis,
qui simul et auditu prædicationis doctrinae cœlestis, et inspectione monumentorum Christi nati,
passi, mortuis excitati, in cœlum assumpti impelluntur et inducuntur ad fidem, certior per accidens, respectu ipsorum, suppetit doctrinæ cœlestis
percipiendæ ratio, quam aliis, qui sola auditione
contenti esse debent. Neque hoc quidquam derogat
certitudini et præstantiæ percipiendi evangelicam
doctrinam et fidem ex auditu, sed potius præstantiam ejus auget et amplificat, superaddendo aliud
quiddam, in quo respectu nostri, ad fidem anipleclendam plurimum momenti positum est.
Quanquam posteris, qui, ut apostoli, et alii,
Christum praesentem in terris non conspexerunt,
hæc ipsa salutis nostræ symbola aliter non innotesqunt, quam traditione majorum et auditione. Unde
enim nobis notus Calvariæ locus? inquit Damascemus. Unde sepulcrum vitæ? Nonne quia parentes filios ea non scriptis, sed voce singulis ætatibus docuerunt? Nam quod in Calaria loco crucifixus sil
Dominus, et in monumento sepultus, quod in petra
Joseph exciderat, scriptum est: quod autem hæc, quæ
nunc colimus, illa sint, sermone non scripto, sed per
manus tradito accepimus.
Nec verum est quod scholiastes ait, si quis Nysseni verba urgere velit, manifestissimæ calumnie
locum fore: quasi non magni faceret evangelica doctrina prædicationem et auditum: nam vox e̟iàý non
significat semper aspernationem et elevationem rei
cum contemplu: sed rei propositionem cum exclusione aliorum; ut si quis dicat: Iste vel iste est fild;
&vpmo, il contemptim de illo enuntiat, sed
tantum indicat eum præstantiore quapiam natura
non esse præditum. Quo sensu negare solemus,
Christum fuisse Yılov av①pwлov. Sic qui dicit se,
filov &ptov, solum et nudum panem comedisse, nil
abjecte de pane sentit, sed alia duntaxat edulia
excludit: nam et de præstantissimo pane, si solus
manducetur, sine ullo alio edulio recte vocabulum
; affirmamus.
Ait scholiastes Geographus Arabs portas Hierosolymarum, sive Eliæ, quo nomine etiam ipse
utitur, enumerans, longe aliter quam postea factum
a Benjamino in Itinerario, unam commemorat, quam
vocaὶ πύλην τῆς Μήτρας, vel του Ελέους. Utramque
enim voz ebraica etiam apud Arabes significat:
hanc autem portam ait auctor perpetuo clausaṁ manere, neque aperiri unquam, nisi die solemnitatis
Oliva. Videtur his verbis significare, moris fuisse,
ut die quadam adiretur solemni pompa templum in
Oliveti montis vertice ædificatum a Christianis, qui
essent llierosolymis Balkov; olivæ gestantibus, ad
similitudinem Judnica Baiopoplaç.
Erras. Hoc significare vult auctor ille: die Palmarum (bunc enim intelligit per diem solemnitatis
Oliva) Christianos ex monte Oliveti, ramos palinarum gestantes, instituere processionem in urbem,
ad imitationem Christi et discipulorum ejus, idque
per portam, hac die solummodo aperiri solitam,
alioqui perpetim clausam, quæ Aureæ nomen habet: de qua sic scribit Breidenbachius in Hodœporico suo, seu potius in Iconismo urbis Hierosolymitanæ, quem Itinerario`suo adjecit: Porta Aurea,
per quam Christus sedens in asino intravit in die
Palmarum: quæ etiam Heraclio imperatori venienti,
cum pompa imperiali occlusa primum miraculose,
postea humilianti se aperta fuit. Et hodie clausa
manet miraculose Sarracenis: ita, quod nequaquam
possunt eam reparare quolibet ingenio: quin id tentantes, subito moriantur. Unde uullum habens ejus
col. 1245–1246page 32 of 34
PG 46:1245διδακτικῶς ο διδακτικώς, οἰκονομικῶς, νενόμισται τὸ τοὺς ἐν Ἱεροσολύμοις τόποις ἰδεῖν,usum ingrediendo, vel egrediendo. Hæc ille. Similia
Adrichomius in Theatro suo.
Porro consuevisse, etiam Sarracenis in sancta
urbe dominantibus, solemnem processionem in
urbem 'a Patribus ordinis Minorum S. Francisci
institui, docet lodœporicum Baumgartnerianum,
lib. 11, c. 7: Descendentes versus mare Mortuum
Betphage lustravimus: in quo loco guardianus de
monte Sion (sic enim nominatur qui religioso illi
cœtui præest) solet omni anno die Palmarum cum
fratribus suis asellos ascendere, ac Hierosolymam
intrare ob memoriam facti ibi a Christo patrati.
Quanquam quod de asellis dicitur, ambigo, num
sit ab auctore, an ab interprete Prædicante: forsan enim solus guardianus asino vehitur, cæteris
eum comitantibus et subsequentibus, cum hymnis
et canticis, ad ritum primæ illius ex monte Olivarum processionis. Porro per quam portam sub
Sarracenis supplicantes festo Palmarum ingressi
fuerint, non explicat Hodœporicum Baumgartnerianum. At sacrum hoc agmen per hanc portam
in urbem fuisse introductum, quando geographus
Arabs vivebat, et scribebat, mirandum non est,
quandoquidem vixisse et scripsisse videtur Christianis cruce signatis rerum in Palæstina potientibus.
Nunc docere nos aggreditur scholiastes, quo
pacto in lectione sanctorum Patrum versari debeamus. Judicio, inquit, opus est ad veram eorum
mentem percipiendam. Itaque semper in memoria
habendum, aliter Patres loqui cum diaxtixws el
serio aliquid tractant: aliter, cum obiter, et ut ipsi
dicere solent, olxovouixws. Agnosco distinctionem
etiam Calviniano genio adversus Bellarminum usurpatam; scilicet, Patres non omnia serio, et docendi causa, sed multa dicis solummodo gratia
scripserumt, et in his numerabimus quidquid Calviniano stomacho minus acceptum gratumque acciderit.
Audiamus exemplum hujuscemodi economica
scriptiouis seu locutionis, seu assertionis. Possem
inquit scholiastes, multa ejus exempla, et quidem
gravissima, afferre. Non dubito, quia certus mihi
videor, te totos illos tres divi Chrysostomi adversus vituperatores vitæ monastica pulcherrimos
divinosque libros, et comparationem monachi et
regis, et totam Theodoreti religiosam historiam,
et quidquid hujus generis occurrit, pro scriptis et
assertis non dogmaticis, sed œconomicis reputare,
quæ non serio, sed obiter tantum, et ludi gratia,
concepta et edita fuerint.
Sed scholiastes supersedet procul exempla arcescere, quandoquidem longe illustrissimum præ
manibus est in hac ipsa Nysseni epistola: Nam
Gregorius ad mulieres scribens, quæ Hierosolymis
erant, ubi vestigia visebantur humanæ Christi conversationis in terris, sic apud illas loquitur, quasi
ad credendum doctrinæ Christianæ, atque adeo etiam
ad bene vivendum ingens aliqua esset eorum prærogativa, qui oculis corporis loca illa vidissent. Itaque
auditio nuda, hic opponitur ei auditui, qui cum inspectione eorum locorum fuerit conjunctus. Ita est.
Học vult, hoc sentit Nyssenus. Quid tu? Non simpliciter hæc ita dicuntur a Gregorio, neque didaxtIXWS,
verum olxovopixwę, dum proposito suo servit. Propositum autem illi erat hanc epistolam scribenti,
acriter Hierosolymitanos castigare propter ea vitia,
que inter illos deprehenderat, et eam quam paulo
ante malam spinam vocabat: quæ reprehensio, ul
æquis auribus ab illis acciperetur, ita benigne cum
illis hoc loco agit, ut aliquam eis super omnes Christianos prærogativam concedat.
En Calvinianum genium, ut eludat quod suo
palato ingratissimum accidit, comminiscitur hoc
non serio, sed olxovopixw; duntaxat a Gregorio
scriptum et pronuntiatum, ut æquioribus animis
acciperetur reprehensio paulo post instituenda:
probatque hoc ex epistola De euntibus Hierosolymam, ubi simpliciter negare videtur, ullam esse
locorum Hierosolymitanorum præ cæteris prærogativam, vel vim excitandæ pietatis inditam. Et
hoc ait scholiastes, διδακτικῶς ο Nysseno traditum.
Verum si quis contendat, omnia, quæ in illa epistola a Nysseno (si Nysseni est) disputantur,
non διδακτικώς, sed οἰκονομικῶς, hoc est, accommodate ad non monasticæ vite professores, quos
a peregrinatione Hierosolymitana dehortabatur,
scripta et dicta esse, quo se vertet scholiastes?
Quo argumento evincet hæc potius in hac epistola
esse œconomica, id est, obiter et ex occasione personarum scripta, quam illa in epistola de euntibus
Hierosolymam, præsertim cum constet, tempore
Nysseni, peregrinationem Hierosolymitanam a´nemine orthodoxorum fuisse improbatam, a quibus
Nyssenum dissentire voluisse, quis sagus sibi persuadeat? Itaque quidquid illa in epistola scripsit,
œconomice, hoc est, accommodate ad solitariæ et
monasticæ vitæ sectatores et sectatrices, cum
quorum instituto tam longinquam peregrinationem
minus belle concinere haud abs re existimabat,
præsertim cum peregrinationem illam urgerent,
tanquam necessariani ad Christianam perfectioneui. Sed quia Calvinianus spiritus prorsus nihil
virtutis et efficacitatis ad excitandam fidem et pietatem in mentibus intuentium agnoscit, et ipsam
peregrinationem Hierosolymitanam in postremis
ducit, nisi forsan politice instituatur, gratia pervestigandi et lustrandi antiquitates, situmque terrarum: hinc quod hic clare a Nysseno asseritur,
fumo impietatis suæ involvere, et conspectum clarissimæ veritatis nobis eripere properat.
Simile quid audet in D. Hieronymo: quem ait,
locutum olxovopixws, et obiter, non serio, quando
peregrinationem Hierosolymitanam, et loca sancta
laudat et commendat: Sidaxτixw; autem, quando
hanc peregrinationem et sanctorum locorum visitationem dissuadere et reprehendere videtur. Quo commento vix ullum vanius audivi. Vide lib. 1 De peregrinat., præcipue cap. 44. S. Hieronymus epist.
ad Desiderium: "Certe si consortia nostra displicuerint, adorasse ubi steterunt pedes Domini, Pars fidei
EST, el quasi recentia nativitatis, et crucis, ac passionis vidisse vestigia.
Vides, inquit scholiastes, partem fidei appellari
inspectionem locorum sanctorum, cum æqualis illi
Gregorius noster eos non ferul, els tv pépei εůsɛ6ɛla
νενόμισται τὸ τοὺς ἐν Ἱεροσολύμοις τόποις ἰδεῖν, diversitatis ratio est: quod Gregorius didaxtixõ;; Hieronymus cixovopixws illa scripserunt. Fabulæ Calvinisticæ. Scilicet D. Hieronymus non serio, et ex
animo, sed dicis duntaxat causa, tot viros et feminas ad peregrinationem Hierosolymitanam et ad
sanctorum locorum invisionem invitavit, et omnibus eloquentiæ suæ argumentis incitavit. Scilicet
dicis tantummodo gratia ipse hanc peregrinationem non solum obiit, sed et stabilem sedem in
Palæstina tixit, ut sacrorum locorum aspectu perpetini frueretur. Scilicet, Paulam, sanctissimam
feminam, singula loca religiosissime circumeuntem, venerantem, adorantem, S. Hieronymus dicis
tantummodo gratia, nec serio et animitus, elegantissima lucubratione, qua vitam S. Paulæ comprehendit, prosecutus est. Omnia hæc obiter tantum
vir ille sanctus fecit; non ut posteris exemplum
daret, non ut nos similia facere doceret.
Nec concoquere potest scholiastes quod D. Dieronymus aflirmat, partem pietatis esse, adorasse
ubi steterunt pedes Domini: opponit epistolam ad
Paulinum, de Institutione monachi, ubi, ut loquitur
scholiastes, illud suum, Pars fidei est, clare evertit
his verbis: Quorsum, inquies, hac tam longo repetita principio? Videlicet, nec quidquam fidei iuæ
deesse putes, quia Hierosolyma non visisti: nec nos
col. 1247–1248page 33 of 34
PG 46:1247ἀναντίῤῥηidcirco meliores existimes, quod hujus loci habitaculo fruimur.
Sed meminisse oportebat scholiasten ea quæ in
Epistola ad Paulinum monachum scribit S Hieronymus multo magis dici debere scripta olxovoutxw5, hoc est, accommodate ad personam, et ex
instituto personæ, ad quam scribebat, scripta esse,
quam alia, ubi ex professo de utilitatibus Hierosolymitana peregrinationis disserit. Magis enim convenire arbitrabatur D. Hieronymus, ut Paulinus
sua in solitaria vita lateret, quam peregrinantium
catervis admisceretur, forsan ad hoc inductus adjunctis quibusdam seu circumstantiis, ipsi Paulino
propriis. Nec immerito dixit, Nec quidquam fidei
Lua deesse putes, etiamsi Hierosolymam non videris:
quia fides potest esse integra et perfecta, Hierosolymis non visis; ut patet exemplis tot myriadum sanctissimorum hominum, qui fide ardentissima fuere præditi, nec tamen monumenta Christi
nati et passi inspexerunt: et illi ipsi, qui peregrinantur Hierosolymam, libere cum auctore epistolæ
de euntibus Ilierosolymam profiteri possunt, se,
etiam ante quam Bethlehem viderent, credidisse,
Christum ex Virgine natum, in Golgotha crucifixum, resurrexisse, et in cœlum ascendisse.
laterim tamen rectissime, et huic ipsi asserto
convenientissime affirmat D. Hieronymus parlem
fidei esse, adorasse ubi steterunt pedes Domini. Pars
fidei est, quia talis peregrinatio non nisi ex fide
suscipitur et obitur. Pars fidei est, quia adoratio
in locis sanctis, non nisi ex fide manat. Pars fidei
est, quia inspectio et veneratio locorum sanctorum
fidem acuit, intendit, incendit, et auget et acci·
dentaliter mirifice perficit, quamvis quoad essentialia, fides etiam in eo, qui Hierosolymam non
vidit, ita comparata esse queat, ut nihil ei desit,
quoad ea nimirum, quæ sunt simpliciter necessaria.
Ait scholiastes, Axioma theologicum ἀναντίῤῥη
toy esse, nullam creaturam adorari posse, sine abominabili idololatria. Assentior, si adoratio sumatur
stricte pro cultu divino et per se, absolute, sine
habitudine ad aliud. Nego autem, si, ut patet
etiam ex usu Scripturæ, accipiatur pro cultu quodam inferiore, licet religioso, vel etiam pro cultu
divino sed analogice tantum, et cum habitudine
ad prototypum alicui tributo. Sic enim adoramus
humanam naturam Christi, ejusque reliquias, imagines, crucem, etc.
Ostendit scholiastes, quam bene sit affectus erga
dialecticam et syllogisticam disputandi de theologicis rebus rationem. Quod Nyssenus et alii minus
hunc disserendi modum probasse videntur, suas
causas habuerunt, sicut et posterioris ævi theologi
gravissimis causis inducti sunt, ut hoc pressum
et adstrictuin argumentandi genus amplecterentur,
invisum omnibus hæreticis, sed vel ideo maxime
urgendum et in conflictibus adhibendum. At de
hoc copiose actum est in Responso ad theses Hunnianas, et in primo Antimonio, ct in Antistrena
Polycarpica.
Sophistices criminatione gravat scholiastes scholasticam dicendi et scribendi formam. Scilicet
sophistica est, quidquid istos ita irretit, ut vel
nunquam, vel non sine magno nisu se inde extricare queant.
Fidelibus et similiter credentibus sufficere ad
salutem, quæ verbo Dei sunt expressa, non est orthodoxorum pronuntiatum, sed heterodoxorum
delirium, præsertim si omnia creditu necessaria
contineri velint in Scriptura proxime, immediate
et formaliter; ut sane volunt, non remote tantum,
mediate et implicite.
Nyssenum ex lectione librorum Origenis coвtraxisse aliquos nævos, calumnia est in scriptorem
longe eruditissimum, a qua pridem vindicatus est
opera S. Germani patriarchæ Constantinopolitani,
apud Photium volum. 233, qui nominatim Catecheticam orationem, et disputationem de Anima
cum Macrina sorore, et librum De perfectione
vitæ Christianæ a macula Origenica asserere studuit.
Illud plenum solatii est pro Burdone. Hoc exemplo (hæreticorum Catholicos xpovitas seu Temporarios appellantium) admoniti pii viri hodie (Burdo
subburdones, seu Burdonis pulli subjugales) et
sincero Dei zelo flagrantes, quorum unicum est hoc
votum, ut omni novitate sublata (omnia antiphrasticŵs intelligas) vera antiquitas restituatur (Burdonica, non Christiana) et pat unus gret, unum orile
(Burdonicum stabulum), cum se a nonnullis appellari Novatores vident (talem se vidit appellari Burdo a Serario; talem Drusins; hoc nimirum male
babet scholiasten) desinere mirari to allóxotov
inanis ac ridiculæ appellationis, et justissimam
suam indignationem commiseratione mutare debent:
ut fecit Burdo, qui ex commiseratione, infinita,
eaque agasonem potius quam litteratorem decenti,
convicia et maledicta in Serarium exspuit, quod
ab illo Novator audisset.
Quod ädvy non obscure scholiastes accipit pro
sepulcro, id non ægre ferendum, quia accepit hoc
ab illo, quem virum maximum nominat. De quo
Bellarminus lib. iv de Christo, cap. 10.
Qui porro fuerint illi, qui flierosolymis communionem Nysseni refugiebant, de qua inhumanitate
tam graviter conqueritur, non satis compertum
est; quia non satis constat, quo anno et quo epiScopo Hierosolymitano Nyssenus in Palæstinam venerit. Ejectus est ex sede sua Cyrillus, cujus Catecheses exstant, anuo Christi 359, ut ex Sozomeno
docet Baronius. Abdicato Cyrillo, episcopatum capessit Herennius, inquit Sozomenus, cui successit
Heraclius, ei autem deinceps Hilarius, nam hos eo
tempore illam rexisse ecclesiam ad imperium usque
Theodosii accepimus, cujus temporibus Cyrillus ad
eam dignitatis sedem revertit, nimirum anno Christi
382, Theodosii imperatoris anno quarto. Si igitur
Nysseni profectio llierosolymitana contigit statini
post concilium Antiochenum, celebratum anno 388,
ut arbitratur Baronius, dicendum est, aliquem ex
supra dictis tribus Cyrilli viventis successoribus, qui videntur fuisse Ariani, quandoquidem
Cyrillus ab Arianis expulsus fuerat, tenuisse cathedram Hierosolymitanam, quem a communione
Nysseni abstinuisse, non mirum, quippe qui Arianæ hæreses infensissimus hostis et oppugnator
esset.
Si autem, ut aliis placet, Nyssenus Hierosolymain
profectus est post synodum œcumenicami Constantinopolitanam, celebratam anno salutis 381,
anno tertio imp. Theodosii, et Damasi papæ decimo quinto, tunc fieri potuit ut Cyrillo jam resti -
tuto venerit Hierosolymam Nyssenus, cum anno
sequenti, hoc est 382, sedem receperit, ex decreio
particularis cujusdam concilii Constantinopolitani,
de quo Baronius, Annali quarto, anno Christi 382.
Ipsum Cyrillum a Nysseni communione abstinuisse, nemo, opinor, jure aflirmaverit, quippe cni orthodoxa Nysseni mens et sententia minime potucrit esse ignota, cum simul fuerint in œcumenica
synodo Constantinopolitana. Alios igitur ex clero
id fecisse oportet, pravis opinionibus infectos:
quales Hierosolymis vixisse nemo mirabitur, qui
cogitarit, ex omnibus nationibus eo infinitam turbam, etiam clericorum, confluere consuevisse.
col. 1249–1250page 34 of 34
Quæ in S. Gregorii Nysseni operibus continentur.
Numerus Romanus tomum, Arabicus columnam indicat.
Aaron Moysis frater, I, 307, A; quid mystice denotet,
1,339, D; sacerdotali honore decoratur, I, 322, C.
Ablabius Christi miles, II, 115, A.
Abnegatio animi quid, III, 298, C.
Abolitio et solutio quid, et quomodo differant, II,
Abortus quid significet in Scriptura, 1, 595, A. B.
Abrahæ migratio allegorice interpretatur, II, 939, 942.
Ejus fides et sacrificium, III, 566, 567 et seqq.
Absalonis a facie fugere quid, I, 546, C.
Abyssus in Scriptura quid, 1, 83, A. Dæmonum habita
culum, 1, 475, A.
Achilli errores, II, 1294, C. D.
Acies instructæ quæ mystice, I, 1099, A. B.
Actiones brutorum ubique constant, hominum non
item, II, 211, D.
Aculei, vitiorum impetus, 1, 747, C.
Adamus, Eva et illorum filii Trinitatem figurabant, et
quomodo, I, 1330, (, D.
Adolescentulæ diligentes Sponsi pulchritudinem quæ,
Adoratio quid sit, II, 1331, B. C..
Adulterium quale peccatum, II, 227, B.
Ao quid et unde dicatur, 1, 1130, C.
Adventus Domini ex Scripturis, III, 199 et seqq.
Edificare seipsum quid, I, 1318, C, D.
Edificia lucida et ædificia tenebrosa quæ, I, 707, A.
1. Edificiorum deliciæ et opera supervacanea, 1, 634,633.
Ægyptii plagæ I, 307, D; quid mystice significent, I,
550 et seqq.; Egyptiorum exercitus undis maris Rubri
absorptus, II, 311, A, B.
Equalitas apud inferos magna, III, 1003, C.
Aer quid et qualis, I, 86 et seqq.; aer ater et tenebro
sus Egyptiis quid mystice, I, 350, A, B, C.
Etates variæ hominis, III, 671, C, D.
Eternum est quod non ad tempus dicitur, II, 479, B.
Aetius quis et qualis fuerit, II, 259, C; ejus vila, 262
et seq.
Evum quid sit et quid significet, I, 751, D.
Affectiones nec a principio, nec natura innate sunt ho
m:ní, sed ex consilio sibi eveniunt, III, 370 et seqq.;
quæ a frigore efficiuntur, sunt durabiliores, III, 778, B.
Afflictio immoderata animi perfectionem impedit, III,
Ayda quid, II, 96%, C, D.
Agar in deserto baptismum mystice figurabat, III, 587,
Areia quid, et utrum de Filio sicut de Patre dicatur,
11, 603 et seqq.; 918 et seqq.
Ager quis, et quæ virtus et potestas agri, et an inter se
differant, 1, 851, D, 855.
Agui sanguine postes uncti quid significent, 1, 334, C;
agni comedendi forma quid denotet, 1, 353, B, C.
Agrícola noster quis, et cujus agricultura sumus, I,
Agricultura nihil aliud quam vitæ apparatus et subsi
dium, 11, 14, B; agriculturæ effectus, I, 662, A, B.
Ala in Deo quid, I, 1102, A.
Alexander philosophus et martyr, summæ paupertatis
cultor, III, 935, D.
Alimentum animæ quod, 11, 190, C.
Alleluia, inscriptio psalmi, quam notionem habeat, I,
Altare et thuribulum tabernaculi quid, I, 183, D.
Amalthea fabula, I, 974, D.
Amentia signa, 1, 646, D.
Amicus verus et vera amicitia, I, 1043, B. C..
Amor quid sit definitur, I, 734, B. Amandum quid, et
quod tempus amandi, I, 731 et seqq. Amoris telum quid,
et quis illud jaculetur, 1, 851, A. Amoris aculeus, fides,
ibid.
Amphilochium hortatur ut ad se mittat operarios ad sa
cellum conficiendum, III, 1094 et seqq.
Ananiæ sacrilegium quid, III, ₺75, B.
Angeli nomen ad utramque partem a Scriptura posi
tum, quid, 1, 342, A; angelorum custodia, 1, ‘934, D.
Anima quid, III, 30, C; animæ definitio Eunomiana,
11, 203, D; Mosaica et Platonica, II, 206,; de ejus ori
gine sententiæ variæ et errores, 1, 1331, et seqq.;
anima quid, secundum varias philosophorum opiniones,
II, 187; non est materia nec corpus, II, 190; non sanguis,
II, 191, A. B; non aer, C; quomodo corpori uniatur
ignoramus, II, 43, A; an anima, an corpus doleat, II, 194;
anime separatio a corpore, mors, ibid. C,; animæ con
centus ex simia, ibid. D. Anima cum corpore ut lyricen
cum lyra, II, 195; non tamen est harmonia, ibid.; nec
temperamentum, 198; immobilis movet, 202, C.; non
est numerus, 203, C.; loco circumscribi non potest,
218, D. Anima proprie et est ea et dicitur, quæ ratione
utitur; cæteris appellatio tantum cum hac communis, I,
175, C, D., 178, A, B. Anima humana quomodo Trinitat's
imaginem exprimat, I, 1335, C, D; quomodo Dei regi
men, 1343, A. B; animæ humanæ tegmen, sublime Evan
gelium, I, 878, B; medicina ejus et curatio quæ, II, 35,
D; anima quæ Deo conjungitur, non potest satiari ejus
fruitione, 1, 777, D.; motibus cogitationis et intelligen
tiæ libere extenditur in universa natura; II, 42, C. Nemo
ejus operationem novit, II, 947, 1); oportet illam in per
petuum manere, III, 18 et seqq. Animæ appetitus et im
petus per bona Scripturarum semina designati, III, 62. C,
D. Anima baptismo non obsignata, a Domino non agno
scitur, III, 423, B, C; animæ bellum, 491, B; quae sit
ejus mors, 615, B.; non est peccatum, sed capax peccati,
II, 546, D. Anima mente carens, jumentum est cogitandi
facultate destitutum, II, 1238, B.
Animal per certa signa voluptatem indicat, I, 1230, A.
Animalia ad hominis usum creata, I, 142, 143. Anima
lia non bibentia, II, 191, A. B; pulmone carentia,
ibid. C.
Animi quomodo orituri fuissent, si homines primi nulla
se peccati labe polluissent, I, 187 et seqq Animi ante
corpora non exsistunt, 1, 230 et seqq. Animorum discri
men, I, 146 et seqq. Animi facultas princeps qua parte
contineri putanda sit, I. 155 et seqq. Animi et corporis
motuum discrimen. I, 173, A, Animo simul et corpori
idem exsistendi principium, 1, 234 et seqq. Animus per
virtutes pascitur, 1, 1093, A, B. Animi nidus quæstionum
explanatio, in quo mens fessa quiescit, I, 63, A. Animi ad
perfectionem tam impedit corporis obesitas quam afflictio
immoderata, II, 51, B, C. Animus a corpore, ut amicus ab
amasia, victus, II, 218, C. Animi integritatem ejusque ab
onius affectibus vacuitatem; corporis munditiis auteiro