SUPERIORUM EPISTOLARUM FRAGMENTA. SUPERIORUM EPISTOLARUM FRAGMENTA Quæ in his non exstant, seu aliorum operum, apud veteres relicta. EX SPICILEGIO SOLESMENSI ("). (Spicilegium Solesmense, complectens SS. Patrum scriptorumque ecclesiasticorum anecdota hactenus opera, selecta e Græcis Orientalibusque et Latinis codicibus, publici juris facta curante domno J. B. PITRA, O. S. B. monacho e congregatione Gallica; tom. 1, Parisiis ap. Firmin Didot fratres, 1852, in-4°. Cum editoris permissione.) S. Clemens Romanus ordinandorum de Ecclesiæ consensu sacerdotum legem statuit. [Fragmentum ad fidem antiqui interpretis recognitum.] Τί δοκεῖτε, ἀγαπητοί; οὐ π[ροέγνω] Μωϋσῆς τοῦτο μέλλειν [ἔσεσθαι]; Μάλιστα ᾔδει, ἀλλ᾽ ἵνα μὴ ἀ[καταστα]σία γένηται ἐν τῷ Ἰσραὴλ, οὕτως ἐνό]ησεν, εἰς τὸ δοξασθῆναι τὸ ὄνο]μα τοῦ ἀληθινοῦ καὶ μόνου [Θεοῦ] (ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν). Καὶ οἱ ἀπόστολοι ἡμῶν ἔγνωσαν διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὅτι ἔρις ἔσται ἐπὶ τοῦ ὀνόματος τῆς ἐπισκοπῆς. Διὰ ταύτην οὖν τὴν αἰτίαν πρόγνωσιν εἰληφότες τελείαν, κατέστησαν τοὺς προειρημένους, Α. Fecit Moyees ut Dominus imperaverat, congregataque omni turba ante fores, ait: Isle est sermo quean jussit Dominus feri, statimque obtulit Aaron et flios ejus (Lev. viii, 4-6). In epistola sancti Clementis ad Corinthios Sciebat Moyses, quod virga Aaron floritura esset sed ideo convocavit populum ut honorabilis Aaron inveniretur et Deus glorifcaretur a populis; ipse autem careret invidia..... Hanc 838 exstat, fol. 144. Ad Corinthios. Addendum, prima; collectoris usum quam brevius titulos exprimendi, eo minus quisque sanus incusabit, quod auctores designet Noster multo, uberius quam cæteri istiusmodi commentatores; quinimo magni velim facias hoc Joannis nostri testimonium de S. Clemente, utpote Romanum et forsan pontificium; excipiasque libenter veteris interpretationis Paulino Nolano, ut conjici lubet, ascribendæ laciniam prorsus unicam. Sciebat. Singula verba, ut colligenda quam enim in locum pene desperatum in textu Græco, vulneribus adeo confossum, ut pro virili quisque editor mederi sategerit. Attento igitur hoc primo verbo sciebat, exploratum pene mihi est bonam esse Cotelerii lectionem, huc vónasy inserentis, ubi Junius aliique legunt &roincev. Interpretis. Quis sit vetus ille interpres, non potui diu et moleste quærere, quin pluries ea mecum revolverim, quibus a Paulino Nolano conditam fuisse Clementinam versionem, tam Paulinus ipse (epist. 46), quam Gennadius (Catal. XLVIII), diserte testatur. Audiendus illustris ille interpres ac piissimus, in epistola ad Rufinum, nostram versionem describens quasi graphice: Credo enim in Translatione sancti Clementis, præter alias ingenii mei defectiones, hanc te potissimum imperitiæ mea penuriam considerasse, quod aliqua in quibus Intelligere vel exprimere verba non potui, sensu potius diligenter, sic nunquam pensanda satis; incidunt apprehenso, vel, ut verius dicam, opinata transtule rim. Quibus mox Paulinus addit eodem tempore quo hæc scribebantur, ab ipso legi Moysis libros, quos hic ipsius Clementis locus illustrat. Inferre igitur exinde licet, primum exstitisse antiquam Clemen tine epistole Latinam versionem hactenus incogniLam, Paulino Nolano, ut probabile est, interprete; tum Rufinum inter et Paulinum intercessisse quoddam de Clemente litterarum commercium, quo unus Recognitiones, quæ, deperdito textu Græco, ex Latina Lantum versione permanserunt; alter vero Epistolas sibi vertendas recepit, quas adeo raptim transtulit, ut, neglecta rudi versione, nonnisi Græce ad nos usque Clementinæ litteræ pervenerint. Cæterum Joannes hic diaconus noster Romanus (b), primus et unus omnium veterum Latinorum est, qui tanti pontificis epistolas, Græce forsan, Latine certo tunc temporis Romæ exstantes, authentico testimonio adduxerit. In codice Paris. Sangerman. Floritura erat. Raro exemplo habes paradigma, ad quod provocat inusitatum floritum, de quo quidem mentio nonnulla; de priore vero in lexicis altum silentium. Ut honorabilis Aaron Inreniretur. Horum in Græco nec vola nec vestigium; neque non excitatur mihi suspicio, vel loco doxologiæ, quæ glossema sapit, alia exstitisse primitus Latinis nostris respondentia, vel hæc esse quæ Paulinus candide ait non valuisse se intelligere aut exprimere, nec nisi opinata, sensu potius apprehenso, transtu. lisse. (a) Tom. I, p. 293. (b) Vide Prolegomena ad Spicilegium Solesmense, p. LVH,

S. CLEMENTIS 1 ROM. PONT. OPERA GENUINA forisam tenentes apostoli (vel successores Α' καὶ μεταξὺ ἐπινομὴν δεδώκασιν, ὅπως ἐὰν κοιμηθῶσιν, ejus), quos eligebant, cum consensu totius Ecclesiæ διαδέξωνται ἕτεροι δεδοκιμασμένοι ἄνδρες τὴν λειτουρ ordinabant præpositos. γίαν αὐτῶν... συνευδοκησάσης τῆς Ἐκκλησίας πάσης [Hactenus ex Spicileg. solesm.] Ex Irenæi libro 11 Adversus hæreses, cap. 3. Sub hoc igitur Clemente dissensione non modica inter eos qui Corinthi essent fratres facta, scripsit quæ est Romæ Ecclesia potentissimas litteras Corinthiis, ad pacem eos congregans, et reparans fidem corum, et annuntians quam recens ab apostolis acceperat traditionem, annuntiantem unum Deum omnipotentem factorem cœli et terræ, plasmatorem hominis; qui induxerit cataclysmum, et advocaverit Abraham, qui eduxerit populum de terra Egypti, qui collocutus sit Moysi, qui legem disposuerit, et prophetas miserit, qui ignem præparaverit diabolo et angelis ejus Ex S. Joanne Damasceno, Eclog. lib. 1, tit. 49, pag. 752. S. Clementis episcopi Romani. Ad salutem sufficit hominis erga Deum amor. Grali siquidem animi est, dilectionem erga eum conservare, qui nobis ut simus est auctor: qua fit etiam, ut ad alterum ac senii expers seculum salvi evadamus. Τοῦ ἁγίου Κλήμεντος ἐπισκόπου Ρώμης.. Αὐτάρκης εἰς σωτηρίαν ἡ εἰς Θεὸν ἀνθρώπου ἀγάπη. Ευγνωμοσύνης γάρ ἐστι τὸ πρὸς τὸν τοῦ εἶναι ἡμᾶς αἴτιον ἀποσώζειν στοργήν, ὑφ᾽ ἧς καὶ εἰς δεύτερον, xal ȧyhow alwva drawcóµeða. Τοῦ αὐτοῦ. Ἐπείρασεν ὁ Θεὸς τὸν ᾿Αβραάμ, οὐκ ἀγνοῶν τίς ἦν, ἀλλ᾽ ἵνα τοῖς μετὰ ταῦτα δείξῃ, καὶ μὴ κρύψῃ τὸν τοιοῦτον, καὶ διεγείρῃ εἰς μίμησιν τῆς ἐκείνου πίστεως καὶ ὑπομονῆς, καὶ πείσῃ καὶ τέκνων στοργῆς ἀμελεῖν πρὸς ἐκπλήρωσιν θείου προστάγματ τος· ὅθεν ἔγγραφον περὶ αὐτοῦ ἱστορίαν γενέσθαι εκοι vouncev. Ejusdem. Tentavit Deus Abraham, non quia ignorabat quis esset, sed ut posterioribus seculis notum faceret, nec latere pateretur tantum virum: quin potius alios ad fidem et patientiam illius excitaret, suaderetque filiorum amorem præe divini præcepti exsecutione negligendum esse. Quamobrem prospexit ac fecit, ut historia ejus litteris commendaretur. Ex S. Joanne Damasceno, lib. 1 Eclog., tit. 23, pag. 783. S. Clementis episcopi Romani e secunda ad Τοῦ ἁγίου Κλήμεντος ἐπισκόπου Ρώμης ἐκ τῆς β Corinthios epistola. Non turbet cor vestrum, quod iniquos ditescentes Hanc formam tenentes apostoli. Sive Paulino, sive Joanni diacono grates agere est propter asservatam hanc formam. Hinc enim solvitur lis diu et acriter a viris doctis agitata ob vocem Græcam mvophy, que uti prorsus insolens, negotii multum multis cessivit. Alii siquidem legebant ἀπονομήν, alii ἐπιλογήν, alii ἐπιταγήν, alii demum Empovv. Nec minor in ejus interpretatione dissensus: hi reddebant ordinem præscriptum, isti præscriptas officiorum vices, illi præceptum aut formam. Ut ut sit, ultima stante sententia, forma esto genuinus sensus, sitque illa vox Graca primigenia, quæ ad hanc significationem magis accesserit. Vel. Istud insititium est aut paulo liberius interpres nodum per paraphrasin explicuit; quem ut solveret Davisius, in his ol &nbotoko hpwv, aut legendum putavit & phy, aut prorsus delendum v. Erit forsan qui conjiciet collectorem legisse: δ' ἀπόστολός τε καὶ ἡμεῖς, ac transtulisse latiori modo: apostolus vel successores ejus, Petrum intendens ac primos ipsius Badoyous, nempe Linum, Cletum, Clementem. Quid plura? Clemens a Petro quartus potuit scribere, interpresque adamussim legere: vel successores ejus. Quin hoc fragmentum ad epistolam pertimeal, Irenæi præfatio dubitare non sinit. In eo Clementis sententiarum potius summa refertur, quam ipsa verba. Idcirco Græcum Irenæi textum πρὸς Κορινθίους ἐπιστολῆς. Μὴ ταρασσέτω τὴν καρδίαν ὑμῶν, ὅτι βλέπομεν referre supersedemus. Forte nihil aliud, quam quod hic Irenæus indicat, commemorare voluit apud Justinum auctor responsionum ad quæst. 74, ubi ait: Si præsentis Terum status finis est impiorum per ignem judicium, prout dicunt prophetarum et apostolorum scripla, insuperque Sibylle ipsius, quemadmodum ait beatus Clemens in epistola ad Corinthios. Quod si ita est, Clementis epistolam primam citat ille scriptor, non secundam: adeoque ruit Usserii, adversus hanc, argumentum, quasi in ea Sibyllini libri, quos Clemente posteriores esse vult, laudati fuerint. Sed neque in allato loco pseudo-Justinus Sibyllinos libros a Clemente citatos esse affirmat: commode enim illius verba intelligere ita licet, ut præsentis status finem fore impiorum per ignem judicium prophetæ, apostoli, ac Sibylla, necnon Clemens dixerint, maxime si valet Cotelerii conjectura, in Græco καὶ ὡς (non καθώς) φησὶν ὁ μακάριος Kauns, legendum esse opinantis. His allatis Irenæus Clementis epistolam commendat his verbis: Bunc Patrem Domini Rostri Jesu Christi ab Ecclesiis annuntiari, ex ipsa Scriptura qui velint discere possunt, el apostolicam Ecclesiae traditionem intelligere; cum sit vetustior epistola kis qui nunc falso docent. Ubi discimus duplicem Christianæ scientiae fontem, Scripturam nimirum et tra◄ ditionem

SUPERIORUM EPISTOLARUM FRAGMENTA. τοὺς ἀδίκους πλουτούντας, καὶ στενοχωρουμένους videamus, et Dei servos angustiis aflictos. Nenu τοὺς τοῦ Θεοῦ δούλους. Οὐδεὶς γὰρ τῶν δικαίων ταχὺν καρπὸν ἔλαβεν, ἀλλ' ἐκδέχεται αὐτόν. Εἰ γὰρ τὸν μια σθὸν τῶν δικαίων ὁ Θεὸς εὐθέως ἀπεδίδου, ἐμπορίαν ἡ σκοῦμεν, καὶ οὐκ εὐσέβειαν, οὐ διὰ τὸ εὐσεβές, ἀλλὰ τὸ κερδαλέον διώκοντες. ν. quippe justorum continuo fructum retulit, sed illam exspectat. Si enim justorum mercedem Deus statin redderet, mercatura, non pietati operam daremus: justi siquidem esse non religionis, sed quaestus gratia videremur. Ex vetusto codice Bibliotheca PP. soc. Jesu. Τοῦ ἁγίου Κλήμεντος ἐκ τῆς πρὸς Κορινθίους β'. Ὁ τῶν παρόντων αἰσθητικὸς, συνέησιν ὡς οὔτε ἀ λογίζονταί τινες εἶναι τερπνὰ; ξένα καὶ μακράν ἐστι τῶν ἀπεχθῶν. ᾿Αλλὰ καὶ πλοῦτος πολλάκις μᾶλλον πενίας ἔθλιψε, καὶ ὑγεία πλέον ἡνίασε νόσου. Καὶ καθόλου τῶν λυπηρῶν καὶ φευκτῶν πάντων ὑπόθεσις καὶ ὅλη, ἡ τῶν ἀσπαστῶν καὶ κατ᾽ εὐχὴν περιβολὴ γίνεται. Sancti Clementis ex epistola secunda ad Corinthios. Qui praesentia sentit, intelligit etiam ea, qua nonnulli jucunda reputant, aliena et procul dissita non esse ab iis quæ odio habentur. Quin etiam divitiæ sæpenumero magis quam paupertas laserunt, et sanitas plus morbo afflixit. In summa, grataruci atque optatarum rerum afluentia, omnium tristium ac fugiendarum causa et materia evadit. Ex sermone 8 S. Maximi, edit. Combefis., pag. 556. Κλήμεντος Ρώμης. Clementis Romani. Haud æquum est, eo qui dedit derelicto, que data sunt apud ingratos remanere. Οὐ δίκαιόν ἐστι, τοῦ δεδωκότος ἐγκαταλειφθέντος, τὰ δοθέντα παραμένειν τοῖς ἀγνώμοσιν. Ex ms. collectione Sententiarum ex Patribus aliisque auctoribus decerptarum in cod. 143. Barocc. biblio theca Bodleiana cap. Περὶ συνηθείας καὶ ἔθους, fol. 156. Κλήμεντος Ρώμης. Διαφορὰ τυγχάνει ἀληθείας καὶ συνηθείας· ἡ μὲν γὰρ ἀλήθεια γνησίως ζητουμένη εὑρίσκεται, τὸ δὲ ἔθος ὁποῖον ἂν παραληφθῇ, εἴτε ἀληθὲς, εἴτε ψευδές, ἀκρίτως ὑφ᾽ ἑαυτοῦ κρατύνεται· ἐν αἷς γὰρ ἕκαστος ἐκ παιδόθεν ἐθίζεται, ταύταις ἐμμαίνειν το ήδεται. "Ο γὰρ μισεῖ τις διὰ τὴν ἐπιοῦσαν τῇ ἡλικίᾳ σύνεσιν, τοῦτο διὰ τὴν πολυχρόνιον τῶν κακῶν συνήθειαν πράττειν ἀναγκάζεται, δεινὴν συνοίκον τὴν ἁμαρ-, τίαν παρειληφώς. Clementis Romani. Est differentia inter veritatem et consuetudinem; veritas enim sincere quæsita invenitur, consuetud autem qualiscunque etiam assumatur, sive recta sive vana, indiscriminatim a semetipsa firmatur. Quibus enim quisque a prero assuescit, illis inhaerere amat. Quod enim quis odit pro ea prudentia quam ætas invexit, id ob diuturnam malorum consuetudinem facere cogitur, peccatum nactus gravem contubernalem. Ex Basilio lib. de Spiritu sancto, c. 29. ᾿Αλλὰ καὶ Κλήμης ἀρχαιότερος· Ζῇ, φησὶν, ὁ Θεός, καὶ Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα ἅγιον. Leg. ἐμμένειν. Max., Ser. 62, pag. 675. In quo scil. continentur Eclogæ sacra S. Joannis Damasceni. Excerptum fuerat hoc fragmentum Cotelerii opera ex cap. Περὶ τῶν προσκαίρων καὶ τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν, καὶ ὅτι χρὴ τῶν παρόντων τὰ μέλλοντα προτιμῶν· quod respondet capiti 20 libri Parallelorum apud Damascenum olim editorum, ubi tamen desiderabatur, quoad illud in novissima Damasceni editione tom. II, pag. 787, eruditissimus vir Michael Lequien nobis exhibuit. Fragmentum hoc debemus Joanni Ernesto Grabio, qui illud tomo 1 Spicilegii Patrum, pag. 289, in lucem emisit. Postrema illius pars, a verbis ὃ γὰρ μισεί τις ad finem usque, a Maximo edit. Sed et antiquior Clemens: Vivit, inquit Deus, et Dominus Jesus Christus, et Spiritus sanctus. Combefsii, sermoni 62, inserta jam habebatur. tris intelligi. Id enim antiquis moris esse nullu Nemo non videt Dei nomine Personam Paignorat, nisi qui in ipsorum scriptis peregrinus est, ut cum Deum simpliciter sine adjuncto in Scripturis legunt vel ipsi enuntiant, Patrem hoc nomine expressum interpretentur atque ipsi exprimant. Ex hoc autem fragmento nonnulli, specialem de Spiritu sancto sermonem a Clemente habitum esse volunt, idque subsequenti confirmant; sed rem non evincunt; cum etiam in epistolis de Spiritu sancto hæc disserere licuerit, ac certum sit mutilas esse epistolas superiores.