ΑΘΗΝΑΓΟΡΟΥ ΑΘΗΝΑΙΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥ ΠΡΕΣΒΕΙΑ ΠΕΡΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ (. ATHENAGORE Αὐτοκράτορσι (2) Μάρκῳ Αὐρηλίῳ Ἀντωνίνῳ (5), καὶ Λουκίῳ Αὐρηλίῳ Κομμόδῳ (4), 'Αρμενιακοῖς, Σαρματικοῖς, τὸ δὲ μέγιστον, φιλοσόφοις. νη (6) ἄλλος άλλοις ἔθεσι χρῶνται καὶ νόμοις, καὶ οὐδεὶς αὐτῶν, νόμῳ καὶ φόβῳ δίκης, καν γελοῖα ᾖ, μὴ στέργειν τὰ πάτρια είργεται. Αλλ' ὁ μὲν Ιλιεύς θεὸν Ἕκτορα λέγει, καὶ τὴν Ἑλένην Αδράστειαν (7) ὑπέρ, περί. Αν Απολογεῖσθαι μὲν γὰρ προσήκει περὶ τῶν ἀδικεῖν αἰτίαν εχόντων, Ιώβ δὲ ὁ θεράπων μου εὔξεται περὶ ὑμῶν, Μὴ ἀμέλει τῆς περὶ ἡμῶν πρὸς τὸν Δεσπότην Χριστόν πρεσβείας. ὁ πε- ρὶ Ἰουδαίων συνταχθεὶς λόγος, Ἰουδαίων, ἐκ τῆς Φίλωνος ὑπὲρ Ἰου δαίων Ἀπολογίας. περὶ Ἰουδαίων αὐτοκράτορσιν. 'Αντωνίνῳ καὶ Δουκίω Αυρηλίῳ. μέγιστοι. πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἧς ἐπῆρχε, υποτε λοῦσα Ρωμαίοις οἰκουμένη. οἱ πικροὶ τετράρ χαι τῆς ὑπ' αὐτὸν οἰκουμένης. Εt οικουμένη, ATHENIENSIS PHILOSOPHI CHRISTIANI LEGATIO PRO CHRISTIANIS Conrado Gesnero interprete. $ A reperit quod ei magis arridet quam immerito prorsus illud rept in suspicionem venit. Præter exemplum ab Henrico Stephano allatum ex Isocrate in Helenæ Encomio: niul- ta alia proferri possunt ex sacris et ecclesiasticis scriptoribus. Sic in libro Job, cap. xLur, 28: Job servus meus precabitur pro vobis. Non rara sunt in Scri- plura ejusmodi exempla. In epist. Maximiani ad Cy- rillum hac leguntur: Liber pro Judais a Philone scriptus, vocatur ab Eusebio lib. u Hist., cap. quia Eusebius lib. III Prap. evang., cap. 10, locum profert Sed cum Suidas librumn Philo- nis commemoret, cumque Rufinus locum Eusebii sic vertat, De Judæis apologeticus li- ber, quo etiam modo Hieronymus reddidit, nihil prorsus in Eusebio immutandum. Editi sunt in codice Etonensi hae voces Stephanus B C Inperatoribus M. Aurelio Antonino, et L. Aure- lio Commodo, Armeniacis, Sarniaticis et, quod maximum est, philosophis. - 2791. Christiana pietas idem juris impetrare non potest ac impia superstitiones. — Vester orbis, maxi- mi reges, aliis alibi moribus utitur et legibus; nec quisquam lege aut judicii metu patria instituta, etiamsi ridicula fuerint, diligere prohibetur. Sed rium. Caius apud Josephum Antiq. lib. xtx, p. 653, dicitur malis et sycophantiis replevisse totum orbem cui imperabat; et pag. 666, imperium Romanum vocatur Episcopi Valentis aule addicti vocantur a Gregorio Naz. orat. 20, p. 338, savi tetrarcha orbis ipsi parentis, Vid. epist. S. Ba- silii. Sic etiam vocantur interdum non latissimæ regiones. Ilieronymus observat illud Isaiæ: vi- sitabo super orbis mala, ubi Hebraice dicitur Thebel et Græce non de mundi consummatione intelligendum, sed de Babylonis ruina. Ilienses tantum honoris habuisse Helenæ, quæ lot illis malorum causa exstiterat. Sed llienses, ut ob- servat Eustathius Iliad. A, p. 590, et H, p. 666, Herculem oderant, quamvis urbem non evertisset; Achilli autem, Antilocho. Patroclo, Ajaci, qui eam solo æquaverant, parentare non dubitabant, quia bellum Herculis honorificum Trojæ non fuerat, at postremam cladem plurimum laudis et gloriæ com- pensabat. Hinc forte Helenam colere non veriti sunt. Cur autem Helena sub Adrastiæ nomine cul- ta fuerit, illustrari potest ex Eustathio, qui docet in A Odyss., p. 1488; Helenam ab Homero cum Artemide comparari ac inde scriptores Homero poste- riores ansam arripuisse, ut quia Artemis allegorice luna dicitur, Helenam lunarem mulierem fingerent, ut ex mundo lunari delapsam, eamque sursum postea 1. Ἡ ὑμετέρα, μεγάλοι βασιλέων (5), οἰκουμέ (4) Περὶ Χριστιανῶν. Sufridus in suo codice 18. Non dubitat Valesius quin legendum sit ὑπὲρ (2) Αυτοκράτορσι. Sic uterque Reg. et Clarom. (5) Αντωνίνῳ. Codices nonnulli Αντωνίῳ. De- (4) Κομμόδῳ. Nonnulli codices Κομοδῳ. (5) Μεγάλοι βασιλέων. Legendum existimat H. (6) Οἰκουμένη. Sic vocari solet Romanum impe (7) Τὴν Ἑλένην Αδράστειαν. Mirum sane est

φέρεσθαι καὶ διώκεσθαι, ἐπὶ μόνῳ ὀνόματι προσπο- Α λεμούντων ἡμῖν τῶν πολλῶν) μηνῦσαι τὰ καθ᾿ ἑαυ τοὺς ἐτολμήσαμεν (διδαχθήσεσθε δὲ ὑπὸ τοῦ λόγου ἄτερ δίκης καὶ παρὰ πάντα νόμον καὶ λόγον πά- σχοντας ἡμᾶς), καὶ δεόμεθα ὑμῶν καὶ περὶ ἡμῶν τι σκέψασθαι, ὅπως παυσώμεθά (18) ποτε ὑπὸ τῶν συν κοφαντῶν σφαττόμενοι. Οὐδὲ γὰρ εἰς χρήματα ἡ πα ρὰ τῶν διωκόντων ζημία, οὐδὲ εἰς ἐπιτιμίαν ἡ αἰ σχύνη, ἢ εἰς ἄλλο τι τῶν μειζόνων ή βλάβη (τού- των γὰρ καταφρονοῦμεν, κἂν τοῖς πολλοῖς δοκῇ σπουδαῖά γε ὄντα· οὐ μόνον τὸ ἀντιπαίειν, οὐδὲ μὴν δικάζεσθαι τοῖς ἄγουσι καὶ ἁρπάζουσιν ἡμᾶς, με μα θηκότες· ἀλλὰ τοῖς μὲν, κἂν κατὰ κόρρης προσπη λακίζωσι, καὶ τὸ ἕτερον παίειν παρέχειν τῆς κεφα λῆς μέρος· τοῖς δὲ, εἰ τὸν χιτῶνα ἀφαιροῖντο, ἐπιδι- δόναι καὶ τὸ ἱμάτιον), ἀλλ᾽ εἰς τὰ σώματα καὶ τὰς Β ψυχὰς, ὅταν ἀπείπωμεν τοῖς χρήμασιν, ἐπιβουλεύου σιν ἡμῖν, κατασκεδάζοντες ὄχλον ἐγκλημάτων· & ἡμῖν μὲν οὐδὲ μέχρις υπονοίας, τοῖς δὲ ἀδολεσχοῦσι καὶ τῷ ἐκείνων πρόσεστι γένει. μεῖζον ἀδικοῦντας, κολάζεσθαι οὐ παραιτούμεθα, ἀλλὰ καὶ ἥτις πικροτάτη καὶ ἀνηλεής τιμωρία, ὑπέ χειν ἀξιοῦμεν. Εἰ δὲ μέχρις ονόματος ή κατηγορία (εἰς γοῦν τὴν σήμερον ἡμέραν ἅ περὶ ἡμῶν λογο- ποιοῦσιν, ἡ κοινὴ (19) καὶ ἄκριτος τῶν ἀνθρώπων φήμη, καὶ οὐδεὶς ἀδικῶν Χριστιανὸς ἐλήλεγκται), ὑμῶν ἤδη ἔργον τῶν μεγίστων καὶ φιλανθρώπων καὶ φιλομαθεστάτων βασιλέων ἀποσκευάσαι ἡμῶν νόμῳ τὴν ἐπήρειαν· ἵν᾿ ὥσπερ ἡ σύμπασα (20) ταῖς παρ' ὑμῶν εὐεργεσίαις καὶ καθ' ἕνα κεκοινώνηκε καὶ κατὰ πόλεις, καὶ ἡμεῖς ἔχωμεν ὑμῖν χάριν, σεμνυ νόμενοι, ὅτι πεπαύμεθα συκοφαντούμενοι. Καὶ γὰρ οὐ πρὸς τῆς ὑμετέρας δικαιοσύνης, τοὺς μὲν ἄλλους, αἰτίαν λαβόντας ἀδικημάτων, μή πρότερον ἢ ἐλεγ χθῆναι κολάζεσθαι· ἐφ᾿ ἡμῶν δὲ μεῖζον ἰσχύειν τὸ ὄνομα τῶν ἐπὶ τῇ δίκῃ ἐλέγχων· οὐκ εἰ ἠδίκησέ τι δ κρινόμενος, τῶν δικαζόντων ἐπιζητούντων (21), ἀλλ᾽ εἰς τὸ ὄνομα, ὡς εἰς ἀδίκημα, ενυβριζόντων. Οὐδὲν δὲ ὄνομα ἐφ᾽ ἑαυτοῦ καὶ δι᾿ αὐτοῦ οὐ πονηρὸν οὔτε χρηστὸν νομίζεται· διὰ δὲ τὰς ὑποκειμένας αύτ τοῖς ἢ πονηρὰς ἢ ἀγαθὰς πράξεις, ἢ φλαῦρα ἢ ἀγαθὰ δοκεῖ. Ὑμεῖς δὲ ταῦτα ἴστε φανερώτερον, ώσανεί ἀπὸ φιλοσοφίας καὶ παιδείας πάσης ὁρμώμενοι. Διὰ τοῦτο καὶ οἱ παρ' ὑμῖν κρινόμενοι, κἂν ἐπὶ μεγί- στοις φεύγωσι (22), θαῤῥοῦσιν, εἰδότες, ὅτι ἐξετάσετε ἐλαύνεσθαι, φέρεσθαι καὶ διώκε σθαι. παυσόμεθα. φιλανθρωποτά- των. LEGATIO PRO CHRISTIANIS. perio vestro sentientes exagitari, rapi et vexari sim se imperatores, sed aliorum sævitia oppressis Chri- stianis non utique subvenisse, plane ad mentem Ter- tulliani ac Lactantii, ut supra vidimus. Quos vero persecutores intelligat, ex ipsa pœnarum mentione fa- cile colligimus, Nempe proscriptionem illa et exilium denotant, non autem mortes, sed ne cruciatus quidem. Non est itaque quod hic martyres aliquos fuisse colligamus. At Dodwellus oscitanter hallucinatus est, si non animadvertit quæ sequuntur, vel probi viri non functus officio, si dissimulavit. Addit enim paulo post Athenagoras: Neque enim ad pecunias spectat inimicorum injuria, neque ad mulctam ignominia, nec ad aliud quidpiam rei majoris illata damna... ; sed corporibus ac vitæ nostræ, postquam projeceri- C D nitis, plerisque bellum nobis ob solum nomen in- ferentibus; nos, inquam, ipsi res nostras in lucem proferre ausi sumus (docebit autem vos oratio pre- ter fas ac præter legem omnem et rationem hæc Dos pati) ac vos obsecramus, ut et de nobis aliquid cogitetis, quo tandem aliquando a sycophantis ma- ctari desinamus. Neque enim ad pecunias spectat inimicorum injuria, neque ad mulctam ignominia, nec ad aliud quidpiam rei majoris illata damna (hæc enim contemnimus, quamvis studio digna multis videantur; ut qui non modo non repercu- tere, nec invadentibus et rapientibus diem dicere, sed istis, etiamsi colaphum inflixerint, alteram capitis partem percutiendam præbere; his autem, si tumicam abstulerint, pallium superaddere didi- cerimus), sed corporibus ac vitæ nostra, postquam pecunias projecerimus, insidiantur, criminum acer- vum in nos effundentes, quæ nobis quidem nec co- gitatione tenus, his autem, qui bæc effutiunt, et illorum similibus inhærent. - formam, ac gravissima crimina impetrare non potest, · Ac nos quidem magni minorisve criminis si quis arguere habeat ; non deprecamur ponam, sed acer- bissimam et sævissimam quamque nobis infligen- dam censemus. Sin autem in solo nomine haeret accusatio (hactenus enim quod de nobis di- ctitant, promiscuus est et temerarius hominum ru- mor, nec ullus malefacti Christianus convictus est), vestrum jam fuerit, maximi et humanissimi et lit- teratissimi reges, injuriam a nobis lege propulsare; ut quemadmodum in toto orbe et unumquemque et civitates beneficia vestra complectuntur, ita et nos gratiam vobis habeamus gloriantes, quod calum- niis appeti desierimus. Neque enim vestræ æqui- tatis est, ut alii quidem, si in judicium de crimine aliquo vocentur, non ante puniantur, quam con- victi fuerint; in nobis autem plus nomen valeat, quam in judicio argumenta; non id inquirentibus judicibus, utrum reus aliquid mali admiserit, sel nomini, tanquam sceleri, notam inurentibus. Nul- lum autem nomen in se et sua sponte bonum aut malum censetur; sed propter subjectas illis bonas aut malas actiones, bona aut mala videntur. Sed hæc clarius ipsi perspicitis, utpote in philosophia et eruditione omni versati. Propterea et qui apud mus pecunias, insidiantur. His adde illam precem : Quo tandem aliquando mactari desinamus. Non te- mere ergo credendum Dodwello, si quid confiden- tissime pronuntiel. Stephanus et paulo post legendum aut aliam similem existimat Stephanus, sed forte supplenda magis quam deesse existimanda. 2. Καὶ εἰ μέν τις ἡμᾶς ἐλέγχειν ἔχει ἡ μικρὸν ἢ 2. Christianorum innocentia eamdem judiciorum (18) Παυσώμεθα. Clarom. et unus ex Anglicanis, (19) Η κοινή. Delendum articulum monet H. (20) Η σύμπασα. Deesse hic vocem οἰκουμένη (21) Επιζητούντων. Deest in tribus Anglicanis. (22) Φεύγωσι. Uterque Regius et Orat. φεύγουσι.

Α αὐτῶν τὸν βίον, καὶ οὔτε τοῖς ὀνόμασι προσθήσεσθε, παυσόμεθα πολεμούμενοι. ἂν ᾖ κενά, οὔτε ταῖς ἀπὸ τῶν κατηγοριῶν αἰτίαις, εἰ ψευδεῖς εἶεν· ἐν ἴσῃ τάξει (23) την καταδικάζουσαν τῆς ἀπολυούσης δέχονται ψῆφον. Τὸ τοίνυν πρὸς ἅπαντας ἴσον καὶ ἡμεῖς ἀξιοῦμεν, μὴ ὅτι Χριστιανοὶ λεγόμεθα, μισεῖσθαι καὶ κολάζεσθαι (τί γὰρ ἡμῖν τὸ ὄνομα πρὸς κακίαν τελεῖ ; ) ἀλλὰ κρίνεσθαι ἐφ' ὅτων ἂν καὶ εὐθύνῃ τις, καὶ ἢ ἀφίεσθαι ἀπολυομένους τὰς κατηγορίας, ἢ κολάζεσθαι τοὺς ἁλισκομένους πονη- ρούς· μὴ ἐπὶ τῷ ὀνόματι (οὐδεὶς γὰρ Χριστιανός πονηρὸς, εἰ μὴ ὑποκρίνεται τὸν λόγον), ἐπὶ δὲ τῷ ἀδι- χήματι. Οὕτω καὶ τοὺς ἀπὸ φιλοσοφίας (24) κρινο μένους ὁρῶμεν. Οὐδεὶς αὐτῶν πρὸ κρίσεως διὰ τὴν ἐπιστήμην ἢ τέχνην ἀγαθὸς ἢ πονηρὸς τῷ δικαστῇ εἶναι δοκεῖ· ἀλλὰ δόξας μὲν εἶναι ἄδικος, κολάζεται, Β οὐδὲν τῇ φιλοσοφίᾳ προστριψάμενος ἔγκλημα (ἐκεῖ νος γὰρ πονηρὸς, ὁ μὴ, ὡς νόμος, φιλοσοφῶν· ἡ δὲ ἐπιστήμη ἀναίτιος), ἀπολυσάμενος δὲ τὰς διαβολάς. ἀφίεται. Ἔστω δὴ τὸ ἴσον καὶ ἐφ' ἡμῶν· ὁ τῶν κρι- νομένων ἐξεταζέσθω βίος· τὸ δὲ ὄνομα παντὸς ἀφεί - σθω ἐγκλήματος. Αναγκαῖον δέ μοι ἀρχομένῳ ἀπο λογεῖσθαι ὑπὲρ τοῦ λόγου, δεηθῆναι ὑμῶν, μέγιστοι αὐτοκράτορες, ἴσους ἡμῖν ἀκροατὰς γενέσθαι, καὶ μὴ τῇ κοινῇ καὶ ἀλόγῳ φήμῃ συναπενεχθέντας προ- κατασχεθῆναι, ἐπιτρέψαι δὲ ὑμῶν τὸ φιλομαθὲς καὶ φιλάληθες καὶ τῷ καθ᾿ ἡμᾶς λόγῳ. Ὑμεῖς τε γὰρ οὐ πρὸς ἀγνοίας εξαμαρτήσετε, καὶ ἡμεῖς τὰ ἀπὸ τῆς ἀκρίτου τῶν πολλῶν φήμης ἀποδυσάμενοι (25), ειδότες, διὰ τὸ εἰδέναι. ἐν ἴσῃ τάξει, ἐφ' ὅτῳ. ἐφ' ὅσων. ἐφ' ὅτων. Θυέστεια δείπνα, Οιδιποδείους (26) μίξεις. Αλλά, εἰ μὲν ἀληθῆ ταῦτα, μηδενὸς γένους φείσησθε, ἐπεξέλ θετε δὲ τοῖς ἀδικήμασι· σὺν γυναιξὶ καὶ παισὶ προβ ῥίζους ἡμᾶς ἀποκτείνατε, εἴ γέ τις ἀνθρώπων ζῇ δί- την θηρίων. Καίτοι γε καὶ τὰ θηρία τῶν ὁμογενῶν οὐχ ἅπτεται, καὶ νόμῳ φύσεως, καὶ πρὸς ἕνα καιρὸν τὸν τῆς τεκνοποιίας, οὐκ ἐπ᾽ ἀδείας μίγνυνται· γνω ρίζει δὲ καὶ ὑφ' ὧν ὠφελεῖται. Εἴ τις οὖν καὶ τῶν θη ρίων ἀνημερώτερος, τίνα οὖν πρὸς τὰ τηλικαῦτα ὑποσχών δίκην, καὶ πρὸς ἀξίαν κεκολάσθαι νομισθή σεται; Εἰ δὲ λογοποιίαι ταῦτα καὶ διαβολα κενα, φυσικῷ λόγῳ πρὸς τὴν ἀρετὴν τῆς κακίας. ἀντικει μένης, καὶ πολεμούντων ἀλλήλοις τῶν ἐναντίων (27) ἀποδυσάμενοι ἀπολυσάμενοι, Οιδιποδίους. καὶ ἐναντίων, ATHENAGORÆ PHILOSOPHI CHRISTIANI vos judicantur, etiamsi maximis de criminibus in judicium vocati fuerint, confidunt tamen, cum fu- turum intelligant, ut in eorum vitam inquiratis, ac neque nominibus, si inania fuerint, neque accusa- tionum criminibus, si falsa, moveamini, et dam- nantem sententiam eodem judicii ordine ac absol- ventem experiuntur. Quod igitur commune jus est omnium, nos quoque postulamus, ut nequaquam odio habeamur et puniamur, quia dicimur Christiani (quid enim nobis hoc nomen ad nequitiam alert?); sed judicemur de quocunque quis vocaverit, ac vel absolvamur, refutato crimine, vel, convicta impro- bitate, puniamur; non propter nomen (nemo enim Christianus improbus, nisi doctrinam hanc simu- late profiteatur), sed propter crimen. Sic et de phi- losophis judicium ferri videmus, quorum nemo ante judicium, scientiæ aut artis nomine, bonus aut ma- lus judici videtur, sed improbus deprehensus pu- nitur, nullo in philosophiam redundante crimine (improbus enim ille est, qui non legitime philoso- phatur, scientia extra noxiam), repulsis autem ca- lumniis, dimittitur. Nobis quoque servetur hæc juris æquabilitas; inquiratur in vitam reorum, no- men crimine omni exsolvatur. Necessarium au- tem mihi est doctrinam nostram defendere in- cipienti, vos, maximi imperatores, orare, ut æquis animis audiatis, nec communi et a ratione alieno rumore abrepti præoccupemini; sed vestrum do- ctrina ac veritatis studium nostris quoque rebus C concedatis. Cum enim vos nihil imprudentes peccabitis, tum nos etiam postquam ea exuerimus quæ temerarius multorum rumor affingit, bello appeti desinemus. - alingunt crimina : atheismum, Thyesteas coenas, Odipodeos concubitus. Quæ si vera sunt, nulli parcite generi poenas scelerum repetite; radicitus nos cum uxoribus et pueris delete, si quis ferarum ritu vivit. Quanquam belluæ generis sui belluas non tangunt, ac lege natura et ad solum procreandæ søbolis tempus, non ad omnem licentiam miscen- tur, ac eos etiam, a quibus sibi bene ft, agnoscunt. Si quis ergo etiam belluis immanior, quamnam ille talium scelerum poenam persolvens, vel pro meritis puniri censebitur? Sin autem hæc verba sunt et inanes calumniæ, quæ inde oriuntur quod vitium virtuti adversetur naturali quadam lege, esse conjunctio copulativa, quam quidem in inter- pretando supplevimus. Henricus Stephanus eam collocat ante quod idem esse putat ac Videtur ergo Stephanus sic intellexisse bas voces e:c., quo animo sententiam dampantem et absolventem excipiunt vel exspe- clant. Mux tres Angl. Ducæus Alii quo utitur S. Justinus Apol. 1, n. 5, eo majoris est ponderis, quod philosophi statuas et deos irride- bant, nec tamen ob eam rem male audiebant, aut sacrificare cogebantur. Cur ergo, inquit Tertullia- nus Apol.46,quibus comparamur de disciplina, pro- inde illis non adæquamur ad licentiam impunitatem- que discipline? Vel cur et illi, ut pares nostri non urgentur ad officia, quæ nos non obeuntes periclitamur? D Quis enim philosophum sacrificare aut dejerare aut lucernas meridie vanas proferre compellit? Quinimo et deos vestros palam destruunt, et superstitiones ve- stras commentariis quoque accusant laudantibus vobis. ' nuin imitari et falsas criminationes, ut prava quæ- dam integumenta considerare, quæ Christianæ do- ctrinæ, ut ait Justinus Apol. ut, n. 13, improbi bo- mines ad alios deterren los injecerant. Si quis ta- men hanc vocem idem esse velit ac postquam depulerimus, non repugnabo, sed tunc le- gendum erit ut paulo ante et passim. Angl. existimat Stephanus si legitur sed inutili prorsus opera, cum locus nec corruptus sit, 3. Tria crimina Christianis afficta. · Tria nobis (25) Ἐν ἴσῃ τάξει. Ante hac verba videtur de- (24) Τοὺς ἀπὸ φιλοσοφίας. Hoc argumentum, 5. Τρία ἐπιφημίζουσιν ἡμῖν ἐγκλήματα· ἀθεότητα, (25) Αποδυσάμενοι. Videtur Athenagoras Just- (26) Οιδιποδείους. Reg. uterque, Orat. et tres (27) Τῶν ἐναντίων. Elegantius et oratius fore

θείῳ νόμῳ, καὶ τοῦ μηδὲν τούτων ἀδικεῖν, ὑμεῖς μάρ- Α τυρες, κελεύοντες μὴ ὁμονοεῖν (28)· πρὸς ὑμῶν λοι- τὸν ἐξέτασιν ποιήσασθαι βίου, δογμάτων, τῆς πρὸς ὑμᾶς καὶ τὸν ὑμέτερον οἶκον καὶ τὴν βασιλείαν (29) σπουδῆς καὶ ὑπακοῆς, καὶ οὕτω ποτέ συγχωρήσαι ἡμῖν οὐδὲν πλέον τοῖς διώκουσιν ἡμᾶς. Νικήσομεν γὰρ αὐτοὺς, ὑπὲρ ἀληθείας αόκνως καὶ τὰς ψυχὰς ἐπιδιδόντες (50). ἀπαντήσω τῶν ἐγκλημάτων, μὴ καὶ γελοῖον ᾖ τοὺς λέγοντας μὴ ἐλέγχειν), Διαγόρᾳ μὲν γὰρ εἰκότως ἀθεότητα ἐπεκάλουν Αθηναῖοι, μὴ μόνον τὸν Ὀρφι- κὸν εἰς μέσον κατατιθέντι λόγον, καὶ τὰ ἐν Ελευσίνι καὶ τὰ τῶν Καβείρων δημεύοντι μυστήρια, καὶ τὸ τοῦ Ηρακλέους, ἵνα τὰς γογγύλας έψοί, κατακόπτοντι Β ξόανον· ἄντικρυς δὲ ἀποφαινομένῳ μηδὲ ὅλως εἶναι Θεόν. Ἡμῖν δὲ, διαιροῦσιν ἀπὸ τῆς ὕλης τὸν Θεὸν, καὶ δεικνύουσιν ἕτερον μέν τι εἶναι τὴν ὕλην, ἄλλο δὲ τὸν Θεὸν, καὶ τὸ διὰ μέσου πολὺ τὸ μὲν γὰρ Θεῖον, ἀγέννητον εἶναι καὶ ἄΐδιον, νῷ μόνῳ καὶ λόγῳ θεω ρούμενον· τὴν δὲ ὕλην γενητὴν καὶ φθαρτὴν [34]), μήτι οὐκ ἀλόγως τὸ τῆς ἀθεότητος ἐπικαλοῦσιν ὄνο μα; Εἰ μὲν γὰρ ἐφρονοῦμεν ὅμοια τῷ Διαγόρα, του αῦτα ἔχοντες πρὸς θεοσέβειαν ἐνέχυρα, τὸ εὔτα- κτον, τὸ διαπαντός σύμφωνον, τὸ μέγεθος, τὴν χροιάν, τὸ σχῆμα, τὴν διάθεσιν τοῦ κόσμου· εἰκότως ἂν ἡμῖν καὶ ἡ τοῦ μὴ θεοσεβεῖν δόξα καὶ ἡ τοῦ ἐλαύνεσθαι αἰτία προσετρίβετο. Ἐπεὶ δὲ ὁ λόγος ἡμῶν ἕνα θεὸν ἄγει τὸν τοῦδε τοῦ παντὸς ποιητήν, Οὐκ ἐθέλει περιμένειν ἄλληλα τὸ φῶς καὶ τὸ σκότος, ἀλλὰ νόμῳ φύσεως περιίστανται, ἀντιπεριίστανται. Θείῳ νόμῳ κελεύοντι μὴ ὁμονοεῖν. μή μηνύειν ; βασιλείας. ἢ τοῖς διώκουσιν. γεννητὴν καὶ φθαρτήν. LEGATIO PRO CHRISTIANIS. et contraria divina quadam lege inter se pugnent; nec inornatus. Eadem sententia occurrit infra n. 31. Non absimili sensu Synesius epist. : vel ut est apud Joan. Damasc. Parallel., p. 532, Non sese invi- cem exspectare amant lux et tenebræ, sed lege naturæ se devitant. C Gesperus, ut parum quadrantia, suspicatur con- jungi debere cum his quæ præcedunt, ita ut lega- tur : Sufridus ac auctor editionis Oxon. nibil mutandum putant; uterque sic interpretatur, quasi dicat Athenagoras vetuisse imperatores, ne ethnici cum Christianis consentirent. Ex quo nulla prorsus sententia erui possit, quamvis diversam uterque eruere conetur. Corrupti loci non difficilis erit einendatio, si, ut par est, attendamus. Lego itaque si nihil D horum a nobis admitti vos ipsi testes estis, qui nomen nostrum deferri vetatis. Nefas ambigere, quin respi- ciat Athenagoras ad aliquod imperatorum edictum, ex quo Christianorum eluceret innocentia. At vix ullo edicto imperatores innocentiam Christianorum significantius declararunt, quam cum eorum nomen deferri vetuerunt. Trajanus Plinio secundo rescri- pserat : Hoc genus inquirendos quidem non esse, ob- lalos vero puniri oportere, ut ait Tertull. Apologet., c. 2. Adrianus in Epistola ad Minucium Fundanum in ipsos delatores animadvert jusserat, si Christia- nos solius religionis nomine accusarent. Idem sanxe- rat Antoninus in epistola ad commune Asiæ. M. Aurelius, etsi tam liberaliter cum Christianis non agebat, eos tamen accusari vetuerat paucis annis autequam ei hanc Apologiam Athenagoras offerret. Sicul non palam ab ejusmodi hominibus, inquit Ter- tullianus Apologet., c. 5, pœnam dimovit, ita alio si nihil horum a nobis admitti vos testes estis, qui nomen nostrum deferri vetatis; vestrum jam fuerit de moribus nostris, de doctrina, de nostro in vos ac domum vestram et imperium studio et obsequio inquirere, ac nobis tandem aliquando non amplius juris, quam inimicis nostris, concedere. Vincemus enim eos, ut qui nostram etiam pro veritate vitam libenter profundamus. - uno Deo. - Quod igitur spectat ad impietatis cri- men, quod immerito nobis affingitur (singulis enim criminationibus occurram, ne ridiculumn sit eos qui hæc dicunt non arguere), Diagoram quidem merito atheum judicabant Athenienses, qui non solum Or- phica verba proferebat in medium, ac Eleusinia et Cabirorum mysteria vulgabat, et de statua Herculis secabat, ex quo rapas suas coqueret; sed etiam Deum omnino non esse, palam et aperte pronuntia- bat. Nobis autem, qui Deum a materia disjungimus, et aliud quidem materiam, aliud vero Deum esse, ac plurimo utrumque intervallo distare demonstra- mus (Deum enim increatum et æternum esse, ac sola mente et ratione et cognosci posse; materiam autem creatam corruptioni obnoxiam), nonne immerito atheorum nomen imponitur? Nam si idem ac Diagoras sentiremus, cum tot ac tanta babea- mus Dei colendi pignora, ratum ordinem, perpetuum concentum, magnitudinem, colorem, figuram, de- scriptionem mundi; merito in atheismi crimen, et modo palam dispersit, adjecta' etiam accusatoribus damnatione et quidem tetriore. Quare cum Marcus Christianos accusari vetaret, accusatis poenam non eximeret, merito Athenagoras illius testimonio Christianorum innocentiam declarari contendit. Quod quidem argumentum sic Tertulliani nervis vibratur Apologet., c. : sententiam necessitate confusum! Negat inquirendos ut innocentes, et man- dat puniendos ut nocentes. Parcit et sævit : dissimu- lat et animadvertit. Quid temetipsam, censura, circum- venis? Si damnas, cur non et inquiris ? Si non inqui- ris, cur non et absolvis? Ilæc Tertulliani dicta de Trajani edicto haud scio an melius quadrent in edi- ctum M. Aurelii, qui Christianos non solum, ut Trajanus, inquiri, sed etiam accusari vetabat, in flicta accusatoribus gravissima pœna, quod a Tra- jano factum non legímus. tiocinatio Athenagoræ duabus rebus, tanquam fun- damento, niti : 1° Moribus tanto veritatis amore in- flammatis nihil inesse posse sceleris, quod legum severitatem reformidet; 2° Christianos, dum vitanı pro veritate profundunt, non cedere adversariis, nec ab eis vinci, sed potius vincere. His suppositis, sic ratiocinatur Athenagoras: Si nunc Christiani, cum impetrare non possunt ut leges observentur, mortem libenter oppetunt pro veritate; quanto ma- gis causæ suæ confident et adversarios non metuent, cum accusatoribus non jam nomen Christiani de- ferendum erit, sed æquabili jure crimina probanda? Forte legendum codicibus 4. Ὅτι μὲν οὖν ἐσμεν ἄθεοι (πρὸς ἓν ἕκαστον (28) Κελεύοντες μὴ ὁμονοεῖν. Omisit hæc verba 4. Christianos atheos non esse probat doctrina de (29) Την βασιλείαν. Reg. 2 et tres Anglicani τῆς (30) Ὑπὲρ ἀληθείας... ἐπιδιδόντες. Videtur ra- (31) Γενητὴν καὶ φθαρτήν. Unus ex Anglicanis

οὐ κινούμενον, αἴτιον δὲ τῆς τούτου κινήσεως γινόμε ἐπὶ γενέσει κόσμου εμπεριειληφότος. Ευ. 1., Τοσοῦτον δὲ δυνηθέντες περινοῆσαι, περὶ Θεοῦ ἀξιώσαντες μαθεῖν, ἀλλὰ παρ' αὐτοῦ ἕκαστος. τοῦτον δὲ ὅσον μή δυνηθέντες ἀξιώσαντες, νον. Οἱ δὲ ἀπὸ τῆς Στοάς, κἂν ταῖς προσηγορίαις κατὰ τὰς παραλλάξεις τῆς ὕλης, δι' ἧς φασι τὸ πνεῦμα χωρεῖν τοῦ Θεοῦ, πληθύνωσι τὸ Θεῖον τοῖς ὀνόμασι, τῷ γοῦν ἔργῳ ἕνα νομίζουσι τὸν Θεόν. Εἰ γὰρ ὁ μὲν Θεὸς πῦρ τεχνικὸν ὁδῷ βαδίζον ἐπὶ γενέσεις κόσμου, ἐμπεριειληφὸς (49) ἅπαντας τοὺς σπερματικούς λό- γους, καθ᾽ οὓς ἔκαστα καθ' εἱμαρμένην γίγνεται, τὸ δὲ πνεῦμα αὐτοῦ διήκει δι᾿ ὅλου τοῦ κόσμου· ὁ Θεὸς εἷς κατ' αὐτοὺς, Ζεὺς μὲν κατὰ τὸ ζέον τῆς ὕλης, ὀνομαζόμενος· Ἥρα δὲ, κατὰ τὸν ἀέρα· καὶ τὰ λοιπὰ καθ᾽ ἕκαστον τῆς ὕλης μέρος δι' ἧς κεχώρηκε, και λούμενος. πλείστον, κἂν μὴ θέλωσι, τοῖς πᾶσι συμφωνῆται, ἐπὶ τὰς ἀρχὰς τῶν ὅλων παραγινομένοις, ἡμεῖς δὲ κρα τύνωμεν τὸν διακοσμήσαντα τὸ πᾶν τοῦτο, τοῦτον εξω ναι τὸν Θεόν· τίς ἡ αἰτία, τοῖς μὲν, ἐπ᾽ ἀδείας ἐξεῖ ναι καὶ λέγειν καὶ γράφειν περὶ τοῦ Θείου & θέλου- σιν· ἐφ' ἡμῖν δὲ κεῖσθαι νόμον, οἱ ἔχομεν ὅ τι καὶ νοοῦμεν καὶ ὀρθῶς πεπιστεύκαμεν, ἕνα θεὸν εἶναι, ἀληθείας σημείοις καὶ λόγοις παραστῆσαι; Ποιηταί μὲν γὰρ καὶ φιλόσοφοι, ὡς καὶ τοῖς (50) ἄλλοις, ἐπέ- βαλον στοχαστικώς, κινηθέντες μεν, κατὰ συμπάθειαν τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ πνοῆς, ὑπὸ τῆς αὐτὸς αὐτοῦ ψυ χῆς ἕκαστος ζητῆσαι, εἰ δυνατὸς εὑρεῖν καὶ νοῆσαι τὴν ἀλήθειαν· τοσοῦτον δὲ δυνηθέντες (51) ὅσον περ ρινοῆσαι οὐχ εὕρηνται ὂν οὐ παρὰ Θεοῦ περὶ Θεοῦ ἀξιώσαντες μαθεῖν, ἀλλὰ παρ᾽ αὑτοῦ ἕκαστος. Διδ καὶ ἄλλος άλλως ἐδογμάτισεν αὐτῶν καὶ περὶ Θεοῦ καὶ περὶ ὕλης καὶ περὶ εἰδῶν καὶ περὶ κόσμου. Ἡμεῖς δὲ, ὧν νοοῦμεν καὶ πεπιστεύκαμεν, ἔχομεν προφήτας μάρτυρας, οἳ Πνεύματι ἐνθέῳ (52) εκπεφωνήκασι καὶ περὶ τοῦ Θεοῦ καὶ περὶ τῶν τοῦ Θεοῦ. Εἴποιτε δ᾽ ἂν καὶ ὑμεῖς, συνέσει καὶ τῇ περὶ τὸ ὄντως θεῖον εὐσε βεία τοὺς ἄλλους προύχοντες, ὡς ἔστιν ἄλογον, παρα- λιπόντας (53) πιστεύειν τῷ παρὰ τοῦ Θεοῦ Πνεύματι, ὡς ὄργανα κεκινηκότι τὰ τῶν προφητῶν στόματα, προσέχειν δόξαις ἀνθρωπίναις. ποιητὴς Θεός, ούτωσὶ σκέψασθε, ἵν᾽ ἔχητε καὶ τὸν λογισμὸν ἡμῶν τῆς πίστεως. Εἰ δύο ἐξ ἀρχῆς ἢ πλεί- ους ἦσαν θεοί, ἤτοι ἐν ἑνὶ καὶ ταὐτῷ ἦσαν, ἡ ἰδία ἕκαστος αὐτῶν. Ἐν μὲν οὖν ἑνὶ καὶ ταὐτῷ εἶναι οὐκ Εt ἔχοιτε. ATHENAGORÆ PHILOSOPHI CHRISTIANI ventur; animam vero, rationem, quæ corporis A motui præest, ipsam quidem minime mobilem, sed efficientem ut illud moveatur. Stoici, etsi secundum materiæ mutationes, per quam Dei spiritum dicunt permeare, Deum Dominibus multiplicant, revera unicum statuunt Deum. Nam si Deus ignis est arti- ficiosus ad mundi generationes via progrediens, ac seminales omnes rationes, secundum quas omnia fato eveniunt, in se complectens; si ejus spiritus totum mundum pervadit ; unus est secundum illos Deus, qui Jupiter vocatur pro fervida materiæ parte, Juno pro aere, et aliis nominibus designatur pro singulis materiæ, quam permeal, partibus. - B poetarum et philosophorum. Cum igitur unum esse Deum, ut plurimum vel inviti fateantur omnes, ubi ad universorum principia venerunt; cumque nos eum, a quo hæc universitas ornata est, Deum ´esse confirniemus; quid causæ est, cur istis impune de Deo dicere quod libuerit et scribere liceat, nobis autem posita sit lex, qui quod et intelligimus et recte credimus unum esse Deum, id veritatis signis et rationibus demonstrare possumus ? Nam poetæ et philosophi, ut res alias, ita hanc quoque conjiciendo attigere, ex quadam divini flatus cognatione, a sua quisque mente impulsi, ut tentarent, num verum invenire et intelligere possent. Sed tantum in eis facultatis minime inventum est, ut rein investiga- tione assequerentur; quippe cum de Deo non ab ipso Deo, sed a se quisque discendum sibi esse C existimassent : unde etiam alius aliter statuit et de Deo et de materia et de formis et de mundo. Nos autem eorum, quæ perspicimus et credimus, testes habemus prophetas, qui divino Spiritu amati de Deo ac rebus divinis pronuntiarunt. Atque id quim dem ipsi quoque confirmabitis, qui prudentia et pie tate in verum Numen cæteros superatis, alienum esse a ratione, ut Dei Spiritui, qui prophetarum ora, tanquam instrumenta pulsavit, credere super- sedentes, animum ad humanas opiniones adjunga- mus. - Unum igitur ab initio esse hujus universi creatorem Deum, ad hunc modum considerate, ut nostram etiam cum fide conjunctam ratiocinationem perspi- ciatis. Si duo essent ab initio vel plures dii; vel in dose apud Plutarchum loco jam cilato, Vid. Euseb. Præp. xv, c. 14. Sed nihil mutandum. • hic locus in cod. Clarom : Gesnerus legit sed cum Athenagorae verba verbis La- tinis reddita commodam habeant sententiam, nihil prorsus mutandum est, præter illud öv ante oux quod aut tollendum est ut inutile, aut mutandum in oi vel 5. Cur autem philosophi cum veritatem quærerent, iuvenire non potuerint, eam- D dem causam afferunt multi alii scriptores, in pri- mis Lactantius, qui 1. Inst., c. 1, sic loquitur : Neque ego nunc eorum studium reprehendo, qui re- ritatem scire voluerunt, quia naturam hominis Deus veri adipiscendi cupientissimam facit; sed id arguo, id revinco, quod honestam illorum et optimam volun- tatem non sit secutus effectus, quia neque quid esset verum ipsum sciebant, neque quomodo, aut ubi, axt qua mente quærendum. l. iv, c. : Quid autem putemus fuisse cause, cur tot ingeniis, totque tem- poribus summo studio et labore quæsita non reperire- tur, nisi quod eam philosophi extra fines suos quæsie- runt. Vid. Justinum Cohort. infra 7. Christianorum longe præstantior doctrina, quam 8. Incommoda ex pluribus diis consequentia. (49) Επὶ γενέσεις κόσμου, εμπεριειληφός. Men- (50) Ὡς καὶ τοῖς. Legit Gesnerus οἱ καὶ τοῖς. (54) Τοσοῦτον δὲ δυνηθέντες. Sic legitur totus 7. Ὅταν οὖν τὸ μὲν εἶναι ἐν τὸ θεῖον, ὡς ἐπὶ τὸ 8. Ὅτι τοίνυν εἷς ἐξ ἀρχῆς ὁ τοῦδε τοῦ παντὸς (52) Ενθέῳ. Unus Angl. ἐν Θεῷ. (53) Παραλιπόντας. Tres Angl. παραλιπόντες, οι

ἠδύναντο. Οὐ γὰρ εἰ θεοί, ὅμοιοι· ἀλλ' ὅτι ἀγένητοι, οὐχ όμοιοι (54). Τὰ μὲν γὰρ γενητὰ ὅμοια τοῖς πα ραδείγμασι· τὰ δὲ ἀγένητα ἀνόμοια, οὔτε ἀπό τινος, οὔτε πρός τινα γενόμενα. Εἰ δὲ ὡς χεὶρ καὶ ὀφθαλμὸς καὶ τοῖς περὶ ἓν σῶμά εἰσιν, συμπληρούντες τὰ μέρη, ἕνα ἐξ αὐτῶν συμπληροῦντες, ὁ Θεὸς εἶς· καί το ὁ μὲν Σωκράτης, παρ' γεννητὸς καὶ φθαρτός, συγκείμενος καὶ διαιρούμενος εἰς μέρη· ὁ δὲ Θεὸς ἀγένητος καὶ ἀπαθὴς καὶ ἀδιαίρετος. Οὐκ ἄρα συνε- στὼς ἐκ μερῶν. Εἰ δὲ ἰδίᾳ ἑκάστου αὐτῶν ὄντος, τοῦ τὸν κόσμον πεποιηκότος, ἀνωτέρω τῶν γεγονότων καὶ περὶ ἃ ἐποίησέ τε καὶ ἐκόσμησε, ποῦ ὁ ἕτερος, ἢ οἱ λοιποί; Εἰ γὰρ ὁ μὲν (55) κόσμος, σφαιρικὸς ἀπο τελεσθείς, οὐρανοῦ κύκλοις ἀποκέκλεισται, ὁ δὲ τοῦ κόσμου ποιητὴς ἀνωτέρω τῶν γεγονότων ἐπέχων αύ τὸν τῇ τούτων προνοίᾳ, τίς ὁ τοῦ ἑτέρου Θεοῦ ἢ τῶν λοιπῶν τόπος; Οὔτε γὰρ ἐν τῷ κόσμῳ ἐστὶν, ὅτι ἑτέρου ἐστίν· οὔτε περὶ τὸν κόσμον· ὑπὲρ γὰρ τοῦτον ὁ τοῦ κόσμου ποιητής Θεός. Εἰ δὲ μήτε ἐν τῷ κόσμῳ ἐστὶ, μήτε περὶ τὸν κόσμον (τὸ γὰρ περὶ αὐτὸν πᾶν ὑπὸ τούτου κατέχεται), ποῦ ἔστιν ; Ανωτέρω τοῦ κόσμου καὶ τοῦ Θεοῦ; ἐν ἑτέρῳ κόσμῳ, ἢ περὶ ἕτερον; ἀλλ᾽ εἰ μὲν ἔστιν ἐν ἑτέρῳ καὶ περὶ ἕτερον, οὔτε περὶ ἡμᾶς ἐστιν ἔτι. Οὔτε γὰρ κόσμου κρατεί, οὔτε αὐτὸς δυνάμει μέγας ἐστίν· ἐν γὰρ περιωρισμένῳ τόπῳ ἐστίν. Εἰ δὲ οὔτε ἐν ἑτέρῳ κόσμῳ ἐστὶν (πάντα γὰρ ὑπὸ τούτου πεπλήρωται), οὔτε περὶ ἕτερον (πάντα γὰρ ὑπὸ τούτου κατέχεται), καὶ οὐκ ἔστιν, οὐκ ὄντος ἐν ᾧ ἐστιν. Η τί ποιεῖ, ἑτέρου μὲν ὄντος οὗ ἐστιν ὁ κόσμος, αὐτὸς δὲ ἀνω- τέρω ὢν τοῦ ποιητοῦ τοῦ κόσμου, οὐκ ἂν δὲ οὔτε ἐν κόσμῳ, οὔτε περὶ κόσμον; Αλλ' ἔστι τὶ ἕτερον, ἵνα που στῇ ὁ γενόμενος κατὰ τοῦ ὄντος (56), ἀλλ' ὑπὲρ αὐτὸν ὁ Θεὸς καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ. Καὶ τίς ἔσται τόπος, τὰ ὑπὲρ τὸν κόσμον τούτου πεπληρωκότος ; ἀλλὰ προ- νοεῖ (57) ; Καὶ μὴν οὐδὲν, εἰ μὴ προνοεί, πεποίηκεν. Εἰ δὲ μὴ ποιεῖ, μήτε προνοεί, μήτε ἐστὶ τόπος ἔτε- ρος ἐν ᾧ ἐστιν εἷς οὗτος ἐξ ἀρχῆς καὶ μόνος ὁ ποιη τὴς τοῦ κόσμου Θεός. Β θα, ἀνθρωπικὸν ἄν τις εἶναι τὸν καθ' ἡμᾶς ἐνόμισεν λόγον. Ἐπεὶ δὲ αἱ φωναὶ τῶν προφητῶν πιστοῦσιν - ἡμῶν τοὺς λογισμούς (58) (νομίζω καὶ ὑμᾶς (59), φι- λομαθεστάτους καὶ ἐπιστημονεστάτους ὄντας, οὐκ ἀνοήτους γεγονέναι οὔτε τῶν Μωϋσέως, οὔτε τῶν αγένητοι τε καὶ γεννητοί; γὰρ δ. καὶ γενητοί, προνοεῖ εἰ μὴ πεποίηκεν. γισμούς. νομίζω δέ. καὶ μετὰ ταῦτα, LEGATIO PRO CHRISTIANIS. A uno et eodem loco essent, vel in suo quisque sepa- ratim. In uno quidem et eodem esse non possent. Neque enim si dii sunt, similes esse possint; sed quia ingeniti, minime similes. Nam quæ genita sunt, exemplaribus similia sunt: ingenita vero dis- similia, cum nec ab alio orta, nec ad aliud expressa sint. Quod si, quemadmodum manus, oculus, pes circa unum corpus versantur, et dum partes com- plent, unum ex se efficiunt, ita Deus unus est; ve- rum illud quidem est Socratem, quatenus genitus et corruptioni obnoxius est, compositum esse et divisum in partes ; Deus autem, cum ingenitus sit et perpessionis ac divisionis expers, non sane con- stat ex partibus. Si vero seorsum quisque fuerint; cum mundi creator supra mundum sit et circa ea quæ condidit et ornavit, alter aut reliqui ubi erunt? Nam si mundus, cum sit rotundus, coelestibus sphaeris concluditur, mundi autem conditor Deus supra opera sua versatur, ad eorum providentiam advigilans : quis erit alterius Dei aut cæterorum locus ? Neque enim in mundo est, cum sit alterius ; neque circa mundum; supra hunc enim mundi con- ditor Deus. Si vero neque in mundo est, neque circa mundum (totus enim ille circuitus ab opife occupatur), ubinam est? Supra mundum et Deum? In alio mundo, aut circa alium? Sed, si in alio est, vel circa alium, non jam circa nos est; neque enim mundi dominatum tenet, nec potestas ejus magna est, cum in circumscripto loco ver- setur. Quod si neque in alio mundo est (omnia C enim ab isto implentur), neque circa alium (omnia enim ab isto tenentur), jam profecto nullus est, cum nihil sit in quo versetur. Aut quid faciet, si cum ab alio mundus teneatur, ipse supra condito- rem mundi, nec tamen in mundo aut circa mundum versetur? Sed estne quidpiam, in quo stare possit ? Verum quis erit iste locus, cum ab opifice quæ sunt supra mundum impleantur? Num etiam providet ? Nihil sane ab eo factum, nisi provideat. Quod si nec facit quidquam, nec providet, nec alius est locus, in quo versetur, unus est ille ab initio et solus mundi opifex Deus. Si ejusmodi tantum rationibus niteremur, do- etrina nostra nonnullis humana videretur. Sed quia D prophetarum vocibus argumenta nostra confirman - codex Clarom. Sic etiam Reg. nisi quod alia ma- nus haud recens post addideral, ut est in aliis codicibus mss. et editis, ex quo tota Athenagoræ de Dei singularitate disputa- tio deformabatur. Eadem ratiocinatio occurrit apud Joan. Damasc. lib. v De fide, cap. 5. verba cum Athenagoræ sententia, qui de duobus illis diis, quos animi causa fingit, ita disputat, ut ulrumque ingenitum et increatum ac proinde dissi- milem esse ponat, quemadmodum supra vidinius. Quamobrem has vocês in interpretando neglexi- nec PATROL. GIR. Gl. tur (non enim vobis, qui litteratissimi et doctissimi estis, ignota esse puto Moysis scripta aut Isaiæ, aut assutas esse dubito ab eo, qui prius addiderat simi- lem vocem, ut duo illi dii, prater sententiam Athenagoræ, geniti et ingeniti dice- rentur. duo Angl. o. Legendum putat Gesnerus o Sed inutilis ejusmodi emendatio locí minime mendosi. vel Primum testimonium non reperitur quoad verba. In secundo illud, ma- lui reddere, et novissimus, ut in Vulgata. 9. Εἰ μὲν οὖν ταῖς τοιαύταις ἐννοίαις ἀπηρκούμε 9. Rationem confirmant testimonia prophetarum. (54) ᾿Αλλὰ ὅτι ἀγένητοι, οὐχ ὅμοιοι. Sic habet (55) Εἰ γὰρ ὁ μέν. Tres Romani codices εἰ μὲν (56) Ο γενόμενος κατὰ τοῦ ὄντος. Pugnant læc (57) Προνοεῖ. Reg. 1 προνος. Ibidem Reg. 2, et (58) Λογισμούς. Duo Angl. et Clarom. συλλο (59) Νομίζω καὶ ὑμᾶς. Legend. νομίζω γὰρ ὑμᾶς,

Ἡσαΐου καὶ Ἱερεμίου, καὶ τῶν λοιπῶν προφητῶν, Ελίων γενομένοις, ἀκριβέστερον τὰς ἐκείνων ἐξετάσαι τὴν καθ᾿ ἡμᾶς ἐπήρειαν ἀποσκευάσησθε. - οἱ κατ' ἔκστασιν τῶν ἐν αὐτοῖς λογισμῶν, κινήσαντος αὐτοὺς τοῦ θείου Πνεύματος, ἃ ενηργοῦντο ἐξεφώνη σαν συγχρησαμένου τοῦ Πνεύματος, ὡσεὶ καὶ αὐλη τὴς αὐλὸν ἐμπνεῦσαι) (59'). Τί οὖν οὗτοι ; Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν· οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν. Καὶ πάλιν· Ἐγὼ Θεὸς πρῶτος καὶ μετὰ ταῦτα· καὶ πλὴν ἐμοῦ οὐκ ἔστι Θεός. Ὅμοιος ἔμπροσθεν ἐμοῦ οὐκ ἐγένετο ἄλλος Θεὸς, καὶ μετ' ἐμὲ οὐκ ἔσται. Ἐγὼ ὁ Θεὸς, καὶ οὐκ ἔστι πάρεξ ἐμοῦ (60). Καὶ περὶ τοῦ μεγέθους· Ὁ οὐρανός μοι θρόνος, ἡ δὲ γῆ, ὑποπόδιον τῶν ποδῶν μου. Ποῖον οἶκον οικοδομήσετέ μοι, ἢ τίς τόπος τῆς καταπαύσεώς μου; Καταλείπω δὲ ὑμῖν (61), ἐπ' αὐτῶν τῶν βε προφητείας, ὅπως μετὰ τοῦ προσήκοντος λογισμοῦ καὶ ἀΐδιον καὶ ἀόρατον καὶ ἀπαθῆ καὶ ἀκατάληπτον καὶ ἀχώρητον, νῷ μόνῳ καὶ λόγῳ καταλαμβανόμενον, φωτὶ καὶ κάλλει καὶ πνεύματι καὶ δυνάμει ἀνεκδιη γήτῳ περιεχόμενον, ὑφ' οὗ γεγένηται τὸ πᾶν διὰ τοῦ αὐτοῦ (62) Λόγου καὶ διακεκόσμηται καὶ συγκρατεί. ται, Θεὸν ἄγοντες, ἱκανῶς μοι δέδειχται. Νοοῦμεν γὰρ καὶ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Καὶ μή μοι γελοιόν τις νο μίσῃ τὸ Υἱὸν εἶναι τῷ Θεῷ. Οὐ γὰρ, ὡς ποιηταὶ μυ θοποιοῦσιν, οὐδὲν βελτίους τῶν ἀνθρώπων δεικνύντες τοὺς θεοὺς, ἢ περὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἢ περὶ τοῦ Υἱοῦ πεφρονήκαμεν. Αλλ' ἔστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ Λό γος (63) τοῦ Πατρὸς ἐν ἰδέᾳ καὶ ἐνεργείᾳ (64). Πρὸς αὐτοῦ (65) γὰρ καὶ δι᾿ αὐτοῦ πάντα ἐγένετο, Ἐπεὶ δὲ . . . . λογισμούς (νομίζω γὰρ ὑμᾶς . . . . ἐμπνεῦσαι), οὐκ ἄν τις ανθρωπικὸν τὸν καθ' ἡμᾶς ἐνόμισε λόγον. μένων. αὐτοῦ. διὰ τοῦ συγκροτείται συγκρατείται. Λόγον νι έργα- σία ἔργον ὑπ' αὐτοῦ, πρὸς τοῦ Λόγου ὑπὸ τοῦ Λόγου. πρὸς αὐτόν, Πρὸς αὐτοῦ γὰρ καὶ δι' αὐτοῦ πάντα ἐγένετο, ἐν ἰδέᾳ καὶ ἐνεργεία, πρὸς αὐτόν Τὰ δὲ ἀγέννητα ἀνόμοια, οὔτε πρός τινα γενόμενα. ATHENAGORÆ PHILOSOPHI CHRISTIANI Jeremiæ et aliorum prophetarum, qui mente et animo A extra se rapti, impellente Spiritu sancto, quæ ipsis inspirabantur, ea sunt locuti; utente illis Spiritu sancto, velut si tibiam inflet tibicen). Quid igitur illi? Dominus Deus noster: non comparabitur alius ad illum³. Et rursus: Ego sum Deus primus et no- vissimus, et præter me non est Deus. Similis ante me non fuit Deus, et post me non erit. Ego sum Deus, et non est prater mes. Et de magnitudine ejus : Ca- lum mihi thronus est, terra vero scabellum pedum meorum. Quam domum ædificabitis mihi, aut quis locus requietis meæ³? Sed vobis relinquo ut ipsos libros adeuntes, eorum expendatis oracula, ut con- sentanea de causa injuriam a nobis propulsetis. clum colunt. · Satis igitur demonstratumi a me est atheos nos non esse, qui unum ingenitum et æternuin tenemus Deum, invisibilem et impassibilem, qui nec capi aut comprehendi potest, qui sola mente et ratione cognoscitur, ac luce et pulchritudine, et spi- situ ac potentia non enarrabili circumdatus est, a quo denique omnia per ipsius Verbum et creata et ornata sunt, et conservantur. Agnoscimus enim et Dei Filium. Nec quisquam ridiculum existimet suum Deo esse Filium. Neque enim, ut poetæ fabulantur, qui nihilo meliores hominibus inducunt deos, ita de Deo et Patre aut de Filio sentimus. Sed est Fi- lius Dei Verbum Patris in idea et operatione ; ab Isa. XLI, 4. * Isa. XLV, 5; XLIII, 10. Isa. Lxvi, 1. (59') (aret altero membro phrasis, quod quidem, C est quam Verbum in quo mundi exemplar descri- Athenagoræ, ut videtur, subintellectum, ab ante- cedentibus repetendum est; sicque locus explican- dus quasi scriptum sit: EDIT. PATROL. Legitur tamen in Regio supra li- neam. Ibidem mallem pro eo quod om- nes editi et mss. habent Athenagoras, quod Verbum cum Patre usque ad mundi creationem confundat. Sed nihil iniquius hac criminatione. Duo incommoda removet a Filii generatione Athenagoras. Ne quis sibi fingeret Chri- D stianos de Filio Dei idem sentire ac poetas de filiis deorum, docet Filium Dei esse Verbum Patris in idea et operatione, ac proinde illius generationem nibil commune habere cum stultis gentilium de di- vinitate commentis. Rursus ne videretur hunc in divinis ideis, veluti quamdam efficientiam et pro- prietatem, reponere, explanat has voces in idea et operatione, ac demonstrat Dei Filium esse Verbum Patris in idea et operatione, quia secundum ipsum et per ipsum omnia creata sunt, sive quia, ut paulo post legimas, Verbum prodiit ut omnium idea et effectio foret. Itaque Verbum declarat Athenagoras personam esse æqualem Patri, ut quæ omnes Patris ideas possideat, et æque omnipotens sit ac Pater. Nam Verbum in idea et operatione, sive Verbum prodiens ut omnium sit idea et effectio, nihil aliud ptum fuit, et per quod mundus creatus fuit. Notis- sima est antiquis hæc loquendi ratio. Verbum apud Philonem lib. De mundi opificio, p. 5, dicitur esse mundus intelligibilis, sive mundi exemplar, quod idem est ac idea. Vocatur idea apud Clementem, Strom. v, p. 555, idea idearum apud Origenem lib. adv. Cels. p. 320. Neque aliud senserunt quicun- que omnia in Verbo creata dixerunt. Sic etiam Ver- bum apud antiquos scriptores vocatur, effectio, sive operatio, quia per eum omnia facta sunt; quale est illud Tertulliani adv. Hermog. c. : Erat initium viarum (Sophia) quia cogitatio et dispositio prima Sophiæ fit operatio de cogitatu viam operibus insti- tuens. Eadein de causa Verbum appellatur apud Justinum Dialog. p. 114, apud Ta- tianum n. 5, quia nimirum per Verbum omnia creata sunt. Docet ergo Athenagoras Filium nec modo corporeo genitum esse, nec Patris efficientiam aut proprietatem esse, sed veram et coæternam Ge- nitori personam. plura. Neque enim, ut erudito Bullo visum est, idem valet ac neque ullum afferri possit exem plum, in quo omnia creata dicantur, pro eo quod saepissime usurpatur Sed si legamus praeclara exstabit sententia, nempe omnia secundum Verbum, sive secundum exemplar in Verbo descriptum creata esse. His enim verbis : continetur explicatio præcedeulium, nec difficile est animadvertere, quemadmoduin Filius Verbum dicitur in operatione, quia omnia per eum facta sunt, ita etiam in idea dici, quia omnia facta sunt. Dicebat n. 8: 10. Christiani cum Patre Filium et Spiritum san- Β 10. Τὸ μὲν οὖν ἄθεοι μὴ εἶναι, ἕνα τὸν ἀγένητον (60) Πάρεξ ἐμοῦ. Duo Angl. et Reg. 2 add. σώζων. (61) Ὑμῖν. Unus Angl. ὑμῶν, et mox tres γενο- (62) Διὰ τοῦ αὐτοῦ. Reg. 1 et duo Anglicani δι' (63) Λόγος. Uterque Bodi. ὁ Λόγος. (64) Ἐν ιδέᾳ καὶ ἐνεργείᾳ. Accusatus Petavio (65) Πρὸς αὐτοῦ. Valde mihi displicet hæc scri-

μένους. Οὐ γὰρ λόγους διαμνημονεύουσιν, ἀλλὰ πρά- Α ξεις ἀγαθὰς ἐπιδεικνύουσιν· παιόμενοι (82) μὴ ἀντι- τύπτειν, καὶ ἁρπαζόμενοι μὴ δικάζεσθαι, τοῖς αὐτοῦ- σε διδόναι, καὶ τοὺς πλησίον ἀγαπᾷν ὡς ἑαυτούς. ἀνθρώπων γένει νομίζομεν, οὕτως ἂν ἑαυτοὺς ἐξε καθαίρομεν ; Οὐκ ἔστιν εἰπεῖν. Αλλ' ἐπεὶ πεπείσμε- θα ὑφέξειν παντὸς τοῦ ἐνταῦθα βίου λόγον τῷ πε ποιηκότι καὶ ἡμᾶς καὶ τὸν κόσμον Θεῷ, τὸν μέσ τρων (83) και φιλάνθρωπον καὶ εὐκαταφρόνητον βίον αἱρούμεθα, οὐδὲν τηλικοῦτον πείσεσθαι κακὸν ἐνταῦθα νομίζοντες, καν τῆς ψυχῆς ἡμᾶς ἀφαιρῶνται τινες, ὧν ἐκεῖ κομιούμεθα τοῦ πρᾴου (84) καὶ φιλαν- θρώπου καὶ ἐπιεικοῦς βίου παρὰ τοῦ μεγάλου δικα- Β στοῦ. Πλάτων μὲν οὖν Μίνω καὶ Ραδάμανθυν δικάσειν καὶ κολάσειν τοὺς πονηροὺς ἔφη· ἡμεῖς δὲ, κἂν Μίνως τις κἂν Ραδάμανθυς ᾖ, κἂν ὁ τούτων πατὴρ, οὐδὲ τοῦ τόν φαμεν διαφεύξεσθαι τὴν κρίσιν τοῦ Θεοῦ. Εἶθ' οἱ μὲν τὸν βίον τοῦτον νομίζοντες, Φάγωμεν καὶ πίωμεν (85), αύριον γὰρ ἀποθνήσκομεν, καὶ τὸν θάνατον βαθὺν ὕπνον καὶ λήθην τιθέμενοι (ύπνω καὶ θανάτω διδυμάονε (86)), πιστεύονται θεοσεβεῖν· ἄνθρωποι δὲ, τὸν μὲν ἐνταῦθα ὀλίγου καὶ μικροῦ τινος ἄξιον βίον λελογισμένοι, ὑπὸ μόνου δὲ παρα πεμπόμενοι (87) τούτου, δν ἴσως (88) Θεὸν καὶ τὸν παρ' αὐτοῦ Λόγον εἰδέναι, τίς ἡ τοῦ Παιδὸς πρὸς τὸν Πατέρα ἑνότης (89), τίς ἡ τοῦ Πατρὸς πρὸς τὸν Υἱὸν κοινωνία, τί τὸ Πνεῦμα, τίς ἡ τῶν τοσούτων (90) ἕνω σις, καὶ διαίρεσις ἐνουμένων, τοῦ Πνεύματος, τοῦ Παιδὸς, τοῦ Πατρός· πολὺ δὲ καὶ κρείττονα (91) εἰπεῖν λόγῳ τὸν ἐκδεχόμενον βίον εἰδότες, ἐὰν καθα ροὶ ὄντες ἀπὸ παντὸς παραπεμφθῶμεν ἀδικήματος· μέχρι τοσούτου δὲ φιλανθρωπότατοι, ὥστε μὴ μόνον στέργειν τοὺς φίλους (Ἐὰν γὰρ ἀγαπᾶτε, φησίν, • οὕτω ἂν ἑαυτούς, ἐνταῦθα και κὸν πείσεσθαι ὕπνῳ καὶ θανάτῳ διδυ μάονι. διδυμάοσι, Ι, 672. Ε. Ρ. νι, τῆς εἰς τὴν ἀΐδιον καὶ μακαρίαν παραπεμπομένοις σωτηρίαν. κόσμον κόσμῳ παραπέμ πουσαν, τὸν ἐνεστῶτα τῷ μέλλοντι. Ίσως. Ὑπὸ μόνον δὲ πα- ραπεμπόμενοι τοῦ τὸν Θεὸν καὶ τὸν παρ' αὐτοῦ Λόγου εἰδέναι. τοῦ τούτου, ὑπὸ τοῦ τὸν Θεόν, ὑπὸ τούτου ὄν, ἴσως Θεόν, Θεόν. ἴσως Θεόν, τούτου ὂν. τούτων τῶν τριῶν. (33) κρείττον. τὸ κρεῖττον. LEGATIO PRO CHRISTIANIS. imperitos homines, et opifices et anus, si minus verbis præstare possint eam, quæ ex doctrina nostra percipitur, utilitatem, at factis eam, quæ ex animi inductione proficiscitur, demonstrare. Neque enim - verba declamitant, sed recte facta exhibent; percutientem non repercutere, rapienti litem non scri- bere, petentibus dare, proximum ut seipsum diligere. Isa. XXII, 13. vov. Paulo post tres Anglicani et x Reg. 2, cum duobus Anglicanis, in duobus Anglicanis codicibus et Clarom. pta sunt, ut observat Ducæus, ex Isaiæ xxu, 13, et Ì Cor. xv, 32. tres numeri dualis, nescio quam recte, neque cujus auctoris; malim ego dativo Gesn.-Immo v. Iliad. loci sententia; vertit Gesnerus : Illum duntaxat du- cem periranseuntes sequimur. Auctor editionis Oxon. In hoc tantummodo incumbimus. Langus: Qui hanc vitam in hoc tantummodo transmittimus. Sic red- dendum videtur: Qui hac una re ad futuram vitam perducimur. Paulo post eodem sensu ab Athenagora usurpatur. Nam né solam fidem requirere videre- tur, addit aliam conditionem, nempe si puri ab omni delicto perducamur. Sic apud Clementem Alex. Strom. p. 617, cognitio non sine labore compa- randa dicitur his qui per angustam viam ad æter- mam et beatam salutem perducuntur, G smi crimini. · Num igitur, nisi Deum humano generi praeesse crederemus, ita puri et insontes viveremus? Id profecto dici non potest. Sed quia persuasum habemus reddituros nos totius hujus vitæ rationem ei, qui et nos et mundum condidit, Deo ; moderatam et humanitatis plenam et asperna- bilem vitam sectamur; nihil hic mali, etiamsi quia vitam eripiat, passuros arbitrati, quod quidem cum iis conferendum sit, quæ illic a magno judice ob vitam mansuete et benigne et moderate actam con- sequemur. Dixit quidem Plato Minoem et Rhada- manthum jura daturos et pœnas irrogaturos impro- bis ; nos autem, etiam si Minos aliquis aut Rhada- manthus fuerit, etiam si illorum pater, ne illum quidem judicium Dei declinaturum dicimus. Deinde vero qui hanc vitam in his positam putant : Manducemus et bibamus, cras enim moriemur*; qui- que mortem gravissimum somnum et oblivionem interpretantur (somnus enim et mors gemelli), ii pie existimantur vivere. Nos autem qui hanc vitam in- star minimi ponderis habemus; qui hac una re ad futuram perducimur, si Deum, ejusque Verbum cognoscamus ; tum quæ Filii cum Patre unio, quæ Patris cum Filio communicatio, quid Spiritus, quæ trium unio et in unitate distinctio, Spiritus, Filii, Patris; qui exspectatamı vitam multo, quam verbis dici possit, præstantiorem esse scimus, si puri ad eam ab omni delicto perducamur; qui humanitatem eo perducimus, ut non amicos solum diligamus (Si Virginitas apud Gregorium Naz. orat. 20, p. 358, dicitur mundum ad mundum transmittere, præsen- tem nimirum ad futurum, Sic emendo hunc locum: D Cur ponendum existinem pro ducor auctoritate codicis Reg. 2, ubi postremuni Toŭ alia manus addidit. Cum autem librarii alicujus culpa pro his vocibus, scriptum fuisset, lector non indoctus videtur apposuisse margini lane notam, fortasse Deum, id est fortasse legere oportet Inde ergo factum, ut hac voccs, quæ sua sponte nihil aliud esse videntur, nisi observatio lectoris nævum animadvertentis, in ipsum contextum reci- perentur, neque expungeretur illud Vos Bady in endem Regio codice supra lineam apposita, quod quidem emendationem meam confirmat. Gesnerus, sed tamen legi posse existimat vel cami Subridi codex 12. Αρα τοίνυν, εἰ μὴ ἐφεστηκέναι Θεὸν τῷ τῶν (82) Παιόμενοι. Duo Anglicani codices παιόμε (83) Τόν μέτριον. Clarom. τὸ μέτριον. (84) Πράου. Deest conjunctio post hanc vocem (85) Καὶ πίωμεν. Hæc desunt in Claron. Desum- (86) Υπνω καὶ θανάτω διδυμάονε. Casus sunt (87) Παραπεμπόμενοι. Ex hac voce pendet totius 12. Christianorum vita nihil loci relinquit athei- (88) Ὑπὸ μόνου δὲ παραπεμπόμενοι τούτου, δι (89) Ενότης. Deest in duobus Anglicanis. (90) Τοσούτων. Non improbat hanc scripturam (91) Κρείττονα. Reg. 2, Clarom. et duo Anglie

Α τοὺς ἀγαπῶντας, καὶ δανείζετε τοῖς δανείζουσιν - όξος, οἶνον μύρον ὁπόν. οἶνον όπόν ὁρόν τί έστι Θεός. τί ἐστιν ὁ Θεός. ὑμῖν, τίνα μισθὸν ἕξετε;) τοιοῦτοι δὲ ἡμεῖς ὄντες, καὶ τὸν τοιοῦτον βιοῦντες βίον, ἵνα κριθῆναι διαφύ γωμεν, ἀπιστούμεθα θεοσεβεῖν; Ταῦτα μὲν οὖν, μικρὰ ἀπὸ μεγάλων, καὶ ὀλίγα ἀπὸ πολλῶν, ἵνα μὴ ἐπὶ πλεῖον ὑμῖν ἐνοχλοίμεν· καὶ γὰρ τὸ μέλι καὶ τὸν ὀρὸν (92) δοκιμάζοντες, μικρῷ μέρει τοῦ παντὸς, τὸ πᾶν εἰ καλὸν δοκιμάζουσιν. τὴν ἀθεότητα, οὐδ᾽ ὄναρ τί ἐστι, Θεὸν ἐγνωκότες, ἀμαθεῖς καὶ ἀθεώρητοι ὄντες τοῦ φυσικοῦ καὶ τοῦ θεολογικοῦ (94) λόγου, μετροῦντες τὴν εὐσέβειαν θυ σιῶν νόμῳ, ἐπικαλοῦσι, τὸ μὴ καὶ τοὺς αὐτοὺς ταῖς πόλεσι θεοὺς ἄγειν· σκέψασθέ μοι, αὐτοκράτορες, ὧδε περὶ ἑκατέρων καὶ πρῶτόν γε περὶ τοῦ μὴ θύειν. Ὁ τοῦδε τοῦ παντὸς δημιουργὸς καὶ πατὴρ οὐ δεῖται αἵματος, οὐδὲ κνίσσης, οὐδὲ τῆς ἀπὸ τῶν ἀνθῶν καὶ θυμιαμάτων εὐωδίας, αὐτὸς ὢν ἡ τελεία εὐωδία (95), ἀνενδεὴς καὶ ἀπροσδεής· ἀλλὰ θυσία αὐτῷ μεγίστη, ἂν γιγνώσκωμεν τίς ἐξέτεινε καὶ συνεσφαίρωσε τους οὐρανοὺς, καὶ τὴν γῆν κέντρου δίκην έδρασε, τις συνήγαγε τὸ ὕδωρ εἰς θαλάσσας, καὶ διέκρινε τὸ φῶς ἀπὸ τοῦ σκότους, τίς ἐκόσμησεν ἄστροις τὸν αἰθέρα, καὶ ἐποίησε πᾶν σπέρμα τὴν γῆν ἀναβάλλειν, τίς ἐποίησε ζῶα, καὶ ἄνθρωπον ἔπλασεν. Οταν (96) ἔχοντες τὸν δημιουργὸν Θεὸν συνέχοντα καὶ ἐποπτεύον τα ἐπιστήμῃ καὶ τέχνῃ, καθ᾽ ἣν ἄγει τὰ πάντα, ἐπαί- ρωμεν ὁσίους χεῖρας αὐτῷ, ποίας ἔτι χρείαν εκατόμ σης έχει ; Καὶ τοὺς μὲν θυσίῃσι καὶ εύχωλῇς ἀγανῇσι, Λοιβῇ τε κνίσσῃ τε παρατρωπώσ' ἄνθρωποι, Λισσόμενοι, ότε κέν τις ὑπερβαίη καὶ ἁμάρτη. Τί δέ μοι ὁλοκαυτώσεων, ὧν μὴ δεῖται ὁ Θεός; καίτοι προσφέρειν δέον (97) αναίμακτον θυσίαν, καὶ τὴν λου γικὴν προσάγειν λατρείαν. ταῖς πόλεσι θεοὺς ἄγειν πάνυ αὐτοῖς εὐήθης λόγος. ᾿Αλλ᾽ οὐδὲ οἱ ἡμῖν ἐπικαλοῦντες ἀθεότητα, ἐπεὶ μὴ τοὺς αὐτοὺς οἷς ἴσασι νομίζομεν, σφίσιν αὐτοῖς συμ- φωνοῦσι περὶ θεῶν μάτην (98). Αλλ᾽ Ἀθηναῖοι μὲν Κελεὸν καὶ Μετάνειραν (99) ίδρυνται θεούς Λακε ἀλλ' Αθην. μαρτυρεί, Μεγάνειρα. ATHENAGORÆ PHILOSOPHI CHRISTIANI enim diligitis, inquit, eos qui vos diligunt, et mu- tuum datis iis, qui mutuum vobis dant, quam mer- cedem habebitis '?); tales, inquam, cum simus, ac ejusmodi vitam agamus, ne damnemur in judicio; pie vivere non existimamur? Hæc igitur parva de magnis, et pauca de multis, ne pluribus vobis ob- strepamus. Nam qui mel et serum lactis explorant, ex parte exigua de tota re an bona sit dijudicant. stiani. · Sed quia plerique eorum qui nos atheos esse criminantur, cum Dei cognitione ne per so- mnium quidem informati, sed rudes et ignari na- turalium et divinarum rerum, pietatem victimarum norma metiantur, vitio illud etiam nobis vertunt, quod non eosdem ac civitates deos cognoscamus; spectate, quæso, utrumque, imperatores; ac primo B quidem cur non immolemus. Opifex universorum et parens non eget sanguine, nec nidore, nec flo- rum aut suffimentorum odore; sed ipse est sua- vissimus odor, nec ullius rei intra se indigus est aut extra; sed victima ei præstantissima, si co- gnoecamus quisnam ille sit qui colos extendit et conglobavit, qui terram instar centri stabilivit, qui congregavit aquas in maria, ac lucem a tene- bris secrevit, qui astris ætherem ornavit, fecitque ut terra omne semen educeret, qui animalia crea- vit et hominem finxit. Hunc igitur opificem tenen- tes Deum, qui omnia scientia et arte gubernatrice conservat ac inspicit; si puras ei manus tol- Jamus, quid adhuc ei opus est hecatomba? Atque illos victimis et precibus mœstis, Nec non libamine et nidore placant homines Orantes, si quis transgressus fuerit et peccaverit, Quo mihi holocausta quorum non indiget Deus, cum victimam incruentam offerre et cultum ratio- nalem adhibere oporteat? - crimen inhærebit omnibus civitatibus. Quod autem queruntur, cur non eosdem ac civitates adeamus et colamus deos, ineptum sane est. Sed ne ii qui- dem, qui nos atheos esse criminantur, quia non eusdem ac ipsi agnoscimus, inter se de diis con- ▼ Matth. v, 46. C editione Tigurina et codice quo usus est Suffridus. Mallet tamen Sufiridus acetum. Gesnerus le- gendum putat vel vel Legitur in editt. Paris. Salmasius legit Plinian. exer cit. p. 369. Sed nihil vetat quominus retinea- mus ; hæc lectio probatur Samueli Petito Var. Lect. Hb. m, cap. 3, ubi serum lactis vertendum exi- stimat. unus ex iisdem codicibus Codex Sufe fridi scriptura Suffrido arridet, quamvis omnino vitiosa sit. Ipse quidem nullius horum est indigens: est enim semper plenus omnibus bonis, omnemque odorem sua- vitalis, et omnes suaveolentium vaporationes haber:s in se, etiam antequam Moyses esset. loco offundit, librario alicui in mentem venisse puto ob similitudinem sequentium syllabarum, Sæpe enim librariis contigit, ut ex duabus simili- bus vocibus alteram omittere, ita eamdem vocem bis scribere. Sic infra n. 16, vocem qu perperam iterabatur, ope cod. Bodleiani sustuli. Fast. lib. iv. legendum Sic enim Pau- sanias, Nicander et Diomedes grammaticus. Sur- Meganiræ quoque meminit Apollodorus lib. 1, c. 3, et Antonius Liberalis Metamorphos., cap. 8. RECHEMBERG. FRIDES. - 13. Cur cruentas victimas non immolant Chri- 14. Si impii Christiani quia deos non colunt, idem (92) Όρόν. Sic codices Regii et Ottoboniani cum D (93) Ἐπεὶ δέ. Codices tres Anglicani ἐπειδή. Mox (94) Θεολογικοῦ. Codex Suffridi θεωρητικού, quæ (95) Εὐωδία. Sic Irenæus lib. Iv, c. 14, n. 3: 13. Ἐπεὶ δὲ (93) οἱ πολλοὶ τῶν ἐπικαλούντων ἡμῖν 14. Ὁ δὲ περὶ τοῦ μὴ προσιέναι καὶ τοὺς αὐτοὺς (96) Οταν. Addendum videtur οὖν. (97) Δέον. Clarom. et tres Anglicani δεῖ. (98) Μάτην. Hanc vocem, quæ tenebras huic (99) Μετάνειραν. Menalina dicitur apud Ovidium

νούμενον (17) ἐν ρυθμῷ, τὸν ἁρμοσάμενον καὶ πλήσ- σοντα (18) τοὺς φθόγγους, καὶ τὸ σύμφωνον ἐπᾴδοντα μέλος, οὐ τὸ ὄργανον, προσκυνώ. Οὐδὲ γὰρ ἐπὶ τῶν ἀγωνιστῶν, παραλιπόντες οἱ ἀθλοθέται τοὺς κιθαρι στὰς, τὰς κιθάρας στεφανοῦσιν (19) αὐτῶν. Εἴτε (20) (ώς Πλάτων φησί) τέχνη τοῦ Θεοῦ, θαυμάζων αὐτοῦ τὸ κάλλος, τῷ τεχνίτῃ πρόσειμι· εἴτε οὐσία καὶ σῶμα (21) (ὡς οἱ ἐπὶ τοῦ Περιπάτου), οὐ παραλιπόν - τις προσκυνεῖν τὸν αἴτιον τῆς κινήσεως τοῦ σώματος Θεόν, ἐπὶ τὰ πτωχὰ καὶ ἀσθενῆ στοιχεία καταπίπτο μεν, τῷ ἀπαθεῖ ἀέρι κατ᾿ αὐτοὺς παθητὴν ὕλην προσκυνοῦντες· εἴτε δυνάμεις τοῦ Θεοῦ, τὰ μέρη τοῦ κόσμου νοεῖ τις, οὐ τὰς δυνάμεις προσιόντες θερα- τεύομεν, ἀλλὰ τὸν ποιητὴν αὐτῶν καὶ δεσπότην. Οὐκ αἰτῶ τὴν ὕλην ἃ μὴ ἔχει, οὐδὲ, παραλιπών τὸν Θεὸν. τὰ στοιχεῖα (22) θεραπεύω, οἷς μηδὲν πλέον ἢ ὅτον ἐκελεύσθησαν ἔξεστιν (23). Εἰ γὰρ καὶ καλὰ ἰδεῖν τῇ τοῦ δημιουργοῦ τέχνῃ, ἀλλ' αὐτὰ τῇ τῆς ὕλης φύσ σει (24). Μαρτυρεῖ δὲ τῷ λόγῳ τούτῳ καὶ Πλάτων (25)· ῦν γὰρ οὐρανόν, φησὶ, καὶ κόσμον ἐπωνόμακεν, πολλῶν μὲν μετέσχηκε μακαρίων παρὰ τοῦ Πα- τρός· ἀτὰρ οὖν δὴ κεκοινώνηκε σώματος· ὅθεν αὐτῷ μεταβολῆς ἀμοίρῳ τυγχάνειν ἀδύνατον. Εἰ τοίνυν, θαυμάζων τὸν οὐρανὸν καὶ τὰ στοιχεῖα τῆς τέχνης, οὐ προσκυνῶ αὐτὰ ὡς θεούς, εἰδὼς τὸν ἐπ' αὐτοῖς τῆς λύσεως λόγον· ὧν οἶδα ἀνθρώπους (26) δημιουργούς, πώς ταῦτα προσείπω θεούς ; σκέψασθε δέ μοι διὰ βραχέων. παρέχειν τοὺς λογισμούς, καὶ περὶ τῶν ὀνομάτων, ὅτι νεώτερα, καὶ περὶ τῶν εἰκόνων, ὅτι χθὲς καὶ πρώην γεγόνασιν, ὡς λόγος (27) εἰπεῖν. Ιστε δὲ καὶ ὑμεῖς ταῦτα ἀξιολογώτερον, ὡς ἂν ἐν πᾶσι καὶ ὑπὲρ πάντας τοῖς παλαιοίς συγγενόμενοι. Φημὶ οὖν Ορφέα καὶ Ὅμηρον καὶ Ἡσίοδον εἶναι τοῖς ὑπ' αὐτῶν (28) λεγομένοις θεοῖς. Μαρτυρεῖ δὲ καὶ Ηρόδοτος Ησίο δεν γὰρ καὶ Ὅμηρον ἡλικίην τετρακοσίοις έτεσι δοκέω πρεσβυτέρους ἐμοῦ γενέσθαι, καὶ οὐ πλείοσι, τοὺς καὶ γένη καὶ ὀνόματα δόντας (29). Οὗτοι δέ εἰσιν οἱ ποιήσαντες θεογονίην "Ελλησι, ἢ ὅσον ἐκελεύσθησαν πλέον. ή ὅσον. έξεστιν αὐτούς. λεγομένοις θεοῖς LEGATIO PRO CHRISTIANIS. A tentia, ratio. Quamobrem sive mundus concinnum Anglicanis et Reg. utroque. B C atitur Tertullianus lib. u ad Nat., cap. : Nam in D voluptatibus vestris, inquit, non tibiæ aut citharæ coronam ad præmium adjudicatis, sed artifici, qui tibiam et citharam suavitatis temperet. Vid. Iren. lib. II, cap. 25. paulo ante occurrit. Neque enim Peripateticorum propria fuit hæc sententia, mundum esse substan- tiam et corpus ; sed, ut supra n. 7, testatur Athe nagoras, Deum Aristoteles ejusque sectatores ex corpore et anima, veluti animal quoddam compo- nebant; et corpus quidem assignabant ætheream sub- stantiam et tum errantia, tum fixa sidera, animam autem, rationem motuum corporis effectricem. præclara esse propter opificis artem declarat, non esse, aerem aut aquam aut ignem aut terram, sed sulein et stellas. Vide I. Theophili. quoddam est et quod in numerum moveatur instru- mentum; eum qui sonos temperat et pulsat, ac numerosum concentum modulatur, non ipsum in- strumentum adoro. Neque enim præsides in certa- minibus, citharaedis prætermissis, citharas eorum coronant. Sive mundus, ut ait Plato, ars Dei est, admirans ejus puchritudinem ad artificem adeo : sive illius substantia et corpus, ut Peripate- ticis placet ; nequaquam Dei, qui motus corporis auctor est, omisso cultu, ad egena et infirma ele- menta nos abjicinus, aere, ut ipsi existimant, a perpessione immuni materiam perpessioni obnoxiam adcrantes. Sive quis Dei potestates mundi partes existimat, non ad potestates adimus colendi causa, sed ad earum creatorem et dominum. Non ea peto a materia, quibus ipsa caret, nec, relicto Deo, elementa colo, quibus nihil amplius licet, quam quod jussa sunt. Etsi enim visu præclara propter opificis artem, non tamen a materiæ natura disce- dunt. Testis accedit huic sententia ipse Plato. Quod enim cœlum, inquit, et mundum appellavit, id multa quidem a Patre felicia consecutum est; scd tamen corporis est particeps; hinc mutationis cœpers esse non potest. Igitur si cœli et elementorum artem admirans, ea ut deos non adoro, quippe cum im- positam illis dissolutionis legem noverim ; quorum homines opifices esse scio, ea quomodo appellave- rim deos? Rem mihi paucis considerate. - Necesse est autem causam dicenti, accuratius et de nominibus, ea esse recentia, et de simulacris, heri et nudius tertius, ut ita dicam, facta demon- strare; hæc autem et vos accuratius scitis, ut qui cum omnibus eruditis hominibus, et supra omnes in antiquis scriptoribus versati sitis. Dico igitur Orpheum et Homerum et Hesiodum esse, qui genera et nomina iis, quos appellant, diis dedere. Testatur id ipse Herodotus. Hesiodum enim, inquit, et Ho- merum annis quadringentis existimo majores natu me esse, nec pluribus. Hi sunt qui Græcis deorum Reg.,utroque Outobon. Clarom. et Orat. Ibidem tres Anglicani Sic etiam Reg. 2, nisi quod deest ante Legitur illud in edit. Oxon. iterum statim occurrat, ac sententiam prorsus de- formet, ac desit in Bodleiano secundo, visum est delendum e contextu. Anglicanis ac Clarom. bent nuit Stephanus. Sic legitur in edit. Frontonis Ducæi. textu Herodoti non leguntur, nec sine incommodo legerentur, restituendas esse in avitam sedem, post hæc verba admonuit Oxoniensis editor, idque in interpretando secutus sum. 17. Ανάγκη δὲ, ἀπολογούμενον, ἀκριβεστέρους (17) Καὶ κινούμενον. Deest conjunctio in duobus (18) Πλήσσοντα. Tres Anglicani τὸν πλήσσοντα. (19) Τὰς κιθάρας στεφανοῦσιν. Eoden exemplo (20) Είτε. Clarom. et tres Anglicani ὥστε είτε. (21) Καὶ σῶμα. Subaudiendum est Θεοῦ, quæ vox (22) Τὰ στοιχεῖα. Liquet hac elementa, quæ visu 17. Deorum nomina et simulacra sunt recentia. (23) Εξεστιν. Ilanc vocem addidimus ex utroque (24) Φύσει. Hic editi addunt μαρτυρεί, quod cum (25) Καὶ Πλάτων. Deest conjunctio in duobus (26) Ανθρώπους Pro hac voce tres Angl. ha- (27) Λόγος. Legendum esse λόγῳ jamdudum mo (28) Ὑπ' αὐτῶν. Nonnulli codices ἐπ' αὐτῶν. (29) Τοὺς καὶ... δόντας. IIas voces, qua in con-

καὶ τοῖσι θεοῖσι τὰς ἐπωνυμίας δόντες, καὶ τιμάς τε ζοντο. ὠνομάζοντο. Β γραφικῆς δὲ καὶ Κράτωνος. πληθική, κορόπλαθος κοροπλα- σταί. ὑπὸ δὴ τῆς Κόρης. ανδριαντοποιητικὴν καὶ πλα- στικήν. μαλλόν γε Αθηλᾶς, Αθηλά Οἱονεὶ ἄθηλός τις οὖσα, ὡς μὴ θηλάσασα. δινε μὲν γὰρ, φασὶν, ἡ κεφαλὴ τοῦ Διός. Ξύλινον δὲ τὸ τῆς Πολιάδος ὑπὸ τῶν αὐτοχθό των ιδρυθέν, δ μέχρι νῦν Ἀθηναῖοι διαφυλάττουσιν. οὕτω γάρ καὶ τέχνας διελόντες, καὶ εἴδεα αὐτῶν σημήναν.. τες. Αἱ δ' εἰκόνες, μέχρι μήπω πλαστικὴ καὶ γραφι κὴ καὶ ἀνδριαντοποιητικὴ ἦσαν, οὐδὲ ἐνομίζοντο (50) Σαυρίου δὲ τοῦ Σαμίου καὶ Κράτωνος τοῦ Σικυωνίου καὶ Κλεάνθους τοῦ Κορινθίου, καὶ Κόρης Κορινθίας ἐπιγενομένων· καὶ σκιαγραφίας μὲν εὑρεθείσης ὑπὸ Σαυρίου, ἵππον ἐν ἡλίῳ περιγράψαντος, γραφικῆς δὲ ὑπὸ Κράτωνος, ἐν πίνακι λελευκωμένῳ σκιὰς (51) ἀν δρὸς καὶ γυναικὸς ἐναλείψαντος· ἀπὸ δὲ τῆς Κόρης ή κοροπλαστική (32) εὑρέθη. Ερωτικῶς γάρ τινος έχουσα, περιέγραψεν αὐτοῦ κοιμωμένου ἐν τοίχῳ τὴν σκιάν· εἶθ᾽ ὁ πατὴρ ἡσθεὶς ἀπαραλλάκτῳ οὔσῃ τῇ ὁμοιό τητι (κέραμον δὲ εἰργάζετο), καὶ ἀναγλύψας (33) τὴν περιγραφὴν, πηλῷ προσανεπλήρωσεν. Ο τύπος ἔτι καὶ νῦν ἐν Κορίνθῳ σώζεται. Τούτοις δὲ ἐπιγενόμε- νοι Δαίδαλος καὶ Θεόδωρος ὁ Μιλήσιος, πλαστικήν καὶ ἀνδριαντοποιητικὴν (34) προσεξεῦρον. Ὁ μὲν δὴ χρόνος ὀλίγος τοσοῦτος ταῖς εἰκόσι καὶ τῇ περὶ τὰ εἴδωλα πραγματείᾳ, ὡς ἔχειν εἰπεῖν τὸν ἑκάστου τε χνίτην θεοῦ. Τὸ μὲν γὰρ ἐν Ἐφέσῳ τῆς ᾿Αρτέμιδος, καὶ τὸ τῆς ᾿Αθηνᾶς, μάλλόν γε 'Αθηλᾶς (55) ('Αθηλα γὰρ ὡς οἱ μυστικώτερον, οὕτω γὰρ τὸ ἀπὸ τῆς Ελαίας (36) τὸ παλαιόν), καὶ τὴν καθημένην Ἐνδυὸς γον Θεοδώρου και Τηλεκλέους (38)· καὶ ὁ Δήλιος καὶ ἡ Αρτεμις Ιδεκταίου (59) καὶ Ἀγγελίωνος τέχνη· Αθηλά τὴν καθημένην Ενδοῖος ἦν γένος μὲν Αθηναῖος, Δαιδάλου δὲ μαθητής· ὃς καὶ φεύγοντι Δαι- δάλῳ διὰ τὸν Κάλω θάνατον ἐπηκολούθησεν εἰς Κρή την. Τούτου καθήμενόν ἐστιν 'Αθηνᾶς ἄγαλμα, ἐπί γραμμα ἔχον, ὡς Καλλίας μὲν ἀναθείη, ποιήσειεν δὲ Ενδοῖος. Μαθητής δὲ ὁ Κάλλων ἦν Τεκταίου καὶ ᾿Αγγελίωνος, οι Δηλίοις ἐποίησαν τὸ ἄγαλμα του Απόλλωνος. Ὁ δὲ Αγγελίων καὶ Τεκταίος παρὰ Διποίνῳ καὶ Σκύλλιδι ἐδιδάχθη- σαν. . ATHENAGORÆ PHILOSOPHI CHRISTIANI originem feruerunt, ac diis cognomina imposuerunt, A et honores atque artes distribuerunt, et eorum for- mas ac figuras designarunt. Simulacra autem, quan- diu plastice et pictura et ars statuaria non erant, ne cognoscebantur quidem, donec tanden Saurius Sa- mius et Craton Sicyonius et Cleanthes Corinthius, et Core virgo Corinthia prodierunt. Ac delineatio qui- dem a Saurio inventa est, cum is equum ad solem circumscripsisset; pictura autem a Cratone, cum in tabula dealbata umbras viri ac mulieris illevisset; a Core autem coroplastice. Hæc enim cujus- dam amore capta, dormientis umbram in pariete delineavit : tum pater imagine simillima delectatus (is autem figulus erat) delineationem exculpsit ac luto implevit. Hæc effigies etiamnum servatur Corinthi. His posteriores Dædalus et Theo- dorus Milesius plasticen et statuariam artem inve- nerunt. Ætas igitur imaginibus et simulacrorum apparatui tantula est, ut cujusque dei artificem di- cere possimus. Nam Artemidis Ephesiæ simula- crum, et Minerva, sive Athenæ vel potius Athelæ (Atbela enim dicitur ab his qui rem secretius tra- dunt, sic enim illud ex olea antiquum simulacrum), et Minervam sedentem Endyus fecit Dædali disci- pulus; Pythius autem opus Theodori et Teleclis: Delius et Artemis, Idectæi et Angelionis ars. Juno Samia et Argiva, Smilidis manus; Phidiæ cætera Legendum conjicit Gesnerus probatur. Paulo ante halent editiones Parisienses C quod quidem ei magis probatur, quia vox frequentiori usu teritur quam DECHAIR. ibidem leg. vit codex Claromontanus. einendavi ope Reg. 2, Clarom. et duorum Anglica- norum. Male in editis Plastice enim, ut ait Plinius lib. xxxiv : Prior quam statuaria fuit. Unde etiam mater statuariæ vocatur apud eumdem lib. xxxv, p. 711. nero visus est Athenagoras, quia Athenam, quam hic eamdem esse ac Athelam declarat, infra n. 20, ab Athela distinguit. Atque hæc causa Langum ad- duxit, ut has voces Yap, etc., e contextu in marginem obrepsisse cre- D deret. Sed duæ sunt Athelæ : altera dicitur e cere- bro Jovis prodiisse, et ut ait Eustathius in Iliad. p. . : Hæc Minerva dicitur et Athena, meritoque eam distinguit Athe- nagoras ab altera Athela, sive Proserpina, quam Jupiter ex matre suscepit, quæque idcirco lactata non fuit, quia matri, utpote horrendum monstrum, displicuit. Plutarchus apud Eusebium Præp. evang. 1. 111, 11- gneum fuisse Minervæ Urbicæ simulacrum, quod ab indigenis consecratum_asservabatur apud Athe- nienses. Athenagora verba quæ Gesnerus inter- pres omiserat, sic redduntur in Oxoniensi editione: Sic enim quod ex olea fabricatum fuit, antiquitus appellabatur. Sed his verbis non simulacri nomen, sed illius species significari videtur: neque Athelæ, sed Poliadis simulacrum dicebatur. At quomodo Minerva in hoc simulacro ellingi potuit, si hac voce ubera illi admota non fuisse significetur ? Dicendum ergo Minervam in hoc simulacro cum unica mamilla, ut Amazones solebant, effictain fuisse; vel, illa verba, quæ tantum molestiæ faces - sunt, post rejicienda, unde in locum non suum, ut sæpe alias contigit, migrare potue- runt. Non repugnat Minervam sedenten in anti- quissimo quoque illo simulacro expressam fuisse. Anglicanis; vocatur 'Evôoios apud Pausaniam lib. 1, p. 47, ubi hæc leguntur: Endrus erat pairia Atheniensis, Dedali discipulus, qui Dædalum ob necem Cali fugientem Cretam usque secutus est. Hujus est sedens Mi- nervæ simulacrum, cum hac inscriptione: Calliam dedicasse, fecisse Endæum. hunc paulo ante Athenagoras Milesium vocat; Pli- nius Samium fuisse dicit, Hist. nat. lib. vit, c. 56. Sed Plinii sententiam confirmat Pausanias, qui lib. VIII, p. 479, Rhocum Philæi, et Theodorum Tele- clis filium, ambo Samios, æs excudere primos do- cuisse narrat. P. 146, ubi sic loquitur : Discipulus autem fuit Callon Teclæi et Ange- lionis, qui Samiis simulacrum Apollinis fecerunt. Angelion autem et Tectæus Dipœno et Scyllidi ope- ram dederunt. (30) Ενομίζοντο. Duo codices Anglicani όνομά (51) Σκιάς. Suffridi codex σκιάν, idque illi magis (32) Κοροπλαστική. Suffridi codex habet χορο (33) Καὶ ἀναγλύψας. Conjunctionem suppedita- (34) Πλαστικὴν καὶ ἀνδριαντοποιητικήν. Sic (35) Μαλλον γε Ἀθηνᾶς. Secum pugnare Ges- (36) Οὕτω γὰρ τὸ ἀπὸ τῆς ἐλαίας. Testatur (37) ειργάσατο μαθητής Δαιδάλου· ὁ δὲ Πύθιος έρω (37) Ενδυός. Ενδιός dicitur in duobus codicibus (38) Θεοδώρου καὶ Τηλεκλέους. Theodorum (39) Ιδεκταίου. Τεκταῖον vocat Pausanias lib. ut,

Εἰ γὰρ γεγόνασιν οὐκ ὄντες, ὡς οἱ περὶ αὐτῶν θεολο- γοῦντες λέγουσιν, οὐκ εἰσίν. Η γὰρ ἀγένητόν τι καὶ ἔστιν ἀΐδιον· ἡ γενητὸν φθαρτόν (58) ἐστι. Καὶ οὐκ ἐγὼ οὕτως, ἑτέρως δὲ οἱ φιλόσοφοι. Τί τὸ ὂν ἀεὶ, γένεσίν τε οὐκ ἔχον· ἢ τί το γενόμενον μὲν, δν δὲ οὐδέποτε; Περὶ νοητοῦ καὶ αἰσθητοῦ διαλεγόμε νος ὁ Πλάτων, τὸ μὲν ἀεὶ ὄν, τὸ νοητόν, ἀγέννητον εἶναι διδάσκει· τὸ δὲ οὐκ ὄν, τὸ αἰσθητόν, γεννητόν· ἀρχόμενον εἶναι καὶ παυόμενον. Τούτῳ καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς τῷ λόγῳ ἐκπυρωθήσεσθαι τὰ πάντα, καὶ πάλιν ἔσεσθαί φασιν, ἑτέραν ἀρχὴν τοῦ κόσμου λα βόντος (59). Ε: δὲ, καίτοι δισσοῦ αἰτίου κατ᾿ αὐτοὺς ὄντος, τοῦ μὲν δραστηρίου καὶ καταρχομένου, καθό ἡ πρόνοια· τοῦ δὲ πάσχοντος καὶ τρεπομένου, καθό ἡ ὕλη· ἀδύνατον δέ ἐστι καὶ προνοούμενον ἐπὶ ταύ τοῦ μεἶναι τὸν κόσμον γενόμενον· πῶς ἡ τούτων μέ- Β νει (60) σύστασις, οὐ φύσει ὄντων, ἀλλὰ γενομένων; Τί δὲ τῆς ὕλης κρείττους οἱ θεοί, τὴν σύστασιν ἐξ ὕδατος ἔχοντες ; Ἀλλ᾿ οὐδὲ κατ' αὐτοὺς ὕδωρ τοῖς πᾶσιν ἀρχή· ἔκ τε ἁπλῶν καὶ μονοειδῶν τι ἂν συστῆναι στοιχείων δύναιτο; Δεῖ δὲ καὶ τῇ ὕλῃ τεχνίτου, καὶ ύλης (61) τῷ τεχνίτῃ· ἢ πῶς ἂν γένοιτο τὰ ἐκτυπώματα χωρὶς τῆς ὕλης ἢ τοῦ τεχνίτου ; Οὔτε πρεσβυτέραν λόγον έχει εἶναι τὴν ὕλην τοῦ Θεοῦ· τὸ γὰρ ποιητικόν αἴτιον προκατάρχειν τῶν γιγνομένων ἀνάγκη. θεοὺς, καὶ ἐξ ὕδατος τὴν σύστασιν ἔχειν, τὸ ἀπίθανον ἦν αὐτοῖς τῆς θεολογίας, επιδεδειχὼς, ὅτι οὐδὲν γε- νητὸν, δ οὐ καὶ διαλυτόν, ἐπὶ τὰ λοιπὰ ἂν παρεγενό μην (62) τῶν ἐγκλημάτων. Ἐπεὶ δὲ τοῦτο μὲν διατε θείκασιν αὐτῶν τὰ σώματα· τὸν μὲν Ηρακλέα, ὅτι θεός δράκων (63) ἑλικτός· τοὺς δὲ ἑκατόγχειρας εἰ πόντες· καὶ τὴν θυγατέρα τοῦ Διὸς, ἣν ἐκ τῆς μη- τρὸς Ρέας καὶ Δήμητρος ἢ Δημήτορος αὐτῆς (64) ἐπαιδοποιήσατο, δύο μὲν κατὰ φύσιν εἶπον ἔχειν ὀφθαλμοὺς, καὶ ἐπὶ τῷ μετώπῳ δύο, καὶ προτομήν κατὰ τὸ ὄπισθεν τοῦ τραχήλου μέρος, ἔχειν δὲ καὶ κέρατα· διὸ καὶ τὴν Ῥέαν, φοβηθεῖσαν τὸ παιδὸς τέ- ρας, φυγεῖν, οὐκ ἐφεῖσαν αὐτῇ τὴν θηλήν· ἔνθεν μυ στικῶς μὲν ᾿Αθηλά, κοινῶς δὲ Φερσεφόνη καὶ Κόρη Μοχ οὐκ ἐγὼ μέν. και μέν. αἰσθητόν, γεννητόν. τες. ἀδύνατον δὲ καί. στάτις τό γε γὰρ κατ' αὐτούς. Δεῖ δὲ καὶ τῇ υλη τεχνίτου· ούτε πρεσβυτέραν, καὶ Δήμητρος ἢ Δημήτορος τὸν αὐτῆς. τῆς αὐτῆς. LEGATIO PRO CHRISTIANIS. quibus divinitas tribuitur, ab initio esse intelligi- tur. Nam si, cum non essent, facti sunt, ut iis pla- cet, qui de ejusmodi diis disputant, profe- cto nulli sunt. Nam vel ingenitum quid et æternum est; vel si genitum, corruptioni obnoxium est. Ne- que hæc ego in hunc modum, aliter autem philo sophi. Quid est, quod semper est, generationem au- tem non habet; aut quid illud, quod generatur qui- dem, nunquam autem est? Disserens Plato de eo quod mente, ac de co quod sensu percipitur, illud quidem quod semper est, quodque mente percipitur, ingenitum esse docet; illud autem, quod non est, quodque sensu percipitur, geni- tum declarat, quippe cum esse incipiat et desi- A hoc igitur sibi vult? Unumquodque enim eorum, nat. Simili ratione Stoici omnia conflagratura, ac iterum futura dicunt, mundo aliud initium ac- cipiente. Quod si, quamvis duæ apud eos vigeant causæ, quarum altera efficiens et imperans, eaque providentia est; altera patiens et mutabilis, id est materia; fieri tamen non potest, ut mundus, qui creatus est, eodem in statu, etiam providentia gu- bernatus, permaneat; quomodo istorum constitutio permanebit, qui non natura exsistunt, sed farti sunt! Aut quid materia præstant dii, qui ex aqua constituti sunt! Sed nec aqua omnium est, ut isti existimant, principium; ex simplicibus enim et uniusmodi elementis quid possit constitui? Opus autem est et materiæ artifex, et artifici materia; qui enim formæ exprimi possint sine materia aut artifice? Neque etiam rationi consentaneum est, ut materia antiquior sit Deo; necesse est enim ut causa efficiens priusquam ea quæ fiunt exsistat et imperet. Sed nec in editionibus Parisien- sibus nec in nostris codicibus leguntur hæ parti- cube et Platonis verba, quæ mox citantur, desumpta sunt ex Timao. Ope codicis Clarom. emendari quod erat in editis Infra unus ex Anglicanis sibus, legitur in aliis et in codicibus mss. Habent Reg 2, Clarom. et tres Anglicani. Mox Ges Derus et Sulfridus malunt Sed aihil mutandum. tentiam dicta consequuntur, desunt in Clarom. et tribus Anglicanis, in quibus legitur : etc. D - theologia his finibus contineretur, ut deos genera- tos et ex aqua constitutos dicerent: cum demon- straverim nihil genitum esse, quod non sit dissolu- tioni obnoxium, ad eas, quæ supersunt, crimina- tiones progrederer. Sed nunc eorum corpora de- scribunt, velut cum Herculem deum draconem volubilem, et centimanos commemorant; vel cum fliam Jovis, quam is ex ipsa matre Rhea, sive Ce reré suscepit, duobus quidem secundum naturam oculis, duobus autem in fronte, ac rostro quodam in posteriore colli parte, ac præterea cornibus in- structam esse dicunt; quare Rheam hoc puellæ monstro exterritam fugisse, nec ei papillam præ- buisse, unde secretius quidem Athela, vulgo autemn hausta fontibus. Hercules enim, ut paulo ante di- cebat Athenagoras, opifex est mundi, cujus ex ore ovum emissum est. At mundi opificem Ægyptii sub serpentis specie eflingebant. Hoc animal Phoenices, inquit Philo Biblius apud Euseb. Præp. 1, cap. ult., bonum dæmonem appellant, Egyptii vero Cneph. Cneph autem nomen est mundi opificis apud Ægy- ptios, ut modo observavimus ex Porphyrii testimo- nio. dicis Claromontani quod in editis legebatur, Legendum putant Gesnerus et Oxoniensis editor Hinc in- terpretatur Gesnerus: Eamdem enim illi faciunt. 20. Εἰ μὲν οὖν μέχρι τοῦ φῆσαι γεγονέναι τοὺς C (57) Φθαρτόν. Editio Oxon. καὶ φθαρτόν ἐστι, et (59) Λαβόντος. Clarom. et tres Anglicani λαβόν- (60) Μένει. Deest ea vox in editionibus Parisien- (61) Καὶ ύλης. Hæc verba et quæ in eamdem sen- 20. Absurde deorum figura. ·Si absurda eorum (62) Παρεγενόμην. Reg. 2 παραγενοίμην. (65) Θεός δράκων. Hæc quoque ex Ægyptiorum (64) "Η Δημήτορος αὐτῆς. Sic emendavi ope co-

ο κέκληται, οὐχ ἡ αὐτὴ οὖσα τῇ ᾿Αθηνᾷ τῇ ἀπὸ τῆς γενομένης. γενο μένη. ἢ τί χρηστόν. σεις; Φάνης ἄλλην γενεῶν. γέ- ἐχθροῦσα, Ο κόρης (65) λεγομένῃ· τοῦτο δὲ, τὰ πραχθέντα ἐπ᾿ άκριβὲς αὐτοῖς, ὡς οἴονται, διεξεληλύθασι· Κρόνος μὲν, ὡς ἐξέτεμε τὰ αἰδοῖα τοῦ πατρὸς, καὶ κατέρρι ψεν αὐτὸν ἀπὸ τοῦ ἅρματος, καὶ ὡς ἐτεκνοκτόνει καταπίνων τῶν παίδων τοὺς ἄρσενας· Ζεὺς δὲ, ὅτι τὸν μὲν πατέρα δήσας κατεταρτάρωσε, καθὰ καὶ τοὺς υἱεῖς ὁ Οὐρανός· καὶ πρὸς Τιτάνας περὶ τῆς ἀρχῆς ἐπολέμησε, καὶ ὅτι τὴν μητέρα Ῥέαν ἀπαγο ρεύουσαν αὐτοῦ τὸν γάμον ἐδίωκε· δρακαίνης δ' αύ τῆς γενομένης, καὶ αὐτὸς εἰς δράκοντα μεταβαλών, συνδήσας αὐτὴν τῷ καλουμένῳ Ἡρακλειωτικῷ ἀμ- ματι, ἐμίγη, τοῦ σχήματος τῆς μίξεως σύμβολον ἢ τοῦ Ἑρμοῦ ῥάβδος· εἶθ᾽ ὅτι Φερσεφόνῃ τῇ θυγατρι έμίγη, βιασάμενος καὶ ταύτην ἐν δράκοντος σχήματι, ἐξ ἧς παῖς Διόνυσος αὐτῷ· ἀνάγκη (66) κἂν τοσοῦτον εἰπεῖν. Τί τὸ σεμνὸν (67) ἢ χρηστὸν τῆς τοιαύτης ἱστορίας, ἵνα πιστεύσωμεν θεοὺς εἶναι τὸν Κρόνον, τὸν Δία, τὴν Κόρην, τους λοιπούς ; Α' διαθέσεις (68) τῶν σωμάτων ; Καὶ τίς ἂν ἄνθρωπος κεκριμένος καὶ ἐν θεωρίᾳ γεγονὼς ὑπὸ Θεοῦ γεννηθῆναι πιστεύσαι Έχιδναν ; (Ορφεύς· "Αν δὲ (69) Φάνης ἄλλην γενεήν τεκνώσατο δεινήν Νηδύος ἐξ ἱερῆς, προσιδεῖν φοβερωπὸν ἔχιδναν, Ης χαῖται μὲν ἀπὸ κρατὸς, καλόν τε πρόσωπον *Ην ἐσιδεῖν, τὰ δὲ λοιπὰ μέρη φοβεροῖο δράκοντος Αὐχένος ἐξ ἄκρου.) ἢ αὐτὸν τὸν Φάνητα δέξαιτο, θεὸν ὄντα πρωτόγονον (οὗτος γάρ ἐστιν ὁ ἐκ τοῦ ὠοῦ προχυθείς), ἢ σῶμα ἢ σχῆμα ἔχειν δράκοντος, ἢ καταποθῆναι (70) ὑπὸ τοῦ Διὸς, ὅπως ὁ Ζεὺς ἀχώρητος γένοιτο ; Εἰ γὰρ μηδὲν διενηνόχασι τῶν φαυλοτάτων θηρίων (δῆλον γὰρ ὅτι ὑποδιαλλάσσειν δεῖ τῶν γηίνων καὶ τῶν ἀπὸ τῆς ὕλης ἀποκρινομένων (71) τὸ θεῖον), οὐκ εἰσὶ θεοί. Τί δαὶ καὶ πρόσιμεν αὐτοῖς, ὧν κτηνῶν μὲν δίκην ἔχει ἡ γένεσις, αὐτοὶ δὲ θηριόμορφοι καὶ δυσειδεῖς; καὶ αἷμα ἔχειν καὶ σπέρμα (72), καὶ πάθη ὀργῆς καὶ ἐπιθυμίας, καὶ τότε ἔδει λῆρον καὶ γέλωτος λό Μήτιν ὑπὸ τοῦ Διός, τεθῆναι. ἀποκρινόμενον. ἀποκρίνεσθαι ἐξ οὗ δή φησι τούς τε οὐρανοὺς ἀποκεκρίσθαι. τί δὲ καὶ πρόσιμεν. ATHENAGORÆ PIIILOSOPHI CHRISTIANI 93:3 Proserpina et Core dicitur, non eadem ac Minerva, quæ a pupilla appellatur; nunc autem eorum præ- clare, ut ipsi existimant, gesta persequuntur; velut Saturni, ut verenda patris exsecuerit, ipsumque curru dejecerit, ac parricidio se obstrinxerit mares filios devorans; velut Jovis, ut patrem constrictum in tartara detruserit, quemadmodum filios suos Uranus; ut bellum cum Titanibus de imperio ges- serit, ac matrem Rheam ab ejus nuptiis ab- borrentem persecutus sit, eaque in dracænam con- versa, ipse in draconem mutatus, nodo eam, ut vocant, Herculeo constringens cum ea coierit, cu- jus concubitus imaginem virga Mercurii designat; deinde vero ut cum filia Proserpina coierit, ex qua filium Dionysium suscepit, cum ei quoque in hac draconis forma vim intulisset. Quamobrem cum B hæc ita se habeant, necesse est hæc saltem verba facere. Quid honesti aut utilis habet ejusmodi hi- storia, ut deos esse credamus Saturnum, Jovem, Coren, et caleros ? Corporumne descriptiones? At quis judicio præditus aut in rebus considerandis versalus viperam a Deo progenitam putet? Sic enim Orpheus : i Phanes aliam sobolem genuit horribilem Utero ex sacro, visu terribilem viperam, Cujus ex capite crines, ac pulchra facies Erat visu, cæteræ partes terribilis draconis Summo ex collo. Aut quis ipsum Phanetem primogenitum deum esse (is enim est qui primus ex ovo effusus est), aut dra- conis corpus ac speciem habere, aut a Jove, ut is comprehendi non posset, devoratum approbet fuisse? Nam si nihil a belluis vilissimis discrepant (liquet enim inter res terrenas et ex materia edu- clas, ac divinum numen interesse aliquid oportere), non sunt dii. Quid ergo ad eos adimus, qui gene- rantur ut belluæ, facie ferina sunt et deformi? carnem tantum habere, et sanguinem ac semen, et iræ ac cupiditatis morbos dicerent; ne hæc quidem - Clarom. et tres Anglicani Reg. glicanis et Reg. secundo. atque haec illi scriptura plurimum probatur. Unus ex Anglicanis habet VEGIV. Hunc Phanetem ex ovo profusum fuisse non dixerat Athenagoras illo in loco, ubi de ovo locutus est. Sed difficile non est intelligere, simul cum ovo prodiisse primogenitum illum Deum, qui cœlum et terram ovo contenta dicitur condidisse. Idcirco enim Phanes ille draconis speciem dicitur habuisse, quia mundi opifex ita effingi solebat apud Ægy- ptios. Phanes ille nihil aliud esse videtur quam Mi- nerva. Hæc enim, ex Patris capite, pro- siliens, ut ait Themistius orat. 3, omnia creavit et cœlum ac terram temperavit. Præterea Metis, cum prægnans Minerva esset, a Jove deglutitur, ut vi- C dere est apud Eustathium in Iliad., p. 83, ac deinde Minerva per caput Jovis erupit. Quadrat id cum Phanete, qui a Jove devoratus dicitur. Ex his pate immerito Gesnerum existimasse addendum esse thy post quod quidem in interpre- tando sequi non dubitavit. Sic etiam alius codex citatus a Ducæo. Sic etiam Reg. ad marginem. Qui contextum Athenagoræ immutaverunt, videntur minus intellexisse vim hujus verbi et idcirco illud. retulisse ad Deum. At verbum illud percommode dicitur de iis, quæ e materia educun- tur et generantur; idque observavit Gesnerus, cujus observationem confirmat Plutarchus, quo teste apud Euseb. Præp. Evang., lib. 1, c. 8. Anaximan- der docebat infinitum esse causam mundi genera- tionis et corruptionis. Ex eo enim cœlos eductos fuisse, Regio et uno Anglicano. Paulo ante tres Anglicani, 21. Deorum cupiditates et amores. Quod si eos (65) Κόρης. Codices nonnulli χόρσης. Ibidem (66) 'Ανάγκη. Ponitur post εἰπεῖν in duobus An- (67) Τί τὸ σεμνόν. Uterque Bodleianus τί σεμνὸν (68) Αἱ διαθέσεις. Codex Sufiridi τίνες αἱ διαθέ (69) "Αν δέ. Duo Anglicani τὴν δέ, Clarom. τὰν δὲ 21. Καίτοι, εἰ σαρκοειδεῖς μόνον ἔλεγον αὐτοὺς (70) Καταποθῆναι. Clarom. et tres Anglicani κατα (71) Αποκρινομένων. Clarom. et tres Anglicani (72) Καὶ σπέρμα. Deest conjunctio in utroque

Πῖς, καὶ ὕδωρ, καὶ γαῖα, καὶ ἠέρος ήπιον ὕψος, Καὶ φιλίη (87) μετὰ τοῖσιν. Α χωρὶς τῆς φιλίας (88) οὐ δύναται μένειν, ὑπὸ τοῦ νείκους συγχεόμενα (89). Πῶς ἂν οὖν εἴποι τις ταῦτα εἶναι θεούς; Αρχικὸν ἡ φιλία, κατὰ τὸν Ἐμπεδο- κλέα· ἀρχόμενα τὰ συγκρίματα· τὸ δὲ ἀρχικὸν, κύ- ριον. Ὡς ἐὰν (90) μίαν καὶ τὴν τοῦ τε ἀρχομένου καὶ τοῦ ἄρχοντος δύναμιν θῶμεν, λήσομεν ἑαυτοὺς ἰσότι μου τὴν ὕλην τὴν φθαρτὴν καὶ ῥευστὴν καὶ μεταβλη- τὴν τῷ ἀγεννήτῳ καὶ ἀἰδίῳ καὶ διαπαντός συμφώνῳ ποιοῦντες Θεῷ. Ζεὺς ἡ ζέουσα οὐσία κατὰ τοὺς Στωί- κούς· Ἥρα ὁ ἀὴρ, καὶ τοῦ ὀνόματος, εἰ αὐτὸ αὐτῷ ἐπισυνάπτοιτο (91), συνεκφωνουμένου (92) Ποσει δῶν, ἡ πόσις. "Αλλοι δὲ ἄλλως φυσιολογοῦσιν· οἱ μὲν γὰρ ἀέρα διφυῆ, ἀρσενόθηλυν τὸν Δία (95) λέγουσιν· οἱ δὲ καιρὸν εἰς εὐκρασίαν τρέποντα τὸν χρόνον· διὸ Β καὶ μόνος Κρόνον διέφυγεν. 'Αλλ' ἐπὶ μὲν τῶν ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἔστιν εἰπεῖν· Εἰ ἕνα τὸν ἀνωτάτω Θεὸν ἀϊδιόν τε καὶ ἀγέννητον νομίζετε, συγκρίματα δὲ ἴσα (94) ή τῆς ὕλης ἀλλαγὴ, καὶ τὸ πνεῦμα τοῦ Θεοῦ διὰ τῆς ὕλης κεχωρηκὸς κατὰ τὰς παραλλάξεις απ τῆς (95), ἄλλο καὶ ἄλλο όνομα μεταλαγχάνειν φα- τέ· σῶμα μὲν τὰ εἴδη τῆς ὕλης τοῦ Θεοῦ γε- νήσεται, φθειρομένων δὲ τῶν στοιχείων κατὰ τὴν ἐκπύρωσιν, ἀνάγκη συμφθαρήναι ὁμοῦ τοῖς εἴδεσι τὰ ὀνόματα, μόνου μένοντος τοῦ πνεύματος τοῦ Θεοῦ. τῶν οὖν σωμάτων φθαρτὴ ἡ κατὰ τὴν ὕλην παραλλαγή, τὶς ἂν ταῦτα πιστεύσαι θεούς; Πρὸς δὲ τοὺς λέγοντας τὸν μὲν Κρόνον χρόνον, τὴν δὲ Ῥέαν γῆν· τὴν μὲν συλο λαμβάνουσαν ἐκ τοῦ Κρόνου καὶ ἀποτίκτουσαν (ἔνθεν καὶ μήτηρ νομίζεται πάντων (96)), τὸν δὲ γεννῶντα καὶ καταναλίσκοντα· καὶ εἶναι τὴν μὲν τομὴν τῶν ἀναγκαίων ὁμιλίαν τοῦ ἄῤῥενος πρὸς τὸ θῆλυ, τέμνουσαν καὶ και ταβάλλουσαν σπέρμα εἰς μήτραν, καὶ γεννῶσαν ἄνθρω πον, ἐν ἑαυτῷ τὴν ἐπιθυμίαν, ὅ ἐστιν Αφροδίτη, ἔχοντα τὴν δὲ μανίαν τοῦ Κρόνου τροπὴν καιροῦ φθείρουσαν ἔμψυχα καὶ ἄψυχα τὰ δὲ δεσμὰ καὶ τὸν τάρταρον χρό- νον ὑπὸ καιρῶν τρεπόμενον καὶ ἀφανῆ γινόμενον· πρὸς τοίνυν τούτους φαμέν· Εἴτε χρόνος ἐστὶν ὁ Κρόνος, με- ταβάλλει είτε καιρός, τρέπεται· εἴτε σκότος, ἢ πάγος, ἢ οὐσία ὑγρά, οὐδὲν αὐτῶν μένει· τὸ δὲ Θεῖον καὶ ἀθάνα τον καὶ ἀκίνητον καὶ ἀναλλοίωτον. Οὔτε ἄρα ὁ Κρόνος, οὔτε τὸ ἐπ' αὐτῷ εἴδωλον (97) θεός. Περὶ δὲ τοῦ Διὸς, εἰ μὲν ἀήρ ἐστι γεγονώς ἐκ Κρόνου, οὗ τὸ μὲν ἄρσεν Νεϊκός τ' οὐλόμενον δίχα τῶν ἀτάλαντον ἀπάντῃ. Εx "Α χωρίς φιλίας οὐ δύο ναται μένειν, ὑπὸ τοῦ νείκους συγχεόμενα, πῶς ἂν οὖν εἶποι τις ταῦτα εἶναι θεούς; χεόμενα. ὥστε ἐάν. συμφωνουμένου. τινες διαλέγουσιν. ἴσα τῇ τῆς ὕλης ἀλλαγῇ. ἡ τῆς ὕλης κεχωρηκός, άλλα- γή, τέον μὲν ὄντος. πάντων νομίζεται. LEGATIO PRO CHRISTIANIS. A Ignis, aqua, et tellus, blandum aeris atque cacumen, Adde et amicitiam his. Quæ quidem sine amicitia permanere non possunt, discordia autem confunduntur. Quo pacto igitur læc deos esse quisquam dixerit? Imperat amicitia, secundum Empedoclem, parent quæ concreta sunt; quod autem imperat, dominatum tenet. Itaque si illius quod imperat, et illius quod paret, unam et eandem vim esse ponamus, corruptioni obnoxiam et fluxam et mutabilem materiam imprudentes inge- nito et æterno et sibi semper constanti adæquabi- mus Deo. Jupiter fervida essentia secundum Stoi- cos; Juno aer, ipso etiam nomine, si ipsum sibi superimponatur, id sonante; Neptunus potus. Hac autem alii aliter ad naturam referunt. Quidam enim aerem biforinem, masculo-feminam appellant Jo- C tum philosophum versus legitur, quem H. Stepha- nus apud Athenagoram omissum fuisse existimat, is nempe : quo nonnulli sex principia Empedocli attribuunt. Sed cum hoc loco Athenagoras senten- tiam Empedoclis ad duo principia revocet, nempe amicitiam quæ imperat et ea quibus imperat aniici- tia, hic versus non incuria librariorum, sed consi lio Athenagoræ prætermissus. Liosa non sit hujus loci interpunctio aut interpreta- tio, videtur tamen utraque melius se habitura, si hunc in modum immutetur : Quæ sine amicitia permanere non possunt, discordia autem confundun- tur, hac quomodo deos esse quisquam dixerit ? – Ex Addendis et Enendandis. PATROL. GR. VI - vem; alii vero tempestatem, quæ tempus serenat ; unde solus Saturnum effugit. Ac cum Stoicis qui- dem ita licet disputare: Si unum illum Deum, qui supremus et sempiternus et ingenitus est, agnoscitis; totidem autem corpora concrescere, quot materiæ mutationes flunt, ac spi- ritum Dei, qui materiam pervadit, pro variis ejus mutationibus aliul atque aliud nomen sur- tiri dicitis; corpus quidem Dei species mate- riæ fient; intereuntibus autem in conflagratione elementis, necesse est una cum speciebus nomina interire, solo permanente spiritu Dei. Quorum igi tur corporum, secundum materiam, iunutatio cur- ruptio est, ea deos esse quis credat? Quod autem ad eos spectat, qui Saturnum tempus esse dicunt, Rheam autem terram; atque hanc quidem ex Sa turno concipere et parere (unde etiam omnium ma- ter existimatur), hunc autem gignere et genita de- vorare; virilium autem abscissionem nihil aliud esse, quam viri cum muliere coitum, quo veluti resecta e viri corpore genitura in uterum demittitur, et hono cui cupiditas, id est Venus, insita est, ge- _neratur ; furorem vero Saturni nibil aliud, quam temporis mutationem animata et inanimata corru pentem; vincula et tartarum tempus esse, quod tempestatibus mutatur et evanescit; sic igitur ad- versus eos disceptamus: Si tempus est Saturnus, mutatur; si tempestas, vertitur; si tenebra, aut Oxoniensis monuere, gendum si legamus, In duobus An- glic. et Clarom. 2, legitur cateris omissis. Codex Elon. retinet vocem cætera omittit. (87) Καὶ φιλίη. Ante hæc verba alius apud Sex- D (88) "Α χωρὶς τῆς φιλίας, κ. τ. λ. Quamvis vi- (89) Συγχεόμενα. Sic plerique codices mss. Editi (30) Ὡς ἐν. Legendum, ut Gesnerus et editor (91) 'Επισυνάπτοιτο. Edit. Oxon. ἐπισυνάπτοιο. (92) Συνεκφωνουμένου. Conjiciunt nonnulli le (93) Τον Δία. Tres Anglicani τινὲς Δία. Clarum. (94) Ισα. Gesnerus mallet ὅσα. Idem erit sensus, (95) Αὐτῆς. Tres Angl. αὐτοῦ et paulo post φα (96) Νομίζεται πάντων. Sic plerique mss. Ed.ti (97) Τὸ ἐπ' αὐτῷ εἴδωλον. llis verbis non videtur

Β ὁ Ζεύς, τὸ δὲ θῆλυ "Ηρα (διὸ καὶ ἀδελφὴ καὶ γυνή), Την φρόνησιν. ἣν φρόνησιν. ΜΟΣ τὴν φύσιν. καὶ περὶ τῆς ᾿Αθηνᾶς ἢ & περὶ τῆς ᾿Αθη νας. ἢ περὶ ᾿Αθηνᾶς λέγοντες. πάντα. ἀλλοιοῦται· εἰ δὲ καιρὸς, τρέπεται. Ούτε δὲ μεταβάλ λει, οὔτε μεταπίπτει τὸ Θεῖον. Τί δεῖ (98) πλέον λέ γοντα ἐνοχλεῖν, οἱ ἄμεινον τὰ παρ' ἑκάστοις τῶν πα φυσιολογηκότων οἴδατε ; ή οἷα περὶ τῆς φύσεως ενόη σαν οἱ συγγραψάμενοι· ἢ & περὶ τῆς ᾿Αθηνᾶς, την φρόνησιν (99) διὰ πάντων διήκουσάν φασιν· ἢ περὶ τῆς Ισιδος, ἣν φύσιν αἰῶνος, ἐξ ἧς πάντες ἔφυσαν, καὶ δι' ἧς πάντες εἰσὶ, λέγουσιν (1)· ἢ περὶ τοῦ Ὁσίο ριδος, οὗ σφαγέντος ὑπὸ Τυφώνος τοῦ ἀδελφοῦ περὶ Πελώρου (2) τοῦ υἱοῦ, ἡ Ίσις ζητοῦσα τὰ μέλη, καὶ εὑροῦσα ήσκησεν εἰς ταφήν· ἡ ταφὴ ἕως νῦν Οστρια- κὴ καλεῖται. ῎Ανω γὰρ καὶ κάτω περὶ τὰ εἴδη τῆς ὕλης στρεφόμενοι, ἀποπίπτουσι τῷ λόγῳ (3) θεωρη τοῦ Θεοῦ· τὰ δὲ στοιχεῖα καὶ τὰ μόρια αὐτῶν θεο ποιοῦσιν, ἄλλοτε ἄλλα ὀνόματα αὐτοῖς τιθέμενοι· τὴν μὲν τοῦ σίτου σπορὰν Οσιριν (ὅθεν, φασί, μυστικῶς ἐπὶ τῇ ἀνευρέσει τῶν μελῶν ἢ τῶν καρπῶν ἐπιλεχθῆς ναι τῇ Ισιδι· Εὑρήκαμεν, συγχαίρομεν)· τὸν δὲ τῆς ἀμπέλου καρπὸν Διόνυσον· καὶ Σεμέλην αὐτὴν τὴν άμπελον, καὶ κεραυνὸν τὴν τοῦ ἡλίου φλόγα. Καί τι γὰρ (4) πάντα μᾶλλον ἢ θεολογοῦσιν οἱ τοὺς μύθους θεοποιοῦντες, οὐκ εἰδότες, ὅτι οἷς ἀπολογοῦνται ὑπὲρ τῶν θεῶν, τοὺς ἐπ' αὐτοῖς λόγους βεβαιοῦσι (5). Τί ή Ευρώπη καὶ ὁ Ταῦρος καὶ ὁ Κύκνος καὶ ἡ Λήδα πρὸς γῆν καὶ ἀέρα, ἵν' ᾖ πρὸς ταῦτα (6) μιαρὰ τοῦ Διὸς μίξις, ἢ γῆς καὶ ἀέρος; Αλλ' ἀποπίπτοντες (7) τοῦ μεγέθους τοῦ Θεοῦ, καὶ ὑπερκύψαι (8) τῷ λόγῳ (οὐ γὰρ ἔχουσι συμπάθειαν εἰς τὸν οὐράνιον τόπον) οὐ δυνάμενοι, ἐπὶ τὰ εἴδη τῆς ὕλης συντετήκασιν (9), καὶ καταπίπτοντες, τὰς τῶν στοιχείων τροπάς θεο ποιοῦσιν· ὅμοιον εἰ καὶ ναῦν τις, ἐν ᾗ ἔπλευσεν, ἀντὶ ἢ περὶ Ώρου, περὶ Πελώρου, καλείται. μετ' Ωρου ριο περὶ Πελώρου. του λόγῳ. εἰ θεολογοῦσιν. ἀπ' αὐτοῖς. ᾗ πρὸς ταύτας... ἡ γῆς. ἀποπίπτοντας. (*) Ὑπερκύψαι. ὑποκύψαι. συντετήχησαν, συντετήκεισαν, συντεθείκασιν. συνεστή - ATHENAGORÆ PHILOSOPHI CHRISTIANI suumnum frigus, aut humida natura, nihil horum A permanet. Deus autem immortalis, et immobilis et immutabilis. Quocirca neque Saturnus, neque ejus simulacrum Deus est. Quod autem spectat ad Jovem, si is est ex Saturno genitus aer, cujus id quod ina- sculum est, Jupiter dicitur; quod autem femineum, Juno (binc etiam soror et conjux), immutatur; si tempestas, vertitur. Deus autem nec mutatur, nec cadit. Sed quid attinet vobis, qui melius perspicitis, quid eorum quisque dixerit, qui hæc ad naturam revocarunt, plura dicentem obstrepere, vel quid de natura sentiant scriptores, exponendo; vel quid de Minerva, quam mentem oinnia pervadentem esse dicunt, vel de lside, quam ævi naturam, ex qua orta omnia, et per quam exsistunt omnes; vel de Osiride, quo occiso a Typhone fratre, Isis ejus membra quæsivit, et inventa sepulcro decoravit, quod sepulcrum Osiriacum etiamnum vocatur; vel de Oro ejus filio. Nam dum susdeque circa materiæ species vertuntur, ab eo, qui ratione cognoscitur, Deo aberrant; elementa autem et eorum partes deus faciunt, aliter alias appellantes; frumenti sa- tionem, Osirim (hinc aiunt in mysteriis ob inven- tionem membrorum, sive frugum, Isidi acclamari : Invenimus, gratulamur) ; vilis autem fructum, Bac- chum, ipsam vitem Semelen, ac fulmen solis æstum. Nam quidvis potius quam naturam divinam edisserunt, qui fabulas in deos vertunt; in quo qui demn non vident iis, quæ ad deorum defensionem adbibent, confirmari quæ de diis dicuntur. Quid Eu- ropa et Taurus, Cycnus et Leda ad terram et aerem, ut Jovis nefarius cum istis coitus, terræ et aeris C designari simulacrum ex ære aut ligno factum, sed aliena species sub qua depingebatur Saturnus, sive ficta illa temporis imago, ad quam illius facta revo- cari solebant. Videtur hunc locum sic intellexisse Tertullianus, cujus verba eo libentius referam, quod et antiquis Athenagoras non plurimum cognitus fuit, et Tertulliano ejus vestigia prementi opem ac lucem afferre potest in explendis lacunis. Sic igitur Ter. tullianus lib. ut ad Nat. cap. 12: Aut Saturnus fuil aut tempus. Quomodo Saturnus, si tempus? Aut si Saturnus, quomodo tempus? Utrumque enim non po- tes corporale in eo confirmare. Quid autem prohibuil tempus coli in sua qualitate, et non in specie homi- nis; aut fabulam hominis in sua specie, non in tem- poris qualitate? Quid sibi vult intellectio ista, nisi fadas materias mentilis argumentationibus colorare? D Saturnum neque ideo qui... d..... tempus (neque adeo qui Deum dicis, das esse tempus), aut dum eum tempus facis, jam nec hominem vis fuisse. dendum Suly post verbum existimat Gesnerus; sed ea vox facile suppletur. - (99) Legendum tres Anglic. Ibidem Reg. et tres An- glic. pro in Reg. 1, et & supra lineaui. cao et Oxon. Aliæ editiones Gesnerus bis legit hain, eamdemque vocem bis scripsere imprudentes. Sæpe etiam eorumdem incuria nonnullae voces e sua sede in aliam migrarunt. Utrumque vitium vide- tur huic corruptissimo loco accidisse. Crediderim enim scripsisse Athenagoram unde factum a librariis, præpositione ob negligentiam repetita atque has voces collocandas esse post Si cui minus placeant hæ con- jectura, legere poterit cum Sufrido Notum est enim ex Plutarcho lib. De Iside, cap. 5, ut idem vir eruditus observal, Isiden, ubi didicit dispersa a Typhone membra Osiridis fuisse, Butim venisse, ubi educabatur Orus, quem probabile est a matre assumptum, ut Úsiridis mem- bra simul quærerent. rus, Gesnerus. Ibidem Reg. uterque Deest in Clarom. et tribus Anglicanis. etiam Reg. 2. Sed alia manu supra lineam. Ibidem Clarom. Legendum videtur niensis, et codices Clarom. et Suffridi et duo An- glicani et Reg. secundus alia manu. In aliis editis et mss. Sic editio Oxon. cum codicibus Reg. 2, Clarom. tribus Anglic. et Sulfridi. Eodern verbo utitur Athenagoras infra n. 26. Aliæ editiones quibus favent alii codices. Legitur enim in uno ex Romanis in alio in duobus Anglicanis Editi (98) Τί δεῖ. Τί δέ Reg. 2, Clarom et 2 Angl. Ad- (1) Λέγουσιν. Ita tres Angl. et Clarom. cum Du- (2) Περὶ Πελώρου. Sape librarii eandem sylla- (3) Τῷ λόγῳ. Melius fortasse, ut conjicit Gesne (4) Καί τι γάρ. Legendum καίτοι γε, ut monuit (5) Βεβαιοῦσι. Tres Anglicani præmittunt οὐ. Sic (6) Η πρὸς ταῦτα. Legit Gesnerus πρὸς ταύτας. (7) Αποπίπτοντες. Sic editiones Ducæi et Οτο- (9) Συντετήκασιν. Sic uterque Regius codex,

Β δέ που περὶ τούτων τῶν θεῶν, Α' περὶ τούτων τῶν θεῶν. νητας καὶ τοὺς ἁπλανεῖς ἀστέρας, καὶ εἰς δαίμονας τέμνει. Περὶ ὧν δαιμόνων αὐτὸς ἀπαξιῶν λέγειν, τοῖς περὶ αὐτῶν εἰρηκόσιν προσέχειν ἀξιοῖ. Περὶ δὲ τῶν ἄλλων δαιμόνων εἰπεῖν, καὶ γνῶναι τὴν γένεσιν, μεῖζον ἢ καθ' ἡμᾶς. Πειστέον δὲ τοῖς εἰρηκόσιν ἔμπροσθεν, ἐγγόνοις μὲν θεῶν οὖσιν, ὡς ἔφασαν, σαφῶς γέ που (15) τοὺς ἑαυτῶν προγόνους εἰδό σιν (16). Αδύνατον οὖν θεῶν παισὶν ἀπιστεῖν, κάνπερ ἄνευ εἰκότων καὶ ἀναγκαίων ἀποδείξεων λέγωσιν (17)· ἀλλὰ, ὡς οἰκεῖα φασκόντων ἀπαγ γέλλειν, ἑπομένους τῷ νόμῳ πιστευτέον. Οὕτως οὖν κατ' ἐκείνους καὶ ἡμῖν ἡ γένεσις περὶ αὐτῶν τῶν θεῶν (18) ἐχέτω καὶ λεγέσθω. Γῆς τε καὶ οὐ ρανοῦ παῖδες Ὠκεανός τε καὶ Τηθύς ἐγεννήθη- σαν (19)· τούτων δέ, Φόρκυς (20), Κρόνος τε καὶ Ρέα, καὶ ὅσοι μετὰ τούτων· ἐκ δὲ Κρόνου τε καὶ Ρέας Ζεύς, "Ηρα τε, καὶ πάντες, οὓς ἴσμεν πάν τας ἀδελφοὺς λεγομένους αὐτῶν· ἔτι τε τούτων καὶ λόγῳ καταλαμβανόμενον περινοήσας Θεόν (22), καὶ τὰ ἐπισυμβεβηκότα αὐτῷ ἐξειπεῖν (25), τὸ ὄν τως ὄν, τὸ μονοφυὲς, τὸ ἀγαθὸν ἀπ' αὐτοῦ ἀποχεόμε- νον (24), ὅπερ ἐστὶν ἀλήθεια· καὶ περὶ πρώτης δι νάμεως· καὶ ὡς περὶ τὸν πάντων Βασιλέα πάντα ἐστὶ, καὶ ἐκείνου ἕνεκεν πάντα, καὶ ἐκεῖνο αίτιον πάντων· καὶ περὶ δύο καὶ τρία, δεύτερον δὲ περὶ τὰ δεύτερα, καὶ τρίτον περὶ τὰ τρίτα· περὶ τῶν ἐκ τῶν αἰσθητῶν γῆς τε καὶ οὐρανοῦ λεγομένων γε γονέναι, μεῖζον ἢ καθ᾿ ἑαυτὸν τἀληθὲς μαθεῖν ἐνόμι σεν; Ἢ οὐκ ἔστιν εἰπεῖν; ἀλλ' ἐπεὶ ἀδύνατον γεννάν καὶ ἀποκυίσκεσθαι θεοὺς ἐνόμισεν, επομένων τοῖς γιγνομένοις τελῶν, καὶ τὸ τούτου ἀδυνατώτερον, με ταπείσαι τοὺς πολλοὺς ἀβασανίστως τους μύθους παραδεχομένους· διὰ ταῦτα μείζον ἢ καθ᾿ ἑαυτὸν γνῶναι καὶ εἰπεῖν ἔφη περὶ τῆς τῶν ἄλλων δαιμόνων γενέσεως, ούτε μαθεῖν, οὔτε ἐξειπεῖν γεννᾶσθαι θεοὺς δυναμένους (25). Καὶ τὸ εἰρημένον αὐτῷ (26), Ὁ δὴ μέγας ἡγεμὼν ἐν οὐρανῷ Ζεὺς, ἐλαύνων πτηνὸν ἅρμα, πρῶτος πορεύεται διακοσμῶν πάντα καὶ ἐπιμελούμενος· τῷ δὲ ἔπεται στρατιὰ θεῶν τε καὶ δαιμόνων, οὐκ ἐπὶ τοῦ ἀπὸ Κρόνου λεγομένου έχει Διός. Εστι γὰρ ἐν τούτῳ ὄνομα τῷ ποιητῇ τῶν ὅλων δηλοῖ δὲ καὶ αὐτὸς ὁ Πλάτων, ἑτέρῳ (27) σημαντικῷ προσειπεῖν αὐτὸν οὐκ ἔχων, τῷ δημώδει ονόματι, οὐχ ὡς ἰδίῳ τοῦ Θεοῦ, ἀλλ᾽ εἰς σαφήνειαν, ὅτι μὴ δυνατόν Φόρκυς τε καὶ Κρόν νος καὶ Ῥέα. λαμβανόμενον. ἀϊδίως ἄν τὸ ὄντως ὄν, μενον. Αὐτῷ. &ς ἑτέρῳ. ATHENAGORÆ PHILOSOPHI CHRISTIAN tem qui cætera quidem assensum cohibet, idem ta- men in Deum ingenitum, et in facta ab inge. nito ad ornatum cœli tum errantia tum fixa sidera, et in dæmones dividit. De dæmonibus autem dicere recusans, eos audiri jubet qui de iis dixerunt. De cateris, inquit, dæmonibus dicere, eorumque genera- tionem pernoscere vires nostras superat. Credendum autem his, qui priores dixerunt, deorum, ut ipsi nar- ravėrunt, posteris, qui majores suos probe noverant. Fides ergo deorum filiis derogari non potest, etiamsi sine probabilibus et necessariis demonstrationibus di- cant; sed ut res domesticas narrare se proftentibus, ita ut lex jubet, credendum. Sic igitur, ut illis placet, de deorum generatione teneamus et dicamus. Ex Terra et Cœlo filii geniti sunt Oceanus et Tethys; ex istis Phorcys et Saturnus et Rhea, omnesque cum eis; e Saturno autem et Rhea Jupiter et Juno et quos- cunque horum fratres dici novimus aliosque præ- terea ex istis genitos. Num igitur qui æternam mentem et Deum, qui ratione cognoscitur, contem- platus fuerat, et quæ ei congruunt explicuerat, nem- pe id quod vere est, quod uniusmodi est, bonum ab eu emnanans, id est veritatem : item de prima pote- state, et quemadmodum circa omnium Regem sint omnia, ejusque causa omnia et ipse omnium causa: et quemadmodum circa duo et tria, secundum circa secunda, tertium circa tertia; num is, inquam, de iis qui ex rebus sub sensum cadentibus, cœlo et terra, geniti feruntur, verum perdiscere majus esse viri- bus suis existimavit? An potius id prorsus dici non potest ; sed quia feri non posse intelligebat, ut gi-C gnant et gignantur dii, quippe cum genita finis consequatur, illud autem adhuc difficilius esse, ut vulgus, quod fabulas inconsiderate ascivit, dedo- ceatur; propterea majus viribus suis esse dixit, de cæterorum dæmonum generatione pernoscere ac disserere, cumn deos generari nec cogitare posset nec dicere ? Quod autem ab eo dictum est, Rex ma- gnus in calo Jupiter volucrem currum agens, primus graditur exornans omnia et gubernans : hunc aulem sequitur exercitus deorum et dæmonum; id de illo non dictum est Jove, qui ex Saturno ortus dicitur. Hoc enim Jovis nomine universorum Opifex designa- tur; idque demonstrat ipse Plato, qui cum euin alio nomine appellare non haberet, populari, non ut apud Platonem edit. Francofurt in Timmo unde hæc desumpta. mss.,nempe utroque Reg., utroque Rom. Orat., et tribus Angl. Sic etiam habet Clemens Alexandrinus Strom. v, p. 589, qui quidem hunc Platonis locum ad prophetas nostros violenter detorquet. quomodo scriptum in ms. et excuso Platonis codice, quo usus est Suffridus. in Bodl. et Εton. et in edit. Platonis Francofurt, le gitur DECHAIR. tonem. A D edit. Oxon. Ibidem apud Plat. Gesnerus. lbidem frustra Suffridus legendum putat to pro quamvis ita invenerit is suo codice ms. et Gesnerus inonuerunt. Iden erit sensus si legamus (15) Γέ που. Reg. 2 et tres Angl. γέ τοι. Legitur (16) Ειδόσιν. Legitur ειδότων in octo codicibus (17) Λέγωσιν. Legitur λέγουσιν apud Platonem. (18) Περὶ αὐτῶν θεῶν. Gesnerus scribi vult καὶ (19) Ἐγεννήθησαν. Legitur έγενήθην apud Pla- (20) Φόρκυς. Codices nonnulli Φόρκος et sic (21) ἄλλους ἐκγόνους. Αρ' οὖν ὁ τὸν ἀΐδιον νοῦν (21) Τούτων. Plat. τοὺς τούτων. (22) Θεόν. Reg. 2 Θεῖον. Tres codices Anglicani (23) Εξειπείν. Legendum έξειπών, ut monuit (24) Αποχεόμενor. Reg. 2 et duo Angl. επιχεί (25) Δυναμένους. Legendum δυνάμενος Suffridus (29) Agrep. Gesnerus putat addendum esse ɣáf.

Α τοῦ γεγόνασιν ἄγγελοι, καὶ τὴν ἐπὶ τῇ ὕλῃ καὶ τοῖς διά. Β η τελικήν γενικήν Τούτων γὰρ ἡ τῶν ἀγγέλων σύστασις τῷ Θεῷ ἐπὶ προνοίᾳ γεγονέναι τοῖς ὑπ' αὐτοῦ διακεκοσμημένοις, ἵνα, τὴν παντελικὴν καὶ γενικὴν ὁ Θεὸς ἔχων τῶν ὅλων πρό- νοιαν, ᾗ τὸ κῦρος καὶ τὸ κράτος ἀπάντων αὐτὸς ἀνήρ- τημένος. τῆς ὕλης είδεσι πιστευσάμενον διοίκησιν. Τοῦτο γὰρ γέγονε τοῖς ὑπ' αὐτοῦ διακεκοσμημένοις, ἵνα τὴν μὲν παντελικὴν καὶ γενικὴν ὁ Θεὸς τῶν ὅλων πρόνοιαν (37), τὴν δὲ ἐπὶ μέρους (38), οἱ ἐπ' αὐτοῖς ταχθέντες ἄγγε λοι. Ὡς δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων, αὐθαίρετον καὶ τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν κακίαν ἐχόντων (ἐπεὶ οὐκ ἂν οὔτ᾽ ἐτι- μᾶτε τοὺς ἀγαθοὺς, οὔτ᾽ ἐκολάζετε τους πονηρούς, εἰ μὴ ἐπ' αὐτοῖς ἦν καὶ ἡ κακία καὶ ἡ ἀρετή· καὶ οἱ μὲν σπουδαῖοι περὶ ὰ πιστεύονται ὑφ᾽ ὑμῶν, οἱ δὲ ἄπιστοι εὑρίσκονται), καὶ τὸ κατὰ τοὺς ἀγγέλους ἐν όμοίῳ καθέστηκεν. Οἱ μὲν γὰρ ἄλλοι αὐθαίρετος δὴ, οἷοι γεγόνασιν (39) ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ἔμειναν, ἐφ᾽ οἷς αὐτοὺς ἐποίησεν καὶ διέταξεν ὁ Θεός· οἱ δὲ ἐνύδρι σαν καὶ τῇ τῆς οὐσίας ὑποστάσει καὶ τῇ ἀρχῇ· οὗτός τε ὁ τῆς ὕλης καὶ τῶν ἐν αὐτῇ εἰδῶν ἄρχων, καὶ ἔτε- ροι τῶν (40) περὶ τὸ πρῶτον τοῦτο στερέωμα (στε δὲ μηδὲν ἡμᾶς ἀμάρτυρον λέγειν, ἃ δὲ τοῖς προφή ταις εκπεφώνηται, μηνύειν)· ἐκεῖνοι μὲν, εἰς ἐπιθυ μίαν πεσόντες παρθένων, καὶ ἥττους σαρκὸς εὑρεθέν τες· οὗτος δὲ, ἀμελήσας, καὶ πονηρὸς περὶ τὴν τῶν πεπιστευμένων γενόμενος διοίκησιν. Ἐκ μὲν οὖν τῶν περὶ τὰς παρθένους ἐχόντων, οἱ καλούμενοι ἐγεννή θησαν γίγαντες. Εἰ δέ τις ἐκ μέρους είρηται περὶ τῶν γιγάντων καὶ ποιηταῖς λόγος, μὴ θαυμάσητε, τῆς κοσμικῆς σοφίας, καὶ θεολογικῆς (41), ὅσον ἀλήθεια πιθανοῦ διαφέρει, διαλλαττουσῶν, καὶ τῆς μὲν οὔσης ἐπουρανίου, τῆς δὲ ἐπιγείου. Καὶ κατὰ τὸν ἄρχοντα τῆς ὕλης Ισμεν ψεύδεα πολλὰ λέγειν ετύμοισιν όμοια. νῶν, περὶ τὸν ἀέρα ἔχοντες καὶ τὴν γῆν, οὐκέτι εἰς τὰ ὑπερουράνια υπερκύψαι δυνάμενοι· καὶ αἱ τῶν γιγάντων ψυχαί, οἱ περὶ τὸν κόσμον εἰσὶ πλανώμε νοι δαίμονες, ὁμοίας (42) κινήσεις οἱ μὲν αἷς ἔλα τον συστάσεσιν οἱ δαίμονες (43), οἱ δὲ αἷς ἔσχον ἐπισ τὴν δὲ τῶν ἐπὶ μέρους. γεγόνασιν οἷοι. καὶ οἱ μὲν λοιποὶ ἐφ᾽ ὧν αὐτὸς ἐποίησε καὶ διετάξατο ὁ Θεὸς Εμειναν· αὐτὸς δὲ ἐνύβρισε καὶ πονηρὸς περὶ τὴν τῶν πεπιστευμένων ἐγένετο διοίκησιν, φθόνον ἐγκισσήσας καθ' ἡμῶν· ὥσπερ καὶ οἱ μετὰ ταῦτα σαρχῶν ἐρα σθέντες καὶ ταῖς τῶν ἀνθρώπων εἰς φιλοτησίαν ὁμιλή σαντες θυγατράσιν. ἕτεροι τοῦ ATHENAGORÆ PHILOSOPHI CHRISTIAN strationi praefectus. Hoc enim consilio angelos Deus creavit, rebus scilicet a se creatis providens, ita ut universam quidem Deus et generalem omnium pro- curationem gereret, eam autern, quæ partes attin- git, instituti ad hoc munus angeli sustinerent. Quemadmodum autem in hominibus, qui libera habent eligendae virtutis aut vitii optionem (neque enim praemiis bonos, suppliciis improbos afficeretis, si penes illos situm non esset vitium et virtus; at- que alii quidem in his, quæ a vobis committuntur, probi, alii autem infideles reperiuntur); sic etiam in angelis se res habet. Alii enim, liberi scilicet, quales a Deo facti fuerant, in his permanserunt, quorum causa creati a Deo fuerant, quæque illis commiserat Deus; alii vero et naturæ substantia et munere sibi commisso abusi sunt, iste videlicet materiæ ejusque specierum princeps, et alii circa primum hoc firmamentum constituti (scitis auteui nihil nos sinę testibus dicere, sed quæ a prophetis prædicata sunt, exponere); isti quidem in virginum cupiditatem lapsi et carnis amore superati; ille au- tem in rerum sibi commissarum administratione pegligens et improbus. Ex his igitur virginum ama- toribus nati sunt ii, qui vocantur gigantes; de qui- bus, si qua ex parte ipsi quoque poetæ locuti sunt, pe miremini; cum divina sapientia tantum distet a mundana, quantum verum a probabili, atque hæc quiden coelestis, ista vero terrena sit. Nam secun- dum materiæ principem - Scimus falsa loqui non pauca simillima veris. ♥onnulli Providentiam negarent. Hi igitur ange- li, qui de cœlo lapsi circa aerem et terram versan- tur, nec jam supra cœlum evehi possunt, tum etiam gigantum animæ, qui errabundi sunt circa mundum damones, motiones excitant, isti quidem, nempe C D simile verbum, ut monet Gesnerus. Generalis illa providentia, quam Deo tribuit Athenagoras, non sic accipienda est, quasi rebus particularibus ita præfi- ciat legatos suos, ut nullam ipse illarum procura- tionem gerat. Tam stulta opinio non potest affingi Athenagor, qui infra lib. De resur. n. 18, pronun- tial nihil neque in culo, neque in terra a guberna- tione et providentia Dei destitui, sed aḍ omnia, sive pon videantur, sive videantur, sive parva sint, sive magna, pervenire Creatoris sollicitudinem. Quare providentia illa generalis in eo posita, quod, cum angeli, pro naturæ suæ conditione, paucis tantum rebus providere possint, Deus omnia prorsus regat et gubernet. Unde illam providentiam Athenagoras nav- et vocat. Methodius apud Photium cod. 234, ita hunc locum Athenagoræ citat, ut eum non modo de providentia Dei non detrahere existi❤ maverit, sed etiam idoneum ad Dei dominatum astruendum judicaverit. Sic enim habet : gendum putat Methodius hæc describendo partim ipsa verba immutat, partim ipsam sententiam, aut saltem liberius interpretatur. Ait enim diabolum invidia in hominem concepta peccasse, ac deinde caleros mulierum amore captos fuisse : Tres Anglicani, tionem addidit Oxoniensis editor, ex tribus de- sumpta codicibus. Reperiuntur etiam ad marginem in Regio secundo. rou. et duobus Anglicanis. fridi, quæ scriptura immerito ei probatur ac Ges- nero. Nam gigantes Athenagoras eosdem esse ac damones declarat ; in quo quidem facile coucilia- tur cum Justino, qui in apol, ut, n. 5, damones ex angelorum cum mulieribus consuetudine genitos fuisse testatur. 25. Dæmones et mali angeli in causa exstilere cur (36) Τούτο γάρ. Gesnerus præmittendum putat (37) πρόνοιαν. Hic addendum ἔχοι aut aliquod (38) Τὴν δὲ ἐπὶ μέρους. Sine causa Gesnerus le (56) ἡ τῶν ἀγγέλων σύστασις τῷ Θεῷ ἐπὶ προνοία 25. Οὗτοι τοίνυν οἱ ἄγγελοι οἱ ἐκπεσόντες τῶν οὐρα (59) Ολοι γεγόνασιν. Uterque Reg. et duo Angl. (40) Ἕτεροι τῶν. Deest articulus in Regio primo. (41) Καὶ θεολογικής. Hæc ad contextus emenda- (42) ομοίας... ποιούμενοι. Hæc desunt in Cla- (63) Οι δαίμονες. Legitur γίγαντες in codice Sur-

Ινδαλματώδεις τῆς ψυχῆς κινήσεις εἰδωλομανεῖς ἀπο- τίκτουσι φαντασίας. Οταν δὲ ἁπαλὴ καὶ εὐάγωγος ψυχή, ἀνήκοος μὲν καὶ ἄπειρος λόγων ἐῤῥωμένων, ἀθεώρητος δὲ τοῦ ἀληθοῦς, ἀπερινόητος δὲ τοῦ Παν τρὸς καὶ ποιητοῦ τῶν ὅλων, ἐναποσφραγίσηται (56) ψευδεῖς περὶ αὐτῆς (57) δόξας· οἱ περὶ τὴν ὕλην δαί- μονες, λίχνοι περὶ τὰς κνίσσας καὶ τὸ τῶν ἱερείων αἷμα ὄντες, ἀπατηλοὶ δὲ ἀνθρώπων, προσλαβόντες τὰς ψευδοδόξους ταύτας τῶν πολλῶν τῆς ψυχῆς κινή- σεις, φαντασίας αὐτοῖς (58), ὡς ἀπὸ τῶν εἰδώλων καὶ ἀγαλμάτων, ἐπιβατεύοντες αὐτῶν τοῖς νοήμασιν, εἰσρεῖν παρέχουσι· καὶ ὅσα καθ᾿ αὐτὴν, ὡς ἀθάνατος οὖσα, λογικῶς κινεῖται ψυχή, ἡ προμηνύουσα τὰ μέλλοντα, ἡ θεραπεύουσα τὰ ἐνεστηκότα, τούτων τὴν δόξαν καρποῦνται οἱ δαίμονες. περὶ τῶν ὀνομάτων ὀλίγα εἰπεῖν. Ηρόδοτος μὲν οὖν καὶ ᾿Αλέξανδρος ὁ τοῦ Φιλίππου ἐν τῇ πρὸς τὴν μη- τέρα ἐπιστολῇ (ἑκάτεροι δὲ ἐν τῇ Ηλιουπόλει, καὶ Μέμφι (59) καὶ Θήβαις, εἰς λόγους τοῖς ἱερεῦσιν ἀφῖ- χθαι λέγονται), φασὶ παρ' ἐκείνων ἀνθρώπους αὐτοὺς γενέσθαι, μαθεῖν. Ηρόδοτος μέν· Ηδη ὧν τῶν αἱ εικόνες ἦσαν, τοιούτους ἀπεδείκνυσαν σφεας αὐτοὺς (60) ἐόντας, θεῶν δὲ πολλὴν ἀπηλλαγμέ- τους. Τὸ δὲ πρότερον τῶν ἀνδρῶν τούτων, θεοὺς εἶναι τοὺς ἐν Αἰγύπτῳ ἄρχοντας, οὐκ ἐόντας ἅμα τοῖσι ἀνθρώποισι· καὶ τούτων ἀεὶ ἕνα τὸν κρα- τέοντα εἶναι· ὕστερον (61) δὲ αὐτῆς βασιλεῦσαι Ὥρον τὸν Ὀσίρεως (62) παῖδα, τὸν Ἀπόλλωνα Ἕλληνες ὀνομάζουσι. Τοῦτον καταπαύσαντα Τυ φῶνα, βασιλεῦσαι ὕστατον Αἰγύπτου. Όσιρις δέ ἐστι Διόνυσος καθ' Ελλάδα γλῶσσαν. Οἵ τε οὖν ἄλλοι, καὶ τελευταῖος βασιλεύς Αἰγύπτου (παρὰ δὲ τούτων εἰς Ελληνας ἦλθε τὰ ὀνόματα τῶν θεῶν) Απόλλων ὁ Διονύσου καὶ Ίσιδος (ὡς ὁ αὐτὸς 'Ηρόδο τος λέγει· Ἀπόλλωνα δὲ καὶ Ἄρτεμιν Διονύσου προσφραγίσεται. Δι' ὀνείρων, τὴν εἰς αὐτοὺς πραγματευόμενοι δόξαν, Sιο- κινήσεσι τισι τῶν ξοάνων, ονόμασι νοήμασι. Αι νοήμασι. Μέμφει. LEGATIO PRO CHRISTIANIS. A spiritus, depressa. Illæ igitur a ratione alienæ et ces B C dein modo exponunt alii scriptores. ait Tatianus n. 18, per somnia illis opinionem de se injiciunt. Tertullianus, Apol. 22: Eadem igitur obscuritate D contagionis, inquit, aspiratio damonum et angelo- rum, mentis quoque corruptelas agit furoribus, et amentiis fædis, ac sævis libidinibus, cum erroribus variis, quorum iste potissimus, quo deos istos captis et circumscriptis hominum mentibus commendat. Quod ait Eusebius lib. v Prap. evang., cap. : lidos et faciles animos a dæmonibus in errorem in- duci nescio quibus simulacrorum motibus, id explicandum videtur ex verbis Athenagora. Ili enim simulacrorum motus aliud esse nihil videntur, quam phantasiæ illæ, quas tan- quam a simulacris dæmones immittunt in animos ktirnos. Similia docent Minucius Felix cap. et Cyprianus qui illius verbis utitur pro suis in libro De Vanit. idol., et Lactantius lib. ii, cap. 14. Quide quid autem hoc loco dicitur ab Athenagora, pro- missa explicatio est illorum effectuum, quos n. 23, sub nomine simulacrorum edi fatebatur. Huc autem phantasticæ animi notiones visa pariunt simulacro- rum insaniæ congruentia. Quando autem tenera et flexilis anima, ac robustioris doctrinæ jejuna et inexperta, et veritatis contemplandæ ac Patris et opificis universorum considerandi insolens, im- pressa et inusta fuerit falsis de se opinionibus ; tum dæmones, qui circa materiam versantur, et ni- dures ac victimarum sanguinem liguriunt, hotni- nesque in fraudem inducunt, adhibitis in auxilium hisce motibus, qui vulgi animos ad falsas opiniones inclinant, perficiunt, eorum mentes invadendo, ut tanquam ex statuis et simulacris, visa ad eos ina- nia effuant; ac quoties per se ipsa, ut pote im- mortalis, accommodate ad rationem anima move- tur, sive futura prædicens, sive curans præsentia, horum gloriam dæmones percipiunt. - Necesse est autem de nominibus, ut antea promisi- mus, pauca dicere. Herodotus igitur et Alexander Philippi in epistola ad matrem (uterque autem sa- cerdotibus Heliopoli et Memphi et Thebis in seruo- nem venisse fertur) accepisse se ab illis dicunt eos homines fuisse. Herodotus quidem sic loquitur : Quorum igitur erant imagines, tales eos demonstrα- bant fuisse, a diis autem longe distantes. Sed ante hos homines, deos in Ægypto regnasse, nec cum islis hominibus fuisse, ac semper ex illis unum aliquem imperasse; postremum autem illic regnasse Orum Osiridis filium, quem Græci Apollinem vocant. Hunc, cum Typhonem dejecisset,postremum in Egypto regnasse. Osiris autem lingua Græca Bacchus est. Cum alios igitur Ægyptiorum reges, tum horum postre- mum (ab istis autem ad Græcos deorum nomina pervenerunt) Apollinem Dionysii et Isidis filium (ut idem scribit Herodotus: Apollinem autem et Dia- nam ferunt Dionysii et Isidis filios fuisse, ac Lato- nam nutricem illis et servatricem fuisse), hos, in- redit tota illius disputatio: statuæ nibil possunt sua sponte; Neryllinus et Proteus et Alexander nihilo ellicaciores; inani ergo specie dæmones hominibus illudunt. Tatianus n. 18, Justini auctoritate fretus, negat dæmones sanare: Minucius et Cyprianus eu redigunt dæmonum molitiones, Nt curasse videan- tur. Nihil aliud possunt quam nocere, inquit Lactan- tius lib. II, cap. 15. Ex his autem asseverare pos sumus nullam prorsus fidem apud primos Christia- nos habuisse Cornelium Tacitum, dum narrat Hist. lib. v, Alexandriæ hominem cæcum et alium manu agrum, monitu Serapidis, ad Vespasianum confu- gisse, ac petente altero, ut genas et oculorum orbes dignaretur respergere oris excremento'; altero, ut ve- stigio Cæsaris calcaretur, imperatorem Serapidi pa- ruisse ac statim utrunque sanatum. Mox Gesnerus legit pro Tertullianus modo ci- tatus ita hunc locum imitatur, ut legisse videatur Paris. Herodotum, lib. u, cap. 14. 28. ᾿Αναγκαῖον δὲ ἴσως, κατὰ τὰ προειρημένα, (36) Εναποσφραγίσηται. Tres Auglicani codi (57) Περὶ αὐτῆς. Duo Anglic. περὶ αὐτῶν. (58) Φαντασίας αὐτοῖς. Fraudem dænonum eo 28. Deos homines fuisse probatur ex Herodoto. (39) Μέμφι. Sic plerique codices mss. editiones (60) Αυτούς. Pro hac voce legitur πάντας apud (61) "Υστερον. Herodot. ὕστατον. (62) Οσίρεως. Hero lot. Οσίριος.

καὶ Ισιδος λέγουσιν εἶναι παῖδας· Λητὼ δὲ τρο σώτειραν. θεοσεβείας. Ίσιος, ἐστὰν ἐν δαμάλης σχήματι ἰδεῖν. ἔστιν. τοὺς μὲν οὖν καθαρούς. ἐξ ὧν. μόνον, φὸν αὐτοῖς σωτηρίαν (63) γενέσθαι·) οὓς οὐρα νέους γεγονότας, πρώτους βασιλέας ἔσχον· πὴ μὲν ἀγνοίᾳ τῆς ἀληθοῦς περὶ τὸ θεῖον εὐσεβείας (64), πὴ δὲ χάριτι τῆς ἀρχῆς θεοὺς ὁμοῦ ταῖς γυναιξὶν αὐτῶν ἦγον. Τοὺς μέν νυν καθαρούς βοῦς τοὺς ἔρσενας, καὶ τοὺς μόσχους οἱ πάντες Αιγύπτιοι θύουσι· τὰς δὲ θηλείας (65) οὐ σφιν ἔξεστι θύειν, ἀλλ' εραί εἰσι τῆς Ισιδος, τῆς ἄγαλμα ἐὰν γυναι κήτον βουκερών ἐστιν, κατάπερ οἱ Ἕλληνες τὴν Ιουν (66) γράφουσι. Τίνες δ᾽ ἂν μᾶλλον ταῦτα πιο στευθεῖεν λέγοντες, ἢ οἱ κατὰ διαδοχήν γένους, παῖς παρὰ πατρὸς, ὡς τὴν ἱερωσύνην, καὶ τὴν ἱστορίαν διαδεχόμενοι ; οὐ γὰρ τοὺς σεμνοποιοῦντας ζαχόρους τὰ εἴδωλα, εἰκὸς ἀνθρώπους αὐτοὺς γενέσθαι ψεύδε σθαι. Εἴ τι μὲν οὖν Ηρόδοτος ἔλεγε, περὶ τῶν θεῶν, ὡς περὶ ἀνθρώπων, ἱστορεῖν Αἰγυπτίους, καὶ λέγοντε τῷ Ηροδότῳ· Τὰ μέν νυν θεῖα τῶν ἀπηγημάτων, οἷα ἤκουον, οὐκ εἰμὶ πρόθυμος διηγεῖσθαι, ἔξω ἢ (67) τὰ ὀνόματα αὐτέων μοῦνα ἐλάχιστα· μὴ πιστεύειν ὡς μυθοποιῷ ἔδει· ἐπεὶ δὲ ᾿Αλέξανδρος καὶ Ἑρμῆς ὁ Τρισμέγιστος ἐπικαλούμενος, συνάπτων τὸ ἀΐδιον αὐτοῖς γένος (68), καὶ ἄλλοι μυρίοι (ἵνα μὴ καθ' ἕκαστον καταλέγοιμι (69)), οὐδὲν λόγος ἔτι και ταλείπεται, βασιλεῖς ὄντας αὐτοὺς μὴ νενομίσθαι (70) θεούς. Καὶ ὅτι μὲν ἄνθρωποι, δηλοῦσι μὲν καὶ Αἰγυ πτίων οἱ λογιώτατοι, οι θεοὺς λέγοντες αιθέρα, γῆν, ἥλιον, σελήνην, τοὺς ἄλλους (71) ἀνθρώπους θνητούς νομίζουσι, καὶ ἱερὰ τοὺς τάφους αὐτῶν. Δηλοῖ δὲ καὶ Απολλόδωρος ἐν τῷ Περὶ θεῶν. Ἡρόδοτος δὲ καὶ τὰ μαθήματα (72) αὐτῶν φησι μυστήρια. Ἐν δὲ Βου σίρι πόλι, ὡς ἀνάγουσι τῇ Ισι τὴν ὀρτὴν, εἰ ρηται πρότερόν μοι. Τύπτονται γὰρ δὴ μετὰ τὴν θυσίην πάντες καὶ πᾶσαι, μυριάδες κάρτα πολ λαὶ ἀνθρώπων. Τὸν δὲ τύπτονται τρόπον, ου μοι ὅσιόν ἐστι λέγειν. Εἰ θεοὶ, καὶ ἀθάνατοι· εἰ δὲ τύπτονται, καὶ τὰ πάθη ἐστὶν αὐτῶν μυστήρια, ἄν θρωποι · ὡς αὐτὸς Ηρόδοτος· Εἰσὶ δὲ καὶ αἱ ταρα τοῦ οὐχ ὅσιον ποιεῦμαι ἐπὶ τοιούτῳ πρήγματι ἐξαγορεύειν τοὔνομα, ἐν Σάτ, ἐν τῷ ἱερῷ τῆς Αθηναίης, ὄπισθεν τοῦ νηοῦ παντὸς, τοῦ τῆς Αθηναίης ἐχόμεναι τοίχου (73). Λίμνη δ' ἐστὶν ελάχιστα. ανθρώπινον άΐδιον, σύμφωνοῦσι μὴ εἶναι ἀΐδιον αὐτοῖς γέν νος, λέγουσι. ὄντας αὐτοὺς νενομίσθαι. ἀνθρώπους τοὺς ἄλλους θνητούς. Καὶ ἐν τῷ τεμένει ἀβελοὶ ἑστᾶσι μεγάλοι λίθινοι. ATHENAGORÆ PHILOSOPHI CHRISTIANI B quam, quos coelesti ortos origine primos reges ha- A buerunt, partim veræ erga Deum religionis ignora- tione, partim grato in imperium animo deos cum uxoribus existimarunt. Ac boves quidem mundos et mares Ægyptii omnes immolant et vitulos; ſeminas autem nefas illis immolare, sed sacra sunt Isidi, cujus simulacrum muliebri forma est ac bubulis cor- nibus, quemadmodum 1o Graci eftingunt. Quinam autem hac dicendo fidem potius obtineant, quam ii qui secundum generis successionem filius a pa- tre, ut sacerdotium, ita et historiam acceperunt? Neque enim ædituos, qui simulacra perhonorifice commendant, verisimile est mentitos fuisse, cum eos homines fuisse dicerent. Quod si solus Hero- dotus deos Ægyptiorum historiis tanquam homines perhiberi diceret, etiam Herodoto dicenti : Qua autem de diis narrantur, ea non libenter, qualia au- divi enuntiaverim, nisi tantum levissima eorum no- mina, ut fabularum scriptori nequaquam esset cre- dendum. Sed quia idem dicunt Alexander et Mer- curius qui Trismegistus vocatur, et æterno cum diis genere conjunctus est, et innumeri alii (ne singulos recenseam), nulla jam dubitandi ratio re- linquitur, quin, cum reges essent, pro diis habiti fuerint. Eos etiam homines esse demonstrant Ægy- ptiorum doctissimi, qui cum deos dicant aerem, terram, solem, lunam, caeteros mortales esse ho- mines, ac templa eorum sepulcra esse existimant. Idem docet Apollodorus in libro De diis. Quin etiam Herodotus eorum perpessiones mysteria vocat : In urbe Busiridis festum Isidis ab eis celebrari jam a me dictum est. Verberantur autem post sacrificium singuli et singulæ, plurima hominum millia. Quo au- tem modo verberentur nefas mihi dicere. Si dii sunt, immortales sunt. Sin autem verberantur homines ob eorum passiones, eæque sunt mysteria, homines sunt; quemadmodum ipse Herodotus testatur : Sunt etiam ejus sepulcra, cujus nomen si nuncupa- vero hac in re, haud sancte fecero, in urbe Sai, in templo Minerva, post totum delubrum, ejus parieti contigua. Lacus item adjunctus est lapidea basi ador- natus, et circumquaque probe elaboratus, magnitu¬ Quod autem primos illos reges Ægyptio- rum Athenagoras cœlesti ortos dicit origine, id ex Herodoti sententia, nec sine aliqua dicit ironia. Hos enim natos humano more et nutritos et inter hoinines regnasse probat, ut originem illis non cœ- lestem, sed terrenam fuisse demonstret. et mox quæ vox eodem modo antea legitur apud eumdem Herodotum. Mox legitur in Clarom. ei duobus Anglicanis Hæc etiam supra lineam scripta in Reg. 2. Præterea Clarom. addit Melius in Angl. contextus lib. u, c. 5, quod in editis nostris lege- batur Legitur etiam apud Herodotum C D et deest tra coelestem originem, animi causa, diis illis aliu gebat, ita nunc Mercurium æterno cum illis genere conjunctum dicit. Quare nec cum editore Oxoniensi legendum pro nec cum Gesneru et Sufrido, sed supplendum tantummodo Sed iniquum prorsus est emendare velle quidquid in antiquis scriptoribus non elegantissimum et ornatissimum videtur. dudum admonuit. Sequens Herodoti locus legitur in eodem lib. ut, cap. 61. 170: (63) Σωτηρίαν. Herodot. lib. 11, cap. 156, καὶ (64) Εὐσεβείας. Reg. 2, Clarom. et duo Angl. (65) Θηλείας. Herodot. lib. 11, cap. 41, θηλέας (66) Tour. Plerique codices 'Iw aut 'Iw. (67) Έξω ή. Sic emendavi ope ipsius Herodoti (68) Συνάπτων τὸ ἀΐδιον αὐτοῖς γένος. Ut au (69) Καταλέγοιμι. Tres Anglic. codices λέγοιμι. (70) Μὴ νενομίσθαι. Legit Gesnerus μὴ βασιλεῖς (71) Τοὺς ἄλλους. Clarom. et tres Anglic. : τοὺς (72) Μαθήματα. Legendum παθήματα Gesnerus (73) Τοίχου. Addit Herodotus lib. u, c.

τὸ σεμνότερον περὶ αὐτῶν τῶν ποιητῶν ἱστορικό- Α των; Οὐ γὰρ ἂν δι' οὓς ἐνομίσθησαν θεοί, σεμνο ποιήσαντας τὴν κατ' αὐτοὺς ἱστορίαν, οὗτοι τὰ πάθη τὰ αὐτῶν ἐψεύσαντο. Ὡς μὲν οὖν οὐκ ἐσμεν ἄθεοι, θεὸν ἄγοντες τὸν ποιητὴν τοῦδε τοῦ παντὸς, καὶ τὸν παρ' αὐτοῦ Λόγον, κατὰ δύναμιν τὴν ἐμὴν, εἰ καὶ μὴ πρὸς ἀξίαν, ἐλήλεγκται. Β ἀθέους καθ᾿ ἡμῶν, ἵνα τε μισεῖν νομίζοιεν μετὰ λό γου, καὶ οἰόμενοι τῷ δεδίττεσθαι, ἢ τῆς ἐνστάσεως ἀπάξειν ἡμᾶς τοῦ βίου, ἢ πικροὺς καὶ ἀπαραιτήτους, τῇ τῶν αἰτιῶν ὑπερβολῇ, τοὺς ἄρχοντας παρασκευά- σειν (34)· πρὸς εἰδότας παίζοντες, ὅτι ἄνωθέν πως ἔθος, καὶ οὐχ ἐφ' ἡμῶν μόνον, κατά τινα θεῖον νά μον (85) καὶ λόγον παρηκολούθηκε, προσπολεμεῖν τὴν κακίαν τῇ ἀρετῇ. Οὕτω καὶ Πυθαγόρας μὲν ἅμα τριακοσίοις ἑτέροις κατεφλέχθη πυρί, Ηράκλειτος δὲ καὶ Δημόκριτος, ὁ μὲν τῆς Ἐφεσίων πόλεως κλαύ νετο, ὁ δὲ τῆς ᾿Αβδηριτῶν, ἐπικατηγορούμενος μεμηνέναι· καὶ Σωκράτους Αθηναῖοι θάνατον κατέ- γνωσαν. Ἀλλ᾿ ὡς ἐκεῖνοι οὐδὲν χείρους εἰς ἀρετῆς λόγον διὰ τὴν τῶν πολλῶν δόξαν, οὐδ᾽ ἡμῖν οὐθὲν (86) ἐπισκοτεῖ πρὸς ὁσιότητα βίου ἡ παρά τινων ἄκριτος βλασφημία. Εὐδοξούμεν γὰρ παρὰ τῷ Θεῷ. Πλὴν ἀλλὰ καὶ πρὸς ταῦτα ἀπαντήσω τὰ ἐγκλήματα. Ὑμεῖς μὲν οὖν (87) καὶ δι' ὧν εἴρηκα, εὖ οἶδα ἀπολελο γῆσθαι ἐμαυτόν. Συνέσε: γὰρ πάντας ὑπερφρονοῦν τες, οἷς ὁ βίος ὡς πρὸς στάθμην τὸν Θεὸν κανονίζε- ται, ὅπως ἀνυπαίτιος καὶ ἀνεπίληπτος ἑκάστου ἡμῶν ἄνθρωπος αὐτῷ (88) γένοιτο, ἴστε τούτους μηδ' εἰς ἔννοιάν ποτε τοῦ βραχυτάτου ἐλευσομένους ἁμαρτή- ματος. Εἰ μὲν γὰρ ἕνα τὸν ἐνταῦθα βίον βιώσεσθαι πεπείσμεθα, κἂν ὑποπτεύειν ἐνῆν, δουλεύοντας σαρκὶ καὶ αἷματι, ἢ κέρδους ἢ ἐπιθυμίας ἐλάττους γενομέ- νους ἁμαρτεῖν. Ἐπεὶ δὲ ἐφεστηκέναι μὲν οἷς ἐννοοῦ μεν, οἷς λαλοῦμεν, καὶ νύκτωρ καὶ μεθ' ἡμέραν τὸν Θεὸν οἴδαμεν, πάντα δὲ φῶς αὐτὸν ὄντα, καὶ τὰ ἐν τῇ καρδίᾳ ἡμῶν ὁρᾷν (89), πεπείσμεθα, τοῦ ἐνταῦθα ἀπαλλαγέντες βίου, βίον ἕτερον βιώσεσθαι ἀμείνονα ἢ κατὰ τὸν ἐνθάδε, καὶ ἐπουράνιον, οὐκ ἐπίγειον (ώς ἂν μετὰ Θεοῦ καὶ σὺν Θεῷ ἀκλινεῖς καὶ ἀπαθεῖς τὴν Παντὶ δόγματι καὶ λόγῳ, τῆς ἐν τοῖς οὔσιν ἀληθείας ἐχομένῳ, παραφύεται τι ψεύδος. Παρα- φύεται δὲ οὐκ ἐξ ὑποκειμένης τινὸς ἀρχῆς κατὰ φύσ σιν ὁρμώμενον, ἢ τῆς κατ' αὐτὸ ὅπερ ἐστὶν ἕκαστον αἰτίας, ἀλλὰ ὑπὸ τῶν τὴν ἔκθεσμον σπορὰν ἐπὶ δια- φθορὰ τῆς ἀληθείας τετιμηκότων σπουδαζόμενον. αὐτῶν. στὸς ἡμῶν ἄνθρωπος, Δεῖξόν μοι τὸν ἄνθρωπόν σου, καγώ σοι δείξω τὸν Θεόν μου. Μόνος δ' ἄνθρωπος εἰκὼν καὶ ὁμοίωσις Θεοῦ. ἕτερον εἰ τὴν ψυχήν. καὶ πεπείσμεθα. καὶ τοῦ ἐνταῦθα, 9:1 LEGATIO PRO CHRISTIANIS. ratio ut alia quidem credantur, alia vero non ere- c Uterque locus illustratur ex libro De resurrectione, qui sic incipit : Sententia omni ac doctrinæ, quæ quidem cum rerum veritate consentiat, adnascitur aliquid mendacii. Ad- uascitur autem non ex subjecto aliquo principio se- cundum naturam productum, aut ex propria cujus- que rei cansa, sed ab iis, qui semen adulterinum ad corruptionem veritatis cordi habent, de industria ex- cogitatum. II. Stephanus, atque ita videtur scriptum prima manu fuisse in Regio primo. C D dantur, cum honoris causa eorum historias poetæ litteris mandaverint? Neque enim per quos existi- mati sunt dii, quique eorum res gestas perhonori- fice descripserunt, ii eorum perpessiones mentiti fuissent. Nos igitur non esse atheos, qui Deum cre- dimus universorum opificem, ejusque Verbum, pro meis viribus, quamvis non pro rei dignitate, de monstravi. - ctrina Christianorum. Adhuc autem et epulas et concubitus nefandos nobis aflingunt, tum ut nos cum ratione odisse sibi videantur, tum quod futu- rum existiment, ut vel metu ab instituti constantia nos abducant, vel acerbos nobis et inexorabiles, criminum magnitudine, principes prabeant. Sed ludificantur cum hominibus probe scientibus jam antiquitus hunc morem, neque nunc primum divina quadam lege et ratione invaluisse, ut vitium cum virtute bellum gerat. Sic et Pythagoras cum trecentis aliis igne combustus: Heraclitus et De- mocritus, alter quidem Ephesiorum urbe pu'sus est, alter Abderitarum, insaniae accusatus; Sucra- tem Athenienses morte mulctarunt. Sed quemad. modum illi, quantum ad virtutem attinet, nequa quam deteriores propter multorum opinionem fuerunt; neque etiam nobis, quod ad vitæ in- centiam spectat, tenebras offundunt inconsideratæ nonnullorum calumniæ. Bene enim apud Deum ar- dimus; sed tamen his criminibus occurram. Ac vo bis quidem satis me, vel ex iis quæ dixi, purgatum intelligo. Nam cum omnes intelligentia superetis; quorum vita ad Deum tanquam ad normam dirigi- tur, ut unusquisque nostrùm extra noxiam apud eum et reprehensionem sit, eos non ignoratis ne cogitationem quidem unquam vel levissimi ad- missuros peccati. Nam si hane tantum vitam nos victuros crederemus, tum sane locus esset suspi- candi nos carni et sanguini inservientes, vel avari- tia aut cupiditate victos peccare. Sed cum iis, qua cogitamus, quæque loquimur, Deum noctem die- que adesse sciamus, eumque persuasum habeamus, cum totus lumen sit, ea etiam quæ in cordibus no- 1, el Orat. At Clarom. et tres Angl. habent Edit. Paris. autov. Legendum putat Gesnerus Exa- minus animadvertens homi- nem hoc loco appellari animam, ac proinde homi- nem uniuscujusque esse animam uniuscujusque. Unde Theophilus infra 1. 1, n. 2: Demon- stra mihi hominem tuum, el ego ostendam tibi Deum mesm. El Talianus n. : Nihil ergo mutandum in bis Atle- magore verbis, quæ sic reddenda essent, si ver- bum verbo redderetur: ut uniuscujusque nostrum komo extra noxiam apud eum et reprehensionem sit. canis, in quibus etiam paulo post desideratur Oxoniensis editor legendum conjicis Legendum potius videtur atque ita visum Gesnero. 31. Ἔτι δὲ καὶ τροφὰς καὶ μίξεις λογοποιοῦσιν (34) Παρασκευάσει». Tres Angl. παρασκευάζειν. (85) Θεῖον νόμον. Idem dixit Athenagoras n. 3. (86) Ουθέν. Tres Anglicani οὐδέν. (85) Ὑμεῖς μὲν οὖν. Legendum ὑμῖν, ut monuit 31. Duo alia crimina jam confutata sunt ex do- (88) Εκάστου ἡμῶν ἄνθρωπος αὐτῷ. Sic Reg. (89) Ορᾷν. Deest illud verbum in tribus Angli

Α ψυχήν, οὐχ ὡς σάρκες, κἂν ἔχωμεν, ἀλλ' ὡς οὐράνιον πνεῦμα, μενοῦμεν)· ἢ συγκαταπίπτοντες τοῖς λοιποῖς χείρονα καὶ διὰ πυρός (οὐ γὰρ καὶ ἡμᾶς ὡς πρό βατα ἢ ὑποζύγια, πάρεργον, καὶ ἵνα ἀπολοίμεθα καὶ ἀφανισθείημεν, ἔπλασεν ὁ Θεός), ἐπὶ τούτοις οὐκ εἰκὸς ἡμᾶς ἐθελοκακεῖν, οὐδ᾽ αὐτοὺς τῷ μεγάλω παραδιδόναι κολασθησομένους δικαστῇ. ἡμῶν & περὶ τῶν σφετέρων λέγουσι θεῶν, καὶ τὰ πάθη αὐτῶν δεικνύουσι μυστήρια. Χρήν δ' αὐτοὺς, εἰ δεινὸν τὸ ἐπ' ἀδείας καὶ ἀδιαφόρως μίγνυσθαι κρίνειν ἔμελ λον, ἢ τὸν Δία μεμισηκέναι, ἐκ μητρὸς μὲν Ῥέας, θυγατρὸς δὲ Κόρης πεπαιδοποιημένον, γυναικὶ δ' ἰδίᾳ φέα, ὅτι καὶ ἀνόσιον ὑπὲρ τὸν Θυέστην καὶ μιαρόν ἐποίησε τὸν Δία. Καὶ γὰρ οὗτος τῇ θυγατρὶ κατὰ χρησμὸν ἐμίγη, βασιλεὺς ἐθέλων καὶ Θυέστης (91) εκδικηθῆναι. Ἡμεῖς δὲ τοσοῦτον ἀδιάφοροι εἶναι ἀπέ- χομεν, ὡς μηδὲ ἰδεῖν ἡμῖν πρὸς ἐπιθυμίαν ἐξεῖναι. Ὁ γὰρ βλέπων, φησί, γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμη σαι αὐτῆς, ἤδη μεμοίχευκεν (92) ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ. Οἷς οὖν μηδὲν πλέον (93) ἔξεστιν ὁρᾷν, ἢ ἐφ ὰ ἔπλασεν τοὺς ὀφθαλμοὺς ὁ Θεὸς, ἡμῖν φῶς αὐτοὺς εἶναι· καὶ οἷς τὸ ἰδεῖν ἡδέως, μοιχεία, ἐφ' ἕτερα τῶν ὀφθαλμῶν γεγονότων, μέχρις εννοίας κριθησομένοις· πῶς ἂν οὗτοι ἀπιστηθείεν σωφρονεῖν ; Οὐ γὰρ πρὸς ἀνθρωπικούς νόμους ὁ λόγος ἡμῖν, οὓς ἂν τις γενό μενος πονηρὸς καὶ λάθοι (ἐν ἀρχῇ δὲ ὑμῖν, δεσπό της (94), Θεοδίδακτον εἶναι τὸν καθ᾽ ἡμᾶς λόγον ἐπι- Β ἀδελφῇ (90) χρώμενον· ἢ τὸν τούτων ποιητήν Όρο στούμην)· ἀλλ᾽ ἔστιν ἡμῖν νόμος ὃς (95) δικαιοσύνης ἡμᾶς τῆς αἰωνίου τιθέντος ζωῆς. γυναικὶ δ' ἀδελφῇ. γυναικὶ διαδελφή. γυναικὶ καὶ ἀδελφῇ. βασιλεῦσαι ἐθέλων καὶ ἐκδικηθῆναι, Θυέστης, μηδὲν τὸ πλέον. μέτρον εποίησεν αὑτοὺ; καὶ τοὺς πέλας ἔχειν· διὰ τοῦτο καὶ καθ᾿ ἡλικίαν, τοὺς μὲν υἱοὺς καὶ θυγατέρας νοοῦμεν, τοὺς δὲ ἀδελφοὺς ἔχομεν καὶ ἀδελφάς· καὶ τοῖς προβεβηκόσι τὴν τῶν πατέρων καὶ μητέρων τι μὴν ἀπονέμομεν. Οὓς οὖν ἀδελφοὺς καὶ (96) ἀδελφὰς καὶ τὰ λοιπὰ τοῦ γένους νοοῦμεν ὀνόματα, περὶ πολύ λοῦ ἡμῖν ἀνύδριστα καὶ ἀδιάφθορα αὐτῶν τὰ σώματα μένειν· πάλιν ἡμῖν λέγοντος τοῦ λόγου (97)· Εάν τις διὰ τοῦτο ἐκ δευτέρου καταφιλήσῃ, ὅτι ήρεσεν αὐτῷ· καὶ ἐπιφέροντος· Οὕτως οὖν ἀκριβώσασθαι τὸ φίλημα, μᾶλλον δὲ τὸ προσκύνημα (98) δεῖ· ὡς, εἴπου μικρὸν τῇ διανοίᾳ παραβολωθείη, έξω δεσπότης, ὦ. πρόσκυμα. ATHENAGORÆ PHILOSOPHI CHRISTIANI stris latent, videre, nosque hac vita liberatos aliam ista praestantiorem, ac coelestem, non terrenam vi- cturos (quippe cum apud Deum et cum Deo extra omnem immutationem et perpessionem animæ, non ut caro, etsi carnem habituri sumus, sed ut cœlestis spiritus mansuri simus), vel, si aliorum ruinis abripiamur, deteriorem ac in ignis supplicio victuros (neque enim nos etiam Deus tanquam pecora et jumenta perfunctorie et ut periremus et evanesceremus, creavit), in his institutis verisimile non est ut libenter peccemus, nosque magno judici puniendos tradamus. - flagitiis. — Illud autem minime mirum quod ea no- bis affingunt, quæ de diis suis dicunt, quorum per- pessiones mysteria efficiunt. Decebat autem ut, si licenter et promiscue misceri grande nefas judica- turi erant, vel Jovem odissent, qui ex Rhea matre et filia Proserpina liberos suscepit, et propria so- rore usus est uxore, vel horum inventorem Or pheum, ut qui Jovem Thyeste ipso scelestiorem et contaminatiorem fecisset. Is enint ex oraculo stu- prum intulit filia, cum regnare ac se ulcisci vellet. Nos autem tantum absumus a promiscuis fagitiis, at nobis ne aspicere quidem liceat ad concupiscen- dum. Nam qui videt, inquit, mulierem ad concupi- scendum eam, jam mœchatus est in corde suo ". Quibus igitur oculorum usus eo fine termi- natur, ad quem Deus oculos formavit, nempe ut nobis lumen essent; quibusque vel de ipsa cogita- tione in judicium vocandis jucundior aspectus adulterium est, quia alios in usus oculi instituti ; ii quomodo temperantes non credantur? Neque enim nobis ratio est cum humanis legibus, quas impro- bus quis etiam lateat (vobis autem initio, Domini, C demonstrabam doctrinam nostram a Deo traditam esse); sed nobis sancita lex est, ut justitiæ men- suram ex nobis et ex proximis nostris dijudicemus. Hinc pro aetate alios filios et filias novimus, alios fratres et sorores habemus, ac seniores patrum et matrum loco colimus. Quos igitur fratres et so- rores caeterisque cognationis nominibus appellamus, maximæ nobis curæ est, ut intaminata et incor- rupta eorum corpora permaneant. Huc accedit illa scriptura: Si quis osculum propterea repetal, quod eo delectetur. Tum addit: Summa ergo cautione osculum adhibendum vel potius adoratio, ut quæ nos ab aterna vita excludal, si paulum cogitatione in- D quinetur. ss Matth. v, 28. uterque Reg. Claron. et tres Anglicani ruptus, sed qui restitui possit et sanari, si legamus omnissa illa voce quam editor Oxoniensis prohe vidit e mar- gine, in qua aliquis notaverat de Thyeste Athena- goram loqui, in ipsum contextum obrepsisse. Editi Parisienses editiones ex conjecturis Gesneri et Suf- fridi. Alloquitur enim duos imperatores Athenago- ras. Sed quia in omnibus mss. legitur nihil mutandum duxi. Supra lineam in Regio 2, babetur At in omnibus leguntur mss. goras ex' apocrypha aliqua scriptura deprompsisse; sic enim citari solet Scriptura. Vid. Clemientem Alex. Paedag. 111, p. 257. 32. Τοὺς μὲν οὖν θαυμαστὸν οὐδὲν λογοποιεῖν περὶ 32. Quam alieni Christianorum mores a promiscuis (90) Γυναικὶ δ' ἰδίᾳ ἀδελφῇ. Reg. 2 et Rom. (91) Βασιλεὺς ἐθέλων καὶ Θυέστης. Locus cor- (92) Μεμοίχευκεν. Tres Anglicani addunt αὐτήν. (93) Μηδὲν πλέον. Sic Clarom. et tres Anglicani. (94) Δεσπότης. Melius sane δεσπόται, ut habent (95) Νόμος ὅς. Plerique codices mss. νόμος ή. (96) Αδελφούς και. Hæc deerant in edit. Paris. (97) Λέγοντος τοῦ λόγου. Videtur hæc Athena- (98) Προσκύνημα. Ad marginem Regii 2 legitur

καὶ πλείους, τοῖς δὲ ἐλάττους· οὓς οὐκ ἔστι λαθεῖν· ἀλλὰ καὶ τούτων οὐδεὶς καθ' ἡμῶν (11) τα τηλικαῦτα οὐδὲ κατεψεύσατο. Οὓς γὰρ ἴσασιν οὐδ᾽ ἰδεῖν κἂν δι καίως φονευόμενον ὑπομένοντας, τούτων τίς ἂν κατ είποι ἢ ἀνδροφονίαν (12), ή άνθρωποβορίαν; Τίς εὐχὶ τῶν περὶ σπουδῆς τὰς δι᾽ ὅπλων ἀγωνίας καὶ διὰ θηρίων, καὶ μάλιστα τὰς ὑφ᾽ ὑμῶν ἀγομένας, ἔχει; Αλλ' ἡμεῖς πλησίον εἶναι τὸ ἰδεῖν τὸν φονευ μενον (13) τοῦ ἀποκτεῖναι νομίζοντες, ἀπηγορεύσα- μεν τὰς τοιαύτας θέας. Πῶς οὖν μηδὲ ὁρῶντες, ἵνα μὴ ἑαυτοῖς ἄγος καὶ μίασμα προστριψαίμεθα, φο νεύειν δυνάμεθα ; Καὶ οἱ τὰς τοῖς ἀμβλωθριδίοις χρωμένας, ἀνδροφονεῖν τε καὶ λόγον ὑφέξειν τῆς ἐξαμβλώσεως τῷ Θεῷ φαμέν, κατὰ ποῖον ἀνδροφονού- μεν λόγον ; Οὐ γὰρ τοῦ αὐτοῦ, νομίζειν μὲν καὶ τὸ κατὰ γαστρὸς ζῶον εἶναι, καὶ διὰ τοῦτο αὐτοῦ μέλειν τῷ Θεῷ, καὶ παρεληλυθότα εἰς τὸν βίον, φονεύειν· καὶ μὴ ἐκτιθέναι μὲν τὸ γεννηθέν, ὡς τῶν ἐκτιθέν- των τεχνοκτονούντων, πάλιν δὲ τὸ τραφὲν ἀναιρεῖν· ἀλλ' ἐσμὲν πάντα πανταχοῦ ὅμοιοι καὶ ἴσοι, δουλεύον- τες τῷ λόγῳ καὶ οὐκ ἄρχοντες (14) αὐτοῦ. μασιν ἀναστησομένοις ἑαυτὸν παράσχοι τάφον ; Οὐ γὰρ τῶν αὐτῶν, καὶ ἀναστήσεσθαι ἡμῶν πεπεῖσθαι τὰ σώματα, καὶ ἐσθίειν αὐτὰ ὡς οὐκ ἀναστησόμενα· καὶ ἀποδώσειν μὲν νομίζειν τὴν γῆν τοὺς ἰδίους νε κροὺς, οὓς δέ τις αὐτὸς ἐγκατέθαψεν αὐτῷ, μήτε ἀπαιτηθήσεσθαι. Τοὐναντίον μὲν οὖν εἰκὸς, τοὺς μὲν μήτε λόγον (15) υφέξειν τοῦ ἐνταῦθα ἢ πονηροῦ ἢ χρηστοῦ βίου, μήτε ἀνάστασιν εἶναι οἱομένους, συνα- πόλλυσθαι δὲ τῷ σώματι καὶ τὴν ψυχὴν, καὶ οἷον ένα- ποσβέννυσθαι λογιζομένους, μηδενὸς ἂν ἀποσχέσθαι τολμήματος· τοὺς δὲ μηδὲν ἀνεξέταστον ἔσεσθαι παρὰ τῷ Θεῷ, συγκολασθήσεσθαι δὲ καὶ τὸ ὑπουρ- τῆσαν σῶμα ταῖς ἀλόγοις ὁρμαῖς τῆς ψυχῆς καὶ ἐπι θυμίαις πεπεισμένους, οὐδεὶς λόγος ἔχει οὐδὲ τῶν βραχυτάτων τι ἁμαρτεῖν. Εἰ δέ τῳ λῆρος πολὺς δου κεῖ, τὸ σαπὲν καὶ διαλυθὲν καὶ ἀφανισθέν σῶμα συστῆναι πάλιν, κακίας μὲν οὐκ ἂν εἰκότως δόξαν ἀποφεροίμεθα διὰ τοὺς οὐ πιστεύοντας, ἀλλ᾽ εὐη- άνθρωποβορίας. νευόμενον. τοῦντες. LEGATIO PRO CHRISTIANIS. A dens ut vidisse se dicat. Sunt nobis servi, C aliis quidem plures, aliis autem pauciores, quos la- tere non possumus; horum tamen nemno inventus est, qui talia vel fingeret de nobis. Quos enim sciunt ne justæ quidem cædis aspectum sustinere, quis eos accusaverit vel occisi hominis vel vorati ? Quis gladiatorum vel ferarum ludos, præsertim si a vobis dentur, non plurimi faciat? Nos autem cum homicidium spectare pæne idem esse arbitremur ac perpetrare, nuntium his spectaculis remisimus. Cædem igitur quomodo perpetrare possimus, qui eam ne spectandam quidem ducimus. ne scelus et piaculum nobis impingamus? Et qui mulieres il- las, quæ medicamentis ad abortum utuntur, homi- cidas esse et rationem hujus abortus Deo redditu- ras dicimus, quomodo hominem occideremus? Non enim ejusdem est fetum etiam in utero animal esse, ac ideo Deo curæ esse existimare, et editum in lucem occidere; ac infantem non exponere, quia parricidæ sunt qui exponunt, rursus autem nutritum et educatum interficere. Sed semper in omnibus iidem et æquales sumus, rationi servientes, non ei imperantes. nore Apol. n. 12, nonnullos Christianorum servos aut pueros aut mulierculas horrendis tormentis coactos fuisse fabulosa illa flagitia in Christianos ✓ fingere. Hoc ipso anno quo scribebat Athenagoras, id est anno 117, idem Lugduni contigerat, nonnul- lis servis tormentorum metu Thyesteas cœnas et concubitus OEdipodeos indicantibus, ut discimus ex Epist. Eccles. vien. et Lugd. apud Euseb. lib. v, cap. 1. Sed forte non habebat in memoria Athe- nagoras quod apud Justinum legitur; forte scribe- bat antequam martyres Lugduni torquerentur, aut saltem antequam illorum martyrii fama ad ipsius aures perveniret. Atque etiamsi rem non ignoras- set, quia tamen hæc indicia non sponte, non hor- rore criminis delata, sed cruciatibus expressa, li- quido potuit ea floccifacere, ac innocentiam Chri- stianorum nullɔ hactenus judicio læsam asseverare. Simili modo Tertullianus decantata illa crimina nunquam a servis, quos tamen latere non possent, comprehensa fuisse demonstrat. Oro vos, inquit, lib. i ad Nat. cap. 7, extraneis unde notitia? cum PATROL. GR. VI. - mentum Thyestcarum epularum refellit. Quis est igitur qui, cum resurrectionem credat, resurrecturis corporibus sepulcrum se præbeat? Neque enin eorumdem est certo tenere corpora resurrectura, et eadem, ut minime resurrectura, comedere; ac terram quidem proprios mortuos reddituram exi- stimare, quos autem quis in se sepeliverit, eos a se non repetitum iri. Quin potius, qui nec rationem se hujus vitæ, sive bene sive male actæ reddituros, nec futuram resurrectionem putant, sed cum cor- pore animam interire et quodammodo exstingui opinantur, eos verisimile est nulli facinori tempe- raturos. Qui vero nihil omnino apud Deum examini subtractum iri, ac corpus cum anima, cujus moti- bus a ratione alienis et cupiditatibus ministravit, punitum iri persuasum habent, eos ne levissimum quidem peccatum admissuros consentaneum est. Quod si cui merum somnium videatur, putrefactum etiam justa et licita mysteria omnem arbitrii (leg. arbitrum) _extraneum caveant, nisi illicita minus spernunt. Legendum videtur, minus cernunt. id est nisi forte extranei in cernendis illicitis mysteriis minus curiosi sunt. Si retineatur illud spernunt, le- gendum erit magis pro minus. Pergit Tertullianus: At quin extraneis tam honorare (leg. ignorare) quam confingere magis competit... (sed forte) domestico- rum curiositas furata est per rimulas et cavernas. Quid ? cum domestici eos (leg. reus) vobis prodant, a nullis (enim) magis prodimur; quanto magis si atro - citas tanta sit, quæ justitia indignationis omnem familiaritatis fidem rumpit, non potuerit continere quod horruit mens, quod expavit oculus? mox Reg. 1, seal secunda manu. 36. Τίς ἂν οὖν, ἀνάστασιν πεπιστευκώς, ἐπὶ σώ (11) Οὐδεὶς καθ' ἡμῶν. Testatur Justinus in mi 36. Doctrina Christianorum de resurrectione com- (12) Ανδροφονίαν. Tres Angl. ἀνδροφονίας el (13) Τον φονδυόμενον. Ita Reg. 1. Editi τὸ φο (14) Ἄρχοντες. Clarom. et tres Anglicani κρατ (15) Μήτε λόγον. Tres Angl. μὴ λόγον. Sic etiam

Α θείας. Οἷς γὰρ ἀπατῶμεν ἑαυτοὺς λόγοις, ἀδικοῦμεν οὐδένα. Οτι μέντοι οὐ καθ᾿ ἡμᾶς μόνον ἀναστήσεται τὰ σώματα, ἀλλὰ καὶ κατὰ πολλοὺς τῶν φιλοσόφων, περίεργον ἐπὶ τοῦ παρόντος δεικνύειν, ἵνα μὴ ἐξα- γωνίους τοῖς προκειμένοις ἐπεισάγειν δοκῶμεν λό γους, ἢ περὶ νοητῶν καὶ αἰσθητῶν καὶ τῆς τούτων συστάσεως λέγοντες, ἢ ὅτι πρεσβύτερα τὰ ἀσώματα τῶν σωμάτων καὶ τὰ νοητὰ προάγει τῶν αἰσθητῶν, κἂν πρώτοις περιπίπτωμεν τοῖς αἰσθητοῖς, συνιστα μένων ἐκ μὲν τῶν ἀσωμάτων κατὰ τὴν ἐπισύνθεσιν τῶν νοητῶν σωμάτων (16), ἐκ δὲ τῶν νοητῶν. Οὐ γὰρ κωλύει, κατὰ τὸν Πυθαγόραν καὶ τὸν Πλάτωνα, γενομένης τῆς διαλύσεως τῶν σωμάτων, ἐξ ὧν τὴν ἀρχὴν συνέστη, ἀπὸ τῶν αὐτῶν αὐτὰ καὶ πάλιν συ- στῆναι. Αλλ' ἀνακείσθω μὲν ὁ περὶ τῆς ἀναστάσεως Β λόγος. Συνιστα μένων ἐκ μὲν τῶν ἀσωμάτων, κατὰ τὴν ἐπισύνθεσιν, τῶν σωμάτων· ἐκ δὲ τῶν νοητῶν, τῶν αἰσθητῶν. τῶν αἰσθητῶν. υποχειρών. επι- χειρίων, δείᾳ χρηστοί καὶ μέτριοι καὶ φιλάνθρωποι, καὶ τῆς βασιλείας ἄξιοι, διαλελυμένῳ μὲν τὰ ἐγκλήματα, ἐπιδεδεικότι δὲ, ὅτι καὶ θεοσεβεῖς καὶ ἐπιεικεῖς καὶ ψυχὰς κεκολασμένοι, τὴν βασιλικὴν κεφαλὴν ἐπινεύ σατε. Τίνες γὰρ καὶ δικαιότεροι ὧν δέονται τυχεῖν, ἢ οἵτινες περὶ μὲν τῆς ἀρχῆς τῆς ὑμετέρας εὐχό μεθα, ἵνα παῖς μὲν παρὰ πατρὸς κατὰ τὸ δικαιότατον διαδέχησθε τὴν βασιλείαν, αὔξησιν δὲ καὶ ἐπίδοσιν καὶ ἡ ἀρχὴ ὑμῶν, πάντων ὑποχειρίων (17) γιγνομέ νων, λαμβάνῃ; Τοῦτο δ᾽ ἐστὶ καὶ πρὸς ἡμῶν (18), ὅπως ἤρεμον καὶ ἡσύχιον βίον διάγοιμεν, αὐτοὶ δὲ πάντα τὰ κεκελευσμένα προθύμως ὑπηρετοῦμεν. ἡμᾶς. καὶ πρὸς ὑμῶν, ATHENAGORÆ PHILOSOPHI CHRISTIANI LEGATIO PRO CHRISTIANIS. et dissolutum corpus, quodque penitus evanuit, iterum coalescere; non sane merito improbitatis opinionem propter eos, qui non credunt, referamus, sed tarditatis. Quibus enim rationibus nos decipi- mus, neminem iis lædimus. Porro non nos solum corpora resurrectura censere, sed multis etiam philosophis idem videri, supervacaneum est impræ- sentiarum demonstrare, ne propositæ orationi alienas inserere disputationes videamur, sive de iis quæ mente percipiuntur, sive de iis quæ sensu, ac de eorum natura; sive illud etiam disserentes, incorporea antiquiora esse corporibus, et ea quæ sensu percipiuntur, licet prima nobis occurrant, iis quæ mente, esse posteriora; quippe cum ex in- corporeis, per cumulatam conjunctionem insensibi- lium, constent corpora, et ex iis, que mente percis piuntur, ea quæ sensu. Nihil enim prohibet secundum Pythagoram et Platonem, quominus facta corporum dissolutione, quibus ex rebus primo coaluerant, ex iisdem eadem rursus coagniententur. Sed hac de resurrectione disputatione supersedeamus. - Vos autem tum natura, tum doctrina rebus omnino in omnibus boni et moderati et humani et imperio digni imperatores, jam mihi, postquam criminatio- nes dissolvi, ac nostram in Deum pietatem et man- suetudinem et animæ temperantiam demonstravi, regio capite annuite. Quinam enim digniores qui ea quæ petunt impetrent, quam qui pro imperio vestro precamur, ut filius a patre, prout æquissi- mum est, regnum accipiatis, et accessionibus ac incrementis imperium vestrum, omnibus ditioni c vestræ subjectis, augeatur! Atque id quidem nostra etiam interest, quo tranquillam vitam agamus, et imperata omnia alacres ministremus. constet in instituta divisione, legendum : Vidit Sufridus addendum esse Romani codices, et Orat. quibus etiam favent duo Anglicani, in quibus legitur Editi excepta tamen Frontonis Ducæi editione, qui similia apponit Tertulliani et Prudentii testi- monia, quorum primus sic loquitur Apol. c. : Precantes sumus omnes semper pro omnibus impe- ratoribus, vitam illis prolixam, imperium securum, domum tuam, exercitum fortem, senatum fidelem, D populum probum, orbem quietum. Sic autem Pru- dentius in Agone S. Romani : Placanda nobis pro triumphis principis Delubra; faustus ut secundet gloriam Procinctus, utque subjugatis hostibus, Ductor quietum frenet orbem legibus. Orat. et duo Romani. Unus ex Anglicanis Edili quæ scriptura Gesnero et Suffrido displicuit, nec immerito. Quale enim hoc acumer exstitisset, etiam imperatorum interesse, ut et eorum imperium augeatur, et omnibus obse- quium suum præstantibus stabiliatur. At de Chri- stianis Athenagoras, ut ostenderet quantum impe- ratorum causa cuperent, præclare ait eos in publi- cis commodis et in prosperis imperatorum rebus sua etiam commoda inventuros sperare. 37. Equitatem imperatorum perorans implorat. — (16) Τῶν νοητῶν σωμάτων. Τι sibi Athenagoras (17) Υποχειρίων. Sic et Reg. uterque et duo 37. Ὑμεῖς δὲ, ὦ πάντα ἐν πᾶσι φύσει καὶ παι- (18) Καὶ πρὸς ἡμῶν. lta Reg. uterque, Clarom.,

τινὰς ἐπίσης τοῖς ἀμφιβάλλουσιν ἀποροῦντας· τὸ δὲ πάντων παραλογώτατον, ὅτι ταῦτα πάσχουσιν, οὐδ᾽ ἥντιναοῦν ἔχοντες ἐκ τῶν πραγμάτων ἀπιστίας ἀφορο μὴν, οὐδ' αἰτίαν εὑρίσκοντες εἰπεῖν εὔλογον, δι' ήν ἀπιστοῦσιν ἢ διαποροῦσιν. χείρως καὶ κατά τινα δόξαν ἄκριτον έγγινομένη (25) τισὶν, ἀλλὰ μετά τινος αἰτίας ἰσχυρᾶς καὶ τῆς κατὰ τὴν ἀλήθειαν ἀσφαλείας (τότε γὰρ τὸν εἰκότα σώζει λόγον, ὅταν αὐτὸ τὸ πρᾶγμα, περὶ οὗ ἀπιστοῦσιν, ἄπιστον εἶναι δοκῇ· τὸ γάρ τοι τοῖς οὐκ οὖσιν ἀπίσ στοις ἀπιστεῖν ἀνθρώπων ἔργον οὐχ υγιαινούσῃ κρίσ σει περὶ τὴν ἀλήθειαν χρωμένων)· οὐκοῦν χρὴ καὶ τοὺς περὶ τῆς ἀναστάσεως ἀπιστοῦντας ἢ διαπο- ροῦντας μὴ πρὸς τὸ δοκοῦν αὐτοῖς ἀκρίτως καὶ τὸ τοῖς ἀκολάστοις κεχαρισμένον τὴν περὶ ταύτης ἐκφέρειν γνώμην· ἀλλ᾽ ἢ μηδεμιᾶς (26) αἰτίας ἐξάπτειν τὴν τῶν ἀνθρώπων γένεσιν (δ δὴ καὶ λίαν ἐστὶν εὐεξέλεγκτον), ἢ τῷ Θεῷ τὴν τῶν ὄντων ἀνατι- θέντας αἰτίαν, εἰς τὴν τοῦδε τοῦ δόγματος ἀποβλέ πειν ὑπόθεσιν, καὶ διὰ ταύτης δεικνύναι τὴν ἀνάστα- σιν οὐδαμόθεν ἔχουσαν τὸ πιστόν. Τοῦτο δὲ ποιήσου- σιν, ἐὰν δεῖξαι δυνηθῶσιν, ἢ ἀδύνατον ἐν τῷ Θεῷ ἢ ἀβούλητον, τὰ νεκρωθέντα τῶν σωμάτων, ἢ καὶ πάντη διαλυθέντα, πάλιν ἐνῶσαι καὶ συναγαγεῖν πρὸς τὴν τῶν αὐτῶν ἀνθρώπων σύστασιν. Ἐὰν δὲ τοῦτο μὴ δύνωνται, παυσάσθωσαν τῆς ἀθέου ταύτης ἀπιστίας, καὶ τοῦ βλασφημεῖν ἃ μὴ θέμις. Ὅτι γὰρ οὔτε τὸ ἀδύνατον λέγοντες ἀληθεύουσιν, οὔτε τὸ ἀβού- λητον, ἐκ τῶν ῥηθησομένων γενήσεται φανερόν. Το ἀδύνατόν τινι γιγνώσκεται (27) κατ' ἀλήθειαν τοιοῦ τον, ἢ ἐκ τοῦ μὴ γιγνώσκειν τὸ γενησόμενον, ἢ ἐκ τοῦ δύναμιν ἀρκοῦσαν μὴ ἔχειν πρὸς τὸ ποιῆσαι και λῶς τὸ ἐγνωσμένον. Ὁ γὰρ ἀγνοῶν τι τῶν γενέσθαι δεόντων οὐκ ἂν οὔτ᾽ ἐγχειρῆσαι, οὔτε ποιῆσαι τὸ παράπαν δυνηθείη ὅπερ ἀγνοεῖ· ὅτε γινώσκων καλῶς τὸ ποιηθησόμενον, καὶ πόθεν γένοιτ᾽ ἂν, καὶ πῶς, δύναμιν δὲ ἡ μηδ' όλως ἔχων πρὸς τὸ ποιῆσαι τὸ γινωσκόμενον, ἢ μὴ ἀρκοῦσαν ἔχων, οὐκ ἂν ἐγχει ρήσειε τὴν ἀρχὴν, εἰ σωφρονοίη, καὶ τὴν ἰδίαν ἐπι- σκέψεται (28) δύναμιν· ἐγχειρήσας δὲ ἀπερισκέπτως, οὐκ ἂν ἐπιτελέσειε τὸ δόξαν. Ἀλλ᾽ οὔτε ἀγνοεῖν τὸν Θεὸν δυνατὸν τῶν ἀναστησομένων σωμάτων τὴν φύσιν κατά τε μέρος ὅλον καὶ μόριον, οὔτε μὴν ὅποι χωρεῖ τῶν λυομένων ἕκαστον, καὶ ποῖον τῶν καὶ τῶν γε τάς πρώτας ὑποθέσεις, Αλλά καὶ τῶν δεξαμένων ὡς ἔστιν ἀνάστασίς τινες Β οἵ τινες ἐπίσης τοῖς ἀμφιβάλ- λουσιν ἀπιστοῦσιν ἀλόγως καὶ ἀναιτίως. τῇ τῶν ἀνθρώπων γενέσει. Τὸ ἀδύνατόν τινι ποιῆσαί τι ἢ ἐξ ἀγνοίας τοῦ γενησομένου συμβαίνει, ἢ ἐκ τοῦ μὴ αὐ τάρκως ἔχειν ἐπιτελῆσαι τὸ ἐγνωσμένον. ψαιτο. DE RESURRECTIONE MORTUORUM. A nino incredulos, nonnullos dubitantes, atque ex illis etiam, qui prima principia susceperunt, quos- dam non minus animi incertos, quam qui dubitant; quodque omnium absurdissimum est, ita animo affecti sunt, quamvis nullam prorsus ex ipsis rebus ansam habeant ad incredulitatem, nec causam probabilem afferre possint, cur non credant, aut cur dubitent cens ad religionem accessere, dubitationes et fal- sas suspiciones evellendas. Sed satius est prima principia hic intelligere omnipotentiam Dei, et mundi creationem illo volente. Non enim alia sta- tuit principia Athenagoras in hac prima parte, quam postquam absolvit, ait n. 11, se id quod sibi proposuerat perfecisse, tum per ea quæ natura prima sunt, tum per ea quæ ex his consequuntur. Satis ab- surde auctor Schol. Reg. 1, illud Athenagoræ: etc., intelligit de iis qui, cum resurrectionem dari fateantur, æque tamen ac qui dubitant increduli sunt sine ratione et causa. (sic C p D - potest vel quia non vult. Non deest scientia ei qui non ignoravit quomodo corpora formarentur. — Sic au- tem consideremus. Si non omnis incredulitas te- mere et ex inconsiderata opinione, sed cum gravi aliqua causa et tuta in inquirendo vero diligentia nonnullis insidet (tunc enim justam habet ratio- nem, cum rem, cui fidem derogant, incredibilem esse patet ; nolle enim res non incredibiles credere hominum est minus sano de veritate judicio uten- tium); oportet igitur ut et qui resurrectioni fidem derogant, aut de ea dubitant, ii non ad id, quod temere ipsis videtur, aut quod hominibus intempe- rantibus gratum est, suam ea de re sententiam di- rigant, sed aut nulla ex causa hominum originem repetant (quod quidem perfacile refellitur), aut Deo rerum causain ascribentes, ad hoc dogma veluti ad quoddam principium respiciant, et ex eo de- monstrent nihil omnino resurrectionem habere, quod sit credibile. Id autem perficient, si demon- strare queant vel non posse Deum vel nolle mortua corpora aut etiam omnino dissoluta iterum coag- mentare, et, ut iidem homines constituantur, con- glutinare. Quod si id non possint, desinant impie increduli esse, et blasphemiis ea quæ non licet ap- petere. Nihil enim veri ab eis afferri, sive non posse dicant, sive nolle, ex his quæ dicemus perspicuum erit. Rem ab aliquo perfici non posse certo intelli- gitur, vel ex eo quod non cognoscat quid faciendum sit, vel ex eo quod satis virium non habeat ad il- lud, quod cognoscit, præclare efficiendum. Nam qui ignorat quid faciendum sit, nec conari nec per- ficere omnino possit quod ignorat. Qui autem præ- clare novit quid faciendum, et unde et quomodo faciendum, vires autem aut nullas omnino habet ad faciendum quod cognoscit, aut non satis ido- neas, is ne aggredietur quidem, si sapiat ac vires suas consideret; temere autem aggressus, non per- ficiet id quod sibi proposuit. Deum autem latere non potest, nec quæ sit corporum ad vitam revo- enim legendum pro got. ac eodem modo videtur legisse auctor Scholio- rum ad oram Reg. 2. Sic enim hunc locum sum- matim refert: 2. Σκοπῶμεν δὲ οὕτως· Εἰ πᾶσα ἀπιστία μὴ προ 2. Si resurrectio impossibilis, vel quia Deus non (25) Ἐγγινομένη. Bigot. ἐγγίνεται. (26) Μηδεμιᾶς. Bigol. μηδεμίαν αἰτίαν ἑξάπτειν (27) Γιγνώσκεται. Legitur γίνεται in eodem Bi- (28) Επισκέψεται. Clarom. et Bigol. ἐπισκέ

Β πρὸς τὸ συγγενές, καν πάνυ παρ' ἀνθρώποις ἀδιά- κριτον εἶναι δοκῇ τὸ τῷ παντὶ πάλιν προσφυῶς ἡνω- μένον. Τῷ γὰρ οὐκ ἠγνόητο πρὸ τῆς οἰκείας εκάστου συστάσεως, οὔτε τῶν γενησομένων στοιχείων ἡ φύσις. ἐξ ὧν τὰ τῶν ἀνθρώπων σώματα, οὔτε τὰ μέρη τούτων ἐξ ὧν ἤμελλεν λήψεσθαι τὸ δόξαν πρὸς τὴν τοῦ ἀνθρωπείου σώματος σύστασιν, εβδηλον, ὡς οὐδὲ μετὰ τὸ διαλυθῆναι τὸ πᾶν (30) ἀγνοηθήσεται που κεχώρηκεν ἔκαστον ὧν εἴληφε πρὸς τὴν ἑκάστου συμπλήρωσιν. Οσον μὲν γὰρ κατὰ τὴν νῦν κρατοῦ σαν παρ' ἡμῖν τῶν πραγμάτων τάξιν καὶ τὴν ἐφ' ἑτέρων κρίσιν, μεῖζον τὸ τὰ μὴ γενόμενα προγι νώσκειν· ὅσον δὲ πρὸς τὴν ἀξίαν τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν τούτου σοφίαν ἀμφότερα κατὰ φύσιν, καὶ ῥᾴδιον επίσης, τῷ τὰ μὴ γενόμενα προγινώσκειν, τὸ καὶ διαλυθέντα γινώσκειν. Α στοιχείων (29) μέρος δέδεκται τὸ λυθὲν, καὶ χωρῆσαν τοῦ στοιχείου. Τὸ τῷ παντὶ πάλιν προσφυῶς ηνωμένον. τύπου. νενομισμένην. παρὰ αὐ- τῆς νενομισμένης. πρὸς τὴν τῶν σωμάτων ἀνάστασιν, δείκνυσιν ἡ τού- των αὐτῶν γένεσις. Εἰ γὰρ μὴ ὄντα κατὰ τὴν πρώ την σύστασιν ἐποίησε τὰ τῶν ἀνθρώπων σώματα καὶ τὰς τούτων ἀρχάς· καὶ διαλυθέντα, καθ᾽ ἐν ἂν τύχῃ τρόπον (31), ἀναστήσει μετὰ τῆς αὐτῆς (32) εὐμαρείας· ἐπίσης γὰρ αὐτῷ καὶ τοῦτο δυνατόν. Καὶ τῷ λόγῳ βλάβος οὐδὲν, κἂν ἐξ ὕλης ὑποθῶνται τινες τὰς πρώτας ἀρχὰς, κἂν ἐκ τῶν στοιχείων, ὡς πρώτων, τὰ σώματα τὰ τῶν ἀνθρώπων, κἂν ἐκ σπερμάτων. "Ης γάρ ἐστι δυνάμεως καὶ τὴν παρ' αὐτοῖς νενομισμένην (33) άμορφον οὖσαν μορφῶσαι, καὶ τὴν ἀνείδεον, καὶ ἀδιακόσμητον πολλοῖς καὶ διαφόροις είδεσι κοσμῆσαι, καὶ τὰ μέρη τῶν στοιχείων εἰς ἐν συναγαγεῖν, καὶ τὸ σπέρμα ἐν ὀν καὶ ἁπλοῦν εἰς πολλὰ διελεῖν, καὶ τὸ ἀδιάρθρωτον διαρθρῶσαι, καὶ τῷ μὴ ζῶντι δοῦναι ζωὴν, τῆς αὐτῆς ἐστι καὶ τὸ διαλελυμένον ἐνῶσαι, καὶ τὸ κεί- μενον ἀναστῆσαι, καὶ τὸ τεθνηκὸς ζωοποιῆσαι πάλιν, καὶ τὸ φθαρτόν μεταβαλεῖν (34) εἰς ἀφθαρσίαν. Του αὐτοῦ δ᾽ ἂν εἴη καὶ τῆς αὐτῆς δυνάμεως καὶ σοφίας, καὶ τὸ διατεθρυμμένον πλήθει ζώων παντοδαπών, ὁπόσα τοῖς τοιούτοις σώμασιν ἐπιτρέχειν εἴωθε καὶ τὸν ἐκ τούτων ἀγείρειν κόρον, διακρίναι μὲν ἐκεῖθεν, ἐνῶ σαι δὲ πάλιν τοῖς οἰκείοις μέρεσι καὶ μορίοις (35), καν μόριον μόρων - ATHENAGORÆ PHILOSOPHI CHRISTIANI canderum natura, sive secundum membra integra, sive secundum membrorum partes, nec quo abeat unumquodque eorum quæ dissolvuntur, nec quæ pars elementorum exceperit id quod dissolutum in loca sibi congruentia migravit; quamvis hom minibus discerni omnino non posse videatur, quid- quid cum partibus universi sibi cognatis rursus coaluit. Quem enim non latebat ante propriam cu- jusque constitutionem, nec futurorum elementorum natura, ex quibus humana corpora, nec eorumdem elementorum partes, ex quibus decerpturus erat id quod ipsi ad humani corporis constitutionem aptum videretur, facile patet neque etiam postquam idem corpus in varias universi partes dissipatum fuerit, ignarum illum futurum quonam migraverit ununı- quodque eorum, quæ ad cujusque absolutionem et perfectionem adhibuerat. Nam pro vigenti apud nos rerum ordine, quantumque de cæteris rebus judicari solet, majus est ea quæ nondum sunt præ- engnoscere; quantum autem ad Dei majestatem, ejusque sapientiam spectat', utrumque secundum naturam est, nec difficilius ea quæ nondum sunt prænoscere, quam quæ dissoluta cognoscere. A. Non deest potestas revocandi ad vitam ei, qui creare potuit. Illius autem potestatem exci- tandis ad vitam corporibus non imparem esse ar- gumento est eorumdem generatio. Nam si non exstantia hominum corpora, eorumque principia in prima fecit creatione; etiam dissoluta, quolibet id contigerit modo, non difficilius exsuscitabit; æque enim potest id quoque. Nec de hac ratione quid- quam detrahitur, sive-ex materia prima principia, sive ex elementis, ut principiis, humana corpora nannulli componant, sive ex seminibus. Cujus enim potestatis est informi, ut illi existimant, materiæ formam affingere et specie ac ornatu carentem m›ukis, variisque figuris ornare, et partes elemen- (orun) in vnum cogere, et semen, quæ res una est et simplex, in multa dividere, et quod rude et in- compositum est conformare et componere, et quod vitæ expers vita donare; ejusdem quoque est et dissoluta coagmentare et jacentia excitare, et mor- tua ad vitam revocare, et corrupta ad statum cor- ruptionis expertem convertere. Ejusdem etiam au- ctoris, ejusdemque potestatis ac sapientiæ fuerit, et quod discerptum est ab omnis generis anima- lium multitudine, quæcunque ejusmodi corporibus accurrere solent, suamque ex illis satietatein ca- p debemus. Editi enim paulo ante : Difficultas, quam hic solvit Athenago- ras, nequaquam in eo posita, quod totum corpus dissolutum esset, sed quod in varias partes dissi- patum. dicibus, nempe Reg. 2, Bigot. et Anglic. cum emendavimus ope codicum Bigot. et Clarom. 1. Habet etiam Reg. Editi Frontonis Ducæi. C prima voce difficultatem; et cum sæpe in hoc opere occurrat, membra corporis ubique videtur significare. At quid sit fateor mihi non ita facile visum esse; nec sine plurima inquisitione perspexi aut mihi visus sum perspicere, membro- rum partes hac voce designari. Supra n. 2, oppo- nitur toli membro. Præterea luumores, pic tuitam, bilem et alia hujusmodi nequaquam hoc vocabulo significat Athenagoras, qui n. 7, declarat resurgentia corpora ex propriis iterum partibus con- stare, nihil autem ex eis quæ bumida aut sicca, calida aut frigida, dicuntur, aut parlem esse, aut partis locum et speciem occupare; imo non semper in partibus alimentum accipientibus permanere, NOC cum resurgentibus resurgere; nihil tum conferente ad vitam sanguine, sive pituita, sive bilį, sive spiritu. (29) Στοιχείων. Codici Bigot. hanc scripturam (50) Τὸ πᾶν. Legendum videtur εἰς τὸ πᾶν. Sic (31) Τρόπον. Male in editionibus Parisiensibus (32) Τῆς αὐτῆς. Legitur τῆς ἴσης in tribus co- (35) Παρ' αὐτοῖς νενομισμένην. Corruptum lo- (34) Μεταβαλείν. Legitur μεταβάλλειν in edit. 3. Καὶ μὴν καὶ τὴν δύναμιν, ὡς ἔστιν ἀρκοῦσα (55) Μέρεσι καὶ μορίοις. Nullam esse puto in

εἰς ἐν ἐξ ἐκείνων χωρήσῃ ζῶον, κἂν εἰς πολλὰ, κἂν ἐντεῦθεν εἰς ἕτερα, κἂν ἐκείνοις αὐτοῖς (36) συνδια- λυθὲν ἐπὶ τὰς πρώτας ἀρχὰς ἐνεχθῇ κατὰ τὴν φυ σικὴν εἰς ταύτας ἀνάλυσιν· δὴ καὶ μάλιστα τα ράττειν ἔδοξέ τινας καὶ τῶν ἐπὶ σοφίᾳ θαυμαζομέ- νων, ἰσχυρὰς οὐκ οἶδ' ὅπως ἡγησαμένων τὰς παρὰ τῶν πολλῶν φερομένας διαπορήσεις. ναυαγίοις καὶ ποταμοῖς (38) δυσθανάτων ἰχθύσι γε νέσθαι τροφήν, πολλὰ δὲ τῶν ἐν πολέμοις θνησκόν των, ή κατ' ἄλλην τινὰ τραχυτέραν αἰτίαν καὶ πραγ μάτων περίστασιν, ταφῆς ἀμοιρούντων, τοῖς προσ τυγχάνουσι ζώοις προκεῖσθαι βοράν. Τῶν οὖν οὕτως ἀναλισκομένων σωμάτων, καὶ τῶν ταῦτα συμπληρούντων μερῶν καὶ μορίων, εἰς πολὺ πλῆθος ζώων διαθρυπτομένων, καὶ διὰ τῆς τροφῆς τοῖς τῶν τρεφομένων σώμασιν ἑνουμένων· πρῶτον μὲν τὴν διάκρισιν τούτων φασὶν ἀδύνατον· πρὸς δὲ ταύτῃ τὸ δεύτερον ἀπορώτερον. Τῶν γὰρ τὰ σώματα τῶν ἀνθρώπων ἐκβοσκηθέντων ζώων, ὁπόσα πρὸς τροφὴν ἀνθρώποις ἐπιτήδεια, διὰ τῆς τούτων γαστρὸς ἰόν των, καὶ τοῖς τῶν μετειληφότων σώμασιν ἑνουμένων, ἀνάγκην εἶναι πᾶσαν τὰ μέρη τῶν ἀνθρώπων, ὁπόσα τροφή γέγονε τοῖς μετειληφόσι ζώοις, πρὸς ἕτερα τῶν ἀνθρώπων μεταχωρεῖν σώματα, τῶν μεταξύ τούτοις (39) τραφέντων ζώων τὴν ἐξ ὧν ἐτράφησαν τροφὴν διαπορθμευόντων εἰς ἐκείνους τοὺς ἀνθρώ πους ὧν ἐγένετο τροφή. Εἶτα τούτους ἐπιτραγῳδοῦσι τὰς ἐν λιμοῖς καὶ μανίαις τολμηθείσας τεχνοφαγίας, καὶ τοὺς κατ' ἐπιβουλὴν ἐχθρῶν τῶν γεννησαμένων ἐδηδεσμένους παῖδας, καὶ τὴν Μηδικὴν τράπεζαν ἐκεί- νην, καὶ τὰ τραγικὰ δεῖπνα Θυέστου, καὶ τοιαύτας δή τινας ἐπισυνείρουσι παρ' Ἕλλησι καὶ βαρβάροις και νουργηθείσας συμφοράς· ἔκ τε τούτων κατασκευά ζουσιν, ὡς νομίζουσιν, ἀδύνατον τὴν ἀνάστασιν, ὡς οὐ δυναμένων τῶν αὐτῶν (40) μερῶν ἑτέροις τε καὶ ἑτέροις συναναστῆναι σώμασιν· ἀλλ᾽ ἤτοι τὰ τῶν προτέρων συστῆναι μὴ δύνασθαι, μετεληλυθότων τῶν ταῦτα συμπληρούντων μερῶν πρὸς ἑτέρους, ἢ τούτων ἀπο- δοθέντων τοῖς προτέροις, ἐνδεῶς ἕξειν τὰ τῶν ὑστέ ρων. - τοῦ δημιουργήσαντος καὶ διοικοῦντος τόδε τὸ πᾶν ἀγνοεῖν δύναμίν τε καὶ σοφίαν, ἑκάστου ζώου φύσει καὶ γένει τὴν προσφυῆ καὶ κατάλληλον συναρμόσαντος τροφὴν, καὶ μήτε πᾶσαν φύσιν πρὸς ἕνωσιν ἢ κρᾶσιν παντὸς σώματος ἰέναι δικαιώσαντος, μήτε πρὸς διά- κρισιν τῶν ἑνωθέντων απόρως ἔχοντος· ἀλλὰ καὶ τῇ καθ' έκαστον φύσει τῶν γενομένων τὸ δρᾷν ἢ πάσχειν & πέφυκεν ἐπιτρέποντος, ἄλλοτε καὶ (41) κωλύοντος, καὶ πᾶν δ βούλεται, καὶ πρὸς βούλεται συγχωρούν της ή μεταστρέφοντος. Πρὸς δὲ τοῖς εἰρημένοις μηδὲ Βίβοι, αὐτοῖς ἐκείνοις συνδιαλυθῇ..... ἐνεχθῆναι. Είδαμούτοι δὴ γάρ. - *Αλλοτε και. ἄλλοτε δέ. DE RESURRECT¡ONE MORTUORUM. A B G pere, id inde separare, ac propriis iterum membris et membrorum partibus adjungere, ctiamsi in unum aliquod ex his animalibus migraverit, etiamsi in multa, etiamsi inde in alia, etiamsi cum illis una dissolutum ad prima principia secundum naturalem dissolutionem redierit; quod quidem nonnullos maxime visum est perturbare, eosque sapientiæ laude insignes, quibus graves nescio quo pacto visæ sunt, quæ a vulgo jactantur, dubitandi rationes. luas aluere, ac inde in alia hominum corpora tṛans- ierunt. Hi igitur dictitant multa hominum corpora, qui in naufragiis et fluminibus misere periere, escam piscibus facta esse; multa eorum qui in bello obiere, aut ob aliam trị- stiorem aliquam causam et calamitatem supremis muneribus caruerunt, quibuslibet feris exposita ad vorandum fuisse. Cum ergo sic absumpta fuerint corpora, cumque membra et membrorum partes, ex quibus constabant, in plurimas belluas dila- niata, et cum earum corporibus per nutritionem coagmentata fuerint, primo quidem fieri posse ne gant, ut inde eliciantur; deinde vero aliud esse difficilius volunt. Nam cum pastæ humanis corpo- ribus belluæ, quotquot ad homines alendos aplæ sunt, in eorum ventrem descendant, et cum eden- tium corporibus coagmententur, necesse esse om- nino ut hominum corpora, quæcunque belluas aluere, in alia hominum migrent corpora; quippe cum belluæ, quas interim aluere, acceptum ali- mentum in eos homines trajiciant, quibus ipsæ in C cibum cedunt. Ad hæc tragoedias agunt in filios, quos parentes, fame aut insania urgente, ausi sunt vorare, aut per inimicorum insidias appositos epulati sunt; tum Medicam illam mensam, tragi- casque coenas Thyestis, et alia hujusmodi colli- gunt novo calamitatis genere apud Græcos et bar- baros perpetrata. Ex quibus efficiunt, ut ipsis quidem videtur, impossibilem esse resurrectionem, cum eædem partes cum aliis et aliis corporibus ex- suscitari non possint; vel enim priorum corpora consistere non posse, partibus, ex quibus consta- bant, ad alios traductis; vel si istæ prioribus red- dantur, manca et imperfecta posteriorum futura. naturalis cibus. Sed mihi videntur ejusmodi ho- mines primum quidem conditoris ct gubernatoris universorum potestatem et sapientiam ignorare, qui uniuscujusque animalis naturæ et generi aptum et congruentem accommodavit cibum; ac neque omnem naturam cum quolibet corpore coalescere et commisceri voluit, nec eorum, quæ coaluerunt, secernendorum difficultatem experitur; sed singu- larum rerum naturæ concedit, ut quæ sibi con- gruunt faciat aut patiatur, interdum etiam impe- l Bigot. 4. Οὗτοι δέ γέ (37) φασιν πολλὰ μὲν σώματα τῶν ἐν 4. Objiciunt increduli humana corpora, quæ bcl- 5. Unicuique animali provisus a Dev congruens et 5. Ἐμοὶ δὴ δοκοῦσιν οἱ τοιοῦτοι πρῶτον μὲν τὴν D (36) 'Εκείνοις αὐτοῖς. Reg. 2, αὐτοῖς ἐκείνοις. (38) Καὶ ποταμοῖς. Bigot. ή ποταμοῖς. (39) Τούτοις. Clarom. 1, τούτων. (40) Αὐτῶν. Clarom. 1, αὐτοῦ.

Α οὐδ᾽ οὕτως ἀνάγκη τις ἔσται τὴν νεωστὶ μεταβληθεί Β σαν ἐκ τῆς τοιάσδε τροφῆς σάρκα, προσπελάσασαν ἑτέρου τινὸς ἀνθρώπου σώματι, πάλιν ὡς μέρος εἰς τὴν ἐκείνου τελεῖν συμπλήρωσιν, τῷ μήτε αὐτὴν τὴν προσλαμβάνουσαν σάρκα πάντοτε φυλάττειν ἣν προσ είληφε, μήτε τὴν ἑνωθεῖσαν ταύτῃ μόνιμον εἶναι καὶ παραμένειν ᾗ προσετέθη· πολλὴν δὲ καὶ τὴν ἐπὶ θά- τερα δέχεσθαι μεταβολὴν, ποτὲ μὲν πόνοις ἢ φροντίσι διαφορουμένην, ἄλλοτε δὲ λύπαις, ἢ καμάτοις, ή νό σοις συντηκομένην, καὶ ταῖς ἐξ εγκαύσεως ἢ περιψύ ξεως ἐπιγενομέναις δυσκρασίαις, μὴ συμμεταβαλλο μένων σαρκὶ καὶ πιμελῇ τῶν δημῶν ἐν τῷ μένειν ἅπερ ἐστὶν τὴν τροφὴν δεχομένων. Τοιούτων δὲ ἐπι- γινομένων (60) ἐπὶ τῆς σαρκὸς παθημάτων, πολύ γ' ἔτι μᾶλλον εὕροι τις ἂν ταῦτα πάσχουσαν τὴν ἐξ άνοικείων τρεφομένην σάρκα· νῦν μὲν εἰς ὄγκον προϊοῦσαν καὶ πιαινομένην ἐξ ὧν προσείληφε· εἶτα πάλιν ἀποπτύουσαν ὃν ἂν τύχῃ τρόπον καὶ μειουμένην, ἢ μιᾷ τινι τῶν ἔμπροσθεν ῥηθεισῶν αἰτιῶν ἢ πλείοσι· μόνα δὲ (61) παραμένειν τοῖς μέρεσιν & συνδεῖν ἢ στέγειν ἢ θάλπειν πέφυκεν, τὴν ὑπὸ τῆς φύσεως ἐξειλεγμένην καὶ τούτοις προσπεφυκυίαν, οἷς τὴν κατὰ φύσιν συνεξέπλησε ζωὴν, καὶ τοὺς ἐν τῇ ζωῇ πόνους· ἀλλ᾽ οὔτε γὰρ καθ' ὅ δεῖ κρινομένων τῶν ἔναγχος εξητασμένων, οὔτε κατὰ συγχώρησιν (62) παραδεχθέντων τῶν ἐπ᾿ ἐκείνοις γεγυμνασμένων, ἀληθὲς δεικνύναι δυνατὸν τὸ πρὸς αὐτῶν λεγόμενον, οὔτ᾽ ἂν συγκραθείη ποτὲ τὰ τῶν ἀνθρώπων σώματα τοῖς τῆς αὐτῆς οὔσι φύσεως, κἂν ὑπ' ἀγνοίας ποτὲ κλαπῶσι τὴν αἴσθησιν δι' ἑτέρου τινὸς μετασχόντες τοιούτου σώματος, κἂν αὐτόθεν ὑπ' ἐνδείας ἢ μανία; ὁμοειδούς τινος μιανθῶσι σώματι· εἴγε μὴ λελήθασιν ἡμᾶς ἀνθρωποειδείς τινες ὄντες θήρες, ἢ μικτὴν ἔχον τες φύσιν ἐξ ἀνθρώπων καὶ θηρίων, οἵους πλάττειν ειώθασιν οἱ τολμηρότεροι τῶν ποιητῶν. τροφὴν (65) ἀποκληρωθέντων σωμάτων, μόνην δὲ τὴν εἰς γῆν ταφὴν ἐπὶ τιμῇ τῆς φύσεως μεμοι- ραμένων; ὅπου γε μηδ' ἄλλο τι τῶν ζώων τοῖς ἐκ τοῦ αὐτοῦ (64) εἴδους εἰς τροφὴν ἀπεκλήρωσεν ὁ ποιήσας, κἂν ἐν ἄλλοις τισὶ τῶν ἑτερογενῶν τροφή γίνηται κατά φύσιν. Εἰ μὲν οὖν ἔχουσι δεικνύναι σάρκας ἀνθρώ των ἀνθρώποις εἰς βρῶσιν ἀποκληρωθείσας, οὐδὲν κωλύσει τὰς ἀλληλοφαγίας εἶναι κατὰ φύσιν, ὥσπερ ATHENAGORÆ PHILOSOPHI CHRISTIANI alebatur, usu sublato. Huc accedit quod etiamsi quis ponat inductam ex ejusmodi alimento immuta- tionem ad carnem usque pervenire ; ne sic quidem necesse fuerit mutatam ex ejusmodi alimento car- nem, si alterius hominis corpori accedat, rursus in parlis loco ad ejus complementum censeri; quippe cum nec ipsa caro quæ asciscit, eam semper reti- neat quam ascivit, nec quæ ascita est, ibi constan- ter permaneat, quo accessit ; sed multam in diversa mutationem accipiat,nunc doloribus et curis dissipata nunc mororibus et laboribus et morbis, et exortis ex æstu aut frigore intemperiis labefacta; humoribus,qui cum carne et adipe immutantur, non accipientibus alimentum ut id quod sunt permaneant. Cum igitur tot ac tanta caro patiatur, multo hæc magis pati reperias nutritam ex cibis minime congruentibus carnem, nunc turgescentem et pinguescentem ex iis quæ accepit, nunc rejicientem quolibet modo et imminutam ex causarum, quas prius diximus, ali- qua, aut etjam) ex pluribus; eam autein quæ a na- tura electa est, quæque iis adhærescit, quibuscum vitam naturæ congruentem et vitæ labores adimplet, solam, in partibus, quæ ab ea colligari, contineri et foveri solent, permanere. Ac profecto nec iis, quæ modo investigavimus, ut par est, dijudicatis, nec iis quæ contra disputata sunt per concessio- nem approbatis, verum esse demonstrari possit id quod ab istis dicitur; nec nunquam hominum cor- pora cum aliis ejusdem naturæ coaluerint, sive impru- dentes, alterius fraude sensum præripiente, degustent de ejusmodi corpore, sive per se ipsi inopia aut in- sania adducti similis naturæ corporibus sese con- taminent. Neque enim nos latet quasdam esse in humana forma belluas, aut compositam habere ex hominibus et belluis naturam, quales affingi ab au- dacioribus poetis solent. - C carnem humanam cibum esse hominis naturalem. Sed de corporibus, quæ nulli animali ad vescendum destinata, nec aliud sepulcrum quam terram in honorem naturæ sortita sunt, quid attinet dicere, cum ne ullum quidem animal creator ejusdem spe- ciei animalibus ad vescendum addixerit, quamvis in quibusdam aliis diversi generis cibus sit ad natu- ram accommodatus? Si ergo demonstrare possunt D Eidem difficultati ab incredulis objectæ S. Augusti- nus non eodem modo, ac Athenagoras, respondet ; sic enim habet lib. xxu De civ. Dei, n. : Unde jam etiam quæstio illa solvenda est, quæ difficilior videtur cæteris, ubi quæritur, cum caro mortui homi- nis etiam alterius fit viventis caro, cui potius eorum in resurrectione reddatur; si enim quispiam confe- clus fame atque compulsus vescatur cadaveribus ho- minum, quod malum aliquoties accidisse et vetus le- statur historia et nostrorum temporum infelicia cxpe- rimenta docuerunt; num quisquam veridica ratione contendet, totum digestum fuisse per imos meatus, nihil inde in ejus carnem mutatum alque conversum, aum ipsa mavies, quæ fuit et non est, satis indicet quæ de illis escis detrimenta suppleta sint? Jam ita- que aliqua paulo ante præmisi, quæ ad istum quoque nodum solvendum valere debebunt. Quidquid enim carnium exhausit fames, utique in auras est exhala- tum; unde diximus omnipotentem Deum posse revo care quod fugit. Reddetur ergo caro illa homini in quo esse caro humana primitus cœpit. Ab illo quippe altero tanquam mutuo sumpta deputanda est: quie sicut æs alienum ei redhibenda est, unde sumpla est. Sua vero illi, quem fames exinanierat, ab eo, qui potest etiam exhalata revocare, reddetur. Quamvis, etsi om- nibus perisset modis, nec ulla ejus materies in ullis naturæ latebris remansisset, unde vellet eam repara- ret Omnipotens. 8. Nihil promovent adversarii, nisi demonstrent (60) Ἐπιγινομένων Ita Reg. 2. Editi γενομένων. (61) Μόνα δέ. Legendum videtur μόνην δέ. (62) Κατὰ συγχώρησιν. Βίβοι. παρὰ συγχώρησιν. 8. Καὶ τί δεῖ, λέγειν περὶ τῶν μηδενὶ ζώῳ πρὸς (63) Πρὸς τροφήν. Bigot. πρὸς τρυφήν. (64) Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Clarom. 2. ἐκ ταὐτοῦ,

ἄλλο τι τῶν τῇ φύσει συγκεχωρημένων, καὶ τούς γε τὰ Β τοιαῦτα λέγειν τολμώντας, τοῖς τῶν φιλτάτων ἐντρυ φαν σώμασιν ὡς οἰκειοτέροις, ἢ καὶ τοὺς εὐνουστάτους σφίσι, τούτοις αὐτοῖς ἑστιᾷν· εἰ δὲ τοῦτο μὲν οὐδ' εἰπεῖν εὐαγές, τὸ δὲ σαρκῶν ἀνθρώπων ἀνθρώπους μετασχεῖν, ἔχθιστόν τι καὶ παμμίαρον, καὶ πάσης ἐκθέσμου καὶ παρὰ φύσιν βρώσεως ἢ πράξεως ἐναγέ- στερον· τὸ δὲ παρὰ φύσιν οὐκ ἄν ποτε χωρήσειεν εἰς τροφὴν τοῖς ταύτης δεομένοις μέρεσι καὶ μορίοις (65)· τὸ δὲ μὴ χωροῦν εἰς τροφὴν οὐκ ἂν ἐνωθείη τούτοις Ο μηδὲ τρέφειν πέφυκεν· οὐδὲ τὰ τῶν ἀνθρώπων σώματα συγκριθείη ποτ' ἂν τοῖς ὁμοίοις σώμασιν; οἷς ἐστιν εἰς τροφὴν παρὰ φύσιν, κἂν πολλάκις διὰ τῆς τούτων ἴῃ γαστρός, κατά τινα πικροτάτην συμ φοράν (66)· ἀποχωροῦντα δὲ τῆς θρεπτικῆς δυνά μεως, καὶ σκιδνάμενα πρὸς ἐκεῖνα πάλιν ἐξ ὧν τὴν πρώτην ἔσχε σύστασιν, ἐνοῦται μὲν τούτοις ἐφ' ὅσον ἂν ἕκαστον τύχῃ χρόνον· ἐκεῖθεν δὲ διακριθέντα πάλιν σοφίᾳ καὶ δυνάμει τοῦ πᾶσαν ζώου φύσιν σὺν ταῖς οἰκεί αις δυνάμεσι συγκρίναντος, ἐνοῦται προσφυῶς ἕκαστον ἑκάστῳ, κἂν πυρὶ καυθῇ, κἂν ὕδατι κατασαπῇ, καν ὑπὸ θηρίων ἢ τῶν ἐπιτυχόντων ζώων καταδαπανηθῇ, κἂν τοῦ παντὸς σώματος ἐκκοπὲν, προδιαλυθῇ τῶν ἄλλων μερῶν· ἐνωθέντα δὲ πάλιν ἀλλήλοις, τὴν αὐτὴν ἴσχει χώραν πρὸς τὴν τοῦ αὐτοῦ σώματος ἁρμονίαν τε καὶ σύστασιν, καὶ τὴν τοῦ νεκρωθέντος ἢ καὶ πάντη διαλυθέντος ἀνάστασιν καὶ ζωήν. Ταῦτα μὲν οὖν ἐπὶ πλεῖον μηκύνειν οὐκ εὔκαιρον· ὁμολογουμένην γὰρ ἔχει τὴν ἐπίκρισιν, τοῖς γε μὴ μιξοθήροις. τασιν χρησιμωτέρων, παραιτοῦμαι δὴ νῦν τοὺς και ταφεύγοντας ἐπὶ τὰ τῶν ἀνθρώπων ἔργα, καὶ τοὺς τούτων δημιουργοὺς ἀνθρώπους, οἳ τὰ συντριβέντα τῶν ἔργων, ἢ χρόνῳ παλαιωθέντα, ἢ καὶ ἄλλως δια- φθαρέντα καινουργεῖν ἀδυνατοῦσιν· εἶτα ἐξ ὁμοίου τοῖς κεραμεῦσι καὶ τέκτοσι δεικνύναι πειρωμένους, τὸ καὶ τὸν Θεὸν μήτ' ἂν βουληθῆναι, μήτε βουληθέντα δυνηθῆναι νεκρωθὲν ἢ καὶ διαλυθὲν ἀναστῆσαι σῶμα· καὶ μὴ λογιζομένους ὅτι διὰ τούτων τοῖς χειρίστοις ἐξυβρίζουσιν εἰς Θεὸν, συνεξισοῦντες τῶν πάντη διε καὶ χωρίοις, ιe- DE RESURRECTIONE MORTUORUM. A carnes hominum hominibus ad vescendum desti B natas esse, nihil vetabit quominus sese invicem comedere naturæ congruat, velut aliud quid ex iis quæ natura concessa sunt, et qui talia effutire audent, amicissimorum corporibus ad delicias epulentur ut magis congruentibus, ac eadem ami cissimis apponant. Sel si id vel dictu impium est, homines autem de hominum carnibus degustare teterrimum quiddam et sceleratissimum est nefando omni et contra naturam cibo et facinore detestabilius; deinde vero si quod contra naturam est nunquam membris et partibus alimento egen- tibus in alimentum cesserit; quod autem in ali- mentum non cedit, nequaquam cum iis, quæ non potest nutrire, coaluerit; nunquam sane hominum corpora cum similibus sui corporibus, quibus luc alimentum contra naturam est, coaluerint, quamvis sæpe per eorum corpora pertranseant acerbissima aliqua calamitate; sed remotą a nutriendi facultate et inter eas universi partes dissipata, unde primum ortum habuerunt, cum illis junguntur, quantum cuique obtigerit temporis; inde autem rursus se- parata illius sapientia et potestate, qui animalis cujusque naturam propriis facultatibus instruxit et temperavit, secum invicem convenienti ratione coeunt, sive igne succensa, sive aquis putrefacta, sive a feris aut quibuslibet animalibus consumptą fuerint, sive pars aliqua a toto corpore avulsa anto cæteras dissoluta sit; secum autem invicem rursus coagmentata, eumdem occupant locum ad aptam ejusdem corporis compositionem et constitutionem, et illius, quod mortuum aut etiam omnino dissolutum erat, resurrectionem et vilam. Hæc autem pluribus persequi minime opportunum est; confessum enim habent judicium, saltem apud eos qui non sunt semibelluæ. tum. - tionibus, cujus scripturæ vitium displi- cuit Stephano. bergius Athenagoræ verbis confirmat Pufendorfii sententiam, nimirum : Eisi carnibus hominum mere occisorum vesci, semper nefas apud gentes mo- ratiores habitum est, tamen in summa fame et defi- cientibus aliis nutrimentis licere etiam carnibus hominum a nobis non cæsorum vesci, ac miserandum quidem illum cibum esse, nefarium vero dici non posse. Huic sententiæ patrocinium ab Athenagora immerito petitur. Paulo ante dicebat: Homines de hominum carnibus degustare leterrimum quiddam ac sceleratissimum esse, ac nefando omni et contra na- turam cibo el facinore detestabilius. Nec dicas eos excipi qui non occiderunt. Parvi enim id intererat ad propositum Athenagoræ. Cibum ejusmodi nefa- D Cum autem multa sint ad propositam quæstionem utiliora, auditos impræsentiarum eos nolim, qui ad humana opera confugiunt, et ad opifices homines, a quibus opera sua, si contrita, aut die labefactata aut alia fuerint ratione corrupta, renovari non possunt; deinde ex ſigulorum et ſa- brorum similitudine demonstrare conantur, nec Deum velle, nec, si velit, mortuum aut etiam disso- lutum corpus exsuscitare posse. In quo non vident sese gravissimam Deo contumeliam facere, dum rium et sceleratum appellat, ut probet naturæ con- trarium esse, nec in genuinum alimentum posse converti; quod quidem non minus ferit eos qui non occiderunt, quam qui hoc facinus patrarunt. Præ- terea n. 7, eos qui imprudentes de humana carne gustaverint, distinguit ab iis, qui scientes hoc con- mittunt, quanquam inopia aut insania adducti. Postre- mos semibelluas esse pronuntiat, nullo inter eos qui occiderunt aut non occiderunt delectu ac discrimine adhibito. His ergo verbis: Quamvis sæpe per eorum corpora pertranseant acerbissima aliqua calamitate, Jon excusatur facinus edentium carnem humanam; sed generatim designantur omnes quibuscunque id evenit, sive imprudentibus, sive scientibus, sive occiderint, sive non. Eadem calamitatis voce pariter comprehendit n. 2, quidquid in hoc genere ant alieno scelere deceptis, aut faine vel insania inci- ţatis contigisse narratur, 9. Πολλῶν δὲ ὄντων τῶν εἰς τὴν προκειμένην ἐξέ- C 3. 9. Breviter refellitur argumentum ex fgulis peti- (65) Καὶ μορίοις. Reg. 2, cum antiquioribus edi- (66) Κατά τινα πικροτάτην συμφοράν. Rechem-

ὅτε καί τισι καὶ πρός τινας γίνεται χρειωδέστερος. Καὶ ταῦτα μὲν ἡμῖν κεφαλαιωδῶς προειρήσθω πρὸς ὑπόμνησιν τῶν ἤδη λεχθέντων. Ιτέον δὲ ἐπὶ τὸ προ- κείμενον, καὶ δεικτέον ἀληθῆ τὸν περὶ τῆς ἀναστά- σεως λόγον, ἀπὸ τέ τῆς αἰτίας αὐτῆς, καθ᾽ ἦν καὶ δι' ἣν ὁ πρῶτος γέγονεν ἄνθρωπος οἵ τε μετ' ἐκεῖνον (εἰ καὶ μὴ κατὰ τὸν ὅμοιον γεγόνασι τρόπον), ἀπό τε τῆς κοινῆς πάντων ἀνθρώπων, ὡς ἀνθρώπων, φύσε ως· ἔτι δὲ ἀπὸ τῆς τοῦ ποιήσαντος ἐπὶ τούτοις κρίσ σεως, καθ' ὅσον ἕκαστος ἔζησε χρόνον, καὶ καθ' οὓς ἐπολιτεύσατο νόμους· ἦν οὐκ ἄν τις αμφισβητήσειεν εἶναι δικαίαν. Α καὶ τῆς ἰδίας (76) σωτηρίας φροντίζουσιν· ὁ δ᾽ ἔστιν αὐτὸν ζῆν. στοργή. σκοπῶμεν πότερον ἁπλῶς καὶ μάτην γέγονεν ἄνθρω πος, ἢ τινὸς ἕνεκεν· εἰ δὲ τινὸς ἕνεκεν, πότερον ἐπὶ τοῦτο γενόμενον αὐτὸ (77) τὸ ζῆν καὶ διαμένειν καθ' ἣν ἐγένετο φύσιν, ἢ διὰ χρείαν τινός. Εἰ δὲ κατὰ χρείαν, ἤτοι τὴν αὐτοῦ τοῦ ποιήσαντος, ἢ ἄλλου τινὸς τῶν αὐτῷ προσηκόντων καὶ πλείονος φροντίδος Αξιω μένων. Ο δὴ καὶ κοινότερον σκοποῦντες, εὑρίσκομεν, ὅτι πᾶς εὖ φρονῶν καὶ λογικῇ κρίσει πρὸς τὸ ποιεῖν τι κινούμενος, οὐδὲν ὧν κατὰ πρόθεσιν ἐνεργεῖ, ποιεῖ μάτην· ἀλλ᾽ ἤτοι τῆς ἰδίας ἕνεκεν χρήσεως, ἢ διὰ χρείαν ἄλλου τινὸς ὢν πεφρόντικεν· ἡ δι' αὐτὸ τὸ για νόμενον, ὁλκῇ τινι φυσικῇ καὶ στοργῇ (18) πρὸς τὴν αὐτοῦ γένεσιν κινούμενος. Οἷον (λεγέσθω γὰρ δι' εἰ χόνος τινός, ἵνα σαφὲς γένηται τὸ προκείμενον) ἄν- θρωπος ποιεῖ μὲν οἶκον διὰ τὴν ἰδίαν (79) χρείαν, ποιεῖ δὲ βουσὶ καὶ καμήλοις, ἢ τοῖς ἄλλοις ζώοις ὧν ἐστιν ἐνδεής, τὴν ἑκάστῳ τούτων ἁρμόζουσαν σκέ πην, οὐκ ἰδίας ἕνεκεν χρήσεως κατὰ τὸ φαινόμενον, ἀλλὰ κατὰ μὲν τὸ τέλος διὰ τοῦτο, κατὰ δὲ τὸ προσεχές διὰ τὴν τούτων ὧν πεφρόντικεν ἐπι- μέλειαν. Ποιεῖται δὲ καὶ παῖδας (80), οὔτε διὰ χρείαν ἰδίαν, οὔτε δι' ἕτερόν τι τῶν αὐτῷ προσηκόντων, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῷ εἶναί τε καὶ διαμένειν καθ' ὅσον οἷόν τε, τοὺς ὑπ' αὐτοῦ γεννωμένους (81), τῇ τῶν παίδων καὶ τῶν ἐκγόνων διαδοχῇ τὴν ἑαυτοῦ τελευτὴν παραμι θούμενος, καὶ ταύτῃ τὸ θνητὸν ἀπαθανατίζειν οἰόμενος. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ὑπὸ τούτων. Ὁ μέντοι Θεὸς οὔτ᾽ ἂν μάτην ἐποίησε τὸν ἄνθρωπον (ἔστι γὰρ σοφός· οὐδὲν δὲ σοφίας ἔργον μάταιον)· οὔτε διὰ χρείαν ἰδίαν παντὸς γάρ ἐστιν ἀπροσδεής· τῷ δὲ μηδενὸς δεομέ- νῳ τὸ παράπαν οὐδὲν τῶν (82) ὑπ' αὐτοῦ γενομένων συντελέσειεν ἂν εἰς χρείαν ἰδίαν. Αλλ' οὐδὲ διά τινα τῶν ὑφ᾽ αὑτοῦ γενομένων ἔργων ἐποίησε τὸν ἄνθρω πον. Οὐδὲν γὰρ τῶν λόγῳ καὶ κρίσει χρωμένων οὔτε τῶν μειζόνων οὔτε τῶν καταδεεστέρων γέγονεν ή γίνε ται πρὸς ἑτέρου χρείαν, ἀλλὰ διὰ τὴν ἰδίαν αὐτῶν τῶν γενομένων ζωήν τε καὶ διαμονήν. Οὐδὲ γὰρ ὁ ATHENAGORÆ PHILOSOPHI CHRISTIANI qui recentes accessere, dubitationem et falsam opi- nionem. Atque ad eumdem quidem uterque sermo finem referatur (ad pietatem enim refertur tum qui mendacium arguit, tum qui veritatem condir- mat), non tamen omnino unum et idem sunt. Sed hic necessarius, ut dixi, omnibus credentibus ac veritatis et salutis suæ curam gerentibus: iste in- terdum nonnullis et adversus nonnullos fructuosior. Atque hæc quidem summatim dicta sint ad recor- dationem superiorum. Veniendum autem ad propo❤ situm ac demonstrandum veram esse de resurre- ctione doctrinam, tum ex ipsa illa causa secundum quam et propter quam primus homo conditus est, ejusque posteri, etsi eodem modo conditi non fuerunt; tum ex communi omnium hominum, quale- nus hominum, natura; tum etiam ex futuro creatoris de hominibus judicio, ad totum illorum vitæ tempus atque ad vivendi rationem accommodato, quod quidem justum esse nemo dubitaverit. - perire non polest. Ratio ex causa deducitur, si consideremus, utrum temere et frustra factus homo fuerit, an aliquam ob causam. Si quam ob causam, utrum ad hoc ipsum ut vivat et in qua factus est natura perseveret, an ad usum alterius. Si ad usum alterius, vel ad ipsius creatoris, vel ad alterius cu- juspiam eorum qui ad Deum pertinent, et majori cura ab eo dignantur. Quod quidem etiam dum latius consideramus, reperimus, quicunque mentis compos sit et rationis judicio ad aliquid faciendum moveatur, nibil eum ex illis, quæ ex animi'propo- sito facit, frustra facere; sed aut ad suos usus, aut ad corum, quorum curam gerit, vel propter ipsum opus, cujus ad electionem naturali quadam propen- sione et amore impellitur. Veluti (utamur enim quadam similitudine, ut perspicuum fiat id quod proponimus) facit quidem homo ad proprios usus domum; facit autem bobus et camelis, cæterisque animalibus, quibus opus habet, conveniens cuique tectum, non ad proprium suum usum si species attendatur; sin autem finis, ob hanc quidem causam, sed proxime òb eorum studium, quorum cura tan- gitur. Procreat autem liberos non ad suos aut suo- rum usus ; sed ut sint et, quandiu fieri poterit,per- severent homines ex ipso geniti, liberorum et ne- potum successione solatium mortis suæ adhibens, atque hoc modo quod mortale est immortale effe- cturum se sperans. Atque hæc quidem ab hominibus. Deus autem nec frustra hominem fecit ; est enim sapiens, nullum autein sapientiæ opus inutile; nec ad proprium suum usum; nulla enim re indiget ; qui autem nulla omnino re indiget, sua ei opera uihil ad proprium usum attulerint. Sed nec ob ali- quam rerum a se creatarum hominem condidit. Nibil enim ex eis quæ ratione et judicio utuntur,` ad alterius sive superioris, sive inferioris usum crea- ; codice. Tertius habet C D ponitur particula dv, quæ in aliis codicibus mss. et editis paulo post legitur, • 12. Homo non ad usum alterius creatus. Quare B (76) 'Ιδίας. Deest in Reg. 5. (77) Αυτό. Hanc vocem addidi ex 1 et 2 Regio (78) Φυσικῇ καὶ στοργῇ. Reg. 5, και φυσικῇ (79) Ιδίαν. Reg. 5, οἰκείαν. 12. Ἔστι δὲ ὁ μὲν ἀπὸ τῆς αἰτίας λόγος, ἐὰν ἐπι- (80) Καὶ παῖδας. Deest particula in cod. Angl. (81) Γεννωμένους. Uterque Clarom. γενομένους. (82) Οὐδὲν τῶν. In Reg. 3, inter has voces ap-

ὅτε καί τισι καὶ πρός τινας γίνεται χρειωδέστερος. Καὶ ταῦτα μὲν ἡμῖν κεφαλαιωδῶς προειρήσθω πρὸς ὑπόμνησιν τῶν ἤδη λεχθέντων. Ιτέον δὲ ἐπὶ τὸ προ- κείμενον, καὶ δεικτέον ἀληθῆ τὸν περὶ τῆς ἀναστά- σεως λόγον, ἀπὸ τέ τῆς αἰτίας αὐτῆς, καθ᾽ ἦν καὶ δι' ἣν ὁ πρῶτος γέγονεν ἄνθρωπος οἵ τε μετ' ἐκεῖνον (εἰ καὶ μὴ κατὰ τὸν ὅμοιον γεγόνασι τρόπον), ἀπό τε τῆς κοινῆς πάντων ἀνθρώπων, ὡς ἀνθρώπων, φύσε ως· ἔτι δὲ ἀπὸ τῆς τοῦ ποιήσαντος ἐπὶ τούτοις κρίσ σεως, καθ' ὅσον ἕκαστος ἔζησε χρόνον, καὶ καθ' οὓς ἐπολιτεύσατο νόμους· ἦν οὐκ ἄν τις αμφισβητήσειεν εἶναι δικαίαν. Α καὶ τῆς ἰδίας (76) σωτηρίας φροντίζουσιν· ὁ δ᾽ ἔστιν αὐτὸν ζῆν. στοργή. σκοπῶμεν πότερον ἁπλῶς καὶ μάτην γέγονεν ἄνθρω πος, ἢ τινὸς ἕνεκεν· εἰ δὲ τινὸς ἕνεκεν, πότερον ἐπὶ τοῦτο γενόμενον αὐτὸ (77) τὸ ζῆν καὶ διαμένειν καθ' ἣν ἐγένετο φύσιν, ἢ διὰ χρείαν τινός. Εἰ δὲ κατὰ χρείαν, ἤτοι τὴν αὐτοῦ τοῦ ποιήσαντος, ἢ ἄλλου τινὸς τῶν αὐτῷ προσηκόντων καὶ πλείονος φροντίδος Αξιω μένων. Ο δὴ καὶ κοινότερον σκοποῦντες, εὑρίσκομεν, ὅτι πᾶς εὖ φρονῶν καὶ λογικῇ κρίσει πρὸς τὸ ποιεῖν τι κινούμενος, οὐδὲν ὧν κατὰ πρόθεσιν ἐνεργεῖ, ποιεῖ μάτην· ἀλλ᾽ ἤτοι τῆς ἰδίας ἕνεκεν χρήσεως, ἢ διὰ χρείαν ἄλλου τινὸς ὢν πεφρόντικεν· ἡ δι' αὐτὸ τὸ για νόμενον, ὁλκῇ τινι φυσικῇ καὶ στοργῇ (18) πρὸς τὴν αὐτοῦ γένεσιν κινούμενος. Οἷον (λεγέσθω γὰρ δι' εἰ χόνος τινός, ἵνα σαφὲς γένηται τὸ προκείμενον) ἄν- θρωπος ποιεῖ μὲν οἶκον διὰ τὴν ἰδίαν (79) χρείαν, ποιεῖ δὲ βουσὶ καὶ καμήλοις, ἢ τοῖς ἄλλοις ζώοις ὧν ἐστιν ἐνδεής, τὴν ἑκάστῳ τούτων ἁρμόζουσαν σκέ πην, οὐκ ἰδίας ἕνεκεν χρήσεως κατὰ τὸ φαινόμενον, ἀλλὰ κατὰ μὲν τὸ τέλος διὰ τοῦτο, κατὰ δὲ τὸ προσεχές διὰ τὴν τούτων ὧν πεφρόντικεν ἐπι- μέλειαν. Ποιεῖται δὲ καὶ παῖδας (80), οὔτε διὰ χρείαν ἰδίαν, οὔτε δι' ἕτερόν τι τῶν αὐτῷ προσηκόντων, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῷ εἶναί τε καὶ διαμένειν καθ' ὅσον οἷόν τε, τοὺς ὑπ' αὐτοῦ γεννωμένους (81), τῇ τῶν παίδων καὶ τῶν ἐκγόνων διαδοχῇ τὴν ἑαυτοῦ τελευτὴν παραμι θούμενος, καὶ ταύτῃ τὸ θνητὸν ἀπαθανατίζειν οἰόμενος. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ὑπὸ τούτων. Ὁ μέντοι Θεὸς οὔτ᾽ ἂν μάτην ἐποίησε τὸν ἄνθρωπον (ἔστι γὰρ σοφός· οὐδὲν δὲ σοφίας ἔργον μάταιον)· οὔτε διὰ χρείαν ἰδίαν παντὸς γάρ ἐστιν ἀπροσδεής· τῷ δὲ μηδενὸς δεομέ- νῳ τὸ παράπαν οὐδὲν τῶν (82) ὑπ' αὐτοῦ γενομένων συντελέσειεν ἂν εἰς χρείαν ἰδίαν. Αλλ' οὐδὲ διά τινα τῶν ὑφ᾽ αὑτοῦ γενομένων ἔργων ἐποίησε τὸν ἄνθρω πον. Οὐδὲν γὰρ τῶν λόγῳ καὶ κρίσει χρωμένων οὔτε τῶν μειζόνων οὔτε τῶν καταδεεστέρων γέγονεν ή γίνε ται πρὸς ἑτέρου χρείαν, ἀλλὰ διὰ τὴν ἰδίαν αὐτῶν τῶν γενομένων ζωήν τε καὶ διαμονήν. Οὐδὲ γὰρ ὁ ATHENAGORÆ PHILOSOPHI CHRISTIANI qui recentes accessere, dubitationem et falsam opi- nionem. Atque ad eumdem quidem uterque sermo finem referatur (ad pietatem enim refertur tum qui mendacium arguit, tum qui veritatem condir- mat), non tamen omnino unum et idem sunt. Sed hic necessarius, ut dixi, omnibus credentibus ac veritatis et salutis suæ curam gerentibus: iste in- terdum nonnullis et adversus nonnullos fructuosior. Atque hæc quidem summatim dicta sint ad recor- dationem superiorum. Veniendum autem ad propo❤ situm ac demonstrandum veram esse de resurre- ctione doctrinam, tum ex ipsa illa causa secundum quam et propter quam primus homo conditus est, ejusque posteri, etsi eodem modo conditi non fuerunt; tum ex communi omnium hominum, quale- nus hominum, natura; tum etiam ex futuro creatoris de hominibus judicio, ad totum illorum vitæ tempus atque ad vivendi rationem accommodato, quod quidem justum esse nemo dubitaverit. - perire non polest. Ratio ex causa deducitur, si consideremus, utrum temere et frustra factus homo fuerit, an aliquam ob causam. Si quam ob causam, utrum ad hoc ipsum ut vivat et in qua factus est natura perseveret, an ad usum alterius. Si ad usum alterius, vel ad ipsius creatoris, vel ad alterius cu- juspiam eorum qui ad Deum pertinent, et majori cura ab eo dignantur. Quod quidem etiam dum latius consideramus, reperimus, quicunque mentis compos sit et rationis judicio ad aliquid faciendum moveatur, nibil eum ex illis, quæ ex animi'propo- sito facit, frustra facere; sed aut ad suos usus, aut ad corum, quorum curam gerit, vel propter ipsum opus, cujus ad electionem naturali quadam propen- sione et amore impellitur. Veluti (utamur enim quadam similitudine, ut perspicuum fiat id quod proponimus) facit quidem homo ad proprios usus domum; facit autem bobus et camelis, cæterisque animalibus, quibus opus habet, conveniens cuique tectum, non ad proprium suum usum si species attendatur; sin autem finis, ob hanc quidem causam, sed proxime òb eorum studium, quorum cura tan- gitur. Procreat autem liberos non ad suos aut suo- rum usus ; sed ut sint et, quandiu fieri poterit,per- severent homines ex ipso geniti, liberorum et ne- potum successione solatium mortis suæ adhibens, atque hoc modo quod mortale est immortale effe- cturum se sperans. Atque hæc quidem ab hominibus. Deus autem nec frustra hominem fecit ; est enim sapiens, nullum autein sapientiæ opus inutile; nec ad proprium suum usum; nulla enim re indiget ; qui autem nulla omnino re indiget, sua ei opera uihil ad proprium usum attulerint. Sed nec ob ali- quam rerum a se creatarum hominem condidit. Nibil enim ex eis quæ ratione et judicio utuntur,` ad alterius sive superioris, sive inferioris usum crea- ; codice. Tertius habet C D ponitur particula dv, quæ in aliis codicibus mss. et editis paulo post legitur, • 12. Homo non ad usum alterius creatus. Quare B (76) 'Ιδίας. Deest in Reg. 5. (77) Αυτό. Hanc vocem addidi ex 1 et 2 Regio (78) Φυσικῇ καὶ στοργῇ. Reg. 5, και φυσικῇ (79) Ιδίαν. Reg. 5, οἰκείαν. 12. Ἔστι δὲ ὁ μὲν ἀπὸ τῆς αἰτίας λόγος, ἐὰν ἐπι- (80) Καὶ παῖδας. Deest particula in cod. Angl. (81) Γεννωμένους. Uterque Clarom. γενομένους. (82) Οὐδὲν τῶν. In Reg. 3, inter has voces ap-

λόγος εὑρίσκει τινὰ χρείαν τῆς τῶν ἀνθρώπων γενέ- Α σεως αἰτίαν· τῶν μὲν ἀθανάτων ἀνενδεῶν ὄντων καὶ μηδεμιᾶς μηδαμῶς παρ' ἀνθρώπων συντελείας πρός τὸ εἶναι δεομένων· τῶν δὲ ἀλόγων ἀρχομένων κατά φύσιν καὶ τὰς πρὸς ὁ πέφυκεν ἕκαστον χρείας ἀν θρώποις ἀποπληρούντων, ἀλλ' οὐ τούτοις (85) χρῆσθαι πεφυκότων. Θέμις γὰρ οὔτε ἦν οὔτε ἐστὶ, τὸ ἄρχον καὶ ἡγεμονοῦν ὑπάγειν εἰς χρῆσιν τοῖς ἐλάττοσιν, ἢ τὸ λογικὸν ὑποτάττειν ἀλόγοις, οὖσι πρὸς τὸ ἄρχειν ἀνεπιτηδείοις. Οὐκοῦν, εἰ μήτε ἀναιτίως καὶ μάτην γέγονεν ἄνθρωπος (οὐδὲν γὰρ τῶν ὑπὸ Θεοῦ (84) γε- νομένων μάταιον, κατά γε τὴν τοῦ ποιήσαντος γνώ- μην) μήτε χρείας ἕνεκεν αὐτοῦ τοῦ ποιήσαντος, ή ἄλλου (85) τινὸς τῶν ὑπὸ Θεοῦ γενομένων ποιημά των· εὔδηλον, ότι κατὰ μὲν τὸν πρῶτον καὶ κοινότε- ρον λόγον, δι' ἑαυτὸν καὶ τὴν ἐπὶ πάσης τῆς δημιουρ- Β γίας θεωρουμένην ἀγαθότητα καὶ σοφίαν ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον· κατὰ δὲ τὸν προσεχέστερον τοῖς γενομένοις λόγον, διὰ τὴν αὐτῶν τῶν γενομένων ζωὴν, οὐκ ἐπὶ μικρὸν ἐξαπτομένην, εἶτα παντελῶς σβεννυ- μένην (86). Έρπετοῖς γὰρ, οἶμαι, καὶ πτηνοῖς καὶ νηκτοῖς, ἢ καὶ κοινότερον εἰπεῖν, πᾶσι τοῖς ἀλόγοις, τὴν τοιαύτην ζωὴν ἀπένειμε Θεός· τοῖς δὲ αὐτὸν ἐν ἑαυτοῖς ἀγαλματοφοροῦσι τὸν ποιητήν, νοῦν τε συν- επιφερομένοις (87), καὶ λογικῆς κρίσεως με μοιρα μένοις, τὴν εἰς ἀεὶ διαμονὴν ἀπεκλήρωσεν ὁ ποιητὴς, ἵνα γινώσκοντες τὸν ἑαυτῶν ποιητὴν, καὶ τὴν τούτου δυναμίν τε καὶ σοφίαν, νόμῳ τε συνεπόμενοι καὶ δίκῃ, τούτοις (88) συνδιαιωνίζωσιν ἀπόνως οἷς τὴν προλαβοῦσαν ἐκράτυναν ζωὴν, καίπερ ἐν φθαρτοῖς καὶ γηίνοις ὄντες σώμασιν. Οπόσα μὲν γὰρ ἄλλου του χάριν γέγονεν, παυσαμένων ἐκείνων ὧν ἔνεκεν γέγονε, παύσεται εἰκότως καὶ αὐτὰ τὰ γενόμενα τοῦ εἶναι, καὶ οὐκ ἂν διαμένοι μάτην (ὡς ἂν μηδεμίαν ἐν τοῖς ὑπὸ Θεοῦ γενομένοις τοῦ ματαίου χώραν ἔχοντος) · τά γε μὴν δι' αὐτὸ τὸ εἶναι καὶ ζωὴν καθ ὡς πέφυκε γενόμενα, ὡς αὐτῆς τῆς αἰτίας τῇ φύσ σει συνειλημμένης, καὶ κατ' αὐτὸ μόνον τὸ εἶναι θεωρουμένης, οὐδεμίαν (89) οὐδέποτε δέξαιτ' ἂν τὴν τὸ εἶναι παντελῶς ἀφανίζουσαν αἰτίαν. Ταύτης δὲ ἐν ὁ Θεὸς, διὰ τῆς ἔξωθεν τοῦ πεποιηκέναι τὸ περ ποιηκέναι) προσανεπλήρωσεν δυνάμεως, λαβὼν παρὰ ἀνθρώπου δ πεποίηκεν ὃς πεποίηκεν ὁ πε- ποιηκώς) ἄνθρωπον· καὶ ἂν εἶχεν εἶδεν καὶ οὐκ ἦν εἰπεῖν· Εἶπεν) καὶ γέγονεν ὁ ἐθέλησεν. Οὐδὲν δὲ μὴ δύναται Θεός· ὁ ἄνθρωπος ἄρα, ὃν πεποίηκεν ὁ Θεὸς, δι' αὐτὸν αἱρετόν ἐστιν. ἀλλ᾽ οὐ τῶν τούτοις. τῶν οὐκ ἄν, ἀλλ᾽ οὐ τῶν. Εἰ δὲ ἕνεκεν τῶν ἄλλων ὁ ἄνθρωπος αἱρετόν γέγονεν, οὐκ ἄλλην αἰτίαν ἔχει τοῦ ποιεῖν αὐτὸν ὁ Θεὸς, ἢ οὐκ ἄνευ αὐτοῦ οἴου τε ὄντος, τὸν μὲν γενέσθαι δημιουργὸν ἀγαθὸν, τὸν δὲ (τοὺς δὲ εἰς γνῶσιν ἀφικέσθαι Θεοῦ. Οὐ γὰρ ἂν ἄλλως ἂν τὸ οὗ ἕνεκεν ἄνθρ θρωπος γέγονεν, ἐποίη σεν ὁ Θεὸς, εἰ μὴ ἄνθρωπος ἐγεγόνει· καὶ ἦν καὶ ἦν) εἶχεν ἐναποκεκρυμμένην ἰσχὺν τῷ βούλεσθαι Σβεννυμένην. συνεισβεννυμένην. ὁ ποιήσας. δύναμιν καὶ σοφίαν. DE RESURRECTIONE MORTUORUM. A tum est aut creatur, sed ad propriam eorum, qui creantur, vitam et perpetuitatem. Neque enim ratio usum ullum reperit, qui causa sit ho- minum generationis; quippe cum ii. qui immortales sunt extra indigentiam omnem positi sint, nec ulio egeant hominum subsidio ut exsistant; belluæ au- tem natura subjectæ sint, et ad quos quæque usus institutæ sunt, eos hominibus exhibeant, nequa- quam autem ita comparatæ sint, ut hominibus utantur. Neque enim fas est aut fuit, id quod in- perat et principatum tenet, ad usum inferiorum dejicere, et quod ratione utitur, rebus rationis expertibus, minime aplis ad imperandum, submit- tere. Quamobrem si nec sine causa, nec frustra creatus est homo (nihil enim inter divina opera in- utile, quantum ad auctoris consilium spectat), nec ad ipsius creatoris usum, nec ad alterius cujus. piam rei ab ipso conditæ; liquet Deum, si prima et latius patens consideretur ratio, propter seipsum et elucentem in omnibus ipsius operibus bonitatem et sapientiam adductum fuisse, ut hominem face- ret; si vero propior et ipsis hominibus creatis in- terior ratio spectetur, propter ipsorum vitam, quæ quidem non ad breve aliquod tempus succendenda, ac postea omnino exstinguenda sit. Reptilibus enim et volatilibus et natatilibus, et, ut latius pateat quod dico, omnibus belluis ejusmodi vitam attribuit Deus. Qui vero ipsius Creatoris simulacrum in se ipsis ferunt, ac mente præditi et rationis judicium sortiti sunt, iis perpetuitatem despondit et desti- C navit Creator, ut auctorem suum ejusque poten- tiam et sapientiam cognoscentes, ac legi et justitiæ obsequentes, perpetuo in iis citra ullum laborem permaneant, quibus anteactam vitam, quamvis in terrenis essent et corruptioni obnoxiis corporibus, fortiter toleraverunt. Quæcunque enim alterins causa condita sunt, iHis quorum causa condita sunt non jam exstantibus, merito et ipsa esse desinent, nec frustra permanserint; propterea quod inter di- vina opera nihil sit loci rebus inutilibus. Quæ vero (leg. (leg. vel (leg. Neque enim illud, propter quod homo factus fuisset, facere Deus po- tuisset aliter, nisi homo factus fuisset; sed si poten tiam volendo suspensam et reconditam habuisset, opus suum per externam potentiam adimplevisset, ab homine accipiens hominis conditor; nec jam dicere possemus : Dixit, et factum est quod voluit. Nihil au- tem est quod non possit Deus. Quare homo, quem fecit Deus, res est per se expetenda. Pædag. lib. 1, cap. 3. tis Sed cum articulus sensu prorsus careat, et alia manu additus fuerit in Regio primo, eum expungere non dubitavi. In hoc autem codice, quantum adhuc perspici potest, scriptum videtur fuisse prima manu, quibus D deletis, imperite appositum fuit tiocinatio apud Clementem Alexandrinum, qui, post- quam statuit bominem vel propter se creatum fuisse sic probat : Quod si propter alios homo res expetenda factus fuisset, non aliam Deus habuis- set causam illius creandi, nisi quod absque illo feri non potuisset, ut Deus quidem bonus opifex, illi vero ad Dei cognitionem pervenirent. Id autem quam ab- surdum sit probantem audiamus Clementem : (leg. (RU) Sic tres Regii et Bigot. Editi mox Μox nonnulli codices commodius abest Reg. et et Anglic. (85) Αλλ' οὐ τούτοις. Legitur in omnibus edi- (84) ῾Υπὸ Θεοῦ. Bigot. ὑπὸ τοῦ Θεοῦ. (85) Η άλλου. Reg. 3, μή τ' ἄλλου. Similis ra- (87) Συνεπιφερομένοις. Reg. 5, ἐπιφερομένοις, ει (88) Τούτοις. Εditi addunt δέ, quæ particula (89) Ουδεμίαν. Deest in Reg. 3.

του δημιουργήσαντος γνώμην, καὶ τὴν τῶν δημιουρ γηθέντων φύσιν. τῶν ἀνθρώπων θεωρουμένης αιτίας, δεῖξαι τὴν ἀνά- στασιν κατὰ φυσικὴν ἀκολουθίαν ἑπομένην τοῖς δια λυθεῖσι σώμασι· δίκαιον ἴσως πρὸς μηδὲν ἀποκνῆσαι τῶν προτεθέντων, ἀκολούθως δὲ τοῖς εἰρημένοις, καὶ τὰς ἐξ ἑκάστου τῶν ἑπομένων ἀφορμὰς ὑποδεῖξαι τοῖς ἐξ αὐτῶν συνιδεῖν μή δυναμένοις· καὶ πρό γε τῶν (1) ἄλλων, τὴν τῶν γενομένων ἀνθρώπων φύσιν, ἐπὶ τὴν αὐτὴν ἄγουσαν ἔννοιαν, καὶ τὴν ἴσην παρέ χουσαν περὶ τῆς ἀναστάσεως πίστιν. Εἰ γὰρ πᾶσα κοινῶς ἡ τῶν ἀνθρώπων φύσις, ἐκ ψυχῆς ἀθανάτου, καὶ τοῦ κατὰ τὴν γένεσιν αὐτῇ συναρμοσθέντος σώματος ἔχει τὴν σύστασιν, καὶ μήτε τῇ φύσει τῆς ψυχῆς καθ' ἑαυτὴν, μήτε τῇ φύσει τοῦ σώματος χωρὶς ἀπεκλή- ρωσε Θεὸς τὴν τοιάνδε γένεσιν, ἢ τὴν ζωὴν καὶ τὸν σύμπαντα βίον, ἀλλὰ τοῖς ἐκ τούτων γενομένοις ἀν θρώποις, ἵν᾿ ἐξ ὧν γεννῶνται καὶ ζῶσι, διαβιώ - σαντες, εἰς ἕν τι καὶ κοινὸν καταλήξωσι τέλος· δεῖ πάντως ἑνὸς ὄντος ἐξ ἀμφοτέρων ζώου, τοῦ καὶ πά σχοντος (2) οπόσα πάθη ψυχῆς, καὶ ὁπόσα τοῦ σώ ματος, ἐνεργοῦντός τε καὶ πράττοντος οπόσα τῆς αἰσθητικῆς ἢ τῆς λογικῆς δεῖται κρίσεως, πρὸς ἔν τι τέλος ἀναφέρεσθαι πάντα τὸν ἐκ τούτων εἱρμόν· ἵνα πάντα καὶ διὰ πάντων συντρέχῃ πρὸς μίαν ἀρ μονίαν καὶ τὴν αὐτὴν συμπάθειαν ἀνθρώπου, γένεσις ἀνθρώπου, φύσις ἀνθρώπου, ζωὴ ἀνθρώπου, πρά- ξεις (5) καὶ πάθη, καὶ βίος, καὶ τὸ τῇ φύσει προσ- ῆκον τέλος. Εἰ δὲ μία τις ἐστὶν ἁρμονία τοῦ ζώου παντὸς καὶ συμπάθεια, καὶ τῶν ἐκ ψυχῆς φυομένων, καὶ τῶν διὰ τοῦ σώματος ἐπιτελουμένων, ἓν εἶναι δεῖ καὶ τὸ ἐπὶ πᾶσι τούτοις τέλος. Εν δὲ τέλος ἔσται κατ' ἀλήθειαν τοῦ αὐτοῦ ζώου κατὰ τὴν ἑαυτοῦ σύστασιν ὄντος, οὗ πέρ ἐστι τέλος τὸ τέλος (4). Το αὐτὸ δὲ ζῶον ἔσται καθαρῶς, τῶν αὐτῶν ὄντων πάντων ἐξ ὧν ὡς μερῶν (5) τὸ ζῶον· τὰ αὐτὰ δὲ, κατὰ τὴν ἰδιάζουσαν ἕνωσιν ἔσται, τῶν διαλυθέντων, πάλιν ἑνωθέντων πρὸς τὴν τοῦ ζώου σύστασιν. Ἡ δὲ τῶν αὐτῶν ἀνθρώπων σύστασις ἐξ ἀνάγκης επομένην δεί- κνυσι τὴν τῶν νεκρωθέντων καὶ διαλυθέντων σωμά των ἀνάστασιν. Ταύτης γὰρ χωρὶς, οὔτ᾽ ἂν ἐνωθείη τὰ αὐτὰ μέρη κατὰ φύσιν ἀλλήλοις, οὔτ᾽ ἂν συσταίη τῶν αὐτῶν ἀνθρώπων ή φύσις. Εἰ δὲ καὶ νοῦς καὶ λόγος δέδοται τοῖς ἀνθρώποις πρὸς διάκρισιν νοητῶν, καὶ τοῦ πάσχοντος. οὐκ οὐσιῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ τῆς τοῦ δόντος ἀγαθό τητος καὶ σοφίας καὶ δικαιοσύνης· ἀνάγκη, διαμε νόντων ὧν ἕνεκεν ή λογική δέδοται κρίσις, καὶ αὐ τὴν διαμένειν τὴν ἐπὶ τούτοις δοθεῖσαν κρίσιν. Ταύ τὴν δὲ διαμένειν ἀδύνατον, μὴ τῆς δεξαμένης αὐτὴν καὶ τῆς ἐν οἷς ἐστι διαμενούσης φύσεως. Ὁ δὲ καὶ νοῦν καὶ λόγον δεξάμενος, ἔστιν ἄνθρωπος, οὐ ψυχὴ καθ' ἑαυτήν. "Ανθρωπον ἄρα δεῖ τὸν ἐξ ἀμφοτέρων ὄντα διαμένειν εἰς ἀεί. Τοῦτον δὲ ἀδύνατον διαμένειν, πράξις ATHENAGORÆ PHILOSOPHI CHRISTIANI spectetur, sed propter conditoris consilium et rerum A conditarum naturam. - anima et corpore. · Cum autem spectata in homi- nuin generatione causa demonstrare vel sola possit resurrectionenį, naturali serie dissoluta, corpora sequi; æquum est ut nullam ex propositis rationi- bus defugiamus, sed convenienter iis quæ diximus, his, qui per se perspicere non possunt, demonstre- mus, quid unaquæque res ex aliis consequens, in primis autem quid hominum natura quæ in camdem notionem ducit, nec minus valet ad astruendam resurrectionem, habeat momenti. Nam si omnis communiter hominum natura ex anima immortali constat el corpore, quod cum anima in creatione conjunctum fuit, ac neque naturæ animæ per se B ipsam aut corporis naturæ separatim Deus ejusmodi creationem ac vitam et totius vitæ discursum de- C spondit et destinavit, sed compositis ex utroque hominibus, ut quibus ex rebus constant cum gi- gnuntur et vivunt, cum iisdem ad unum ali- quem et communem finem, vita peracta, perve-. niant; necesse est omnino, ut cum unum sit ex utrisque animal quod patitur quæcunque anima pa- titur et corpus, et operatur ac perficit quæcunque sensuum aut rationis judicio continentur; necesse est, inquam, ut tota ejusmodi rerum series et continuatio ad unum aliquem finem referatur; ut oinnia in omnibus ad unum hominis concentum et eamdem omnium affectionum societatem concur- rant, generatio hominis, natura hominis, vita ho- minis, actiones et perpessiones, vita et vitæ conve- niens finis. Quod si unus aliquis est totius animalis concentus, et rerum omnium societas, sive ab ani- ma proficiscantur, sive corpore efficiantur; unum esse oportet his omnibus finem. Finis autem unus erit, si animal, cujus est ille finis, in sua idem exstet constitutione. Idem autem animal exstabit, si omnia, ex quibus tanquam partibus animal com- ponitur, eadem exstent. Eadem secundum propriam conjunctionem exstabunt, si quæ dissoluta sunt, iterum ad animalis constitutionem coalescant. Eo- rumdem autem constitutio hominum necessario consequentem mortuorum et dissolutorum corpo- rum resurrectionem demonstrat. Nam absque illa D nunquam inter se eædem partes secundum naturam · conjungentur, nec eorundem hominum natura con- stiterit. Quod si mens et ratio hominibus datæ ad intelligentiam earum rerum, quæ mente percipiun- tur, nec substantiarum solum, sed etiam illius, qui hæc dedit, bonitatis et sapientiæ et justitiæ; necesse est ut, iis permanentibus quorum causa rationis judicium concessum est, ipsum quoque permaneat concessum ad hæc discernenda judicium; perma- men editionibus Ducæi et Anglicana. Codices mss. ut in textu, atque ita legendum monuit Stephanus. verunt Reg. et uterque Claromn. 15. Natura hominis in eo posita, ut constet ex 15. Αρκούσης δὲ καὶ μόνης τῆς ἐπὶ τῇ γενέσει (4) Πρό γε τῶν. Editi πρός γε των, exceptis ta- (2) Τοῦ καὶ πάσχοντος. Για Reg. 2 et 3. Editi (3) Πράξεις. Ita Reg. 2 et uterque Clarom. Editi (4) Το τέλος. Hæc desunt in Clarom. 1. (5) Ὡς μερῶν. Particulam commode suppedita-

μὴ ἀνιστάμενον· ἀναστάσεως γὰρ μὴ γινομένης, οὐκ ἂν ἡ τῶν ἀνθρώπων ὡς ἀνθρώπων διαμένοι φύ τις· τῆς δὲ τῶν ἀνθρώπων φύσεως μὴ διαμενούσης, μάτην μὲν ἡ ψυχὴ συνήρμοσται τῇ τοῦ σώματος ἐν δείᾳ, καὶ τοῖς τούτου πάθεσι· μάτην δὲ τὸ σῶμα πεπέδηται πρὸς τὸ τυγχάνειν ὧν ὀρέγεται, ταῖς τῆς ψυχῆς ἡνίαις ὑπείκον καὶ χαλιναγωγούμενον· μά- ταιος δὲ ὁ νοῦς, ματαία δὲ φρόνησις, καὶ δικαιοσύ νης παρατήρησις, ἢ καὶ πάσης ἀρετῆς ἄσκησις, καὶ νόμων θέσις καὶ διάταξις, καὶ συνόλως εἰπεῖν, πᾶν ὅ τί περ ἐν ἀνθρώποις καὶ δι᾿ ἀνθρώπους καλὸν, μᾶλλον δὲ καὶ αὐτὴ (6) τῶν ἀνθρώπων ή γένεσίς τε καὶ φύσις· εἰ δὲ πάντων καὶ πανταχόθεν ἀπελήλαται τῶν ἔργων τοῦ Θεοῦ, καὶ τῶν ὑπ' ἐκείνου δεδομέ- νων δωρεῶν τὸ μάταιον, δεῖ πάντως τῷ τῆς ψυχῆς ἀτελευτήτῳ συνδιαιωνίζειν τὴν τοῦ σώματος διαμο- Β νὴν κατὰ τὴν ἰδίαν (7) φύσιν. διακοπτομένην ζωήν, ὀνομάζομεν διαμονήν, λογιζόμε- νος (8) ὡς οὐχ εἷς τοῦ προσρήματος ὁ λόγος, οὐχ ἐν τῆς διαμονῆς τὸ μέτρον· ὅτι μηδὲ τῶν διαμενόντων φύσις μία. Είπερ γὰρ κατὰ τὴν οἰκείαν φύσιν ἕκαστον τῶν διαμενόντων ἔχει τὴν διαμονὴν, οὐκ ἐπὶ τῶν καθα ρῶς ἀφθάρτων καὶ ἀθανάτων εὕροι τις ἂν ἐσάζουσαν τὴν διαμονὴν, τῷ μηδὲ τὰς οὐσίας τῶν κρειττόνων συνεξισοῦσθαι ταῖς καθ᾽ ὑπόβασιν διαφερούσαις· οὔτ' ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων τὴν ὁμαλὴν ἐκείνην τὴν ἀμετάβλητον ἐπιζητεῖν ἄξιον· ἅτε δὴ τῶν μὲν ἐξ ἀρχῆς γενομένων ἀθανάτων καὶ διαμενόντων μόνῃ τῇ γνώμῃ τοῦ ποιή- σαντος ἀτελευτήτῳς· τῶν δὲ ἀνθρώπων κατὰ μὲν τὴν ψυχὴν ἀπὸ γενέσεως ἐχόντων τὴν ἀμετάβλητον διαμο- νήν· κατὰ δὲ τὸ σῶμα προσλαμβανόντων ἐκ μεταβολῆς τὴν ἀφθαρσίαν· ὅπερ ὁ τῆς ἀναστάσεως λόγος βούλεται· πρὸς ἦν ἀποβλέποντες, τήν τε διάλυσιν τοῦ σώμα τος, ὡς ἑπομένην τῇ μετ᾿ ἐνδείας καὶ φθορᾶς ζωῇ, περιμένομεν, καὶ μετὰ ταύτην, τὴν μετ' ἀφθαρσίας ἐλπίζομεν διαμονήν· οὔτε τῇ τῶν ἀλόγων τελευτῇ συνεξισοῦντες τὴν ἡμετέραν τελευτήν, οὔτε τῇ τῶν ἀθανάτων διαμονῇ τὴν τῶν ἀνθρώπων διαμονὴν, ἵνα μὴ λάθωμεν ταύτῃ συνεξισοῦντες καὶ τὴν τῶν ἀνθρώ των φύσιν καὶ ζωὴν οἷς μὴ προσήκεν. Οὐ τοίνυν ἐπὶ τούτῳ δυσχεραίνειν ἄξιον, εἴ τις ἀνωμαλία θεωρεῖται περὶ τὴν (9) τῶν ἀνθρώπων διαμονὴν, οὐδ᾽ ἐπειδὴ χωρισμός ψυχῆς ἀπὸ τῶν τοῦ σώματος μερῶν καὶ μορίων διάλυσις τὴν συνεχῆ διακόπτει ζωὴν, διὰ τοῦτ᾽ ἀπογινώσκειν χρὴ τὴν ἀνάστασιν. Οὐδὲ γὰρ ἐπειδὴ τὴν κατὰ συναίσθησιν ζωὴν διακόπτειν δοκοῦ- σιν αἱ κατὰ τὸν ὕπνον φυσικῶς ἐγγινόμεναι παρέ- σεις τῶν αἰσθήσεων καὶ τῶν φυσικῶν δυνάμεων, ίσο μέτροις χρόνου διαστήμασιν ὑπνούντων τῶν ἀνθρώ- των, καὶ τρόπον τινὰ πάλιν ἀναβιωσκόντων, τὴν αὐτ τὴν παραιτούμεθα ζωὴν λέγειν. Παρ' ἣν αἰτίαν, καὶ αὐτή λογιζόμενος. ἐπὶ τήν, ἐπὶ τῆς DE RESURRECTIONE MORTUORUM. A nere autem non poterit, natura, quæ illud excipit et in qua residet, non permanente. Qui autem men- tem et rationem suscipit, homo est, non anima per seipsa. Necesse est ergo hominem ex utroque con- stantem semper permanere; non potest autem per- manere nisi resurgat. Nam si nulla sit resurrectio, nequaquam hominum, quatenus hominum, natura permanserit. Hominum natura non permanente, frustra anima corporis indigentiæ et perpessionibus sociata; frustra corpus constrictum, quominus ea quæ appetit consequatur, animæ habenis obsequens et freno subjectum ; inutilis mens, inutilis pruden- tia, justitiæ observatio, ac virtutis omnis exercita- tio, et legum institutio ac dispositio, atque, ut verbo dicam, inutile quidquid in hominibus et propter homines honesti et præclari, vel potius inutilis ipsa etiam hominum creatio et natura. Quod si in om- nibus omnino Dei operibus et donis ab eo concessis, nihil est rebus inutilibus loci; necesse est omnino ut animæ perpetuitati respondeat perpetua corporis secundum propriam naturam permansio. G D Deest in Reg. 2. czi editione, quæ habet Sic etiam Clas C ria est utriusque perpetuitas. Nemo autem admire- tur, quod vitam morte et corruptione interscissam appellemus permansionem; sed animo attendal non unam esse hujus nominis sententiam, nec unain permansionis mensuram, quia nec una permanen- tium natura. Nam si unum quodque eorum, quæ permanent, secundum suam naturam permanet, non sane ejusmodi permansionem apud eos, qui omnino incorrupti et immortales sunt, quisquam reperiat, quia præstantiores substantiæ inferioribus non adæquantur; nec in hominibus æquabilis illa et immutabilis quærenda ; quippe cum hi ab initio immortales facti sint, et sola Creatoris voluntate perpetuo permaneant; homines autem ab ipso qui- dem ortu immutabilem permansionem secundumi animam habeant, at secundnm corpus immutationis beneficio incorruptionem assequantur. Id enim re- surrectionis ratio sibi vult. Ad quam respicientes, corporis dissolutionem, ut vitæ egestati et corru- plioni obnoxia consequentem, exspectamus, et post eam, corruptionis expertem speramus perman- sionem : nec brulorum norti nostram adæquantes, nec immortalium permansioni hominum, perman- sionem, ne, si ita faciamus, hominum naturam et vitam imprudentes rebus disparibus adæquemus. Non est igitur hac in re ferendum moleste, quod aliqua inæqualitas in hominum perduratione appa- reat; nec quia animæ e corporis membris discessio ac partium dissolutio continuam vitam interrumpit, idcirco resurrectio desperanda. Neque enim quia solutiones sensuum et naturalium facultatum, quæ naturaliter in somno fiunt, vitam in sensibus po- sitam interrumpere videntur, dormientibus certo temporis intervallo hominibus et rursum quodam- rom. 2, atque ita legendum censuit Stephanus. editiones quæ scriptura merito displicuit Stephano; unde legendum censuit, 16. Ξενιζέσθω δὲ μηδεὶς, εἰ τὴν θανάτῳ καὶ φθορά (6) Καὶ αὐτή. Angl. καὶ ἡ τῶν ἀνθρώπων φύσις. (7) Ιδίαν. Nonnulli codices οἰκείαν. (8) Λογιζόμενος. Editi λογιζόμενοι, excepta Du- 46. Animali constituto ex anima et corpore necessa- (9) Περὶ τήν. la Reg. 2 et Angl. et Ducæus. Alia

μὴ ἀνιστάμενον· ἀναστάσεως γὰρ μὴ γινομένης, οὐκ ἂν ἡ τῶν ἀνθρώπων ὡς ἀνθρώπων διαμένοι φύ τις· τῆς δὲ τῶν ἀνθρώπων φύσεως μὴ διαμενούσης, μάτην μὲν ἡ ψυχὴ συνήρμοσται τῇ τοῦ σώματος ἐν δείᾳ, καὶ τοῖς τούτου πάθεσι· μάτην δὲ τὸ σῶμα πεπέδηται πρὸς τὸ τυγχάνειν ὧν ὀρέγεται, ταῖς τῆς ψυχῆς ἡνίαις ὑπείκον καὶ χαλιναγωγούμενον· μά- ταιος δὲ ὁ νοῦς, ματαία δὲ φρόνησις, καὶ δικαιοσύ νης παρατήρησις, ἢ καὶ πάσης ἀρετῆς ἄσκησις, καὶ νόμων θέσις καὶ διάταξις, καὶ συνόλως εἰπεῖν, πᾶν ὅ τί περ ἐν ἀνθρώποις καὶ δι᾿ ἀνθρώπους καλὸν, μᾶλλον δὲ καὶ αὐτὴ (6) τῶν ἀνθρώπων ή γένεσίς τε καὶ φύσις· εἰ δὲ πάντων καὶ πανταχόθεν ἀπελήλαται τῶν ἔργων τοῦ Θεοῦ, καὶ τῶν ὑπ' ἐκείνου δεδομέ- νων δωρεῶν τὸ μάταιον, δεῖ πάντως τῷ τῆς ψυχῆς ἀτελευτήτῳ συνδιαιωνίζειν τὴν τοῦ σώματος διαμο- Β νὴν κατὰ τὴν ἰδίαν (7) φύσιν. διακοπτομένην ζωήν, ὀνομάζομεν διαμονήν, λογιζόμε- νος (8) ὡς οὐχ εἷς τοῦ προσρήματος ὁ λόγος, οὐχ ἐν τῆς διαμονῆς τὸ μέτρον· ὅτι μηδὲ τῶν διαμενόντων φύσις μία. Είπερ γὰρ κατὰ τὴν οἰκείαν φύσιν ἕκαστον τῶν διαμενόντων ἔχει τὴν διαμονὴν, οὐκ ἐπὶ τῶν καθα ρῶς ἀφθάρτων καὶ ἀθανάτων εὕροι τις ἂν ἐσάζουσαν τὴν διαμονὴν, τῷ μηδὲ τὰς οὐσίας τῶν κρειττόνων συνεξισοῦσθαι ταῖς καθ᾽ ὑπόβασιν διαφερούσαις· οὔτ' ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων τὴν ὁμαλὴν ἐκείνην τὴν ἀμετάβλητον ἐπιζητεῖν ἄξιον· ἅτε δὴ τῶν μὲν ἐξ ἀρχῆς γενομένων ἀθανάτων καὶ διαμενόντων μόνῃ τῇ γνώμῃ τοῦ ποιή- σαντος ἀτελευτήτῳς· τῶν δὲ ἀνθρώπων κατὰ μὲν τὴν ψυχὴν ἀπὸ γενέσεως ἐχόντων τὴν ἀμετάβλητον διαμο- νήν· κατὰ δὲ τὸ σῶμα προσλαμβανόντων ἐκ μεταβολῆς τὴν ἀφθαρσίαν· ὅπερ ὁ τῆς ἀναστάσεως λόγος βούλεται· πρὸς ἦν ἀποβλέποντες, τήν τε διάλυσιν τοῦ σώμα τος, ὡς ἑπομένην τῇ μετ᾿ ἐνδείας καὶ φθορᾶς ζωῇ, περιμένομεν, καὶ μετὰ ταύτην, τὴν μετ' ἀφθαρσίας ἐλπίζομεν διαμονήν· οὔτε τῇ τῶν ἀλόγων τελευτῇ συνεξισοῦντες τὴν ἡμετέραν τελευτήν, οὔτε τῇ τῶν ἀθανάτων διαμονῇ τὴν τῶν ἀνθρώπων διαμονὴν, ἵνα μὴ λάθωμεν ταύτῃ συνεξισοῦντες καὶ τὴν τῶν ἀνθρώ των φύσιν καὶ ζωὴν οἷς μὴ προσήκεν. Οὐ τοίνυν ἐπὶ τούτῳ δυσχεραίνειν ἄξιον, εἴ τις ἀνωμαλία θεωρεῖται περὶ τὴν (9) τῶν ἀνθρώπων διαμονὴν, οὐδ᾽ ἐπειδὴ χωρισμός ψυχῆς ἀπὸ τῶν τοῦ σώματος μερῶν καὶ μορίων διάλυσις τὴν συνεχῆ διακόπτει ζωὴν, διὰ τοῦτ᾽ ἀπογινώσκειν χρὴ τὴν ἀνάστασιν. Οὐδὲ γὰρ ἐπειδὴ τὴν κατὰ συναίσθησιν ζωὴν διακόπτειν δοκοῦ- σιν αἱ κατὰ τὸν ὕπνον φυσικῶς ἐγγινόμεναι παρέ- σεις τῶν αἰσθήσεων καὶ τῶν φυσικῶν δυνάμεων, ίσο μέτροις χρόνου διαστήμασιν ὑπνούντων τῶν ἀνθρώ- των, καὶ τρόπον τινὰ πάλιν ἀναβιωσκόντων, τὴν αὐτ τὴν παραιτούμεθα ζωὴν λέγειν. Παρ' ἣν αἰτίαν, καὶ αὐτή λογιζόμενος. ἐπὶ τήν, ἐπὶ τῆς DE RESURRECTIONE MORTUORUM. A nere autem non poterit, natura, quæ illud excipit et in qua residet, non permanente. Qui autem men- tem et rationem suscipit, homo est, non anima per seipsa. Necesse est ergo hominem ex utroque con- stantem semper permanere; non potest autem per- manere nisi resurgat. Nam si nulla sit resurrectio, nequaquam hominum, quatenus hominum, natura permanserit. Hominum natura non permanente, frustra anima corporis indigentiæ et perpessionibus sociata; frustra corpus constrictum, quominus ea quæ appetit consequatur, animæ habenis obsequens et freno subjectum ; inutilis mens, inutilis pruden- tia, justitiæ observatio, ac virtutis omnis exercita- tio, et legum institutio ac dispositio, atque, ut verbo dicam, inutile quidquid in hominibus et propter homines honesti et præclari, vel potius inutilis ipsa etiam hominum creatio et natura. Quod si in om- nibus omnino Dei operibus et donis ab eo concessis, nihil est rebus inutilibus loci; necesse est omnino ut animæ perpetuitati respondeat perpetua corporis secundum propriam naturam permansio. G D Deest in Reg. 2. czi editione, quæ habet Sic etiam Clas C ria est utriusque perpetuitas. Nemo autem admire- tur, quod vitam morte et corruptione interscissam appellemus permansionem; sed animo attendal non unam esse hujus nominis sententiam, nec unain permansionis mensuram, quia nec una permanen- tium natura. Nam si unum quodque eorum, quæ permanent, secundum suam naturam permanet, non sane ejusmodi permansionem apud eos, qui omnino incorrupti et immortales sunt, quisquam reperiat, quia præstantiores substantiæ inferioribus non adæquantur; nec in hominibus æquabilis illa et immutabilis quærenda ; quippe cum hi ab initio immortales facti sint, et sola Creatoris voluntate perpetuo permaneant; homines autem ab ipso qui- dem ortu immutabilem permansionem secundumi animam habeant, at secundnm corpus immutationis beneficio incorruptionem assequantur. Id enim re- surrectionis ratio sibi vult. Ad quam respicientes, corporis dissolutionem, ut vitæ egestati et corru- plioni obnoxia consequentem, exspectamus, et post eam, corruptionis expertem speramus perman- sionem : nec brulorum norti nostram adæquantes, nec immortalium permansioni hominum, perman- sionem, ne, si ita faciamus, hominum naturam et vitam imprudentes rebus disparibus adæquemus. Non est igitur hac in re ferendum moleste, quod aliqua inæqualitas in hominum perduratione appa- reat; nec quia animæ e corporis membris discessio ac partium dissolutio continuam vitam interrumpit, idcirco resurrectio desperanda. Neque enim quia solutiones sensuum et naturalium facultatum, quæ naturaliter in somno fiunt, vitam in sensibus po- sitam interrumpere videntur, dormientibus certo temporis intervallo hominibus et rursum quodam- rom. 2, atque ita legendum censuit Stephanus. editiones quæ scriptura merito displicuit Stephano; unde legendum censuit, 16. Ξενιζέσθω δὲ μηδεὶς, εἰ τὴν θανάτῳ καὶ φθορά (6) Καὶ αὐτή. Angl. καὶ ἡ τῶν ἀνθρώπων φύσις. (7) Ιδίαν. Nonnulli codices οἰκείαν. (8) Λογιζόμενος. Editi λογιζόμενοι, excepta Du- 46. Animali constituto ex anima et corpore necessa- (9) Περὶ τήν. la Reg. 2 et Angl. et Ducæus. Alia

μὴ ἀνιστάμενον· ἀναστάσεως γὰρ μὴ γινομένης, οὐκ ἂν ἡ τῶν ἀνθρώπων ὡς ἀνθρώπων διαμένοι φύ τις· τῆς δὲ τῶν ἀνθρώπων φύσεως μὴ διαμενούσης, μάτην μὲν ἡ ψυχὴ συνήρμοσται τῇ τοῦ σώματος ἐν δείᾳ, καὶ τοῖς τούτου πάθεσι· μάτην δὲ τὸ σῶμα πεπέδηται πρὸς τὸ τυγχάνειν ὧν ὀρέγεται, ταῖς τῆς ψυχῆς ἡνίαις ὑπείκον καὶ χαλιναγωγούμενον· μά- ταιος δὲ ὁ νοῦς, ματαία δὲ φρόνησις, καὶ δικαιοσύ νης παρατήρησις, ἢ καὶ πάσης ἀρετῆς ἄσκησις, καὶ νόμων θέσις καὶ διάταξις, καὶ συνόλως εἰπεῖν, πᾶν ὅ τί περ ἐν ἀνθρώποις καὶ δι᾿ ἀνθρώπους καλὸν, μᾶλλον δὲ καὶ αὐτὴ (6) τῶν ἀνθρώπων ή γένεσίς τε καὶ φύσις· εἰ δὲ πάντων καὶ πανταχόθεν ἀπελήλαται τῶν ἔργων τοῦ Θεοῦ, καὶ τῶν ὑπ' ἐκείνου δεδομέ- νων δωρεῶν τὸ μάταιον, δεῖ πάντως τῷ τῆς ψυχῆς ἀτελευτήτῳ συνδιαιωνίζειν τὴν τοῦ σώματος διαμο- Β νὴν κατὰ τὴν ἰδίαν (7) φύσιν. διακοπτομένην ζωήν, ὀνομάζομεν διαμονήν, λογιζόμε- νος (8) ὡς οὐχ εἷς τοῦ προσρήματος ὁ λόγος, οὐχ ἐν τῆς διαμονῆς τὸ μέτρον· ὅτι μηδὲ τῶν διαμενόντων φύσις μία. Είπερ γὰρ κατὰ τὴν οἰκείαν φύσιν ἕκαστον τῶν διαμενόντων ἔχει τὴν διαμονὴν, οὐκ ἐπὶ τῶν καθα ρῶς ἀφθάρτων καὶ ἀθανάτων εὕροι τις ἂν ἐσάζουσαν τὴν διαμονὴν, τῷ μηδὲ τὰς οὐσίας τῶν κρειττόνων συνεξισοῦσθαι ταῖς καθ᾽ ὑπόβασιν διαφερούσαις· οὔτ' ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων τὴν ὁμαλὴν ἐκείνην τὴν ἀμετάβλητον ἐπιζητεῖν ἄξιον· ἅτε δὴ τῶν μὲν ἐξ ἀρχῆς γενομένων ἀθανάτων καὶ διαμενόντων μόνῃ τῇ γνώμῃ τοῦ ποιή- σαντος ἀτελευτήτῳς· τῶν δὲ ἀνθρώπων κατὰ μὲν τὴν ψυχὴν ἀπὸ γενέσεως ἐχόντων τὴν ἀμετάβλητον διαμο- νήν· κατὰ δὲ τὸ σῶμα προσλαμβανόντων ἐκ μεταβολῆς τὴν ἀφθαρσίαν· ὅπερ ὁ τῆς ἀναστάσεως λόγος βούλεται· πρὸς ἦν ἀποβλέποντες, τήν τε διάλυσιν τοῦ σώμα τος, ὡς ἑπομένην τῇ μετ᾿ ἐνδείας καὶ φθορᾶς ζωῇ, περιμένομεν, καὶ μετὰ ταύτην, τὴν μετ' ἀφθαρσίας ἐλπίζομεν διαμονήν· οὔτε τῇ τῶν ἀλόγων τελευτῇ συνεξισοῦντες τὴν ἡμετέραν τελευτήν, οὔτε τῇ τῶν ἀθανάτων διαμονῇ τὴν τῶν ἀνθρώπων διαμονὴν, ἵνα μὴ λάθωμεν ταύτῃ συνεξισοῦντες καὶ τὴν τῶν ἀνθρώ των φύσιν καὶ ζωὴν οἷς μὴ προσήκεν. Οὐ τοίνυν ἐπὶ τούτῳ δυσχεραίνειν ἄξιον, εἴ τις ἀνωμαλία θεωρεῖται περὶ τὴν (9) τῶν ἀνθρώπων διαμονὴν, οὐδ᾽ ἐπειδὴ χωρισμός ψυχῆς ἀπὸ τῶν τοῦ σώματος μερῶν καὶ μορίων διάλυσις τὴν συνεχῆ διακόπτει ζωὴν, διὰ τοῦτ᾽ ἀπογινώσκειν χρὴ τὴν ἀνάστασιν. Οὐδὲ γὰρ ἐπειδὴ τὴν κατὰ συναίσθησιν ζωὴν διακόπτειν δοκοῦ- σιν αἱ κατὰ τὸν ὕπνον φυσικῶς ἐγγινόμεναι παρέ- σεις τῶν αἰσθήσεων καὶ τῶν φυσικῶν δυνάμεων, ίσο μέτροις χρόνου διαστήμασιν ὑπνούντων τῶν ἀνθρώ- των, καὶ τρόπον τινὰ πάλιν ἀναβιωσκόντων, τὴν αὐτ τὴν παραιτούμεθα ζωὴν λέγειν. Παρ' ἣν αἰτίαν, καὶ αὐτή λογιζόμενος. ἐπὶ τήν, ἐπὶ τῆς DE RESURRECTIONE MORTUORUM. A nere autem non poterit, natura, quæ illud excipit et in qua residet, non permanente. Qui autem men- tem et rationem suscipit, homo est, non anima per seipsa. Necesse est ergo hominem ex utroque con- stantem semper permanere; non potest autem per- manere nisi resurgat. Nam si nulla sit resurrectio, nequaquam hominum, quatenus hominum, natura permanserit. Hominum natura non permanente, frustra anima corporis indigentiæ et perpessionibus sociata; frustra corpus constrictum, quominus ea quæ appetit consequatur, animæ habenis obsequens et freno subjectum ; inutilis mens, inutilis pruden- tia, justitiæ observatio, ac virtutis omnis exercita- tio, et legum institutio ac dispositio, atque, ut verbo dicam, inutile quidquid in hominibus et propter homines honesti et præclari, vel potius inutilis ipsa etiam hominum creatio et natura. Quod si in om- nibus omnino Dei operibus et donis ab eo concessis, nihil est rebus inutilibus loci; necesse est omnino ut animæ perpetuitati respondeat perpetua corporis secundum propriam naturam permansio. G D Deest in Reg. 2. czi editione, quæ habet Sic etiam Clas C ria est utriusque perpetuitas. Nemo autem admire- tur, quod vitam morte et corruptione interscissam appellemus permansionem; sed animo attendal non unam esse hujus nominis sententiam, nec unain permansionis mensuram, quia nec una permanen- tium natura. Nam si unum quodque eorum, quæ permanent, secundum suam naturam permanet, non sane ejusmodi permansionem apud eos, qui omnino incorrupti et immortales sunt, quisquam reperiat, quia præstantiores substantiæ inferioribus non adæquantur; nec in hominibus æquabilis illa et immutabilis quærenda ; quippe cum hi ab initio immortales facti sint, et sola Creatoris voluntate perpetuo permaneant; homines autem ab ipso qui- dem ortu immutabilem permansionem secundumi animam habeant, at secundnm corpus immutationis beneficio incorruptionem assequantur. Id enim re- surrectionis ratio sibi vult. Ad quam respicientes, corporis dissolutionem, ut vitæ egestati et corru- plioni obnoxia consequentem, exspectamus, et post eam, corruptionis expertem speramus perman- sionem : nec brulorum norti nostram adæquantes, nec immortalium permansioni hominum, perman- sionem, ne, si ita faciamus, hominum naturam et vitam imprudentes rebus disparibus adæquemus. Non est igitur hac in re ferendum moleste, quod aliqua inæqualitas in hominum perduratione appa- reat; nec quia animæ e corporis membris discessio ac partium dissolutio continuam vitam interrumpit, idcirco resurrectio desperanda. Neque enim quia solutiones sensuum et naturalium facultatum, quæ naturaliter in somno fiunt, vitam in sensibus po- sitam interrumpere videntur, dormientibus certo temporis intervallo hominibus et rursum quodam- rom. 2, atque ita legendum censuit Stephanus. editiones quæ scriptura merito displicuit Stephano; unde legendum censuit, 16. Ξενιζέσθω δὲ μηδεὶς, εἰ τὴν θανάτῳ καὶ φθορά (6) Καὶ αὐτή. Angl. καὶ ἡ τῶν ἀνθρώπων φύσις. (7) Ιδίαν. Nonnulli codices οἰκείαν. (8) Λογιζόμενος. Editi λογιζόμενοι, excepta Du- 46. Animali constituto ex anima et corpore necessa- (9) Περὶ τήν. la Reg. 2 et Angl. et Ducæus. Alia

χῶς βεβιωμένων ή διάκρισις, ήτοι κατὰ τὸν παρόντα βίον, ζώντων ἔτι τῶν κατ᾿ ἀρετὴν ἢ κακίαν βεβιω- κότων, ἢ μετὰ θάνατον, ἐν χωρισμῷ καὶ διαλύσει τυγχανόντων. Ἀλλὰ κατ' οὐδέτερον τῶν εἰρημένων εὑρεῖν δυνατὸν σωζομένην τὴν δικαίαν κρίσιν· οὔτε γὰρ οἱ σπουδαῖοι κατὰ τὴν παροῦσαν ζωὴν φέρονται τὰ τῆς ἀρετῆς ἐπίχειρα, οὔτε μὴν οἱ φαῦλοι τὰ τῆς κακίας. Παρίημι γὰρ λέγειν, ὅτι σωζομένης τῆς φύ- σεως, ἐν ᾗ νῦν (24) ἐσμεν, οὔθ᾽ ἡ θνητὴ φύσις ἐνεγ- κεῖν οἷα τε τὴν σύμμετρον δίκην πλειόνων ἢ βαρυτέ ρων φερομένων πλημμελημάτων. "Ο τε γὰρ μυρίους ἐπὶ μυρίοις ἀνελὼν ἀδίκως λῃστὴς, ἢ δυνάστης, ἢ τύραννος, οὐκ ἂν ἑνὶ θανάτῳ λύσειε τὴν ἐπὶ τούτοις δίκην· ὅ τε μηδὲν περὶ Θεοῦ δοξάζων ἀληθὲς, ὕβρει δὲ πάσῃ καὶ βλασφημίᾳ συζῶν, καὶ παρορῶν μὲν τὰ θεῖα, καταλύων δὲ νόμους, ὑβρίσας δὲ παῖδας ὁμοῦ καὶ γυναῖκας, κατασκάψας δὲ πόλεις ἀδίκως, ἐμπρή σας δὲ οἴκους μετὰ τῶν ἐνοικούντων, καὶ δηϊώσας χώραν, καὶ τούτοις συναφανίσας δήμους καὶ λαούς, ἢ καὶ σύμπαν (25) ἔθνος, πῶς ἂν ἐν τῷ φθαρτῷ σώματι πρὸς τὴν τούτοις συμμετρον ἀρκέσειε δίκην, προλαμβάνοντος τοῦ θανάτου τὸ κατὰ ἀξίαν, καὶ μηδὲ πρὸς ἕν τι τῶν εἰργασμένων τῆς θνητῆς ἐξαρχούσης φύσεως; Οὔτ᾽ οὖν κατὰ τὴν παροῦσαν ζωὴν ἡ κατ᾽ ἀξίαν δείκνυται κρίσις, οὔτε μετὰ θά νατον. θάνατος, συνδιαλυομένης τῷ σώματι τῆς ψυχῆς καὶ συνδιαφθειρομένης· ἢ μένει μὲν καθ᾿ ἑαυτὴν ἄλυ- τος ἡ ψυχή, ἀσκέδαστος, ἀδιάφθορος, φθείρεται δὲ καὶ διαλύεται τὸ σῶμα, οὐδεμίαν ἔτι σῶζον οὔτε μνήμην τῶν εἰργασμένων, οὔτ᾽ αἴσθησιν τῶν ἐπ' αὐτῇ παθημάτων. Σβεννυμένης μὲν γὰρ παντελῶς τῆς τῶν ἀνθρώπων ζωῆς, οὐδεμία φανήσεται τῶν ἀνθρώ- των οὐ ζώντων φροντὶς, οὐ τῶν κατ' ἀρετὴν ἢ και κίαν βεβιωκότων ἡ κρίσις· ἐπεισκυκληθήσεται δὲ πάλιν τὰ τῆς ἀνόμου ζωῆς, καὶ τῶν ταύτῃ συνεπο μένων ἀτόπων τὸ σμήνος, τό τε τῆς ἀνομίας ταύτης κεφάλαιον ἀθεότης (26). Εἰ δὲ φθείροιτο μὲν τὸ σῶμα καὶ χωροίη πρὸς τὸ συγγενὲς τῶν λελυμένων ἕκα στον, μένοι δὲ ἡ ψυχή καθ᾿ ἑαυτὴν ὡς ἄφθαρτος, οὐδ' οὕτως ἕξει χώραν ἡ κατ' αὐτῆς κρίσις, μὴ προσ ούσης δικαιοσύνης· ἐπειδὴ (27) μηδὲ θεμιτόν ὑπολαμβά- νειν ἐκ Θεοῦ καὶ παρὰ Θεοῦ γίνεσθαί τινα κρίσιν, ᾗ μὴ πρόσεστι τὸ δίκαιον· οὐ πρόσεστι δὲ τῇ κρίσει τὸ δίκαιον, μὴ σωζομένου τοῦ διαπραξαμένου τὴν δι καιοσύνην ἢ τὴν ἀνομίαν. Ὁ γὰρ διαπραξάμενος έκα στον τῶν κατὰ τὸν βίον, ἐφ᾽ οἷς ἡ κρίσις, ἄνθρωπος ἦν, οὐ ψυχὴ καθ' ἑαυτήν. Τὸ δὲ σύμπαν εἰπεῖν, ὁ λόγος οὗτος ἐπ᾽ οὐδενὸς φυλάξει τὸ δίκαιον. ένεγκεῖν δύναται. ἀθεότητος. 2, κατορθωμάτων μὲν γάρ. DE RESURRECTIONE MORTUORUM. A Quod si hominum Creatori aliqua est operum suo- B c rum cura, ao bene aut male actæ vitæ servatur alicubi discrimen, vel in præsenti vita, adbuc viventibus qui virtutem aut vitium sectantur, vel post mortem, iisdem in separatione et dissolutione versantibus. At in neutro servata judicii æquitas reperiri potest. Nam nec boni in præsenti vita virtu- tis præmia referunt, nec mali nequitiæ. Illud enim prætermitto, natura, in qua nunc sumus, servata, non posse naturam mortalem pares pluribus aut gravioribus peccatis poenas sustinere. Nam qui innumeros ex innumeris occidit injuste vel latro, vel princeps, vel tyrannus, is sane una morte ho- rum scelerum pœnam non persolverit. Sic etiam qui de Deo nihil veri opinatus est, sed in omni convicio et blasphemia vixit, divina contempsit, leges iniregit, stupra pueris æque ac mulieribus. intulit, urbes evertit injuste, domos una. cum hominibus incendit, regionem vastavit, simulque populos et incolas aut eliam universam gentem exstinxit, quonam is pacto in corpore corruptioni obnoxio, pari bis sceleribus pœnæ suffecerit, cum mors debitam meritis mercedem præripiat, ac ne uni quidem alicui facinorum mortalis natura suffi- ciat? Neque igitur in præsenti vita judicium pro meritis demonstratur, neque etiam post mortem. - corpus pereant, aut solum corpus. - Vel enim mors totius est omnino vitæ interitus, anima simul cum corpore dissoluta et corrupta ; vel per se ipsa na- nente anima dissolutionis et dissipationis et cor- ruptionis experte, corrumpitur et dissolvitur cor- pus, nullam jam retinens nec rerum gestarum me- moriam, nec eorum, quæ ob animam toleravit, sensum. Exstincta omnino hominum vita, nulla jam videtur hominum non exstantium procuratio, nec eorum, qui secundum virtutem aut vitium vixerint, judicium ; iterum autem revolventur ex legis vitæ incommoda, et absurdorum ex ea conse- quentium examen, et, quod hujus perversitatio caput est, impietas Dei negatrix. Quod si corrum patur quidem corpus, et partes quæque dissoluta ad congrua elementa migrent, anima autem per se ipsa, ut pote incorrupta, maneat, ne sic quidem D locum habebit animæ judicium, quippe cum justi tia desideretur. Si quidem nefas est suspi- cari ullum ex Deo aut a Deo judicium fieri, cui non adsit justitia; judicio autem abest justitia, non exstante eo qui justitiam aut injustitiam exercuit. Nam qui unumquodque eorum de quibus judi- cium instituitur, in vita egit, homo erat, non anima per se ipsa. Atque ut verbo dicam, hæc judi cii ratio nullam æquitatis partem retinet. tura in quo nunc sumus statu. Libenter hanc se- querer lectionem, si faverent alii codices miss. Ibi- den Reg. 3, Reg. 1, Bigol. et editio Parisiensis anni ba- bent 20. Ητοι γὰρ παντελής ἐστι σβέσις τῆς ζωῆς ὁ 20. Nulla merces boni aut mali, si aut anina et 21. Κατορθωμάτων τε γὰρ (28) τιμωμένων, ἀδι (24) Er ñ rʊr. Reg. 3, ¿v ✪ võv. Manente na- (25) Καὶ σύμπαν. Nonnulli codices mss. καὶ πᾶν. (26) 'Αθεότης. Ita Reg. 2 et uterque Clarom. At 21. Iniquum est solam animam remunerari aut (27) Επειδή. Reg. 2 et 3, et Clarom. 2 ἐπεί. (48) Κατορθωμάτων τε γάρ. Reg. 3 et Glarom.

μωρίας ἐπὶ μόνας φέρειν τὰς ψυχὰς ὑπερβαλλόντως ἄδικον, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ κρίσεως ἀνάξιον. μὲν ἀρετὴν καὶ τὴν κακίαν μηδὲ νοηθῆναι δύνασθαι χωρὶς ἐπὶ τῆς ψυχῆς (32) (ἀνθρώπου γὰρ ἀρετὰς εἶναι γινώσκομεν τὰς ἀρετὰς, ώσπεροῦν καὶ τὴν ταύ- ταις ἀντικειμένην κακίαν, οὐ ψυχῆς κεχωρισμένης τοῦ σώματος, καὶ καθ' ἑαυτὴν οὔσης)· τὴν δὲ ἐπὶ τού της τιμὴν ἢ τιμωρίαν ἐπὶ μόνης φέρεσθαι τῆς ψυ- χῆς; Η πῶς ἄν τις καὶ νοήσειεν ἐπὶ ψυχῆς μόνης ἀνδρείαν ἢ καρτερίαν, οὐκ ἐχούσης οὐ θανάτου φόβον, οὐ τραύματος, οὐ πηρώσεως, οὐ ζημίας, οὐκ αἰκίας, οὐ τῶν ἐπὶ τούτοις ἀλγημάτων, ἢ τῆς ἐκ τούτων και Β κοπαθείας; Πῶς δὲ ἐγκράτειαν καὶ σωφροσύνην, οὐ- δεμιᾶς ἑλκούσης αὐτὴν ἐπιθυμίας πρὸς τροφήν, ἢ μίξιν, ἢ τὰς ἄλλας ἡδονάς τε καὶ τέρψεις, οὐδ᾽ ἄλλου τινὸς οὔτ᾽ ἔσωθεν ἐνοχλοῦντος, οὔτ᾽ ἔξωθεν ἐρεθίζον- τος ; Πῶς δὲ φρόνησιν, οὐχ ὑποκειμένων αὐτῇ πρα- κτέων καὶ μὴ πρακτέων (33), οὔθ' αἱρετῶν καὶ φευ κτῶν· μᾶλλον δὲ μηδεμιᾶς ἐνούσης αὐτῇ κινήσεως τὸ παράπαν ἢ φυσικῆς ὁρμῆς ἐπί τι τῶν πρακτέων; Ποῦ δὲ ὅλως ψυχαῖς ἡ πρὸς ἀλλήλας δικαιοσύνη προσ- φυής, ἢ πρὸς ἄλλο τι τῶν ὁμογενῶν ἢ ἑτερογενῶν, ὐκ ἐχούσαις οὔτε πόθεν, οὔτε δι᾽ ὧν, οὔτε πῶς ἀπο- νείμωσι τὸ κατ' ἀξίαν ἢ κατ᾿ ἀναλογίαν ἴσον, ἐξῃρη μένης τῆς εἰς Θεὸν τιμῆς· οὐδ᾽ ἄλλως ἐχούσαις ὁρμὴν ἢ κίνησιν πρὸς χρῆσιν ἰδίων, ἢ πρὸς ἀποχὴν τῶν ἀλλοτρίων· τῆς μὲν χρήσεως τῶν κατὰ φύσιν, ἢ τῆς ἀποχῆς (34) ἐπὶ τῶν χρῆσθαι πεφυκότων θεωρουμέ της τῆς δὲ ψυχῆς μήτε δεομένης τινός, μήτε χρή- σθαί τισιν ή τινι πεφυκυίας, καὶ διὰ τοῦτο μήτε τῆς λεγομένης ιδιοπραγίας (35) τῶν μερῶν ἐπὶ τῆς οὔτ τως ἐχούσης ψυχῆς εὐρεθῆναι δυναμένης; τοὺς μὲν θεσπισθέντας νόμους ἐπ' ἀνθρώπους φέρειν, τῶν δὲ νομίμως ἢ παρανόμως πεπραγμένων τὴν δί- κην ἐπὶ μόνας τρέπειν τὰς ψυχάς. Εἰ γὰρ ὁ τοὺς νόμους δεξάμενος, οὗτος δέξαιτ' ἂν δικαίως καὶ τῆς παρανομίας τὴν δίκην, ἐδέξατο δὲ τοὺς νόμους ἄνω θρωπος, οὐ ψυχὴ καθ' ἑαυτὴν, ἄνθρωπον δεῖ καὶ τὴν ὑπὲρ τῶν ἡμαρτημένων ὑποσχεῖν δίκην, οὐ ψυχὴν καθ' ἑαυτήν. Ἐπεὶ μὴ ψυχαῖς ἐθέσπισε Θεὸς ἀπέχε- σθαι τῶν οὐδὲν αὐταῖς προσηκόντων, οἷον μοιχείας, φόνου, κλοπῆς, ἀρπαγῆς, τῆς κατὰ τῶν γεννησάντων ἀτιμίας, πάσης τε κοινῶς τῆς ἐπ' ἀδικίᾳ καὶ βλάβῃ τοῦ πέλας γινομένης ἐπιθυμίας. Οὔτε γὰρ τό, Τίμα τὸν πατέρα σου καὶ τὴν μητέρα (56), ψυχαῖς μόνον ενάρμοστον, οὐ προσηκόντων αὐταῖς τῶν τοιούτων ὀνομάτων· οὐ γὰρ ψυχαί, ψυχὰς γεννῶσαι, τὴν τοῦ ἀποχῆς. DE RESURRECTIONE MORTUORUM. A nec corpora attingunt, nec corporum facultates. absurdum est, orta ex his peccata et ex peccatis mum et Dei judicio indignumį. Quod si vitiosos motus animabus proprie affingere supplicia in solas animas conferre, longe iniquissi- - nec merces soli proponitur animæ. . Ad hac quo- modo non absurdum virtutem et vitium ne cogitari quidem separatim posse in anima (virtutes enim, hominis virtutes esse novimus, et oppositam eis vitiositatem non animæ a corpore separatæ aut per seipsam exsistentis), horum autem mercedem aut ponam in animam solam ferri? Aut quomodo pas- sit quis in anima sola fortitudinem et constantiam vel cogitatione informare, quæ nec mortis metum habet, nec vulneris, nec abscissionis membrorum, C distribuant, excepta Dei reverentia et observatione ; nec damni aut cruentorum verberum, nec orti ex ejusmodi rebus doloris et ex dolore miseria? Quo- modo continentiam et temperantiam, nulla eam cupiditate ad cibum aut coitum aut alias voluptates et oblectationes trabente, nec ulla re alia aut in- trinsecus perturbante, aut extrinsecus stimulante? Quomodo prudentiam, non subjectis ei agendis re- bus aut non agendis, eligendis aut fugiendis, nec ulla omnino insita ei motione aut naturali ad ali- quid faciendum impetu? Quomodo autem animabus omnino justitia congruat vel erga se invicem, vel erga aliud quidquam ejusdem aut diversi generis, cum non habeant, nec unde, nec per quæ, nec quo- modo pro meritis aut pro rationum paritate æqua ac præterea nec impetum aut motionem habeant ad usum propriarum rerum, et abstinentiam alie- narum, si quidem usus eorum quæ sunt secundum naturam, aut abstinentia in iis spectatur, qui ita nati sunt ut possint uti : anima autem nec ulla re - eget, nec ita comparata est, ut his aut illis uti possit, ac propterea ne illa quidem quæ dicitur pro- pria partium perfunctio in anima sic constituta reperiri potest. Exod. xx, 12. Anglic. Deest prepositio in aliis. Regiis, Clarom. 2, Bigot. et Angl. mia. — Atque illud quidem omnium maxime a ram tione alienum est, sancitas quidem leges conferre in homines, observatæ autem aut violatæ legis mer- cedem in solas vertere animas. Nam, si qui leges recepit, is etiam merito violatæ legis pœnam reci- piet, leges autem recepit homo, non anima per se D ipsa; hominem etiam oportet peccatorum ponamn sustinere, non animam per seipsam. Siquidem non animabus præcepit Deus, ut abstineant rebus ad eas nihil attinentibus, velut adulterio, cade, furto, rapina, ignominia in parentes, ac omni generatim cupiditate, quæ injuriam et damnum proximo in- fert. Neque enim illud: Honora patrem tuum el matrem s, animabus solis convenit, cum eis ejus- modi nomina non conveniunt; neque enim 22. Virtus et vitium non solius animæ sunt ; ergo 22. Πρὸς δὲ τοῖς εἰρημένοις πῶς οὐκ ἄτοπον τὴν 23. Καὶ μὴν κἀκεῖνο πάντων παραλογώτατον, τὸ (52) Ἐπὶ τῆς ψυχῆς. Sic codices mss. et editio (35) Καὶ μὴ πρακτέων. Hæc addita ex tribus 23. Leges non soli animæ ponuntur; ergo nec præ- (34) Ἡ τῆς ἀποχῆς. Reg. 3 et Bigot. καὶ τῆς (35) Ιδιοπραγίας. Reg. 5 δικαιοπραγίας. (36) Τὴν μητέρα. Addunt σου Clarom. 2 et Reg. 5.

Α πατρὸς ἢ τῆς μητέρος οἰκειοῦνται προσηγορίαν, ἀλλ᾽ ἀνθρώπους ἄνθρωποι. Οὔτε οὖν τὸ, Οὐ μοιχεύ σῃς, ἐπὶ ψυχῶν λεχθείη ποτ' ἂν ή νοηθείη (37) δεόν τως, οὐκ οὔσης ἐν αὐταῖς τῆς κατὰ τὸ (38) ἄρσεν καὶ θῆλυ διαφορᾶς, οὐδὲ πρὸς μίξιν τινὸς ἐπιτηδειό τητος, ἢ πρὸς ταύτην ορέξεως. Ορέξεως δὲ τοιαύ- της οὐκ οὔσης, οὐδὲ μίξιν εἶναι δυνατόν. Παρ' οἷς δὲ μίξις οὐκ ἔστιν ὅλως (39), οὐδὲ ἔνθεσμος μίξις, ὅπερ ἐστὶν ὁ γάμος. Εννόμου δὲ μίξεως οὐκ οὔσης, οὐδὲ τὴν παράνομον καὶ τὴν ἐπ' ἀλλοτρία γυναικὶ γινομέ νην όρεξιν ἢ μίξιν εἶναι δυνατόν· τοῦτο γάρ ἐστι μοιχεία. Αλλ' οὐδὲ τὸ κλοπὴν ἀπαγορεύειν, ἢ τὴν τοῦ πλείονος ἐπιθυμίαν, ψυχαῖς προσφυές· οὐδὲ γὰρ δέον- ται τούτων, ὧν οἱ δεόμενοι διὰ τὴν φυσικὴν ἔνδειαν ἢ χρείαν κλέπτειν ειώθασιν, ἢ λῃστεύειν, οἷον χρυσόν, ή άργυρον, ἢ ζῶον, ἢ ἄλλο τι τῶν πρὸς τροφὴν ἢ σκέπην ἢ χρῆσιν ἐπιτηδείων. Ἀχρεῖον γὰρ ἀθανάτῳ φύσει πᾶν ὁπόσον τοῖς ἐνδεέσιν ὀρεκτόν, ὡς χρήσι μον. Αλλ' ὁ μὲν ἐντελέστερος περὶ τούτων λόγος. ἀφείσθω τοῖς σπουδαιότερον ἕκαστον σκοπεῖν βουλο μένοις, ἢ φιλοτιμότερον διαγωνίζεσθαι πρὸς τοὺς διαφερομένους. Ἡμῖν δὲ ἀρκούντων τῶν ἀρτίως εἰ ρημένων, καὶ τῶν συμφώνως τούτοις τὴν ἀνάστασιν πιστουμένων, τὸ τοῖς αὐτοῖς ἐπὶ πλεῖον ἐνδιατρίβειν, οὐκέτ᾽ ἂν ἔχοι καιρόν. Οὐ γὰρ τὸ μηδὲν παραλιπεῖν τῶν ἐνόντων εἰπεῖν (40), πεποιήμεθα σκοπὸν, ἀλλὰ τὸ κεφαλαιωδῶς ὑποδεῖξαι τοῖς συνελθοῦσιν & χρὴ περὶ ἀναστάσεως φρονεῖν, καὶ τῇ δυνάμει τῶν παρ όντων συμμετρῆσαι τὰς ἐπὶ τοῦτο φερούσας ἀφορ μάς. Β λοιπον ἂν εἴη καὶ τὸν ἀπὸ τοῦ τέλους διασκέψασθαι λόγον, ἤδη μὲν τοῖς εἰρημένοις (41) ἐμφαινόμενον, τοσαύτης δὲ μόνον ἐπιστασίας καὶ προσθήκης δεό μενον, ὡς μὴ δοκεῖν τι τῶν μικρῶς (42) ειρημένων ἡμῖν ἀμνημόνευτον (43) καταλιπεῖν, καὶ παραβλά ψαι τὴν ὑπόθεσιν, ἢ τὴν ἐξ ἀρχῆς γενομένην διαίρε σιν. Τούτων τε οὖν (44) ἕνεκεν καὶ τῶν ἐπὶ τούτοις εγχεισομένων, καλῶς ἂν ἔχοι τοσοῦτον ἐπισημήνα- σθαι μόνον, ὅτι δεῖ καὶ τῶν ἐκ φύσεως συνισταμένων καὶ τῶν κατὰ τέχνην γινομένων οἰκεῖον ἑκάστου τέλος εἶναι, τοῦτό που (45) καὶ τῆς κοινῆς πάντων ἐννοίας ἐκδιδασκούσης ἡμᾶς καὶ τῶν ἐν ὀφθαλμοῖς, στρεφομέ νων ἐπιμαρτυρούντων. Η γὰρ (46) οὐ θεωροῦμεν καὶ τὸ θῆλυ. ἕτερόν τι τοῖς γεωργοῦσιν, ἕτερον δὲ τοῖς ἰατρεύουσιν ὑποκείμενον τέλος· καὶ πάλιν ἄλλο μέν τι τῶν ἐκ γῆς φυομένων, ἄλλο δὲ τῶν ἐπ' αὐτῆς τρεφομένων ζώων, καὶ κατά τινα φυσικόν εἱρμὸν γεννωμένων; Εἰ δὲ κεῖν τῶν μικρόν. γενομένην διαίρεσιν, τοῦ τρόπου. ATHENAGORÆ PHILOSOPHI CHRISTIANI animæ ab animabus gignuntur, ut patris et matris appellationem sibi asciscant, sed homines ab ho- minibus. Neque igitur illud : Non muchaberis ", de animabus dicatur decenter aut cogitetur, cum inter eas non sit masculi et feminæ discrimen, nec ulla ad coitum habilitas aut appetitus. Nullus autem cum sit appetitus, neque etiam coitus fieri potest. Apud quos autem nullus est coitus, neque etiam legiti- mus est coitus, quod est matrimonium. Ubi autem nihil est loci legitinre consuetudini, neque etiam inconcessus alienæ uxoris appetitus et cum ea con- suetudo locum habere potest. Sed nec furtum aut avaritia cum interdicuntur, id animabus convenit. Neque enim indigentes sunt earum rerum, quibus qui indigent, propter naturalem indigentiam aut usum, furari solent aut per vim rapere, velut au- rum aut argentum, aut animal, aut aliud quidpiam eorum quæ ad victum aut vestitum aut usum apta sunt. Inutile enim est immortali naturæ quid. quid ab indigentibus, tanquam utile, appetitur. Sed uberiorem de his rebus disputationem iis di- mittamus qui singula diligentius considerare volunt, aut vehementius dimicare cum adversariis. Nobis autem, cum satis sint quæ modo dicta sunt et quæ his consentanea resurrectionem astruunt, in iisdem diutius immorari non jam tempestivum sit. Neque enim nihil prætermittere ex iis quæ dici possunt, propositum nobis est, sed summatim his, qui ad- sunt, indicare quid de resurrectione sentiendum sit, et argumenta, quibus hoc dogma nititur, ad audientium facultatem accommodare. - C indolentia nec in voluptatibus reponi potest. Exa- minatis autem aliquatenus his quæ proposita fue- rant, jam superest ut et argumentum, quod ex fine ducitur, consideremus; jam illud quidem ex his, quæ dicta sunt, exstans atque elucens, tan- tumque examinis et accessionis requirens, quantum opus est, ut non videamur ex his quæ modo dicta sunt, immemoratum aliquid relinquere et materiam aut susceptam ab initio divisionem lædere. Illorum ergo in gratiam et eorum qui has in res incumbent, præclarum fuerit hoc tantummodo observare, nempe et eorum quæ a natura constituta sunt, et eorum quæ arte fiunt, proprium cujusque finem esse de- D bere quod quidem nos communis omnium notio docet, ac res ante oculos positæ testantur. An non enim videmus alium esse agricolis, alium me- dicis propositum finem, ac rursus alium corum quæ Exod. IX, nibus Parisiensibus, sed exstant in aliis et in codi- cibus mss. Ibidem Reg. 5, et aliis editionibus Parisiensibus. addunt ceteris omnissis. ante significavit secum convenire solitos esse. et 3, et Clarom. 1, et Angl. Male in editis 24. Εξητασμένων δὲ ποσῶς τῶν προτεθέντων, ὑπό 24. Proprius hominum finis esse debet, qui nec in (37) Ποτ' ἂν ἢ νοηθείη. Hæc deerant in editio- (38) Κατὰ τό. Ριæpositio pariter omissa a Duco (39) Οὐκ ἔστιν ὅλως. Reg. 5, ὅλως οὐκ ἔστιν. (40) Εἰπεῖν. Deest in Clarom. 1 et Angl. (41) Τοῖς εἰρημένοις. Βίβοι. ἐν τοῖς εἰρημένοις. (42) Δοκεῖν τι τῶν μικρῶς. Ita Reg. 3. Editi, δο (45) Αμνημόνευτον. Clarom. 1 et Angl. statim (44) Τούτων τε οὖν. Eos intelligit quos paulo (45) Τοῦτό που. Sic emendavimus ope Reg. (46) "Η γάρ. Reg. 5, εἰ γάρ.

τοῦτ' ἔστιν ἐναργές, καὶ δεῖ πάντως ταῖς φυσικαῖς ἢ τεχνικαῖς δυνάμεσι καὶ ταῖς ἐκ τούτων (47) ένερ- γείαις τὸ κατὰ φύσιν ἔπεσθαι τέλος, ἀνάγκη πᾶσα καὶ τὸ τῶν ἀνθρώπων τέλος, ὡς ἰδιαζούσης ἂν φύσεως, ἐξῃρῆσθαι τῆς τῶν ἄλλων κοινότητος. Ἐπεὶ μηδὲ θεμιτὸν ταὐτὸν ὑποθέσθαι τέλος τῶν τε λογικῆς κρίσ σεως ἀμοιρούντων, καὶ τῶν κατὰ τὸν ἔμφυτον νόμον καὶ λόγον ἐνεργούντων, ἔμφρονί τε ζωῇ καὶ δίκῃ χρω μένων. Οὔτ᾽ οὖν τὸ ἄλυπον οἰκεῖον τούτοις (48) ἂν εἴη τέλος (μετείη γὰρ ἂν τούτου καὶ τοῖς παντε λῶς ἀναισθητοῦσιν)· ἀλλ᾽ οὐδὲ τῶν τὸ σῶμα τρεφόν των ἢ τερπόντων ἀπόλαυσις, καὶ πλῆθος ἡδονῶν· πρωτεύειν ἀνάγκη τὸν κτηνώδη βίον, ἀτελῆ δὲ εἶναι τὸν κατ' ἀρετήν. Κτηνῶν γὰρ οἶμαι καὶ βοσκημάτων οἰκεῖον τοῦτο τέλος, οὐκ ἀνθρώπων ἀθανάτῳ ψυχῇ καὶ λογική κρίσει χρωμένων. νης (49) σώματος· οὐδὲ γὰρ τὴν θατέρου τούτων· ἐξ ὧν συνέστηκεν ἄνθρωπος ἐσκοποῦμεν ζωὴν ἢ τέλος, ἀλλὰ τοῦ συνεστῶτος ἐξ ἀμφοῖν. Τοιοῦτος γὰρ πᾶς ὁ τόνδε λαχὼν τὸν βίον ἄνθρωπος, καὶ δεῖ τῆς τούτου ζωῆς εἶναί τι τέλος οἰκεῖον. Εἰ δὲ τοῦ συναμφοτέρου τὸ τέλος, τοῦτο δὲ οὔτε ζώντων αὐτῶν (50) ἔτι κατὰ τήνδε τὸν βίον εὑρεθῆναι δυνατὸν διὰ τὰς πολλάκις ἤδη ῥηθείσας αἰτίας, οὔτε μὴν ἐν χωρισμῷ τυγχα νούσης τῆς ψυχῆς, τῷ μηδὲ συνεστάναι τὸν τοιοῦτον ἄνθρωπον, διαλυθέντος ἢ καὶ πάντη σκεδασθέντος τοῦ σώματος, κἂν ἡ ψυχὴ διαμένῃ καθ' ἑαυτήν· ἀνάγκη πάτα κατ' ἄλλην τινὰ τοῦ συναμφοτέρου καὶ τοῦ αὐτ τοῦ ζώου σύστασιν, τὸ τῶν ἀνθρώπων φανῆναι τέλος. Τούτου δ' ἐξ ἀνάγκης ἑπομένου, δεῖ πάντως γενέσθαι τῶν νεκρωθέντων ἢ καὶ πάντη διαλυθέντων σωμάτων ἀνάστασιν, καὶ τοὺς αὐτοὺς ἀνθρώπους συστῆναι πάλιν· ἐπειδή γε τὸ μὲν τέλος οὐχ ἁπλῶς οὐδὲ τῶν ἐπιτυ χόντων ἀνθρώπων ὁ τῆς φύσεως τίθεται νόμος, ἀλλ' αὐτῶν ἐκείνων τῶν κατὰ τὴν προλαβοῦσαν ζωὴν βε- Ειωκότων. Τοὺς δ᾽ αὐτοὺς ἀνθρώπους συστήναι πάλιν ἀμήχανον, μὴ τῶν αὐτῶν σωμάτων ταῖς ψυχαῖς αὐτ ταῖς (51) ἀποδοθέντων. Τὸ δ' αὐτὸ σῶμα τὴν αὐτὴν ψυχὴν ἀπολαβεῖν ἄλλως μὲν ἀδύνατον, κατά μόνην δὲ τὴν ἀνάστασιν δυνατόν. Ταύτης γάρ γενομένης (52), καὶ τὸ τῇ φύσει τῶν ἀνθρώπων πρόσφορον ἐπακολου θεῖ τέλος. Τέλος δὲ ζωῆς ἔμφρονος καὶ λογικῆς κρίσ σεως οὐκ ἂν ἁμάρτοι τις εἰπὼν τὸ τούτοις ἀπερισπά πως συνδιαιωνίζειν, οἷς μάλιστα και πρώτως ὁ φυσ τικὸς συνήρμοσται λόγος, τῇ τε θεωρίᾳ τοῦ ὄντος (53) καὶ τῶν ἐκείνῳ δεδογμένων ἀπαύστως ἐπαγάλλεσθαι· κἂν οἱ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων, ἐμπαθέστερον καὶ σφο δρότερον τοῖς τῇδε προσπεπονθότες (54), άστοχοι τού του διατελῶσιν. Οὐ γὰρ ἀκυροῖ τὴν κοινὴν ἀποκλή- γινομένης. δόντος. πεπονθότες. DE RESURRECTIONE MORTUORUM. A ex terra nascuntur, alium vero animalium, qu terræ munere vescuntur, et naturali quadam serie generantur? Quod si id perspicuum est, ac omnino oportet, ut potentias, quæ natura aut arte continentur, earumque opera consentaneus naturæ finis sequatur; necesse prorsus est, ut ho- minum finis, ut singularis naturæ finis, secerna- tur ab aliorum communitate. Neque enim fas est eumdem statuere finem eorum, quæ ratio- nalis judicii expertia sunt, et eorum quæ secun- dum insitam legem et rationem operantur, ac pru- denti vita et justitia prædita sunt. Non igitur in- dolentia proprius erit eis finis; communis enim esset iis etiam quæ sensus expertia sunt. Sed nec eorum quæ corpus alunt aut oblectant perfruitio, B et copia voluptatum; aut necesse est belluinam vi- tam primas obtinere, eam autem quæ ad virtutem dirigitur, nullum ad finem dirigi. Belluarum enim arbitror et pecudum esse proprium hunc finem, non hominum immortali anima et rationali judicio præditorum. C D lius aut corporis finis, sed hominis ex utroque con- stantis. Unde necessario sequitur resurrectio. — Ne- que etiam beatitudo animæ a corpore separatæ. Neque enim alterutrius eorum, ex quibus constat homo, vitam consideramus aut fineni, sed illius qui ex utroque constat. Talis enim est quisquis hanc vitam sortitus est homo, ac illius vitæ proprium aliquem esse finem oportet. Quod si utriusque finis est, isque nec illis adhuc degentibus in hac vita repe- riri potest, propter causas sæpe allatas, nec in anina a corpore separata, eo quod talis homo non exsistat, dissoluto aut prorsus etiam dissipato cor- pore, etiamsi anima per se ipsa permaneat; ne- cesse est omnino in alia utriusque ac ejusdem ani- malis constitutione hominum finem reperiri. Hoc autem cum necessario consequatur, necesse pror- sus est mortuorum aut omnino dissolutorum cor- porum fieri resurrectionem, ac eosdem homines rursus exsistere; siquidem finem non simpliciter, nec quorumlibet hominum, lex naturæ constituit, sed ipsorum illorum qui præcedentem vitam tra- duxerunt. Iidem autem homines rursus exsistere non possunt, nisi eadem corpora iisdem animabus reddantur. Ut autem idem corpus eadem anima recipiat, aliter fieri non potest, quam per resurre- ctionem. Hac enim perfecta, conveniens naturæ hominum consequitur finis. Vitæ autem prudentia et rationali judicio præditæ non erraverit si quis hunc finem esse dicat, in iis perpetuo sine interpel- latione versari, quibus maxime et primario con- gruit naturalis ratio, et in contemplatione illius, qui est, ejusque legis indesinenter gloriari; quam- vis plerique bomines terrenis rebus libidinose ac Legendum esse ut in textu posuimus, admonet eruditus editor Oxoniensis, atque hujus emendationis auctorem laudat Gatakerum in adno- tationibus in Antoninum. 25. Οὐ μὴν οὐδὲ μακαριότης ψυχῆς κεχωρισμέ (47) Ἐκ τούτων. Deest prepositio in Reg. 3. (48) Τούτοις. Ita Reg. 3. Editi τοῦτο. (43) Κεχωρισμένης. Clarom. 2, κεχωρισμένη. (50) Αὐτῶν. Claron. 2, τῶν αὐτῶν. (51) Αὐταῖς. Deest in Reg. 3. (52) Γενομένης. Ita Reg. 2,melius quam editi 25. Finis hominis proprius, non est animæ 80- (53) Τοῦ ὄντος. Reg. 2, Bigot. et Angl. τοῦ (54) Προσπεπονθότες. Sic Clarom. 2. Editi προ