APPENDIX COMPLECTENS Spuria Justini opera, Acta martyrii ejusdem, atque etiam ex Justini, Tatiani ac Theophili operibus deperditis fragmenta. PARS PRIMA S. JUSTINI OPERA SPURIA ADMONITIO IN EPISTOLAM AD ZENAM ET SERENUM 407 Epistolam ad Zenam et Serenum Scultetus inter opera Justini minime dubia numerat. Grabius (Spicileg. t. II, p. 166) quæ adversus hanc epistolam moventur dubia, leviora esse fatetur ac prolixe discussa a Tentzelic. Quibus, inquit, vix habeo quod opponam vel addam. Halloixius (Vit. Justini, p. 284) et Tillemontius (tom. II, p. 699) hoc opus S. martyri prorsus abjudicant, ac Justino cuidam, qui sub Heraclio monasterium S. Ana- stasii prope Hierosolymam rexit, attribui posse conjiciunt. Utrum abbas ille hanc epistolam vere scripserit, an alius nobis quærendus sit illius parens, tota res in conjecturis posita. At illud certis exstat argumentis, nec Justini martyris esse hoc monumentum, et ad homines in monasterio degentes scriptum esse. Scriptores antiqui, qui S. martyris opera enumeraverunt, de epistola ad Zenam et Serenam omnino tacent. Notior eis non fuit epistola ad Papam et alia ad eos qui præsunt, quas auctor epistolæ ad Zenam et Sere- num scripsisse se testatur. Itaque omnes tribuendæ essent Justino martyri, si vel una tribueretur. Si interiores dijudicandi notas quærimus, nihil habet epistola ad Zenam et Serenum, quod cum Justini stylo, nihil quod cum illis temporibus quadret. Monastica instituta prorsus redolent quæ de cura puerorum gerenda, quos nemo nescit in monasteriis educari solitos fuisse, pracipue vero quæ de fovendis ægrotantibus et de labore manuum leguntur n. 19. Cura puerorum gerenda, inquit auctor epistolæ, quia talium est re- gnum cælorum. Ægrotantes non negligendi, nec dicendum: Ministrare non didici. Quis non agnoscal an- liquum monasteriorum morem, cum sibi invicem fratres ea in morbis officia exhiberent, quæ a famulis exhiberi solent ? De labore manuum : « Vitiosus pudor est vereri, ne quis forte, quia manibus nostris labora- mus, miseros nos et auxilio destitutos existimet. » Vitiosum cœnobitam notat, n. 14, ubi sic loquitur : « Qul talis non est, extra regulam ipsi præscriptam currit, et quia ordinem non servavit, præmio caret. Atque etiamsi admodum laboriose auxilium a generosis athletis acceperit, et cibi et potus ac vestis particeps fuerit, nihilo magis coronabitur. › , Observat Tillemontius unum ex præstantissimis viris, qui sæculo decimo septimo floruerunt, deprehen- disse reliquias quasdam Semipelagianismi in hac ad Zenam et Serenum epistola. Mirum id mihi videtur, qui quo attentius epistolam lego, eo minus vestigia erroris animadverto. Non illic quidem exstant magnifica, at apud Justinum et in epistola ad Diognetum, de Christi gratia testimonia; at profecto nihil reperias, ex quo auctor epistola, itidem ut Semipelagiani, sensisse videatur initium fidei non esse gratuitum Dei donum. Beatitudinem æternam divinæ liberalitatis munus esse declarat hæc epistolæ clausula: Dominus autem gloriæ det vobis omnibus, honoris et requiei cum omnibus electis esse participes. Hujus etiam gratic sii cum omnibus vobis. Paulo ante dixerat: Precandum quotidie ut sermone divites simus et opere polentes. » Initio hortatur Zenam et Serenum, ‹ ut amici veritatis sint et perfectionem virtutis cœlestis excipientes, quod consentaneum est voluntati Patris sæculorum, 408 id agant. » Et n. 4: ‹Caro enim prorsus sumus, nec boni quidquam in nobis habitat. Advocandus ergo ad curandum medicus. › Plura non videntur requi- renda ut suspicio, qua sua sponte argumentis caret, ab hoc scriptore propulsetur. Commemoratis duabus epistolis jam antea scriptis, quarum prima erat ad Papam, altera ad eos qui præ- sunt; quid sibi in hac tertia propositum sit, breviter edisserit (n. 1). Hortatur (n. 2) ad fugam iracundiæ, pacis studium et lenitatem in objurgando. Tranquillitas maxime servatur tolerandis aliorum vitiis et prompto ad reconciliationem animo (n. 3). Magna in loquendo adhibendæ cautiones (n. 4). Moderatio in omni victu cul- tuque servanda, nec quidquam vulde humile exquirendum, nec rursus magnificentia expetenda (n. 5). Vituperan- tur (n. 6) qui de se semper detrahi putant ac discordias excitant. Decorum in omnibus tenendum (n. 7). Caute cum mulieribus colloquendum (n. 8). Nemo lædendus; monita libenter suscipienda; jactantia fugienda (n. I). Aperta arrogantia et ficta lenitas et alia ejusmodi vitia quibusnam indiciis cognoscuntur a peritis (n. 10). Deambulationes et colloquia non eo spectare debent (n. 11), ut consilia aliis perniciosa ineantur ; dissimulanda interdum aliorum peccata, quæ qui iracundius reprehendunt, sæpe semetipsos condemnant. Ebrietas fugicnda et ingluvies (n. 12, 13). Divitiis præferenda paupertas (n. 14). Quam caute cum mulie- ribus agendum sit, ex earum artificiis demonstratur (n. 15). Quænam proximi uxor intelligenda (n. 16). Infantium et infirmorum cura, labor manuum, paratus ad omnem eventum animus ac soli virtuti intentus commendantur (n. 17, 18, 19).

Β τοῦ αὐτοῦ Ἰουστίνου. Ἰουστίνος (1) Ζήνα και Σερήνῳ τοῖς ἀδελφοῖς, χαί ρειν. παιδείας, μαθήσεώς τε ἀνωφελούς, κατὰ παράδοσιν ἀν θρώπων κληρονομηθείσης ὑπὸ τῶν τὰ ὅμοια τοῖς Φα- ρισαίοις νοούντων τε καὶ πραττόντων, ἐν τῇ πρὸς Πάπαν (3) ἐπιστολῇ μετὰ πάσης ἀκριβείας ἐξεθέμην. Ἵνα δὲ μὴ πάνυ μεμπτικὸς εἶναι δόξαιμι, παρέχοιμι δὲ καὶ λαβὰς (4) σωτηρίους τοῖς βουλομένοις εὖ πράτ τειν, ἐν τῇ γραφείσῃ πρὸς ἄρχοντάς μοι, λίαν ἐπιμε λῶς, ὡς ἐγὼ νομίζω, συντάξας· οὐκ ὤκνησα καὶ ὑμῖν ἐπιστεῖλαι, χάριν τοῦ γινώσκειν ὑμᾶς τὰς παιδαριώ δεις τινῶν πολιτείας. Τὸ γὰρ εἰδέναι τῶν μὴ κατὰ λόγον πολιτευομένων τὰς ἀναστροφάς, σωφρονίζει τοὺς μὴ ἐμπίπτειν εἰς τὰ ὅμοια σπεύδοντας. Ὑμᾶς μὲν οὖν καλῶς ἔχει, τὰ ἐκ παρασκευῆς ἀνδραγαθεῖν. Αλλ' ἐπεὶ (5) τοῦ νῦν αἰῶνος ταῖς περιφοραῖς (6) τὰ τῆς γνώμης ἡμῶν συνταράττεται κατασπωμένων εἰς τὸν κόσμον· ὅθεν ὁ Σωτὴρ οὐκ εἶναι λέγων ἑαυτὸν καὶ ἡμᾶς τούτου (7), τῆς πρὸς τοῦτον κοινωνίας ἀπέστρε ψε, συμβουλεύων ἡμῖν φίλους τῆς ἀληθείας γίνεσθαι, καὶ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐν οὐρανοῖς δυνάμεως κατα- δεχομένους, πᾶν τὸ κατὰ τὸ θέλημα τοῦ Πατρὸς τῶν αἰώνων ἀπαρτίζειν, μάχης τε καὶ ζηλοτυπίας κοσμι κῆς μακρὰν ἴστασθαι. τὸ τῆς θυμομαχίας εἶδος εἰς ἑαυτὸν καταντἂν εἴωθεν. Ηδη γοῦν τινας ἴσμεν ἐφ᾽ οἷς ἂν κινηθῶσι τῶν πλη- σίον (8), δι' οὓς τὰ τῆς λύπης αὐτοῖς ἀποβέβηκε, μηδὲν εἰδότας, ἑαυτοὺς δὲ ἐσθίοντας καὶ ὀδυνῶντας. Ρητέον οὖν πρὸς τὸν ἐναντιοῦσθαι πειρώμενον χαλεπὸν μηδὲν, καθεσταμένῃ δὲ τῇ γνώμῃ, καὶ ἀτα- ράχῳ τῇ διαθέσει, τοσοῦτον· Οὐχ οὕτως ἔσται σου τὸ τῆς ἰσχύος δυνατὸν, ἵνα μου κινήσῃς τὴν προαί ρεσιν. Προνοητέον δὲ καὶ τῆς πρὸς τοὺς διαφέρο μένους εἰρήνης, καὶ μὴ τῷ δόγματι τῆς ὀργῆς συνα ποφερομένους λέγειν, ποτὲ μέν· Φύσεως εἰμι τοιαύ- της, καὶ οὐ δύναμαι μὴ ὀργίζεσθαι· ποτὲ δὲ, καὶ τῆς συμβουλεύω ὑμῖν. τούτου καὶ ἡμᾶς. κατὰ τῶν πλησίον, ἁμαρτήμασι. - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. EPISTOLA AD ZENAM ET SERENUM. Justinus Zenæ et Sereno fratribus salutem. moral.—De institutione, qua nonnulli præter ratio- nem preoccupati sunt, ac de inutili disciplina, quam secundum hominum traditionem acceperunt qui si- milia Pharisæis sentiunt et faciunt, quam accura- tissime in epistola ad Papam edisserui. Ne autem videar totus esse in objurgando, atque ut salutares ansas præbeam his, qui præclare se habere volunt, etsi id in epistola ad eos qui præsunt admodum, ut equidem existimo, diligenter exsecutus sum, non tamen gravatus sum ad vos etiam scribere, ut A cognoscatis puerile nonnullorum vivendi genus. Nam eorum qui consentanee rationi non vivunt, agendi rationem cognoscere, pro disciplina est his, qui dant operam, ut in eadem vitia non labantur. Ac vos quidem laudandi estis, quod prompto et præparato animo virtutem colatis. Sed quia hujus mundi vicissitudinibus, dum ad eum trahimur, mens nostra turbatur, quam ob causam Salvator, cum et se et nos de mundo non esse dicit, ab illius commercio deterret; auctor vobis sum ut amici veritatis sitis, ac perfectionem virtutis cœlestis ex- cipientes, quidquid consentaneum est voluntati Pa- tris sæculorum, illud faciatis, et a contentione et æmulatione mundana longe fugiatis. - 2. De iracundiæ fuga, pacis studio et leni- tale in objurgando. Sibi enim ipse adversatur quisquis irascitur, ac animi contentionis vitium io seipsum verti solet. Nonnullos profecto noviinus, C qui quam ob causam irascantur proximis, a quibus . molestiæ illis aliquid accidit, omnino nesciant, se- que ipsos peredant et crucient. Qui ergo nobis ad- versari instituit, in hunc nihil aspere dicendum, sed sedata mente et imperturbato animo hoe tan- tum : Nunquam ita viribus valebis, ut me animi proposito dejicias. Debemus etiam pacis cum ad- versariis esse studiosi, nec iracundia pertinacia abrepti dicere, nunc quidem : Tali sum indole, nec primo. Editi mat Langus, cui parum aberat quin Sylburgius refragaretur propter omissionem articuli; sed fate- D tur sæpe articulum in ejusmodi locis omitti. Nihil vetat cur proprium hominis nomen esse ducamus. Sic apud Basilium ep. et 121, Papa nomen est viri opibus et auctoritate præditi. Auctor hujus epistolæ duas alias a se antea scriptas commemo- rat. In prima, quæ erat ad papam, carpebat pravas consuetudines; in altera ad eos qui præsunt, non lotus erat in carpendo et objurgando, sed simul sa- lutares ansas præbebat his qui recte vivere volunt. Idem ei propositum in hac tertia epistola ; nimirum ita insectari nonnullorum vitia, ut simul eos, qui recte vivere volunt, salutaribus præceptis juvet. Sed alia manu supra lineam apposita fuit. existimabat Ert, sed totum hunc locum sanare co- natus sum legendo infra, uterque Clarom. Editi Respicit adl hæc Christi verba : De mundo non sunt, sicut et ego non sum de mundo, Joan. xvii, 16. gendum vel subintelligendumn Nonnullos novinius, qui ob qua proximi delicta irascantur, omnino nesciant. 1. Epistola auctor duas alias a se scriplas comme- (1) Ἰουστῖνος. Sic habetur hic titulus in Regio (2) Πρόλημμα. Clarom. 2 πρόβλημα. (5) Πάπαν. Episcopum hac voce designari existi 1. Περὶ μὲν τῆς κατὰ πρόλημμά (2) τινων ἀλογίστου 2. Διαφέρεται γὰρ ἑαυτῷ πᾶς ὁ ὀργιζόμενος, καὶ (4) Καὶ λαβάς. Deerat conjunctio in Regio 2. (5) Επεί. Wolfius a Sylburgio citatus legendum (6) Περιφοραῖς. Reg. 1, παραφοραίς. (7) Καὶ ἡμᾶς τούτου. Ita duo Regii codices et (8) Εφ' οἷς ἂν κινηθῶσι τῶν πλησίον. Vel le

κοινωνίας κατὰ τὴν εὐχὴν ἀποχωρεῖν. Τὸ μὲν γὰρ ἔτι κατὰ φύσιν βιοῦν οὐδέπω πεπιστευκότος ἐστί· τὸ δὲ ζηλοτυπεῖν διὰ φθόνον μακρὰν τῆς ἀληθείας ἱστα- μένου. Παιδευτέον οὖν πάντα ὀντινοῦν ἀμνησικάκως, μὴ κατεπιτηδεύοντας (9) τὴν νουθεσίαν. Ηδη δέ τινας ἴσμεν, κατὰ τὸ σαρκικὸν (10) ἐν προκοπῇ για νομένους, ἕλκοντας πρὸς τὴν ἑαυτῶν ὀργὴν τὸ Εὐαγ γέλιον, καὶ βουλομένους εφαρμόζειν τῷ δόγματι τῆς καταφορᾶς αὐτῶν τὰ λόγια τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν· οἷς εἰ ἀποβεβήκει τὸ δύνασθαι ἐν γεέννῃ παραδιδόναι τινὰς, καὶ ὁ κόσμος ἂν ὅλος ὑπ' αὐτῶν κατηνάλωτο· πλὴν, τὸ ὅσον ἐφ' ἑαυτοῖς, καὶ κατακρίνουσι, καὶ τοῦ πυρὸς τὰς καμίνους ἀνοίγουσι. Διὰ τοῦτο μή ὦμεν ἡμεῖς τοιοῦτοι. Καὶ ἔτι γνώμην ὑμῖν δίδωμι, βλέπειν & προσήκει θεωρεῖν, καὶ παιδεύειν τὸν πλη σίον, ὡς δέον ἐστὶν αὐτόν τινα πρῶτον μελετήσαντα πολλάκις τὸ ὑπονοούμενον, μή τι ἄρα ψευδοδοξεί (11)· καὶ εἰ δόξειεν εὖ φρονεῖν, νουθετεῖν τότε μέχρις ἂν ἢ πεισθῇ ταῖς συμβουλίαις, ἢ αὐτὸς αὐτὸν κατάφω ρον ποιήσῃ. τὸ μὴ κατεπιτηδεύειν πρωτείων ἀπολαύειν, μηδ', εἰ βούλοιντό τινες εἶναι τοιοῦτοι, λυπεῖσθαι· παραχω- ρεῖν δὲ τοῖς ἐγκρίνουσιν ἑαυτοὺς ἐφ᾽ ἅπερ ὁ Σωτὴρ τοὺς πιστεύοντας οὐ προσκέκληκε. Πρὸς δὲ τὸν κε- κραγότα σιωπητέον, καὶ τὸν οἰόμενον περιγεγονέναι τινὸς καταγελαστέον, μὴ ὑπὸ κενοδοξίας ματαίας ἀγόμενον διὰ τοὺς παρόντας καὶ ἀκούοντας, ταῖς τῶν λόγων ἀνθυποφοραῖς ἐπίσης καὶ αὐτὸν (12) τὴν ἐπα νάστασιν κρατύνειν. Λογιζέσθω μὲν γὰρ ὁ καλῶς ἀποφαινόμενος (15) ὅτι καὶ ἠδίκησε (14), καὶ ἀντει- πεῖν οὐκ ἠθέλησα, ἢ οὐκ ἐτόλμησα. Παρείη δέ μοι διὰ τὴν ἀγαθὴν συνείδησιν εὐφρασία καὶ ἀνάπαυσις. Ο τε ἀδικῶν (15) μὴ ὑπερηφανευέσθω (16) πείθειν τὸν ἀδελφόν· καὶ ὁ νουθετούμενος μὴ ὀργιζέσθω, παρακαλείτω δὲ αὐτὸς τὸν οἰκεῖον. Συναντᾷν γὰρ ἑαυτοῖς προσήκει τους δύο, πρὸς τὴν εἰρήνην κατά γεσθαι σπεύδοντας· ὅτι καὶ ὁ πατὴρ τῷ μετανοή σαντι συναντήσας υἱῷ φαίνεται, καὶ οὐ περιμείνας, ἀνθυπενεγκὼν δὲ ἑαυτὸν πρὸς τὴν ἐκείνου μετάνοιαν. Χρηστότης γὰρ ἡ κατὰ πίστιν ἑκατέροις ἐργάζεται τὴν εἰρήνην· καὶ ὁ μὲν ἀδικήσας πείθει διὰ τὴν ἁμαρ τίαν τὸν φίλον, ὁ δὲ ἀδικηθεὶς μετανοήσει καὶ αὐτὸς, ὅτι πρὸς τὸν οἰκεῖον ὠργίσθη. Πάσης οὖν ἐπιθυμίας καὶ ὀρέξεως σαρκικῆς ἐκτὸς εἶναι δεῖ τὸν πιστόν· λῃστεύει γὰρ ὁ μὴ τοιοῦτος, καὶ τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ ἱεροσυλεῖ, καὶ, ἵνα τολμηρότερον εἴπωμεν, ἐκβάλλει τὸν Θεὸν αὐτὸς ἀφ' ἑαυτοῦ· καὶ διὰ τὴν συνείδησιν ἀπηλγηκώς ἐστι, καὶ πρὸς τοὺς νουθετοῦντας ἀλλο μὴ κατεπιπαιδεύοντας. καὶ αὐτῶν. κακῶς. ηδικῆσαι ήδίκησε. ἠδίκησα. χων. ὑπερηφανείτω. EPISTOLA AD ZENAM ET SERENUM. munione discedere. Nam secundum naturam adhuc vivere, hominis est nondum credentis; æmulari autem ob invidiam, longe a veritate aberrantis. Unusquisque ergo pacifice submonendus, ita tamen ut de industria non fiat admonitio. Jam vero non- nullos novimus, qui secundum carnem profecerunt, et ad suam ipsorum iracundiam Evangelium tra- hunt, ac violentiæ suæ proposito aptare volunt ora. cula Salvatoris nostri; quibus si ea potestas obti- gisset ut aliquos gehenna traderent, totus profecto mundus ab eis consumptus fuisset; sed tamen, quantum in ipsis est, et condemnant et ignis cami- nos aperiunt. Quare tales nos minime simus. Ac vobis etiam auctor sum, ut ea intueamini quæ con- A possum non irasci; nunc autem et a precum com- B sideranda sunt, ac proximum ita moneatis, ut de- C roun. carnem profectus de fama, dignitatibus, eloquentia et eruditione intelligi debere. Langus ita reddidit : Qui carnali profectu ita promoverint, ut ad iracun- diam suam, etc. quiores Regii et Clarom. suppeditant, multo ap- Lior visa, quam vulgata D cet, sæpe præmeditata ea re, quæ in suspicionem venit, nempe an non falsa aliqua opinione ducaris; ac si videaris recte sentire, tunc erudiendus est, donec consiliis morem gerat, aut semetipsum mani- festum faciat. - rum vitiis, et libenti reconciliatione. Illud autem plurimam nobis tranquillitatem afferre potest, si primas non ambiamus, nec, si qui ambiant, anga- mur; sed iis cedamus, qui semetipsos ad ea ob- trudunt, ad quæ Salvator credentes non vocavit. Cum clamante conticescendum, et eum, qui se al- terius victorem existimat, ridere debemus, nec vaxa gloria propter eos, qui adsunt et audiunt, ducti, verborum responsionibus contentionem pari studio firmare. Sic enim ratiocinetur qui præclare respondit Injuriam fecit, sed contradicere nolui aut non ausus sum; adsit mihi ob bonam conscien.. tiam lætitia et requies. Qui autem injuriam fecit, non ob superbiam dedignetur placare fratrem; et qui admonet non irascatur, sed ipse amicum pre- cetur. Utrumque enim sibi invicem par est occur- rere ad pacem festinando; siquidem et pater pœni · tentiam agenti occurrisse filio reperitur, neque illum expectasse, sed semetipsum ad illius pœniten- tiam obtulisse. Utrique enim probitas fidei consen- tanea concilial pacem ; et qui injuriam fecit, ami- cum placat ob peccatum ; et qui injuriam accepit, ipse etiam aget pœnitentiam quod amico iratus fuerit. Debet igitur fidelis extra omnem cupi- ditatem et appetitum carnalem esse; latrocinatur enim qui talis non est et templum Dei deprædatur, atque, ut audacius dicam, Deum ejicit a semetipso, et conscientia ejus obduruit et percalluit, ac animo el Regius prima manu. Editi montano codice 2, et alia manu in Reg. 2, ita ad sententiæ seriem necessaria est, ut in contextum visa sit recipienda. Clarom. 1, quod mani feste positum pro Editi 3. Παρέχεσθαι δ' ἡμῖν ἀταραξίαν πολλὴν δύναται, (9) Μὴ κατεπιτηδεύοντας. Reg. 2 et 3, et Cla- (10) Κατὰ τὸ σαρκικόν. Videtur ille secundum (14) Ψευδοδοξεί. Clarom. 2 et Reg. 2, ψευδοδοξη. (12) Καὶ αὐτόν. Hæc scriptura, quam duo anti- 3. Tranquillitas animi servatur in tolerandis alio- (15) Καλῶς ἀποφαινόμενος. Ita Clarom. uterque (14) Ηδίκησε. Hæc scriptura, quæ exstat in Claro (15) Αδικῶν. Ita Reg. 1 et 2. Editi ἀδικεῖν δου (16) Υπερηφανευέσθω. Tres Regii codices

ή τρίως διάκειται· καὶ τὸν Ἀδὰμ προβάλλεται, καὶ τῇ πράξει τῆς Εὔας σεμνύνεται, δέον συναποθνήσκειν τῷ Χριστῷ. ἑαυτοὺς, ἀκατηγορήτους ποιεῖσθαι τὰς ὁμιλίας, μηδὲ λαλεῖν (17) διὰ τὸ βούλεσθαι φλυαρεῖν· σιωπώντας δὲ τὸ πλεῖστον, μεμετρημένως ἀποκρίνεσθαι πρὸς οὓς καὶ ἡ χρεία κατεπείγει. Φευκτέον δὲ καὶ ὑπονοίας πονηρὰς, καὶ τὴν ὑπόληψιν τὴν ἑαυτῶν δοκιμαστέον· καὶ ἡσυχαστέον μακροθυμοῦντα καὶ μὴ ὀργιζόμενον. Αλλ' οὐδὲ φθονητέον φιλοστοργουμένῳ τινί· τήν τε ὑπη ρεσίαν οὐκ ἐπιτηδευτέον, οὐδ᾿ ὥσπερ κατὰ πρόλημμα δουλευτέον, τὸ πικρὸν, ὡς φασιν, ἀκουσίως κατα πίνοντα. Πρακτέον δὲ πᾶν τὸ κατὰ πίστιν (18) ὀρθῷ κανόνι. Πᾶς γὰρ ὁ μὴ τοιοῦτος καὶ ἐπὶ τῶν σχοινίων ὥσπερ βαδίζων, ὅσον οὐδέπω καταπεσεῖται, κἂν θαυ μαστὸς πάνυ εἶναι δόξῃ τοῖς διὰ τὴν ἰδίαν ἀπρα- ξίαν κεχηνόσι πρὸς τὴν ἑτέρων μεγαλαυχίαν. Ίστέον οὖν τί μὲν τὸ ἐπιτηδευόμενον δόξης ἕνεκα, ποταπὸν δὲ τὸ κατὰ ἀλήθειαν πραττόμενον. Καὶ διὰ τοῦτο οἰακιστέον τὴν ἑαυτοῦ νῆα, μὴ καταψευδόμενον τῆς κυβερνητικῆς (19) μηδὲ δεδιότα (20) τους χειμῶνας, καὶ πᾶν τὸ ἐξ ἐναντίας ἀποβησόμενον προσδοκῶν τας (21). Σάρκες γὰρ ἀκμήν ἐσμεν, καὶ οὐδὲν ἡμῖν ἀγαθὸν ἐνοικεῖ. Παρακλητέον οὖν τὸν ἰατρὸν πρὸς τὴν θεραπείαν· ὁ γὰρ οὕτω διακείμενος ἰαθήσεται καὶ τὴν νόσον φεύξεται. Σπουδαστέον δὲ μήτε ἰδιώτην περὶ τὸν λόγον φαίνεσθαι, μήτε ἀνεῤῥωγότι τῷ στό ματι καταχρῆσθαι. Τὸ μὲν γὰρ ὀκνηρὸν ἢ ἄπιστον· τὸ δὲ θηρατικὸν τοῦ κατὰ τὸν κόσμον σπουδαίου δείκνυσι. μηδὲν λαλεῖν. τῶν κατὰ πίστιν, Πᾶν τὸ κατὰ θέλημα τοῦ Πατρὸς τῶν αἰώνων ἀπαρτίζειν. μηδὲ δεδιώς, ἀλλὰ διὰ τὸ βούλεσθαι ζῆν ἐπί τι χρήσιμον. Ἐὰν δὲ ποτε καὶ (22) ὑπὸ ἐνδείας καταληφθῶμεν, πρὸς τὴν πενίαν εὐαρεστῶμεν· καὶ εἰ θέλετε ἀκοῦσαι τῆς ἀλυπίας κατὰ συντομίαν τὸ εἶδος, ἐν πᾶσιν εὐάρεστο γίνεσθε (23)· καὶ οὔτε πλουτήσαντες διὰ τὴν μεγα λαυχίαν καταπεσεῖσθε, οὔτε ἐν ἐνδείᾳ διάγοντες ὑπὸ τῆς λύπης πτερνισθήσεσθε, τῆς ἐννοίας ὑμῶν (24) ἀεὶ κατὰ τὸν ἐνάρετον λόγον μονοπροσωπου φαινο μένης. Ἔτι δὲ ὑποληπτέον πάντα τὸν κόσμον ἀλλό τριον, καὶ μὴ ἴδιον, πλέον πίστεως. Οὔτε οὖν φι- λίαν (25) ἐπίγειον ζητητέον, οὔτε αὖ πολυτέλειαν ὑπὸ ἀνοήτων μακαριζομένην ἐν μεγέθει πόλεως, ἢ δαψιλείᾳ τῶν ἐπιτηδείων: ὧν οὐδ᾽ ἐπιθυμητέον. Οὐ γάρ ἐσμεν ἐκ τούτου τοῦ αἰῶνος, χωρὶς εἰ μὴ συγ ρεστον γίνεται ἡμῶν. οὔτε οὖν τι λίαν ἐπίγειον ζητητέον, - APPENDIX. PARS 1. S. JUSTINI OPERA SPURIA. est a monitoribus alieno; Adamum præ se fert, et Evæ actionem sibi laudi ducit, cum oporteret mori cum Christo. nobiscum ipsi considerantes, pullum in colloquiis reprehensioni locum demus, nec nugandi gratia loquamur, sed silentes maxima ex parte, moderate iis respondeamus, quos valde opus est responso non defraudare. Fugiendæ suspiciones pravæ et quod ipsi suspicamur examinandum; tranquillo esse oportet animo, patientiam exhibentes ac mi- nime irascentes. Sed nec invidendum ulli benevo- lentiæ aucupi; nec officiosa sedulitas fingenda, nec veluti anticipato serviendum, amarum, ut aiunt, ingratiis ebibendo. Quidquid fidei consentaneum est, recta regula peragendum. Quisquis enim non B talis est, is veluti funiculis ambulans, tantum non protinus concidet, quamvis admirandus esse videa- tur hominibus ob propriam inertiam ore hianti alie- nam jactantiam spectantibus. Sciendum igitur, quid sit id quod gloriæ causa fingitur, et quale illud quod vere ex animo sit. Ac propterea sua cuique guber- nanda navis, ita ut nec gubernandi artem falso vi- tuperet, nec tempestates formidet; sed quidquid adversi accidet, ad id imparatus non sit. Caro enim prorsus sumus, nec boni quidquam in nobis habi- tat. Advocandus ergo ad curandum medicus; qui enim ita affectus erit animo, sanabitur et morbum effugiet. Danda opera ut nec rudes et imperiti si- mus in loquendo, nec ore effracto abutamur. Alte- rum enim inertis ac minime ad fidem sibi conciliandam idonei, alterum venatoris eorum, quæ præ- clara mundo videntur, indicium est. - Cibis utendum, non ad voluptatem, sed quod vivere ad aliquam utilitatem velimus. Quod si nos ali- quando etiam egestas comprehendat, æquo animo in paupertate simus ; ac si brevissime audire vultis quid sit animus moeroris expers, æqui et contenti in omnibus estote ; nec divites facti ob superbiam cadetis, nec in indigentia viventes mæror dejiciet, vestra mente eumdem semper vultum, ut ratio vir- tuti consentanea postulat, servante. Praeterea mun- dus omnis alienus a nobis existimandus, nec quid- quam nobis proprium, præter fidem, ducendum. Neque igitur quidquam admodum humile exquiren- dum, nec rursus magnificentia, quam insipientes beatam prædicant, in urbis magnitudine, et rerum C alii ut in textu. Editi Omnia consentanee fidei facienda. Potest tamen vulgata scriptura ad eumdein sensum revocari, nimirum ut quidquid agimus, id sua sponte fidei consentaneum sit et recte a nobis agatur. Si- milia habemus n. : prudentiam et justam fiduciam præscribit. Claromn. 1, alter utramque habet le- ctionem. in tribus Regiis. amicitia terrena. Hæc profecto non quadrant cum sequentibus verbis. Sed si una immutata littera legamus, nihil defuturum puto ad commodam sententiam, ut quis- que ex Latina interpretatione animadvertere potest. 4. Quomodo loquendum. -- Oportet autem ut multa 4. Προσήκει δὲ ἡμᾶς, πολλὰ σκεπτομένους πρὸς 5. Moderatio in omni victu et cultu servanda. (17) Μηδὲ λαλεῖν. Reg. 2, μὴ λαλεῖν δέ. Duo D (18) Πᾶν τὸ κατὰ πίστιν. Legendum videtur τὸ (19) Temeritatem et nimiam timiditatem resecat, (20) Μηδὲ δεδιότα. Tres Regii μηδὲ δεδιττόμενον. 5. Τροφαῖς δὲ χρηστέον, οὐ διὰ τὴν ἀπόλαυσιν, (21) Προσδοκῶντας. Ita tres Regii et Clarom. 2. Editi προσδοκῶντα. (22) Ἐάν δέ ποτε και. Clarom. 2, ἐὰν δὲ καί. (25) Ἐν πᾶσιν εὐάρεστοι γίνεσθε. Legitur εὐά- (24) Τῆς ἐννοίας ὑμῶν. Reg. 1 et 3, τῆς ἐννοίας (25) Οὔτε οὖν φιλίαν. Neque igitur quarenda est

γενεῖς εἶναι τούτου τοῦ κόσμου βουλόμεθα. Συνελόντι Α δ' εἰπεῖν, ὁ θέλων εὖ διάγειν μήτε ὁράτω πολλά, μήτε ἀκούειν ἐπιτηδευέτω· μήτ' ἂν ἀκούῃ ἢ θεωρή, βλέπειν ἢ ἀκούειν νομιζέτω. Τὸ γὰρ τῆς ἀταραξίας εἶδος ἐντεῦθεν λαμβάνει τὴν ἀρχήν. Ὁ δὲ πολλὰ πραγματευόμενος ἑαυτὸν ἀδικεῖ, καὶ τὸν πλησίον ἔτι καὶ ἀκουσίως ἁμαρτάνειν διὰ τὴν πρὸς αὐτὸν φιλο- νεικίαν ποιεῖ. Πολλάκις οὖν διασκεπτέον τὸ ὑποπε- πτωχός πράγμα, καὶ τότε μόλις χωριστέον ἀπ' αὐτοῦ τὸν μήτε (26) καυστήρσι, μήτε σμιλίοις τὴν νόσον φυγεῖν δεδυνημένον. Ομιλητέον δὲ κοσμικὸν οὐδὲν, ἀλλὰ τὸ καταρτίζον ἡμᾶς πρὸς τὴν ἀρετήν. Τοῦτο γὰρ ἦν μὴ γίνηται, πολλὴν ἡμῖν τὴν εὐτρα- πελίαν ἐργάζεται· καὶ ὁ φιλόνεικος ἐντεῦθεν λαμβά- νει τὴν ἀφορμήν. προαιρέσεως, τὸ ὅσον ἐφ' ἑαυτοῖς, τὴν ἡμέραν νύκτα ποιοῦντας, καὶ διὰ τὴν ἐσκιρωμένην (27) φαντασίαν ἀλλόκοτον ἀπιστοῦντας τοῖς ἐνίων κατορθώμασιν, ἀχθομένους δὲ ἐπὶ τούτοις, καὶ ἅμα τῷ πονηρόν τι ἀκοῦσαι, τῷ καταψευδομένῳ μᾶλλον πιστεύοντας. Τι γάρ μοι λέγειν περὶ τῶν διὰ τὸ δυσσυνείδητον τὰς ἀπὸ τῶν πλησίον ὁμιλίας εἰς ἑαυτοὺς ἑλκόντων, καὶ ἵνα ἄλλο τις φθέγξηται περὶ οὐτινοσοῦν, οἰομένων πρὸς αὐτοὺς τείνειν τὸ λεγόμενον, ἀναπλάττειν τε κατὰ τὸ εἰκὸς ἐκ τούτων δρᾶμα καὶ σκηνήν; Οἷς ἀπόχρη τὸ καθ᾽ ὑπόνοιαν λέγειν καὶ γράφειν. Γελά- σαιμι δ᾽ ἂν καὶ τοὺς ἐν παραβύστῳ μετά τινος τῶν πλησίον συντάττοντας λόγων κεφάλαια, καὶ ὁμιλίας – πρὸς μηδὲν εὔθετον ἀνηκούσας, μάχας δὲ διὰ τῶν ψιθυρισμῶν καὶ πολέμους ἐξαρτιζούσας, ἄνω τε καὶ κάτω σκηνοβατούντας. Καθάπερ ὁ λίαν (28) μεγαλο- φώνως τὸν Ὀρέστην υποκρινόμενος, φοβερὸς εἶναι καὶ μέγας παρὰ τοῖς ἀνοήτοις διὰ τῶν ξυλίνων που δῶν, καὶ κοιλίας ἐπιπλάστου, καὶ στολῆς ἀλλοκότου, καὶ προσώπου τερατώδους ὑπείληπται· τρόπῳ τῷ αὐτῷ καὶ οἱ ζῆλον ἔχειν ἐπαγγελλόμενοι (29), καὶ τὸ παῤῥησιαστικὴν ἐπιτηδεύοντες, διὰ τὸ βούλεσθαι νι καν, πᾶν εἶδος ἐλευθερίας προσποιήτου περιτιθέασιν ἑαυτοῖς, οἱ φιλόνεικοι τὸν ζηλωτὴν καταπεπωκότες· ὥσπερ αἱ Βάκχαι διὰ σχήματος εἰρηνικοῦ τὰς λόγχας ἐν τοῖς θύρσοις περιφέρουσιν. ;; φαιδρῷ τῷ προσώπῳ προϊέναι, ποτὲ δὲ σκυθρωπῷ· καὶ εἰ χρὴ τἀληθὲς εἰπεῖν, παραιτητέον πᾶν τὸ δω δεκαμερὲς καθ' ἑκάστην ἡμέραν ἀπαγγελλόμενον δράμα. Τὸ γοῦν ἐμοὶ δοκοῦν εἴποιμ᾽ ἂν, ὅτι πᾶς ὁ τὴν γνώμην κοσμικὸς καὶ τοῦ ὀρθοῦ κανόνος ἔξω για νόμενος αὐτοκατάκριτός ἐστιν, εἰδὼς πράττει (50) κατ' ἐπιτήδευσιν, καὶ γινώσκων μὲν τὸν ἐν αὐτῷ πό- λεμον, τὴν δὲ εἰρήνην ἐν τοῖς σπλάγχνοις μὴ ἐπισπώ μενος. Φίλους δὲ τιμητέον πάντας· τό τε ἐλεγκτικόν οι πρακτέον μόνον, ἀλλ᾽ ἔτι καὶ ἀκουστέον. Οἴνῳ δὲ του μήτε. άχθομένους ἐπὶ τούτοις. - ἔχοντες ἐπαγγελλόμενοι. EPISTOLA AD ZENAM ET SERENUM. ad cultum pertinentium copia; quæ ne expeti qui- dem debent. Non enim sumus ex hoc sæculo, nisi forte affines hujus mundi esse velimus. Uno verbo qui vult beate vivere, nec multa videat, nec audire studio sibi habeat ; nec si audiat aut videat, audire aut videre sibi videatur. Inde enim animi tranquillitas initium capit. Qui autem multa moli- tur, is et seipsum lædit, et in causa est cur proxi- mus, studio contendendi cum ipso, etiam invitus pec- cet. Sæpe igitur considerandum id de quo agitur; tumque vix a nobis separandus is, cujus morbus nec cauteriis nec scalpellis fugari potuit. Nihil mun- danum in colloquiis tractandum, sed id quod nos ad virtutem perficit. Nisi enim id fiat, plurimam nobis scurrilitatem parit, et qui contentionis stu B diosus est, inde occasionem capit. C for Reg. semper detrahi putant, et qui per susurros bella ex- citant. Nonnullos novimus, qui firmo sententiæ suæ proposito, quantum in ipsis est, diem in no- ctem vertunt, atque ob absurda animi commenta, in quibus obduruerunt, increduli sunt in aliorum preclare factis, atque etiam ex his anguntur, ac statim atque aliquod mali audierunt, mentienti po- tius credunt. Quid enim de iis dicam, qui, ob ma- lam conscientiam, collocutiones proximi ad seipsos trahunt, et ubi aliud quidpiam aliquis de quacun- que re dixerit, id in se dictum existimant, atque ex his fabulam et scenam conjiciendo effingunt; quibus quidem satis est suspicio ad dicendum ac scribendum. Rideo etiam eos, qui in arcano cum proximorum aliquo sermones summatim conferunt, et colloquia habent nullam ad rem utilem perti nentia, sed pugnas per susurros, et bellum exci- tantia, ac sursum deorsum scenam perambulant. Quemadmodum is qui magna admodum voce Ore stem agit, terribilis et magnus apud insipientes ob pedes ligneos, ventrem factitium, stolam absurdam, et personam portentosam, existimatur : sic qui studium præ se ferunt, et libertatem dicendi pro- fitentur, hi, dum vincere volunt, omni libertatis fictæ specie semetipsos circumdant, litigatores æmulatorem vorantes, veluti Bacchæ sub pacifica specie hastas in thyrsis circumferentes. cavendum, ne nunc sereno vultu prodeamus, nunc moroso ; et si verum dicere oportet, rejicienda on- nino illa duodecim actuum fabula, singulis diebus nuntiata. Dicam igitur id quod sentio: quisquis mente mundanus est et a recta regula aberrat, is a seipso condemnatus est, quia novit id quod de in- dustria facit, nec internum animi bellum ignorat, sed pacem visceribus minime concipit. Honor ha- bendus omnibus amicis et objurgatio non solum adhibenda, sed etiam audienda. Vino utendum. 6. Ηδη γοῦν τινας ἴσμεν δόγματι τῆς ἑαυτῶν 7. Ἔτι δὲ καὶ τοῦτο φυλακτέον, τὸ μή ποτε μὲν D (26) Ἀπ᾿ αὐτοῦ τὸν μήτε. Clarom. 4, ἀπ' αὐτοῦ (97) Ἐσκιρωμένην. Clarom. 2 ἐσκιῤῥωμένην. 6. Contra eos qui mala libenter credunt, et de se 7. De constantia et decoro servando. - Illud etiam (28) Ὁ λίαν. Reg. 2 et 3. Clarom. 1 ὁμιλίαν. (29) Ἔχειν ἐπαγγελλόμενοι. Reg. 2 et Clar. 2, (50) "Ο πράττει. Reg. 2 et 3 & πράττει.

Α χρηστέον, ἐπειδὰν μηκέτι τοῖς ἀναγνώσμασι σχολά- ζωμεν. Ὁ μὲν γὰρ τοιοῦτος, οινόφλυξ τέ ἐστι καὶ τῇ γνώμῃ (51) παράφορος, καὶ θερμαίνεται συνεχῶς. Λαλοῦντος δὲ τοῦ πλησίον οὔτε χλευαστέον, ούτε και λυτέον, ἐπτέον δὲ μέχρις ἂν διὰ τὴν σιωπὴν αίδε σθεὶς παύσηται. Συμβουλευτέον δὲ τὸ συμφέρον δι' ἑνὸς κοινῇ πᾶσι. Νουθετητέον δὲ τὸν ἁμαρτάνοντα, μὴ κατὰ κοινὸν, ἐκτὸς εἰ μὴ χρήζοι (32) διὰ τὸ ὑπεροπτικόν. ἐκτετυφωμένον αὐτῶν. Μέχρι γάρ τις περίβλεπτον ἑαυτὴν ποιεῖ, καὶ τὸ εἶναι γυνὴ προβάλλεται, καὶ τὸ ἄπρακτον ἐπιτετήδευκε, θήλειά ἐστι, καὶ διὰ τὴν τοιαύτην γνώμην οὐκ ἔστι πιστή. Μήτε οὖν αὐτὰς διώκωμεν, ἀλλὰ μήτε θωπεύωμεν· τὸ δ' ὅπερ ἀγα πῶμεν, τὸ μὴ (33) κεκινδυνευμένως, πράττωμεν. Πολυμερείς γὰρ αἱ τῆς κακίας πραγματείαι. Διὰ τοῦτο γρηγορητέον, τοῖς λογίοις τοῦ Σωτῆρος σχολά- ζοντας, μηδὲν περὶ μηδενὸς φαῦλον λέγοντας ἢ ἀκού οντας. Ψωριά γὰρ ἡ γνώμη, καὶ πολλῆς ἐμπέπλη σται κακοχυμίας ἀπὸ τῶν ἄλλων ὁμιλιῶν. Διὰ τοῦτο ἀκουστέον μόνον τὰ ὠφέλιμα, καὶ ποιητέον κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον. Τὰ δ' ὥσπερ ὑποσκελίζοντα τὴν γνώμην παραιτητέον. Ζητητέον δὲ περὶ τῶν λογίων· καλὸν, εἰ συνετῶς· εἰ δ᾽ οὔ, κἂν ὥσπερ ἰδιώτη. Ανοήτῳ γὰρ ἐπερωτήσαντι σοφίαν, σοφία λογισθήσεται. Τῷ δὲ κατὰ τὴν ἑαυτοῦ φαντασίαν δόξαντι φρονίμῳ εἶναι πολὺ τὸ τῆς ἀτιμίας προσγραφήσεται. Λέγεται δὲ ὑπὸ τοῦ Πνεύματος ἀνόητος ὁ κατ' ιδιωτισμὸν παρε- νεχθεὶς τὴν αἴσθησιν, ἵν᾽ ᾖ τὸ ἀνόητον ἰδιωτικόν, ὥσπερ καὶ τὸ ἀφελές. Γράφει δὲ καὶ Παῦλος· Τίς ἔγνω νοῦν Κυρίου, ὃς συμβιβάσει αὐτόν; Καὶ πάλιν· Ἡμεῖς δὲ νοῦν Χριστοῦ ἔχομεν. Ο γὰρ διὰ τὴν ἀλογιστίαν τὰ μὴ δέοντα λέγων ή πράτ των, οὗτος, δόξας είναι φρόνιμος, μωρός λογισθή- Β Τὸ δ' ὅπερ ἀγάπης μὲν ἔστι, μὴ κεκινδυνευμένως πράττω- μεν. σεται. καὶ τοῖς ἔργοις, ὅπως μὴ ὦμεν γόητες καὶ θώπες, πραεῖς δὲ, καὶ μὴ κόλακες. Καὶ ἔτι προσήκει τὸν ὀρθῶς πολιτευόμενον ἡσυχάζειν τε καὶ ἀπραγμονείν, μὴ ὀργιζόμενον, μηδὲ νείκους ἕνεκα σιωπώντα, σκε πτόμενον δὲ πᾶν τὸ ἐγχρῇζον (54), εἰ καλῶς δύναται λέγεσθαι, καὶ τότε μόλις φθεγγόμενον. Ύμνους τε καὶ ψαλμοὺς καὶ ᾠδὰς καὶ αἶνον ῥητέον· μὴ ὥσπερ τὸν διαμαχόμενον αὐτῷ κατακρίνοντα παρακολουθεῖν ἐνίοις αἰνιγματωδῶς, διὰ ψαλμῳδίας τὸν πλησίον λυ πεῖν, ἵνα μήτε δοκῇ διαφέρεσθαι, καὶ πῶς γινώ σκειν (55) ὥσπερ διὰ τέχνης νομίζων ἐκεῖνον, ἀκατη τὸ ἐν χρείᾳ. APPENDIX. - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. cum lectioni non jam operam dabimus. Nam qui ejusmodi est, et vini potor est, et mente abreptus et perpetuo calefit. Loquente proximo nec ridendum, nec prohibendum, sed venia danda, quoad silentio pudorem incutiente desinat. Id suadendum est, quod per unius personam omnibus communiter prosit. Increpandus is qui peccat, non tamen pu- blice, nisi id ei ob superbiam opus sit. ex Scripturis repetenda, sed non sine cautione. · Cum mulieribus caute et considerate tractan- den propter illarum fastum. Quandiu enim mulier spectandam se præbet, ac mulierem se esse glo- riatur et otium sectatur, femina est et ob talem animum fidelis non est. Nec igitur eas insectemur meque etiam adulemur; quod autem charitatis qui- dem est, illud sine periculo faciamus. Multiplices sunt enim malitiæ molitiones. Propterea vigilare debemus, oraculis Salvatoris operam dantes, nihil mali de quoquam dicentes aut audientes. Scabiem enim contrahit animus ac plurimo impletur vitioso humore ex aliis collocutionibus. Quare ea tantum audienda quæ utilia sunt et ex præscripto Evan- gelii agendum. Illa autem fugienda, quæ mentem quodammodo supplantant. Quæstiones de oraculis divinis instituendæ; quod quidem præclarum fuerit, si intelligenter fal; sin minus, saltem ut imperito convenit. Nam insipienti interroganti sapientiam, sapientia imputabitur '. Ei autem qui sibi inani opinione sapiens videtur, plurima indigetur igno- minia. Dicitur autem a Spiritu insipiens, qui per imperitiam sensu abripitur, ita ut insipiens sit id quod imperitum est, quemadmodum et id quod simplex. Scribit autem et Paulus: Quis cognovit sensum Domini, qui instruat eum'? Et rursus : Nos autem sensum Christi habemus . Nam qui inconsiderate dicit aut facit ea quæ non decent, is cum sibi sapere videatur, fatuus reputabitur. fugienda. - Humiliare nosmetipsos debemus, non verbo solum, sed etiam factis, ne plani et palpones simus, sed mansueti ac minime adulatores. Oportet etiam, ut qui recte vitam instituit, quietus sit ac tranquillus, non irascens nec rixæ causa contice- scens, sed considerans quidquid opus est, an recte efferri possit, ac tum demum vix loquens. Hymni et psalmi et cantica et laudes dicendæ : at non probandus, qui, veluti adversarii condemnandi causa, nonnulla subobscure attingit, ac proximum per psalmodiam vellicat, ut ne succensere quidem Prov. xvii, 28. Cor. 11, 17. • Ibid. runt nostri codices mss. ad hujus loci vulnus sa- nandum. Sensum me assecutum esse spero in in- terpretatione. Videtur ergo legendum : C D quissimi et Claromn. 2. Sic ad marginem in Reg. et Clar. 2. Editi verbis erui potest, eum eruditis divinandum relin- quo. Fateor me nihil extundere potuisse. Non magis intelligo Latinas interpretationes. Vertit Langus : Tanquam arte quadam quodammodo illum 8. Καὶ γυναιξὶν ὁμιλητέον ἐπιστρεφέστερον διὰ τὸ 9. Caute colloquendum cum mulieribus : colloquia 8. Nemo ladendus : audienda monila : jactantia (31) Τῇ γνώμῃ. Reg. 1 et 3 την γνώμην. (32) Χρήζει. Μια tres Regii. Editi χρήζει. (33) Τὸ δ' ὅπερ ἀγαπῶμεν, τὸ μή. Nihil profue 9. Ταπεινωτέον δ᾽ αὑτοὺς οὐ λόγῳ μόνον, ἀλλ᾽ ἔτι (34) Τὸ ἐγχρῇζοr. Ita duo Regii codices anti- (35) Καὶ πῶς γινώσκειν. Si quis sensus ex his

Α κατὰ τὴν τοῦ οὕτως πρὸς αὐτὸν διακειμένου σύνεσιν, χαμαιλέων. ύπονοστεῖ. χάριν τούτων. τούτου χάριν ἀποτρίψασθαι. χάριν τοῦ. ἀντιβουκολεῖ τὴν ἐκείνου κακίαν, ἐν τῷ γινώσκειν αὐτοῦ τῆς ἀγνωμοσύνης τὴν διάθεσιν. Συνελόντι δ' εἰπεῖν, πᾶς ὁ κρίνων ἑαυτὸν ἔξω παντὸς ἔσται πλημ μελήματος. Τῶν δὲ κεκραγότων οὐδεὶς σώφρων ἐστίν. Ο δὲ νῦν μὲν ὠχρὸς, εἶτα ἐρυθρός, τῷ συγκρίματι τοῦ σώματος ποικιλλόμενος, οὗτος ὥσπερ χαμαιλέον τες (41) ἐν τῷ καύσωνι καὶ τῇ ἐρημίᾳ περινοστεί. Κατανοητέον δὲ ἔτι καὶ τὰς ἐνίων διαθέσεις ἐπὶ τῆς τῶν ἀναγνωσμάτων ἐπιτηδεύσεως. Αμα γάρ τις ἀνα- γινώσκει, καὶ ὁ τρόπος αὐτοῦ τῆς φρονήσεως δῆλος γίνεται παρὰ τοῖς ἐῤῥωμένος κριτικοῖς. Ποιότητες δὲ ψυχῶν καὶ ἀπὸ τοῦ βίου δείκνυνται. Διὰ γὰρ τοῦ περὶ τὴν ἀναστροφὴν ἐπιτηδεύματος γινώσκονται καὶ τῶν μὴ φαινομένων αἱ ὑποστάσεις. Παραιτητέον δὲ καὶ τὸν ἐριστικὸν διὰ τέχνης αὐτὸν ἀποτιθέμενον (42), ἐν τῷ μὴ ἀντιφιλονεικεῖν, νικᾶσθαι, ᾧ ἄμεινον, ὑπὲρ τοῦ μὴ κινδυνεύειν νικάν σπουδάζοντα, τὸ μὴ κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον ἐπιτηδεύειν. τους. Καὶ οἱ περίπατοι διὰ τὸ σωμάτιον γινέσθωσαν, μὴ διά τινα πραγματείαν, συναλλάγματα βίαια κατά τοῦ πλησίον συγκαττύοντας. Οὐκ ἄτοπον δὲ χαριεντι ζομένους ἡμᾶς τὸ δύστροπον ἀπαλείψαι τῶν ὑπὲρ λίαν συνετῶν. Διὰ γὰρ τὸ κατὰ φύσιν ἀναγκαῖον χά- ριν τοῦ τὰ τούτων (44) ἀποτρέψασθαι ἐπὶ τόπων τινῶν ἀφωρισμένων ἔθος ἐστὶν (45) ἐνίοις προσποιητῶς ὑπο- χωρεῖν, καὶ τὸ τέλος τῆς κατά τινων σκέψεως ἐν τοῖς Ο ἀφεδρῶσι συντάττειν. Ωσπερ δὲ ὁ κωμικὸς πατὴρ ἀσωτευόμενον τὸν υἱὸν βαστάζειν φησί· κἂν ὀσφρανθή τοῦ μύρου, μὴ ὀσφραίνεσθαι λέγει, δυσωδία (46) περι- γράφειν αὐτοῦ τὸ ἁμάρτημα πειρώμενος· οὕτως κἀγὼ συμβουλεύω τοῖς ἄγαν ἐσκληραγωγημένοις τοὺς φρονιμωτέρους ἐμφαίνειν, ὅτι μήτε & πράττουσιν ἐπίστανται, μήτε α λέγουσι γινώσκουσιν. Ὁ δὲ παρ' ἑαυτῷ φρόνιμος εἶναι νομίζων, ἀντικρούει πρὸς τὰς νου θεσίας, καὶ ἀντιδοξεί (47), καὶ τοῦ συμβουλεύοντος ἄν τίδικος γίνεται, καὶ μελετᾷ καθ᾿ ἑαυτὸν τὸ ἀνθρώπινον καὶ ἄπιστον. Διὰ τοῦτο παρέχωμεν ἑαυτοὺς ἀλή πτους, μὴ τὸ δοκοῦν ἑαυτοῖς μόνον πράττοντες, ἀλλὰ καὶ τὸ τῶν πολλῶν, ἵνα σωθῶσιν. Οργιστέον δὲ, και λὸν μὲν, εἰ μηδέποτε· μανίας γάρ ἐστι τὸ τοιοῦτον εἶδος· εἰ δέ ποτε καὶ κατεπείγει, συγχρηστέον (48) τῇ ὀργῇ πρὸς τὴν τοῦ πλησίον θεραπείαν. Ο γὰρ παρὰ λόγον αὐτὴν πραγματευόμενος μισεί πρῶτον μὲν ἑαυ βουλεύοντος καὶ ἀντίδικος. κατεπείγει APPENDIX – PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - Fieri enim non potest, ut quis se ipse non prodat. Quisquis autem fidelis est, is cum se ab aliquo ludi senserit, accommodate ad hominis ita erga se affecti prudentiam, illius malitiam, perspiciendo pravum {llius efectum, vicissim ludit. Ut breviter dicam, quisquis semetipsum judicat, extra omne delictum est. Clamitantium autem nullus prudentia præditus est. Qui nunc pallet, nunc rubore suffunditur, et corporis situ impar et varius est, is, veluti chamæ- leones, in aestu et solitudine oberrat. Cognoscendæ etiam nonnullorum animi affectiones ex legendi ra- tione. Statim enim ac legit aliquis, quo sit affectus modo manifestum fit his, qui judicandi peritia valent. Animarum dotes etiam ex vita cognoscuntur. Nam ex vivendi instituto perspicitur eorum, quæ non apparent, natura. Rejiciendus etiam et ille litigator, qui se arte quadam, minime contradicendo, supe- randum tradit : cui quidem satius est, quominus periculum, vincere conando, subeat, ea, quæ ad reclam rationem pertinent, negligere. cata. Nec irascendum, nec reprehendendi alii, si ipse non careas reprehensione. Colloquia ejusmodi haben- da, quæ sibi nullius mali conscia sint. Adhibeantur etiam propter corpusculum deambulationes, non ad negotiationem aliquam violentos contractus adversus proximum struendo. Non absurdum fuerit vos urbanitate et jocis eorum morositatem abstergere, qui ultra modum sapiunt. Nam in loca quædam, quæ in hunc usum secreta sunt, ut naturæ neces- sitati detur opera, mos est nonnullis simulate se- redere, et susceptam adversus aliquos cogitationem in latrinis absolvere. Quemadmodum comicus pater aniemperantem filium a se ferri dicit, et quamvis unguentum olfaciat, olfacere se negat, hac olfactus hebetudine peccatum illius abolere tentans : ita et ego auctor sum prudentioribus, ut iis, qui majo- rem in modum obduruere, nec ea quæ isti agunt scire, nec quæ dicunt intelligere videantur. Qui autem sibi videtur esse sapiens, reluctatur adver- sus monitiones et rixatur cum eo, qui consilium dedit, ejusque fit adversarius, ac secum ipse medi- tatur id quod humanæ naturæ et incredulo animo arridet. Propterea præbeamus nos inculpabiles, non id solum agentes quod nobis videtur, sed etiam quod pluribus, ut ipsi salventur. Irasci autem præ- Editi Mox Reg. et Clarom. 2, et Rom bertus Stephanus ad calcem Clarom. 2, prima manu: codices. Reg. Editi Libenter tres Regii et Clarom. 2, quos secutus sum. voce olfactus hebetudinem significari, non ingra- tum odorem, ut reddiderat Langus. Uterque obser- B D yat Micionem apud Terentium in Adelphis esse co- micum illum patrem, de quo hic agitur. At Teren- tii comœdias non puto huic Græco scriptori cogni- tas fuisse. Præterea apud Terentium Micio non dicit se unguenta filii non olfacere, sed tantum : Olet unguenta, de meo. dumn ira. Sed præferenda visa est scriptura Reg. el 3, et Clarom. 2. Illud non de ira, sed de necessitate urgente accipiendum esse monuit Sylburgius (contra Langum). 11. Nefas aliis nocere. Dissimulanda interdum pec- (41) Χαμαιλέοντες. Sic etiam tres iidem codices. (42) Αποτιθέμενον. Leg. ὑποτιθέμενον. (43) Χρὴ τάς. Reg. 2 et 3, χρηστάς. Sic etiam (44) Χάριν τοῦ τὰ τούτων. lta duo antiquissimi (45) Ἔθος ἐστίν. Editi ἐφ' οὓς ἔθος ἐστίν. Melius (46) Δυσωδία. Recte observavit Sylburgius hac 11. Ομιλίας δὲ ποιεῖσθαι χρὴ τὰς (43) ευσυνειδή (47) Αντιδοξεί. Reg. 2 et 3 άντιδοξεῖ τοῦ συμ (48) Συγχρηστέον. Εditi συγχωρητέον, conceden

τόν, ἔπειτα δὲ καὶ τὸν πλησίον· ἑαυτὸν μὲν ταράτ- των, ἐκεῖνον δὲ ὀδυνῶν. Γέγραπται γάρ, ὅτι πᾶς ὁ ὀργιζόμενος εἰκῇ τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ, ἔνοχος έσται τῇ κρίσει. Τὸ δὲ τοῦ κινήματος αυτός τις καθ᾿ ἑαυ τὸν γινόμενος καταμαθεῖν δυνατός. Ηδη δέ τινας ἴσμεν διὰ τῆς πρὸς τοὺς πλησίον νουθεσίας ἑαυτοὺς κατακρίνοντας. "Ο γάρ τις παιδεύει τὸν ἕτερον, τοῦτ' αὐτὸς ποιείτω πρότερον· μήπως λάθῃ διὰ τοῦ πλη- στον καθ᾿ ἑαυτοῦ ποιούμενος τὴν ἀπόφασιν. Ρητέον οὖν τῷ εὐγνώμονι πρὸς ἑαυτὸν, ἐπειδάν τινων ἁμαρ- τήμασι τὸν ἑαυτοῦ χρήσῃ νοῦν· Μή τι ἄρα κἀγὼ τοιοῦτος ; σθω, μήτε ὡς ὕδωρ ἐπιζητείσθω. Εκάτερα μὲν γὰρ Θεοῦ ποιήματά ἐστιν, ἀλλὰ τὸ μὲν ὕδωρ ἀναγκαῖον, ὁ δὲ οἶνος βοηθείας χάριν τοῦ σώματος γέγονεν. Ο δὲ πρῶτον μὲν τὴν γλῶτταν δεσμευόμενος, πῦρ δὲ ὥσπερ ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν λάμπων, τρέμων δὲ καὶ τὰς βάσεις καὶ ἀναισθητῶν, φάρμακον προσίεται (49) θανάσιμον· τὸν μὲν σίδηρον οὐ ποιῶν δρέπανον, ἤ τι τῶν έργα- ζομένων τὴν γῆν, μάχαιραν δὲ αὐτὸν ἢ λόγχην (50) κατασκευάζων, καὶ μεταπλάττων τοῦ Θεοῦ τὴν οἰ κονομίαν. Ὁ γὰρ οινοποτῶν, δέον τοῦ μὲν χειμῶνος, διὰ τὸ κρύος πίνειν, μέχρι τοῦ μὴ ῥιγοῦν, τοῦ δὲ θέρους, διὰ τὴν τῶν ἐντὸς θεραπείαν παραχρώμενος δ' αὐτῷ (51), ληραίνει, καὶ δίκην συῶν (52) ἢ κυ νῶν, ρεύματι τῆς θεραπείας ὑπερζέων, ἀσχημονεί. Χρὴ δὲ μὴ καθάπερ ἀσωτευομένους ἡμᾶς παραχρῆ σθαι τοῖς τοῦ Θεοῦ ποιήμασι, τὴν δίψαν εἰς τὴν μέσ θην ἕλκοντας· ἀλλὰ μεταλαμβάνειν ποτοῦ, χάριν τοῦ μὴ διψαν. Οσοι δὲ ῥοφῶντες τὸν οἶνον, καθάπερ οἱ πυρέττοντες καυσωνιζόμενοι πίνουσιν, ὅσον οὐδέπω διὰ τὴν ἀκρασίαν τεθνήξονται. καὶ τῶν ἀναγκαίων μεταλαμβάνοντα. Καθάπερ γὰρ σῶμα νοσοῦν, πολλῶν καὶ μυρίων δεῖται φαρμάκων, οὕτω καὶ ἡ δι' αὐτὴν ἀτυχοῦσα ψυχή, μονονουχὶ καὶ δερμάτων ἐμπίπλασθαι βούλεται. Κἂν πύθηταί τις τὸ αἴτιον, πάθος ἀναπλάττει σωματικόν. Πρὸς οὓς ῥη- τέον· Οὐ πᾶν ἐπιτήδευμα (53) δόγματι τῆς ἐννοίας κρατυνόμενον εὐαπολόγητον ἔχει τὴν ἀπόδειξιν, ὡς καὶ μέχρι μοιχοῦ καὶ φονέως καὶ δραπέτου πολλὴν εὑρίσκεσθαι τὴν ἀπολογίαν, ὅτι καλῶς πράττεται τὸ ὑπ' αὐτῶν γινόμενον; Ὁ δὲ εἰπὼν πρὸς τὸν πυνθανό μενον τὸ αἴτιον τοῦ κακοῦ, καὶ ἀποκρινόμενος, δόγμα πάνυ θαυμαστῶς ἐξεφώνησε. Τροφαῖς ἄρα χρηστέον ἐπὶ τὸ μὴ πεινῇν (54). Ὁ δὲ τοιοῦτος έκαν τοντάχειρ τὸ ὅσον ἐφ᾽ ἑαυτῷ βούλεται περιπατεῖν, καὶ πεντηκοντακέφαλος, Γηρύονας τρικεφάλους καὶ * ὅτι πᾶν. τοιοῦτος. EPISTOLA AD ZENAM ET SERENUM. A clarum fuerit si nunquam contingat, insaniæ enin est hæc species; sed si quando necessitas urgeat, utendum ira ad proximi curationem. Nam qui 11- lam præter rationem adhibet, odit primum quidem semetipsum, deinde et proximum; seipsum quidem perturbans, illum autem dolore afficiens. Scriptum est enim : Quicunque irascitur sine causa fratri suo, reus erit judicio *. Quod autem spectat ad commo- tionem, id quisque, si secum ipse consideret, per- spicere potest. Nonnullos scimus, qui monitis proximo dandis semetipsos condemnent. Quod enim quis alium docet, id ipse prius faciat, ne forte im- prudens sententiam in semetipsum per proximum ferat. Debet ergo vir cordatus, ubi animum ad aliorum peccata animadverterit, secum ipse dicere: An non forte et ipse talis sum? C D Matth. v, 22. alia manus in Reg. ebrietatem bibatur, neque, ut aqua, expetatur. Utrumque enim Dei opus est, sed aqua necessaria, vinum ad auxilium corporis factum. Qui autem lingua primum impeditur, et velut ignis oculis ru- tilat, gressibusque titubat, nec sensus ad officium idoneos habet, is mortiferum admittit venenum, ferrum non in falcem aut aliud quid ad terram ex- colendam instrumentum, sed in ensem aut cuspi- dem excudens, ac institutum a Deo ordinem per- vertens. Vini enim potor, cum hieme ob frigus bi- bere deberet, quantum satis est ut non rigeat, æstate autem ad viscerum curationem, abutens vino delirat, et instar suum aut canum, alimenti copia effervescens, indecore se gerit. Cavendum autem ne intemperantium more abulamur Dei operibus, sitim ad ebrietatem trahentes; sed potus adhibendus, ut ne sitiamus. Qui autem vinum sorben- tes, instar eorum, qui febris astu uruntur, po- tant, hi tantum non protinus ob intemperantiam morientur. - vies, ac pauca quædam et necessaria sumenda. Quemadmodum enim corpus ægrotans multis ac in- numeris eget medicamentis, sic et anima, quæ per se ipsam male se habet, tantum non etiam pellibus impleri cupit. Si quis causam quæsierit, morbum fingit corporeum. Ad hoc hominum genus dicendum : Nonne quælibet agendi ratio cogitationis proposito confirmata facilem habet causæ defensionem, ita ut mocho etiam et homicidæ et fugitivo multa suppe- tant argumenta, cur quod faciunt, præclare factum sit? Qui autem morbi eausam roganti respondit, is animi sui propositum mirabili prorsus modo decla- ravit. Cibis igitur utendum, ut ne esuriamus. Qui autem talis est, is centimanus, quantum in ipso est, et cum quinquaginta capitibus incedere cupit, tionem necesse fuit notam interrogationis apponere, nisi quis legere malit Qui autem talis non est. 12. 'Θ δὲ οἶνος μήτε όσημέραι ἐπὶ τὸ μεθύειν πινέ- Β 13. Παραιτητέον δὲ καὶ τὴν λιχνείαν, ὀλίγων τινῶν (49) Προσίεται. Tres Regii et Clarom. 2 προΐεται. (50) Η λόγχην. Reg. 2 et 3 ἢ καὶ λόγχην. (54) Παραχρώμενος δ' αὐτῷ. Voculam addidit (52) Συών. Reg. 2 et 3, habent κυνῶν ἢ συῶν. 12. Ebrietas fugienda. -Vinum nec quotidie ad 13. Ingluvies fugienda. — Fugienda etiam inglu- (53) Οὐ πᾶν ἐπιτήδευμα. Ad hujus loci explica (54) Πεινήν. Duo Reg. πεινάν, Melius ὁ δὲ μὴ

Α εξάχειρας ζητῶν, πολλαῖς χερσὶ καὶ πλείοσι στόμασι λαιμαργεῖν ἐπιτετηδευκώς. νίαν δὲ οὐ λοιδορητέον. Ὁ μὲν γὰρ, ἐξηλεγμένης ύλης κρατύνεται· φθορὰ δὲ τὸ τέλος τῆς ὕλης ἐστί, καὶ σκώ- ληκες, καὶ εὐλαὶ, καὶ πῦρ, καὶ πτῶσις (55), καὶ λῃσταί, καὶ τύραννος· ἡ δὲ κεχώρισται μὲν τοῦ νῦν αἰῶνος, ζητεῖ δὲ τὸ ἀληθὲς μόνον, ὑπὸ μηδενός περισπωμένη προσκαίρου. Ταῦτα δὲ ὑμῖν ἐγγράφως ὑπεθέμην, νουθετείν βουλόμενος τὸ ἀτάραχον, καταρτίζειν τε ὑμᾶς πρὸς τὸ τέλειον καὶ ἐνάρετον σπεύδων. Ὁ γὰρ μὴ τοιοῦτος, ἔξω τοῦ (56) κανόνος τρέχει τοῦ δοθέν τος αὐτῷ, καὶ διὰ τὸ ἄτακτον ἔξαθλος γίνεται· κἂν πάνυ ταλαιπώρως τῆς ἀπὸ τῶν γεναίων ἀθλητῶν ἐπι- κουρίας τύχῃ, βρώσεως ή πόσεως ἢ ἐσθῆτος ἀπολαύ σας, ὅμως (57) οὐδὲν ἧττον αστεφάνωτός ἐστι. Καὶ οἱ μὲν εἰσελάσαντες εἰς τὴν ἠγαπημένην πόλιν τοῦ Πατρός, γέρως ἀϊδίου (58) μεταλήψονται· τοῖς δὲ ἀποβήσεται, διὰ τῆς ἐνταῦθα τροφῆς τῆς κατὰ ἀλή θειαν ἀπολαύσεως μὴ μεταλαμβάνειν. τος αὐτῷ κανόνος. " €13. λῶμεν· καὶ προσιτέον αὐταῖς ὑγιῶς καὶ μὴ περιέρ- γως, δεδιότας τῆς μετ' αὐτῶν ἀναστροφῆς τὸ κινδυ- νώδες, καὶ προγινώσκοντας τό τε εὐμετάβολον αὐτῶν, καὶ τὴν εἰς ὅπερ οἴονται γεγονέναι συνείδησιν. Φυ λακτέον δὲ πρὸ πάντων τὰς ἐν παραβύστῳ κοσμι κας (59) αὐτῶν ἐπιτηδεύσεις, αἵτινες, κρύφα γινόμε ναι, καταγινώσκονται μὲν καὶ ὑπ' αὐτῶν (60), για νονται δὲ ἐπὶ τὸ τοὺς πλησίον καταπίνειν. Συμβαίνει γοῦν ἐνίαις κλεπτούσαις ἑαυτὰς, διὰ τὸ μὴ ἐκ προδή λου τολμαν καλλωπίζειν τὰς ἔψεις, διὰ τέχνης τοῦτο πράττειν. Εἰς ὕδωρ γὰρ ἢ ἔλαιον κατακύπτουσαι, κρίνουσιν ἑαυτὰς, εἰ πρὸς τὴν σωφροσύνην δύναιντ' ἂν πολεμεῖν. Αλλά τις καὶ ἕτερος τρόπος τῆς τοιαύ τῆς ἐπιβουλῆς ὑπ' αὐτῶν πραγματεύεται· κρύφα γὰρ κεφαλῆς ἐπιψαύουσαι τῶν πλοκάμων, τοὺς πλησίον ὥσπερ κλέπτουσαι διακοσμεῖν τὰς ἐθείρας περιέργως, καὶ τῶν παρειῶν καὶ τῆς ὑπήνης ἄκροις δακτύλοις ψαύουσι. Περιβλέπουσι δὲ καὶ ἑαυτὰς, τῆς κεφαλῆς ἀκινήτου οὔσης. Ὁμιλητέον οὖν πρὸς τὰς τοιαύτας ῥωμαλεώτερον, τοὺς κεχυμένους κλάδους αὐτῶν ἀπο κόπτοντας· ἅμα γὰρ τῷ καταληφθῆναι, κατανεύουσι, καὶ ὁ καρπὸς ὑπὸ τῶν ἀλωπέκων κατεσθίεται τῶν φωλευόντων εἰς τὴν γῆν. Διὰ τοῦτο κατὰ τὸν προφή την, κεντριστέον μὲν τὸν ὄνον, μαστικτέον δὲ τὸν ἵππον, ἵνα διεγείρηται μὲν ὁ νωθής, τύπτηται δὲ ὑπὸ τῶν νουθεσιῶν διὰ τὸ ἀχαλίνωτον ὁ ἀφηνιάζων. Ὥστε κατὰ τὸν Ἱερεμίαν μὴ καταρτίζωμεν ἑαυτοὺς ἵππους άΐδιον. APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - Geryones trium capitum et sex manuum quærens, multasque manus et plures buccas ad ingluviem appetens. - ad æterna præmia. — Laudandæ divitiæ nullo mo- do; paupertas autem minime conviciis exagitanda. lilae enim ex selecta materia constant; materiae au- tem finis corruptio, et vermes, et tinea, et ignis, et ruina, et latrones et tyrannus. Paupertas autem separata est ab hoc sæculo, ac verum unice exqui- rit, nulla re temporali distracta. Atque hæc equi- den vobis scriplo edisserui, suadere volens animi tranquillitatem, vosque ad id, quod perfectum et virtuti consentaneum, properans perducere. Nam qui talis non est, extra regulam ipsi præscriptam currit, et quia ordinem non servavit, præmnio caret; atque etiamsi admodum laboriose auxilium a gene- rosis athletis acceperit, et cibi et potus ac vestis particeps fuerit, nihilo magis coronabitur. Atque illi quidem in Patris civitatem, quam dilexerunt, pervenientes præmium æternum accipient; istis vero non continget, ut per cibum hic acceptum ve- ras delicias consequantur. - B tificia. — Honor habendus mulieribus, sed provi- dendum ne forte labamur; cauteque ad eas venien- dum ac minime curiose, ita ut metuamus pericn- lum, quod cum illis degenti imminet, ac facile mu- tabilem illarum animum, consciumque illius rei, cujus causa factas se esse putant, prospiciamus. C Ante omnia autem cavendæ illarum in arcano co- micæ molitiones, quæ quidem clam peractæ etiam ab ipsis condemnantur, et ad proximum deglutien- dum fiunt. Evenit igitur nonnuliis, ut subducentes semetipsas, propterea quod aperte non audent vul- tum pigmentis inficere, astu id efficiant. Nam in aquam aut oleum despicientes, judicant de semeti- psis, an possint temperantiæ bellum inferre. Alio etiam modo has insidias moliuntur; clam enim tangentes capitis cincinnos, quasi proximum latere velint curiose comam componendo, sunmis digitis et genas et capillitium contrectant. Circum- spiciunt etiam seipsas capite immoto. Forti igitur animo cum talibus agendum, et nostri luxuriantes rami amputandi ; statim enim atque apprehenduntur, D deorsum inclinant, et fructus a vulpibus sub terra latibulum habentibus comeditur. Propterea secun- dum Prophetam stimulandus asinus, equus flagel- landus ®, ut excitetur piger, monitis autem ob im- patientem freni animumn verberetur is, qui imperium detrectat. Quare secundum Jeremiam non efficia- • Prov. xxvΙ, 3. editis, suppeditarunt Reg. et et Clarom. 1. 14. Divitiis melior paupertas. Quomodo currendum 14. Ἐγκωμιαστέον δὲ πλοῦτον μὲν οὐδαμῶς, περ 15. Caute cum mulieribus loquendum. Illarum ar- (55) Πτώσις. Reg. 3 πτώσεις. (56) Έξω τοῦ. leg. 2 et 3 ἔξω τρέχει τοῦ δοθέν (57) Όμως. Hanc vocem suppeditaverunt Reg. 15. Γύναια δὲ τιμητέον, προνοοῦντας μὴ ἄρα σφα (58) Γέρως ἀϊδίου. Ita tres Regii. Editi γέρας (59) Κοσμικάς. Reg. 1 et 2 κωμικάς. (60) Ὑπ᾿ αὐτῶν. Præpositionem, quæ deerat in

θηλυμανείς, μηδὲ πρὸς τὴν γυναῖκα τοῦ πλησίον χρεμετίζωμεν. σίον εἴρηται γυνή, τουτέστιν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν (ἥντινα κατὰ τὴν πρὸς Θεὸν καὶ Πα τέρα τῶν ὅλων ἀγάπην, ὅτι πλησίον ἐστὶν αὐτοῦ, τις μητέον καὶ ἀγαπητέον)· ὡς Παῦλος· Ἡρμοσάμην, λέγει, πάντας ὑμᾶς ἐνὶ ἀνδρὶ, παρθένον ἁγνὴν παραστῆσαι τῷ Χριστῷ. Ἔστι δὲ καὶ ἡ πλησίον γυνὴ σὰρξ ἐν ἡμῖν, ἐφ᾽ ἦν οὐ χρεμετιστέον· χρεμε τίζει καὶ (61) ὁ μηδέπω πεποιηκὼς τὴν ἐπιθυμίαν, ἀναθυμιωμένης αὐτῷ τῆς ὀρέξεως, κἂν μὴ λαμβάνῃ τὸ τέλος. ἐστὶν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν. Νοσούντων δὲ οὐκ ἀμελητέον, οὐδὲ ῥητέον, ὅτι Διακονεῖν οὐκ ἔμαθον. Ὁ Β γὰρ τὴν τρυφερίαν ἢ τὸ ἀσύνηθες προβαλλόμενος, ἔστω καὶ αὐτὸς τὰ αὐτὰ πεισόμενος· καὶ ἐπειδὰν πά- σχῇ τι τοιοῦτον, τῆς γνώμης αὐτοῦ τὸ αὐτοκατάκρι- τον αἰτιάσθω, συμβαινόντων αὐτῷ ταῦθ᾽ ἅπερ διέθη- κε καὶ αὐτός. Οὔτε οὖν τοῦ ἀμελοῦς ἀμελητέον· Θεὸς γὰρ ὁ κρίνων ἐστί· καὶ ὁ βουλόμενος εὖ πάσχειν θησαυριζέτω διὰ τῆς εὐποιίας τὴν εἰς ἑαυτὸν ἀπὸ τοῦ πλησίον εὐεργεσίαν. Αἰσχύνεσθαι δὲ οὐκ ὀρθῶς ἔχει, μή τις ἄρα διὰ τὴν αὐτουργίαν αθλίους ἡμᾶς καὶ ἀβοηθήτους ὑπολάβῃ· μόνον δὲ φυλακτέον μή τις ἐπὶ κακίᾳ καὶ πονηρῷ βίῳ διαβάλῃ, τοὺς εἰδέναι Θεὸν φάσκοντας. θάνατον ἐργάζεται τοῖς ὑπ' αὐτῆς κρατουμένοις· ἡ δὲ κατὰ Θεὸν λύπη τὸν τῆς ζωῆς τίκτει νοῦν. Πρὸ πάντων δὲ γινώσκωμεν, ὅτι καὶ νόσος ἀπόκειται τοῖς σαρκίοις ἡμῶν, καὶ ζημία καὶ ἔνδεια, καὶ ἡ χαριστή σων (62) εγγύς. Καὶ διὰ τοῦτο χρή προμελετἂν τὸ ἀποβησόμενον, ἵνα μὴ, συμβαῖνον, θαῦμα καὶ ἔκπλη- ξιν παρέχῃ ταῖς καρδίαις ἡμῶν. Ὁ γὰρ τοιοῦτος ἐρεῖ πρὸς τὸ συμβεβηκός πάθος· Ἥδειν, ὅτι μέλλεις ἐπιέ- τῆς προσδοκίας σου οὐκ ἀπέτυχον προεγίνω- σκόν σου τὴν ἔφοδον. Κἂν τοιοῦτός τις ᾖ, στήσεται καὶ οὐ καταπεσεῖται. Τὸ δὲ ἐπὶ τῷ αἰφνιδίῳ ταράσ- σεσθαι, ή κεκραγέναι, πολλάκις δὲ καὶ ὀδύρεσθαι, λίαν ἐστὶ ταλαιπώρου γνώμης. και περὶ αὐτῆς διηγουμένοις προσιτέον. Οἷς δ᾽ ἂν μὴ παρῇ τῶν λεγομένων ἡ πρᾶξις, τούτοις διὰ τὸ ἐνε δρευτικών χαίρειν εἰπόντες, τοὺς συστρατευομένους ἡμῖν ἐπιζητῶμεν. Ο γὰρ λέγειν μὲν ἐπιτηδεύων, ὅτι· Οὐκ ἄρχων εἰμὶ καὶ δικαστής, πράττων δὲ ἀγα- θὲν οὐδὲν, οὗτος, ὡς ὑπὸ τυράννων πολλῶν κρατού μενος, λανθάνει τῇ ἁμαρτίᾳ δουλεύων, καὶ ἀποδι- δράσκων τοὺς ὁδῷ βαδίζειν σπεύδοντας. Μακάριος οὖν ὁ τῇ καρδίᾳ καθαρός· ὑπὸ τούτου γὰρ ὁρᾶσθαι • Εντινα δὲ καί. ἄν τινα ἥντινα. ἀχαριστήσων. EPISTOLA AD ZENAM ET SERENUM. - A nous nosmetipsos equos insanientes amore mulie rum, neque ad uxorem proximi hiuniamus *. est soror quælibet; proximi autem uxor dicitur, id est Jesu Christi Salvatoris nostri (quem quidem, secundum debitum Deo et Patri universorum amo- rem, quia proximus est illius, honorare et diligere debemus), quemadmodum Paulus, Despondi, inquit, vos omnes uni viro virginem castam exhibere Chri- sto'. Est autem et proximi uxor, caro in nobis, ad quam non est hinniendum; hinnit autem etiam qui nondum libidinem explevit, effervescente illius cu- piditate, etsi ad exitum non perducta sit. Jer. v, 8. ' II Cor, u1, 2. • Cor. 1, 4. Paulo ante leg. locu C D - puerorum gerenda, quia talium est regnum cœlo- rum. Ægrotantes non negligendi, nec dicendum: Ministrare non didici. Nam qui delicatum vitæ ge nus et servitutis insolens obtendit, sciat se quoque eadem passurum; et cum ei aliquid ejusinodi eve nerit, sententiam suam causetur, quam ipse non potest non condemnare, quippe cum ea illi eveniant quæ et ipse facienda existimavit. Igitur ne ille qui- dem negligendus qui alios negligit: Deus enim est qui judicat ®; et qui bene sibi fieri cupit, is bene- faciendo thesaurum sibi beneficentiæ proximi colli- gat. Vitiosus pudor est vereri, ne quis forte, pro- pterea quod manibus laboramus, miseros nos et auxilio destitutos existimet. Tantummodo caven- dum, ne quis ob nequitiam et vitæ improbitatem cos vituperet, qui Deum nosse se dicunt. - - Ut paucis absolvam, mundi tristitia mortem ope- ratur iis quos superaverit; quæ autem secundum Deum tristitia est, vitæ intelligentiam parit. Ante omnia autem sciamus et morbum repositum esse carnibus nostris et damnum et egestatem, ac præ- sto adesse qui grates nobis persolvat. Quocirca præmeditandum quid eventurum sit, ne cum evene- rit, admiratione et stupore corda nostra percutiat. Nam qui talis est, ad tristem eventum dicet: Sci- bam te adventurum, nec me tui exspectatio fefellit, providebam incursum tuum. Si talis quis exstiterit, stabit ac non labetur. Turbari autem ob repentinum casum, aut clamare ac sæpe lamentari, mentis est valde miseræ. - clusio. Soli igitur virtuti intenti esse debemus, et ad eos, qui de illa disserunt ventitare. Quibus autem non adfuerit consentanea sermonibus agendi ratio, iis ob insidias apud eos latentes vale dicto, quæramus qui militiam nobiscum tolerent. Nam qui dicere statuit: Non sum princeps, neque judex, nec boni quidquam agit, is, quasi sub multis tyrannis teneatur, imprudens peccato servit, eosque fugit qui in via properant. Beatus ergo qui mundo prave in editis legebatur 16. Quænam est uxor proximi. Mulier autem 16. Γυνὴ δέ ἐστιν ἀδελφὴ μὲν πᾶσα· τοῦ δὲ πλη 17. Προσεκτέον δὲ καὶ παιδίοις, ὅτι τῶν τοιούτων 18. Συνελόντι δὲ εἰπεῖν, ἡ μὲν τοῦ κόσμου λύπη 19. Προσεκτέον οὖν τῇ ἀρετῇ μόνον, καὶ τοῖς τὰ (61) χρεμετίζει και. Sylburgius monet legendum 17. De pueris, infirmis et labore manuum. Cura 18. Paratum esse oportet ad omnes vitæ eventus. 19. Soli virtuti intenti esse debemus. Epistole con- (62) Χαριστήσων. Sic emendavi ope Reg. 1, quod

ΕΚΘΕΣΙΣ ΤΗΣ ΟΡΘΗΣ ΟΜΟΛΟΓΙΑΣ. (4) - ἐπελθόντες ἔλεγχον, ἀκολούθως αὖθις τὸν ὑγιὰ τῆς πίστεως ἐκτιθέμεθα λόγον. Ἐχρῆν γὰρ δήπου μετά τὴν τῆς ἀληθείας ἐπίδειξιν (3), ὅπως καὶ φρονείν περὶ αὐτῆς προσῆκε προσιόντας (4) εἰδέναι. Οὐ γὰρ ἁπλῶς ἡ πρὸς τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν δοξολογία τὴν σωτηρίαν ἡμῖν πορίζει, ἀλλ᾽ ἡ ὑγιὴς τῆς Τριά δος ὁμολογία τῶν ἀποκειμένων τοῖς εὐσεβέσιν ἀγα θῶν τὴν ἀπόλαυσιν δωρεῖται· ἐπεὶ καὶ τῶν ἑτερο φρόνων ἀκούσεταί τις τὸν Πατέρα καὶ Υἱὸν ἀνυμνούν των, ἀλλ᾽ οὐ κατ᾽ ὀρθὴν ἔννοιαν τὸ σέβας προσαγόν των. Οθεν ἀναγκαίως ἡμῖν ἡ τοῦδε τοῦ γράμμα τος (5) εδέησεν ἔκθεσις, εἰς ἀκραιφνῆ τῆς ἀληθείας ἐνάγουσα (6) τοὺς ἐντυγχάνοντας κατανόησιν. Γραφαὶ διδάσκουσιν, αἵ τε τῶν Πατέρων διδασκαλίας παιδεύουσι. Δεῖ γὰρ ἕνα πάντων αιτιώτατον εἶναι, ἵνα μηδὲν ἔξωθεν περιστὰν λυμαίνηται τὰ γινόμενα. Καὶ γὰρ εἴ τι τὴν ἀρχὴν ἔξωθεν ἦν τοῦ Θεοῦ, τοῦτο πάντως ἀναγκαῖον ἦν ἢ Θεὸν (8) ὁμολογεῖν, ἢ δύνα μιν ἑτέραν ἡντιναοῦν (9). Αλλ' εἰ μὲν Θεὸν εἴποι τις, διέγραψε τας θείας φωνὰς ἀναφανδόν βοώσας· Ἐγὼ Θεὸς πρῶτος (10), καὶ ἐγὼ μετὰ ταῦτα, καὶ πλὴν ἐμοῦ οὐκ ἔστι Θεός. Εἰ δὲ οὐ Θεόν, ἀγγέλους ἢ δυσ νάμεις φήσειε δηλονότι. ᾿Αλλὰ καὶ οὕτως ἀθετήσει τὰς θείας (11) Γραφάς, παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ τούτους (19) γεγενῆσθαι λεγούσας· Αἰνεῖτε τὸν Θεὸν ἐκ τῶν οὐ Εκθεσις πίστεως περὶ τῆς ὀρθῆς ὁμολογίας, ἤτοι περὶ ἁγίας καὶ ὁμοουσίου Τριάδος. Ἰουστίνου φιλοσόφου καὶ μάρτυρος ἐκ τοῦ περὶ τῆς ὀρθῆς πίστεως. Εκθεσις περὶ τῆς ὁμολογίας. Φρος τον ουδαίων. καὶ Ἰουδαίων ἐπελθόντες. λέξαντες. περ. καὶ φρονεῖν, προσιόντας, ἀνάγουσα. ενάγουσα λυμαίνηται, λυμήνηται. ταύτας. APPEND. -ab PARS 1. S. JUSTINI OPERA SPURIA. EXPOSITIO RECTE CONFESSIONIS. - 4201. Auctor operis jam veritatem pluribus de- A fendit : nunc quid de illa sentiendum exponit. Cum satis multis Judæorum et Græcorum persecuti fuerimus confutationem, rursus sequitur, ut sanam fdei exponamus rationem. Oportet enim, ut post veritatis demonstrationem, quomodo et de illa sen- tiendum sit, progredientes pernoscamus. Non enim simplex Patris et Filii glorificatio salutem nobis conciliat, sed recta Trinitatis confessio bonorum, quæ piis reposita sunt, possessionem largitur ; si- quidem etiam heterodoxos audiat quis Patrem et Filium celebrantes, sed non secundum rectam no- tionem cultum adhibentes. Quapropter necessaria nobis fuit suscepta in hoc scripto expositio, quæ legentes in sinceram veritatis cognitionem in- duceret. - Deum colere et divinæ Scripturæ nos docent et Patrum institutiones. Unam enim omnium oportet esse principem causam, ne quid extrinsecus acci- dens rebus conditis pernic'em ferat. Si quid enim ab initio extra Deum fuisset, illud omnino necesse esset vel Deum confiteri, vel aliam virtutem, quæ- cunque illa sit. Sed si quis illud Deum appellet, delebit divinas voces quæ manifeste clamant : Ego 'sum Deus primus, et ego postea, et præter me non est Deus'. Sin autem Deum non appellet, angelos pro- fecto aut virtutes dicet. Sed et sic divinas abolebit B Scripturas, quæ hos quoque a Deo factos dicunt. Isai. XLIV, 5. illa sentiendum sit his, qui ad eam accedunt, perno- scamus. - Ex Addendis et Emendandis. - erratum ope Coislin. emendavi. montanus 2, melius multo quam editi : Vocatur liber de sancta Tri- nitate apud Leontium lib. 1, et in synod. Latera- nensi, sub Martino 1, act. v. In Coisl. legitur : In Reg. et : Clarom. ad marginem. Ibidem in Reg. et Sic etian Reg. et l. Stephanus ad calcem. Editi et R. Stephanus ad calcemn, Ibidem Coisl. eodem sensu. idque in interpretando sum secutus. Si retineatur illud sic reddendum erit : Oportet enim codicis Claromontani primi, quam vulgata Habet etiam R. Stephanus ad calcem. mus est. Mox in eodem codice legitur et in Reg. et 2. Editi Coisl. 2. Deest conjunctio in editis. niano. 2. Nihil ab initio extra Deum. Unum igitur 1. ἱκανῶς τὴν κατὰ Ἰουδαίων (2) καὶ Ἑλλήνων 2. Ένα (7) τοίνυν Θεὸν σέβειν ἡμᾶς αἵ τε θείας (5) Γράμματος. Editi πράγματος, quod quidem (1) Εκθεσις τῆς ὀρθῆς ὁμολογίας. Ita Claro- C ut post veritatis demonstrationem, quomodo et de (3) Επίδειξιν. Reg. 3 ad marg. ἀπόδειξιν. Sic (4) Προσιόντας. Legendum videtur προϊόντας, (6) Ενάγουσα. Multo magis placet lac scriptura (7) "Era. Deest in Coisl. 4 qui longe antiquissi- (8) "Η Θεόν. Ita Regius 3. Legitur ἢ τὸν Θεόν in, (9) Ηντιναοῦν. Deest in vetustissimo Coisli- (10) Ἐγὼ Θεὸς πρῶτος. Reg. 1 ἐγὼ πρῶτος. (11) Θείας. Deest in Coisl. 1. (12) Καὶ τούτους. Sic idem codex. Editi καὶ

ρανῶν, αἰνεῖτε αὐτὸν ἐν τοῖς ὑψίστοις. Αἰνεῖτε, πάντες οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ· αἰνεῖτε (15) αὐτὸν, πᾶ σαι αἱ δυνάμεις αὐτοῦ. Καὶ μετὰ βραχύ· Ὅτι αὐτ τὸς εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν· αὐτὸς ἐνετείλατο καὶ ἐκτίσθησαν. Οὐκοῦν ὁμολογούμενον ἂν εἴη μηδὲν τὴν ἀρχὴν τῷ Θεῷ τῶν ὅλων συνυπάρχειν, ἐπείπερ ἅπαντα παρῆχθαι παρ' αὐτοῦ ἐδείχθη (14). Εἷς οὖν ταῖς ἀληθείαις ἐστὶν (15) ὁ τῶν ἁπάντων Θεός, ἐν Πατρὶ, καὶ Υἱῷ, καὶ ἁγίῳ Πνεύματι γνωριζόμενος. Ἐπεὶ γὰρ ἐκ τῆς οἰκείας οὐσίας ὁ Πατήρ τὸν Υἱὸν ἀπεγέννησεν, ἐκ δὲ τῆς αὐτῆς τὸ Πνεῦμα προήγαγεν, εἰκότως ἂν τῆς αὐτῆς (16) καὶ μιᾶς ουσίας μετέ χοντα, τῆς αὐτῆς καὶ μιᾶς θεότητος ἠξίωνται. γεννωμένου, καὶ τὸ ἐκπορευτὸν τοῦ ἀφ᾽ οὗπερ ἐκπε πόρευται· (ἔστι δὲ ὁ Πατὴρ ἀγέννητος, ἀφ' οὗ καὶ ὁ Υἱὸς γεγέννηται, καὶ τὸ Πνεῦμα προῆλθεν), ταὐτὸν τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; Ὅτι τὸ μὲν Αγέννητον καὶ Γεννητὸν καὶ Ἐκπορευτὸν οὐκ οὐσίας ονόματα, ἀλλὰ τρόποι ὑπάρξεως· ὁ δὲ τρόπος τῆς ὑπάρξεως τοῖς ὀνόμασι χαρακτηρίζεται τούτοις· ἡ δὲ τῆς οὐσίας δήλωσις τῇ Θεοῦ ὀνομασίᾳ σημαί- νεται· ὡς εἶναι τὴν διαφορὰν τῷ Πατρὶ πρὸς τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα κατὰ τὸν τῆς ὑπάρξεως τρόπον· τὸ δὲ ταὐτὸν κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον. Η γὰρ (18) ὁ μὲν ἀγεννήτως ἔχει τὸ εἶναι, ὁ δὲ γεννητῶς, τὸ δὲ ἐκπορευτῶς, τὰ τῆς διαφορᾶς ἐπιθεωρεῖσθαι πέφυ κεν· εἰ δὲ καὶ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ τὸ κατ' οὐσίαν εἶναι σημαίνεται (19), τῷ κοινῷ τῆς θεότητος ονό ματι παραδηλοῦται. Οὕτως δ᾽ ἂν ὁ λέγω σαφέστερον γένοιτο. Ο περὶ τῆς ὑπάρξεως τοῦ Ἀδὰμ σκοπού- μενος, ὅπως εἰς τὸ εἶναι παρήχθη, εὑρήσει τοῦτον οὐ γεννητόν· οὐ γὰρ ἐξ ἄλλου τινὸς (20) ἀνθρώπου, ἀλλ' ἐκ τῆς θείας διαπλασθέντα χειρός. Αλλ' ἡ διάπλασις τὸν τρόπον τῆς ὑπάρξεως δηλοῖ· τὸ γὰρ ὅπως ἐγέ- νετο σημαίνει. Ωσαύτως πάλιν ὁ τῆς ὑπάρξεως τρό- πος τὴν διάπλασιν χαρακτηρίζει· δηλοῖ γὰρ ὁμοίως ὅτι τε πλασθεὶς ὑπῆρξεν. Εἰ δ' αὐτὴν τὴν οὐσίαν (21) ζητοίης, καθ' ἦν τοῖς ἐξ αὐτοῦ πρὸς κοινωνίαν συν- άπτεται, ἄνθρωπον εὑρήσεις τὸ ὑποκείμενον. Ωσπερ οὖν ἡ πλάσις τὸν τρόπον τῆς ὑπάρξεως δηλοῖ, ὁ δὲ τῆς ὑπάρξεως τρόπος τὴν διάπλασιν χαρακτηρίζει, ὁ δὲ τῆς οὐσίας λόγος ἄνθρωπον τὸ ὑποκείμενον δείκνυσιν· οὕτως ἐπὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ευρήσο- μεν (22). Εἰ μὲν γὰρ τὸν τρόπον τῆς ὑπάρξεως αὐτοῦ ζητοίης, ἐξ οὐδενὸς ἑτέρου γεγεννημένον ὁρῶν, ἀγέν- νητον προσαγορεύσεις· εἰ δὲ τὴν ἀγέννητος προσ • Εt γάρ. ἡ δὲ καὶ τῆς ὑποστάσεως, Ἐδείχθη. ἀνεδείχθη. διεδείχθη. ιδίας οὐσίας. πῶς οὖν, φασὶν, εἰ διαφέρει. πῶς οὖν μὴ διαφέροι... έκπεπόρευται. Οὐ ταὐ τὸν οὖν. έκπορεύεται. σημαίνει. δ' αὐτοῦ τὴν οὐσίαν. Εἰ δὲ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ ζητοίης. Εἰ δ' αὐτὴν αὐτοῦ τὴν οὐσίαν. προσαγορεύσης. EXPOSITIO RECTÆ CONFESSIONIS. A Laudate Dominum de calis. laudate eum in excelsus. Psal. XLVIII, 2. . Ibid. 5. B C Laudate eum, omnes angeli ejus; laudate eum, omnes virtutes ejus'. paulo post : Quoniam ipse dixit et facta sunt, ipse mandavit, et creata sunt. Illud igi- tur certuin et exploratum sit, nihil ab initio simul cum Deo universorum exstitisse, quandoquidem omnia ab eo fuisse producta demonstratum est. Unus igitur revera est universorum Deus, qui in Patre et Filio et Spiritu sancto cognoscitur. Nam cum ex propria essentia Pater Filium genuerit, et ex eadem Spiritum produxerit, jure merito unius et ejusdem participibus essentiæ una et eadem di- vinitas tribuatur. postases; deitas essentiam. - Quomodo igitur, in- quiet aliquís, si differt id quod gignit ab eo quod gignitur, et quod procedit ab eo, ex quo procedit. (Est autem Pater ingenitus, a quo et Filius genitus et Spiritus procedit), idem ac Pater, Filius et Spiritus Sanctus? Verum Ingenitum, Genitum et Procedens, non essentiæ sunt nomina, sed modi exsistentia, atque his nominibus denotatur modus exsistentiæ; essentiæ autem notio Dei appellatione significatur, ita ut Patri quidem differentia sit a Filio et Spiritu secundum exsistentiæ modum, identitas autem secundum essentiæ rationem. Qua- tenus enim ille quidem ingenite habet esse, bic autem genite et Spiritus procedendo, differentia bis spectari solet; sin autem et-illius hypostasis secun- . dum essentiam natura significetur, communi Dei- tatis nomine declaratur. Erit autem id, quod dico, boc modo clarius. Qui Adæ existentiam considerat, quomodo ad esse perductus sit, comperiet euin geo nitum non esse, quippe non ex alio quopiam ho- mine genitum, sed Dei manu formatum. Atqui form matio modum exsistentiæ declarat; nam quomodo factus sit significat. Itidem vicissim exsistendi mo dus formationem denotat; declarat enim similiter illum per formationem exstitisse. Sin essentiam ipsam quæras, qua eis, qui ab ipso sunt, commu- nione connectitur, hominem invenies esse sub- jectum. Itaque sicuti formatio exsistendi modum declarat, exsistendi vero modus formationem deno- tat, essentiæ autem ratio hominem esse subjectum indicat: ita in Deo et Patre reperiemus. Nam si modum exsistentiæ ejus quæras, e nullo alio genitum cernens, Ingenitum vocabis. Sin vocabulum Ingeniti D " Clarom. 2. Editi et Mox in Coisl. et Reg. 5, quod forte positum pro out. Sed Panen nihil putandum, Ita Reg. et 2, et Coisl. 1. R. Stephanus ad calcem Editi in Reg. 1. Mox Coisl. articulus in Coisl. 1, Reg. et 2, et Clarom. 2. ut legitur in Reg. et 2, Coisl. et Clarom. 2, nisi quod Coisl. babet Editi Habet etiam Coisl. etiam R. Stephanus ad calcem. Editi Coisl. : Reg. et 2: 3. Πῶς οὖν, ἐρεῖ τις, εἰ διαφέροι (17) τὸ γεννῶν τοῦ (15) Αἰνεῖτε. Idem addit φησί. 3. Ingenitum, Genitum, Procedens designant hy- (18) Η γάρ. Sic emendavi ope Reg. 1 et 2, et (15) Early. Deest in Regio 3 et Coiste (16) Τῆς αὐτῆς. Editi τὰ τῆς αὐτῆς. Deest primus (17) Εἰ διαφέροι. Totum hunc locum ita scripsi, (19) Σημαίνεται. Sic Clarom. 2 et Coisl. 1. Sic (20) Τινός. Deest in Coisl. 2. (21) Εἰ δ' αὐτὴν τὴν οὐσίαν. Clar. 2: Εἰ δ' αὐτὴν (22) Εὑρήσομεν. Coisl. 1, εὑρήσωμεν et mox

Α ηγορίαν σκοποίης, τῆς ὑπάρξεως τὸν τρόπον ἐρω δηλώσειας. γνωρικά. γνωριστικά. γνωρίσματα. οὐ προσηκά- μενος. δεικνύει. ιδιωτικόν. μηνεύουσαν εὑρήσεις. Εἰ δὲ καὶ τὴν οὐσίαν αὐτὴν γνωρίζειν ἐθέλοις, καθ᾽ ἣν Υἱῷ καὶ Πνεύματι πρὸς κοινωνίαν συνάπτεται, τῇ Θεοῦ ὀνομασία δηλώσεις (23). Ωστε τὸ μὲν ἀγέννητον, καὶ τῆς ὑπάρξεως ὁ τρόπος, ἀλλήλων εἰσὶ γνωριστικά (24)· τῆς δὲ οὐσίας τὸ Θεος δηλωτικόν. Ὡς γὰρ ὁ ᾿Αδάμ, καίτοι γέννησιν μὴ προσηκάμενος, τοῖς ἐξ αὐτοῦ γεννηθεῖσι κατὰ τὸ τῆς οὐσίας ταὐτὸν εἰς κοινωνίαν συνάπτεται, οὕτως οὐδεὶς λόγος τὸ κοινὸν τῆς οὐσίας Πατρὸς πρὸς τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα διασπᾶσαι διὰ τὸ ἀγέννητον δυ- νήσεται. Ὥστε τὸ ᾿Αγέννητον καὶ Γεννητὸν καὶ Ἐκπο ρευτὸν, οὐκ οὐσίας δηλωτικά, σημαντικὰ δὲ τῶν ὑποστάσεών ἐστιν· ἱκανὰ γὰρ ἡμῖν διακρίνειν (25) τὰ πρόσωπα, καὶ τὴν Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος ιδιαζόντως δεικνύει ὑπόστασιν. Καθάπερ γὰρ σφραγὶς ἡμῖν τις λεχθὲν τὸ ἀγέννητον, εὐθὺς ἀφορίζει τὴν Πατρὸς ὑπόστασιν· καὶ πάλιν ὡς τι ση μεῖον τὴν τοῦ Γεννητοῦ προσηγορίαν ἀκούοντες, τὴν Υἱοῦ λαμβάνομεν ἔννοιαν, καὶ αὖθις διὰ τῆς τοῦ Εκπορευτοῦ σημασίας τὸ ἰδικὸν (26) τοῦ Πνεύματος πρόσωπον παιδευόμεθα. Καὶ ταῦτα μὲν ἀρκεῖ πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ μὴ τὴν οὐσίαν αὐτὴν δηλοῦν τὸ Αγέννητον καὶ Γεννητὸν καὶ Ἐκπορευτὸν, ἀφορι στικὰ δὲ τῶν ὑποστάσεων εἶναι, πρὸς τῷ (27) καὶ τὸν τρόπον τῆς ὑπάρξεως διασημαίνειν. πῶς μία Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος. Ορῶμεν τοίνυν ἐν τῇ κοινῇ συνηθείᾳ τῆς αὐτῆς οὐσίας ὑπάρχοντα τοῖς γεννῶσι τὰ γεννώμενα. Μάλλον δὲ ἄνωθεν ἡμῖν ἀρκτέον, ὡς ἂν μὴ τὸ συνεχὲς τοῦ λόγου διακόπτοι ζήτημά τι παρεμπεσὸν εἰς μέσον. Καὶ πρῶτόν γε τὰ ὄντα διαιρήσωμεν (28)· εύρήσομεν γὰρ εἰς τε κτιστὸν καὶ ἄκτιστον τὰ πάντα διαιρού μενα. Εἴ τι γάρ ἐστιν ἐν τοῖς οὖσιν, ἢ ἄκτιστος φύσις ἐστὶν ἢ κτιστή. Αλλ' ἡ μὲν ἄκτιστος δεσποτικὴ καὶ πάσης ἀνάγκης ἐλευθέρα· ἡ δὲ δουλικὴ καὶ νόμοις δεσποτικοῖς ἑπομένη. Καὶ ἡ μὲν, κατ' ἐξουσίαν & ἂν βούλεται (29) καὶ ποιοῦσα καὶ δυναμένη· ἡ δὲ τὴν διακονίαν μόνην ἣν παρ' αὐτῆς τῆς θεότητος είληφε, καὶ δυναμένη, καὶ ποιοῦσα. Οὕτω τῆς διαιρέσεως ἐχούσης, τὰς θείας εἰς μέσον παραθέμενος (50) φω νὰς, σκόπει μοι μετὰ ἀκριβείας, τίνι συντάττειν παρ- δεύουσι τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα. Δεῖ γὰρ πρὸς τοὺς τῆς Ἐκκλησίας τροφίμους μὴ λογισμοῖς ἀνθρωπίνεις διευθύνειν τὰ θεῖα, ἀλλὰ πρὸς τὸ βούλημα τῆς διδα σκαλίας τοῦ Πνεύματος τῶν λόγων ποιεῖσθαι τὴν ἔχε θεσιν. Καὶ πρῶτος ἡμᾶς Δαβίδ διδασκέτω. Ύμνον ρήσομεν. εὑρήσωμεν γὰρ ἅπαντα. ἡ δὲ κτιστη δουλική. βούληται. παρὰ τῆς θεότητος. παρ' αὐτῆς θεότητος. παραθεμένους φωνὰς σκοπεῖν δεῖ μετὰ ἀκρι βείας. APPENDIX. PARS 1. S. JUSTINI OPERA SPURIA. consideres, modi exsistentiæ interpretationem esse reperies. Quod si essentiam quoque ipsam decla- rare velis, secundum quam Filio et Spiritui com- munione conjungitur, Dei appellatione id monstra- veris. Proinde ingenitum ipsum, et exsistentiæ modus, alterum alterius invicem est nota : essen- tiam autem, Dei appellatio designat. Quemadmodum enim Adam, esti non genitus, iis tamen, qui ex ipso geniti sunt, per essentiæ identitatem commu- nione conjungitur : sic nulla ratio communem Patris cum Filio et Spiritu essentiam divellere ob inge- nitum poterit. Quapropter Ingenitum, Genitum et Procedens, non essentiam declarant, sed hypostases significant. Satis enim sunt nobis ad discernendas personas ; et Patris et Filii et Spiritus sancti, pe- culiariter cujusque indicant hypostasim. Nam ubi nobis dictum est, veluti sigillum quoddam, Inge- nitum, Patris statim hypostasim designat; et rur- sum tanquam quoddam signum Geniti appellationem audientes, Filii concipimus notionem, et itidem per Procedentis significationem, de peculiari Spiritus admonemur persona. Atque hæc quidem sufficiunt ad probandum, non essentiam significari per Inge- nitum et Genitum et Procedens, sed hypostases secerni, præterquam quod exsistentiæ etiam deno- tant modum. 4. Essentia una, quia Filius et Spiritus nun- quam cum rebus creatis recensentur.—Reliquum vero est, de essentia quoque ostendere, quomodo ea una sit Patris et Filii et Spiritus sancti. Videmus in com- muni consuetudine ejusdem essentiæ esse cum gignentibus ea quæ gignuntur. Sed potius sermo- nem paulo altius exordiamur, ne qua in medium incidens quaestio perpetuitatem orationis interpellet. Ac primum res ipsas quæ exstant, dividamus; re- periemus namque omnia in ea quæ creata sunt, vel increata dividi. Quidquid enim in rebus exstat, aut creata est natura aut increata. Ac increata quidem, dominatrix est, et necessitate omni libera; creata autem, servituti obnoxia, et legibus herilibus obse- quens. Et illa quidem, pro potestate sua, quæ vult, et facit et potest; hæc vero ministerium duntaxat a Deo ipso acceptum et obire potest et obit. Parti- tione ita instituta, divinas voces in medium pro- ferens, considera mihi accurate utri ordini ascri- bendum doceant Filium et Spiritum sanctum. Ne- que enim apud Ecclesiæ alumnos ad humanas ratiocinationes res divinæ dirigendæ, sed ita expo- et 2. Editi quibus favet Coisl. 2. Habet enim R. Ste phanus ad calcem Editi Mox Reg. et 2, et uterque Coisl. Reg. Sic etiam prima manu habuit Reg. R. Stephano ad calcem. Editi B C D Idem codex Paulo post editi Reg. et Coisl. 1, ut in textu. Aliæ editiones Mox Reg. et 2, et Coisl. Editi Coisl. 1, ut in textu. bent (25) Δηλώσεις. Ita Coisl. antiquissimus et Reg. 1 (24) Γνωριστικά. Ita etiam tres iidem codices, (25) Διακρίνειν. Reg. 1 et 2 διακρίναι, et moΣ 1. Editi δεικνύειν. (26) 'Ιδικόν. Ita uterque Coisl. et Clarom. 2 cum 4. Ὑπόλοιπον δ᾽ ἂν εἴη περὶ τῆς οὐσίας δεικνύναι, (27) Πρὸς τῷ. Coisl. 1 πρός τό (28) Διαιρήσωμεν, etc. Ita Coisl. 1. Editi διαι- (29) Βούλεται. Ita omnes mss. cum R. Stephano. (30) Παραθέμενος. Reg. 1 et 2, et Clarom. 2 ha-

Α Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτί ζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Καὶ Κορινθίοις δὲ γράφων ὁ μακάριος Παῦλος, τῷ τέλει τῆς ἐπιστολῆς οἱονεὶ σφραγίδά τινα τῇ διδασκαλία (41) περιτιθεὶς ἐπάγει· Ἡ χάρις τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χρι- στοῦ, καὶ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ (42), καὶ ἡ κοινωνία τοῦ ἁγίου Πνεύματος, μετὰ πάντων ὑμῶν. Καὶ πάλιν πρὸς Ἐφησίους οὕτως φησίν· Οντος ( ) ἀκρογωνιαίου αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἐν ᾧ πάσα οικοδομὴ συναρμολογουμένη αὔξει εἰς ναὸν ἅγιον ἐν Κυρίῳ, ἐν ᾧ καὶ ὑμεῖς συνοικοδομεῖσθε εἰς κατ οικητήριον τοῦ Θεοῦ ἐν Πνεύματι. Βλέπετε (44) πῶς τὴν οἰκοδομὴν τὴν ἐν Χριστῷ διδάσκων, δι' ἧς ναὸς Χριστοῦ γινόμεθα κατὰ τὸ γεγραμμένον, Ενοι κήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω, καὶ ἔσομαι αὐτῶν Θεός, τὰ τρία συνημμένως ἡμῖν συνεισά- γει (45) πρόσωπα. Οντος, γάρ (46) φησιν, ἀκρογων νιαίου αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ μετὰ βραχύ· Ἐν ᾧ καὶ ὑμεῖς συνοικοδομεῖσθε εἰς κατοικητήριον τοῦ Θεοῦ ἐν Πνεύματι. Χριστὸν γὰρ, Θεὸν (47) καὶ Πνεῦμα, τὴν μίαν θεότητα κατοικεῖν ἐν ἡμῖν κατ' ενέργειαν, τοῖς τῆς χάριτος ἀξιουμένοις, διὰ τῆς τοιαύτης διδασκαλίας ἐπαίδευσε. Καὶ τοῦτο δῆλον ἀφ' ὧν καὶ ἐν ἑτέρῳ (48) φησίν· Τούτου χάριν κάμπτω τα γόνατά μου πρὸς τὸν Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἐξ οὗ πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρα νῷ (49) καὶ ἐπὶ γῆς ὀνομάζεται· ἵνα δῴη ὑμῖν κατὰ τὸν πλοῦτον τῆς δόξης αὐτοῦ, δυνάμει κραταιω θῆναι διὰ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ εἰς τὸν ἔσω άν θρωπον κατοικήσαι τὸν Χριστὸν διὰ τῆς πίστεως ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν. Ἰδοὺ γὰρ πάλιν ἐνος- κήσεως θείας (50) μνημονεύων ὁ Παῦλος, καὶ Παρ τέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον συμπεριλαμβά- νων δείκνυται· καὶ πανταχοῦ δὲ τῆς διδασκαλίας συν τάττων τὰ τρία φαίνεται πρόσωπα. Κορινθίοις γὰρ ἐν Ἐπιστολῇ δευτέρα γράφων οὕτω φησίν· Ὁ δὲ βε βαιῶν ἡμᾶς σὺν ὑμῖν εἰς Χριστὸν, καὶ χρίσας ἡμᾶς Θεὸς, καὶ σφραγισάμενος ἡμᾶς, καὶ δοὺς τὸν ἀῤῥαβῶνα τοῦ Πνεύματος ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν· σαφῶς κἀνταῦθα καὶ Πατέρα Θεόν (51), καὶ Χριστὸν Υἱὸν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἐν τῇ διδασκαλία συν ζεύξας. Καὶ αὖθις πρὸς Γαλάτας· Ὅτι δέ ἐστε υἱοι, ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ εἰς τὰς καρδίας ὑμῶν, κράζον· Ἀββᾶ ὁ Πατήρ ὁμοίως πάλιν συνημμένως ἡμῖν τὴν περὶ τοῦ Πατρὸς σφραγίδα τὴν διδασκαλίαν. σφραγίδα τινα τῇ διδασκα- λίμ. βλέπεις. κατὰ το, ἐνοικήσω. συνάγει. ἐν ἑτέρᾳ. ἐν ἑτέροις. μνημονεύων Πατέρα καὶ Υϊόν. τῇ διδασκαλία. καὶ Θεὸν καὶ Χριστὸν καὶ Υἱόν. καὶ Θεόν. APPENDIX. PARS 1. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - apostolis gentium institutionem et baptismi doctri- B nam commisit, dicens : Euntes, docete omnes gen- les, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spi- ritus sancti³. Et ad Corinthios scribens beatus Pau- lus, ad finem Epistolæ, veluti sigillum doctrinæ quoddam apponens, infert: Gratia Domini nostri Jesu Christi et charitas Dei, et communicatio Spiri- tus sancti, sit cum omnibus vobis. Atque rursus ad Ephesios sic ait : Exsistente summo angulari lapide Jesu Christo; in quo quæcunque structura coagmen- tatur, ea crescit in templum sanctum in Domino : in quo et vos coædificamini in habitaculum Dei, per Spiritum”. Videte quomodo ædificationem, quæ est in Christo, docens, unde templum Christi sumus, juxta quod scriptum est: Inhabitabo in eis, et de- ambulabo, et ero eorum Deus", tres nobis conjunctim simul inducit personas. Summo enim exsistente an- gulari lapide, de ipso Jesu Christo dicit, et mox deinde: In quo et vos coædificamini.in habitaculum Dei per Spiritum, infert. Nam Christum, Deum, et Spiritum, unam videlicet divinitatem, secundum operationem in nobis habitare, qui gratia dignati sumus, per bujusmodi tradit doctrinam. Et hoc inde ast dilucidius, quod alio etiam loco dicit : Hujus rei gratia flecto genua mea ad Patrem Domini nostri Jesu Christi; ex quo omnis paternitas in cœlis et in terra nominatur; ut det vobis, juxta divitias gloriæ suæ, ut virtute corroboremini per Spiritum ejus in internum hominem ; ut inhabitet Christus, per fidem, in cordibus vestris'. Ecce enim rursus divinæ inha- bitationis Paulus faciens mentionem, Patrem et Fi- 1.un et Spiritum sanctum simul complecti reperi- tur, et ubique in doctrina sua eum apparet uno or- dine tres collocare personas. Siquidem Corinthiis in epistola secunda scribens, ita infit : Porro qui confirmat nos una vobiscum in Christum, et qui unxit nos, Deus est; qui etiam obsignavit nos, deditque arrham Spiritus in cordibus nostris 10, clare profecto et hic Patrem Deum, et Christum Filium, et Spiritum sanctum, in doctrina sua conjunxit; et rursus ad Galatas : Quoniam autem estis filii, emi- sit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra, claman- tem : Abba Pater 11, eodem modo nobis conjunctim Patris et Filii et Spiritus sancti tradit notionem. Et observa quo pacto suminæ connexionis proponat D indicia; non enim simpliciter dicit: Emisit Deus C . * Matth. xxviii, 19. II Cor. xi, 13. Ephes. 1, 28. * Lev. xxvi, 12. Ephes. 11, et seqq. Il Cor. 1, 15. Gal. 1, 6. davi ope Reg. et 2, Clarom. mendosam editorum scripturam R. Stephanus habet etiam ad calcem, Rey. et habent Μox idem Coisl. Coisl. et R. Stephanus ad calcem. Editi Coisl. deest hæc verborum complexio quæ pror- sus inutilis est. et 2. At Coisl. Editi el 2. Paulo post Reg. et 2, R. Stephanus ad calcem Habent etian Reg. et (41) Σφραγιδά τινα τῇ διδασκαλίᾳ. Sic emen- (42) Τοῦ Θεοῦ. Coisl. 1 τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. (43) Όντος. Coisl. 2 όντως. (44) Βλέπετε. Idem βλέπε, Coisl. 1 ὁρᾶτε ὅπως. (45) Συνεισάγει. Sic Reg. 1 et 2, et uterque (46) Ὄντος γὰρ ἐν Πνεύματι. Multo aptius in (47) Θεόν. Coisl. 4 καὶ Θεὸν Πατέρα. (48) Ἐν ἑτέρῳ. Ita Coisl. 1 et Clarom. 2, Reg. 1 (49) Ἐν οὐρανῷ. Coisl. 1 ἐν οὐρανοῖς. Ita Reg. 1 (50) Θείας. Coisl. 2 θεῖος. Μox primus sic habet (51) Πατέρα Θεόν. Reg. et Coisl. 2, Πατέρα

καὶ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἔννοιαν παραδιδούς. Καὶ βλέπε (52) τῆς ἄκρας συναφείας πῶς τίθησι τὰ γνω ρίσματα· οὐ γὰρ ἁπλῶς εἶπεν, Εξαπέστειλεν ὁ Θεὺς τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ (53) · νῦν μὲν αὐτὸ συνάπτων Υἱῷ, νῦν δὲ προσνέμων Πατρὶ ἐν οἷς φησιν· Ὑμεῖς δὲ οὐ τὸ πνεῦμα τοῦ κόσμου ἐλάβετε, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ Θεοῦ καὶ Πα- τρός (54)· καὶ πάλιν τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας καλοῦντος, ἐπειδὴ αὐτός ἐστιν ἡ ἀλήθεια· καὶ αὖθις τοῦ Πατρὸς εἶναι διδάσκοντος· Ὁ γὰρ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται· καὶ διὰ πάντων ἁπλῶς βεβαιούσης ἡμῖν τῆς θείας Γραφῆς τὴν διάνοιαν, ἀχώριστον περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἀγίου Πνεύματος κεκτῆσθαι τὴν ἔννοιαν. Πνεύματος τὴν ενέργειαν κεχωρισμένην τοῦ Πατρὸς τὸ θεῖον ἡμᾶς ἐπαίδευσε λόγιον. Καὶ τούτου σοι Δαβὶδ ὧδέ πως λέγων γινέσθω διδάσκαλος· Καὶ σὺ κατ' ἀρ- χάς, Κύριε, τὴν γῆν ἐθεμελίωσας, καὶ ἔργα τῶν χειρῶν σου εἰσιν οἱ οὐρανοί· συνειληφώς μὲν διὰ τῆς τοῦ Κυρίου σημασίας καὶ τὸν Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα· οὐδὲν ἧττον δὲ διὰ τοὺς ἀγνώμονας καὶ τῇ κατὰ πρόσωπον χρησάμενος διαιρέσει, ἐν οἷς φησι· Τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, καὶ τῷ Πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν. Ἀλλ᾽ οὐδὲ τῆς τοῦ Πατρὸς ἐξουσίας έλατα τοῦσθαι τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, παρὰ τῆς θείας Γρα φῆς μεμαθήκαμεν· καὶ πῶς, ἄκουε τοῦ γράμματος · Ὁ δὲ Θεὸς ἡμῶν, φησὶν, ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς (55)· πάντα ὅσα ἠθέλησεν ἐποίησε. Τοῦτο περὶ τοῦ Πατρὸς ὁ Δαβίδ φησι. Ταύτην ὁ Υἱὸς δεικνὺς ἐπὶ τοῦ λεπροῦ τὴν ἐξουσίαν, Θέλω, φησί· καθαρίσθη- τι. Ταύτην ὁ μακάριος Παῦλος καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι προσμαρτυρῶν, τοιαῦτα γράφει· Ταῦτα δὲ πάντα ἐνεργεῖ τὸ ἐν καὶ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα, διαιροῦν ἰδίᾳ ἑκάστῳ καθώς βούλεται. Εἰ τοίνυν ἐν τῇ τοῦ κόσμου μαθητεία, ἔν τε τῇ τοῦ βαπτίσματος διδαχῇ, ἔτι γε μὴν καὶ τῷ τῆς δημιουργίας λόγῳ, καὶ τῇ τῆς ἐξου σίας δυνάμει, συνημμένως ἡμῖν τὸ Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος ἐν ὄνομα παραδέδοται, τίς ἀφαι ρήσεται λόγος τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, μὴ τῆς θείας οὐσίας καὶ μαχαρίας ὑπάρχειν; Β σχομένοις, ἄλλα δὲ διεξελθοῦσιν, εἴπερ τὸ ταὐτὸν τῆς οὐσίας ἐπαγγειλάμενοι δείξειν, ὅτι συντάττεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὰς πίστεις παρεχόμεθα. Οὐ γὰρ ἄλλο τι τῆς συντάξεως ὁ λόγος (56) παρίστη- σιν, ἀλλ᾽ ἡ Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος τὸ τῆς οὐσίας ταὐτόν. Καί μοι τὴν διαίρεσιν ἀναλα δὼν ὁ ἀντιλέγων δι' ἀκριβείας σκοπείτω· εὑρήσει γὰρ ἐκεῖ τῆς οὐσίας τὸν λόγον ἐν τῇ τάξει τῆς συναφείας πληρούμενον. "Ανωθεν τοίνυν ἡμῖν εἰς δύο τὰ ὄντα Οιῄρητο, εἰς τε ἄκτιστον καὶ κτιστὴν φύσιν· καὶ τῆς μὲν ἀκτίστου τεκμήρια παρ' ἡμῶν ὡμολόγητο, δεσπο- ΧΧΙΙΙ, 6. ναι, έβλεπε. συνάπτων. συντάττων. τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ Θεοῦ Ἐν τῇ γῇ, τρόπος, EXPOSITIO RECTÆ CONFESSIONIS. B A Spiritum, sed Filii sui, nunc quidem illum adjun- gens Filio, nunc vero attribuens Patri, dum ait : Vos vero non spiritum mundi accepistis, sed Spiri- tum qui est ex Deo et Patre"; ac rursum Filius ipse Spiritum veritatis vocat, cum ipse sit Veritas : et Patris item Spiritum esse docet : Quod enim a Patre procedit. Et ubique prorsus mentes nostras divinæ confirmant litteræ, ut indiscretam de Patre et Filio et Spiritu sancto obtineamus notionem. C et Spiritus operatio. - Enimvero ne in opificio quidem universitatis hujus, separatain a Patre Fi- lii et Spiritus sancti operationem fuisse, divinum nos docet oraculum. Hujus rei tibi David doctor sit, ita dicens : Initio tu, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt cœli“. Complexus enim est per Domini appellationem, Patrem et Filium et Spiritum sanctum; et nihilominus propter ingratos usus est etiam personarum distinctione, cum ait : Verbo Domini cœli firmati sunt, et Spiritu oris sui omnis virtus ipsorum”. Quin et Patris potestate non inferiorem esse Filium et Spiritum sanctum, e divina didicimus Scriptura: quonam vero id molo, eam ipsam audi : Deus autem noster, inquit, in calo et in terra: omnia quæcunque voluit, fecit". Hoc de Patre protulit David. Filius vero potestatem istam in leproso ostendens, Volo, ait, mundus esto ¹. Hanc beatus Paulus testimonio suo Spiritui etiam sancto tribuens, talia scribit: Sed omnia hæc efficit unus ille et idem Spiritus, dividens peculiariter uni- c'tique sicut vult 18. Itaque, si in mundi institutione, et in baptismi doctrina, et insuper in creationis ra- tione, potestatisque virtute conjunctim nobis unum Patris et Filii et Spiritus sancti nomen traditum est, quæ ratio Filio et Spiritui sancto divinam et beatam essentiam auferre poterit ? D "I Cor. 11, 12. "Joan. xiv, 15, 18. Psal. Lt, 26. Psal. Psal. LXIII, 5. tur.—Nec quisquam in nos insurgat, quasi alia pol- liciti, alia exsequamur, quia identitatem essentiæ demonstrare aggressi, testimoniis probamus Filium et Spiritum sanctum cum Patre numerari. Nihil enim aliud ejusdem ordinis ratio demonstrat, nisi Patris et Filii et Spiritus sancti identitatem essen- tiæ. Et qui contradicit, is mihi institutam divisio- nem resumens accurate consideret. Ibi enim repe- riet essentiæ rationem in conjunctionis ordine ad- impleri. Supra igitur ea quæ sunt, in duo divisi- mus, in increatam et creatam naturam; ac increatæ - Matth. Coisl. ad sensum necessaria sunt, suppeditavere Coisl. et Reg. 1. et 2. Ibid. Reg. et Laliti vero Coisl. R. Stephanus hanc apponit lectionem : quæ quidem reperitur in Reg. et 2. atque ita R. Stephanus ad calcem. 6. ᾿Αλλ' οὐδὲ τῆς τοῦ παντὸς δημιουργίας Υἱοῦ καὶ 6. Ne in creatione quidem separata a Patre Filii 7. Καὶ μή τις ἡμῖν ἐνσκήψειεν, ὡς ἄλλα μὲν ὑπο 3. ** ´1 Cor. xxi, 11. 7. Identitas essentiæ ex ordinis ratione consequi- (52) Καὶ βλέπε. Pro his vocibus legitur in (53) Τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ. Hæc verba, quæ omnino (54) Πνεῦμα τὸ ἐκ Θεοῦ καὶ Πατρός. Legitur in (55) Ἐπὶ γῆς. Coisl. 2 ἐπὶ τῆς γῆς. Ad calcem (36) Ὁ λόγος. Reg. 3 et Clarom. 1, et Coisl. 9 8

Β Α τικήν τε αὐτὴν (57) εἶναι, καὶ πάσης ἀνάγκης έλευ- ὅτι τέ... ποιοῦσα καὶ δυναμένη. βούληται. ἄκτιστον. Καὶ θεότητος καὶ κτίσεως τὸ κτιστοῦ καὶ ἀκτίστου μηδὲν εἶναι τὸ μέσον βεβαιού- σης. Οὕτω τῆς διαιρέ- σεως ἐχούσης, θεότητος καὶ κτίσεως μηδὲν εἶναι μέσ σον βεβαιούσης, Οὐ παρήλλακται δηλονότι. Εἰ δὲ διὰ πλειόνων. καὶ κτίσεως καὶ θεότητος. συνηρίθμηται. θέραν, ἔτι τε κατ' ἐξουσίαν ἃ ἂν βούλεται καὶ ποιοῦ σαν, καὶ δυναμένην (58)· τῆς δὲ κτιστῆς, δουλικήν τε ἐξ ἀντιθέτου, καὶ νόμοις δεσποτικοῖς ἑπομένην, ἔτι τε τὴν διακονίαν, ἣν παρὰ τῆς θεότητος είληφε, μόνην καὶ δυναμένην, καὶ πληροῦσαν. Οὕτω τῆς διαιρέσεως ἐχούσης, καὶ θεότητος (59) καὶ κτίσεως μηδὲν εἶναι τὸ μέσον βεβαιούσης, πᾶν ὃ τῆς κτίσεως παρήλλακται, τῇ θείᾳ οὐ παρήλλακται δηλονότι. Εἰ τοίνυν διὰ πλειό νων παρ' ἡμῶν ἐδείκνυτο, τῆς μὲν κτίσεως διαλλάτ των (60) ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα, ἐπεὶ μηδενὶ κτιστῷ συνηρίθμηνται (61), τῷ δὲ Πατρὶ πανταχοῦ συνέ- ζευκται, πῶς οὐ τῆς ἐσχάτης ἀνοίας (62) ἐστὶ τὸ μὴ τῆς ἀκτίστου οὐσίας αὐτὰ νομίζειν (63); Τῶν γὰρ δύο τὸ ἕτερον ἀναγκαίως διαπεσεῖται· δεῖ γὰρ ἦ, τῆς κτιστῆς αὐτὰ δεικνύντα (64), τῆς ἀκτίστου ἀφορίζειν, ή, τῆς ἀκτίστου ἀποδεικνύντα, τῆς κτιστῆς ἀναγκαίως χωρίζειν. Ἀλλὰ καὶ τῆς κτιστῆς ἐφάνη κεχωρισμένα, καὶ τῇ ἀκτίστῳ συνεζευγμένα· μέσον δὲ τούτων ώμο λογήθη μηδέν. Λειπόμενον (65) ἂν εἴη του κοινωνεῖν αὐτὰ τῆς οὐσίας, ᾧ καὶ πανταχοῦ συνεζεύχθησαν. Εἰ γὰρ ὅπερ εἴρηται (καλὸν γὰρ ἀναλαβεῖν πρὸς ἐντε- λεστέραν ἀπόδειξιν) ἐπί τε τῆς ἐν Χριστῷ τοῦ κόσμου μαθητείας, ἐπί τε τῆς διδαχῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἔτι μὴν καὶ ἐπὶ τῆς θείας διδασκαλίας, καὶ τῆς τοῦ παντὸς δημιουργίας, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς κατ' ἐξουσίαν αὐθεντίας, παραπλήσια καὶ ταὐτὰ περὶ Πα τρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος παραδέδοται, τίς οὕτω σκαιός (66) διαμφισβητεῖν περὶ τῆς κατ' οὐσίαν ἀλλήλων κοινωνίας ; Ένα τοίνυν Θεὸν προσῆκεν ὁμο λογεῖν ἐν Πατρὶ, καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι γνωρί ζόμενον· ᾗ μὲν Πατὴρ, καὶ Υἱὸς, καὶ Πνεῦμα ἅγιον, τῆς μιᾶς θεότητος τὰς ὑποστάσεις γνωρίζοντας· ᾗ δὲ Θεὸς, τὸ κατ' οὐσίαν κοινὸν τῶν ὑποστάσεων νοοῦν- τας. Μονὰς γὰρ καὶ ἐν Τριάδι νοεῖται, καὶ Τριὰς ἐν μονάδι γνωρίζεται. μην, οὔτ' αὐτὸς ἐμαυτὸν δυναίμην πείθειν τοὺς περὶ τῶν ἀποῤῥήτων λόγους γλώσσῃ πηλίνῃ καὶ σαρκίνῳ ῥυπῶντι κατατολμᾷν. Εἰ γὰρ καὶ νοῦς ἡμῖν καθαρὸς ἐνίδρυται, δι' οὗ τῶν ὑπὲρ ἡμᾶς πολλάκις τῷ λόγῳ περιδραττόμεθα, ἀλλά γε τῇ συζύγῳ σαρκὶ βαρυνό μενος, ἀτονεῖ τὴν ἐναργῆ (68) τῶν μειζόνων κατά απονοίας. δηλοῦντα ἀποδεικνύντα. πτίσματος, διδα- σκαλίας. ὁ διαμφισβητῶν. οὔτε ἄλλους. Εἰ δὲ θεὸς, τὸ κατ᾽ οὐσίαν κοινωνόν. ἐναργοῦς τῶν μειζόνων καταλήψεως. - APPENDIX. PARS. 1. S. JUSTINI OPERA SPURIA. quidem hæc indicia esse confessi sumus, quod do- minatrix sit et ab omni necessitate libera, ac præterea pro sua potestate quidquid vult faciat et possit, creatæ vero, quod ex adverso servilis sit, et legibus herilibus obsequens, ac ministerium dun- taxat a Deo acceptum et obire possit et obeat. Cum ita sit instituta divisio, ac deitatem inter et rem creatam nihil medium esse confirmet; quidquid a creata natura alienum est, a divina videlicet alie- num non est. Si igitur pluribus demonstratum a nobis est a condita natura distare Filium et Spiri- tum, si quidem cum nulla re creata numerantur, sed cum Patre ubique conjunguntur: quomodo non extremæ amentiæ fuerit, increatæ illos naturæ esse non existimare? Ex duobus enim alterum necessa- rio excidet. Necesse est enim vel creata illos na- tura esse ostendentem, ab increata secernere; vel increatam illis naturam inesse demonstrantem, a creata necessario separare. Sed eos a condita na- tura separatos et cum divina conjunctos esse visum est manifestum; nihil autem medium esse confessi sumus. Superest ergo ut illius natura participes sint, cui semper adjunguntur. Nam si, ut dictum est (operæ enim pretium repetere ad uberiorem de- monstrationem), in mundi institutione a Christo tradita, in doctrina sancti baptismatis, adhuc etiam et in divina doctrina et universi creatione, ac de- nique in summæ potestatis auctoritate similia et eadem de Patre et Filio et Spiritu sancto tradita sunt; quis adeo lævus ut communem illorum essen- tiam in dubium revocet? Unum igitur Deum con- fiteri convenit, in Patre et Filio et Spiritu sancto cognitum; ita ut quatenus Pater et Filius et Spiri- tus sanctus, unius divinitatis hypostases agnosca- mus; quatenus vero Deus, communem hypostasum essentiam intelligamus. Unitas enim in Trinitate intelligitur, et Trinitas in unitate agnoscitur. Atque id equidem quodammodo neque ex aliis quærere velim, nec mihi ipse persuadere possim, ut de rebus arcanis lingua lutea et carne sordida eloqui audeam. Etsi enim mens pura nobis insita est, per quam sæpe quæ supra nos sunt ratione apprehen- dimus, tamen, socia carne prægravata, claram ma- Clarom. et R. Stephanus ad calcem Ibid. Coisl. Sed hac melius desunt in Reg. 1. Sic legi- tur in Clarom. : Duæ varia lectiones a R. Stephano ad calcem proponuntur, quarum prima est : et mox : Altera Cætera ut in editis. et Reg. Editi C D phanus ad calcem. Editi pro Sic etiam Reg. et 2. et Pauli nomen supplendum post Vid. n. 7. excidisse ob præcedentem ejusdem soni syllabam. Reg. secunda manu et R. Stephanus ad calcem. Editi Paulo ante apponit Stephanus hanc variam lectionem, sed manifeste vitiosam : Sic habent Reg. et 2. Ita habent Reg. et 2. 8. Temeritas summa est hoc mysterium scrutari.- (37) Αυτήν. Reg. 5 ταύτην. (38) Ἔτιτε... καὶ ποιοῦσαν καὶ δυναμένην. Reg. 1, (59) Καὶ θεότητος. Editi addunt ἐπείπερ τοῦτο (60) Διαλλάττων. Clarom. διαλλάττειν. Sic etiam (61) Συνηρίθμηνται. Ita Reg. 1 et 2, et Coisl. 2. (62) 'Aroluç. Ita Coisl. 2 et Reg. 1 et 2, et Ste- 8. Καὶ πῶς τοῦτο, διερωτᾷν οὔτ᾽ ἄλλον (67) έβουλό (65) Νομίζειν. Idem quatuor codices ὀνομάζειν. (64) Δεικνύντα. Clarom. 2 ἀποδεικνύντα, et πιΟΣ (65) Λειπόμενον. Deest οὖν. Mox leg. ἁγίου βα (66) Τίς οὕτω σκαιός. Deest ὡς, quod videtur (67) Οὔτ' ἄλλον. Ita Coisl. uterque, Reg. 1 et 2, (68) Τὴν ἐναργή. R. Stephanus ad calcem της

ληψιν· ἐπείπερ βρίθει τὸ γεώδες σκηνός νοῦν πολυ- φρόντιδα. Οὐδενὶ οὖν ἂν τρόπῳ ἀνθρώποις οὖσι δυνα τὸν ἐξικέσθαι τῆς πρώτης εκείνης καὶ μακαρίας ούτ σίας. Καὶ τί λέγω τῆς θείας οὐσίας! ἀλλ᾽ οὐδὲ τῶν περὶ αὐτὴν μυστικῶς τελουμένων. Οὐδὲν γὰρ ἀνθρώ- ποις τῶν θείων σαφές, ὡς Ἑλλήνων σοφός τις έφθέγ- ξατο· ἐγὼ δὲ τὸ λεχθὲν (69) ὡς ἀληθὲς δέχομαι. Οταν γὰρ ἀκούσω του Παύλου, τοῦ σκεύους τῆς ἐκλογῆς, τοῦ τρίτον οὐρανὸν ἐκβεβηκότος, τοῦ ῥημάτων ἀῤῥή των ἀκηκοότος, ἃ μὴ θέμις γλώσσαις ἀνθρωπίναις ἐκλαλεῖν, τοῦ λαλοῦντα ἐν ἑαυτῷ ἔχοντος τὸν τῶν λόγων χορηγόν, μερικὴν τὴν γνῶσιν ἐν ἑαυτῷ προστ μαρτυροῦντος καὶ λέγοντος· Ἄρτι γινώσκω ἐκ μέ- ρους· τότε δὲ ἐπιγνώσομαι καθὼς καὶ ἐπεγνώ- σθην· καὶ πάλιν· Ἐκ μέρους γινώσκομεν, καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν· πῶς τὴν τελείαν τῶν θείων (70) Β γνῶσιν ἀνθρώποις οὖσι πιστεύσω; Εἰ γὰρ τοῖς εἰς τὸ Παύλου μέτρον ἐφθακόσιν, ἀμυδρά τις καὶ με- ρική γέγονε (τὸ γὰρ δι' ἐσόπτρου καὶ ἐν αἰρίγ ματι (71), τὸ ἀμυδρὸν παραινίσσεται), τίς οὕτω τολμηρὸς πρὸς ἀπόνοιαν, ὡς τελείαν τῶν θείων γνῶ- σιν ἑαυτῷ προσμαρτυρεῖν; Αὐτίκα δὲ καὶ ἡμεῖς τὸ τῶν ἀποῤῥήτων ἀδιεξόδευτον εἰδότες, τὰ τοῦ (72) Δαυὶδ πρὸς τὸν τῶν ὅλων Θεὸν ἐπιφθεγξόμεθα (73) - Εθαυμαστώθη ἡ γνωσίς σου ἐξ ἐμοῦ· ἐκραταιώθη οὐ μὴ δύνωμαι πρὸς αὐτήν. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν καὶ λέγειν ὅσιον, καὶ φρονεῖν ὁσιώτερον· τοῖς γὰρ θείοις παραχωρεῖν, εὐσεβοῦς ἀνδρὸς ἂν εἴη καὶ σώφρονος ὅσον δὲ πρὸς εὐσεβῆ θρησκείαν θεοπρεπώς νοοῦ μεν (74) (οὐ γὰρ ἐπειδὴ πάμπαν ἀκατάληπτον τὸ θεῖον, διὰ τοῦτό που πάντως μηδ' όλως ζητεῖν περὶ αὐτοῦ προσῆκεν, ἀλλ' ἐν ῥᾳστώνῃ τὸν τοῦ βίου καταναλί σκειν χρόνον· κατὰ δὲ τὸ μέτρον τὸ μερισθὲν ἑκάστῳ παρὰ τοῦ Κυρίου τῆς γνώσεως τὴν ἐξέτασιν φιλοπό νως ποιεῖσθαι· ὅτι μὲν ἀκατάληπτον ἀκριβῶς πεπει σμένοις, ἐφ' ὅσον δὲ χωροῦμεν διὰ τῆς θεωρίας ἑαυ τοὺς ἐκείνῳ συνάπτοντας), οὕτω τοίνυν νοοῦμεν τὸν Τῶν ἐκ Πατρὸς γεγεννῆσθαι, ὡς φῶς ἐκ φωτὸς ἐκλάμ- ψαν. ἱκανὴ γὰρ ἡ εἰκὼν παραστῆσαι τό τε συναι διον, τό τε τῆς οὐσίας ταὐτὸν, τό τε τῆς γεννήσεως ἀπαθές. Εἰ γὰρ ἐξελάμφθη, τῷ ἐκλάμψαντι ἀχρόνως συνυπέστη. Τίνι γὰρ φωτὸς ἔκλαμψις χρόνου (75) μέσῳ διακόπτοιτο ; Εἰ δὲ φῶς ἐκ φωτός, τὸ ταὐτὸν ἐκείνῳ (76) δηλώσειεν, ἀφ' οὗ καὶ γεγέννηται. Εἰ δὲ Οὐδὲν γὰρ ἀνθρώποισι τῶν θείων σαφές. βλέπειν, ἐπιφθεγγόμεθα. τοῦτο μὲν καὶ φρονεῖν ὅσιον καὶ λέγειν ὁσιώτερον. χρόνῳ. εἰ γὰρ ἐξελάμφθη, εἰ δὲ φῶς... εἰ δὲ πάλιν. ᾖ. ὑπέστη, συνέστη. τὸν λόγον τοῦ φωτός, EXPOSITIO RECTÆ CONFESSIONIS. A jorum rerum perceptionem non sustinet ; siquidem deprimit terrenum tabernaculum mentem multa cu- rantem. Nullo igitur modo, cum homines simus, primam illam et beatam essentiam apprehendere possumus. Sed quid dico divinam essentiam ! imo ne illa quidem, quæ circa eam mystice peraguntur. Nihil enim rerum divinarum hominibus apertum, ut quidam ex Græcorum sapientibus dixit, cujus dictum, ut verum, suscipio. Nam cum audio Paulum, vas illud electionis, qui tertium colum transcendit, qui verba arcana audivit, quæ non li- cet humanis linguis eloqui, qui habuit in semetipso loquentem eum a quo verba suppeditantur; cum illum, inquam, audio testifcantem se ex parte co- gnoscere, ac dicentem : Nunc cognosco ex parte, tum autem cognoscam quemadmodum et cognitus sum 10; item : Ex parte cognoscimus et ex parte prophetamus 30; quomodo perfectam divinarum re- rum cognitionem his qui homines sunt, inesse cre- diderim? Nam si iis, qui ad mensuram Pauli per- venerunt, obscura inest et ex parte cognitio (illud enim per speculum et in ænigmate obscurum signi - ficat), quis ita audax et temerarius, ut perfectam rerum divinarum cognitionem suo ipse testimonio sibi arroget? Nos igitur cum arcana inenarrabilia esse sciamus, illud Davidis Deo universorum cla- mabimus Mirabilis facta est scientia tua ex me : confortata est : non potero ad eam ". Atque haec quidem et dicere sanctum est, et sentire sanctius. Rebus enim divinis cedere, pii est viri atque pru‐ dentis. D I Cor. xi, 12. so Ibid. 9. Psal. LXXXVIII, Coisl. 2. Sic etiam R. Stephanus ad calcem. Ob- servat Sylburgius trimetrum Iambicum fore si le- gamus : et in Regio et 2. Editi addunt quod melius deest in Regio et Coisl. 2. Mox Reg. et 2, et R. St. ad calcem 5. igitur quantum ad tutam investigationem, quan- tum ad pietatis cultum digne Deo intelliguntur (ne- que enim quia Deus comprehendi omniuo non po- test, idcirco nibil prorsus de illo inquirere convenit, sed in desidia tempus vitæ consumere. Quin potius secundum mensuram scientiæ unicuique a Domino concessam, laboriosa investigatio suscipienda, ita ut nobis quidem accurate persuasum sit, Deum comprehendi non posse; quantum autem capimus, nosmetipsos cum eo per contemplationem conjun- gamus); sic igitur intelligimus Filium ex Patre ge- nitum esse, ut lumen ex lumine refulgens. Satis idonea imago ut et coæternitatem et identitatem essentia, et perpessionis expertem generationem constituat. Nam si emissus est splendor, citra tem- pus simul exstitit cum eo qui splendorem emisit. rom. ad marginem. Hanc lectionem genuinam puto et in interpretando eam sequi non dubitavi. 2, et Clarom. 2. Editi Legitur hoc loco in iis- dem codicibus et mox Editi habebant Ibidem Reg. et Coisl. Editi quæ desunt in Reg. et 9. Οὐκοῦν ὅσον μὲν τῶν θείων εἰς ἀσφαλῆ ἔρευναν, C (69) Το λεχθέν. Articulus additus ex Regiis et (70) Θείων. Additur Γραφών ad calcem Stephani, (71) Ἐν αινίγματι. Hæc desunt in Reg. 1 et 2. (72) Τὰ τοῦ. Coisl. 2 τὸ τοῦ. (73) Επιφθεγξόμεθα. Reg. 1 et 2, et Coisl. 2 9. Filius ut lumen de lumine generatus. Divina (74) Νοοῦμεν. Coisl. 2 νοούμενον, atque ita Cila- (75) Χρόνου. Ita Coisl. antiquissimus Reg. 1 σε (76) Τὸ ταὐτὸν ἐκείνῳ. Ita Coisl. antiquissimus. 2. Infra legendum χωρήσαντες

νίζων τὸ παράπτωμα, διὰ δὲ τοῦ μὴ χρεωστουμένου θανάτου καταργῶν τὸν ὀφειλόμενον (82)· ᾗ δὲ Θεὸς, καὶ τὸ λυθὲν ἀνιστᾷ, καὶ τὸν θάνατον αὐτὸν παντελῶς κατα λύει. Εἷς οὖν ἐστιν ὁ Υἱὸς, ὅ τε λυθεὶς,ὅ τε τὸ λυθὲν ἀνα- στήσας. Η γὰρ ἄνθρωπος, ἐλύθη· ᾗ δὲ Θεὸς, ἀνέ- στησεν. Οταν οὖν ἀκούσῃς περὶ τοῦ ἑνὸς Υἱοῦ τὰς ἐναντίας φωνάς, καταλλήλως μέριζε ταῖς φύσεσι τὰ λεγόμενα· ἂν μέγα τι καὶ θεῖον, τῇ θείᾳ φύσει προσ νέμων· ἂν δέ τι μικρὸν καὶ ἀνθρώπινον, τῇ ἀνθρω- πίνῃ λογιζόμενος (83). Οὕτω γὰρ καὶ τὸ τῶν φωνῶν ἀσύμφωνον διαφεύξῃ, ἑκάστης ἃ πέφυκε δεχομένης(84) φύσεως, καὶ τὸν Υἱὸν τὸν ἕνα, καὶ πρὸ πάντων αιών των (85), καὶ πρόσφατον κατὰ τὰς θείας Γραφάς ὁμολογήσεις. τρόπον. Οὐ γὰρ αἰδεσθήσομαι τὴν ἄγνοιαν ὁμολο- γῶν· τοὐναντίον δὲ καὶ μᾶλλον καυχήσομαι, τοῖς ἀποῤῥήτοις πιστεύων, καὶ μύστης τούτων ὑπάρχων, ὧν καὶ λόγος καὶ νοῦς ἀτονεῖ τὴν κατάληψιν. Ὥστε μηδὲ ἐναργές τι περὶ τούτων μήτε παρ' ἐμοῦ μήτε παρ' ἑτέρου μανθάνειν ἐλπίσειεν (86). Εἰ δ᾽ ὅσον ὁ νοῦς ἡμῶν ἐχώρησε περὶ τούτου βούλει γνῶναι, φθό- νος μὲν οὐδεὶς πρὸς παῖδας Ἐκκλησίας· τοσοῦτον δὲ τοῖς λεγομένοις ἐπισημηνάμενος, ὡς δεῖ τοῖς ἐγε χειροῦσι τὴν ἔκθεσιν τῆς ἄνωθεν ῥοπῆς τε καὶ συν- εργίας, ἐπὶ τὴν εἰς δύναμιν κατάληψιν εἶμι. Τινές μὲν οὖν (87) τὴν ἔνωσιν, ὡς ψυχῆς πρὸς σῶμα νοή- σαντες, οὕτως ἐκδεδώκασι. Καὶ ἁρμόδιόν γε τὸ πα- ράδειγμα, εἰ καὶ μὴ κατὰ πάντα, κατὰ τὶ γοῦν. Ὡς γὰρ εἰς μέν ἐστιν ὁ ἄνθρωπος, ἔχει δὲ φύσεις ἐν ἑαυτῷ διαφόρους δύο· καὶ κατ' ἄλλο μὲν λογίζεται, κατ' ἄλλο δὲ τὸ λογισθὲν ἐνεργεῖ· ψυχῇ (88) μὲν γὰρ λογισάμενος, εἰ τύχοι, τοῦ πλοίου την σύμπηξιν, χερσὶ τὸ νοηθὲν εἰς πέρας ἄγει· οὕτως ὁ Υἱὸς, εἷς ῶν καὶ δύο φύσεις, κατ᾿ ἄλλην μὲν τὰς θεοσημείας εἰργάζετο, κατ' ἄλλην δὲ τὰ ταπεινὰ παρεδέχετο (89). Η μὲν γὰρ ἐκ Πατρὸς καὶ Θεὸς, ἐνεργεῖ τὰ θαύμα τα· ἡ δὲ ἐκ παρθένου καὶ ἄνθρωπος, τὸν σταυρὸν καὶ τὸ πάθος καὶ τὰ παραπλήσια ἐθέλων ὑπέμενε φυσι χῶς. Εἴ τις ἕως τούτου τὰ τοῦ παραδείγματος δέχοιτο, ἔχει καλῶς ἡ εἰκών. Εἰ δὲ πάλιν ὅλον ὅλῳ (90) τῷ παραδείγματι συγκρίνοι, τὰ τῆς διαφορᾶς ἀναφανή- σεται. Ὁ γὰρ ἄνθρωπος, εἰ καὶ διττὰς ἐν ἑαυτῷ (91) δεικνύει (92) φύσεις, οὐ δύο φύσεις ἐστὶν, ἀλλ' ἐκ τῶν δύο. Ὡς γὰρ τὸ σῶμα σύγκειται μὲν ἐκ πυρὸς, καὶ ἀέρος, καὶ ὕδατος, καὶ γῆς, οὐκέτι δὲ τὸ σῶμα πῦρ εἴποις εἶναι, οὐδὲ ἀέρα, οὐδέ τι τῶν ἄλλων (95) · οὐδὲ γὰρ ταὐτὸν τοῖς ἐξ ὧν ἐστίν· ἐπεὶ καὶ διάφορος τὸ ὀφειλό μενον. φύσει. γάρ δεχομένης μηδέν... μανθάνειν ἐλπίσειεν. θελήσῃς. ψυχῇ μὲν γὰρ νοερά. .. εργάζεται... παραδέχεται. άλλων. ἕτερος τὰ ἐξ ὧν ἐστιν. EXPOSITIO RECTÆ CONFESSIONIS. A mortem obit, sanctissimo vivendi genere lapsum B abolens et indebita morte debitam destruens ; qua- tenus autem Deus, et id quod solutum est resusci- tat, et mortem ipsam penitus dissolvit. Nam qua- tenus homo, solutus est: quatenus Deus, resusci - tavit. Cum igitur de uno Filio diversas voces audie- ris, convenienter naturis divide quæ dicuntur : si quid magnum et divinum, naturæ divinæ attribuens; si quid parvum et humanum, humanæ imputans. Sic enim et vocum discrepantiam effugies, unaquaque id quod sibi congruit recipiente natura, ac unum Filium et ante omnia sæcula exstitisse et recentem esse secundum divinas Scripturas confiteberis. dum. Animæ et corporis exemplum partim commo- dum, partim vitiosum. . Nec quisquam me de unionis interoget modo. Non enim me pudebit ignorationem fateri ; quin potius gloriabor magis, quod rebus arcanis credam, et ejusmodi mysteriis initiatus sim, quæ ratio et mens comprehendere non possunt. Quare nihil perspicuum his de rebus neque a me, neque ab alio exspectet. Sed si quantum mens nostra ea de re apprehendit, vis di- scere, nihil equidem invidebo Ecclesiæ filiis, at- que hoc tantum his, quæ dicta sunt, adjecto, nem- pe his qui ejusmodi expositionem aggrediuntur, opus esse favore et auxilio cœlesti, ad id venio, quod pro viribus apprehendi. Nonnulli unionem, ut anim mæ cum corpore, ita intellexerunt et exposuerunt, Ac congruum quidem exemplum, si minus omni ex parte, saltem aliquatenus. Quemadmodum enim C unus est homo, ac duas naturas in semetipso diver- sas habet, ac secundum alteram ratiocinatur, secun- dum alteram id quod ratione percepit exsequitur, ita ut auimo quidem ratiocinetur, exempli gratia de navis constructione, manibus autem id quod excogitavit ad exitum perducat : ita Filius, unus exsistens et duæ naturæ, secundum alteram signa operatur, secundum alteram humilia suscipit. Nam quatenus ex Patre et Deus, miracula operatur; quatenus autem ex virgine et homo, crucem et passionem et similia nostris perpessionibus voleus naturaliter pertulit. Si quis eatenus exem- plum accipiat, recte se habet imago. Rursus si totum cum toto exemplo conferat, discrimina emergent. Nam homo, etsi duplicem in semetipso ostendit naturam, non duæ naturæ est, sed ex dua- bus. Quemadmodum enim corpus constat quidem G nus ad calcemn. Sic etiam Reg. 1. Editi citatus addit Mox deest in Coisl. 2. Stephanus ad calcem. Legitur apud Leon- tium qui hunc locum citat, ut observat Sylburgius. phanus ad calcem Le gitur etiam postremuin verbum in Coisl. 1, pro quo habebant editi PATROL. GR. VI. D ex Coisl. 1. nus Editi et Reg. 3. Paulo post Coisl. antiquissimus 11. Incarnationis mysterium difficile ad explican- 11. Καὶ μὴ μέ τις τῆς ἑνώσεως διερωτάτω τὸν (82) Τὸν ὀφειλόμενον. Ita Coisl. 2 et R. Stepha- (83) Λογιζόμενος. Quidam codex a R. Stephano (84) Δεχομένης. Coisl. 2 δεχόμενος atque ita R. (85) Πρὸ πάντων αιώνων. Coisl. 2 πρὸ τῶν αἰώνων. (86) Μανθάνειν ἐλπίσειεν. Reg. 1 et 2, R. Ste (87) Τινὲς μὲν οὖν. Postrema vocula desumpta (88) Ψυχῇ. Reg. 1 et 2, et ad calcem R. Steph (89) Ειργάζετο παρεδέχετο. lta codices mss. (90) Εἰ δὲ πάλιν ὅλον όλῳ. Ὅλον deest in Coisl. (91) Ἐν ἑαυτῷ. Ita mss. codices. Editi ἐν αὐτῷ. (92) Δεικνύει. Coisl. 1 et Reg. 1 et 2 δείκνυσι. (93) Οὐδέ τι τῶν ἄλλων. Coisl. uterque ή τι των

Α ὁ λόγος τοῦ τε συγκειμένου, τῶν τε συντεθέντων· οὕτως ὁ ἄνθρωπος, εἰ καὶ ἐκ ψυχῆς καὶ σώματός ἐστιν, ἕτερος παρὰ τὰ ἐξ ὧν ἐστίν. Ωδε δὲ μάθοις δ λέγω σαφέστερον. Εκ διαφόρων ύλῶν τὸν οἶκον οἶκο δομοῦμεν· ἀλλ᾽ οὐκ ἄν τις εἴποι τὸν οἶκον ταὐτὸν ὑπάρχειν ταῖς ὕλαις ταῖς ἐξ ὧν ἐστίν· σὺ γὰρ ἁπλῶς οἱ λίθοι, καὶ τὰ ξύλα, καὶ τὰ λοιπὰ, ὁ οἶκός (94) ἐστιν. Εἰ γὰρ τοῦτο ἦν (95), πρὸ τῆς οἰκοδομίας διη ρημένας αὐτὰς τὰς ὕλας οἶκον ἄν τις δικαίως καλέ- σειεν. Αλλ' ἡ τοιάδε τῶν ὑλῶν πρὸς ἀλλήλας (96) σύμπηξις τὸν οἶκον ἡμῖν ἀποτελεῖν πέφυκεν. Αμέλει τῆς οἰκίας λυθείσης, μένουσι μὲν ὁμοίως αἱ ὕλαι τὸν οἰκεῖον ἐπέχουσαι λόγον· ἀπολωλέναι δὲ φαμὲν τὴν οἰκίαν, ἣν ἡ τοιάδε τῶν ὑλῶν σύζευξις ἀπετέλεσεν. Οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ (97) ἀνθρώπου. Κἂν γὰρ ἐκ ψυχής καὶ σώματος ὑπάρχῃ, οὐ ταὐτὸν ἂν εἴη τοῖς ἐξ ὧν ἐστὶν, ἀλλ᾽ ἕτερον (98) · ὡς εἶναι τὸν ἄνθρωπον ἐξ αὐτῆς τῆς συναφείας ψυχῆς πρὸς σῶμα, τρίτον ἀπο- τελούμενον ἄλλο. Καὶ τοῦτο δῆλον ἀφ᾽ ὧν, τῆς δια- ζεύξεως τῆς τούτων γενομένης, μένει μὲν οὕτως τὸ σῶμα τὸν οἰκεῖον σῶζον λόγον· τριχῇ γάρ ἐστι δια- στατόν, καν νεκρὸν ὑπάρχῃ· ἡ ψυχή τε πάλιν (99) ὁμοίως λογικὴ τυγχάνουσα, κἂν διαζευχθῇ· ἀπόλωλε δὲ ὁ ἄνθρωπος, ὃν ἀπετέλεσεν ἑκατέρων ἡ σύζευξις. Ὁ δὲ Χριστὸς οὐκ ἐκ θεότητος καὶ ἀνθρωπότητος ἀπετελέσθη Χριστός, ἄλλος ὢν (1) παρὰ τὰ δύο, ἀλλὰ καὶ Θεὸς καὶ ἄνθρωπος ἑκάτερα τυγχάνει· Θεὸς μὲν νοούμενος τῇ τῶν τεραστίων ἐνεργείᾳ, ἄνθρωπος δὲ δεικνύμενος τῇ τῆς φύσεως ὁμοιοπαθείᾳ. "Αλλως δὲ πολλοῖς καὶ ἡ ψυχὴ τῶν τοῦ σώματος προκατεχο μένη παθῶν, καὶ προπάσχει πολλάκις τοῦ σώ ματος· συμπάσχει (2) δὲ διηνεκῶς αὐτίκα φαίνε- ται, πολλάκις τὴν τομὴν τοῦ σώματος ἀγωνιῶσα, καὶ πρὸ τοῦ πάθους τοῦ σώματος ἀλλοιουμένη, καὶ μετὰ τὴν τομὴν οὐδὲν ἔλαττον τὰ τῆς ἐδύνης ἐμπα- θῶς δεχομένη (3). Οπερ ἐπὶ τῆς θεότητος τοῦ Χρι- στοῦ οὐκ ἄν τις τῶν ὀρθὰ φρονεῖν εἰωθότων, εἰ μὴ παντελῶς τὸν νοῦν παρενεχθῇ, τολμήσειεν ἢ είν πεῖν ἢ παραδέξασθαι. Ὥστε τοῦ ἀνθρώπου τὸ παρά- δειγμα κατὰ τὶ μὲν δεκτέον, κατὰ τὸ λοιπὸν δὲ φευ κτέον (4). δικαίως,quod άλληλα. θρώπου κἂν ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος υπαρχει. 2, τῆς ἀληθείας ταύτης τὴν ἐναργή κατάληψιν μὴ νοεῖν (5)· καὶ νῦν οὐδὲν ἔλαττον εὐγνωμονοῦμεν, ὁμολογοῦντες τὴν κατὰ τὸ μέτρον τὸ δοθὲν ἡμῖν γνώ σιν, ὅσον τε πρὸς εὐσεβέστερον ἐναργῇ λόγον, τὰ ὁ ἐκ θεότητος καὶ ἀνθρω πόθητος ἀπετελέσθη Χριστὸς οὐκ ἂν ἄλλος ὤν, πάσχει συμπάσχειν. αὐτίκα ὅτι καί Οὐ δεχομένη. Κατὰ τὸ λοιπὸν δὲ φευκτέον. κατὰ τὰ δὲ φευκτέον. μὴ νοεῖν, ἀγνοεῖν δὲ, καί, μὴ νοεῖν δέ. - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. ex igne et aere et aqua et terra, nec jam tamen il- lud esse ignem aut aerem dixeris, aut quidquam ex aliis, si quidem diversa ratio est illius quod compositum est, et eorum ex quibus componitur; ita homo, quamvis ex anima constet et corpore, alius tamen est ac ea ex quibus constat. Sic au- tem clarius intelliges quid dicam. Ex diversis ma- teriis domum ædificamus: at nemo dixerit domum idem esse ac materias ex quibus constructa est. Non enim simpliciter lapides et ligna et cætera do- mus sunt. Nam si ita esset, ante ædificationem separatæ illa materiæ domus merito dicerentur. At certa quædam materiarum inter se coagmenta- tio domum nobis absolvit. Caterum, domo dissu- luta, manent similiter materiæ propriam rationem retinentes, sed periisse dicimus domum, quam certa B quædam materiarum conjunctio absolverat. Ita et in homine. Quamvis enim ex anima constet et cor- pore, non tamen idem est ac ea ex quibus constat, sed aliud : ita ut homo aliud tertium sit, quod ex conjunctione animæ et corporis perfcitur. Atque id inde patet, quod disjunctione horum facta, ma- net corpus propriam servans rationem; trifariam enim habet dimensionem licet mortuum; manet etiam anima similiter ratione utens, quamvis sepa- rata sit; at homo periit, quem utriusque con- junctio perfecerat. Christus autem non ex divini- tate et humanitate perfectus est Christus, quasi aliud esset præter duo, sed utrumque est, et Deus et homo : ac Deus quidem ex prodigiorum opera- tione intelligitur; hominem ostendunt similes no- stris perpessiones. Præterea sæpe anima corporis perpessionibus præoccupatur, ac sæpe ante corpus, semper autem cum corpore, ut per se manifestum est, dolet; quippe cum sæpe sectionem corporis ex- timescat, ac ante corporis perpessionem immute- tur, et post sectionem nihilominus dolores persen- tiat. Quod quidem de Christi diviuitate nemo ex his, qui recte sentire solent, nisi penitus mente ca- piatur, aut dicere audeat aut approbare. Quare ho- minis exemplum aliqua in re admittendum est, in cæteris vero fugiendum. - c C tea confessi sumus nos claram hujus veritatis per- ceptionem non assequi, et nunc animo nihilominus D recto scientiam secundum mensuram nobis conces- sam profitemur, et ad perspicuam rationen, quæ qui- Legitur in Coisl. xal ñpò tñs. Mox ex eodem cod. et ex Reg. et 2, et Clarom. desumpsi adverbium etiam ad calcem apposuit R. Stephanus. quod quidem etiam Stephanus ad calcem apposuit. de est in tribus codicibus Regiis et Clarom. 2, et Coisl. 1. Legitur in Coisl. etc. in Coisl. 1. Editi Sed illud perincommode hoc loco positum, nec mss. codices opem ferunt. At legendo videtur vul- nus sanari posse. . Deest in Coisl. et Reg. 5. Ita Coisl. 1, Clarom. et Reg. et 2, et R. Stephanus ad cal- cem. Editi Coisl. etc. Vitiose ed. 12. Exemplum solis et lucis. Nos autem et an- (94) Ὁ οἶκος. Deest articulus in Coisl. 2. (95) Τοῦτο ἦν. Deest verbum in Regio 5 et Coisl. 2. (96) Αλλήλας. Ita Coisl. antiquissimus. Editi (97) Οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ. Coisl. 1 οὕτως ἐπὶ τοῦ ἀν- (98) Αλλ' ἕτερον. Coisl. 2 ἀλλ᾽ ἕτερος. (99) Πάλιν. Hanc vocem suppeditant Coisl. 1 et (1) "Αλλος ών. Editi αὐκ ἄλλος ὤν, sed negatio 12. Ἡμεῖς δὲ καὶ πάλαι μὲν προδιωμολογήσαμεν (2) Συμπάσχει. Ita Reg. 1 et 2. Legitur καὶ συμ (5) Μη νοεῖν. Reg. 1 et 2, et Clarom. 2 ἀγνοεῖν.

τοῦ παραδείγματος ἀνάγειν σπουδάζομεν, καὶ τὴν ἔνωσιν οὐ μικρᾷ τινὶ καὶ τῶν εὐτελῶν εἰκόνι παρει- κάζειν ἐθέλομεν, ἀλλὰ μεγάλῃ, καὶ τῇ γεννήσει προ- πούσῃ τῇ ἐκ Πατρός. Ἐπειδὴ γὰρ (6) φῶς ἐλήλυθεν εἰς τὸν κόσμον ὁ Λόγος, ἐκ φωτὸς ἐκλάμψας τοῦ ἀναιτίου, φῶς εἶναι καὶ τὸ παράδειγμα βούλομαι τῆς ἑνώσεως. Νοείσθω τοίνυν ὁ Λόγος φῶς εἶναι τὸ ἀρ χέγονον, ὃ πρώτῃ φωνῇ τοῦ Θεοῦ δι' αὐτοῦ τοῦ Λόγου γεγένηται· σῶμα δὲ ἡλιακὸν τὸ σῶμα τὸ ἀνθρώπι νον, ᾧ κατ' ἀπόῤῥητον (7) τὸν λόγον ὁ Λόγος ἡνώθη. Καὶ μή μοι τὸν ἥλιον φῶς ἕτερον παρὰ τὸ πρότε ρον (8) γενόμενον νόμιζε. Οὐ γὰρ ὡς ἐλλείποντος τοῦ πρώτου πρὸς τὸν τοῦ παντὸς φωτισμὸν, ὁ ἥλιος γέ- γονε τὸ λεἶπον ἀναπληρῶν. Οὐ γὰρ τοιοῦτος ὁ τεχνί της, ὡς μήτε προϊδέσθαι τὸ τέλειον, μήτε τὴν αὐγὴν πρὸς τὴν ἐξ αὐτοῦ παρεχομένην δημιουργῆσαι Β χρείαν. Εν τοίνυν ἐστὶ τὸ φῶς τὸ ἀρχέγονον· ὁ δὲ ήλιος σῶμα τούτῳ (9) κατεσκευάσθη· ἐφ' οὗ συναι- ρεθὲν τὸ φῶς πανταχοῦ τὴν ἀρχὴν κεχυμένον ἐπο χεῖται. Τοῦτο (10) καὶ τῶν ὡρῶν ἡμῖν τῆς ἡμέρας τὸν δρόμον διὰ τοῦ σώματος ἀμέμπτως ἀποπληροί. Εἰ γὰρ μὴ ἐνεδέθη σώματι, ἀλλ' ὅλον ἐν ὅλῳ τῷ ἀέρι περιεκέχυτο, οὐκ ἂν ἡμῖν οὔτε τὰ μέτρα τῆς ἡμέρας διώρισεν, οὔτε κίνησιν εύτακτον καὶ τὸν πε ποιηκότα παρέστησεν. Εἰ δέ μοι λέγεις, ὅτι καὶ πρὸ τῆς τοῦ ἡλίου γενέσεως ἡμέρα καὶ νὺξ ἐγίνετο, πρῶ- τον μὲν ὁμολογήσεις (11) ὁμοίως, ὅτι ἤρχει τοῦ φω τὸς ἡ φύσις ἅπαντα καταυγάζειν· ἀκολούθως δὲ λοι- τὸν ζητήσας (12) τῆς γενέσεως τοῦ ἡλίου τὴν αἰτίαν, εὑρήσεις οὐκ ἄλλην οὖσαν ἢ τὴν παρ' ἡμῶν ἀρτίως εἰρημένην. Πάλαι μὲν γὰρ ὅλον δι' ὅλου τὸ φῶς ἀέρι περικεχυμένον οὔτε κίνησιν ὁμαλὴν διέτρεχεν, οὔτε τῆς ἡμέρας τὰ μέτρα διώριζεν, ἀλλὰ συστελλόμενον, τῇ νυκτὶ τὴν πάροδον ἐδίδου, ὥστε παντὸς ἀληθές στερον (13) ἕτερον μὲν εἶναι τὸ φῶς, ἕτερον δὲ τὸ ἡλιακὸν σῶμα τὸ τοῦτο δεξάμενον. Οὕτως ἔχοντος (14) τοῦ φωτὸς πρὸς τὸ ἡλιακὸν σῶμα, σκοπεῖτε λοιπὸν ὑμεῖς δι' ἀκριβείας τὸν λόγον. Ωσπερ γὰρ μετὰ τὴν ἔνωσιν τοῦ πρωτογόνου φωτὸς πρὸς τὸ ἡλιακὸν σῶμα, οὐκ ἄν τις ἀπ' ἀλλήλων αὐτὰ διέλοι, οὐδὲ τὸ μὲν ἥλιον ἰδιαζόντως καλέσοι, τὸ δὲ πάλιν φῶς διῃρημέ νως, ἀλλ᾽ εἰς ἥλιος τὸ φῶς μετὰ τοῦ σώματος (15) λέγεται· οὕτως ἐπὶ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς, καὶ τοῦ παναγίου (16) σώματος, οὐκ ἄν τις εἴποι μετὰ τὴν ἕνωσιν, τὸν μὲν κεχωρισμένως Υἱὸν (17) τὸν θεῖον Λόγον, τὸν δὲ Υἱὸν τὸν ἄνθρωπον· ἀλλ᾽ ἕνα καὶ τὸν ἐκλάμψαν, ἐκλάμψας. πρῶτον. Μοχ τὸ ἐλλείπον. τὸ λεῖπον. κὸν σῶμα τοῦτο. ζητήσεις λοιπὸν ... εὑρήσεις γὰρ οὐκ ἄλ λην ἢ τὰ εἰρημένα. πάντως ἀληθές, ἔχοντος. 2, καὶ ἂν τὸ φῶς. οἷον, τὸν δὲ πάλιν οὐχ υἱὸν, οἷον τὸν ἄνθρωπον. EXPOSITIO RECTÆ CONFESSIONIS A dem maxime pia et sancta sit, exemplum revocare D Coisl. et Reg. et sum secutus. editi Coisl. uterque et Reg. et scripsi, ut habetur in Coisl. antiquissimo. Editi habebant C ' studemus, ac unionem non parvæ alicui et contem- nendæ imagini assimilare volumus, sed magnæ et quæ generationem ex Patre deceat. Cum igitur lux in mundum venerit Verbum, quod ex luce principii experte effulsit, lucem etiam esse volo exemplum unionis. Cogitatione ergo fingatur Verbum esse lu- cem illam primariam, quæ prima Dei voce per ip- sum Verbum facta est; corpus autem solare buma- num esse corpus, cui Verbum arcana ratione uni- tum est. Nec mibi solem aliam esse lucem suspice- ris, præter eam, quæ prius facta fuerat. Neque enim quasi prima deficeret ad universi illuminatio- nem, idcirco sol factus est, qui id quod deerat ex- pleret. Non enim is est opifex qui non provideret quid perfectum sit, nec lucem apte ad utilitatem, quæ ex illa percipitur, conderet. Una igitur est pri- maria lux; sol autem ei corpus factum est, in quo lux, quæ initio ubique diffusa erat, collecta porta- tur. Hæc nobis horarum diei cursum per corpus accuratissime adimplet. Nam si corpori illigata non fuisset, ac tota in toto difusa aere fuisset, nec dici nobis mensuras definivisset, nec motum rite ordi- natum et ordinis auctorem exhibuisset. Quod si mihi objicias etiam, antequam sol feret, diem et noctem exstitisse, primo quidem pariter fateberis satis idoneam fuisse lucis naturam, ut omnia illu- minaret; deinde consequenter quærens quam ob causam sol factus sit, non aliam exstitisse reperies præter eam, quæ modo a nobis dicta est. Prinitus enim tota per totum aerem lux circumfusa, neque motum æquabilem percurrebat, nec diei men- suras definiebat, sed contracta nocti ingressum da bat, ita ut verissimum sit aliud esse lucern, aliud solare corpus quod eam complexum est. Sic se ha- bente luce ad solare corpus, jam vos diligenter ex- pendite quod dico. Quemadmodum enim post unio nem primariæ lucis cum solari corpore, nemo illa ab invicem divulserit, neque hoc quidem singulari ter solem, illud vero separatim lucem dixerit, sed unus sol lux cum corpore dicitur : ita in vera luce et sanctissimo corpore, nemo post unionem sepa- ratim dixerit Filium Verbum divinum, filium homi- nem, sed utraque unum et eumdem dixerit, quemad- modum et lux quæ suscepta est et corpus, quod cam suscepit, una lux et unus sol. Rursus quem- sed tamen ad marginem apposita vulgata lectio. longeque visa sunt præferenda non solum editis ubi deerant, sed etiam codicibus Reg. et 2, Cla- rom. 2, et Coisl. 1. et Stephano ad calcem, ubi legitur R. Stephanus addunt et mox Sed tamen vulgata scri- ptura, ut ad sententiæ seriem accommodatior, visa est retinenda. (6) Ἐπειδὴ γάρ. Coisl. 1, ἐπεὶ οὖν. Mox editi (7) Απόρρητον. Coisl. 1 addit τὸν λόγον, idque (8) Πρότερον. Sic Coisl. 1 et Reg. 1 et 2. Editi (9) Ὁ δὲ ἥλιος σῶμα τούτῳ. Coisl. 1 τὸ δὲ ἡλία- (10) Τοῦτο. Coisl. 2 τούτῳ. (11) Ομολογήσεις. Coisl. 2 ὁμολογήσας. (12) Λοιπὸν ζητήσας. Totum hunc locum ita (15) Αληθέστερον. Reg. 1 et 2, et Clarom. 2 (14) Οὕτως ἔχοντος. Coisl. 1 οὕτω τοίνυν (15) Μετὰ τοῦ σώματος. Hæc suppeditavit Coisl. (16) Παναγίου. Coisl. 1 ἁγίου. (17) Υϊόν. Coisl. 1, Clarom. 2, Reg. 1 et 2, et

Α αὐτὸν ἑκάτερα νοήσει, ὡς ἐν φῶς καὶ ἕνα ἥλιον, το τε δεχθὲν φῶς, τό τε δεξάμενον σῶμα. Πάλιν ὡς ἐν μὲν φῶς, καὶ εἷς ἥλιος, φύσεις δὲ δύο· ἡ μὲν φωτός, ἡ δὲ σώματος ἡλιακοῦ· οὕτω κἀνταῦθα, εἷς μὲν ὁ Υἱὸς, καὶ Κύριος, καὶ Χριστὸς, καὶ Μονογενής· φύ σεις δὲ δύο· ἡ μὲν ὑπὲρ ἡμᾶς, ἡ δὲ ἡμετέρα. Καὶ αὖθις, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ φωτὸς τὴν ἐνέργειαν (18) οὐκ ἄν τις χωρίσειε τοῦ σώματος αὐτοῦ τοῦ δεκτικοῦ· τῷ λόγῳ δὲ διελών, γνωρίσειε τὴν φύσιν, ἧς ἐστιν ἰδία ἡ ἐνέργεια· οὕτως ἐπὶ τοῦ ἑνὸς μονογενούς (19) Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, πᾶσαν μὲν ἐνέργειαν οὐκ ἄν τις χωρίσειε τῆς μιᾶς υἱότητος (49'), τῆς δὲ φύσεως ἧς ἐστὶν οἰκεῖον τὸ γιγνόμενον τῷ λόγῳ γνωρίσειεν. Οὕτως ἡμεῖς τὸ παρά δειγμα τῆς ἑνώσεως τῆς θείας ποιήσαντες, ὡς ἂν ἐπ᾽ εὐσεβεστέραν ἔννοιαν κατεφύγομεν, της μὲν ἀλη θείας αὐτῆς εἰ καὶ μὴ καθάπαξ ἐφικόμενοι, εἰκόνα γοῦν ἐξαρχοῦσαν ἡμῖν πρὸς εὐσεβῆ ζήτησιν συλλεξά μενοι. Τούτων εἴ τί σοι δόξειεν ἐγγύτερόν πως τῆς ἀληθείας εἶναι, ἀνυμνει τὸν δεδωκότα τῆς γνώσεως τὸ μέτρον· εἰ δέ τι μᾶλλον εὐσεβὲς παρ' ἄλλου με μά θήκας, αὐτὸν πάλιν ἀνυμνει τὸν κηδεμόνα· αὐτὸς γὰρ πάλαι ὤν, εἰς ἄλλον ἐνήργησεν. Αποχρώντως τοίνυν εἰς δύναμιν τὴν ὀρθὴν ὁμολογίαν ἐκθέμενοι, χαίρειν μὲν τοῖς τῆς Ἐκκλησίας υἱέσιν εἰπόντες, χά- β ριν δὲ τῷ δεδωκότι τοῦ λόγου την χορηγίαν ὁμολογήσαντες, ἐπὶ τῆς καθ᾿ ἡσυχίαν διαγωγῆς τὸν λόγον εὐνήσαντες τοῦ λοιποῦ βιοτεύσομεν. - ὥσπερ ἐπὶ τοῦ φωτὸς φως ἐστι τῇ ἐνεργείᾳ, ὁ οὐκ. ᾗ φως ἔστιν ἐν τῇ ἐνεργείᾳ οὐκ ἄν τις. καὶ αὖ. μονογενούς ἑνὸς Τῆς μιᾶς υἱότητος. τῆς ἀληθούς λόγον, καὶ ζητήσεως ἑτέρας στάδιον ὑποδεικνύντας, καὶ τρέχειν αὖθις βιαζομένους, τάχα που και πειρω μένους (21), εἰ μὴ τοῖς προλαβοῦσι διαύλοις ἀπείρη- κεν. Ὁ δέ γε μιμεῖται πηγὴν, ή, συνεχέστερον ἀν- τλουμένη, διειδέστερα προχεῖ τὰ νάματα. Ολος δὲ νένευκε πρὸς τὸν δρόμον, καὶ τῶν θυρῶν οὐκ ἤδη ὅσον προέκυψε, καὶ τοῦ σημαντῆρος ἀναμένει τὸ σύνθημα. Σοὶ δὲ βουλόμενος (22) τὸ ζήτημα σημᾶναι, ἕτοιμος ὁρμῆσαι καὶ καταβαλεῖν τὴν ἀπιστίαν, καὶ περικλεῖσαι τὰς θεομάχους γλώσσας, καὶ διαστείλαι, τί μὲν δεῖ περὶ τῶν θείων ζητεῖν, τί δὲ πιστεύειν, καὶ τοῦ δρόμου τῷ νόμῳ νικητής αναῤῥηθῆναι. Πῶς, φησὶν, ὁ Λόγος πανταχοῦ κατ' οὐσίαν ἐστὶ, καὶ πῶς ἐν τῷ οἰκείῳ ναῷ ; Εἰ γὰρ ὡς ἐν ἅπασι κἀκεῖ, οὐδὲν πλέον ὁ ναὸς τῶν πάντων ἕξει. Καὶ ποῦ θήσομεν τό, Εν ᾧ κατοικεῖ πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος σωματικῶς ; Εἰ δ' ἐν τῷ ναῷ δοίη τις πλέον εἶναι, οὐ τοῖς πᾶσι κατ' ουσίαν πάρεστιν, ὅπερ ἴδιον Θεοῦ. θεότητος. Επιτ. πάλιν. ρῶντας. ἕτοιμος γὰρ ὁρμῆσαι. παρορμῆσαι. πως θαλάσσης, APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - admodum una lux, et unus sol, naturæ vero duæ, una quidem lucis, corporis autem solaris altera : ita et hic unus quidem Filius et Dominus et Chri- stus et Unigenitus, naturæ vero duæ, altera supra nos, altera nostra. Et rursum, quemadmodum in luce nemo a corpore, quod eam suscepit, efficaciam lucis separaverit, sed si eam ratione separet, na- turam agnoscet cujus propria est efficacia: ita in uno Filio Dei unigenito omnem operationem nemo a vera divinitate separaverit, sed cujus naturæ pro- prium sit id quod agitur, ratione cognoscet. Ad hoc nos exemplum, quo divina unio illustratur, tan- quam ad cogitationem maxime piam confugimus, si minus veritatem ipsam omnino assecuti, saltem imaginem, quæ nobis satis idonea sit ad piam in- vestigationem, colligentes. S quid ex bis tibi vide- bitur ad veritatem propius accedere, lauda eum qui scientiæ mensuram dedit; si quid magis pium ab alio didiceris, rursus eumdem lauda curatorem. Nam cum idem ab initio sit, in alio operatus est. Cum satis pro viribus rectam confessionem expo- suerimus, salute aliis Ecclesiæ dicta, graliisque illi actis, qui sermonis copiam suppeditavit, tran- quillam deinceps vitam sopito sermone traducemus. quam in aliis rebus. At nonnullos video, qui sta- dio alterius quæstionis aperiendo sermonem revo- cent, eumque cogant rursus currere, ac forte etiam periclitentur an non superioribus curriculis lassus defecerit. Ille vero fontem imitatur, qui quo fre- quentius hauritur, eo limpidiores aquas profundit. At totus quidem ad cursum intentus est, jamque foribus tantum non prospicit et designatoris si- gnum exspectat. Tibi vero, si quæstionem signif- care velis, paratus est exsilire et incredulitatem sternere ac pugnantes cum Deo linguas sternere, et quid de rebus divinis quærendum, quid vero credendum sit discernere et ex curriculi lege victor renuntiari. Quomodo, inquit, Verbum ubique secun- dum essentiam est, et quomodo in proprio templo ? Nam si, ut in omnibus, ita illic; nihil præcipuum præ omnibus templum habebit. Et quo loco illud ponemus: In quo inkabitat omnis plenitudo divini- talis corporaliter ". Quod si illum in templo plus esse quis dederit, non omnibus secundum essen- tiam adest, quod quidem Dei proprium est. ss Coloss. II, 6. Coisl. 1. Habebant editi Reg. 2, et Clarom. Sic etiam Reg. 1, nisi quod illud non agnoscit. lidem codices ha- bent Deest in editis et in Reg. et 2. (49') II. e. ab una persona Filii. Vertit interpres quasi legisset C D PATROL. phanus ad calcem et Coisl. addunt Mox editi Deest vocula in com dicibus niss. Habent Reg. et editi codices mss. ut in textu. 13. Quæritur quomodo Verbum plus in templo sit 14. Hæc quæstio alia quæstione refellitur, utpote (18) Τὴν ἐνέργειαν. Hunc locum sanavimus ope (19) Ἑνὸς μονογενούς. Ita Coisl. antiquissimus. 15. ᾿Αλλὰ γὰρ ὁρῶ τινας ἀνακαλουμένους (20) τὸν 14. Σαφὴς ἔλεγχος ἀπιστίας τὸ πῶς ἐπὶ Θεοῦ (23) (20) Ανακαλουμένους. Reg. 1 et 2, et R. Ste (21) Πειρωμένους. Coisl. 2 et Reg. 1 et 2 πει- (22) Σοὶ δὲ βουλόμενος. Legendum βουλομένῳ. (23) Επὶ Θεοῦ. Ita Coisl. 1. Editi περὶ Θεοῦ. Mo

Α ἀθάνατον διὰ τὴν ἕνωσιν τοῦ Λόγου διέμεινεν; Δαλ Β σομεν πάλιν ἡμῖν ἐρωτητέον. κατὰ ταὐτὴν πεποίηκε, κατ' αὐτήν. κατὰ τὴν αὐτήν. απορήσεσι τάχα ποῦ καὶ δέδιας. ἀπορήσεσι. σῃ. λυπήσῃ. εἰ μὲν τοῦτο, μένει μὲν σῶμα τὸ σῶμα, εἴπερ οὐ σώμα Θεός, μετείληφε δὲ θείας ἀξίας, οὐ φύσεως, εὐδοκίᾳ τοῦ Λόγου. Εἰ δ' ὁ Λόγος διὰ τὴν ἕνωσιν εἰς τὴν ἑαυτοῦ οὐ σίαν (37) τὸ σῶμα μετέβαλε, πάλιν ἐρωτήσωμεν (58), πῶς εἰς τὴν οὐσίαν τοῦ Λόγου μετεβλήθη τὸ σῶμα. "Αρα μεταβληθὲν εἰς τὴν οὐσίαν τοῦ Λόγου, προσ- θήκην τῇ οὐσίᾳ παρέσχηκεν; Οὐκοῦν ἐλλιπής ἂν ἦν πρὸ τούτου, ἦγε (39) προσθήκην δεξαμένη. Αλλ᾿ οὐ δὲν ἀπὸ τούτου προσέλαβεν; Οὐκοῦν τὸ μεταβληθέν οὐδὲν ἂν εἴη. Καὶ πῶς εἰς θείαν τὸ μηδὲν μετέπεσεν οὐσίαν; Αλλ' οὐκ εἰς τὴν οἰκείαν, φήσουσιν, οὐσίαν ὁ Λόγος ἀνέλυσε τὸ σῶμα, ἀλλ᾽ εἰς θείαν τοῦτο μετε ποίησε. Πάλιν οὖν ἡμῖν ἀποκρινέσθωσαν, θείαν ὡς ἄλλην παρὰ τὴν αὐτοῦ, ἢ ταὐτὸν τῇ αὐτοῦ; Εἰ μὲν γὰρ (40) ταὐτὸν τῇ αὐτοῦ, δύο θείας οὐσίας τοῦ Λόγου κηρύξομεν· μίαν μὲν, καθ᾽ ἣν ἐκ Πατρὸς γεννηθείς εἶχεν, ἑτέραν δέ, καθ᾿ ἣν καὶ αὐτὸ τὸ σῶμα κατ' αὐτὴν πεποίηκεν. Εἰ δ᾽ ἑτέραν παρὰ τὴν αὐτοῦ, οὐ θείαν δὲ, κτιστὴν πάντως ἐροῦσι. Θεότητος γὰρ καὶ κτίσεως οὐδὲν μέσον ἂν εἴη. Καὶ τί τῆς μεταβολής τῷ σώματι τὸ ἀναγκαῖον, εἴπερ εἰς κτιστὴν οὐσίαν πάλιν μετεποιεῖτο ; δέδιας (41) μήπου τὶ τῶν εἰρημένων τὸν τῆς πίστεως ἡμῶν παραλύσῃ (42) λόγον. Αλλ' ὅταν ἐγὼ ζητῶν έπαπορήσω, τότε τοῦ μυστηρίου τῶν Χριστιανῶν ἀνακράζω τὸ θαῦμα, ὅτι ὑπὲρ νοῦν, ὑπὲρ λόγον, ὑπὲρ κατάληψιν κτιστῆς φύσεως (45) τὰ ἡμέτερα. Ὅταν δὲ καὶ σοὶ τὰ τοιαῦτα ζητοῦντι ἀπορία τις ἐπείη, πρόσφερε (44) τοῖς ζητουμένοις ἑτοίμην λύσιν τὴν πίστιν, λογιζόμενος, ὅτι περ ὅπου Θεὸς, κἂν ἀγνο- ηθῇ (45) τι τῶν λεγομένων, ἢ δι᾽ ὑπεροχὴν φύσεως, ἢ δι᾽ οἰκονομίας τρόπον, οὐδὲν ἀπὸ τούτου βλάβος (46) τοῖς ἀγνοοῦσιν ἐγγίνεται. Πῶς δὲ ὅλως οὐ δεδίατε τὴν τόλμαν, τὰ θεῖα διευθύνειν ἐπιχειροῦντες; Η τῶν θείων οὐκ ἀκηκόατε λόγων, οι, τοὺς καθ' ὑμᾶς (47) τῶν τοιούτων ἐγχειρήσεων ἀνείργοντες, τὴν τοῦ τη λοῦ καὶ τοῦ κεραμέως ἡμῖν εἰκόνα προσέθηκαν (43) ; Ταύτῃ παιδεύοντες μὴ δεῖν ἡμᾶς περιέργους ἢ ἐξε ταστὰς τῶν θείων καθίστασθαι, ἀλλ᾽ εἴκειν τῇ βουλή - σει τῇ θείᾳ, καθάπερ τὸν πηλὸν τῷ κεραμεῖ. Εὐλα βήθητε γοῦν ἐψέ ποτε, καὶ φρονήματι λίαν ἐπιεικεῖ τοὺς ὑμετέρους λογισμοὺς κοιμίσατε (49), καὶ τὰς ἐν πρόφερε. οὐδεμία... βλάβη. τοὺς καθ' ἡμᾶς. προέθηκαν. κοσμήσατε. APPENDIX. - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - an mansit quidem corpus hominis corpus, sed in- corruptum et immortale ob unionem Verbi per- mansit? Quod si hoc dices, corpus quidem manet corpus, neque enim Deus corpus est, divinæ autem dignitatis factum est particeps, non natura, pro bona voluntate Verbi. Sed si Verbum ob unio- nem in suam ipsius substantiam corpus mutavit, rursus quærendum nobis est quomodo in substan- tiam Verbi mutatum sit corpus. Num mutatum in substantiam Verbi addidit aliquid substantiæ? Erat ergo antea imperfecta, siquidem accessionem ac- cepit. At nihil ab eo accepit. Quod ergo mutatum est nihil erit; et quomodo quod nihil est in divinam substantiam mutatum ? At Verbum, inquient, ne- quaquam in propriam substantiam corpus dissolvit, sed in divinam illud immutavit. Rursus nobis re- spondeant utrum in divinam, ut aliam ab ejus sub- stantia, an ut eamdem? Si ut eamdem, duas Verbi divinas essentias prædicabimus : unam quidem quam ex Patre genitus habuit, alteram cui simile ipsum corpus effecit. Quod si in aliam nec divinam, in creatam profecto dicent. Divinitatem enim inter el creaturam nihil medium. Et quid mutatione opus est corpori, si rursus in substantiam creatam mu- tatur? C quam vestiganda.—Vertigine laboras in ejusmodi du- bitationibus, ac forte etiam metuis ne quid ex bis, quæ dicta sunt, fidei nostræ rationem dissolvat. At ego, ubi quærens hæreo, miraculum mysterii Christia- norum clamo, quia supra mentem, supra rationem, & supra intelligentiam creatæ naturæ res nostræ. Tibi quoque talia quærenti ubi dubitatio inciderit, pro- fer paratam quaestionibus responsionem, fidem ; ac illud considera, ubi Deus est, etiamsi aliquid ex his quæ dicuntur ignoretur sive ob praestantiam naturæ, sive ob Incarnationis modum, nullum ex ea re detrimentum ignorantibus evenire. Quomodo autem audaciæ crimen non formidatis, qui divina emendare aggredimini? An non divinos sermones audistis, qui ut vos ab ejusmodi incoeptis deter- reant, luti et figuli imaginem nobis proponunt ? In quo quidem docent non oportere nos curiosos esse, aut inquisitores divinarum rerum, sed cedere di- vinæ voluntati, ut lutum figulo ". Vereamini igitur tandem aliquando, et animo admodum modesto ra- ss Isai. xxix, 16; Rom. 1x, 21. in Reg. et 2. Editi et ad marginem Reg. Coisl. 1. Editi Nonnulli codices R. Stephanus ad calcem. D sunt ab antiquissimo cod. Coisl. rom. 1. Editi retur ad calcem Stephanus ad calcem 16. Mysteria ubi vires deficiunt, adoranda magis (57) Οὐσίαν. Ita codices mss. Editi φύσιν. (58) Ερωτήσωμεν. Ita Coisl. 1. Legitur ερωτή (39) "Ηγε. Coisl. 1 εἴγε. (40) Εἰ μὲν γάρ. Deest ultima vocula in Coisl. 2. Legitur in 1 καὶ εἰ μὲν ταὐτόν. Μox in Reg. 2 (41) Απορίαις καὶ τάχα που καὶ δέδιας. Ita (42) Παραλύσῃ. Reg. 5 et Clarom. 1 παραλυπή- 16. Ιλιγγιᾷς ἐπὶ ταῖς ἀπορίαις, καὶ τάχα που καὶ (45) Κτιστῆς φύσεως. Hæc non incommode ab- (44) Πρόσφερε. Ita Reg. 1 et 2, Coisl. 1 et Cla- (45) 'Αγνοηθῇ. Reg. 1 et 2, Coisl. 1 ἀγνοῆται. (46) Οὐδὲν... βλάβος. Sic iidem codices. Editi (47) Τοὺς καθ' ὑμᾶς, Haud scio an melius lege- (48) Προσέθηκαν. Reg. 1 et 2, et R. Stephanus (49) Κοιμίσατε. Clarom. uterq. et Coisl. 2. R.

ὑμῖν ἐπαπορήσεις πίστις ἐπιλυέτω μόνη, καὶ τοὺς λόγους τοὺς θείους κατὰ τὸ γεγραμμένον τρέμετε, ἵνα, τῆς ἐπαναπαύσεως τῆς θείας άξιοι γενόμενοι, τῶν μακαρίων ἐκείνων ῥημάτων παρὰ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἐπακούσητε· Ἐπὶ τίνα ἐπιβλέψω, λεγόντων, ἀλλ' ἡ ἐπὶ τὸν ταπεινὸν καὶ ἡσύχιον, καὶ τρέ- μοντα τοὺς λόγους μου; Τούτοις περικλεισθεισῶν τῶν θεομάχων γλωσσών, πρὸς τὴν διαστολὴν ὁ λόγος επειγόμενος τρέχει. Ὑμεῖς δὲ οἱ τῆς Ἐκκλησίας υἱεῖς, οἱ τὴν ζήτησιν εὐσεβῶς ποιούμενοι, καὶ τῶν ἐπαπορουμένων τὰς πεύσεις οὐ πειράζοντες, ἀλλ᾽ εἰ δυνατὸν μανθάνειν, προσάγοντες (50), ὧδέ μοι τὸν νοῦν εὐτρεπίσατε. Πολυσχιδὲς μὲν τῆς θείας διδασκα λίας τὸ σχῆμα (51), συναιρεῖται δὲ ὡς ἐν κεφαλαίῳ εἴς τε μάθησιν ἐντολῶν καὶ φυλακήν, εἰς τε τὴν θείαν γνῶσιν καὶ προσκύνησιν. Οἱ τοίνυν τῆς εὐσεβείας Β ἐρασταὶ τὴν μὲν τῶν ἐντολῶν φυλακὴν καὶ μάθησιν κατ' οὐδὲν ἀγνοεῖν πειράσονται, καὶ πρὸ τούτων γε τὴν θείαν προσκύνησιν. Τήν γε μὴν τῶν θείων γνῶ- σιν βουλήσονται μὲν ἰχνεύειν εἰς δύναμιν· ἀτονοῦντες δὲ, προσκυνείτωσαν ὡς ἀνέφικτον, ἵνα μὴ κενῶται τὰ τῆς πίστεως ἡμῖν. Ταύτῃ δὲ ἐπισταμένων (52) ἡμῶν, ἃ μὲν δεῖ ζητεῖν, ἃ δὲ πιστεύειν, ἐπὶ τοὺς ἀγῶνας (53) οὖν τοῦ δρόμου τὸν λόγον ἐμβιβάσαντες, νικητὴν ἀπορῆναι σπουδάσωμεν. *Εμβηθι (54) λοιπὸν εἰς τοὺς ἀγῶνας ὁ λόγος. θείας γνῶσιν· ἐπείπερ μέρος πολύ που τῆς νίκης. εσον δὲ ἐφικτὸν ἀνθρώπου φύσει, τοῦτο ἐξετάσας, εὐσεβῶς ὑμῖν τὸ ζητούμενον λύσω. Πῶς γὰρ, φησὶν, ὁ Λόγος ἔν τε τῷ οἰκείῳ ναῷ κατ' οὐσίαν ἐστὶν (55), ἔν τε τοῖς οὖσιν ἅπασιν ὁμοίως, καὶ τί πλεῖον ὁ ναὸς τῶν ἁπάντων ἕξει; 'Ακούσωμεν (56) δὴ λοιπὸν τοῦ Λόγου λέγοντος, "Ος ἐστιν τοῖς κολποῖς τοῦ Πα- τρὸς, κατ' οὐσίαν καὶ τοῖς πᾶσιν (57) ἀμερίστως πάρεστι· καὶ οὐκ οὕτως αὐτὸν ἐν τῷ Πατρὶ λέγομεν, ὡς ἐν τοῖς λοιποῖς εἶναι, οὐ διὰ τὸ τὴν οὐσίαν ἐν τοῖς ἄλλοις γιγνομένην (58) συστέλλεσθαι, ἀλλὰ διὰ τὸ τῶν δεχομένων μέτρον, ἀτονούντων τὴν εἰσδοχὴν τὴν θείαν· οὕτως ἐν τῷ οἰκείῳ ναῷ ἀχώριστον λέγοντες, καὶ οἱονεὶ (59) τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος κατοικεῖν καθομολογοῦντες, καὶ τοῖς πᾶσιν αὐτὸν παρεῖναι κατ' οὐσίαν λέγομεν, καὶ οὐχ ὁμοίως. Οὐ γὰρ δέχε- τα: σῶμα ῥυποῦν ἀκτῖνας θεότητος· καὶ μάνθανε τὸ λεχθὲν παραδείγματι. Οὐ γὰρ ἂν ὑποσταλείην τοῦ • τὸ χρῆμα, τῆς πίστεως ἡμῶν. δοσταμένων. ἔμβληθι. Ἐπὶ τοὺς ἀγῶνας. Εμβηθι λοιπὸν εἰς ἀγῶνας μοι ὁ λόγος. ὁμοίως σωμεν δὴ λοιπόν. λοιπόν συντελεῖσθαι, καὶ οἷον εἴη. όμο- λογοῦντες. σῶμα ρυπόν. ῥυποῦν EXPOSITIO RECTÆ CONFESSIONIS. A tiocinationes vestras consopite, ac vestras dubita- tiones fides sola dissolvat, et ad divinos sermones, quemadmodum scriptum est, contremiscite, ut, dim gni facti in quibus Deus requiescat, beata illa ver- ba ab universorum Deo audiatis: Ad quem respi- ciam, nisi ad humilem et quietum et trementem ser mones meos “? Cum his obstructæ fuerint linguæ cum Deo pugnantes, properans ad distinctionem sermo currit. Vos autem, qui Ecclesiæ filii estis, qui quæstionem pie proponitis, et de rebus dubiis in- terrogationes non tentandi, sed discendi, si fieri possit, studio profertis, nunc animum mibi adver- tite. Multifariam quidem dividitur doctrinæ divina forma, sed summatim colligitur in institu - tionem mandatorum et observationem, et in Dei cognitionem et adorationem. Pietatis igitur amato- G Isai. Lxvi, 2. Joan. 1, 18. Stephanus ad calcem et mox iidem ad marg. Sic etiam Rob. Stephanus ad calcem. mode in Reg. 3. riores editiones Ibidem edit. Reg. et 2, ut' in textu. Observat Sylbur- gius accuratiorem versum futurum, si scribatur res mandatorum observationem et institutionem nulla in re ignorare conabuntur, præcipue vero Dei adorationem. Rerum autem divinarum cognitionem illi quidem pro viribus investigare volent; at ubi vires deficient, ea adorent quæ attingere non pos- sunt, ne fides nobis evacuetur. Hac autem præmis- sa eorum, quæ inquirenda sunt, et eorum, quæ cre- denda, distinctione, sermonem in curriculi certa- men immittentes, victorem efficere studeamus. Nunc jam capesse, sermo, arenam prodiens. pariter esse ac in nobis, quia templum purissimus oculus, nos vero lippientes. - Fatemur nos claram veritatis cognitionem assecutos non esse, si quidem id bona pars victoriæ est. Quantum autem natura humana attingere potest, illud investigans pie vobis quæstionem solvam. Quomodo, inquit, Verbum et in proprio templo est secundum essentiam, et in rebus universis similiter? Et quid præcipue tem- plum præ omnibus habebit? Audiamus Scripturam dicentem : Qui est in sinu Patris 38, secundum e8- sentiam omnibus etiam adest citra divisionem, at- que illum ita in Patre non esse dicimus, ut in aliis rebus; non quod illius substantia in aliis rebus contrahatur, sed propter suscipientium mo- dulum, quæ divinam præsentiam non sustinent. Ita dum illud in proprio templo inseparabile dicimus, ac veluti plenitudinem divinitatis ibi habitare con- fitemur, etiam aliis rebus adesse secundum essen- D in Reg. et Coisl. 2. Ita Coisl. 1, Reg, et 2. Deerat in editis. vit Coisl. 1. nonnulli codices ad marg. atque ita R. Stephanus ad calcem. Habent Reg. et 2, Ibidem editi Reg. et 2, et Coisl. 4, ut in textu. Paulo post tres iidem codices Legitur ad marginen in Regiis. 17. Ομολογοῦμεν ἀγνοεῖν τὴν ἐναργῆ τῆς ἁλη- (50) Προσάγοντες. Clarom. 2 προάγοντες. (51) Τὸ σχῆμα. Idem cod. et Reg. 1 et 2, et R. (52) Επισταμένων. Reg. 1 et 2, et Clarom. 2, (53) Ἐπὶ τοὺς ἀγῶνας. Deest οὖν non incom- (54) Εμβηθι. Ita R. Stephanus et mss. Poste- (55) Κατ' οὐσίαν ἐστίν. Hæc verba leguntur post 17. Tandem aperte docet Verbum in templo non (36) 'Ακούσωμεν. R. Stephanus ad calcem ἀκού- (57) Καὶ τοῖς πᾶσιν. Conjunctionem suppedila- (58) Γιγνομένην. Coisl. 2 γιγνομένοις. Ibidem (59) Καὶ οἱονεί. Deest conjunctio in Coisl. 2.

διαλεγόμενος. Κοινὸς ὁ ἥλιος ἡμῖν καθ' ἑκάστην τοῖς πᾶσι πρόκειται, καὶ οὐ τῷ μὲν ἔλαττον, τῷ δὲ πλεῖον προσβάλλει (60), ἀλλὰ κοινὴν αὐτοῦ τὴν ἐνέργειαν τοῖς πᾶσιν ἐπίσης ἀφίησιν. Αλλ' εἴ τις ἐῤῥωμένας τὰς ὄψεις ἔχοι, δέχεται μὲν τούτου τῆς ἀκτῖνος τὸ πλεῖον, οὐχὶ διὰ τὸν (61) ἥλιον ὡς μᾶλλον εἰς αὐτὸν τῶν λοιπῶν (62) ἐφαπλούμενον, ἀλλὰ διὰ τὴν οἰκείαν τῆς ὄψεως δύναμιν. Ὁ δὲ τὰς ὄψεις ἀσθενῶν, οὐδ' αυτ τῷ τοῦ φωτὸς (65) τῷ ἀπαυγάσματι προσβλέπειν δυνήσεται, διὰ τὴν τῶν ὀμμάτων ἀσθένειαν. Οὕτω μοι νόει τὸν τῆς δικαιοσύνης ἥλιον, πᾶσι μὲν ἐπίσης κατ' οὐσίαν ἅτε Θεὸν (64) ὄντα, παρεῖναι· ἡμᾶς δὲ πάντας, οἷον ἀσθενεῖς ὀφθαλμοὺς (65) καὶ λημῶντας τῷ ῥύπῳ τῶν ἁμαρτιῶν, τὴν εἰσδοχὴν τοῦ φωτὸς ἀπο νοῦντας· τὸν δὲ οἰκεῖον ναὸν οἷον (66) ἐφθαλμὸν και θαρώτατον καὶ χωροῦντα τοῦ φωτὸς ὅλου τὴν αἴγλην, ἅτε πλασθέντα μὲν ἐκ Πνεύματος ἁγίου, ἁμαρτίας δὲ καθάπαξ κεχωρισμένον. Ὡς γὰρ ὁ ἥλιος ὁμοίως κατ' ἐνέργειαν τοῖς πᾶσι προσβάλλων, οὐχ ὁμοίως ὑπὸ πάντων χωρεῖται, οὕτως ὁ Λόγος κατ᾿ οὐσίαν τοῖς πᾶσι παρών, οὐχ ὁμοίως τοῖς ἄλλοις καὶ τῷ ναῷ τῷ οἰκείῳ πάρεστιν. ζητουμένου τὸ μέγεθος, τῆς Ἐκκλησίας υἱέσιν εὐσεβῶς Β ἀπεφάνθη. Στεφανηφορείτω λοιπὸν, καὶ πομπευέτω, καὶ τοῖς τῆς νίκης στεφάνοις ὡραῖζέσθω, καὶ θριαμ βευέτω τῶν ἀντιπάλων τὴν ἧτταν. Ἡμεῖς δὲ, τοῦ Χριστοῦ (67) προάγοντος, τὸν ἐπινίκιον ᾄδωμεν, τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν, βοῶντες· Ο λόγος, ἡγώνισαι, τὸν δρό μον τετέλεκας, τὴν πίστιν τετήρηκας· λοιπὸν ἀπόκειται σοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος. Μᾶλλον δὲ τὸν χορη γήσαντα τὴν νίκην ἀνυμνήσωμεν, τὸν θειότατον Λό γον, τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, τὸ φωτίζον πάντα ἄνθρω πον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον, τὸν δι᾿ οὗ ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἑσμὲν, τὸν δι᾽ οὗ τὰ πάντα, τὸν δι' οὗ τὰς τοιαύτας τῶν λόγων στροφὰς διαλύομεν, τὸν κη- δεμόνα, τὸν πρύτανιν, τὸν εὐεργέτην, ᾧ καὶ θύομεν διηνεκώς θυσίαν αἰνέσεως, καὶ σπένδομεν ὡς θεῷ δεήσεις εἰλικρινεῖς, καὶ θύομεν εὐωδίαν πράξεων, αὐτὸν ἑαυτοῖς (68) ἀναστρέφοντες, αὐτὸν ἀναπνέοντες, αὐτὸν λογιζόμενοι, αὐτῷ προσανέχοντες,αὐτὸν ἐν πᾶσιν ὑμνοῦντες, τὴν μακαρίαν ἐλπίδα καὶ χορηγὸν τῆς ἀνωτάτω βασιλείας. διὰ τὸ τόν. οὔτι ουχί. ἐφηπλωμένον. ἅτε δὴ Θεόν. ἀσθενεῖς καὶ λημῶντας... τοὺς ὀφθαλμούς. τοῦ Χριστοῦ προά γοντες. - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA tiam dicimus, sed non similiter. Non enim capit A sordidum corpus radios divinitatis : disce exemplo id quod dico. Non enim quæstionis magnitudinem, cum Ecclesia filiis pie disserens, subterfugiam. Com- munis sol nobis quotidie omnibus propositus est, neque huic minus, illi plus lucis profundit, sed communem omnibus efficaciam suam æque immit- tit. Sed si quis validos habeat oculos, plus de illius radio accipit, non propter solem, quasi illi plus quam caeteris expandatur, sed propter propriam illius oculorum vim. Qui autem oculis infirmus est, is ne ipsi quidem lucis splendori poterit intendere ob debilitatem oculorum. Sic mihi cogita justitiæ solem omnibus æque secundum essentiam, quippe cum Deus sit, adesse; nos autem omnes, veluti in- firmos et lippientes sordibus peccatorum oculos, lueis præsentiam non sustinere; proprium autem illius templum, veluti purissimum esse oculum et ideo splendorem universæ lucis capere, utpote a Spiritu sancto formatum et a peccato omnino re- motum. Quemadmodum enim sol omnibns pariter secundum efficaciam illucens, pariter ab omni- bus non capitur : ita Verbum, cum omnibus secun- dum essentiam adsit, non omnibus pariter ac pro- prio templo adest. - C D victor sermo renuntietur. Jam vero coronetur et pompas agat, et victoriæ coronis decoretur et triumphum ex adversariis devictis agat. Nos autem, Christo præeunte, epinicium cantemus, bonum – certamen, clamantes : O sermo, certasti, cursum consummasti, fidem servasti, de reliquo reposita est tibi corona justitiæ ". Vel potius eum, qui vi- ctoriam dedit, hymnis celebremus, Verbum maxime divinum, lumen verum quod illuminat omnem ho- minem venientem in hunc mundum, per quod vivi- nus, movemur et sumus, per quod omnia, per quod cjusmodi verborum ambages dissolvimus, curato- rem, gubernatorem, beneficum, cui continenter immolamus hostiam laudis, et libamus ut Deo sin- ceras preces, et bonum odorem actionum sacrifi- camus, ipsum in nobis habentes, ipsum spirantes, ipsum cogitantes, in ipsum intenti, ipsum in omni- bus laudantes, beatam spem ac supremi regni lar- gitorem. II Tim. IV, 7. que, et Clarom. 2. Editi Ibidem Coisl. et Reg. et 2, habent pro Coisl. Editi quam editi agnoscunt Reg. et 2, Coisl. 1, Clarom. 2.. et Clarom. 2. Vitiose in editis of Reg. 3, et Clarom. 1. Sic etiam R. Stephanus ad calcem. 18. Ιδε πῶς ἀθλήσας τὸν δρόμον ὁ λόγος νικητής 18. Epinicium canit. Vide ut cursu confecto (60) Προσβάλλει. Clarom. 2. περιβάλλει. (61) Οὐχὶ διὰ τόν. Ita Reg. 1 et 2, et Coisl. uter- (62) Τῶν λοιπῶν. Hæc desunt in Coisl. 2. Ibidem (63) Του φωτός. Hæc desunt in Clarom. 2. (64) "Ατε Θεόν. Ita Reg. 1 et 2, et Coisl. uterque. (65) Ασθενεῖς ὀφθαλμούς. Ita Coisl. 1, accuratius (66) Olor. Hanc vocem, quæ deerat in editis, (67) Τοῦ Χριστοῦ προάγοντος. Ita Reg. 1 et 3, (68) 'Εαυτοῖς. Legitur ἐν αὐτοῖς ad marginem in

ΑΠΟΚΡΙΣΕΙΣ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥΣ ΠΕΡΙ ΤΙΝΩΝ ΑΝΑΓΚΑΙΩΝ ΖΗΤΗΜΑΤΩΝ - ΕΡΩΤΗΣΙΣ Α'. Εἰ τὴν ἀρχαίαν μὲν λατρείαν ἀνεῖλεν ὁ Θεὸς, ὡς αὐτὴν μὴ ἀρεσκόμενος, τὴν δὲ τῶν Χριστιανῶν ὡς ἀρεστὴν αὑτῷ ἀντεισήγαγεν· οἱ δὲ ὀρθόδοξοι, οἱ μόν να θεῷ ἀρέσκοντες, τῶν Ἑλλήνων τε καὶ Ἰουδαίων, καὶ πάντων τῶν αἱρετικῶν, οὐκ ἴσοι τὸν ἀριθμὸν τυγχάνουσιν, ἀλλ᾽ ἤσσονες· τίς ἡ ἀπόδειξις τοῦ μὴ κατὰ πτωχείαν δυνάμεως τοῦ ταύτην ἀντ᾽ ἐκείνης ἑλομένου τὴν λατρείαν, μένειν ἀνεκρίζωτον τὴν πλά- νην; Πῶς δὲ οὐκ ἀνωφελής ἡ ἐκείνης της λατρείας λύσις, πλάνης ἔτι πολλῆς κατεχούσης τὸν κόσμον ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ, ΗΤΟΙ ΛΥΣΙΣ ΤΗΣ ΕΡΩΤΗΣΕΩΣ. Τὴν ἀρχαίαν τοῦ Θεοῦ λατρείαν λύσαντος, τὴν νέαν δὲ ἀντεισαγαγεῖν διὰ τῆς παλαιᾶς Διαθήκης προθε μένου (1), εἰ μὴ ἀντεισήγαγε (2), ταύτην ἀντ᾽ ἐκεί- νῆς ἀντεισαγαγών, πρῶτον μὲν (5) κηρυττομένην λόγοις θείαις δυνάμεσι μαρτυρουμένοις, ἀνεῖλεν Ἰου δαϊσμόν τε καὶ Ἑλληνισμόν· ὕστερον δὲ ἔργοις θείαις ὡσαύτως δυνάμεσι γινομένοις, πάσης τῆς ἐν ἀνθρώ παις τε καὶ δαίμοσι πλάνης ποιεῖ τὴν ἐκρίζωσιν· σὺν ταύτη δὲ καὶ πάντων τῶν ἐν τῷ κόσμῳ κακῶν αἱρέ- προτιεμένου. Α Β Ἰουδαϊσμόν, ὕστερον δέ. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. CXXIX. Quomodo Deus, qui ex tribus constat hyposta- sibus, incompositus dicitur et unus et incircumscriptus ? CXXX. Si ex eo, quod cœlum secundum Græcos globus est et movetur, sequitur illud in loco esse, an non idem sequitur ex eo quod secundum Scripturam tanquam fornix compactum sit et tanquam pellis extensum ? ÇXXXI. An non pugnat cum Matthæo Lucas, qui in Evangelio suo plures Christo progenitores secundum le- gem, quam secundum naturam attribuit? CXXXII. In lege Mosaicanum frater defuncti sine liberis fratris uxorem assumebat etiamsi ipse uxorem haberet ? Num etiam sterilem ducebat? CXXXIII. Cur Matthæus progenitores Christi secundum naturam ante et post Davidem recenset, Lucas vero eos qui secundum legem post Davidem fuerunt? Quod si utrorumque post captivitatem nomina in Scripturis non exstant, quomodo approbabuntur? CXXXIV. Cur sæpe Lex non lex dicitur, sed legislator Moyses? CXXXV. Quomodo Dominus existimabitur verus esse Christus, qui prædictam Emmanuelis appellationem nus- quam accepit? CXXXVI. Cur Christus matrem objurgavit et nonnulla cum matris contumelia dixisse existimatur? CXXXVII. Si Christus primum oleo unctus est ac deinde passus, cur nos in baptismo illius passionis et resurre ctionis mysteria primo celebramus, ac deinde unguento ungimur? CXXXVIII. Quomodo justus Deus, qui tam multos pro- pter aliorum lapsus, Jonathæ nempe et Davidis, occidit ? CXXXIX. Quomodo unus Deus, cum Pater gignat, Fi- lius non gignat; Filius gignatur, Pater non gignatur? CXL. Si Christum Judæi tanquam hæredem occiderunt, quomodo Christus et Paulus ignorationem eis in hoć facinore attribuunt? CXLI. Si solus Christus legem implevit, quomodo Za- charias et Elisabeth in lege irreprehensibiles fuisse di- cuntur, sibique Paulus eamdem laudem sumit? CXLII. Si homines dicuntur dii in Scriptura, cur non etiam angelos vocabimus deos? CXLIII. Quomodo non perperam homo appellatur deus ? CXLIV. Si Deus habet hypostasim existentem et vo- luntatem inexistentem, et Filium subsistentem, quomodo ex tot rebus compositus appellatur simplex? CXLV. Si per quæ caro, per eadem et sanguis con- sistit; cur Deus carnis animantium esum permittit, car- nis autem cum sanguine usum interdicit? CXLVI. Si Deus etiam per Græcorum vates futura prædixit; quomodo Græci cum Græcis pugnantes, spe aliqua re, quæ in Scripturis vetatur, ex præcepto oraculi peracta, ab intentatis in prima interrogatione malis libe- rati fuere? RESPONSIONES AD ORTHODOXOS De quibusdam necessariis quæstionibus. el pobeμévou. Habet etiam R. Stephanus ad calcem ac illud ahyaye negligenduin. Videtur enim e margine irrepsisse, ubi verisimile est positum B QUESTIO PRIMA. Si antiquum cultum sustulit Deus, ut sibi non placentem, ac illius loco Christianumn ut sibi gra- tum introduxit, nec tamen Orthodoxi, qui soli Deo placent, Græcis, Judæis ac omnibus hæreticis nu- mero pares sunt, sed etiam pauciores: ecquod ar- gumentum non illius, qui bunc illi cultum prætulit, penuria potestatis fieri, ut maneat seductio non eradicata? Quomodo autem non inutilis illius cul- tus abrogatio, multa adhuc seductione mundum detinente? RESPONSIO, SIVE SOLUTIO QUÆSTIONIS. Cum antiquum Deus cultum abrogaverit, ac no- vum per vetus* Testamentum introducere statuerit; si hanc illius loco religionem, quæ verbis divina- rum virtutum testimonio confirmatis prædicata est, introducens primum quidem Judæorum et Græco- rum cultum abolevit, ac postea operibus, quæ per divinas similiter virtutes edentur, omnem in homi- nibus et dæmonibus errorem eradicavit, simulque pravarum in mundo hæresum abrogabit cultum, et fuisse, pro åvtelaɣayiv, ut longior verborum com- plexio incideretur. omnino conjungenda sunt cum his verbis avεTEV respondent enim istis, (1) Προθεμένου. Clarom. προσιεμένου, et ad marg. (2) Εἰ μὴ ἀντεισήγαγε. Legendum videtur εἰ μέν, (5) Ipŵtor µér. Hæc loco suo exciderunt, ac

σεων ἀνεῖλε (4) τὴν λατρείαν πίστεώς (5) τε καὶ Ει ποιήσεως· εἰ μὴ πάντες οἱ δεξάμενοι τὴν λατρείαν τὴν αὐτὴν δόξαν περὶ τῶν αὐτῶν πραγμάτων τηροῦσι καὶ ἔχουσιν, ἀλλ᾽ οἱ μὲν ὀρθῶς, ἄλλοι δὲ οὐκ ὀρθῶς, τοῦτο οὐκ ἔστι παρηγόρημα (6) τοῦ Θεοῦ ἐπὶ πτω χείᾳ δυνάμεως τὸ ἐκείνους ἐκ τῆς οἰκείας ἀμελείας ἢ ἑτέρας ἀσθενείας ὀρθῶς μὴ νοεῖν τὰ ὑπ' αὐτῶν πιστευόμενα, ἀλλὰ τῆς ἐκείνων ἀμελείας. Εἴρητα: δὲ ἐν τῇ εἰσαγομένῃ λατρείᾳ περὶ τῆς τῶν ὀρθοδόξων ὀλιγότητος, ποτὲ μὲν, Πολλοὶ μέν εἰσι κλητοὶ, ἀλλ γοι δὲ ἐκλεκτοί· ποτὲ δὲ, "Ότι στενὴ καὶ τεθλιμ μένη ἡ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωὴν, καὶ ὀλίγοι εἰσὶν οἱ εὑρίσκοντες αὐτήν. Ὡσαύτως καὶ περὶ τῶν αἱρέσεων, ἃς ὁ Κύριος ἐν ταῖς ἑαυτοῦ παραδο λαῖς ζιζάνια καὶ σαπροὺς καλεῖ ἰχθύας. Εἰ τοίνυν μηδὲν ἐψευσμένον ἐστὶν ἐν τῇ τῶν Χριστιανῶν λα τρείᾳ, ὡς ἡ τῶν πραγμάτων μαρτυρεῖ ἀλήθεια, ἐκ τῶν προλαβόντων πεπιστευμένα ποιοῦσα τὰ μέλλοντα, οὐδαμῶς ἄρα ὑπολέλειπται πρόφασις τοῦ διαβάλλειν τὸν Θεὸν ἐπὶ πτωχείᾳ δυνάμεως, ἢ τοῦ ἀνωφελῆ λέ- γειν τὴν ἀντὶ λατρείας λατρείαν εἰσαγομένην· τὴν νῦν μὲν λυτικὴν οὖσαν Ἰουδαϊσμοῦ τε καὶ Ἑλληνι σμοῦ, ὕστερον δὲ καὶ τῶν αἱρέσεων. ΕΡΩΤΗΣΙΣ Β'. Εἰ τὰ μέλλοντα γίνεσθαι, οἷον που λέμων τρόπαια, ἐχθρῶν ἔφοδοι, καὶ πόλεων ἀναιρέ- σεις διὰ τῶν ἐπιτιθεμένων αὐταῖς, προειρήκασι προ φῆται καὶ ἀπόστολοι, προεἶπον δὲ καὶ παρ' Ἕλλησι χρησμῶν λόγοι (7), πόθεν οἱ τούτων κρείττους γνωρί ζονται τῶν ἔξωθεν, παρ' ἑκατέρου μέρους τῆς τῶν ἐσομένων γεγενημένης προῤῥήσεως ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τοῦ αὐτοῦ Θεοῦ ἐστι πάντα ταῦτα, καὶ ἡ πρόῤῥησις τῶν λόγων, καὶ ἡ ἐκβασις τῶν ἔρω γων, τοῦ καὶ διὰ τῶν προφητῶν τε καὶ ἀποστόλων προμηνύσαντος ἃ ἔμελλε ποιεῖν· ὡσαύτως δὲ καὶ διὰ τῶν ἔξωθεν τῆς εὐσεβείας, αὐτὸς προεμήνυσεν ἔμελλε ποιεῖν. "Ωσπερ γὰρ διὰ τοῦ μάντεως Βαλαάμ τὸν μὲν Ἰσραὴλ εὐλόγησε, τοὺς δὲ ἐχθροὺς αὐτοῦ κατ- ηράσατο, ἑκάτερον δὲ ποιήσας διὰ τῆς προμηνύσεως τῶν ἐσομένων· ὡσαύτως δὲ καὶ διὰ μαντείας τῷ Ναβουχοδονόσορ βασιλεῖ Βαβυλῶνος, τὴν ἅλωσιν τῆς Ἰσραὴλ προεμήνυσε, καθά φησιν ὁ προφήτης Ἰεζε κιήλ, Καὶ στήσεται βασιλεὺς Βαβυλῶνος ἐπὶ τὴν ἀρχαίαν ὁδὸν, ἐπ' ἀρχῆς τῶν β' (8), του μαν τεύσασθαι μαντείαν, καὶ τοῦ ἀναδράσαι ῥάβδον, καὶ ἐπερωτῆσαι ἐν τοῖς γλυπτοῖς, καὶ κατασκο πήσασθαι ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ· καὶ ἐγένετο ἐπὶ 'Ιε- ρουσαλήμ, καὶ τὰ ἑξῆς. Οὕτως καὶ διὰ τῶν παρ' Ἕλλησι μάντεων ὅσα διὰ τῶν ἔργων τὴν ἔκβασιν ἐδέξατο, αὐτὸς προεμήνυσε. Διαφορὰ δὲ τῶν προφη ποιεῖ τὴν ἐκρίζωσιν, ποιήσει. αναιρεῖ. ἀνειλε καὶ πονηρίαν πίστεώς τε καὶ ποιήσεως ΧΧΙ, 21. χρησμολόγοι. λόγοι οἱ τούτων. Ισραήλ Ἱερουσαλήμ. καὶ ἐγένετο μαντείον. - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. fidei ac vite nequitiam; jam vero si non omnes, A qui religionem hanc susceperunt, eamdem de iisdem rebus opinionem servant et tenent, sed alii quidem recte, alii autem non recte sentiunt, nequaquam id Deo vertendum ad potestatis penuriam, quod quæ illi crediderunt, ea vel ob propriam negligen- tiam, vel ob aliam imbecillitatem non recte intel- ligant, sed eorum negligentiæ tribuendum. Dictum est autem in ea, quæ introducta est, religione de Orthodoxorum paucitate, nunc quidem: Multi sunt vocati, pauci vero electi 10. Alias autem : Quod an- gusta est et arcia via, quæ ducit ad vitam, et pauci sunt, qui inveniunt illam 11. Similiter et de hæresi- bus, quas Dominus in suis parabolis zizania vocat et pisces putres ". Si igitur nihil falsi in religione Christiana, ut rerum testatur veritas, quæ ex præ- cedentibus fidem facit futurorum, nihil profecto relictum est causæ, cur Deo affingatur potestatis penuria, aut inutilis dicatur cultus cultui substi- tutus, qui nunc quidem Judæorum et Græcorum instituta solvit, postea autem et hæreses solvet. QUÆST. II. Si res futuras, ut bellicos trium- phos, hostium incursus, et urbium per eos, qui illas impugnarunt, eversiones, prædixerunt prophetæ et apostoli, prædixerunt et oraculorum apud Graecos responsa, unde cognosci potest exterorum oraculis nostra esse præstantiora, cum ex utraque parte futurorum facta sit prædictio. RESP. Ejusdem Dei sunt hæc omnia, et per verba prædictio et rerum eventus, qui quidem et per prophetas et apostolos prædixit quæ facturus erat, et similiter per eos, qui a vera religione alieni sunt, ipse præsignificavit quæ facturus erat. Quemadmodum enim per vatem Balaam Israeli qui- dem benedixit, illius autem hostes exsecratus est, ac utrumque per futurorum prædictionem perfecit : ita et per vaticinium regi Babylonis Nabuchodono- sor expugnationem Hierosolymæ præsignificavit, quemadmodum ait propheta Ezechiel: Et insistet rex Babylonis in viam antiquam in capite duarum viarum, et quærat vaticinium, et concutiat virgam, et interroget sculptilia, et speculetur a dextris suis. (actum est super Jerusalem, et quæ sequuntur 1. Sic etiam et per vates Græcorum quæcunque revera ad exitum perducta sunt, ea ipse præmonstravit. Plurimum autem prophetarum et vatum discrimen. Primum quidem quod in cujus Dei nomine prophe- B C p, Matth. xx, 16. Matth. vi, 14. Matth. XIII, et 48. futuro usurpari, nempe pro Id enim usitatum est apud sacros et eccle- siasticos scriptores. Quare legendum Πlud videtur facinus esse librariorum hunc locum minime intelligentium. lim aut ali- quid simile. Ezech. existimal At sequentia id non patiun- tur. Nam subintelligitur post Infra pro leg. Ita emendaverat Sylburgius, sed satius multo videtur hæc Scripturæ testimonia ita scribere, ut in codicibus mss. reperta sunt. (4) Ανεῖλε. Non miror paulo ante praesens pro (5) Πίστεως. Legit Sylburgius διὰ πίστεως. Ma- (6) Παρηγόρημα. Mallet Sylburgius κατηγόρημα. (7) Χρησμών λόγοι. Idem composite scribi posse (8) Των β'. Addunt ὁδῶν Biblia, et mox habent

τῶν καὶ των μάντεων πολλή. Πρῶτον μὲν, ὅτι Θεόν Α οὗ τῷ ὀνόματι προεφήτευσαν οἱ προφῆται καὶ οἱ ἀπό στολοι, τούτου ἐσχήκασι τὴν γνῶσιν, καὶ τὴν πίστιν, καὶ τὴν λατρείαν· καὶ πάντα ὅσα περί τε τῆς τῶν Ἑλληνικῶν θεῶν τε καὶ μαντείων καθαιρέσεως, καὶ τῆς τῶν Χριστιανικῶν πραγμάτων συστάσεως προ- εἶπον οἱ προφῆται, τὴν ἔκβασιν ἐδέξατο· ἔπειτα δὲ οὐδὲν ὧν προεἶπον οἱ μάντεις, ἢ κατὰ τοῦ τῆς ἀλη θείας Θεοῦ καὶ τῶν σεβομένων αὐτὸν, ἢ ὑπὲρ τῆς συστάσεως τῶν Ἑλληνικῶν πραγμάτων, τὴν ἔκβα- σιν ἐδέξατο. Καὶ τούτων μάρτυς τῶν ᾿Ασσυρίων (9) ἀναίρεσις, οἷ, ἀπὸ τῆς οἰκείας μαντείας ὁρμώμενοι, ἔλεγον μὴ ἄνευ Κυρίου ἀναβῆναι ἐπὶ τὴν γῆν ταύτην τοῦ ἐρημῶσαι αὐτήν· Κύριός μοι εἶπεν· Ἀνάβηθι,καὶ ἐρήμωσον αὐτήν· καὶ ἀναβὰς, παρὰ τὴν μαν- τείαν ἡρημώθη. ΕΡΩΤΗΣΙΣ Γ'. Εἰ πάντες μὲν ἐν τῇ ἀναστάσει Β οἱ ἡμαρτηκότες κολάζονται, πλέον δὲ οἱ ἐγνωκότες τὸ τοῦ Θεοῦ θέλημα καὶ μὴ ποιήσαντες, τί τὸ διαλ λάττον, τί τὸ κέρδος (10) τοῦ Χριστιανοῦ καὶ τοῦ Ἕλληνος, τοῦ βαπτισθέντος καὶ τοῦ μὴ βαπτισθέντος, τοῦ ὀρθοδόξου καὶ τοῦ μὴ ὀρθοδόξου ; 'ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ κατὰ τὸν ἀπόστολον Παῦλον ὁ πιστὸς ὁ μὴ προνοῶν τῶν ἰδίων ἀρνησόθεός (11) ἐστι καὶ τῶν ἀπίστων χείρων, ὡς μὴ (12) σὺν τῇ γνώσει καὶ πίστει καὶ τῷ βαπτίσματι, καὶ τὸν τρόπον ἐπα- γόμενος χαρακτηριστικὸν τῆς τοῦ Χριστοῦ μαθητείας, ἀλλὰ μόρφωσιν μὲν ἔχων εὐσεβείας, τὴν δὲ δύναμιν αὐτῆς Αρνημένος, χείρων ἐστὶ τῶν ἀπίστων. Οὕτως τοσοῦτον χεῖρόν ἐστι τὸ μετὰ γνώσεως ἁμαρτάνειν τοῦ ἄνευ γνώσεως, ὅσον τὸ ἀναπολόγητον ἁμάρτημα τοῦ ἀπολογίαν ἔχοντος ἁμαρτήματος. ΕΡΩΤΗΣΙΣ Δ'. Εἰ πάσῃ δυνάμει ἔσπευσαν οἱ αἱρε τικοὶ γνῶναι, καὶ φυλάξαι τὴν τῶν δογμάτων ἀλή θειαν, καὶ οὐκ ἴσχυσαν, πῶς οὐκ ἄδικον τὸ τούτους ὡς ἀποσφαλέντας τῆς ἀληθείας υποβάλλειν κολά σεσιν ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τοσοῦτον οὐκ ἐζήτησαν οἱ αἱρετικοί πάσῃ δυνάμει τὴν ἀλήθειαν, ὅτι καὶ ἀποδεικνυμένην αὐτοῖς παρὰ τῶν ταύτην εὑρηκότων (13), οὔτε ἴσχυ σαν (14) οὔτε ἡνέσχοντο δέξασθαι αὐτήν. Καὶ εἰ μὲν ἀληθὴς αὕτη ἡ ἀπολογία, ἐχρῆν αὐτοῖς (15) ἀλλήλοις συγγινώσκειν σφαλλομένοις, ὡς ἀσθενείᾳ δυνάμεως, ρίων. τί τὸ διαλλάττον. άρνη- σίθεος. ούτε ήκουσαν. αἱρέσεις. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. tæ futura prædixerunt, illius habuere cognitionem et fidem et cultum, et quæcunque de Græcorum deo- rum et oraculorum eversione et de Christianarum rerum constitutione prædixerunt prophetæ, ea om- nia eventum sortita sunt; quæ autein vates contra veritatis Deum ejusque cultores aut de firmo re- rum ethnicarum statu prædixerunt, horum nihil ad exitum pervenit. Atque horum testis Assyriorum cædes, qui proprio fulti vaticinio dicebant se non siue Domino ascendisse in terram hanc ut eam va- starent? Dominus mihi dixit: Ascende, et vasta eam, et cum ascendisset, præter vaticinium conci- C Clarom. et R. Stephanus ad calcem. Deerat in edi- tis illud crm Sylburgius, sed multo melius legeretur tatem a se inventam hæreticis objecit? Nudat se imprudens Pelagianus, ac hæreticos vocat episco- pos catholicos, qui inventa a Pelagianis dogmata rejecerunt. Dicebat Julianus: Vereor ne refrageris, et: Si ego philosophorum senatum advocavero, tu continuo sellularios opifices omneque in nos vulgus accendas, apud Aug. Op. imp. 1. i, n. 41. Et lib. 11, n. : Eripiuntur Ecclesiæ gubernacula rationis, ut crecto cornu vetificet dogma populare. Hanc sibi igi- tur laudem sumebant, quod aliorum errores depre- bendissent et meliora investigassent. sus est. QUÆST. III. Si in resurrectione omnes quidem, qui peccaverunt, punientur, gravius autem qui co- gnoverunt Dei voluntatem, nec fecerunt: ecquod discrimen, ecquod lucrum Christiani et Græci, ba- ptizati et non baptizati, Orthodoxi et non Ortho- doxi ? RESP. Si secundum apostolum Paulum fidelis, qui suorum curam non habet, Deum abnegavit et infideli deterior est, qui cognitioni et fidei et bapti- smo non eam adjungit vitam, quæ Christi discipli- næ nota et indicium est, sed formam quidem habet pietatis, virtutem autem illius abnegat, is deterior est infidelibus. Itaque tanto pejus est cum cogni- tione peccare, quam sine cognitione, quanto pec- catum inexcusabile gravius est eo quod habet excu- sationem. QUÆST. IV. Si totis viribus conati sunt hæretici cognoscere et servare dogmatum veritatem, nec potuerunt, quomodo non iniquum eos, ut a veri- tate aberrantes, pœnis subjicere? RESP. Adeo non quæsierunt totis viribus hære- tici veritatem, ut etiam sibi ab iis, qui eam invenerunt, demonstratam nec audierint, nec susci- pere dignati sint. Atque hæc quidem si vera esset excusatio; oportebat ut sibi invicem labentibus ignoscerent, ut virium infirmitate, non animi pra- vertendum erit, nec potuerint nec voluerint. Atque ita reddiderat Langus. Sed repugnat hujus scripto- ris proposito, ut veritatem totis viribus ab hæreti- cis quæsitam non fuisse, hoc argumento probet, quod eam ab aliis demonstratam suscipere non po- tuerint. Legendum ergo Haec enim fuit Pelagianorum iniquissima querela. Quamvis in re omnium Ecclesiarum consensu explorata auditi. in oriente et occidente et damnati in tot conciliis fuissent, tamen postulabant audientiam (apud Aug. contra duas epist., n. 42). Sine congregatione synodi damnatos se esse querebantur, lib. iv, num. 54, et contra Julianum lib. ui, num. 5. Nihil aliud, inquit Julianus (lib. Op. imp. n. 9), quam duri tanto me- gotio judices vociferabamur, ut ea quæ subreptionibus acta constabat, emendarentur potius, quam puniren- tur, examine. suppeditavit articulum ante (9) Ασσυρίων. R. Stephanus et mss. Ασο- (10) Τί τὸ διαλλάττον, τί τὸ κέρδος. Sic codex D (11) Αρνησόθεος. Ferri posse existimat hanc vo- (12) Ως μή. Leg. 6 μή. (13) Εὑρηκότων. Quis unquam in Ecclesia veri- (14) Οὔτε ίσχυσαν. Nisi hoc verbum emendetur, (15) Ἐχρῆν αὐτοῖς. Leg. αὐτούς. Infra Reg. cod.

καὶ οὐ πονηρία γνώμης τὰς αἱρέσεις συστησαμένοις μαχομένας ἑαυταῖς τε καὶ τῇ ἀληθείᾳ. Νῦν δὲ καθα κατακρίνουσιν ἀλλήλους ἐπὶ τῷ ἀλλοτρίῳ τοῦ φρονή ματος, δῆλοί εἰσιν, ὅτι ἐκ φιλοδοξίας ἢ ἀντιπαθείας τῶν αἱρεσιαρχῶν πᾶσαι αἱ αἱρέσεις τὰς ἀφορμὰς ἐσχήκασι τῆς συστάσεως αὐτῶν· δι᾿ ἣν αἰτίαν λύκοι βαρεῖς ὑπὸ τοῦ ἀποστόλου ὠνομάσθησαν οἱ τῶν αἱρέ σεων ἀρχηγοί. "Οτι δὲ ἀδύνατόν ἐστι μὴ τυχεῖν τῆς εὑρέσεως τῷ ἐν ὅλῃ καρδίᾳ τε καὶ δυνάμει ἐπιζη τοῦντι τὴν ἀλήθειαν, μαρτυρεῖ ὁ Κύριος λέγων· Πᾶς ὁ αἰτῶν λαμβάνει, καὶ ὁ ζητών ευρήσει, καὶ τῷ κρούοντι ἀνοιγήσεται. ΕΡΩΤΗΣΙΣ Ε'. Εἰ ἐν ταῖς ἐκκλησίαις τῶν αἱρετι κῶν δυνάμεις ἐνεργοῦνται (16), οἷον νοσημάτων Ιά- σεις, καὶ πνευμάτων διωγμοὶ ἀκαθάρτων, καρπῶν Β γῆς φορά, καὶ ἐλαίου ἀναβλύσεις, πῶς οὐκ ἀνάγκη ἐκ τούτων ἐν τῇ πλάνῃ βεβαιοῦσθαι ἐκείνους ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὥσπερ τὸ ἀνατέλλειν τὸν ἥλιον ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθοὺς, καὶ βρέχειν ἐπὶ δι καίους καὶ ἀδίκους, οὐκ ἔστι βεβαιωτικὸν πονηρῶν καὶ ἀδίκων ἐν τῇ πονηρίᾳ καὶ ἀδικίᾳ, ἀλλὰ παρα- σκευαστικὸν εἰς δικαίαν τιμωρίαν, οὕτως οὐκ ἔστι βεβαιωτικὸν τῶν αἱρετικῶν ἐν τῇ πλάνῃ τὸ ἐνεργεῖν τινὰς ἐν αὐτοῖς δυνάμεις. Εἰ γὰρ ἦν ἀπόδειξις και σημεῖον εὐσεβείας τὸ ἐνεργεῖν δυνάμεις, οὐκ ἂν ὁ Κύριος ἀδοκίμους τε καὶ ἀναξίους τῆς πρὸς αὐτὸν οἱο κειώσεως ἀποφαίνεται (17) τοὺς εἰρηκότας· Κύριε, οὐ τῷ σῷ ὀνόματι προεφητεύσαμεν, καὶ τῷ σῷ ὀνόματι δαιμόνια ἐξεβάλομεν, καὶ τῷ σῷ ὀνόματι δυνάμεις πολλὰς ἐποιήσαμεν ; λέγων πρὸς αὐτούς· Οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς· ἀποχωρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ εργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν. Οὐκ εἶπον (18), διδάξας ὑμᾶς, ψωμίζειν καὶ ποτίζειν τὸν πεινῶντα καὶ δι ψῶντα, πολὺ μᾶλλον αὐτὸς τὰ ὅμοια ὧν ἐδίδαξεν ἡμᾶς ποιεῖ, σωρεύων πῦρ ἐπὶ τὰς κεφαλὰς αὐτῶν, ἀξίως τὸν δοτῆρα τῆς πίστεως οὐκ ἔγνωκότων ; ΕΡΩΤΗΣΙΣ Ϛ'. Εἰ ἐν τοῖς ἀλγοῦσι καὶ ἡδομένοις τὸ παθητικὸν διαδείκνυται, τούτου (19) δὲ οἱ ἁμαρ τωλοὶ, κἀκείνου οἱ δίκαιοι ἐν τῇ κρίσει, πῶς ἀληθεύει ὁ λέγων ἀπάθειαν τοῖς ἀνθρώποις μετὰ τὴν ἀνάστα σιν κομίζεσθαι ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Απαθεῖς λέγομεν ἀναστήσεσθαι, ὅτι ἀφ᾽ ὧν ἐσμεν κατὰ φύσιν, τροπὴν οὐ δεχόμεθα, οὔτε εἰς τὰ ἀντικείμενα, κατὰ τὸ ὂν καὶ μὴ ὂν, οὔτε _ εἰς τὰ ἐναντία, κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον· οἷον ἐκ τῆς χαρᾶς οὐ τρεπόμεθα εἰς τὴν λύπην, οὔτε χαίρο μεν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἀγαθοῦ, ποτὲ μὲν μᾶλλον, ποτὲ δὲ ἧττον, κἂν ἐπὶ μείζονος ἀγαθοῦ μᾶλλον χαίρομεν, 22. ἀπεφαίνετο. ἀντιλήψονται, τοὺς ἀνθρώπους. APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - vitate haereses secum et cum veritate pugnantes A conflantibus. Nunc autem dum se invicem condem- nant alienæ sententiæ nomine, manifestum est ex glorie studio aut mutuis hæresiarcharum odiis hæreses omnes consistendi causas habuisse ; qua- propter lupi graves ab Apostolo vocati sunt hæ- resum duces. Fieri autem non posse ut veritatem non inveniat, qui eam toto corde et totis viribus quærit, testis est Dominus dicens: Omnis qui pe- tit accipit, et qui quærit invenit, et pulsanti ape- rietur QUÆST. V. Si in ecclesiis hæreticorum virtutes eduntur, velut morborum sanationes, spirituum impurorum expulsiones, fructuum terræ proventus, olei scaturigines, quomodo ex his necesse non est illos in errore confirmari ? RESP. Quemadmodum quod solem oriri facit su- per bonos et malos, et pluit super justos et injustos 18, nequaquam confirmatio est malorum et injustorum in malitia et injustitia, sed præparatio justi sup- plicii ita nec hæreticorum in errore confirmatio est quod nonnullas apud eos virtutes operatur. Nam si argumentum et signum pietatis esset ope- rari virtutes, nequaquam Dominus reprobos et in- dignos, qui secum sint, pronuntiasset eos qui di- cent : Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, et in tuo nomine dæmonia ejecimus, et in nomine tuo virtutes multas fecimus ? dicens eis: Nunquam novi vos : discedile a me qui operamini iniquitatem 10. Nonne cum ipse edixerit, nos docens, ut pascainus et polum demus ei qui esurit et silit, multo ipse magis similia facit his quæ nos docuit, coacervans ignem in capita eorum, qui non digne donatorem fidei cognoverint? QUÆST. VI. Si in iis qui dolent et lætantur, perpessio ostenditur, atque illud quidem peccato- res, hoc justos in judicio manet, quomodo vera lo- quitur, qui statum perpessionis expertem homines post resurrectionem adepturos dicit? C cl RESP. Perpessionis expertes resurrecturos dici- mus, quia ab iis, quæ secundum naturam sumus, mutationem nou accipiemus, neque in opposita se- cundum id quod est et quod lull non est, neque D in contraria secundum magis et minus; exempli gratia e gaudio non vertemur in tristitiam, neque gaudebimus in eodem bono, nunc quidem magis, * Matth. vi, 8. Matth. v, 45. Matth. vi, hanc Quæstionem factum conceditur. At veritatis argumentum esse hæc miracula negatur. In quo quidem observandum est hunc scriptorem, si de sectis ab Ecclesia catholica avulsis loquitur, easque fatetur miraculis non carere. Pelagianæ causæ, cui addictus erat, consulere, et miracula, que in Eccle- Asiis fieri solebant, in ipsas sectas transferre, ut Pe lagianos ferire non possint. Itaque nulla fides ejus testimonio debetur, si de sectis hæreticis loquitur. At eum de ipsis catholicis Ecclesiis loqui patet ex Quæst. centesima, in qua Ecclesias hereticorum, in quibus miracula non desinebant, eas esse decla- rat a quibus Pelagiani abscesserant. Vide banc Quaest. et nolan. STLE. natorem fidei Deum ob revelationem doctrinæ intel- ligebat Pelagius, Aug. De grat. chr., n. et 42. vel simile quid, et mox legendum (16) Δυνάμεις ἐνεργοῦνται. In responsione ad (17) Αποφαίνεται. Congruentius ἀποφαίνοιτο vel (18) Είπον. Leg. εἰπών et mox τῶν ἀξίως. Do. (19) Τούτου. Μonet Sylburgius subaudiendum

ἐπὶ ἐλάττονος δὲ ἧττον· ἀλλὰ καὶ οὕτως κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῶν ἀγαθῶν μένει το ποσόν τῆς χαρᾶς ἄτρεπτον Καὶ τοῦτο μὲν ἐπὶ τῶν εἰς ζωὴν ἀνισταμέ- μων· ἐπὶ δὲ τῶν εἰς κρίσιν ἀνισταμένων ὁ αὐτὸς λό γος, ὅταν ἀπαλλάττωνται, ὥσπερ τοῦ θανάτου, κρί σεως. Κατὰ γὰρ θάτερα (20) τῶν ἀνισταμένων οἱ μὲν εἰς ζωὴν, οἱ δὲ εἰς κρίσιν ἀνίστανται. ΕΡΩΤΗΣΙΣ Ζ'. Εἰ τροπῆς γνώρισμα τὸ τὰ καλὰ καὶ τὰ φαῦλα λαμβάνειν εἰς ἔννοιαν, πῶς ἄτρεπτοι οἱ κολαζόμενοι, καὶ τὴν τῶν δικαίων λογιζόμενοι ἄνεσιν· ἢ πάλιν οἱ ἐν ἀνέσει τυγχάνοντες καὶ τὴν τῶν ἁμαρ τωλῶν ἐνθυμούμενοι κόλασιν ; Τότε γὰρ ἑκάτερον ἐν θατέρω δίδωσι πλείονα τὴν αἴσθησιν, ὅτε τῶν ἐναν τίων ἡ παράθεσις γίνεται. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι τὸ ποσὸν τῆς αἰσθήσεως τιμῆς τε καὶ τιμωρίας ἐν τῷ μέτρῳ κεῖ- ται (21), καὶ οὐκ ἐνδέχεται τῇ παραθέσει τῶν ἀντι- κειμένων δέξασθαι τὴν αἴσθησιν, τὴν αὔξησιν ἢ τὴν μείωσιν. "Ατρεπτα γὰρ τὰ ἐκεῖ πάντα, ὥσπερ κατὰ τὸ ποιὸν, οὕτως καὶ κατὰ τὸ ποσόν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ Η'. Εἰ τὴν γνῶσιν καλοῦ τε καὶ κακοῦ παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ εἶναι (22) εἰλήφαμεν, πῶς οὐκ ἔστιν αἴτιος ἑκατέρου ὁ καὶ τὴν γνῶσιν ἀμφοτέ- μων καὶ δύναμιν ἐγκαταβεβλημένος τῇ φύσει πρὸς τὴν ἐκείνων ἐκπλήρωσιν ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Οὐ μόνον τοῦ εἶναι ἡμᾶς καὶ τοῦ γι νώσκειν τε καὶ πράττειν τὸ καλόν τε καὶ τὸ κακὸν δέδωκεν ἡμῖν τὴν δύναμιν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ καὶ τὸ αὐθαί μετον ἡμῖν ἐχαρίσατο, καὶ τοῦ κατὰ προτίμησιν αί- μεῖσθαι τῶν γινωσκομένων τὸ δοκοῦν κατέστησεν ἡμᾶς κυρίους· καὶ τὸ ἀγαθοὺς ἡμᾶς εἶναι ἡ κακοὺς οὐκ ἐν τῇ γνώσει ἔθηκε τῶν γινωσκομένων, ἀλλὰ ἐν τῇ αἱρέσει τῶν αἱρουμένων. Οὐκ ἄρα ὁ Θεός ἐστιν αἴτιος τοῦ εἶναι ἡμᾶς ἀγαθοὺς ἢ κακούς, ἀλλὰ ἡ προ- αίρεσις. Ὥσπερ γὰρ ὁ ὁρῶν γυναῖκα πόρνην, καὶ γι νώσκων ταύτην εἶναι πόρνην, οὐκ ἔστι πόρνος ἀπὸ τῆς γνώσεως· ἀλλ᾽ οὔτε εἰ ἡ γνῶσις ἐξυπνίσει (23) τὸ τῆς ἐπιθυμίας πάθος, οὐδ᾽ οὕτως πόρνος ἐστίν· ἐὰν δὲ συγκατατίθηται τῷ πάθει ή προαίρεσις, τότε ἐστὶ πόρνος, ἢ κατὰ τὴν πράξιν, ἢ κατὰ τὴν διάθε σιν· οὕτως καὶ τῶν ἀγαθῶν καὶ κακῶν ἀνθρώπων οὐχ ἡ γνωσίς ἐστιν αἰτία τοῦ ἀγαθοὺς αὐτοὺς εἶναι ἡ κακούς, ἀλλ᾽ ἡ προαίρεσις κατά προτίμησιν τὸ δο κοῦν αἱρησαμένη. ΕΡΩΤΗΣΙΣ Θ. Εἰ τὰ προλεχθέντα δέδωκεν ὁ Θεός, στεφανοί δὲ καὶ κολάζει πρὸς τὴν πρᾶξιν τῶν ἀνθρώπων ἕκαστον, πῶς δικαίως ποιεῖται ἀμφότερα, ἑκάτερα παρ' αὐτοῦ τοῦ ἀνθρώπου ἔχοντος ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τὸ ἡμῖν καὶ τὸ ἐφ᾿ ἡμῖν ἀλλήλων διαφέρει · ἡμεῖς μὲν ἄῤῥενες καὶ θήλειαί ἐσμεν· ἐφ' ἡμῖν δὲ τὴ εἶναι σώφρονας ἢ πόρνους. Στεφανούμεθα κατὰ γὰρ των. καὶ γὰρ τῶν. κατὰ τέρατα γάρ, θάτερα. καὶ τιμωρίας, τὸ εἶναι, ἐξυπνίσειε. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. A nunc autem minus, quamvis in majore bono magis cem. In textu autem, ut in Regio codice Aliz editiones Codex Clarom. in textu et ad marginem quæ quidem miror Stephanum de suo apposuisse, cum nec in codd. mss. ea reperisset, PATROL. GR. VI B c C D gaudeamus, in minore minus; sed et sic pro bono- rum ratione manet immutabilis mensura gaudii. Atque id quidem de iis qui in vitam resurgent; de iis autem, qui in judicium, eadem ratio, cum judi- cio, veluti quadam morte, defuncti fuerint. Nam in alterutrum resurgentium alii in vitam, alii in ju- dicium resurgent. QUÆST. VII. Si mutationis signum est bona et mala cogitatione intueri; quomodo immutabiles qui puniuntur et justorum cousiderant requiem, aut rursus, qui in requie sunt et peccatorum sup- plicia cogitant? Tunc enim utrumque in altero acriorem sensum efficit, cum contrariorum est com- paratio . RESP. In futuro sæculo quantus sit sensus præ- mii et supplicii, in mensura positum est, nec po- test eorum, quæ opposita sunt, comparatione sen- sus augeri aut minui. Immutabilia enim illic omnia, ut secundum qualitatem, ita secundum et quantita- Lem. QUAST. VIII. Si cognitionem boni et mali, et ut simus, a Deo accepimus; quomodo non utrius- que causa, qui et utriusque cognitionem, et facul- tatem naturæ indidit utriusque implendi? RESP. Non solum esse nobis dedit Deus et fa- cultatem cognoscendi et faciendi bonum et malum, sed et liberum arbitrium nobis largitus est, et ex iis, quæ cognoscimus, id quod nobis videtur optione eligendi dominos nos constituit; atque, ut Doni simus vel mali, non in cognitione posuit eorum quæ cognoscimus, sed in electione eorum, quæ eli- gimus. Non igitur Deus causa est cur boni simus vel mali, sed liberum arbitrium. Quemadmodum enim qui videt mulierem meretricem, eamque me- retricem esse cognoscit, nequaquam ex cognitione fornicator est; atque etiamsi cognitio motum exsu- scitet libidinis, ne sic quidem fornicator est; sed si assentiatur motui, tunc fornicator est vel facto vel animi affectione, ita etiam bonis et malis ho- minibus non cognitio causa est cur boni sint aus mali, sed liberum arbitrium, quod optione id quod ipsi visum est elegit. QUÆST. IX. Si ea quæ dicta sunt donavit Deus, ac coronat et punit pro factis unumquemque ho- minum; quomodo juste utrunque facit, cum utrum- que homo ab eo acceperit? RESP. Differunt inter se id quod in nobis est et id quod in nobis situm est. Nos quidem mares aut feminæ sumus; in nobis autem situm est ut casti ac melius multo desint. referri ad verbum sequens, non ad præcedentia. Quare legendum et mox eadem repetenda einendatio initio responsionis. malle (20) Κατὰ γὰρ θάτερα. Ita R. Stephanus ad cal- (21) Ἐν τῷ μέτρῳ κεῖται. Εditi addunt τιμῆς τε (22) Τοῦ εἶναι. Recte observat Sylburgius haec (23) Εξυπνίσει. Monet Sylburgius Arcerium

Α οὖν ἢ κολαζόμεθα διὰ τὸ ἐφ' ἡμῖν· ἐφ᾿ ὃ γὰρ ἡ προ- Β αίρεσις ἡμῶν ἄγει ἡμᾶς, διὰ ταῦτα ἢ στεφανούμεθα Η κολαζόμεθα. Καὶ γὰρ πρὸς τὸ πράττειν δέδωκεν ἡμῖν ὁ Θεὸς δυνάμεις, ἀλλὰ ταύτας ὑπέταξε τῇ ἐξου σίᾳ τῆς προαιρέσεως, καὶ πρὸς τὴν προαίρεσιν ἔχει ὁ Θεὸς τὴν δίκην, κυβερνητικὴν τῶν ἐν ἡμῖν προαιρε τικῶν δυνάμεων, καὶ οὐ πρὸς τὴν φύσιν. Ἐλάβομεν δὲ παρὰ τοῦ Θεοῦ τοῦ πράττειν καὶ τοῦ μὴ πράττειν τὴν δύναμιν· πράττειν μὲν τὰ δίκαια, οὐ πράττειν δὲ τὰ ἄδικα. Οταν οὖν οὕτως πράττωμεν καὶ μὴ πράττωμεν, δικαίως στεφανούμεθα· μετατιθέντες δὲ τὸ πράττειν καὶ τὸ μὴ πράττειν εἰς τὸ ἀντικείμενον, δικαίως κολαζόμεθα. ΕΡΩΤΗΣΙΣ Ι'. Εἰ τὰ σωματικὰ περὶ τῶν ἐν Ελ- λησι θεῶν παρὰ τῶν ποιητῶν, καὶ περὶ τοῦ Θεοῦ παρὰ τῶν προφητῶν εἰρημένα, κατ' ἀλληγορίαν ἑτέ- ραν ἔχει τὴν νόησιν, πῶς οὐ μῦθος ἀμφότερα δεί κνυται ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τὰ ἀλληγορικῶς παρὰ τῶν προφη τῶν περὶ τοῦ Θεοῦ λεχθέντα κατ᾿ ἀναφορὰν ἐλέχθη ἐκ τῶν φύσει εἰς τὸ οὐ φύσει· οἷον ὡς τό· ἀσφράνθη Κύριος ὀσμὴν εὐωδίας. Ἐπὶ μὲν τῶν ἀνθρώπων ὠσφράνθη κατὰ φύσιν, ἐπὶ δὲ τοῦ Θεοῦ καταχρη στικῶς, καὶ οὐ φύσει. Τὰ δὲ παρὰ τῶν ποιητῶν μυ θικῶς περὶ τῶν θεῶν λεγόμενα οὐ λέγεται κατ' ἀνα- φορὰν ἐκ τῶν φύσει εἰς τὸ μὴ φύσει. Οὐ γὰρ κατα- πίνει ἄνθρωπος ἄνθρωπον κατὰ φύσιν, ἵνα κατ' ἀνα- φορὰν νοήσωμεν καὶ τὸν Κρόνον καταπιόντα τὸν Δία. Ἔστι δὲ ὁ περὶ τοῦ καταποθῆναι τὸν Δία μῦθος, πλὴν τοῦ ψεύδους, οὐκ ἔχων ἄλλο τι. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΑ'. Εἰ τὸ περιέχον μεῖζον μὲν ἔστι τοῦ περιεχομένου κατ' οὐσίαν, ἧττον δὲ κατ' ἀξίαν οἷον οὐρανὸς καὶ γῆ ἀγγέλων (24), οἶκος οἰκούντων, σῶμά τι (25) ψυχῆς· περιέχει δὲ τὸ πᾶν ὁ Θεός· πῶς οὐκ ἔστιν ἥττων τοῦ παντὸς τῷ λόγῳ τῆς ἀναξίας; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὁ λόγος οὗτος οὐκ ἔστι καθόλου· διὸ οὔτε ὑγιῶς ἡρωτήθη. ἂν γὰρ τὸ ἐναντίον διὰ τῶν αὐτῶν ἐνδέχεται εὑρεθῆναι, ταῦτα ὡς μὴ ἔχοντα τὸ ἀναγκαῖον, οὐδὲ τὸ πιστὸν ἔχει. Έστι γάρ τινα περι- εχόμενα ήσσονα όντα τῶν περιεχόντων, καὶ τῇ οὐσία, καὶ τῇ ἀξίᾳ, ὡς τὰ γίγαρτα τῶν ὀπωρῶν. Ἔτι δὲ τὰ λεχθέντα περιεκτικὰ τῷ εἶναι περιέχει τὰ περιέχον τα (26)· μόνος δὲ ὁ Θεὸς περιέχει τῇ βουλήσει τὸ πᾶν. Καὶ τὰ μὲν ἄλλα περιέχοντα χρήζουσι καὶ αὐτὰ τοῦ περιέχοντος· ὁ δὲ Θεὸς οὐ χρήζει τοῦ περιέχον τος αὐτόν. Καὶ τοῖς μὲν ἄλλοις περιεχομένοις τὸ εἶνα: καὶ τὸ διαμένειν οὐκ ἔστιν ἐκ τῶν περιεχόντων αὐτά· τῷ δὲ παντὶ ἀμφότερα ὑπάρχει ἐκ τοῦ Θεοῦ. Καὶ τὰ μὲν λεχθέντα περιεκτικὰ διὰ τὰ περιεχόμενα ὑπάρ χουσιν· ὁ δὲ Θεὸς οὐ διὰ τὸ πᾶν ὑπάρχει. Διὸ μείζων - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. simus aut fornicatores. Coronamur igitur aut pu- nimur propter id quod in nobis situm est; ad quæ enim nos ducit liberum arbitrium nostrum, pro- pter ea coronamur aut punimur. Nam agendi dedit nobis Deus facultates, sed eas submisit potestati liberi arbitrii, ac judicium exercet in liberum arbitrium, quod liberas in nobis facultates guber- nat, non in naturam. Accepimus autem a Deo fa- ciendi et non faciendi facultatem, faciendi quidem justa, non faciendi autem injusta. Quando igitur sic agimus et non agimus, merito coronamur; sed si utrumque in opposita transferimus, merito pu- nimur. QUÆST. X. Si corporea, quæ a poetis de Græco- rum diis et a prophetis de Deo dicta sunt, secun- dum allegoriam alium habent sensum: quomodo non fabulam utraque esse ostenditur? ' RESP. Quæ per allegoriam a prophetis de Deo dicta sunt, ea per translationem dicta sunt ab iis quæ natura se habent, ad id quod non natura sic se habet, velut illud : Odoratus est Dominus in odo- renv suavitatis ". De hominibus quidem, odoratus est, secundum naturam; de Deo autem per abusum ac non secundum naturam dicitur. Quæ vero a poetis fabulose de diis dicuntur, non dicuntur per translationem ab iis quæ natura sic habent, ad id quod non sic natura se habet. Non enim absorbet homo hominem secundum naturam, ut per trans- lationem intelligamus etiam a Saturno absorptum: fuisse Jovem. Hæc autem Jovis absorpti fabula nihil aliud habet præter mendacium. QUÆST. XI. Si id quod continet majus est se- cundum substantiam eo quod continetur, minus vero dignitate, velut cœlum et terra angelis et ho- minibus, domus incolentibus, corpus anima; con- tinet autem Deus omnia : quomodo dignitate non minor est universo? RESP. Ratio hæc non est generalis, quare nec recte se habet interrogatio. Quorum enim contra- vium per eadem inveniri potest, ea ut necessariam consecutionem non habent, ita nec fidem faciunt. Sunt enim nonnulla quæ continentur, et substantia ac dignitate iis quæ illa continent, sunt minora, ut gram pomis. Praeterea quæ dicuntur continentia, substantia continent ea quæ continentur: solus vero Deus voluntate continet universum. Ac cætera qui- dem continentia indigent et ipsa alio quod ea con- tineat; Deus vero non indiget alio a quo continea- tur. Atque aliis quidem, quæ continentur, esse et perseverare minime evenit ab iis a quibus conti- nentur; universo utrumque a Deo præstatur. Et quæ dicuntur continentia, propter ea quæ continen- « Gen. viii, 21. et Sylburgius animadverterunt. B G D 194) Αγγέλων. Deest καὶ ἀνθρώπων, ut Langus (25) Σωμά τι. Leg. σῶμά τε. (26) Τα περιέχοντα. Leg. τὰ περιεχόμενα.

ὁ Θεὸς τοῦ παντός, ὥσπερ τῇ οὐσίᾳ, οὕτως καὶ τῇ ἀξία. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΒ'. Εἰ τὸ περιέχον ἐπὶ φρουρᾷ καὶ συντηρήσει ἐστὶ τοῦ περιεχομένου, πῶς ὁ Θεὸς περι- ἔχων τὸ πᾶν, οὐκ ἐπὶ φρουρᾷ τοῦ κακοῦ καὶ διαμονῇ περιέχει τὸ πᾶν; Καὶ γὰρ ἐν τῷ μέρει τοῦ παντὸς τὸ κακὸν θεωρείται, ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τὸ πᾶν ἔργον ἐστὶ τοῦ Θεοῦ· καὶ τηρῶν ὁ Θεὸς τὸ πᾶν τὸ ἔργον ἑαυτοῦ τηρεῖ· καὶ ὥσπερ οὐκ ἐποίησεν ὁ Θεός τι φύσει κακὸν, οὕτως οὐδὲ τηρεῖ τι φύσει κακόν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΓ'. Εἰ γίνεται ἡ ἀνάστασις διὰ τὴν τῶν βεβιωμένων ἑκάστῳ ἀντίδοσιν, πῶς τὰ βρέφη ἢ καὶ τὰ ἐν γαστρὶ τελευτήσαντα περιττῶς οὐκ ἀνί- Β στανται, οὔτ᾽ ἔργων ἀμοιβὰς κομιζόμενα, οὔτε ἀνέ σεως ἢ θλίψεως, διὰ τὸ τῆς ἡλικίας άωρον, λαβεῖν δυνάμενα αἴσθησιν ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τῷ πιστεύοντι ἀληθὲς εἶναι τὸ, Σπείρεται ἐν ἀσθενείᾳ, ἐγείρεται ἐν δυνάμει, τού τῳ δυνατὸν καὶ πρέπον ἐστὶ τὸ πιστεύειν καὶ τῶν βρεφῶν τὴν ἀνάστασιν. Ὁ γὰρ τὴν ἀφθαρσίαν αυτ τοῖς παρέχων δύναται καὶ τὴν αἰσθητικὴν τῶν προσ- όντων ἀγαθῶν χαρίσασθαι αὐτοῖς δύναμιν. ἂν εἰ μὴ γίνεται ἀνάστασις, ευρεθήσεται ὁ Θεὸς μάτην πλα σάμενος αὐτά. Εἰ δὲ μάτην ποιεῖ ὁ Θεὸς οὐδὲν, ἀνάγκη ἄρα καὶ τὰ βρέφη εἰς τὸ εἶναι παραγενέσθαι διὰ τῆς ἀναστάσεως. Πῶς δ᾽ οὐκ ἄκαιρον τὸ πρὸς τὴν ἐκδίκησιν τῆς τῶν βρεφῶν ἀναιρέσεως κατακρίνειν τὸν Ἡρώδην, τῶν βρεφῶν οὐκ ὄντων τῶν ἐκδικου μένων; Μαρτυρεῖ δὲ τούτοις τὰ τοῦ Βαπτιστοῦ Ἰωάν του ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς μητρὸς τῆς ἀγαλλιάσεως σκιρ τήματα, καὶ ὁ ὕμνος τῶν νηπίων καὶ θηλαζόν των. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΔ'. Εἰ εψευσμένον τυγχάνει καὶ μά ταιον τὸ ὑπὸ τῶν αἱρετικῶν διδόμενον βάπτισμα, διὰ τί οἱ ὀρθόδοξοι τὸν προσφεύγοντα τῇ ὀρθοδοξία αἱρετικὸν οὐ βαπτίζουσιν, ἀλλ' ὡς ἐν ἀληθεῖ τῷ νόθῳ ἐῶσι βαπτίσματι; Εἰ δὲ καὶ χειροτονίαν τύχοι παρ' ἐκείνων δεξάμενος, καὶ ταύτην ὡς βεβαίαν αὐτοὶ ἀποδέχονται. Πῶς οὖν ὁ δεχθεὶς καὶ οἱ δεξάμενοι τὸ ἄμεμπτον ἔχουσιν; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τοῦ αἱρετικοῦ ἐπὶ τὴν ὀρθοδοξίαν ἐρχομένου τὸ σφάλμα διορθοῦται, τῆς μὲν κακοδοξίας τῇ μεταθέσει τοῦ φρονήματος· τοῦ δὲ βαπτίσματος τῇ ἐπιχρίσει τοῦ ἁγίου μύρου· τῆς δὲ χειροτονίας τῇ χειροθεσία· καὶ οὐδὲν τῶν πάλαι μένει ἄλυτον. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΕ'. Εἰ οὐχ ἥμαρτεν ὁ Ἰὼβ ἀρασά μενος τὴν ἡμέραν, δηλονότι ὡς δίκαιος ἠκούσθη· καὶ εἰ μὲν ἠκούσθη, τὸν οἰκεῖον ὁ Θεὸς ἀνέτρεψεν ἄρον, καὶ ἀνάγκη ζητεῖν ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ τὴν ἐκείνης τῆς ἡμέρας ἀπώλειαν. Εἰ δὲ οὐκ ἠκούσθη, πῶς οὐ δεί λέγειν ὅτι ἁμαρτωλὸς ὢν παρηκούσθη; Θέλημα γὰρ τῶν φοβουμένων αὐτὸν ποιήσει ὁ Θεός. Περὶ ] ܵܐ QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. A tur exsistunt; Deus autem propter universum non exsistit. Quare major universo, ut substantia, ita et dignitate. C QUÆST. XII. Si id quod continet ei quod con- tinetur, custodiæ est et conservationi, quomodo Deus, qui continet universum, non ad custodiam et conservationem mali continet universum? Nam in parte universi malum perspicitur. RESP. Universum opus est Dei, et dum conser- vat Deus universum, opus suum conservat; et quemadmodum Deus nihil facit quod natura malum sit, ita nec quidquam conservat quod natura ma- lum sit. QUEST. XIII. Si resurrectio propter vitæ ab unoquoque actæ remunerationem fit, quomodo infantes vel qui in ipso etiam utero mortui sunt, non frustra resurgunt, cum neque operum merce- dem reportent, nec requiei aut afflictionis, pro- pter immaturam ætatem, sensum percipere pos- sint?, RESP. Qui credit verum esse illud: Seminatur in infirmitate, resurgit in virtute 18, is potest et de- bet infantium quoque resurrectionem credere. Nam qui immortalitatem illis præstat, potest et sentiendi præsentia bona facultatem eis præstare. Quod si horum non fit resurrectio, invenietur Deus frustra illos formasse. Sed si nihil frustra facit Deus, ne- cesse est profecto et infantes ad esse perduci per resurrectionem. Quomodo autem non absurdum fuerit infantium cædis ulciscendæ causa Herodem damnare, si infantes, qui vindicandi sunt, non ex- stent? His testimonium perhibent et Joannis Bapti- stæ in matris utero lætitiæ exsultatio, et hymnus infantium et lactentium. . QUÆST. XIV. Si falsus et vanus est baptismus, qui ab hæreticis datur, quare orthodoxi confugien- tem hæreticum ad cœtum orthodoxorum non ba- ptizant, sed in spurio illum tanquam in vero ba- plismate relinquunt ? Quod si forte et ordinationem ab illis acceperit, illam etiam ut firmam et stabi- lem recipiunt. Quomodo ergo et qui admittitur et qui admittunt extra reprehensionem sunt? RESP. Hæretici ad cœtum orthodoxorum venien- D tis lapsus emendatur; pravæ quidem opinionis, Cor. xv, 42, mutatione sententiæ; baptismi, unctione sancti un- guenti; ordinationis vero, manuum impositione, nec quidquam ex prioribus superest quod non so- lutum sit. QUÆST. XV. Si non peccavit Job diei maledi- cens, tanquam justus videlicet exauditus est. Sed si exauditus est, propriam Deus legem evertit, ac quærere necesse est in divina Scriptura interitum illius diei. Quod si exauditus non est, quomodo non dicendum erit eum exauditum non fuisse quia peccator erat? Nam voluntatem timentium se faciet

Δ δὲ τῶν ἁμαρτωλῶν εἴρηται, ὅτι, Ἐὰν πληθύνητε Ως τὴν δέησιν, οὐκ εἰσακούσομαι ὑμῶν; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὁ σκοπὸς τοῦ Ἰὼβ οὗτος ἦν ἐν τῇ προκειμένῃ κατάρᾳ, ὡς εἰ ἔλεγεν· Είθε ἦν ἡ ἡμέρα ἐκείνη ἐν ᾗ ἐγεννήθην, κατὰ τὴν κατάραν ταύτην κεκατηραμένη! Διὰ τί; Ἵνα ἐγώ, φησί, μὴ ἐγεννή θην. Οὐ γὰρ ἐνδέχεταί τινα γεννηθῆναι ἐν τῇ τοιαύτη ἡμέρᾳ τῇ οὕτως κεκατηραμένη. Οὐκ ἔστιν οὖν ἡ κατάρα αὕτη οὕτως κεκατηραμένη, ὡς ἀναμένουσα τὴν ἔκβασιν. Ε! γὰρ ἦν οὕτως γεγενημένη ἡ κατάρα ὡς ἀναμένουσα τὴν ἔκβασιν, ἀνεκαλέσατο ἂν τὴν ἰδίαν φωνὴν, ἀπαλλαγέντος αὐτοῦ τῶν θλίψεων καὶ ἐν τοῖς κρείττοσι γενομένου. Διὰ γοῦν τὴν ὑπερβολὴν τῆς αὐτοῦ θλίψεως, τὰ τῆς καρδίας ἐφθέγξατο μή ματα, ἧς ἀπ' αὐτοῦ (27), δηλονότι οὐκέτι τὴν αὐτὴν Β περὶ τῆς αὐτῆς ἡμέρας ἔσχε τὴν γνώμην. ΕΡΩΤΗΣΙΣ 1Ϛ'. Εἰ κατὰ τὴν ἡμετέραν φύσιν, εἴ τι γέννημα, τοῦτο τῷ γεννήσαντι ὁμοούσιον, πῶς οὐχὶ, κατὰ ταύτην εἴ τι γεγέννηται, μεθυπάρχει τοῦ γεννήσαντος; Εἰ δὲ μὴ τὸ δεύτερον, οὐδ᾽ ἄρα τὸ πρῶτον ὁμοίως ἡμῖν ἐπὶ τῆς θείας γεννήσεως νοηθή σεται. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἡμεῖς, ὡς προηγουμένην τῆς γεν νήσεως ἔχοντες τὴν ὕπαρξιν μετὰ τὴν ὕπαρξιν γενο μένης (28)· ὁ δὲ Θεὸς, ἅμα τῷ ὑπάρχειν ἐγέννησε. Διὸ οὐκ ἔστιν παρὰ τῷ Θεῷ μεθύπαρξις γεννήματος, ἐπειδὴ οὐδὲ προϋπαρξις γεννήσεως. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΖ'. Εἰ τῶν θείων ὑποστάσεων ἡ ἕνω σίς ἐστιν ἀδιαίρετος, πῶς δύνανται τρεῖς ὑποστάσεις καὶ τρία ὀνομάζεσθαι πρόσωπα, καὶ οὐχὶ μᾶλλον μία υπόστασις τριώνυμος ἢ τριπρόσωπος; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τῶν θείων ὑποστάσεων τὸ μὲν τῆς οὐσίας ἓν ἐστιν ἀδιαίρετον· τὸ δὲ αὐτῶν τρεῖς ἐστι διαιρετόν. Διὸ αἱ τρεῖς ὑποστάσεις ἰδιάζουσιν ὀνόμα σίν ἐστι τρεῖς· καὶ τὴν ὑπόστασιν ἣν καλοῦμεν Πα- τέρα, οὐκέτι τὴν αὐτὴν ὑπόστασιν καλοῦμεν καὶ Υἱὸν (29), ἀλλ᾽ ἄλλην. Τὴν γὰρ Τριάδα τῶν ὀνομάτων τῆς Τριάδος λέγομεν εἶναι τῶν ὑποστάσεων, οὐχὶ τῆς μονάδος αὐτῶν. Διὸ εἷς ἐστιν ὁ Θεὸς τῷ ἑνὶ καὶ ἀδιαι ρέτῳ τῆς οὐσίας, τρία δὲ τὰ πρόσωπα τῇ διαιρέσει τῶν ὑποστάσεων. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΗ'. Εἰ τὸ μὲν Θεὸς τῆς οὐσίας, τὸ δὲ Πατὴρ τοῦ προσώπου ἐστὶ δηλωτικὸν, πῶς ταὐτὸν τὸ λέγειν Υἱὸν Θεοῦ τῷ λέγειν Υἱὸν τοῦ Πατρός; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἐὰν διεζευγμένως λέγωμεν τὸν Υἱὸν, ποτὲ μὲν Υἱὸν τοῦ Πατρὸς, ποτὲ δὲ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ· ἀλλὰ διεζευγμένως αὐτὸν οὐδέποτε νοοῦμεν. Υἱὸς οὖν ἐστι τοῦ Πατρὸς ὁ υἱὸς τοῦ κατ' οὐσίαν Θεοῦ. Ταὐτὸν δὲ τὸ λέγειν Υἱὸν τοῦ Πατρὸς τῷ λέγειν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ· ἐπειδὴ εἴ τί ἐστι τοῦ προσώπου, τοῦτό ἐστι καὶ τῆς τοῦ προσώπου οὐσίας. προηγουμένην ἔχοντες τῆς ὑπάρξεως την γέννησιν. - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. Deus ''. De percatoribus autem dictum est : Cum multiplicaveritis orationem. non exaudiam vos 30? RESP. Propositum Jobi in ea quæ proponitur, maledictione, tale exstitit, quasi diceret : Utinam dies illa, in qua natus sum, maledicta secundum banc maledictionem fuisset: Quare? Ut ego, inquit, natus non essem. Neque enim feri potest, ut quis quam nascatur in ejusmodi die, quæ ita sit male- dicta. Non est igitur maledictio illa sic concepta, quasi exitumn exspectaret. Namn, si sic facta male- dictio fuisset, ut exitum exspectaret, revocasset propriam vocem, postquam ab afflictionibus libera- tus, rebus magis prosperis usus est. IIæc ergo verba ob magnitudinem afflictionis ex corde protulit; qua quidem ab eo remota non jam videlicet de eadem die idem sensit. QUÆST. XVI. Si secundum naturam nostram genitori consubstantiale est, si quid genitum est; quomodo non secundum eamdem naturam post genitorem exsistit si quid genitum est? Quod si se- cundum de divina generatione non intelligemus: neque etiam primum, pari ratione. RESP. Nos qui priorem generatione exsistentiam habemus, post exsistentiam gignimus. Deus autem simul est et gignit. Quare non est apud Deum post- exsistentia geniti, quia neque exsistentia ante ge- nerationem. QUÆST. XVII. Si divinarum hypostasum con- junctio non divelli potest, quomodo possunt tres hypostases et tres nominari personæ, ac non po- tius una hypostasis in tribus nominibus et tribus personis ? RESP. Divinarum hypostasum essentiæ quidem unitas distinctionem non admittit; trinitas autem earum distinctionem capit. Quocirca tres hyposta- ses singularibus nominibus tres sunt, et quam hy- postasim nominamus Patrem, non jam eamdem Filii etiam hypostasim dicimus, sed aliam. Trini- tatem enim noninum, trinitatis esse dicimus hy- postasum, non unitatis illarum. Itaque unus est Deus essentiæ unitate distinctionem non capiente ; tres autem personæ distinctione hypostasum. QUÆST. XVIII. Si Deus quidem substantiam, Pater autem personam designat, quomodo idem est dicere Filium Dei et Filium Patris ? RESP. Si disjunctim dicamus Filium, nunc qui- dem Filium Patris, nunc Filium Dei dicimus : at disjunctim illum nunquam cogitamus. Filius ergo Patris est illius Filius, qui secundum essentiam Deus est. Idem autem est dicere Filium Patris et Filium Dei; quia si quid ad personam pertinet, illud etiam ad personæ essentiam pertinet. ** Psal. cxliv, 19. Isa. 1, xv. observavit Sylburgius. dum observavit Petavius lib. v De Trin. c. 9, n. 7. Scd quod præcedentia sic corrigenda putat : C D Nos qui prius generamur, quam exsistamus, id Dec necessarium, nec aptum et commodum videtur. (27) Ης ἀπ' αὐτοῦ. Deest aliquod verbum, ut (28) Γενομένης. Legendum γεννώμεν, idque du- (23) Καὶ Υἱόν. Leg. καὶ Υἱοῦ.

ΕΡΩΤΗΣΙΣ 10. Εἰ ἐν τοῖς ἀπηγορευμένοις ὑπὸ Α τῶν εὐσεβῶν, ἡ τῶν παλμῶν ἐστι παρατήρησις, διὰ τί οἱ εὐσεβεῖς πάσῃ δυνάμει ταύτην ἀπωθεῖν βουλό- μενοι, οὐκ ἰσχύουσιν, ἢ φαιδρὸν ἢ σκυθρωπὸν μη- νυούσης ταύτης; Καὶ εἰ μὲν φαῦλον τοῦτο, πῶς παρά τὴν ἡμετέραν ἐπιγίνεται πρόθεσιν· εἰ δὲ ἀγαθὸν, ὅπερ οὐκ οἶμαι, τίνος ένεκεν ἀπηγόρευται ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἡ μὲν πρόγνωσις τῶν μελλόντων τῆς ψυχῆς ἐστιν ὑπὸ τοῦ θείου Πνεύματος φωτιζο μένης πρὸς τὴν εἴδησιν τῶν τέως ἀδήλων, καὶ οὐχ ὑπὸ τῆς ἀβουλήτου κινήσεως τοῦ σώματος. Ὁ δὲ παλμὸς πάθος ἐστὶ σωματικὸν ἐκ τῆς διαδρομῆς τοῦ φυσικού πνεύματος ἐν τῷ σώματι υφισταμένου πάνε των τῶν ζώων· διὸ ἀνάξιον ἔκρινον οἱ ἅγιοι εἶναι κριτήριον τῶν μελλόντων τὸ τοιοῦτον σωματικὸν κίν νημα· καὶ καθάπερ πταρμοὶ ῥινῶν καὶ οἱ ἦχοι ὤτων παρὰ τὴν ἡμετέραν ἐπιγίνονται πρόθεσιν, οὕτως καὶ ὁ παλμός. Ἔτι δὲ τοῖς εἰληφόσι τῆς μελλούσης κατα- στάσεως τὴν ἐλπίδα, καὶ ἕνα ἔχουσι τὸν σκοπόν, τὸ πρὸς ἐκείνην διὰ παντὸς παρεσκευασμένως ἀποβλέ- πειν, περιττόν ἐστι τὸ φαιδρὸν ἢ σκυθρωπὸν ἐνταῦθα διὰ παλμών προγινώσκειν. Καὶ εἰ ὁ αὐτὸς παλμὸς ὁ προμηνύων πλοῦτον προσγίνεται τῷ βιωτικῷ ἀνθρώ- πῳ καὶ τῷ ἀσκητῇ, πῶς οὐ διέψευσται ἡ διὰ παλμοῦ προμήνυσις τοῦ πλούτου τῆς προαιρέσεως τοῦ ἀσκη- τοῦ οὐ μόνον τὴν ἐπίκτησιν τῶν οὐ παρόντων οὐχ αἱρουμένης, ἀλλ' οὐδὲ τὴν κτῆσιν τῶν παρόντων; ΕΡΩΤΗΣΙΣ Κ'. Εἰ πρὸς θάνατον καὶ φθορὰν οἱ ἁλιεῖς τοὺς ἰχθύας ἀπὸ τῶν ὑδάτων λαμβάνουσι, πῶς εἰς ζωὴν αἰώνιον ὁ Δεσπότης Χριστός μέλλων διὰ ς τῶν ἀποστόλων τοὺς ἀνθρώπους εἰσαγαγεῖν, ἁλιέας αὐτοὺς ποιεῖν ἀνθρώπων ἐπηγγείλατο; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἐπειδὴ ἐχρῆν τοὺς ὑπὸ τῶν ἀπο- στόλων ἀγρευομένους ἀνθρώπους τῇ σαγήνῃ τῆς βα- σιλείας ἀποθανεῖν ἀπὸ τῆς προτέρας αὐτῶν ἐν ἁμαρ- τίπις ζωῆς (50), διὰ τοῦτο τῇ ἄγρᾳ τῶν ἰχθύων παρεί- κατεν ὁ Κύριος τὴν ἄγραν τῶν ἀνθρώπων (51). Προσ έθηκε δὲ τὸ εἰς ζωὴν (52), τὸ ἐλλείπον τοῦ ὑποδείγμα- τος τῷ ὑποδεικνυμένω προσθέμενος. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΑ'. Εἰ σώφρονι λογισμῷ κατεχόμενοι εἰ μοναχοὶ τὰς γαμικὰς ἡδονὰς ἀπεστράφησαν, διὰ τί ἐν ταῖς καθ᾽ ὕπνον φαντασίαις τὰ ἀβούλητα πά σχουσι, καὶ οὐ μόνον εἰς τὰς τυχούσας, ἀλλ᾽ ἔστιν ὅτε καὶ μητράσι καὶ ἀδελφαῖς ὁμιλεῖν ἐν τῇ φαντασία νομίζουσι ; Τίσιν οὖν χρηστέον πρὸς τὴν ἀπαλλαγὴν τοῦ τοιούτου πολέμου; καὶ εἰ τὸν πολεμηθέντα δεῖ τῶν μυστηρίων ἀπέχεσθαι· καὶ εἰ προσιέναι αὐτοῖς Ἐλθόντας πρὸς τὸ φῶς τῆς θεογνωσίας, καὶ τὴν πνοὴν τοῦ παντοκράτορος, τὸ ζωοποιὸν καὶ πανάγιον Πνεύμα. Καὶ τοὺς ἀποστόλους ἐξ ἁλιέων τε ἐξελέξατο,καὶ ἁλιέας ποιεῖν ἀνθρώπων ἐπηγγεί Μὴ φοβοῦ· ἀπὸ τοῦ νῦν ἀνθρώπους ἔσῃ ζωγρῶν εἰς ζωήν, Προσέθηκε δὲ καὶ τὸ ζωγρών κατὰ Λουκᾶν, • QUESTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. B QUAEST. XIX. Si in rebus, quas pii interdicunt, palpitationum est observatio, quare illam pii totis viribus volentes repellere, non possunt, sive lætum quiddam, sive triste indicet? Atque id quidem, si malum est, quomodo præter nostram voluntatem fit? Si vero bonum, quod quidem non puto, quare interdictum est? RESP. Futurorum præcognitio animæ est a di- vino Spiritu ad cognitionem rerum latentium, mi- nime vero ex involuntario corporis motu, illumi natæ. Est autem palpitatio corporea perpessio ex cursu spiritus naturalis, qui corpori inest omnium animalium. Quare sancti indignum esse ejusmodi corporis motum decreverunt, penes quem judicium esset futurorum; et quemadmodum sternutatio na- rium, et tinnitus aurium præter propositum nostrum funt, ita et palpitatio. Præterea iis qui acceperunt spem futuri status, atque id unum sibi proponunt, ut ad eum in omnibus præparati respiciant, inutile est hic læta aut tristia per palpitationem præno- scere. Ac si eadem palpitatio divitias prænuntians evenit sæculari homini et ascetæ, quomodo non mendax illa per palpitationem prænuntiatio divitiarum, cum institutum ascetæ non modo ac- cessionem absentiun non admittat, sed ne posses- sionem quidem præsentium? QUÆST. XX. Si ad mortem et exsilium a pisc- toribus pisces ex aquis educuntur, quomodo in vitam æternam Dominus Christus homines per apo- "Luc. v, 10. opinatam hic lacunam restituit addendo, ut in Ma- cari Chrysocephali orat. in Mal. ex cod. Barocc. : Accedenies ad lumen divina cognitionis et ad spiraculum omnipotentis, vivificantem et sanctissi- mum Spiritum. Grabius consuluit: Azto. Et apostolos ex piscatoribus elegit, et eos pisca- D stolos introducturus, piscatores illos hominum fa- cturum se promisit? RESP. Quandoquidem homines sagena regni ab apostolis captos mori anteactæ in peccatis vitæ oportebat; idcirco capturæ piscium assimilavit Do- minus capturam hominum. Addidit autem in vi tam ª¹, id quod exemplo deerat adjiciens ei rei quæ docebatur. QUEST. XXI. Si casto animo adducti monachi conjugales voluptates repudiarunt, cur in oblatis per somnum imaginibus involuntaria patiuntur, ac non solum cum quibuslibet, sed etiam cum matribus et sororibus coire sibi in oblatis imaginibus viden- tur? Quibus igitur rebus utendum sit ad ejusmodi bellum propulsandum, atque utrum is qui oppugna- tus fuit, abstinere a mysteriis debeat, aut, si ne- tores hominum facturum se promisit. apud Lucam, cui quidem legendi rationi con- sentanea est versio Syriaca, quæ sic habet: Ne ti- meas posthac piscaturus es homines ad vitam. In cod. Barocc. legitur : ex quo Grabius hunc nostri scripto - ris locum visus est sibi emendare et sanare. Sed quod ipse vulnus existimat, id integrum mihi vi- detur; neque hæc additamenta in contextum indu- cere volui. (50) Ζωής. Grabius Spicileg. tom. II, p, 201, (31) Τῶν ἀνθρώπων. Additur in codice, quem (32) Τὸ εἰς ζωήν. Videtur Syrus scriptor legisse

ἀναγκαῖον, ἢ λουσάμενον, ἢ ἑτέρῳ τοιούτῳ τινὶ χρησ Β ραι. περὶ αὐτοῦ. σάμενον, ὥστε μὴ Ἰουδαϊκῶς καθαίρεσθαι, δίδαξον, ἐπειδὴ πολλή ἐστι περὶ τούτου καὶ παρ' αὐτῶν ἡ ζήτησις. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἐπειδὴ οἱ ἀνακείμενο: Θεῷ ἄγρυ πνον ἔχουσιν ἀντίπαλον, τὸν πᾶσι τοῖς δυνατεῖς αὐτῷ τρόποις μηχανώμενον θεῖναι τοῖς εὐσεβέσι μώμον, διὰ τοῦτο ἀβούλητα καθ' ὕπνους πάσχουσι. Καίτοι εἰδὼς ὁ ἀντίπαλος, ὅτι ἐν τοῖς οὐκ ἐφ' ἡμῖν οὔτ᾽ ἐπὶ τοῖς σεμνοῖς ἐπαινούμεθα, οὔτ᾽ ἐπὶ τοῖς αἰσχροῖς ψε γόμεθα· (οἱ γὰρ ἔπαινοι καὶ οἱ ψόγοι τῶν μετὰ συγ- καταθέσεως τοῦ λογισμοῦ ὑφ' ἡμῶν πραττομένων εἰσί)· καὶ ὅτι τὰ ἐνύπνια τῶν οὐκ ἐφ' ἡμῖν ἐστιν, ἀλλ' ὅμως καὶ διὰ τῶν ἐνυπνίων κινεῖ ἐν ἡμῖν ἀμφο τέρων τὰς πράξεις, καὶ τῶν σεμνῶν καὶ τῶν αἰσχρῶν, ταύτας ἔχων ἐν αὐτῷ τὰς ἐλπίδας, μήπως ἢ τῇ τῶν σεμνῶν ἐργασίᾳ ἐξεγείρας (35) ἡμᾶς εἰς ματαίαν καύχησιν τῶν ἡμῖν μὴ πεπραγμένων, ἢ τῇ τῶν αἰ σχρῶν ἐργασίᾳ δυνηθείη εὑρεῖν ἡμᾶς ἐπὶ ἀνόμῳ πράξει τερπομένους. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν ἰδεῖν τὰ τοιαῦτα ἐνύπνια οὐκ ἔστιν ἐφ' ἡμῖν, τὸ δὲ τερφθῆναι ἐπὶ τῇ οὕτως ἀβουλήτῳ πράξει ἢ λυπηθῆναι, τοῦτο ἐφ' ἡμῖν ἐστι. Κἂν μὲν οὖν εὕρῃ ἡμᾶς ἐπὶ τῇ ἀβουλήτῳ πρά- ξει τερπομένους, καυχᾶται ὡς νικητὴς ὁ ἀντίπαλος· ἐὰν δὲ λυπουμένους, ματαιοῦται τῇ βουλῇ ἡττώμενος. Ἱκανὸν οὖν ὑπάρχει πρὸς τὴν ἀπαλλαγὴν τοῦ κακοῦ μηχανήματος τὸ λυπηθῆναι ἐπὶ τῷ ἀβουλήτως συμ- βεβηκότι, καὶ δάκρυσιν ἀποπλύνειν τὸ μυσαρὸν τῶν οὕτως ἀβουλήτων ἐν ἡμῖν ὑφισταμένων φαντασιών. Ἀπέχεσθαι δὲ τοὺς οὕτως τὰ ἀβούλητα πάσχοντας τῆς κοινωνίας τῶν θείων μυστηρίων οὐδ᾽ ὅλως δίκαιόν ἐστιν· εἰ δὲ μή γε, ἀναιροῦμεν κατὰ τοῦτο τῶν βουλητῶν τε καὶ τῶν ἀβουλήτων κακῶν τὴν διαφο ράν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΒ'. Εἰ τῷ σίτῳ συναυξάνεσθαι τὰ ζιζάνια ὁ Δεσπότης Χριστὸς ἀπεφήνατο, πῶς τὰ μὲν ζιζάνια πεπλήθυνται, σχεδὸν δὲ ὁ σἶτος ἐξέλιπε; καὶ τίς ἡ ἀπόδειξις τοῦ εἶναι σἶτον τὸν ἐκλείψαντα· πῶς δὲ τῆς συναυξήσεως τούτων ἡ πρόῤῥησις οὐ διέψευ σται; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Απόδειξις τοῦ σίτον εἶναι τὸν ἐκλεί ψαντα, αὕτη ἐστὶν, ἡ παρ' αὐτοῦ (54) πρόρρησις, λέ- γουσα· Διὰ τὸ πληθυνθῆναι τὴν ἀνομίαν ψυγή - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. cesse est accedere, utrum lotum an alia re ejusmodi A ulentem, ne Judaice expurgari videatur, educe : quandoquidem et ipsi ea de re sæpe consulunt. RESP. Quoniam qui Deo consecrati sunt pervi- gilem habent adversarium, qui modis omnibus pe- nes ipsum sitis machinatur ut piis maculam inurat, propterea involuntaria in somnis patiuntur. Atque adversarius quidem, cum sciat in iis quæ sita în nobis non sunt, neque ob præclara nos laudari, ne- que ob turpia vituperari (laudes enim et vituperia corum sunt quæ a nobis cum rationis assensu per- aguntur) ac sonnia ex illo genere esse, quod in no- bis situm non est; is tamen etiain per somnia com - mevet in nobis utrarumque rerum, et honestarum et turpium actiones, has in se spes habens, num forte nos aut rerum honestarum effectione ad ina- nem de iis quæ non egimus, gloriationem excitare, aut turpium actione de inique facto lælantes inve- nire possit. Sed ut hæc quidem somnia videamus in nobis situm non est; ut autem involuntario ejus- modi facto lætemur aut doleamus, in nobis situm est. Si nos igitur reperiat involuntaria actione læ- tantes, gloriatur, ut victor, adversarius ; sin autem dolentes, debilitatur fracto consilio. Satis est igitur, ut a prava machinatione liberemur, de iis dolere, quæ nobis præter voluntatem accidunt, et lacrymis piaculum abluere imaginum, quæ sic nobis præter animi sententiam adsunt. Sed ut abstineant a com- munione divinorum mysteriorum, qui ejusmodi in- c voluntaria passi sunt, id minime æquum est; alio- qui, per hoc tollimus voluntariorum et involunta- riorum malorum discrimen. 449QUÆST. XXII. Si Dominus Christus pronun- tiavit ut cum tritico zizania crescerent, quomodo zizania quidem multiplicata sunt, triticum autem pene defecit, et quo argumento triticum esse patet id quod defecit ? Quomodo autem non falsa prædi- ctio fore ut simul crescerent? RESP. Triticum esse id quod defecit argumento est hæc Christi prædictio, quæ dicit : Quoniam abundavit iniquitas, refrigescet charitas multorum”. ** Matth. xxiv. 12. · vel legendum Hic autem mirari subit quam absurdi errores illudant huic scriptori. Ziza- nia intelligit, ut in Admonitione observamus, om- nium Ecclesiarum de peccato originali ac Christi gratia doctrinam; triticum vero Pelagiana coin- menta. Nemo certe quo tempore omnes Ecclesiæ in rejiciendis Pelagianis conspirabant, triticum in Ecclesia desiderare potuit, nisi Pelagianus esset. Quomodo autem scriptor non indoctus fingere sibi potuit tot remotissimas ecclesias, abjecta catholica doctrina, in amplectendis absurdis opinionibus et humanæ superbiæ molestissimis sic conspirasse, ut eas unus quisque a Christo traditas, ac semper in Ecclesia asservatas, nec unquam sine gravissimo scelere violandas crederet? Quod autem futurum fait, ut triticum usque ad consummationem sæculi D non deficiat, in hoc profecto suis se acuminibus compungit. Ubi enim erat id quod vocat triticum, antequam Theodorus Mopsuestenus, Pelagius et Celestius illud invenirent, ut ipse inventum fatetur fuisse in Resp. ad Quæest. 4, aut cum opiniones sulas ita dissimularet Pelagius, ut illum Diospolitani Pa tres hanc gratiam, ut ait Augustinus De gest. Pehag. n. 22, quam in catholica Ecclesia notissimam nove- rant, crederent confiteri; aut cum Coelestiusin libello, quem obtulit Zozimo has quæstiones præter fidem natas esse, id est ad fidem non pertinere diceret, apud Aug. lib. De peccat. orig. cap. 25. Si triticum deficere non potest, neque etiam ab Ecclesia ejici potest. Cur ergo, ejectis undique Pelagianis, new locum ubi consisterent reperientibus, si qui in Ec- elesia manerent, hi dissimulationis latebris se invol· vere, ut ex testimonio Marii Mercatoris perspexi- mus ac nonnullis hujus scriptoris responsionibus, cogerentur? (33) Εξεγείρας. Legendum εξεγείραι vel εξεγεί (54) Παρ' αὐτοῦ. Vel subintelligendum Χριστοῦ

Α βραχὺ οὐ κατέλυσεν, ἀλλ᾽ ἕως αἰῶνος τῶν ἡμερῶν τῆς κτίσεως κρατεῖν συνεχώρησεν ; • ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὁ μὲν ᾿Απολλώνιος, ὡς ἀνὴρ ἐπισ στήμων τῶν φυσικῶν δυνάμεων καὶ τῶν ἐν αὐταῖς συμπαθειῶν τε καὶ ἀντιπαθειῶν, κατὰ ταύτην τὴν ἐπιστήμην τὰ τελέσματα ἐποιεῖτο, οὐ κατὰ τὴν θείαν αὐθεντίαν· διὸ ἐν ἅπασι τοῖς ἀποτελέσμασιν ἐδεήθη τῆς τῶν ἐπιτηδείων ὑλῶν παραλήψεως, συνεργούσης αὐτῷ πρὸς τὴν τοῦ τελουμένου ἐκπλήρωσιν. Ὁ δὲ σωτὴρ ἡμῶν Χριστὸς, κατὰ τὴν θείαν αὐτοῦ αὐθεν τίαν ποιῶν τὰ θαύματα, οὐδαμῶς ἐδεήθη ὕλης, ἀλλὰ τοῖς προστάγμασί τε καὶ προῤῥήσεσιν αὐτοῦ ἠκολού θει καὶ ἀκολουθοῦσι τὰ πράγματα. Καὶ τὰ μὲν ὑπὸ τοῦ Ἀπολλωνίου γεγονότα τελέσματα, ἐπειδὴ κατὰ τὴν ἐπιστήμην γεγένηται τῶν φυσικῶν δυνάμεων, πρὸς τὴν σωματικὴν ἐργασίαν ἀνθρώπων, οὐκ ἀνέ- τρεψεν ὁ Κύριος· αὐτὸν δὲ τὸν δαίμονα τὸν ἐν τῷ ἐκείνου ἀγάλματι ἱδρυμένον, τὸν ἐν ταῖς μαντείαις ἀπατήσαντα τοὺς ἀνθρώπους, ὡς Θεὸν σέβειν καὶ τιμᾶν τὸν ᾿Απολλώνιον, ἐφίμωσε, καταργήσας αὐτοῦ τὰς μαντείας· σὺν αὐτῷ δὲ καὶ τῶν λοιπῶν δαιμόνων τῶν ἐν τῷ θεῶν ὀνόματι ὑπὸ τῶν Ἑλλήνων τιμωμέ- νων καθεῖλε τὴν δυναστείαν, καθὼς ὁρᾶται τὰ πράγ- ματα. Ἔχοντες δὲ ἐν τούτοις τῆς τοῦ Χριστοῦ θείας δυνάμεως τὰ γνωρίσματα, οὐ χρὴ λέγειν τὰ τοῦ Χρι- στοῦ θαύματα ἐν ψιλῇ κεῖσθαι διηγήσει. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΕ'. Εἰ ἐπαιδεύθη Μωυσῆς ἐν πάσῃ σοφίᾳ Αἰγυπτίων, καὶ ἦν δυνατὸς ἐν ἔργοις καὶ λόγοις, καθώς φησιν ἡ θεία Γραφή, πῶς ἀστρονο μίαν καὶ γεωμετρίαν καὶ ἀστρολογίαν, καὶ τὰ τού τοῖς ἑπόμενα οὐ μετῆλθεν (35) ὁ αὐτὸς μακάριος προ φήτης ; Τῶν γὰρ Αἰγυπτίων τότε ἡ σοφία τὰ τῆς πλάνης ὑπῆρχε διδάσκουσα διδάγματα. Διὰ τί οὖν ἐπὶ τοιούτοις λόγοις ἢ ἔργοις ὑπὸ τῆς Γραφῆς θαυμά ζεται ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Θαυμάζει τον προφήτην ή θεία Γραφή ἐπὶ τῇ δυνάμει (36) τῶν λόγων καὶ τῶν ἔργων, οὐχ ἕνεκεν τῶν λόγων καὶ τῶν ἔργων καθ᾽ αὐτά· ἀνάξια γὰρ ἦν ἐκεῖνα καθ᾽ αὑτὰ πρὸς τὰ ἐγκώμια του προ φήτου· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ δι᾿ ἑκατέρας μὲν περίβλεπτος ὑπῆρχε τοῖς Αἰγυπτίοις ὁ προφήτης τῆς τε τοῦ λόγω παιδείας καὶ τῆς τοῦ βίου κοσμικής λαμπρότητος, ἀμφοτέρων δὲ τὴν εἰς Θεὸν εὐσέβειαν τιμήσας (57), διὰ τοῦτο αὐτὸν ἐθαύμασεν ἡ θεία Γραφή. Αστρονο μία δὲ, καὶ ἀστρολογία, καὶ γεωμετρία, παρ' Αίγυ πτίοις τότε χυδαίά τε, καὶ πεζὰ, καὶ ἀγοραῖα μαθή ματα λελόγιστο. Τίμια δὲ ἦν τότε παρ' αὐτοῖς μαθή ματα τὰ ἱερογλυφικὰ καλούμενα, τὰ ἐν τοῖς ἀδύτοις οὐ τοῖς τυχοῦσιν, ἀλλὰ τοῖς ἐγκρίτοις παραδιδόμενα· ὧν ὁ προφήτης εἰ καὶ τὴν εἴδησιν ἔσχεν, ἀλλ᾽ οὐκέτι καὶ τὴν χρῆσιν, ὡς ἀντικειμένην τῇ κατὰ Θεὸν που λιτείᾳ τῶν Ἑβραίων, δι᾿ ἣν καταφρονήσας τῆς ἐν Αἰγύπτῳ πάσης βασιλικῆς δυναστείας, είλετο συγκα- κουχεῖσθαι τῷ λαῷ τοῦ Θεοῦ. ** δυναστεία - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. vigeat usque in sæculum dierumn creaturæ permi- sit? RESP: Apollonius, ut naturæ virium peritus et mutuarum, quæ illis insunt, consensionum et dis- sensionum, hac scientia effectiones edidit, non di- vina potestate. Quapropter in omnibus effectionibus opus habuit idonea materia, quæ ad effectionem ad- implendam adjuvaret. Noster autem servator Chri- slus, cum divina sua potestate miracula ederet, mi- nime opus habuit materia, sed ejus præceptum et predictionem res sequebantur et sequuntur. Atque editas quidem ab Apollonio effectiones, quia scien- tia naturæ virium ad corporeum hominum usum edebantur, non abolevit Dominus, sed ipsi dæmoni Apollonii statuæ insidenti, qui divinationibus ho- mines seducebat, ut Apollonium, tanquam Deum colerent et venerarentur, os occlusit, divinationes cjus compescens. Simul autem cum illo cæterorum etiam dæmonum, qui sub deorum nomine a Græcis colebantur, sustulit potentiam, ut ex rebus ipsis perspicitur. Quare cum in bis habeamus divinæ Christi potentiæ argumenta, nefas dicere Christi miracula in nuda posita esse narratione. QUÆST. XXV. Si eruditus est Moyses in omni sapientia Ægyptiorum, et erat potens in operibus et verbis s, ut ait diyina Scriptura, quomodo astro- nomiam, geometriam et astrologiam, et quæ ista consequuntur, idem beatus propheta nou didicit? Tunc enim Ægyptiorum sapientia has erroris edo- cebat disciplinas. Cur igitur illum Scriptura ob ejusmodi opcra et doctrinam admiratur ? B C RESP. Miratur prophetam divina Scriptura ob doctrinam et opera, non ob doctrinam et opera per seipsa; hæc enim per se ipsa indigna erant, quæ prophetam laudibus ornarent. Sed quia utroque conspicuus erat Ægyptiis propheta, litterarum do- ctrina et vita seculari splendore, ac utrique pieta- tem in Deum prætulit; propterea illum admiratur Scriptura divina. Astronomia autem et astrologia et geometria tunc apud Ægyptios viles et pedestres ac vulgares disciplinæ habebantur. At in pretio erant scientiae hieroglyphicæ dictæ, quæ non qui- D buslibet, sed selectis hominibus tradebantur in adytis. Harum propheta etsi cognitionem habuit, at nequaquam usum, utpote contrarium Hebræorum Dei colendi rationi, ob quam omnem in Ægypto re- giam potestatem aspernatus maluit afligi cum po- pulo Dei. Act. v11, 22. negatio qua sublata, is esset sensus : Quomodo fa- cere potuit Moyses, ut his se disciplinis daret? cem. Editi burgius. (35) Οὐ μετῆλθεν. Non incommode tolleretur (56) Δυνάμει lta Clarom. et R. Stephanus ad ca!- (57) Τιμήσας. Legendum προτιμήσας monuit S

ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚϚ'. Εἰ πάντα τὰ ὕδατα αἷμα ὑπὸ Μωϋσέως γεγένηται, πῶς ἐπάγει ἡ Γραφὴ τὸν Ἐποίη- σαν δὲ καὶ οἱ ἐπαοιδοὶ τῶν Αἰγυπτίων ὡσαύτως ; Η γὰρ ψευδὲς τὸ πάντα τὰ ὕδατα γενέσθαι αἷμα ὑπὸ Μωϋσέως, ἢ πάλιν τὸ τοὺς ἐπαοιδούς πεποιηκέναι ὡσαύτως. Καὶ περὶ τῶν λοιπῶν τῶν κατ' αὐτοὺς θαυ- μάτων ὁ αὐτὸς λόγος. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Πάντων τῶν ὑδάτων τῶν ἐπάνω τῆς γῆς αἷμα γενομένων, ηναγκάζοντο οἱ Αἰγύπτιοι κύ κλῳ τοῦ ποταμοῦ ὀρύττειν φρέατα, καὶ ἀντλεῖν ὕδωρ, καὶ ποτίζειν ἐξ αὐτοῦ ἑαυτούς τε καὶ τὰ ζῷα αὐτῶν, καὶ τὰ θρέμματα. Ἐκ τούτου τοῦ ὕδατος τοῦ ἐκ τῶν φρεάτων ἀντλουμένου ἐποίησαν οἱ ἐπαοιδοὶ τὸ αἷμα· καὶ οὐδαμῶς διέψευσται ὁ λόγος. Καὶ τὰ μὲν ὑπὸ Μωϋ- σέως γενόμενα θαύματα, ἅτε κατὰ τὴν θείαν γεγενη- μένα ἐνέργειαν, κατὰ μεταβολὴν γεγένηνται φύσεως τοῦ προκειμένου εἰς τὴν φύσιν τοῦ ἐκτελουμένου· τὰ δὲ ὑπὸ τῶν ἐπαοιδῶν γενόμενα κατὰ τὴν ἐνέργειαν ἐγένοντο τῶν δαιμόνων, τῶν φαντασάντων τὰς ὄψεις τῶν ὁρώντων, τὸν μὴ ὄφιν ὁρᾷν (58) ὡς τὸν ὄφιν, καὶ τὸ μὴ αἷμα ὡς αἷμα, καὶ τοὺς μὴ βατράχους ὡς βατράχους. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΖ'. Εἰ ἐναντία ἑαυτῷ Μωϋσῆς οὐκ ἐδίδασκε τὰ μὲν ὀστέα τοῦ Ἰωσὴφ ἐπαγόμενος, τὸν δὲ ἀπτόμενον νεκροῦ ὡς ἀκάθαρτον μυσαττόμενος· καὶ εἰ ἦν τις εὔλογος παρὰ τούτῳ αἰτία, ταύτην μὲν νυνὶ μάθωμεν. Τίνος δὲ ἕνεκεν ἡ Γραφὴ οὐκ εἶπε δι' ἣν αἰτίαν ἐκεῖνα ποιῶν Μωϋσῆς, ταῦτα ἐδίδασκεν ; • ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἐπειδὴ τελευτῶν ὁ Ἰωσὴφ περὶ τῆς μετακομιδῆς τῶν ὀστέων αὑτοῦ ἄρχισε τοὺς υἱοὺς Ἰσραὴλ, καὶ ἦν ἀμφότερα τῷ Μωϋσῃ εἰς φυλακὴν προ- κείμενα, τὸ μὴ παραδαίνειν τὸν ὅρκον, καὶ τὸ μὴ ἅπτεσθαι νεκροῦ, διὰ τοῦτο τῇ λύσει τοῦ νόμου λέ γοντος μὴ ἅψασθαι νεκροῦ, ἐφύλαξε τὸν ὅρκον ἀπα ράβατον. Αδύνατον γὰρ ἦν αὐτῷ ἀμφότερα φυλάξαι ἀπαράβατα, καὶ τὸν νόμον καὶ τὸν ὅρκον. Τῇ μείζονι οὖν φυλακῇ τοῦ ὅρκου ἔλυσε τὴν ἐλάττονα φυλακήν τοῦ νόμου. Πανταχοῦ γὰρ τὸ ἔλαττον κακόν (59) αἱρε- τώτερον τοῦ μείζονος. Καὶ τοιαῦτα πολλὰ εὑρίσκεται ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ, ἅτινα οὐ λογίζεται ὁ Θεὸς εἰς ἁμαρτίαν τῶν παραβαινόντων αὐτὰ διὰ τὴν ἐν αὐτοῖς συμβεβηκυίαν ἀνάγκην, ὡς τὴν οκταήμερον περιτο μὴν, καὶ τὴν ὀκταήμερον περικύκλωσιν τῆς Ἱεριχώ, καὶ τὴν ἐν σαββάτῳ προσαγωγὴν τῶν θυσιῶν· ἅτινα περιέχουσι τοῦ σαββάτου τὴν λύσιν. Ἔτι εἰ ἔταξεν ὁ προφήτης τοὺς ἐκ διαδοχῆς βαστάζοντας τοῦ Ἰωσὴφ τὰ ὀστέα καὶ κατὰ (40)... διὰ τῆς ἐν τῷ καθα... Κατὰ ** ὁρώντων τὸν οὐκ ὄντα Σαμουήλ. ὡς τὸν μὴ ὄφιν ὁρᾷν. Φαντάζουσιν οἱ δαίμονες τας όψεις τῶν ὁρώντων ὡς σώματα ὁρᾷν τὰ μὴ σώματα. Καὶ κατὰ ἑπτὰ ἡμέρας ἀκαθάρτους ὄντας, διὰ τῆς ἐν τῷ καθαρσίῳ, κατὰ τὸν νόμον τοῦ Μωϋσέως, τούτου τοῦ ἀριθμοῦ διατηρήσεως καθαρίζεσθαι. Καὶ κατὰ τὴν Θεοῦ προσταγήν διὰ τῆς ἐν τῷ καθαρισμῷ ἀφαγνίσεως, κατὰ τὸν νό μον τοῦ Μωϋσέως, τούτου τοῦ ἀριθμοῦ τῷ νομίμψ ποσῷ καθαρίζεσθαι. QUESTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. A B " QUÆST. XXVI. Si aquæ omnes sanguis a Moyse factæ, quomodo illud addit Scriptura : Fece- runt autem et incantatores Ægyptiorum similiter *. Vel enim falsum est aquas omnes factas esse san- guinem a Moyse, vel rursus incantatores fecisse similiter. Ac de cæteris eorum miraculis eadem ratio. RESP. Cum aquæ omnes super terram sanguis factæ fuissent, cogebantur Ægyptii circa flunten ſo- dere puteos et haurire aquam, ac seipsos ex ea ct animalia et pecudes aquare. Ex hac aqua, quæ. ex puleis hauriebatur, fecerunt incantatores sangui- nem; minimeque falsum quod dicitur. Ac facta quidem a Moyse miracula, utpote divina facta vir- tute, per mutationem fiebant naturæ rei ante oculos positæ, in naturam illius quæ eliciebatur : qua vero ab incantatoribus, ea operatione fiebant dæ- monum, qui præstigiis oculos deceperunt spectan- tium, ut quasi serpentem aspicerent qui serpens non erat, et quasi sanguinem qui non erat sanguis, et quasi ranas quæ ranæ non erant. QUAEST. XXVII. Utrum contraria sibi ipse Moy- ses non docuerit, dum ossa quidem Josephi expor tat, eum autem, qui mortuum tangit, ut impurum aversatur; atque utrum probabilem aliquam hujus rei rationem habuerit, hanc ediscamus. Cur auten Scriptura non dixit qua de causa Moyses illa faciens, hæc docuerit? RESP. Cum moriens Joseph adjurasset filius is- rael ut ossa sua exportarent, ac utrumque Moysi proponeretur observandum, nempe jusjurandum non transgredi et mortuum non tangere; propterea solvendo legem, quæ mortuum vetat tangere, invio- latum servavit jusjurandum. Fieri enim non pote- rat, ut integrum utrumque servaret, et legem et jusjurandum. Observatione igitur jurisjurandi, que gravior erat, solvit leviorem legis observationen. Ubique enim minus malum præferendum est majori. Ac multa ejusmodi reperiuntur in Scripturis, quæ Deus in peccatum non imputat transgredienti- bus, propter eam quæ supervenit necessitatem, vel- uti octiduana circumcisio et septiduanus Hierichun- tis circuitus, et victimarum in Sabbato oblatio, quæ D quidem Sabbati solutionem præ se ferunt. Præter• Exod. vii, 22. hum, idque confirmari potest ex Quæst. 52, ubi diabolus dicitur eodem modo affecisse oculos tŵy Censet Sylburgius le- gendum Legitur in Quæst. 81: llic ctiam delendum videtur illud ipžv. non illud intelligit quod contra legem æternam com- mittitur, idque satis perspicitur ex allatis ab eo ea si jussit propheta, ut qui ossa Josephi per vi- ces portabant, hi per septem dies impuri manentes, per hujus numeri in purificationibus observationem exemplis. Parum vidit Langus in hac explenda lacuna. At Sylburgius si explendum putal: (38) Τὸν μὴ δριν ὁρᾷν. Expungendum illud ver- (59) Τὸ ἔλαττον κακόν. Minus malun hoc loco, (40) Καὶ κατά. Sic videntur lacuna expleri posse:

Α τὸν νόμον τοῦ Μωϋσέως τούτου τοῦ ἀριθμοῦ καθαρίσ Β ζεσθαι, οὐδ᾽ ἐναντίον ὧν εἶπέ τι διεπράξατο ὁ προ- φήτης. Τὸ δὲ ζητεῖν διὰ τί οὐκ εἶπεν ὁ προφήτης τούτων τὴν αἰτίαν, ὅμοιόν ἐστι τῷ λέγειν, διὰ τί μὴ πᾶσαι αἱ Γραφαὶ ἡρμηνευμέναι παρεδόθησαν παρὰ τῶν ἐκτεθεικότων αὐτάς· ἐπειδὴ ἐν τῇ τοῦ πράγματ τις διηγήσει έμφαντικώς περιέχεται ἡ τοῦ πράγματος ἔννοια. Διότι οὐκ ἐδοκίμασεν ἡ Γραφὴ τὸ ἐκθετικῶς ταύτην δηλῶσαι. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΗ'. Εἰ τὴν τῶν Φαρισαίων έσχημα τισμένην εὐλάβειαν ἐλέγχων ὁ Κύριος ἔλεγεν, ὅτι τά φοι κεκονιαμένοι εἰσὶν, πεπληρωμένοι ὀστέων νε κρῶν, καὶ πάσης ἀκαθαρσίας· καὶ ἐν τῷ νόμῳ ὁ ἀπτόμενος νεκροῦ ἀκάθαρτος ελογίζετο, ὡς ἄτοπον ἐργαζόμενός τι· τούς τε νεκροὺς καὶ τοὺς τούτων μυσαττόμεθα τάφους, υπό τε Παλαιᾶς καὶ Καινῆς ἀκα- θάρτου τοῦ νεκροῦ καλουμένου· πῶς ἀμφοτέρων ὁ Χριστὸς ἐναντίως οὐκ ἔπραξεν, ὅτι, τὸν υἱὸν τῆς χήρας ἀνιστῶν, ἥψατο τῆς σοροῦ, καὶ τὴν θυγατέρα του Ἰαείρου τῆς χειρὸς ἐκράτησεν; Εἰ γὰρ καὶ ἀμφότε ροι τελευταῖον ἀνέστησαν, ἀλλὰ τὴν ἀφὴν τὰ νεκρά ἐδέξαντο σώματα. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τῶν πτωμάτων τὰ νεκρά σώματα καὶ οἱ τούτων τάφοι μυσάττονται διὰ τὴν ἑπομένην αὐτοῖς βαρεῖαν δυσωδίαν, καὶ οὐ διὰ τὴν νέκρωσιν. Εξ γὰρ ἁπλῶς διὰ τὴν νέκρωσιν ἐμυσάττοντο τῶν νεκρῶν τὰ σώματα, οὐκ ἄρα ἐχρῆν τοῖς τῶν ζώων νεκρών σωμάτων μέρεσι κεχρῆσθαι πρὸς τὴν τῶν ζώντων χρείαν, ὡς τοῖς δέρμασι, καὶ τοῖς κέρασι, καὶ θριξί, καὶ χολαῖς, καὶ τοῖς στέασι, καὶ ταῖς σαρξίν· ἅτινα οὐδεὶς λόγος δύναται ὑπεξελεῖν τῆς προσούσης αὐτοῖς νεκρώσεως. Εἰ δὲ νεκρὰ μὲν καὶ ταῦτα, οὐ μυσαττό μεθα δὲ διὰ τὴν ἐξ αὐτῶν χρείαν, πῶς οὐκ ἔστι τῶν ἀτοπωτάτων τὸ καθαρὰ μὲν ἡγεῖσθαι ταῦτα διὰ τὴν ἐξ αὐτῶν χρείαν, μυσάττεσθαι δὲ τῶν ἁγίων μαρτύ ρων τὰ σώματα καὶ τοὺς τάφους ὑπὸ Ἑλλήνων, φυ λακτικὰ ὄντα ἀπὸ τῆς τῶν δαιμόνων ἐπιβουλῆς, καὶ Ιαματικά (41) νοσημάτων τῶν κατὰ τὴν ἰατρικὴν τέ χνην ἀνιάτων ; Παρείκαζε δὲ ὁ Κύριος τὴν τῶν Φαρι σαίων ἐσχηματισμένην εὐλάβειαν τάφοις κεκονιαμέν νοις· ὅτι ὥσπερ τῇ νοήσει τῶν ζώντων βδελυκτή έστι τῶν νεκρῶν σωμάτων ή δυσωδία καὶ ἀκαθαρσία, ο τως καὶ ἡ ἐκείνων ἀνομία βδελυκτή ἐστι τῇ νοήσει τῶν εὐσεβῶν, τρόπον τινὰ οὖσα αὐτῶν ψυχῆς νέκρω σις, καὶ δυσωδία, καὶ ἀκαθαρσία. Ωσπερ γάρ, χωρι σθείσης τῆς ψυχῆς τοῦ σώματος, νεκρὸν τὸ σῶμα, καὶ δυσῶδες, καὶ ἀκάθαρτον, οὕτως χωρισθέντος τοῦ φόβου τοῦ Θεοῦ τῆς ψυχῆς, νεκρὰ ὑπάρχει ἡ ψυχὴν APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA, secundum legem Moysis expiarentur: nihil fecit contrarium iis quæ dixit. Quærere aûtem cur ho‐ rum causam non dixerit propheta, idem est ac quære- re, cur non omnes Scripturæ addita interpretatione traditæ sint ab iis, qui illas ediderunt ; si quidem ipsa rei narratione significanter continetur illius intelligendæ ratio. Quare illam cum explicatione declarandam Scriptura non judicavit. QUÆST. XXVIII. Si Pharisæorum simula- tam pietatem arguens Dominus dicebat, eos sepul- cra esse dealbata, plena ossibus mortuis et omni impuritate "; et in lege qui mortuum tangebat im- purus habebatur, quasi piaculum admisisset, ac nos etiam mortuos et eorum sepulcra aversamur, quippe cum in Veteri et Novo Testamento impurum cada- ver appelletur, quomodo contra utrumque Dominus non fecit, cum viduæ filium resuscitans tetigit locum lum, et cum Jaïri filiæ manum apprehendit ? Etsi enim uterque postea resuscitatus est, at tactum mor- tua corpora exceperunt. RESP. Mortuorum cadavera et eorum sepulcra aversamur propter hærentem illis graveolentiam, non propter mortalitatem. Nam si omnino propter mortalitatem aversaremur mortuorum corpora, non oporteret profecto ex mortuorum animalium cor- poribus partes adhibere ad viventium usum, ut pelles, cornua, pilos, bilem, adipem, et carnes, quæ quidem nulla ratio eximere potest ab insita illis mortalitate. Sed si hæc quidem mortua, nec tamen ea aversamur, ob utilitatem quam ex illis percipi- anus; quomodo non absurdissimum hæc quidem pura existimari ob utilitatem quam præstant, abo- minationi autem Græcis esse sanctorum martyrum corpora et sepulcra, quæ vim habent custodiendi ab insidiis dæmonum et sanandi morbos arti me- dicæ insanabiles ? Assimilavit autem Dominus simu- Jatam Pharisæorum pietatem sepulcris dealbatis, quia quemadmodum viventium cogitatio fetorem et impuritatem aversatur corporum mortuorum, ita illorum iniquitatem aversatur cogitatio piorum, quippe cum illorum animæ mortalitas sit et fetor et inpuritas. Quemadmodum enim, discedente anima a corpore, mortuum est corpus et fetidum et impurum, ita, discedente ab anima timore Dei, mortua est anima et fetida et impura. Contrarium autem nihil fecit Dominus neque Veteri neque Novo ** Matth. xx111, 27. Sylburgius se nihil tale in Clemente Alexandrino invenisse, ita ut hæc recentiorum magis quam vete- rum illorum temporum esse videantur. Sed etiamsi miracula ad martyrum tumulos sæculo quarto fieri coepissent, inesset semper huic divinæ vocis testi- monio certissima et cultus reliquiarum comprobatio, et eorum, qui illum postremis sæculis rejicere ausi sunt, condemnatio. Sed ut martyrum cultum tribus printis sæculis viguisse certa et explorata res est, ita eorum precibus beneficia impetrari solita per- C D spicimus ex studio in eorum reliquias impenso.Cur enim S. Ignatii reliquias, sicut thesaurum inappre tiabilem, Polycarpi ut aurum gemmamque pretiosam Christiani habebant, id quod discimus ex Actis S. Ignatii et epistola Ecclesiæ Smyrnensis, nisi quia nota erat virtus reliquiarum? Adeo res percrebue- rat ut ethnici et Judæi hoc solatium Christianis præripere conarentur, id quod testatum habemus in epístolis de S. Polycarpi et Lugdunensium mar tyrum martyrio scriptis. (41) Ιαματικά. Vid. Quæst. 5 et 100. Observat

καὶ δυσώδης, καὶ ἀκάθαρτος. Κατ' ἐναντίωσιν δὲ ἔπρα- ξεν ὁ Κύριος οὐδὲν οὔτε τῇ Παλαιᾷ, οὔτε τῇ Καινῇ οὐκ ἦν γὰρ ὑπὸ τὸν νόμον ὅτε τοὺς ἐν τῇ ἐρωτήσει εἰρημένους νεκρούς ἤγειρεν. Ἀπὸ γὰρ τοῦ βαπτί- σματος ἤρξατο ὁ Κύριος τῆς Εὐαγγελικῆς πολιτείας, οὔσης ἔξωθεν τῆς τοῦ νόμου φυλακῆς· διὸ οὐκ ἐμιάνθη αψάμενος τοῦ νεκροῦ. Κατὰ δὲ τὴν Καινὴν ἐκεῖνα μόνα ἦν μιαντικὰ ἀνθρώπων, τὰ ἐκ τῆς καρδίας ἐξερ χόμενα κακά· τὸ δὲ ἅπτεσθαι νεκροῦ οὐ μιαίνει τὸν ἄνθρωπον. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΘ. Εἰ πεπλήρωτο ὁ οἶκος ἔνθα ὁ Κύριος ἦν ὁπηνίκα ο παράλυτος ἔμελλε θεραπεύεσθαι, καὶ διὰ τοῦτο ἠναγκάσθησαν οι βαστάζοντες αὐτὸν καταλῦσαι τὴν ὀροφὴν, καὶ δι' αὐτῆς καθεῖναι τὸν ἀσθενοῦντα, πῶς οἱ ἐν τῷ οἴκῳ ἡθροισμένοι ὄχλοι οὐκ ἐπλήγησαν τῆς ὀροφῆς λυομένης; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Αισθανόμενοι οἱ ἐν τῷ οἴκῳ μελλού- σης τῆς ὀροφῆς ἀποστεγοῦσθαι, πάντως ὑπεχώρησαν. Οὐ γὰρ οὕτως ἦσαν ἀνόητοι οἱ τὴν ὀροφὴν ἀποστε γοῦντες, ὥστε μὴ βοᾷν τοῖς ἐν τῷ οἴκῳ ὑποχωρεῖν, ἵνα μὴ πλήσσωνται. Οὐδὲ γὰρ ὅλης τῆς ὀροφῆς ἦν χρεία ἀποστεγοῦσθαι, ἀλλὰ τόσον ὅσον ἤρχει εἰς τὴν ὑποχάλασιν τοῦ παραλύτου. ΕΡΩΤΗΣΙΣ Λ'. Εἰ ἑκάστῳ ἀνθρώπῳ ἄγγελος παρ έπεται φύλαξ, καθὼς ἡ θεία Γραφὴ λέγει, οἱ δὲ ἄν θρωποι ποτὲ μὲν αὔξησιν, ποτὲ δὲ μείωσιν, ὡς ἐπὶ τοῦ κατακλυσμοῦ καὶ τῶν λοιπῶν συμφορῶν, διὰ τὰς ἑαυτῶν πράξεις ὑπέμειναν, οἱ τῆς τῶν ἀγγέλων (42) αὐξήσεως καὶ μειώσεως ὄντες ἀνεπίδεκτοι, ποίαν τότε λειτουργίαν ἐπλήρουν, ἑκάστου τῶν ἀγγέλων παρὰ Θεοῦ λειτουργίαν ἐξ ἀρχῆς εἰληφότος ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Οἱ μὲν ἄγγελοι πάντες, ἄρχοντές τε καὶ ἀρχόμενοι, λειτουργίαν ἐκπληροῦσι χρειώδη τοῖς οὐρανοῖς καὶ τοῖς διὰ τὸν ἄνθρωπον· οἱ δὲ λειτουρ γεῖν εἰληφότες τὸ παρέπεσθαι τοῖς ἀνθρώποις φύλα- κες ἀεὶ μὲν αὔξονται, μειοῦνται δὲ οὐδέποτε. Η γὰρ παρέπονται τῷ συναμφοτέρω, ψυχῇ λέγω καὶ σώ ματι, ἢ παρέπονται τῇ ψυχῇ μετὰ τὴν ἐκ τοῦ σώμα τος ἔξοδον τῆς ψυχῆς, ἕως τοῦ καιροῦ τῆς τοῦ κόσμου ἀνακτίσεως. Πρὶν ἢ δὲ ταγῶσι παρέπεσθαι τοῖς ἀνθρώποις, καὶ φυλάττειν αὐτοὺς, ἐν ταῖς ἄλ λαις ὑπὲρ ἀνθρώπων λειτουργίαις λειτουργοῦσι τοῖς οἰκείοις ἄρχουσιν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΛΑ'. Εἰ νεύματι θείῳ αἱ νεφέλαι τὸν ὑετὸν τῇ γῇ καταπέμπουσι, διὰ τί τὰς νεφέλας οἱ καλούμενοι νεφοδιώκται επαοιδίαις τισὶ κατασκευά- ζονται, ἔνθα βούλονται, χαλάζας καὶ ἀμέτρους ὑετοὺς ἀκοντίζειν ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τοῦτο ἐπειδὴ κατὰ τὰς ἁγίας Γρα- φὰς μαρτυρεῖς (43), τοὺς ὑετοὺς εἶναι ἐκ τῶν ἐπαοι- δῶν ἄπιστον. Καὶ γὰρ αὐτὸς ὁ ταύτην περὶ τούτου ἐρωτήσας τὴν ἐρώτησιν, οὐκ ἀφ᾽ ὧν ἐθεάσω γινο- μένων τὴν ἐρώτησιν πεποίηκας, ἀλλ' ἀφ᾽ ὧν ἤκου- σας. τῶν ἀγγέλων οἱ τῆς. νεφο- διῶνται, κατά QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. $278 Testamento. Non enim erat sub lege, cum eos, de B quibus in interrogatione dictum est, resuscitavit. Nam a baptismale auspicatus est evangelicum in- stitutum, quod a legis observatione liberum et su- lutum est. Quare mortuum tangens minime conta- minatus est. In Novo autem Testamento ea tantum contaminant homines, quæ ex corde prodeunt mala; mortuum autem tangere non contaminat. homi- .nem. QUAEST. XXIX. Si domus, in qua erat Dominus, tum cum paralyticum curaturus esset, plena erat, et idcirco coacti sunt qui eum portabant, tectum solvere, et per illud demittere infirmum, quomodo conferta in domo turba non percussa est tecto so- luto? RESP. Secesserunt profecto qui in domo erant, ubi tectum apertum iri animadverterunt. Ne- que enim adeo insani erant qui tectum apericbant, ut non eos, qui in domo erant, clamore admone- rent discedere ne percuterentur. Neque enim totum opus fuit tectum aperiri, sed quantum satis esset ad demittendum paralyticum. QUÆST. XXX. Si unumquemque hominem an- gelus assectatur custos, quemadmodum divina do- cet Scriptura, homines autem nunc incrementum), nunc imminutionem, ut in diluvio et cæteris cala- mitatibus, ob propria sua facta sustinuerunt: qui nec augeri nec minui possunt, quale tunc ministe- rium adimplebant, cum angelorum unusquisque a C Dev ministerium ab initio acceperit ? D cod. Clarom. legitur ad marginem RESP. Omnes quidem angeli, et qui præsunt et qui parent, ministerium adimplent cœlis et iis, quæ propter hominem facta sunt, utile. Qui autem id acceperunt muneris, ut homines assectentur custo- des, hi augentur quidem semper, nunquam vero minuuntur. Vel enim utrumque simul conjunctum, animam dico et corpus, vel animam e corpore egressam sequuntur usque ad mundi renovationis tempus. Antequam autem homines sequi et eos custodire imperentur, in aliis pro homine ministe riis ministrant propriis principibus. QUÆST. XXXI. Si nutu divino nubes pluviam terræ immittunt, quare ii, qui vocantur sive nubium agitatores, quibusdam inean- tationibus perficiunt, ut nubes quo ipsi voluerint, grandinem, et immensas pluvias jaculentur? RESP. Quandoquidem id contra sanctas Scri- pturas testaris, incredibile est ab incantationibus pluvias proficisci. Nam et ipse qui hanc ea de re quæstionem posuisti, non ex his, quæ fieri vidisti, posuisti, sed ex his quæ audisti. cum hic scriptor infra iu Resp. ad Quæst. 37, præ- positionem eodem modo usurpet, nihil mu- tandum duxi. (42) Τῶν ἀγγέλων. Hæc prorsus delenda. in (43) Μαρτυρεῖς. Langus addit negationem, sed

ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΛΒ'. Εἰ θνητὴν ὁ Θεὸς τὴν ἡμετέραν ἔκτισε φύσιν, πῶς λέγεις ὅτι ὁ Θεὸς θάνατον οὐκ ἐποίησεν ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Οὐκ εἴ τι θνητὸν τῇ φύσει (44), τοῦτο ἀνάγκη πάντως ἀποθανεῖν· καὶ τούτου ἡ ἀπό δειξις, τὸ θνητοὺς ὄντας τὴν φύσιν τόν τε Ενώχ καὶ τὸν Ἠλίαν ἐν ἀθανασίᾳ ἔτι διαμένειν, τοῦ, Γῆ εἶ, καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ, γενομένους ἀνωτέρω. 'Αλη θὲς οὖν τὸ θνητὴν τὴν φύσιν ἡμῶν πεποιηκέναι τὸν Θεὸν, καὶ εἰσελθεῖν τὸν θάνατον εἰς τὸν κόσμον τῇ τοῦ ἀνθρώπου παρακοῇ. Εἰ μὲν γὰρ, ὥσπερ ἐποίησεν ὁ Θεὸς θνητὴν τὴν φύσιν, οὕτως ἐποίησε καὶ τὸν θά νατον, οὐκ ἂν διὰ τῆς παρακοῆς ὁ θάνατος· καὶ εἰ ὁ Θεὸς τὴν παρακοὴν οὐκ ἐποίησεν, οὐδ᾽ ἄρα τὸν θάνατον. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΛΓ'. Εἰ τῶν ἀνθρώπων ἡ φύσις, ὡς θνητὸν (45) μὲν τὸ οἰκεῖον ἐπιγινώσκει πέρας, ὁ δὲ ἑκάστου χρόνος οὐ κατά τινά ἐστιν ὅρον, ὅπερ και λοῦσιν οἱ ἐκτὸς εἶμαρμένην· πῶς τῷ Εζεκίᾳ προσε τέθησαν χρόνοι ; Τὸ γὰρ προστεθὲν ἐπὶ τοῦ προορι σθέντος ἀριθμοῦ δηλονότι λαμβάνεται. Πόθεν οὖν ἐπὶ τῶν τελευτώντων τὸ τοῦ χρόνου αόριστον δείκν ται ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὅτι δὲ οὐχ ὥρισται (46) τῆς ἐκά στου ζωῆς ὁ χρόνος, δείκνυται ἐκ τῶν γραφικών τω νῶν οὕτως· Ἐὰν, φησὶν, ἐν τῷ πεδίῳ εὕρῃ ἄνθρω πος νεάνιδα μεμνηστευμένην, καὶ βιασάμενος αὐτὴν κοιμηθῇ μετ' αὐτῆς, τὸν μὲν ἄνδρα ἀπο- κτείνατε, τὴν δὲ νεάνιδα μὴ ἀποκτείνητε. Ὃν γὰρ τρόπον ἐπάταξεν ἄνθρωπος ἐπὶ τὸν πλησίον αὐτ τοῦ, καὶ πατάσσων αὐτὸν οὐχὶ παρῆν ὁ βοηθῶν, οὕτως ἐγένετο τὸ πρᾶγμα τοῦτο· καὶ ἐβόησεν ἡ rεᾶνις, καὶ ὁ βοηθῶν αὐτῇ οὐκ ἦν. Οὐκ ἂν δὲ παρείκασεν ἡ θεία Γραφὴ τὴν βεβιασμένην κοίμησ σιν τῇ βεβιασμένῃ ἀναιρέσει, εἰ ἦν ὁ θάνατος ώρισμέ νος. Τὸ γὰρ παρὰ Θεοῦ ὡρισμένον, ἀβίαστόν τε καὶ ἀπαράβατον. Αλλ' εἰ τοῦτο, δηλονότι οὐ τῇ προω ρισμένη ζωῇ τοῦ Εζεκίου προσετέθησαν χρόνει ζωῆς, ἀλλὰ τοῖς ἀορίστως προλαβοῦσιν ἔτεσιν αὐτ τοῦ, ὧν τὸ τέλος ἐγίνετο διὰ τοῦ θανατικού πάθους, μὴ τοῦ Θεοῦ ἐκ τοῦ πάθους ἰασαμένου αὐτὸν, καὶ εἰς τὸ ζῇν αὐτὸν ἀποκαταστήσαντος. ** APPENDIX. PARS J. S. JUSTINI OPERA SPURIA, - QUÆST. XXXII. Si mortalem Deus nostram ▲ condidit naturam, quomodo dicit Scriptura: Deus mortem non fecit ? RESP. Non si quid mortale natura, id necesse est omnino mori. Atque hujus rei argumentum est, quod Enoch et Elias, cum mortales sint, in im- mortalitate adhuc perdurent, dicto illo: Terra es, et in terram reverteris 33, facti superiores. Verum igitur est mortalem naturam nostram a Deo factam esse, et mortem ingressam esse in mundum homi- nis inobedientia. Nam si quemadmodum naturam Deus mortalem fecit, ita et mortem fecisset, ne- quaquam mortis causa esset inobedientia; et si Deus inobedientiæ auctor non est, neque mortis profecto auctor est. QUÆST. XXXII. Si hominum natura, ut- B pote mortalium, proprium agnoscit finem, tempus autem uniuscujusque nequaquam ejusmodi termino, quem extranei fatum appellant, definitur, quomodo Ezechiæ additi sunt anni? Quod enim additur, li- quet id ad nunierum jam præfinitum accedere. Unde igitur morientium tempus definitum non esse demonstratur? RESP. Non definitum esse cujusque vitæ tempus, demonstratur ex Scripturæ vocibus sic: Si in campo, inquit, homo invenerit puellam desponsatam ac vim illi inferens concubuerit cum illa, virum qui- dem occidite, puellam autem ne occidatis. Quemad- modum enim percussit homo proximum suum, et cum eum percuteret, non adfuit qui opem ferret, ita et illud facinus patratum est; clamavit puella nec aderat qui ei opitularetur ". Non assimilasset di- vina Scriptura violentum stuprum violent cxdi, si definita mors esset. Quod enim a Deo definitum, id nec vi movere nec transgredi est. Sed, si ita se res habet, nequaquam profecto definitæ Ezechiæ vitæ additi sunt anni vitæ, sed annis illius indefinite præ- cedentibus, quorum finis aderat morbo letali, si non illius morbum Deus sanasset, eumque in vitam restituisset. Sap. 1, 13. C Gen. 111, 19. * Deut. xx11, 25-27. legerunt, nec fortasse lecturi sunt, fuco insidioso, si hac tua legerunt, subripere voluisti, quasi ego ilu dixerim, Adam mortalem factum, ut sive peccaret sive non peccaret, moriturus esset. In libro i De poc- cat. mer., n. 5, rem illustrat exemplo maxime apto. Sed quia locus corruptus est, sanare illum conabor, ea uncinis includendo quæ prorsus reci.. denda sunt. Sicut enim hæc ipsa caro, inquit, quam nunc habemus non ideo [non] est vulnerabilis, quia [non] est necesse ut vulneretur; sic illa non idev [non] fuit mortalis quia [non] erat necesse ut mU- philus Antiochenus, cum Adamum nec mortalem, nec immortalem creatum fuisse, sed capacem utriusque pronuntiat ; sed tamen hoc loco id natura mortale dicitur, quod mori potest. Justinus initio Dialogi, et Tatianus animam natura immortalem esse negant, quia id solius Dei est, anima auten, si Deus velit, destrui potest. Caterum hic scriptor, id quod interdum Pelagianos dixisse observamus in Admonitione, diserte asseveral peccato hominis mortem ingressam esse, et si Deus peccati auctor non est, neque etiam mortis. Non moleste fert S. Au- gustinus mortalem dici Adamum ante peccatum, modo constet moriturum non fuisse, si non pec- casset. At illud, ut catholicæ fidci contrarium aver- satur, si ita mortalis fuisse dicatur, ut mortem ef- fugere non posset. Sed quoniam mortalem, inquit, 1, adv. Jul. n. 68, hactenus dixi, quia poterat mori; reretur. hane nostri scriptoris sententiam com Evangelio et cum ipsis ethnicorum testimoniis pugnare. In học sane cateros Pelagianos superat.. (44) θνητὸν τῇ φύσει. Accuratius loquitur Theo- D poterat namque peccare : tu eis qui hos libros non (45) Ως θνητόν. Leg. ὡς θνητῶν. (46) Ούχ ώρισται. Recte observat Sylburgius

ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΛΔ'. Εἰ, καθώς τινές φασιν, ὁ κατα- Α κλυσμὸς ἐν παντὶ τόπῳ τῆς γῆς οὐ γέγονεν, ἀλλ' ἐν ᾧ οἱ τότε ἄνθρωποι ᾤχουν, πῶς ἀληθὲς ὅτι ὑψώθη τὸ ὕδωρ ἐπάνω πάντων τῶν ὑψηλῶν ὀρέων δεκατέσ σαρας πήχεις ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Οὐ δοκεῖ ἀληθὲς εἶναι τὸ μὴ ἐν παντὶ τῷ κόσμῳ τὸν κατακλυσμὸν γεγονέναι· εἰ μή τι ἄρα κοιλότεροι ἦσαν οἱ τόποι ἔνθα ὁ κατακλυσμὸς ἐγένετο, τῶν λοιπῶν τόπων τῆς γῆς. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΛΕ'. Εἰ τῶν ἀλόγων ἁπάντων δημιουρ γός ἐστιν ὁ Θεὸς, διὰ τί τὸ διχηλοῦν ὁπλὴν καὶ μηρυ κισμὸν μὲν ἔχον, καθαρὸν εἶναι ἀπεφήνατο; καὶ πά λιν διὰ τί τὸ μηρυκισμὸν μὲν ἔχον οἷον κάμηλος, ὁπλὴν δὲ μὴ διχηλοῦν, ἐν τοῖς καλοῖς (47) τέτακται, καὶ τὸ διχηλοῦν μὲν τὴν ὁπλὴν, μηρυκισμὸν δὲ μὴ ἔχον, οἷον χοῖρος, ἐν τοῖς μὴ καθαροῖς λελόγισται ; Β Καὶ ἐν τοῖς ἰχθύσι δὲ τὰ ἀλεπίδωτα ; Καὶ τὰ πετεινὰ διὰ τί διῄρηνται, καίτοι τινῶν καθαρῶν, εἴ γε συγ- χωροῦνται, ταὐτὰ τοῖς ἀκαθάρτοις ἐσθιόντων καὶ πραττόντων ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Φύσει μὲν καθαρὰ ὑπάρχει πάντα τὰ ζώα, καὶ καλὰ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ἐξ ἀρχῆς γεγονότα, κατά τὸ εἰρημένον· Καὶ εἶδεν ὁ Θεὸς πάντα ὅσα ἐποίησε, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν, καὶ τῆς θείας τετυ- χηκότα εὐλογίας, λεγούσης· Αὐξάνεσθε καὶ πληθύ- νεσθε. 'Αλλ' ἐπειδὴ ἐβούλετο ὁ Θεὸς, ὥσπερ ἐν πᾶσι, τοῖς ἐσθιομένοις ὑπὸ τὸν ζυγὸν τῆς τοῦ νόμου δου- λείας ποιήσασθαι τοὺς Ἰουδαίους, διὰ τοῦτο τῶν ζώων, καὶ πετεινῶν, καὶ ἰχθύων, τινὰ μὲν ὠνόμασε καθαρά, ὧν καὶ τὴν σφαγὴν καὶ τὴν βρῶσιν τοῖς Ιουδαίοις επέτρεψε· τινὰ δὲ ἀκάθαρτα ὠνόμασεν, ὧν τὴν βρῶσιν αὐτοὺς ἀπεῖργε. Καθαρὰ οὖν ταῦτα καὶ ἀκάθαρτα λέγονται καθαρὰ μὲν διὰ τὴν φύσιν· ἀκά- θαρτα δὲ, διὰ τὸν νόμον. Αλλως δὲ πάλιν καθαρὰ καὶ ἀκάθαρτα λέγονται, διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν. Ἐπειδή ἐν τῇ Αἰγύπτῳ τότε πάντα τὰ ζῶα πλὴν τοῦ χοίρου ἐθεοποιοῦντο· διὰ τοῦτο τῶν ζώων τὰ μὲν καθαρά, τὰ δὲ ἀκάθαρτα ὠνόμασε· καὶ τὰ μὲν καθαρὰ ἐπέ- τρεψεν αὐτοῖς θύειν, τὰ δὲ μὴ ἐσθίειν ὡς ἀκάθαρτα, δι' ἑκατέρου (48) δεικνύων αὐτὰ ἀνάξια ὄντα τῆς τοῦ Θεοῦ προσηγορίας τε καὶ τιμῆς, καὶ διὰ τοῦ θύεσθαι καὶ ἐσθίεσθαι· καὶ πάλιν διὰ τοῦ καλεῖσθαι αὐτὰ ἀκάθαρτα. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΑϚ'. Εἰ τὸ Θεῖον τροπῆς ἀνεπίδε κτον, διὰ τί περὶ τῆς χρίσεως τοῦ Σαούλ λέγει μετα- μελεῖσθαι, καὶ περὶ τῆς καταστροφῆς τῆς Νινευί ὅτι μετενόησεν ; 'ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ο Δεσπότης Θεὸς καὶ κατὰ τὸ ὑπάρχειν, καὶ κατὰ τὸ πράττειν τὰς πρεπούσας αὐτ τῷ πράξεις, ἄτρεπτός ἐστι. Προνοῶν δὲ τῶν τρεπο μένων πρὸς τὸ λυσιτελὲς τοῖς ὑπ' αὐτοῦ προνοουμέ νοις, τρέπει τὰ πράγματα· διὸ καὶ πρὸς τὸ συγγι νώσκειν, καὶ πρὸς τὸ μὴ συγγινώσκειν ἀτρέπτως ἔχει. Συγγινώσκει γὰρ ἀτρέπτως τοῖς διορθοῦσι τὰ ἑαυτῶν πταίσματα· τοῖς δὲ ἀδιορθώτως ἔχουσι πρὸς κακοῖς. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. QUAEST. XXXIV. Si, ut nonnulli dicunt, dilu- vium in omni terræ loco non fuit, sed in iis, quæ tunc homines incolebant, quomodo verum est aquam evectam fuisse supra altissimos quosque montes quindecim cubitis ? RESP. Verum esse non videtur non in omni loco diluvium exstitisse, nisi forte decliviora fuerint loca, in quibus diluvium exstitit, cæteris terra locis. QUÆST. XXXV. Si omnium rationis exper- tium conditor est Deus, quare quod bifidam ungu- lam habet ac ruminat, id mundum esse pronuntia- vit ; ac rursus quare id quod ruminat quidem, ut camelus, sed bifidam ungulam non habet, in malis numeratur, et quod ungulam quidem bifidam ha. bet, sed non ruminat, ut porcus, in immundis re- C censetur? Atque in piscibus cur immunda quæ squamis carent? Aves etiam cur distincta *? Munda quippe nonnulla, si eis concedatur, eadem ac im- munda comedunt et faciunt ? RESP. Natura munda sunt animantia omnia, et bona a Deo primitus facta, secundum illud dictum : Et vidit Deus omnia quæcunque fecerat, et eranı valde bona, et divinam accepere benedictionem, Deo dicente : Crescile et multiplicamini s. Sed quia volebat Deus, ut in omnibus rebus, ita in cibis, jugo servitutis legis Judæos subjicere, propterea animalium et avium et piscium alia appellavit munda, quæ et immolare et edere Judæis permisit ; alia vero immunda, quorum esu illos probibuit. Munda igitur hæc et immunda dicuntur; munda quidem propter naturam, impiunda vero propter legem. Rursus autem munda et immunda dicuntur ob hanc causam. Quando quidem in Ægypto tunc animalia omnia, præter porcum, divinitate donabantur, propterea animalium alia quidem munda, alia vero immunda appellavit, ac munda quidem permisit illis ut immolarent, immunda au- tem edere vetuit, in utroque docens ea Dei appe:- latione et honore indigna esse, et quod immolaren- tur et ederentur, et rursus quod immunda appella- rentur. QUÆST. XXXVI. Si in Deum non cadit mutatio, D quare unctionis Saulis dicit se poenitentia duci, et w Lev. 11. * Gen. xvii, 21, 28. Ninives evertendæ consilium mutavit? RESP. Dominus Deus et in eo quod est, et in eo, quod sibi convenientia agit, immutabilis est; providens autem iis, quæ mutationi obnoxia sunt, ad utilitatem eorum, quibus providet, res conver- tit; quare et ignoscendo et non ignoscendo immu- tabilis est. Ignoscit quidem immutabiliter iis, qui suos ipsorum lapsus emendant; iis autem, qui sine emendatione in malis perseverant, immutabiliter vidit R. Stephanus, eamque addidit Sylburgius. (47) Καλοῖς. Probe vidit Langus legendum esse (48) Δι' εκατέρου. Praepositionem addendam esse

Α τὰ κακὰ, ἀτρέπτως οὐ συγγινώσκει. Τὸ οὖν μεταμε Β μέλημαι, τὸ ἄτρεπτον αὐτοῦ ἐμφαίνει τὸ κατὰ τὸ μὴν συγγινώσκειν. Τὸ δὲ, μετενόησεν ὁ Κύριος, τὸ ἄτρεπτον αὐτοῦ δηλοῖ τὸ κατὰ τὸ συγγινώσκειν. "Ατρε- πτος γάρ ἐστιν ὁ Θεὸς, καὶ ἀεὶ ἐν τοῖς αὐτῷ πρέ πουσι ποιεῖ διαμένειν (49) · τροπὴν δ᾽ εἰς τὸ ποιεῖν τὰ μὴ πρέποντα αὐτῷ, οὐ δέχεται πότε. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΛΖ'. Εἰ τὸ Ἰωάννου βάπτισμα μὴ κατὰ νόμον ἦν, ὥσπερ οὖν οὔτε ἦν, πῶς οὐκ ἦν παρὰ τὸν νόμον, καὶ πῶς ὑπὸ τῶν ἐννόμων ἐδέχθη; Πῶς δὲ οὐ παράνομοι οἱ ὑπὸ τὸν νόμον ὄντες, καὶ τὸ παρὰ τὸν νόμον δεξάμενοι βάπτισμα; Εἰ δὲ ὑπὸ τὸν νό μον ἐτύγχανε τὸ τῆς χάριτος βάπτισμα, μήτε κατὰ νόμον, μήτε ὑπὲρ νόμον, μήτε παρὰ νόμον λεγόμε νον, κατὰ τί γινόμενον εὑρεθήσεται ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τὸ βάπτισμα Ἰωάννου, προοίμιον ἦν τοῦ Εὐαγγελίου τῆς χάριτος· διὸ καὶ ὑπὲρ τὸν νόμον ἦν (50). Οὐδὲ γὰρ ἐνεδέχετο τοὺς κατὰ τὸν νό μον (51) ἁμαρτήσαντας, ἐν τούτῳ διὰ μετανοίας τε καὶ πίστεως τοῦ Χριστοῦ δέξασθαι τὴν συγχώρη σιν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΛΗ'. Εἰ πιστώσασθαι τοὺς μαθητάς ὁ Ἰωάννης περὶ τοῦ Χριστοῦ, ὅτι αὐτός ἐστιν, ἐδού λετο, ὅτε ἀπέστειλεν αὐτοὺς πρὸς αὐτὸν ( τοῦτο γάρ τινες ειρήκασι ), διὰ τί μὴ κατὰ ἀπόφασιν εἶπεν αὐτ τοῖς, ἀλλὰ πεῦσιν δι' αὐτῶν τῷ Χριστῷ προσήγαγεν; Εἰ δὲ αὐτὸς διὰ τὸ τῇ εἱρκτῇ ἑαυτὸν ἐμβεβλῆσθαι ἐκ τῶν νοουμένων ποικίλως εἰς τὴν περὶ αὐτοῦ ἀμφιβο λίαν κατέστη (52) (καὶ γὰρ τοῦτο εἰρήκασιν (55) ἕτεροι), διὰ τί ὡς μηδέπω αὐτὸν ἐλθόντα ἐγνωκὼς ἐρωτᾷ ; Τὸ γὰρ Σὺ εἶ ὁ ἐρχόμενος, ἕτερον προσδο κῶμεν ; ὡς μηδέπω μὲν τὸν Χριστὸν παραγενόμενον, εὔχεσθαι δὲ αὐτὸν (54) προσδοκώμενον, τὴν ὑπόνοιαν δίδωσι. Πεπεισμένος γὰρ τοῦτο, οὐκ ἂν ἐπηρώτησε Σὺ εἶ ὁ Χριστὸς, ἢ ἑτερός τις παρ' ἐκεῖνον ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἐπειδὴ διάφοροι φῆμαι περὶ ὧν ἐποιήσατο θαυμάτων ὁ Ἰησοῦς διέτρεχον, τῶν μὲν λεγόντων, Ἠλίας ἐστὶν ὁ ταῦτα ποιῶν· τῶν δὲ, Τε- ρεμίας· τῶν δὲ, Αλλος τις τῶν προφητῶν· ταύτας τὰς φήμας ἀκούων ὁ Ἰωάννης ἐν τῇ εἰρκτῇ, πέμπει τοὺς μαθητὰς αὑτοῦ μαθεῖν, εἰ ὁ τὰ σημεῖα ποιῶν αὐτός ἐστιν ὁ ὑπ' αὐτοῦ μαρτυρηθείς, ἢ ἑτερός τις, ὁ παρὰ τῶν πολλῶν θρυλλούμενος. Γνοὺς δὲ ὁ Ἰη σοῦς τοῦ Ἰωάννου τὸν σκοπὸν, ἐπὶ τῆς παρουσίας τῶν μαθητῶν Ἰωάννου ἐποίησε πολλά θαύματα, πεί- θων αὐτοὺς καὶ τὸν Ἰωάννην δι᾿ αὐτῶν, ὡς αὐτὸς εἴη ὁ πεποιηκὼς καὶ τὰ ἐπ' ὀνόματι ἑτέρων φημιζόμενα θαύματα, ὁ ὑπ' αὐτοῦ μαρτυρηθείς. *º κατὰ τὰς ἁγίας Γραφάς, APPENDIX. - - FARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. non ignoscit. Illud igitur, penitentia ducor 3, illius in non ignoscendo immutabilitatem declarat. Illud autem, consilium mutavit Dominus ", illius in igno- scendo immutabilitatem demonstrat. Immutabilis enim est Deus, ac semper in iis, quæ ipsi conve- niunt, agendis permanet; mutationem autem ad ea, quæ ipsum non decent, facienda, nunquam susci- pit. QUÆST. XXXVII. Si Joannis baptisma non fuit secundum legem, ut profecto non fuit, quomodo non præter legem fuit, et quomodo ab his, qui lege obstricti erant, susceptum fuit? Quomodo autem non legis transgressores ſuere, qui cum essent sub lege, illud contra legem baptisma susceperunt? Quod si sub lege erat gratiæ baptisma, nec tamen secundum legem, nec supra legem, nec præter le- gem fuisse dicitur; quo tandem modo exstitisse re- perietur? RESP. Baptisma Joannis proœmium erat Evan- gelii gratiæ; quare etiam supra legem non erat. Neque enim licebat iis, qui contra legem peccave- rant, in boc baptismate per poenitentiam et fidem Christi percipere remissionem. QUEST. XXXVIII. Si persuadere discipulis Joannes de Christo, ipsum esse Christum, volebat, cum illos ad ipsum misit (id enim nonnulli dixe- runt), quare non conceptis verbis id eis declaravit, sed interrogationem per eos Christo protulit? Quod si nequaquam, eo quod injectus esset in carcerem, variis opinionibus adductus est, ut dubius de illo C et incertus foret (nam et id alii dixerunt) cur eum sic interrogat quasi nondum illum venisse sciret? lllud enim : Tu es qui venturus es, an alium exspe- clamus ? hanc de Christo opinionem exhibet, quasi is nondum advenisset, sed venturus exspecta retur. Id enim si persuasum Joanni fuisset, non ita interrogasset: Tu es Christus, an alius' aliquis ab eo f RESP.Quoniam diversi rumores de miraculis a Jesu factis spargebantur, aliis dicentibus, Elias est qui haec facit, aliis, Jeremias, aliis, aliquis alius ex prophetis ; hos rumores audiens Joannes in car- cere, mittit discipulos suos sciscitatum, utrum is, qui mira faciebat, ipse esset cui testimonium tri- buerat, an alius aliquis apud vulgus jactatus. Jesus autem, cum nosset consilium Joannis, præsentibus illius discipulis multa fecit miracula, persuadens eis et per eos Joanni, eum se esse, qui celebrata etiam sub aliorum nomine miracula fecerat, Joan- nis testimonio laudatus. D I Reg. xv, 12. Jon. 113, 10. * Luc. vir, 19. Nempe supra legem non erat, quia solus Christi baptismus peccata sub lege cominissa expiabat. In Resp. ad quæst. 104, peccatorum remissio supra legem dicitur exstitisse. Matth. xvi, 14. Sed videtur huic scriptori usitata hæc loquendi ra- tio. Sic enim supra in Resp. ad Quaest. 3. contra sanctas Scripturas. (49) Ποιεῖ διαμένειν. Leg. ποιεῖν διαμένει. (50) Ὑπὲρ τὸν νόμον ἦν. Legendum οὐκ ἦν. (51) Κατὰ τὸν νόμον. Mallem κατὰ τοῦ νόμου. (52) Κατέστη. Leg. οὐ κατέστη. (53) Ειρήκασι. Ninuirum Joannem dubitasse. (54) Εὔχεσθαι δὲ αὐτόν. Leg. ἔρχεσθαι δὲ αὐτόν.

ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΛΘ'. Εἰ πάντας ἕλκειν πρὸς ἑαυτὸν Α ὁ Δεσπότης Χριστὸς μετὰ τὴν οἰκείαν ὕψωσιν ἐπηγ- γείλατο, πῶς οὐ πάντες τῇ εἰς αὐτὸν πίστει προσέ- δραμον; Πῶς δὲ αὐτὸς ἐπαγγειλάμενος πρὸς αὐτὸν ἕλκειν, οὐκ ἐναντιοῦται τῷ, Οὐδεὶς ἔρχεται πρὸς μέ, ἐὰν μὴ ὁ Πατήρ μου ελκύσῃ αὐτόν; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἀπὸ τοῦ οἰκείου τέλους πᾶς γος κρίνεται· τέλος δὲ τὸ πάντας (55) Έλκειν πρὸς ἑαυτὸν, ὅταν καταργήσῃ πᾶσαν ἀρχὴν καὶ ἐξουσίαν καὶ δύναμιν. Οὐ χρὴ οὖν πρὸ τοῦ τέλους τὰ τοῦ τέ λους ἀπαιτεῖν. Ελκει δὲ ὁ Πατὴρ πρὸς τὸν Υἱὸν τῷ διδόναι καὶ τῷ Υἱῷ ἐξουσίαν καὶ δύναμιν τοῦ δύνα- σθαι πάντας έλκειν πρὸς ἑαυτόν. Οὐκ ἄλλοτε οὖν Έλκει ὁ Πατὴρ πρὸς τὸν Υἱὸν, καὶ ἄλλοτε ὁ Υἱὸς πρὸς ἑαυτόν· διὸ οὐδὲν ἐναντίον ἐν τοῖς λόγοις. ΕΡΩΤΗΣΙΣ Μ'. Εἰ ἐν τοῖς δαιμονῶσιν οἱ δαίμονες διηνεχῶς ἐνοικοῦσι, πῶς ἑτέροις κατασκευάζουσι βλά βας ; Εἰ δὲ τοῦτο ποιοῦσι τῶν πασχόντων πρὸς βρα χὺ χωριζόμενοι, πῶς ὅτε ἀοράτῳ δυνάμει ἀπ' αὐτῶν διωχθῶσιν, οὐκέτι ἐν αὐτοῖς ἴχνη τῆς οἰκείας παρου σίας δεικνύουσιν ; • .. • ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Αδύνατον (56) τὸν τοῖς δαίμοσι ποιῆσαι τῇ ἀπ. ποιεῖ τῇ παρουσίᾳ παρόν τος τοῦ. . . . οὐδὲ τὰ ἴχνη αὐτοῦ πάρεστιν· ἡ γὰρ ἀπελαύνουσα αὐτὸν ἀόρατος δύναμις φόβον αὐτῷ ἐν- τίθησι τοῦ μηκέτι πλησιάζειν τῷ τεθεραπευμένῳ. ... ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΜΑ'. Εἰ μόνου Θεοῦ ἐστι ζωὴν καὶ ἰσο χὺν διδόναι τοῖς σώμασι, πῶς τοῦτο ποιοῦσιν οἱ δαί μόνες, ἐνισχύοντες τῶν δαιμονώντων τὰ σώματα, ὥστε τὰ δεσμὰ καὶ τὰς ἁλύσεις συντρίβειν ; ἐδεσμεῖτο γὰρ ἀλύσεσι καὶ πέδαις, καὶ διαῤῥήσσων τὰ δεσμά ἐλαύνετο ὑπὸ τοῦ δαίμονος εἰς τὴν ἔρημον. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Οὐ τῷ σώματι παρέσχεν ὁ δαίμων τὴν δύναμιν πρὸς τὸ δύνασθαι συντρίβειν καὶ διαρ- βήσσειν τὰ δεσμὰ καὶ τὰς ἁλύσεις, ἀλλὰ αὐτὸς ὁ δαί- μων συνέτριβε καὶ διέρρηξε τὰ δεσμὰ καὶ τὰς ἀλύ- σεις, εἰ καὶ ἡ θεία Γραφὴ τῷ δαιμονιώντι (57) προσ ῆψε τοῦ δαίμονος τὰ ἔργα. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΜΒ'. Εἰ τῶν μερῶν τῆς κτίσεως οἱ δαί μονες οὐκ ἐξουσιάζουσι, διὰ τί, παρακουσθέντων τῶν χρησμῶν, τοῖς Ἕλλησι τιμωρίας επήγαγον· καί, θε ραπευθέντων τῶν εἰδώλων, ταύτας ἀνέσχον, καὶ ἀγα- Αδύ νατον τὸν τοῖς δαίμοσι κάτοχον ποιῆσαί τι ἀπόντος τοῦ δαιμονίου. Όσα γάρ, Τοῦ δαιμο- νίου ποιεῖ, οὗ ἀποχωρήσαντος. δαιμονῶσιν δαιμονώντων, δαι- μονιώντων. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. B G C *¹ Joan. x11, 32. “ Joan. vi, 44. *ª Luc. viii, 26. QUÆST. XXXIX. Si omnes tracturum se ad semetipsum Dominus Christus post propriam exal tationem promisit, quomodo non omnes ad illius fidem accurrerunt? Quomodo autem ipse, dum pollicetur se ad se tracturum, non contradicit bis verbis: Nemo venit ad me, nisi Pater meus traxerit ? cum RESP. Ex proprio fine quilibet sermo dijudican- dus. Finis autem trahendi ad se ipsum, cum aboie- verit principatum omnem et potestatem et virtutem. Non enim ante finem ea quæ finis sunt reposcenda. Trabit autem Pater ad Filium, dum dat et Filio potestatem et virtutem ut possit omnes trabere ad seipsum. Non alias ergo Pater ad Filium, alias Filius ad seipsum trahit; quare nulla in verbis re- pugnantia. QUÆST. XL. Si in damoniacis continue dærno- nes morantur, quomodo noxain et detrimentum struunt aliis? Sin hoc faciunt ab eis, qui ab ipsis amiguntur, ad breve tempus secedentes, quomodo, cum ex illis potestate invisibili exiguntur, deinceps in ipsis vestigia præsentiæ suæ non ostendunt? RESP. Fieri non potest ut dæmoniacus suapte vi, damone absente, alii noceat ; si quid vero mali fa- cit, praesentia dæmonis praesentis id facit; quo ejecto, neque vestigia ejus manent; nam quæ illum exigit vis invisibilis, metum ei incutit, ut amplius ad eum qui curatus est, non appropinquet. QUÆST. XLI. Si solius Dei est vitam et robur sufficere corporibus, quare id dæmones faciunt, qui roborant corpora dæmoniacorum, ita ut vincula et catenas frangant? Constringebatur enim catenis et compedibus et vincula disrumpens agebatur a dæmone in desertum “. RESP. Non corporis vires præstitit dæmon, ut posset frangere et rumpere vincula et calenas, sed ipse dæmon frangebat et rumpebat vincula et cate- nas, quamvis divina Scriptura dæmoniaco attribuat damonis opera. QUAEST. XLII. Si in partes mundi nihil possunt dæmones, quare contemptis oraculis pœnas Græcis inferebant, et cultu simulacris adhibito eas cohibebant, et pro puis beneficia illis pra- poenis sive in gloria defendit. Vid. Responsiones ad Quæstiones et 95. vit Langus in interpretando, nec ab eo discedit Sylburgius in Græco contextu sic restituendo : etc., et mox : specie huic loco aliqua Origeniani erroris suspicio. Tunc enim Christum omnia tracturum ad se exi- stimat, cum omnem principatum et potestatem et virtutem destruxerit. Sic etiam in Resp. ad primam Quæst. futurum docet aliquando ut oninis et homi- num et dæmonum error tollatur radicitus. Sed hæc explicari possunt ex Resp. ad Quæst. 120, ubi sta- tuít regnum Dei non simpliciter resurrectionem esse, sed eam, quæ resurrectionem sequetur, restitutionem, in qua eorum qui punientur, et eorum qui gloripca- buntur, fel segregatio, omnibus Deum, ut gloriæ in iis, qui glorificabuntur, et pœnæ in iis, qui punientur, auctorem manifeste confitentibus. Sæpe alias immu. ut supra et ubi tamen po- steriores Roberto Stephano editiones habebant (56) Αδύνατον. Lacunas satis commode exple (55) Το πάντας. Leg. τοῦ πάντας. Inest prima D tabilitatem futuri post resurrectionem status sive in (57) Δαιμονιώντι. Legendum videtur δαιμονώντι,

Α θὰ αὐτοῖς ἀντὶ τούτων παρέσχον ; Πόθεν οὖν αὐτοῖς Β δυνατὸν εἰς τὴν ἑκατέρου ἔννοιαν (58); ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εθος ἦν τοῖς δαίμοσι, πρὸς πλάνην ἀνθρώπων, προστιθέναι ἑαυτοῖς ὥσπερ τοῦ Θεοῦ τὸ ὄνομα, οὕτως καὶ τὴν ἰσχύν. Ὅτι δὲ οὐκ ἔστι τοῖς δαίμοσιν ἰσχὺς ἀμυντικὴ τῶν ἀνηκόων καὶ εὐεργε τικὴ (59) τῶν ὑπηκόων, δείκνυται ἐκ τῆς καταλύσεως ἧς ὑπέμεινεν ὁ Ἑλληνισμὸς ὑπὸ τοῦ Χριστιανισμού. Φανερῶς γὰρ ὤφθη ὁ Ἑλληνισμὸς οὐχ ἑτέρᾳ δυνάμει κατὰ τοῦ Χριστιανισμοῦ χρησάμενος, πλὴν τῇ διὰ χει- ρὸς ἀνθρώπων καὶ ξιφῶν. Εἰ γὰρ εὐπόρει ὁ Ἑλληνισμός θείας δυνάμεως ὑπερμαχούσης αὐτοῦ καταλυομένου, οὐκ ἂν τῇ ἀνθρωπίνη δυνάμει έχρήσατο σώζειν ἑαυ τὴν (60), μάτην προσδοκήσας θεοὺς αὐτοῦ, ἐκ τῆς καταλύσεως· ὅπερ ἐστὶ μέγιστος ἔλεγχος τῆς τῶν δαιμόνων ἀσθενείας, καὶ τοῦ μηδέποτε αὐτοὺς δυνηθῆ ναι θεῖα ἔργα ἐκτελεῖν, τιμωρητικὰ τῶν ἀνηκόων καὶ εὐεργετικὰ τῶν ὑπηκόων. Ἔτι δὲ εἰ πᾶσα θεραπεία ἐστὶ ζώντων τε καὶ αἰσθανομένων, πῶς οὐκ ἔστι προδήλως ψευδὲς τὸ, θεραπευθέντων δὲ τῶν εἰδώ λων ἀνέσχον τὰς τιμωρίας, τῶν μήτε ζώντων μή τε αἰσθανομένων, ἀλλ᾿ ὥσπερ πρὸς τὰς θεραπείας, οὕτως καὶ πρὸς τὴν παρακοήν τῶν χρησμῶν ἀναισθή τως εχόντων ; ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΜΓ. Εἰ ἐν τῷ καιρῷ τοῦ κατακλυ σμοῦ λέγει ὅτι δύο δύο, καὶ ἑπτὰ ἑπτὰ ἐν τῇ πισω- τῷ εἰσηνέχθησαν ἀλογίστως, οὐ τέσσαρα καὶ δεκατέσ σαρα ἐκ τῶν ἀκαθάρτων καὶ καθαρῶν· καί τινες γὰρ εἰρήκασι· τινὲς δὲ ὅτι δύο καθαρὰ (61-62) μόνον· ὅ τι οὖν ἐκ τῶν δύο ἀληθέστερον ; 'ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Αληθέστερον εἶπεν ὁ εἰπὼν τέσσα- ρα καὶ δεκατέσσαρα τοῦ εἰπόντος δύο καὶ ἑπτά. Τὰ γὰρ δύο δύο εἶπεν ἀντὶ τοῦ δύο ἄῤῥενα καὶ δύο θήλεα, καὶ ἑπτὰ ἑπτὰ ἀντὶ τοῦ ἑπτὰ ἄῤῥενα καὶ ἑπτὰ θήλεα· ἀκάθαρτα δὲ τὰ δύο δύο. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΜΔ'. Ἐπειδὴ τὴν τῶν πολυομμάτων ζώων Ησαΐας καὶ Ἰεζεκιήλ ἐθεάσαντο οπτασίαν, ἆρα ἀμφοτέροις ἔν τι ἀπεκαλύπτετο, ἢ θατέρῳ ἐδεί- κνυτο θάτερον ; Τί δὲ καὶ ἐδείκνυτο δειχνύμενον ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Διὰ μὲν τῆς κατὰ τὸν προφήτην Ἡσαΐαν ὀπτασίας τὸ κατὰ τοῦ Χριστοῦ (63) ἐδήλου μυστήριον, καθήμενον ἐπὶ θρόνου δόξης, καὶ τῇ βρώ σει τῆς ἁγίας αὐτοῦ σαρκὸς, καθαρισμόν ποιοῦντα ἁμαρτίας ἀσεβῶν ἀνθρώπων, τῶν ἐν πάσῃ τῇ γῇ δο Καθαρά. ἀκάθαρτα, κατὰ τὸν Χριστόν. τὰ κατὰ Ἰουδαίων. APPENDIX - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. stabant ? Unde igitur illis in utramque partem po- festas ? RESP. Mos erat dæmonibus ad homines deci- piendos sibinetipsis, ut Dei nomen, ita et robur at- tribuere. Minime autem inesse dæmonibus potesta- tem ultricem eorum qui non obediunt et adjutri- cem obedientium, demonstratur ex exitio, quod Græcorum religio accepit a Christiana. Manifeste enim declaratum est Græcorum religionem non alia adversus Christianam potestate usam esse, quam quæ hominum manu et gladiis exercetur. Nam si abundaret Graca religio divina virtute ipsam per- euntem defendente, nequaquam humana potestate usa esset, ut seipsam ab exitio, frustra diis suis exspectatis, servaret; quod quidem maximum aro gumentum est imbecillitatis dæmonum, eosque B nunquam posse divina opera edere, ultricia eorum qui non obediunt et benefica in eos qui obediunt. Præterea, si cultus omnis viventium est et sentien- tium, quomodo non manifeste falsum est illud: Cultu autem simulacris adhibito pœnas cohibebant; simulacris, inquam, quæ nec vivunt nec sentiunt, sed ut ad cultum, ita et ad contemptum oraculo- rum sensu carent. QUEST. XLIII. Si tempore diluvii dicit Scri- plura duo duo, et septem septem ", in arcam esse introducta, numero non subducto, nequaquam au- tem, quatuor et quatuordecim, ex puris et impuris animantibus; nam illud nonnulli dixerunt; aliqui autem duo impura duntaxat: utrum ergo ve- rius? RESP. Verius dixit qui dixit quatuor et quatuor- decim, quam qui duo, et septem ; nam Scriptura duo duo dixit, pro duobus maribus et duabus femi- nis, et septem septem pro septem maribus et femio nis, impura autem duo duo. QUAEST. XLIV. Quandoquidem animalium mul- tos oculos habentium oblata Isaiæ et Ezechiæ visio, num utrique unum quidpiam revelatum est, an al- teri monstratum alterum ? Quid autem et id quod monstratum est indicabat? C RESP. Oblata Isaiæ prophetæ visio mysterium Christi declarabat, sedentis in throno gloriæ, ac ex- purgantis, per carnis suæ manducationem, peccata hominum impiorum, qui in universa terra ob ma- D gnitudinem divinorum donorum glorificant sanctam * Gen. vil, 2. quidem minime necessarium, cum Evvota hoc loco non sit obscura. dentibus quæstionibus mala a dæmonibus, Deo per- mittente, interdum proficisci. At merito eis denegat potestatem aut illorum ulciscendorum, qui eos con- temnunt aut bene colentibus faciendi. Præstigias vocat eorum opinata miracula, Quæst. et 81. Negat pluvias et grandinem ab hominibus præsidio eorum fretis elici posse, Quaest. 31. Quidquid Apol.. Jonius effecisse dicitur, id attribuit peritiæ rerum naturalium, Quæst. 26. Futura a dæmonibus per vates prædici potuisse negat: Deo attribuit, si quid veri a vatibus predictum, Quæst. 2. Christo accepta refert eorum miracula, quos hæreticos ap- pellat, Quæst. et 100. (61-62) Legit Langus neque aliter videtur hic locus cum Scriptura conciliari posse. ylerque cod. ms. Aliæ editiones Eodem sensu Quaest. 151. (58) Έννοιαν. Sylburgius legit ενέργειαν, qued (59) Καὶ εὐεργετική. Fatetur in duabus præce- (60) Ἑαυτήν. Leg. ἑαυτόν. (63) Κατὰ τοῦ Χριστοῦ. Ita Robert. Stephanus et

ξαζόντων τὴν ἁγίαν καὶ ὁμότιμον Τριάδα, ἐπὶ τῷ με- Α γέθει τῶν θείων δωρεῶν, ἧς τῷ ὀνόματι βαπτισθέντες ἐδικαιώθησαν, λαβόντες τῆς τῶν οὐρανίων καὶ αἰω νέων ἀγαθῶν μετουσίας τὴν ἐλπίδα. Ὃν γὰρ ἐθεάσα- το ὁ προφήτης ἄνθρακα τοῖς ἀκαθάρτοις αὐτοῦ χεί- λεσι προσαγόμενον, εἰς κάθαρσιν ἀνομιῶν τε καὶ ἁμαρτιῶν, μήνυμα είχε τῆς Δεσποτικῆς σαρκός και θαριζούσης τὸ συνειδὸς τῶν ἐσθιόντων αὐτὴν ἀπὸ πά σης ἀσεβείας. Διὰ δὲ τῆς κατὰ τὸν προφήτην Ἰεζε κιὴλ ὀπτασίας τὰ μέλλοντα ἐδήλου συμβήσεσθαι τῷ Ναβουχοδονόσορ βασιλεί Βαβυλῶνος, ψυχαγωγίαν δν- τα τῶν ἐν τῇ αἰχμαλωσίᾳ ἐν Βαβυλῶνι ὄντων Ισραη- λιτῶν. Ἐθεάσατο δὲ ὁ προφήτης τετραπρόσωπα ζώα, ὁμοιώματα ἔχοντα ἀνθρώπου τε καὶ λέοντος, μόσχου τε καὶ ἀετοῦ. Λέγει δὲ καὶ ὁ προφήτης Δανιήλ περὶ τοῦ Ναβουχοδονόσορ, ὅτι ηὐξήθησαν (64) οἱ ὄνυχες Β αὐτοῦ ὡς ἀετοῦ, καὶ αἱ τρίχες αὐτοῦ ὡς λέοντος, καὶ χόρτον ἐψώμισαν αὐτὸν ὡς τὸν μόσχον, καὶ καρδία ἀνθρώπου ἐδόθη αὐτῷ. Ἐκ ταύτης δὲ τῆς ὀπτασίας ψυχαγωγίαν τινὰ ἐντίθησι τοῖς Ἰσραηλίταις, τοῦ πρὸς τὴν (65) κραταίαν τε καὶ ἰσχυρὰν σφόδρα τῶν Βαβυλωνίων δυναστείαν ἀποβλεψαμένους καὶ ἐν ἀπο- γνώσει καθεστῶτας τοῦ μὴ δύνασθαι ἔτι ἐκ τῆς τοιαύ- της αιχμαλωσίας τυχεῖν ἐλευθερίας. Ἵνα οὖν ἀπὸ ταύτης τῆς ἀπογνώσεως μεταστήσῃ τοὺς Ἰσραηλίτας ὁ Θεὸς, καὶ παρασκευάσῃ αὐτοὺς πρὸς τὴν αὑτοῦ δι ναστείαν ἀποβλέπειν, δείκνυσι τῷ προφήτῃ ἡμέρου τε καὶ ἀνημέρου ζώου τὴν σύζευξιν, καὶ βαρυσώμου καὶ πετεινοῦ τὴν σύμπηξιν. Ημερον μὲν γὰρ ζῶον ὁ ἄν θρωπος, ἀνήμερον δὲ ὁ λέων· καὶ βαρύσωμον μὲν ζῶον ὁ μόσχος, πετεινὸν δὲ καὶ κοῦφον ζῶον ὁ ἀετός. Ἐν ἐκείνοις μὲν οὖν δηλοῖ τὴν τῆς βασιλείας ἐξ ἀνη- μέρου εἰς ἡμερότητα μετάστασιν, ἐν τούτοις δὲ τῆς βαρύτητος τῆς δουλείας εἰς τὴν ἐλευθερίαν μεταβολήν. Υπόζυγος γὰρ ὁ μόσχος, ζυγοῦ δὲ ἐλεύθερος ὁ ἀετός. Δείκνυσι δὲ τῷ προφήτῃ καὶ τροχὸν ἐν τῷ τροχῷ, μηνύων δι' αὐτῶν τὴν τῶν Ἰουδαίων ἀπαγω γὴν εἰς αἰχμαλωσίαν καὶ ἀπαγωγὴν (66) εἰς τὰ ἴδια. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΜΕ'. Διὰ τί ἐπὶ τοῦ Ἰεζεκιήλ κατα- κέχρηται ὁ θεῖος ὁρισμὸς τῷ τοῦ ἀνθρώπου (67) προσ- ρήματι, ὅπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων προφητῶν οὐκ ἐποίη σε ; Καὶ εἰ τὴν παγκόσμιον ἀνάστασιν ἐπὶ τῶν ξηρῶν ὀστέων ὁ αὐτὸς προφήτης τεθέαται, καὶ εἰ τῷ ὄντι ἀνέστησαν τὰ ὀστέα ἄνθρωποι γενόμενοι τέλειοι, και θὼς ἡ τοῦ αὐτοῦ προφήτου διδάσκει βίβλος ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἐπειδὴ ἔμελλε διὰ τοῦ προφήτου Ἰεζεκιήλ κατ' ὀπτασίαν προγράφεσθαι τῶν νεκρῶν ἡ ἀνάστασις, μέλλουσα γίνεσθαι ἐπὶ πραγμάτων διὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου κατὰ τὸ εἰρημένον· Ἔρχε- ται ἡμέρα, καὶ νῦν ἐστιν, ὅτε πάντες οἱ ἐν τοῖς μνημείοις ἀκούσονται τῆς φωνῆς τοῦ Υἱοῦ (68) τοῦ ἀνθρώπου, καὶ οἱ ἀκούσαντες ζήσονται. Διὰ τοῦτο καλεῖται τῷ τοῦ Υἱοῦ ἀνθρώπου ὀνόματι. Και θησαν. ἀποβλεψαμένους. αγωγήν. τροχὸν ἐν τῷ τροχῷ. Υἱοῦ ἀνθρώπου, QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. in nomine justificati fuerunt, spe accepta se caele stium et æternorum bonorum participes futuros. Quem enim vidit propheta carbonem labiis suis non puris admotum ad expurgationem iniquitatum et peccatorum, is indicium habebat Dominicæ car- nis, quæ conscientias comedentium expurgat ab omni iniquitate. Per oblatam autem Ezechieli pro- phetæ visionem ea indicabantur, quæ Nabuchodo- nosor regi Babylonis eventura erant in solatium Is- raelitarum, qui Babylone captivi erant. Vidit autem propheta quadruplici facie instructa animalia, si- militudinem habentia hominis et leonis, vituli et aquilæ. Memorat autem et de Nabuchodonosor pro- pheta Daniel ungues ejus crevisse ut aquilæ, crines ut leonis, herbam pastum esse ut vitulum, et cor hominis ei datum esse. Hac autem visione aliquid solatii injicit Israelitis, qui potentem ac fortem valde Babyloniorum dominatum intuebantur, seque ex tali captivitate liberari posse desperabant. Ut ergo ab hac desperatione Israelitas revocet Deus, eosque adducat ut ad ipsius potentiam respiciant, propheta ostendit lenis et feri animalis conjunctio- nem, corpus grave gerentis et volatilis coagmenta- tionem. Lene enim animal homo, ferum leo; et gravi corpore animal vitulus, volatile et leve aquila. Partim igitur demonstrat immitis regni in mansue- tudinem, partim gravis servitutis in libertatem mu- tationem. Jugo enim subjectus vitulus, libera a jugo aquila. Ostendit autem prophetæ eliam rolam in rota, per hæc indicans Judaeorum abdu ctionem in captivitatem et restitutionem in pa- triam. et pari honore dignam Trinitatem, cujus baptizati C D QUAEST. XLV. Quare in Ezechiele utitur divi- num oraculum filii hominis appellatione, quod qui- dem in aliis prophetis non fecit *5? Præterea an gene- ralem totius mundi resurrectionem in aridis ossi- bus idem propheta vidit ? An revera ossa resurrexe- runt, perfecti homines facta, ut docet ejusdem pro- phetæ liber ? RESP. Quia propheta Ezechiel per visionem de- picturus erat mortuorum resurrectionem, quam Filius hominis reipsa perfecturus est secundum hæc verba : Venit hora,et nunc est, quando ii, qui in mo- numentis sunt, audient vocem Filii hominis, et qui audierint, vivent 46; propterea vocatur filii hominis appellatione. Quemadmodum Jesus Nave, cum soli et lunæ potenter imperaturus esset ut starent *, * Ezech. xxxvii, 3, 4. Joan. v, 25. Jos. x, 12. In quo inest casus mutatio, cujus exempla non semel in Justino observavimus. Sed servanda videtur ejusdem vocis re- PATROL. GR. VI. petitio, ut respondeat his verbis ut patet ex responsione. et apud R. Stephanum. Sed a Sylburgio addita fuere. (64) Αὐξήθησαν. Uterque cod. ms. ηὐξύν (65) Τοῦ πρὸς τήν. Legendum τοὺς πρὸς τὴν..... (66) Απαγωγήν. Sylburgius legendum putat ἐπαν (67) Τῷ τοῦ ἀνθρώπου. Scriptum fuerat τῷ τοῦ (68) του Υιού. Hæc desunt in utroque cod. ms.

Α θάπερ Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυῆ μέλλων κατ᾽ αὐθεντίαν ἡλίῳ καὶ σελήνῃ προστάσσειν τὴν στάσιν (69), λαμ- βάνει τοῦ Ἰησοῦ τὸ ὑπὸ τῆς κτίσεως τῇ ὑπακοή του προστάγματος τιμώμενον (70)· οὕτως καὶ ὁ Ἰεζε κιὴλ λαμβάνει τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου τὸ ὄνομα, καὶ διὰ τῆς ὀπτασίας εγείρει τοὺς νεκροὺς τῇ δυνά- μει τοῦ προσρήματος. Ην δὲ ἐπὶ τοῦ Ἰεζεκιήλ τὰ πάντα ὀπτασία, καὶ τὰ ὀστέα καὶ ἡ τούτων ἀνάστασις. Δείκνυσι δὲ τῷ προφήτῃ ταύτην τὴν ὀπτασίαν ὁ Θεὸς, προηγουμένως μὲν μηνύων δι' αὐτῆς τὴν ἐσομένην διὰ Χριστοῦ πάντων κοσμικὴν ἀνάστασιν τὴν ἐκ νε κρῶν· ἔπειτα δὲ διὰ τὴν ψυχαγωγίαν τῶν Ἰσραηλι τῶν τῶν ἀπογνόντων ἑαυτοὺς τῷ δεδουλῶσθαι, ὅτι ἐλεύθεροι ἔσονται τῆς τῶν Βαβυλωνίων βασιλείας. Καθάπερ γὰρ τὰ νεκρά σώματα ἐν τοῖς μνημείοις κείμενα, ἐλπίδα οὐκ ἔχοντα εγέρσεως, οὕτως ἑαυτοὺς ἐλογίσαντο εἶναι ἐν Βαβυλῶνι χωρὶς πάσης ἐλπίδος τῆς ἐπανόδου. Δηλοῖ δὲ τοῦτο ὁ αὐτὸς προφήτης ἐν οἷς λέγει· Καὶ ἐλάλησε Κύριος πρὸς μὲ λέγων· Υἱὲ ἀνθρώπου, τὰ ὀστᾶ ταῦτα πᾶς οίκος Ισραήλ ἐστιν. Αὐτοὶ λέγουσι· Ξηρά γέγονε τὰ ὀστᾶ ἡμῶν, ἀπώλετο ἡ ἐλπὶς ἡμῶν· καὶ τὰ ἑξῆς. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΜϚ'. Εἰ καλὰ τὰ τοῦ βίου πάντα, διὰ τί οἱ τούτων ἀπεχόμενοι ἐν Γραφαῖς ἐπαινοῦνται, καὶ οἱ ἀντεχόμενοι αὐτῶν διαβάλλονται ; Εἰ δὲ φαῦλα τυγχάνει, διὰ τί τὰ φαῦλα τῇ ἡμετέρα ζωή συμπαρ έζευκται, καὶ ταῦτα ἀγαθοῦ τοῦ Δημιουργού τυγχά νοντος ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Οὐχ ἁπλῶς ἐπαινετὸν τὸ ἀπέχεσθαι τῶν τοῦ βίου καλῶν, οὔτε ἁπλῶς ψεκτὸν τὸ ἀντέ- χεσθαι αὐτῶν· ἀλλ᾽ ἑκάτερον πρέποντι λόγῳ γιγνό μενον, καὶ τὸ ἀπέχεσθαι καὶ τὸ ἀντέχεσθαι αὐτῶν ἐστιν ἐπαινετόν· ἐναντίως δὲ γιγνόμενον, ἀμφότερά ἐστι ψεκτά. Οτι δὲ οὐδὲν φαῦλον κατ᾽ οὐσίαν συμπαρ έζευκται τῇ ἡμετέρᾳ ζωή, δηλοῖ ἡ θεία Γραφή, τῶν δημιουργημάτων ἐπαινοῦσα τὴν γένεσιν, λέγουσα· Καὶ οἶδεν ὁ Θεὸς πάντα ὅσα ἐποίησε, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν. Παρατρεψάντων δὲ ἡμῶν ἑκουσίως τὰ καλὰ, φαῦλα ὑφίσταται. Οὐκ ἔστι γὰρ φαῦλον ἐν τῷ ὑγιεῖ, τῶν ἐν αὐτῷ καλῶν ἀνατρέπτων μενόντων. Ωστε μηδὲν εἶναι φαῦλον παρὰ τὴν παρατροπὴν τοῦ καλοῦ. Οὐδὲν οὖν συμπαρέζευκται φαῦλον τῇ ἡμετέρα ζωῇ· τὰ γὰρ φαῦλα χρήσει ἀλόγῳ εἰσὶ φαῦλα, καὶ οὐ φύσει· προαιρετὸν δὲ τὸ κεχρῆσθαι ἡ καλῶς ή φαύλως. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΜΖ'. Εἰ τοῖς στοιχείοις οὐ πρόσεστιν αἴσθησις, διὰ τί Μωϋσῆς μὲν οὐρανὸν καὶ γῆν τῷ λαῷ διαμαρτύρεται, Ησαΐας δὲ κατηγορῶν τοῦ αὐτ τοῦ λαοῦ, τούτοις ἀκούειν ἐγκελεύεται ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τὰ λεγόμενα πρὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν πρὸς τοὺς ἐν αὐτοῖς λέγεται λογικούς, ὡς τὰ λεγόμενα πρὸς τὴν πόλιν πρὸς τοὺς πολίτας λέγεται· ὡς τὸ, Ἱερουσαλήμ, Ἱερουσαλήμ, ἡ ἀποκτεί νουσα τοὺς προφήτας, καὶ λιθοβολούσα τοὺς Η ΧΙΧΤΗ, 11. * προσ τάσσειν, τὴν κλήσιν. τὴν κλήσιν κι ΧΧΙΙΙ, 37. τὴν κλήσιν λαμβάνει τοῦ Ἰησοῦ. APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - accepit nomen Jesu, quod creatura mandato obe- diendo venerata est; ita et Ezechiel accipit Filii ho- minis nomen et per visionem resuscitat mortuos potestate cognominis. In Ezechiele autem omnia visio fuerunt, et ossa et eorum resurrectio. Ilanc autem visionem Deus prophetæ ostendit, præcipue quidem per eam demonstrans futuram per Chri- stum omnium generalem resurrectionem ex mortuis; deinde vero ad solatium Israelitarum,459 qui ob ser- vitutem desperabant se liberos ex Babyloniorum do- minatu futuros. Nam quasi mortua corpora in mo- numentis jacentia, spem resurrectionis non haben- tia, ita sibi esse Babylone videbantur, absque ulla spe reditus. Declarat hoc idem propheta, dum ait : Et locutus est Dominus ad me dicens: Fili homi- nis, ossa hac omnis domus Israel est. Ipsi dicunt : Exaruerunt ossa nostra, periit spes nostra 48, et quæ Sequuntur. QUÆST. XLVI. Si bona sunt omnia quæ in hac vita sunt, quare qui eis abstinent, in Scripturis Jaudantur, et qui ea complectuntur vituperantur? Sin autem mala sunt, quare mala vitæ nostræ alli- gata sunt, idque cum bonus sit Creator? RESP. Non omnino laudabile est vitæ bonis abs- tinere, nec omnino vituperabile est ea complecti ; sed utrumque, si convenienti ratione fiat, et absti- nere et complecti, laudem meretur. Sed si contra- ria fiant ratione, utrumque vituperio dignum. Nihil autem essentia malum vitæ nostræ adjunctum esse declarat divina Scriptura, dum creaturarum gene- rationem laudat his verbis: Viditque Deus omnia quæcunque fecerat, et erant bona valde *. Nobis au- tem sponte pervertentibus bona, fiunt mala. Nihil enim mali est in sanitate, si quæ illi bona insunt non pervertantur. Quare mali nihil est, nisi per boni perversionem. Nibil igitur mali adjunctum vitæ nostræ. Nam quæ mala sunt, ob usum a ra- tione alienum mala sunt, non naţura; bene autem vel male uti in libero positum est arbitrio. B C QUÆST. XLVII. Si sensus elementis non est, quare Moyses coelum et terram populo testes pro- D ducit " ; Isaias autem eumdem populum incusans, cœlum et terram audire jubet *¹? RESP. Quæ cœlo et terræ dicuntur, his dicuntur qui ratione præditi sunt in cœlo et terra; quem- admodum quæ civitati dicuntur, civibus dicuntur; velut illud : Jerusalem, Jerusalem, qua occidis pro- phetas, et lapidas eos qui ad te missi sunt ". Ezech. Gen. 1, 31. Deut. xxx11, 4. paulo melius quam quod R. Stephanus scripsit Reperitur ad mar- ginem utriusque codicis ms. Isa. 1, 2. ss Matth. facilius, quam si legamus cum R. Stephano el aliis editionibus (69) Τὴν στάσιν. Sic uterque cod. ms. haud (70) Τιμώμενον. Facile suppletur όνομα, ac multo

ἀπεσταλμένους πρὸς αὐτήν (71). Οὐ γὰρ ἡ πόλις ἀπέκτεινε καὶ ἐλιθοβόλησεν, ἀλλὰ οἱ πολῖται. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΜΗ. Διὰ τί ὁ Κύριος ἔλεγε πρὸς τὴν Μαρίαν (72) μετὰ τὴν ἔγερσιν· Μή μου ἅπτου· οὔ πω γὰρ ἀναβέβηκα πρὸς τὸν Πατέρα μου. Εἰ μὲν οὖν πρὸ τῆς ἀναλήψεως οὐδενὶ ἐξῆν αὐτοῦ ἅπτεσθαι, πῶς μετὰ μικρὸν τοῖς μαθηταῖς καὶ τῷ Θωμᾷ ποιεῖν ἐπέτρεψε τοῦτο; εἰ δὲ ἐξῆν, πῶς ὁ ἔμελλε μετά με κρὸν τοῖς πολλοῖς ἐπιτρέπειν, απηγόρευσε τῇ Μαρία πρὸ μικροῦ ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τό, Μή μου ἅπτου, εἴρηται πρὸς τὴν Μαρίαν ὑπὸ Σωτῆρος κατὰ τὴν ἔννοιαν τοῦ, Μή μοι ἀκολούθει, ὥστε διὰ παντὸς συνεῖναί μοι κατὰ τὴν πρὸ τοῦ σταυροῦ μου διαγωγήν. Ἐβούλετο γὰρ κατὰ μικρὸν ἀπεθίζειν τοὺς μαθητὰς τῆς τοῦ σώμα- τος αὐτοῦ θέας τε καὶ παρουσίας· διὸ οὔτε διαπαντός Β ὡρᾶτο τοῖς μαθηταῖς ἐν ταῖς ἡμέραις ἐν αἷς διέτρι- δεν ἐπὶ τῆς γῆς μετὰ τὴν ἀνάστασιν, οὔτε πάντη ἀθέατον αὐτοῖς ἑαυτὸν κατέστησεν, ἀλλ' ἐκ διαλείμ ματος ἀμφότερα ἐποιεῖτο, καὶ τὸ ὁρᾶσθαι αὐτοῖς, καὶ τὸ μὴ ὁρᾶσθαι. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΜΘ'. Τίς ἡ ἀπόδειξις τοῦ μόνα δύο θηρία τε καὶ κτήνη, ἄρσεν καὶ θῆλυ, ἐν τῇ κοσμο ποιία παρῆχθαι; Ἐπειδὴ τοῦτό τινες τῶν εὐσεβῶν εἰρήκασι πρὸς σύστασιν τοῦ μὴ ἐξ ἀλόγων δορᾶς τοὺς δερματίνους χιτῶνας τοῖς πρώτοις ἀνθρώποις ὑπὸ τοῦ Θεοῦ δίδοσθαι. 'ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ ἐν ἑκάστῳ γένει ἐστί τινα γεν- άρχη, καὶ τὰ μὲν γενάρχη ἐστὶν ἔργα Θεοῦ, τὰ δὲ ὑπὸ τὰ γενάρχη εἰσὶν ἔργα φύσεως διὰ σπορᾶς καὶ γενέσεως ὑφεστῶτα, δηλονότι ἑκάστου γένους πλὴν τῆς μιᾶς ζυγῆς ἀῤῥενοθήλεος οὐκ ἐποίησεν ὁ Θεός. Χιτώνας δὲ δερματίνους ἐποίησεν ὁ Θεὸς οὐκ ἀνθρω πίνως, ἀλλὰ δημιουργικῶς. Οὐ γὰρ ζῶα σφάξας, καὶ τούτων τὰ δέρματα συῤῥάψας, χιτῶνας ἐποίησεν, ἀλλ᾽ αὐτοὺς τοὺς χιτῶνας ἐδημιούργησε τοὺς δέρμα- τίνους. Ἀλλ᾽ ἴσως ἐρεῖ τις, ὅτι Εἰ ἑδημιούργησεν ὁ Θεὸς τοὺς δερματίνους χιτῶνας μετὰ τὰς ἑπτὰ ἡμέρας τῆς δημιουργίας, πῶς λέγει ἡ θεία Γραφή, ὅτι κατέ- παυσεν ὁ Θεὸς ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων ὧν ἤρξατο ποιεῖν ; Κατέπαυσε την ποίη- σιν, τουτέστι τοῦ ποιεῖν τὰ μὴ ὄντα· τὰ δὲ δέρματα ἃ νῦν ποιεῖ, οὐ νῦν ἄρχεται πορεῖν, ἀλλ᾽ ἐν τῇ ποιή- σει τῶν ζώων καὶ τὰ δέρματα αὐτῶν ἐγίνοντο πάλαι. Κατὰ ταῦτα δὲ καὶ τὸ, Ἔπλασεν ἔτι Κύριος ὁ Θεὸς ἀπὸ τῆς γῆς πάντα τὰ κτήνη, καὶ τὰ θηρία τῆς γῆς· καὶ ἤγαγεν αὐτὰ πρὸς τὸν Ἀδάμ, καὶ τὰ ἑξῆς· τὸ γὰρ ὅτι τὴν δευτέραν σημαίνει τούτων γέ- νεσιν (73). πρὸς σεαυτήν. μητέρα Μαρίαν. "Ορα τί φησιν ἐνταῦθα. Οὐ γὰρ τὴν τοῦ Κυρίου μητέρα φησὶ τὸ παρ' ἡμῖν ἱερὸν Εὐαγγέ λιον, ἀλλὰ τὴν Μαγδαληνὴν Μαρίαμ λέγει. Μή ποτε οὖν οὐ τοῦ διδασκάλου ἐστὶ τοῦτο, ἀλλὰ τῶν μετα- γραφόντων προσθήκη καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲ ἐν λύσει τῇ ταύτῃ τοῦ ζητήματος πρόσκειται; QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. A Non enim civitas occidit et lapidibus obruit, sed cives. QUÆST. XLVIII. Quare Dominus dicebat Mariæ post resurrectionem: Noli me tangere; nondum enim ascendi ad Patrem meum "? Si quidem ante ascen- sionen nemini licebat eum tangere; cur paulo post discipulis et Thomæ permisit ut id facerent? Quod, si id licebat, quomodo quod paulo post concessurus erat pluribus, id paulo ante vetuit Məriæ ? RESP. Noli me tangere dictum est Mariæ a Sal- vatore in hanc sententiam : Noli me assectari, ita ut mecum semper sis, ut in ea, quam ante meam crucem habui, vitæ consuetudine. Volebat enim paulatim discipulos assuescere, ut ipsius corporis aspectu et præsentia carerent; quapropter nec sein- C D ss Joan. XX, 17. * Gen. 11, 19. nelius legi Sed hac, ut Evangelica bistoriæ contraria, R. Stephanus in contextum recipere no- luit. Unde ad marginem utriusque codicis hæc nota apposita : per discipulis videndum se præbebat, quandiu in terris post resurrectionem moratus est, nec omnino inaspectabilem; sed interposito spatio utrumque faciebat, ut et illis videretur et non vi- deretur. QUÆST. XLIX. Quomodo demonstrari potest, binas tantum feras et pecudes, masculum et femi- nam, in mundi creatione esse productas? Hoc enim piorum nonnulli dixerunt, ut probarent, non e pel- libus animalium rationis expertium pelliceas tuni- cas primis hominibus a Deo esse datas. RESP. Si in unoquoque genere, quidam sunt generis principes, et generis principes Dei opera sunt, quæ vero sub generis principibus, opera na- turæ, satu et generatione subsistentia, liquet in u£o- quoque genere par unum, masculum et ſeminam, nec quidquam amplius a Deo creatum fuisse. Tu- nicas autem pelliceas Deus fecit, non humana arte, sed creantis modo. Non enim animantibus cæsis, eorumque pellibus consutis, tunicas elaboravit, sed tunicas ipsas pelliceas creavit. Dieat autem fortasse quispiam : Si Deus pelliceas hasce tunicas creavit, post septem creationis dies: quomodo sacræ dicunt Litteræ, conquievisse Deura in septimo, ab omni quod patrare coeperat opere? Conquievit a crea- tione, hoc est ab eis quæ non sunt creandis; pelles vero quas nunc creat, non nunc creare incipit, sed in animantium creatione, peles quoque eorum du- dum creatæ fuerant. Consimiliter et illud se habet : Formavit præterea Dominus Deus de humo pecudes omnes, et feras terre : et adduxit eas ad Adam ", et quæ sequuntur. Nam verbum præterea, secundam horum designat creationem. Vide quid dicat hoc loco: Non enim matrem Domini dicit sacrum apud nos Evangelium, sed Magdalenem Mariam. An non forte igitur nequaquam id a Magistro scriptum, sed ab iis, qui transcripserunt, additum, unde neque in hac quæstionis solutione reperitur ! Quantum hujus scriptoris sententiam intelligo, sic videtur explicari posse. Duos agnoscit nascendi mulos, alterum principibus generis, quos Deus fure mavit, alterum iis, qui ex generis principibus ge- (71) Πρὸς αὐτήν. Observat Sylburgius multo (72) Πρὸς τὴν Μαρίαν. Uterque codex πρὸς τὴν (73) Τὴν δευτέραν σημαίνει τούτων γένεσιν.

Β ΕΡΩΤΗΣΙΣ Ν'. Ἐπειδὴ πάλαι μὲν οἱ παῖδες, νῦν δὲ ἡμεῖς ὑμνοῦντες τῇ Ὡσαννὰ φωνῇ, καὶ τῇ τοῦ Αλληλούια κεχρήμεθα, τίς ἐστιν ἡ τούτων ἑρμηνεία ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἑρμηνεία ἐστὶ τοῦ μὲν Ἀλληλούια τὸ Ὑμνήσατε μετὰ μέλους τὸ ὄν· τοῦ δὲ Ὡσαννά, μεγαλοσύνη ὑπερκειμένη. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΝΑ'. Εἰ ἄτρεπτον τὸ θεῖον, πῶς βλασφημούμενον καὶ εὐφημούμενον τὰς ἀμοιβας ἀμφοτέροις τῆς ἑκατέρων πράξεως πολλάκις ἀξίας ἀπέδωκεν ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Μένων ὁ Θεὸς ἐν τῇ οἰκείᾳ αἰσθήσει τε καὶ δικαιοσύνῃ ἀτρέπτως, ἑκάστῳ τὰ κατ᾽ ἀξίαν ἀποδίδωσιν· οὐ μὴν κατὰ παρατροπὴν τοῦτο ποιεῖ εὑρὼν, ἀλλ᾽ ἀεὶ ἐσχηκώς, ἔχει τὸ ἐν τούτοις ἄτρε- πτον· καὶ ἔχων ἐν ἴσῃ τάξει ἔχει περί τε βλασφήμους καὶ τοὺς ὑπὸ ἀναισθησίας κατεχομένους ἢ ἀδικίας, ἅπερ ἐστὶ τὰ ἀλλότρια (74). ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΝΒ'. Εἰ εὐσεβεῖ ζήλῳ κινούμενος ὁ Σαούλ τὰς ἐγγαστριμύθους ἀνείλε, διὰ τί συνηλάθη, ὥστε παρὰ ἐγγαστριμύθου ζητῆσαι πρόῤῥησιν ; καὶ εἰ τῷ ὄντι ἐκείνη τὸν Σαμουὴλ ἀνήγαγεν, ἐπειδὴ τοῦτό φησιν ἡ Γραφή; καὶ ὅτι ἀληθεύει μὲν αὕτη, τὸ δὲ πρᾶγμα ἀσεβὲς, δῆλον. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὁ ζήλῳ θείῳ ποιῶν τι, οὗτος οὐ θεομαχεῖ· ὑπόνοιαν δὲ ὁ Σαούλ ἐσχηκώς εἰς τὸν Δα- βίδ, ὡς εἰς αὐτὸν μετέθηκεν ὁ Θεὸς τὴν αὐτοῦ βασι λείαν, παντελῶς ἐμηχανᾶτο ἀναιρεῖν τὸν Δαβίδ, ἵνα εἰς ἔργον μὴ ἐκβῇ ἐπ' αὐτὸν ἡ θεία ψήφος. Ανειλε δὲ τὰς ἐγγαστριμύθους, τούτῳ προσδοκήσας διαλλάξαι τὸν Θεὸν, ὥστε ἀναστρέψαι τὴν ἀποδοκιμάσασαν από τὸν τῆς βασιλείας οἰκείαν ψῆφον, οὐ τὴν ἀσέβειαν τῶν έγγαστριμύθων μισῶν, ἀλλὰ τὴν βασιλείαν φιλῶν. Καὶ ἐπειδὴ οὐ προσεδέξατο ὁ Θεὸς τὸν σκοπὸν αὐτοῦ, διὰ τοῦτο αὐτὸν ἐγκατέλιπεν ἐπιδεηθῆναι ὧν οὐκ ἀγαθῷ σκοπῷ ἐποιήσατο τὴν ἀναίρεσιν. Τὰ δὲ ἄλλα πάντα ὑπὸ τῆς ἐγγαστριμύθου γεγονότα κατὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ δαίμονος τοῦ τὰς ὄψεις φαντάσαντος τῶν ὁρώντων τὸν οὐκ ὄντα Σαμουήλ. Ἡ δὲ ἀλήθεια τῶν ῥημάτων γέγονεν ἐκ τοῦ Θεοῦ τοῦ δεδωκότος τῷ δαίμονι ἐν σχήματι τοῦ Σαμουὴλ ὀφθῆναι τῇ ἐγγα στριμύθῳ, καὶ δεῖξαι τοῦ μέλλοντος τὴν δήλωσιν. Καὶ ἐπειδὴ τοῦ Σαμουὴλ οὐκ ἤκουσεν ὁ Σαούλ τοῦ εἰρη κότος αὐτῷ τῆς βασιλείας τὴν ἀφαίρεσιν, ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν θείαν ψῆφον ἀποδοκιμάσασαν αὐτὸν τῆς βα- σιλείας, ἔτι ἀντεποιεῖτο τῆς βασιλείας, δι' αὐτῶν (75) ἀνάξιον αὐτὸν ἔκρινεν ὁ Θεὸς τοῦ διὰ τῶν ἀνακειμέ- νων αὐτῷ προμηνῦσαι αὐτῷ τὰ ἐσόμενα, καθάπερ πεποίηκε καὶ ἐπὶ τὸν ᾿Αχαάβ βασιλέα τοῦ Ἰσραὴλ, τὸν ἀπιστήσαντα τοῖς τῆς ἀληθείας προφήταις, και APPENDIX. · PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - QUÆST. L. Quia olim quidem pueri, nunc vero A et nos dum hymnos cantamus, voce Osanna et Alleluia utimur, quæ harum est interpretatio? RESP. Interpretatio verbi Alleluia, est, Laudate cum cantu id quod est ; verbi autem Osanna, magni- tudo suprema. QUAEST. LI. Si immutabilis Deus, quomodo blasphemiis appetitus et laudibus celebratus mer- cedem utrisque actione utrorumque sape dignam rependit? RESP. Manens Deus in proprio sensu et justitia immutabiliter, unicuique pro meritis reddit; neque id tamen mutatus facit, quasi invenerit, sed cum semper habuerit, retinet bis in rebus immutabilita- tein, eamque retinens eodem ordine habet blasphe- mos et eos qui percalluerunt, aut injustitiæ crimine obstricti sunt, quæ quidem aliena sunt peccata. QUÆST. LII. Si pietatis studio motus Saul ven- triloquas sustulit, quid eum impulit ut a ventri- loqua quæreret prædictionem? An etiam illa Sa- muelem revera eduxit? Id enim narrat Scriptura, quam quidem vera dicere, sed tamen rem impiam esse manifestum est. ; RESP. Qui divino studio aliquid facit, is cum Deo non pugnat. Concepta autem Saul de Davide suspicione, regnum suum in illum a Deo transla- tum iri, omnibus modis machinatus est ne- cem Davidi, ne exitum in eo sortiretur divina sen- tentia. Sustulit autem ventriloquas, sperans Deum sibi hoc facto reconciliatum iri, et propriam sen- C tentiam, quæ illum regno dejecerat, rescissurum in quo quidem non impietatem ventriloquarum ode- rat, sed regnum amabat. Et quia illius consilium non probabat Deus, dereliquit illum ea requirere, quæ non bono animo sustulerat. Cætera autem omnia a ventriloqua facta sunt damonis operatione, qui praestigiis delusit oculos cernentium Samue- lem, qui Samuel non erat. Veritas autem verborum a Deo exstitit, qui dedit dæmoni in ſigura Samuelis apparere ventriloquæ, ac ei rem futuram monstrare. Et quia Samuelem non audiit Saul, cum ei regnum ablatum iri diceret, sed et post divinum decretum, quod eum regno depellebat, adhuc sibi regnum vindicabat; propterea indignum illum judicavit Deus, cui per homines sibi addictos prænuntiaret res illi eventuras, quemadmodum et Achab regi Israelis fecit, qui negatam veritatis prophetis fidem, falsis prophetis adbibuit; unde misit ei spiritum mendacem, quemadmodum ait liber Regnorum ", ** III Reg. xxi, et seqq. nerati sunt, congruentem. Itaque secundam illam creationem his verbis, Formavit præterea Dominus Deus, de generatione ex principibus generis intelli- git. Sic etiam pelliceas tunicas Deum non artificis, sed creatoris more fecisse docet, ita tamen ut pelles minime tunc e nihilo eductæ fuerint, sed ex iis, D quæ cum animalibus creatæ ab initio fuerant, de- sumpta. hæc peccata dicit, quia nequaquam, ut blasphemia, in Deum directe feruntur. (74) Απερ ἐστὶ τὰ ἀλλότρια. Aliena Deu esse (75) Δι' αὐτῶν. Melius multo legeretur διὰ τοῦτο.

Β η ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΝΖ'. Εἰ δύο ἡμῖν ὁ Μωϋσῆς οὐρανῶν ἐξέθετο τὴν γένεσιν, πῶς πλειόνων διδάσκει ἡμᾶς ἡ Γραφὴ ὕπαρξιν ; Ποτὲ μὲν λέγουσα· Οἱ οὐρανοὶ τῶν οὐρανῶν· ποτὲ δέ· Ανεώχθησαν αὐτῷ οἱ οὐρανοί· και· θεωρῶ τοὺς οὐρανοὺς ἀνεωγμένους· καί· "Ηρ- πάγη ἕως τρίτου οὐρανοῦ· καὶ οὐκ εἶπεν· Ἕως τοῦ τρίτου μέρους τοῦ οὐρανοῦ, ἀλλ' ἀπολύτως· Ἕως τρίτου οὐρανοῦ· καὶ πολλὰ δὲ τούτοις εὑρήσεις ἐν τῇ Γραφῇ παραπλήσια. Πῶς οὖν οὐ τἀναντία ἑαυ τοῖς λέγουσι, κατ' ἀμφότερα δ' ὅμως ἀληθεύουσιν; ᾿ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὁ Μωϋσῆς μὲν εἶπεν αὐτοὺς (82) οὐρανοὺς, ἀριθμῷ δὲ οὐ δέδωκεν, οὔτε ἕνα, οὔτε δύο, οὔτε πλείονας. Έμελλε δὲ ἡ θεία Γραφὴ τὰ διαστή ματα ἐν τῷ μέρει υπερκείμενα οὐρανοὺς ὀνομάζειν, ὡς· Τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, καί· Αετὸς ἐξ οὐρα νοῦ (83), καί· Τὰ ἄστρα τοῦ οὐρανοῦ. Ἐκ τῆς ἀκολουθίας οὖν τῶν κειμένων φωνῶν νοοῦμεν οὐρα τοὺς κατ' οὐσίαν μὲν δύο, κατά διαστήματα δὲ πλείο νας· οὕτω δὲ νοουμένων τῶν οὐρανῶν, οὐδεμία έναν τίωσις ἐν τοῖς λόγοις υποληφθήσεται (84). ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΝΗ. Εἰ τὸ προσάπτειν τῷ Χριστῷ ἄγνοιαν ἐστὶν ἀσεβές, δῆλον ὅτι πάντων ἔχει τελείαν τὴν πρόγνωσιν. Πῶς οὖν οὐκ ἔστιν αἴτιος τῆς τοῦ Ἰούδα προδοσίας, καὶ τῆς τοῦ Πέτρου ἐνωμότου ἀρνήσεως, ὁ ταῦτα μὲν προγνοὺς, μὴ κωλύσας δέ; καὶ περὶ τῆς τοῦ διαβόλου, καὶ τοῦ πρωτοπλάστου ἀπὸ τοῦ Θεοῦ εκπτώσεως (85), ὁ αὐτὸς λόγος ἁρμόσειεν. ᾿ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ ἔδει τὸν Χριστὸν δι᾽ ἑνὸς τῶν αὐτοῦ μαθητῶν παραδοθῆναι, ἵνα ἡ Γραφὴ πληρωθῇ, δηλον ότι αἴτιός ἐστιν ὁ Χριστὸς τῆς ἐκπληρώσεως τῆς Γρα- φῆς, καὶ οὐ τῆς προδοσίας τοῦ Ἰούδα. Ταύτης γὰρ αὐ τὸς ὁ Ἰούδας ἦν αἴτιος· ἣν μέλλουσαν ὁ Θεὸς προειδώς, προείπε διὰ τῆς Γραφῆς· καὶ οὐκ ἔστιν ἡ πρόγνωσις αι- τία τοῦ μέλλοντος ἔσεσθαι, ἀλλὰ τὸ μέλλον ἔσεσθαι, απ τιον τῆς προγνώσεως. Οὐ γὰρ τῇ προγνώσει έπεται τὸ μέλλον, ἀλλὰ τῷ μέλλοντι ἡ πρόγνωσις· καὶ οὐδαμῶς ὁ προγινώσκων αἴτιός ἐστι τοῦ μέλλοντος ἔσεσθαι. Ὥστε οὐχὶ ὁ Χριστὸς αίτιός ἐστι τῆς προδοσίας, ἀλλ᾽ ἡ προ- δοσία αἰτία τῆς τοῦ Κυρίου προγνώσεως. Καὶ ἐπὶ τοῦ διαβόλου καὶ τοῦ πρωτοπλάστου ὁ αὐτὸς λόγος. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΝΕ. Εἰ ἐν τῇ νυκτὶ ὁ ἥλιος ἀποκρύ πτεται, πῶς οὐ σφαῖρα ὁ οὐρανὸς ἀποδείκνυται; Ὁ γὰρ ἀπὸ φιλοσόφων θεῖος ἀνὴρ εἶπε (86). . οὐ σώματι. Οὗτος οὖν ὅς ἐπίκειται τῇ γῇ· καὶ ὁ μὲν, διὰ τὸ κούφον ἀνωφερής· ἡ δὲ, διὰ τὸ βαρὺ ἐστὶ και τωφερής. Διὸ διὰ τὴν ἀνθολκὴν ὑπὸ ἄλλων συνέχον ται. Εἰ δὲ τοῦτο ἀληθὲς, ὅλου τοῦ οὐρανίου κύ- αὐτός. ἄρτος ἐξ οὐρανοῦ, ἀετὸς ἐξ οὐρανοῦ, φθήσεται, ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ποιήσεως. Τὸν ἥλιον ὄψει ἀποκρύπτεσθαι οὐ σώματι. σώματα ὑπὸ ἀλλήλων συνέχονται. rum , - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA.. QUÆST. LVII. Si duplicis nobis cœli creatio- A nem exposuit Moyses: quomodo plures eos esse Scriptura docet? Aliquando tradens: Coli calo- aliquando : Aperti ei sunt cœli 38; et : Vi- deo cœlos apertos"; et : Raptus est in tertium usque cœlum ; et non dixit : In tertiam usque coeli partem, sed absolute : In tertium usque calum. Multa vero hisce similia in Scripturis reperias. Quo- modo igitur non sibi ipsis repugnantia dicunt, et tamen utroque modo vera dicunt ? RESP. Moyses quidem cœlos dixit: numero au- tem neque unum, neque duos; neque plures tra- didit. Consuevit porro divina Scriptura, interstitia partium superiora, cœlos nominare ; veluti : Vola- tilia coli ; et : Panis de cœlo: et : Stella cali. Ex vocum igitur adhibitarum serie intelligimus cœ- los substantia quidem duos, interstitiis autem plu- res. Atque si cœlos ita accipiamus, nulla in verbis deprehendetur repugnantia. QUÆST. LVIII. Si Christo ignorationem ascri- bere impium est, liquet illi omnium inesse perfec- tam cognitionem. Quomodo ergo non causa est Judæ proditionis et Petri cum jurejurando negationis, qui hac quidem præscivit, minime vero prohibuit ? Atque etiam de diaboli et primi parentis a Deo de- fectione eadem ratio competet. RESP. Si Christum oportebat ab uno ex disci- pulis prodi, ut Scriptura impleretur, liquet Chri- stum causam esse cur Scriptura impleta sit, mini- me vero cur Judas prodiderit. Hujus enim facinoris causa ipse Judas exstitit, quod præsciens Deus per Scripturam prædixit; nec causa est præscientia futuri, sed futurum causa præscientiæ. Non enim quia præscita est evenit res futura, sed quia futura est, præscitur; nec prorsus causa est rei futuræ qui eam præscit. Quare non proditionis causa exstitit Christus, sed Domini præscientiæ causa proditio. Atque de diabolo et primo parente eadem ratio. QUEST. LIX. Si noctu sol occultatur : quomodo cœlum non probatur globus esse? Nam inter philo- sophos vir admirandus dixit solem in carlo aspectu nobis occultari, non corpore. Hoc igitur est quod Cerra imminet ; atque illud quidem, ob levita- tem in sublime tendit ; hæc autem, propter pondus deorsum vergit. Proinde pari in diversa nisu alte- B C Psal. cxlviii, 4. ss Matth. 1, 16. * Act. vi, 55. posse panis de culo, ex Psalm. Lxxvi, pro aquila de cœlo. relinquetur. prima manu habuerunt Su- II Cor. XII, pra lineam alia manus emendavit in Clarom. et ad marg. in Regio. tando : Legitur prima manu in cod. Clarom. Mor citatus a Sylburgio Guillelmus Canterus Nor. Lect. post (82) Αυτούς. Vidit Sylburgius multo aptius legi (85) 'Αετὸς ἐξ οὐρανοῦ. Ejusdem observatio est (84) Υποληφθήσεται. Legebat Langus υπολει- (85) Ἀπὸ τοῦ Θεοῦ ἐκπτώσεως. Reg. et Clarom. (86) Εἶπε. Sic locum explevit Langus interpre- 1. viii, c. 19, legit οὗτος οὖν ὁ οὐρανός, et paulo

κλου (87) εἰς τὴν. . καὶ φαίνειν ἀεὶ, πῶς οὖν ἀποκρύπτονται; ρας, ὑπάρχειν τοὺς φωστῆ- ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ ὁμολογουμένως πολλά ἐστιν ἔτε- ρα τὰ ἐν τῷ αὐτῷ καὶ ἴσῳ ἐπιπέδῳ ὄντα, καὶ διὰ τὸ μῆκος τοῦ διαστήματος κεκρυμμένα ὄντα τῆς ὄψεως, οἷον τὰ πλοῖα τὰ ἐν τῇ θαλάσσῃ ὑπὸ ἀλλήλων μὴ ὁρώ- μενα, τοῦ πλάτους τῇ τῶν ὑδάτων ἐπιφανείᾳ περι- ορίζοντος τὴν ὄψιν περαιτέρω μὴ ἀποτείνεσθαι τοῦ ὁρίζοντος, τί θαυμαστὸν εἰ καὶ ἐπὶ τῶν φωστήρων γίνεται ἡ ἐπίκρυψις διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν ; τῇ δὲ διὰ τὴν ἀνθολκὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, ἵστασθαι τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, ἐπὶ μὲν τοῦ πρώτου οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς ἔστι τοῦτο εἰκάσαι, διὰ τὸ ἅμα γεγενῆσθαι αὐτά. Ἐπὶ δὲ τοῦ στερεώματος καὶ τῆς γῆς οὐκέτι δυνατὸν τοῦ Β το νοηθῆναι. Ίστατο γὰρ ἡ γῆ πρὸ τοῦ στερεώματος τὴν ἅπασαν βαστάζουσα ὑγρὰν οὐσίαν χωρὶς ἀνθολκῆς τοῦ στερεώματος· ὕστερον γὰρ τῆς γῆς γέγονε τὸ στερέωμα. ΕΡΩΤΗΣΙΣ Ξ. Εἰ διαφορὰ κατὰ τὰς μορφὰς χρήσ σιμος ἡμῖν ὑπάρχει ἐνταῦθα διὰ τὰς τοῦ σώματος χρείας, καὶ τὰ ἐπιτηδεύματα, καὶ τὰ συναλλάγματα, ἀνενδεοῦς ἐν τῇ ἀναστάσει ἀνισταμένου τοῦ σώματος, εἰ μὲν τῇ αὐτῇ τῶν μορφών διαφορᾷ ἀνιστάμεθα, πῶς οὐκ εὐχρηστος (88) αὕτη; εἰ δὲ ἐν ὁμοιώματι τῷ αὐτῷ, τίς ἡ τούτου ἀπόδειξις; Πῶς δὲ καὶ ἡ τοῦ Λαζάρου καὶ τοῦ πλουσίου παραβολή, τῶν μορφῶν οὐ δείκνυσι τὸ διάφορον ; Πάντως γὰρ ἐκ ταύτης δῆ- λον. Εἰ δὲ λέγοιέν τινες ὡς γνωσίς τις ἐδόθη αὐτῷ πρὸς τὴν τοῦ Λαζάρου καὶ τοῦ ᾽Αβραὰμ ἐπίγνωσιν, πόθεν τοῦτο παραστήσουσι καὶ ἐπὶ τοῦ Κυρίου, ἡνίκα σώματα τῶν ἁγίων τῶν κεκοιμημένων ἀνέστη, καὶ ἐνεφανίσθησαν πολλοῖς; Πάντως τῇ ἰδίᾳ μορφῇ τοῖς γνωρίμοις ἕκαστος εὐεπίγνωστος γέγονεν. ᾿ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Πολλαὶ μέν εἰσιν αἱ αἰτίαι δι᾽ ἃς χρὴ τοὺς ἀνισταμένους ἐν τῇ οἰκείᾳ ἀνίστασθαι μορ φῇ. Πρῶτον μὲν, πρὸς τὴν ἔνδειξιν τῆς μεγάλης τε καὶ θείας γνώσεως τοῦ Θεοῦ, τοῦ δύνασθαι ἐν τοσού τῳ ἀναριθμήτῳ πλήθει τῶν ἁνισταμένων, ἑκάστῳ ἀποσωθῆναι τὴν οἰκείαν μορφήν. Ἔπειτα δὲ, ἵνα μὴ νομισθῇ δημιουργῶν καινοὺς ἀνθρώπους, καὶ μὴ τοὺς τεθνηκότας ἀνιστῶν, διὰ τοῦτο ἔκαστον τῶν ἀνιστα- μένων τὴν οἰκείαν ἔχειν μορφήν (89). 'Αγνοουμένων γὰρ τῶν μορφῶν τοῦ τε ἀδικήσαντος καὶ τοῦ ἀδικη- θέντος, ἀπόλλυται τῆς κρίσεως τὸ δίκαιον. Ἔτι δὲ, εἰ λυθεισῶν τῶν χρειῶν δι᾽ ἂς ἀναγκαία γέγονε τῶν μορφών ή διαφορά, περιττὴ καὶ ἄχρηστος εὑρίσκεται αὕτη, περιττὴ καὶ ἄχρηστός ἐστι καὶ τῶν ὀνομασιῶν ἡ διαφορά. Πῶς οὖν ὁ πλούσιος τὸν ᾿Αβραὰμ καὶ τὸν Λάζαρον ἐξ ὀνόματος καλεῖ, ἐκ τῆς κατὰ τὴν ὄνομα σίαν διαφορᾶς μὴ γνωριζομένων τῶν προσώπων; Τὸ δὲ κατὰ τὸν Λάζαρον καὶ τὸν πλούσιον διήγημα, ούτ τε παραβολή ἐστιν, οὔτε ἱστορία. Είγε ἡ μὲν παρα- βολή ἐστι λόγος ομοιότητα περιέχων τοῦ γεγονότος πράγματος πρὸς τὸ ἐσόμενον· ἱστορία δὲ, λόγος διή εἰς τὴν τοῦ παντὸς καταύγασιν λειτουργοῦντος, πρὸς τὸ ὑπάρχειν τοὺς φωστῆρας καὶ φαίνειν ἀεί. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. A rum ab altero continetur. Sin hoc verum est, tuto cœli orbe ad universi hujus collustrationem minis- trante, ut exstent luminaria, semperque luceant ; quomodo illa latitant? C D RESP. Si citra controversiam multa alia sunt quæ in eadem et æqua planitie propter intervalli longitudinem, oculorum effugiunt obtutum, veluti navigia in mari, quorum alterum ab altero non cernitur, Jatitudine per summas aquas quasi cir- culo quodam visum circumscribente quo ininus ul- tra circumscribentem intendatur, quid mirum fue- rit, si occultatio stellarum per eamdem causam flat? Quatenus vero pari coli et terræ in diversa nisu, coelum et terra consistit, de primo colo et terra hoc conjectare licet, eo quod una condita sint. De fir- mamento autem et terra idem intelligi non potest. Constitit namque terra ante firmamentum, humidam substantiam omnen), sine adverso firmamenti nisu, su‐ stinens; post terram enim creatum est firmamentum. QUÆST. LX. Si formarum discrimen utile nobis in hac vita est ob corporis indigentiam et studia et commercia, cum in resurrectione surrecturum sit corpus indigentia omni liberum, quomodo, si in eo- dem formarum discrimine resurgimus, non inutile illud futurum est? Quod si in ejusdem forinæ simi- litudine, ecquod hujus rei argumentum ? Quomodo autem Lazari et divitis parabola formarum non ostendit discrimen ? Omnino enim hoc ex illa constat. Quod si qui dicant notionem quamdam di- viti datam esse, ut Lazarum et Abraham agnosce- ret, unde istud etiam de Domino probabunt, cum corpora sanctorum, qui dormierant, resurrexere et apparuere multis ? Omnino propria quisque forma facile a notis suis agnitus ſuit. RESP. Pluribus de causis oportet ut resurgentes in propria forma resurgant. Primum quidem ut magna et divina Dei scientia ex eo ostendatur, quod possit in tanta resurgentium multitudine, quæ nu- merari non potest, propriam cuique formam serva- re. Deinde vero ne existimetur novos homines con- dere, non mortuos excitare, propterea necesse est ut resurgentium unusquisque propriam habeat formam. Nam si ignotæ sint et illius qui injuriamı fecit, et illius, qui passus est, forma, perit judicii æquitas. Praeterea, si formarum differentia, sublatis indigentiis, propter quas necessaria ſuit, supervaca- nea et inutilis invenitur : supervacanea et inutilis quo- que erit nominum differentia. Quomodo ergo dives Abraham et Lazarum nomine appellat, si ex nominum differentia non dignoscuntur homines? Illa autem de Lazaro et divite narratio nec parabola est nec bis- toria. Nam parabola oratio est rem futuram sub rei factæ similitudine exhibens; historia autem oratio est narrationem habens rei jam factæ. Nam neque ante resurrectionem vitæ anteact merces vit Sylburgius. Sic etiam emendatum in codice Claromontano. cedentibus. SYLBURGIUS. (87) Κύκλου. Sic lacunam explet Sylburgius : (88) Εύχρηστος. Legendum άχρηστος observa- (89) Ἔχειν μορφήν. Subaudiendum χρή ex præ

Α γησιν περιέχων τοῦ ἤδη γεγονότος πράγματος. Ούτε γὰρ πρὸ τῆς ἀναστάσεως τῶν ἑκάστῳ βεβιωμένων ἀνταπόδοσις γίνεται, οὔτε μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἀλη θὲς τὸ, Εχουσι Μωυσέα καὶ τοὺς προφήτας· ἀκου σάτωσαν αὐτῶν. Ἔστι δὲ τὸ περὶ τοῦ Λαζάρου καὶ τοῦ πλουσίου διήγημα ὑποτύπωσις λόγου διδασκαλίαν ἔχοντος τοῦ μὴ δύνασθαι μετὰ τὴν ἐκ τοῦ σώματος ἔξοδον τῆς ψυχῆς, κατὰ πρόνοιάν τινα ἢ σπουδὴν ὠφελείας τινὸς τυχεῖν τοὺς ἀνθρώπους. ΕΡΩΤΗΣΙΣ. ΞΑ'. Εἰ μόνος ἀθάνατός ἐστιν ὁ Θεὸς κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, πῶς ἀληθὲς κατ' αὐτὸν τὸν Πάντες μὲν οὐ κοιμηθησόμεθα ; 'ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Μόνος ἔχων τὴν ἀθανασίαν λέγεται ὁ Θεὸς, ὅτι οὐκ ἐκ θελήματος ἄλλου ταύτην ἔχει, και Β θάπερ οἱ λοιποὶ πάντες ἀθάνατοι, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς οἰκείας οὐσίας. Ιd ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΕΒ'. Εἰ τῇ τετάρτῃ ἡμέρᾳ τῶν φω στήρων ἡ ποίησις γέγονεν, ἐξ αὐτῶν δὲ τῶν ἡμερῶν ὁ ἀριθμὸς συνίσταται, πῶς αἱ πρὸ τῆς παραγωγῆς τῶν φωστήρων τρεῖς ἡμέραι ἀμφίβολον τὸν μετὰ τὴν παραγωγὴν τῶν φωστήρων ἀριθμὸν τῶν ἡμερῶν οὐ δεικνύουσιν ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἐκ τῆς παραγωγῆς τοῦ φωτὸς ὁ διαχωρισμός γέγονε φωτὸς καὶ σκότους· καὶ ἐκ τοῦ διαχωρισμοῦ φωτὸς καὶ σκότους ἡ ἡμέρα ὑπέστη καὶ ἡ νύξ. Πρὸ δὲ τῆς τῶν φωστήρων ποιήσεως ή κατά τὸν ὄρον τοῦ Θεοῦ ἐπικράτεια φωτὸς ἐποίει τὴν ἡμέ ραν, καὶ ἡ ἐπικράτεια τοῦ σκότους το σκότος ἦτο τὴν νύκτα. Γενομένων δὲ τῶν φωστήρων, ετάχθησαν ἐξουσιάζειν, ὁ μὲν τοῦ φωτὸς καὶ τῆς ἡμέρας, ἡ δὲ τοῦ σκότους καὶ τῆς νυκτός. Ο γὰρ δημιουργὸς τὸ φῶς μετὰ τῆς ὡρισμένης αὐτοῦ ἐπικρατείας τῷ μεί ζονι τῶν φωστήρων ἐκληρώσατο· καὶ τοιαύτας ἡμέ ρας &ς ποιεῖ νῦν τὸ φῶς μετὰ τοῦ φωστῆρος, τοιαύ τας ἐποίει καὶ πρὸ τῆς ποιήσεως τῶν φωστήρων, καὶ τὸν ὅρον (90) τοῦ Θεοῦ τοῦ τὴν ἐπικράτειαν αὐτοῦ ὁρίσαντος δωδεκάωρον (91). Ἐκεῖνος ὁ ὅρος ἐπείγει τὸν ἥλιον πρὸς τὴν ἐξ ἀρχῆς Εμμετρον δωδεκάωρον κίνησιν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΕΓ. Ἐπειδὴ διαφόρως τινὲς ἡρμήνευ σαν καὶ ἀσαφῶς τό· Ἐν τῷ ἡλίῳ ἔθετο τὸ σκήνω μα αὐτοῦ· τὴν σαφήνειαν αὐτοῦ δίδαξον. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἴπομεν ἐν τοῖς ἀνωτέρω, ὅτι οὐρα νοὺς οἵδεν ἡ θεία Γραφὴ καλεῖν ἢ τοὺς κατ' ουσίαν, ὡς τὸν πρῶτον οὐρανὸν καὶ τὸ στερέωμα, ἢ τὰ κατὰ τὸν ἀέρα διαστήματα. Τὸ οὖν Ἐν τῷ ἡλίῳ ἔθετο τὸ σκήνωμα αὐτοῦ, ἵνα εἴπῃ, Τοὺς οὐρανοὺς ἔθετο σκήνωμα τοῦ ἡλίου. Ἡ γὰρ ἐκ τῆς τῶν Ἑβραίων γλώττης εἰς τὴν τῶν Σύρων γλῶτταν μεταγωγὴ τῆς λέξεως οὕτως γεγένηται· Εν αὐτοῖς ἔθετο τοῦ ἡλίου τὸ σκήνωμα. Δηλοῖ δὲ δι' ἑτέρου ψαλμοῦ ὁ προφή της Δαβίδ αὐτὸ τοῦτο, καί φησιν· Ὁ ἐκτείνων των οὐρανὸν ὡσεὶ δέριν (ἡ γὰρ ἔκτασις τῶν δέρεων, ** σε δεκάωρον. Μος APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - unicuique rependitur ; nec post resurrectionem ve- rum est illud : Habent Moysen et, prophetas, ipsos audiant “. Illa autem de Lazaro et divite narratio imago est, qua docemur non posse homines, post egressum animæ ex corpore, providentia ulla aut studio quidquam auxilii consequi. QUÆST. LXI. Si solus immortalis est Deus se- cundum Apostolum ", quomodo secundum eum- dem verum est illud : Omnes quidem non dormie- mas RESP. Solus habere immortalitatem dicitur Deus, quia non ex voluntate alterius illam habet, ut caeteri omnes immortales, sed ex sua ipsius es- sentia. QUAEST. LXII. Si quarto die condita lumina- ria, atque ex his constitutus dierum numerus, quomodo tres dies, quæ luminarium creationen præcesserunt, incertum non efficiunt numerum dierum, quæ luminarium creationem subsecutæ sunt ? RESP. Ex creatione lucis separatio exstitit lucis et tenebrarum, et ex separatione lucis et tenebra- rum dies et nox constiterunt. Antequam autem Iu- minaria fierent, diem efficiebat definitus a Deo do- minatus lucis, et tenebras sive noctem dominatus tenebrarum. Postquam autem facta sunt luminaria, dominatum acceperunt, illud quidem lucis et diei, hoc autem tenebrarum et noctis. Lucem enim Crea- tor cum definito illius dominatu attribuit majori luminari, et quales nunc dies efficit lux cum lumi- nari, tales etiam eliciebat, antequam fierent lumi naria, secundum Dei præscriptum, qui illius domi.. natum duodecim horis definiverat. Eadem lex soli imprimit definitam ab initio duodecim horis mo- Liouein. QUAST. LXIII. Quia varie nonnulli inter- pretati sunt nec dilucide illud: In sole posuit ta- bernaculum ejus " ; illius explanationem nos edoce. C RESP. Diximus supra solere Scripturam divinam D vocare cœlos, vel eos qui substantia tales sunt, vel aeris spatia. Illud igitur : In sole posuit tabernacu- lum ejus, idem est ac Cœlos posuit tabernaculum solis. Nam hujus dicti ex Hebræorum lingua in Sy- rorum linguam translatio sic se habet : In ipsis posuit tabernaculum solis. ipsum autem ostendit per alium psalmum propheta David et ait: Extendens cœlum sicut pellem " (extensio enim pellium saber- naculum efficit), varietate scilicet substantiarum et usuum discrimine demonstrans eos esse creatos. ** Luc. xvi, 29. * I Tim. vi, 16. "I Cor. xv 51. Psal. xvIII 6. Psal. cii, 2. idem erratuin occurrebat et Sylburgio pariter sublatum. (90) Καὶ τὸν ὅμον. Leg. κατὰ τὸν ὅρον. (91) Δωδεκάωρον. lta Sylburgius pro eo quod apud R. Stephanum et in utroque cod. ms. legebatur

τὴν σκηνὴν ἀποτελεῖ), τῇ ποικιλίᾳ οὖν τῶν οὐσιῶν καὶ τῇ διαφορᾷ τῶν χρειῶν δεικνύων (92) αὐτοὺς εἶ ναι γεννητούς. Ἡ γὰρ ἀγέννητος φύσις πρὸς τὴν ἀγέννητον φύσιν κατὰ φύσιν οὐκ ἔχει διαφοράν. Τὸ δὲ καὶ χρείας ἕνεκα τοιόνδε ἢ τοιόνδε ἀλλότριον ἐστι τῆς ἀγεννήτου φύσεως. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΞΔ΄. Εἰ ὥσπερ ὁ Ἰωνᾶς ἐν τῇ κοιλίᾳ τοῦ κήτους τὸ τριήμερον, οὕτως. καὶ ὁ Χριστὸς ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς γῆς, πῶς οὐ δοκήσει τοῦ Κυρίου ὁ θάνα τος γέγονεν; Ἰωνᾶς γὰρ μὴ θανών, ἐνομίσθη τεθνά ναι. Εἰ δὲ κατ' ἀλήθειαν ὁ Κύριος τοῦ θανάτου ἐγεύ σατο, πῶς τὸ κατὰ τὸν Ἰωνᾶν ὑπόδειγμα οὐ διέψευ στα; 'ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Οὐ θανάτῳ τὸν θάνατον συμπαρέ βαλεν, ἀλλὰ τὴν τριήμερον ἐν τῷ τάφῳ παραμονὴν τοῦ Σωτῆρος τῇ τριημέρῳ ἐν τῷ κήτει παραμονῇ τοῦ Ἰωνᾶ. Αλλως τε εἰ κατὰ τὰ ὅμοια ἦν τὰ κατὰ τὸν Ἰωνᾶν τοῖς κατὰ τὸν Σωτῆρα, οὐκέτι ἡδύνατο ἐκεῖνα τούτων εἶναι τύπος ἢ εἰκών. Χρὴ οὖν τὴν ἀλήθειαν πλέον τι τοῦ τύπου ἔχειν, κατὰ τὸ εἰρημένον· Πλέον Ἰωνᾶ ὧδε. Υπόδειγμα δὲ ἀψευδὲς νοεῖται τὸ κατὰ τὸν Ἰωνᾶν τοῦ κατὰ τὸν Σωτῆρα τοῦτον τὸν τρόπον· ὅτι, ὥσπερ ὁ Ἰωνᾶς σημεῖον πίστεως εἶχε τοῦ παρὰ τοῦ Θεοῦ ἀποσταλῆναι αὐτὸν κήρυκα τῆς καταστρο φῆς τῶν Νινευΐτῶν τὴν τριήμερον ἐκ τοῦ κήτους ἀνα- γωγὴν, οὕτως καὶ ὁ Σωτὴρ σημεῖον πίστεως εἶχε τοῦ παρὰ τοῦ Θεοῦ ἀποσταλῆναι αὐτὸν κήρυκα τῆς βασι- λείας τῶν οὐρανῶν, τὴν τριήμερον ἐκ τοῦ τάφου ἀνάστασιν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΞΕ'. Επειδή τινες τὴν τοῦ Κυρίου παράδοσιν τῇ τετράδι λέγουσι γεγονέναι, ἐκ τῆς που σότητος τοῦτο τῶν τότε πραχθέντων στοχαζόμενοι, τίς ἡ ἀπόδειξις τῆς ἡμέρας ἐν ᾗ ἡ παράδοσις γέγο νεν ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Απόδειξις τοῦ μὴ τῇ τετράδι, ἀλλὰ τῇ πέμπτῃ παραδεδόσθαι τὸν Χριστὸν, αὕτη ἐστίν· Ἐν τῇ νυκτὶ ᾗ παρεδόθη, ἐν ταύτῃ ὑπὸ τῶν ἀρχιε- ρέων καὶ πρεσβυτέρων ἐκρίθη καὶ κατεκρίθη· τῷ πρωί δὲ ἐχομένῳ τῆς νυκτὸς ταύτης παρέδωκαν αὐτ τὸν τῷ Πιλάτῳ. Ἐν ᾗ δὲ ἡμέρᾳ παρέλαβεν αὐτὸν ὁ Πιλάτος, ἐν ταύτῃ αὐτὸν καὶ ἐσταύρωσε· παραλαβών δὲ αὐτὸν τῷ πρωί της Παρασκευῆς, τῇ ἕκτῃ ὥρᾳ τῆς αὐτῆς Παρασκευῆς ἐσταύρωσεν. Οὐ χρὴ οὖν ταῖς γραφικῶς ὡρισμέναις ώραις προστιθέναι κατὰ στο χασμὸν τὸ ἀσύστατον. Φησὶ γὰρ Ματθαῖος ὁ Εὐαγ γελιστὴς οὕτως· Πρωτας δὲ γενομένης, συμβούλιον ἔλαβον πάντες οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ πρεσβύτεροι τοῦ λαοῦ κατὰ τοῦ ᾿Ιησοῦ, ὅπως θανατώσωσιν αὐτόν· καὶ δήσαντες αὐτὸν, ἀπήγαγον, καὶ παρ- ἔδωκαν αὐτὸν Ποντίῳ Πιλάτῳ τῷ ἡγεμόνι. Ωσαύτως δὲ καὶ Ἰωάννης ὁ Εὐαγγελιστής φησιν· Αγουσι τὸν Ἰησοῦν ἀπὸ τοῦ Καϊάφα εἰς τὸ πραι τώριον· ἦν δὲ πρωί και πάλιν· Ο Πιλάτος οὖν, ἀκούσας τούτων τῶν λόγων, ἤγαγεν ἔξω τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἐκάθισεν ἐπὶ τοῦ βήματος εἰς τόπον * QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. A Nam increata natura non difert natura ab increata natura. Quod autem propter usum tale est aut tale, alienum est ab increata natura. B C D Matth. xll, QUAEST. LXIV. Si quemadmodum Jonas in ven- tre ceti per triduum, ita et Christus in corde terra, quomodo non specie tantum mortem Dominus obiit ? Nam Jonas, cum mortuus non esset, mor- tuus esse existimatus est. Quod si vere Dominus mortem gustavit, quomodo non falsum Jonæ exem- plum ? RESP. Non mortem cum morte contulit, sed triduanam in sepulcro permansionem Domini cum triduana in celo permansione Jonæ. Præterea si similes fuissent res Jonæ rebus Salvatoris, non potuissent illæ istarum figura esse. Oportet ergo veritatem amplius aliquid habere, quam figuram, secundum illud dictum : Major quam Jonas est hic . Jonam autem Salvatoris imaginem non men- dacem fuisse hoc modo intelligitur, quia quemad- modum Jonas signum habuit, cur missus a Deo eversionis Ninivitarum præco crederctur, exitum e ceto post triduum; ita et Salvator signum habuit, cur missus a Deo regni cœlorum præco crederetur, resurrectionem ex sepulcro post triduum. QUEST. LXV. Quoniam nonnulli traditionem Domini die quarto dicunt evenisse, ex magno id rerum tunc gestarum numero conjicientes, ecquod argumentum est diei, qua facta traditio ? RESP. Non quarto, sed quinto die traditum esse Dominum sic demonstratur. In qua nocte traditus est, in ea a principibus sacerdotum et senioribus judicatus et condemnatus est; mane autem, quod hanc noctem subsecutum est, tradiderunt euni Pi- lato. Qua autem die illum accepit Pilatus, cadem et crucifixit; cum autem illum acceperit mane Para- sceves, sexta hora ejusdem Parasceves crucifixit. Non oportet ergo horis a Scriptura definitis difficul- tates conjiciendo affingere, quæ expediri non pos- sint. Sic enim ait Matthæeus Evangelista : Mane au- tem facto, consilium inierunt omnes principes sacer- dolum, et seniores populi, adversus Jesum, ut eum morti traderent, et vinctum eum abduxerunt, et tra- diderunt Pontio Pilato præsidi ". Similiter autem et Joannes Evangelista dixit : Ducunt Jesum a Cai- pha in prætorium; erat autem mane **; et rursum : Pilatus ergo cum audisset hunc sermonem, produxit foras Jesum, seditque pro tribunali, in loco qui dici- tur Lithostrotus, Hebraice autem Gabbatha. Erat autem Parasceve Paschæ, hora ferme sexta". Si refertur ad superiora. 41. 67 Matth. xxvi, 1. 68 Joan. xvIII, 28. "Joan. xıx, 13. (92) Δεικνύων. Vel legendum δειχνύει vel subaudiendum ἐστί, existimat Sylburgius. Sed illud verbum

λεγόμενον Λιθόστρωτον, Ἑβραϊστὶ δὲ Γαββαθά. Ην δὲ Παρασκευὴ τοῦ Πάσχα, ὥρα δὲ ὡσεὶ ἕκτη. Εἰ τοίνυν τῇ νυκτὶ μὲν παρεδόθη, καὶ ἐκρίθη ὑπὸ τῶν ἀρχιερέων, καὶ κατεκρίθη, τὸ πρωΐ δὲ παρεδόθη ἐσταυρώθη, δῆλον ὅτι τῇ πέμπτῃ (95) ή παράδοσις γεγέ τῷ Πιλάτῳ, καὶ τῇ ἕκτῃ ὥρᾳ τῆς Παρασκευῆς νηται. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΕϚ'. Ἐπειδὴ συνεχῶς ὁ Κύριος Υΐν τοῦ ἀνθρώπου, καὶ οὐχὶ τῆς ἀνθρώπου, ἑαυτὸν ὀνομά ζει, καὶ διὰ τοῦτο πειρῶνται οἱ ἄπιστοι δεικνύναι, ὡς ἐκ γαμικῆς συναφείας ὁ δεσποτικός γέγονε τόκος· τὸ γὰρ τοῦ ἀνθρώπου, φασὶν, οὐ θηλείας ἐστὶν, ἀλλὰ ἄῤῥενος τὸ ὄνομα· τίσιν οὖν λόγοις χρησάμενοι, τὴν τοιαύτην λοιδορίαν μάτην λεγομένην ἐλέγξομεν ; ᾿ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ ἐκ γαμικῆς συναφείας ὁ Δεσπο τικὸς τόκος ἐγένετο, οὐκ ἂν εἶπεν ἡ Γραφὴ τό· Ως ἐνομίζετο, υἱὸς τοῦ Ἰωσήφ. Τὸ γὰρ, ὡς ἐνομίζετο, ἐπὶ τῶν ἐκ γαμικῆς συναφείας τικτομένων ῥηθῆναι χώραν οὐκ ἔχει. Τὸ δὲ διὰ μιᾶς ἀσαφούς τε καὶ ἐλλι ποῆς φωνῆς πάσας τὰς φωνὰς ἐκείνας τὰς προδήλως καταγγελλούσας τὸν Χριστὸν ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ Μαρίας τῆς παρθένου γεγεννημένον ἀνατρέπειν τῶν ἀτοπωτάτων ἐστί. Πρὸς ἀναίρεσιν δὲ τῆς μα ταίας αὐτῶν ἐπιχειρήσεως κεχρήμεθα λόγοις τοιού τοις. Εἰ διὰ τὸ μὴ εἰπεῖν ἑαυτὸν τὸν Χριστὸν υἱὸν τῆς ἀνθρώπου, οὐκ ἔστι διὰ τοῦτο υἱὸς τῆς ἀνθρώ που δηλονότι· ἄρα καὶ διὰ τὸ μὴ εἰπεῖν ἑαυτὸν υἱόν τινος ἀνθρώπου, οὐκ ἔστιν υἱός τινος ἀνθρώπου. Εἰ δὲ μή τινος ἀνθρώπου ἐστὶν ὁ Χριστὸς υἱὸς, ἐξ ἀνάγκης οὐδὲ ἀνθρώπου ἐστὶν υἱός. Ἔτι δὲ, εἰ καθα ώσπερ υἱὸς τοῦ Ἠλεὶ ἐχρηματίσθη ὁ Ἰωσὴν κατὰ τὸν νόμον χωρὶς γαμικῆς συναφείας, τοῦ Θεοῦ τούτῳ τῷ τρόπῳ βουληθέντος δοῦναι τὸν Ἰωσὴφ υἱὸν τῷ Ἠλεί, τί ἄτοπον τὸ οὕτως δοῦναι καὶ υἱὸν χωρὶς γαμικῆς συναφείας τῷ Ἰωσήφ; Τούτου γὰρ ἕνεκεν προῳκονόμησεν ἡ θεία χάρις τὴν Παρθένον μνηστευ- θῆναι ἀνδρὶ δύο πατέρας ἐσχηκότι· ἕνα μὲν κατὰ φύσιν ἐκ γαμικῆς συναφείας, ἕτερον δὲ κατὰ τὸν νόμον χωρὶς γαμικῆς συναφείας· ἐν τῇ ἐκείνου γεν νήσει προζωγραφούσα τοῦ Χριστοῦ τὴν γέννησιν, τοῦ γεννηθέντος μὲν ἐκ Πνεύματος ἁγίου υἱοῦ τῷ Θεῷ· γεννηθέντος δὲ ἐκ τῆς γυναικὸς τοῦ Ἰωσήφ, υἱοῦ τῷ Ἰωσήφ. Πνεῦμα, φησιν, ἅγιον ἐπελεύσε ται ἐπὶ σὲ, καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι· διὸ καὶ τὸ γεννώμενον ἐκ σοῦ ἅγιον τῷ Κυρίῳ κληθήσεται Υἱὸς Θεοῦ. Ἀλλ᾽ εἰ τὸ γεννώ- μενον ἐκ τῆς γυναικὸς τοῦ Ἠλεὶ υἱός ἐστι τοῦ Ἠλεὶ κατὰ τὸν νόμον τοῦ Θεοῦ, πολὺ μᾶλλον ἐκ τῆς γυ- ναικὸς τοῦ Ἰωσὴφ κατὰ τὴν θείαν εὐδοκίαν υἱός ἐστι τοῦ Ἰωσὴφ χωρὶς γαμικῆς συναφείας. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΞΖ'. Ἐπειδὴ ὁ Ἡσαΐας εἰς τὸν Δεσπό την Κύριον (94) προφητεύων φησί· Τὴν γενεάν αὐτοῦ τίς διηγήσεται; ἐπὶ δυσδιηγήτου ἄρα ἢ ἀδιη τῷ πρωί. Χριστόν APPENDIX. - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. ergo nocte proditus, et judicatus, et morte damna: A tus est a pontificibus, mane autem traditus Pilato, et hora sexta Parasceva crucifixus, certum est, quinto die hebdomadis traditum eum esse. QUÆST. LXVI. Quia perpetuo Dominus Filium se hominis per articulum masculinum, non vero per femininum appellat, atque inde conantur increduli demonstrare ex conjugali copula Dominicum exsti- tisse partum : Hominis enim, inquiunt, per articu- lum masculinum nomen, non feminæ est, sed ma- ris; quibus igitur rationibus utentes ejusmodi con- vicium frustra ingeri arguemus ? RESP. Si ex conjugali copula Dominicus exsti- B tisset partus, non diceret Scriptura : Ut putabatur, filius Joseph 70. Illud enim, ut putabatur, de iis, qui ex conjugali copula nascuntur, dici non potest. At per unam vocem, eamque nec claro nec absoluto sensu præditam illas omnes, quæ manifeste decla- rant Christum ex Spiritu sancto et Maria virgine genitum esse, evertere longe absurdissimum est. Ad evertendam autem inanem eorum argumenta- tionem his utimur rationibus. Si quia non dixit Chri- stus filium se esse hominis per articulum femini- num, idcirco non est filius hominis feminæ : sic etiam profecto quia non dixit filium se esse alicujus hominis, non est filius alicujus hominis. Quod si Christus alicujus hominis filius non est, necessario ne hominis quidem filius est. Deinde vero si filius Eli vocatus est Joseph sine conjugali copula, vo- lente Deo Josephum hoc modo filium Eli tradere, quid absurdi est similiter et Josepho filium dari? Hanc enim ob causam divina gratia provido consi- lio perfecit, ut Virgo desponderetur viro duos pa- tres labenti, alterum secundum naturam ex conju- gali copula, alterum secundum legem sine conjugali copula; in illius generatione depingens in anteces- sum Christi generationem, qui genitus quidem ex Spiritu sancto Filius Deo, genitus autem ex Jose- phi uxore filius Josepho. Spiritus, inquit, sanctus supørveniet in te, et virtus Altissimi obumbrubit tibi; ideoque et quod nascetur ex te sanctum Domino vo- cabitur Filius Dei ". Sed si id quod genitum est ex uxore Eli, filius est Eli secundum legem Dei, multo magis id quod genitum ex Josephi uxore secundum Dei beneplacitum filius est Joseph absque copula conjugali. QUÆST. LXVII. Quandoquidem Isaias de Christo Domino vaticinans ait: Generationem ejus quis enarrabit ? Utrum de vix enarrabili an de non 7° Luc. 111, 23. Luc. i, 35. Isa. Lili, 8. fuisse contendit, quia cum Syri diem incipiant ab horis matutinis, nox quæ Parasceves diem præces sit, pars feriæ quinta existimari debuit. Paulo ante C D legendum videtur monuit Sylburgius. Digilized by Google (3) Τῇ πέμπτῃ. Christum feria quinta traditum (94) Δεσπότην Κύριον. Legendum esse Δεσπότην

γήτου τῆς γενεῖς, καὶ ἐπὶ τῆς θεότητος ἢ τῆς σαρ- κὸς ταύτην ἐκληπτέον τὴν λέξιν ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἡ μὲν κατὰ σάρκα γέννησις τοῦ Χριστοῦ γενεαλογεῖται, καὶ ὁ τρόπος ταύτης ἐν γρα- φικῇ διηγήσει καταγγέλλεται· ἐκ Πνεύματος γὰρ ἁγίου καὶ τῆς παρθένου Μαρίας· ἡ δὲ κατὰ τὴν θεό τητα αὐτοῦ γέννησίς ἐστιν ἀγενεαλόγητος· διὸ καὶ ἀδιήγητος. Εμφαίνει οὖν ἡ προφητικὴ ῥῆσις τὸ ἀδιή- γητον ἢ τὸ δυσδιήγητον (95) τῆς γεννήσεως. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΞΗ'. Εἰ μὴ τὸ αἷμα τοῦ ἀνθρώπου ἐστὶν ἡ ψυχή, διὰ τὸ ἐκχυθέντος (96) ἐκείνου τὸ ζῶον ἀπόλλυσθαι, διὰ ποίων λόγων καὶ ὑποδειγμά- των δείκνυται, ὅτι ἐστὶ ψυχὴ ἐν τῷ σώματι ἡ ἕτερον τῇ κτίσει ἀόρατον (97); ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἔχοντες τὰς φωνὰς τοῦ Δημιουρ τοῦ τῆς κτίσεως τὰς διαστελλούσας ψυχὴν σώματος, ἀξιοπιστότερα τούτων ὑποδείγματα εἰς παράστασιν τῆς τοῦ ζητουμένου ἀληθείας οὐκ ὀφείλουσιν ἀπαι τεῖν. Τὸ γὰρ δοῦναι τῷ διαβόλῳ κατὰ πάσης τῆς σωματικῆς τοῦ Ἰὼβ συστάσεως τὴν ἐξουσίαν τοῦ πατάξαι αὐτὴν ὡς βούλεται, καὶ κωλῦσαι αὐτὸν τοῦ ἅψασθαι αὐτοῦ τῆς ψυχῆς, δείκνυσι τὴν ἀσώματον ψυχὴν ἕτερόν τι παρὰ τὴν πεπληγμένην σάρκα αὐτοῦ. Ὡσαύτως δὲ καὶ τό· Μὴ φοβεῖσθε ἀπὸ τῶν ἀποκτεινόντων τὸ σῶμα, τὴν δὲ ψυχὴν μὴ δυνα μένων ἀποκτεῖναι, τοῦτο δηλοῖ τὸ εἶναί τι τοῦ ἀναιρεθέντος ἀνθρώπου τὸ ἐν ἀθανασίᾳ διαμένον καὶ μετὰ τὸν τοῦ σώματος θάνατον. "Ωστε ἄτοπον λέγειν αἷμα τὸ ἐκχυθὲν καὶ φθαρὲν ψυχήν. Πρόδηλον ἄρα ἐστὶν, ὅτι ἡ ψυχὴ ἀόρατον τοῖς ἀνθρώποις κατὰ τὴν " οἰκείαν φύσιν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΕΘ. Διὰ τί ὁ ἑπτὰ ἀριθμὸς ἐναλ λαγὴν δέχεται; Καὶ γὰρ ἐν σαββάτῳ ὡς τὰ πολλὰ ὁ ἀὴρ μεταβάλλεται· καὶ ἡ τοῦ ἀνθρώπου κατὰ τὴν ἡλικίαν προκοπὴ ἐν τούτῳ τῷ ἀριθμῷ λαμβάνει ἐπί- δασιν, ἐδόντων μὲν φυομένων τῷ ἑβδόμῳ μηνὶ, τῷ δ' αὐτῷ ἔτει ἀλλασσομένων τούτων· διπλασιασθέντων δὲ πάλιν, σπερματικὴν προσκτωμένων δύναμιν· καὶ ἵνα συντόμως είπω; ὁ ἀριθμὸς τῶν ἑπτὰ τὴν αὔξησιν καὶ λῆξιν τῶν ἀνθρώπων ἐργάζεται, καὶ τῶν νοση μάτων ποιεῖται διάκρισιν, καὶ ἐν νόμῳ τῶν λοι- πῶν (98) ἀριθμῶν τὸ αἰδέσιμον κέκτηται. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Πρὸς τὴν δύναμιν τῆς φύσεως τῶν ἔργων τῆς φύσεως ἡ ἐκπλήρωσις γίνεται, καὶ οὐ πρὸς τὴν χρονικὴν παράστασιν ἑβδομάδι μηνῶν ἢ ἐνιαυτῶν ὡρισμένην. Διὸ τὰ ὀνομασθέντα ἔργα τῆς φύσεως ἐν τῇ ἐρωτήσει πολλάκις θᾶττον ἢ βραδύ- τερον τῶν ἑπτὰ ἀριθμῶν ἐπὶ τὴν οἰκείαν ἄγει ἡ φύσις τελειότητα· ἅπερ οὐκ ἂν ἐγίνετο, εἰ ἡ φύσις τῇ ἑβδομάδι, καὶ μὴ ἡ ἑβδομὰς τῇ φύσει ἠκολούθει. Οὐχ ἡ ἑβδομὰς οὖν ἐστιν αἰτία τῆς ἐκπληρώσεως " διήγητον. Ιd ἐκλυθέντος. ἕτερόν τι κτίσει καὶ ἀόρατον. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. A enarrabili generatione, de divinitate au de carue B c D Matth. x, 28. enim quæritur utrum generatio vix enarrabilis intelligenda sit, nempe ex Virgine, an prorsus inenarrabilis, nempe æterna. hæc dictio accipienda? RESP. Christi secundum carnem generatio per genealogiam recensetur, illiusque modus in Scri- pturæ narratione annuntiatur, ex Spiritu sancto nimirum et ex Maria virgine. Illius autem secun- dum divinitatem generatio genealogia caret: quare nec enarrabilis est. Demonstrat igitur prophetica dictio generationem non enarrabilem, nequaquam autem vix enarrabilem. QUAEST. LXVII. Si non idcirco sanguis honi- nis est anima, quia, effuso sanguine, animal occi- dit; quibusnam rationibus et exemplis demonstra tur animam esse in corpore aliud quid creatione distinctum et invisibile? RESP. Cum voces habeamus Conditoris univer- sorum, quæ animam a corpore discernunt, fide di- gniora his exempla ad demonstrandam rei quæsitæ veritatem, non debent requirere. Quod enim datur diabolo in omnem corpoream Jobi constitutionein potestas percutiendi eam ad arbitrium suum; quod- que idem prohibetur quominus tangat illius ani- mam, id argumento est animam incorpoream aliud quidpiam esse, præter percussam illius carnem. Sic etiam illud: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere 7, demonstrat aliquid esse in homine interfecto, quod in immor- talitate permanet etiam post mortem corporis. Quo- circa absurdum dictu est sanguinem, qui effusus est et corruptus, animam esse. Manifestum ergo est animam hominibus invisibilem esse secundum propriam naturam. QUÆST. LXIX. Cur septenarius numerus mu- tationen suscipit? Nam sabbato plerumque aer im- mutatur, ac hominis secundum ætatem progressus in hoc numero incrementum accipit, dentes na- scuntur mense septimo, et septino anno mutantur; iisdem annis duplicatis vis seminalis supervenit; atque ut breviter dicam, numerus septenarius in- crementum hominum et defectum efficit, et in morbis dijudicandi notas affert, et in lege præ cæ- teris numeris venerabilis est. RESP. Vi naturæ perficiuntur opera naturæ, mi- nime vero certo temporis spatio septem mensibus aut annis definito. Quare nominata opera naturæ in interrogatione sæpe citius aut tardius numero septenario ad propriam perducit natura perfectio- nem; quæ quidem non fierent, si natura septena- rium numerum ac non septenarius numerus natu- ram sequeretur. Non igitur septenarius numerus in causa est, cur opera naturæ compleantur; sed quod legitur in edit. R. Stephani sione patet legendum esse (95) Η τὸ δυσδιήγητον. Legendum οὐ τὸ δυσ- (96) Εκχυθέντος. Ita scripsit Sylburgius pro eo (97) Η ἕτερον τῇ κτίσει ἀόρατον. Ex respon (98) Τῶν λοιπῶν. Deest μᾶλλον.

τῶν ἔργων τῆς φύσεως, ἀλλὰ ἡ δύναμις τῆς φύσεως αἰτία τῆς ἑβδομάδος, καθ᾽ ἣν οὐ (99) λαμβάνει τῇ φύσει τὰ οἰκεῖα ἔργα ἐκτελέσαι. Ὡσαύτως δὲ καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἀριθμῶν μηνῶν τε καὶ ἐνιαυτῶν, δι' ὧν ἐκπληροῦται τὸ ἔργον τῆς φύσεως ἐν τοῖς λοιποῖς ζώοις τε καὶ φυτοῖς, ἡ δύναμις τῆς φύσεως ἐστιν αἰτία τοῦ ἴσου χρόνου, καὶ τοῦ πλείονος καὶ τοῦ ἐλάττονος. Αιδεσιμώτερος δὲ ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ ὁ ἑπτὰ ἀριθμὸς παρὰ τοὺς λοιποὺς ἀριθμούς, ὅτι ἐν αὐτῷ ὁ πᾶς χρό νος τῆς τε τοῦ κόσμου ποιήσεως καὶ τῆς τοῦ πεποιη- κότος αὐτὸν καταπαύσεως· ἐξὰς μὲν τῆς ποιήσεως· μονὰς δὲ τῆς καταπαύσεως. Ἵνα οὖν φυλαχθῇ ἡ μνή μη τῆς τοῦ κόσμου ποιήσεως ἐν τοῖς ἀνθρώποις, διὰ τοῦτο τιμιώτερον τῶν ἄλλων εὑρίσκειν ἔταξε τὸν ἑπτὰ ἀριθμὸν ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ Θ. Εἰ τὸ χαίρειν καὶ γαυριᾷν ἐπὶ τοῖς χαρίσμασιν απηγόρευται, ὡς ὑπερηφανείας ποιητι κόν, ταπεινοφροσύνη δὲ καὶ ἐπιείκεια τοῖς ταῦτα εἰ ληφόσιν ὑπὸ τῆς θείας Γραφῆς παραδέδοται, πως οὐκ ἀνωφελῆ αὐτοῖς τὰ δωρήματα, αἴσθησιν ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐκείνοις τοῦ οἰκείου καλοῦ παρασχεῖν μὴ δυνάμενα; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τὸ χαίρειν ἐπὶ τοῖς χαρίσμασι μετὰ τῆς ὑπερηφανείας ἀπαγορεύει, ὡς ἀναιρετικὸν τοῦ χαίρειν καλῶς· τὸ χαίρειν δὲ ἐπὶ τοῖς χαρίσμασι μετὰ τῆς ἐπιεικείας οὐ μόνον οὐκ ἀποτρέπει, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐπὶ τὴν τοιαύτην χαρὰν καὶ ἐπιτρέπει, ποτὲ μὲν λέγων ὁ Σωτήρ· Χαίρετε δὲ ὅτι τὰ ὀνό ματα ὑμῶν ἐγράφη ἐν τοῖς οὐρανοῖς· ποτὲ δὲ ὁ Απόστολός φησιν· Ἀδελφοί, χαίρετε ἐν Κυρίῳ πάνω τοτε· πάλιν ἐρῶ· χαίρετε. Τὸ ἐπιεικὲς ὑμῶν γαρ το σθήτω πᾶσιν ἀνθρώποις· τῷ διπλασιασμῷ τοῦ Χαί ρετε, τὴν ἐπίτασιν τῆς χαρᾶς ἐμφαίνων. Οὔτε οὖν ἡ χαρὰ ἀναιρεῖ τὴν ἐπιείκειαν, οὔτε ἡ ἐπιείκεια ἀναι ρεῖ τὴν αἴσθησιν τῆς χαρᾶς, ἀλλὰ δι' ἑκατέρας έκα- τέρα φυλάττεται. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΟΑ'. Επειδή τινες περὶ τῆς τοῦ κά σμου συστάσεως ἔφασαν στοχαζόμενοι, ὡς ἑξακισχίλια μόνα ἔτη συστήσεται, εἰ ἀληθὲς τοῦτο δι' ὑποδειγμά των ἐναργῶν δείκνυται, εἰ δὲ ἐκ τῆς θείας Γραφῆς, καὶ εἰ ἄδηλον, μάθωμεν. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ενεστι διὰ πολλῶν γραφικών φωνών τεκμήρασθαι ἀληθεύειν τοὺς λέγοντας εξακισχίλια ἔτη εἶναι τὸν χρόνον τῆς παρούσης τοῦ κόσμου συν στάσεως, ποτὲ μὲν λέγουσα· Ἐπ᾿ ἐσχάτων τῶν ἡμε ρῶν τούτων ἐλάλησεν ἡμῖν ἐν Υἱῷ· ποτὲ δέ· Εἰς οὓς τὰ τέλη τῶν αἰώνων κατήντησε· ποτὲ δέ· "Οτε ἦλθε τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου. Πᾶσαι δὲ αἱ τοιαῦ ται φωναὶ ἐν τῇ ἕκτῃ ἐῤῥήθησαν χιλιάδι. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΟΒ'. Εἰ τότε ἄφθονος δείκνυται έκα- στος, ὅτε ὅπερ ἐπίσταται, εἰ καὶ δυνατόν (1) καλὸν ποιεῖν, τοῖς πλησίον χαρίζεται, πῶς οὐ φθονερὸς ὁ Θεός, πάντας δυνάμενος ποιῆσαι θεούς, καὶ μὴ ἃ δύνανται ποιεῖν ἡ ἐπίστανται καλά. APPENDIX. - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. vis naturæ in causa est, cur ei detur in septenario A numero propria opera naturaliter perficere. Simi- liter autem quoad alios mensium et annorum nu- meros, in quibus opus naturæ adimpletur in aliis animalibus et plantis, vis naturæ causa est æqualis temporis vel longioris aut brevioris. Venerabilior autem est in divina Scriptura numerus septenarius præter cæteros, quia eo continetur omne tempus tum mundi creationis, tum requiei Creatoris; senarius quidem creationis, unitas autem, requiei. Ut igitur servaretur memoria creationis mundi inter homi- nes, propterea præcepit divina Scriptura, ut septe narius numerus præstantior aliis haberetur. QUÆST. LXX. Si gaudere et gloriari de donis B vetitum, ut res superbia effectrix, humilitas autem et modestia his, qui hæc accepere, a divina Scri- ptura commendatur: an non inutilia illis hæc dona, quæ in præsenti sensum illis proprii boni præstare non possunt? RESP. Gaudere de bonis cum arrogantia vetat, quia ea res legitimam lætitiam tollit; gaudere au- tem de donis cum modestia non modo non vetat, sed contra ad ejusmodi gaudium hortatur nunc quidem Salvator, dicens: Gaudete quia nomina ve- stra scripta sunt in cœlis " ; nunc autem Apostolus, qui ait: Fratres, gaudete in Domino semper. Ite- rum dico : Gaudete. Modestia vestra nota sit om nibus hominibus "; iteratione verbi Gaudele, inten- tionem gaudii declarans. Neque igitur latitia tollit modestiam, neque modestia sensum lætitiæ, sed alterum ab altero custoditur. QUÆST. LXXI. Quandoquidem nonnulli de mundi duratione conjiciendo dixerunt, eum sex tantum annorum millibus duraturum, utrum id ve- rum esse exemplis manifestis demonstretur, utrum ex divina Scriptura, atque utrum incertum sit, ediscamus. RESP. Qui dicunt sex annorum millia tem- pus esse præsentis mundi constitutionis, eos veruni dicere, licet ex multis Scripturæ dictis conjicere, quæ nunc dicit : Novissimis diebus istis locutus est nobis in Filio 7; nunc : In quos fines saculorum pervenerunt ; nunc : Postquam venit plenitudo tem- poris 78. Hæc autem omnia in sexto millenario sunt pronuntiata. QUÆST. LXXII. Si tunc invidia carere quisque reperitur, cum quidquid scit aut potest benefacere, id proximo gratificatur, quomodo non invidus Deus, qui cum omnes posset facere deos, bonum enim C D Luc. x, 20. TB Philip. IV, 4. Hebr. 1, 2. "1 Cor. x, 41. idem valet ac videlicet, vel hæc recidenda vocula. Gal. 17, 4. infra, (99) Καθ' ἦν οὐ. Vel legendum οὖν, quod saepe (1) Εἰ καὶ δυνατόν. Leg. ἢ καὶ δύναται. Sic enim

ποιήσας, ἐπεὶ καλὸν ὁ Θεός; Εἰ δὲ οὐ φθονερός, ἀλλὰ ἀδύνατος ὤν, τοῦτο οὐκ ἐποίησε δυοῖν... ἀνάγκη (2). ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τοῖς χαριζομένοις τοῖς πλησίον, ἅ δύνανται ποιεῖν ἢ ἐπίστανται καλά. Τὸ γὰρ πλησίον Θεοῦ οὐ χρήζει Θεοῦ εἰς παροχήν· ἔχει γὰρ πρὸς αὐτὸν ἐν ἅπασι τὸ ἴσον. Ἔτι δὲ εἰ θεοὺς μόνον ἐποίει ὁ Θεὸς, τὸν κόσμον οὐκ ἂν ἐποίει. Αναγκαίως γὰρ χρήζει ὁ κόσμος τῶν μερῶν τῶν καθ' ὑπέρβασιν καὶ ὑπόβασιν θέσεως (5) ἀλλήλων διαφερόντων. Ἔτι δὲ εἰ τῶν ἀδυνάτων γίνεται οὐδὲν, ἀδύνατον δὲ γενέσθαι Θεόν (ἄκτιστος γὰρ καὶ ἀποίητος ὁ Θεός)· πῶς οὐκ ἔστιν ἄλογον τότε λέγειν τὸν Θεὸν ἄφθονον (4), ὅτι τὰ μὴ ἐνδεχόμενα ποιεῖ; Ἔτι δὲ καλόν ἐστιν ὁ Θεὸς, ὅτι ἄκτιστός ἐστι καὶ κτίστης· οὐδὲν δὲ τῶν κτιστῶν κατ᾽ οὐσίαν δύναται γενέσθαι ἄκτιστον, τουτέστι Β Θεός. Εοικε δὲ αὕτη ἡ ἐρώτησις τῷ λέγοντι λόγῳ· Καλός ἐστιν ὁ ὀφθαλμὸς καὶ τιμιώτερος τῶν ποδῶν· ἀλλ᾽ εἰ ἄφθονός ἐστιν ὁ Θεὸς, διὰ τί οὐκ ἐποίησε τοὺς πόδας ὀφθαλμούς; Συνάγει γὰρ καὶ ὁ λόγος οὗτος τὴν αὐτὴν ἄλογον ἀτοπίαν, τὸ ἢ διὰ φθόνον ἢ δε' ἀδυναμίαν μὴ πεποιηκέναι τὸν Θεὸν πόδας ὀφθαλ μούς. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΟΓ'. Εἰ τότε τὸ καλὸν φαίνεται καλόν, ὅτε συγκρίνεται τῷ κακῷ, καλὸν δὲ ὁ κόσμος, δῆλον ὅτι κακὸν ὁ μὴ κόσμος, τουτέστι τὸ πρὸ κόσμου. Καὶ εἰ μὲν ἀμφότερα ἐκ Θεοῦ, τουτέστι τὸ πρὸ κόσμου καὶ ὁ κόσμος, πῶς οὐχ ἑκάτερα ἐξ αὐτοῦ, τουτέστι τὸ καλὸν καὶ τὸ φαῦλον; Εἰ δὲ θάτερον μὲν ἐξ αὐτ τοῦ, ἕτερον δὲ οὐκ ἐξ αὐτοῦ, πῶς οὐκ ἔστιν αὐτόμα- τον καὶ μὴ ὑπ' αὐτὸν τὸ μὴ ἐξ αὐτοῦ; Πῶς δὲ ἀλη θεύει ὁ λέγων, ὅτι Ἐξ αὐτοῦ τὰ πάντα; ἐν γὰρ τοῖς πᾶσι καὶ τὰ πρώην οὐκ ὄντα, καὶ τὰ νῦν ὄντα, πε- ριέχεται. 'ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τὸ κακὸν οὐδὲν ἕτερόν ἐστι παρὰ τὴν ἐκτροπὴν τοῦ καλοῦ· διὸ ὕστερόν ἐστι τοῦ καλοῦ τὸ κακόν· ἐκτροπὴ γάρ ἐστι τοῦ καλοῦ. Ἀλλὰ τοῦτο δῆλον ὅτι οὐκ ἐκ τῆς συγκρίσεως τοῦ κακοῦ τὸ καλὸν φαίνεται καλόν, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς οἰκείας φύσεως. Τὸ δὲ πρὸ τοῦ κόσμου μὴ ὂν πάντη μὴ ἦν (5), οὔτε καλὸν ἦν οὔτε κακόν· διὸ τῷ οὕτω μὴ ὄντι οὐδὲν συγκρί νεται. Ἔτι δὲ τὸ πάντη μὴ ὂν οὔτε ἐκ τοῦ Θεοῦ, οὔτε ἐξ ἄλλου, οὔτε αυτόματόν ἐστι. Πρὸ τοῦ κόσμου οὖν οὐδὲν ἕτερον πλὴν Θεοῦ ἦν· τοίνυν τῆς συγκρίσεως τῶν ὄντων οὔσης πρὸς τὰ ὄντα, οὐκ ἄρα συγκρίνεται ὁ κόσμος τῷ μὴ κόσμῳ, οὐδὲ ἐν τῷ κόσμῳ περιέχε ται τὸ μὴ κόσμος. Τὸ γὰρ μὴ κόσμος οὐδέν ἐστι· τὸ δὲ περιεχόμενόν ἐστὶ τί. Καὶ ὅτε λέγομεν ἐκ τοῦ μὴ ” Δυοῖν γὰρ θάτερον λέγειν ἀνάγκη. Ει Οὐχ ὅμοιος τοῖς ἀνθρώ τοῖς ὁ Θεός. Υπόβασιν θέσεως. θυσίας. πάντη μὴ ἐν ἦν. QUESTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. A est Deus, non fecit? Quod si non invidus, at po- C D Rom. x1, 36. sum commodum habeamus, necesse non est longas ambages persequi. Sic ergo videtur lacuna emen- dari posse : mox sic incipienda responsio : tentia destitutus id non fecit; ex duobus enim al- terutrum dictu necessarium. RESP. Non similis est Deus hominibus ea pro- ximo gratificantibus, quæ possunt aut sciunt bene- facere. Nam quod proximum Dei est, non indiget Deo ad beneficium accipiendum; habet enim cum eo in omnibus æqualitatem. Deinde vero si deos tantum fecisset Deus, mundum non fecisset. Om- nino enim indiget mundus partibus, quæ altiore vel inferiore gradu a se invicem secernantur. Præterea si impossibile nihil fit, impossibile autem est ut fiat Deus (increatus enim et infectus Deus), nonne a ratione alienum est Deum invidum dicere, quia impossibilia non fecit? Denique bonum est Deus, quia increatus est et creator; nihil autem ex crealis polest essentia feri increatum, id est Deus. Vi- detur autem hæc interrogatio similis esse huic ra- tiocinationi: Præclarus est oculus et pretiosior pe- dibus; sed si Deus invidus non est, quare pedes non fecit oculos? Nam et hæc ratiocinatio eamdem a ratione alienam absurditatem sibi ascribit, nempe, vel ob invidiam vel ob potentiæ penuriam pedes Deus oculos non fecit. QUÆST. LXXII. Si bonum tunc apparet bo- num, quando confertur cum malo, bonum autem mundus, liquet malum esse non mundum, id est id quod ante mundum. Quod si utrumque ex Deo, id est quod ante mundum et mundus, quo- modo non utrumque ex eo, id est bonum et ma- lum? Quod si alterum ex eo, alterum vero nequa- quam, quomodo non fortuito est ac nequaquam sub eo id quod ex ipso non est? Quomodo autem verum dicit qui ait: Ex ipso omnia ”? In omnibus enim et quæ ante non erant, et quæ nunc sunt con- tinentur. RESP. Malum nihil aliud est quam depravatio boni quare bono posterius est malum, est enim boni depravatio. At illud manifestum est non ex mali comparatione bonum apparere bonum, sed ex propria natura. Quod autem ante mundum non erat, id cum omnino non esset, neque bonum erat neque malum; quare cum eo, quod non esse ita constat, nibil comparatur. Deinde vero quod omn- nino non est, neque ex Deo est, neque ex alio, neque fortuito. Ante mundum igitur nibil aliud erat præter Deum; et cum ea quæ sunt cum iis quæ sunt comparentur, nequaquam profecto compa- ratur mundus cum non mundo, nec mundo conti- netur non mundus. Nam non mundus nihil; quod Rob. Stephanus et co- dices mss. Εmendavit Sylburgius. aliter sensus constare possit. Editi (2) Δυοῖν ἀνάγκη. Cum paucis supplendis sen- (4) Αφθονον. Legit Langus φθονερὸν ὅτι, neque (5) Πάντη μὴ ἦr. Sic Claromontanus codes.

τοῦ ὄντος διδόαμεν τῷ μὴ ὄντι, ἀλλὰ τὴν παντελή ἀναίρεσιν τοῦ μὴ ὄντος. Α ὄντος τὸν Θεὸν πεποιηκέναι τὰ ὄντα (6), οὐ θέσιν ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΟΔ'. Εἰ διὰ τὸ νενικῆσθαι τὸν Ἑλλη νισμὸν ὑπὸ τοῦ Χριστιανισμοῦ ἐλπίδα οὐκ ἔχει ὁ Ελ- ληνισμὸς ἀνακλήσεως, πῶς πάλαι ὑπὸ τοῦ Ἑλληνι σμοῦ νικηθεῖσα ἡ ἀληθὴς θεοσέβεια, νυνὶ τὴν ἀνά- κλησιν δέδεκται ; Ὅτι γὰρ πρὸ τῆς πλάνης ἐπεκράτει ἡ ἀλήθεια, μαρτυροῦσιν αἱ θεῖαι Γραφαι, τὸν ᾿Αδάμ καὶ πολλοὺς ἐφεξῆς μετ' αὐτὸν δηλοῦσαι οὐκ εἰδώλοις, ἀλλὰ τῷ Θεῷ λατρεύσαντας, κάν τινες αὐτῶν ἐν ἀτό ποις ἐξητάσθησαν πράξεσιν. ᾿ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ τῆς παρούσης καταστάσεως το τέλος ἐστὶν ἡ διὰ τοῦ πυρὸς κρίσις τῶν ἀσεβῶν, καθά φασιν αἱ Γραφαὶ προφητῶν τε καὶ ἀποστόλων, ἔτι Β δὲ καὶ τῆς Σιβύλλης, καθώς φησιν ὁ μακάριος Κλή μης (7) ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους ἐπιστολῇ· γίνεται δὲ αὕτη ἡ κρίσις διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ σταυρωθέν τος ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων, τοῦ αἰωνίως βασιλεύοντος τῶν Χριστιανῶν βασιλείαν ἀτελεύτητον, τὴν κατὰ τὸν προφήτην Δανιὴλ δοθεῖσαν αὐτῷ· διὰ τοῦτο οὐ δεμίαν ἀνακλήσεως ἔχει ὁ Ἑλληνισμὸς τὴν ἐλπίδα. "Αλλως τε εἰ καθ' ἣν ἐκράτει δυναστείαν ὁ Ἑλληνι σμὸς (8) τὸν λαὸν τοῦ Θεοῦ, λυθείσης ταύτης οὐδαμῶς πάλιν αὐτὴν ἀνέλαβε, πῶς οὐ μάτην νῦν προσδοκά τὴν ἀνάκλησιν τῆς παλαιᾶς αὐτοῦ δυναστείας ; Τίνος δὲ ἕνεκεν προσδοκᾷ ὁ Ἑλληνισμὸς τῆς παλαιᾶς αὐτοῦ δυναστείας τὴν ἀνάκλησιν ; Πάντως ἵνα βασάνοις ἀναγ κάσῃ τοὺς Χριστιανοὺς, ἀφίστασθαι μὲν τῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ λατρείας τε καὶ πίστεως, προσέχοντας δὲ ἕπεσθαι τῇ θρησκείᾳ τῶν δαιμόνων. Αλλ' αἱ βάσανοι αὗται, αἷς καὶ πρώην (9) χρησάμενος ὁ Ἑλληνισμός, προσδοκήσας δι' αὐτῶν ἄλυτον φυλάττειν ἑαυτὸν, τὸν μὲν Ἑλληνισμὸν κατέπαυσαν, τὸν δὲ Χριστιανισμόν ἔστησαν παγιώτερον. πάντα, ό καὶ ὥς φησιν καθώς φησιν, ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΘΕ'. Εἰ Ε εγέρσεως ἡ ψυχὴ οὐ κομίζεται, τῆς ἀναστάσεως ; • • σωμάτων (10) τὰς ἀμοιβὰς τῇ ἐξετάσει μέχρι 'ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Οὐχ ἦν ἔχουσιν αἱ ψυχαὶ ἐνταῦθα ὁ Ἑλληνισμός προσδοκά, ὁ λαὸς τοῦ Θεοῦ. πρώην ἦν. ἕως τῆς τῶν σωμάτων εγέρσεως ή ψυχὴ τοῦ σώματος ἀλλαγεῖνα τὰς ἀμοιβὰς οὐ κομί ζεται, ἄρα ἐν τῷ μεταξὺ ὑπόκειται τῇ, - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. vero continetur, aliquid est. Et cum dicimus ex eo quod non est Deum fecisse quæ sunt, nequaquam id, quod non est, esse statuimus, sed omnino abolemus. QUEST. LXXIV. Si quia superatus est genti - lismus a Christianismo, spem restitutionis non ha- bet, quomodo superata antiquitus a gentilismo vera religio nunc in integrum restituta est? Nam ante errorem viguisse veritatem testantur divina Scri- pturæ, quæ Adamum et multos deinceps post eum declarant non simulacra, sed Deum coluisse, quam- vis nonnullorum ex eis nefanda reperiantur faci- nora. RESP. Si præsentis rerum status finis est impio- rum per ignem judicium, prout testantur Scriptu- ræ prophetarum et apostolorum, atque etiam, ut ait beatus Clemens in epistola ad Corinthios, Sibyl- læ; quod si ipsum judicium fit per Jesum Chri- stumi, qui crucifixus est a Judæis ac regnum Chri- stianorum obtinet sempiternum, quod ei datum est secundum Danielem prophetam ; propterea nullam habet spem restitutionis gentilismus. Deinde vero, si quem habuit dominatum populus Dei, eum solu- tum minime recuperavit: an non frustra nunc ex- spectat gentilismus restitutionem pristinæ suæ potestatis? Quam autem ob causam exspectat gen- tilismus pristini sui dominatus restitutionem? Om- nino ut cruciatibus cogat Christianos discedere a Filii Dei cultu et fide, et cultui dæmonum adhærere. Sed cruciatus, quibus etiam antea usus est genti- lismus, sperans se eorum beneficio insuperabilem fore, gentilismum quidem aboleverunt, Christiani- smum autem firmius stabilierunt. QUÆST. LXXV. Si usque ad corporum resur- rectionem anima, peractæ vitæ prænia non perci- pit, num illa alicui, postquam a corpore secessit, subdita est quæstioni, ad ipsam usque resurrectio- Rem? RESP. Non quem statum hic habent animæ cum buit. Sed quod supra lineam in Regio, ad margi- nen in Claromontano appositum fuit, nempe id magis arrisit Roberto Stephano; quod tamen ab eo sine ratione factum videtur. babilis conjectura est doctissimi Cotelerii, qui legi posse suspicatur, pro quasi Clemens futuri per ignem judicii, non vero Sibyllini oraculi testis citetur. Nimium perspicue hæc ad Sibyllam referuntur, quam ut eludi possint. Neutra tamen in epistola S. Clementis citatur Si- bylla, sed cum neutra ad nos integra pervenerit, quid mirum, si ea desideremus hodie, quæ antiqui citarunt? Sed tamen cum Sibyllini versus de futuro per ignem judicio referantur in lib. v Constitut. apostol., quod opus sub nomine S. Clementis fere- batur ; conjici posset nostrum hunc scriptorem, memoria effluente, existimasse hoc Sibyllæ testi- monium, quod in Constitut. apost. legerat, in epi- stola ad Corinthios exstare. Si minus placeat hæc conjectura, illud saltem cum doctissimis viris asse- verare non dubitabo, nostrum scriptorem minime C D cum eis facere, qui ejus testimonio utuntur, ut epi- stolam S. Clementis secundam minime genuinam esse probent, sed hominis fetum, cui noti erant Sibyllini de extremo judicio versus, multo recen- tiores S. Clemente. Ut omittam pseudo-Justinum in ambiguo reliquisse utram S. Clementis episto- lam citaverit: quis ignorat multa Sibyllis oracula, propheticis sententiis consentanea, attribui solita fuisse, antequam prodirent carmina illa Sibyllina, quorum artifex non videtur facinus suscepturus fuisse, aut saltem optatos fraudis exitus habiturus, nisi jam tum animis insedisset anticipata de Sibyl linis prædictionibus opinio. bebimus sententiam, si illud rejicia- mus post verbum ac legamus Sylburgius : El etc. (6) Τὰ ὄντα. Uterque codex prima manu sic ha- (7) Καθώς φησιν ὁ μακάριος Κλήμης. Non pro- (8) Ὁ Ἑλληνισμός. Claram et perspicuam ha- (9) Οἷς καὶ πρώην. Legit Sylburgius οἷς καὶ (10) Σωμάτων. Sic totum hunc locum restituit

μετὰ τοῦ σώματος κατάστασιν, ταύτην ἔχουσι καὶ με- τὰ τὴν ἐντεῦθεν ἀπὸ τοῦ σώματος ἔξοδον. Ἐνταῦθα μὲν γὰρ τὰ τῆς ἑνώσεως πάντα κοινὰ ὑπάρχει δι καίων τε καὶ ἀδίκων, καὶ οὐδεμία ἐστὶν ἐν αὐτοῖς διαφορὰ κατὰ τοῦτο· οἷον τὸ γενέσθαι καὶ τὸ ἀπο- θνήσκειν, καὶ τὸ ὑγιαίνειν καὶ τὸ νοσεῖν, καὶ τὸ πλουτεῖν καὶ τὸ πένεσθαι, καὶ τὰ ἄλλα τὰ τούτοις ὅμοια. Μετὰ δὲ τὴν ἐκ τοῦ σώματος ἔξοδον εὐθὺς γίνεται τῶν δικαίων τε καὶ ἀδίκων ἡ διαστολή. Αγονται γὰρ ὑπὸ τῶν ἀγγέλων εἰς ἀξίους αὐτῶν τόπους· αἱ μὲν τῶν δικαίων ψυχαὶ εἰς τὸν παράδεισον, ἔνθα συντυχία τε καὶ θέα ἀγγέλων τε καὶ ἀρχαγγέλων, κατ' ὀπτασίαν (11) δὲ καὶ τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ κατὰ τὸ εἰρημένον· Εκδημοῦντες ἐκ τοῦ σώματος καὶ ἐνδημοῦντες πρὸς τὸν Κύριον· αἱ δὲ τῶν ἀδίκων ψυχαὶ εἰς τοὺς ἐν τῷ ᾅδῃ τόπους, κατὰ τὸ εἰρημένον περὶ τοῦ Ναβουχοδονόσορ βασιλέως Βαβυλῶνος· Ὁ ᾅδης κάτωθεν ἐπικράνθη συναντήσας σοι, καὶ τὰ ἑξῆς· καί εἰσιν ἐν τοῖς ἀξίοις αὑτῶν τόποις φυλαττόμεναι ἕως τῆς ἡμέρας τῆς ἀναστάσεως καὶ ἀνταποδόσεως. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΟϚ'. Εἰ πρὸ τῆς ἀναστάσεως οὐκ ἔστιν ἡ τῶν ἔργων ἀντίδοσις, ποῖον τῷ λῃστῇ προσγέγονεν ὄφελος, πρὸς τὸν παράδεισον αὐτοῦ τῆς ψυχῆς εἰσα χθείσης, καὶ μάλιστα ὅτι ὁ μὲν παράδεισος αἰσθητός, οὐκ αἰσθητὴ δέ ἐστι τῆς ψυχῆς ἡ οὐσία ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Οφελος γέγονε τῷ λῃστῇ εἰς τὸν παράδεισον εἰσελθόντι τὸ ἔργοις μαθεῖν τῆς πίστεως τὸ ὠφέλιμον, δι' ἧς ἠξιώθη τοῦ συναθροίσματος τῶν ἁγίων ἐν ᾧ φυλάττεται ἕως τῆς ἡμέρας τῆς ἀναστά- σεώς τε καὶ ἀνταποδόσεως· ἔχει τε τοῦ παραδείσου τὴν αἴσθησιν, κατὰ τὴν ἐννοηματικήν (12) λεγομέ- νην αἴσθησιν, καθ᾽ ἣν ὁρῶσιν αἱ ψυχαὶ ἑαυτάς τε καὶ τὰ ὑπ' αὐτάς· ἔτι δὲ καὶ τοὺς ἀγγέλους τε καὶ τοὺς δαίμονας. Οὐ γὰρ νοεῖ οὔτε ὁρᾷ ψυχή ψυχήν, οὔτε ἄγγελος ἄγγελον, οὔτε δαίμων δαίμονα, ἀλλὰ κατὰ τὴν ῥηθεῖσαν ἐννοηματικὴν αἴσθησιν ὁρῶσιν ἑαυτούς τε καὶ ἀλλήλους, ἔτι δὲ καὶ τὰ σωματικὰ πάντα. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΟΖ'. Εἰ τῇ συνεργίᾳ τῶν τοῦ σώματος αἰσθήσεων τῶν αἰσθητῶν ἡ ψυχὴ λαμβάνει τὴν αἴσθη σιν, αἰσθητὰ δὲ τὰ καλὰ καὶ τὰ φαῦλα τυγχάνουσι· πῶς οὐκ ἀναισθητεῖ ἡ ψυχὴ χωρισθεῖσα τοῦ σώμα τος ; Εἰ δὲ ἀναισθητεῖ, δῆλον ὅτι νενέκρωται· νεκρῶν γὰρ καὶ ζώντων διαφορὰν ἀναισθησία διακρίνει καὶ αἴσθησις. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Πᾶσαι αἱ κτισταί τε καὶ λογικαὶ οὐ- σίαι διπλᾶς ἔχουσι καταληπτικὰς δυνάμεις, αἰσθητι- κήν τε καὶ νοητικήν (13)· καὶ ἐννοητικὴν μὲν λεγο- μένην, καθ᾿ ἣν καταλαμβάνουσιν αὐτάς τε καὶ ἀλλή λας· νοητικὴν δὲ, καθ᾽ ἣν δέχονται τὴν γνῶσιν τοῦ ὑπὲρ αὐτάς. Οὐ συνεργίᾳ οὖν τοῦ σώματος αἱ ψυχαί ** ἐννοητικήν τε καὶ νοητικήν, αισθητικήν νοητικήν δι- εννοητικήν εἰ νοητικήν. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. graverint. Hic enim quæ ad unionem animæ et cor- poris spectant, communia sunt justis et injustin omnia, neque ullum est inter illos hac in re discri- men; quale est nasci et mori, valere et ægrotare, divitem esse et pauperem, et alia his similia. At post excessum e corpore statim fit justorum et injustorum distinctio. Aguntur enim ab angelis in loca sibi convenientia ;.justorum quidem animæ in paradisum, ubi consuetudo est et aspectus angelo- rum et archangelorum, ac ipsius etiam, per visio- nem, Salvatoris Christi secundum illum dictum : Peregrinantes a corpore et præsentes ad Domi- num '; injustorum autem animæ in inferorum loca, secundum id quod dictum est de Nabuchodonosor rege Babylonis : Infernus subter exacerbatus est in occursum tuum st ; ac in locis se dignis custodiun- tur usque ad diem resurrectionis et remuneratio- nis. A corpore, eumdem etiam habent cum e corpore mi B C D II Cor. v, concedit piorum animabus e corpore solutis, non ea est intelligenda qua perfruuntur, qui cum Chri- sto in coelo sunt, sed qualis per revelationem non- nunquam etiam in hac vita sanctis obtigit. Nam in Resp. ad quaest. animas justorum non in colo collocat, sed in paradiso. cum Henoch et Elia. QUÆST. LXXVI. Si ante resurrectionem nou est operum merces, quid utilitatis accessit latroni, quod ejus anima in paradisum introducta sit, cum præsertim paradisus sub sensum cadal, animæ vero substantia nequaquam ? RESP. Utile fuit latroni in paradisum introeunti re discere utilitatem fidei, quæ dignum illum effeci⚫ cœtu sanctorum, ubi custoditur usque ad diem re- surrectionis et remunerationis. Habet autem para- disi sensum secundum illam sentiendi facultatem, quæ dicitur perceptiva, per quam vident animæ se- metipsas et quæ ipsis inferiora sunt, adhuc etiamı angelos et dæmones. Non enim intelligit aut videt anima animam, neque angelus angelum, neque dæ- mon dæmonem, sed secundum illam sentiendi fa- cultatem, quæ dicitur perceptiva, vident semetipsas ac sese invicem, adhuc etiam et corporea omnia. QUÆST. LXXVII. Si sensuum corporis adju- mento anima res sub sensum cadentes percipit, cadunt autem sub sensum bona et mala: quomodo sensu non caret anima a corpore separata? Quod si caret, mortua est videlicet. Nam mortuorum et viventium discrimen in sentiendo vel non sentiendo positum. RESP. Creatæ et ratione utentes omnes substan- tiæ duas habent cognoscendi facultates, percepti- vam et intellectivam : perceptivam quidem, qua et semetipsas et sese invicem comprehendunt; in- tellectivam autem, qua eorum, quæ supra ipsas sunt, cognitionem accipiunt. Non igitur adjumento sequentem Evvontify vocat eam facultatem, qua animæ semetipsas et inter se percipiunt. ut patet ex his quæ s- quuntur. Non jam enim et cit, seul 8. ε Isa. xiv, 9. (11) Κατ' ὀπτασίαν. Visio illa Christi, quam (12) Εννοηματικήν. In Resp. ad quæstionem (13) Αισθητικήν τε καὶ νοητικήν. Legendum

Α τῶν αἰσθητῶν λαμβάνουσι τὴν αἴσθησιν, ἀλλὰ αὐτὴ ἡ ψυχή, αἴσθησιν παρέχουσα τῇ αὐτῆς παρουσία, αἰ σθητικὸν τὸ ζῶον ποιεῖ· καὶ ὡς μὲν πρὸς τὸ ζῶόν ἐστιν αἰσθητικὸν, ὡς δὲ πρὸς ἑαυτήν ἐστιν αἰσθητι κή(14)· καὶ οὐδέποτε γίνεται νεκρὰ ἡ ψυχή. Νέκρω σις τοῦ ἐμψύχου γὰρ ὑπάρχει, καὶ οὐ τῆς ψυχῆς. Συνεργίας οὖν δέεται τοῦ σώματος πρὸς τὴν κατά- ληψιν τῶν αἰσθητῶν τὸ ἔμψυχον καὶ ἡ ἐμψυχία, οὐχὶ ἡ ψυχὴ (14%), καὶ ἄλλο τὸ κατὰ μετουσίαν, καὶ ἄλλο τὸ κατ' οὐσίαν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΟΗ'. Εἰ κατὰ τὴν ἑαυτοῦ καρδίαν εξ ναι τὸν Δαβὶδ ὁ Θεὸς ἀπεφήνατο, πῶς μετὰ ταῦτα μοιχείαν καὶ φόνον ὁ αὐτὸς προφήτης ειργάσατο ; Καὶ εἰ ταῦτα ὑπὸ Θεοῦ ὡς φαῦλα μεμίσηνται, διὰ τί ἐκ τῆς μοιχαλίδος τὸ γένος ὁ Θεὸς τοῦ προφήτου συνέ στησε, καὶ τὸν Δεσπότην Χριστὸν ἐξ αὐτῆς γενεαλο γεῖσθαι ἐποίησε; Τούτου δὲ ἔχοντος οὕτως, πως ἡ Γραφὴ ἀληθεύει λέγουσα, ὅτι Τέκνα μοιχῶν ἀτέ- λεστα; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Καὶ γὰρ ὁ διὰ μετανοίας τὰ οἰκεῖα σφάλματα διορθωσάμενος Δαβὶδ καὶ μετὰ τοῦτο εἰ ρέθη ὡς κατὰ καρδίαν Θεοῦ, τοῦ μὴ βουλομένου τὸν θάνατον τῶν ἁμαρτωλῶν, ὡς τὸ ἐπιστρέψαι καὶ ζῆν αὐτόν. Καὶ ἂν μὲν μοιχικῶς ἐγέννησεν ἐκ τῆς τοῦ Οὐρίου, τοῦτον ἐθανάτωσεν ὁ Θεὸς, διὰ τὸ εἶναι τέκνα μοιχῶν ἀτέλεστα· τοὺς δὲ μετὰ τοῦτον γεννηθέντας οὐκ ἐθανάτωσε, διὰ τὸ λαβεῖν αὐτὸν ταύτην μετὰ τὴν ἀναίρεσιν τοῦ Οὐρίου εἰς γυναῖκα ἐπιεικώς. Τιμῶν δὲ τὴν μετάνοιαν ὁ Θεὸς, ἐν τοῖς ἐκ τῆς τοῦ Ουρίου γεννηθεῖσι συνεστήσατο τοῦ Δαβὶδ τὸ γένος ή Θεός (15) καὶ τὸν Χριστὸν διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν ἐξ αὐτῆς κατάγεσθαι ἐποίησεν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΟΘ'. Εἰ πάντων τῶν βασιλέων Ἰσραὴλ καὶ Ἰούδα τὸν περὶ εὐσέβειαν ζῆλον ὁ Ἰωσίας θερ μότατον ἐπεδείξατο, τὰς στήλας τῶν εἰδώλων συντρί ψας, καὶ σὺν τοῖς εἰδωλικοῖς θυσιαστηρίοις τῶν Ἑλ- λήνων τὰ ὀστέα τεφρώσας, καὶ τὰ ἄλση τῆς πλάνης άρδην ἐκκόψας, καὶ τοὺς ἐν τοῖς ὑψηλοῖς θυμιώντας καὶ θύοντας, τοῦ ταῦτα ἐκτελεῖν ἀποστήσας, καὶ τὴν θείαν ἀνυψώσας λατρείαν, καὶ λαμπρῶς τὰς τοῦ νόμου ἑορτάς, ὡς μαρτυρεῖ ἡ Γραφὴ, τὸν λαὸν ἐπι τελέσαι ποιήσας· καὶ ξέρει μὲν Ἑλληνικῷ τὴν ζωὴν ἐκεῖνος βιαίως ἀπέθετο, οἱ δὲ τούτου παῖδες αἰχμά λωτοι εἰς Βαβυλῶνα ἀπήχθησαν, καὶ πρὸς δουλείαν ἐξεδόθησαν πολυχρόνιον Ἕλλησι· πῶς ἐπὶ τού τοῖς οὐκ ἂν εἴποιεν ἀληθεύοντες Ἕλληνες, ὅτι ἀνθο ὧν εἰς τὰ σεβάσματα αὐτῶν ἐπλημμέλησεν, ἡ οὕτως αὐτῷ πικρὰ συνήντησεν έκβασις; Ποῦ δὲ καὶ εὑρή σομεν αὐτὸν ἀμοιβὰς τοσούτων κατορθωμάτων δεξά μενον ; Καὶ πρὸς ποῖον τῶν ἔπειτα όφελος αἱ μετά τοσούτων κατορθωμάτων μέγεθος τοῖς περὶ τὸν Ἰω σίαν συναντήσασαι συμφοραί γραφῇ παρεδόθησαν ; έννοητική. • ἄλλο μὲν γὰρ τὸ ἔμψυχον, ἄλλο δὲ ἡ ψυχὴ, καὶ ἄλλο τὸ κατὰ, APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - corporis animæ res sub sensum cadentes sentiunt, sed ipsa anima sensum prastat sua præsentia, at- que efficit ut animal sentiendi vim habeat; et quan- tum quidem ad animal attinet, sentiendi vim habet, quantum ad animam, cognoscendi facultate prædita est; nec unquam moritur anima. Mors enim ani- malis est, non animæ. Adjumento igitur corporis indiget ad ea, quæ sub sensum cadunt, percipienda animal et animalis conditio, non vero anima. Aliud enim est animal, aliud anima; et aliud quod secun- dum participationem, aliud quod secundum essen- tiam. QUAEST. LXXVIII. Si secundum cur suum Da- videm esse Deus pronuntiavit: cur postea adulte- rium et cadem idem propheta patravit? Et si haec hæc a Deo ut mala odio habentur, cur ex adultera genus propheta Deus deduxit,atque ut Dominus Chri- stus ex eadem per genealogiam recenseretur, effecit ? Hæc autem cum ita se habeant, quomodo verum dicit Scriptura quæ dicit : Filii adulterorum imper- fecti my RESP. At enim qui per pœnitentiam propria de- licta emendavit David, etiam ob eam rem secun- dum cor Dei inventus est, qui non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat 8. Ac ei quidem, quem per adulterium ex Uriæ uxore susce- perat, mortem inflixit Deus, quia filii adulterorum imperfecti. Qui autem post illum geniti fuere, iis mortem non inflixit Deus, quia illam David, occiso Uria, uxorem perhumaniter assumpserat. Habens autem honorem penitentiæ Deus, in filiis ex Uriæ uxore genitis genus Davidis constituit, et Christum ex illa ob eamdem causam originem ducere vo- luit. B C QUÆST. LXXIX. Si omnium regum Israelis et Judæ calidissimum pietatis studium Josias declara- vit, qui columnas simulacrorum contrivit, et cum aris simulacrorum ossa infidelium in cineres rede- git, qui lucos erroris funditus excidit, et eos qui in excelsis adolebant et sacrificabant, ab hoc cultu abduxit, et divino cultui decus et honorem conci- liavit, perfecitque ut splendide legis dies festos, ut testatur Scriptura populus celebraret; cum ta- men infidelium gladio vitam violenter amiserit, ejusque filii captivi Babylonem abducti fuerint, et D in longam servitutem infidelibus traditi: quomodo ob hæc non vere dixerint infideles, propterea quod eorum sacra violavit, idcirco tam acerbum illi eventum obtigisse? Ubinam autem reperiemus cum tot recte factorum mercedem accepisse? Aut ad quam posterorum utilitatem calamitates, quæ Josiæ post lot ac tanta recte facta evenerunt, litteris mandatæ sunt? es Sap. II, 16. 8ª Ezech. xxx11ı, 11. Il Paralip. xxxιν per totum. modo vidimus, quod quidem pari ratione sanan- dum, nimirum restituendo etc., sicque legisse videtur interpres. EDIT. PATROL. (14) Αισθητική. ldem vulnus a librariis factum (14) Οὐχὶ ἡ ψυχή. Legendum :... οὐχὶ ἡ ψυχή (15) Ὁ Θεός. Hæc prorsus delenda.

'ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ο καιρὸς τῆς ἀμοιβῆς τῶν ἐν εὐ· Α σεβεία μετ' ἀρετῆς κατορθωσάντων οὐχ ὁ παρών ἐστιν, ἀλλ' ὁ μέλλων, καθ᾽ ὅν αἱ ἀμοιβαὶ ἀναφαίρε- τοι εἰσαεί προσμένουσι τοῖς ἐκδεχομένοις αὐτάς. Οδυνηρὸν δὲ τέλος ἐδέξατο τῆς ζωῆς Ἰωσίας διὰ τὸ παρακοῦσαι αὐτὸν τοῦ προστάγματος Ἱερεμίου είρη- κότος αὐτῷ ἐκ προστάγματος Θεοῦ, μὴ ἐξελθεῖν εἰς συνάντησιν τοῦ βασιλέως Αἰγύπτου εἰς πόλεμον, καθώς φησιν (16) ὁ Ἱερεμίας. Ἵνα οὖν καθαρὸν αὐτὸν ἁμαρτημάτων παραλάβῃ ἐκ τοῦ βίου ὁ Δεσπό της Θεός, διὰ τοῦτο συνεχώρησεν Ελληνικῷ ξίφει δίκας δοῦναι ταύτης τῆς παρακοῆς, πρὸς τὴν διδα- σκαλίαν τῶν ἑξῆς ἀνθρώπων, τοῦ τε μὴ ἀπειθεῖν τοῖς προφήταις, καὶ τοῦ, Εἱ ὁ δίκαιος μόλις σώζε ται, ὁ ἁμαρτωλὸς καὶ ἀσεβὴς ποῦ φανεῖται ; Οἱ δὲ υἱοὶ τοῦ Ἰωσίου, εἰ, μεινάντων αὐτῶν ἐν τῇ εὐσεβείᾳ τοῦ πατρὸς αὐτῶν, αἰχμάλωτοι ἐγένοντο, εἶχεν ἂν χώραν ὁ τῶν Ἑλλήνων λόγος, ὅτι ἀνθ' ὧν ἐπλημμέλησεν ὁ Ἰωσίας εἰς τὰ τῶν εἰδώλων σεβάσματα, οἱ υἱοὶ αὐ τοῦ αἰχμάλωτοι ἐγένοντο. Εἰ δὲ ἀπέστησαν μὲν τῆς εὐσεβείας τοῦ πατρὸς αὐτῶν, ἀνέλαβον δὲ τῶν εἰδώ- λων τὴν λατρείαν, καὶ εἰδωλολατροῦντες ᾐχμαλωτίσθησαν, προδήλως ψευδὴς ὁ λόγος τῶν Ἑλλήνων. ΕΡΩΤΗΣΙΣ Π'. Εἰ μακροθυμεῖν ἡμᾶς πρὸς πάν- τας ή Γραφὴ διδάσκει, πῶς οὐκ ἔπταισεν Ελισ σαῖος θανατώσας δι᾿ ἀρᾶς τοὺς ὑβρίσαντας αὐτὸν παῖδας, καὶ μάλιστα βρέφεσιν απειροκάκοις μνησι κακήσας, καὶ τὸν διὰ τῶν θηρίων αὐτοῖς ἀντὶ ψιλῆς τῆς εἰς αὐτὸν ὕβρεως ἐπήγαγε θάνατον ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Οτε διὰ τῆς μακροθυμίας τῶν ὑβριζομένων οὐ γίνεται ἡ διόρθωσις, τότε ἡ ἀποτο- μία τῆς μακροθυμίας τοῖς ἀδιορθώτοις μάλιστά ἐστι χρησιμωτέρα. Οὐ χρὴ οὖν διαβάλλειν τὸν προφήτην ἐπὶ τῇ ἀποτομίᾳ. Εὑρηκώς γὰρ τὴν μακροθυμίαν μὴ παρέχουσαν τοῖς ἁμαρτάνουσι τῆς ἁμαρτίας τὴν αἴσθησιν, καὶ ἐπειδὴ τὰς φωνὰς ταύτας, ἂς ἀτιμά- ζοντες τὸν προφήτην ἔλεγον οἱ παῖδες, παρὰ τῶν γονέων αὐτῶν ἐδιδάχθησαν ἀεὶ πρὸς τοὺς προφήτας ἀπεχθῶς ἐσχηκότων (τὸ γὰρ, Ανάβαινε, φαλακρέ, πρὸς διασυρμὸν ἔλεγον τῆς τοῦ Ἠλία ἀναλήψεως, ὡσανεὶ τοῦτο λέγοντες, Λαμβανέτω καὶ σὲ πνεῦμα, καὶ ῥιψάτω σε εἰς ὄρος ἄβατον, ὡς κἀκεῖνον ἔῤῥιψεν, ἵν᾿ ἀπαλλαγῶμεν καὶ σοῦ, ὡς κἀκείνου ἀπηλλάγημεν), διὰ τοῦτο τῇ ἀναιρέσει τῶν παίδων ἐμαστίγωσε τοὺς γονεῖς, ἵνα μάθωσι μὴ ἀτιμάζειν τους προφήτας, καὶ δι' αὐτῶν τὸν Θεόν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΠΑ'. Εἰ πᾶσα πλάνη τῇ Χριστοῦ παρ- ουσία κατήργηται, πῶς διὰ τῶν καλουμένων έγγα- στριμύθων οἱ δαίμονες φθέγγονται ; Πῶς δὲ οὐκ εὐ- τελῆ καὶ καταφρονήσεως ἄξιον τὸν Χριστιανισμὸν παριστῶσιν, ὅταν ἐν σώμασι Χριστιανῶν τὰ μὲν τῆς ἀπάτης ἐπιδείκνυνται ἔργα, τὰ δὲ τῆς μαντείας ἀπο φθέγγονται λόγια ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ κατὰ τὸ εἰρημένον οὐδέπω τὰ κάντα αὐτῷ ὑποτεταγμένα εἰσὶν, ἄχρις ἂν καταρ γήσῃ πᾶσαν ἀρχὴν καὶ ἐξουσίαν, ὡς εἶναι δῆλον, ὅτι QUESTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. RESP. Tempus mercedis illorum qui pietatera ac virtutem coluerunt, non præsens vita est, sed futura, in qua his, qui remunerabuntur, prænia permanebunt nunquam auferenda. Vitæ autem tri- stem exitum habuit Josias 8, quia non paruit præ- ceplo Jereniæ, qui ei Dei jussu edixerat, ue in occursum regis Ægypti ad bellum gerendum prodi- ret, quemadmodum ait Jeremias. Ut igitur eum a peccatis purum susciperet ex hac vita Dominus Deus, propterea permisit, ut infidelium gladio pos- ñas daret hujus inobedientiæ, ad posterorum do- cumentum ne prophetis obedire detrectent, tum etiam ut illud confirmaretur: Si justus vix salvatur, peccator et impius ubi comparebit ? Quod si filii Josiæ permanentes in pietate patris sui capti fuis- sent, locum haberet infidelium oratio. Sed si a pie tate patris discesserunt, ac simulacrorum cultun amplexi sunt, ac simulacra colentes capti sunt, manifeste mendax oratio infidelium. B C D QUAST. LXXX. Si patientiam nos omnibus ex- hibere Scriptura docet, quomodo non peccavit Eli- sæus, qui pueros, a quibus contumeliam acce- perat, morti per imprecationem tradidit, maximeque inexpertis nali infantibus succensuit, eisque per feras, ob levem ipsi factam injuriam, mortein in- tulit? RESP. Cum patientia eorum, qui injuriam acci- piunt, non promovet emendationem, tunc severitas patientia utilior est, his præsertim qui non corri σuntur. Non igitur vituperandus ob severitatem pro pheta. Nam cum reperisset patientia non præstari peccantibus sensum peccati; cumque præterea pueri voces illas, quas per probrum in prophetan dicebant, a parentibus semper prophetas odio has bentibus didicissent (illud enim : Ascende, calve ", jocandi causa dicebantin Eliæ assumptionem, quasi dicerent: Assumat et te spiritus et projiciat in montem inaccessum, quemadmodum et illum pro- jecit, ut quemadmodum ab illo, ita etiam a te li beri et soluti simus), propterea puerorum nece ca- stigavit parentes, ut discerent contumeliam prophe tis et per illos Deo non facere. QUEST. LXXXI. Si seductio omnis Christi præsentia sublata est, quomodo per eos, qui ven- triloqui dicuntur, dæmones loquuntur? Quomodo autem non vilem et aspernabilem efficiunt religio- nem Christianam, cum in corporibus Christiano- rum et seductionis edunt opera, et divinationis proferunt responsa. RESP. Si secundum Scripturæ dictum : Nondum omnia ei subjecta sunt 88, donec abrogaverit omnem principatum et potestatem; manifestum est nondum [ Paral. III, 20. Petr. iv, 18. IV Reg. 11, 23. PATROL, GR. VI. Hebr. 11, 8. (16) Καθώς φησιν. Hæc conjiciendo dicuntur ab hoc scriptore.

οὔπω κατήργηται πᾶσα τῶν δαιμόνων ή πλάνη- Β ἀλλ᾽ οἷς μὲν ὁ Χριστὸς πεπίστευται, ἐν τούτοις πᾶσα τῶν δαιμόνων ἡ πλάνη κατήργηται· οἷς δὲ ὁ Χριστὸς ἔτι ἀπιστεῖται, ἐν αὐτοῖς ἐνεργοῦσιν οἱ δαίμονες την πλάνην. Καὶ τὰ φαντάσματα οἷς οἱ ἐγγαστρίμυθοι κέχρηνται πρὸς τὸ λαλεῖν καὶ πράττειν τὰ τῆς μαν τείας λόγια καὶ ἔργα, οὐκ ἔστιν ἀληθινὰ σώματα, ἀλλὰ φαντάζουσιν οἱ δαίμονες τὰς ὄψεις τῶν ὁρών των, ὡς σώματα ὁρᾶν τὰ μὴ σώματα. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΠΒ'. Εἰ οὐδαμοῦ ὀνόματα δαιμόνων ή Γραφὴ τοῖς ἀνθρώποις ἔδειξε, πῶς οἱ Ἰουδαῖοι ἐπὶ τοῦ Κυρίου τὸ τοῦ Βεελζεβούλ ὡς ἐγνωσμένον ὠνό μαζον όνομα, ἐν τούτῳ φάσκοντες αὐτὸν τοὺς δαίμο νας ἐκβάλλειν ; Πῶς δὲ καὶ αὐτὸς ὁ Δεσπότης ὡς για νώσκουσι τοῖς μαθηταῖς τὴν τοῦ δαίμονος κλῆσιν ἔλεγεν, Εἰ τὸν οἰκοδεσπότην Βεελζεβούλ ἐκάλε- σαν ; Τίς δὲ ἡ ἑρμηνεία τοῦ τοιούτου ὀνόματος; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὥσπερ τὸ εἶναι δαίμονας ὑπ' αὐτῶν τῶν δαιμόνων ἐμάνθανον οἱ ἄνθρωποι, οὕτως καὶ τὰς ὀνομασίας αὐτῶν παρ' αὐτῶν ἐδιδάχθησαν. Πρῶτον γὰρ ἔθυσαν οἱ ἄνθρωποι τοῖς δαίμοσι, καὶ ὕστερον εἶπεν ἡ θεία Γραφὴ τὸ, Εθυσαν δαιμονίοις, καὶ οὐ Θεῷ. Καὶ καθάπερ περὶ τοῦ εἶναι τοὺς δαίμονας οὐδὲν φαίνεται ἡ Γραφὴ εἰρηκυία, ὅμως δὲ λέγει, *Εθυσαν τοῖς δαιμονίοις, καὶ οὐ Θεῷ· οὕτως καὶ περὶ τῆς ὀνομασίας αὐτῶν μηδὲν εἰρηκυῖα, λέγει τὰ ὀνόματα τῶν δαιμόνων, τοῦ τε Βεελζεβούλ καὶ τοῦ Βελίαρ. Ποία, φησί, συμφώνησις Χριστῷ πρὸς Βελίαρ ; οἷς γὰρ ἐκέχρηντο οἱ ἐπαοιδοὶ ὀνόμασι πρὸς τὰ προκείμενα αὐτοῖς ἔργα, ταῦτα ἀναγκαίως παρα αὐτῶν ἐμάνθανον. Κατὰ γὰρ τὸν τρόπον τῆς θερα- πείας (17), οὕτως καὶ τὴν προσηγορίαν τῆς κλήσεως αὐτῶν ὠνόμαζον. Εἴρηται δὲ τῷ Ωριγένει τούτων τῶν ὀνομάτων ἡ ἑρμηνεία, ἐν τῇ Ἑρμηνείᾳ τῶν Εβραϊκῶν ὀνομάτων. ΕΡΩΤΗΣΙΣ. ΙΓ'. Εἰ ταῖς τῶν ἀλόγων θυσίαις τὸ Θεῖον οὐχ ἥδετο, καθώς τινες ἔφασαν, καὶ ἡ νῦν δὲ διδάσκει κατάστασις, διὰ τί πρὸ τοῦ νόμου τῷ Νῶς τὸ Ούειν προσέταττε, καὶ μάλιστα ὅτε εἰδωλικαὶ θυσίαι οὐδέπω ἐγίνοντο; Εἰ δὲ ἥδετο ταύταις, διὰ τί μετὰ τὸν νόμον ἡ τούτων χρῆσις ἐπαύσατο; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Οὐδεὶς τῶν θυσάντων τὰ ἄλογα θυ σίαν τῷ Θεῷ πρὸ τοῦ νόμου κατὰ τὴν θείαν διάταξιν ἔθυσε, κἂν φαίνεται (18) ὁ Θεὸς ταύτην προσδεξάμε- νος, τῇ ταύτης ἀποδοχῇ δεικνύων τὸν θύσαντα εὐάρε· στον αὐτῷ. "Α δὲ προσέταξε τῷ ᾽Αβραὰμ λαβεῖν ζῶα τριετίζοντα, ὡσαύτως δὲ καὶ κριὸν ἂν ὑπὲρ τοῦ Ἰσαὰκ προσήνεγκε θύσαι, οὐχ ὡς ταῖς τούτου θυσίαις ἡδέ μενος, ἀλλὰ χρείας ἕνεκα προμηνυτικῆς τῶν ἐσομέ- νων. Τῷ δὲ Νῶς οὐδαμοῦ φαίνεται ὁ Θεὸς προστάξας προσαγαγεῖν αὐτῷ τὴν τῶν ἀλόγων θυσίαν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΠΔ'. Εἰ διπλοῦν τῷ ἐν Ἠλίᾳ (19) χά- τὸ ἐν Ηλίᾳ. τὸ διπλοῦν τοῦ Πνεύματος, που Πνεῦμα. - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. sublatam esse omnem demonum potestatem; sed qui in Christum credunt, in his omnis dæmonum sublata seductio; qui autem nondum in Christum credunt, in his damones seductionem operantur. Ac præstigiæ, quibus ventriloqui utuntur, ut lo- quantur et agant divinationis opera et responsa, non sunt vera corpora, sed illudunt dæmones ocu- lis spectantium, ut quæ non sunt corpora, ca tan- quam corpora videant. QUÆST. LXXXII. Si nullibi nonina dæmonum Scriptura hominibus monstravit, quomodo Judai, tempore Domini, nomen Beelzebul, ut notum, ap- pellabant, cum in eo dicerent dæmones a Domino ejici? Quomodo autem et ipse Dominus, quasi nota esset discipulis appellatio dæmonis, dicebat: Si Dominum domus Beelzebul appellaverunt ®? Quænam autem hujus nominis interpretatio ? RESP. Quemadmodum dæmones esse ab ipsis demonibus homines didicerunt, ita et eorum no- mina ab ipsis edocti sunt. Prius enim homines im- molarunt dæmoniis, ac postea dixit divina Scri- plura : Immolaverunt dæmoniis, et non Deo 90. quemadmodum Scriptura, quamvis dixisse non vi- deatur dæmones esse, dicit tamen: Immolaverunt dæmoniis et non Deo; ita et de eorum appellatione cum nihil dixerit, profert nomina dæmonum, Beel- zebul et Beliar. Quis, inquit, consensus Christo cum Beliar? Quibus euim utebantur incantatores no- minibus ad proposita sibi opera, ea ab ipsis dæino- nibus necessario ediscebant. Nam pro colendi modo eorum quoque nominis appellationem profere- bant. Allata autem ab Origene horum nominum interpretatio in Interpretatione Hebraicarum di- clionum. QUAST. LXXXIII. Si expertibus rationis victi- mis non delectabatur Deus, ut nonnulli dixerunt, atque ut rerum præsentium status declarat, cur ante legem præcepit Noe ut sacrificaret, cum præ- sertim nondum tunc simulacris victimæ offerren- tur? Quod si his delectabatur, cur earum usus post legem desiit? RESP. Nemo ex iis, qui rationis expertia immo- larunt, victimam Deo ante legem divina jussione C obtulit, quamvis eam videatur Deus suscepisse, D illius approbatione demonstrans gratum sibi esse sacrificantem. Quod autem præcepit Abrahæ, ut trima animalia sumeret, ac similiter arietem, quem loco Isaac obtulit, sacrificaret, non eo factum est, quod Abrahæ victimis delectaretur, sed in usumi futurorum praenuntium. Noe autem nusquam appa- ret Deum præcepisse, ut sibi victimam rationis ex- perten. offerret. QUÆST. LXXXIV. Si gratia, quæ in Elia fuerat, Matth. x, 25. Deut. xxx11, 17. II Cor. vi, 15. curandi modo. Ita Gelenius. Aliter: Ut curandi mo- dum, ita et nomina sua declarabant. Robertus Stephanus, pro eo quod legebat in Regio codice posuit infra vero 90. Ει (17) Τῆς θεραπείας. Posset sic reddi : Pro vario (13) Κἂν φαίνεται. Melius multo φαίνηται. (19) Τῷ ἐν Ηλίᾳ. Vel imprudens vel sine causa

ὑπόνοιαν, ἀλλὰ τελείαν ἀναστάσεως τὴν πίστιν· οο τως καὶ ὅταν λέγῃ· Ηγέρθη πολλὰ σώματα τῶν κεκοιμημένων ἁγίων ἐκ νεκρῶν, τὴν τελείαν λέγει ἀνάστασιν. Γέγονε δὲ τούτων τῶν ἁγίων ἡ ἀνάστασις ἀπόδειξις (24). Εἶναι τὸν τοῦ Χριστοῦ θάνατον τοῦ.... ων ἀνθρώπων, τοῖς ἐν τῷ παρόντι.... πάσαις ταῖς ἐν τῷ ᾅδη ψυχαῖς. Δι᾿ ἣν αἰτίαν οὐδὲ ἐτελεύτησαν πάν λιν, ἀλλὰ μένουσιν ἐν ἀθανασίᾳ, καθάπερ ὁ Ενώχ καὶ ὁ Ἠλίας, καί εἰσι σὺν αὐτοῖς ἐν τῷ παραδείσῳ ἀναμένοντες τὴν ἤδη αιωνίαν (25) τῆς τοῦ Χριστοῦ ἀναστάσεως γινομένην κατὰ ἐναλλαγὴν, καθ᾽ ἦν, ὡς φησιν ὁ θεῖος ἀπόστολος, Πάντες ἀλλαγησόμεθα. Εἰς γὰρ ἀθάνατόν τε καὶ ἄφθαρτον ζωὴν οὔπω γέ- γονέ τινος ἡ ἀνάστασις, πλὴν τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ· διὸ καὶ πρωτότοκος τῶν νεκρῶν, καὶ ἀπαρχὴ τῶν κεκοιμημένων ἀνηγόρευται. ἀτελῆ λέγει τὴν ἀνάστασιν, οὔτε φαντασίας δίδωσιν Β ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΠϚ'. Τί ἑρμηνεύεται ἡ μνᾶ, τὸ οἶφι, τὸ νέβελ, τὸ γόμορ, τὸ σίκλον, τὸ βασιλικόν, τὸ ἅγιον, ὁ στατὴρ, ἡ δραχμὴ, ὁ κοδράντης, ὁ όρο μίσκος, τὸ δίδραχμον, τὸ τάλαντον, τὸ ἀσσάριον, τὸ σεραφεὶμ, τὸ βεζέλ, τὸ σαβαώθ, τὸ Ἀδωναί, τὸ ἐφούδ; ἀμφοτέρων (26) γὰρ ἡμῖν ἀναγκαία ἡ γνῶ- σις, ἐπειδὴ ἑκάτερα τῇ Γραφῇ περιέχεται. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Είρηται τῷ Ωριγένει ἀνδρὶ ἐπιστα- μένῳ τὴν τῶν Ἑβραίων διάλεκτον πάντων τῶν ἐν ταῖς θείαις Γραφαῖς φερομένων Ἑβραϊκῶν ὀνομάτων ή μέτρων ἡ ἑρμηνεία. Εκείνην ζητήσας, εὑρήσει; ἐν αὐτῇ τὴν πάντων ἑρμηνείαν ὧν ἐζήτησας. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΠΖ'. Εἰ πρὸ τῆς τοῦ βαπτιστοῦ ἀναι- ρέσεως, τῇ ποιήσει τῶν θαυμάτων ὁ Δεσπότης διέ- πρεπεν, ὥς φησιν ἡ Ματθαῖος, καὶ πάντας ἡ περὶ τούτου φήμη τοὺς ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ κατέλαβε, πως μετὰ τὴν τοῦ Προδρόμου ἀναίρεσιν, ἀκούων τὰ ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ γινόμενα θαύματα ὁ Ἡρώδης σὺν τοῖς Ἰουδαίοις ἔλεγεν ὅτι Ἰωάννης ἐστὶ πρὸς ζωὴν ὑπο στρέψας, καὶ ποιῶν τὰ σημεῖα; Ταῦτα γὰρ ἡμῖν διη γεῖται ὁ μακάριος Μάρκος. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ότι μὴ πάντα τὰ ὑπὸ τοῦ Σωτῆ ρος γεγονότα θαύματα πάντες οἱ ἀκούσαντες ἐν ἑνὶ καιρῷ ἤκουσαν, ἀλλ' οἱ μὲν πρότερον, ἄλλοι δὲ ὕστε ρον, μαρτυροῦσιν αἱ φωναὶ τῶν εἰρηκότων τὸν Ἰωάν- νην εἶναι ἐργάτην τῶν θαυμάτων τῶν γεγενημένων ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος μετὰ τὴν ἀναίρεσιν τοῦ Ἰωάννου· Απόδειξις τοῦ λύτρον] εἶναι τὸν τοῦ Χριστοῦ θάνατον τοῦ θανάτου πάντων ἀνθρώπων, τοῖς ἐν τῷ παρόντι [βίῳ καὶ] πάσαις, Τὸ ἀσφαλὲς τῆς ζωοποιίας) πίσ στωμα τὸν Χριστοῦ θάνατον τοῦ ἀποθανόντος ὑπὲρ πάντων ἀνθρώπων τοῖς ἐν τῷ παρόντι τε αἰῶνι σύμ- οὐκ ἂν γὰρ ἔλεγον τοῦτο, εἰ ἦσαν ἀκούσαντες τὰ πρὸ τῆς ἀναιρέσεως Ἰωάννου γεγονότα θαύματα ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος. Οὐδὲν οὖν ἦν θαυμαστὸν εἰ καὶ ὁ Ἡρώδης μετὰ τὴν ἀναίρεσιν τοῦ Ἰωάννου ἀκούει τὰ ἔργα τῶν παρι καὶ πάσαις. εναλλαγήν. • APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - surrectionem, nec suspicionem dat phantasmatis, A sed perfectam resurrectionis fidem facit; sic etiam cum ait: Excitata sunt ex mortuis multa corpora sanctorum, qui dormierant ", perfectam dicit re- surrectionem. Hæc autem sanctorum resurrectio et hominibus in hac vita degentibus et omnibus in inferno animabus argumento exstitit, mortem Christi omnium hominum mortis pretium fuisse. Quapro- pter nec rursus obierunt, sed permanent in immor- talitate, ut Enoch et Elias, et cum eis sunt in pa- radiso exspectantes illam Jesu Christi resurrectio- nem, quæ jam æterna est et per immutationem facta, secundum quam, ut ait divinus Apostolus, omnes immutabimur ". Nam ad æternam et incor- ruptibilem vitam, nondum cujusquam exstitit re- surrectio, præterquam Salvatoris Christi. Unde et primogenitus mortuorum” et primitiæ dormientium "appellatus est. · QUÆST. LXXXVI. Quæ est interpretatio voca bulorum istorum: Mina, ephi, nebel, gomor, siclus, basilicum, sanctum, stater, drachma, quadrans, mo- nile, didrachma, talentum, assis, seraphim, bezel, sabaoth, Adonai, ephod? Utrorumque enim nobis necessaria est cognitio : utraque namque in Scri- pturis continentur. RESP. Exposita est ab Origene, viro Hebraicæ linguæ perito, omnium, quæ in sacris Scriptis fe- runtur, Hebraicorum nominum et niensurarum in- terpretatio. Eam si consulueris, omnium, de quibus quæsivisti, invenies explanationem. QUÆST. LXXXVII. Si ante cadem Baptista, miraculis edendis, ut ait Matthæus 97, Dominus eni- tuit; et horum fama ad omnes, qui in Judæa erant, pervenit : quomodo post Præcursoris necem, ea quæ a Christo exhibebantur miracula audiens He- rodes cum Judæis, dixit Joannem esse qui ad vitam reversus ea præstaret signa? Hæc enim nobis enar- rat beatus Marcus 98. C RESP. Omnia a Christo exhibita mira, non omnes qui audierunt eodem tempore audivis- se, sed hos quidem prius, illos autem posterius, testantur sermones eorum, qui Joannem auctorem esse dixerunt signorum a Christo post Joannis cæ- dem factorum : non enim hoc dixissent, si edita a D Salvatore ante cædem Joannis miracula audissent. Non ergo mirardum, si et Herodes, post Joannem sublatum, opera discipulorum Jesu, quæ in Jesu nomine fiebant, audiit. Tum namque Herodes de Matth. XXVII, 52. "I Cor. xv, 51. * Marc. vi, 14. bor explere : etc. Longas ambages secutus est Langus. Sic vero lacunam ex- plet Sylburgius: Apoc, 1, 5. " I Cor. xv, 20. » Matth. IX, 26. cujus resurrectio immutationem perfectam babue rit: nemini enim ante generalem resurrectionem præmia rependi putabat. Delendum videtur xazá ante corum vocabulorum, quæ recensuit. (24) Απόδειξις. Totam hanc lacunam sic cona- (25) Τὴν ἤδη αιωνίαν. Solum Christum esse ait, (26) Αμφοτέρων. Nempe Græcorum et Hebrai

μαθητῶν τοῦ Ἰησοῦ, τὰ ἐπ' ὀνόματι τοῦ Ἰησοῦ γε- γονότα. Τότε γὰρ ἤκουσεν ὁ Ἡρώδης τὸ ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ, ὅτε ἀπέστειλεν ὁ Ἰησοῦς τοὺς μαθητάς αυ τοῦ εἰς τὰς κώμας καὶ πόλεις κηρύττειν τὴν μετά- νοιαν, καὶ θεραπεύειν τὰς νόσους, καθά φησι Μάρ- κος ὁ εὐαγγελιστής. Καὶ γὰρ αὐτὸς ὁ Ἰωάννης πρὸ τῆς ἐγέρσεως τοῦ υἱοῦ τῆς χήρας οὐκ ἦν ἀκούσας πάντα ὅσα ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς ἐν τῇ Γαλιλαίᾳ τε καὶ τῇ Ἱερουσαλήμ, καίτοι πολλῶν ὄντων τῶν ἤδη γε- γενημένων ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος θαυμάτων, καὶ πρὸ τοῦ βληθῆναι τὸν Ἰωάννην εἰς φυλακὴν, καὶ μετὰ τὸ βλη- θῆναι αὐτὸν εἰς φυλακήν. Τότε γὰρ ἀπέστειλε τους μαθ θητὰς αὑτοῦ ὁ Ἰωάννης πρὸς τὸν Ἰησοῦν μαθεῖν, Εἰ αὐτὸς εἶ ὁ προσδοκώμενος ἐλθεῖν; καθά φησι Λουκᾶς μὲν ὁ εὐαγγελιστὴς τοῦ (27). . . εὐαγγελιστὴς ἐκεῖνο. ΕΡΩΤΗΣΗΣ ΠΗ'. Εἰ καθὼς ἡ θεία διδάσκει Γρα- φὴ, καὶ ἡμεῖς πεπιστεύκαμεν, ἁμαρτίαν γεννηθεὶς ὁ Χριστὸς οὐκ ἐποίησε, πῶς πάλιν ἀληθεύει ή Γραφή μεθ᾽ ὅρκου βοῶσα, ὅτι οὐδεὶς γεννηθεὶς ὃς οὐχ ἥμαρτεν, οὐδὲ πεφυκώς ὃς οὐκ ἠνόμησε ; πᾶν δὲ καὶ βρέφος (28) τὸ σύγχρονον τῷ τόκῳ τέλος δεξά μενον, ἢ βραχὺ μέρος ζωῆς κομισάμενον, ἁμαρτίαν καὶ ἀνομίαν, ἢ τὰ τούτων ἐναντία ποιῆσαι ἡδύ- νατο; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. ΤΟ, Οὐδεὶς γεννηθεὶς ὃς οὐχ - μαρτεν, οὐδὲ πεφυκὼς ὃς οὐκ ἠνόμησεν, οὐ δείκνυσι ψευδὲς τὸ περὶ τοῦ Χριστοῦ εἰρημένον, τό, 'Αμαρτίαν οὐκ ἐποίησε. Περὶ γὰρ τοῦ ἐξ ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς γεννηθέντος εἴρηται ὁ λόγος οὗτος. Ὁ δὲ Χριστὸς ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ τῆς ἁγίας ἐγεννήθη Παρθένου. Νοεῖται δὲ ὁ λόγος οὕτως· Οὐδεὶς πεφυκὼς ἁμαρτά νειν, ἢ ἀνομεῖν, ὃς οὐχ ἥμαρτεν, ἢ οὐκ ἠνόμησε. Πέφυκε δὲ ἁμαρτάνειν ὁ κατὰ τὴν αὐθαίρετον προαί- ρεσιν ἄγων ἑαυτὸν εἰς τὸ πράττειν & βούλεται, είτε ἀγαθὰ, εἴτε φαῦλα. Τὸ δὲ βρέφος, ἅτε οὔπω ὂν τῆς τοιαύτης δυνάμεως, δῆλον ὅτι οὐδὲ πέφυκεν ἁμαρ- τάνειν. Καὶ τό· Τίς (29) γάρ καθαρὸς (30) ἔσται ἀπὸ ῥύπου; 'Αλλ' οὐδεὶς, ἐὰν καὶ μία ἡμέρα δ βίος αὐτοῦ ἐπὶ τῆς γῆς, οὐδενὶ τρόπῳ ἁρμόζει τῷ βρέφει]· τὸ γὰρ βίος ἀντὶ τῆς πολιτείας ἐ[λέχθη]· τῷ δὲ βρέφει ὥσπερ οὐκ ἔστι πολιτεία, οὐδὲ βίος. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΠΘ'. Εἰ τὰ σκεῦος, ὅπερ ὁ Πέτρος ἐν τῇ ὀπτασίᾳ τεθέαται, εἶχε τὰ καθαρὰ πετεινὰ (31), καθὼς ἡμῖν ἡ Γραφὴ παραδίδωσι . . . πάντα φωνή περιληπτικὴ ἀμφοτέρων τῶν προλεχθέντων καθὼς ἔστηκεν· εἶτα θῦσαι καὶ φαγεῖν ἐκ τῶν δει • • Λουκᾶς μὲν ὁ εὐαγγελιστὴς τοῦτο, Μάρκος δὲ ὁ εὐαγγελιστὴς ἐκεῖνο. καθά φησι Λουκᾶς. Ὁ μὲν οὖν εὐαγγελιστὴς τοῦτο, ἕτερος δὲ ἐκεῖνο. πῶς δὲ καὶ βρέφος. γὰρ καθαρός, πολιτεία καθαρὰ πάντα καὶ ἀκάθαρτα. καὶ γὰρ ἡ πάντα. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. A nomine Jesu accepit, cum is discipulos suos able- B ** Marc. 11, 15. so Luc. vil, burgius : Sed cum hoc loco non Lu- cas, seul Marcus cum Matthæo concilietur, legen- dum potius videtur, lta intellexerat Langus. Legendum esse gavit in vicos et oppida, ad poenitentiam prædican- dam et morbos curandos, sicut ait Marcus evange- listas. Quin et ipse Joannes, ante resuscitatum vi- duæ filium, non audierat omnia quæcunque Jesus in Galilæa et Hierosolymis fecerat : quamvis jam multa essent a Salvatore edita miracula, ante et post conjectum in custodiam Joannen. Eo enim tempore discipulos suos Joannes ad Jesum misit percontatum : Tune ille es cujus adventus est in exspectatione? prout dicit evangelista Lucas ". Quapropter hoc unus, illud alius refert evangeli- starian. QUEST. LXXXVIII. Si, ut divina tradit Scri- ptura, et nos credimus, Christus, qui genitus est, peccatum non fecit, quomodo e diverso veritatem ob- tinent litteræ sacræ, jurejurando adjecto vociferan- tes, non esse genitum quemquam qui non peccaverit, neque natum qui iniquitatem in se non admiserit ? Quomodo et infans, quia æqualem partui finem ac- cepit, aut brevem vitae partem adeptus est, pecca- tum et iniquitatem, aut quæ his contraria sunt, facere potuit? RÉSP. Hæc verba : Nemo genitus qui non pecca- verit, neque natus qui non inique egerit ¹, non falsi arguit id quod de Christo dictus est : Peccatum non fecit. Nam de eo, qui ex viro et muliere ge- nitus est, dicta hæc verba. Christus autem ex C Spiritu sancto et sancta genitus Virgine. Sic au- tem intelligitur illud dictum : Nemo habilis ad pec- candum aut inique agendum, qui non peccarit aut inique egerit. Habilis autem ad peccandum est, qui pro libero arbitrio dux sibi ipse est ad ea quæ vult facienda, sive bona, sive mala. Infantem autem, μtpote nondum vi ejusmodi præditum, neque ad peccandum habilem esse in promptu est. Atque il- lud : Quis enim mundus erit a sorde? Nemo certe, etiamsi vel una dies sit vita illius super terram nullo modo convenit infanti. Vita enim pro vile instituto posita est. Infans autem ut vitæ instituto caret, ita et vita. QUÆST. LXXXIX. Si vas illud, quod Petrus in D visione vidit, munda omnia et immunda continebat, quemadmodum nobis Scriptura tradit : illud enim, omnia, vox est, que prout posita est, utraque, qua diximus, complectitur; deinde etiam si oc- 40. Isa. Lill, 5. ³ Job. xiv, 5. plent duo Scripture 'verba, nempe quæ in editis deerant. Uncis inclusi quæ ad alias lacunas explendas addidi. Alia lacuna post apposita fuit a librariis; sed cum nihil desit ad sententiæ seriem, non videtur magni facienda hæc librariorum auctoritas, qui lacunas sæpe ubi nihil deest, saepe ubi perpauca desunt, longas apponunt. Postea legendum 19. 1 111 Reg. vult, (27) Εὐαγγελιστὴς τοῦ. Sic lacunam explet Syl (28) Πᾶν δὲ καὶ βρέφος. Probe vidit Sylburgius (29) Καὶ τό τίς. Ita Reg. editi καὶ τὸ τῆς. (50) Τίς γὰρ καθαρός. Locum mutilum facile ex- (31) Τὰ καθαρὰ πετεινά. Legendum videtur τὰ

Α χθέντων ὁ αὐτὸς ᾿Απόστολος, ἀπροσδιορίστως κελευά ἐπιτρέψαντι. μενος, παρητήσατο, Μηδαμώς, Κύριε, λέγων, ότι οὐδέποτε κοινὸν ἢ ἀκάθαρτον ἔφαγον· πῶς διὰ τῶν τοιούτων ῥημάτων οὐ δείκνυται πάντα μὲν ἀπαγορεύων τὰ ἄλογα ὡς ἀκάθαρτα, μεμφόμενος δὲ τῷ τὴν βρῶ σιν ἀπὸ τῆς ἐξ αὐτῶν ἐπιτρέψαντι, ὡς ἀκαθάρτου ἐδωδῆς κελεύσαντι (32) ἀπογεύεσθαι ; .. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἀπὸ τῆς τοῦ Πέτρου ἀποκρίσεως μανθάνομεν τίνα ἦν τὰ ἐνόντα ἐν τῇ σινδόνι, τουτέ- στι τὰ ἀκάθαρτα μόνα· καὶ οὐκ ἐξ ἀνάγκης ἡ τοῦ πάντα φωνὴ περιέχει καὶ τὰ καθαρά· δυνατὸν γὰρ πάντα τὰ τετράποδα καὶ τὰ πετεινὰ τῆς γῆς λέ- γεσθαι καὶ τὰ ἀκάθαρτα. Τὸ δὲ, Οὐδαμῶς, Κύριε, οὐδέποτε κοινὸν οὔτε ἀκάθαρτον ἔφαγον, πρὸς τὴν θέαν πάντων τῶν ἐν τῇ σινδόνι δειχθέντων αὐτ τῷ ἀπεκρίνατο, καὶ οὐ περὶ τινῶν. Τὸ οὖν σκεῦος ἐν ᾧ ἦν πάντα τὰ πετεινὰ καὶ τὰ τετράποδα (35). κατὰ παράληψιν εἴρηται τοῦ ἀκαθάρτου, ἀντὶ τοῦ (54), ἐν ᾧ ἦν πάντα τὰ ἀκάθαρτα πετεινὰ καὶ πάντα τὰ τε- τράποδα τῆς γῆς. Καὶ ὥσπερ ὅταν λέγῃ ἡ θεία Γρα φή, Παντὸς ἀνδρὸς ἡ κεφαλὴ ὁ Χριστός ἐστιν, ἡ τοῦ παντὸς φωνὴ οὐ περιέχει πιστόν τε καὶ ἄπισ στον ἄνδρα, ἀλλὰ πιστὸν μόνον· ὁ γὰρ πιστὸς ἀνήρ ἐστι σῶμα τοῦ Χριστοῦ, καὶ ὁ Χριστὸς τοῦ πιστοῦ ἀνδρὸς λέγεται κεφαλή· οὕτως οὐδὲ ἡ τοῦ πάντα φωνή περιεκτική ἐστι καθαρῶν τε καὶ ἀκαθάρτων, ἀλλὰ τῶν ἀκαθάρτων μόνων, δι' ὧν προεμηνύθη τῷ Πέτρῳ ἡ παράληψις τῶν ἀκαθάρτων ἐθνῶν, ὧν τῇ πίστει τοῦ Χριστοῦ ὁ Θεὸς ἐκαθάρισε τὰς καρδίας. Ε ΕΡΩΤΗΣΙΣ Γ'. Εἰ εὐσεβεῖ λογισμῷ οἱ πατριάρχαι κινούμενοι ἑαυτοῖς καὶ τοῖς παισὶ τὰς γαμετὰς ἐκ τῆς οἰκείας συγγενείας ειλήφασι, πῶς οὐ παρὰ τὸν εὐ σεβῆ τῶν προγόνων σκοπὸν Ἰωσὴφ καὶ Μωϋσῆς διε- πράξαντο, ὁ μὲν Αἰγυπτίαν, ὁ δὲ Μαδιανίτιδα γυναῖκα γημάμενος ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ μὲν πατριάρχαι φόβῳ τοῦ μὴ ἐκτρα πῆναι τοὺς υἱοὺς αὐτῶν τῆς εὐσεβείας οὐκ ἐπέτρεπον αὐ τοὺς ἐκ τῶν ἐθνικῶν λαβεῖν γαμετάς, ὁ δὲ Μωϋσῆς καὶ ὁ Ἰωσὴφ τοῦ τοιούτου φόβου ἦσαν ἀνώτεροι· οὐδὲν οὖν και τὰ παράβασιν τοῦ σκοποῦ τῶν πατέρων πεποιηκότες φαίνονται ὅ τε Μωϋσῆς καὶ ὁ Ἰωσὴφ, λαβόντες ἐθνικὰς γαμετάς. Οὐ γὰρ μόνον αὐτοὶ οὐκ ἐξετράπησαν τῆς εὐσεβείας ὑπὸ τῶν ἑαυτῶν γυναικῶν, ἀλλὰ καὶ τὰς ἑαυτῶν γυναῖκας εἰς τὴν ἑαυτῶν μετέφερον εὐσέβειαν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΑ'. Εἰ πρὸ τῆς παραβάσεως ὁ ᾿Αδάμ λογικοῦ ἢ ἀλόγου οὐ τεθέαται θάνατον, πῶς ἂν οὐκ εἶδεν, ὡς ἑωρακώς, ἀπειληθέντα ἐδειλίασε θάνατον ; Πῶς δὲ τοῦτον, ἀγνοούμενον αὐτῷ, ὡς ἐγνωσμένον Απείλησεν ὁ Θεός ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ λογικὸν ἐκεῖνον καλοῦμεν τὸν τετρά- ποδα τὰ θηρία καὶ τὰ ἑρπετά. APPENDIX. - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. cidere et comedere de his, quæ ostendebantur, idem apostolus sine distinctione jussus recusavit : Nequaquam, Domine, inquiens, nunquam commune aut immundum comedi *, quomodo ex ejusmodi verbis non apparet omnia rationis expertia ab eo rejici, ut immunda, eumque qui hortabatur, ut de bis ederet, ut de immundo cibo gustare jubentem reprehendi. RESP. Ex Petri responsione discimus quænam in sindone essent animalia, nimirum sola immun- da : neque necessario vox omnia complectitur et munda. Possunt enim omnia quadrupedia et vola- tilia dici ea etiam quæ immunda sunt. Illud autem : Nequaquam, Domine : nunquam commune aut im- mundum comedi, ad aspectum omnium, quæ ei monstrata in sindone fuerant, nou de quibusdam respondit. Vas igitur omnia volatilia et quadrupe- dia complecti dicitur, ut id quod immundum est assumeretur, quasi dictum esset, in quo oninia erant immunda volatilia et omnia quadrupedia. Et quemadmodum cum Scriptura divina dicit : Omnis viri caput Christus est *; vox, omnis, non comple- ctitur fidelem et infidelem virum, sed fidelem tan- tum; vir enim fidelis corpus est Christi, et Chri- stus fidelis viri dicitur caput : ita nec vox, omnia, complectitur munda et immunda, per quæ præe- monstrata est Petro assumptio immundarum gen- tium, quarum corda per fidem Christi Deus expur- gavit. QUEST. XC. Si pia ratione permoti patriarchæ et sibi ipsis et liberis suis uxores ex propria co- gnatione acceperunt, quomodo non præter pium progenitorum propositum Joseph et Moyses fece- runt, hic Ægyptiam, iste Madianitidem uxorem ducendo? RESP. Si veriti patriarchæ, ne filii a pietate avocarentur, minime eis permiserunt, ut ex genti- bus uxores ducerent, Moyses autem et Joseph hoc metu superiores erant: nihil contra patrum propo- situm fecere Moyses et Joseph gentiles uxores du- cendo. Nam illos non modo uxores a pietate non averterunt, sed etiam suas ipsi uxores ad propriam transtulerunt pietatem. QUÆST. XCI. Si Adam ante delictum nec ra- tione præditi cujusquam, nec ratione carentis mor- tem viderat, quomodo quam non viderat, minis intentatam, quasi vidisset, pertimuit mortem ? Quomodo ignotam ei Deus, ut notam, minatus est? RESP. Si ratione præditum dicimus eum, qui * Acl. x, 14. * Cor. II, 3. dum, vel superius Alterutrum enim superfluit. Nam supra omnia animalia his duobus generibus B D comprehenderat. Si quid tamen desit, facile expleri potest ex Actibus apostolorum, ubi praeter recensentur etiam plenus sit sensus ac minime decurtatus. (52) Κελεύσαντι. Vel illud verbum expungen- (35) Καὶ τὰ τετράποδα. Forte nihil hic deest. (34) Ἀντὶ τοῦ. Frustra bic apposita lacuna, cum

ἔχοντα ἐν ἑαυτῷ τῶν ὑπὸ τῶν (35), . . σημαινομένων τὰς ἐννοίας, δῆλον ὅτι καὶ ὁ ᾿Αδάμ, λογικὸς ὤν, εἶχεν ἐν ἑαυτῷ τοῦ θανάτου τὴν ἔννοιαν. Καὶ καθώς περ μὴ ἑωρακὼς μὲν ὁ ᾿Αδάμ λογικὸν ἐπὶ τῇ ἑαυτοῦ γυμνώ- σει αἰσχυνόμενον, ὅμως δὲ γυμνωθείς ησχύνθη, ἐσχη- κὼς ἐν ἑαυτῷ τῆς αἰσχύνης τὸ ὄνομα καὶ τὴν ἔννοιαν, οὕτως εἶχεν ἐν ἑαυτῷ καὶ τοῦ θανάτου τὴν ἔννοιαν, κἂν τὸ πρᾶγμα ἐν ἄλλῳ μήπω ἦν θεασάμενος. Διδ εὐλόγως εδειλίασε τὸν θάνατον, εἰδὼς αὐτὸν ἀπὸ τῆς ἐννοίας αὐτοῦ ἀντικείμενον ὄντα τῆς ζωῆς.. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΒ'. Ἐπειδὴ ἡ Γραφή λέγει κρίμα τα καὶ δικαιώματα, καὶ μαρτύρια καὶ νόμον, ἐντο- λὰς καὶ προστάγματα, εἰ ταὐτά εἰσιν ἀμφότερα ἀλ- λήλοις, ἢ ἑκάτερον ἔχει λόγον ἰδιάζοντα, δίδαξον. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Κρίματα μεν λέγει τους λόγους τοὺς διαστείλαντας τῶν οὐ πρακτέων τὰ πρακτέα, καὶ τιμὴν μὲν τὴν ἐπὶ τῇ ὑπακοῇ, ἀτιμίαν δὲ τὴν ἐπὶ τῇ παρακοῇ ὡρισμένας· δικαιώματα δὲ λέγει τῶν κρι- μάτων τὴν ὀρθότητα, απονεμητικὴν τῶν κατ᾽ ἀξίαν ἑκάστῳ. Νόμον δὲ λέγει τὴν ἔγγραφον περίληψιν πά- σης τῆς Ἰουδαϊκῆς λατρείας τε καὶ πολιτείας· μαρ τυρίαν δὲ καλεῖ τὴν ἐπὶ τοῖς πεπραγμένοις ὑπὸ τῶν δεξαμένων τὸν (36) . δι' εὐλογίας καὶ κατὰ άρας ἀμοιβὴν, Αν ὁ Μωϋ- σῆς διαμαρτυρόμενος ἔλεγε τοῖς Ἰουδαίοις, συμβήσε- σθαι αὐτοῖς πειθομένοις ἢ ἀπειθοῦσιν. Ἐντολὰς δὲ. καὶ προστάγματα λέγει τὸν κατὰ . ὀνομάζων τοὺς λόγους ἐνταλτικῶς ἢ προστακτικῶς λεχθέντας,κατὰ τὴν ἔμφασιν τῆς θείας αὐθεντίας τοῦ ταῦτα ἐντειλαμένου ἢ προστάξαντος. . • . λόγων. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΕΓ'. Εἰ τὰ νῶτα τοῦ οὐρανοῦ πεφόρ- τωται ὕδασι, καθώς φησιν ἡ Γραφή, ὅπερ τινὲς ἔφα- σαν γεγονέναι διὰ τὴν πυρώδη τῶν φωστήρων οὐσίαν, ὥστε τοῖς ἐπικειμένοις τὸν οὐρανὸν πιαινόμενον (37) ὕδασι, τῇ ὑποκειμένῃ τῶν φωστήρων φλογί μένειν ἀχείρωτον, πῶς οἱ ταῦτα λέγοντες ἀληθεύουσι, τῶν φωστήρων οὐκ ἐν τῷ οὐρανῷ, ἀλλ᾽ ὑπὸ τὸν οὐρανὸν κινουμένων ; Εἰ δὲ τούτους ἐν τῷ οὐρανῷ λέγομεν εξ ναι, πῶς τὴν κινητική ενέργειαν ἔχουσι, τοῦ οὐρα νέου σώματος τὸ ἀκίνητον ἔχοντος; Εἰ δὲ σὺν τῷ οὐρανῷ τὰ ἄστρα λαμβάνει τὴν κίνησιν, πῶς οὐκ ἀλη θεύει ὁ σφαῖραν τὸν οὐρανὸν προσαγορεύων μῦθος ; Εἰ δὲ τοῦτο μὲν ἀπρεπὲς, τὸ δὲ προλεχθὲν περὶ τῶν φωστήρων νοῆσαι ἀκόλουθον, πῶς οὐκ ἄχρηστος τῶν ἄνω ὑδάτων ἡ σύστασις ; τίς δὲ καὶ αὐτὴ ἐν τῇ συν- τελείᾳ γενήσεται, ἄνω μὲν τῶν δικαίων, κάτω δὲ τῶν ἁμαρτωλῶν τὰς τῶν μελλόντων (38) ἀμοιβὰς τότε μελλόντων κομίζεσθαι ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Κἂν ὑπὸ τὸν οὐρανόν εἰσιν οἱ φω στῆρες, ἀλλ᾽ ἡ φορὰ τῆς τῶν πυρωδῶν οὐσίας (39) τήν. νόμον. ἦν τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ὁ Μωϋσῆς διαμαρτυρούμενος. τῶν κατὰ νόμον λόγων. τὸν κατὰ πρόσταξιν λόγου. ἰαινόμενον, διαχεόμενον. νεὶ πραχθέντων. μενόντων QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS A habet in semetipso rerum verbis signifcatarum Addendum Mox leg. Plus negotii facessit sequens lacuna. Forte legendum Legit Sylburgius, notiones, liquet Adamum, qui ratione preditus erat, habuisse in semetipso mortis notionem. Et quemadmodum Adam etsi neminem ratione prædi- tum viderat, cui sua nuditas pudori esset, ipse ta- men nudatus pudore suffusus est, cum haberet in seipso pudoris nomen et notionem : sic etiam ha- buit in seipso mortis notionem, quamvis rem in alio nondum vidisset. Quare merito extimuit mortem, cum eam vitæ contrariam esse ex ipsius notione sciret. QUÆST. XCII. Quandoquidem Scriptura appellat judicia et justificationes, et testimonia et legem, et mandata et præcepta ; utrum ambo eadem inter se, an propriam utrumque rationem habeat, B edoce. C RESP. Judicia vocat sermones, qui facienda a fugiendis secernunt, ac præmium obedientiæ con- stituunt, justificationes dicit judiciorum æquitatem, quæ pro meritis unumquemque remunerat. Legem dicit scriptam omnis Judaici cultus et instituti com- prehensionem ; testimonium, propositam his, qui legem susceperunt, pro actionum meritis ex bene- dictione aut ex maledictione mercedem, quam Moy- ses cœlum et terram contestatus, Judæis ipsi obe- dientibus aut non obedientibus eventuram dicebat: Præcepta et mandala vocat, eos legis sermones, qui præcipiendo et mandando pronuntiantur, non sine significatione divinæ illius potestatis, qui haec pre- cepit et mandavit. QUÆST. XCIII. Si terga coeli aquis sunt gravata, sicut ait Scriptura, quod quidem factum esse non- nulli dixerunt, propter igneam luminarium sub- stantiam, ut coelum injectis sibi irrigatum aquis, a subjecta luminarium flamma permaneret invictum et integrum : quomodo qui ista allegant, vera lu- quuntur, cum stella non in cœlo, sed sub colo cursum suum teneant? Sin illas in cœlo esse dica. mus, quomodo vim et actum notionis obtinent, cum coli corpus immobile sit? Quod si una cum cuela, suum motum perficiunt, quomodo vera non est, quæ cœlum globum nominat fabula? Sin hoc non D quadrat, de stellis autem id, quod dictum est, in- telligere consentaneum est: quomodo non inutilis superna illa vis aquarum? Quid vero illa etiam futura est in consummatione, cum justi, in superis, pecca- tores autem, in inferis, factorum percipient merce- dem. RESP. Tametsi luminaria sub coelo sunt, impe- tus tamen agitationis, quæ igneas substantias ciet, mallet id est Propius ad Scripturam contextus accedemus, si legamus. Actiones bong et malæ permanent, nosque in alteram vitam mi- grantes comitantur. (35) Ὑπὸ τῶν. Deest λόγων aut ρημάτων. (56) Δεξαμένων τόν. lta Reg. Εditi δεξαμένων (57) Πιαινόμενοr. Displicet ea vox Sylburgio, qui (38) Των μελλόντων. Legit Sylburgius πρακτέων. (39) Οὐσίας. ldem οὐσιῶν.

Ενεργείας κατὰ φύσιν ἐπὶ τὰ ἄνω γίνεται, δι' ευλο γον (40) αἰτίαν ἐπιδεδώκασιν (41) οἱ εἰρηκότες πρὸς διαμονὴν τοῦ στερεώματος πεφορτώσθαι τὰ νῶτα τοῦ οὐρανοῦ τοῖς ὕδασιν. Οὐ τοῦτο δὲ μόνον ἐστὶν αἴτιον τοῦ εἶναι τὰ ὕδατα ἐν τοῖς νώτοις τοῦ οὐρα νοῦ, τὸ ἀχείρωτον αὐτὸν εἶναι τῇ ὑποκειμένη φλογί τῶν φωστήρων, ἀλλὰ καὶ τὸ βαρεῖσθαι αὐτὸν ἐπὶ τὸ κάτω ὑπὸ τοῦ πλήθους τῶν ἐν νώτοις αὐτοῦ ὑδάτων, καὶ μὴ δονεῖσθαι ὑπὸ τῆς βιαίας τῶν ἀνέμων φορᾶς, καὶ τὸ τὴν ἄκραν ἐξ αὐτῶν ἐπὶ τὸ κάτω πέμπεσθαι ψυχρότητα· ἀφ᾿ ἧς μιγείσης τῇ ἄκρᾳ τοῦ ἡλίου θερ μότητι, ἀποτελεῖται τῶν ἀέρων ἡ εὐκρασία πρὸς τὴν διαμονὴν τῶν ἐπὶ γῆς ζώων τε καὶ φυτῶν. Ἐν δὲ τῇ συντελείᾳ οὐκ ἐν τῷ νῦν οὐρανῷ καὶ ἐν τῇ νῦν γῇ και μίζονται τῶν πρακτέων τὰς ἀμοιβὰς οἱ ἄνθρωποι, ἀλλ᾽ ἐν τῷ καινῷ οὐρανῷ καὶ ἐν τῇ καινῇ γῇ κατὰ τὸ εἰρημένον, ὥσπερ τό ῾Ο οὐρανός καινός· καὶ ἡ γῆ καινὴ ἣν ἐγὼ ποιῶ, μένει ἐνώπιόν μου εἰς τοὺς αἰῶνας. Καὶ πάλιν· Κατ' ἀρχὰς σύ, Κύριε, τὴν γῆν ἐθεμελίωσας, καὶ ἔργα τῶν χειρῶν σου εἰσιν οἱ οὐρανοί· καὶ αὐτοὶ μὲν ἀπολοῦνται, σύ δὲ διαμένεις· καὶ πάντες ὡς ἱμάτιον παλαιωθή σονται, καὶ ὡσεὶ περιβόλαιον ἐλίξεις αὐτοὺς, καὶ ἀλλαγήσονται. Καὶ πάλιν· Ετι ἅπαξ ἐγὼ σείω οὐ μόνον τὴν γῆν, ἀλλὰ καὶ τὸν οὐρανόν. Τὸ δὴ σαλευόμενον δηλοῖ τὴν αὐτοῦ μετάστασιν, ἵνα μείνῃ τὰ μὴ σαλευόμενα ἀκίνητα. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΔ'. Εἰ ὡς βιβλίον τὸν οὐρανὸν ἑλίσ σεσθαι, καὶ τὰ ἄστρα ὡς φύλλα πίπτειν ἐπὶ τῆς γῆς προλέγει μὲν ὁ Κύριος, καὶ ὁ προφήτης δὲ τούτοις προκατήγγειλε σύμφωνα· πῶς ἡ παντελὴς τοῦ στε ρεύματος ἀπώλεια διὰ τῶν ἐκείνων λόγων (42) οὐ δείκνυται; Τίς οὖν ἡ τῶν τοιούτων ρημάτων διά- νοια, καὶ πῶς τὸ τῶν στοιχείων συνίστασθαι ἄφθαρ τον δύναται ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὥσπερ τοῦ στερεώματος τὴν ποίη- σιν παραβολικῶς ἡ θεία Γραφὴ παρείκασε, ποτὲ μὲν τῇ ἐκτάσει τῆς δέρεως, λέγουσα· ῾Ο ἐκτείνων τὸν οὐρανὸν ὡσεὶ δέριν· ποτὲ δὲ τῷ καπνῷ ἐστε ρεωμένῳ· Ὁ οὐρανὸς, φησίν, ὡσεὶ καπνὸς ἐστε- ρεώθη· ποτὲ δὲ τῷ περιφερεῖ τῆς καμάρας· Ὁ τα νύσας, φησί, τὸν οὐρανὸν ὡσεὶ καμάραν· οὕτως καὶ τὴν ἀνάλυσιν αὐτοῦ παραβολικῶς παρείκασε, ποτὲ μὲν βιβλίῳ ἑλισσομένῳ, ποτὲ δὲ στοιχείῳ λυο- μένῳ πυρί, καθά φησιν ὁ ἀπόστολος Πέτρος ἐν τῇ δευτέρᾳ αὐτοῦ καθολικῇ ἐπιστολῇ· ποτὲ δὲ ἱματίῳ παλαιουμένῳ. Ανάγκη γὰρ τῇ εἰσαγωγῇ τοῦ κρείτ τονος οὐρανοῦ τοῦ καινῶς γινομένου αναιρείσθαι τὸ στερέωμα, ὡς ἄχρηστον ὂν πρὸς ἐκείνην τὴν κατά στασιν, ἵνα τῇ αὐτοῦ ἀπωλείᾳ, κἂν τότε τὸ μάταιον τοῦ περὶ τῆς ἀγεννησίας καὶ ἀφθαρσίας τοῦ οὐρα ἀποδεδώκασι. ἐκείνων τῶν λόγων. - APPENDIX. PARS 1. 5. JUSTINI OPERA SPURIA. natura sursum tendit. Rationem ergo probabilem A dederunt, qui ad conservationem firmamenti terga coeli aquis gravari dixerunt. Neque hanc solum ob causam aquæ coli dorso incumbunt, ut a subjecta luminarium flamma servetur, verum etiam ut deor- sum, vi aquarum tergo ejus incumbentium depri- matur, et violento ventorum impetu non jactetur : nec non ut summum ab eis deorsum feratur frigus, quod summo solis calori permistum aeris perficit temperiem ad conservationem animalium et planta- rum, quæ in terra sunt. In consummatione autem, non in coelo quod nunc est, et in terra quæ nunc est, homines factorum referent praemia, sed in coelo novo et in terra nova, secundum id quod dictum est : Calum novum, et terra nova, quam ego facio, manet coram me, in sæcula*. Et iterum : B Principio tu, Domine, terram fundasti; et opera manuum tuarum sunt cœli : et ipsi quidem peribunt, tu autem permanes : et omnes sicut vestimentum veterascent, et sicut opertorium convolves eus, et mu- tabuntur. Et rursum: Adhuc semel ego concutio non solum terram, verum etiam cœlum³. Quod autem concuti dicitur, id translationem ejus indicat : ut ea quæ non concutiuntur, permaneant im- mola. QUEST. XCIV. Si ut librum convolutum iri cœlum, et ut folia delapsura esse astra in terram prædicit Dominus 1º, et hisce consentanea prænun- tiavit propheta : quomodo non universalis firma- C menti interitus per verba illa indicatur ? Quæ igitur est verborum hujusmodi sententia? et quo- modo elementorum potest astrui incorruptibili - tas ? RESP. Quemadmodum firmamenti creationem sanctæ litteræ per collationem assimilarunt quan- doque pellis extensioni, dicentes: Extendens cœlum sicut pellem ; aliquando fumo firmato: Calum, inquit, veluti fumus firmatum 1; nonnunquam ro- tunditati testitudinis camerata: Extendens, inquit, cœlum tanquam cameram¹; sic et ejus solutionem per comparationem assimilarunt, aliquando libro qui convolvitur, quandoque elemento quod igne sol- vitur, sicut ait apostolus Petrus in secunda catholica D Epistola " : nonnunquam vestimento veterascenti. Nam inductione melioris cœli recens facti, firnia- mentum tolli necesse est, tanquam id quod ad con- stitutionem illam nulli sit usui: ut ex ejus interitu tunc saltem jactati de ingenito et incorrupti- bili coelo commenti inanitatem intelligant, qui- Marc. XIII, 25. Psal. cut, 2. • Isa. Lxv, 17. ' Psal. ct, 26. ' Agg. II, 7. * Apoc. vi, 14. s5 lga. LI, 6. Isa. XL, 22: Job 1x, 8. Petr. 11. 10. tius SYLBURGIUS. (40) Δι' εύλογον. Sylburgius διὸ εύλογον. (41) Επιδεδώκασι. Iden observat legendum po- (42) Διὰ τῶν ἐκείνων τῶν λόγων. Usitatius δι'

νοῦ (43) φε Ξίδιου ὅσοι ἀγέννητόν τε καὶ φρονα τοῦτον εἰρηκότες. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΕ'. Εἰ διὰ τὴν ἡμετέραν χρείαν καὶ ὠφέλειαν ἡ παραγωγὴ τῆς κτίσεως γέγονε, καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν ὁμοίως χρείαν τὰ μὲν φθείρεται, τὰ δὲ ἀφθαρσίαν ἐν τῇ συντελείᾳ ἐνδύσονται· οἷον κτήνη μὲν καὶ πετεινὰ καὶ θηρία φθείρεται, οὐρανὸς δὲ καὶ ἡ γῆ φθορᾶς ἀπαλλάττεται· καὶ τὰ μὲν φθείρεται ὡς ἀνενδεοῦς ἡμῶν ἀνισταμένου τοῦ σώματος· ἐν ἀφθαρ- σίᾳ δὲ τὰ δηλωθέντα διαμενεί στοιχεία, τῶν πραχθέν των ἡμῖν μελλόντων ἡμῶν ἐν αὐτοῖς κομίζεσθαι τὴν ἀντίδοσιν· ἀὴρ καὶ θάλαττα, πῶς οὐκ ἄχρηστα, εἰ τότε μένει άφθαρτα, οὔτε εἰς ἀναπνοὰς, οὔτε εἰς ἐμ πορίας, οὔτε ἰχθυοφαγίας, ἢ ἑτέρας τινὸς βοηθείας ἐξ αὐτῶν χρηζόντων ἡμῶν διὰ τὸ ἀνενδεὲς, καθὼς ἔφην, τοῦ σώματος; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ κατὰ τὸν ἀπόστολον Παῦλον παρ ἄγει τὸ σχῆμα τοῦ κόσμου τούτου ὁ Θεὸς, δῆλον ὅτι ἐξ ἀνάγκης καὶ τὰ ἄλλα πάντα τὰ τοῦ σχήματος ἕνεκεν τοῦ κόσμου γεγονότα,συμπαραχθήσεται τῷ τοῦ κόσμου σχήματι· εἰσαχθήσεται δὲ καινὸς οὐρανὸς καὶ γῆ, ἐν οἷς μέλλουσι δίδοσθαι δικαίοις τε καὶ ἀδίκοις τῶν πρακτέων αἱ ἀμοιβαί. Τῷ δὲ ἀέρι εἰ καὶ πρὸς ἀναπνοὴν τότε οὐ χρήζομεν, ἀλλὰ πρὸς τὴν κίνησίν τε καὶ τοπικὴν μετάστασιν ἀναγκαίως αὐτῷ χρησό μεθα. 'Αρπαγησόμεθα γὰρ, φησὶν, ἐν νεφέλαις εἰς ἀπάντησιν τοῦ Κυρίου εἰς ἀέρα. ΕΡΩΤΗΣΙΣ 45'. Εἰ μὴ (44) κατὰ γνώμην καλοίς παρὰ Θεοῦ ὁ ἔπαινος.... ται, οἱ παρὰ Ἡρώδου τὴν διὰ. . λαβόντες αναίρεσιν, καὶ τὰ ἐπὶ τοῦ ἡνίκα ἐπὶ τοῦ κτήνους καθήμενος. . κατελάμβανε τὸν κατελάμβανε τὸν ὕμνον φθεγξά... ον ἔχουσι δικαίως χρεωστούμενον ... κἀκεῖνοι τὴν σφαγὴν ἣν παρὰ γνώμην ἐδέξαντο· καὶ ταῦτα οὐ γνώμῃ οἰκείᾳ, ἀλλὰ χάριτι θείᾳ ἐν Ἱερου σαλὴμ τὸν ὕμνον ἐκεῖνον ἐφθέγξαντο. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. ΕΙ χάρισμα Θεοῦ ἐστι τὸ ὑπὲρ Χρι- στοῦ πάσχειν (ἡμῖν, φησὶν, ἐχαρίσθη οὐ μόνον τὸ εἰς αὐτὸν πιστεύειν, ἀλλὰ καὶ τὸ ὑπὲρ αὐτοῦ πά σχειν), ἔπασχον δὲ καὶ τὰ βρέφη ὑπὲρ Χριστοῦ· θείας ἄρα ἠξιώθησαν χάριτος. Τίς οὖν οὐκ ἐπαινέσεις ταῦτα δικαίως τῇ δόσει τῆς θείας χάριτος ἐπαινεθέντα ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, τοῦ καὶ τοῖς παρὰ γνώμην καλοῖς τὸν ἔπαινον δαψιλευομένου; ἔτι δὲ εἰ, πρὸς τὸν ἔπαινον τῶν διὰ τὴν εὐσέβειαν θλιβομένων, ἀνταποδίδωσιν ὁ Θεὸς θλίψιν τοῖς θλίψασιν, ἀνάγκη ἄρα καὶ τὰ βρέφη τὰ ἀναιρούμενα ὑπὸ Ἡρώδου, ἐπαινεῖσθαι τούτῳ τῷ ἐπαίνῳ τῷ διὰ τὴν ἐκδίκησιν τῶν θλίψεων. Δίκαιον, φερομένου δόγματος νοῶσιν ὅσοι ἀγέννητόν τε καὶ ἀΐδιον τοῦτον ἀφρόνως εἰρηκότες. φερομένου κατ' Αριστοτέλην δόγ ματος ἀποδειχθῇ καὶ ἐξελεγχθῶσιν ὅσοι ἀγέννητόν τε καὶ ἀΐδιον εἰσὶ τὸν οὐρανὸν κατὰ τὸν ἄφρονα τοῦτον εἰρηκότες. . Εἰ τοῖς μὴ κατὰ γνώμην καλοῖς παρὰ Θεοῦ ὁ ἔπαινος οὐ δέδοται, οἱ παῖδες οἱ παρὰ Ηρώδου τὴν διὰ ξίφους διὰ τὸν Κύριον) λαβόντες ἀναίρεσιν, καὶ ἐπὶ τοῦ Κυρίου ἡνίκα ἐπὶ τοῦ κτήνους καθήμενος τὴν πόλιν κατελάμβανε, τὸν ὕμνον φθεγξάμενα βρέ φη, τίνα ἔχουσι δικαίως χρεωστούμενον ἔπαινον, εἰ, ἐπεί. ἦν. QUESTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. A cunque ingenitum illud et æternum stulte dixe runt. QUÆST. XCV. Si propter usum et utilitatem nostram, creaturæ introductio facta est, et propter usum itidem nostrum quædam interibunt, et quæ- dam in consummatione incorruptibilitatem induent, veluti pecudes quidem et volucres et feræ occident, coelum vero et terra corruptibilitate liberabuntur; atque illa quidem disperibunt, propterea quod cor pora nostra citra indigentiam omnem resurgent ; in incorruptibilitate autem prædicta elementa per- manebunt, eo quod in eis remunerationem facto- rum reportaturi sumus: quomodo aer et mare inu- tilia non erunt, si tum manebunt incorruptibilia : cum neque ad respirationes, neque ad merci- B monia expedienda, neque ad capturam et esum piscium, aut ad aliquam rem aliam opus eis habituri simus, quia, ut dixi, corpus erit extra in- digentiam. C D RESP. Si, juxta apostolum Paulum, figuræ hujus mundi finem imponet Deus s, liquet alia etiam omnia, quæ propter mundi figuram facta sunt, nec cessario cum mundi figura præteritura. Inducetur autem novum cœlum et terra, in quibus justis et injustis meritorum præmia tribuentur. Aere porro etsi tunc ad respirationem non indigebimus, ad motum tamen et loci mutationem, necessario utemur. Rapiemur namque, inquit, in nubibus in oc- cursum Domini in aera 16. QUÆST. XCVI. Si iis, qui non ex animi senten- tia boni sunt, laus a Deo non debetur; infantes, qui ab Herode propter Dominum occisi sunt, et pueri, qui Salvatoris tempore, cum jumento insidens urbem ingrederetur, hymnum decantarunt, quam- nam habent merito debitam laudem, si quidem hi præter animi sententiam occisi, isti non propria vo- luntate, sed divina gratia hymnum decantarunt? RESP. Si donum Dei est pro Christo pati (No- bis, inquit, donatum est non solum in Deum credere, sed etiam pro eo pati"), passi autem etiam infantes pro Christo, divina profecto dignati fuerunt gra- tia. Quis igitur illos non merito laudaverit, divinæ gratiæ largitione laudatos a Deo, qui his etiam, qui sine libera electione boni sunt, laudem largiter tri- buit? Deinde vero, si ad laudem eorum, qui pro- pler pietatem tribulantur, rependit Deus tribula- tionem his, qui cos tribularunt, necesse est ut et occisi ab Herode pueri laudentur hac laude, quæ per ultionem tribulationum tribuitur. Justum est, Cor. vii, 31. I Thess. IV, 17. Philip. 1, 29. post hac verba, Legit Sylburgius (vel vel Μox delendum videtur (43) Τοῦ οὐρανοῦ. Explebitur lacuna si legamus (44) Εἰ μή. Sic totus videtur locus posse sanari :

Α φησὶν ὁ ἀπόστολος Παῦλος, παρὰ τῷ Θεῷ ἀνταπο ὑμῖν ἡμᾶς εἰ ἡμῖν. τοῖς παρανομούσι. τοῖς δοῦναι τοῖς θλίψασιν ὑμᾶς (45) θλίψιν· ὑμῖν δὲ τοῖς θλιβομένοις ἄνεσιν μεθ' ἡμῶν ἐν τῇ βασι- λείᾳ αὐτοῦ. [ ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΖ'. Εἰ ἡ χάρις διὰ τοῦτο κέκληται χάρις, διὰ τὸ τοῖς παροῦσι (46) τοῦ νόμου συγχωρεῖν ἑτοιμότερον, πῶς τὰ τῇ χάριτι πρέποντα ἐν τῷ νόμῳ μᾶλλον εὑρίσκεται; Ὁ μὲν γὰρ φαντισμοῖς τισι καὶ θυσίαις ἀλόγων καὶ διαφοραῖς βαπτισμάτων τοὺς πταίοντας καθ' ἑκάστην ἀπολύει τῆς μέμψεως· ἡ δὲ χάρις ἓν μόνον χαρίζεται βάπτισμα. Απαξ δὲ μόνον εἰ μὲν ὑπεπίπτομεν πταίσμασιν, ἅπαξ μόνον καὶ τῆς ἀφέσεως ἐδεόμεθα. Πολλάκις δὲ ἁμαρτάνοντες, δῆλον ὅτι καὶ πολλάκις τῆς ἀφέσεως χρήζομεν· ὅπερ οὐχ ἡ χάρις, ἀλλ' ὁ νόμος διὰ τῶν προλεχθέν των ραντισμῶν καὶ τῶν λοιπῶν παρέχειν επίσταται. Πῶς οὖν δειχθήσεται τοῦ νόμου ἡ χάρις φιλανθρω ποτέρα περὶ τοὺς ἁμαρτάνοντας, ὥσπερ εἴρηται ἐχόντων τῶν πραγμάτων ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τῶν τοιούτων πταισμάτων ὁ νόμος διὰ τοῦ βαπτίσματος καὶ θυσίας δίδωσι τὴν ἄφεσιν τῶν μηδὲν συντελούντων εἰς βλάβην πολιτείας καὶ ζωῆς ἀνθρώπων· οἷον ὡς τὸ ἅψασθαι νεκρού, ἢ λε προῦ, ἤ τινος τῶν τοιούτων· τῶν δὲ ἄλλων πταισμάτ των γεγενημένων εἰς βλάβην πολιτείας ἡ ζωῆς ἀν θρώπων, τῶν τοιούτων πταισμάτων οὐ δίδωσε συγχώ ρησιν, οὔτε διὰ τοῦ βαπτίσματος οὔτε διὰ τῆς τῶν ἀλόγων θυσίας, ἀλλὰ δικαίαν τε καὶ ἀξίαν ἀμοιβὴν δίδωσι τοῖς πταίσασι διὰ τοῦ ἴσου τῆς ἀντιπλήξεως. Ψυχὴν, φησίν, ἀντὶ ψυχῆς, ὀφθαλμὸν ἀντὶ ὀφθαλ μου, ὀδόντα ἀντὶ ὀδόντος. Ὅπου δὲ τὸ ἴσον τῆς ἀντιδόσεώς ἐστιν ἀπρεπὲς, ἐκεῖ τὸν διὰ πυρὸς, ἢ λ- θου, ἢ ξίφους θάνατον ἀνταποδίδωσι τοῖς πταίσασι. Τὴν μὲν γὰρ θυγατέρα τοῦ ἱερέως πορνεύουσαν διὰ πυρὸς ἀναλίσκει, τὴν δὲ τοῦ λαϊκοῦ ἀνδρὸς διὰ λίθου, τὴν δὲ ὕπανδρον διὰ ξίφους. Καὶ οὐδαμοῦ ἰσχὺς τῷ νόμῳ ἐκ φιλανθρωπίας διὰ βαπτισμῶν τε καὶ θυσιῶν σῶσαι τῶν τοιούτων τινά. Τῆς δὲ χάριτος πολλή τις ἐστι πρὸς τὴν τῶν ἁμαρτανόντων (47) ἡ ἰσχύς. Αὕτη γὰρ καὶ τοῦ νόμου κρατοῦντος, εἰ μὴ κατέλαβε τὸν βασιλέα Δαβίδ, διπλοῖς θανατηφόροις περιπεπτωκότα ἁμαρτήμασιν, ἀνοίξασα αὐτῷ τῆς μετανοίας την Ούραν, οὐκ ἂν εὗρε παρὰ τῷ νόμῳ σωστικὴν ἁμαρ τωλῶν φιλανθρωπίαν. Αὕτη ἔταξεν ἐν τῷ κόσμῳ τῶν ἁμαρτωλῶν ἰατρὸν δόκιμον, τὴν μετάνοιαν, τὴν δυ ναμένην καὶ τοὺς ἑβδομηκοντάκις ἑπτὰ πταίοντας ἱᾶσθαι, μόνον εἰ βουληθείεν χρήσασθαι τῷ τῆς μετα νοίας βουλήματι. ἘΡΩΤΗΣΙΣ ΙΗ'. Εἰ τὸν φόβον ὁ Κύριος οὐκ ἀναγ- καῖον δι' ὧν λέγει παρίστησι· φησί γάρ, Ο φοβού μενος οὐ τετελείωται ἐν τῇ ἀγάπῃ· πως πάλιν ὁ * πταίουσι. τηρίαν, σῶτα:. βουλεύματι. APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - inquit apostolus Paulus, apud Deum, retribuere tri- bulationem his qui vos tribulant, et vobis qui tribu- lamini, requiem nobiscum in regno ejus 18. QUÆST. XCVII. Si gratia propterea dicitur gra- tia, quod ad concedendam peccantibus veniam promptior lege et paratior est, quomodo quæ gra- tiam decent, ea magis in lege reperiuntur. Hæc enim_lustrationibus quibusdam et sacrificiis ani- malium rationis expertium et variis baptismis pec- cantes quotidie absolvit vituperio; gratia autem unum tantum concedit baptisma. Quod si semel tantum peccaremus, semel tantum peccati remis- sione indigeremus; sed cum sepe peccemus, liquet nos etiam sæpe venia indigere: quod quidem non gratia, sed lex his lustrationibus et aliis rebus, quas diximus, præstare novit. Quomodo ergo gra- tia lege in peccantes benignior ostendetur, si res ita se habeant, ut dictum est ? B RESP. Lex per baptismata et sacrificia ejus- modi peccatorum remissionem concedit, quæ ho- minum vitæ institutum aut vitam nihil lædunt; quale est mortuum tangere aut leprosum aut ali- quem ejusmodi. Cæteris autem peccatis, quæ hor minum vitæ institutum aut vitam lædunt, veniam non concedit, neque per baptisma, neque per anim malium rationis expertium sacrificia, sed justam et dignam his qui deliquerunt, pari repercussione pænam rependit. Animam, inquit, pro anima, ocu- lum pro oculo, dentem pro dente ". Ubi autem par c rependere decorum non esset, ibi vel igne, vel la- pidibus, vel gladio mortem his, qui lapsi sunt, in- fligit. Nam filiam sacerdotis, quæ fornicata est, igne consumit; hominis laici, lapidibus ; gladio eam quæ sub viro est ". Nec usquam legis tanta vis est, ut ex benignitate per baptismata et sacrifi- cia horum aliquem servet. At gratia plurimum valet in iis, qui peccaverunt, servandis. Hæc enim ctiam vigente lege, nisi regem Davidem in duo mortifera peccata lapsum suscepisset, aperiens ei pœnitentiæ januam; is nequaquam in lege serva- tricem peccatorum humanitatem reperisset. Hæc constituit in mundo probum peccatorum medicum, penitentiam, quæ potest etiam septuagies septies lapsos sanare, si tantum voluerint uti poenitentia proposito. QUÆST. XCVIII. Si timorem Dominus non nc- cessarium esse asserit, per id quod dicit : Qui ti- met, non est perfectus in charitate : quomodo rursus II Thess. 1, 6. Exod, xx1, 54; Matth. v, 58. pro eo quod f. Stephani codicem nus. secutus scripserat gilur Legendum videtur D Levit. xx. st Deut. XXI. ss Joan tv, 18. quod forte omissum ob precedens verbum Infr. malim (45) Ὑμᾶς. Sylburgius posuit ὑμᾶς et mox (40) Τοῖς παροῦσ'. In edit. Paris. anni 4656, le- (47) Πρὸς τὴν τῶν ἁμαρτανόντων. Supple στις

αὐτὸς διδάσκει τοὺς μαθητάς, Φοβεῖσθε, λέγων, τὸν τὴν ψυχὴν καὶ τὸ σῶμα ἐν γεέννῃ ἀπολέσαι δυ- νάμενον ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Οὐκ εἴρηται μὲν τῷ Κυρίῳ τὸ, Ο φοβούμενος οὐ τετελείωται ἐν τῇ ἀγάπῃ· εἰ καὶ ἡ εἰρηκὼς τοῦτο κατὰ Κύριον εἴρηκε· τὸ δὲ, Φο- δεῖσθε μᾶλλον τὸν δυνάμενον· καὶ ψυχὴν καὶ σῶμα ἀπολέσαι ἐν γεέννῃ, οὐκ εἴρηται πρὸς ἀναί- ρεσιν τῆς τελείας ἀγάπης. Ὁ γὰρ τῷ μείζονι φόβῳ τοῦ Θεοῦ τὸν ἐλάττονα ἐκλύων τῶν ἀνθρώπων φόβον, τῇ ἀγάπῃ τοῦ Θεοῦ τοῦτο ποιεῖ· ὥστε εἶναι τὸν μεί- ξονα φόβον τοῦ Θεοῦ, ἕνεκεν τοῦ μὴ ἐκπεσεῖν τῶν Αγαπημένων. "Οσον γὰρ τίμιόν ἐστι τὸ πιστευόμε νον, τοσοῦτον ἀγαπᾶται· καὶ ὅσον ἀγαπᾶται, τοσοῦ τον ὁ ἀγαπῶν τὴν ἔκπτωσιν αὐτοῦ φοβεῖται, ἕως ἂν ᾗ ἐν τῷ ὑπὲρ τοῦ ἀγαπωμένου ἀγῶνα. Αυθέντος δὲ τοῦ ἀγῶνος, σὺν ἐκείνῳ λύεται καὶ ὁ φόβος τῆς τῶν ἀγαπωμένων εκπτώσεως . Ωστε ἕως τότε ἀναγκαῖός ἐστιν ὁ τοῦ Θεοῦ φόβος· οὐδὲ γὰρ ὡς τὸ μισεῖν ἀναι- ρετικόν ἐστι τῆς ἀγάπης (ἀδύνατον γὰρ τὸ τὸν αὐτὸν καὶ ἀγαπᾶν καὶ μισεῖν), οὕτως καὶ τὸ φοβεῖσθαι· ἐνδέχεται γὰρ τὸν αὐτὸν καὶ ἀγαπᾶν καὶ φοβεῖσθαι. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΑΘ. Εἰ τὰς τῶν ἀλόγων θυσίας ὁ Θεὸς ἐν τῷ νόμῳ προσέταξε γίνεσθαι, ώστε ταύταις τὴν περὶ αὐτὸν τοὺς ἀνθρώπους τιμὴν ἐπιδείκνυσθαι, πῶς διὰ τὸ θύειν ἀνθρώπους Ελληνες δείκνυνται αὐτῶν ἀσεβέστεροι; ὅπερ φάσκουσιν ὑπὸ τῶν πα λαιῶν γεγονέναι χάριν τοῦ πλείονος τιμῆς τοῦ παρ' αὐτοῖς (48) νομιζομένου θεοῦ μείζονος ἀξιοῦσθαι, τιμώντων αὐτὸν τῇ τῶν λογικῶν θυσίᾳ. Οσῳ γὰρ τοῦ ἀλόγου τὸ λογικὸν τιμιώτερον, τοσούτῳ καὶ ἡ τούτου θυσία σεμνοτέρα ἐκείνης. Καὶ τοῦτο δείκνυτα: ἐκ τῶν κατὰ τὸν Ἰεφθάς σαφέστερον· ὃς τὴν ἰδίαν θυγατέρα προσκομίσας θυσίαν, ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους ἐπιστολῇ ὑπὸ τοῦ ᾿Αποστόλου ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν εὐσεβῶν μνημονεύεται. ξατο. τοῦτο. • • • • . ᾿ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. σκοπεῖν (49) τὴν κατὰ τὸν νόμον Θεῷ προσφερομένην θυσίαν, ὅτι τῶν ἀλόγων ἐστὶν αἵματα, ἀλλὰ τὸ πῶς προσεδέξατο ταύτην ὁ Θεός προσαγομένην αὐτῷ. Εἰ μὲν γὰρ τὸ αἷμα τῶν ἀλόγων ζώων τὸ προσφερόμενον οὕτως προσεδέ- τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν (50) προσήνεγκεν ὁ δῆλον ὅτι ἡ μὲν θυσία τὴν πρώ. ἀπὸ τῆς εὐδοκίας τοῦ ταύτην οὕτως προσδεξαμένου, καὶ ὁ Θεὸς τὴν πρώτην τιμήν. "Οτι δὲ ὡς τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν, οὕτως προσέφερε τῷ Θεῷ ὁ τὸ αἷμα τῶν ἀλό- των προσενέγκας, μαρτυρεῖ ἡ θεία Γραφή λέγουσα· Ἀντὶ τῆς ψυχῆς, φησί, τῶν προσφερόντων, τὸ αἷμα τῶν θυσιῶν αὐτῶν προσφέρεται εἰς τὰ "Αγια τῶν ἁγίων. Μὴ οὖν ἀπὸ τῆς φύσεως τοῦ προσαγο- μένου, ἀλλ᾽ ἀπὸ τῆς διαθέσεως τοῦ προσδεχομένου κριτέον τῆς θυσίας τὴν τάξιν, καὶ τοῦ Θεοῦ τὴν τιμὴν τοῦ διὰ τὸ φείδεσθαι τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων, μή βουληθέντος ἀναλῶσαι τοὺς ἀνθρώπους εἰς θυσίαν καθ᾿ ἡμέραν προσαγομένους, καὶ ἀφανίσαι τὸ γένος, " μείζονος. ψυχὴν προσήνεγκεν ὁ τοῦτο προσφέρων δῆλον ὅτι ἡ μὲν θυσία τὴν πρώτην τάξιν ἔλαβεν. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. A B C D Matth. x, 28. "Hebr. x1, 32. "Lev. xvII, 11. et dele discipulos docet: Metuite illum qui potest et ani- mam el corpus perdere in geheknaª³? RESP. Non a Domino dictum est illud : Qui tim met, non est perfectus in charitate; et si is qui di- xit, de sententia Domiui dixit. Hoc autem : Metuite polius illum qui potest et animam et corpus perdere in gehenna, non ad tollendam charitatem perfectam est dictum. Nam qui majore Dei timore, minorem huni- num timorem abolet, charitate Dei id facit; ita ut major Dei timor sit, quia timemus ne rebus charissi- mis excidamus. Quo enim pretiosius est id quod credi mus, eo magis amatur, et quo magis amatur, eo magis timet is qui amat, ne illo excidat, quandiu illi pro eo, quod amat, decertandum est. At certa- nine soluto, simul solvitur et timor, ne eo, quod amamus, excidamus. Quocirca ad id usque tempus timor Dei necessarius est; non enim sicut odium abolet charitatem (fieri enim non pe test, ut eumdem et amemus et oderimus), sic etiam et timor. Possu- mus enim eumdem amare et metuere. QUAEST. XCIX. Si animalium rationis exper tium sacrifcia Deus in lege fieri præcepit, ut his homines suum illum colendi studium significarent : quomodo Græci ob immolatos homines maximæ arguuntur impietatis quod quidem antiquos fe- cisse dicunt, ut plus honoris opinato apud eos Deo haberent, duin illum ratione utentium sacrificio colunt. Quanto enim id quod ratione præditum est rationis experte præstat, tanto hujus victima pre- tiɔsior, quanı illius. Atque id clarius demonstratur ex his, quæ Jephtæ evenerunt, qui cum propriani filiam obtulerit victimam, in Epistola ad Hebræos ab Apostolo * inter pius recensetur. RESP. In oblata Deo secundum legem victima non illud considerandum est, sanguinem esse ani- malium rationis expertium, sed quomodo eam sibi oblatam Deus susceperit. Nam si oblatum sangui- nem animalium rationis expertium ita suscepit, quasi is qui offerebat, suam ipsius animam offer ret, liquet et victimæ ex suscipientis voluntate præcipuum pretium accessisse et Deo præcipuum honorem. Quod autem is, qui sanguinem anim malium rationis expertium Deo offerebat, illum ut suam ipsius animam offerebat, id testatur Scri- ptura, dum ait : Pro anima eorum, qui offerunt, sanguis illarum victimarum offertur in Sancta san- ctorum s. Non igitur ex rei oblatæ natura, sed ex suscipientis consilio et victimæ dignitas et Dei hom nor dijudicandus, qui quia hominum generi parce- bat, homines quotidie in sacrificium oblatos con- sumere, et genus abolere noluit, sed hominibus quidem ut crescerent et permanerent, eorum au- (48) Τοῦ παρ' αὐτοῖς. Leg. τὸν νομιζόμενον Θεόν, (49) Σκοπεῖν. Leg. οὐ δεῖ σκοπεῖν. (50) Τὴν ἑαυτοῦ ψυχήν. Leg. ὡς εἰ τὴν ἑαυτοῦ

Δ ἀλλὰ δεδωκότος τοῖς μὲν ἀνθρώποις αὐξάνεσθαί τε καὶ τὸ Β διαμένειν, ταῖς δὲ θυσίαις αὐτῶν τὴν μεγίστην τάξιν. Οἱ δὲ παρ' Έλλησι θρησκευόμενοι θεοί, ετε δαίμονες ὄντες πονηροί τε καὶ μισάνθρωποι, θυσίαις ἔχαιρον μειωτικαῖς τε καὶ ἀφανιστικαῖς τοῦ γένους τῶν ἀνθρώ πων· ὅπερ ἐστὶ δεῖγμα μέγιστον τῆς μὲν τῶν Ἑλληνι κῶν θεῶν θηριώδους ἀπανθρωπίας, τῆς δὲ τῶν Ἑλλήνων ἀθεότητος, τῷ ἀφανισμῷ τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων, μειζόνως, ὥς φασι, μᾶλλον δὲ αἰσχίστως πειρωμένων τιμὴν τοὺς ἑαυτῶν θεούς. Αιτία δὲ δι᾽ ἣν ὁ Ιεφθάε ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν εὐσεβῶν ἠριθμήθη, ἔστιν αύτη· Ἠτήσατο ὁ Ιεφθάε νίκην κατὰ τῶν ἐχθρῶν· ὑπὲρ δὲ ταύτης τῆς νίκης εὐχαριστικὴν εὐχὴν ἀορίστως ηύξατο, τὸ προσαγαγεῖν εἰς θυσίαν τὸ ἐκ τοῦ οἴκου αὐτοῦ ἐξερχόμενον εἰς ἀπάντησιν αὐτῷ, ἐκ τοῦ πολέ μου τροπαιούχῳ ἐπανερχομένῳ. Δεξάμενος δὲ ὁ διά βολος τὸ ἀόριστον τῆς εὐχῆς, ἐμηχανᾶτο ἐξ αὐτοῦ θεῖναι τῷ Ιεφθάε παγίδα παραβάσεως, καὶ κινεῖ τὴν θυγατέρα αὐτοῦ, μονογενῆ οὖσαν, μετὰ κιθάρας ἐξελ- θεῖν ἐκ τοῦ οἴκου εἰς συνάντησιν αὐτῷ, ἵνα, φεισα- μένου τοῦ Ἰεφθάς τῆς θυγατρός, ἀναγκασθῇ ποιή- σασθαι τῆς εὐχῆς τὴν ἀθέτησιν. Αλλ' όμως παγίδα θεὶς ὁ διάβολος, τοῦ θηράματος οὐκ ἔτυχε, προτιμο τέραν ἡγησαμένου τοῦ Ἰεφθάε τῆς ζωῆς τῆς θυγατρός τὴν ἀπόδοσιν τῆς εὐχῆς. Συνεχώρησε δὲ ὁ Θεὸς προ- σενεχθῆναι αὐτὴν εἰς θυσίαν, οὐχ ὡς ἀνθρωπίνου απ ματος [ἐκχύσει (51)] τερπόμενος, ἀλλὰ πρὸς διδα σκαλίαν τῶν ἑξῆς ἀνθρώπων, τοῦ μηδέποτε ἀορίστως εὔξασθαι τῷ Θεῷ. Πολλὰ γάρ ἐστιν ἄτοπα κατὰ τὴν οὕτως ἀόριστον εὐχὴν εὐλαβησόμενα· ὧν τοῦ μὴ γενέσθαι ὁ Θεός προνοησάμενος, συνεχώρησε θυσίαν γενέσθαι τοῦ Ἰεφθάς τὴν θυγατέρα· ὅπερ οὐκ ἦν τῆς προαιρέσεως προηγουμένως οὔτε τοῦ Θεοῦ οὔτε τοῦ Ιεφθάε, ἀλλὰ συμβεβηκός πως τῷ ἀορίστῳ τῆς εὐ χῆς. Ἐπειδὴ οὖν ὁ Ἰεφθάε τὴν εἰς Θεὸν εὐσέβειαν φυλάττων διὰ τῆς θυσίας τῆς θυγατρὸς ἀνεδείχθη, διὰ τοῦτο αὐτοῦ γέγονεν ἡ μνήμη ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν δικαίων. ΕΡΩΤΗΣΙΣ Ρ'. Εἰ πρὸς σύστασιν τοῦ ἀληθῆ εἶναι τὴν παρὰ τῶν ὀρθοδόξων γενομένην λατρείαν τὴν τῶν θαυμάτων χάριν ἐν ταῖς αὐτῶν Ἐκκλησίαις κατ' ἀρχὰς ὁ Δεσπότης δεδώρηται, διὰ τί, ἡνίκα αι ρετικοὶ ἐν αὐταῖς λατρεύσαντες, ἀπ' αὐτῶν τῶν ὀρθο δόξων (52) ἀπέστησαν, οὐ συναπέστη τοῖς ὀρθοδό ξοις (55) ἀπὸ τῶν Ἐκκλησιῶν καὶ τὰ θεῖα χαρίσματα, ἀλλ' ἡ μὲν τῆς πλάνης λατρεία ταῖς Ἐκκλησίαις ἐπει- σέφρησε, τὰ δὲ πρὸς τὴν αύξησιν τῆς ὀρθοδοξίας ὑπὸ τοῦ Θεοῦ δωρηθέντα καὶ ἐπὶ τῶν αἱρετικῶν τὴν αὐτ τὴν ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις εἶχεν ἐνέργειαν ; . APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - tem victimis, ut maximum pretium obtinerent, con- cessit. Culti autem apud Graecos dii, utpote dat- mones improbi hominibus inſensi, victimis gaude- bant, quæ genus humanum minuere et abolere poterant : quod quidem maximum argumentum est et efferatæ deorum, qui apud Græcos colebantur, inhumanitatis et Græcorum impietatis, qui generis lumnaui abolitione prolixius, ut dictitant, vel potius turpissime deos suos colere instituebant. Cur au- tem Jephte inter pios numeratus sit, id causæ ex- stitit: Petierat Jephte victoriam ex inimicis; qua impetrata, votum grati animi causa indefinite vo- vit, nimirum quod sibi e domo sua prodiens ex bello cum victoriæ insignibus revertenti obviam ve- nisset, id se victimam oblaturum. Arripiens autem diabolus indefinitum illud votum, inde machinatur Jephtæ laqueum, ut eum transgressione irretiat. Adigit filiam ejus, quæ unica erat, obviam patri cum cithara doino prodire, ut Gliæ parcens Jephte votum violare cogatur. Sed tainen, laqueo posito, diabolus venatu non est potitus, quia potiorem ha- buit Jephte solutionem voti, quam vitam filiæ. Per- misit autem Deus, ut hæc in victimæ loco offerre- tur, non quod sanguinis humani effusione delecta- retur, sed ut venturos deinceps homines doceret nunquam Deo indefinite vovere. Multa enim ab- surda in indefinito ejusmodi voto occurrentia reli- gionem incutient; quæ quidem ut averteret Deus, permisit ut victina feret Jephtæ filia ; quod primo propositum non fuit, nec Deo, nec Jephtæ, sed que- dammodo indefinito voto supervenit. Quia igitur Jephte pietatis in Deum, filiæ immolatione, servan- tissimum se præstitit, propterea illius facta mentio in justis recensendis. C " QUÆST. C. Si ut constaret verum esse cultum, qui ab orthodoxis exhibetur, miraculorum gratiam eorum Ecclesiis ab initio Dominus concessit; cur postquam has Ecclesias, occupato ab hæreticis cultu, orthodoxi reliquerunt, non simul cum ortho- doxis etiam divina ab Ecclesiis dona abscesserunt, sed erroris cultus in Ecclesias invasit, quæ vero a Deo ad incrementum rectæ fidei concessa fuerant, ea etiam sub hæreticis eamdem in Eccle- siis efficaciam habuerunt ? ut sanaret locum corruptum. Eot patet ex sequentibus verbis et ex tota senten- tiæ serie. est hujus scriptoris sententia, nempe orthodoxos ab ecclesiis, in quibus ministrabant hæretici, abs- cessisse, nec tamen fieri desiisse miracula in iisdem ecclesiis, quod quidem Pseudo-Justinus in Respon- sione, non eorum, quos hæreticos vocat, aut viven- tium aut mortuorum precibus fieri, sed apostolis, prophetis et martyribus tribuendum esse conten- dit. In quo quidem duo nobis observanda sunt. D eos, qui pulsis Pelagianis successerunt. Nulli enim catholici episcopi bac ætate ab Ecclesiis hæretico- rum dominatu oppressis discesserunt. At scriptor iste tot maculis Pelagianæ hæresis notatus, hære- ticos vocare non dubitat Christi gratiæ defensores, et erroris cultum in Ecclesias inductum esse cla- mitat, quia summus erat populorum cum episcopis consensus. Easdem fuisse Juliani Pelagiani quere- las in admonitione huic operi præfixa observavi- mus. 2. Discimus ex hoc scriptore, teste hac in re minime suspecto, miracula in Ecclesiis, ex quibus Pelagiani episcopi pulsi sunt, edita fuisse, nimirum ut ibi veritas miraculis firmaretur, ubi periculum ei creaverant hæretici episcopi. (54) Εκχύσει. Hanc vocem addidit Sylburgius (52) Τῶν ὀρθοδόξων. Legendum esse ὀρθόδο (55) Οὐ συναπέστη τοῖς ὀρθοδόξοις. Manifesta 1. Orthodoxos vocat Pelagianos, hæreticos vero

ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ μὲν διὰ τῶν αἱρετικῶν ζώντων ἢ Δ ἀποθανόντων ἡ θεία χάρις ενήργει τὰ χαρίσματα, εἶχεν ἂν τὸ γινόμενον εὔλογον ἀπορίαν· εἰ δὲ οἱ τὰ θεῖα θαύματα ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις ἐνεργοῦντες, ἅγιο εἰσιν ἀπόστολοι, προφῆτα τε καὶ μάρτυρες, δι' ὧν τοῖς θείοις ἔργοις (54) διαμαρτύρεται τῷ κόσμῳ ὁ Θεός, ἐκείνων εἶναι τὰς Ἐκκλησίας, δι' ὧν θαύματα ἐκτελεῖται, τουτέστι τῶν ὀρθοδόξων. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΑ'. Εἰ μελέτῃ λογικὸς ἅπας τὴν γνῶ σιν κομίζεται· γνώσεως δὲ νόμος, τῶν μειζόνων προ- τάσσειν (55) τὰ ἤσσονα· ὅπερ κρατῆσαν ἐπὶ τῶν Ἰουδαίων σαφέστερον δείκνυται, πρότερον τὰ τοῦ νό- μου, εἶθ' οὕτως τὰ Εὐαγγέλια παρειληφότων μαθη- ματα· πῶς ἡμεῖς οὐκ ἀνακολούθως μανθάνομεν, πρὸ τῶν ἡσσόνων τὰ μείζονα διδασκόμενοι; Λέγω δὴ τὰ τοῦ νόμου ήσσονα, τὰ δὲ τῶν εὐαγγελίων μείζονα. Μιᾶς γὰρ ἡμῶν τε καὶ τῆς αὐτῶν φύσεως, μίαν εἶναι καὶ τὴν τάξιν ἐχρῆν τῆς μαθήσεως· ἐπειδὴ καὶ ἐὰν μὴ ἐν τοῖς μαθήμασι φθάσῃ τὰ χείρονα, τὰ ἀμείνω κωλύεται. Β ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ τὴν ἀνάγκην ἣν ἔχει ἐκεῖνα τὰ μαθήματα, ὧν εἰ μὴ προηγεῖται τῶν ἡσσόνων ἡ μά- θησις, τὰ ἀμείνω κωλύεται, ταύτην είχε τὰ ἡμέτερα μαθήματα, καὶ ἀνακολούθως μαθεῖν (56) τὰ ἡμέτερα μαθήματα. Αλλ' ἐπειδὴ δυνατὸν τὰ ἡμέτερα μαθή- ματα καὶ ἀνακολούθως μαθεῖν, δῆλον ὅτι ἀπήλλα- κται τὰ ἡμέτερα μαθήματα ἐκείνης τῆς ἀνάγκης. Το ἀνάγκης δὲ ἀπηλλαγμένον, ὡς ἂν γίνηται, ἀδιάβλης τόν ἐστιν ἐπὶ τῇ ἀνακολουθίᾳ. Καὶ ταῦτα μὲν ὡς πρὸς τὴν λύσιν τοῦ ἐν τῇ ἐρωτήσει σοφίσματος· πρὸς αὐ- τὴν δὲ τὴν ἐρώτησιν οὕτως ἀποκρινόμεθα, ὅτι οὐδὲ ἡμεῖς ἀνακολούθως διδασκόμεθα· ἀλλ' ὡς ἐμάνθανον οἱ ἀπόστολοι, πρῶτον μὲν τὰ τοῦ νόμου, ὕστερον δὲ τὰ Εὐαγγέλια, οὕτως καὶ ἡμᾶς ἐδίδαξαν. Μαρτυροῦσι δὲ τοῦτο αἱ αὐτῶν φωναὶ, ἐν αἷς κατήγγειλαν τὸ Εὐαγγέλιον. Πανταχοῦ γὰρ ἐκ τοῦ νόμου τὸν Χριστὸν κηρύξαντες, ἐκ τῶν πρώτων τὰ ὕστερα, καὶ ἐκ τῶν ἡσσόνων τὰ μείζονα (57). Τὸ γὰρ, Προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν ἐκ τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν κατ' ἐμέ· καὶ τό· Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου υποπόδιον τῶν ποδῶν σου· καὶ, ὅτι Οὐκ ἐγκατέλειψας τὴν ψυχήν μου εἰς ᾅδην, οὐδὲ ἡ σάρξ μου εἶδε διαφθοράν φωναί εἰσι τοῦ νόμου προκαταγγείλασαι ἐν αὐταῖς τὸν Χριστόν· αἷς καὶ ὁ ἀπόστολος χρησάμενος, τοῖς Ἰουδαίοις τὸ εὐαγγέλιον ἐκήρυξε. Καὶ ὡς μὲν πρὸς τὴν μάθησιν, οὐδὲν διέ- στηκε τὰ εὐαγγέλια τοῦ νόμου· ὡς δὲ πρὸς τὴν ἐπαγ- γελίαν καὶ ἀπόδοσιν, διέστηκε. Τί γάρ ἐστιν ὁ νόμος; Εὐαγγέλιον προκατηγγελμένον. Τί δὲ τὸ Εὐαγγέλιον; νόμος πεπληρωμένος. τάσσειν. διεσάφησαν αἱρετικοὶ λατρεύσαντες. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. RESP. Si per hæreticos vivos aut mortuos di- vina gratia operaretur miracula, haberet id quod evenit legitimam hærendi causam; sed si qui di- vina miracula in ecclesiis edunt, sancti sunt apo- stoli et propheta et martyres, divinis operibus Deus mundo testificatur eorum esse ecclesias, per quos miracula eduntur, id est, orthodoxorum. QUÆST. CI. Si meditando ratione præditus quisque cognitionem assequitur : et cognitionis lex est, majoribus præmittere minora, quod quidem apud Judzos usurpatum, manifestius apparet, qui legis prius, deinceps autem Evangelii acceperunt disciplinas : quomodo nos non præpostero ordine discimus qui majora prius quam minora docemur? Dico autem ea quæ legis sunt, minora : quæ Evan- gelii, majora. Cum enim una sit eorum et nostra natura, unam quoque conveniebat esse doctrinæ rationem; praesertim cum in disciplinis, nisi infe- riora præcesserint, præstantiora præpediantur. RESP. Si necessitas, quæ illis inest disciplinis, in quibus nisi præcedat minorum doctrina, majura impediuntur, nostris quoque inesset institutis, no- stra etiam instituta ordine præspostero edisci non possent. Sed quia instituta nostra etiam præpostero ordine edisci possunt; perspicitur ea libera esse ab illa necessitate. Quod autem a necessitate liberum est, id quocunque fiat modo, vituperari non potest ob præposterum ordinem. Atque hæc quidemn ad solvendum quæstionis sophisma; ipsi autem quæ- stioni sic respondemus. Ne nos quidem præpostero ordine edocemur, sed ut didicerunt apostoli, primo quidem ea, quæ legis sunt, deinde Evange- lia, ita et nos edocuerunt. Id autem testantur eo- rum voces, quibus Evangelium annuntiarunt. Ubi que enim ex lege Christum prædicant, ex prioribus posteriora, ex minoribus majora. Illud enim : Pro- phetam suscitabit vobis Dominus Deus vester ex fra- tribus vestris, sicut me " ; item : Dixit Dominus Domino meo Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum "; et : Non dereliquisti animam meam in inferno, nec caro inea vidit corruptionem voces sunt legis Christum prænuntiantes, quibus etiam usus est Apostolus D cun Judais Evangelium prædicaret. Et quantum s Deut. IV, 15. *7 Psal. cıx, 1. *Psal. xv, 10. quem aliæ secute sunt editiones, minus attente codicem mss. legenti, prætermissa hæc præposi- tio. Sed utraque vocula videtur huc irrepsisse in- curia librariorum, ex quo sententia pervertitur. ' quidem ad discendi modum, nihil a lege diferunt Evangelia ; quantum autem ad promissa et præsta- tionem differunt. Quid enim est lex ? Evangelium præenuntiatum. Quid autem Evangelium ? lex adim- pleta. dendum aut aliu«l simile. At non inusi- tatæ huic scriptori hæ loquendi rationes. Sic in Quæst. : (54) Δι' ὧν θείοις έργοις. Roberto Stephano, (55) Προτάσσειν. R. St. et codices mss. προσ- (56) Μαθεῖν. Deest οὐκ ἦν aut aliquid simile. (57) Τα μείζονα. Hic existimat Sylburgius ad-

ἀπὸ τοῦ Θεοῦ. αὐτῷ. .... • ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΒ'. Εἰ περιττὸν καὶ ἐν τῇ τοῦ σώματ τος ἡμῶν κατασκευῇ ὁ δημιουργὸς οὐ πεποίηται, διὰ τί ὡς περιττὸν τὸ τῆς ἀκροβυστίας μέρος τῶν Ἰου δαίων ἀπετέμνετο ; Εἰς τί δὲ χρήσιμον οὐκ ἐν ἑτέρῳ μέρει, ἀλλ' ἐν τῷ παιδοποιῷ μορίῳ, τὴν περιτομὴν οἱ πρὸ τῆς τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ παρουσίας είν λήφασι ; Διὰ τί δὲ ἐκείνων ὡς χρησίμην ταύτην λα- βόντων, τῇ τοιαύτῃ χειρουργίᾳ ὁμοίως καὶ ἡμεῖς οὐ κεχρήμεθα ; • . • ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἐπειδὴ διὰ τὸ γῆρας αὐτοῦ τε καὶ τῆς ἐλευθέρας γαμετῆς ἐν ἀπογνώσει τοῦ παιδοποιεῖν ἐκ τῆς ἐλευθέρας καθισταμένου (58) ἐπαγγελίαν παι δοποιίας ἐδ τοῦ Θεοῦ (59), καὶ πιστεύσας θεῷ παρὰ τὸν χρόνον τῆς ἡλικίας ἔσεσθαι πατὴρ τοῦ ἐκ τῆς γεγηρακυίας στείρας αὐτῷ γενομένου υἱοῦ, δι' αὐτῷ (60) ὁ Θεὸς σφραγίδα ταύτης (61) . . τὴν περιτομὴν τῆς ἀκροβυστίας μορίου τοῦ διὰ μὲν τὸ γῆρας πρὸς παιδοποιίαν ἀχρήστου γενομένου, διὰ δὲ τὴν πίστιν τοῦ Ἀβραὰμ εἰς παιδοποιίας γεγονότος χρησίμου. Παρέπεμψε δὲ ταύτην τὴν περιτομὴν εἰς ὅλον τὸ γένος τὸ ἐκ τοῦ παρ᾽ ἐλπίδα πατρὸς γενομέ νου, ὑφιστάμενον εἰς ἀνεξάλειπτον μνημόσυνον τῆς τε τοῦ ᾽Αβραὰμ πίστεως, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως, τοῦ ζωοποιοῦντος τοὺς νεκροὺς, καὶ καλοῦντος τὰ μὴ ὄντα ὡς ὄντα. Περιτεμνόμεθα δὲ καὶ ἡμεῖς τῇ περιτομῇ τοῦ Χριστοῦ διὰ τοῦ βαπτίσματος, έχε δυόμενοι τὸν Ἀδάμ, δι᾿ ὃν ἁμαρτωλοί γεγονότες τε θνήκαμεν, καὶ ἐνδυόμενοι τὸν Χριστὸν, δι᾿ ἂν δικαιω θέντες ἀνιστάμεθα ἐκ τῶν νεκρῶν. Ἐν ᾧ, φησὶν ὁ Απόστολος, περιετμήθητε (62) περιτομὴν ἀχειρο ποίητον τῇ ἀπεκδύσει τοῦ σώματος ὑμῶν. • ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΓ'. Εἰ ὁ προσταχθεὶς ποιῆσαι τὰ κατὰ δύναμιν ἔπαινον ἢ μέμψιν ἐν τῷ ποιῆσαι ἢ μὴ ποιῆσαι κομίζεται, δῆλον ὅτι ὁ τὰ ὑπὲρ δύναμιν μὴ ποιήσας, ἐπεί εἰσιν ἀδύνατα, ὑπάρχει ἀνεύθυνος. Πῶς οὖν (63) · · ὑπὲρ δύναμιν ἐπιτάττων, τουτέστι τὸ μὴ ἁμαρτάνειν, τὸν ἁμαρτάνοντα ὑποβάλλει κολάσεσι, τοῦ ἀνθρώπου ἀδυνάτου ὄντος πρὸς τὴν τοῦ νόμου έχε πλήρωσιν ; μαρτυρεῖ δὲ τούτοις καὶ ὁ Ἀπόστολος· Οὐ δικαιωθήσεται, λέγων, ἐξ ἔργων νόμου πᾶσα σάρξ. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τὸ παντὶ ἀνθρώπῳ ἀδύνατον τοῦτο καὶ τινὶ ἀνθρώπων (64) ὑπάρχει ἀδύνατον· οἷον τὸ πέτεσθαι ἐν τῷ ἀέρι ὡς ἀετὸς, τινὶ ἀνθρώπῳ ἀδύνα τόν ἐστιν, ὅτι καὶ παντὶ ἀνθρώπῳ ἐστὶν ἀδύνατον καὶ ἀνάπαλιν, τὸ τινὶ ἀνθρώπῳ δυνατὸν, ὡς τὸ πλεῖν, καὶ παντὶ ἀνθρώπῳ δυνατὸν ὑπάρχει. Αλλ' εἰ, και θώς φησιν ἡ θεία Γραφὴ, τινὲς τῶν ὑπὸ τὸν νόμον δικαιοσύνῃ γεγόνασιν ἄμεμπτοι, δῆλον ὅτι καὶ πᾶσι τοῖς ὑπὸ τὸν νόμον ὑπῆρχε δυνατὸν τῷ ὁμοίῳ τρόπῳ κατὰ τὴν ἐκ νόμου δικαιοσύνην γενέσθαι ἀμέμπτος. Θεὸς τά. APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - QUÆST. CII. Si nihil Creator in corporis nostri A compositione fecit, quod superflueret aut deesset: quare ut pars inutilis, præputium a Ju- dæis resecabatur ? Quam autem ob utilitatem, non in alia parte, sed in genitali membro circumcisio- nem, qui ante Dominum Christum fuerunt, rece- pere? Cur cum eam illi ut utilem receperint, non etiam nos ejusmodi manus operatione similiter uti- mur? RESP. Quoniam Abraham, cum ob suam et li- beræ uxoris senectutem spem deposuisset libero- rum suscipiendorum, promissum a Deo accepit prolis generandæ, ac Deo promittenti credidit se præter ætatis tempus patrem futurum illius filii, qui ei ex anu sterili genitus est; idcirco dedit ei Deus sigillum hujus fidei, circumcisionem præputii in parte inutili quidem ob senectutem facta ad li- beros suscipiendos, sed idonea propter Abrahæ fi- dem facta ad prolem generandam. Transmisit au- tem illam circumcisionem in universum genus illius, qui pater præter spem factus est, ut monumentum esset non delebile et fidei Abrahæ et Dei potentiæ, qui vivificat mortuos et vocat ea quæ non sunt tan- quam ea quæ sunt ”. Circumcidimur autem et nos circumcisione Christi per baptismum, exuentes Adam per quem peccatores facti, mortui eramus, et induentes Christum, per quem justificati resur- gimus ex mortuis. In quo, inquit Apostolus 3, cir- cumcisi estis circumcisione non manu facta in exspo- liatione corporis vestri. QUÆST. CIII. Si qui jussus est ea facere, quæ in ipsius potestate sita sunt, is laudem aut vilu perium faciendo aut non faciendo reportat, mani- festum est eum, qui majora viribus suis non fecit, siquidem impossibilia sunt, extra reprehensionem esse. Quomodo ergo Deus ea quæ supra vires sunt præcipiens, id est, ut ne peccemus, peccantem subjicit suppliciis, cum homo legem implere non possit? Testatur hoc etiam Apostolus, dicens : Non justificabitur ex operibus legis omnis caro ³¹. B C RESP. Quod omni homini impossibile est, id etiam alicui homini impossibile, veluti in aere vo- lare instar aquilæ, impossibile est alicui homini, quia et omni homini impossibile; et rursus quod D alicui homini possibile est, ut navigare, id etiam omni homini possibile. Sed si, ut ait divina Scri- ptura, nonnulli eorum, qui sub lege fuerunt, justi- tia inculpati fuere, liquet etiam omnibus, qui sub lege fuerunt, possibile fuisse simili modo secundum legis justitiam esse inculpatis. Ait enim beatus Rom. iv, 17. Coloss. 11, 11. Rom. 111, 20. lacuna. cum Langus eodem modo legebat. magis Sylburgio placuit. (58) Καθισταμένου. Iic apposita sine ratione (59) Ἐδ . . . τοῦ Θεοῦ. Liquet legendum ἐδέξατο (60) Δι'. αὐτῷ. Leg. διὰ τοῦτο ἔδωκεν (61) Ταύτης. Adde τῆς πίστεως. Totum hunc lo- (62) Περιετμήθητε. R. St. περιτμηθῆτε. (65) Πῶς οὖν. Vulnus sanabitur legendo & (64) Τινὶ ἀνθρώπων. Infra τινὶ ἀνθρώπῳ, grod

Ηu- Λέγει γὰρ ὁ μὲν μακάριος Παῦλος ὁ ἀπόστολος περὶ ἑαυτοῦ, ὅτι κατὰ τὴν δικαιοσύνην τὴν ἐκ νόμου γενόμενος άμεμπτος. Ὁ δὲ μακάριος Λουκᾶς ὁ εὐαγγελιστὴς περὶ τοῦ Ζαχαρίου (65) καὶ τῆς γυναι- κὸς αὐτοῦ Ἐλισάβετ, ὅτι ἦσαν δίκαιοι ἀμφότεροι ἐναντίον τοῦ Θεοῦ, πορευόμενοι ἐν πάσαις ταῖς ἐντολαῖς καὶ δικαιώμασι τοῦ Κυρίου, ἄμεμπτοι. Τί δέ ἐστι πᾶσα ἡ κατὰ τὸν νόμον δικαιοσύνη; Τὸ ἀγα- πᾶν τὸν Θεὸν μὲν ὑπὲρ ἑαυτὸν, τὸν πλησίον δὲ ὡς ἑαυτόν· ὅπερ οὐκ ἔστιν ἀδύνατον ἀνθρώποις βουλη- θεῖσι. Τὸ οὖν, Ἐξ έργων νόμου μὴ δικαιωθῆναι πᾶσαν σάρκα, οὐ διὰ τὸ μὴ δύνασθαι τὰ ἀδύνατα λέγει, ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ βούλεσθαι τὰ δυνατά. Τῇ γὰρ βουλήσει πρὸς τὰ δυνατὰ κεχρήμεθα, οὐ πρὸς τὰ ἀδύνατα. Τοῖς γὰρ δυνατοῖς καὶ ἐφ' ἡμῖν οὖσιν ὁ ἔπαινος ἢ ὁ ψόγος γίνεται πραχθείσιν ἢ μὴ πραχθεῖσι. Τοῦ δὲ (66), διὰ τὸ μὴ αἱρεῖσθαι, καὶ οὐ διὰ τὸ μὴ δύνασθαι ἁμαρτάνομεν ἄνθρωποι, ἔστι τοῦτο σημεῖον, τὸ μὴ πάντας ἀνθρώπους πᾶσι τοῖς τῆς ἁμαρτίας εἴ δεσιν ἐμπεσεῖν, ἀλλὰ τινὰς μὲν τούτῳ τῷ εἴδει τῆς ἁμαρτίας ἐμπεσεῖν, τινὰς δὲ ἐκείνῳ· καὶ τινὰς μὲν πλείοσι, τινὰς δὲ ἐλάττοσι, τινὰς δὲ οὐδενὶ, κατὰ τοὺς προειρημένους δικαίους. Οπερ οὐκ ἂν συνέβη ἀνθρώ- ποις, τὸ τινὶ μὲν εἴδει τῆς ἁμαρτίας ἁμαρτάνειν, τινὶ δὲ οὐδέποτε ἁμαρτάνειν, εἰ ἀδυναμία φύσεως, καὶ οὐκ ἀβουλίᾳ προαιρέσεως ἡμάρτανον οἱ ἄνθρωποι. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΔ'. Εἰ ἐπὶ τῶν ἐγκλημάτων χώραν μετανοίας τοῖς ἡμαρτηκόσιν ὁ νόμος οὐ δίδωσιν, ἀλλὰ κίνδυνον αὐτοῖς ἐπάγει ἀπαραίτητον, πῶς μοιχείαν καὶ φόνον ὁ προφήτης Δαβὶδ ἐργασάμενος, οὐ παρά τὸν νόμον συγγνώμης ἠξίωται; Καὶ εἰ μὲν ἀγαθὸν ἡ συγγνώμη, διὰ τί τὸ ἀσύγγνωστον τῷ νόμῳ συνέ ζευκται; εἰ δὲ φαῦλον, ὅπερ οὐκ οἶμαι, πῶς ὁ τῶν ἀγαθῶν χορηγὸς τὸ φαῦλον τῷ προφήτῃ κεχάρισται ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ ἐπὶ τῶν ἐγκλημάτων χώραν με τανοίας τῷ ἡμαρτηκότι ὁ νόμος οὐ δίδωσι, πῶς ἐν τῇ ἐννενηκοστῇ ἑβδόμῃ ἐρωτήσει προτέτακται τῆς χά ριτος ὁ νόμος, ὥστε τις ἑτοιμότερος καὶ φιλανθρω- τότερος εἰς ἄφεσιν (67) ἁμαρτημάτων τοῖς ἁμαρτά- νουσιν, οὓς καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν διὰ τοῦ βαπτίσμα τός τε καὶ τῆς τῶν ἀλόγων θυσίας, τῆς μέμψεως ἀπο λύει· νῦν δὲ ἐν τῇ προκειμένῃ ἐρωτήσει ῥανὶς οὐχ ὑπολέλειπται τῷ νόμῳ φιλανθρωπίας, ἀλλὰ συνέ- ζευκται αὐτῷ τὸ ἀσύγγνωστον, κίνδυνον ἐπάγον τῷ ἡμαρτηκότι ἀπαραίτητον ; Καὶ πρὸς μὲν τὸ μὴ ἀνε- πισήμαντον καὶ τῶν ἐρωτήσεων τὴν ἐναντίωσιν εl- ρήσθω ταῦτα· πρὸς δὲ τὴν ἐρώτησιν ἀποκρινούμεθα, ὅτι εἰ καὶ ὁ νόμος τὸ ἀσύγγνωστον ἔχει, ἀλλὰ καὶ ἡ χάρις μετάνοιαν δέδωκε τῷ ἡμαρτηκότι. Τὸ γὰρ, Α' χεῖρες ὑμῶν αἵματος πλήρεις· ἀλλὰ λούσασθε καὶ 20. * QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. est ex lege, factus irreprehensibilis. Beatus autem Lucas evangelista " de Zacharia et conjuge ejus Elisabet : Erant justi ambo coram Domino, ambu- lantes in omnibus mandatis et justificationibus Do- mini sine querela. Quid autem est universa secun- dum legem justitia? Diligere Deum supra seipsum et proximum sicut seipsum : quod quidem impossibile non est hominibus volentibus. Illud igitur : Ex operibus legis non justifcabitur omnia caro *, non ideo dicit, quod impossibilia non pos- simus, sed quod possibilia non velimus. Voluntate namque ad possibilia utimur, non ad impossibila. lis enim factis aut non factis, quæ possibilia sunt et penes nos sita, laudamur aut vituperamur. mines autem peccare, quia non volunt, minime vero, quia non possunt, illud argumento est, quod non omnes homines in omnia peccati genera la- bantur, sed quidam in hoc, alii in illud, quidam in plura, alii in pauciora, quidam in nulla, ut ii, quos jam diximus, justi. Quod quidem hominibus non eveniret, ut alii certum quoddam peccati genus committant, alii omnino non peccent; si idcirco homines peccarent, quod natura non possit, non autem quod liberum arbitrium nolit. A Apostolus de seipso s, secundum justitiam, qua B QUÆST. CIV. Si in criminibus locum poeniten- tiæ peccantibus lex non relinquit, sed periculum ipsis infert non evitabile : quomodo propheta Da- C vid, post adulterium et cædem, non præter legcm D Philip. 111, 6. as Luc. 1, 6. exemplo utebantur Pelagiani, ut probarent posse hominem in hac vila esse sine peccato, apud Aug., De grat. Christi, n. 55. Sed secum pugnat hic scri- ptor, qui nunc a Pelagianis non videtur discedere: at in Resp. ad Quæst. 141, solum Christum sine peccato fuisse declarat, Zachariam autem ejusque uxorem in eo inculpatos fuisse, non quod nihil om- venia donatus est ? Ac si bonum est venia, quo- modo legi adjunctum est ut non ignoscat? Si vero malum, quod quidem non puto, quomodo bonorum largitor Prophetæ malum concessit ? RESP. Si in criminibus locum pœnitentiæ lex peccanti non relinquit, quomodo in interroga- tione lex gratiæ præfertur, ut ad dimittenda de- linquentibus peccata promptior et humanior, quos quotidie baptismate et animalium rationis exper- tium sacrificio exsolvit crimine; nunc autem in ea, quæ proponitur, interrogatione, ne gutta quidem humanitatis relinquitur legi, sed ei adjungitur non ignoscendi consuetudo, periculum inferens pec- canti non evitabile? Atque hæc quidem in ambigui vitium et interrogationum repugnantiam dicta sint ; ipsi autem interrogationi sic respondemus : Etiamsi lex ignoscere nesciat; at gratia poenitentiam pec- canti concedit. Illud enim: Manus vestræ sanguine plenæ sunt, sed lavamini et mundi estote. Atque etiamsi peccata vestra ut coccinum fuerint, ut nivem nino contra legem peccaverint, sed quod, ubi ali- quid ignoscendum peccaverant, id præscriptis in lege sacrificiis expiaverint. librariorum, sententiam restituimus. Stephanum et in mss. addita Sylburgio. 3. Rom. 111, (65) Ζαχαρίου. Hoc Zachariæ ejusque uxoris (66) Τοῦ δέ. Supplendo ὅτι, quod incuria excidit (67) Εἰς ἄφεσιν. Præpositio, quæ deerat apud R.

σκευάσασα τὸ ἔννουν ἢ ἄνουν ἐν ἡμῖν πλεονά- ζειν ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τῆς τοῦ νοεῖν ὀξύτητος ἢ νωθρότη τος αἰτίαν ἀποδεδώκασί τινες, τῶν τε στοιχείων ἐξ ὧν σύγκειται τὰ ἡμέτερα σώματα, τὴν εὐκρασίαν καὶ τὴν δυσκρασίαν, καὶ τῶν ὀργανικών μορίων τὴν συμ μετρίαν, καὶ δοκοῦσιν ὀρθῶς ἀποδεδωκέναι τούτων τὰς αἰτίας. Εἰσὶ γάρ τινες ἐν μέν γε νεότητι (70) γενη- τικοί (71) τε καὶ ἐπιδεκτικοὶ ὀξεις (72) νοημάτων τυγχάνοντες· ἐν δὲ τῷ γήρᾳ, εἰς τὸ ἐναντίον μετα- βαλλόμενοι, γίνονται περὶ τὸ νοεῖν ἀργοί. Ἔτι δὲ τού τοις (73) σημείον, τοῦ τὴν εὐκρασίαν τε καὶ δυσκρα σίαν εἶναι αἰτίαν τῆς τοιαύτης μετοχῆς (74). Ωσαύ τως δὲ καὶ οἱ λίαν μεγαλοκέφαλοι, λεγόμενοι βαρυκέ- φαλοι, διὰ τὸ μὴ σώζειν σύμμετρον ἀναλογίαν πρὸς τὰ ἄλλα μέρη τοῦ σώματος δι᾽ ὑπερβολὴν μικρότητος ἢ μεγέθους, καὶ αὐτοὶ ἀνεπιτήδειοι εἰσι τοῦ δύνασθαι εἶναι γενητικοί τε καὶ ἐπιδεκτικοὶ νοημάτων. Γίνον ται δὲ καὶ ἄλλοι πρὸς τὴν κατάληψιν τῶν τῇ φύσει συνεστώτων πραγμάτων ὀξεις τε καὶ ἕτοιμοι, καὶ ἀπὸ τῆς θείας χάριτος, ὡς τό· 'Ο Κύριος ἔδωκε τῷ Σο- λογιώντι πλάτος καρδίας ὡς τὴν ἄμμεν τὴν παρὰ τὸ χεῖλος τῆς θαλάσσης· καὶ ὡς τό· Οἷς δέδοται μὲν διὰ Πνεύματος λόγος σοφίας, ἄλλοις δὲ λό- γος γνώσεως. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΖ'. Εἰ ὑπὸ τῶν ἀπίστων πρὸς ἀπά την εὑρέθη τὰ ᾄσματα, τοῖς δὲ ἐν νόμῳ εἰσηγήθη διὰ φρενῶν νηπιότητα, οἱ τῆς χάριτος τέλεια καὶ τῶν ῥη θέντων τρόπων ἀλλότρια παρειληφότες μαθήματα, διὰ τί ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις κατὰ τοὺς ἐν τῷ νόμῳ νηπίους τοῖς ᾄσμασι κέχρηνται ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Οὐ τὸ ᾆσαι ἁπλῶς ἐστι τοῖς νηπίοις ἀρμόδιον, ἀλλὰ τὸ μετὰ τῶν ἀψύχων ὀργάνων ᾆσαι, καὶ μετὰ ὀρχήσεως καὶ κροτάλων· διὸ ἐν ταῖς Ἐκκλη- σίαις προαίρεται (75) ἐκ τῶν ᾀσμάτων ἡ χρῆσις τῶν τοιούτων ὀργάνων καὶ τῶν ἄλλων τῶν νηπίοις ὄντων ἁρμιδίων, καὶ ὑπολέλειπται τὸ ᾆσαι ἁπλῶς. Ηδύνει γὰρ τὴν ψυχὴν πρὸς ζέοντα πόθον τοῦ ἐν τοῖς ᾄσματ σιν ἡδομένου (76)· κοιμίζει τὰ ἐκ τῆς σαρκὸς ἐπανι στάμενα πάθη· τοὺς ὑπὸ τῶν ἀοράτων ἐχθρῶν ἐμβαλ- λομένους ἡμῖν λογισμούς πονηροὺς ἀπωθεῖται· ἀρ δεύει τὴν ψυχὴν πρὸς καρποφορίαν θείων ἀγαθῶν· γενναίους πρὸς τὴν ἐν τοῖς δεινοῖς καρτερίαν τοὺς ἀγωνιστὰς ἐργάζεται τῆς εὐσεβείας· πάντων τῶν ἐν τοῖς βιωτικοῖς λυπηρῶν ἰαματικὸν γίνεται τοῖς εὐσεβέσι. Μάχαιραν τοῦ Πνεύματος τοῦτο δ Παῦλος ὀνομάζει, ἐν ᾧ κατὰ τῶν ἀοράτων πολεμίων ὁπλίζει τοὺς ὁπλίτας τῆς εὐσεβείας. Ρήμα γάρ ἐστι Θεοῦ τὸ καὶ ἐνθυμούμενον καὶ ἀδόμενον, καὶ ἀνα- Β ἐν μὲν γενεύτητι. νητικοί. ὀξέων. μεταβολῆς. παρῄρηται. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. A discrimen, quod in nobis eficit ut ingenii exuberet vel acumen vel hebetudo? RESP. Ingenii acuminis vel tarditatis causam quidam conferunt in elementorum, ex quibus cor- pora nostra constant, temperiem et intemperiem, et aptam instrumentalium partium compositionem : recteque illi horum causam retulisse videntur. Sunt enim nonnulli, qui in juventute quidem ad inve niendum atque intelligendum acres, in senecta vero in contrarium mutati, hebeti sunt ingenið. Quod indicio est, inæqualitatis ejuscemodi tempe- riem et intemperiem causam esse. Similiter vero, qui nimium gravi sunt capite, et grandicipites vo- cantur, propterea quod aptam convenientenique aliis corporis partibus, propter parvitatem aut ma- gnitudinem præcellentem, proportionem non ser vant, minus quoque ipsi appositi sunt ad inve- niendum et acute cogitandum, Porro alii etiam, ad rerum, quæ natura consistunt, cognitionem, proin- pti et acuti per divinam fiunt gratiam, juxta illud : Concessit Dominus Salomoni latitudinem cordis, quasi arenam quæ est ad labrum (seu littus) maris " ; et illud : Quibusdam datur per Spiritum sermo sa- pientiæ, aliis auſem sermo scientiæ ". QUÆST. CVII. Si ab infidelibus ad sedu- ctionem inventa carmina, iis autem, qui sub lege fuerunt, ob animi imbecillitatem concessa: qui sub gratia sunt et perfecta atque ab iis, quod dixi, moribus aliena accepere instituta, quomodo in Ec- C clesiis, more eorum, qui sub lege fuerunt, parvu- lorum, canticis utuntur? D *7 III Reg. 1v, 29. Cor. XII, pro eo quod habebat R. Steph. e margine in textum venisse putat; infra enim deest in loco gemelto. Wolfius legendum proposue- PATROL. GR. VI. RESP. Non canere simpliciter parvulis convenit, sed cum inanimis instrumentis canere, et cum sal- tatione et crotalis: quare in ecclesiis resecatur ex canticis usus ejusmodi instrumentorum atque alio- rum parvulis convenientium, ac simplex relictus est cantus. Excitat enim animam ad fervens desi- derium illius, quod in canticis celebratur: sedat exsurgentes cx carne vitiosos appetitus: malas co- gitationes repellit, quæ nobis injiciuntur ab invi- sibilībus hostibus : irrigat animam ut ferax sit bo- norum divinorum; fortes et generosos ad constan- tiam in rebus adversis efficit athletas pietatis : omnium vitæ molestiarum medicina fit piis hoini- nibus. Vocat hoc Paulus " gladium Spiritus, quo adversus invisibiles hostes armat milites pietatis. Verbum enim Dei est, quod et cogitatum et canta- tum et auditum vim habet pellendorum dæmonuni, et quæ ad animam in virtutibus pietatis propriis 17. ral 8. » Ephes. vi, (70) Ἐν μήν γε νεότητι. Sic scripsit Sylburgius (71) Γενητικοί. 1dem hoc loco et infra legit γεν (72) Οξεῖς. Idem hanc vocem expungit, eamque (73) Τούτοις. Idem Sylburgius legit τοῦτο. (74) Μετοχῆς. Idem a Wolfio monitus proponit (75) Προαίρεται. Sylburgius monitu Wolfi legit (76) Ηδομένου. Idem ᾀδομένου.

κρουόμενον (77), δαιμόνων γίνεται ἀπελατικὸν τὰ τελειωτικά (78) τῆς ψυχῆς ἐν ταῖς κατ᾽ εὐσέβειαν ἀρεταῖς, διὰ τῶν ᾀσμάτων τῶν ἐκκλησιαστικῶν τοῖς εὐσεβέσι προσγινόμενα. ἀκουόμενον, ἆνα- κρουόμενον, καί. προσγινόμενα προσγίνονται. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΗ'. Ει συγγνώμην ἡ ἀκούσιος εφέλκε ται ἄγνοια, καθὼς ὑπὸ τῆς Γραφῆς διδασκόμεθα, πως οἱ μὲν πάλαι Ἰουδαῖοι τὸν Χριστὸν ἐξ ἀγνοίας σταυρώ σαντες, πλείστων καὶ ἀνυποίστων δεινῶν ἐπειράθη σαν, ὡς ἐν τοῖς περὶ τῆς ἁλώσεως λόγοις μαρτυρεῖ ὁ Ἰώσηπος· οἱ δὲ νῦν τῷ Χριστῷ ἀπειθοῦντες αὐτῶν, τῆς μὲν οἰκείας πατρίδος ἀπελαθέντες, εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐλικμήθησαν, τοῖς δὲ ἔθνεσιν εἰς δουλείαν ἐξεδό θησαν ἄτιμον, ὡς τὰ πράγματα στήλης βοᾷ περιφα νέστερον; Τὴν δὲ ἐν ἑκατέροις αὐτῶν συνίστησιν ἄγνοιαν ποτὲ μὲν ὁ Κύριος, Πάτερ, λέγων, άφες απ τοῖς, οὐ γὰρ οίδασι τι ποιοῦσι· ποτὲ δὲ ὁ Ἀπόστο λος, φάσκων· Εἰ γὰρ ἔγνωσαν, οὐκ ἂν τὸν Κύριον τῆς δόξης ἐσταύρωσαν. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τῶν πάλαι Ἰουδαίων· περὶ δὲ τῶν νῦν, Μαρτυρώ, φησίν, αὐτοῖς, ὅτι ζῆλον Θεοῦ ἔχουσιν, ἀλλ' οὐ κατ' ἐπίσ γνωσιν. .. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. "Οταν ἡ ἀκούσιος ἄγνοια τοῖς ἀγνοοῦ σε νομισθῇ γνώσις, τότε ἡ ἀπόβασις (79) τοῦ κατ' άγνοιαν πραττομένου πράγματος δείκνυσι κατ' ἀλή θειαν οὖσαν γνῶσιν, ἢ κατὰ πλάνην καὶ ἄγνοιαν. Δει χθείσης δὲ τῆς νομιζομένης γνώσεως διὰ τῆς ἀποβά- σεως, ἁγνοίας ὑπαρχούσης τοῦ πράγματος, ἂν ἐμ μένῃ τῇ αὐτῇ ἁγνοίᾳ ὁ ἀγνοήσας, οὐδεμίαν ἐφέλκε- ται συγγνώμην, ἀλλὰ τιμωρίαν ἀπαραίτητον. Αλλ' ὅτι μὲν οὕτως ἐσταύρωσαν οἱ Ἰουδαῖοι τὸν Χριστὸν ὡς γινώσκοντες αὐτὸν ἀντίθεον (80) . φον ἔχοντες τὸν Θεὸν ἐν τῇ ἀναιρέσει αὐτοῦ, παντί που δῆλον. Οὐκ ἂν γὰρ αὐτὸν ἐσταύρωσαν εἰ ἦσαν γινώσκοντες, ὅτι μετὰ τὸν θάνατον αὐτὸν (81) ὁ Θεὸς ἐγερεῖ ἐκ τῶν νεκρῶν. Ἐγερθεὶς δὲ ἐκ τῶν νεκρῶν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, έδειξε τὴν νομιζομένην κατὰ Χριστοῦ γνῶσιν τῶν Ἰουδαίων κατὰ ἀλήθειαν ἄγνοιαν οὖσαν. Ἐπειδὴ οὖν μετὰ τὸ ἀναστῆναι τὸν Κύριον ἐκ νεκρῶν, καὶ δει χθῆναι μήτε τὸν Θεὸν σύμψηφον γεγονότα τοῖς Ἰου δαίοις ἐν τῷ θανάτῳ τοῦ Χριστοῦ, μήτε τὸν Χριστὸν ἀνεγέρτως μένειν ἐν τῷ θανάτῳ κατὰ τὴν προσ δοκίαν τῶν αὐτὸν σταυρωσάντων, ἔτι τοὺς Ἰουδαίους ἐν τῇ ἀπειθείᾳ μένειν (82), διὰ τοῦτο οὐκ ἦσαν συγ- γνώμης ἄξιοι. Τὸ γὰρ ἐξαργυρίζειν αὐτοῦ τὴν ἀνά- στασιν, καὶ κλοπήν ταύτην νομίζειν, καὶ κωλύειν τοὺς ἀποστόλους ἐπὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ μὴ ἐκτελεῖν θεῖα ἔργα ἐν τῇ δυνάμει τοῦ ἁγίου Πνεύματος γινό μενα, οὐκ ἔστιν ἀκουσίου ἀγνοίας συγγνώμην ἐφελχα απώ μασις. αὐτοῦ. συνέβη. - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. APPENDIX. perficiendam conducunt, ea canticis ecclesiasticis A pii consequuntur. QUÆST. CVIII. Si veniam involuntaria habet ignorantia, quemadmodum a Scriptura edocemur, quomodo et veteres Judzi, qui Christumn ex igno- rantia crucifixerunt, plurima et intolerabilia experti sunt mala, et qui nunc ex eadem gente in Christum increduli sunt, patria sua expulsi in universam terram dispersi sunt, ac gentibus in turpem servi- tutem traditi, ut res ipsæ qualibet columna clarius clamitant? Utrorumque ignorationem astruit nunc quidem Dominus dicens : Pater, dimitte illis, quia nesciunt quid faciunt * ; nunc autem Apostolus, qui R ait : Nam si cognovissent, nequaquam Dominum gloriæ crucifixissent ". Atque hæc quidem de anti- quis Judæis; de præsentibus autem: Testimonium illis perhibeo, inquit, quod zelum Dei habent, sed non secundum scientiam “ª. RESP. Quando involuntaria ignoratio videtur esse ignorantibus cognitio, tunc eventus rei per ignorationem gesta demonstrat vel revera cognitio- nem esse, vel errorem et ignorantiam. Ubi autem opinatam cognitionem ex eventu apparuerit igno- rationem rei esse; si is, qui ignorat, in eadem ignoratione permaneat, nullam habet veniam, sed supplicium ineluctabile. Ac Christum quidem a Judais ita crucifixum fuisse, ut eum Deo adversa rium esse sibi perspicere viderentur, ac Deum il- lius neci suffragantem habere, omnibus manifestum est. Neque enim illum crucifixissent, si futurum novissent, ut eum post mortem Deus ex mortuis resuscitaret. Resuscitatus autem ex mortuis a Deo demonstravit opinatam Judzorum cognitio- nem Christi, vere ignorationem fuisse. Quoniam autem, postquam suscitatus a mortuis demonstravit nec Deum Judæis in Christi nece suffragatum esse, nec Christum sine resurrectione permanere in morte secundum exspectationem eorum, qui illum crucifixerant, adhuc tamen Judæi in incredulitate permanserunt; propterea venia digni non fuerunt. Nam pecunia illius rerurrectionem redimere, eam- que furtum existimare, ac prohibere apostolos quo- minus in ejus nomine divina opera perficiant, quæ in virtute Spiritus sancti eduntur, non est invo- luntariæ ignorantiæ, quæ veniam habet, sed cogi- Luc. xxi, 34. Cor. 11, 8. Rom. x, 2. dum quippe cum verbum illud pulsatum, instrumenta musica desi- gnet, quæ ab hoc scriptore vituperantur, ut minus digna Christianis ac omnino in ecclesiis inusi- tala. conjunctionem illud idem valet ac Saepe eodern modo participia usurpat hic scriptor, ut jam observavi ad quæst. 101. B C D xit hanc vocem. R. Stephanus et mss. habent vulnus sanabitur. Sic etiam emendandum vidit Sylburgius. phanus et mss. In quæst. 140, eadem sententia de ignora- tione statuitur, accommodate ad Pelagianas opi- niones. (77) Ανακρουόμενον ldem recte observat legen- (78) Τὰ τελειωτικά. Nihil videtur deesse praeter (79) Απόβασις. Sylburgius in contextum indu- (80) Αντίθεον. Αdde καὶ σύμψηφον, ut infra, (81) Αὐτόν. Sic emendavit Sylburgius. R. Ste (82) Ἔτι τους... μένειν. Subintelligendum

μένης, ἀλλ' ἐγνωσμένης εκουσίου θεομαχίας τιμωρίαν Α ἐφελκομένης. Εἰ μὲν γὰρ ταύτῃ τῇ ἐλπίδι ἐσταύρωσαν τὸν Χριστὸν οἱ Ἰουδαῖοι, τοῦ μὴ κρατῆσαι τὴν διδασκα- λίαν αὐτοῦ, καὶ τοῦ μὴ λυθῆναι τὸν Ἰουδαϊσμὸν, πῶς οὐκ ἔστιν ἀμφοτέρων αποτυχία λυτικὴ τῆς Ἰουδαίων κατὰ Χριστοῦ ἀκουσίου ἀγνοίας; Τὸ δέ· Σὺ Πάτερ, ἄφες αὐτοῖς· οὐ γὰρ οἴδασι τι ποιοῦσι, κατὰ ταύ την εἴρηται τὴν ἔννοιαν, Ότι γνόντες, ὅτι κατ' ἄγνοιάν με ἐσταύρωσαν, καὶ αὐτοῦντες (83) λύτρον τῶν πλημμελειῶν αὐτῶν, παράσχοις αὐτοῖς. Οὐ γὰρ δίδοται ἄφεσις τῷ νομίζοντι τὴν ἑαυτοῦ ἁμαρτίαν μὴ εἶναι ἁμαρτίαν, ἀλλὰ δικαιοσύνην. Καὶ τὸ εἰρημένον τῷ Παύλῳ, τὸ, Μαρτυρῶ αὐτοῖς, ὅτι ζῆλον Θεοῦ ἔχουσιν, ἀλλ' οὐ κατ᾽ ἐπίγνωσιν, πεφεισμένως εἴρηται τῇ τοῦ λόγου συγκαταβάσει. Ασθενὴς τοῖς ἀσθενέσι γινόμενος, ἵνα κατὰ τὸ εἰρημένον σώσῃ τοὺς ἀσθενεῖς. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΘ. Εἰ τὸ τῆς ἀναστάσεως δῶρον πᾶσι τοῖς θανοῦσιν ὁ Θεὸς διδόναι ὑπέσχετο, καὶ πάν τες ἐκ τῶν τάφων ἀναστάντες τῷ κριτῇ παρίστασθαι μέλλουσι, πῶς πληρωθήσεται τὸ κρίνειν νεκροὺς καὶ ζῶντας τὸν Κύριον; Πῶς δὲ νεκροί κριθῆναι δυνή σονται, ὧν τὰ μὲν σώματα ἐν μνήμασιν ἔῤῥιπται, αἱ δὲ ψυχαὶ τῶν σωμάτων κεχωρισμέναι εἰσίν ; ᾿ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Οὐ πάντες, φησί, κοιμηθησόμεθα. Κρινεῖ οὖν ζῶντας μὲν τοὺς τότε ζῶντας, νεκροὺς δὲ τοὺς ἀνισταμένους ἐκ τῶν νεκρῶν. Ἔρχεται, φησίν, ὥρα, καὶ νῦν ἐστιν, ὅτε πάντες οἱ ἐν τοῖς μνή μασιν ἀκούσονται τῆς φωνῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐξέρχονται οἱ τὰ ἀγαθὰ ποιήσαντες εἰς ἀνά στασιν ζωῆς· οἱ δὲ τὰ φαῦλα πράξαντες εἰς ἀνά- στασιν κρίσεως. Ἐχρῆν οὖν κατὰ τὸ πιστὸν τοῦ λόγου θεωρεῖν τὸ δυνατὸν τοῦ πράγματος, καὶ μὴ ἀπορεῖν τὴν ἄλογον ἀπορίαν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΙ'. Εἰ τοῖς καταλιμπάνουσι πατέρα ἢ μητέρα ἢ τέκνα καὶ τὰ ἑξῆς ἑκατονταπλασίονα ἐπηγγείλατο διδόναι ὁ Κύριος, ἄρα καὶ γυναῖκας έκαν τὸν οἱ τοιοῦτοι ἀντιλήψονται; Πῶς δὲ, πολλῶν τὰ εἰρημένα διὰ τὴν ἐντολὴν καταλιπόντων, ἐν πτωχείᾳ καὶ μονότητι καὶ ἐρημίᾳ τελευτησάντων, οὐ διέψευ σται ἡ τοιαύτη ὑπόσχεσις ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὥσπερ πατέρας καὶ μητέρας καὶ ἀδελφοὺς καὶ ἀδελφὰς λέγει, τοὺς κατ' οἰκειωτικὴν διάθεσιν προσλαμβανομένους τὸν Χριστὸν, καταλεί ψαντας (84) πατέρα τε καὶ μητέρα, ἀδελφούς τε καὶ ἀδελφάς· οὕτως καὶ γυναῖκα λέγει τὴν ἐν καιρῷ τῆς διὰ Χριστὸν ἐγκαταλείψεως προνοουμένην τοῦ κατα λείψαντος τὴν φύσει γυναῖκα. Ἡ δὲ Ἐκκλησία τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ, ἡ ἐξ ἀρχῆς τοῦ Χριστιανικοῦ κη ρύγματος ὑπὸ τῶν αὐτῇ ἀντικειμένων Ελλήνων τε καὶ Ἰουδαίων διωκομένη καὶ ἁρπαζομένη πολυχρο νίως, πόθεν ἔν τε τοῖς πνευματικοῖς καὶ ἐν τοῖς ἀν- Αιτούντες. αἰτοῦσι αιτοῦντες. προσλαμβανομένους τὸν διὰ Χριστὸν καταλείψαντα - πατέρα τε καὶ μητέρα. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. tale et voluntariæ cum Deo pugnæ, quæ supplicium B C - non effugit. Nam si hac spe ducti Christum cruci- fixerunt Judæi, fore ut illius doctrina non præva- leret, neque aboleretur Judaismus: an non utrius- que spei contrarius exitus nihil loci relinquit invo- luntariæ Judæorum Christi ignorationi ? lllud au- tem : Tu Pater, dimille illis, non enim sciunt quid faciunt“, in hanc dictum est sententiam : Quia agnoscent per ignorantiam fecisse se ut me cruci- figerent, petentque facinorum suorum expiationem, hanc illis concede. Non enim datur remissio exi- stimanti suum ipsius peccatum non peccatum esse, sed justitiam. Illud autem Pauli : Testimo- nium eis perhibeo, quod zelum Dei habent, sed non secundum scientiam **, parcendo dictum est quadam accommodatione sermonis. Infrmis facius infir mus **, ut, quemadmodum ipse ait, infirmos salvaret. QUEST. CIX. Si resurrectionis donum omnibus mortuis Deus daturum se promisit, ac omnes e se- pulcro resurgentes coram Judice prodituri sunt : quomodo implebitur illud, Dominum judicare vivos et mortuos ? Quomodo autem mortui judicari pote- runt, quorum corpora in monumentis projecta, ani mæ vero a corporibus segregatæ ? RESP. Non omnes, inquit, dormiemus **. Judica- bit ergo vivos quidem, qui tunc vivent, mortuos autem, qui resurgent e mortuis. Venit, ait, hora, et nunc est, quando omnes qui in monumentis sunt, audient vocem Filii Dei, et exibunt qui bona fecerunt, in resurrectionem vitæ, qui vero mala, in resurre- ctionem judicii“. Horum igitur fide et auctoritate verborum credendum erat rem fieri posse, nec du- bitatio præter rationem instituenda. QUÆST. CX. Si relinquentibus patrem aut ma- trem aut filios et quæ sequuntur, centuplum se da- turum Dominus promisit 48, num et uxores centum talibus reddentur? Quomodo autem, cum multi, iis, quæ recensuimus, propter præceptum relictis, in paupertate et orbitate et solitudine mortui sint, non exitu caret talis promissio ? RESP. Quemadmodum patres et matres et fratres et sorores vocat eos, qui affectus cognatione Chri- stum assumunt, ac patrem et matrem et fratres et D sorores reliquerunt; ita et uxorem dicit eam, quæ w Lue. XXIII, · (83) R. Stephanus scripsit in textu et ad calcem posse existimat Sylburgius, sed hic minime ne- cessaria. Corruptus locus sanari potest legendo illius, a quo relicta est, propter Christum ua- turalis uxor, curam gerit. Domini autem Christi Ecclesia, quæ ab initio Christianæ prædicationis ab adversariis suis Græcis et Judæis did vexata et di- repta fuit, unde in donis spiritualibus et in huma- nis tantum accepisset incrementum, quantum vi- demus, nisi divina et viva Salvatoris vox, quæ mul- Cor. xv, 51. * Joan. v, 25. ** Matth. xix, 28. Quemadmodum patres et matres et fratres et sorores vocat eos, a quibus affe- ctus cognatione assumitur is, qui propter Christum patrem et matrem, fratres et sorores reliquit; ita, etc.] Ex Addendis et Emendandis. - 34. Rom. x, 2. 48 1 Cor. IX, 22. (84) Καταλείψαντας. Conjunctionem δέ addi

Α θρώποις (85) τοσαύτην ἣν ὁρῶμεν ἐπίδοσιν ἐδέξατο, μὴ τῆς θείας τε καὶ ζώσης τοῦ Σωτῆρος φωνῆς τῆς κατὰ πολυπλασιασμὸν (86) ὑποσχομένης, καὶ τὴν ἀν τίδοσιν ἐνεργησάσης ἐν αὐτῇ; Πόθεν δὲ πλούσιοι ἄν δρες τε καὶ γυναῖκες, τὰς ἑαυτῶν ὑπάρξεις επιφερό μενος, ἐν τῇ ἐρήμῳ τοὺς ἐκεῖσε ἀναχωρητὰς ἐζήτη σαν, καὶ τούτων τὰ ὑστερήματα ἐπλήρωσαν, καθά ἔγνωμεν ἐκ τῆς ἱστορίας τῶν ἁγίων ἀρχαίων ἀνδρῶν, μηδὲ τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ δι' αὐτῶν τὴν ἰδίαν ὑπό σχεσιν ἀγαγόντος εἰς πέρας ; Β νόντων, ἀλλὰ εἰς τὸ παντελὲς φθειρομένων; ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΙΑ'. Εἰ πρὸς σύστασιν τῆς τῶν σω μάτων ἀναστάσεως ὡς καιρίῳ τῷ κατὰ τὰ σπέρματα ὑποδείγματι ὁ ᾿Απόστολος ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους ἐχρήσατο, πῶς οἱ τεμνόμενοι ἢ καιόμενοι ἀναστήσον ται, τῶν σπερμάτων μετὰ τομὴν ἢ καῦσιν οὐ βλαστα ἀνθρωπικοῖς. πλασιασμόν. αὐτῶν. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τῆς φύσεως οὔσης τῆς ἐργαζομένης τὰ ἐκ τῶν σπερμάτων γιγνόμενα, ὡς ἔμμετρον λα- βούσης παρὰ τοῦ δημιουργοῦ τὴν δύναμιν, ἀνάγκη ἐπιτήδεια εἶναι τὰ σπέρματα πρὸς ποίησιν τῶν ἐξ αὐτῶν γιγνομένων. Διὸ ἐὰν και ἢ τμηθῇ τὰ σπέρ ματα, άχρηστα γίγνεται τῇ φύσει πρὸς ποίησιν τῶν ἐξ αὐτῶν γιγνομένων. Ὁ δὲ Θεὸς οὐκ ἔμμετρον έχει τὴν δύναμιν· διὰ τοῦτο οὐδὲν αὐτῷ (87) ἐστιν ἀνεπι- τήδειον πρὸς ποίησιν πάντων ὧν βούλεται, οὐδὲ κω λύεται ὑπὸ τῆς τομῆς καὶ καύσεως τῶν σωμάτων, τοῦ ποιήσασθαι αὐτῶν τὴν ἀνάστασιν. Οὐ γὰρ νόμῳ καὶ μέτρῳ φύσεως ἐργάζεται ὁ Θεὸς, ἀλλ' αὐθεντία βουλῆς τῆς ἐν μηδενὶ ἀπορουμένης πρὸς ποίησιν ὧν βούλεται ποιεῖν. Εχρήσατο δὲ ὁ ᾿Απόστολος τῷ κατὰ τὰ σπέρματα ὑποδείγματι εἰς πίστωσιν τῆς τῶν νε κρῶν ἀναστάσεως, ἵνα κατὰ ἀναλογίαν πιστώσηται τῆς ἀναστάσεως τὸν λόγον· ὅτι ὥσπερ οὐκ ἀπιστοῦ μεν τὴν βλάστησιν τοῦ σπέρματος, ὁρῶντες ἐν τῇ γ ἀποθανόντος καὶ ἀποβεβληκότος (88) τοῦ σπέρματος την φύσιν· οὕτως οὐκ ὀφείλομεν ἀπιστεῖν τῶν νεκρῶν τὴν ἀνάστασιν. Ὁ γὰρ Θεὸς ὁ δεδωκώς τῇ φύσει τὸ διὰ τοῦ σπέρματος ἐργάσασθαι τὴν βλάστην, πολὺ μᾶλο λον αὐτὸς δύναται ἐκ τοῦ θανάτου ἐγεῖραι τοὺς νε κρούς. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΙΒ'. Εἰ τὴν βασιλείαν τοῦ Ἰσραὴλ δόξαν καὶ τρυφὴν καὶ ἄνεσιν ἐπίγειον οἱ ἀπόστολοι ὑπελάμβανον, καθά τινες ἔφασαν, διὰ τί ὁ Κύριος η περὶ ταύτης πρὸς αὐτῶν ἐρωτώμενος, οὐ μόνον αὐ τοὺς οὐ διωρθώσατο, ἀλλὰ καὶ ἐπέσφιγξεν αὐτῶν τὴν ἄγνοιαν, φήσας πρὸς αὐτούς· Οὐχ ὑμῶν ἐστι γνών ναι χρόνους ἢ καιροὺς, οὓς ὁ Πατὴρ ἔθετο ἐν τῇ ἰδίᾳ ἐξουσίᾳ; Αὕτη δὲ ἡ ἀπόκρισις βεβαιοί τὴν ἐκείν νων ἐρώτησιν. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Καὶ τοῦτο ἔν ἐστι τῶν πρὸ τῆς ἐπισ φοιτήσεως τοῦ ἁγίου Πνεύματος μὴ δυναμένων γνω ὁ Θεὸς μὴ ποιήσας πλείονας κόσμους . . . . ἀτελὴς ἐκ τούτου ἐδείχθη ἡ τελειότης αὐτοῦ. APPENDIX. - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. tiplicatam remunerationem promisit, ipsam remu- nerationem in ea effecisset? Unde autem divites homines et mulieres bona sua afferentes in deser- tum, anachoretas illic degentes quæsierunt, eo- rumque egestatem expleverunt, id quod discimus ex historia priscorum hominum sanctorum, nisi quia Dominus Christus per eos proprium promissum ad exitum perduxit ? QUAEST. CXI. Si ad asserendam corporum re- surrectionem, seminis exemplo, in Epistola ad Corinilios, ut apto et commodo, usus est Apo- stolus, quomodo qui frustatim dissecantur, aut comburuntur, resurgent, cum semina post sectio- nem aut ustionem non germinent, sed omnino intereant? ne- RESP. Cum natura ita perficiat quæ ex seminibus nascuntur, ut demensa facultate a Deo donata, cesse est ut apta sint semina ad ea efficienda, quæ ex ipsis nascuntur. Quare si urantur aut concidan- tur, inutilia fiunt naturæ ad effectionem eorum,quæ ex ipsis nascuntur. Deus autem non habet demen- sam potestatem; quapropter nihil ei non idoneum est ad ea quæ vult efficienda omnia, nec dissectione aut adustione corporum prohibetur, quominus eo- rum eliciat resurrectionem. Non enim lege et men- sura naturæ operatur Deus, sed summa potestate voluntatis, quam nulla difficultas moratur in iis quæ vult efficiendis. Usus est autem Apostolus se- minum exemplo, astruenda causa resurrectionis C mortuorum, ut ex collatione fidem faciat resurre- ctionis doctrinæ ; quia queinadmodum minime dubi- tamnus, quin semen germinaturum sit, quamvis illud in terra mortuum esse et naturam seminis ami- sisse videamus, ita non debemus mortuorum resurrectionem increduli rejicere. Nam Deus, qui dedit naturæ, ut semine operetur gerinen, multo magis ipse potest a morte excitare de- functos. QUÆST. CXII. Si regnum Israelis gloriam et delicias et remissionem terrenam existimaverunt apostoli, ut nonnulli dixere: cur Dominus ea de re ab illis interrogatus non modo eos non castigavit, sed etiam eorum astrinxit ignorantiam, dum eis di- xit: Non est vestrum nosse tempora vel momenta, quæ Pater poșuit in sua potestate”? Hæc ipsa re- sponsio eorum confirmat interrogationem. RESP. Et hoc ipsum ex eis unum est, quæ ab apostolis ante adventum Spiritus sancti cognosci "Act. 1, 7. legendum phanus et mss. D hoc Scriptore occurrunt, nec necesse est quidquam einendare. Infra in resp. ad quæst. 143, (85) Ἐν τοῖς ἀνθρώποις. Observat Sylburgius (86) Κατὰ πολυπλασιασμόν. Leg. καὶ τὸν πολυ- (87) Αὐτῷ. Sic emendavit Sylburgius. R. Ste- (88) Αποβεβληκότος. Multa ejusmodi dicta in

σθῆναι ὑπὸ τῶν ἀποστόλων, κατὰ τὸ εἰρημένον· Α Πολλὰ ἔχω λέγειν ὑμῖν, ἀλλ' οὐ δύνασθε βαστά ζειν ἄρτι· ὅταν δὲ ἔλθῃ τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ἐκεῖνο οδηγήσει ὑμᾶς πρὸς πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν. Μαθόντες δὲ ὑπὸ τοῦ Πνεύματος το, Την κοιλίαν καὶ τὰ βρώματα ὁ Θεὸς καταργεῖ· ἐκ τῆς Ἰουδαῖ- κῆς ὑπολήψεως εἰς τὴν ἔννοιαν μετηνέχθησαν την πρέπουσαν τῇ καταστάσει τῶν ἀνίσταμένων ἐκ τῶν νεκρῶν, ἐν ᾗ οὔτε βρῶσις, οὔτε πόσις, οὔτε γάμος, ἀλλὰ ἰσάγγελοι ἔσονται οἱ τῆς ἀναστάσεως υἱοί. Τὸ οὖν, οὐχ ὑμῶν ἐστι γνώναι χρόνους ἢ καιρούς, οὺς ὁ Πατὴρ ἔθετο ἐν τῇ ἰδίᾳ ἐξουσίᾳ, οὐκ ἔχει σχῆμα βεβαιωτικὸν ἐρωτησάντων ἐν τῇ κατ' ἄγνοιαν ὑπολήψει, ἀλλὰ ἀπορητικὸν ἀμφοτέρων, τῆς τε κατὰ τὸν χρόνον καὶ τῆς κατὰ τὸν τρόπον ὑπολήψεως τῶν ἐρωτησάντων. Δηλοῖ δὲ καὶ ὁ ἀπόστολος Παῦλος τὸν τρόπον ἐκείνης τῆς καταστάσεως, ἐν οἷς λέγει, Η βασιλεία τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔστι βρῶσις καὶ πόσις, ἀλλὰ δικαιοσύνη καὶ εἰρήνη καὶ χαρὰ ἐν Πνεύ ματι ἁγίῳ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΙΓ. Εἰ τέλειον τότε νοοῦμεν τὸ τέ λειον (89) ὅτε πάντα κέκτηται τέλεια, τέλειον δὲ ἄκρως τὸ καθ᾽ ὁτιοῦν προσθήκην ἢ αὔξησιν μὴ δεχόμενον, τῶς ὁ Θεὸς μὲν προϋπάρχων τῆς κτίσεως, ὕστερον δὲ τὴν κτίσιν ποιησάμενος, οὕτω Θεὸς τὸ δημιουργός όνομά τε καὶ πράγμα προσέλαβε, καὶ ἐκ τοῦ Θεὸς εἰς τὸ καὶ δημιουργὸς εἶναι τὴν αὔξησίν τε καὶ τὴν γέ- νεσιν δέδεκται ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Αλλο τὸ αὐτὸ εἶναι, καὶ ἄλλο τὸ ἄλλου εἶναι. Ασχετον μὲν τὸ αὐτὸ εἶναι, σχετικὸν δὲ τὸ ἄλλου εἶναι. Ἐπειδὴ οὖν τὸ τέλειον τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ αὐτὸ εἶναι, διὰ τοῦτο οὐκ αὔξει αὐτὸν τὸ ἄλλου εἶναι. Καὶ καθάπερ τὸ ἀρχὴν εἶναι ἀριθμοῦ οὐδὲν συντελεί τῷ ἑνὶ πρὸς τὴν αὐτοῦ τελειότητα (καὶ γὰρ μὴ ὄντος αὐτοῦ ἀρχῆς ἀριθμοῦ, τέλειον ἦν· καὶ γινομένου αὐ τοῦ ἀρχῆς ἀριθμοῦ, οὐκ ηὐξήθη)· οὕτως καὶ ὁ Θεὸς πρὸ τῆς κτίσεως ἦν τέλειος, καὶ μετὰ τὴν κτίσιν οὐκ ηὐξήθη. Οὐδὲν οὖν τῶν διὰ τῆς κτίσεως αὔξει Θεόν (Σὺ γὰρ, φησὶν, ὁ αὐτὸς εἶ)· ἀλλὰ τὴν σχέσιν ἦν ἔχει πρὸς τὴν κτίσιν πολυτρόπως (Σφόδρα, φησὶν, ὑπερ- υψώθης ὑπὲρ πάντας τοὺς θεούς)· καὶ γὰρ ὡς Πατὴρ, καὶ Δεσπότης, καὶ κριτὴς, καὶ ποιμὴν, καὶ τὰ τούτοις ὅμοια. Καὶ καθάπερ ὁ Θεὸς μὴ ποιήσας πλείονας κόσμους (90), τὸ καὶ δύναται ποιεῖν, οὐκ ἀτελὴς ἐκ τούτου ἐδείχθη ἡ αὐτοῦ τελειότης εἰς τὸ ὑπὲρ ον· εἰ δὲ μὴ ποιήσας πλείονας κόσμους ὁ Θεὸς οὐκ ἐμειώθη, οὐδ᾽ ἄρα ποιήσας ἕνα κόσμον αυξήθη. • • . • ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΙΔ'. Εἰ τὸ εἶναι τῇ δυνάμει τοῦ εἶναι τῇ ἐνεργεία καθέστηκεν ἔλαττον, πῶς ὁ τοῦ κόσμου ποιητής, πρὸ τῆς τοῦ κόσμου ποιήσεως ποιητής ὢν Β κιν, καὶ δύναται. εἰς τὸ ὑπερυψωθῆναι αὐτόν. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. non potuerunt, pro eo atque dictum est : Multa ha C D beo quæ vobis dicam; sed non potestis portare modo: cum autem venerit ille Spiritus veritatis, ducet vos in omnem veritatem ". Ubi vero a Spiritu sancto edo- cti sunt illud: Et ventrem et escas Deus abolebit ™ ; ex opinione Judaica ad sensum translati sunt, statui eorum qui ex mortuis resurgunt, con- venientem: in quo neque esca neque potio, neque matrimonium est; sed angelis Dei similes erunt re- surrectionis filii. Hoc ergo: Non vestrum est, nosse tempora vel momenta, qua Pater posuit in sua po- testate s ; non eo spectat, ut confirmentur qui opi- nione ducti non scienter suscepta interrogaverant, sed ut utraque interrogantium et de tempore et de modo opinio in angustias conjiciatur. Declarat vero et Paulus status illius modum, cum dicit : Non est regnum Dei, cibus et potus, sed justitia et pax, et gan- dium in Spiritu sancto”. QUÆST. CXIII. Si perfectum esse tum demum intelligimus id quod perfectum est, cum omnia ha- bet suis absoluta numeris, perfectum autem id summe est, quod nullam prorsus accessionem vel incrementum recipit: quomodo Deus, qui ante creationem fuit, et postea creationem perfecit, ita opificis et nomen et rem recepit, et cum esset Deus, opifex factus est atque hoc titulo auctus? RESP. Aliud est idem esse, et aliud, alterius esse. Atque idem quidem esse relationem non admittit; alterius autem esse, relationem admittit. Porro cun perfectio Dei in eo sit, quod idem sit, propterea non auget eum id quod alterius est. Et quemad- modum unitati nihil confert ad perfectionem ejus, quod principium sit numeri (nam etiamsi numeri principium non esset, perfecta tamen esset; et principium numeri facta, non aucta tamen est), sic Deus quoque ante creationem perfectus erat, et post creationem auctus non est. Non igitur quid- quam eorum quæ per creationem sunt, Deum adau- gel (Tu enim, inquit, idem es s), sed relationem quam ad creaturam obtinet multifariam (Nimis, inquit, exaltatus es super omnes deos ""), tanquam Pater scilicet, et Dominus, et judex, et pastor, et quæ sunt his similia. Et quemadmodum quia non plures condidit mundos Deus, quod quidem facere potest, non idcirco illius manca perfectio quomi- nus superexaltetur, ita nec uno mundo condito adauctus est, si minime imminutus quia plures non condidit. QUÆST. CXIV. Si potestate esse minus est quam actu esse, quomodo mundi conditor, cum ante mundum conditum potestate conditor fuerit, non * Joan. xvi, 12. * Cor. VI, 13. Act. 1, 7. XCVI, 9. sed prorsus immerito, cum sensus sit abso- Lilas. ss Rom. potui. Forte legendum & Infra leg. 17. st Psal. L1, 28. * Psal. (89) Το τέλειον. Hic apposita fuerat lacuna, (90) Κόσμους. Neque etiam hic lacunam ferre

Α δυνάμει, καὶ οὐκ ἐνεργεία, τῷ τῆς ἐλαττώσεως οὐχ ὑποπίπτει ὀνόματι ; Β τετραμμένου. Οὐ γὰρ μόνον περὶ τῆς ἡμέρας ἐστὶν ἡ ἀμφισβήτησις, ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ εἴδους αὐτοῦ τῆς νηστείας. Οἱ μὲν γὰρ οἴονται μίαν ἡμέραν δεῖν αὐτ τοὺς νηστεύειν, οἱ δὲ δύο, οἱ δὲ καὶ πλείονας· οἱ δὲ τεσσαράκοντα ὥρας ἡμερινάς τε καὶ νυκτερινὰς συμ- μετροῦσι τὴν ἡμέραν αὐτῶν. Καὶ τοιαύτη μὲν ποι- κιλία τῶν ἐπιτηρούντων οὐ νῦν ἐφ' ἡμῶν γεγονυία, ἀλλὰ πολὺ πρότερον ἐπὶ τῶν πρὸ ἡμῶν, τῶν παρὰ τὸ ἀκριβές, ὡς εἰκός, κρατούντων, τὴν καθ᾽ ἁπλό- τητα καὶ ἰδιωτισμὸν συνήθειαν εἰς τὸ μετέπειτα πε ποιηκότων. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ων ἡ δύναμις τῆς ἐνεργείας φυσικῇ ή τινι ἀνάγκῃ ὑφέστηκεν, τούτων ἡ δύναμις ἐλάττων τῆς ἐνεργείας καθέστηκεν. Οὗ δὲ ἡ δύναμις τῆς ἐνερ γείας οὐ φυσικῇ ἀνάγκῃ, ἀλλὰ ἰδίᾳ βουλῇ ὑφέστηκεν, οὗτος ἀνυπόβλητος τῷ τῆς ἐλαττώσεως ονόματι. Διο νοήθης, φησὶ, καὶ πάντα σοι πάρεστιν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΙΕ'. Εἰ τὸ κλίνειν τὸ γόνυ ἐν ταῖς προσευχαῖς τοῦ ἑστῶτας εὔχεσθαι μᾶλλον Θεῷ τοὺς εὐχομένους παρίστησι, καὶ πλεῖον ἐφέλκεται τὴν θείαν συμπάθειαν, διὰ τί ἐν ταῖς κυριακαῖς ἡμέραις, καὶ ἀπὸ τοῦ Πάσχα ἕως τῆς Πεντηκοστῆς, γόνυ οὐ κλι νουσιν οἱ εὐχόμενοι; πόθεν δὲ καὶ ἡ τοιαύτη ἐν ταῖς ἐκκλησίαις εἰσῆλθε συνήθεια; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἐπειδὴ ἀμφοτέρων ἐχρῆν ἡμᾶς ἀεὶ μεμνῆσθαι, καὶ τῆς ἐν ταῖς ἁμαρτίαις πτώσεως ἡμῶν, καὶ τῆς χάριτος τοῦ Χριστοῦ ἡμῶν, δι' ἧς ἐκ τῆς πτώσεως ἀνέστημεν, διὰ τοῦτο ἡ ἐν ταῖς ἐξ ἡμε ραις ἡμῶν γονυκλισία σύμβολόν ἐστι τῆς ἐν ταῖς ἁμαρ τίαις πτώσεως ἡμῶν· τὸ δὲ ἐν τῇ κυριακῇ μὴ κλίνειν γόνυ σύμβολόν ἐστι τῆς ἀναστάσεως, δι' ἧς τῇ τοῦ Χριστοῦ χάριτι, τῶν τε ἁμαρτημάτων καὶ τοῦ ἐπ' αὐτῶν τεθανατωμένου (91) θανάτου ήλευθερώθημεν. Ἐκ τῶν ἀποστολικῶν δὲ χρόνων ἡ τοιαύτη συνήθεια ἔλαβε τὴν ἀρχὴν, καθώς φησιν ὁ μακάριος Εἰρηναῖος ὁ μάρτυς καὶ ἐπίσκοπος Λουγδούνου ἐν τῷ Περὶ τοῦ Πάσχα λόγῳ (92), ἐν ᾧ μέμνηται καὶ περὶ τῆς Πεν μέχρις αλεκτοροφωνίας παρατείνοντες. APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - actu, non buic incommodo subjectus est, ut minus de eo dicatur? RESP. Quorum operandi potestas naturali qua- dam necessitate constat, eorum potestas minor est quam actus. Cujus autem potestas operandi non naturali necessitate, sed propria voluntate constat, in eum minus non cadit. Cogitasti, inquit, et omnia tibi adsunt. QUÆST. CXV. Si genu flectere in precibus ma- gis Deo precantes commendat, quam stantes pre- cari, ac magis divinam misericordiam conciliat: cur Dominicis diebus et a Pascha usque ad Pente- costen, genu non flectunt qui precantur? Unde autem et hæc in ecclesias ingressum habuit consue tudo? RESP. Quia utriusque nos semper memi- nisse oportet, et nostri in peccata lapsus, et gratiæ Christi nostri, per quam ex peccatis surreximus; propterea genuum in sex diebus flexio signum est nostri in peccata lapsus; quod autem die Dominico non flectimus genu, signum est resurrectionis, per quam Christi gratia et a peccatis liberati sumus, et a debita peccatis morte, quæ destructa est. Ab apostolicis autem temporibus initium habuit ejus- modi consuetudo, quemadmodum ait beatus Ire- næus martyr et episcopus Lugdunensis in libro De Paschate, in quo et Pentecostes meminit, in qua non flectimus genu, quia ejusdem momenti est ac codicis ms. legitur Irenæi pacificus animus in fovenda inter Christianos pace, quæ ob diversum Paschæ celebrandi morem pene dissiluit. Sed cum in epistolis, quas ea de re scripsit, ea colligat, quæ alibi aliter, incolumi pace, observari solebant; si hujus quoque insti- luti, ut testatur noster Pseudo-Justinus, mentio- nem fecit, num aliquam varietatem hæc etiam ex- perta consuetudo? Intererat enim Irenæi ea obji- cere Victori Romano episcopo, quorum varia erat, perseverante concordia, observatio; quod quidem clarius erit ex ipsis Irenæi verbis apud Euseb. lib. v, cap. : Neque enim de die ipso controversia s0 - lum est, sed etiam de ipsa forma jejunii. Quidam enim existimant unico die sibi esse jejunandum, alii duobus, alii pluribus : alii vero quadraginta horis, nocturnis et diurnis, diem suum metiuntur. Atque hæc jejunantium varietas, non nostra primum atate nata est, sed multo prius sub iis qui ante nos minus accurate, ut verisimile est, gubernantes, ortam ex simplicitate et imperitia consuetudinem in posterum induxerunt. Hunc locum et sua sponte corruptum et variis interpretationibus vexatum emendare et ex- plicare conabor. Unum est quod clarum et perspi- cuum sit, nempe de jejunio Dominicam resurrectio- nem proxime antecedente aliquid ab apostolis fuisse præscriptum, quod in ecclesiis nonnullis ob eorum, c D qui præerant, negligentiam observari desierit. Pre- terea repugnat omnino constans ille ex quadra- ginta horis nocturnis et diurnis dies. Sed si pro quadraginta horis legamus viginti quatuor, et con- textus enitescet et quam consuetudinem a non- nullis violari moleste ferat Irenæus, facile investi- gabimus. Erat in antiqua Ecclesia mos apostolicus, ut Sabbati sancti dies sine ulle prorsus cibo duce- retur, nec quidquam degustaretur ante galli can- tum post mediam noctem. Præcipitur in Constitu- tionibus apostolicis lib. v, cap. 19: ut reliquis die- bus ante Parascevem hora nona vel respere unusquis- que comedat, vel ut quisque poterit; at Sabbato usque ad gallicinium permaneant, Theophilus Alexandrinus in epist. Paschali apud Hieronymum, tom. 1V, p. 716: Juxta apostolicas traditiones finiamus jejunia intem- pesta nocte octavo decimo die supradicti mensis Phar- muthi, et altero die, qui Dominicæ resurrectionis est symbolam, id est nono decimo ejusdem mensis ve- rum Pascha celebremus. Hieronymus in cap. xxv, Matthæi testatur traditionem apostolicam perman- sisse, ut in die vigiliarum Pascha ante noctis dimi- dium populos dimittere non liceat. Vid. Method. in Conviv. Virg. apud Combefis. p. 85, et Palladium Vit. S. Joannis Chrysostomi p. 84, ubi eadem lau- datur apostolica consuetudo. Sed tamen quamvis transmissa ab apostolis fuisset, non eanidem ubi- que auctoritatem obtinebat. Nam, ut legimus in can. S. Dionysii Alexandrini, jejunium Sabbato sancto sub galli cantum solvendum esse censebant Romani Christiani: non deerant ecclesiæ, in qui- bus id vespere faciendum videretur. Dionysius Ale- xandrinus, ea de re consultus, ut negligentes et in- temperantes reprehendit eos qui nimium festinant et ante mediam noctem jejunium solvunt. Non vi- dentur Irenæi querelæ alio pertinere. Non enim eos vituperasset qui totum Sabbati diem jejuni tradu- cebant; nihil enim amplius præscribebat aposta. (91) Τεθανατωμένου. Ad marginem utriusque (92) Ἐν τῷ Περὶ τοῦ Πάσχα λόγῳ. Enituit S.

τηκοστῆς, ἐν ᾗ οὐ κλίνομεν γόνυ, ἐπειδὴ ἰσοδυναμεί τῇ ἡμέρᾳ τῆς Κυριακῆς, κατὰ τὴν ῥηθεῖσαν περὶ αὐ τῆς αἰτίαν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΙϚ'. Εἰ ἀνιστάμενος ὁ Δεσπότης ἀπὸ τοῦ μνήματος τὰ ἐντάφια ἐν τῷ τάφῳ κατέλιπε, πῶς μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἢ γυμνὸν αὐτὸν ὀφθέντα, ἢ ἑτέ ρωθεν αὐτὸν ἐσθῆτα κομισάμενον ἡ Γραφὴ οὐχ ἱστό ρησεν; Εἰ δὲ μήτε ἑτέρωθεν ἀμφιάσματα εἴληφε, μήτε γυμνὸς τοῖς τότε αὐτὸν ὁρῶσιν ἐφαίνετο, πῶς ἀληθὲς, ὅτι τὰ ἱμάτια ἐν τῷ τάφῳ κατέλιπεν; • • ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τὰ μὲν ἱμάτια τοῦ Σωτῆρος, μετά τὸ σταυρωθῆναι αὐτὸν οἱ στρατιῶται διεμερίσαντο· τὰ δὲ μετ' αὐτοῦ εἰσενεχθέντα εἰς τὸν τάφον (95), ἐ εσίαν τοῦ ζῶντος ἀνεπιτήδεια ἦν. Τὰ δὲ ἱμάτια & εφόρει ὁ Κύριος μετὰ τὴν ἀνάστασιν, ἢ ἐδημιούρ γησεν, ἢ ἔλαβεν ἀλλαχόθεν, ὡς ἔλαβε καὶ τὸν πῶλον εἰς κάθισμα. Εκάτερον γὰρ ἡδύνατο, καὶ τὸ δημιουρ- γῆσαι καὶ τὸ λαβεῖν ἀλλαχόθεν. Πολλῶν δὲ ὄντων τῶν ὑπὸ τοῦ Κυρίου λεχθέντων, ὧν ἡ θεία Γραφὴ τὰς ἱστορίας οὐ περιέχει, ἐξ ἀνάγκης καὶ τὰ μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐνδύματα (94) . . . ιν εὔλογον τὸ ἐκ πάν- των τῶν ἀνιστορ . . . . ἀνιστορήτου ζητεῖν τὴν αἰτίαν, τοῦ ἀνιστορήτου κατασκευάζειν τὴν ἀπορίαν περὶ τοῦ ἐνδύματος τοῦ Κυρίου, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς δυνά- μεως αὐτοῦ λαβεῖν τὴν πίστιν περὶ τοῦ ἐνδύματος αὐτοῦ. οὐ ... .... ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΙΖ'. Εἰ σῶμα παχυμερὲς θυρῶν και κλεισμένων κεκωλυμένην ἔχει τὴν πάροδον, πῶς μετά τὴν ἀνάστασιν πρὸς τοὺς μαθητὰς τῶν θυρῶν κεκλει σμένων εἰσῆλθεν ὁ Κύριος; Αλλ' εἰ μὲν ἀληθὲς, ὅτι τὰ κεκλεισμένων τῶν θυρῶν ἔνδον ορώμενον σῶμα ἐτύγχανε, πῶς ὁ λίθος ὁ τῷ Δεσποτικῷ ἐπικείμενος μνήματι ὑπὸ τοῦ ἀγγέλου ἀπεκυλίσθη διὰ τὴν αὐτοῦ τοῦ σώματος ἔγερσιν ; εἰ δὲ ἀληθεύει ἡ Γραφὴ περὶ τῆς τῶν θυρῶν λέγουσα κλείσεως, δῆλον ὅτι οὐ σῶμα, ἀλλὰ πνεῦμα εἰσῆλθεν. Εἰ δὲ τὸ σῶμα ποτὲ μὲν ἦν σῶμα, ποτὲ δὲ πνεῦμα ἐγίνετο, πῶς οὐχὶ τροπὴν τὰ τῆς τοῦ σώματος οὐσίας ἐδέχετο ; 'ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὥσπερ οὐ κατὰ τὴν ἐκ τοῦ σώματος εἰς τὸ πνεῦμα τροπήν περιεπάτησεν ὁ Κύριος ἐπὶ τὴν θάλασσαν, ἀλλὰ τῇ θείᾳ αὐτοῦ δυνάμει βατὴν ἐποίησε τὴν εἰς περιπάτησιν ἄβατον θάλασσαν οὐ μόνον τῷ ἑαυτοῦ σώματι, ἀλλὰ καὶ τῷ τοῦ Πέτρου, οὕτως τῇ ἑαυτοῦ θείᾳ δυνάμει καὶ τοῦ μνήματος ἐξῆλθε, τοῦ λίθου ἐπικειμένου τῷ μνήματι, καὶ πρὸς τοὺς μαθη- τὰς εἰσῆλθε τῶν θυρῶν κεκλεισμένων. Οὐ γὰρ διὰ τὴν αὐτοῦ ἔγερσιν τοῦ λίθου ἐκ τοῦ μνήματος ἐγένετο ἡ ἀφαίρεσις, ἀλλὰ διὰ τὸ δηλωθῆναι τοῖς ὁρῶσι τὴν ὑπηρεσίαν. τῶν ὑπὸ τοῦ Κυρίου γεγονέναι λεχθέντων, γεγονέναι καὶ τὰ μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐνδύματα ἀνιστόρητα ὄντα, οὐκ ἔστιν εὔλογον τὸ ἐκ πάντων ἀνιστορήτων μόνου τούτου ανιστορήτου ζητεῖν τὴν αἰτίαν, οὐρ ἐκ τοῦ. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. A dies Dominica secundum allatam de hac die cau- B C sain. QUAEST. CXVI. Si resurgens Dominus ex mo numento linteos in sepulcro reliquit, quomodo il- lum post resurrectionem aut nudum apparuisse, aut aliunde vestimenta sumpsisse Scriptura non enarravit? Quod si nec aliunde amiculum sumpsit, nec nudus his, qui eum tunc viderunt, apparuit: quomodo verum est vestimenta illum in sepulcro. reliquisse? RESP. Salvatoris quidem vestimenta milites, postquam illum crucifixere, partiti sunt; quæ au- tein cum eo in sepulcrum illata sunt, ad usum vi- ventis idonea non erant. Quæ vero post resurrectio- nem Dominus vestimenta gestavit, ea vel creavit vel aliunde sumpsit, quemadmodum et pullum sum- psit cui insideret. Utrumque enim poterat, et ' creare et aliunde sumere. Cum autem multa sint de Domino dicta, quorum historiam divina Scri- plura non continet, necessario et Christi vestimenta cum in hoc numero ponenda sint, æquum non est ex tot rebus, quæ narratæ non fuerunt, de hac una causam quærere cur narrata non fuerit: neque ex eo quod narrata non fuerit, dubitatio con- flanda de Domini vestimentis, sed ex ejus potentia fides Domini vestimentorum repetenda. QUÆST. CXVII. Si corpus crassum foribus clausis prohibitum habet ingressum, quomodo post resurrectionem ad discipulos januis clausis venit Dominus? Quod si verum est id quod foribus clau- sis intus visum est, fuisse corpus, quomodo lapis Dominico impositus monumento ab angelo revolu⚫ tus est propter ipsius corporis resurrectionem ? Sin. autem verum est quod dicit Scriptura januas fuisse clausas, manifestum est non corpus, sed spiritum ingressum fuisse. Sed si corpus alias corpus erat, alias spiritus fiebat, quomodo non mutata corporis essentia ? RESP. Quemadmodum non corporis in spiritum mutatione ambulavit Dominus super mare, sed di- vina sua potestate impervium ad ambulandum mare perviuun fecit non suo solum, sed etiam Petri cor- pori: ita divina sua potestate et e monumento exiit, D cum lapis monumento impositus esset, et ad disci- lica traditio. Multo minus eos reprehendisset qui duobus aut pluribus diebus jejuni manebant. Hi ergo soli in illius reprehensionem incurrerunt, qui non exspectabant galli cantum, sed horis viginti quatuor a cœna hesterna elapsis cibum sumebant. Horum accurata diligentia in horis nocturnis et diurnis numerandis confirmat id quod dixi, eos je- junii legem sic interpretatos esse, ut diem suum non quadraginta horis, ut est in textu, sed viginti quatuor metirentur. Neque enim numerantur horæ, ubi fervor præcepti finibus non coercetur. His adde numerum quadragenarium cum eo, quem restitui- pulos venit januis clausis. Non enim propter ipsius resurrectionem lapis e monumento ablatus est, sed ut videntibus ostenderetur resurrectio, Nam cum in monumento illius quidem vestes, quibuscum sepul- mus, facile confundi. Uterque enim litteris non multum discrepantibus in codicibus mss. expri- mitur. Infra vel legendum vel illud subintelli- gendum. (93) Τὸν τάφον. Sequentia explentur legendo εἰς (94) Ενδύματα. Sic totum hunc locum emendo,

ἡ ἀνάστασιν. Τὸ γὰρ ἐν τῷ μνήματι τὰ μὲν τοῦ ἐντα φιασμοῦ αὐτοῦ ὁρᾷν ἱμάτια, αὐτὸν δὲ μὴ ὁρᾷν, δεῖ μα τῆς αὐτοῦ ἐναργέστατον γέγονεν ἀναστάσεως Χρή δὲ ἡμᾶς ἐννοῆσαι, ὅτι τὰ ἰσοδύναμα τὴν αὐτὴν ἔχει πίστιν συγχωρουμένων αὐτῶν, καὶ τὴν αὐτὴν ἔχει πίστιν ἀναιρουμένων αὐτῶν. Ἰσοδυναμεῖ δὲ τὸ περι πατεῖν ἐπὶ τὴν θάλασσαν ἐν ἀτρέπτῳ (95) σώματι τῷ εἰσελθεῖν πρὸς τοὺς ἀποστόλους ἐν ἀτρέπτῳ σώματι τῶν θυρῶν κεκλεισμένων. Καὶ ὅτι τὰ ὑπὲρ φύσιν ἐν τῇ φύσει γιγνόμενα κατὰ τὴν θείαν δύναμιν ἀδύνατον κατὰ τὸν λόγον τῆς φύσεως ποιήσασθαι τὴν παρά στασιν· διὸ, πτοηθέντων τῶν μαθητῶν ἐπὶ τῇ τοιαύτη εἰσόδῳ, ἐπέτρεψεν αὐτοῖς ψηλαφἂν τοὺς πεπονθότας τόπους τοῦ σώματος αὐτοῦ, ὅτι οὐ κατὰ τροπὴν τοῦ σώματος εἰς πνεῦμα ἐποίησεν εἰς αὐτοὺς τὴν εἴσο Β δον, ἀλλὰ ἐν παχυμερεῖ σώματι τῇ θείᾳ αὐτοῦ δυνά- μει ποιητικῇ τῶν ὑπὲρ φύσιν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΙΗ. Εἰ πάντα ὁ Θεὸς ποιήσας κατά κύκλον τῆς φύσεως τοῦ παντὸς Δεσπότης καθέστηκε διὸ καὶ Δαβὶδ ἐν παντὶ τόπῳ τῆς τοῦ Κυρίου δεσποτείας εὐλογεῖν ἡμῖν τὸν Κύριον ἐγκελεύεται· ὁμοίως δὲ καὶ ὁ ᾿Απόστολος ἐν παντὶ τόπῳ ἐπαίρειν ἡμᾶς πρὸς τὸν Θεὸν ὁσίους χεῖρας ἐντέλλεται· διὰ τί ὡς σεμνὸν ἔρ γον τε καὶ οἰκητήριον θεῖον τὸ πρὸς τὸ ἡλιακὸν κλίμα νομίζοντες, ἐν αὐτῷ ἀφορῶντες, τοὺς ὕμνους καὶ τὰς προσευχὰς τῷ Θεῷ ἀναπέμπομεν; Τίνες δὲ καὶ οἱ ταύτην τὴν συνήθειαν τοῖς Χριστιανοῖς ἐκδιδάξαντες; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἐπειδὴ τῶν παρ' ἡμῖν τὰ τιμιώ τερα εἰς τιμὴν τοῦ Θεοῦ ἀφορίζομεν, κατὰ δὲ τὴν τῶν ἀνθρώπων ὑπόληψιν τιμιωτέρα ἐστὶν ἡ ἀνατολή τῶν ἄλλων μερῶν τῆς κτίσεως· διὰ τοῦτο ἐν τῷ καιρῷ τῆς προσευχῆς νεύομεν πρὸς ἀνατολὴν πάντες. Καθ- ἀπερ τῇ δεξιᾷ χειρὶ ἐν ὀνόματι Χριστοῦ κατασφρα γίζομεν τοὺς τῆς σφραγίδος ταύτης δεομένους, ἐπειδὴ τιμιωτέρα νενόμισται τῆς ἀριστερᾶς, καίτοι θέσει, καὶ οὐ φύσει διαφέρουσα ταύτης υπάρχει· οὕτως καὶ ἡ ἀνατολὴ, ὡς τιμιώτερον μέρος τῆς κτίσεως, εἰς προσκύνησιν Θεοῦ ἀφώρισται. Οὐκ ἐναντιοῦται δὲ τῇ προφητικῇ τε καὶ ἀποστολικῇ φωνῇ τὸ πρὸς τὴν ἀνα- τολὴν ποιεῖν ἡμᾶς τὰς εὐχάς. Ἐν παντὶ γὰρ τόπῳ ὑπάρχει ἡ ἀνατολὴ τοῖς εὐχομένοις· καὶ ἐπειδὴ ἐφ' ὁ μέρος τὴν ὁρατὴν αἴσθησιν κεκτήμεθα, κατὰ τοῦτο τὸ μέρος προσκυνοῦμεν, ἀδύνατον δὲ ἐν τῷ καιρῷ τῆς προσευχῆς εἰς τὰ τέσσαρα μέρη τῆς κτίσεως ἀποβλέ- πειν· διὰ τοῦτο, εἰς τὸ ἐν μέρος τῆς κτίσεως άψο ρῶντες, ποιοῦμεν τὴν προσκύνησιν, οὐχ ὡς μόνον ἔργον τοῦ Θεοῦ, οὐδ᾽ ὡς εἰς κατοικητήριον τοῦ Θεοῦ τοῦτο ἀφωρισμένον, ἀλλ᾽ εἰς τόπον προσκυνήσεως τῆς παρ' ἡμῶν προσαγομένης Θεῷ τεταγμένον. Τὸ δὲ ἔθος, παρ' ὧν εἴληφεν ἡ Ἐκκλησία τὸ εὔχεσθαι, παρὰ τούτων εἰληφέναι (96) καὶ τὸ ποὺ εὔχεσθαι, τοῦτο δὲ παρὰ τῶν ἁγίων ἀποστόλων. ἀπιστίαν ἀναιρουμένων. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΙΘ. Εἰ μήτε τοὺς ἐκ τῶν δένδρων καρπούς (97), μήτε τῆς τῶν χρεῶν ἐδωδῆς οἱ πρὸ τοῦ τικῇ αἰσθήσει κεχρήμεθα. - APPENDIX. — PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. tus fuerat, viderentur, ipse autem non videretur, signum id fuit manifestissimum ipsius resurrectio- pis. lllud autem nobis considerandum est, quæ ejusdem sunt momenti, ea et concessa pariter credi, et negata pariter rejici. Idem autem valet mare per- ambulare in corpore mutabili, ac ingredi ad apo- stolos in corpore immutabili foribus clausis. Et quia quæ supra naturam in natura fiunt divina po- tentia, ea petita ex natura ratione demonstrari non possunt, propterea exterritis discipulis ad ejusmodi ingressum permisit ut contrectarent corporis sui partes, quæ passæ fuerant, ac viderent se non cor- poris mutatione in spiritum ad eos ingressum esse, sed in solido corpore, divina sua virtute ea, quæ supra naturami sunt, operante. QUÆST. CXVIII. Si Deus, quia omnia fecit, quæ naturæ ambitu continentur, universi Dominus exstitit, unde et David hortatur ", ut in omni loco Domini dominationis benedicamus Dominum, et Apostolus similiter præscribit "7, ut in omni loco sanctas manus ad Deum tollamus, quare ut opus venerabile et Dei sedem habentes eam partem, quæ ad solem orientem posita est, ad eam respicimus, cum hymnos et preces Deo offerimus? Quinam autem hanc etiam consuetudinem Christianos edocuerunt? RESP. Quando quidem quæ apud nos præstan- țiora sunt, ea in honorem Dei destinamus, hominum autem opinione praestat oriens cæteris mundi parti- c C bus: propterea precationis tempore convertimur ad orientem onines. Quemadmodum dextra manu in pomine Christi consignamus eos, qui hoc signaculo indigent, quia honorabilior existimatur quam læva, quamvis situ, non natura dliferat, ita oriens, ut pars mundi præstantior, ad Deum adorandum desti- natus. Nec propheticæ autem, nec apostolicæ voci repugnat, ut ad orientem precemur. Nam in omni loco præsto est oriens precantibus; et quia in quam mundi partem aspiciendi facultate utimur, ad eam adoramus, fieri autem non potest, ut précationis tempore ad quatuor mundi partes respiciamus, propterea ad unam mundi partem respicientes ado- rationem perficimus, non quod sola sit opus Dei et Deo ad habitandum destinata, sed ad locum adora- D tionis, quam Deo exhibemus, apposita. A quibus autem precandi morem, ab lis et alicubi precandi consuetudinem accepit Ecclesia, id est a sanctis apostolis. QUÆST. CXIX. Si neque arborum fructibus, neque escis carnium homines ante diluvium ute- Psal. LII, 22. " Tim. 11, 8. gendum videtur rum quidem fructus cibum ante diluvium fuisse, (95) Ἐν ἀτρέπτῳ. Leg. τρεπτί. Paulo ante le- (96) Ελληνέναι. Leg. εληξε. Supra leg. τη δρα- (97) Καρπούς. Cum absurdum dictu sit ne arbo

κατακλυσμού μετελάμβανον, καθώς τινες τῶν πατέ- ρων ἐδίδαξαν, πῶς ὁ ᾿Αβελ ἐκ τῶν στεάτων τῶν προ- βάτων ὧν ἐποίμαινε, καὶ ὁ Κάϊν ἐξ ὧν ἐγεώργει καρ πῶν τῆς γῆς ὁμοίως προσέφερε ; καὶ δῆλον, ὡς ἑκά τερος αὐτῶν, τῆς οἰκείας βρώσεως προτιμῶν τὸ θεῖον, τῇ τοιαύτῃ θυσίᾳ ἐκέχρητο. Εἰ δὲ τὰ ἄχρηστα αὐτοῖς τῷ Θεῷ προσεκόμιζον, πῶς τῇ τοιαύτῃ προσφορᾷ τὸ ἀεὶ ὃν οὐχ ὕβριζον; Αζήμιον γὰρ αὐτῷ καὶ χλευα στικὴν χάριν ἕκαστος αὐτῶν κατετίθετο. Πῶς οὖν ἡ μὲν τοῦ Κάϊν θυσία ἀπόβλητος, τὰ δὲ τοῦ ᾿Αβελ δῶρα αἰδέσιμα γέγονεν; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὁ μακάριος Απόστολος, ὁ τῶν πα τέρων πατὴρ καὶ εὐσεβείας διδάσκαλος, φησί· Τίς φυτεύει ἀμπελῶνα καὶ ἐκ τοῦ καρποῦ αὐτοῦ οὐκ ἐσθίει; Τίς ποιμαίνει ποίμνιον καὶ ἐκ τοῦ γάλα κτος τῆς ποίμνης οὐκ ἐσθίει; ἀντὶ τοῦ, οὐδείς. Αλλ' εἰ μηδεὶς, δῆλον ἄρα, ὅτι οὐδὲ ὁ ᾿Αβελ εποίμαινε τὴν ποίμνην, ἵνα μὴ ἐσθίῃ τοῦ γάλακτος τῆς ποίμνης αυ τοῦ, οὔτε ὁ Κάϊν εγεώργει τὴν γῆν, ἵνα μὴ ἐσθίῃ τῶν καρπῶν αὐτῆς. Ἔτι δὲ, εἰ ἄχρηστοι ἦσαν τῷ Κάϊν οἱ καρποὶ τῆς γῆς, τίνος ένεκεν τοῖς χείροσι μὲν ἐτίμα τὸν Θεὸν, τοῖς κρείττοσι δὲ αὐτὸν τοῦ Θεοῦ προετίμησε (διὸ ἀπόβλητος αὐτοῦ γέγονεν ἡ θυσία), μὴ χρή- ζων (98) τῶν καρπῶν τῆς γῆς; Εἰ δὲ προετίμησεν ὁ μὲν ᾿Αβελ τῆς ἰδίας χρείας τὸν Θεὸν, ὁ δὲ Κάϊν τὴν ἰδίαν χρείαν τοῦ Θεοῦ, δῆλον ἄρα, ὅτι ἕκαστος αὐτῶν τῆς ἐκ τῶν οἰκείων πόνων έχρηζε θεραπείας. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΚ'. Εἰ βασιλείαν τοῦ Θεοῦ τὴν ἀνά- στασίν τινες ὑπειλήφασι, δίκαιοι δὲ καὶ ἁμαρτωλοὶ ταύτης ἀξιωθῆναι πιστεύονται, πῶς τοὺς τὰ ἀπηγο- ρευμένα ποιήσαντας ἀποκληρονόμους ὁ Παῦλος ἀπέ- φαινε, φήσας, ὅτι οὔτε πόρνοι, οὔτε μοιχοί, καὶ οἱ ἐφεξῆς, βασιλείαν (99) Θεοῦ κληρονομήσουσιν; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Βασιλείαν Θεοῦ οἶδεν ἡ θεία Γραφή ὀνομάζειν οὐ τὴν ἀνάστασιν ἁπλῶς, ἀλλὰ τὴν μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἀποκατάστασιν, ἐν ᾗ γίνεται κολαζο- μένων τε καὶ δοξαζομένων ἡ διαίρεσις, τοῦ Θεοῦ ὑπὸ τάντων ἀναμφιβόλως ὁμολογουμένου, τοῦ τὴν δόξαν ἐν τοῖς δοξαζομένοις ἐνεργοῦντος καὶ τὴν κόλασιν ἐν τοῖς κολαζομένοις. Ακούσονται, φησί, τῆς φωνῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ οἱ ἐν τοῖς μνημείοις, καὶ ἐξε- λεύσονται οἱ τὰ ἀγαθὰ ποιήσαντες εἰς ἀνάστασιν ζωῆς· οἱ δὲ τὰ φαῦλα πράξαντες εἰς ἀνάστασιν κρίσεως. Διήρηται οὖν ἡ ἀνάστασις εἰς ζωὴν καὶ κρίσιν κατὰ τὰς διαφορὰς δικαίων τε καὶ ἀδίκων. Ἐπὶ πλέον γὰρ ἡ ἀνάστασις τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ· ἡ μὲν γὰρ ἀνάστασις δικαίους τε καὶ ἀδίκους περιέ- χει, ἡ δὲ βασιλεία τοῦ Θεοῦ μόνους τους δικαίους περ ριέχει. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΑ' Εἰ ἀναθεματισμὸν μόνον ἐπὶ τῶν ἀτόπων ἡ Παλαιά τε καὶ Νέα Διαθήκη ἐπίσταται, πῶς ὁ μακάριος Πέτρος, ἐν τῷ πάθει τὸν Δεσπότην # μηδενὸς εἰ μὴ τοῦ ἐκ τῶν δένδρων καρπού, μήτε τῆς, μή χρήζοντος μή χρήζουσα. βεβαίαν. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. A bantur, ut Patrum nonnulli dixere: quomodo Abel Cor. 15, sic emendandum videtur: El etc. Si neque ullo misi arborum, fructu, neque eɛcis carnium homines ante diluvium utebantur, elc. Ex Addendis et Entendandis. B C D ex adipe ovium, quas pascebat, et Cain ex fructi- bus terra, quos colebat, munus similiter obtulit ? Liquet utrumque, dum proprio cibo Deum priorem ac potiorem habet, ejusmodi sacrificio usum esse. Quod si quæ inutilia ipsis erant, ea obtulerunt Deo, quomodo ejusmodi munere id quod semper est non contumelia affecerunt? Immune enim illi et ridiculum donum uterque offerebat. Quomodo igitur Caini rejecta victima, Abelis vero dona in pretio fuerunt? RESP. Beatus Apostolus patrum pater et pietatis doctor ait : Quis plantat vineam et de fructu ejus non edit ? Quis pascit gregem et de lacte gregis non manducatus ? id est, nemo. Quod si neno, liquet profecto neque Abelem ita gregem pavisse, ut de lacte gregis sui non ederet, neque Cainum ita co- luisse terram, ut de frugibus ejus non vesceretur. Præterea si inutiles erant Caino fruges terræ, cur deterioribus Deum colebat, in melioribus vero seip- sum Deo potiorem habebat (unde et rejecta illius victima), si frugibus terre non indigebat? Quod si Abel proprio usu Deum potiorem habuit, Cain au- tem proprium usum Deo prætulit, liquet profecto utrumque illorum commodis, quæ ex propriis labo ribus percipiebant, indiguisse. QUÆST. CXX. Si regnum Dei resurrectionem esse nonnulli existimarunt, hanc autem et justi et peccatores sortituri creduntur, quomodo qui velita committunt, eos exhæredes declarat Paulus, dicens : Neque fornicarii, neque adulteri, et qui deinceps .. censentur, regnum Dei possidebunt se ? RESP. Regnum Dei solet divina Scriptura appel- lare non resurrectionem simpliciter, sed eam, quæ post resurrectionem futura est, restitutionem, in qua puniendorum et glorificandorum fit distinctio, omnibus Deum manifeste confitentibus, qui gloriam in glorificandis operatur et poenam in puniendis. Audient, inquit, vocem Filii Dei qui in monumentis sunt, et exibunt qui bona egerunt in resurrectionem vitæ, qui vero mala, in resurrectionem judicii Divisa est igitur resurrectio in vitam et judicium, pro justorum et injustorum discrimine. La- tius enim patet resurrectio, quam regnum Dei. Nam resurrectio justos et injustos complectitur, regnum autem Dei solos justos. QUÆST. CXXI. Si anathematismum in rebus tantum nefandis et Vetus et Novum Testamentuni usurpant, cur beatus Petrus in Passione Dominum existimavit vel Parenthe sis, quam apposui, locuin illustrat. Stephanus et mss. 7. » 1 Cor. v1, 9. 66 Joan. v, 25. (98) Μὴ χρήζων. Frustra Sylburgius legendum (99) Βασιλείαν. Sic emendavit Sylburgius. R

ἀρνούμενος, ἀναθεματίζειν ἤρξατο ; Τίς δὲ ἡ διαφορὰ ἑκατέρων, τουτέστι τοῦ ἀναθεματισμοῦ καὶ τοῦ και ταθεματισμοῦ, καὶ τί τὸ ὑπὸ θατέρου σημαινό μενον ; σs καταφυσήσασαι καὶ καταθεματίσα- σαι αυτόν. Εt ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. 'Ανάθεμα λέγεται τὸ ἀνακείμενον καὶ ἀφωρισμένον Θεῷ, καὶ εἰς κοινὴν χρῆσιν μηκέτι λαμβανόμενον, ἢ τὸ ἀπηλλοτριωμένον Θεοῦ διὰ κατ κίαν· κατάθεμα (1) δέ ἐστι τὸ συνθέσθαι τοῖς ἀναθε ματίζουσιν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΚΒ'. Εἰ ὥραις καὶ ἡμέραις τὰ καθ' ἡμᾶς οὐ κατέχεται, πῶς ἐν τῷ γάμῳ ὁ Κύριος έλεγε τὸ, Οὔπω ἥκει ἡ ὥρα μου; καὶ ὁ Εὐαγγελιστής περὶ αὐτοῦ τὸ, Οὐδεὶς ἔβαλε τὰς χεῖρας ἐπ' αὐ τὸν, ὅτι οὔπω ἦλθεν ἡ ὥρα αὐτοῦ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ καὶ ὥραις καὶ ἡμέραις τὰ καθ᾿ ἡμᾶς οὐ κατέχεται, ἀλλ' ὅμως τῶν παρ' ἡμῶν ἢ περὶ ἡμᾶς γιγνομένων τὰ μὲν γίνεται ἐν ἐπιτηδείῳ καιρῷ, τὰ δὲ ἐν ἀνεπιτηδείῳ. Καλεῖ οὖν ἡ θεῖα Γραφὴ τὸν ἐπιτήδειον πρὸς τὸ γινόμενον πρᾶγμα καιρόν, παρ- ουσίαν τῆς ὥρας, τὸν δὲ ἀνεπιτήδειον ἀπουσίαν τῆς ὥρας· καὶ ἐπειδὴ μετὰ τὴν ποίησιν τοῦ οἴνου και ρὸν ἐπιτήδειον ἡγεῖτο ὁ Κύριος τῆς ἐκ τοῦ γάμου ἀναχωρήσεως, διὰ τοῦτο πρὸ τῆς ποιήσεως τοῦ οἴνου εἶπεν ὁ Κύριος· Οὔπω ἧκεν ἡ ὥρα μου. Καὶ πάλιν, ἐπειδὴ ἐν τῷ καιρῷ τοῦ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων ἐχρῆν τὸν Κύριον συλληφθῆναι, καὶ παθεῖν ἃ ἔπαθε, διά τοῦτο πρὸ τοῦ Πάσχα ἐῤῥήθη περὶ αὐτοῦ τὸ, ΑΛΛ' οὐδεὶς ἐπέβαλεν ἐπ' αὐτὸν τὰς χεῖρας, ὅτι οὔπω ἐλήλυθεν ἡ ὥρα αὐτοῦ· οὐ τῆς ἀνάγκης τῆς ὤρα; κωλυούσης αὐτοῦ τὴν σύλληψιν, ἀλλ' ἡ τοῦ Θεοῦ πρός νοια (2).... τῇ ἀνάγκῃ τῆς ὥρας ἐκωλύετο τοῦ Κυ ρίου ἡ σύλληψις, καὶ οὐκ ἂν ταύτην προσήψεν ή θεία Γραφὴ τῷ χωρίῳ τῷ τοῦ τόπου. Ἀνεχώρησε, φησίν, ὁ Ἰησοῦς εἰς τὴν Γαλιλαίαν. Οὐ γὰρ ἤθελεν ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ περιπατεῖν, ὅτι Ἰουδαῖοι ἐζήτουν αυτ τὸν ἀποκτεῖναι· ἀλλ᾽ οὐδὲ πρὸ τούτου εἰς Αἴγυπτον ἀνεχώρει, ἱκανῆς οὔσης τῆς ἀνάγκης τῆς ὥρας φυ λάττειν αὐτὸν ἀσύλληπτον. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΚΓ'. Εἰ τὸ ἀγαθὸν ἁπάντων ἐπὶ τὸ κάλλιστον, καὶ τὸ κακυνόμενον τῶν ὄντων ἐστὶ τὸ χείριστον· καὶ ἀγαθὸς μὲν ἔστιν ὁ Θεὸς, κακυνόμενος δὲ ὁ ἄνθρωπος, ἁπάντων τὸ κάκιστον· οὐδὲ γὰρ τῶν ὄντων ἕτερον, οὐρανοῦ λέγω, καὶ γῆς, ἀέρος, φωστή ρων, καὶ τῶν τοιούτων, δυνάμενον (3) κακύνεσθαι κέ- Ο κτηται. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ ἀνθρώπου ἕνεκεν τὰ ἄλλα όνομα- σθέντα ἐστὶ, τὰ δὲ τινὸς ἕνεκεν ὑπάρχοντα, ἐλάττονα ἐκείνου ἐστὶ, κάλλιστος ἄρα ἐστὶν ὁ ἄνθρωπος, ὁ ὑπὲρ τὰ δι' αὐτὸν ὑπάρχοντα. Εἰ δὲ καὶ αὐτὸ τὸ καὶ κύνεσθαι συντελεῖ τι πρὸς τὴν βελτίωσιν τοῦ ἀνθρώ που, κάλλιστόν ἐστιν ὁ ἄνθρωπος, καὶ κατὰ τοῦτο ὑπὸ τῆς θείας προνοίας τοῖς κακωτικοῖς ἰατρευόμενος ἣν γνώμην όντως καταφυσή σαντας καὶ καταθεματίσαντας, τοῦ Θεοῦ προνοίας. Εἰ γὰρ τῇ APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - negans anathematizare coepit? Quodnam autem A utriusque discrimen, id est, anathematismi et cata- thematismi, et quid separatim significant? RESP. Anathema dicitur id quod consecratum est et sepositum Deo, nec jam in communem usum assumitur, vel quod a Deo propter nequitiam ab- alienatum est; catathema autem est assentiri ana- thematizantibus. QUÆST. CXXII. Si horis et diebus res nostræ non continentur, cur in nuptiis Dominus dicebat : Nondum venit hora mea ? et cur de illo dicit evangelista : Nemo misit manus in illum, quia non- dam venerat hora ejus 61? RESP. Etsi horis ac diebus res nostræ non con- tinentur, eorum tamen, quæ a nobis funt, aut no- B bis eveniunt, alia opportuno fiunt tempore, alia non opportuno. Vocat igitur divina Scriptura oppor- Cauum ad id quod fit tempus, præsentiam horæ; non opportunum, absentiam horæ; et quia Domi- nus tempus opportunum esse ducebat a nuptiis dis- cedendi, postquam vinum fecisset, propterea ante- quam vinum fecisset, dicebat, Nondum venit horamea. Et quia tempore Paschæ Judæorum oportebat Donii- num comprehendi et ea pati quæ passus est, propter- ea ante Pascha dictum est de illo: Nemo misit in il- lum manus, quia nondum venerat hora ejus, non horæ necessitate quominus comprehenderetur prohibente, sed Dei providentia. Nam si horæ necessitate pro- bibita fuisset Domini comprehensio, non id attri- buisset divina Scriptura regioni loci. Secessit, in- quit, Jesus in Galilæam. Non enim volebat in Judæa ambulare, quia Judæi quærebant eum interficere " ; sed nec antea in Ægyptum secessisset, cum neces- sitas horæ idonea fuisset, quæ eum, quominus com- prehenderetur, custodiret. QUÆST. CXXIII. Si id quod bonum est, om- nium præstantissimum est, quod autem ærumno- sum, omnium pessimum, ac bonus quidem Deus, homo autem ærumnosus, omnium homo pessimum. Non enim aliud ex iis, quæ exsistunt, cœlo videlicet et terra, aere, luminaribus et aliis ejusmodi, potest in erumnis esse. RESP. Si propter hominem sunt alia, quæ nomi- nata sunt, quæ autem propter alium sunt, minora illo sunt, praestantissimus profecto est homo, qui rebus propter ipsum exsistentibus superior est. Quod si et ipsæ ærumnæ aliquid afferunt, ut melior fiat homo, præstantissimus sane homo, et idcirco a di- vina Providentia ærumnis sanatur ex propria volun- Joan. 11, 4. 6ª Joan. vii, 30. Ibid. 1. lib. 1, c. 13, n. 4, quasdam ex fidelissimis mulieri- bus, exsufflantes et catathematizantes Marcum, sepa · rasse se ab illo, cap. 16, n. : Quam sententiam digne exsufflantes et catathematizantes oportet porro alicubi C et longe fugere ab eis, etc. Idem ergo est apud Irenæum catathematizare ac anathematizare. (1) Κατάθεμα. Αliter Irenæus apud quem legimus (2) Αλλ' ἡ τοῦ Θεοῦ πρόνοια. Leg. ἀλλὰ τῆς (3) Δυνάμενον. Legit Sylburgius δυνάμεων.

ἀπὸ τῆς ἰδίας γνωμικῆς αὐτοῦ κακίας. Χρὴ δὲ τὸν & βουλόμενον τὸν ἀγαθὸν ἄνθρωπον (4) καταμαθεῖν, πρὸς τὸ τέλος ἀποβλέπειν τὸ μετὰ τὴν ἀποβίωσιν ἀποκείμενον ἀνθρώπῳ. Ἐκεῖνος γὰρ τῆς παρούσης ζωῆς ἐστιν ὁ καρπός, τουτέστι μακαριότης ἀτελεύτη- · τος ἀντὶ τῆς ολιγοχρονίου καχυνομένης ζωῆς. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΚΔ'. Εἰ τῆς ἑκάστου βιώσεως προ- γνώστης ὁ Δεσπότης καθέστηκε, διὰ τί μὴ τῶν εὐσε δῶν τὰς ψυχὰς ἐν σώμασιν εὐσθενέσιν εἰσῴκισεν; Εἰ δὲ, θησαυρίζων αὐτοῖς τὰς ἀμοιβὰς ἐν τοῖς μέλ- λουσιν, ἐν τοῖς παροῦσιν αὐτοὺς συνεχώρησε θλίβε σθαι, διὰ τί μὴ πάντες ἐν ταῖς θλίψεσιν ὁμοίως οἱ εὐσεβεῖς ἐξητάζοντο, ὥστε δῆλον ἐκ τούτου τὸ καλὸν καὶ τὸ δεινὸν διαδείκνυσθαι ; Εἰ δὲ ἀμφότερα παρ' ἀμφοτέροις εὑρίσκεται, πῶς οὐκ ἄδηλος ὁ τὸ κρεῖτ- τον ἑλόμενος ; Πῶς δὲ ὡς ἔτυχε τὰ πάντα φερόμενα, ἀπρονόητα τὰ ἐν τῷ κόσμῳ οὐ δείκνυσιν, εὐσεβοῦς καὶ ἀσεβοῦς οὐκ οὔσης τινὸς διακρίσεως ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Οὐκ ἐβούλετο ὁ Θεὸς τοῖς παροῦσιν ὑπὲρ ἀρετῆς τιμῆσαι τοὺς αὐτῷ ἀνακειμένους. Τὰ γὰρ ἐν τῷ θανάτῳ τῶν εὐσεβῶν οὐκ ἔστι μισθὸς ἀρε τῆς · καὶ καθώς περ λέγοντα, οἱ εὐσεβεῖς μὴ εἶναι ἐκ τοῦ κόσμου, οὕτως καὶ ἡ δόξα αὐτῶν καὶ ὁ πλοῦτος οὐκ ἔστι γήϊνα. Οταν οὖν ὁρῶμεν προσόντα τοῖς εὐ σεβέσιν ἃ πρόσεστι καὶ τοῖς ἀσεβέσιν, ἀναλογισώμεθα ἐκ τούτου μὴ εἶναι ἄξια τὰ παρόντα τῶν τῆς ἀρετῆς τόνων. Καὶ εἰ φαίνεται Θεὸς τοῖς ἀνθρώποις ποτὲ ὑψώσας τινὰς τῶν αὐτῷ ἀνακειμένων, ὡς τὸν Ἰωσὴφ καὶ τὸν Δαβίδ· ἀλλ' ὅμως, οὐ τὰς ἀρετὰς αὐτῶν τού τοῖς ἀμειβόμενος, ἀλλὰ διὰ μὲν τοῦ Ἰωσὴφ τῆς τοῦ Ἰσραηλιτικού γένους αὐξήσεως προνοησάμενος, διὰ δὲ τοῦ Δαβὶδ τὴν τοῦ Πνεύματος βασιλείαν συνεστήσατο. Διαφέρουσι δ' οἱ εὐσεβεῖς τῶν ἀσεβῶν ἐν τοῖς ὑλικοῖς τε καὶ σωματικοῖς οὐδαμῶς· πάντα γὰρ πάρεστιν ἀμφο τέροις, τά τε ἡδέα καὶ τὰ λυπηρά· διαφέρουσι δὲ ἀλλή λων προηγουμένως μὲν τῇ τε ἐλπίδι των μελλόντων καὶ τοῖς ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας παθήμασιν, ἔπειτα δὲ καὶ ταῖς θείαις συμμαχίαις, ἐν αἷς πολλάκις περιβλέ πτους ἐποίησεν ὁ Θεὸς τοὺς ἰδίους, ποτὲ μὲν τὴν τῶν Αἰγυπτίων δυναστείαν καταλύων, ποτὲ δὲ τοὺς Χανα- ναίους τοῖς Ἰσραηλίταις ὑποτάσσων, ποτὲ δὲ τῶν Ασ συρίων τὸ θράσος κοιμίζων, ποτὲ δὲ τῶν Βαβυλωνίων καθαιρῶν τὴν βασιλείαν, ποτὲ δὲ δρόμον τε καὶ στά σιν παρὰ φύσιν προστάσσων τῷ ἡλίῳ. Ἐν τούτοις μὲν ἡ πρόνοια διαδείκνυται τοῦ Θεοῦ, ἐν ἐκείνοις δὲ παρασκευάζει τοὺς εὐσεβεῖς πρὸς ἄλλον βίον ἀφορᾷν, ἐν ᾧ γίνεται κατὰ δόξαν τε καὶ ἀδοξίαν δικαίων τε καὶ ἀδίκων ἡ διάκρισις. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΚΕ'. Εἰ ἀποδιδόναι κακὸν ἀντὶ κακοῦ, ἢ λοιδορίαν ἀντὶ λοιδορίας ὁ ἀπόστολος Παῦλος ἀπη- γόρευσε, πῶς αὐτὸς ὧν εἶπεν ἐναντία ἔπραξε, ποτὲ μὲν τῷ ἀρχιερεῖ, ποτὲ δὲ ᾿Αλεξάνδρῳ τῷ χαλκεῖ ἀρα σάμενος ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ μὲν ἀντέτυπτεν ὁ Παῦλος τὸν τυπτήσαντα αὐτὸν ἀρχιερέα, ἢ ἀντεκάκωσε τὸν κακώ- * QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. tatis pravitate. Oportet autem ut qui hominis bo- Rom. x11, 17. B G num pernoscere vult, is respiciat ad finem, qui post mortem homini repositus est. Is enim praesentis vitæ fructus est, nimirum breatitudo sempiterna pro ærumnosa ad brevissimum tempus vita. QUÆST. CXXIV. Si cujusque vivendi rationis præcognitor est Dominus, cur non animas piorum in validis corporibus constituit ? Quod si præparans eis mercedis thesaurum in futura vita, permittit ut in præsenti affligantur, cur non omnes in iisdem ærumnis similiter pii reperiuntur, et ex ea re mani- festum fiat id quod probum est et quod improbum ? Sed si utraque apud utrosque inveniuntur, quomo- do non latet is qui meliora eligit? Quomodo res omnes, ut sors fert, euntes mundum Providentia destitui non demonstrant, nullo inter pios et impios intercedente discrimine ? RESP. Noluit Deus præsentibus eorum virtutem remunerare, qui ipsi sunt dediti. Nam quæ ad mor- talem piorum vitam pertinent, ea non sunt merces virtutis; at quemadmodum dicuntur pii non esse de mundo, ita et gloria eorum et divitiæ non sunt ter- renæ. Quando igitur viderimus ea piis adesse, quæ adsunt et impiis, inde colligamus præsentia non esse virtutis laboribus digna. Atque etsi videtur ho- minibus Deus nonnullos aliquando ex his, qui ipsi dediti erant, ut Josephum et Davidem, honoribus extulisse, hæc tamen virtutibus eorum non repen- dit, sed per Josephum quidem Israelitici generis in- cremento providit, per Davidem autem regnum Spiritus constituit. Differunt autem ab impiis pii materialibus et corporeis rebus nequaquam; omnia enim adsunt utrisque et jucunda et molesta: diffe- runt autem inter se, præcipue quidem spe futuro- rum et susceptis pro pietate molestiis; deinde vero et divinis præsidiis, quibus suos Deus sæpe conspi- cuos effecit, nunc Ægyptiorum potentiam dissolvens, nunc Chananæos Israelitis subjiciens, nunc Assyrio- rum ferocem animum sopiens, nunc Babyloniorum evertens imperium, nunc cursum et stationem præ- ter naturam soli imperans. Atque in his quidem Dei providentia ostenditur, in illis autem pios as- suescit, ut aliam vitam intueantur, in qua fit per gloriam et ignominiam justorum et injustorum dis- crimen. QUÆST. CXXV. Si malum pro malo, convi- cium pro convicio reddere Paulus apostolus ve- tuit : quomodo contra quam ipse locutus est fecit, nunc pontifici, nunc Alexandro mala pre- catus ? RESP. Si repercussisset Paulus pontificem qui eum percusserat, aut mala reddidisset Alexandro (4) Τὸν ἀγαθὸν ἄνθρωπον. Leg. τὸ ἀγαθὸν τοῦ ἀνθρώπου.

Α σαντα αὐτὸν ᾿Αλέξανδρον, ἐνῆν λέγειν, ὅτι τὰ ἐναντία σε || ὧν ἐδίδαξεν ἔπραττε. Τὸ δὲ λέγειν τὰ ἑκάστῳ μέλ λοντα συμβήσεσθαι παρὰ τοῦ Θεοῦ, τῷ μὲν ἀρχιερεῖ, Τύπτειν σε μέλλει ὁ Θεὸς, τοῖχε κεκονιαμένε· τῷ δὲ ᾿Αλεξάνδρῳ τὸν Ἀποδῴη αὐτῷ Κύριος ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ· οὐκ ἔστιν οὔτε κατάρα, οὔτε λοιδορία, ἀλλὰ προῤῥήσεις πρέπουσαι ἀνδρὶ ἀποστόλῳ, μὴ ἐκδικοῦντι ἑαυτὸν, ἀλλὰ διδόντι τόπον τῇ ὀργῇ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΚΓ'. Εἰ τοὺς εὐσεβεῖς ἀμείβεται ὁ Θεὸς τῇ κατὰ τόνδε τὸν βίον λαμπρότητι, ὡς τὸν Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ καὶ τοὺς ἐξ αὐτῶν, πλούτῳ καὶ εὐπαιδίᾳ καὶ καρπῶν εὐφορίᾳ, πόθεν καὶ τὰ ὅμοια παρείχοντο "Ελλησιν, ἡνίκα τὰ εἴδωλα παν ταχοῦ ἐθεράπευον ; Πῶς δὲ ὁ Ἑλληνισμὸς οὐ δείκνυ ται ὁσιώτερος, ὅτι ἕως μὲν ἐκεῖνος κατείχε τὰς πό λεις, πᾶσαν αἱ πόλεις καὶ οἱ ἀγροὶ εὐπραγίαν καὶ εὐ θηνίαν ἐκέκτηντο, καὶ ταῦτα συχνότερον πολεμού μεναι· ἀφ' οὗ δὲ αὐτὰς τὸ Χριστιανικὸν κατέλαβε κήρυγμα, καὶ οἴκων, καὶ οἰκούντων, καὶ τῆς λοιπής εὐθηνίας κατέστησαν ἔρημοι, καὶ μόλις τὰ λείψανα τῶν πάλαι ὑπὸ τῶν Ἑλλήνων γεγενημένων κτισμά των κατέχουσαι, τὸ ποτὲ πόλεις γεγενῆσθαι δεικνύ ουσι, τῆς παλαιᾶς εὐθηνίας καὶ τῆς νέας ἐρημίας ἑκατέρας τὰς θρησκείας αιτίας αμφοτέρων προφέ ρουσαι ; 'ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Παρὰ τοῦ Δεσπότου Θεοῦ, τοῦ τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλοντος ἐπὶ πονηρούς τε καὶ ἀγαθοὺς καὶ βρέχοντος ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους, ἀμφοτέροις χορηγεῖται ἡ κατὰ τὸν παρόντα βίον σω ματική λαμπρότης. Οὐ γὰρ τῇ δυνάμει ὁ κόσμος γε- γένηται, τούτου καὶ τῇ προνοίᾳ διοικεῖται· ἵνα οὖν ἑαυτοὺς ὁρῶντες οἱ δίκαιοι πλεονάζοντας μὲν ἐν τοῖς ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας πόνοις, ἰσαζομένους δὲ τοῖς ἀστ βέσι τοῖς βιωτικοῖς, βίον ἕτερον προσδοκήσαντες (5), ἐν ᾧ γίνετα! τις διαφορὰ τιμῆς τε καὶ τιμωρίας, δι καίων τε καὶ ἀδίκων τὴν διανομήν, καθάπερ εἴρηται. Οτι δὲ κρατοῦντος τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐγίνοντο οἱ ἀφα- νισμοί πόλεών τε καὶ ἀγρῶν, μαρτυρεῖ ἡ ἐρημία τῶν Βαβυλωνίων καὶ Ἀσσυρίων, καὶ τῆς Νινευῖ, καὶ ἐτέ- ρων πολλῶν ἐθνῶν. Ποία δὲ πόλις τῶν ἀμφοτέρων πόλεων κρατοῦντος τοῦ Χριστιανισμοῦ ἠρημώθη. οὐκ ἔστι δεῖξαι. Ἀπὸ δὲ τῆς εὐθηνίας τε καὶ εὐφο ρίας, οἰκήσεών τε καὶ ἐρημίας, πόλεών τε καὶ ἀγρῶν, οὐκ ἔνεστι τεκμήρασθαι τῶν κρειττόνων τὴν ὁσιότητα, τοῦ Δεσπότου Θεοῦ τῶν τοιούτων πρὸς τὸ λυσιτελές πᾶσι τοῖς ἀνθρώποις τὴν παροχὴν ποιοῦντος, καὶ τὴν ἀφαίρεσιν. Κρίνεται δὲ τῶν κρειττόνων ἡ ὁσιότης ἐκ τῶν κατὰ προαίρεσιν ὑπ' αὐτῶν πραττομένων και λῶν. Τὸ δὲ ἀνθρώπους προσαγαγεῖν τοῖς δαίμοσιν εἰς θυσίαν (Εθυσαν, φησί, τοὺς υἱοὺς αὐτῶν καὶ τὰς θυγατέρας αὐτῶν τοῖς δαιμονίοις), καὶ τὸ τοῖς ἀξ χοις τὴν Θεῷ πρέπουσαν προσφέρειν τιμὴν τῶν Ελ λήνων κρατούντων ἐγίνετο. Τὸ δὲ κωλύεσθαι τάς τοιαύτας Ἑλληνικὰς ἀνοσιουργίας τῶν Χριστιανῶν ἀγρών, κρατοῦντος. 13:5 APPENDIX. - - PARS 1. S. JUSTINI OPERA SPURIA. a quo mala acceperat, dicere licere. cum fecisse contra quam docuit. Sed ea dicere, quæ cuique eventura erant a Deo, pontifici quidem: Perculiet te Deus, paries dealbate ", Alexandro autem, Red- dat illi Dominus in die illa", nec dira precatio est, nec convicium, sed prædictiones homini Apostolo decoræ, qui seipsum non ulciscitur, sed locum dat iræ. ⠀ QUÆST. CXXVI. Si pios remuneratur Deus vitæ hujus splendore, ut Abraham et Isaac et Ja- cob, et eorum posteros divitiis, numerosa prole et frugum ubertate, unde et Græcis eadem præbeban- tur, cum simulacra ubique colerent? Quomo- do autem Græcorum religio non sanctior ex eo ostenditur, quod quandiu illa civitates deti - nuit, urbes et agri in prosperis rebus et copia et ubertate versabantur, idque cum bellum sæpius sustinerent; ex quo autem illas Christiana prædi- catio occupavit, et domibus et incolis et reliqua re- rum copia destituta fuerunt, vixque reliquias strum ctorum olim Græcis ædificiorum retinentes olim urbes fuisse se demonstrant, non aliam veteris prosperitatis ac recentis solitudinis præter utrum que cultum causam, afferentes ? B RESP. A Domino Deo, qui solem suum oriri fa- cit super bonos et malos, ac pluit super justos et injustos ", utrisque suppeditatur in hac vita cor- poreus splendor (cujus enim potentia mundus crea- tus, hujus et providentia gubernatur), nimirum ut C justi, dum vident se plura quidem pro pietate per- peti, æquales autem impiis esse in bis, quæ ad hanc vitam spectant, alteram vitam, in qua fit ho- noris et pœnæ distinctio, et justorum ac injustorum divisionem, ut dictum est, exspectent. Adhuc au- tem vigente Græcorum cultu interitus exstitisse urbium et agrorum testatur solitudo Assyriorum et Babyloniorum ac Ninives et multarum aliarum gentium. Quænam autem civitas, vigente in urbibus et in agris Christiana religione, in solitudinem re- dacta fuerit, ostendi non potest. Ex prosperitate autem et rerum copia et frequentia ac solitudine urbium et agrorum existimari non potest meliorum sanctitas, cum Dominus Deus res ejusmodi ad uti- litatem omnibus hominibus suppeditet et auferat. Dijudicatur autem meliorum sanctitas ex præclare factis, quæ libere ab illis eduntur. Porro ut homi- nes dæmoniis in sacrificium offerrentur (Immolave- runt, inquit, filios suos et flias suas damoniis ) et rebus inanimis dignus Deo exhiberetur cultus, Græcis dominantibus factum est. At prohibita fuere nefanda ejusmodi Græcorum sacra, primas Chri- stianis tenentibus; ex ejusmodi ergo rebus dijudi- canda Christianorum sanctitas, minime vero ex Act. xxiii, 3. Tim. 1V, 14. Matth. v, D 45. 6s Psal cv, 37. (5) Προσδοκήσαντες. Legendum προσδοκῶνται Infra legendum videtur τῶν ἀμφοτέρων, πόλεών τε καὶ

κρατούντων ἐγίνετο. Χρὴ οὖν ἀπὸ τῶν τοιούτων Χρι- Α στιανῶν γνωρίζειν τὴν ὁσιότητα, καὶ μὴ ἀπὸ τῆς εὐ θηνίας τε καὶ οἰκήσεως, πόλεών τε καὶ ἀγρών. Τοσού τον δὲ πλεονάζει ὁ Χριστιανισμός καιρὸν τούτοις (6), ὅσον κρατοῦντος αὐτοῦ ἔλαττον πολεμεῖται ὁ κόσμος, ὧν ἐπολεμεῖτο κρατήσαντος τοῦ Ἑλληνισμοῦ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΚΖ'. Εἰ τὸ ἀναιρούμενον ὑπὸ τοῦ ἀναιροῦντος ἀπόλλυται, καὶ τὸ ἀναιροῦν φαυλότητι τὰ τῆς ἀπωλείας εργάζεται· πλεῖστα δὲ τοιαῦτα ἐν τοῖς ἐμψύχοις πάντων τῶν ἀλόγων εὑρίσκεται, καὶ ἐν αὐτοῖς ἔστι θεάσασθαι οὐ μόνον κατ' ἀλλήλων, ἀλλὰ καὶ κατ᾿ ἀνθρώπων τὰ τῆς ἐπιβουλῆς ἐπεκτεινόμενα· πῶς ἀληθεύει ὁ λέγων, ὅτι ὁ Θεὸς πάντα καλὰ καὶ λίαν καλὰ ἐποίησεν; Εἰ δὲ ἀληθεύει, ἀγαθὰ δὲ καὶ φαῦλα ἐν τῇ κτίσει ὑπάρχουσι· πῶς τὰ μὲν ἀγαθὰ ἀγαθοῦ, τὰ δὲ φαῦλα φαύλου δημιουργοῦ οὐ γνωρί ζονται, καὶ δύο ἐναντίαι ἀρχαὶ κατὰ Μανιχαίους δείκνυνται; Εἰ δὲ ἡ ἀναίρεσις τῶν ἀναιρουμένων ἐπ' ἀγαθῷ τινι γίνεται, καθὼς τοῦτο παρ' ἐνίοις ὑπείλη- πται, πῶς οὐκ ἦν ἀγαθώτερον τὸ ἐν ἀρχῇ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι αὐτῶν κωλυθῆναι τὴν πάροδον ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὁ ἐκ τῆς δημιουργίας τῶν ἐμψύ χων λογικῶν τε καὶ ἀλόγων περὶ τοῦ δημιουργοῦ ἀκόλουθον ποιούμενος τήν ζήτησιν, κατὰ τὴν φύσιν αὐτῶν ὀφείλει ἀποβλέπειν τὴν κατὰ τὸν τοῦ δημιουρ τοῦ ὅρον ἄγουσαν τὰ θνητὰ πάντα ὥσπερ εἰς γένεσιν, οὕτως καὶ εἰς φθορὰν αὐτὰ καὶ ἀπώλειαν. Εἰ δὲ κατὰ ταῦτα μὲν ζώου κατὰ λόγον οὐκ ἔστι διαφορὰ, τῶν δὲ ἀδιαφόρων εἷς καὶ ὁ αὐτός (7) ἐστι δημιουργός ἦν δὲ ἐκ τῆς ἀλλήλων ἐπιβουλῆς ὑπομένουσιν ἀπώ- λειαν, κατὰ τὴν θείαν πρόνοιαν συγκεχώρηται συμ βαίνειν αὐτοῖς· εἰ γὰρ ὑποκειμένων αὐτῶν τῇ τε κατὰ φύσιν καὶ τῇ κατὰ ἐπιβουλήν φθορᾷ τε καὶ ἀπωλείᾳ, οὐ παρητήσαντό τινες θεοποιῆσαι αὐτὰ, πόσῳ μᾶλλον ἂν ἐθεοποιοῦντο, εἰ βλάβης τε καὶ ἀπωλείας διὰ παντὸς μεμενήκασιν ἐκτός; Ἵνα οὖν ἀφ᾽ ὧν ὑπομένουσι γνωρισθῶσιν ἅπερ εἰσὶ, τουτέστιν ἀνάξια τῆς τοῦ Θεοῦ τιμῆς τε καὶ προσηγορίας, διὰ τοῦτο καὶ φύσει καὶ ἐπιβουλῇ (8) ὑπο- . . . . Γέγονε δὲ τὰ ἄλογα ζῶα τὰ μὲν ἐπὶ ὑπουργίᾳ ἀνθρώ- που, τὰ δὲ εἰς τροφήν, τὰ δὲ εἰς παιδείαν, ὡς τὸ, Οδόντας θηρίων ἐπαποστελῶ ἐπ' αὐτοὺς μετά θυμοῦ συρόντων ἐπὶ γῆς. Ἀλλ᾽ εἰ ἀγαθόν ἐστι τὸ τρέφεσθαι τὸν ἄνθρωπον ἐκ τῶν ἀλόγων ζώων, καὶ ὑπουργεῖσθαι ὑπ' αὐτῶν, καὶ παιδεύεσθαι δι' αὐτῶν, υσι. ἀγαθὴ ἄρα ἡ εἰς τὸ εἶναι αὐτῶν πάροδος, καὶ ἀδιά- Γλητος ἐπὶ φαυλότητι φύσεώς τε καὶ τῆς ἐξ αὐτῶν χρείας. Εἰ δὲ τοῦτο, δῆλον ὅτι ἑνὸς δημιουργοῦ ἀγαθοῦ ἐστι πάντα τὰ ἄλογα ζῶα δημιουργήματα. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΚΗ. Ε: τὴν προλεχθεῖσαν φαυλότητα φθόνῳ τῆς τῶν ἀνθρώπων σωτηρίας ἐν τοῖς ἀνθρώ ποις ὁ ἐχθρὸς κατεργάζεται, μηχανώμενος διὰ τού- των ταῖς μελλούσαις αὐτοὺς ὑποβάλλειν κολάσεσι· το ΧΙΣΙ1, 24. καιροίς τούτοις, καὶ αὐτός. δέ, φθορὰν ὑπομένουσι. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. Tanto autem præstat his etiam in rebus Christiana religio, quanto illa vigente minus bellis agitatur or❤ bis, quam vigente Græcorum cultu. prosperitate et frequentia urbium et agrorum. QUÆST. CXXVII. Si id quid occiditur ab occi- dente perditur, et quod occidit pravitate perniciem infert, plurima autem ejusmodi animatis eveniunt ab animalibus rationis expertibus, quæ semper videre est non solum sibi invicem, sed etiam ho- minibus insidias struere: quomodo vera locutus qui dixit Deum fecisse omnia bona et valde bona"? Quod quidem si verum est, ac bona et mala in re- bus creatis occurrunt, quomodo bona boni, mala B autem mali opificis non agnoscuntur, ac duo con- traria principia secundum Manichæos ostenduntur? Quod si cædes eorum, qui occiduntur, ad aliquam utilitatem fit, ut nonnulli existimarunt, quo- modo non melius fuit, ut ab initio eorum prohibe- retur creatio? c RESP. Qui ex creatione animalium ratione utentium et rationis expertium consentaneam de Creatore instituit inquisitionen, is debet naturam eorum considerare, quæ ex Dei lege mortalia om- nia, ut ad vitam, ita ad corruptionem et interitum perducit. Quod si in his nullum est animalis ob rationem discrimen, et quæ non differunt eumdem habent opificem, quem ex mutuis insidiis perferunt interitum, is ut eis eveniat divina Providentia per- mittitur. Nam si, quamvis corruptioni et interitui secundum naturam et ex insidiis obnoxia sint, quidam illis divinitatem tribuere non dubitarunt: quanto magis tribuissent, si ab omni semper in- commodo et interitu libera exstitissent? Igitur ut ab his, quæ patiuntur, qualia sint agnoscantur, id est indigna Dei honore et appellatione, propterea et natura et insidiis alia ab aliis interitum patiun- tur. Facta sunt autem animalia rationis expertia partim in ministerium hominis, partim in cibum, alia in disciplinam, ut illud : Dentes bestiarum im- mittam in eos cum furore trahentium super terram Sed si bonum est homini, ut ab animalibus ratio- nis expertibus nutriatur et eorum ministerio uta- D tur et ab eis erudiatur, bonus est profecto eorum • Gen. 1, 51. Deut. Sylburgius proponit his tempo- ribus. " in vitam ingressus, neque vituperandus quasi prava esset eorum natura, pravusque usus. Sed si ita est, liquet unius boni opificis opera esse omnia anima- lia rationis expertia. QUAEST. CXXVIII. Si prædictam pravitatem, invidia humanæ salutis, inimicus in hominibus operatur, qui hac arte machinatur, ut eos futuris subjiciat suppliciis, rationis autem expertia neque Recte emendavit Sylburgius. Mos par- ticula ut saepe alias, superfluit. • (6) Καιρὸν τούτοις. Legendum καὶ ἐν τούτοις. (7) Εἷς καὶ αὐτός. R. Stephanus et codices niss. ν. (8) Καὶ ἐπιβουλῇ. Legit Sylburgius ὑπὸ ἀλλήλων

πῶς διὰ τὸ ὡς καμάραν πεπῆχθαι, ἢ ὡς δέριν κατὰ τὴν Γραφὴν ἐκτετάσθαι, ὁ οὐρανὸς οὐκ ἐν τόπῳ ἐστίν ; Ωσπερ γὰρ τὸ κινούμενον, οὕτως καὶ τὸ πη- γνύμενον, ἐν τόπῳ ἀνάγκη νομίζεσθαι. Εἰ δὲ τοῦτο, πῶς τὴν ἐπὶ τῇ περιγραφῇ τοῦ οὐρανοῦ παρ' ἀλλήλων κατάγνωσιν δικαίαν οὐχ ἕξομεν; Εἰ δ᾽ ὁ οὐρανὸς κατ' ἀμφοτέρους ἐν τόπῳ, καὶ ἑκατέροις ἡ τοῦ τόπου ποιότης καὶ ποσότης καθέστηκεν ἄγνωστος, τί πλέον θάτεροι θατέρων κατεγνῶσθαι δυνάμεθα, τῆς περὶ τῶν προλελεγμένων καταγνώσεως καὶ ἀγνοίας έκα- τέρους ἐπίσης κατεχούσης; 'ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ μὲν γὰρ ἔλεγον οἱ Χριστιανοί τὸν οὐρανὸν μὴ εἶναι ἐν τόπῳ, καθάπερ λέγουσιν οἱ Έλληνες, ἴση ἂν ἔμελλεν εἶναι ἡ παρ' ἀλλήλων και τάγνωσις, λεγόντων μὲν μὴ εἶναι τὸν οὐρανὸν ἐν το πῳ, φωναῖς καὶ σημαντικαῖς τοῦ ἐν τόπῳ εἶναι τὸν οὐρανὸν πρὸς ἀλλήλους χρησαμένων· εἰ δὲ τοῦ μὲν σφαῖραν εἶναι τὸν οὐρανὸν, καὶ σφαιρικῶς κινεῖσθαι ἀδυνάτου ὄντος, τοῦ δὲ ὡς καμάραν εἶναι αὐτὸν δυ- νατοῦ δεικνυμένου· οὐδεμία ἄρα ἡ τῶν Χριστιανῶν ἐπὶ τῇ ἀγνοίᾳ κατάγνωσις. Περὶ δὲ τοῦ τόπου ἐκ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς στοχαζόμεθα περὶ αὐτοῦ, ὅτι ὥσπερ παρ' ἡμῖν, ὅταν ᾖ περιφερές τι σῶμα ὁμαλόν τε καὶ κοίλον, πανταχόθεν ἰσο περιμέτρητον, ἐὰν πωμα- σθῇ ἐπὶ τὰ ὕδατα, βαστάζεται ὑπὸ τῶν ὑδάτων· τούτῳ τῷ τρόπῳ βαστάζεται ὁ οὐρανὸς ὑπὸ τῶν ὑδάτων· Ο τανύσας, φησί, τὸν οὐρανὸν ὡς καμάρας. Τῷ τῆς καμάρας ὀνόματι τὸ περιφερὲς ἐδήλωσε τοῦ σώ- ματος τοῦ οὐρανοῦ. Βαστάζει οὖν τὸν μὲν οὐρανὸν τὰ ὕδατα, τὰ δὲ ὕδατα ἡ γῆ, τὴν δὲ γῆν, τὸ θεῖον πρόστα- γμα· Ο κρεμάσας (15), φησί, τὴν γῆν ἐπ' οὐδενός. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΕΛΑ'. Εἰ οἱ εὐαγγελισταὶ Ματθαῖός τε καὶ Λουκᾶς, τὸ κατὰ σάρκα γενεαλογοῦντες τὸν Κύ ριον, ὁ μὲν τὴν κατὰ φύσιν, ὁ δὲ τὴν κατὰ σάρκα (14) γενεαλογίαν συνέγραψε, διὰ τὸ οὕτως τὰ κατὰ τῶν Ἰουδαίων (15) συνίστασθαι, πῶς ὁ μακάριος Λουκᾶς οὐ δείκνυται τῷ Ματθαίῳ μαχόμενος, πλείονας τοὺς κατὰ νόμον τῶν κατὰ θέσιν (16) τοῦ Χριστοῦ γεννή τορας, διὰ τοῦ οἰκείου Εὐαγγελίου ἐκθέμενος, τού- ναντίον παρ' αὐτοῦ γραφῆναι ὀφείλοντας; ἐπειδὴ ἧσσονας τοὺς κατὰ θέσιν τῶν κατὰ φύσιν πατέρων ἀναλογίζεσθαι ἀνάγκη. Ενδέχεται γὰρ γενέσθαι κατά νόμον (17). . . τοῦ κατὰ φύσιν πατρὸς τοῦ παῖδα γεννήσαντος. Πῶς οὖν, καθάπερ ἔφην, παρὰ τοῖς εὐαγγελισταῖς ἡ. . . ἀντέστραπται (18), καὶ ὁ Λουκᾶς, ἴσους, μᾶλλον δὲ ἥττονας τοὺς κατά νόμον τῶν κατὰ φύσιν ὀφείλων τοὺς τοῦ Χριστοῦ ὀνομάζειν 1¹ Τῷ στερεώσαντι τὴν γῆν ἐφ' ὑδάτων, θέσιν, δαίους, τὸ κατὰ Χριστοῦ εδήλου μυστήριον. τελευτηκότος τοῦ κατὰ φύσιν πατρὸς τοῦ παῖδα γεν νήσαντος. ή γενεαλογία οὐκ ἀντέστρα πται QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. A quomodo si coelum, secundum Scripturam, tan B C Isa. XL, 22. lbid. respondere illud psalmi cxxxv: Qui fundasti terram super aquas. idque in interpretando Langus sequi non dubitavit. ut in resp. ad quæst. 44, D quam camera compactum, aut sicut pellis extensum est, non in loco est? Nan necesse est ut, quem admodum id quod movetur, ita et id quod compin- gitur, in loco esse existimetur. Quod si hoc sic est, quomodo alteri ab alteris, ob circumscriptionem cœli non justam damnationis reportabimus senten- tiam ? Sin coelum utrorumque opinione, in loco est, et utrisque loci qualitas et quantitas ignota est : quanam re alteri alteros magis damnare possumus, cum apud utrosque eorum quæ dicta sunt nomine, par sit condemnatio et ignorantia ? RESP. Si Christiani dicerent, cœlum in loco non esse, sicuti Græci dicunt, fieri posset ut alteri al- teros ex æquo damnarent, dicentes quidem non esse in loco cœlum, verbis autem quæ cœlum in loco esse significant, alteri ad alteros utentes. Sin ut cœlum globus sit, et in globi modum moveatur, fieri non potest; ut autem instar cameræ sit, fieri posse demonstratum est; nulla utique Christiano- rum ob ignorationem condemnatio. Loci autem ex rebus nostris de eo facimus conjecturam, quoniain quemadmodum apud nos, si aliquod sit rotundum corpus, et laeve et concavum, et æqualis undequa- que dimensionis, atque id in aquas immittatur, ab aquis ipsis portatur: ad eumdem modum colum portatur ab aquis: Extendens, inquit, cœlum ut ca- meram ". Ubi camera nomine, rotunditatem corporis coelestis significavit. Portant igitur coelum aquæ, aquas autem terra, terram porro prace- plum divinum : Suspendens, inquit, terram in ni- hilos. QUAST. CXXXI. Si evangelista Matthaus et Lu cas, generis Domini, secundum carnem, seriem recensentes, alter naturæ, alter legis genealogiam contexuit, quod hoc ita rerum Judaicarum consti- tutio ferret: quomodo Lucas cum Matthæo pugnare non reperitur, dum plures secundum legem quam secundum naturam Christi progenitores in Evange- lio suo exponit, cum diversum ab eo scribi debue- rit; quandoquidem pauciores adoptivos quam na- turales patres in genealogia numerari necesse est ? Licet enim ex lege patrem feri, si defunctus sit is, qui secundum naturam filium genuit. Quomodo igi tur, ut dixi, apud evangelistas ordo inversus non est, ac Lucas, cum pares imo pauciores secundum legem, quam secundum naturam debuerit enume- rare Christi progenitores, plures nominare compe- vidit Langus. Hanc explendæ lacunæ rationem in inter- pretando secutus sum. placed Sylburgio, (13) Ὁ κρεμάσας. Existimat Sylburgius huic loco (14) Κατὰ σάρκα. Legendum κατὰ νόμον vel κατὰ (15) Κατὰ τῶν Ἰουδαίων. Pro κατὰ τοὺς Ἰου (16) Κατὰ θέσιν. Legendum κατὰ φύσιν, idque (17) Κατὰ νόμον. Addit Sylburgius πατέρα, το (18) Αντέστραπται. Legendum ή τάξις, vel, ut

Α γεννήτορας, πλείονας ὀνομάζων εὑρίσκεται; Ε' & ἐν τῇ γενεαλογίᾳ ἑαυτοῖς καὶ ἀλλήλοις μαχόμενα λέ- γουσι, πῶς ἐν τοῖς λοιποῖς περὶ τοῦ Σωτῆρος διδάγ μασι τὸ ἀξιόπιστον κεκτῆσθαι δυνήσονται, ἐκ προ μίων πρὸς ἀντιῤῥησιν κινοῦντες τὸν μετὰ λόγου τῇ ἡμετέρᾳ θρησκεία προστεθῆναι βουλόμενον ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἐν τῇ γενεαλογίᾳ τῇ κατὰ Λουκᾶν, ὁ Ἠλεί μόνος ἐστὶ πατὴρ τοῦ Ἰωσὴφ κατὰ τὸν νό μον· ἀπὸ δὲ τοῦ Ἡλεὶ ἕως τοῦ Ναθὰν πάντες ω ὑποτεταγμένοι κατὰ φύσιν εἰσὶν υἱοὶ τῶν ὑποτε ταγμένων, τῶν διὰ τὴν σχέσιν ἦν ἔχει ὁ Ἠλεὶ πρὸς τὸν Ἰωσήφ, πάππων καταλογιζομένων (19), τοῦ Ἰωσὴφ μὲν μ [όνου (20) ] κατὰ τὸν νόμον, τῶν λι- πῶν δὲ πάντων κατὰ φύσιν. Τούτου δὲ οὕτως νοού μένου, ἀναιρεῖται πᾶσα ἡ τῶν εὐαγγελιστῶν ἐπὶ τῇ ἀντιλογίᾳ διαβολὴ ἡ ἐκ τῆς παρανοίας τῶν ἐκείνων φωνῶν νομισθεῖσα τοῖς παρανοήσασιν. Β τῶν ὑπερτεταγμένων. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΛΒ'. Εἰ κατὰ τὸν Μωσαϊκὸν νόμον ὁ ἀδελφὸς τοῦ τελευτήσαντος άπαιδος τὴν γυναῖκα τοῦ μετηλλαχότος λαμβάνων ἐπαιδοποίει ἐξ αὐτῆς, κατά φύσιν μὲν ἑαυτῷ, κατὰ νόμον δὲ τῷ ἀδελφῷ, ἄρα, εἰ συνέβη τὸν περιόντα ἀδελφὸν ἔχειν γαμετήν, σὺν ταύ τῇ καὶ τὴν τοῦ τελευτήσαντος ἀδελφοῦ γαμετὴν εἰς γυναῖκα ἐλάμβανε; Καὶ πῶς τοῦτο οὐκ ἄτοπον ; Εί δὲ ἡ τοιαύτη καὶ στεῖρα ἐτύγχανε, πῶς πρὸς τῷ ἀτόπῳ καὶ τὸ ἀνωφελὲς ὁ γάμος οὐκ ἐπήγετο, καὶ τοῦ νόμου τὸ πρόσταγμα πανταχόθεν ἐδείκνυτο ἄπορον, τοῦ τελευτήσαντος οὐ λαμβάνοντος τὸ διὰ παιδοποιίας μνημόσυνον ; Τί δὲ καὶ τῷ ἀποθανόντι προσγίγνεται τὸ ὄφελος, τὸ διὰ παιδοποιίας ἑτέρου ἐκεῖνον μετὰ τέ λος πατέρα ἀλλοτρίας γονῆς ὀνομάζεσθαι ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τοῦ νόμου μὴ κωλύσαντος τοὺς Ἰσραηλίτας γυναῖκα λαβεῖν εἰ βούλοιντο, οὐ μόνον συγγενίδα, ἀλλὰ καὶ αἰχμαλωτίδα καὶ παλλακίδα· οὐδὲν ἄρα ἄτοπον, οὐδὲ βλάπτει, ἐκ τοῦ γυναῖκα ἐπὶ γυναικὶ λαβεῖν (21). . . ἀδελφὸν τοῦ τετελευτηκότος, τοῦ νόμου μὴ καταλυομένου. Πᾶσα γὰρ ἀτοπία ἐπὶ τῇ παραβάσει τοῦ νόμου ὑφίσταται. Κἂν συμβαίη δὲ (22). . . ὑπάρχειν, ἀλλ᾽ ἄδηλον τοῦτο. . . αι τῇ γυναικί· τῷ δὲ ἀδήλῳ οὐκ ἔστι (23). . . παριδεῖν τὸν νόμον. Ἐτέθη δὲ ὁ νόμος οὗτος, ἵνα, ὧν ἀφεί λετο ὁ θάνατος τὸν τετελευτηκότα, τουτέστι τῆς τε πατρότητος καὶ τοῦ κληρονόμου, ταῦτα παράσχῃ αὐτ τῷ τῇ τοῦ νόμου προνοίᾳ. Εἰ γὰρ μνημοσύνης ένε- κεν καὶ κληρονομίας πρὸς τὸν γάμον οἱ ἄνθρωποι ἔρχονται, δῆλον ὅτι (24) . . . παρακληθείη Θεὸς ταῦτα παρασχεῖν ἀνθρώποις, ἀνωφελὲς οὐ γίνεται τὸ πρᾶγ μα. Πρόσεστι δὲ τούτῳ τῷ νόμῳ καὶ ἕτερόν τι ὠφέλιμον, ἵνα ταύτῃ τῇ ἐπιγαμίᾳ ὁ κληρονόμος μείνῃ ἐν τῇ αὐτῇ φυλῇ, καὶ μὴ μεταβῇ εἰς ἑτέραν φυλήν· καὶ ἐπειδὴ ἅπαξ συναφθεῖσα ἡ γυνὴ τῷ ἀν δρὶ τῷ πρώτῳ ἐν σῶμα γέγονε, διὰ τοῦτο οὐ γίνεται τοῦτο, εἶναι δυνατόν. (24). Δήλον ότι. ᾧτινι ἂν τρόπῳ. APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - ritur? Sin in generis nomenclatura sibi ipsis, et alter alteri repugnantia memorant: quomodo in re- liqua de Servatore doctrina, fidem obtinere potc- runt, ab ipsis statim procemiis eum ad contradi- cendum commoventes, qui cum ratione certa se religioni nostræ adjungere velit? RESP. In genealogia Lucæ, solus Eli Josephi pa- ter est secundum legem. Ab Eli autem ad Nathan usque quotquot subjunguntur, filii secundum natu- rain sunt antecedentium, qui quidem ob necessitu- dinem, quam habet Eli cum Josepho, avi existiman- tur, Josephi quidem solius secundum legem, catero- rum autem omnium secundum naturam. Porro si hoc ita intelligatur, omnis evangelistarum, de dicto- rum repugnantia, tollitur calunnia; quam inesse illorum scriptis, intellectu pravo arbitrantur, qui rem non satis intelligunt. QUÆST. CXXXII. Si secundum legem Mosaï- cain mortui sine liberis frater, defuncti assumens uxorem, liberos ex ea suscipiebat, sibi quidem se- cundum naturam, fratri vero secundum legem: num, si acciderat, ut superstes frater uxorem haberet, etiam cum illa uxorem mortui fratris ducebat? Et quomodo non id absurdum? Quod si et illa sterilis esset, quomodo non absurdo inutile adjungebant nuptiæ, ac legis præceptum undique obstructum difficultatibus videbatur, cum defunctus ex libero- rum procreatione memoriam non proderet? Quid autem mortuo proderat, liberis, ab alio procrea- tis, post mortem alienæ prolis patrem appel- lari? B c RESP. Cum lex non interdixisset, quominus Israe- litæ uxorem acciperent, si vellent, non solum co- gnatam, sed etiam captivam et pellicen, nihil ab- surdi erat aut danni, si uxoremn uxori superduce- ret frater mortui, lege minime violata. Quid- quid enim absurdum est, id in legis transgressione positum. Etiamsi evenisset ut ejusmodi mulier ste- rilis esset, at id incertum mulieri esse potuit. At quod incertum est, in eo lex non spernitur. Hæc autem posita lex est, ut quæ mors abstulit deſun- cto, id est, paternitas et hæres, ea præbeantur illi legis providentia. Nam si memoriæ et hæreditatis causa ad nuptias accedunt homines, liquet quacunque ratione hac Deus bominibus præstare dignetur, D inutilem rem non esse. Inest autem huic legi et aliud commodum, ut hæres hac nuptiarum accessione maneat in eadem tribu, nec transeat ad aliam tri- bum; et quia primo viro semel conjuncta mulier unura corpus facta est, propterea non fit pater aliens prolis defunctus, sed illius, quæ ex proprio ipsius corpore generata est. Quemadmodum enim ™ Deut. xxv, 5. vocem lacuna interjecta diviserant librarii. Paulo ante legendum videtur litteras quas adjiciendas esse duxi. mancus. post Addunt Langus et Sylburgius (19) Καταλογιζομένων. Immerito prorsus hanc (20) Μόνου. Nihil hic videtur desiderari præter (21) Λαβεῖν. Nihil videtur deesse, sensus minime (22) Συμβαίη δέ. Adde στείραν γυναῖκα, et inos (23) Οὐκ ἔστι. Nihil hic videtur deesse.

πατὴρ ἀλλοτρίας γονῆς ὁ τελευτήσας, ἀλλὰ τοῦ ἐκ Α τοῦ ἰδίου αὐτοῦ σώματος τικτομένου. Ωσπερ γὰρ ὁ τικτόμενος ἐκ τῆς τοιαύτης συναφείας ονομάζεται τοῦ τελευτήσαντος, οὕτως καὶ ἡ γυνὴ ἐκείνου όνο μάζεται γυνή. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΑΓ'. Εἰ ὁ προλεχθεὶς νόμος πρὸ τῶν χρόνων τοῦ Δαβίδ τοῖς Ἰσραηλίταις ἐντέταλται, πῶς ὁ εὐαγγελιστὴς Ματθαῖος τῶν κατὰ φύσιν πατέρων πρὸ τοῦ Δαβὶδ καὶ μετὰ τὸν Δαβὶδ ἐμνημόνευσεν· ὁ δὲ Λουκᾶς πρὸ μὲν τοῦ Δαβὶδ τῶν κατὰ φύσιν, μετὰ δὲ τὸν Δαβίδ, τῶν κατὰ νόμον πατέρων τὴν μνήμην πεποίηται ; Καὶ εἰ τὰ ὀνόματα τῶν κατὰ φύσιν καὶ κατὰ νόμον πατέρων ἀπαραλείπτως μετὰ τὴν μετοί- κησιν Βαβυλῶνος ἐν θείαις Γραφαῖς οὐχ εὑρίσκεται, ἀλλὰ κατὰ ἀπόφασιν γέγραπται, πῶς τὰ κατὰ ἀπόφα σιν γραφέντα ὑπὸ τῶν ἀκριβεστέρων (25)....... δυνή- Β σονται; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Καὶ ὁ Λουκᾶς τῶν κατὰ φύσιν πα- τέρων τοῦ Ἠλεὶ ἐμνήσθη, τῶν τε πρὸ τοῦ Δαβίδ, καὶ τῶν μετὰ τὸν Δαβίδ. Ὁ δὲ Ἠλεί μόνος ἦν κατὰ τὸν νόμον πατὴρ τοῦ Ἰωσήφ, τοῦ διὰ τὴν κατὰ νόμον υἱότητα ἕως τοῦ Νάθαν κατὰ τὴν αὐτὴν σχέσιν ἀνα γομένου. Τὸ δὲ τὸν Δεσπότην Χριστὸν ὀνομασθῆναι υἱὸν τοῦ Ἰωσὴφ δύο πατέρας έσχηκότος, τὸν μὲν κατὰ νόμον, τὸν δὲ κατὰ φύσιν, ή θεία χάρις ᾠκο- νόμησεν, ἵνα ὅταν ἀκούωμεν τὸν Χριστὸν υἱὸν μὲν ὄντα τοῦ Ἰωσήφ, μὴ γεννηθέντα δὲ κατὰ φύσιν ἐξ αὐτοῦ, μὴ ξενισθῶμεν. "Ωσπερ γὰρ αὐτὸς ὁ Ἰωσὴφ υἱὸς μὲν ἐκλήθη τοῦ Ἠλεί, μὴ γεννηθεὶς δὲ ἐξ αὐτοῦ, ὅτι τῷ θείῳ νόμῳ οὕτως ἔδοξεν ἐκ τῆς γυναικὸς τοῦ Ἠλεὶ δοῦναι υἱὸν τῷ Ἠλεὶ, οὕτως ἔδοξε τῷ Θεῷ, ἐκ τῆς γυναικὸς τοῦ Ἰωσὴφ δοῦναι υἱὸν τῷ Ἰωσὴφ μὴ γεννηθέντα κατὰ φύσιν ἐξ αὐτοῦ. Ἰωσήφ, φησίν, υἱὸς Δαβίδ, μὴ φοβηθῇς παραλαβεῖν Μαριάμ τὴν γυναῖκά σου. Τὸ γὰρ ἐκ γυναικός τινος χωρίς παρο νείας τικτόμενον, υἱός ἐστιν ἐξ ἀνάγκης τοῦ ἀνδρὸς καὶ τῆς γυναικός· ᾧ τρόπῳ βούλεται ὁ Θεὸς δοῦναι υἱὸν τῷ ἀνδρὶ, ἢ διὰ συναφείας ἢ χωρὶς συναφείας. Οὐκ ἀποφάσει δὲ χρώμενοι οἱ εὐαγγελισταί τὴν ἔκθε- σιν ἐποιήσαντο τῶν ἐν ταῖς γενεαλογίαις ὀνομασθέν των, ἀλλὰ ταῖς ἐγγράφοις ἱστορίαις. Ἑβραῖοι γὰρ ἦσαν ἐξ Εβραίων οἱ τὰς γενεαλογίας συγγραψάμε νοι ἅγιοι εὐαγγελισταί· παρ' οἷς πολλή τις ἦν σπουδή τοῦ ἐγγράφως (26) ἔχειν τῆς βασιλικῆς τε καὶ Ἰσραηλιτικῆς (27) φυλῆς τὴν γενεαλογίαν. Αμέλει μετὰ τὴν ἐκ Βαβυλῶνος ἐπάνοδον ὁ Ἔσδρας οὓς οὐχ εὗρεν ἐν τῷ τῶν ἱερέων καταλόγω γενεαλογουμέ τους, τούτους ἐξέβαλεν ἀπὸ τῆς ἱερατικῆς λειτουρ- γίας. Καὶ τοῦτο δείκνυται ἐκ τῆς βίβλου τῶν Παρα- λειπομένων. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΛΔ'. Εἰ τὸν νόμον τοῖς Ἰσραηλίταις ὁ Θεὸς διὰ Μωϋσέως κατέπεμψε, πῶς ἐν πλείοσι τόποις τῆς θείας Γραφῆς νόμος (28), καὶ οὐ νόμου νομοθέτης ὁ Μωϋσῆς ὀνομάζεται ; ” ἀποδεχθῆναι QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. qui ex tali conjunctione gignitur, defuncti esse di- citur ; ita et mulier defuncti appellatur uxor. QUÆST. CXXXIII. Si prædicta constitutio ante Davidis tempora Israelitis est promulgata, quo- modo evangelista Mauhaus, naturalium patrum ante et post Davidem meminit, Lucas vero, ante Davidem naturales, post Davidem eos, qui secun- dum legem sunt, nominat patres? Et si nomina naturalium patrum et eorum, qui secundum le- gem, post transmigrationem Babylonis omnino in sacris non reperiuntur relicta litteris, sed per pro- nuntiandi auctoritatem scripta sunt : quomodo ea quæ sic pronuntiando scripta sunt, probari accu- ratius rem inquirentibus poterunt? G Matth. 1, 20. Esdr. x, 3. deesse existimarunt verbum vel aliud zimile. PATROL. GR. VI. D RESP. Et Lucas ipse naturalium patrum Eli meminit, tum eorum qui ante, tum eorum qui post Davidem fuerunt. Eli autem solus fuit Joseph secundum legem pater, qui ex filii jure, quod ei lex tribuebat, usque ad Nathan eadem necessitu- dine perducitur. Quod autem Dominus appellatus est filius Josephi duos patres habentis, alterum secundum legem, alterum secundum naturam, id divina gratia attemperate administravit, ut cum audimus Christum esse filium Josephi, nec tamen ex eo secundum naturam genitum, minime mire- mur. Quemadmodum enim Joseph vocatus est Eli filius, non autem ex eo genitus, quia divinæ legi ita placuit, ex uxore Eli dare eidem Eli filium: sic Deo visum est, ex conjuge Josephi, filium dare ei- dem Josepho secundum naturam ex eo non geni- tum. Joseph, ait, fili David, noli timere accipere Mariam conjugem tuam ”; nam id quod ex muliere quapiam, absque stupro et fornicatione gignitur, necessario viri et uxoris filius est, quacunque ra- tione Deus dare velit filium viro, per copulam vi- delicet, vel citra copulam. Nequaquam autem pro- nuntiandi auctoritate utentes, sed historiis ad acla depositis, evangelistæ eos recensuerunt, qui in genealogiis nominantur. Nam sancti evangelista, qui genealogias scripserunt, Hebræi erant ex He- bræis orti, apud quos plurima exstitit cura, ut commentariis publicis consignaretur regis et sacerdotalis tribus genealogia. Certe post redi- tum e Babylone, Esdras ” quos in catalogo genea- logiæ sacerdotum recenseri non invenit, eos a sa- cerdotalibus muneribus amovit. Atque hoc ex libro Paralipomenon patet. QUÆST. CXXXIV. Si legem popule Israelitice Deus per Mosem misit, quomodo in multis locis divinæ Scripturæ Moses lex dicitur, nou vero le- gislator ? vavi in Dialog. S. Justini. vavit Sylburgius. (25) Ακριβεστέρων. Langus et Sylburgius hic (265) Εγγράφως. Hac voce acta indicari obser (27) Ἰσραηλιτικής. Legendum ἱερατικῆς obser (28) Νόμος. Idem legit οὐ νόμος, ἀλλὰ νόμου.

ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εθος ἐστὶν οὐ μόνον τοῖς ἀνθρώ ποις, ἀλλὰ καὶ τῇ θείᾳ Γραφῇ τῷ τοῦ εἰρηκότος τὸν λόγον ὀνόματι ὀνομάζειν τὸν λόγον, εἰς δήλωσιν τοῦ τίνος εἶναι τὸν λόγον (29)· ὡς τό· Ἐκάθητο ὁ εὐς νοῦχος ἐπὶ τοῦ ἅρματος, καὶ ἀνεγίνωσκε τὸν προφήτην Ησαΐαν, καὶ πάλιν· Τὸ βδέλυγμα, φησί, τῆς ἐρημώσεως τὸ εἰρημένον τῷ προφήτῃ Δανιήλ. Ωσαύτως δὲ καὶ ἡμῖν ἔθος λέγειν, έκτησά μην τὸν προφήτην Ἱερεμίαν, ἢ τὸν ἀπόστολον. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΕΛΕ'. Εἰ ἀληθινός ἐστιν ὁ Χριστὸς ὁ τὴν πρᾶξιν καὶ τὴν κλῆσιν κατὰ τὴν θείαν Γραφὴν ἐπιδεικνύμενος, Ἐμμανουὴλ δὲ καλεῖσθαι τὸν Χρισ στὸν ἡ θεία Γραφὴ προηγόρευσε, πῶς ἀληθινὸς ὁ Κύ ριος νομισθήσεται, ὁ μετὰ τὸ τεχθῆναι μηδαμοῦ τοῦ Ἐμμανουὴλ τὴν προσηγορίαν δεξάμενος ; Οὐδεὶς γὰρ τὸν ἐλθόντα Χριστὸν τῇ κλήσει τοῦ Ἐμμανουὴλ ἐπὶ λέξεως προσηγόρευσεν. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ ἐν τοῖς εὐαγγελικοῖς διηγήμασι περιέχεται τῶν θείων περὶ Χριστοῦ προῤῥήσεων ἡ έκβασις, παραδέδωκε δὲ ἡμῖν αὐτὸν εἶναι τὸν κατὰ θείαν πρόῤῥησιν προορισθέντα τῷ τοῦ Ἐμμανουὴλ καλεῖσθαι ὀνόματι ἡ μακάριος Ματθαῖος· πῶς οὐ καλεῖται τῷ τοῦ Ἐμμανουὴλ ὀνόματι; Οὐ διέλιπε δὲ ἡ ἁγία τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία (30), θοῦσα ἐκ τῆς διδασκαλίας τοῦ ἁγίου Εὐαγγελίου, Ἐμμανουὴλ όνομά ζειν τὸν Κύριον. Ἔχομεν δὴ ἐν τῇ ὀνομασίᾳ τοῦ Χρι- στοῦ πάσας τὰς λοιπὰς ὀνομασίας τοῦ Χριστοῦ περι- εχομένας, εἰ καὶ μὴ πάσαις ἀεὶ κεχρήμεθα. Οὐδὲ γὰρ ἐπειδὴ καλεῖται, Ἐμμανουήλ ἐστι· ἀλλ', ἐπειδή ἐστι, καλεῖται. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΑϚ'. Εἰ τὸ τοὺς γονέας ἀθετεῖν ὑπὸ τῆς θείας Γραφῆς ἀπηγόρευται, καὶ ὁ μετιὼν τὰ ἀπη- γορευμένα, ἁμαρτωλὸς ὀνομάζεται· πῶς ἐν διαφόροις τόποις τοὺς οἰκείους γονεῖς ὁ Δεσπότης Χριστὸς ἀθε- τήσας, ἀναμάρτητος δείκνυται; Ἐν μὲν γὰρ τῷ γάμῳ διὰ τό· Τί ἐμοὶ καὶ σοὶ, γύναι; τῇ μητρὶ λέγειν, ἐπέπληξεν· ἡνίκα δὲ θεάσασθαι αὐτὸν ἡ μήτηρ ἠθέ λησε, μητέρα καὶ ἀδελφοὺς τοὺς τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ ποιοῦντας ὠνόμασε. Καὶ πάλιν, ὅτε ἐμακαρίζετο ἡ βαστάσασα αὐτὸν κοιλία, καὶ οἱ μαστοὶ οὓς ἐθήλασε, τοὺς ποιοῦντας τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ αὐτὸς ἐμακάριζεν· ἅπερ ἅπαντα ἐφ᾽ ὕβρει τῆς μητρὸς παρ' αὐτοῦ νομί- ζονται λέγεσθαι, διότι (31) τῆς μητρὸς αὐτοῦ ὀνομασθεί σης καὶ μακαρισθείσης, κατὰ ἀντιδιαστολὴν αὐτῆς, ὑπ' αὐτοῦ ἐμακαρίσθησαν ἕτεροι. Ἡ δὲ ἀντιδιαστολή, δῆλον ὅτι ἐπ' ἐναντίων πραγμάτων λαμβάνεται. "Αλλως τε εἰ τὴν ἁγίαν Παρθένον (32) εἰς τὴν τοσαύ της οικονομίας ὑπουργίαν ἐκλέλεκται, πῶς ἀναξία μα καρισμοῦ κατὰ τὰ προλεχθέντα ἡ Παρθένος νενόμι σται; εἰ δὲ τὰ ῥηθέντα εναντίως ἔχει πρὸς ἄλληλα, πῶς τὰ ἀλλήλοις ἐναντία τὴν παρ' ἀλλήλων οὐ λαμ βάνει κατάλυσιν ; χχιν, 15. τίνος ἐστὶν ὁ λόγος. διὰ τό. εἰς. - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. RESP. Mos est non tantum hominibus, sed etiam ▲ divinis litteris, nomine auctoris qui aliquid dixit aut scripsit, orationem appellare, ut cujus ea sit indicetur, ut est illud : Sedebat eunuchus super curru, legebatque prophetam Isaiam 7o, et illud : Abominatio desolationis, quæ dicta est a Daniele propheta". Quin et nos dicere consuevimus: est mihi propheta Jeremias aut apostolus. QUAEST. CXXXV. Si verus ille Christus est, qui actionem et appellationem divinæ Scripturæ con- sentaneam habet, Christum autem vocatum iri Emmanuelem divina Scriptura prædixit 78: quo- modo verus Christus existimabitur Dominus, qui ex quo natus est, nusquam' Emmanuelis cognomen accepit? Postquam enim Christus advenit, nemo illum Emmanuelis appellatione nominatim desi- gnavit. RESP. Si in evangelicis narrationibus contine- tur divinarum de Christo prædictionum eventus, nosque beatus Matthæus edocuit ipsum esse, quem divina prædictio Emmanuelis nomine vocatum iri præstituit, quomodo non vocatur Emmanuelis no- mine? Non desiit autem sancta Dei Ecclesia, sancti Evangelii instituta disciplina, Einmanuelem appel- lare Dominum. Habemus autem Christi appellatione cæteras omnes inclusas Christi appellationes, etsi non omnibus semper utimur. Neque enim quia vo- catur, Emmanuel est, sed quia est, vocatur. QUÆST. CXXXVI. Si parentes aspernari divina vetat Scriptura ", et qui velita facit, peccator di- citur, quomodo Dominus Christus, qui variis in locis parentes aspernatus est, a peccato immunis ostenditur? Nam in nuptiis, dum dicit: Quid mihi et tibi, mulier? so matrem objurgavit; et quando ¡llum voluit videre mater, matrem et fratres eos appellavit, qui voluntatem Dei faciunt 61. Ac rur- sus cum beatus dictus est venter, qui eum porta- vit, et ubera, quæ eumn laclaverunt, ipse beatos dixit eos qui voluntatem Dei faciunt ; quæ qui- dem omnia ad contumeliam matris ab eo existi- mantur dicta, quia cum mater ejus nominata esset et beata prædicata, ipse alios ei opposuit, quos beatos prædicavit. Hæc autem opponendi ratio, ut manifestum est, de contrariis rebus accipitur. Præterea si sanctam Virginem in tantæ dispensa- tionis ministerium elegit, quomodo indigna virgo existinata, quæ beata prædicaretur ob ea quæ di- cta sunt? Quod si quæ dicta sunt, secum invicem pugnant : quomodo secum invicem pugnantia non se invicem dissolvent? B C D Act. viii, 30. Malth. Isa. vil, Exod. xx, 12. Joan. 11, 4. • Mauth. XII, 47. Luc. x1, 27. Sed hic scriptor scalet ejusmodi sermonis nævis. sum explendum deerit, neque id Langum et Syl- burgium latuit. habebat R. Stephanus Prior vocula in aliis editionibus expuncta. (29) Εἶναι τὸν λόγον. Melius, ut idem monet, (50) Εκκλησία. Legendo μαθοῦσα nihil ad sen- (31) Διότι. Ita scripsit Sylburgius pro eo quod (32) Παρθένον. R. Stephanus et mss. addunt fν

'ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τὸ, Τί ἐμοὶ καὶ σοὶ, γύναι ; οὐ πρὸς Δ ἐπίπληξιν εἴρηται τῇ μητρὶ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος, ἀλλὰ πρὸς ἔνδειξιν τοῦ μὴ ἡμᾶς, φησίν, εἶναι τοὺς ἀναδε δεγμένους τοῦ ἐν τῷ γάμῳ ἀναλισκομένου οίνου τὴν φροντίδα· ὅμως ἐκ πολλῆς ἀγάπης, εἰ θέλεις, ἵνα μή λείψῃ αὐτοῖς οἶνος, εἰπὲ τοῖς ὑπηρέταις, ἵνα ποιήσω σιν ἃ λέγω αὐτοῖς, καὶ βλέψεις ὅτι οὐ μὴ λείψει αὐτ τοῖς οἶνος· ὅπερ καὶ γέγονεν. Οὐκ ἂν οὖν λέξει τὴν μητέρα ἐπέπληξεν, ἣν τοῖς ἔργοις ἐτίμα. Ἐν δὲ ταῖς ἄλλαις φωναῖς οὐχ ὡς ἀποστερῶν τὴν μητέρα τῆς πρεπούσης τιμῆς, ἀλλὰ δείκνυσι κατὰ ποίαν μητρό τητα μακαριστή ἐστιν ἡ Παρθένος. Εἰ γὰρ ὁ ἀκούων τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ καὶ φυλάττων, αὐτὸς ἀδελφός ἐστι τοῦ Θεοῦ καὶ ἀδελφὴ καὶ μήτηρ, προσῆν δὲ τῇ μη- τρὶ αὐτοῦ ἀμφότερα· δῆλον ὅτι κατὰ ταύτην τὴν μη τρότητα ἐχρῆν μακαρίζεσθαι τὴν μητέρα αὐτοῦ. Τὸ γὰρ ἀκούειν τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ καὶ φυλάττειν, ἀρε τῆς ἐστι καὶ καθαρᾶς ψυχῆς, ὅλης πρὸς τὸν Θεὸν βλεπούσης. Καὶ ἐπειδὴ οὐ τὴν τυχοῦσαν γυναῖκα ἐπελέξατο ὁ Θεὸς γενέσθαι μητέρα τοῦ Χριστοῦ, ἀλλὰ τὴν πασῶν γυναικῶν ταῖς ἀρεταῖς ὑπερκειμένην, διὰ τοῦτο καὶ ὁ Χριστὸς ἀπὸ ταύτης τῆς ἀρετῆς ἐδούλε το μακαρίζεσθαι τὴν μητέρα αὐτοῦ, δι' ἧς ἠξιώθη παρθένος μήτηρ γενέσθαι. Οτι δὲ πρὸς ἀτιμίαν ἢ ἀπείθειαν γονέων οὐδαμῶς ἐμφαίνεται ὁ Χριστὸς πε- ποιηκώς τι, μαρτυρεῖ Λουκᾶς ὁ εὐαγγελιστής, λέγων περὶ αὐτοῦ, ὅτι κατέβη μετὰ Ἰωσὴφ καὶ Μαρίας ἀπὸ Ἱερουσαλήμ, καὶ ἦν ὑποτασσόμενος αὐτ τοῖς. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΛΖ'. Εἰ πρὸ τοῦ τάφου ἡ Μαρία τὸν Κύριον τῷ μύρῳ ἥλειψεν, ἡμεῖς δὲ τοῦ πάθους καὶ τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ ἐν τῷ βαπτίσματι τελοῦμεν τὰ σύμβολα, πῶς πρῶτον μὲν ἐλαίῳ χριόμεθα, έπει- τα δὲ τὰ προλεχθέντα ἐν τῇ κολυμβήθρα τελέσαντες σύμβολα, τῷ μύρῳ σφραγιζόμεθα ὕστερον, καὶ κατ' ἐναντίωσιν τῶν περὶ τὸν Κύριον γεγονότων ταῦτα ποιεῖν οὐ νομίζομεν, είγε πρῶτον ὁ Κύριος τῷ μύρῳ ἠλείψατο, καὶ ὕστερον ἔπαθε ; Πῶς δὲ καὶ οὐ περιττή ἡ χρίσις τοῦ ἐλαίου προσφέρεται τοῖς βαπτίζεσθαι μέλλουσιν, είγε μόνῳ τῷ μύρῳ πρὸς τῷ πάθει ἐχρί- σθη ὁ Κύριος; τὸν ἐν ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἐπειδὴ & ποιεῖ (33) ταφιασμὸν μετὰ τὸν θάνατον αὐτοῦ ποιεῖ τοῦ ἐντα- φιαζομένου· ἡ δὲ μακαρία Μαρία πρὸ τοῦ θανάτου ἐμύρισε τὸν Κύριον (κατὰ τὸ γεγραμμένον, Ὃ ἐποίη σε, φησίν, αὕτη, πρὸς ἐνταφιασμόν μου ἐποίησε προλαβοῦσα γὰρ ἐμύρισέ μου τὸ σῶμα. Τὸ δὲ προλαβοῦσα ἀντὶ τοῦ, πρὸ τοῦ δέοντος καιροῦ ἐμύρισέ μου τὸ σῶμα)· διὰ τοῦτο οὐδὲ γίνεται κατ' ἐναντίω- σιν, ἀλλὰ τὸ ἐπὶ τοῦ Κυρίου γεγονὸς πρὸ τοῦ καιροῦ, τοῦτο ἐπὶ τῶν βαπτιζομένων γίνεται ἐν τῷ δέοντι καιρῷ. Χριόμεθα δὲ τῷ παλαιῷ ἐλαίῳ (34), ἵνα για νώμεθα χριστοί· τῷ δὲ μύρῳ πρὸς ἀνάμνησιν τοῦ τὴν διὰ τοῦτο οὐδὲν γίνεται. ἁπλῷ ἐλαίῳ, Β πιν, 8. γαλί- λαιον, ἔλαιον ἀγαλλιάσεως, Γαλιλαίῳ, παλαιῷ ἐλαίῳ. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. ss Joan. 11, 4. Luc. 11, 51. as Matth. xxνι. suis numeris sententiam habebimus. Infra legen- dum videtur burgius simplici oleo, quod opponitur anguento. Observat vir longe doctissimus, Euse- C D RESP. Illud, Quid mihi et tibi, mulier es, ron ad objurgationem dictum est matri a Salvatore, sed ut ostenderet, nequaquam nos esse, inquit, qui vini in nuptiis consumendi curam suscepimus; sed tamen ex singulari charitate, si vis, ne deficiat eos vinum, dic ministris, ut faciant quæ dicam, ac videbis non eis defuturum vinum : quod et factum est. Nequaquam ergo matrein verbis objurgasset, quam actionibus colebat. In aliis autem vocibus non matrem consentaneo honore privat, sed osten- dit ob qualem matris titulum beata sit virgo præ- dicanda. Nam si qui audit verbum Dei et custodit illud, frater est Dei et soror et mater, ac utrumque inerat matri ejus, manifestum est ob hanc matris notionem ipsius matrem beatam fuisse prædican- dam. Nam audire verbun Dei et custodire, virtutis est et puræ animæ, quæ tota in Deum intenta est. Et quia non quamlibet mulierem elegerat Deus, ut Christi mater fieret, sed eam, quæ mulieres omnes virtutibus superabat, propterea Christus voluit ut mater sua ab hac etiam virtute beata prædicaretur, per quam consecutus est, ut virgo mater fieret. Nihil autern a Christo factum reperiri, quod aut contumeliæ in parentes aut negatæ obedientiæ si- gnificationem baberet, testatur Lucas evangelista, qui de illo dicit: Hierosolymis descendit cum Josepho et Maria, et erat subditus illis **. 8. QUÆST. CXXXVII. Si ante sepulturam Maria Dominum unguento unxit 8, nos autem passionis ejus et resurrectionis in baptismo celebramus sym- bola, cur primum oleo ungimur, deinde, postquam prædieta in lavacro celebravimus symbola, un- guento demum ungimur? Quomodo nobis hæc fa- cere non videmur contra quam circa Dominum fa- cta sunt, si quidem primo Dominus unguento un- ctus, deinde passus est? Quomodo autem non etiam frustra olei unctio adhibetur baptizandis, si qui- dem solo unguento sub passionem unctus est Do- minus ? RESP. Quandoquidem quæ Ecclesia ad sepultu- ram facit, ea post mortem illius facit qui sepultus fuit, beata autem Maria Dominum unxit ante mor- tem (sicut scriptum est: Quod fecit hac, ad sepultu- ram meam fecit : prævenit enim ut ungeret corpus meum **. Illud autem prævenit, idem valet ac, ante idoneum tempus unxit corpus meum), propterea ni- hil fit quod contrarium sit, sed quod circa Domi- num ante tempus factum est, id in baptizandis fit convenienti tempore. Ungimur autem veteri oleo, ut Christi efficiamur, unguento autem ad recorda- tionem Salvatoris Christi, qui unguenti unctionem so Mare. bius Renaudot Perpet. Fid. tom. V, p. 149, oleum, quo unguntur catechumeni, apud Syros vocari id est oleum exsultatio- nis. Forte ergo scriptor iste, quem Syrum fuisse multa indicant, scripserit ex quo factum, inscitia librariorum, (33) Ποιεῖ. Supplendo Εκκλησία εἰς, absolutam (34) Παλαιῷ ἐλαίῳ. Legendum existimavit Syl-

χρίσιν τοῦ μύρου ἐνταφιασμόν (35) ἑαυτοῦ λογιζο μένου· καὶ τύπῳ μὲν ἐπὶ τοῦ παρόντος, ἀληθείᾳ δὲ ἐπὶ τοῦ μέλλοντος εἰς τὴν κοινωνίαν (36) τῶν τε ἑαυ τοῦ παθημάτων καὶ τῆς δόξης ἡμᾶς καλεσαμένου Σωτῆρος Χριστοῦ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΠΛΗ'. Εἰ δίκαιός ἐστιν ὁ τὸν ἡμαρτη κότα ὑπὲρ ὧν ἤμαρτε τιμωρούμενος, πῶς δίκαιος δ Θεὸς ὁ τοσοῦτον λαὸν διὰ πταίσματα θανατώσας ἑτέ ρων ; λέγω δὲ πταίσαντας τὸν Ἰωνάθαν καὶ τὸν Δα- βίδ· τὸν μὲν ἐξ ἀγνοίας λύσαντα τὴν νηστείαν τῇ γεύ σει τοῦ μέλιτος, τὸν δὲ προπετῶς τὸν λαὸν ἀριθμή σαντα. Εἰ δέ τις λέγοι ὡς τῶν ὑπηκόων ὁ θάνατος ἐπὶ τιμωρίᾳ τῶν ἀρχόντων ἐγίνετο, πῶς οὐκ ἀδικεῖ, τοὺς ἀναιτίους ὑποβάλλων κολάσεσιν; ἐναντιοῦται δὲ τῇ λεγούση Γραφῇ, ὅτι, Ψυχὴ ἡ ἁμαρτήσασα, αὐ τὴ ἀποθανεῖται. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὅτι πικροτάτη τιμωρία τῶν ἡμαρ τηκότων βασιλέων ἡ τιμωρία τοῦ λαοῦ, δηλοῖ αὐτὸς ὁ μακάριος Δαβίδ, δεόμενος τοῦ Θεοῦ εἰς αὐτόν τε καὶ εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ μεταγαγεῖν ἀπὸ τοῦ λαοῦ τὴν πληγήν. Σάλος γάρ ἐστι τῆς βασιλείας ἡ μείωσις τῶν βασιλευομένων. Ὡσαύτως δὲ καὶ ὁ Σαούλ ἔμελλεν ἀναιρεῖν τὸν υἱὸν αὐτοῦ Ἰωνάθαν, ἵνα τῇ ἀναιρέσει αὐτοῦ τὴν πληγὴν ἰάσηται τοῦ λαοῦ, εἰ μὴ φθάσας ὁ λαὸς ὤμοσε μὴ ἀποθανεῖν ἑᾶσαι τὸν Ἰωνάθαν. Καὶ ὡς σύγκειται ὁ ἄνθρωπος ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος, οὕτως καὶ ἡ βασιλεία σύγκειται ἐκ τοῦ βασιλέως καὶ τῶν βασι λευομένων. Καὶ ὥσπερ ἁμαρτήσας ὁ ἄνθρωπος ἁμάρ τημα διὰ χειρὸς, καὶ τυπτηθῇ εἰς τὸν νῶτον, οὐκ ἀδικεῖ ὁ τυπτήσας αὐτὸν, οὕτως οὐκ ἀδικεῖ Θεὸς ἐπὶ τοῖς τῶν βασιλέων πταίσμασιν τὸν λαὸν τιμωρούμενος Τῆς γὰρ βασιλείας ἐστὶ τιμωρία ἡ πληγὴ τοῦ λαοῦ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΕΛΘ'. Εἰ εἷς ἐστι Θεός, δῆλον, ὅτι καὶ πάντα (57) κέκτηται τὸ εἶναι ἕν· οἷον τὸ ἁπλοῦν ἢ τὸ σύνθετον, τὸ θνητὸν ἢ τὸ ἀθάνατον, τὸ γεννητὸν ἢ τὸ ἀγέννητον, τὸ γεννᾷν ἢ τὸ μὴ γεννᾶν. Πῶς οὖν τοῦ μὲν Πατρὸς γεννήσαντος, καὶ τοῦ Υἱοῦ μὴ γεννή σαντος· καὶ τοῦ Υἱοῦ γεννηθέντος, τοῦ δὲ Πατρός μὴ γεννηθέντος, δύναται εἷς Θεὸς καλεῖσθαι ὁ Πατὴρ, καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα, ἐξ αὐτοῦ τοῦ γεννᾶσθαι ή μή γεννᾶσθαι, καὶ τοῦ γεννᾶν καὶ μὴ γενναν τὴν ἐναντίωσιν κεκτήσθαι νομιζομένου; Μεγάλως γὰρ οἶδεν ἁνιᾷν τοὺς βασιλεῖς ἡ πληγὴ τοῦ λαοῦ. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἷς ἐστιν ὁ Θεὸς τῇ συνυπάρξει τῶν τριῶν θείων ὑποστάσεων, τῶν διαφερουσῶν ἀλλήλων οὐ τῇ οὐσίᾳ, ἀλλὰ τοῖς τῆς ὑπάρξεως τρόποις. Η διαφορὰ δὲ τῶν τῆς ὑπάρξεως τρόπων οὐ διαιρεῖ τὸ ἐν τῇ οὐσίᾳ. Καὶ ὥσπερ ἐπὶ τοῦ Ἀδὰμ, καὶ τῆς Εὔας, "Ω ξένου καὶ παραδόξου πράγματος! Οὐκ ἀληθῶς ἀπεθάνομεν, οὐδ᾽ ἀληθῶς ἐτάφημεν, οὐδ' ἀλη θῶς σταυρωθέντες ἀνέστημεν· ἀλλ' ἐν εἰκόνι ή μια μησις, ἐν ἀληθείᾳ δὲ ἡ σωτηρία. Ο τῷ εἶναι ἕν. APPENDIX. - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. sepulturam suam esse duxit, ac nos per iguram A quidem hac in vita, revera autem in futura in communicationem passionum suarum et gloriæ vocavit. QUEST. CXXXVIII. Si justus est qui peccantem ob delictum ulciscitur, quomodo justus Deus, qui tantam multitudinem neci dedit ob aliorum delicta: Jonatham dico et Davidem, qui lapsi sunt, primus quidem quod, ex ignorantia, jejunium degustando melle solverit, alter vero quod populum inconsiderate recensuerit. Quod si quis dicat subditorum mortem principum poenam fuisse, quomodo non injustus, qui innocentes poenis subjicit? Quomodo non ad- versatur Scriptura dicenti : Anima qua peccaverit, ipsa morietur ? 87. RESP. Gravissimam esse pœnam delinquentium regum, populi penam declarat ipse beatus David, dum Deum precatur, ut in se et in domum suam a populo plagam transferat. Regnum enim qualit subditorum imminutio. Similiter et Saul occisurus eral filium suum Jonatham, ut illius cæde plagam populi sanaret, nisi occupans populus jurasset se non passurum ut Jonathas occideretur. Et quemad- modum constat homo ex anima et corpore, ita regnum ex rege et subditis. Et quemadmodum si quis manu deliquerit et tergo vapulet, nequaquam iniquus est qui eum verberat, ita nec iniquus Deus, dum populum punit ob regum delicta. Valde enim reges angere solet populi plaga Est enim regni pu- nitio plaga populi. B C QUEST. CXXXIX. Si Deus unus est Deus, li- quet eum, in omnibus ut unum sit, obtinere : vide- licet simplex aut compositum, mortale aut immor- tale, genitum aut ingenitum, gignere aut non gi- gnere. Quo igitur modo, cum Pater gignat, et Filius non gignat, atque Filius gignatur, et Pater non gignatur, Deus unus vocari potest, Pater et Filius et Spiritus sanctus: cum hoc ipsum gigni aut non gigni, gignere aut non gignere, contraria Deo in esse significet? RESP. Unus Deus est, coexsistentia trium divi- narum subsistentiarum, quæ inter se distant non essentia, sed exsistentiæ modis. Differentia autem exsistentiæ modorum, non distinguit essentiæ uni- tatem. Et quemadmodum in Adamo, et Eva, et Ezech. IV, 4. turæ Christi in hac unguenti unctione imaginem exhiberi. Accuratius multo Cyrillus Hierosolymi- tanus loquitur, dum ait nos in baptismate, per quamdam similitudinem una cum Christo crucifiġi el sepeliri et resurgere, Christos autem effici, dum unguento ungimur. Cat. 21, n. 1. passionum et gloriæ communicatio, nimirum pas- sionum imitatio imagine continetur in præsemni vita; gloriæ in altera participes revera efficimur. D Hæc illustrantur ex simili loco Cyrilli Hierosol., Cat.20, n. 5. neram inaudi- iamque rem! Non vere mortui sumus; nec vere se- pulti, nec vere crucifixi resurreximus: sed imagine imitatio, veritate salus continetur. ponit (33) 'Ενταφιασμόν. Jam supra dixerat sepul- (36) Εἰς κοινωνίαν. Separanda et distinguenda (37) Πάντα. id est, κατὰ πάντα. Sylburgius pro-

καὶ τοῦ Σήθ, εἷς μέν ἐστιν ὁ τῆς οὐσίας λόγος· ψυχὴ γὰρ λογικὴ καὶ σῶμα θνητόν· τρόποι δὲ τῆς ὑπάρ ξεως διάφοροι· ὁ μὲν γὰρ Ἀδὰμ γέγονεν ἀπὸ τῆς γῆς, ἡ δὲ Εὐα ἐκ τῆς πλευρᾶς, ὁ δὲ Σηθ ἐκ τοῦ σπέρματος· καὶ ἐν διαφόροις τῆς ὑπάρξεως τρόποις μένει ὁ τῆς οὐσίας λόγος εἷς ἀδιαίρετός τε καὶ ἀπαράλλακτος οὕτως καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ, τῇ ταυτότητι τῆς τῶν προσο ώπων οὐσίας, εἷς Θεὸς πεπίστευται, δ τε Πατήρ, καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Οὐδὲν γὰρ συντελεί πρὸς τὸν τῆς οὐσίας λόγον ὁ τρόπος τῆς ὑπάρξεως. Τὰ μὲν οὖν ἐπὶ τῶν θείων τριῶν ὑποστάσεων ὡσαύ τως ἀπαραλλάκτως λεγόμενα, ἐν τούτοις νόει τὸ ἐν τῆς οὐσίας· τὰ δὲ μὴ ὡσαύτως, ταῦτα νόει τῷ τρόπῳ τῆς τῶν προσώπων ὑπάρξεως. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΜ'. Εἰ κληρονόμον ἑαυτὸν ὁ Χριστὸς ὀνομάζει, τοῦτον δὲ κατὰ τὴν παράβασιν (38) οἱ γεωρ γοί, τουτέστιν οἱ Ἰουδαῖοι, ἐπέγνωσαν, καὶ τῆς γεωργίας δεσπόται γενέσθαι ποθήσαντες, ὡς κληρο- νόμον τὸν κληρονόμον ἀπέκτειναν· πῶς αὐτὸς ὁ Χρι στὸς καὶ ὁ ἀπόστολος Παῦλος τοῦ τολμήματος αὐτοῖς ἐμαρτύρησαν ἄγνοιαν ; Ὁ μὲν λέγων, "Αφες αὐτοῖς, οὐ γὰρ οίδασι τί ποιοῦσιν· ὁ δὲ φάσκων, Εἰ ἔγνω σαν, οὐκ ἂν τὸν Κύριον τῆς δόξης ἐσταύρω- σαν. 'ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Διχῶς ἡ ἄγνοια λέγεται. Η γὰρ μὴ βουλόμενός τις ἀγνοεῖ, ὅταν τὰ πράγματα όδη- γοῦντα εἰς γνῶσιν οὐκ ἔχῃ· ἢ βουλόμενος ἀγνοεῖ, ὅταν τὰ μὲν πράγματα ἔχῃ ὁδηγοῦντα εἰς γνῶσιν, μὴ βου- λόμενος δὲ γνῶναι. Ταύτην δὲ τὴν βουλητὴν ἄγνοιαν οἶδεν ἢ θεία Γραφὴ ποτὲ μὲν ἄγνοιαν, ποτὲ δὲ γνῶσιν ή ὀνομάζειν· ἄγνοιαν (39) μὲν, ὡς ὅταν λέγῃ· Καὶ ἐμὲ οἱ δατε, καὶ πόθεν εἰμὶ οἴδατε· ἀντὶ τοῦ, Δύνασθε ἀφ' ὧν ἐργάζομαι γνῶναι τῆς τε ὀνομασίας τῆς ἐμῆς, καὶ τῶν λόγων μου τὴν ἀλήθειαν· ψευδόμενος γὰρ οὐ δύναται τοιαῦτα ἔργα ποιεῖν. Τὸ δὲ ὑπὸ τῶν γεωρ γῶν γνωρισθῆναι τὴν κληρονόμον, καθὸ ἐθεάσαντο τοῦτον ὑπὲρ πάντα εἶναι ἄνθρωπον ἐν τῇ παρούσῃ ζωῇ τοῖς ἔργοις οἷς ἐποίει καὶ τῇ κλήσει τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὴν ὑποτύπωσιν τῆς παραβολῆς. "Οτι δὲ μετά τὸ ἀποθανεῖν αὐτὸν ἀνίστησιν αὐτὸν ὁ Θεὸς ἐκ τῶν νεκρῶν εἰς ἀθάνατον ζωὴν, καὶ τίθησιν αὐτὸν πάντων κληρονόμον, οὐκ ἔγνωσαν. Οὔτε γὰρ᾽ ἡ ὑποτύπωσις τῆς παραβολῆς ἔσχε τούτου τὴν ἔμφασιν. Κατὰ ταύ- την οὖν τὴν ἄγνοιαν εἶπεν ὁ Χριστὸς, Πάτερ, άφες αὐτοῖς, οὐ γὰρ οίδασι τι ποιοῦσιν. Ὡσαύτως δὲ καὶ ὁ ἀπόστολος· Εἰ γὰρ ἔγνωσαν, οὐκ ἂν τὸν Κύριον τῆς δόξης ἐσταύρωσαν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΜΑ'. Εἰ μόνος ὁ Χριστὸς τὸν θεῖον νόμον ἀκριβῶς ἐξετέλεσε, πῶς ἐπορεύοντο ἐν τῷ νό μῳ ἄμεμπτοι ὅ τε Ζαχαρίας καὶ ἡ Ελισσάβετ, περὶ ὧν ταῦτα ὁ Λουκᾶς ἐμαρτύρησε, καὶ ὁ Παῦλος δὲ κατὰ δικαιοσύνην τὴν ἐν νόμῳ γενόμενος άμεμ- πτος ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Αλλο τὸ ἄμεμπτον, καὶ ἄλλο τὸ ἀνα- οι γνώσιν. QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. nalis, et corpus mortale, modi vero exsistentia diversi; nam Adamn e terra factus est, Eva e costa, Seth e semine et in diversis exsistentiæ modis, manet essentiæ ratio una sine divisione et discri- mine : sic et in Deo, identitate personarum essen tiæ, unus Deus creditur, Pater et Filius et Spiritus sanctus. Nihil enim momenti ad essentiæ rationem confert exsistentiæ modus. Proinde quæ de divinis tribus subsistentiis eodem modo sine ullo discrimine dicuntur, in eis unitatem essentiæ intellige; quæ vero non eodem modo, ea de modo exsistentiæ per- sonarum intellige. A Selho, una est essentiæ ratio, anima scilicet ratio- QUEST. CXL. Si Christus seipsum hære- B dem nominat, hunc autem in parabola agricole, hoc est Judæi, agnoverunt : et dum agriculturæ dominatum concupiscunt, hæredem tanquam ha redem necarunt: quomodo et ipse Christus, et apostolus Paulus, in tam temerario ausu, ignoran- tiæ eis perhibuerunt testimonium? Ille quidem, dicens: Dimitte illis, Pater, nesciunt enim quid fa- ciant ®; hic autem : Si cognovissent, nequaquam Do- minum gloriæ crucifixissent ". c C RESP. Duobus modis ignoratio dicitur. Vel enim ignorat quis non volens, cum iis destituitur quæ ad cognitionem ducunt; vel volens ignorat, cum adsunt quidem præsidia ad cognitionem ducentia, at cognoscere non vult. Voluntariam hanc ignoratio- nem solet divina Scriptura nunc ignorationem, nunc cognitionem vocare. Cognitionem quidem cum ai: : Et me nostis, et unde sim nostis ", id est potestis ex his, quæ operor, cognoscere appellationis meæ et sermonum veritatem : non enim potest talia opera mendax operari. Quod autem ab agricolis hæres cognitus fuit, id contigit quatenus eum vi- debant hominem supra omnia esse in prasenti vita, tum operibus, quæ faciebat, tum Filii appella- tione secundum parabolæ imaginem. Quod autem eum post mortem exsuscitat Deus ac hæredem con- stituit universorum, id non cognoverunt. Neque enim id parabolæ imago declarabat. De bac igitur ignoratione dixit Christus : Pater, dimitte illis, non enim sciunt quid faciant. Similiter et Apostolus : D Si enim cognovissent, nequaquam Dominum gloria crucifixissent QUEST. CXLI. Si solus Christus divinam le- gem accurate implevit, quomodo ambulabant incul- pati in lege Zacharias et Elisabet, de quibus id testatus est Lucas", ac ipse etiam Paulus secun- dum justitiam, quæ ex lege est, inculpatus ? RESP. Aliud est inculpatum, ahud peccati ex- Cor. 13, ns Matth. xsi, 33. Luc. xxi, 34. ] Cor. 11, 8.. Joan. vil, 28. * Luc. xx111, 34. * Luc. 1, 6. ⁹³ Philip. 111, 6. ita interpretatur Langus. 8. esse (33) Παράβασιν. Melius multo παραβολήν, atque (39) Αγνοιαν. Probe vidit Sylburgius legendum

Α μάρτητον. Ὁ μὲν γὰρ ἀναμάρτητος ἐκ παντὸς καὶ ὡς ἐν ταῖς κτισταῖς φύσεσιν. άμεμπτος, οὐκέτι δὲ ὁ ἄμεμπτος ἐξ ἀνάγκης καὶ ἀνα- μάρτητός ἐστιν. Ὁ γὰρ ἁμαρτάνων παρὰ τὸν νόμον συγγνωστὴν ἁμαρτίαν, τῇ προσαγωγῇ τῶν θυσιῶν καὶ τῇ ἐξαγορεύσει τοῦ πταίσματος λαβὼν τὴν ἄφεσιν, γίνεται καθαρὸς καὶ ἄμεμπτος κατὰ τὴν ἐκ νόμου δικαιοσύνην. Ὁ δὲ Χριστὸς, ἅτε ἀναμάρτητος ών, καὶ οὐδαμῶς παραβὰς τὸν νόμον, οὔτε διεπράξατό τι διορθώσεως δεόμενον· ἐδέξατο δὲ καὶ τὸν βαπτιστὴν Ἰωάννην, καὶ ἐβαπτίσθη ὑπ' αὐτοῦ, ἵνα πληρώση πᾶσαν δικαιοσύνην· ἣν ὁ Παῦλος πρὸ τοῦ πιστεῦσαι Χριστῷ, οὔπω ἦν δεξάμενος· ἐπεὶ οὐκ ἂν ἐδίωξε τὴν Ἐκκλησίαν. Διὰ τοῦτο ὁ Χριστὸς μόνος λέγεται ἀνα- μάρτητος γεγονέναι. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΜΒ'. Εἰ ὁ ἄγγελος τοῦ ἀνθρώπου ἀνώ τερος, καὶ θεοὺς τοὺς ἀνθρώπους ἡ Γραφὴ ὀνομάζει, πῶς οὐχ ἁρμόζει καὶ τοὺς ἀγγέλους θεούς ταιρι ἡμῶν ὀνομάζεσθαι; 'ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Τῶν ἀγγέλων ὅσοι ἐν τάξει θεοῦ ὤφθησαν, ἢ ἐλάλησαν τοῖς ἀνθρώποις, ἐσχήκασι καὶ αὐτοὶ τοῦ Θεοῦ τὴν κλῆσιν, ὡς λαλήσας τῷ Ἰακὼν καὶ τῷ Μωϋσῃ. Εκλήθησαν δὲ καὶ οἱ ἄνθρωποι θεοί. Έκα τέροις δὲ, διὰ τὴν ἐγχειρισθεῖσαν αὐτοῖς χρείαν, ἐδό θη τοῦ Θεοῦ τὴν τάξιν καὶ τὴν προσηγορίαν ἔχειν· πληρωθείσης δὲ τῆς χρείας, παύονται τοῦ καλεῖσθαι θεοί, οἱ χρείας τινὸς ἕνεκεν εἰληφότες τοῦ Θεοῦ τὴν κλή σιν. Ὅτε μὲν γὰρ ενεχείρισε τῷ ἀγγέλῳ τὴν ἐπιστασίαν τοῦ λαοῦ, ἔφασκε τῷ Μωϋσεῖ περὶ αὐτοῦ· Μὴ ἀπειθή σῃς αὐτῷ· ὅτι ὄνομά μοι κεῖται ἐπ' αὐτόν. Ὅτε δὲ ένεχείρισε τοῖς ἄρχουσι τὴν κρίσιν τοῦ λαοῦ, φησὶ πρὸς αὐτούς· Δικαίαν κρίσιν κρίνατε, ὅτι ἡ κρίσις τοῦ Θεοῦ ἐστι. Καὶ πάλιν· Ἐγὼ εἶπα, Θεοί έστε καὶ υἱοὶ Ὑψίστου πάντες. Θεοὺς αὐτοὺς ἔλεγεν, ἀντὶ τοῦ, Εδωκα ὑμῖν τὴν τιμὴν τὴν ἐμὴν καὶ τὴν τάξιν, καὶ τὴν κλῆσιν· ὡς οὖν ἐμοῦ κρίνοντος, οὕτως κρίνατε τὸν λαόν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΜΓ'. Εἰ ὑπεραναβέβηκε μὲν τὸ Θεὸς, ύποβέβηκε δὲ τὸ ἄνθρωπος, πῶς οὐκ ἀτάκτως ὁ ἄν θρωπος Θεός προσηγόρευται ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Αὕτη ἡ ἐρώτησις οὔτε Χριστιανῷ άρμόττει, οὔτε Ελληνι. Καθ᾽ ἕτερον δὲ εἰς τοὺς ὑποδε βηκότας μετήνεκται τοῦ ὑπεραναβεβηκότος ἡ κλῆσις, κατὰ τὴν ἑκάστου δόξαν. Οὐ χρὴ δὲ ἐκ τῶν ὁμολογου μένων κατασκευάζειν τὴν ἀπορίαν, ἀλλὰ ἐκ τῶν ἀμφιβόλων. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΜΔ'. Εἰ ἔχει ὁ Θεὸς ὑπόστασιν ὑπάρ χουσαν, καὶ βουλὴν ἐνυπάρχουσαν, καὶ Υἱὸν ὑπάρ χοντα, πῶς ἐκ τοσούτων συγκείμενος, ἁπλοῦς ὀνομά ζεται ; ᾿ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὁ Θεὸς ὥσπερ ὅλος ἐστὶ παντα- χοῦ, καὶ ὅλος ἐν ἑκάστῳ, καὶ ὅλος ἐφ' ἑαυτοῦ, καὶ τούτου πίστιν μὲν ἔχομεν, οὕτως καὶ τὸ ἁπλοῦν αὐτ τοῦ ὅλον Υἱός ἐστι, καὶ ὅλον υἱὸν ἔχον ἐστί· καὶ ὅλον βουλή ἐστι, καὶ ὅλον βουλὴν ἔχον ἐστίν. Οὐ γάρ ἐστι κατὰ τὴν κτιστὴν φύσιν ὁ Θεὸς, ὥστε τὸ εἶναι αὐτὸν, καὶ τὸ ἔχειν, νοηθῇ ἐν συνθέσει, ὥσπερ. ἀλλ᾿ ὥσπερ (40) τὴν φύσιν ὢν (41), οὕτως καὶ τὸ 1. .. τὸ φύσει δν. - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. pertem esse. Nam peccati expers omnino etiam in- culpatus; non jam autem qui inculpatus est, ne- cessario etiam expers peccati. Nam qui admittit contra legem peccatum ignoscendum, is victima- rum munere et peccati confessione veniam perci- piens, purus fit et inculpatus secundum justitiam quæ ex lege est. Christus autem, utpote peccati ex- pers ac nullatenus legem prætergressus, nihil fecit quod emendatione indigeret. Suscepit autem Joan- nem Baptistam et ab eo baptizatus est, ut impleret omnem justitiam, quam quidem Pauius, antequam in Christum crederet, nondum acceperat; neque enim persecutus fuisset Ecclesiam. Propterea solus Christus dicitur peccati expers exstitisse. QUÆST. CXLII. Si angeluş homine est præ- stantior, et sacræ litteræ homines deos appellant : quare non convenit ut angeli a nobis dii nomi- nentur? RESP. Quicunque in Dei loco conspecti sunt, aut cum hominibus locuti angeli, obtinuere et ipsi nomen Dei, sicut is qui cum 504. Jacobo et Moyse locutus est. Vocati vero sunt et homines dii. Utris- que autem propter commissum sibi munus,.datum est obtinere Dei locum et appellationem : quo mu- nere obito, desinunt vocari dii, qui propter aliquod munus Dei nomen accepere. Nam cum angelo com- misit curam populi, ad Moysen de eo dixit: Non eris ei immorigerus, quoniam nomen meum positum est super eum”. Cum autem magistratibus com- misit judicium populi, dixit eis : Justum judicium judicate, quoniam judicium Dei est". Et iterum : Dii estis, et filii Altissimi omnes ". Deos illos dixit, quasi diceret Dedi vobis honorem meum et locum et appellationem itaque quasi ego judicarem, ita judicate populum. QUEST. CXLIII. Si Deus longe superior, homo autem inferior, annon preter fas homo appella- tur deus? RESP. Hæc interrogatio nec christiano con- gruit nec ethnico. Nam secundum utrumque ad in- feriores, pro cujusque gloria, transfertur superio-- ris appellatio. Nequaquam autem ex rebus explo- ratis instituenda dubitatio, sed ex incertis. QUÆST. CXLIV. Si Deus habet subsistentiam exsistentem, et voluntatem inexsistentem, et Filium exsistentem: quomodo tot modis compositus, sim- plex dicitur? RESP. Sicuti Deus ubique est totus, et totus in unoquoque, totusque in seipso, atque id fide nostra probamus, ita etiam simplicitas ejus tota Filius est, et tota Filium habens est: totaque voluntas est, ac tota voluntatem habens est. Non enim ad instar creatæ naturæ Deus est, ut id quod sit, et. id quod habeat, per compositionem intelligatur, sicut [natura creata ;] verum pro eo atque naturam ob- B C D ** Exod. xx111, 21. or Deut. 1, 16. Psal. LXXXI, burgius legendo gio codice (40) "Ωσπερ. Lacunam explent Langus et Syl- (41) Τὴν φύσιν ων. Legitur ad marginem in Be

εἶναι αὐτὸν, καὶ τὸ ἔχειν, ἐστὶν ὑπὲρ τὴν σύν- Α θεσιν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΜΕ. Εἰ δι᾽ ὧν ἡ σάρξ, διὰ τούτων καὶ τὸ αἷμα συνίσταται, διὰ τί τὴν μὲν βρῶσιν τῆς τῶν ζώων σαρκὸς ὁ Θεὸς ἐπιτρέπει, τὴν δὲ ἐν τῷ αἵματι ἀπαγορεύει μετάληψιν ; Πλὴν κρέας, λέγων, ἐν αἵματι οὐ φάγεσθε. ᾿ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἵνα καὶ ἐν τούτῳ χωρίσῃ ἡμᾶς ὁ Θεὸς τῆς τῶν θηρίων ὁμοιότητος, τῶν σὺν τῇ βρώσει τῆς σαρκὸς λαπτόντων καὶ τὸ αἷμα, ὧν τὰς σάρκας ἐσθίουσιν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΜϚ'. Εἰ ὁ Θεὸς ἐπὶ τῶν ἀληθῆ τὴν ἐκβασιν ἐσχηκότων, καὶ διὰ τῶν παρ' Ἕλλησι μάντεων τὸ μέλλον ἔσεσθαι προεμήνυσεν, όπηνίκα (42) "Ελληνες πρὸς Ἕλληνας διεμάχοντο, πολλάκις κατὰ χρησμὸν πράξαντές τι, ὧν ἡ θεία Γραφὴ τὴν πρᾶξιν ἀπηγόρευσε, τῶν ἐν τῇ δευτέρᾳ πεύσει κειμένων δεινῶν ἀπηλλά γησαν ; οἷον ἐπὶ μὲν πολέμου, ὡς ὅταν οἱ ἑπτὰ ἐπὶ Θήβαις ἄρδην μὲν καταστρέφειν τὴν προῤῥηθεῖσαν πόλιν ἔμελλον· μαντευσαμένου δὲ Τειρεσίου, ὁ Με- νοικεὺς κατὰ τὸ δοκοῦν τῇ μαντεία, ἑαυτὸν ἑτοίμως κατέσφαξε, καὶ οὕτως κατὰ τὴν πρόῤῥησιν τῆς μαν- τείας, ἡ μὲν πόλις διεσώθη, οἱ δὲ πολέμιοι ὑπὸ τῶν ἐν τῇ πόλει ἀνῃρέθησαν· καὶ τοῦτο μὲν περὶ τῶν ἐν πολέμοις τροπαίων ἓν ἐκ πολλῶν ἡμῖν εἴρηται. ᾿ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὁ ποιῶν τὴν λύσιν τῶν ζητουμέ νων, πρῶτον ὀφείλει θεἶναι τὰ ὁμολογήματα, εἶτα ἐξ αὐτῶν ποιήσασθαι τῶν ζητουμένων τὴν λύσιν. Ἔστι δὲ τῶν ὁμολογουμένων τὸ ἕνα εἶναι Θεὸν δημιουργόν τε καὶ προνοητὴν τοῦ κόσμου παντός, ὃν καταγγέλ- λουσιν αἱ θεῖαι τῶν Χριστιανῶν Γραφαὶ λόγοις θείαις δυνάμεσι μεμαρτυρημένοις· παρ' οὗ ἐστι τῶν μελ λόντων ή τε πρόῤῥησις καὶ ἡ ἐκβασις. Εκβάλλουσι δὲ αἱ Γραφαὶ αἱ τοῦτον καταγγέλλουσαι τοὺς τῶν Ἑλλήνων θεούς· Εἰ ἀλλάξουσι, φησὶ, τὰ ἔθνη τοὺς θεοὺς αὐ τῶν καὶ, Αὐτοὶ οὐκ εἰσὶ θεοί. ἂν δὲ οὐκ εἰσὶν οἱ θεοὶ θεοὶ, τούτων οὐδὲ οἱ μάντεις εἰσὶν ἀληθείας προφῆται, οὐδ᾽ ἡ αὐτῶν πρόρρησις ἀναπόδραστόν τε καὶ ἀληθῆ ἔχει τὴν ἔκβασιν. Ωσπερ γάρ εἰσι μακρὰν τῆς ἀλη θινῆς θεότητος, οὕτως καὶ τῆς τῶν μελλόντων προγνώ- σεως. Ὅτι δὲ (45) καὶ ἐν τῇ μάχῃ τῶν Ἑλλήνων πρὸς Έλληνας, τῶν πολυτρόπως, μάλιστα ἐν τοῖς πολέ μοις, ταῖς μαντείαις χρησαμένων, ὁ τῶν Χριστιανῶν Θεὸς τὴν ἰδίαν ἔστησε βούλησιν, μαρτυρεῖ μὲν ἡ μά χη ᾿Αλεξάνδρου καὶ Δαρείου· τοῦ μὲν κρατύνας τὰς μαντείας, τοῦ δὲ καταργήσας· μαρτυρεῖ δὲ καὶ τοῦ Ασσυρίου ἡ μάχη ἣν εἶχε πρὸς τὰ ἄλλα πολλὰ καὶ ἰσχυ μὰ ἔθνη, ἣν ὁ Θεὸς, ῥάβδον τῆς ὀργῆς καὶ πρίονα ἐκάλεσε, ποτὲ μὲν λέγων· Ἰδοὺ δ' Ασσύριος, ῥάβ- δος ἐστὶ τῆς ὀργῆς μου· ἐπὶ ἔθνος ἁμαρτωλὸν ἀποστελῶ (44) αὐτόν· ποτὲ δὲ λέγων περὶ αὐτοῦ· Μὴ ὑψωθήσεται πρίων ἄνευ τοῦ ἕλκοντος αὐτόν; » ὅτε δέ,et μαρτυρεῖ δὲ ἡ μάχη. ἂν ὁ Θεὸς ῥάβδον. ὑψωθήσεται. κρατύνασα, QUÆSTIONES ET RESPONSIONES AD ORTHODOXOS. tinet, ita etiam intelligendus est, id quod sit, et id B c D Gen. II, 4. Jer. 11, 11. ' lsa. x, 15. At. R. Stephanus mss. mox Paulo post leg. quod habeat, obtinere supra compositionem. QUÆST. CXLV. Si per quæ caro, per eadem et sanguis consistit : quare Deus carnis animan- tium esum permittit, carnis autem in sanguine usum interdicit? Excepto, inquit, quod carnem in sanguine.non comedetis ". - RESP. Ut ea quoque re Deus nos a ferarum si- militudine secerneret, quæ cum carnis esu sangui- nem etiam lambunt eorum, quorum carnibus ve- scuntur.. QUÆST. CXLVI. Si Deus in iis, quæ vere ad exitum perducta sunt, etiam per Græcorum vates futurum prænuntiavit, quare cum Græci pugna- rent cum Græcis, sæpe postquam ex oraculi mo- nitu aliquid fecere, quod divina lege vetitum est, calamitatibus in secunda interrogatione positis li- berati sunt? Velut in bello, cum septem illi apud Thebas duces funditus prædictain urbem eversuri essent, Tiresia responsum dante Menœceus ora- culo morem gerens, seipsum libens interemit, sic- que secundum oraculi vaticinium servata urbs et a civibus interempti hostes. Atque illud victoriæ in. bello reportatæ exemplum unum de multis attuli- mus. RESP. Qui solutionem quaestionum suscipit,. is primo res exploratas statuere debet, ac deinde ex eis quæstionum solutionem perficere: Illud autem in rebus exploratis est, unum esse Deum opificem et gubernatorem totius. mundi, quem divinæ Christianorum Scripturæ verbis an- nuntiant divinarum virtutum testimonio confirma- tis, a quo est futurorum prædictio et eventus. Pro- jiciunt autem Scripturæ, quæ illum prædicant, deos Græcorum. Si mutabunt, inquit, gentes deos suos, et ipsi non sunt dii'. Quorum autem dii non sunt dii, horum nec vates prophetæ sunt veritatis, nec eorum prædictio inevitabilem et. verum habet eventum. Quemadmodum enim procul sunt a vera deitate, ita et a futurorum præcognitione. In pu- gnis autem Græcorum adversus Græcos, qui mui- tifariam, praesertim in bellis, usi sunt oraculis, Christianorum Deum propriam statuisse volunta- tem, testatur et Alexandri et Darii pugna, quorum alterius vaticinia confirmavit, alterius subvertit; testatur et Assyrii cum aliis multis ac fortibus gen- tibus pugna, quem Deus virgam furoris et serram vocavit : quandoque dicens : Ecce Assyrius, virga furoris mei est; adversus gentem peccatricem mittam eum. Quandoque de eo. inquiens : Nunquid exalta- bitur serra absque eo qui trahit illam s? Sane qui- dem quod Assyrius per prosperum responsorum, plum a Sylburgio, moxque additum Infra leg. vel casus est absolutus. (42) Οπηνίκα. Deest πῶς ante banc vocem. (43) "Οτι δέ. Sic habent editiones posteriores. (44) Αποστελῶ. Hoc verbum ex Bibliis desum-

Α Καίτοι (45). ὁ ᾿Ασσύριος ὅτι κατὰ τὰς ἐπιτυχίας Β τῶν χρησμολογημένων (46) οὓς εἴληφε παρὰ τῶν θεῶν αὑτοῦ διὰ τῶν μάντεων, πρίζει καὶ σπαράσσει τὰ ἐλεεινὰ ἔθνη τὰ ὁμοίως αὐτῷ, τῇ πεποιθήσει τῶν χρησμών συμβεβληκότα αὐτῷ εἰς πόλεμον, καὶ ἀπο τετυχηκότα τῆς διὰ χρησμῶν ἐλπίδος, τοῦ Θεοῦ συγχωρήσαντος, ἐπιτυχεῖν μὲν τῶν χρησμῶν τὸν Ασσύριον, ἀποτυχεῖν δὲ τὰ ἔθνη. Περὶ ὧν ὁ μὲν Θεὸς διὰ τοῦ προφήτου Ἡσαΐου φησὶν ὁ Θεός· ἀνῆ- κα τὴν χεῖρά μου, καὶ ἐξηράνθησαν. Ὁ δὲ Ασ σύριός φησι, Μὴ ἐῤῥύσαντο οἱ θεοὶ τῶν ἐθνῶν τὴν γῆν αὐτῶν ἐκ τῶν χειρῶν μου, ὅτι φύσε ται Κύριος τὴν Ἱερουσαλὴμ ἐκ τῆς χειρός μου; Κατὰ δὲ τοὺς χρησμούς οὓς ἐδέξατο ὁ ᾿Ασσύριος πα ρὰ τῶν μάντεων, τοιαύτας ἐφθέγξατο φωνὰς καὶ κατὰ τῶν ἐθνῶν καὶ κατὰ τῆς Ἱερουσαλήμ. Καὶ τοῦ Θεοῦ συγχωρήσαντος, ἐπέτυχεν ὁ ᾿Ασσύριος τῶν χρησμῶν κατὰ τῶν ἐθνῶν· κατὰ δὲ τῆς Ἱερουσα- λὴμ ἀπέτυχε τῶν χρησμῶν, τοῦ Θεοῦ μὴ συγχωρή σαντος. Πῶς οὖν ἀπέτυχον τῆς μαντείας οἱ ἑπτὰ ἐπὶ Θήβαις (47) τοῦ ἄρδην ἀπολέσαι τὴν πόλιν; Ἡ γὰρ ἀποτυχία τῆς μαντείας ἔλεγχος γίνεται τῆς ἀσθενείας τοῦ θεοῦ τοῦ διὰ τῆς μαντείας προμηνύ σαντος τὰ ἀνέκβατα. Καὶ εἰ κατὰ τὴν ἀψευδῆ τοῦ Σωτῆρος φωνήν, χωρὶς Θεοῦ στρουθίον οὐ πεσεῖται ἐπὶ τῆς γῆς· πολὺ μᾶλλον ἔθνος ὅλον ἢ πόλις όλη, οὐκ ἂν ἀπόλοιτο μὴ τοῦ Θεοῦ συγχωρήσαντος. Ὅτι δὲ πᾶν ἔθνος Ἑλληνικὸν ὑπὸ ἔθνους Ἑλληνικοῦ ἀπολλύμενον ὑπὸ ῥάβδου καὶ πρίονος τῆς ὀργῆς τοῦ Θεοῦ ἀπόλλυται, φανερὸν καθέστηκεν ἐκ τῶν περὶ τοῦ Ασσυρίου εἰρημένων. Ἔτι δὲ εἰ τὰ παρὰ Ἑλ λήνων περὶ τοῦ μάντεως Τειρεσίου εἰρημένα παν τάπασίν ἐστι καταγέλαστα, πῶς ἐνδέχεται τὰ δι' αυ τοῦ λεχθέντα εἶναι ἀληθῆ; Φασὶ γὰρ περὶ αὐτοῦ, ἄνδρα καὶ γυναῖκα γεγόνεναι αὐτὸν, καὶ ἀμφοτέρων ἔχειν τὰς πλάσεις, καὶ πολλὰς μάχας τῶν θεῶν δια- λύσαντος (48), διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν ἡ μὲν Ηρα, χολωθεῖσα αὐτῷ, ἐπήρωσεν αὐτόν· ὁ δὲ Ζεὺς εἰς παραμυθίαν τῆς πηρώσεως αὐτοῦ, ἐχαρίσατο αὐτῷ τὴν μαντικήν. Αλλ' εἰ ἀλλότρια πίστεως ὑπάρχει τὰ περὶ αὐτοῦ μυθευόμενα, πῶς ἐνδέχεται ἀληθῆ εἶ ναι τὰ ὑπ' αὐτοῦ μυθευόμενα; Ἔτι δὲ εἰ, καθώς φα σιν Ἕλληνες, τὰ ὑπὸ τῶν Μοιρῶν ἐπικλωθόμενα, ἀδύνατόν ἐστιν ἀνακλωθῆναι, πῶς οὐκ εἰσὶν ἀνωφε λεῖς αἱ μαντείαι τοῖς αὐταῖς χρωμένοις, τῶν Μοι ρῶν ἐπὶ τὸ ἀναπόδραστον τέλος ἀναγκαίως ἀγουσῶν τὰ ὑπ' αὐτῶν ἐπικλωθόμενα; ᾿Αλλ᾽ εἰ ταῦτα οὕτως ἔχει, πῶς οὐκ εἰσὶ ψευδεῖς αἵ τε Μοῖραι καὶ αἱ μαν τεῖαι, ὑπ' ἀλλήλων ἀναιρούμεναι ; Πῶς δὲ οὐκ ἔστιν ὁ Μενοικεὺς, μάτην κατασφάξας ἑαυτὸν κατὰ τὸ δο κοῦν τῇ μαντεία, τῆς αἰτίας τοῦ ἀναιρεῖσθαι μὲν δαίμονος τοῦ διὰ μάντεως χρηματίσαντος ὑπαρχού συγχωρήσεως ; τοὺς πολεμίους, σώζεσθαι δὲ τὴν πόλιν, μὴ ἐκ τοῦ σης, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς τοῦ Δεσπότου τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ • πρόδηλός ἐστιν. λόγων, είληφε. η διαλύσαντα APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - .. quæ a diis suis per vates acceperat, eventum, tan- quam serra conscidit et dilaceravit miserabiles gen- tes, quæ et ipsæ, itidem ut ille, oraculorum fiducia, bellum cum ipso commisere, et spe acceptorum responsorum decidere, permittente Deo id est fac- tum, ut scilicet oracula Assyrii votis responderent, gentes autem vaticiniis suis fallerentur. De quibus Deus per prophetam Isaiam: Remisi manum meam, et aruerunt. Asyrius vero : Nunquid, ait, liberarunt dii gentium terram eorum de manu mea, ut eruat Dominus Jerusalem ex manu meas? Secundum oracula, quæ Assyrius a valibus acceperat, ejus- modi prolocutus est verba contra gentes, et contra Hierusalem. Atque is adversus gentes eventu ora- culorum felici est potitus, Deo permittente : adver- sus Hierosolyma autem, eorumdem exitu potitus non est, Deo non permittente. Quomodo igitur ora- culo frustrati sunt septem illi duces apud Thebas, quominus urbem eam prorsus exscinderent? Infe- lix enim oraculi exitus argumentum est infirmita- tis illius, a quo ea per oraculum prædicta quæ non evenerunt. Ac si, juxta minime fallacem Servato- ris vocem, absque Deo ne passer quidem in terram cadit multo profecto minus populus universus, aut urbs tola interit, Deo non permittente. Quod vero quævis profana gens, quæ a gente itidem pro- fana exstincta est, virga et serra furoris Dei inte- rierit, manifesto apparet ex his quæ de Assyrio sunt dicta. Ad hæc, si ea quæ a Græcis de Tiresia vate memorata sunt, omni ex parte sunt ridicula : quo- modo feri potest, ut quæ ille dixit, vera fuerint? G Fertur enim de eo, virum ipsum et feminam fuisse, et utrorumque habuisse formas, et cum multas inter deos diremisset contentiones, hanc ob causam, iratam illi Junonem, cacitatem immi- sisse : Jovem autem, ut casum ejus solaretur, di- vinatione illum donavisse. Porro cum incredibilia sint, quæ de ipso fabulose narrata sunt, quomodo vera esse possint quæ ipse fabulatus est? Denique si, ut Græci dicunt, quæ Parcarum fusis evoluta sunt revolvi non possunt, quomodo non inutilia utentibus oracula, Parcis ad finem ineluctabilem necessario ea perducentibus, quæ earum sint evo- luta fusis? Quæ si ita habent, quomodo non falsa quæ alia ab aliis tolluntur, Parcæ videlicet, et dir vinationes? Quomodo vero Menaceus non frustra seipsum necavit de oraculi sententia : cum causa, cur hostes occiderentur, urbs autem servaretur, non ex dæmone, qui per vatem responsum edidit, sed ex Domino vero Deo, quid id permisit, exsti.. terit? Isa. xxxvi, 18. alioqui legendum esset & septem illos duces apud Apollodorum minime in D hoc consilium inductos memorari, sed potius ab Amphiarao deterritos. At Pseudo-Justinus videtur supponere nihil majoris rei antiquos inconsultis oraculis aggressos fuisse. Legitur in posterioribus cditionibus. (45) Καίτοι. Sylburgius explet lacunam addendo (46) Χρησμολογημένων. Subintelligendum est (47) Οι ἑπτὰ ἐπὶ Θήβαις. Observat Sylburgius (48) Διαλύσαντος. lla mss. et R. Stephanus.

1401 QUÆSTIONES CHRISTIANÆ AD GRÆCOS. 1402 ADMONITIO In sequentes Quæstiones Christianorum ad Græcos et Græcorum ad Christianos. Christianorum ad Græcos et Græcorum ad Christianos quæstiones non esse S. Justini Martyris opus inter omnes eruditos convenit: ejusdem parentis fetum esse ac dogmatum nonnullorum Aristotelis Confutationem, quam subjungemus illis, jam nonnulli animadverterunt, neque id subodorari difficile est, cum magna sit inter utrumque opus styli similitudo. Sed cui tribuenda sit tota pertractationis moles, id nobis inquirendum. Equidem quanto accuratius has quæstiones cum iis, quæ sunt ad orthodoxos, confero, eo magis in eam feror sententiam, ut uni et eidem scriptori utrasque adjudicem : styli similitudinem cum multa alia testan- tur, tum in primis nominativi, sive accusativi casus, pro genitivis absolutis in utrisque quæstionibus usur- pati. Vide Quæst. 100_ad Orthod. et Resp. ad Quæst. 113. Eamdem loquendi rationem reperies infra in con- futatione responsionis Græcorum ad Quæst. 3, n. 3, et in Responsionibus de resurrectione n. 11 et 45. Obser- vari ad Quæst. 37 et 131 ad Orthod. præpositionem xara aliter ac apud alios scriptores usurpari. Sic etiam infra legimus xatà xoivou ‹ communi more, in Confut. Resp. 3, n. 3. In Respons. ad Quæst. 114 ad Orthodox. legitur tanquam ex Scriptura, cogitasti et adfuerunt tibi, » quod quidem er Jobi verbis c. xxIII, v. 14, aut alio simili loco desumptum videtur. Eadem sententia citatur infra in Responsionibus de Resurrect. n. 4. Non eadem materia in Quæstionibus ad Orthodoxos ac in iis, quæ sunt ad Græcos, tractari solet; sed si quando occurrat, ut eadem ad solvendum proponantur, non diffi- cile erit principiorum consensionem animadvertere. Responsio ad Quæst. 113 Orthodox. simillima est iis, quæ adversus mundi æternitatem statuuntur in Confut. Resp. 4 Græc. In Confut. Resp. 1, n. 5, eadem verba habemus de omnium futura restitutione ac in Resp. ad Quæst. I Orthod. Quæstiones Christianorum ad Græcos in editione Roberti Stephani disjunctæ sunt ab iis, quæ sunt Græ- corum ad Christianos; sed primis iste subjunctæ fuerunt in editionibus Græco-Latinis. Primæ, quæ pro- lixiores habent responsiones, non videntur notæ fuisse Photio. Is enim memorat 507 tantum dubitatio- num contra pietatem summarias solutiones. › Hæc omnia uni et eidem scriptori tribuenda esse neminem ne- gaturum puto. Scite observat Grabius Spicileg. tom. II, pag. 156, magnam inesse similitudinem inter has Christianorum ad Græcos Quæstiones et ea quæ olim Justinum inter et Crescentem intercesserunt. Nam ut huic Cynico quæstiones ponebat Justinus, ac deinde ejus responsa refellebat, ita his in quæstionibus agitur. Inde suspicio Grabii animum subiit. ‹ impostorem quempiam ex Justini verbis occasionem cepisse fingendi tales ‹ Inter- rogationes, Responsiones et Responsionum confutationes. Probabilis esset viri eruditi conjectura, si non multa rationum momenta persuaderent omnes illas quæstiones, sive ad Orthodoxos, sive Christianorum ad Græcos, sive Græcorum ad Christianos, unius et ejusdem scriptoris opus esse, qui quidem nimium acutus et doctus fuit, quam ut Manichæos commemoraret, ac multa alia´S. Justini Martyris ætati minime convenientia poneret, si sub nomine S. Martyris latere voluisset. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΑΙ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΑΣ. QUÆSTIONES CHRISTIANÆ AD GRÆCOS. ΕΡΩΤΗΣΙΣ Α'. Εἰ τῷ μεγίστῳ ἐν ἀνθρώποις ἀγαθῷ μέγιστον ἀντί κειται κακόν· μέγιστον δὲ ἐν ἀνθρώποις ἀγαθὸν, τὸ γνῶναι τὸν ὄντως ὄντα Θεόν· μέγιστον ἄρα κακόν, τὸ τοῦτον ἀγνοεῖν. Αλλ' ἐπειδή έστι τοῦτο κακὸν ἔν τισι τῶν ἀνθρώπων, ποῖόν ἐστι τῷ δημιουργῷ τοῦ κόσμου Θεῷ πρεπωδέστερον, τὸ ἐναλλάξαι τὴν τοῦ παρόντος βίου κατάστασιν καὶ ἀπαλλάξαι τοὺς ἀνθρώπους τοῦ μεγίστου κακοῦ, καθὼς ὁ τῶν Χριστιανῶν βούλεται λόγος, ἢ τὸ ἐᾶσαι μένειν τὸν κόσμον ἐπὶ τῆς αὐτῆς καταστάσεως, καὶ τοὺς ἀνθρώπους τῷ μεγίστῳ κακῷ ἀεὶ κατεχομένους; 'ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ. Πρῶτον μὲν πρὸς τὸ πρῶτον ἄπορον ῥητέον, ὡς A QUÆSTIO PRIMA. Si summo hominum bono summum opponitur malum, summum autem hominibus bonum est, Deum verum nosse: summum certe malum erit, illum ignorare. Porro cum hoc malum nonnullis insit hominibus, utrum Deo mundi creatori magis convenit, praesentis mutare statum vitæ, atque ho- mines summo liberare malo, ut Christiani docent, an sinere ut mundus in eodem statu maneat, atque homines maximo semper malo detineantur? RESPONSIO GRÆCA. Principio ad quæstionem primam dicenduin, nul- μέγιστον κακὸν οὐδέν ἐστιν. Εἰ γὰρ τῶν ἀγαθῶν τὸ . lum esse summum malum. Nam si summum bonum

Α μέγιστον ὁ Θεός ἐστι, δηλονότι εἴ τις υπόθοιτο (49) μέγιστον κακόν, εὑρεθήσεται ἑτέρα ἀρχὴ ἐναντία τῷ Θεῷ· ὅπερ οἱ Μανιχαίοι κακῶς λέγοντες λέγουσι. Καὶ γὰρ ἄτοπον τὸν Θεὸν μὴ πάντα καταλαμβάνειν, μὴ πᾶσι τὴν ἑαυτοῦ ἀγαθότητα ἐπιλάμπειν. Μέγι στον τοίνυν κακὸν οὐδέν· καὶ γὰρ ἡ ἄγνοια πολλάκις ἐπ' ἀγαθῷ δίδοται τοῖς ἀνθρώποις· ὁρῶμεν οὖν ἐπὶ πολλῶν, ὡς πολλάκις συμβαίνει μᾶλλον καταφρονεῖν τῶν γινωσκομένων ἢ τῶν ἀγνοουμένων. "Αλλως τε καὶ τὸ ἀγνοεῖν τὸν ὄντως ὄντα Θεόν, οὐκ ἔκ τινος ἄλλου, ἀλλ' ἐκ τῆς οἰκείας λήθης ή ψυχή πάσχει. Παραγίνεται δὲ καὶ ταῖς ἐνταῦθα ψυχαῖς γνώσις Θεοῦ· ὥσπερ οὖν ὁρῶμεν καὶ ἐνταῦθα ἀνθρώπους γινώσκοντας τὸν Θεόν. Εἰ δέ τις ἐθέλοι τὸ ἀληθὲς λέγειν, οὐδέ ἐστιν ὅλως ἄγνοια περὶ Θεοῦ· πάντες γὰρ, ὅτι ἔστιν ὁ Θεὸς, ὁμολογοῦσι κοινῇ ἐννοίᾳ. Ὅτι δὲ καὶ ἐνταῦθα ὄντες δύνανται οἱ ἄνθρωποι γινώσκειν τὸν Θεὸν, καὶ ἡ τῶν ὀρθοδόξων πίστις σαφῶς δηλοί, λέ- γουσα τὸν Θεὸν αὐτὸν κατεληλυθέναι, καὶ ἐγνώσθαι τοῖς ἀνθρώποις. Εἰ τοίνυν δυνατὸν καὶ ἐνταῦθα τοὺς ἀνθρώπους ὄντας γινώσκειν τὸν Θεὸν, οὐδὲν αὐτοῖς μέγιστον κακὸν συμβαίνει ἐκ τοῦ ἐνταῦθα εἶναι. Τοῖς ἀγνοοῦσι γὰρ, καθὼς εἴρηται, ἐκ τῆς ἀπίστου φύσεως τὸ ἀγνοεῖν τὸν Θεὸν συμβαίνει. Εἰ δέ τις καὶ συγχω ρήσει, ὅπερ ἄτοπον, μέγιστον εἶναι κακὸν τὰ ἐνταῦ θα, καὶ κάλλιον ὑπάρχειν τὸ μὴ εἶναι τὰ τῇδε τοῦ εἶναι· εἰ μὲν λέγει κακὰ πεποιηκέναι τὰ τῇδε τὸν δημιουργὸν δι᾿ ἀσθένειαν, ἀνοηταίνει, τὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν φάσκων μὴ καταλαμβάνειν πάντα· εἰ δὲ δυνάμενος καλὰ ποιῆσαι τὰ τῇδε, συνεχώρησεν ἑτέ ροις κακὰ ποιεῖν, καὶ τοῦτο ἔσται κατηγόρημα Θεού. Ο γὰρ δυνάμενος μὲν παῦσαι, περιορῶν δὲ, άλη- θέστερον αὐτὸς ὁρᾷ. Εἰ δὲ αὐτός ἐστιν ὁ Θεὸς ὁ ποιήσας τὰ τῇδε, δῆλον ὅτι τοῦ αὐτοῦ Θεοῦ μένον της, καὶ εἰς ὕστερον καὶ ἀεὶ τὰ αὐτὰ ἔσται. "Α γὰρ πάλαι ἠδύνατο, καὶ νῦν δύναται. Εἰ δὲ νῦν τι πλείον δύναται παρὰ τὰ προτοῦ, ἔγχρονος αὐτοῦ ἔσται ἡ τοιαύτη δύναμις· ὅπερ ἄτοπον· τὸ γὰρ ἔγχρονον φθαρτόν. Εἰ δὲ, δυνάμενος καὶ πάλαι κωλύσαι τὸ μέγιστον οὕτω κακὸν, οὐκ ἐκώλυσε, φθονερός ἂν εἴη· ὅπερ ἀσεβὲς καὶ φαντάζεσθαι. Δεῖ οὖν τὸν αὐτὸν ἐπὶ τῶν αὐτῶν μένοντα τὰ αὐτὰ ποιεῖν. Ἔλεγχος τῆς ἀποκρίσεως οὐκ ὀρθῶς γενομένης. αὐτὸς ὁ λόγος νοούμενος. Τῷ γὰρ λέγειν ἐν ἀρχῇ μὲν τοῦ λόγου μὴ εἶναι μέγιστον κακόν, ἐν τῷ τέλει δὲ τοῦ λόγου τὸ ἀσεβὲς εἶναι καὶ ἐκ μόνης φαντασίας τὸ τὰ ἀνά- ξια περὶ Θεοῦ φρονεῖν, πῶς οὐκ ἔστι κεκριμένως (50) εἰσαγόμενον τὸ μέγιστον κακὸν τὸ ἀκρίτως ἐκβληθὲν παρὰ τοῦ ἀποκρινομένου ; Εἰ δὲ προστεθείη τῇ τοιαύ τῇ ἐκ μόνης φαντασίας ἀσεβείᾳ καὶ τὸ λέγειν, μεί ζων γίνεται ἡ ἀσέβεια. Εἰ δὲ σὺν τῷ λέγειν καὶ τὸ γράφειν, ἐξ ἀνάγκης πᾶσαν κακίας ὑπερβολὴν ἡ ἀσέβεια ἔχουσα. Εἰ δὲ ταῦτα οὕτως ἔχει, καὶ ἔστιν ἐν πᾶσι τοῖς ἀναξίως περὶ Θεοῦ λεγομένοις τε καὶ γρα κεκρυμένως. χεχρημένως. κριμένως, ἀκρίτως APPENDIX. PARS 1. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - Deus est, videlicet si quis supponat summum ma- lum, principium aliud reperietur Deo contrarium, quod quidem Manichæi perperam asserunt. Absur dum enim est Deum non universa complecti, ac bonitatis suæ lucem in omnia non diffundere. Quare nullum est maximum malum; nam ignoran- tia persæpe utilitatis causa hominibus datur; unde id multis videmus sape accidere, ut magis cognita despiciant quam ignota. Præterea ignorationem veri Dei non aliunde quam ex propria oblivione anima patitur. Obvenit autem hic quoque animis notio Dei ; videmusque et in hac vita homines Deum cognoscentes : ac, si quis dicere verum ve- lit, nulla omnino Dei ignoratio. Omnes enim Deum esse communi fatentur sententia. Porro homines hoc etiam in mundo Deum cognoscere posse, or- thodoxorum quoque liquido fides declarat, quæ Deum ipsum descendisse, et a mortalibus cogni- tum esse asseverat. Itaque si in hac vita mortales Deum nosse possunt, nullum eis summum malum ex eo, quod hic sint, contingit. Etenim ignoranti- bus, ut dictum est, increduli ingenii vitio Dei ig- noratio obvenit. Quod si quis etiam concedat, quod quidem est absurdum, summum esse malum ea quæ hic sunt, eaque non exsistere satius esse quam exsistere ; siquidem ea que hic sunt ab opi- fice ob infirmitatem mala fuisse facta dicit, in- sanit, dum Dei potentiam negat universa complecti, Sin autem cum ea, quæ hic sunt, bona efficere posset, permisit aliis ut mala efficerent, erit hoc c quoque Dei incusatio. Nam qui prohibere potest ac contemnit, verius ipse effector est. Sin ipse Deus est qui bæc fecit, liquet eodem Deo manente, ea- dem et posthac et semper futura. Quæ enim dudum potuit, nunc quoque potest. Quod si nunc prolixius quidquam potest, quam antea, temporaria erit ejus - modi ipsius potentia : quod absurdum est; nam quod temporarium, id corruptibile est. Sin, cum etiam olim prohibere potuerit summum hoc ma- lum, non prohibuit, invidus fuerit : quod vel ina- ginari impium est. Necesse est ergo eumdem in eisdem manentem, eadem facere. Responsionis non recte institutæ confutatio. gibi non constare arguatur. Nam cum initio quidem dicat, non esse summum malum, in fine autem, im- pium esse, vel sola imaginatione ea quæ Deo in- digna sunt sentire: quomodo non introducitur considerate summum malum, quod inconsiderate a responsore est rejectum? At si hujusmodi ex sola imaginatione impietati illud addatur, ut ea quoque verbis proferatur, major committitur impietas. Quod si non dicatur solum, sed etiam scribatur, omnem malitiæ gradum excedet impietas. Atque hæc si ita habent, et in eis, quæ indigne de Deo davit Sylburgius, ejusque emendationem codex Cla- romontanus confirmat. D romontani, qui tamen habet Editi Vidit Sylburgius legendum esse xs ut sequenti voci opponatur. 1. Satis est hanc orationem intelligere, ut eam (49) Υπόθοιτο. R. Stephanus ὑπόθετο. Emen- (30) Κεκριμένως. Sic emendavi ope codicis Cla 1. Ικανὸς μὲν ἦν εἰς ἔλεγχον τοῦ ἀσυστάτου λόγου

φομένοις, ἢ καὶ μόνον φανταζομένοις ἀσέβεια καθαι. ρετικὴ τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ· ἔστιν ἄρα ἐξ ἀγνοίας Θεοῦ τὸ μέγιστον κακὸν ἐν ἀνθρώποις. Αλλ' ἐπειδὴ ἔδοξε τῇ σῇ θεοσεβείᾳ, τὸ καὶ παρ᾽ ἡμῶν ἐγγράφως· ἐλεγχθῆναι τοῦ λόγου τὸ ἀσύστατον, διὰ τοῦτο ἐν συντόμῳ γράφω τὰ ὑποτεταγμένα. Τὸ γὰρ διὰ πλειό νων ἐλέγξαι πρόδηλον ψεύδος, ναρκῶδες καὶ τῷ γρά φοντι καὶ τῷ ἀναγινώσκοντι. νάμενος ἐν τῇ ἑαυτοῦ ἀποκρίσει, καὶ τρία εἴδη τῆς ἀγνοίας τοῦ Θεοῦ· ἐκεῖνα μὲν κατὰ τοὺς Μανιχαίους, ταῦτα δὲ κατ' αὐτὸν τὸν ἀποκρινάμενον. Καὶ τῶν δύο εἰδῶν τοῦ μεγίστου κακοῦ τὸ μὲν ἔλεγε κατ' οὐ- σίαν, τὸ δὲ κατ᾽ ἐνέργειαν τοῦ κατ᾽ οὐσίαν. Τῶν δὲ τριῶν εἰδῶν τῆς τοῦ Θεοῦ ἀγνοίας, τὸ μὲν ἔλεγε κατὰ Β λήθην, τὸ δὲ κατὰ τὴν ἄπιστον φύσιν, τὸ δὲ κατὰ τὴν ἀγαθὴν δόσιν. Ποιῶν δὲ σύντομον τὴν ἀναίρεσιν καὶ τῶν κατὰ Μανιχαίους, καὶ τῶν κατ' αὐτὸν, ἔφασκε, ποτὲ μὲν ἀναιρῶν τῶν Μανιχαίων τὴν δόξαν, καί φησι, Μέγιστον κακὸν οὐδέν ἐστιν. Εἰ δέ τις ὑπόθοιτο μέγιστον κακόν εὑρεθήσεται ἑτέρα ἀρχὴ ἐναντία τῷ Θεῷ· ὅπερ οἱ Μανιχαῖοι κακῶς λέγοντες λέγουσι ποτὲ δὲ, ὅταν φησί, Τὸν ὄντως (51) ὄντα Θεόν οὐκ ἐξ ἄλλου τινὸς, ἀλλ' ἐκ τῆς οἰκείας λήθης ἡ ψυχὴ πάσχει· ἐν ἐκείνοις μὲν ἀναιρῶν τὸ κατ' οὐ σίαν μέγιστον κακὸν, ἐν τούτοις δὲ τὸ κατ' ἐνέργειαν. Αναιρῶν δὲ καὶ τὰ εἴδη τῆς ἀγνοίας τοῦ Θεοῦ, ὁ αὐτὸς ἔθηκε, καί φησιν, Οὐδέ ἐστιν ὅλως ἄγνοια περὶ Θεοῦ· πάντες γὰρ, ὅτι ἔστι Θεός, ὁμολογοῦσι κοινῇ ἐννοίᾳ. Εἰ μὲν οὖν οὐκ ἔστιν ὅλως ἄγνοια περί Θεοῦ, δῆλον, ὅτι ψευδὲς τὸ ἀγνοεῖν τὸν Θεὸν συμβαί- νει τοῖς ἀνθρώποις ἢ κατὰ λήθην, ἢ κατὰ τὴν ἅπε στον φύσιν, ἢ κατὰ τὴν ἀγαθὴν δόσιν· εἰ δὲ κοινὴν ἔννοιαν πάντων λέγει τὴν κατὰ τὴν εἰδικὴν ἔννοιαν ἑκάστης τῶν κακοδόξων αἱρέσεως ἀναιρουμένην, οὐδ᾽ οὕτως ἔσται γνῶσις Θεοῦ ἐν τοῖς πᾶσιν. Ἡμεῖς δὲ οὔτε τὸ κατὰ τοὺς Μανιχαίους μέγιστον κακόν, οὐδὲ τὴν κατ' αὐτὸν τὸν ἀποκρινάμενον ἄγνοιαν Θεοῦ ἐθήκαμεν ἐν τῇ ἐρωτήσει, ἀλλὰ μέγιστον κακὸν κατ' ἔννοιαν εἴπομεν, τὸ κατὰ τοῦ Θεοῦ ψεῦδος· ἄγνοιαν δὲ Θεοῦ τὴν τὸ ψεῦδος εἰρηκυῖαν· ὅπερ ἐστὶ τρίτον εἶδος τοῦ μεγίστου κακοῦ, ἐκ τῆς ἑκουσίου ἀπειθείας τε καὶ ἀπιστίας ἀνθρώπων συμβαῖνον αὐτοῖς. Ὁ προ θέμενος ὁ ἀποκρινάμενος ἀναιρεῖν ἀνεῖλε μὲν τὰ κατὰ τοὺς Μανιχαίους δύο τοῦ μεγίστου κακοῦ είδη, τὸ δὲ καθ' ἡμᾶς οὐκ ἀνεῖλε. Διὸ δυοῖν θάτερον ἀνάγκη ἡμᾶς λέγειν περὶ τοῦ ἀποκριναμένουν ἢ τὸ μὴ νοῆσαι τὸ καθ᾿ ἡμᾶς τρίτον εἶδος τοῦ μεγίστου κακοῦ; ἢ τὸ μὴ εὐπορῆσαι δικαίας ἀντιλογίας τούτου ἀναιρετικῆς. Ὅτι δέ ἐστι τὸ καθ᾿ ἡμᾶς μέγιστον κακὸν ἐξ ἀγνοίας Θεοῦ συμβαῖνον τοῖς ἀνθρώποις, δείχνυται οὕτως. Τὸ μέγιστον κακόν, τὸ μὴ ὂν κατ' οὐσίαν, τοῦτο διὰ τὴν ἄγνοιαν τοῦ Θεοῦ ὑπέθεντο οἱ ἄνθρωποι εἶναι τοῖς ἑαυτῶν δόγμασι· μαρτυρεῖ δὲ τούτῳ καὶ αὐτὸς ὁ ἀγνοεῖν, QUESTIONES CHRISTIANÆ AD GRÆCOS. A dicuntur et scribuntur, aut vel sola mentis cogita- tione informantur, impietas inest, gloriæ Dei abro- gatrix, est profecto summum in hominibus ex Dei ignoratione malum. Sed cum pietati tuæ visum sit, ut et a nobis scripto inconstantia argumenti de- monstretur : breviter, quæ subjuncta sunt, scri- benda duxi. Nam pluribus refellere manifestum. mendacium, scribenti juxta et legenti tædium af- fert. sponso suo posuit, et species tres ignorationis Dei : ac illas quidem de Manichæorum sententia, has vero suapte opinione. Et duarum maximi mali. specierum alteram dixit esse substantia, alteram operatione illius quod substantia malum est. Tri- plicis autem, qua Deus ignoratur, speciei, unam ex oblivione, secundam ex incredulo ingenio, tertiam ex beneficio utili proficisci ait. Brevi- ter vero et Manichæorum et suam ipsius evertens sententiam, nunc quidem contra Manichæos ait : Nullum est summum malum. Si quis autem po- nat esse summum malum, alterum reperietur prin- cipium Deo adversum, quod quidem Manichæi perpe ram asserunt; nunc autem : ignorationem veri Dei non aliunde quam ex propria oblivione anima pa- titur; illic summum substantia malum; hic, quod operatione fit, abrogans. Abrogans autem et species Dei ignorationis, quas ipse statuit : Non est omnino, inquit, Dei ignoratio; omnes enim Deum esse communi fatentur sententia. Ac si qui- C. dem prorsus non est ignoratio Dei, falsum pro- fecto est, ignorationem Dei obtingere mortalibus vel oblivione, vel ingenio incredulo, vel utili bene- ficio. Si vero communem omnium sententiam dicit eam, quam propria. cujusque pravæ hæresis sen- tentia evertit, ne sic quidem Dei cognitio inerit omnibus. Nos autem neque illud secundum Mani- chaos maximum malum, neque Dei, secundum responsorem, ignorationem in quaestione posui mus; sed summum malum in mente esse dicimus, de Deo opinionem falsam; ignorationem vero Dei, quæ opinionem hujusmodi falsam profert, quæ quidem tertia est species summi mali, hominibus ex voluntaria rebellione et infidelitate obveniens. D Quam cum instituisset responsor abolere, abolevit quidem duas Manichæorum summi mali species, nostram non abolevit. Quapropter duorum alterum de responsore dicere necesse habemus: aut igno- rasse eum tertiam nostram summi mali speciem, aut ei justam contradicendi causam defuisse, quæ speciem eam aboleret. Enimvero summum, quod nos dicimus, malum hominibus accidere ex igno- ratione Dei, ita demonstratur. Summum malum, quod substantia non est, bomines per ignoratio- nem Dei, placitis ipsi suis esse statuerunt; testa- quod quidem non deest in ipsa respon- sione. His autem verbis, Ignorationem Dei non aliunde, quom ex propria oblivione anima patitur, re- fellitur sententia Manichæorum, nempe illud ma: tum quod fit per operationem malæ substantiæ, su- blato libero arbitrio. 2. Duas species maximi mali responsor in re- 2. Δύο είδη τοῦ μεγίστου κακοῦ ἔθηκεν ὁ ἀποκρι (51) Τὸν ὄντως. Honuit Sylburgius deesse τὸ

ἀποκρινάμενος ἐν οἷς ἔλεγε· Μέγιστον κακὸν οὐδέν ἐστι· καὶ εἴ τις υπόθοιτο μέγιστον κακόν, εὑρε θήσεται ἑτέρα ἀρχὴ ἐναντία τῷ Θεῷ· ὅπερ οἱ Μα νιχαῖοι κακῶς λέγοντες λέγουσι. Καὶ γὰρ ἄτοπον τὸν Θεὸν μὴ πάντα καταλαμβάνειν, μὴ πᾶσι τὴν ἑαυτοῦ ἀγαθότητα ἐπιλάμπειν. Μέγιστον τοίνυν κακὸν οὐδέν. Ἐν τούτοις ἀνῄρηται μὲν τὸ κατ' οὐ σίαν μέγιστον κακὸν, ὑπολέλειπται δὲ τὸ καθ᾽ ὑπό θεσιν ἐν δόγματι, ὁ ἐθήκαμεν ἡμεῖς ἐν τῇ ἐρωτήσει. ᾿Αλλ' ἐπειδὴ πρὸς ἀναίρεσιν τοῦ καθ' ἡμᾶς μεγίστου κακοῦ ὁ ἀποκρινάμενος ἀποτεινόμενος έλεγε, Μέγι στον κακὸν οὐδέν ἐστι, διὰ τοῦτο δῆλός ἐστιν ὁ άποκρινάμενος ἢ μὴ νοήσας, καθὰ εἴρηται, τὸ καθ᾽ ἡμᾶς μέγιστον κακόν, ἢ μὴ εὐπορήσας δικαίας ἀντι- λογίας· ἀλλ᾽ εἰ τοῦτο οὕτως ἔχει, δῆλον, ὅτι ἔστι μέσ γιστον κακὸν ἐν ἀνθρώποις καθ᾽ ὑπόθεσιν ἐν δόγματι. Εἰ γὰρ, φησί, μέγιστον τῶν ἀγαθῶν ὁ Θεός ἐστιν, ἀληθὴς μὲν καὶ εὐσεβὴς ἡ φωνὴ ἡ λέγουσα τὸν Θεὸν μέγιστον εἶναι τῶν ἀγαθῶν· ἀλλ᾽ ἐπειδή τινες τῶν ἀνθρώπων ἐξ ἀγνοίας Θεοῦ ἀποστεροῦσι μὲν τὸν ὄν τως ὄντα Θεὸν τῶν δικαίων αὐτοῦ προσηγοριών τε καὶ τιμῶν, καὶ προσάπτουσιν αὐτὰς τοῖς οὐκ οὖσιν, ἆρά γε οὐ δοκεῖ τῷ ἀποκριναμένῳ ἀσέβειαν εἶναι δεν πλῆν, ἧς μείζων οὐκ ἔστι, τὸ τὸν μὲν ὄντως ὄντα Θεὸν ἀγνοεῖν, τὸν δὲ οὐκ ὄντα ταῖς ἐκείνου τιμάν προσηγορίαις καὶ τιμαῖς; Πῶς δὲ ἐνδέχεται κατὰ τὴν ἐκείνου ἀπόφασιν λέγουσαν, μὴ εἶναι μέγιστον και κὸν ἐν ἀνθρώποις, τῆς μεγίστης ἀσεβείας οὔσης ἐν ἀνθρώποις, εἰ μή τί γε ἄρα τὴν μεγίστην ἀσέβειαν οὐχ ἡγεῖται μέγιστον εἶναι κακόν; Εἴ τις, φησὶν, ὑπόθοιτο μέγιστον κακόν, εὑρεθήσεται ἑτέρα ἀρχὴ ἐναντία τῷ Θεῷ· ὅπερ οἱ Μανιχαῖοι κακῶς λέγοντες λέγουσι· καὶ γὰρ ἄτοπον, τὸν Θεὸν μὴ πάντα καταλαμβάνειν, μὴ πᾶσι τὴν ἑαυτοῦ ἀγα θότητα επιλάμπειν. Μέγιστον τοίνυν κακὸν οὐ δέν. Εἰ μέγιστον κακὸν οὐδέν ἐστιν ἐν ἀνθρώποις, πῶς διέβαλες τους Μανιχαίους ὡς κακῶς λέγουσιν; Εἰ μὲν γὰρ κακῶς λέγουσιν οἱ Μανιχαῖοι ἃ λέγουσιν, δηλονότι κακόν ἐστι τὸ λεγόμενον παρ' αὐτῶν. Πάς γὰρ ὁ λέγων κακῶς, τὸ κακὸν λέγει κακῶς. Τὸ δὲ κατὰ τοὺς Μανιχαίους κακὸν τοιοῦτόν ἐστιν, οὗ μεῖζον οὐκ ἔστιν. Αλλ' εἰ ἀληθὲς τοῦτο, ἀληθῶς ἄρα ἔστι μέγα κακὸν ἐν ἀνθρώποις· εἰ καὶ μὴ κατ᾽ οὐσίαν, ἀλλ᾽ ἐν ὑποθέσει καὶ δόγματι. θῷ δίδοται τοῖς ἀνθρώποις· ὁρῶμεν γοῦν ἐπὶ πολλῶν ὡς πολλάκις συμβαίνει μᾶλλον κατα φρονεῖν τῶν γινωσκομένων, ήπερ τῶν ἀγνοουμέ νων. "Αλλως τε καὶ τὸ ἀγνοεῖν τὸν ὄντως ὄντα Θεὸν οὐκ ἔκ τινος ἄλλου, ἀλλ' ἐκ τῆς οἰκείας λή- θης ἡ ψυχὴ πάσχει παραγίνεται δὲ καὶ ταῖς ἐν ταῦθα ψυχαῖς γνώσις τοῦ Θεοῦ· ὥσπερ οὖν ὁρῶ μεν καὶ ἐνταῦθα ἀνθρώπους γινώσκοντας τὸν Θεόν. Εἰ δέ τις εθέλοι τὸ ἀληθὲς λέγειν, οὐδέ ἐστιν ὅλως ἄγνοια περὶ τοῦ Θεοῦ. Πάντες γὰρ, ὅτι ἔστι Θεὸς, ὁμολογοῦσι κοινῇ ἐννοίᾳ. Ὅτι δὲ καὶ ἐνταῦθα ὄντες δύνανται οἱ ἄνθρωποι για σκειν τὸν Θεὸν, καὶ ἡ τῶν ὀρθοδόξων πίστις σα φως δηλοῖ, λέγουσα τὸν Θεὸν αὐτὸν κατεληλυθό APPENDIX. - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. B tur hoc et ipse responsor, cum ait : Maximum malum A nullum est, ac si quis supponat malum maximum, inuenietur alterum principium Deo adversum : quod quidem Manichæi perperam asserunt. Absurdum enim est, Deum non universa complecti, neque boni- tatis lucem in omnia diffundere; summum ergo ma- lum nullum est. In his quidem sublatum est sum- mum substantia malum; relictum autem id quod in opinionibus supponitur, quodque nos in quæ- stione posuimus. Cæterum quia responsor ad ever- tendum illud, quod dicimus, summum malum in- tentus dixit, summum malum nullum est; propterea certum est, eum vel non intellexisse, prout est dictum, summum, quod dicimus, malum, vel justa contradicendi causa destitutum fuisse; id vero si ita habet, apertum est, summum esse in homini . bus, quod in opinione supponitur, malum. Si nam- que, inquit, summum bonum Deus est, vera quidem ac pia vox quæ Deum summum bonum esse dicit; sed quia nonnulli homines ex ignoratione Dei, ve- rum Deum justis nominibus et honoribus fraudant, et ad eos, qui dii non sunt, ea transferunt, an- non responsori duplicata esse videtur impietas, qua major non est, verum quidem Deum ignorare, euïn autem, qui Deus non est, illius ornare titulis et honoribus? Quo autem modo stare potest illius sententia, qua negat esse in hominibus summum malum, cum in eis summa sit impietas? Nisi forte summam impietatem, summum non existimat ma- lum. Si quis, ait, supponat summum malum, inve- C nietur principium alterum Deo adversum : quod Manichæi perperam asserunt. Absurdum enim est, Deum non universa complęcti, neque bonitatis suæ lucem in omnia diffundere. Summum ergo malum nullum. Si nullum est in hominibus malum summum, quomodo Manichæos criminaris quod male dicant quæ dicunt? Si enim male dicunt Ma- nichæi quæ dicunt, nempe malum est quod ab ipsis dicitur. Quisquis enim male dicit, malum male dicit. Porro Manichæorum malum hujusmodi est, ut eo majus non sit. Atqui hoc si verum est, revera certe ingens est in hominibus malum; si minus substantia, saltem hypothesi et opinione. datur hominibus : unde multis videmus sape acci- dere, ut magis cognita despiciant quam ignota. Præterea ignoratio veri Dei non aliunde quam ex propria oblivione animo obvenit; obvenit namque hic quoque animis cognitio Dei, sicut sane videmus et in hac vita homines Deum cognoscentes. Ac si quis ve- rum dicere velit, nulla omnino Dei ignoratio. Omnes enim Deum esse, communi fatentur sententia. Porro homines hoc etiam in mundo Deum cognoscere posse, orthodoxorum liquido declarat fides, quæ Deum ip- sum descendisse, et a mortalibus cognitum esse præ- dicat. Hominibus dixit multoties datam esse in beneficii loco ignorationem. Quod si eam dicit ig- norationem, de qua nobis sermo est; manifestæ 3. Nam ignoratio, inquit, sæpe in beneficii loco D 3. Καὶ γὰρ, φησίν, ἡ ἄγνοια πολλάκις ἐπ' ἀγα

ναι, καὶ ἐγνώσθαι τοῖς ἀνθρώποις. Εἶπεν ὅτι ἐπ' Α ἀγαθῷ δέδοται πολλάκις τοῖς ἀνθρώποις ἡ ἄγνοια· ἀλλ' εἰ μὲν τὴν τοῦ Θεοῦ (52) λέγει ἄγνοιαν περὶ ἧς ἐστιν ἡμῖν ὁ λόγος, προδήλως ἄτοπον τὸ τὴν ἄγνοιαν τοῦ Θεοῦ λέγειν ἐπ' ἀγαθῷ δίδοσθαι τοῖς ἀγνοοῦσι. Τούτῳ γὰρ τῷ λόγῳ ἔσονται πᾶσαι αἱ θρησκεῖαι αἱ ἀγνοοῦσαι τὸν Θεὸν, ἐπ' ἀγαθῷ ἑαυτῶν ἀγνοοῦσαι τὸν Θεόν· ἡ δὲ τὸν Θεὸν γινώσκουσα θρησκεία οὐκ ἐπ' ἀγαθῷ ἑαυ τῆς. Εἰ δὲ ἑτέραν λέγει ἄγνοιαν περὶ ἧς οὐ προέκειτο ἡμῖν λέγειν, ἄκαιρος ἡ παράθεσις ἀντὶ τῆς ζητουμέν νης ἀγνοίας τὴν μὴ ζητουμένην ἔχουσα. Εἶπεν, ὅτι ἐκ τῆς οἰκείας λήθης πάσχει ή ψυχὴ τὸ ἀγνοεῖν τὸν Θεόν· εἶπεν, ὅτι καὶ ἐνταῦθα παραγίνεται ταῖς ψυχαῖς γνῶσις Θεοῦ· εἶπεν, ὅτι καὶ ἐνταῦθα ὁρῶμεν γινώ σκοντας τὸν Θεόν· εἶπεν, ὅτι οὐδόλως ἐστὶν ἄγνοια περὶ Θεοῦ· πάντες γὰρ, ὅτι ἐστὶ Θεὸς ὁμολογοῦσι κοινῇ Β ἐννοίᾳ· εἶπεν, ὅτι καὶ ἐνταῦθα δύνανται οἱ ἄνθρωποι γινώσκειν τὸν Θεόν· καὶ τούτου εἰς ἀπόδειξιν παρέ- θετο τὴν πίστιν τῶν ὀρθοδόξων λέγουσαν αὐτὸν τὸν Θεὸν κατεληλυθέναι καὶ ἐγνῶσθαι τοῖς ἀνθρώποις. Αλλ᾽ εἰ μὲν ἀληθὲς, ὅτι τῇ οἰκείᾳ λήθῃ πάσχει ἡ ψυχὴ τὸ ἀγνοεῖν τὸν Θεὸν, δηλονότι ψευδές, τὸ, οὐδὲ ἔστιν ὅλως ἄγνοια περὶ Θεοῦ· πάντες γὰρ, ὅτι ἔστι Θεὸς, ὁμολογοῦσι κοινῇ ἐννοίᾳ. Τίς δὲ ἦν χρεία τοῦ παραγενέσθαι ταῖς ἐνταῦθα ψυχαῖς γνῶσιν τοῦ Θεοῦ, πάντων γινωσκόντων τὸν Θεὸν καὶ ὁμολογούντων κοινῇ ἐννοίᾳ ; Τὸ δὲ, Καὶ ἐνταῦθα ὁρῶμεν ἀνθρώ πους γινώσκοντας τὸν Θεὸν, περὶ τίνων λέγει ἀν θρώπων ; Εἰ μὲν περὶ τῶν ἐγνωκότων τὸν Θεὸν κατ ελθόντα καὶ γνωρισθέντα αὐτοῖς κατὰ τὴν πίστιν τῶν ὀρθοδόξων, ἀληθῆς ὁ λόγος· ὁρῶμεν γὰρ αὐτούς. Πῶς δὲ ὁ τῇ τοῦ Θεοῦ πρὸς ἀνθρώπους παρουσία ἀποδείξει χρησάμενος τοῦ δυνατὸν εἶναι τοῖς ἀνθρώ τοις καὶ ἐνταῦθα γνῶναι Θεὸν, αὐτὸς ἀπιστεῖ τοῖς παρ' αὐτοῦ ῥηθεῖσι περὶ τῆς τοῦ κόσμου ἀνακτί σεως (55); Ή γὰρ ἄπιστος ἀπόδειξις πιστὸν οὐ δεί κνυσι τὸ εἰς δεῖξιν προκείμενον. Εἰ δὲ μὴ τοὺς ἐκ διδασκαλίας τοῦ κατελθόντος Θεοῦ ἀνθρώπους λέγει ἐνταῦθα ἐγνωκότας τὸν Θεὸν, ψευδής ο λόγος ὁ λέγων· Ὁρῶμεν ἀνθρώπους ἐνταῦθα ἐγνωκότας τὸν Θεόν. Ἐγὼ γὰρ τούτους οὐχ ὁρῶ. Καὶ εἰ οὐκ ἦν ὅλως ἄγνοια περὶ Θεοῦ· πάντες γὰρ ὁμολογοῦσι κοινῇ ἐνα νοίᾳ· ποία γνῶσις τοῦ Θεοῦ ἐνταῦθα παραγέγονε τοῖς ἀνθρώποις, εἰ μὴ ἡ εἰδικὴ γνῶσις, καθ᾽ ἦν πᾶσαι αἱ οὖσαι ἐπὶ γῆς θρησκείαι τῆς μὲν τὸν ἀληθῆ λόγον πρεσβευούσης θρησκείας ἁπλῶς τῷ ψεύδει, ἀλλήλων δὲ ταῖς διαφοραῖς τοῦ ψεύδους διαφέρουσιν; Ἀλλ᾽ εἰ τοῦτο οὕτως ἔχει, οὐκ ἄρα κατὰ τὸν λόγον τοῦ ἀπο- κριναμένου παραγίνεται ταῖς ἐνταῦθα ψυχαῖς γνῶσις Θεοῦ, ἀλλὰ μᾶλλον ἡ ἄγνοια, είγε μὴ τῇ καθόλου γνώσει τοῦ Θεοῦ οἴσῃ ἐν αὐταῖς ἀλλήλων διαφέρουσιν αἱ θρησκείαι, τῇ εἰδικῇ δὲ μᾶλλον τῇ ἐνταῦθα παραγενομένῃ αὐταῖς. πους όντας γινώσκειν τὸν Θεόν, οὐδὲν αὐτοῖς ἀνακτήσεως, κηρυττομένην ἀνάκτησιν, ἀνάκτισιν. QUÆSTIONES CHRISTIANÆ AD GRÆCOS. absurditatis est asserere ignorationem Dei ignoran- tibus in beneficii loco esse concessam. Hac siqui- dem ratione religiones omnes Dei ignaræ, utiliter Deum ignoraverint; at religio Deum agnoscens, non utiliter illum norit. Sin aliam dicit ignoran- tiam, de qua propositum nobis non fuit dicere, intempestiva est propositio, pro quæsita non quæ- sitam obtrudens ignorantiam. Dixit ex propria obli- vione animam pati ignorationem Dei. Dixit hic quo- que evenire animis cognitionem Dei: dixit hic quoque conspici qui Deum cognoscant. Dixit neu- tiquam esse ignorationem Dei; universos namque Deum esse communi fateri sententia. Dixit hic quo- que homines cognoscere Deum posse. Cujus rei probandæ causa orthodoxorum protulit fidem, quæ Deum ipsum descendisse, et ab hominibus cogni- tum esse profitetur. At si verum est animam ex propria oblivione ignorationem pati : videlicet il- lud falsum erit, non esse prorsus ignorationem Dei; omnes enim Deum esse communi fateri sen- tentia. Quid vero opus fuit, obvenire bic animis no- stris notitiam Dei, si omnes Deum cognoscunt, et confitentur communi sententia? Illud autem, vide- mus et hic homines Deum cognoscentes, de quibus hominibus dicit ? Si quidem de illis qui Deum co- gnoverunt, postquam descendit et cognoscendum se eis præbuit juxta orthodoxorum fidem, vera est oratio, videmus enim eos. Quomodo autem qui Dei ad homines adventum argumenti loco adhibuit, ut probaret homines hic quoque Deum cognoscere posse, ipsemet fidem illius dictis de mundi resti- tutione non habet? Infidelis enim demonstratio fidem ei rei non astruit, cujus demonstrandæ gratia est producta. Sin non eos dicit homines, qui ex doctrina coelitus ad nos delapsi Dei, Deum cognoverunt, falsum erit hoc dictum : Videmus homines qui hic Deum cognoscunt. Ego enim hos non video. Et si omnino non est ignoratio Dei, quod eum omnes communi confiteantur sententia : quænam in hac vita obvenit mortalibus notio Dei, nisi specialis illa cognitio, ex qua ſit ut omnes, quæ in terris sunt, religiones mendaciis quidem simpliciter ab ea, quæ veritatem profitetur, men- dacii autem discrimine a se invicem differant? Quod si ita est, non jam ergo, secundum responso- ris rationem, hic animis cognitio Dei obvenit, sed magis ignoratio: siquidem religiones non ge- nerali Dei cognitione ipsis insita inter se differunt, sed ea potius quæ hic eis pro se cuique speciatim obvenit. D addidit Sylburgius; legitur in codice Clarom. C sunt, nihil eis summi mali, ex eo quod hic sint, ob- et infra sed recte emendavit Sylburgius, cum in aliis gernellis locis idem R. Stephanus et mss. habeant 4. Εἰ τοίνυν δυνατὸν καὶ ἐνταῦθα τοὺς ἀνθρώ (52) Τοῦ Θεοῦ. Deerat Θεοῦ apud R. Stephanum; (33) Ανακτίσεως. R. Stephanus et mss. habent 4. Itaque si in hac vita mortales Deum nosse pos-

μέγιστον κακόν συμβαίνει ἐκ τοῦ ἐνταῦθα εἶναι. Τοῖς ἀγνοοῦσι γὰρ, καθώς είρηται, ἐκ τῆς οἰκείας ἀπίστου φύσεως τὸ ἀγνοεῖν τὸν Θεὸν συμβαίνει. Δύο φωνὰς ἀλλήλων ἀναιρετικὰς συμπλέξας ὁ ἀπο κρινάμενος, ἔθηκεν ἐν τῇ ἑαυτοῦ ἀποκρίσει τὸ, Εἰ δυνατὸν τοὺς ἀνθρώπους ἐνταῦθα ὄντας γινώ σκειν τὸν Θεὸν, οὐδὲν αὐτοῖς μέγιστον συμβαί- νει κακόν· καὶ τὸ, Τοῖς ἀγνοοῦσιν ἐκ τῆς οἰκείας ἀπίστου φύσεως συμβαίνει τὸ ἀγνοεῖν τὸν Θεόν. Καὶ τὸ μέγιστον κακὸν ὁ ἐξέβαλε διὰ τῆς πρώτης φωνῆς, τοῦτο διὰ τῆς δευτέρας εἰσήγαγε φωνῆς· εἰ μέγιστόν ἐστι κακὸν τὸ κατὰ διπλῆν ἀσέβειαν άσε- δεῖν εἰς τὸν ὄντως ὄντα Θεὸν, αὐτὸν μὲν ἀποστερεῖν τῆς κατ' οὐσίαν δόξης, τοὺς δὲ οὐκ ὄντας θεοὺς τῇ ἐκείνου δόξῃ ψευδώς τιμᾷν· ὅπερ ὑπερβολὴν οὐδε μιᾶς ἀπολέλοιπε κακίας. Τὸ δὲ, διὰ τὸ δυνατὸν εἶναι ἀνθρώποις ἐνταῦθα οὖσι γινώσκειν τὸν Θεὸν, μηδὲν αὐτοῖς μέγιστον συμβαίνειν κακὸν, τοῦτο οὐκ ἔστι τοῦ μεγίστου κακοῦ ἀναίρεσις, ἀλλ' ἐπίτασις· ὅτι καὶ ἐν τῷ δυνατῷ ἀδυνατοῦσιν οἱ ἄνθρωποι ἐκ τῆς οἰκείας ἑκουσίου ἀπιστίας, καὶ δυνάμενοι κατὰ ἁπλῆν εὐσέ βειαν σωστικὴν ἀνθρώπων εὐσεβεῖν, προτιμῶσι ταύ της τὴν διπλῆν ἀσέβειαν· ἣν μὴ λέγειν μέγιστον κακὸν, τῶν ἀτοπωτάτων ἐστίν. γιστον είναι κακὸν τὰ ἐνταῦθα, καὶ κάλλιον ὑπάρχειν τὸ μὴ εἶναι τὰ τῇδε τοῦ εἶναι· εἰ μὲν λέγει κακὰ πεποιηκέναι τὰ τῇδε τὸν δημιουργόν δι' ἀσθένειαν, ἀνοηταίνει, τὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν φάσκων μὴ καταλαμβάνειν πάντα. Εἰ δὲ δυνάμε νος ποιῆσαι καλὰ τὰ τῇδε, συνεχώρησεν ἑτέροις κακὰ ποιεῖν, καὶ τοῦτό ἐστι κατηγόρημα τοῦ Θεοῦ. Ὁ γὰρ δυνάμενος μὲν παῦσαι, περιορῶν δὲ, ἀλη θέστερον αὐτὸς δρᾷ. Εἰ κατὰ τὰ ἐν τοῖς ἀνωτέρω εἰρημένα συμβαίνει τοῖς ἀγνοοῦσι τὸν Θεὸν τὸ ἀγνοεῖν τὸν Θεὸν ἐκ τῆς οἰκείας ἀπίστου φύσεως, ὅπερ ἐστὶ μέγιστον ὁμολογούμενον κακόν, πως νῦν τοῦτο κατὰ τὴν ἄτοπον συγχωρεί συγχώρησιν ὁ ἀποκρινάμενος ; Αλλ' εἰ μὴ τοῦτο, ἀλλ᾽ ἕτερον μέγιστον κακὸν κατὰ τὴν ἄτοπον συγχωρεί συγχώρησιν, ἀλλ᾽ οὐ καθ' ἡμᾶς ἐστὶν ἐκεῖνο τὸ μέγιστον κακόν, ἀλλὰ κατὰ τοὺς Μα- νιχαίους. Καθ' ἡμᾶς γὰρ καλὰ τὰ τῇδε πάντα, ὡς τὸν μέγιστον τῶν ἀγαθῶν ἔχοντα δημιουργόν· καὶ μέγιστον κακὸν κατ᾽ οὐσίαν οὐδέν ἐστιν ἐν αὐτοῖς, οὔτε κατὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ κατ᾽ οὐσίαν, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἑκούσιον προαίρεσιν τῶν ἀνθρώπων, τὸ ψεῦδος προτιμῶσαν τῆς ἀληθείας, κατὰ τὴν προειρημένην διπλῆν ἀσέβειαν. "Ην διορθούμενος ὁ τοῦ κόσμου δη- μιουργὸς καὶ Θεὸς, ἔταξε τὴν ἡμέραν καθ᾽ ἣν πάν των τῶν ἐν τῷ κόσμῳ ἐξ ἀπιστίας τε καὶ ἀπειθείας τοῦ Θεοῦ κακῶν ποιεῖ τὴν ἀναίρεσιν, κατὰ τὴν πίσ στιν τῶν ὀρθοδόξων τῶν ἐνταῦθα ἐπεγνωκότων τὸν Θεὸν καὶ τὴν μαρτυρίαν τοῦ ἀποκριναμένου (53'). Οὐκ ἐχρῆν οὖν τὸν ἀποκρινάμενον, πρὸς τὸ καθ᾿ ἡμᾶς μέγιστον κακὸν ἔχοντα τὸν λόγον, πρὸς τὸ κατὰ τοὺς (53') Καὶ τὴν μαρτυρίαν τοῦ ἀποκριναμένου. κατὰ τὴν μαρτυρίαν τοῦ ἀποκριναμένου, APPENDIX. - - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. venit. Etenim ignorantibus, ut dictum est, increduli A ingenii vitio proprio Dei ignoratio evenit. Duobus dictis, quæ se invicem tollunt, complicatis respon- sor in responsione sua illud posuit : Si homines in hac vita Deum cognoscere possunt, nukum eis con- tingit summum malum. Et illud : Ignorantibus incre- duli ingenii vitio proprie ignoratio Dei obvenit. Et su̟mmum malum quod priore ejecit, id posteriore induxit dicto : siquidem summum malum est, du- plicata impietate in verum Deum impium esse : ipsum scilicet ea, quam essentia obtinet, defraudare majestate : eos autem qui dii non sunt, illius gloria falso honorare, quod profecto ad malitiam sum- mam nihil facit reliqui. Quod autem hominibus, eo quod Deum in hac vita nosse possint, nullum eve- nit summum malum, id summi mali non depulsio est, sed intentio; siquidem in eo etiam quod pos - sunt homines, volustaria sua incredulitate non pos- sunt, et cum possint simplici pietate, quæ homi- nes salvat, pii esse, duplicatam ei praeferunt im- pietatem; quam summum malum non dicere longe absurdissimum est. surdum, summum esse malum ea, qua hic sunt, eaque non exsistere satius esse quam exsistere; si quidem ea quæ hic sunt as opifce ob infirmitatem mala fuisse facta dicit, insanit, dum Dei potentiam negat uni- versa complecti. Sin autem cum ea quæ hic sunt bona efficere posset, permisit aliis ut mala facerent, erit G hoc quoque Dei incusatio. Nam qui prohibere potest et contemnit, verius ipse effector est. Si, ut supra dictum, ignorantibus Deum contingit, ut Deum in- creduli ingenii vitio proprio non norint, quod certe summum esse malum confessi sumus, quomodo id nunc ut absurdum concedit responsor? Quod si non hoc ipsum, sed aliud summum malum ut absurdum concedit, non nostro judicio illud est summum malum, verum de Manichæorum sententia. Nostra certe sententia in terris omnia bona sunt, ut quæ summum bonum habeant opificem et auctorem ; et summum malum secundum substantiam nullum est in eis, sed nec secundum operationem illius, quod substantia malum sit, sed libero hominum arbitrio, quod mendacium veritati praefert, duplici, ut dictum est, impietate. Quam quidem ut corrigat mundi fabricator et Deus, diem constituit, in quo omnia in mundo ex infidelitate et incredulitate ad- versus eum exorta mala abrogabit, secundum or- thodororum, qui hic Deum cognoverumt, fidem, et ipsius responsoris testimonium. Non debuit autem responsor, dum de summo secundum nos malo agi- tur, ad summum secundum Manichæos malum se convertere; inscitiæ enim id signum est et argu- D B Legendum ac sic vertendumi: Secundum fidem orthodoxorum, qui hic Deum, ut ipse testatur Responsor, cognore- Tuni. 5. Quod si quis eliam concedat, quod quidem us- 5. Εἰ δέ τις καὶ συγχωρήσει, ὅπερ ἄτοπον, μέσ

μὲν καὶ τὰ τοιαῦτά ἐστιν ἐν ἀνθρώποις μέγιστα κακὰ, τὴν δὲ ὑπὸ Χριστιανῶν κηρυττομένην ἀνακτι σιν, ἐν ᾗ γίνεται πάντων τῶν ἐν ἀνθρώποις κατὰ τὴν ψυχὴν καὶ κατὰ τὸ σῶμα κακῶν ἡ ἀναίρεσις, ὁ ἀπο- κρινάμενος ἀπιστεῖ· πῶς οὐκ ἔστι κατ' αὐτὸν ὁ Θεὸς φθονερός, ὅς, δυνάμενος κωλῦσαι τὰ ἐν ἀνθρώποις μέγιστα κακά, οὐ κωλύει, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῶν αὐτῶν μέσ νειν (54) ἀεὶ ποιεῖ τοὺς εἰς αὐτόν τε καὶ εἰς ἀλλή λους ἀσεβοῦντας; Τίνος δὲ ἕνεκεν ἀπιστεῖ ὁ ἀποκρί νάμενος τοῦ κόσμου τὴν ἀνάκτισιν; Διὰ τὴν ἀδυνα μίαν τοῦ ποιοῦντος, ἢ διὰ τὸ ἀπρεπὲς τοῦ ἔργου ; Αλλ' εἰ μὲν διὰ τὴν ἀδυναμίαν τοῦ ποιοῦντος, ἔσται ὁ Θεὸς οὔτε ποιητής· ὧν γὰρ τῆς μεταποιήσεως ὁ Θεὸς οὐκ ἔχει τὴν δύναμιν, τούτων οὐδὲ τῆς ποιήσεως ἔχει· ἑπόμενα γάρ ἐστι ταῦτα ἀλλήλοις, τιθέμενα Β ἀναιρούμενα· εἰ δὲ διὰ τὸ ἀπρεπὲς τοῦ ἔργου, ἔσται ἄρα τὸ κρεῖττον ἔργον μὴ πρέπον αὐτῷ· ὅπερ ἄτο πον, τὸ λέγειν φθαρτοὺς μὲν ἀνθρώπους πρέπειν αὐτῷ ποιεῖν, ἀφθάρτους δὲ μὴ πρέπειν αὐτῷ ποιεῖν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗ- ΝΑΣ Β'. Ο Δεῖ οὖν τὸν αὐτ τὸν ἐπὶ τῶν αὐτῶν μένοντα τὰ αὐτὰ ποιεῖν. Εἰ ἀδύνατον εἶναι Θεὸν τὸν μηδὲν πεποιηκότα, πῶς ἔστι Θεός, εἰ ὁ κόσμος ἀγένητος, καθά τισι δοκεῖ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΧΡΙ- ΣΤΙΑΝΟΥΣ. Τὸ λέγειν ἀδύνατον εἶναι Θεὸν τὸν μηδὲν πεποιη- κότα, ἄτοπόν ἐστι. Πάλιν γὰρ κἀνταῦθα ὁ αὐτὸς ἐφαρ μόζει (55) λόγος, ὡς οὐδὲν ἔγχρονόν ἐστι παρὰ τῷ Θεῷ. Εἰ δὲ μηδὲν ἔγχρονόν ἐστι παρὰ τῷ Θεῷ, δῆλον ὡς οὔτε τὸ παρεληλυθὸς τοῦ χρόνου ἁρμόζει ἐπι- φέρειν τῷ Θεῷ. Εἰ δὲ τοῦτο μὴ ἀρμόζει, καὶ τὸ πεποιηκέναι τὸν Θεὸν τὸ ὁτιοῦν οὐχ ἁρμόττει λέ- γειν. Τί οὖν ; φαίης ἀνενέργητον τὸν Θεὸν ἡμᾶς λέ- γοντας ἁμαρτάνειν; Αλλ' οὐ τοῦτό φαμεν, ἀλλ' ὅτι οὐ πεποίηκε μὲν ὁ Θεὸς, οὔτε ποιεῖ, οὔτε ποιήσει ἐν χρόνῳ· οὐδὲν γὰρ μᾶλλον πεποίηκεν ἢ ποιεῖ, οὐδ᾽ αὖ ποιεῖ ἢ ποιήσει. ᾿Αλλὰ τό τε παρελθὸν παρὰ τῷ Θεῷ ἐν τῷ ἐνεστῶτι, καὶ τὸ μέλλον ἐν τῷ ἤδη γεγονέναι· ὡς οὐδὲν μὲν ρευστὸν ἔχοντος τοῦ Θεοῦ, ἀεὶ δὲ τὰ αὐτ τὰ ποιοῦντος, διὰ τὴν τελείαν αὐτοῦ καὶ ἀμετάβλη τον δύναμίν τε καὶ ἐνέργειαν. Ποιεῖ τοίνυν τὸν κά σμον ἐν αὐτῷ τούτῳ ὅπερ ἐστὶ, την κίνησιν αὐτῷ άπαυστον παρέχων, τῷ ἐλλάμπειν αὐτὸν δι' αἰῶνος. Ὥστε πεποίηκε μὲν οὐδὲν, οὔτε ποιήσει. Ποιεῖ δὲ ἀεὶ ὁ αὐτὸς τὸ αὐτὸ μὴ ἔχων ἀρχὴν τῆς ποιήσεως, ἵνα μὴ καὶ τέλος· ὡς, εἶχε ἀρχὴν ἔχουσι καὶ τελευτὴν αἱ ἐνέργειαι αὐτοῦ, φθαρτὸς ἔσται ὁ Θεὸς τῇ ἐνερ γείᾳ· ὅπερ ἄτοπον. Εσται γὰρ καὶ ἡ δύναμις αὐτοῦ μεταβλητή, ὡς ἄλλοτε ἄλλαις κεχρημένος (56) Ενερ γείαις· καὶ ἡ οὐσία σαλευθήσεται, άλλοτε ἄλλας γεννῶσα δυνάμεις, καὶ μὴ μένουσα ἐν ταῖς αὐταῖς. Ὥστε εἰ ταῦτα διὰ πάντων, δῆλον ὡς ὁ Θεὸς ἔσται με ταβλητὸς οὐσίᾳ, δυνάμει, καὶ ἐνεργείᾳ· ὅπερ ἄτοπον. Ὁ αὐτὸς τοίνυν μένων οὐδὲν ἔχει ἔγχρονον ποιεῖ μόσει ἐπιφέρειν. APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - restitutionem, in qua Gt omnium in hominibus et A animæ et corporis malorum abolitio, non credit re- sponsor; quomodo non invidus illius sententia Deus, qui cum prohibere possit maxima in homi- nibus mala, non prohibet, sed in iisdem manens semper eos, qui in ipsum et in se invicem impii sunt, facit? Cur autem mundi restitutionem non credit responsor? Utrum ob conditoris potentiæ pe- nuriam, an propter operis indignitatem ? Quod si ob conditoris potentiæ penurian, ne conditor qui- dem erit Deus. Quæ enim restituere non potest, ea nec facere potest. Consequuntur namque hæc inter sese mutuo, seu ponantur, sive tollantur. Sin pro- pter rei indignitatem; opus ergo præstantius erit indignum Deo, quod dictu absurdum est, nempe Deum decere ut homines facial corruptibiles, ut autem incorruptibiles, minime decere. QUÆSTIO CHRISTIANA AÐ GRÆCOS SECUNDA. Si fieri non potest ut Deus sit qui nihil fecerit : quomodo Deus est, si mundus ingenitus est, ut no- nullis videtur? RESPONSIO GRÆCA AD CHRISTIANOS. Fieri non posse, ut Deus sit qui nihil fecerit, ab- surdum dictu est. Rursus enim huc ratio eadem quadrat, apud Deum non esse temporaneum quid- quam. Quod si nihil est apud Deum temporaneum, liquet neque præteritum tempus Deo convenienter aptari. Quod si hoc non convenit; neque etiam convenit ut Deus quidquam fecisse dicatur. Quid ergo? Peccare nos dices quod Deum otiosum dica- mus? Verum hoc non dicimus, sed Deum neque fecisse, neque facere, neque facturum esse in tem- pore. Neque enim quidquam fecit magis quam fa- cit; aut magis facit quam faciet. Sed et præter- itum apud Deum in præsenti, et futurum in præ- terito est; quippe cum Deus nihil fluxi habeat, sed eadem semper faciat, propter perfectam ipsius et immutabilem potentiam et actum. Itaque eo ipso quod est, mundum efficit, dum motum ei perpetuum suppeditat, facitque ut per omne ævum colluceat. Quare nihil quidem efecit, neque efficiet. Efficit D autem idem ipse semper idem, non habens crea- tionis suæ exordium ne et finem habeat, quia si actus ejus principium habeant et exitum, corrupti- bilis actu Deus erit: quod absurdum est. Quin et potentia ejus mutabilis erit, ut quæ alias aliis uta- tur operationibus, et substantia concutietur, alias aliquando generans potentias, ac non in eis- dem consistens. Quare si hæc ad omnia pertinent, liquet Deum mutabilem fore substantia, potentia et actu, quod est absurdum. Itaque idem ille manens, ex postremis responsionis verbis, fra 1. 7. (54) Μένειν. Legendum esse μένων perspicitur (55) Εφαρμόζει. Clarom. ἐφαρμόσει, et mox άρ (56) Κεχρημένος. Legendum κεχρημένη, ut in-

τοίνυν τὸν κόσμον τάττων αὐτὸν ἀεί· καὶ ἡ κόσμος τῷ μὲν ἀεὶ φρουρεῖσθαι γίνεται, τῷ δὲ ἀεὶ εἶναι ὁ αὐτὸς ἀγένητος ὑπάρχει. Ἔλεγχος τῆς ἀποκρίσεως οὐκ ὀρθῶς γεγενη μένης. πεποιηκότα ἄτοπον ἐστι. Πάλιν γὰρ κἀνταῦθα δ αὐτὸς ἐφαρμόζει λόγος, ὡς οὐδὲν ἔγχρονόν ἐστι παρὰ τῷ Θεῷ. Εἰ διὰ τὸ μηδὲν ἔγχρονον εἶναι παρὰ τῷ Θεῷ ἄτοπόν ἐστι (57) τὸ λέγειν περὶ αὐτοῦ τὸ πε ποίηκε, τῆς αὐτῆς ἐστιν ἀτοπίας καὶ τὸ ποιεῖν, Εγ- χρονον ὡς τὸ πεποίηκε. Πῶς οὖν ἀνάρμοστον μὲν λέγει ὁ ἀποκρινάμενος τῷ Θεῷ τὸ πεποίηκεν, εὐάρ μεστον δὲ τὸ ποιεῖ; Καὶ εἰ μὲν τὸ ποιήσας ἴσον δύ- ναται τῷ πεποίηκεν (58), ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ ποιεῖ Β τῷ ποιήσει· τῶν δὲ ἰσοδυναμούντων ἀκώλυτος ἡ μετ τάληψις· πῶς ἐν μὲν τῇ πρώτῃ ἀποκρίσει ἔθηκεν ὁ ἀποκρινάμενος ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τὸ ποιήσας καὶ τὸ ποιεῖ, νῦν δὲ ἀναιρεῖ ἀπ' αὐτοῦ ἀμφότερα; Καὶ τὸ μὲν ποιήσας οὕτως ἔθηκεν ἐπὶ τοῦ Θεοῦ· Ὁ αὐτός ἐστι, φησίν, ὁ Θεὸς ὁ ποιήσας τὰ τῇδε· τὸ δὲ ποιεῖν οὐ τως ἔθηκε· Δεῖ οὖν, φησί, τὸν αὐτὸν ἐπὶ τῶν αὐ τῶν μένοντα τὰ αὐτὰ ποιεῖν. Αναιρῶν δὲ ἐν τῇ δευτέρᾳ ἀποκρίσει τὰ κείμενα ἐν τῇ πρώτῃ ἀποκρί σει, οὕτως φησίν· "Ατοπον τὸ λέγειν ἀδύνατον εἶναι (59) Θεὸν τὸν μηδὲν πεποιηκότα. Καὶ πάλιν· Ούτε πεποίηκεν ὁ Θεὸς, οὔτε ποιεῖ, οὔτε ποιήσει ἐν χρόνῳ. Ἀλλ᾽ ἴσως τὸ αὐτὸς ἑαυτῷ ἀντιλέγειν και τὰ τὴν οἰκείαν λήθην ὑπέμεινε, καθ᾽ ἦν, ὡς εἶπε, συμβαίνει τοῖς ἀνθρώποις τὸ ἀγνοεῖν. Εξετάσωμεν δὲ ἡμεῖς τὰ τούτων ἑξῆς. άρ Δῆλον, ὡς οὔτε τὸ παρεληλυθὸς τοῦ χρόνου ἀρ- μόζει επιφέρειν τῷ Θεῷ. Εἰ δὲ τοῦτο μὴ ἁρμόζει, καὶ τὸ πεποιηκέναι τὸν Θεὸν τὸ ὁτιοῦν οὐχ ἁρμότ τει λέγειν. Ἐν τούτοις τὸ ἄτοπον ὑποθέμενος δ ἀποκρινάμενος, ὡς οὐδὲν ἔγχρονον παρὰ τῷ Θεῷ, τὰ τῷ ἀτόπῳ ἐξ ἀνάγκης επόμενα ὡς εύλογα επιφέρει · τὸ, εἰ μηδὲν ἔγχρονον παρὰ τῷ Θεῷ, δῆλον, ὡς οὔτε τὸ παρεληλυθὸς τοῦ χρόνου ἁρμόζει επιφέρειν τῷ Θεῷ· εἰ δὲ τοῦτο μὴ ἁρμόζει, καὶ τὸ πεποιηκέναι τὸν Θεὸν τὸ ὁτιοῦν οὐχ ἁρμόζει λέγειν. "Οτι δὲ ἀτόπως ὑπέθηκε τὸ μηδὲν ἔγχρονον εἶναι παρὰ τῷ Θεῷ (οῦ πρὸς τὴν ἀπόδειξιν τοῖς ἑξῆς ἐπαγομένοις χρή- σατο), ἐλέγχει αὐτὸς ἑαυτὸν ὁ ἀποκρινάμενος, ἐν οἷς ἔφασκεν ἐν τῇ πρώτῃ ἀποκρίσει· Εἰ δὲ αὐτὸς, φη- σὶν, ὁ Θεὸς ὁ ποιήσας τὰ τῇδε, δηλονότι τοῦ αὐτ τοῦ Θεοῦ μένοντος, καὶ ἐς ὕστερον καὶ ἀεὶ τὰ αὐτὰ ἔσται· ὰ γὰρ πάλαι ἠδύνατο, καὶ νῦν δύνα ται. Εἰ τοίνυν μηδὲν ἔγχρονόν ἐστι παρὰ τῷ Θεῷ, δῆλον, ὅτι οὔτε τὸ ποιήσας, οὔτε τὸ ποιεῖ, οὔτε τὴ πρότερον καὶ ὕστερον, οὔτε τὸ πάλαι καὶ τὸ νῦν, οὔτε τὸ ἠδύνατο καὶ δύναται. Τὸ γὰρ ποιήσας, καὶ τὸ πρότερον, καὶ τὸ πάλαι, καὶ τὸ ἠδύνατο, τοῦ εἶναι. QUÆSTIONES CHRISTIANÆ AD GRÆCOS. A nihil habet temporarium. Eiicit ergo mundum, C D Εmendavit R. Stephanus. Eruendandis. PATROL. GR. VI. semper eum ordinans ; et mundus eo quod semper custodiatur, gignitur; eo quod semper sit, idem ingenitus est. Confutatio non recte institutæ responsionis. absurdum dictu est. Rursus enim huc ratio eadem quadrat, apud Deum non esse temporaneum quid- quam. Si, quia nihil temporarium apud Deum, ab- surdum de illo dictu est, fecit, æque absurdum dictu est, facere, quod non minus temporarium quam fecit. Quonam igitur modo responsor dicit, non competere Deo verbum fecit, competere autem verbum facit? Ac si qui fecit, idem valet ac facit; similiter autem et facit, idem ac faciet: eorum vero quæ idem valent, liber esť usus : quomodo in prima responsione posuit responsor de Deo, qui fecit et facit, et nunc ab eo utraque tollit? Et prius qui- dem de Deo ita posuit : Ipse Deus est, inquit, qui res hasce fecit ; alterum autem sic : Idcirco, inquit, ipsum eumdem in eisdem permanentem eadem facere necesse est. Abolens autem in responso secundo ea quæ in primo sunt posita, sic ait: Absurdum est dictu Deum esse non posse qui nihil fecerit. Et rursum : Neque fecit Deus, neque facit, neque faciu- rus est in tempore. Fortasse autem ut ipse contra seipsum diceret, propria ipsius oblivione factum : ex qua, ut dixit, hominibus ignoratio evenit. Nos vero sequentia expendamus. Liquet nec præteritum.tempus Deo convenienter apla- ri. Quod si hoc non convenit, neque etiam convenit, ut quidquam Deus fecisse dicatur. Postquam absur- dum in eo reposuit responsor, ut Deo temporarium quidquam tribuatur, quæ inde necessario conse- quuntur, ea ut rationi consentanea deducit ; nimi- rum, si nihil temporarium apud Deum, liquet ne que praeteritum tempus Deo convenienter aptari. Quod si hoc non convenit, neque etiam convenit ut Deus quidquam fecisse dicatur. Porro absurde illud suppositum esse, Apud Deum nihil esse tem- porarium (quo principio usus est ad ea quæ con- sequuntur probanda), ipse contra se arguit respon- sor, qui in prima responsione dixit : Sin ipse Deus est qui hæc fecit, constat eodem Deo manente ea quoque eadem et posthac et semper futura : quæ enim dudum potuit, nunc quoque potest. Quod si nihil est temporale apud Deum, manifestum est, neque qui fecit, neque facil, neque prius et posterius, neque dudum et nunc, neque potuit et potest, ei con- gruere. Nam qui fecit, et prius, et dudum, et potuit præteriti temporis sunt significationes : et facit, et erant, desumpsi ex ipsa responsione, ubi minime desunt. 1. Τὸ λέγειν ἀδύνατον εἶναι Θεὸν τὸν μηδὲν 2. Οὐδὲν, φησὶν, ἔγχρονον ἐστι παρὰ τῷ Θεῷ. (57) 'Ατοπόν ἐστι. In utroque codice άτοπον (58) Legendum videtur τῷ ποιεί.—Ex Addendis et 1. Fieri non posse, ut Deus sit qui nihil fecerit, 2. Nihil, inquit, apud Deum temporarium est. (59) ἀδύνατον εἶναι. Hæc verba, quæ hic de-

Α παρεληλυθότος χρόνου ἐστὶ δηλωτικά· καὶ τὸ χειρί, καὶ τὸ ὕστερον, καὶ τὸ νῦν, καὶ τὸ δύναται, του ἐνεστῶτος καὶ τοῦ μέλλοντος χρόνου ἐστὶ σημαντικά. Εἰ δὲ ταῦτα, κείμενα ἐπὶ τοῦ Θεοῦ, σημαντικά τε καὶ θετικὰ γίνονται τοῦ πάντα τὰ ποιήματα τοῦ Θεοῦ ἔγχρονα εἶναι παρ' αὐτῷ, δῆλον, ὅτι ἀτόπως ὑπέ- θηκε τὸ μηδὲν ἔγχρονον εἶναι παρ' αὐτῷ. Τούτου δὲ ὡς ἀτόπως ὑποτεθέντος ἀναιρουμένου, συναναιρείται ἐξ ἀνάγκης καὶ τὸ μὴ ἁρμόττειν τῷ Θεῷ τὸ πεποίη- κε. Καὶ τούτου γὰρ ἀναιρεθέντος, ἐξ ἀνάγκης τίθεται τὸ τούτου ἐναντίον, τουτέστι τὸ ἁρμόζειν τῷ Θεῷ τὸ πεποίηκεν. Ἐπὶ παντὸς γὰρ χρὴ ἢ τὴν φάσιν εἶναι ἀληθῆ ἢ τὴν ἀπόφασιν. Κειμένου δὲ τοῦ ἁρμόττειν μηδὲν πεποιηκότα· τοῦτο γάρ ἐστιν ἐκείνῳ ἑπόμενον. γοντας ἁμαρτάνειν; Αλλ' οὐ τοῦτό φαμεν, ἀλλ' ὅτι οὐ πεποίηκε μὲν ὁ Θεὸς οὐδὲν, οὔτε ποιεῖ, οὔτε ποιήσει ἐν χρόνῳ· οὐδὲν γὰρ μᾶλλον πεποίηκεν ἢ ποιεῖ, οὐδ᾽ αὖ ποιεῖ ἢ ποιήσει· ἀλλὰ τό τε πα- ρελθὸν παρὰ τῷ Θεῷ ἐν τῷ ἐνεστῶτι, καὶ τὸ μέλο λον ἐν τῷ ἤδη γεγονέναι· ὡς οὐδὲν μὲν ρευστίν ἔχοντος τοῦ Θεοῦ, ἀεὶ δὲ τὰ αὐτὰ (60) ποιοῦντες διὰ τὴν τελείαν αὐτοῦ καὶ ἀμετάβλητον δύναμίν τε καὶ ἐνέργειαν. Ἀλλὰ τὸ φεύγειν μὲν τὴν ἁμαρτίαν λέγουσαν τὸν Θεὸν ἀνενέργητον, λέγειν δὲ περὶ αὐτοῦ τὸ οὔτε πεποίηκεν, οὔτε ποιεῖ, οὔτε ποιήσει ἐν χρόνῳ, εἰς τὴν αὐτήν ἐστιν ἁμαρτίαν έμπεσεῖν. Εἰ γὰρ ἡβου- λήθης ἁμαρτάνειν, καὶ λέγειν τὸν Θεὸν ἀνενέργητον, τί πλέον εἶχες λέγειν ὧν νῦν εἴρηκας, μὴ βουλόμενος ἁμαρτάνειν καὶ λέγειν ἀνενέργητον τὸν Θεὸν, τοῦ μήτε πεποιηκέναι τὸν Θεὸν, μήτε ποιεῖν, μήτε ποιή σειν ; τῶν γὰρ ῥημάτων τῶν χρονικὴν ἔμφασιν δη- λούντων καὶ ἐχόντων, ἐκ τῆς ἐνεργείας τοῦ Θεοῦ ἀναιρουμένων, εὑρεθήσεται ὁ Θεὸς ἀνενέργητος· διὸ οὔτε ποιητής. τῷ Θεῷ τὸ πεποίηκεν, ἀδύνατον λέγειν Θεὸν τὸν ὅτι οὔτε τὸ παρεληλυθὸς τοῦ χρόνου ἐστὶ παρ' αὐτῷ, οὔτε τὸ ἐνεστώς, οὔτε τὸ μέλλον. Πῶς οὖν ὁ ἀποκρι νάμενος, ἀναιρῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὰ ἔγχρονα, τίθησιν ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τὰ ἔγχρονα, καὶ φησίν· ᾿Αλλὰ τότε παρελθὸν παρὰ τῷ Θεῷ ἐν τῷ ἐνεστῶτι, καὶ τὸ μέλλον ἐν τῷ ἤδη γεγονέναι; Τοῦτο δυεῖν τινων ἔχει τὴν ἔμφασιν, ἢ τοῦτο μὴ ὂν παρὰ τῷ Θεῷ ἐπιν ἐν τῷ μὴ ὄντι, ἢ τοῦτο μὴ ὂν παρὰ τῷ Θεῷ ἐστιν ἐν τῷ ὄντι. Αλλ' εἰ μὲν τὸ πρῶτον, ἔστιν ἀδύνατον· τὸ γὰρ ἔν τινι εἶναι, ἢ μὴ εἶναι, τοῦ ὄντος ἐστίν· εἰ δὲ τὸ δεύτερον, ἔστι παρὰ τῷ Θεῷ τὸ μὴ ὂν ἐν τῷ ὄντι, τουτέστι τὸ παρεληλυθὸς τοῦ χρόνου ἐν τῷ ἐνεστῶτι τοῦ χρόνου. Τούτου δὲ κειμένου, ἔλεγχος γίνεται τοῦ μὴ ὀρθῶς εἰρῆσθαι τὸ οὐδὲν ἔγχρονον παρὰ τῷ Θεῷ, τὸ παρεληλυθὸς ἐν τῷ ἐνεστῶτι, καὶ τὸ μέλλον ἐν τῷ ἤδη γεγονέναι· ἅτινά ἐστιν ἔγχρονα· καὶ εἰ ἐνήλ λαξε τὸν τρόπον τοῦ πῶς ἐστι παρὰ τῷ Θεῷ τὰ τοῦ χρόνου μέρη, ἀλλ' ὅμως δέδωκεν εἶναι παρ' αὐτῷ τοῦ χρόνου τὸ παρεληλυθὸς, καὶ τὸ ἐνεστώς, καὶ τὸ μέλ λον· καὶ εἰ μὴ (61) μᾶλλον τό πεποίηκε τοῦ ποιεῖ, τῶν ποιήσεων οὐσῶν. ἢ τοῦτο μὴ ὂν παρά . PPENDIX. PARS 1. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - posthac, et nunc, et potest, præsentis et fu- turi temporis sunt notæ. Sin hæc de Deo posita designant et ponunt omnia Dei opera temporaria esse apud eum, certum est absurde ab eo suppo- situm esse nihil esse apud Deum temporarium. Iloc autem sublato, ut absurde posito, necessario simul hoc etiam tollitur non competere in Deum fecit, et necessario statuitur huic contrarium, sci- licet competere in Deum fecit. In re namque qua- libet, aut affirmationem veram esse necesse est, aut negationem. Porro si ponas competere in Deum fecit, dicere non possis Deum esse qui nihil fe- cerit. Hoc enim illud consequitur. B sum dicamus? Verum non hoc dicimus, sed Deum neque fecisse, neque facere, neque facturum esse in tempore. Neque enim quidquam fecit magis quam facit, neque rursus facit magis quam faciet. Sed et prateritum apud Deum in præsenti, et futurum in præterito est: quippe cum Deus nihil fluxi habeat, sed eadem semper ſaciat, propter perfectam ejus el immutabilem potentiam et actum. Sed fugere pec- catum quo Deus otiosus dicitur, et de eo affirmare, neque fecisse, neque facere, neque facturum esse in tempore, in idem est incidere peccatum. Nam si velles peccare et Deum otiosum dicere, quid posses amplius dicere, quan quod peccare et Deum otiosum dicere nolens prolocutus es, neque fecisse Deum, neque facere, neque facturum esse ? Verbis c namque, quæ temporis notam significant et conti- nent, ex operatione Dei sublatis, reperietur Deus otiosus, ac proinde nec conditor. nec præteritum tempus apud eum est, nec præsens, nec futurum. Quomodo igitur responsor qui remo- vet a Deo temporaria, ponit in Deo temporaria, et ait Verum et præteritum apud Deum in præsenti, et futurum in praterito ? Hoc ipsum duo quodam- modo significat, vel illud quod non est, apud Deum esse in eo quod non est, vel illud quod non est, apud Deum esse in eo quod est. Si primum, impossibile est : nam in aliquo esse vel non esse illius est quod est. Si secundum, est apud Deum id quod non est in eo quod est, id est præteritum tempus in præsenti. Hoc autem posito, non recte, nihil apud Deum esse temporarium, dictum esse arguit illud præteritum in praesenti, et futurum in præterito, quæ quidem sunt temporaria; et quamvis mutaverit modum, quo apud Deum sunt temporis partes, concessit tamen apud eum esse præteritum tempus et præ- sens et futurum: etiamsi non magis fecerit quam facial; nec rursus magis faciat quam facturus sit. Enim vero quid opus erat illud magis removere ab D Supra leg. 5. Τί οὖν φαίης ανενέργητον ἡμᾶς τὸν Θεὸν λέ 5. Quid ergo? Peccare nos dices, quod Deum otio- 4. Si nihil est apud Deum temporarium, nimirum 4. Εἰ μηδὲν ἔγχρονόν ἐστι παρὰ τῷ Θεῷ, δῆλον, (60) Τὰ αὐτά. Ita Clarom. Editi ταῦτα. (61) Καὶ εἰ μή. Leg. εἰ καὶ μή. Paulo post leg. τῷ Θεῷ ἐστιν ἐν τῷ ὄντι.

οὐδ᾽ αὖ τὸ ποιεῖ τοῦ ποιήσει. Ἐπεὶ τίς ἦν χρεία τῆς τοῦ μᾶλλον ἀναιρέσεως ἀπὸ τῶν ποιήσεων τῶν κατὰ τὸ πεποίηκε, καὶ ποιεῖ, καὶ ποιήσει, ἀλλήλων δια φερουσῶν, τῶν ποιήσεων οὐκ οὐσῶν τῶν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον μὴ διαφερουσῶν ἀλλήλων· οὐδὲ γὰρ ἀναίρεσίς ἐστι τοῦ πεποιηκέναι τὸ μὴ μᾶλλον πεποίηκεν ἢ ποιεῖ, ἀλλὰ θέσις μᾶλλον τοῦ πεποίηκεν. ᾿Αλλὰ προδήλως πάντα ὅσα ἀνεῖλεν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὰ ἔγχρονα ἐν τῷ προοιμίῳ τῆς δευτέρας ἀποκρίσεως, ταῦτα αὐτῷ κατέλιπεν ἐνταῦθα, ὡς οὐδὲν ρευστών ἔχοντος τοῦ Θεοῦ, ἀεὶ δὲ τὰ αὐτὰ ποιοῦντος διὰ τὴν τελείαν αὐτοῦ καὶ ἀμετάβλητον δύναμίν τε καὶ ἐνέρ γειαν. Ὁ ἀναιρῶν τὰ ἔγχρονα οὐ τίθησι τὰ ἔγχρονα. Πῶς οὖν, εἰ κατὰ τὸν ἀποκρινάμενον μηδὲν ἔγχρονον παρὰ τῷ Θεῷ, ποιεῖ τὰ αὐτὰ ὁ Θεός; Τὸ γὰρ ποιεῖ ἀδύ νατον νοηθῆναι τοῦ ἐνεστῶτος χρόνου εκτός. Πῶς δὲ ἔχει τελείαν δύναμίν τε καὶ ἐνέργειαν ὁ Θεὸς, εἰ δὴ ἀπαύ στως ποιεῖ τὰ αὐτά; Εἰ γὰρ διὰ τοῦτο λέγεται ἡ κίνησις ἐνέργεια ἀτελής διὰ τὸ ἀεὶ κινεῖσθαι· ἧς εἰ κατὰ μίμησιν καὶ ὁ Θεὸς ἐποίει, ἀτελὴς ἔσται ἡ αὐτοῦ ἐνέργεια καὶ οὐ τελεία· ἡ γὰρ τελεία ἐνέργεια ἐν τῷ ἤδη ἀποτελε- σθέντι ἔργῳ θεωρεῖται, καὶ οὐκ ἐν τῷ ἀτελέστῳ. Ἀλλ᾽ εἰ μὲν διὰ τὸ ἀτελὲς τῆς ἐνεργείας καὶ διὰ τὸ ἀτελέστατον τοῦ λόγου λέγει τὸν Θεὸν μηδὲν πεποιη- κέναι ὁ ἀποκρινάμενος, οὐκ ἀληθεύσει, λέγων τε λείαν εἶναι τὴν ἐνέργειαν τοῦ Θεοῦ, τὴν μηδὲν οὔτε τῷ ὅλῳ οὔτε τῷ μέρει τελέσασαν· εἰ δὲ, τοῦ ἔργου μὴ τελεσθέντος, ἀδύνατον τελείαν εἶναι τὴν ἐνέργειαν τοῦ ποιοῦντος, δῆλον, ὅτι οὐδὲ ὁ Θεὸς ἔχει τελείαν ἐνέργειαν, ἀεὶ ποιῶν τὸ ποιούμενον. ή Β ἐστὶ, τὴν κίνησιν αὐτῷ ἄπαυστον παρέχων, τῷ ἐλλάμπειν αὐτὸν δι' αἰῶνος. Εἰ ἐν τῇ παροχῇ τῆς κινήσεως ποιεῖ τὸν κόσμον ὁ Θεὸς, δῆλον, ὅτι ἔγχρονον ποιεῖ τὸν κόσμον· οὐ γὰρ ἄνευ χρόνου ἡ κίνησις ἡ τῷ κόσμῳ παρὰ τοῦ Θεοῦ πρὸς τὴν αὐτοῦ κίνησιν παρεχομένη. Εἰ τοίνυν τὸ ποιεῖν τοῦ ἐνεστῶτός ἐστι χρόνου, καὶ ἡ κίνησις ἔγχρονος ἐστι, πῶς οὐκ ἔστι ψευδὲς, τὸ, Οὐδὲν ἔγχρονόν ἐστι παρὰ τῷ Θεῷ; Πῶς δὲ δυνατὸν κινεῖσθαι τὸν κόσμον τὸν μήπω γε- γονότα, ἀλλ᾽ εἰ (62) ἐν τῷ ποιεῖσθαι ὄντα, τῷ τὸν μὲν Θεὸν ποιεῖν ἀχρόνως, τὸν δὲ κόσμον ἐν τῷ χρόνῳ ποιεῖσθαι ; ἀνάγκη γάρ, ὥσπερ ποιεῖ ὁ ποιῶν, οὕτως ποιεῖσθαι τὸ ποιούμενον ἀχρόνως. Εἰ δὲ τῇ παροχή τῆς κινήσεως ποιεῖ τὸν κόσμον ὁ Θεὸς, καὶ οὐχ άρ- μόττει τὸ λέγεσθαι περὶ αὐτοῦ τὸ Πεποίηκε τὸν κόσμον, οὐδ' ἄρα τῷ κόσμῳ ἁρμόττει τὸ κινηθῆναι. Εἰ ἕτερον μὲν τὸ κινούμενον, ἑτέρα δὲ ἡ κίνησις· οἷον, ἔστω τὸ μὲν κινούμενον ὁ ἥλιος, ἡ δὲ κίνησις αὐτοῦ μετά- στασις κατὰ φορὰν ἐκ τόπου εἰς τόπον· καὶ ἡ κίνησις οὐ παρέχει μὲν τῷ ἡλίῳ τὴν οὐσίαν, παρέχει δὲ αὐτῷ τὸ κινεῖσθαι κατὰ φοράν· δῆλον, ὅτι δύο ποιήσεις έχει ὁ ἥλιος, μίαν μὲν τῆς οὐσίας, ἑτέραν δὲ τῆς κινή- σεως· οἷόν ἐστιν ὁ ἥλιος πίλημα αιθεροειδές τῇ ουσίᾳ, λαμπρὸς τῷ εἴδει, σφαιροειδής τῷ σχήματι· ὧν οὐδὲν διὰ κινήσεως ὁ ἥλιος. Ἀλλ᾽ εἰ μηδὲν τούτων διὰ τῆς κινήσεως ἔχει ὁ ἥλιος, δῆλον, ὅτι οὐδὲ διὰ τῆς ποιή- QUÆSTIONES CHRISTIANÆ AD GRÆCOS A operationibus inter se secundum verba, fecit et fa- cit et faciet, discrepantibus, nisi quia operationes sunt quæ ab invicem secundum majus aut minus non differunt? Non enim Deum fecisse negat, qui magis fecisse negat quam facere, sed potius fecisse asseverat. Porro manifeste quæcunque a Deo in exordio secundi responsi adimit temporaria, ea illi hic reliquit omnia: Deus quippe cum nihil fluxi habeat, sed eadem semper faciat, propter per- fectam ejus et immutabilem potentiam et actum. Qui temporaria tollit, non ponit temporaria. Qui ergo, si nihil est, de responsoris sententia, apud Deum temporarium, Deus eadem facit ? Illud enim facit concipi non potest extra praesens tempus. Quomodo vero perfectam habet Deus potentiam et operationem, si indesinenter eadem facit ? Nam si ideo motio imperfectus dicitur actus, quia conti- nenter movetur, et ad ejus imitationem Deus quo- que facit; imperfecta erit et non absoluta ejus ope- ratio. Absoluta enim operatio in perfecto, non in imperfecto perspicitur opere. Caeterum si propter imperfectam operationem et imperfectissima ra- tionem responsor asserit Deum nihil fecisse, vera non dicet perfectam esse asserens Dei operationem, quæ nihil neque in integro opere, neque in illius parte perfecit. Sin opere non absoluto, fieri nequit ut opificis perfecta sit operatio: neque Deus vide- licet perfectam habet operationem, cum semper fa- ciat id quod fit. B C tum perpetuum ei suppeditat, facitque ut per omne ævum colluceat. Si suppeditatione motus Deus mundum efficit, constat temporarium ab eo mun- dum effici; non enim absque tempore est motus qui mundo a Deo præbetur. Si igitur efficere præsentis est temporis, et motus temporarius est, quomodo falsum non est, nihil esse apud Deum temporarium? Qui autem fieri potest ut mundus qui, necdum fac- tus sit, moveatur, aut si dum elicitur, exsistit, Denis quidem absque tempore efficiat, mundus vero in tempore efficiatur? Necesse namque est, sicut ef- fector facit, ita quoque effectum effici absque tem- pore. Sin motus subministratione Deus mundum D facit, nec convenienter de eo dicitur, Mundum fe- cit: nec ipsi etiam mundo congruet moveri. Si aliud est quod movetur, et alius motus : ut puta, sit id quod movetur sol, motus autem ejus transitio per delationem loco in locum: et motus quidem soli essentiam non præbet, præbet autem ei ut delatione moveatur : duplicem videlicet creationem sol habet, unam substantiæ, alteram motionis: est quippe sol concretio, ætheris modo pellucidus substantia, splendidus specie, rotundus figura : quarum rerum nihil per motum sol habet. Si nibil horum per mo- tum habet, neque per Dei operationem videlicet. Quod si perpetui motus sußministratione, solem, 5. Itaque mundum facit eo ipso quod est, dum mo- 5. Ποιεῖ τοίνυν τὸν κόσμον ἐν αὐτῷ τούτῳ ὅπερ (62) Αλλ' εἰ. Clarom. ἀλλὰ ἀεί. Mox legendum τὸ τὸν μὲν Θεόν.

σεως τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ. Εἰ δὲ τῇ παροχῇ τῆς ἀπαύ στου κινήσεως ποιεῖ τὸν ἥλιον ὁ Θεὸς τὸν ὄντα μέρος τοῦ κόσμου, ὥσπερ ποιεῖ ὅλον τὸν κόσμον, καὶ δεῖ πρῶτον εἶναι τὸ κινητὸν καὶ ὕστερον τὴν κίνησιν, ἢ ἄρα ἀποίητός ἐστιν ὁ ἥλιος τῇ οὐσίᾳ, ἢ κατὰ ἄλλην ποίησιν ἐποίησεν αὐτοῦ τὴν οὐσίαν, καὶ κατὰ ἄλλην ποίησιν τὴν κίνησιν· καὶ ποιήσας μὲν πρῶτον αὐτοῦ τὴν οὐσίαν, ὕστερον δὲ παρασχὼν αὐτῷ τὴν κίνησιν. Αλλ' εἰ τὸ κινεῖσθαι αὐτὸν ἀεὶ ποιεῖ, τὴν δὲ οὐσίαν· αὐτοῦ οὐκ ἀεὶ ποιεῖ, δῆλον, ὅτι μετὰ τὴν ποίησιν τῆς οὐσίας αὐτοῦ παρέχει αὐτῷ τὴν ἅπαυστον κίνησιν, καὶ ἔστι τὸ τέλος τῆς οὐσίας τῆς ποιήσεως αὐτοῦ ἀρχὴ τῆς κινήσεως αὐτοῦ. Εἰ δὲ ταῦτα οὕτως ἔχει, δῆλον, ὅτι οὐδὲν ἄχρονον παρὰ τῷ Θεῷ· ἡ γὰρ ποίησις ποίησιν διαδεχομένη ἄχρονος οὐκ ἔστιν. ποιεῖ δὲ ἀεὶ ὁ αὐτὸς τὸ αὐτὸ, μὴ ἔχων ἀρχὴν τῆς ποιήσεως, ἵνα μὴ καὶ τέλος. Δειχθέντος τοῦ ἄλλην εἶναι τοῦ ἡλίου τὴν ποίησιν τῆς οὐσίας καὶ ἄλλην τὴν διὰ κινήσεως, ἣν ἅπαυστον ὠνόμασεν ὁ ἀποκρι νάμενος, καὶ ὅτι προηγείται ἡ ποίησις τῆς οὐσίας αὐτοῦ τῆς διὰ κινήσεως, πῶς οὐκ ἔστιν ἄτοπον τὸ ἄναρχον λέγειν τοῦ ἡλίου τὴν ποίησιν, τὴν διὰ τῆς κινήσεως, τοῦ ἡλίου, πρὸ τῆς ἀπαύστου διὰ κινήσεως ποιήσεως, τὴν τῆς οὐσίας παυσαμένην ποίησιν ἐσχη κότος; Η τοίνυν οὐκ ἔστι ποιητής τῆς τοῦ ἡλίου οὐσίας ὁ Θεὸς, ἢ οὐκ ἔστιν ἄναρχος ἡ διὰ τῆς κινήσεως ποίησις τοῦ ἡλίου. Αλλ' εἰ μὲν τὸ πρῶτον, εἰ οὐκ ἔστι ποιητὴς τῆς τοῦ ἡλίου οὐσίας ὁ Θεὸς, οὐδ᾽ ἄρα διὰ τῆς κινήσεώς ἐστιν αὐτοῦ ποιητής· παρ' οὗ γὰρ ἔχει τὴν οὐσίαν, παρὰ τούτου ἀνάγκη ἔχειν καὶ τὴν κίνησιν· εἰ δὲ τὸ δεύτερον, φθαρτὸς ἔσται ὁ Θεὸς τὴν ἐνέργειαν, εἴγε κατὰ τὸν ἀποκρινάμενον, παυσα- μένης τῆς ἐνεργείας τοῦ Θεοῦ, φθείρεται ὁ Θεὸς τῇ ἐνεργείᾳ. Εἰ δὲ ποιητὴς τῆς τοῦ ἡλίου οὐσίας ἐστὶν ὁ Θεὸς, καὶ ταύτην ἀεὶ οὐ ποιεῖ, δῆλον, ὅτι πεποίηκε ταύτην πρὸ τοῦ κινεῖσθαι αὐτὸν, καὶ οὐδὲν ποίημα ἄχρονον παρὰ τῷ Θεῷ. γειαι αὐτοῦ, φθαρτὸς ἔσται ὁ Θεὸς τῇ ἐνεργεία ὅπερ ἄτοπον. Ἔσται δὲ καὶ ἡ δύναμις αὐτοῦ μετα βλητή, ἄλλοτε ἄλλας ενεργείας προέχουσα (63). Εἰ δὲ ἡ δύναμις μεταβλητὴ ἄλλοτε ἄλλαις κεχρημένη ενεργείαις, καὶ ἡ οὐσία σαλευθήσεται, άλλοτε ἄλ ράγουσα ἔχουσα. λας γεννώσα δυνάμεις, καὶ μὴ μένουσα ἐν ταῖς αὐταῖς.Ὥστε, εἰ ταῦτα διὰ πάντων, δηλονότι ὁ Θεὸς ἔσται μεταβλητὸς οὐσίᾳ, δυνάμει, ἐνεργεία ὅπερ ἄτοπον. Ὥσπερ αὐτὸς ὁ Θεὸς οὐκ ἔχει ἀρχὴν καὶ τελευτήν, οὕτως οὐδὲ ἡ ἐνέργεια αὐτοῦ, οὐδὲ τὰ ἔργα αὐτοῦ (αἱ γὰρ ἐνέργειαι αὐτοῦ ἐν τοῖς ἔργοις αὐτοῦ εἰ- σιν)· ἔσται ἄρα ὥσπερ μὴ χρήζων αὐτὸς τοῦ ποιοῦντος, οὕτως οὐδὲ τὰ λεγόμενα αὐτοῦ ἔργα· ἔσται ψεύδος καὶ τὸ λέγειν τὸν Θεὸν ποιητὴν τῶν κατ' αὐτὸν, ἀνάρχων τε ὄντων καὶ ἀτελευτήτων. Εἰ δὲ πανταχοῦ κατὰ διαφορὰν προϋπάρξεώς τε καὶ μεθυπάρξεως προέχειν εἰ ὥσπερ αὐτὸς ὁ Θεός. - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. qui pars est mundi, elicit Deus, quemadmodum A totum efficit mundum, ac prius esse oportet id quod mobile est et posteriorem motum, vel profecto in- fectus est sol substantia, vel alia operatione illius fecit substantiam et alia motum, ita ut prius qui- dem fecerit illius substantiam, postea autem motum præbuerit. Sed si semper facit ut moveatur, illius autem substantiam non semper facit, manifestum est post creationem illius substantiæ datum ei fuisse motum perpetuum, et finem creationis sub- stantiæ ejus, principium esse motionis ejus. Quod si hæc ita se habent, nimirum apud Deum nihil absque tempore fuerit. Creatio enim creationi suc- cedens, tempore minime vacat. autem idem ipse semper idem, non habens operatio- nis exordium, ut neque finem habeat. Cum solis aliam creationem, quæ est substantiæ, aliam esse demonstratum sit, quæ fit per motum, quam inde- sinentem appellat responsor, ac creationem sub- stantiæ priorem esse ea creatione quæ fit per mo- tum, quomodo non absurdum est solis creationem illam, quæ fit per motum, sine principio esse sta- tuere, cum sol ante indesinentem illam creationem, quæ fit per motum, aliam habuerit, quæ desiit, nempe substantia? Itaque aut Deus conditor sub- stantiæ solis non est : aut creatio per motionem solis, principii expers non est. Quod si primum, si essentia solis Deus creator non est, neque sane per motum illius creator erit. A quo namque habet essentiam, ab eo quoque motum habeat necesse est. Sin secundum, corruptibilis erit operatione Deus ; siquidem secundum responsorem, opera - tione Dei cessante, corrumpitur Deus secundum operationem. At si Deus substantiæ solis conditor est, eamque non semper condit: condidit scilicet hanc, priusquam ille moveretur, nec ulla est apud Deum sine tempore creatura. c corruptibilis erit operatione Deus, quod absurdum est. Erit autem et potentia illius mutabilis, alias ali- quando proferens operationes. Quod si potentia mu- tabilis, ut alias aliis utens operationibus, etiam sub- stantia mutabit, alias aliquando generans potentias, D nec in eisdem permanens. Quare, si hæc ad omnia pertineant, liquet Deum fore mutabilem substantia, potentia et operatione, quod est absurdum. Si ut Deus ipse non habet ortum et finem, ita nec opera- tio et opera ejus operationes enim ipsius in operi- bus ejus sunt) ut neque ipsi videlicet, ita neque eis quæ dicuntur operibus ejus, factore erit opus. Falsum quoque erit Deum effectorem dicere eorum quæ ipsius sunt, cum principio et fine careant. Sin omnino præexsistentiæ et postexsistentiæ dis- crimine secernitur Creator a re creata, sublato a vel Sed frustra quidquam mutare- tur, cum verbum idem interdum valeat ac proferre. Infra leg. 6. Quocirca nihil quidem fecit, neque faciet. Facit B 6. "Ωστε πεποίηκε μὲν οὐδὲν, οὔτε ποιήσει· 7. Ως εἶχε ἀρχὴν ἔχουσι καὶ τελευτὴν αἱ ἐνέρ 7. Nam si initium habent et finem ejus operationes, (63) Προέχουσα. Legendum putat Sylburgius πα-

διέστηκεν ο Ποιητὴς τοῦ ποιήματος, δῆλον ὅτι ὁ ἀναιρῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ καὶ τῶν ἔργων αὐτοῦ τὴν διαφορὰν ταύ- την, ἀμφότερα ἀποστερεῖ, τὸν Θεὸν καὶ τὰ ποιήματα, τὸν μὲν τῆς τοῦ ποιητοῦ προσηγορίας, τὰ δὲ τῆς τῶν ποιημάτων. Καὶ εἰ ἔστι μὲν ἡ τοῦ Θεοῦ δύναμις ἄπειρος, ὥσπερ οὖν καὶ ἔστι, πεπερασμένα δὲ τὰ ἔργα αὐτοῦ, πῶς οὐκ ἔστιν ὁ Θεὸς καθ᾽ ἂς ἔχει μὲν δυνάμεις, μὴ ἐνεργῶν δὲ κατ' αὐτὰς, οὐ φθαρτὸς τῇ Ενεργεία (64), κατὰ τὴν κρίσιν τοῦ ἀποκριναμένου; Εἰ δὲ καθ᾽ ἂς ἔχει δυνάμεις, καὶ μὴ ἐνεργῶν κατ' αὐτὰς, φθαρτὸς οὐκ ἔστιν, οὐδὲ ἄρα, παυσαμένης τῆς ἐνεργείας τοῦ Θεοῦ τῆς τὸν κόσμον παραγούσης, φθείρεται Θεὸς τῇ ἐνεργείᾳ. Οσον δὴ καὶ βούλεται, καὶ οὐχ ὅσον δύναται (65)· καὶ οὐ ποιεῖ φθαρτὸν τὸν Θεὸν ἡ τῆς ἐνεργείας συστολή· οὐδὲ ἄρα ὅταν συν στέλλῃ τὴν ἐνέργειαν, κατὰ μεταβολὴν συστέλλει τῆς δυνάμεως· ἀλλ᾽ ἔστι μὲν ἡ δύναμις τοῦ Θεοῦ ἀεὶ ἀμετάβλητος, κέχρηται δὲ ταῖς ἐνεργείαις ἐφ᾽ ὅσον βούλεται. Οὐ γὰρ ἐνεργεῖ Θεὸς καθάπερ ἐνεργοῦσιν οἱ ἐν τῷ ἐνεργεῖν τὸ εἶναι ἔχοντες, καὶ παυσαμένης τῆς ἐνεργείας παύονται καὶ αὐτοὶ τοῦ εἶναι, οἷον τὸ πῦρ καὶ ἡ χιών. Εἰ γὰρ οὕτως ἐνεργεῖ Θεός, οὐχ ἕνεκεν τῶν γινομένων μᾶλλον ἢ ἕνεκεν τοῦ εἶναι αὐτ τὸν ἐνεργεῖ· ὡς, εἰ παύσοιτο τοῦ ἐνεργεῖν, παύσεται καὶ τοῦ εἶναι. Εἰ δὲ ἄτοπον τοῦτο, ἄτοπον ἄρα καὶ τὸ λέγειν μεταβλητὴν τὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν τῇ συν στολῇ τῆς ἐνεργείας, ή σαλευομένην τὴν οὐσίαν αὐτ τοῦ ταῖς ποικίλαις ενεργείαις ἄλλοτε άλλας προβαλ λομένην. Καὶ καθάπερ ποιεῖ (66) ἡμᾶς ὁ Θεὸς πρῶ τον μὲν βρέφη, ἔπειτα δὲ νεανίσκους, εἶτα γέροντας, οὐ κατὰ τὴν μεταβολὴν ποιεῖ τῆς δυνάμεως, οὐδὲ κατὰ τὴν φθορὰν τῆς ἐνεργείας, οὔτε κατὰ τὴν σα λευομένην αὐτοῦ οὐσίαν, ἐναλλάσσων ἡμῶν τὰς ἡλικίας κατὰ διαφόρους καιροὺς τῷ πρώτῳ καὶ ὑστέρῳ ἀλλήλων διαφερούσας, ἀλλὰ κατὰ τὴν προβολὴν καὶ συστολήν τῆς ἐνεργείας· οὕτως οὐ κατὰ τὴν μεταβολὴν τῆς δυνάμεως ἀρχὴν καὶ τέλος ἡ ἐνέργεια αὐτοῦ ἔχει, ἀλλὰ κατὰ προβολὴν καὶ συστολήν. Εἰ μὲν γὰρ συ στελλομένης τῆς ἐνεργείας, οὐκέτι ἡδύνατο ὁ Θεὸς τῇ παυσαμένῃ ἐνεργεία κεχρῆσθαι, δικαίως ἂν ἐλέ- γετο φθορὰ ἐνεργείας· εἰ δὲ ἀεὶ δύναται τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν ότε βούλεται προβάλλεσθαι, οὐκ ἄρα φθείρε- ται ἡ ἐνέργεια τοῦ Θεοῦ συστελλομένη. Τῆς γὰρ δυ- νάμεως μὴ φθειρομένης, ἀδύνατον φθαρῆναι τὴν ἐνέργειαν. "Αλλη γάρ ἐστιν ἡ φθορὰ τῆς ἐνεργείας, καὶ ἄλλη ἡ συστολὴ τῆς ἐνεργείας· ὡς, εἰ μὴ συνε στέλλετο ἡ ἐνέργεια ἡ τὸν κόσμον ποιοῦσα, ἄπειροι ἂν κόσμοι ἐγένοντο τῷ πλήθει κατὰ τὴν ἅπαυστον ἐνέργειαν. Νῦν δὲ, ἑνὸς μόνου τοῦ κόσμου γενομένου, τῷ πεπερασμένῳ τοῦ ἔργου δείκνυται πεπερασμένη ἡ ἐνέργεια ἡ τὸν κόσμον ποιήσασα. Ποιεῖ τοίνυν τὸν κόσμον τάττων αὐτὸν ἀεὶ, καὶ ὁ κόσμος τῷ μὲν ἀεὶ φρουρεῖσθαι γίνεται, τῷ δὲ ἀεὶ εἶναι ὁ αὐτὸς ἀγένητος ὑπάρχει. Εἰ μηδὲν ἔχει ἔγχρονον ὁ Θεὸς, οὐδ᾽ ἄρα τὸ ποιεῖν ἔχει· ἔγχρονον γὰρ τὸ ποιεῖν. Καὶ εἰ ποιεῖ τὸν κόσμον ὁ Θεὸς, μὴ τῇ ἐνεργείᾳ. φθαρτός. QUÆSTIONES CHRISTIANÆ AD GRÆCOS. A Deo et operibus ejus hoc discrimine, utraque de- B " C fraudantur, Deus quidem creatoris, opera autem rei creatæ appellatione. Ac si infinita est Dei poten- tia, ut profecto est, finita autem ejus opera, quo- modo Deus secundum potentias quas habet quidem, sed per quas non operatur, non erit judicio re- sponsoris corruptibilis. Quod si secundum poten- tias, quas habet quidem, sed per quas non opera- tur, corruptibilis non est: neque etiam desinente Dei operatione, quæ mundum produxit, corrumpi- tur Deus operatione. Quantum autem vult, nequa- quam autem quantum potest, operatur : nec Deum corruptibilem facit operationis contractio. Neque ergo, cum operationem contrahit, per mu- tationem contrahit potentiæ. Sed est quidem po- tentia Dei semper immutabilis, utitur autem opera- tionibus quantum vult. Non enim operatur Deus, ut operantur quæ in operando habent esse, et de- sinente operatione desinunt et ipsa esse, velut ignis et nix. Nam si ita operaretur Deus, non magis quippe qui, si desineret operari, etiam esse desine- operum causa operaretur, quam ut ipse esset; ret. Quod si id absurdum, absurdum etiam profecto dictu est mutari Dei potentiam contractione opera- tionis, ejusque concuti essentiam, dum ab ea aliæ alias variis operationibus producuntur potentiæ. Et quemadmodum faciens nos Deus primum in- fantes, deinde adolescentes, postea senes, non mu- tatione potentiæ id facit, nec corruptione operatio- nis, nec concussione ipsius substantiæ, ætates no- stras, quæ a se invicem varietate temporum secundum prius aut posterius differunt, immutans, sed profe- renda et contrahenda operatione, ita initium et finem habet ejus operatio, non quod mutetur po- tentia, sed quia profertur et contrahitur. Nam si, ubi contracta est operatio, non jam posset Deus operatione, quæ desiit, uti; merito diceretur cot- ruptio operationis. Sed si semper potest eamdem operationem, ubi vult, proferre; non ergo corrum- pitur Dei operatio contracta. Nam potentia non corrupta, non potest corrumpi operatio. Aliud est enim corruptio operationis, aliud contractio; nam si nou contracta esset operatio, quæ mundum fe- cit, infiniti numero essent mundi ob indesinentem operationem. Nunc autem cum unus factus sit mundus, ex eo quod finitum sit opus, demonstra- tur finitam esse operationem quæ mundum fecit. D perturbant, eisque sublatis enitescit. Mox resumens scriptor eadem verba, omittit Ibidem rium. Facit ergo mundum, semper eum ordinans, et mundus quatenus semper custoditur, gignitur : qua- tenus semper est, idem ingenitus est. Si nihil habet temporarium Deus, neque etiam id habet ut faciat; facere enim temporarium est. Et si mundum Deus tollenda negatio ante 8. ῾Ο αὐτὸς τοίνυν μένων οὐδὲν ἔχει ἔγχρονον. (64) Τῇ ἐνεργεία. Η voces totum hunc locum 8. Itaque idem ille manens nihil habet tempora- (65) Δύναται. Subintelligendum ενεργεί. (66) Ποιεῖ. Leg. ποιῶν.

γὰρ κόσμος χωρὶς οὐσίας οὐκ ἔστι κόσμος. Εἰ δὲ ὁ κόσμος οὐσίαν ἔχει, ἀποίητος (67) ἐξ ἀνάγκης καὶ ἀφρούρητός ἐστιν. Οὗ γὰρ πρὸς τὸ γενέσθαι κατ' ού σίαν οὐ δέεται, τούτου οὐδὲ πρὸς τὸ φρουρεῖσθαι ἐπιδέεται. Ἡ γὰρ ἀγένητος φύσις οὐδενὸς τῶν ἔξω θεν ἑαυτῆς ἐστιν ἐπιδεκτική. Καὶ εἰ ἐπὶ παντὸς χρή ἢ τὴν φάσιν ἢ τὴν ἀπόφασιν εἶναι ἀληθῆ, πῶς ὁ ἀπο- κρινάμενος ἀμφότερα ἔθηκεν ἐπὶ τῆς τοῦ κόσμου Α τὴν οὐσίαν αὐτοῦ παράγων, οὐ ποιεῖ τὸν κόσμον· ὁ Β γενέσεως, καὶ τὴν φάσιν καὶ τὴν ἀπόφασιν, λέγων αὐτὸν εἶναι γενητὸν καὶ ἀγένητον ; Ἔτι δὲ εἰ, καθὰ εἶπεν ἐν τῇ τρίτῃ ἀποκρίσει, ἀγέννητος ὧν ὁ Θεὸς ἀγεννήτως ποιεῖ πάντα, οὐ γινόμενα, ἀλλὰ συνυφι στάμενα· ἀλλ' ἐπειδὴ (68) πᾶν συνυφιστάμενον τῇ τοῦ ᾧ συνυφίσταται σωτηρίᾳ σώζεται, μὴ χρήζον ἑτέρας φρουρᾶς πλὴν τῆς ἐκείνου σωτηρίας· σωζο- μένου γὰρ ἐκείνου, σέσωσται καὶ αὐτός· διὰ τοῦτο, εἰ χρεία ἐστὶ φρουράς προς σωτηρίαν, ἐκεῖνο χρήζει φρουράς πλὴν τῆς ἐκείνου σωτηρίας (69) · οὗ ύφιστα μένου συνυφίσταται τὰ συνυφιστάμενα, οὐχὶ τὰ συν υφιστάμενα. Αλλ᾽ εἰ ταῦτα οὕτως ἔχει, οὐκ ἄρα ὁ κόσμος χρήζει φρουρᾶς ὁ συνυφιστάμενος τῷ Θεῷ, ἀλλ' αὐτὸς ὁ Θεὸς ᾧ συνυφίσταται ὁ κόσμος. Εἰ δὲ τοῦτο ἄτοπον, ἄτοπον ἄρα καὶ τὸ τὸν κόσμον λέγειν συνυφιστάμενον τῷ Θεῷ. Χρὴ οὖν λέγειν βουλήσει τοῦ Θεοῦ ὑφίστασθαι τὸν κόσμον, καὶ βουλήσει τοῦ Θεοῦ διαμένει ὁ αὐτὸς, εἰ καὶ μὴ ἀεί (70). Ωσαύτως τὰ τῇ ὑποστάσει τινὸς συνυφιστάμενα τῇ ἐκείνου δια μονῇ διαμένει, οὐχὶ ἑαυτῶν· οἷον τῇ συνθέσει τῶν γραμμῶν συνυφίστανται αἱ γωνίαι· καὶ μενούσης τῆς συνθέσεως, μένουσι καὶ αἱ γωνίαι· καὶ ἀναιρου μένης τῆς συνθέσεως, ἀναιροῦνται καὶ αἱ γωνίαι· καὶ εἰ χρεία ἐστὶ τοῦ διαμένειν τὰς γωνίας, ἀνάγκη δοῦναι φρουρὰν τῇ συνθέσει τῶν γραμμῶν, οὐχὶ ταῖς γωνίαις καθ' ἑαυτὰς, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκὸς μὲν ταῖς γωνίαις, καθ᾿ ἑαυτὸ δὲ τῇ συνθέσει τῶν γραμμῶν. Κατὰ ταῦτα χρὴ νοεῖν τὸν κόσμον, εἰ ἀγεννήτως συνυφίσταται τῷ Θεῷ, καθά φησιν ὁ ἀποκρινά μενος. ἀποίητον. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗ ΝΑΣ Γ. Εἰ τῷ εἶναι, καὶ οὐ τῷ βούλεσθαι ποιεῖ ὁ Θεὸς, οἷον θερμαίνει τὸ πῦρ τῷ εἶναι, πῶς αὐτὸς μὲν ἔστι τε καὶ ἁπλοῦν καὶ μονοειδές, διαφόρων δὲ οὐσιῶν ἐστιν ποιητής; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΧΡΙΣΤΙΑ- ΝΟΥΣ. Οὐκ οἰητέον, ὥσπερ ἐν ἡμῖν ἄλλο μὲν ἔστι τὸ εἶ ναι, ἄλλο δὲ τὸ βούλεσθαι, οὕτω καὶ ἐν τῷ Θεῷ· ἀλλὰ τὸ αὐτὸ ἄντικρυς ὑπάρχει τὸ εἶναι καὶ τὸ βούλεσθαι ἐν τῷ Θεῷ. Ο γὰρ ἐστι, καὶ βούλεται· καὶ ὁ βούλεται, ἐστί· καὶ οὐδεμία διαίρεσις ἐπὶ τοῦ Θεοῦ, διὰ τὸ αὐτ τοπάρακτον εἶναι τὸν Θεόν. Ὥστε καὶ τὴν διαίρεσιν τοῦ εἶναι πρὸς τὸ βούλεσθαι ἐπὶ τοῦ Θεοῦ ἀποῤῥι - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. facit, non producens ejus substantiam, mundum non facit: Mundus enim sine substantia non est mundus. Quod si mundus substantiam habet infe- ctam, necessario etiam incustoditus est. Quo enim ut fiat secundum substantiam non indiget, neque etiam eo indiget ut custodiatur. Ingenita enim na- tura nihil quod extra ipsam sit accipere potest. Ac si in omni re necesse est veram esse affirmationem aut negationem, quomodo responsor utrumque in mundi creatione posuit, affirmationem et negatio- nem, genitum illum esse et ingenitum dicens ? Deinde vero si, ut dixit in tertia responsione, Deus, cum ingenitus sit, ingenite facit omnia, quæ non flunt, sed coexsistunt; quandoquidem quidquid co- exsistit, illius, cui coexsistit, salute servatur, non egens alia custodia, nisi illius salute, ipso enim salvo ipsum etiam salvum ft : idcirco non ea quæ coexsistunt indigent custodia, sed illud cui coexsistunt. Sed si hæc ita se habent, non ergo custodia indiget mundus, qui coexsistit Deo, sed ipse Deus, cui coexsistit mundus. Sed si id absur- dum est, absurdum et mundum dicere coexsisten- tem Deo. Dicendum ergo Dei voluntate mundum subsistere et Dei voluntate eumdem permanere, etsi non semper. Sic etiam quæ alicui subsistenti coexsistunt, illius perseverantia permanent, non sua : veluti, per compositionem linearum coexsi- stunt anguli, ac manente compositione manent et anguli, ac sublata compositione tolluntur et anguli; ac si opus est ut permaneant anguli, necesse est custodiam dare compositioni linearum, non angulis per se, sed per accidens quidem angulis, linearum autem compositioni per seipsam. Ex his existiman- dus est mundus, si ingenite coexsistit Deo, ut ait responsor. C TERTIA AD GRÆCOS CHRISTIANA QUAESTIO. Si quia est, non quia vult, facit Deus : veluti ignis calefacit quia est: quomodo, cum ipse sim- plex sit et unius formæ, diversarum est conditor substantiarum ? GRÆCUM AD CHRISTIANOS RESPONSUM. Non existimandum, ut in nobis aliud quidem est esse, aliud autem velle, sic etiam in Deo; sed in Deo idem prorsus est esse et velle. Nam quod est, eliam vult; et quod vult, est : nec ulla in Deo di- stinctio, quia Deus per seipsum productus est. Quare distinctio essentiæ et voluntatis in Deo reji- cienda est. Non tamen putandum est Deum, quia loco supra posito huc irrepserunt. Commodus enim illis sensus non videtur adjungi posse, et senten- D tiam sua sponte claram perturbant. quæ cum deesset apud R. Stephanum, interpreti- bus causa fuit erroris, excepto tamen Gelenio, vel co, qui Gelenii interpretationem prosecutus est Diglized by Google (67) Οὐσίαν ἔχει, ἀποίητος. Leg. οὐσίαν ἔχει (68) 'Αλλ' ἐπειδή. Superfuit prima conjunctio. (69) Πλὴν τῆς ἐκείνου σωτηρίας. Hæc verba e (70) Εἰ καὶ μὴ ἀεί. Hic figenda fuit interpunctio,

πτέον. Ἀλλὰ μὴν οὐδ᾽ οὕτως τὸν Θεὸν τὸ εἶναι (71) ποιεῖν ὑποθετέον ὡς τὸ πῦρ θερμαίνει. Τὸ γὰρ πῦρ, εἰ καὶ οὐσιωδῶς, ἀλλ᾽ ὅμως συμβεβηκυίαν ἔχει τὴν θερμότητα· παρὰ δὲ τῷ Θεῷ οὐδὲν οὔτε οὐσιωδῶς συμβέβηκεν οὔτε συμβεβηκότως. Ἐπεὶ οὖν συμβέβηκε μὲν αὐτῷ οὐδὲν, τὸ δὲ εἶναι καὶ τὸ βούλεσθαι ταὐτὸν ὑπάρχει τῷ Θεῷ, ἁπλοῦν τέ ἐστι καὶ μονοειδές, ποιη- τικὸν ἀγεννήτως τῶν ὄντων. Ωσπερ γὰρ ὁρῶμεν, ὅτι τὰ γεννητά, οἷον ἄνθρωπος ὁ δεῖνα γεννητὸς γενόμε- νος, γεννητός (72) τε ὢν γεννητὰ ποιεῖ· καὶ καθόλου τὰ γεννητὰ γεννητῶς γενόμενα, γεννητὰ· ποιεῖ, καὶ ἐξ αὐτῶν ποιεῖ· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ Θεὸς, ἀγέννητος ῶν, ἀγεννήτως ποιεῖ πάντα, οὐ γινόμενα, ἀλλὰ συνυ- φιστάμενα· καὶ τῇ μὲν τῆς δυνάμεως ἀπειρία διά- φορα ποιεῖ. Μὴ προσέχωμεν δὲ τὸν Θεὸν ἀνθρωπίνως· οὐ γὰρ ὥσπερ ἡμεῖς τὸ πρότερον ἄλλως ἔχοντες, ὕστερον εἰς ἄλλο μεταβάλλοντες λεγόμεθα ποιεῖν, οὕτως καὶ ὁ Θεὸς ποιεῖ· ἀλλὰ δι᾽ ἄῤῥητον (73) ὑπερ- βάλλουσάν τε δύναμιν ἀχρόνως ποιῶν πάντα, τελειο πάντα· καὶ ἅμα τῷ αὐτὸν εἶναι καὶ τὰ ὄντα ποιεῖ, οὐ χρείαν ἔχων ὥσπερ ἡμεῖς τὸ πρότερον γενέσθαι, καὶ τελειωθῆναι, καὶ οὕτως ποιῆσαι τὸ ὕστερον, διὰ τὸ μηδὲν εἶναι ἐν αὐτῷ πρότερον καὶ ὕστερον. Ὁρῶμεν οὖν καὶ τὴν φύσιν αὐτῷ τῷ εἶναι ποιοῦσαν, καὶ ἀθρόον ἀεὶ τὴν μεταβολὴν ἐργαζομένην· ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῆς πήξεως τοῦ γάλακτος ἀθρόως την πήξιν θεώμεθα παραγινομένην τῷ γάλακτι. Πολλῷ τοίνυν τὸν Θεὸν μᾶλλον οἰητέον αθρόως καὶ ἀχρόνως πάντα ποιεῖν, αὐτὸν μὲν ὄντα ἐν, τῇ δὲ ἀπειρίᾳ τῆς δυνά- μεως τὰ διάφορα παράγοντα, καὶ αὐτὰ παντελῶς αὐ- Ο το πάρακτα τυγχάνοντα. ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΗΣ ΑΠΟΚΡΙΣΕΩΣ ΟΥ̓Κ ΟΡΘΩΣ ΓΕΓΕΝΗΜΕΝΗΣ. ἔστι τὸ εἶναι, ἄλλο δέ ἐστι τὸ βούλεσθαι, οὕτως καὶ ἐν τῷ Θεῷ. Ο γάρ ἐστι, καὶ βούλεται· καὶ ὃ βούλεται, ἐστί· καὶ οὐδεμία διαίρεσις ἐπὶ τοῦ Θεοῦ, διὰ τὸ αὐτοπάρακτον εἶναι τὸν Θεόν. "Ωστε τὴν διαίρεσιν τὴν τοῦ εἶναι πρὸς τὸ βούλεσθαι ἐπὶ τοῦ Θεοῦ ἀποῤῥιπτέον. Τοῦ Θεοῦ ἔχοντος οὐ σίαν μὲν πρὸς ὕπαρξιν, βούλησιν δὲ πρὸς ποίησιν, ὁ ἀποῤῥίπτων οὐσίας τε καὶ βουλῆς τὴν διαφορὰν καὶ τὴν ὕπαρξιν ἀποῤῥίπτει τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ποίησιν· ὕπαρξιν μὲν τὴν αὐτοῦ, ποίησιν δὲ τῶν οὐκ ὄντων. Οτι δὲ ἄλλη ἐστὶν ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ καὶ ἄλλη ἡ βου λὴ, δείκνυται καὶ ἐκ τοῦ λόγου τοῦ ἀποκριναμένου τοῦ εἰπόντος· Ὃ γάρ ἐστι, καὶ βούλεται· καὶ ὃ βούλεται, ἐστίν. Αντέστριψε (74) τῇ οὐσίᾳ τὴν βου- λὴν, καὶ τῇ βουλῇ τὴν οὐσίαν. Αντιστροφὴ δὲ οὐδα μῶς ἐνδέχεται γενέσθαι, τῶν ἀντιστρεφομένων οὐκ ὄντων ἄλλο καὶ ἄλλο ἢ λόγῳ ἢ ἀριθμῷ. Τὸ τῷ ἀριθμῷ ἐν ὂν οὐδὲν κωλύει τῷ λόγῳ ἄλλο καὶ ἄλλο εἶναι· οἷον ἡ εὐθεῖα γραμμὴ τῇ μὲν ὑποστάσει ἀριθμῷ μία ἐστὶ, τῷ δὲ λόγῳ τῆς εὐθείας καὶ τῆς γραμμῆς ἄλλο καὶ γεννητῶς γενόμενος. QUÆSTIONES CHRISTIANÆ AD GRÆCOS. B etsi substantialiter, accidentem tamen habet calo- rem ; apud Deum autem, neque substantiæ, neque accidentis modo quidquam accidit. Proinde, quia illi nihil accidit, et idem est Deo et esse fet velle, simplex est et unius formæ, ingenite ea quæ sunt efficiens. Sicut enim videmus quemvis hominem, cum genite genitus sit, et gignendi capax, genita procreare, et in universum genita, cum genite ge- nita sint, genita etiam procreare et ex seipsis pro- creare; ita et Deus, ingenitus cum sit, ingenite fa- cit omnia, uon genita, sed simul exsistentia, quæ quidem ob potentiam infinitam diversa efficit. Non consideremus Deum humano modo; non enim ut nos primum aliter nos habentes, postea in aliud mutati, facere dicimur, sic Deus quoque facit : sed ob excellentem potentiam absque tempore faciens omnia, perficit omnia, et simul atque ipse est, ea eliam quæ sunt facit ; non opus habens, ut nos, ut prius gignatur et perficiatur, atque ita postea fa- ciat, quia in eo nec prius quidquam nec posterius. Idcirco cernimus et naturam, hoc ipso quod est, facere et universam semper mutationem opera- ri quemadmodum lactis coagulatione cernimus universe coagulationem lacti advenire. Multo igi- tur magis putandum Deum universe et absque tem- pore facere omnia, cum ipse quidem sit unum, in- finita vero potentia diversa producat; quæ quidem omnino per seipsa producta sint. A est facere eodem modo ac ignis calefacit. Nam ignis que observavit Sylburgius. ante RESPONSI NON RECTE INSTITUTI CONFUTATIO. quidem est esse, aliud autem velle, sic etiam in Deo ; sed in Deo et esse et velle, idem plane est. Nam quod est, etiam vult; et quod vult, est: nec ulla in Deo distinctio, quia Deus per se productus est. Quare di- stinctio essentiæ et voluntatis in Deo rejicienda. Cum Deus habeat essentiam ut exsistat, voluntatem vero ut faciat: qui differentiam essentiæ et voluntatis rejicit, exsistentiam juxta et effectionem Dei rejicit; exsistentiam quidem, ipsius; effectionem autem), eorum quæ non erant. Porro aliam esse essentiam D Dei, et aliam voluntaten, ex verbis etiam respon- soris demonstratur, cum dicit : Nam quod est, etiam vult; et quod vult, est. Convertit substantia volun- tatem, et voluntate substantiam. Conversio autem fieri non potest, nisi ea quæ convertuntur, sint aliud atque aliud, sive ratione, sive numero. id quod numero unum est, nihil obstat quin ratione subsi- aliud sit atque aliud : ut puta, linea recta, stentia quidem, quantum ad numerum pertinet, una est : quantum autem ad rationem rectitudinis et excidisse manifestum est, restitui ex ipso respon- soris textu, qui infra repetitur. 1. Οὐκ οιητέον, φησὶν, ὥσπερ ἐν ἡμῖν ἄλλο μὲν (71) Τὸ εἶναι. Legendum τῷ εἶναι ut supra, id- (72) Γεννητός. Legit Langus γεννητικός et paulo 1. Non existimandum, inquit, ut in nobis, aliud (75) "Αρρητον. Ilanc vocem, quam ex hoc loco (74) Αντέστριψε. Clarom. δηλονότι αντέστρεψε.

παυσαμένης αὐτῆς οὐ φθείρεται βουληθέντος (78) αύ- τοῦ. Οὐκ ἄρα ἐστὶν ὁ Θεὸς ὁ βούλεται. Εἰ ποιεῖν ἐστι τῆς τοῦ Θεοῦ βουλῆς, δῆλον ὅτι ὥσπερ διαφέρει τὸ ποιεῖν ἁπλῶς τοῦ ποῖα, καὶ πόσα, καὶ πότε ποιεῖν, οὕτω διαφέρει τὸ εἶναι τοῦ βούλεσθαι. ποιεῖν ὑποθετέον, ὡς τὸ πῦρ θερμαίνει. Τὸ γὰρ πῦρ, εἰ καὶ οὐσιωδῶς, ἀλλ' ὅμως συμβεβηκυίαν ἔχει τὴν θερμότητα. Παρὰ δὲ τῷ Θεῷ οὐδὲν οὔτε οὐσιωδῶς συμβέβηκεν, οὔτε συμβεβηκότως. Ἐπεὶ οὖν συμβέβηκε μὲν αὐτῷ οὐδὲν, τὸ δὲ εἶ ναι καὶ τὸ βούλεσθαι ταὐτὸν ὑπάρχει τῷ Θεῷ, ἁπλοῦν τέ ἐστι καὶ μονοειδές, ποιητικὸν ἀγεννή- τως των όντων. Τὸ μὲν πῶς συμβέβηκε τῷ περὶ ἡ θερμότης, ὡς βούλεται λέγειν ὁ ἀποκρινάμενος, λε- γέτω. Οὐ γὰρ περὶ τοῦ πῶς αὐτῷ συμβέβηκεν ή θερα μότης νῦν ἐστι τὸ ζητούμενον, ἀλλὰ περὶ τῆς ἀβου- Β λήτου ενεργείας, καθ᾽ ἣν τῷ εἶναι ἐνεργεῖ. Τὸ βού λεσθαι ἢ οὐσία ἐστὶν, ἢ πρόσεστι τῇ οὐσίᾳ. Αλλ' εἰ οὐσία ἐστὶν, οὐκ ἔστιν ὁ βουλόμενος· εἰ δὲ πρόσεστι τῇ οὐσίᾳ, ἐξ ἀνάγκης ἄλλο καὶ ἄλλο ἐστίν· οὐκ ἔστι γὰρ τὸ ὂν καὶ τὸ προσὸν ταὐτόν. Εἰ πολλὰ μὲν βού- λεται ὁ Θεὸς, πολλὰ δὲ οὐκ ἔστιν, οὐκ ἄρα ταὐτὸν παρὰ τῷ Θεῷ τὸ εἶναι τῷ βούλεσθαι. Ὁ Θεὸς, εἰ ὅσα μὲν βούλεται ποιεῖν, δύναται ποιεῖν, οὐχ ὅσα δὲ δύναται ποιεῖν, βούλεται ποιεῖν· οὐ ταὐτὸν ἄρα παρ' αὐτῷ τὸ εἶναι τῷ βούλεσθαι. Ὁ Θεὸς εἰ ἓν μὲν ἔστι, καὶ ἁπλοῦν καὶ μονοειδές· πολλὰ δὲ βούλεται, καὶ πολλὰ οὐ βούλεται· οἷον, βούλεται μὲν τῇ ποικιλίᾳ πολλὰ εἶναι τὰ ὄντα, ἄπειρα δὲ αὐτὰ εἶναι τῷ πλήθει οὐ βούλεται· οὐκ ἄρα ταὐτὸν παρ' αὐτῷ τὸ εἶναι τῷ βού λεσθαι. Ὁ Θεὸς εἰ ὑπάρχει οὐ ποιεῖ, ποιεῖ δὲ ὁ βού- λεται, βούλεται δὲ ποιεῖν τὸν κόσμον, οὐκ ἄρα ταὐτὸν παρ' αὐτῷ τῷ εἶναι τὸ βούλεσθαι. Εἰ ἀγεννήτως ἀγέν- νητα οὐ γίνεται, οὐδ᾽ ἄρα ἀγεννήτως ἀγέννητα ποιεῖ ὁ Θεός. Αδύνατον γὰρ εἶναι ποιητὸν ἀγέννητον. Ωστ περ ἡ διδασκαλία ενέργειά ἐστι τοῦ διδάσκοντος ἐν τῷ μανθάνοντι, οὕτως ἡ ποίησις ἐνέργειά ἐστι τοῦ ποιοῦν τος ἐν τῷ ποιουμένῳ. Ὁ ἄρα ἀναιρῶν τὴν γένεσιν ἀπὸ τοῦ ποιουμένου ἀναιρεῖ καὶ τὴν ἐνέργειαν ἀπὸ τῆς ποιήσεως τοῦ ποιοῦντος. Μάτην ἐνεργεῖ Θεὸς τὴν ποίη σιν, οὐκ ὄντος τοῦ γινομένου. Εἰ ἀποιήτως οὐ ποιεῖ ὁ Θεός, οὐδὲ ἄρα ἀγεννήτως ποιεῖ. Τὸ ποιεῖ ὁ Θεὸς φάσις ἐστὶ ποιήσεως· τὸ δὲ ἀποιήτως ποιεῖ δυνάμει ἀπόφασίς ἐστι τῆς φάσεως. Μαχόμενα ονόματα τὸ ἀγέννητον καὶ τὸ ποιητόν. Εἰ τὸ διὰ ποιήσεως ἀγέννη- τον, οὐκ ἄρα ἀγέννητον τὸ μὴ διὰ ποιήσεως. Οὐδὲν διαφέρει τὸ λέγειν, Ὁ μὲν ποιήσας ἐποίησε, τὸ δὲ ποιούμενον οὐκ ἐγένετο, τοῦ λέγειν, Ποιεῖ ὁ Θεὸς τὰ ἀγέννητα. Εἰ εύλογον τὸ λέγειν, ὁ Θεὸς ἀγεννήτως ἀγέν- νητα ποιεῖ, εύλογον ἄρα καὶ τὸ λέγειν, Αγεννήτως τὰ ἀγέννητα γίνεται. Ακολουθεῖ γὰρ τῷ ποιεῖ τὸ γί- νεται φυσικῇ ἀνάγκῃ. Εἰ δὲ ἄτοπον τὸ δεύτερον, ἄτο τον ἄρα καὶ τὸ πρῶτον. Εἰ ἔγχρονον τὸ γενέσθαι, ἔγχρονον καὶ τὸ ποιεῖσθαι· ἰσοδύναμα γάρ. Αδύνατον γὰρ ἐν τῷ ποιεῖν τὸν ποιοῦντα, μὴ γίνεσθαι τὸ ποιού- μενον. Εἰ ἀγεννήτως οὐδὲν γίνεται, οὐδ᾽ ἄρα ἀγεννήτως ποιεῖταί τι. Τὸ γὰρ γενέσθαι καὶ τὸ ποιεῖσθαι λέξει μὲν οὐ ταὐτὸν, ἔργῳ δὲ ταὐτόν. Ὁ Θεὸς εἰ τῷ εἶναι QUESTIONES CHRISTIANÆ AD GRÆCOS. A facere, ita manifestum est differre essentiam a vo- luntate. eodem modo ac ignis calefacit. Nam ignis, etsi sub- stantiæ modo, tamen accidentem habet calorem: Deo autem neque substantiæ neque accidentis modo quid- quam accidit. Proinde quia illi nihil accidit, et idem est Deo et esse et velle: simplex est et unius forma ingenite ea quæ sunt efficiens. Quomodo igni calor accidat, responsor dicat quid dicere velit. Non enin id nunc quæritur, quomodo ei calor accidat; sed de operatione non voluntaria, per quam, quia est, ope- ratur. Voluntas aut substantia est, aut adest sub- stantia. At si substantia est, non est is qui vult. Sin substantiæ adest, necessario aliud atque aliud est. Non enim id quod est, et id quod adest, idem sunt. Si multa quidem vult Deus, multa autem non est : non erit ergo idem, ac substantia, voluntas apud Deum. Deus si, quæcunque vult, facere po- test, non autem quæcunque facere potest, facere vult: non est apud Deum substantia et voluntas idem. Deus si unum et simplex et unius formæ est, ac multa vult, et multa non vult: veluti, vult ille varietate quidem multa exstare, multitudine autem ea infinita esse non vult: non ergo idem apud eum esse et velle. Si Deus id quod ipse est non facit, sed quod vult facit, vult autem mundum facere : non est ergo essentia et voluntas ejus idem. Si C ingenita ingenite non funt, certe neque Deus in- genita ingenite facit. Fieri enim non potest, ut quod ingenitum est factum sit. Quemadmodum doctrina operatio est docentis in discipulo, sic ef fectio operatio est facientis in eo quod fit. Qui ergo tollit generationem ab eo quod fit, tollit etiam ope- rationem facientis ab effectione. Frustra operatur Deus effectionem, si nihil sit quod fiat. Si Deus infecte non facit, neque certe ingenite facit. Facit Deus, affirmatio est effectionis: at infecte facit, quædam negatio est affirmationis. Pugnantia sunt nomina, ingenitum et factum. Si ingenitum id quod per effectionem ; non erit ergo ingenitum id quod non est per effectionem. Nihil interest utrum dicas, Qui fecit, fecit, quod autem fecit, factum non fuit ; D an dicas : Deus ingenita facit. Si recte dicitur, Deus ingenita ingenite facit: recte etiam dicetur, ingenite ingenita funt. Sequitur enim effectionem generatio necessitate naturali. Si secundum absur- dum est, absurdum utique et primum. Si temporarium est gigni, temporarium et fieri : idem enim valent. Non potest enim facere qui facit, quin gignatur id quod fit. Si ingenite nihil gignitur, neque etiam ingenite quidquam fit. Nam gigni et fieri verbis quidem non idem est, re autem idem. Deus, si quia est efficit, coacte efficit quæ efficit; sin quia vult efficit, sua sponte efficit. Qui autem sua sponte efficit, quæ- cunque vult et qualia vult et quando vult efficit. 2. Ἀλλὰ μὲν οὐδ᾽ οὕτως τὸν Θεὸν τῷ εἶναι 2. Non tamen putandum, Deum, quia est, facere (78) Οὐ φθείρεται βουληθέντος. Transponenda negatio ac legendum φθείρεται οὐ βουληθέντος αὐτοῦ.

ποιεῖ, ἀναγκαστικῶς ποιεῖ & ποιεῖ· εἰ δὲ τῷ βούλε σθαι ποιεῖ, αὐθεντικῶς ποιεῖ· αὐθεντικῶς δὲ ποιῶν, ὅσα βούλεται καὶ οἷα βούλεται καὶ ὅτε βούλεται ποιεῖ. Ὁ Θεὸς εἰ τῷ εἶναι ποιεῖ, εἰς οὐδὲν αὐτῷ χρησ σιμεύει τὸ βούλεσθαι, ᾧ οὐδαμῶς δύναται κεχρῆσθαι. Δύο ἀσύμβατα τίθησιν ἐπὶ τοῦ Θεοῦ ὁ ἀποκρινάμε νος· ποιητικὸν αὐτὸν ὀνομάζει τῶν ὄντων, καὶ προσ- άπτει αὐτῷ τὸ ἀγεννήτως ποιεῖν. Εἰ γὰρ αὐτὸς μὲν ἀγεννήτως ποιεῖ, τὸ δὲ ποιούμενον οὐδαμῶς γίνεται οὔτε γεννητῶς οὔτε ἀγεννήτως, οὔτε ποιητῶς οὔτε ἀποιήτως· ὥσπερ ἄρα οὐ γίνεται τὸ ποιούμενον, οὔτ τως οὐδὲ ποιεῖ ὁ ποιῶν. στέλλον. οἷον ἄνθρωπος γεννητῶς γενόμενος, γεννητές το ὤν, γεννητὰ ποιεῖ· καὶ καθόλου τὰ γεννητά γεν νητῶς γινόμενα, γεννητὰ καὶ τὰ ἐξ αὐτῶν ποιεῖ τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ Θεὸς, ἀγέννητος ὤν, ἀγεννήτως ποιεῖ πάντα, οὐ γινόμενα, ἀλλὰ συν φιστάμενα· καὶ τῇ μὲν τῆς δυνάμεως ἀπειρίᾳ τὰ διάφορα ποιεῖ. Τίς οὖν ἐστιν ὁ ποιήσας τὸν ἄνθρω πον τὸν κατὰ τὴν φωνὴν τοῦ ἀποκριναμένου γεννη- τῶς γενόμενον, καὶ αὐτὸν ὄντα γεννητόν, γεννητῶς γεννητὰ ποιοῦντα; ᾿Αλλὰ εἰ μὲν ὁ Θεός, πῶς οὐκ ἐψεύ- σατο ὁ ἀποκρινάμενος, ειπών· Ο Θεός, ἀγέννητος ὤν, ἀγεννήτως ἀγέννητα ποιεῖ; εἰ δὲ οὐχ ὁ Θεὸς, πῶς οὐ τῶν ἀλλοτρίων προνοεῖ ὁ Θεός, προνοῶν τῶν ἀν θρώπων, ὧν οὐκ ἔστι ποιητής; Εἰ δὲ ἄτοπον τὸ μὴ λέγειν τὸν Θεὸν ποιητὴν τοῦ ἀνθρώπου, ἄτοπον ἄρα καὶ τὸ λέγειν τὸν Θεὸν ἀγεννήτως ἀγέννητα ποιεῖν. Ἰδοὺ γὰρ πεποίηκε τὸν ἄνθρωπον γεννητῶς ὄντα γεννητόν. Εἰ οὗ τὸ μέρος γεννητόν, τούτου ἐξ ἀνάγ κης καὶ τὸ ὅλον γεννητόν· μέρος δὲ τοῦ κόσμου ὁ ἄν- θρωπος ὁ κατὰ τὴν φωνὴν τοῦ ἀποκριναμένου γεννη τῶς γενόμενος· γεννητὸς ἄρα καὶ ὁ κόσμος. Εἰ ἀγέν νητός ἐστιν ὁ Θεὸς, καὶ τὰ ἀγέννητα ποιεῖ, πῶς οὐ κατὰ κοινοῦ φέρει τὸ τοῦ ἀγεννήτου ὄνομα, τῷ μη- δενὶ αὐτὸν ἀντιδιαστέλλων (79) ; Εν ὁ Θεὸς ὅ ἐστιν οὐ ποιεῖ· ἀδύνατον γάρ ποιεῖ δὲ ἃ οὐκ ἔστι· γεννητά ἄρα ποιεῖ ἀγέννητος αὐτὸς ὤν. Οὐ ζητοῦμεν δὲ πρῶτ τον τὸ πῶς ποιεῖ ὁ Θεὸς, ἀλλὰ τὸ τί ποιεῖ. Εὑρεθὲν γὰρ τὸ τί ποιεῖ, εὕρηται καὶ τὸ πῶς ποιεῖ. Εἰ ἀγέν νητος ὑπάρχων (80) ὁ Θεὸς, ἀγεννήτως ἀγέννητα ποιεῖ, καὶ ἀδέσποτος ἄρα ὑπάρχων, ἀδεσπότως ἀδέ- σποτα ποιεῖ. Εἰ δὲ ἄτοπον τὸ δεύτερον, ἄτοπον ἄρα καὶ τὸ πρῶτον. Τὰ ἀδιαστάτως συνυφιστάμενα αλλή- λοις, οὐδὲν αὐτῶν οὐδενὸς αὐτῶν δύναται εἶναι ποιη- τής· εἰ δὲ μή γε, ἀλλήλων ἔσονται ποιηταί. Εἰ δὲ τοῦτο ἄτοπον, ἄτοπον ἄρα καὶ τὸ λέγειν τὸν Θεὸν ποιητὴν τῶν ἀδιαστάτως αὐτῷ συνυφισταμένων. Εἰ ἄπειρα μὲν δύναται ποιεῖν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ τῷ βούλε- σθαι· ὁ Θεὸς δὲ διάφορα μὲν εἶναι οὐ δύναται· ἓν γάρ ἐστι, καὶ ἁπλοῦν, καὶ μονοειδές· διάφορα δὲ βούλεται· οὐκ ἄρα τῷ εἶναι ποιεῖ, ἀλλὰ τῷ βούλεσθαι. Εἰ ὥσπερ τῇ συνθέσει τῶν γραμμών συνυφίστανται αἱ γωνίαι, οὕτω καὶ ὁ κόσμος τῷ Θεῷ· ἀναγκαστικῶς ἄρα καὶ ἀβουλήτως ποιεῖ τὸν κόσμον ὁ Θεὸς, κατὰ συμβεβηκὸς καὶ οὐ καθ᾽ αὑτό· ἀναγκαστικῶς γὰρ καὶ ὑπάρχει. APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - Si Deus quia est elicit, nihil ei prodest velle, cum A voluntate nequaquam uti possit. Duo repugnantia in Deo posuit responsor: effectorem illum vocat eorum quæ sunt, et id ei attribuit, quod ingenite faciat. Nam´ si ipse quidem ingenite efficit, id au- tem quod efficitur baudquaquam gignitur, neque geniti neque ingeniti, neque effecti, neque infecti medo: ergo ut id quod efficitur non fit, ita neque effector efficit. genite genitus sit et gignendi capax, genita creare, et in universum genita, cum genite genita sint, ge- nita etiam ex se creare: ita et Deus, ingenitus cum sit, ingenile facit omnia, non genita illa, sed simul subsistentia: atque ob potentiam infinitam diversa facit. Quis igitur hominem condidit, qui juxta re- sponsoris verba genite genitus est, et cum genitus sit, genite genita facit ? Si quidem Deus, quomodo responsor non mentitus est, cum dixit: Deus cum ingenitus sit, ingenite ingenita facit ? Quod si non Deus, quomodo Deus alienis non providet, homini- bus providens, quorum conditor non est? Sin ab- surdum est dicere, Deum hominum non esse effec- torem : absurdum profecto et Deum dicere ingenite ingenita efficere. Ecce enim hominem effecit, qui genile genitus est. Si id cujus pars genita est, uni- versum etiam genitum esse necesse est: pars autem mundi homo est, secundum responsoris verba, ge- nite genitus ; genitus ergo et mundus. Si ingenitus est Deus, et ingenita elicit : quomodo non com- muni usu fert ingeniti nomen, quod eum a nullo discernit ? Si Deus id quod ipse est non facit (id enim repugnat); facit autem ea quæ non est : genita ergo facit, cum ipse ingenitus sit. Non quærimus autem, primum quomodo Deus faciat, sed quid faciat. Invento enim quid faciat, inventum est et quomodo faciat. Si Deus, cum ingenitus sit, ingenite inge- nita creat; cum domino careat, etiam sine domino facit domino carentia. Si secundum absurdum est, absurdum ergo et primum. Quæ nullo interposito intervallo simul subsistunt, horum nullum alterius effector esse potest; sin sècus, erunt ergo sibi in- vicem effectores. Id vero si absurdum est, absur- dum profecto et Deum dicere eorum effectorem, quæ una cum eo citra intervallum subsistunt. Si infinita quidem facere potest Deus, sed voluntate, Deus autem varia esse non potest: unum namque est, et simplex, et unius formæ; varia vero vult: non ergo quia est facit, sed quia vult. Si, quemad- modum cum linearum compositione simul subsi- stuntanguli, sic et mundus cum Deo: coacte pro- fecto et præter voluntatem mundum Deus creat, non per se, sed per accidens: coacte enim et per accidens simul cum linearum positione anguli con- B G D etiam Clarom. et R. Stephanus ad calcem : at idem in textu scripsit 3. Sicut, inquit, videmus quemvis hominem, cum (79) Τῷ ἀντιδιαστέλλων. Leg. τό ἀντιδια- (80) Υπάρχων. Ila emendavit Sylburgius. Sic 3. "Ωσπερ, φησὶν, ὁρῶμεν, ὅτι τὰ γεννητά,

κατά συμβεβηκός συνυφίστανται αἱ γωνίαι τῇ θέσει τῶν γραμμών. Ὁ ποιῶν τὸ μὴ ὂν ποιεῖ· τὸ γὰρ ὅν οὐ χρήζει ποιητοῦ. Ἀλλ᾽ εἰ τοῦτο, οὐκ ἄρα ποιητής ἐστιν ὁ Θεὸς τῶν συνυφισταμένων αὐτῷ, καθά φησιν ὁ ἀποκρινάμενος. Ὁ Θεὸς οἰκίαν οὐκ ἐποίησεν, ἀλλ᾽ ἐποίησε τὸν ἄνθρωπον, καὶ δέδωκεν αὐτῷ δύναμιν ποιητικὴν τῆς οἰκίας. Οὐδὲν οὖν τούτων ἀγεννήτως παρὰ τῷ Θεῷ, οὔτε ἡ ποίησις τοῦ ἀνθρώπου οὔτε ἡ δόσις τῆς δυνάμεως. Δύο κανόνας ἔθηκεν ὁ ἀποκρινά- μενος· ἕνα μὲν ἐπὶ τῆς ποιήσεως τῶν ἀγεννήτων ὄντων καὶ ἀγεννήτως ποιούντων· ἕνα δὲ ἐπὶ τῆς ποιήσεως τῶν γεννητῶν ὄντων καὶ γεννητῶς ποιούν των. Καὶ τὰ μὲν, φησὶν, ἔργα τῶν ἀγεννήτων συν υφίσταται τοῖς ἑαυτῶν ποιηταῖς ἀγεννήτως τὰ δὲ ἔργα τῶν γεννητῶν, ἔγχρονα. Μηδενός τοίνυν τῶν ἀγεννήτων ἐγχρόνως ποιούντων, δηλονότι τὰ Β γεννητὰ οὔτε γέγονεν ὑπὸ τοῦ ἀγεννήτου οὔτε γενέ- σθαι δύναται. ἀνθρωπίνως, οὐδ' ὥσπερ ἡμεῖς τὸ πρότερον άλ λως ἔχοντες, ὕστερον εἰς ἄλλο μεταβάλλοντες λεγόμεθα ποιεῖν, οὕτω καὶ ὁ Θεὸς ποιεῖ· ἀλλὰ δι' ἄῤῥητον ὑπερβάλλουσάν τε δύναμιν ἀχρόνως. ποιῶν πάντα τελειοῖ, καὶ ἅμα τῷ αὐτὸν εἶναι καὶ τὰ ὄντα ποιεῖ, οὐ χρείαν ἔχων ὥσπερ ἡμεῖς τοῦ πρότερον γενέσθαι καὶ τελειωθῆναι, καὶ οὕτως ποιῆσαι, διὰ τὸ μηδὲν εἶναι ἐν αὐτῷ πρότερον καὶ ὕστερον. Ἡμεῖς (82) μὲν τὸ πρότερον μεταβάλλο μεν εἰς τὸ ὕστερον τῇ εὑρέσει τοῦ βελτίονος· ὁ δὲ Θεὺς οὐχ οὕτως, ἀλλ᾿ ὥσπερ προσήκει, τὸ ἐξ ἀρχῆς ποιεῖ οὐ μεταβάλλων εἰς ὕστερον τὰ πρότερα. Εἰ γὰρ προέθηκε μὲν ἐξ ἀρχῆς τὸ μεταβαλεῖν εἰς ὕστερα τὰ πρότερα, καὶ οὐ μεταβάλλει, ἢ ἀσθένεια ενομί- ζετο τῆς δυνάμεως, ἢ ὅτι εὗρε τοῦ προκειμένου τὸ βέλτιον· ὧν οὐδὲν πρόσεστι τῷ Θεῷ, οὔτε ἡ ἀσθένεια τῆς δυνάμεως οὔτε τὸ ὕστερον εὑρεῖν τοῦ προτέρου τὸ βέλτιον. Εἰ· ποιεῖ ὁ Θεὸς πάντα τὰ μὴ γινόμενα, ἀλλὰ συνυφιστάμενα, περιττὸν ἦν τὸ τὰ ἅμα τῷ εἶ- ναι αὐτὸν δ,τα ποιεῖν. Ὥσπερ γὰρ, περιττὸν ἦν, οὔσης τῆς συνθέσεως τῶν γραμμών, ποιῆσαι τὰς γωνίας, οὕτω περιττὸν ἦν ἔντος τοῦ Θεοῦ σὺν τῷ κόσμῳ ποιῆσαι τὸν κόσμον, εἰ ἄρα συνυφίσταται· τῷ Θεῷ, καθά φησιν ὁ ἀποκρινάμενος. Εἰ ἅμα τῷ εἶναι τὸν Θεόν, ἔστι καὶ ὁ κόσμος· ὁ δὲ κόσμος ἀεὶ ἐν κινήσει· – ἡ δὲ κίνησις ἐν χρόνῳ· ἐν χρόνῳ ἄρα ὁ Θεὸς σὺν τῷ κόσμῳ. Εἰ ἀγέννητος ὢν ὁ Θεὸς, καὶ ἀγεννήτως ἀγέννητα ποιεῖ, οὐ τὰ γινόμενα, ἀλλὰ τὰ συνυφιστά μενα αὐτῷ· ἀγέννητος ἄρα καὶ ὁ ἄνθρωπος, μέρος ῶν τοῦ κόσμου. Πῶς οὖν γεννητὸν τοῦτον ὁ ἀποκρι- νάμενος καλεῖ; Καὶ εἰ ἀγέννητος ἂν ὁ Θεὸς καὶ ἀγεν- νήτως ἀγέννητα ποιεί, δηλονότι καὶ ἁπλοῦς ὢν, ἁπλᾶ πάντα συνυφιστάμενα αὐτῷ ποιεῖ. Ἀλλ᾽ εἰ τοῦτο, οὐκ ἄρα συνυφίσταται τῷ Θεῷ ὁ κόσμος, σύνθετος ὧν καὶ ὅλῳ καὶ μέρει. Εἰ ἓν ἐστιν ὁ Θεὸς, καὶ οὐχ ἓν τὸ συνυφιστάμενον αὐτῷ, οὐδ᾽ ἄρα συνυφίσταται αὐτῷ τὰ γεννητὰ ἀγεννήτῳ ὄντι. Ὁ Θεὸς εἰ νοητῶν QUÆSTIONES CHRISTIANÆ AD GRÆCOS. A sistunt. Conditor id quod non est condit ; nam quod C est, conditore non indiget. Quod si ita est, non ergo Deus eorum, quæ simul cum ipso consistunt, ut responsor ait, conditor est. Deus domum non construxit, sed hominem fecit, eique facultatem dedit, qua domum construere posset. Nihil ergo hom rum ingenite est apud Deum, neque hominis crea- tio, neque facultatis donatio. Responsor duas po suit regulas: unam, de effectione eorum, quæ inge- nita sunt, et ingenite faciunt ; alteram, de effe- ctione eorum quæ genita sunt, et genite faciunt. Et opera quidem, inquit, ingenitorum simul cum aucto- ribus suis ingenite subsistunt: opera autem genito- rum temporalia sunt. Porro cum nullum eorum, que ingenita sunt, in tempore creet, liquet genita, neque ab ingenito genita esse, neque gigni po. tuisse. non enim ut nos, id quod primo aliter a nobis fiebat, postea in aliud mutantes, facere dicimur, sic Deus quoque facit : sed ob inenarrabilem et excellentem potentiam, absque tempore faciens omnia, perfcit omnia, et simul atque ipse est, ea etiam quæ sunt fucit : non opus habens, ut nos, ut prius gignatur et perficiatur, atque ita postea faciat: quic in eo nec prius quidquam nec posterius. Nos quidem prius mutamus in posterius meliore invento: Deus au- tem non sic. Verum ille, ut par est, ab initio fa- cit, priora in posterius non mutans. Nam si ab initio statueret priora mutare in posteriora, ac non mutaret, vel infirmitas esse videretur potentiæ, vel quod proposito melius invenisset : quorum nihil cadit in Deum, nec infirmitas potentiæ, nec in- ventio posterioris, quod melius sit priore. Si Deus facit oinnia, non quæ fant, sed quæ simul subsi stant; supervacaneum est ea, quæ simul atque ipse sit una cum eo sint, facere. Ut enim super- fluum est, linearum compositione exstante, an- gulos facere, sic supervacuum est, cum Deus si- mul cum mundo sit, facere mundum : si qui- dem is, prout responsor ait, simul cum Deo sub- sistit. Si statim atque est Deus, est et mundus, mundus autem semper in motu, molus autem in D tempore ; in tempore ergo Deus cum mundo. Si supra posito. Deus, cum ingenitus sit, ingenite ingenita ellicit, non quæ fiant, sed quæ simul cum ipso subsistant : ingenitus ergo et homo, qui pars est mundi. Quo- modo igitur eum genitum responsor dicit? Et si Deus, ingenitus cum sit, ingenite ingenita efficit : nimirum et simplex cum sit, simplicia omnia, quæ simul cum ipso subsistant, efficit. Quod si hoc ve- rum est, videlicet non simul subsistit cum Deo mundus, cum compositus sit, et in universitate, et in partibus. Si Deus unum est, non unum vero quod simul cum ipso subsistit; non ergo simul pra desunt. 4. Μὴ προσέχωμεν δὲ τὸ ποιεῖν (81) τὸν Θεὸν 4. Non consideremus autem Deum humano modo : (81) Τὸ ποιεῖν. Melius hær desunt in codem textu (89) Ημεῖς. Tribuenda hæc responsuri, etsi su-

Α τε καὶ αἰσθητῶν ἐστιν ἐπέκεινα, καὶ οὐ ποιεῖ ἔργα νοητῶν τε καὶ αἰσθητῶν ἐπέκεινα, οὐδ᾽ ἄρα ἀγέν νητος ῶν, ἀγέννητα ποιεῖ. Εἰ ἀδύνατον συνυφίστα σθαι τῷ ἐπέκεινα ἑαυτοῦ, πῶς συνυπέστη ὁ κόσμος τῷ Θεῷ ἐπέκεινα ὄντι αὐτοῦ; Εἰ ἀδύνατον εἶναι ἀγέν νητα τὰ σύνθετα, πῶς ὁ οὐρανὸς καὶ ὁ ἥλιος κόσμος (83) εἰσὶν ἀγέννητοι, σύνθετοι ὄντες, ἄλλοθεν ἔχοντες την ὕλην καὶ ἄλλοθεν τὸ εἶδος ; οῦσαν, καὶ ἀθρόαν ἀεὶ τὴν μεταβολὴν, εργαζο μένην· ὥσπερ ἐπὶ τῆς πήξεως του γάλακτος αθρόως την πήξιν θεώμεθα παραγινομένην τῷ γάλακτι. Πολλῷ τοίνυν τὸν Θεὸν μᾶλλον οιητέον αθρόως καὶ ἀχρόνως πάντα ποιεῖν, αὐτὸν μὲν ὄντα ἐν, τῇ δὲ ἀπειρίᾳ τῆς δυνάμεως διάφορα προάγοντα, καὶ αὐτὰ παντελῶς αὐτοχάρακτα τυγχάνοντα. Ἡ μὲν φύσις ἀθρόαν τὴν μεταβολὴν ἐργάζεται οὐ πρὸς ποίησιν οὐσίας, ἀλλὰ πρὸς ποίησιν τοῦ πάθους· ἡ γὰρ πῆξις ἐν τῷ γάλακτι πάθος ἐστὶ τοῦ γάλακτος· οὐσίαν δὲ οὐδαμῶς ἀθρόως ποιεῖ ἡ φύσις. Πῶς οὖν οὐκ ἔστιν ὁ ἀποκρινάμενος ἀνοικείῳ ὑποδείγματι, τῇ ἐργασίᾳ τῆς φύσεως, χρησάμενος πρὸς παράστασιν τῆς τοῦ Θεοῦ ἀχρόνως εργασίας, δημιουργοῦ πολλῶν καὶ διαφόρων οὐσιῶν ὄντος, ἃς κἂν ἀθρόως ποιῇ ὁ Θεὸς, οὐδ᾽ οὕτως ἀχρόνως; τὸ γὰρ ἀθρόον τοῦ χρόνου ἐστὶ τὸ ἄτομον. Τῶν αὐτοπα ράκτων οὐ κυριεύει ἡ τοῦ Θεοῦ βούλησις· κυριεύει δὲ ἡ βούλησις τοῦ Θεοῦ ὧν αὐτὴ παράγει. ᾿Αλλ' εξ κυριεύει ἡ βούλησις τοῦ Θεοῦ πάντων, οὐδὲν ἄμπ αὐτοπάρακτον. Αὐτοπάρακτον ὀνομάζει ὁ ἀποκρινά μενος καὶ τὸν Θεὸν καὶ τὸν κόσμον. Αλλ' εἰ αὐτοπά- ρακτός ἐστιν ὁ κόσμος, συνυφιστάμενος τῇ αἰτία τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ, ἀνάγκη ἄρα καὶ τὸν Θεὸν, αὐτο πάρακτον όντα, συνυφίστασθαι τῇ αἰτία τῆς ὑποστά σεως αὐτοῦ. Ἀλλ᾽ εἰ τοῦτο ἄτοπον, ἄτοπον ἄρα καὶ τὸ λέγειν τὸν Θεὸν καὶ τὸν κόσμον αὐτοπαράκτους, καὶ συνυφισταμένους ἀλλήλοις ἀδιαστάτως. Εἰ καθ' αὐτὸ μὲν ἔστιν ὁ Θεὸς αὐτοπάρακτος, κατὰ συμβε βηκὸς δὲ ὁ κόσμος οὐ συνυφιστάμενος (84) αὐτῷ, πως οὐκ ἔστι ψευδὲς τὸ, Οὐδὲν συμβαίνει Θεῷ, εἶγε, αυτοπαράκτως παραγομένου τοῦ Θεοῦ, συνυπέστη αὐτῷ αὐτοπάρακτος ὁ κόσμος ; Εἰ τὰ φυσικῇ ἀνάγκῃ δ τινὶ συμβησόμενα, αβουλήτως συμβαίνει αὐτῷ, πῶς, εἰ φυσικῇ ἀνάγκῃ συνυφίσταται ὁ κόσμος τῷ Θεῷ, οὐκ ἀβουλήτως αὐτῷ συνυφίσταται κατά συμβεβηκός; Εἰ ταὐτόν ἐστι παρὰ τῷ Θεῷ τὸ εἶναι τῷ βούλεσθαι, δηλονότι ἐν οἷς οὐ βούλεται ὁ Θεὸς, ἐν τούτοις οὐδέ ἐστι. Πῶς οὖν, μὴ ὄντος αὐτοῦ, ὁ κόσμος αὐτῷ συν υφίσταται; Αβουλήτως γὰρ αὐτῷ συνυφίσταται ὁ κόσμος. Εἰ ὁ ἀγέννητος ἀγεννήτως ἀγέννητα ποιεῖ, δηλονότι καὶ ὁ ἀσύνθετος ἀσυνθέτως ἀσύνθετα ποιεῖ. Εἰ δὲ μὴ τὸ δεύτερον, οὐδ' ἄρα τὸ πρῶτον. Σύνθετος γὰρ ὁ κόσμος. Εἰ ὁ Θεὸς θεϊκῶς θεοὺς οὐ ποιεῖ, τους ὁ ἀγέννητος ἀγεννήτως ἀγέννητα ποιεῖ; Οὐ γὰρ αὐτὸς - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. cum eo ingenito genita subsistunt. Si Deus est ultra intelligibilia et sensibilia, nec facit opera, quæ sint ultra intelligibilia et sensibilia, neque sane, cum ingenitus sit, ingenita efficit. Si nihil potest simul cum eo subsistere quod ultra illud est, quomodo mundus simul substitit cum Deo qui ultra ipsum est? Si ingenita esse non possunt quæ sunt composita, quomodo coelum, sol et mundus ingenita esse possint, cum sint composita, ac aliunde materiam et aliunde formam ba- beant? B facere, et universam semper mutationem operari : quemadmodum in lactis coagulatione, cernimus uni- verse coagulationem lacti advenire. Multo igitur magis putandum, Deum universe et absque tempore facere omnia : cum ipse quidem sit unum, infinita " vero potentia diversa producat, quæ quidem omnino per seipsa producta sint. Natura quidem universam eficit mutationem, non ad efectionem substantiæ, sed ad effectionem perpessionis. Nam coagulatio in lacle, perpessio est lactis; substantiam vero ne- quaquam natura universe efficit. Quomodo igitur responsor minus proprio non usus est exemplo, naturæ actione, ut Deum probet sine tempore ope- rari, cum multarum et diversarum opifex sit sub- stantiarum, quas etiamsi repente creet, non tamen absque tempore? Repentinum enim tempus, est in- dividuum momentum. In ea quæ per seipsa pro- ducta sunt, voluntas Dei non dominatur. In ea au- tem dominatur Dei voluntas, quæ ipsa producit. c Sed si voluntas Dei in omnia dominatur, nihil est profecto quod per seipsum sit productum. Re- sponsor per seipsum productum, nominat et Deum et mundum. Sed si per seipsum productus est mundus, ut qui causæ subsistentiæ ejus coexsi- stat, necesse profecto est, et Deum qui per se- ipsum productus, causæ subsistentiæ suæ coexsti- tisse. Sed si id absurdum, absurdum profecto etiam dictu est et Deum et mundum per seipsos produ- ctos esse, et simul alterum cum altero citra inter- vallum substitisse. Si per se quidem Deus per se- ipsum productus est, mundus autem per acci- dens, qui cum eo simul subsistit: quomodo fal- sum non est illud : Nihil Deo accidit, siquidem Deo per seipsum producto coexstitit per seipsum productus mundus ? Si quæ alicui eveniunt na- turali necessitate, præter voluntatem ipsius ei eve- niunt: quomodo, si naturali necessitate simul cum Deo mundus subsistit, non præter illius voluntatem cum eo simul per accidens subsistit? Si idem est apud Deum esse et velle: videlicet in eis, quæ non vult, non est. Quomodo igitur cum is non esset, cum ipso mundus simul substitit? Præter volunta- tem namique ejus cum eo simul mundus substitit. Si ingenite ingenita efficit ingenitus, nempe et in- compositus incomposite incomposita efficit. Si se- D 5. Idcirco cernimus et naturam hoc ipso quod est 5. Ορῶμεν καὶ τὴν φύσιν αὐτῷ τῷ εἶναι ποι- (83) Καὶ ὁ ἥλιος. Melius ὁ ἥλιος καὶ ὁ κόσμος. (84) 'Ο... οὐ συνυφιστάμενος. Leg. ὁ συνυφιστάμενος.

ἑαυτῷ συνυφίσταται, ἀλλὰ ἕτερος. Αλλο τὸ Θεὸς, Β ἄλλο τὸ ἀγέννητον· ἐκεῖνο (85) μὲν ὑπάρχει, τοῦτο δὲ χωρίζεται τῶν γεννητῶν. Καὶ ποιῶν ὁ Θεὸς ὑπάρχει· ποιεῖ (86), οὐ χωρίζεται. Εἰ δὲ καὶ ᾧ χωρίζεται ποιεῖ, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός, καὶ οὐ καθ᾽ αὑτὸ, πῶς οὐδὲν συμβαίνει τῷ Θεῷ κατὰ συμβεβηκός ποιοῦντι ; Εἰ, ὥσπερ συνυφίσταται τῇ σφαίρᾳ τὸ κοίλον καὶ τὸ κυρτόν, οὕτω συνυφίσταται τῷ Θεῷ ὁ κόσμος· ἀλλη- λαίτιοι ἄρα ὁ μὲν Θεὸς τοῦ κόσμου, ὁ δὲ κόσμος τοῦ Θεοῦ, καθάπερ κἀκεῖνα. Εἰ οὐ ποιεῖ τις βουλήσει & καὶ μὴ βουλόμενος ἐποίει, πῶς οὖν βουλήσει τὸν κά σμον ἐποίησεν ὁ Θεὸς, ὃν καὶ μὴ βουλόμενος ποιεῖν, ἐξ ἀνάγκης ἐποίει ; Εἰ ἐν μὲν τῇ οὐσίᾳ ὁ Θεὸς, ἄπει ρος δὲ τῇ δυνάμει · τὰ δὲ συνυφιστάμενα αὐτῷ μήτε ἓν κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ, μήτε ἄπειρα κατὰ τὴν δύναμιν αὐτοῦ· οὐδ᾽ ἄρα συνυφίσταται αὐτῷ. Ὁ Θεὸς ἀεὶ τέλειός ἐστιν, ἀεὶ δυνατός ἐστιν· καὶ ἐν αὐτῷ μὲν πρότερον καὶ ὕστερον οὐδέν· ἐν δὲ τοῖς ἔργοις αὐτοῦ ἐστιν ἀμφότερα. Εἰ σύνθετα τὰ ἔργα αὐτοῦ, πᾶν δὲ σύνθετον ἐξ ἁπλῶν σύγκειται, καὶ ἀδύνατον ἅμα εἶναι τὰ ἁπλᾶ τοῖς συνθέτοις· πρῶτα γὰρ τὰ ἁπλᾶ, ὕστερον δὲ τὰ σύνθετα. Ὥσπερ ἀδιάβλητος ὁ Θεὸς ἐπὶ τῇ ἀσθενείᾳ τῆς δυνάμεως, ὅτι μὴ ποιήσας πλείους κόσμους, ἀλλὰ ποιήσας ἕνα κόσμον ἔπαυσε τὴν ποίησιν· οὕτως ἀδιάβλητος ὁ Θεὸς ἐπὶ τῷ ἀτελεῖ τῆς δυνάμεως, ὅτι μὴ ἅμα τῷ εἶναι αὐτὸν τὸν κόσμον ἐποίησεν, ἀλλ' ὅτε ἐβούλετο. Οὐδὲν διαφέρει αὐτοπάρακτον τοῦ αὐτογενούς. Ἀλλὰ εἰ αυτο πάρακτος ὁ Θεὸς καὶ αὐτοπάρακτος ὁ κόσμος, ἔσονται αὐτογένητοι ὅ τε Θεὸς καὶ ὁ κόσμος. Εἰ, ὥσπερ ὁρῶ- μεν αθρόως τὴν πῆξιν τῷ γάλακτι παραγινομένην, & οὕτως ἀθρόως παραγίνεται τῷ κόσμῳ τὸ εἶναι, γεννη- τὸς ἄρα ὁ κόσμος, καὶ μεταβλητὸς ἐκ τοῦ ἀνουσίου εἰς οὐσίαν· τὸ γὰρ παραγίνεται τὸ γενέσθαι δηλοί. Εἰ αὐτοπάρακτος ὁ Θεὸς, καὶ αὐτοπάρακτος ὁ κα σμος, ἡ αὐτοπαραξία ἑκατέρου, εκατέρου ἔσται ἀρχὴ τῆς ὑπάρξεως. Πῶς οὖν ἄναρχος καὶ ἀΐδιος ὁ Θεὸς καὶ ὁ κόσμος, τὰς αὐτοπαραξίας ἔχοντες αὐτῶν ἀρ χὰς τῆς ὑπάρξεως αὐτῶν ; Τὸ αὐτοπάρακτον παρα- γωγής έχει σημασίαν τοῦ ἀφ' ἑαυτοῦ παραγομένου. ᾿Αλλὰ ἐπειδὴ πᾶν τὸ παραγόμενον ἢ τῇ παρουσίᾳ πα- ράγεται κατὰ μετάστασιν ἐκ τόπου εἰς τόπον, ἢ τῇ ουσίᾳ παράγεται κατὰ ποίησιν ἄγουσαν ἐκ τῆς ἀνυ παρξίας εἰς ὑπαρξιν· μηδὲν δὲ τούτων πρόσεστι τῷ Θεῷ, δηλονότι οὐκ ὀρθῶς αὐτὸν ὠνόμασεν ὁ ἀποκρι- νάμενος αὐτοπάρακτον. Τὸ γὰρ αὐτοπάρακτον τοῦ ἑτεροπαράκτου τῷ ὅλως αὐτοπαράκτῳ οὐδὲν διαφέ- ρει. Εἰ ἀδύνατον εἶναι τὸ ἀγέννητον ἀποίητον, ἀδύ νατον εἶναι τὸν κόσμον ἀγέννητον, καὶ τὸν ποιήσαντα αὐτὸν Θεόν. Εἰ δὲ τῷ ποιητῷ διαφέρει ὁ κόσμος τοῦ Θεοῦ, ἐξ ἀνάγκης καὶ τῷ γεννητῷ διαφέρει· ποιητός γὰρ ὁ κόσμος, ἀποίητος δὲ ὁ Θεός. Εἰ ὁ φυσικῇ ἀνάγ- κῃ τῷ ἀγεννήτῳ συνυφιστάμενος ἀποίητός ἐστι, πῶς οὖν οὐκ ἔστι ψευδὲς τό· Ἐποίησε ποιητὸν κόσμον ὁ Θεὸς, ἀποίητον ὄντα καὶ ἀγέννητον κατ' αὐτόν; εἰ ποιητόν QUESTIONES CHRISTIANÆ AD GRÆCOS. A cundum falsum est, falsum et primum. Compositus enim est mundus. Si Deus divino modo deos non creat, quomodo ingenitus ingenite ingenita facit? Non enim ipse sibi ipsi consubsistit, sed alius. Aliud est Deus, aliud ingenitum : illo quidem exsi- stit, hoc autem secernitur a genitis. Et faciens Deus exsistit; faciendo non secernitur. Sin et quo se- cernitur, facit, sed per accidens, non per se: quo- modo nihil accidit Deo per accidens facienti? Si, quemadmodum una cum globo simul subsistit con- cavum et convexum, sic una cum Deo simul sub- sistit mundus; erunt certe invicem alter alterius causa, Deus mundi, mundus Dei, haud aliter atque illa. Si nemo voluntate ea facit, quæ etiamsi nollet, faceret tamen : quomodo ergo mundum Deus volun- tate fecit, quem etiamsi non vellet facere, neces- sario faceret? Si Deus unum quidem est essentia, infinitus autem potentia : ea vero quæ cum en si- mul subsistunt, neque unum juxta essentiam ejus, neque infinita juxta potentiam ejus sunt; minime ergo simul cum eo subsistunt. Deus semper perfe- ctus est, semper potens est. Atque in ipso nihil est quod prius sit et posterius. In operibus autem ejus est utrumque. Si opera ejus composita sunt, quid- quid vero compositum est, ex simplicibus constitui- tur, fieri certe nequit ut simul simplicia cum com- positis exsistant. Primum namque simplicia, post- ea autem composita. Quemadmodum incusari non potest in Deo potentiæ infirinitas, quod plures mundos non creaverit, sed uno condito, creatione supersederit : ita nec incusari potentiæ imperfectio, quod non simul atque ipse fuit, mundum effecerit, sed cum voluit. Nihil differt quod per seipsum pro- ductum est, ab eo quod per seipsum genitum est. Sed si per seipsum productus est Deus, et per se- ipsum productus mundus, erunt per seipsos geniti Deus et mundus. Si, ut videmus repente coagulatio- nem lacti advenire, ita repente esse mundo adve- nire, genitus erit mundus el translatus ex quod non erat in substantiam : nam advenire significat fieri. Si per seipsum productus est Deus, et per seipsum productus mundus, per se productio utriusque, principium erit sub- sistentiæ utriusque. Quomodo ergo principii ex- D pers et æternus Deus et mundus, qui bas per se productiones principia habent subsistentiarum sua- rum? Per seipsum produci, significationem habet productionis illius, quod a seipso producitur. Sed - quia, quidquid producitur, aut adventu pro ducitur per transitionem e loco in locum, aut substantia per creationem, quæ illud, cum non exsi- steret, ad exsistentiam perduxit, nihil vero horum Leo adest; ergo non recte eum responsor per se- ipsum productum nominavit. Id enim quod per se- ipsum productum est, ab eo quod ab alio produ * Leg. C co (85) Ἐκεῖνο. Melius multo legeremus ἐκείνῳ et mox τούτῳ. Sic enim paulo post ᾧ χωρίζεται. (86) Ποιεῖ. Leg. ποιῶν.

κῆς καὶ αὐτοποίητός ἐστιν. Τοῦ αὐτοπαράκτου το αὐτογέννητον καὶ αὐτοποίητον οὐδὲν διαφέρει· ἀλλὰ εἰ αὐτοπάρακτος ὅ τε Θεὸς καὶ ὁ κόσμος, αυτογέννητοι καὶ αὐτοποίητοι ἔσονται. Εἰ δὲ τοῦτο ἄτοπον, ἄτοπον ἄρα καὶ τὸ λέγειν, αὐτοπάρακτον μὲν τὸν ἄναρχόν τε καὶ ἀΐδιον Θεὸν, ἀγέννητον δὲ καὶ αὐτοπάρακτον τὸν ποιητὸν κόσμον. Εἰ αὐτοπάραχτός ἐστιν ὁ κόσμος, οὐκ ἔστι θεοπάρακτος· καὶ εἰ μὴ θεοπάρακτος, οὐδὲ παρήγαγεν αὐτὸν ὁ Θεός. Πῶς οὖν ὁ ἀποκρινάμενος, ὅταν λέγῃ προάγοντα μὲν τὸν Θεὸν, αὐτοπάρακτον δὲ τὸν κόσμον, οὐκ ἔστι ψευδῆ καὶ ἀσύμβατα λέγων ; Πολλῷ τοίνυν, φησί, τὸν Θεὸν μᾶλλον οἰητέον ἀθρόως καὶ ἀχρόνως πάντα ποιεῖν, αὐτὸν μὲν ὄντα ἐν, τῇ δὲ ἀπειρίᾳ τῆς δυνάμεως τὰ διάφορα προάγοντα, καὶ αὐτὰ παντελῶς αὐτοπάρακτα τυγ χάνοντα. Καὶ εἰ ἰσοδυναμεῖ τὸ ποιεῖν τῷ ποιήσειν, πῶς ὁ ἀναιρῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ποιήσειν, ὡς ἔμφα- σιν μὲν ἔχον τοῦ μέλλοντος χρόνου, νῦν τίθησιν ἐπ' αὐτοῦ τὸ ποιεῖν, τὴν αὐτὴν ἔχον τοῦ χρόνου Εμφα σιν ; εἰ δὲ σὺν τῇ ἐμφάσει τοῦ μέλλοντος χρόνου ἔχει τὸ ποιεῖν καὶ τοῦ παρεληλυθότος τὴν ἔμφασιν, πῶς οὐκ ἔστιν ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ ἐργασίᾳ τοῦ χρόνου πάντα τὰ μέρη υπάρχοντα; Α αυτοπαραχτός ἐστιν ὁ κόσμος καὶ οὐ ποιητὸς, ἐξ ἀνάγ τοῖς λόγοις. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΑΣ Δ'.. Εἰ ἀδύνατον τῷ πρώην μὲν οὐκ ὄντι, ὕστερον δὲ ὄντι, συναΐδιον εἶναι τῷ ἀεὶ ὄντι, πῶς, εἰ γεννητὸς ὁ κόσμος, συναΐδιός ἐστι παρὰ τῷ Θεῷ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥΣ. "Οτι μὲν ἀδύνατον τὸ ἔγχρονον (τοῦτο γὰρ σημαί νει τὸ πάλαι μὲν μὴ ὂν, ὕστερον δὲ δν·) ἀΐδιον εἶναι καὶ συναΐδιον τῷ ἀεὶ ὄντι, δῆλον· ὅτι δὲ καὶ ἐκ τού του τοῦ λόγου δείκνυται ὁ κόσμος ἀγέννητος, καὶ τοῦτο παντί που δῆλον. Αλλ' εἴ τις ἐθέλοι λέγειν ὡς τινες τῶν παλαιῶν τὸν κόσμον γεννητὸν καλοῦσιν, εἰ μὲν ἐπιπολαίως σκέψοιντο τους λόγους (87), μέμψοιντο ἂν δικαίως τοὺς τοῦτο λέγοντας· εἰ δὲ τὸ βάθος καταν σωσιν ἀκριβῶς τῶν λεχθέντων, εὑρήσουσιν ἀκριβῶς καὶ σαφῶς ἀγέννητον τούτους τὸν κόσμον ἀποφαινομέ νους. Αὐτοὶ γὰρ λέγοντες τήν τε παραδειγματικὴν καὶ τὴν ποιητικὴν αἰτίαν ἀγέννητον εἶναι, δηλονότι καὶ τὸν κόσμον, δημιούργημα τούτων όντα, σαφῶς ἀγέννητον ἀποφαίνουσι. Τοῖς γὰρ παλαιοῖς ἀποδέδει κται τὰ καλούμενα πρὸς τὶ ἅμα τῇ φύσει ὑπάρχειν. Ἐπεὶ οὖν ἥ τε εἰκὼν πρὸς τὸ παράδειγμα, καὶ τὸ παράδειγμα πρὸς τὴν εἰκόνα, καὶ τὸ δημιούργημα πρὸς τὸν δημιουργόν, καὶ ὁ δημιουργὸς πρὸς τὸ δη μιούργημα, ἅμα τῇ φύσει ὑπάρξει. Εἰ τοίνυν ἀγέν προσέχουσι τοῖς λόγοις. APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - ctum est, ipsa per se productione nihil prorsus dif- fert. Si id quod ingenitum est, factum esse non po- test, fieri non potest, ut mundus ingenitus sit, et qui eum fecit Deus. Si quia mundus factus est, a Deo dif- fert, necessario et quia genitus, differt : factus enim mundus, non factus autem Deus. Si, qui naturali ne- cessitate ingenito coexsistit, infectus est: quomodo igitur falsum illud non est: Fecit Deus mundum fa- ctitium, cum ex ipsius sententia infectus sit et in- genitus ? Si mundus per seipsum productus est et non factus, necessario etiam per seipsum factus est. Id quod per seipsum est productum, id quod per seipsum genitum et quod per seipsum factum, nihil differunt. At si per seipsos producti sunt Deus et mundus, per seipsos geniti, et per seipsos facti erunt. Quod si hoc absurdum, absurdum profecto B et dicere, per seipsum productum quidem Deum, qui sine principio est et æternus; ingenitum autem et per seipsum productum mundum qui factus est. Si per seipsum productus est mundus, non est a Deo productus ; et si non a Deo productus, non pro- duxit eum Deus. Quomodo ergo responsor non falsa et secum pugnantia loquitur, cum dicit Deum qui- dem producentem, mundum autem per seipsum productum ? Sane quidem multo magis, inquit, putandum Deum universe, et absque tempore, facere cuncta, cum ipse quidem sit unum; infinita vero potentia multa producat, quæ quidem omnino per ipsa producta. Et si facere idem valet ac facturum esse, quomodo qui postremum a Deo tollit, ut si- gnificationem habens futuri temporis, nunc primum ei attribuit, quod eamdem habet temporis si- gnificationem? Quod si facere, non solum futuri, sed etiam præteriti temporis habet significationem: quomodo non insunt Dei operationi omnes temporis partes ? QUARTA CHRISTIANA AD GRÆCOS QUÆSTIO. C Si non potest id quod antea non erat, et postea fuit, coæternum ei esse quod semper est, quomodo, si genitus mundus, coæternus est apud Deum? RESPONSUM GRÆCUM AD CHRISTIANOS. Fieri quidem non posse perspicuum est ut tem- porarium (hac enim voce significatur id quod antea non erat, postea autem fuit) æternum sit, et ei, quod semper est, coæternum. Sed ex hac etiam ratione mundum ingenitum demonstrari, id quoque cuilibet manifestum. Si quis autem dicere velit mun- dum genitum a nonnullis veterum vocari; merito sane reprehendantur qui id dicunt, si eorum dicta leviter considerentur. Sed si accurate invest getur profundum eorum quæ dixerunt, reperietur accurate et clare mundum ab eis ingenitum pro- nuntiari. Nam cum ipsi dicant exemplarem et effe- ctricem causam esse æternam, liquet et mundum, qui utriusque opificium est, clare ingenitum ab eis pronuntiari. Demonstrarunt enim antiqui ea, quæ vocantur relativa, simul natura exsistere. Quo- niam érgo et imago ad exemplar, et exemplar ad imaginem, et opificium ad opificem, et opifex ad opificium referuntur, hæc simul natura exsistent : pro eo quod habent codices mss. Sed D se- puto scriptum fuisse, ui infra, (87) Τοὺς λόγους. Sic emendavit R: Stephanus

νητος ὁ δημιουργός, καὶ τὸ παράδειγμα ἀγέννητον, καὶ ὁ κόσμος τοῦ μὲν παραδείγματος εἰκὼν ὤν, τοῦ δὲ δημιουργοῦ δημιούργημα. Οτι δὲ τὰ πρὸς τὶ ἅμα τῇ φύσει ὑπάρχει, σαφῶς πᾶσιν ἀποδέδεικται καὶ ὡμολόγηται, καὶ αὐτόθεν ῥᾴδιον γινώσκειν· τὸ γὰρ δεξιὸν καὶ ἀριστερὸν τῶν πρός τι. Ὥσπερ οὖν οὐκ ἐνδέχεται δεξιὸν εἶναι μὴ ὄντος τοῦ ἀριστεροῦ, μηδὲ τὸ ἀριστερὸν ἐκτὸς τοῦ δεξιοῦ· οὕτως οὐκ ἐνδέχεται τὸν δημιουργὸν εἶναι ἄνευ τοῦ δημιουργήματος, ἢ τὸ δημιούργημα ἄνευ τοῦ δημιουργοῦ. Εἰ οὖν ἀγέννητος ὁ δημιουργός, ἀγέννητον καὶ τὸ δημιούργημα. Εἰ δέ τις θέλοι λέγειν, ὅτι πρότερον μὲν ἦν ὁ δημιουργός, ὕστερον δὲ γέγονε τὸ δημιούργημα, καὶ ἄλλῳ περι- πεσεῖται ἀπόπῳ. Εὑρεθήσεται γὰρ δυνάμει εἶναι λέγων τὸν δημιουργὸν, καὶ οὐκ ἐνεργείᾳ· ὅπερ ού δὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ τὸν Θεὸν ἀτελῆ λέγειν, καὶ πρὸς τούτοις οὐδὲν ἧττον συνυφίστασθαι τῷ δημιουργῷ τὸ δημιούργημα, δυνάμει ἂν καὶ τοῦτο ὥσπερ ὁ δη μιουργός, ἅπανταχοῦ τῶν πρὸς τὶ ὑφισταμένων ἐπί- σης. Εἰ μὲν οὖν ὁ δημιουργὸς δυνάμει, καὶ τὸ δη- μιούργημα δυνάμει· εἰ δὲ ὁ δημιουργός ενεργεία, καὶ τέλειος, καὶ τὸ δημιούργημα ὁμοίως. Σαφώς τοί- νυν παντὶ δῆλον ὑπάρχει, τὸ συνυφίστασθαι τῷ δη μιουργῷ, καθὰ δημιουργός, τὸ δημιούργημα. Ἔλεγχος τῆς ἀποκρίσεως οὐκ ὀρθῶς γεγενημένης. Β τοῦ ἀποκρίσεσι τὸν κόσμον ἀγέννητον, οὕτω καὶ ἐν τῇ παρούσῃ ἀποκρίσει ἐπαγγέλλεται δεῖξαι τὸν κόσμον ἀγέννητον· καίτοι ἐν ταῖς ἄλλαις αὐτοῦ ἀπο κρίσεσιν οὔτε ἐκ τῶν φανερῶν τε καὶ γνωρίμων τοῦ κόσμου ἐδογμάτισε τὴν ἀγεννησίαν, οὔτε διὰ τῆς ἀπο δείξεως ταύτην ἔθηκεν, ἀλλὰ μόνον κατὰ τὴν οἰκείαν αὐθεντίαν τὸ δοκοῦν αὐτῷ ἀπεφήνατο. Ελθὼν δὲ εἰς τὴν παροῦσαν ταύτην ἀπόκρισιν, ἐν ᾗ πειρᾶται δεῖ- ξαι τὸν κόσμον ἀγέννητον, πρῶτον μέμνηται τῶν πα- λαιῶν, γεννητὸν εἰρηκότων τὸν κόσμον· οὓς δικαίας μέμψεως ἔλεξεν ἀξίους, γεννητὸν τὸν κόσμον εἰρηκό- τας, εἰ μὴ ταῖς ἑτέραις αὑτῶν φωναῖς τὰς οἰκείας αὐτῶν φωνὰς ἀνέτρεψαν λεγούσας τὸν κόσμον γεννη- τόν. Τοῦτο δὲ οὐ δικαίας ἐστὶ μέμψεως ἀπαλλακτι- κὸν, ἀλλὰ ποιητικόν μᾶλλον τῆς μεγάλης καὶ δικαίας μέμψεως, τὸ θεῖναι ἐπὶ τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως τὴν φάσιν καὶ τὴν ἀπόφασιν, καὶ τὸ τοῖς οἰκείοις λόγοις μάχε σθαι αὐτὸν (88) ἑαυτῷ. Καὶ ταῦτα μὲν εἰρήσθω εἰς ἔλεγχον τοῦ μὴ δικαίως κεχρῆσθαι τὸν ἀποκρινάμενον ταῖς ἀλλήλαις μαχομέναις φωναῖς πρὸς ἀπόδειξιν συν στατικὴν τοῦ τὸν κόσμον εἶναι ἀγέννητον. Ἡμεῖς δὲ ἐξετάσωμεν τὰς τῶν παλαιῶν ἐκείνων φωνάς, ἐν αἷς δεδειγμένως τὸν κόσμον ἀγέννητον ἀποφαίνουσι, καθά φησιν ὁ ἀποκρινάμενος. ὁ κόσμος ἀγέννητος, καὶ τοῦτο παντί που δῆλον. Ἀλλὰ καὶ εἴ τις ἐθέλοι λέγειν, ὥς τινες τῶν παλαιῶν τὸν κόσμον γεννητὸν καλοῦσιν, εἰ μὲν ἐπιπολαίως προσέχουσι τοῖς λόγοις, μέμψοιντο ἂν δικαίως ἀδίκου. QUÆSTIONES CHRISTIANÆ AD GRÆCOS. A si vero opifex ingenitus, et ingenitum exemplar, si- mul natura exsistet et mundus, qui exemplaris est imago et opificis opificium. Relativa autem simul natura subsistere, clare omnibus probatum testa- tumque est : et inde facile cognoscitur. Nam dex- trum et sinistrum relativa sunt. Sicuti ergo dextrum esse non potest, si sinistrum non sit, neque sini- strum sine dextro : sic esse non potest opifex abs- que opificio, neque opificium sine opifice. Quo- circa si opifex ingenitus, ingenitum et opificium. At si quis dicere velit, prius fuisse opificem, po- sterius autem opificium, alio quoque implicabitur absurdo. Dicere enim reperietur, potentia esse opificem, non actu (quod sane aliud non est, quam beum imperfectum dicere), ac præterea opificium nihilominus cum opifice subsistere, et potentia, ut opificem, esse, cum relativa simul æqualiter sub- sistant. Quare si opifex potentia est, potentia quo. que opificium: sin opifex actu et perfectus, simi- liter et opificium. Clare igitur quisque perspicit, una cum opifice, quatenus opifex est, simul subsi- stere opificium. B Non recte instituti responsi refutatio. sponsionibus mundum esse ingenitum, ita et in hac præsenti responsione pollicetur demonstraturum se mundum esse ingenitum. Atque is quidem in aliis responsionibus neque ex manifestis ac cognitis re- bus mundum statuit esse ingenitum, neque demon- stratione id effecit, sed tantum propria sua aucto- ritate sententiam suam pronuntiavit. Veniens au- tem ad hanc præsentem responsionem, in qua co- natur demonstrare mundum esse ingenitum, pri- mum meminit antiquorum, qui mundum genitum dixerunt, eosque justo vituperio dignos dixisset, si non proprias suas voces, quæ mundum genitum dicunt, aliis vocibus evertissent. Id autem non est justæ reprehensionis propulsatio, sed potius magna et justæ vituperationis materia, de mundi genera- tione affirmationem et negationem ponere, ac pro- priis vocibus secum pugnare. Atque hæc quidem dicta sunto probandi causa, immerito responsorem C D usum esse vocibus secum invicem pugnantibus, ut mundum esse ingenitum demonstraret. Nos au- tem veterum illorum expendamus dicta, in quibus mundum ingenitum esse, ut ait responsor, clare pronuntiant. 2. Sed ex hac etiam ratione mundum ingeni- tum demonstrari, id quoque cuilibet manifestum. Si quis autem dicere velit mundum a nonnullis veterum ingenitum vocari; merito sane reprehendantur qui id dixerunt, si eorum dicta leviter considerentur: sed si accurate investigetur profundum eorum, quæ dixe- 1. Quasi demonstrasset responsor in aliis suis re- 1. Ὡς δείξας ὁ ἀποκρινάμενος ἐν ταῖς ἄλλαις αὐτ 2. Ὅτι δέ,φησί,καὶ ἐκ τούτου τοῦ λόγου δείκνυται (88) Ἑαυτῷ. Sic R. Stephanus emendavit. Legitur ἑαυτοῖς in utroque ms. Paulo ante leg. οὐκ

Α τοὺς τοῦτο λέγοντας· εἰ δὲ τὸ βάθος κατανοή εὐθέως, σουσιν ἀκριβῶς τῶν λεχθέντων, ευρήσουσιν ἀκριβῶς καὶ σαφῶς ἀγέννητον τούτους τὸν κόσμον ἀποφαινομένους. Αὐτοὶ γὰρ λέγοντες τήν τε παραδειγματικὴν καὶ ποιητικὴν αἰτίαν ἀγέννη τον είναι, δηλονότι καὶ τὸν κόσμον δημιούργημα τούτων ὄντα, σαφῶς ἀγέννητον ἀποφαίνουσιν. Εἰ κεῖται τοῖς παλαιοῖς τὸ γεννητὸν εἶναι τὸν κόσμον, καὶ ἐπιπολαίως μὲν νοούμενον τὸ κείμενον μένει ἀμετάβλητον, βαθέως (89) δὲ νοούμενον, εἰς τὸ ἀντι- κείμενον μεταπίπτει, διὰ τί μὴ τὴν παραδειγματι- κήν τε καὶ ποιητικὴν αἰτίαν τὴν κειμένην τοῖς πα λαιοῖς, ταῖς ὁμοίαις προσοχαῖς, τοῦ ἐπιπολαίως τῷ βαθέως χρησαμένου (90), εἰς ἀντικείμενον μεταβαλ- λομέναις χρησάμενος ὁ ἀποκρινάμενος, τὸν γεννητὸν κόσμον τὸν κείμενον τοῖς παλαιοῖς εἰς τὸν ἀγέννητον μετέβαλεν, ἵνα τοὺς τοῦτο εἰρηκότας δικαίας μέμψεως ἀπαλλάξῃ; Εἰ δὲ τοῦτο ποιεῖν ἄτοπον, χρὴ ταῖς τῶν πραγμάτων φύσεσι νοῆσαι τῶν παλαιῶν τοὺς λόγους, καὶ μὴ ταῖς διαφόροις προσοχαῖς μεταβαλλούσαις τὰ κείμενα εἰς τὰ ἀντικείμενα. Εἰ ἄλλο τὸ παράδειγμα καὶ ἄλλο τὸ κατὰ τὸ παράδειγμα· ἁπλοῦν γὰρ τὸ παρά δειγμα, σύνθετον δὲ τὸ κατὰ τὸ παράδειγμα· τὸ δὲ οὕτως ἄλλο καὶ ἄλλο ἐξ ἀνάγκης ἄλλοτε καὶ ἄλλοτε· τὸ δὲ ἄλλοτε καὶ ἄλλοτε, πρότερον καὶ ὕστερον, οὐ δύναται ἅμα εἶναι τῇ φύσει· οὐκ ἄρα ἅμα τῇ φύσει τὸ παράδειγμα καὶ τὸ κατὰ τὸ παράδειγμα. Ὁ ἀπο- κρινάμενός ποτε μὲν κοινὸν δημιούργημα λέγει τὸν κόσμον τῆς τε παραδειγματικῆς αἰτίας καὶ τῆς ποιη τικῆς, καί φησι· Δῆλον ὅτι καὶ τὸν κόσμον δη μιούργημα τούτων ὄντα· ποτὲ δὲ τῆς μὲν ποιητικῆς δημιούργημα, τῆς δὲ παραδειγματικῆς εἰκόνα. Καὶ δῆλον ἐκ τούτου, ὅτι οὔτε τῷ δημιουργῷ πρὸς τὶ ἐστὶ, καθὸ εἰκὼν ὁ κόσμος, οὔτε τῷ παραδείγματι, καθό δημιούργημα. Ἀλλ᾽ εἰ τοῦτο, οὐκ ἄρα ἀληθὲς τὸ τούτων εἶναι δημιούργημα τὸν κόσμον. Εἰ τῷ πα ραδείγματι δημιουργεῖ δημιουργὸς τὸν κόσμον, βουλό μενος αὐτὸν δημιουργεῖ· ἀλλ᾽ εἰ τῷ εἶναι αὐτὸν δη- μιουργεί, περιττὸν τὸ παράδειγμα, τοῦ εἶναι τὸν Θεὸν ἀρκοῦντος πρὸς ποίησιν τοῦ ποιουμένου, καὶ παράγει τὸ βούλημα. Οὐ γὰρ γίνεται βουλητὰ & καὶ μὴ βου- λομένου τοῦ ποιοῦντος ἐγίνετο. Τοιοῦτον γὰρ τὸ ἔργον τῶν τῷ εἶναι ποιούντων. Ὁ Θεὸς μὲν αὐτός ἐστιν ἀγέννητος, τὸ δὲ παράδειγμα ἐγέννησεν ἐκ τῆς ἑαυτοῦ διανοίας, τὸν δὲ κόσμον ἐδημιούργησεν ἐκ τῆς ύλης κατὰ τὸ παράδειγμα. Αλλ' εἰ κατὰ τὸν ἀποκρινά- μενον, ἐπειδὴ δημιούργημα τοῦ ἀγεννήτου δημιουρ γοῦ ἐστιν ὁ κόσμος, διὰ τοῦτο καὶ αὐτὸς ἀγέννητός ἐστιν, ἔσται ἄρα καὶ τὸ παράδειγμα ἀγέννητον, ἐπεὶ γέννημα τοῦ ἀγεννήτου ἐστίν. Εἰ δὲ ἄτοπον τὸ λέγειν ἀγέννητον τὸ γέννημα, ἄτοπον ἄρα καὶ τὸ λέγειν ἀγέν νητον τὸ γεννητόν. Εἰ διὰ τὸ εἶναι τὸν δημιουργόν ἀγέννητον, ἀνάγκη καὶ τὸ δημιούργημα εἶναι ἀγέννη- τον, δῆλον, ὅτι τούτῳ τῷ τρόπῳ ἀνάγκη εἶναι καὶ ἀδημιούργητον τὸ δημιούργημα· ἀδημιούργητος γὰρ ὁ δημιουργός. Εἰ δὲ τοῦτο ἄτοπον, ἄτοπον ἄρα καὶ τὸ νοησαμένου, κατὰ τὴν παραδειγματι κήν. τὸν ἀγέννητον . . . . εἰς τὸν γεν- νητόν. APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. B runt, reperietur accurate et clare mundum ab eis in- genitum pronuntiari. Nam cum ipsi dicant exempla- rem et effectricem causam esse æternam, liquet et mundum, qui utriusque opificium est, æternum ab eis pronuntiari. Si veteres' posuerunt mundum esse ge- nitum, idque leviter consideratum manet immuta- bile, penitus vestigatum vertitur in contrarium : cur non in exemplari et effectrice causa, quam an- tiqui posuerunt, simili levis et accurate considera- tionis permutatione utens responsor, mundum in- genitum, quem antiqui admiserunt, in genitum mu- tavit, ut ab iis, qui id dixerunt, justam reprehen- sionem propulsaret ? Quod si id absurdum factu est, ex rerum naturis consideranda antiquoruin dicta, non ex diversis considerationibus ea, quæ sunt statuta, in contrarium vertentibus. Si aliud est exemplar, et aliud id quod ad exemplari simplex enim exemplar, compositum vero id quod ad exem- plar : quod autem ita est aliud atque aliud, neces- sario alias est atque alias: quod vero alias atque alias, id utpote prius et posterius, simul natura esse non potest : non ergo simul natura exemplar, et id quod ad exemplar. Responsor nunc mundum commune opificium dicit et exemplaris et effectricis causæ, et ait : Liquet et mundum qui harum opίβ- cium est ; nunc effectricis quidem opificium, exem- plaris autem imaginem. Ac inde constat, neque ad opificem mundum referri quatenus imago est, ne- que ad exemplar, quatenus opificium. Quod si ita est, non ergo verum est eorum opificium esse mundum. Si exemplari opifex mundum condit, vo- lens eum condit. Sed si quia est condit, supervaca- neum exemplar, cum satis sit Deum esse, ut fiat id quod fit nec quidquam loci est voluntati. Non enim voluntaria sunt, quæ etiamsi non vellet is qui facit, fierent tamen. Tale est eorum opus qui agunt quia sunt. Deus quidem ipse ingenitus est, exem- plar autem genuit ex sua ipsius mente, et mundum ex materia secundum exemplar condidit. Sed si, ut placet responsori, quia opus est ingeniti opificis mundus, idcirco ingenitus est; erit profecto et in- genitum exemplar, quia fetus est ingeniti. Quod si absurdum est fetum ingenitum dicere, absur- dum profecto et ingenitum dicere id quod geni- tum est. Si quia opifex ingenitus, necesse est et D opus esse ingenitum, liquet eadem ratione necesse esse, ut et opus infectum sit, quia infectus opifex. Quod si id absurdum est, absurdum profecto et mundum dicere ingenitum. Factum a genito differt sola voce, re non differt : quapropter inter se invicem convertuntur, quia paria sunt. Nam si quid genitum, id necessario et factum ; et si quid factum, id necessario et genitum. Sed quia fieri non potest, ut mundus ingenitus sit et genitus (in omni enim re vel vera est affirmatio, vel negatio); quomodo mundus potest esse ingenitus et factus ? habent quod a Sylburgio emendatum. C et paulo ante Μor leg. Digitized by ' Google (89) Βαθέως. Codices mss. et R. Stephanus (90) Χρησαμένον. Legendum videtur ή βαθέως

Β Α κατὰ τὸν ἀποκρινάμενον τὸ δημιούργημα συναγέννη τόν ἐστι τῷ ἀγεννήτῳ δημιουργῷ, ἐπειδὴ πρός τι ἐστι καὶ ἅμα τῇ φύσει, ἔσται ἄρα τούτῳ τῷ τρόπῳρ καὶ τὸ γεννητὸν συναγέννητον τῷ ἀγεννήτῳ Θεῷ. Πρῶτος μὲν γὰρ ὁ Θεὸς, ὕστερον δὲ τὸ γεννητόν· καί ἐστιν, ὡς πρός τι, ἅμα τῇ φύσει τὸ πρότερον καὶ ὕστερον. Εἰ δὲ χωρὶς τοῦ ποτὲ μὲν δυνάμει, ποτὲ δὲ ἐνεργείᾳ, ἀδύνατόν ἐστι τὸ πρῶτον καὶ ὕστερον εἶναι ἅμα τῇ φύσει· οὐδ᾽ ἄρα τὸ δημιούργημα συναϊδιόν ἐστι τῷ δημιουργῷ, οὔτε ἡ εἰκὼν τῷ παραδείγματι. η λυτικὴν ἀπορίας τοῦ ζητουμένου τιρὸς τὸ ὑποδεικνύμενον. σαφῶς πᾶσιν ἀποδέδεικται, καὶ ὡμολόγηται, καὶ αὐτόθεν ῥᾴδιον γινώσκειν. Τὸ γὰρ δεξιὸν καὶ τὸ ἀριστερὸν τῶν πρός τι. "Ωσπερ οὖν οὐκ ἐνδέχεται τὸ δεξιὸν εἶναι μὴ ὄντος τοῦ ἀριστεροῦ, μηδὲ τὸ ἀριστερὸν ἐκτὸς τοῦ δεξιοῦ, οὕτως οὐκ ἐνδέχεται τὸν δημιουργὸν εἶναι ἄνευ τοῦ δημιουργήματος, ἢ τὸ δημιούργημα ἄνευ τοῦ δημιουργοῦ. Εἰ ογ ἀγέννητος ὁ δημιουργός, ἀγέννητον καὶ τὸ μιούργημα. Εἰ μὲν γὰρ, ὥσπερ ατὰ τὴν αὐτὴν οὐς σίαν ὑπῆρχε τὸ δεξιὸν καὶ τὸ ἀριστερὸν ἐν τῷ ὅλῳ μέρει πρὸς ἄλληλα, οὕτως ὑπῆρχε καὶ ὁ δημιουργός καὶ τὸ δημιούργημα κατὰ τὴν αὐτὴν οὐσίαν ἐν τῷ όλῳ μέρει πρὸς ἄλληλα, εἶχεν ἂν χώραν τὸ ὑπόδειγ μα, ᾧ χρησάμενος ὁ ἀποκρινάμενος ἐπειρᾶτο δεῖξαι συναγέννητον τῷ δημιουργῷ τὸ δημιούργημα· εἰ δὲ τὸ μὲν δεξιὸν καὶ τὸ ἀριστερὸν κατὰ τὴν αὐτὴν οὐ σίαν ἐστὶν ἐν τῷ ὅλῳ μέρει πρὸς ἄλληλα, ὁ δὲ δη μιουργὸς καὶ τὸ δημιούργημα οὐκ ἔστι τοιοῦτον· δῆ- λον, ὅτι ἀνοικείῳ ὑποδείγματι ἐχρήσατο ὁ ἀποκρινά- μενος, πρὸς τὴν φύσιν τοῦ πράγματος μηδεμίαν ἀνα- λογίαν ἔχοντι πρὸς τὸ ὑποδεικνύμενον (95). Τῶν πρός τι τὰ μὲν ἀλλήλων λέγονται ὅπερ λέγονται: οἷον ὁ πατὴρ τοῦ υἱοῦ λέγεται πατὴρ, καὶ ὁ υἱὸς τοῦ πατρὸς λέγεται υἱός· τὰ δὲ οὐ λέγονται ἀλλήλων όπερ λέγονται, ὡς τὸ εὐθὺ καὶ τὸ περιφερές· ὧν ἐστι κοινὸν τὸ ποτὲ μὲν δυνάμει λέγεσθαι θάτερον ὅπερ λέγονται, ποτὲ δὲ ἐνεργεία· τὰ δὲ ἀμφότερα ἀεὶ ἢ δυνάμει ἐστὶν ἢ ἐνεργεία, ὡς τὸ κοίλον καὶ τὸ κυρτόν· τὰ δὲ ἀεὶ ἐνεργεία, ὡς τὸ ἄνω καὶ κάτω. Τούτων οὐσῶν τῶν πρός τι τῶν διαιρέσεων, όταν βουλώμεθά τινος ζητουμένου λῦσαι τὸ ἄπορον διὰ τοῦ πρός τι, χρὴ πρῶτον καταμαθεῖν, ποίας διαι ρέσεως τῶν πρός τί ἐστι τὸ ζητούμενον· εἶθ' οὕτως κατὰ τὴν φύσιν τῆς διαιρέσεως κατασκευάζειν τὴν ἀναλογίαν (96), ἦν ἔχει τὸ ὑπόδειγμα πρὸς τὸ ὑπό δεικνύμενον· εἰ δὲ μή γε, εὑρεθήσεται τὸ ὑπό δειγμα ἀνοίκειον καὶ τὸ ἄπορον ἄλυτον. Εἰ ὁ δημιουρ γὸς καὶ τὸ δημιούργημα τῶν πρός τί ἐστι τῶν ἀλλή λων λεγομένων ὅπερ λέγονται· (δημιουργοῦ γὰρ τὸ δημιούργημα καὶ τοῦ δημιουργήματος ὁ δημιουργός·) ὁ δὲ ἀποκρινάμενος, βουλόμενος ὑποδείγματι δεῖξαι συναγέννητον τῷ ἀγεννήτῳ τὸ γεννητόν, ἔλαβεν εἰς τὴν τούτου δεῖξιν τὸ πρός τι τῶν ἀλλήλων μὴ λεγο μένων· (τὸ γὰρ δεξιὸν οὐ λέγεται τοῦ ἀριστεροῦ, οὔτε τὸ ἀριστερὸν τοῦ δεξιοῦ· δῆλός ἐστιν, ὅτι ἀνοι κείῳ ὑποδείγματι ἐχρήσατο κατὰ τὴν φύσιν τοῦ δει κνυμένου, ἀναλογίαν οὐκ ἔχοντι λυτικὴν ἀπορίας τοῦ ζητουμένου πρὸς τὸ ὑποδεικνύμενον. ἀπο- λογίαν. APPENDIX. - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. terquam aliquando potentia, aliquando actu) simul natura esse prius et posterius, neque etiam profecto opus coæternum est opifici, nec imago exemplari. omnibus probatum testatumque est, et inde facile cognoscitur. Nam dextrum et sinistrum relativa sunt : sicuti ergo dextrum esse non potest, si sinis- trum non sit, neque sinistrum sine dextro, sic esse non potest opifex sine opifcio, neque opificium sine opifice. Quocirca si opifex ingenitus, ingenitum et opi- fcium. Si quemadmodum secundum eamdem sub- stantiam dextrum et sinistrum in tota parte ad se invicem sunt, ita etiam opifex et opifcium secun- dum eamdem substantiam in tota parte ad se invi- cem essent: haberet locum exemplum, quo utens responsor conatus est demonstrare coingenitum case opifici opifcium. Sed si dextrum et sinistrum secundum eamdem substantiam ad se invicem sunt in tota parte, opifex autem et opificiumn non sic, liquet usum esse responsorem exemplo minime ad rei naturam apposito, quippe cum nullam habeat cum re demonstranda necessitudinem. Relativorum alia id quod dicuntur, alterum alterius dicuntur, velut pater dicitur filii pater, et filius dicitur patris filíus; alia vero id quod dicuntur, alterum alterius non dicuntur, ut rectum et rotundum; quorum commune est ut interdum potestate alterum dica- tur id quod dicitur, interdum actu : alia autem utraque semper sunt vel potestate vel actu, ut con- cavum et convexum; alia semper actu ut supra et infra. Cum constent hæ relativorum divisiones, si quando velimus alicujus quæstionis difficultatem solvere per relativum, considerandum primum est ad quam divisionem relativorum pertineat id quod quæritur; deinde pro natura divisionis astruen- da est proportio, quam habet exemplum cum re demonstranda: sin minus, reperietur exemplum minime aptum et difficultas non soluta. Si opifex et opificium ex iis relativis sunt, quæ alterum alterius dicuntur id quod dicuntur (est enim opificis opifi- cium et opificii opifex); responsor autem, dum exem- plo demonstrare vult coingenitum esse ingenito genitum, assumpsit ad hujus rei demonstrationem ·relativum ex his quæ alterum alterius non dicuntur (neque enim dextrum dicitur sinistri, neque sinis- trum dextri) perspicuum est eum usum esse exem- plo ad rei demonstrandæ naturam minime apposito, quippe cum proportionem cum re demonstranda non habeat, quæ difficultatem solvat. et e margine in contextum videntur irrepsisse, nisi addamus ut infra C D quod R. Stephanus et codices mss. habent 4. Relativa autem simul natura subsistere, clare (95) Πρὸς τὸ ὑποδεικνύμενον. Hæc superfluunt 4. Οτι δὲ τὰ πρός τι ἅμα τῇ φύσει ὑπάρχει, (96) Αναλογίαr. Ita scripsit Sylburgius pro 20

Β | 5. Εἰ δέ τις θέλει λέγειν, ὅτι πρότερον μὲν ἦν Α 5. ὁ δημιουργός, ὕστερον δὲ γέγονε τὸ δημιούργη- μα, καὶ ἄλλῳ περιπεσεῖται ἀτόπῳ. Εὑρεθήσεται γὰρ δυνάμει εἶναι λέγων τὸν δημιουργὸν καὶ οὐκ ἐνεργεία (ὅπερ οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ τὸν Θεὸν ἀτελῆ λέγειν)· καὶ πρὸς τούτοις οὐδὲν ἧττον συνυφί σταται (97) τῷ δημιουργῷ τὸ δημιούργημα, δυνάμει ἂν καὶ αὐτὸ ὥσπερ (98) ὁ δημιουργός, ἀπανταχοῦ τῶν πρός τι υφισταμένων ἐπίσης. Εἰ μὲν οὖν ὁ δημιουργὸς δυνάμει, καὶ τὸ δημιούργημα δυνά μει· εἰ δὲ ὁ δημιουργὸς ἐνεργείᾳ καὶ τέλειος, καὶ τὸ δημιούργημα ομοίως. Σαφώς τοίνυν παντὶ δῆλον ὑπάρχει τὸ συνυφίστασθαι τῷ δημιουργῷ, καθὸ δημιουργός, τὸ δημιούργημα. Εἰ, ὥσπερ πρὸς τὸ δημιούργημα τὴν κατὰ τὸ πρός τι σχέσιν ἔχει ὁ Θεός ὡς δημιουργός, οὕτως ἔχει τὴν αὐτὴν κατὰ τὸ πρός τι σχέσιν καὶ πρὸς τὸ γεννητὸν ὡς ἀγέννητος, καὶ πρὸς τὰ δεῖρα ὡς πρῶτος, καὶ οὐδὲν ἀτελὲς Ἔχει οὔτε ἐν τῇ ἀγεννησίᾳ αὐτοῦ οὔτε ἐν τῇ πρωτείᾳ αὐτοῦ οὐδενὶ γὰρ λόγῳ δυνατὸν εἰπεῖν τὸν Θεὸν ἀγέννητον ἀτελῆ ἡ πρῶτον ἀτελῆ, διὰ τὸ εἶναι αὐτόν ποτε δυνάμει ἀμφότερα, ἀγέννητόν τε καὶ πρῶτον )· οὕτως οὐκ ἐνδέχεται ἀτελῆ εἶναι τὸν Θεὸν, πρότερον ὄντα δυνάμει δημιουργόν. Εἰ δὲ διὰ τὸ εἶναι αὐτὸν πρῶτον μὲν δυνάμει δημιουργόν, ὕστερον δὲ ἑνερ- γεία, διαβάλλεται εἰς ἀτέλειαν, ἀνάγκη ἄρα καὶ διὰ τὸ εἶναι αὐτὸν πρῶτον μὲν δυνάμει ἀγέννητόν τε καὶ πρῶτον, ὕστερον δὲ ἐνεργεία, διαβληθῆναι αὐτὸν εἰς ἀτέλειαν. Εἰ δὲ ἄτοπον τὸ διαβάλλειν τὸν Θεὸν ἐπὶ τῇ ἀτελείᾳ τῆς ἀγεννησίας τε καὶ πρωτείας, ἄτοπον ἄρα καὶ τὸ διαβάλλειν αὐτὸν ἐπὶ τῇ ἀτελείᾳ τῆς δημιουρ- " γικῆς αὐτοῦ δυνάμεως, διὰ τὸ μὴ ἅμα τῷ εἶναι αὐτὸν πεποιηκέναι τὸν κόσμον, ἀλλὰ ὕστερον, ὅτε ἐδού λετο. Οὐκ ἐνδέχεται γὰρ τὸν κατά τινα τοῦ πρός τι σχέσιν ἀτελῆ ὄντα μὴ κατὰ τὰς λοιπὰς πάσας τοῦ πρός τι σχέσεις ὁμοίως εἶναι ἀτελῆ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗ- ΝΑΣ Ε. Εἰ ἀγέννητος ὁ οὐρανὸς καὶ ἀγέννητος ὁ Θεὸς, καὶ οἰκεῖ ἐν τῷ οὐρανῷ ὁ Θεὸς, πῶς κατοικῶν ἐν τοῖς οὐκ αὐτοῦ ὁ Θεὸς οὐχ ὑβρίζεται; ὂν γὰρ οὐκ ἐποίησεν οὐρανὸν, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΧΡΙΣΤΙΑ- ΝΟΥΣ. Ὅτι μὲν ἀγέννητος ὁ Θεὸς καὶ ἀγέννητος ὁ οὐ ρανός, δῆλον ἔκ τε τῶν ἐπιπολαίως τανῦν εἰρημένων, καὶ ἐκ τῶν παρὰ πολλῶν γενναίως ἀποδεδειγμένων· ὅτι δὲ τὸν Θεὸν φάναι κατοικεῖν ἐν τῷ οὐρανῷ οὐκ ἔστιν εύλογον, σκοπήσωμεν τῇδε. Πρῶτον μὲν γὰρ τὸ οἰκούμενον τοῦ οἰκοῦντος πρὸς σωτηρίαν γέγονεν. Ὥστε εἰ ὁ μὲν κόσμος οικητήριον, ὁ δὲ θεὸς οἰκῶν, δῆλον ὅτι ὁ μὲν κόσμος σώζει τὸν Θεὸν, ὁ δὲ Θεὸς σώζεται ὑπὸ τοῦ κόσμου· ὅπερ ἐστὶ πάντων ἀτοπώ τατον. "Αλλως τε τὸ κρεῖττον τοῦ καταδεεστέρου ἐστὶ περιεκτικόν· τὸ δὲ καταδεέστερον ὑπὸ τοῦ κρείττονος περιέχεται. ᾿Αλλὰ μὴν τὸ οἰκοῦν ὑπὸ τῆς οἰκήσεως περιέχεται· καὶ τὸν Θεὸν ἄρα περιέξει τὸ οἰκητήριον καὶ ἔσται ἐκ τούτου τοῦ λόγου ὁ μὲν Θεὸς ἐν τῇ χεί- λέγειν. ὅπερ. QUÆSTIONES CHRISTIANÆ AD GRÆCOS. Si quis autem dicere velit prius quidem fuisse opificem, posterius vero opificium, is alio etiam im- plicabitur absurdo. Dicere enim reperietur polestate opificem esse, non actu (quod sane aliud non est, quam Deum imperfectum dicere); ac præterea opificium ni- hilominus cum opifice subsistere, et potestate ut opi- ficem esse, cum semper relativa simul pariter subsi- stant. Si igitur polestate opifex, etiam potestate opi- fcium : si opifex actu et perfectus, etiam opifcium similiter. Quare quisque clare perspicit simul cum opifice, quatenus opifex est, subsistere opifi- cium. Si quam habet relationem Deus ad opificium, ut opifex, eamdem habet et ad genitum ut ingeni- tus, et ad posteriora ut primus, nec tamen imper- fectum quidquam habet ingeniti aut primi ratione · (nullo enim modo dici potest Deus ingenitus imper- fectus, aut primus imperfectus, quia utrumque nonnunquam est potestate, ingenitus nimirum et primus); ita nec imperfectus Deus esse potest, quia prius potestate opifex fuit. Quod si quia prius est potestate opifex, ac posterius actu, desideratur illius perfectio, necesse est profecto et quia prius est po- testate ingenitus ac primus, ac posterius actu, illius perfectionem desiderari. Quod si absurdum est Denm vituperare, quasi imperfecte ingenitus sit et primus; absurdum sane est et imperfectam illi potestatem effectricem affingere, quia non statim atque est mun- dum fecit, sed posterius, cum ei visum est. Neque enim fieri potest, ut qui in una aliqua relatione imperfectus est, non etiam in aliis omnibus rela- tionibus imperfectus sit. C D refertur ad AD GRÆCOS QUÆSTIO CHRISTIANA QUINTA. Si ingenitum cœlum et ingenitus Deus, ac in cœlo Deus habitat: quomodo habitans in non suis Deus non afficitur injuria? Quod enim non fecit cœlum, id illius non est. AD CHRISTIANOS RESPONSIO GRÆCA. Ingenitum Deum esse et ingenitum cœlum per- spicitur, tum ex his, quæ leviter modo disputata sunt, tum ex his quæ a multis fortiter demonstrata. Illud autem a ratione alienum esse, ut Deus in cœlo di- catur habitare, sic consideremus. Primum quidem quod habitatur, ad salutem habitantis factum est. Quare si mundus quidem habitatio est, Deus au- tem habitator; mundus videlicet Deum servat, et Deus a mundo servatur : quod quidem omnium ab- surdissimum est. Præterea quod præstantius est, continens est inferioris, et quod inferius, a præ- stantiore continetur. Porro habitator habitatione continetur, ac Deum profecto continebit habitatio, eritque ob eam causam Deus deteriore conditione, bent mass. (97) Συνυφίσταται. Supra συνυφίστασθαι, quod 98) "Ωσπερ. Sic emendavit R. Stephanus. Ha-

Α ρονι τάξει, τὸ δὲ δημιούργημα ἐν τῇ κρείττονι. "Αλ- λως τε καὶ τὸ περιεχόμενον ἐν τόπῳ ἐστί. Πᾶν δὲ ἐν τόπῳ ὂν σῶμά ἐστι· καὶ ὁ Θεὸς ἄρα, εἰ ἐν τόπῳ ἐστὶ, σῶμα ἔσται. Πῶς οὖν συνέξει σῶμα δν ἔλαττον, καθὸ περιέχεται, τὸ μεῖζον σῶμα; "Ατοπον λέγειν. Οτι δὲ τὸ οἰκοῦν ἐν τόπῳ περιεχόμενόν ἐστι τῇ οἰ κίᾳ, παντί που δῆλον καὶ τῷ αὐτόθεν τυφλώττοντι. Τί οὖν; φαίης ἂν, πῶς Ὅμηρος λέγει τοῦ δημιουρ γοῦ οἴκημα τὸν οὐρανόν; Η ' ὅτι πανταχοῦ μὲν τὴν έλλαμψιν τοῦ Θεοῦ θεασάμενος περὶ τὸν κόσμον, οἶ- κησιν τὸν κόσμον ἐκάλεσε τοῦ Θεοῦ, ὡς ὑποδοχὴν ὄντα τῆς ποιήσεως καὶ δημιουργίας πάσης τοῦ Θεοῦ· ἐξαιρέτως δὲ τὸν οὐρανὸν καλοῦσι, διότι τοῦ παντός κόσμου τὸ ἀκρότατον τὸν οὐρανὸν πᾶσιν εἶναι ὡμολό γῆται. Ἔλεγχος τῆς ἀποκρίσεως οὐκ ὀρθῶς γεγενη μένης γητον δὲ τὸν κόσμον· τὸ γὰρ ἀδημιούργητον ἴσον δύνα- ται τῷ ἀγεννήτῳ, καὶ τῶν ἰσοδυναμούντων ἀκώλυτος ἡ μετάληψις· καὶ τὸ λέγειν, ὁ ἀδημιούργητος Θεὸς άδημιούργητα ποιεῖ, ὅ ἴσον ἐστὶ τῷ τὸν ἀγέννητον Θεὸν ἀγεννήτως ἀγέννητα ποιεῖν· καὶ τὸ λέγειν 2- διον μὲν τὸν Θεὸν, συναΐδιον δὲ τὸν κόσμον, καὶ ἐκ τῆς ἀνυπαρξίας εἰς ὕπαρξιν τὸν Θεὸν καὶ τὸν κόσμον αυτοπαράκτως παραγόμενον τὸ γὰρ αὐτοπάρακτον, ἐπὶ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ κόσμου λεγόμενον, ταὐτὴν ἔχει τὴν δήλωσιν· καὶ τὸ λέγειν αὐτοπάρακτον καὶ ἑτερο φρούρητον τὸν κόσμον· τὸ γὰρ θεοφρούρητον δηλοῖ τὸ ἑτεροφρούρητον· ἕτερος γὰρ ὁ κόσμος, καὶ ἕτερος ὁ Θεὸς ὁ τὸν κόσμον φρουρών, δν, αὐτοπάρακτον ὄντα, ἀναγκαίως ἐχρῆν καὶ αὐτοφρούρητον είναι· καὶ τὸ λέγειν τὸν Θεὸν καὶ τὸν κόσμον ἀγεννήτους καὶ αὐτογεννήτους· τὸ γὰρ αὐτοπάρακτον, ἐπὶ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ κόσμου λεγόμενον, δηλοῖ τὸ αὐτογέννητον καὶ τὸ λέγειν, ποιήσας τὰ τῇδε ὁ Θεὸς, καὶ πάλιν τό, οὐκ ἐποίησεν, ἔγχρονον γὰρ ὡς τὸ ἐποίησεν, οὕτως καὶ τὸ ποιήσας· καὶ τὸ λέγειν ἀϊδίως συνυφίστασθαι ἀδιαστάτως τῷ Θεῷ τὸν κόσμον, τὸν ἐκ τῆς ὕλης καὶ τοῦ εἴδους γεννητῶς διὰ συνθέσεως τὴν ὕπαρξιν παρά τοῦ δημιουργοῦ λαβόντα· καὶ τὸ λέγειν, ἄφθαρτον καὶ φθαρτὸν εἶναι τὸν κόσμον· ἄφθαρτον μὲν τῷ εἶναι, φθαρτὸν δὲ τῷ φρουρεῖσθαι· καὶ τὸ λέγειν, γίνεται ὁ κόσμος· τὸ δὲ γεννητὸν ἔγχρονον· καὶ τὸ ἔγχρονον φθαρτόν· καὶ τὸ λέγειν, πάσης ποιήσεώς τε ή ότι, ο παραγομένους. καὶ δημιουργίας Θεοῦ ὑποδοχὴν εἶναι τὸν κόσμον καὶ τὸ, φθαρτῶν μὴ εἶναι δημιουργὸν τὸν Θεόν. Ὁ γὰρ Θεὸς κατὰ τὸν ἀποκρινάμενον οὐδὲν ἔγχρονον ποιεῖ· τὰ δὲ γεννητὰ καὶ ἔγχρονα πάντα κατ' αὐτόν ἐστιν ἀεὶ φθαρτά· ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα οὐκ ἔστιν ἀνδρῶν τῶν κατὰ τὴν εἴδησιν τῆς τῶν πραγμάτων φύσεως διὰ γενναίας ἀποδείξεως τὰ περὶ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ κόσμου ἀποδεικνύντων, ἀλλὰ ῥιψοκινδύνων ἀνθρώπων, τῶν κατὰ τὴν ἀναισχυντίαν τὸ δοκοῦν αὐτοῖς περὶ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ κόσμου ἀποφαινο μένων. APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - opificium autem meliore. Deinde vero quod conti- netur in loco est; quidquid autem est in loco, cor- pus est : ac proinde Deus, si in loco est, corpus erit. Quomodo igitur corpus quod minus est qua- tenus continetur, majus corpus continebit ? Absur- dum id dictu est. Quod autem habitat in loco, id contineri domicilio, cuilibet manifestum est, etiamsi quis sponte cæcutiat. Quomodo igitur, inquies, Homerus opifcis domicilium appellat coelum ? Quia ubique Dei circa mundum splendorem intuens, mundum appellavit domicilium Dei, ut omnis Dei operationis et effectionis receptaculum ; præcipue autem coelum nominant, quia to- tius mundi summum esse cœlum omnes confi- fentur. Responsionis non recte institutæ confulatio. infectum; infectum enim idem valet ac ingenitum, et eorum, quæ idem valent, libera est transmutatio; ac dicere Deum infectum infecta facere, quod idem est ac dicere, Deum ingenitum ingenite ingenita facere: et Deum quidem æternum dicere, mun- dum autem coæternum, ac Deum et mundum cum non essent ad esse per se productos fuisse ; illud enim, per se productum, de Deo et mundo dictum eamdem habet significationem: et mundum per se productum et ab altero custoditum dicere; quod enim a Deo custoditur, id ab alio custodiri patet, B C alius enim mundus et alius Deus custodiens mun- dum, quem per se productum necessario etiam per se custoditum dicere oportuit: et Deun et mundum ingenitos et per se genitos dicere; illud enim per se productum, de Deo et mundo dictum, idem valet ac per se genitum : item dicere, Deus qui haec fecit, et rursus, non fecit; temporarium est enim illud, fecit, non secus ac qui fecit: item dicere ab æterno simul cum Deo sine intervallo mundum subsistere, qui ex materia et forma per compositionem ab opi- ſce exsistentiam accepit; et incorruptibilem et cor- ruptibilem mundum dicere, incorruptibilem quidem essentia, corruptibilem vero quia custoditur: item dicere, fi mundus, quod autem ft, temporarium est, et quod temporarium, corruptibile: item dicere omnis operationis et effectionis Dei receptaculum D esse mundum, et corruptibilium non esse opificem Deum ; Deus enim, ut placet responsori, nihil tem- porarium facit; genita autem et temporaria omnia, ut eldem placet, semper corruptibilia sunt; hæc et similia non eorum sunt, qui perspecta rerum natura gnaviter ea, quæ Deum et mundum spectant, deinonstrent, sed hominum temerariorum impuden- ter id quod ipsis videtur de Deo et de mundo pro- nuntiantium. • Dele ante Leg. 1. Deum quidem opificem dicere, mundum autem 1. Το λέγειν δημιουργὸν μὲν τὸν Θεὸν, ἀδημιούρ 2. Vituperare autem eam, quam dicimus, Dei in 2. Τὸ δὲ κακίζειν μὲν τῆς τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ οὐρανῷ

οἰκήσεως τὴν λέξιν, ὡς μή πρέπουσαν Θεῷ, ἀνθρώ- πων ἐστὶ τῶν ἐχόντων * τῶν ἀτόπως λεγομένων την αἴσθησιν. Ἡ γὰρ κακέμφατος λέξις κακέμφατον ἔχει καὶ τὴν ἔννοιαν. Ἡμεῖς δὲ οὐκ ἐθήκαμεν ἐν τῇ ἐρω τήσει τὸν τρόπον τῆς τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ οὐρανῷ οἰκή σεως, ἐν ὁ ἀποκρινάμενος διέβαλεν· ἀλλὰ τὸ, ΕΙ ἀγέννητός ἐστιν ὁ οὐρανός, οὐκ ἔστι τοῦ Θεοῦ· καὶ οἱ λέγοντες κατοικεῖν τὸν Θεὸν ἐν αὐτῷ, ἐφ᾽ ὕβρει λέγουσι τοῦ Θεοῦ κατοικοῦντος ἐν τῷ οὐρανῷ οὐκ αὐτοῦ. Οἶκον δὲ καὶ θρόνον λέγομεν τοῦ Θεοῦ τὸν οὐρανὸν, οὐχ ὡς τοῦ Θεοῦ τούτου πρὸς οἴκησιν ἢ πρὸς καθέδραν χρήζοντος, ἀπεριγράπτου καὶ ἀνενδεοῦς παντελῶς ὑπάρχοντος· ἀλλ᾽ ἵνα μὴ πρὸς τὸ μέγεθος τῆς αὐτοῦ ὑποστάσεως, καὶ τὸ ἄφθαρτον τῆς οὐσίας αὐτοῦ ἀφορῶντες, Θεὸν τοῦτον, ἢ ἰσότιμον Θεῷ ὑπο λάβωμεν, διὰ τοῦτο ὀνομάζομεν αὐτὸν οἶκον καὶ θρά- νον τοῦ Θεοῦ· ταύταις ταῖς ὀνομασίαις πάσης τῆς πρὸς τὸν Θεὸν κατ᾽ οὐσίαν καὶ κατὰ τὰς τῆς οὐσίας προσηγορίας κοινωνίας αὐτὸν χωρίζοντες. Ωσπερ γὰρ ὁ οἶκος καὶ ὁ θρόνος ὕστερός ἐστι τοῦ πεποιηκό τος αὐτὸν, οὕτως καὶ ὁ οὐρανὸς ὕστερός ἐστι τοῦ Θεοῦ, ὡς γεννητὸς τοῦ ἀγεννήτου. Καὶ εἰ ἄφθαρτον λέγομεν τὸν οὐρανὸν τὸ νῦν, οὐ συνωνύμως αὐτὸν τῷ Θεῷ ὀνομάζομεν ἄφθαρτον· ὁ μὲν γὰρ Θεὸς ἀκτί- στως ἐκ τῆς αὐτοῦ οὐσίας καὶ ἀϊδίως τὸ ἄφθαρτον ἔχει· ὁ δὲ οὐρανὸς κτιστῶς ἐκ τῆς τοῦ Θεοῦ βουλή- σεως ἔχει τὸ ἄφθαρτον πρὸς τὴν χρείαν τῶν τῇδε· καὶ πληρωθείσης τῆς χρείας, εἰς ἕτερον τρόπον ἀφθαρσίας μεταφέρεται. Ὁ γὰρ δεδωκώς αὐτῷ Θεὸς σώματος μέγεθος, ὅσον ἠβουλήθη καὶ οὐχ ὅσον ἡδυ- νήθη (ἠδύνατο γὰρ ποιῆσαι αὐτὸν τῷ μεγέθει πολύ μείζονα ἢ ὅπερ ἐστί), νῦν αὐτὸς αὐτὸν ἔταξε τῷ οἰκείῳ ὄρῳ ἐν ἀφθαρσία διαμένειν, ἕως τοῦ καιροῦ τῆς τῶν ὄντων εἰς τὸ κρεῖττον μεταποιήσεως κατά τὴν πίστιν τῶν ὀρθοδόξων, τῶν ἐκ διδασκαλίας τοῦ κατὰ τὴν μαρτυρίαν τοῦ ἀποκριναμένου. ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΑΣ (1). α'. Η φύσις ή ποιοῦσα τὰ φυσικὰ, ἐὰν μὴ προη γουμένως γίνηται ὑπὸ τοῦ μὴ κατὰ φύσιν ποιοῦντος, οὔτε ὑπάρχει οὔτε ποιεῖ. β. Ὅτι οὐχ ἁπλῶς πᾶν πράγμα γεννητόν τε καὶ φθαρτὸν ἐν τῇ γενέσει ἔχει τὸν τετραμερή χρόνον, ἀρχὴν καὶ ἐπίδοσιν, ἀκμὴν καὶ παρακμὴν, ἀλλὰ τὸ φύσει ἢ τέχνῃ γινόμενον. Β γ. Εἰ τοῖς ἡμετέροις ονόμασι καλεῖται ὁ Θεὸς πᾶν εἴ τι καλεῖται, οὐκ ἔστιν ἀνάγκη ἕπεσθαι τῷ Θεῷ διὰ τὸ ὄνομα, ὅσα ἔπεται τῷ ἡμετέρω ονόματι. Και λεῖται δὲ ὁ Θεὸς καὶ ἀλήθεια καὶ ἀγαθός· καὶ τῇ μὲν ἀληθείᾳ ἀντίκειται τὸ ψεῦδος, τῷ δὲ ἀγαθῷ τὸ καὶ κόν· τῷ δὲ Θεῷ οὐδὲν ἀντίκειται. Τοῦτο μὴ νοήσας ὁ Πλάτων ὑπεναντίον τι ἐδογμάτισε τῷ Θεῷ, κακὸν ἀναγκαῖόν τε καὶ αΐδιον. • οὐκ ἐχόντων. γνωσθέντος αὐτοῖς Θεοῦ Θεὸν ἐγνωκότων, καὶ (99) QUÆSTIONES CHRISTIANÆ AD GRÆCOS. A B C Leg. ut et Responsor testatur, cognoverunt.-Ex Adden- dis et Emendandis. observationes, quæ præcipue Aristotelem feriunt, appositæ fuerunt a R. Stephano duobus locis, pri- coelo habitationem, ut Deo indecoram, hominum est non intelligentium quid sit absurde dictum. Vitiosa enim dictio vitiosum habet et sensum. Nos autem non posuimus in interrogatione vituperatum a sed responsore modum, quo Deus habitat in coelo, sic : Si ingenitum est cœlum, non est Dei, et qui dicunt Deum in eo habitare, id in contumeliam Del dicunt habitantis in cœlo non suo. Sólium autem et domum Dei dicimus cœlum, non quod eo indigeat ad habitandum, cum incircumscriptus, ac nullius rei prorsus indigus sit. Sed ne magnitudinem illius subsistentiæ et incorruptibilitatem substantiæ in- tuentes Deum illud aut honore æquale Deo suspi cemur; propterea vocamus illud domum et solium Dei, his nominibus ab omni illud cum Deo secundum substantiam et substantiæ appellationes com munione excludentes. Quemadmodum enim domus et solium posteriora sunt eo qui illa fecit, ita cœlum posterius Deo, ut genitum ingenito. Quod si calum in præsentia incorruptibile dicimus, non itidem, ut Deum, incorruptibile dicimus. Nam Deus increate ex sua ipsius essentia et sempiterne habet incor- ruptibilitatem ; coelum autem create ex Dei volun tate habet incorruptibilitatem ad usum præsentis sta- tus, et impleto usu in alium transfertur incorrupti- bilitatis modum. Nam qui dedit ei Deus corporis magnitudinem quantam voluit, non quantam potuit (poluisset enim illud multo majus, quam est, f2- cere), nunc ipse statuit, ut propriis finibus circum- scriptum in incorruptibilitate permaneat usque ad tempus rerum in melius transmutationis, secun- dum fidem orthodoxorum, qui ex doctrina cogniti ipsis Dei Deum cognoverunt, et secundum testimo- nium responsoris. ADVERSUS GRECOS. facta sit, qui ex natura non agit, neque exsistit neque facit. ptibilis in generatione quadripartitum tempus, Gr- tum et auctum, vigorem et senectam habet, sed ea quæ natura vel arte fit. tandem appelletur, necesse non est ut quæcunque nostro adjuncta sunt nomini, ea Deo propter nomen adjungantur. Vocatur autem Deus et veritas et bonus. Ac veritati falsum, bono opponitur malum : Deo autem nihil opponitur. Hoc quia Plato ignora- vit, contrarium quiddam Deo statuit, malum neces- sarium et æternum. mum quidem post Confutationem) Aristotelicorum dogmatum, deinde post Quæstiones et Responsiones ad orthodoxos. Sed, quod mireris tanto viro exci- disse, multo accuratiora hæc sunt in priore loco quam in postremo, ubi etiam nonnullis lacunis de- formata sunt. (99) Vel delendum καί, vel vertendum : Deum, (1) Πρὸς τοὺς ᾿Ελληνας. Hæ quæstiones sive 4. Natura quæ facit naturalia, nisi prius ab, eo 2. Non simpliciter quælibet res genita et corru- 3. Si nominibus nostris Deus appelletur, quidquid

ἀλλ᾽ ἢ τόδε σῶμα. ἀληθὲς τοῦτό ἐστι σῶμα. οὐκέτι. τῶν ἐν δ. Οὐκ ἔστι τι ἂν μὴ τόδε τι δν· οἷον οὐκ ἔστι σῶμα μὴ τόδε σῶμα (2) δν. Αλλ' εἰ ἡ ὕλη τὸ εἶναι τόδε οὐκ ἔχει, οὐδ᾽ ἄρα τὸ εἶναι ἔχει· ἀχώριστον γὰρ τοῦ εἶναι τὸ πόδε εἶναι. ε'. Ἡ φύσις καὶ ἡ τέχνη ἐκ τῶν οὐσιῶν ποιοῦσιν άπερ ποιοῦσιν· οἷον ἐκ σπέρματος ποιεῖ ἡ φύσις τὸν ἄνθρωπον, καὶ ἐξ ἀνθρώπου τὸ σπέρμα· οὐσίαι δε εἰσι τό τε σπέρμα καὶ ὁ ἄνθρωπος. Ωσαύτως καὶ αἱ τέχναι ποιοῦσιν ἐκ τοῦ χαλκοῦ ἀνδριάντα, καὶ ἐκ πλίνθων οἰκίαν· οὐσίαι δέ εἰσιν ὅ τε χαλκὸς καὶ αἱ πλίνθοι. Τοίνυν τῆς ὕλης οὐσίας οὐκ οὔσης, τίς ἐστιν ὁ ποιήσας ἐξ αὐτῆς τὰ γεγονότα ἐξ αὐτῆς (5), τῆς φύσεώς τε καὶ τῆς τέχνης ἀδυνατούσης ποιεῖν τι ἐκ μὴ οὐσίας ; ς'. Εί, καθώς φησιν Αριστοτέλης, ἔστι σῶμα μήτε βαρύ, μήτε κούφον, μήτε ἐν τῶν τεσσάρων στοιχείων, μήτε ἐκ τῶν τεσσάρων στοιχείων, δῆλον ὅτι, οἱ ἀλη θὲς τοῦτο, ἔσται (4) σῶμα· μήτε θερμὸν μήτε ψυ χρόν, μήτε κατὰ φύσιν, μήτε κατὰ πάθος· τὸ γὰρ κατὰ φύσιν ἢ κατὰ πάθος θερμὸν ἢ ψυχρόν, ἢ τῶν τεσσά ρων στοιχείων ἐστὶν, ἢ ἐκ (5) τῶν τεσσάρων ἐστὶ στοι χείων. Εἰ δὲ σῶμα οὐκ ἔστι μήτε κατὰ φύσιν θερ μὸν ἢ ψυχρόν μήτε κατὰ πάθος, οὐδ᾽ ἄρα (6) ἐστὶ σῶ μα μήτε βαρύ, μήτε κούφον, μήτε ἐν τῶν τεσσάρων στοιχείων, μήτε ἐκ τεσσάρων στοιχείων. Πῶς οὖν λέγει θερμὸν εἶναι τὸν αἰθέρα διὰ τὴν κίνησιν τοῦ οὐρανίου σώματος καὶ τῶν ἐν αὐτῷ κινουμένων σωμάτων; Τὰ γὰρ ταῖς κινήσεσι θερμαίνοντα σώματα πρὸ τῶν θερ- μαινομένων (7) ὑπ' αὐτῶν θερμαίνεται. Αλλ' εἰ θερμαί νεται, δῆλον, ὅτι κατὰ πάθος θερμαίνεται· εἰ δὲ κατὰ πάθος, δῆλον, ὅτι καὶ κατ᾽ ἀλλοίωσιν (8)· εἰ δὲ κατ' ἀλ- λοίωσιν, δῆλον, ὅτι καὶ κατὰ μεταβολήν· εἰ δὲ κατὰ με ταβολὴν, δῆλον, ὅτι ἐκ τοῦ ἐναντίου εἰς τὸ ἐναντίον μετ ταβάλλεται. Εναντίον δὲ τῷ θερμῷ τὸ ψυχρόν· ἐκ τοῦ ψυχροῦ ἄρα εἰς τὸ θερμὸν μεταβάλλεται. Αλλ ἐπειδὴ οὐκ ἔστι σῶμα ἐκ τοῦ ψυχροῦ εἰς τὸ θερμὸν κατά πάθος μεταβαλλόμενον, μὴν ἂν μήτε ἐν τῶν τεσσάρων στοιχείων, μήτε ἐκ τῶν τεσσάρων στοιχείων, διὰ τοῦτο οὐκ ἔστι τὸ οὐράνιον σῶμα ἕτερον στοιχεῖον παρὰ τὰ τέσσαρα στοιχεία. Θερμαίνεται γὰρ κατὰ πάθος ἐκ τοῦ ψυχροῦ εἰς τὸ θερμόν μεταβαλλόμενον. ζ. Εἰ τὰ ἐκ τῆς κινήσεως θερμαινόμενα σώματα τῷ πλείονι τῆς κινήσεως πλειόνως θερμαίνεται, πως, εἰ κα τὰ τὸν ᾿Αριστοτέλην σῶμά ἐστιν ὁ ἥλιος, οὐ κατὰ φύσιν θερμόν, ἀλλὰ κατὰ κίνησιν, τῷ πλείονι (9) τῆς κινή- σεως πλειόνως οὔτε θερμαίνεται ούτε θερμαίνει, ἀλλ᾽ ἀεὶ τῷ ἀνίσῳ τῆς κινήσεως τὸ ἴσον ἔχει τῆς θερμό τητος ; εἰ πρὸ τῶν θερμαινομέ νων ὑπ' αὐτῶν θερμαίνεται, δῆλον ὅτι κατὰ πάθος θερμαίνεται. κατὰ μεταβολήν. μετα βλήσκεται εἰ τῷ πλείονι. πλειόνως - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. veluti corpus non est quin tale corpus sit. At si materia, ut tale quidpiam sit, non habet, neque ut sit, habet : nam aliquid esse separǝri ab esse non potest. dem faciunt; veluti natura e salu creat hominem, et satum ex homine: substantiæ autem sunt, et satus, et homo. Similiter et artes ex ære faciunt statuam, et e lateribus domum : substantiæ autem sunt et æs et lateres. Itaque si materia substantia non sit, quis est qui ex ipsa facit ea quæ ex ipsa funt, cum natura et ars aliquid ex eo, quod non est substantia, facere nequeant? grave neque leve, nec unum ex quatuor elementis, nec ex quatuor elementis constans; videlicet, si hoc verum est, corpus erit nec calidum nec frigi- dum, vel natura vel perpessione. Nam quod vel natura vel perpessione calidum aut frigidum est, vel unum e quatuor elementis est, vel e quatuor constat elementis. Quod si corpus non est nec na- tura nec perpessione calidum aut frigidum, neque etiam corpus erit nec grave nec leve, quodque nec quatuor elementorum unum sit, nec ex quatuor constet elementis. Quomodo ergo calidum dicit ætherem ob motum cœlestis corporis, et eorum quæ in illo moventur corporum? Quæ enim motionibus calefaciunt corpora, prius ipsa incalescunt, quam ea quæ ab ipsis calorem concipiunt : quod si inca- C lescunt, nimirum perpessione incalescunt. Si vero perpessione, nempe mutatione. Si mutatione, con- trarii in contrarium mutatione videlicet. Contrarium vero frigori est calor : quocirca e frigido mutantur in calidum. Sed quia nullum corpus est quod e fri- gido in calidum perpessione mutetur, nec tamen quatuor elementorum unum sit, aut ex quatuor constet elementis; propterea corpus cœleste non aliud est elementum ab elementis quatuor; calefit enim perpessione, dum e frigido in calidum muta - tur. magis caledunt : quomodo, si secundum Aristote- lem sol corpus est non natura calidum sed motu, non majore motu magis calefit vel calefacit, sed semper in motus inæqualitate æqualem retinet ca- lorem? et aliæ editiones habent Stephanum posteriore loco, et a Sylburgio ascita sunt ex posteriore. Stephanum secundo loco et in aliis editionibus, el Hæc desumpsit Sylburgius ex priore apud Stepha- num loco. burgius Μox Stephanus priore loco D steriore loco et Sylburgius steriore loco Stephani desumpsit Sylburgius et mox ante Paulo post bis legitur, priore loco. riore loco et apud Sylburgium Mor desumptum ex posteriore loco. Digized by Google 4. Non est quidquam quod sit, quin aliquid sit : A 5. Natura et ars e substantiis faciunt, quæ qui- 6. Si, ut ait Aristoteles, corpus exstat neque Β. 7. Si, quæ motu calefiunt corpora, majore motu (2) Μὴ τόδε σώμα. R. Stephanus posteriore loco (5) Τὰ γεγονότα ἐξ αὐτῆς. Hæc deerant apud (4) Εἰ ἀληθὲς τοῦτο, ἔσται. Corrupte apud (5) Ἢ των τεσσάρων στοιχείων ἐστὶν, ἢ ἐκ. (6) Οὐδ᾽ ἄρα. Stephanus posteriore loco et Syl- (1) Πρὸ τῶν θερμαινομένων. R. Stephanus po- (8) Καὶ κατ' ἀλλοίωσιν. Conjunctionem ex po- (9) Τῷ πλείονι. Corrupte apud Stephanum poste

σθαι μὲν κατ' αἰτίαν, οὐ κατὰ χρόνον δὲ, πῶς λέγου σιν οἱ Ἕλληνες τὸν κόσμον γεγενῆσθαι κατ' αἰτίαν, καὶ οὐ κατὰ χρόνον ; ιζ. Εἰ ἀδύνατον τὸν κόσμον εἶναι χωρὶς ἐνιαυτοῦ, πῶς ἄΐδιος καὶ ἀγένητος ὁ κόσμος, τοῦ ἐνιαυτοῦ οὐκ ὄντος ἀϊδίου, ἀλλ' ἐκ τῆς περιόδου πλειόνων ἡμερῶν τὸ εἶναι ἔχοντος ; τηʹ. Εἰ γενητὸς ὁ ἐνιαυτὸς, πῶς ἀγένητα καὶ αΐδια τὰ ἐν τῷ ἐνιαυτῷ; ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΑΙ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥΣ Περὶ τοῦ ἀσωμάτου, καὶ περὶ τοῦ Θεοῦ καὶ περὶ τῆς ἀναστάσεως τῶν νεκρῶν. α'. Πόθεν δῆλον εἰ ἔστι τι ἀσώματον, καὶ εἰ ἔστιν ἀσώματον ; β'. Πόθεν δῆλον, ὅτι αὐτὸ ἐφ' ἑαυτοῦ δύναται εἶναι ἐκτὸς σώματος, καὶ εἰ ἔστιν αὐτὸ ἐφ' ἑαυτοῦ ἀσώ ματον ; γ'. Πόθεν δῆλον εἰ ἔστι κάλλιον τὸ ἀσώματον τοῦ σώματος, καὶ εἰ οὐ κάλλιον τὸ ἀσώματον τοῦ σώ ματος ; δ'. Τί ἐστι τὸ ἀσώματον· πότερον ψυχή, ἢ κρεῖτ τον ψυχῆς, οἷον Θεός ; ε'. Καὶ τίνι διαφέρει ψυχὴ Θεοῦ ; ς'. Καὶ πόθεν δῆλον εἰ ὅλως ἐστὶ Θεός ; ζ'. Καὶ εἰ ἔστι Θεός, ζητητέον εἴτε ποιεῖ, είτε ἐποίησε ποτε, εἴτε καὶ μέλλει ποιεῖν τὸ ὅ τί ποτε ; η'. Καὶ εἴτε ἐποίησεν, εἴτε ποιεῖ, εἴτε ποιήσει; θ'. Καὶ τί ποιεῖ, καὶ πῶς ποιεῖ, είτε μετὰ βουλῆς, εἴτε καὶ ἄνευ βουλῆς; ε'. Καὶ εἰ μετὰ βουλῆς, ὀργάνῳ κεχρημένος, ἄνευ ὀργάνου ; ια΄. Καὶ εἰ ἄνευ βουλῆς, πότερον ἀλόγως ποιεί ἄνευ διανοίας καὶ ἐπισκέψεως, ἢ μετά τινος ἐπικρί σεως ; ι6'. Καὶ εἰ μετὰ ἐπικρίσεως, τίνος ἐνδείᾳ ἐπικρί σεως δεῖται ; εἰ δὲ ἀκρίτως, ποίῳ τῷ λόγῳ διερευνη τέον. ιγ'. Καὶ εἰ δοίημεν γίνεσθαί τι παρ' αὐτοῦ, τότε ρον τὸ γινόμενον ἄφθαρτον ἡ φθαρτόν; καὶ εἰ μὲν φθαρτόν, ἀποροῦμεν εἰ τὸ ὅλως γενητὸν ἄφθαρτον δύναται εἶναι, καὶ ποίῳ τῷ λόγῳ ; Καὶ εἰ φθείρεται, τί διαφέρει τὰ τοῦ ἀθανάτου ἔργα τῶν ἀνθρωπίνων (18); ποίῳ λόγῳ. • - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. quod gignitur, gignatur quidem secundum causam, non vero secundum tempus: quomodo Græci di- cunt, mundum genitum esse secundum causam, non autem secundum tempus ? quomodo æternus est et ingenitus, cum annus non sit aternus, sed ex circuitu dierum complurium constet ? quæ in anno sunt? QUESTIONES GRÆCÆ AD CHRISTIANOS De incorporeo, et de Deo, et de Resurrectione mortuorum. - an sit incorporeum? extra corpus, et num sit ipsum in seipso incorpo- reum ? reum, et an corpore non pulchrius incorporeum? melius anima, veluti Deus? ritve aliquando, facturusve sit quidpiam aliquando? fate, an præter voluntatem? 10. Et si suapte voluntate, instrumentone usus, an absque instrumento? rationem facit sine cogitatione et deliberatione, an eum aliqua judicii consideratione? consideratione opus habet? Sin absque considera- tione, quanam ratione investigandum. quod fit, incorruptibile an corruptibile? Ac si qui- dem incorruptibile, dubitamus an quod omnino fa- elum sit, incorruptibile esse possit, et qua ratione? Et si interit, qua re differunt immortalis opera ab 16. Si feri non potest, tempore exstante, ut id A ις. Εἰ ἀδύνατον χρόνου ὄντος τό γενόμενον γενέ- 17. Si fieri non potest ut mundus absque anno sit, 18. Si annus genitus, quomodo ingenita et æterna 4. Unde constat an aliquid sit incorporeum, et Β 2. Unde constat, ipsum in seipso esse posse 5. Unde patet an corpore pulchrius sit incorpo- 4. Quid est incorporeum: utrumne anima, an 5. Qua re differt anima a Deo ? 6. Et unde liquet an prorsus sit Deus ? 7. Ac si Deus est, quærendum num faciat fece- 8. Et an fecerit, faciatve, facturusve sit? 9. Et quid faciat, et quomodo faciat, sua volun- C 11. Et si præter voluntatem, utrum etiam præter 12. Et si cum consideratione, qua re indigens 13. Et si demus fieri quidquam ab eo, num id D (18) Ανθρωπινων. Deest και γάρ, aut aliquid simile. Paulo ante leg. καὶ εἰ μὲν ἄφθαρτον .. xai

πολλαπλασίονα χρόνον πολλάκις πολλὰ τούτων δια- μένει τοῦ ποιήσαντος αὐτοῦ φθαρέντος, αὐτὰ ἄφθαρτα, ἣν τέως ὡς ἐπ' οἰκοδόμων... τοιούτων (19). ιδ. Καὶ εἰ φθείρεται τὸ γινόμενον παρὰ τοῦ Θεοῦ, τίνος κακίᾳ φθείρεται, τοῦ ποιήσαντος ἢ τοῦ γεγο- νότος, ἤ τινος ἔξωθεν ὑπεναντίου γινομένου τῷ ποιή- σαντι; Ο τι δ᾽ ἂν αὐτῶν ὑποθώμεθα, δῆλον, ὅτι τοῦ ποιήσαντος ἡ κακία. Είτε γὰρ τὸ γεγονὸς διά τινα ἔμφυτον ἑαυτοῦ κακίαν ὀφείλει φθαρῆναι, δ ποιήσας αἴτιος, ὅτι τοιοῦτον αὐτὸ ἐποίησεν, ὥστε ὑπολιμπάνεσθαι ἐν ἑαυτῷ κακόν τι· εἴτε ἔξωθέν ἐστί τι ὑπεναντίον τῷ ποιήσαντι, καὶ οὕτως κακία τοῦ πεποιηκότος, διὰ τὸ μὴ δύνασθαι κατακρατεῖν τῶν ἐναντίων· εἴτε ἐκ τοῦ ποιήσαντος ἡ κακία, τιμύδηλον, ὡς αὐτὸς ὁ κακός. Ταῦτα μὲν περὶ τούτων, τέως ἐκ πολλῶν ὀλίγα· εἰ γὰρ ἐθέλομεν, ζητητέον καὶ τί ἐστι σῶμα καὶ ἐκ τίνων τὸ σῶμα, καὶ τὰς ἐπὶ τούτοις ἀπορίας. Ταῦτα δὲ τέως ἐάσαντες ὡς ἐνούντων (20) μηδὲν τῶν ἀπόρων, τέως τῶν γενναιο τέρων ὄντι θαύματος ἀξιουμένῳ ἀπὸ τῶν περὶ τῆς ἀναστάσεως λόγων. Εν γάρ τι τῶν εὐτελῶν (21) ἀπόρων τῶν παρὰ τοῖς λιθοκαρδίοις κινουμένων ἐστὶ καὶ τοῦτο. Εἰ γὰρ δεῖ, φησί, σώους ἀνίστασθαι τοὺς τετελευ τηκότας, πῶς, εἰ συμβαίη ἄνθρωπον ἀποθανεῖν εἰς θάλατταν, εἶτα βρωθέντα τοῦτον ὑπὸ ἰχθύων, αὖθις ὑπὸ ἄλλων ἀνθρώπων καταβρωθῆναι διὰ μέσων τῶν ἰχθύων, πῶς ἂν ἀναλάβοι τὰς σάρκας τὰς εἰς ἄλλους ἀνθρώπους καταδαπανηθείσας ; "Η γὰρ τοῦτον ἀνάγκη παρὰ τὰς σάρκας ἀναστῆναι ὡς ἔφαγον οἱ ἄλλοι ἄνθρωποι διὰ μέσων τῶν ἰχθύων, καθώς πολλάκις εἴρηται· ἢ ἐκείνους, μέλη τῶν ἑαυτῶν σαρκῶν ἀπαι τουμένους, ἀποθέσθαι καὶ ἐλλιπεῖς γενέσθαι, ἵνα ἀποπληρώσωσι τὸ ἐλλεῖπον τῶν ὑπ' αὐτῶν ἀδίκως καταβρωθέντων. Καὶ ταῦτα οἷα γελώντες οἱ λιθο κάρδιοί φασιν. Ἐγὼ δὲ παρακαλῶ ἐκτὸς ἀπορίας κατασκευαστικὸν λόγον τῆς ἀναστάσεως μαθεῖν, τὸν ἐξ ἀνάγκης ἀποδεικνύντα, ὅτι ἀνάγκη εἶναι ἀνάστα σιν διά τινων ἀποδεικτικῶν καὶ ἀληθῶν λόγων. Τῶν γὰρ ἀποδείξεων ἐῤῥωμένων ταῖς ἀληθείαις, οὐδένα τῶν ἀποριῶν λόγον εὖ ἴστε ποιήσομαι· καὶ γὰρ ἄτοπον καὶ φιλόνεικον πρὸς ἐῤῥωμένην ἀπόδειξιν ἐθέλειν ἐρίζειν. ΑΠΟΚΡΙΣΕΙΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΑΙ πρὸς τὰς προῤῥηθείσας ἐρωτήσεις ἀπὸ τῆς εὐσε βείας τῶν φυσικῶν λογισμών. Οὗτοι οἱ λόγοι οὐκ εἰσὶ λογικαὶ ἀπορίαι, ἀλλ' έρω τήσεις άτεχνοι. Ο γὰρ λόγος ὁ κατασκευάζων λογικὰς ἀπορίας, ἐν τοῖς ἀκολούθως πως λεγομένοις συνά- γει (22) τὸ ἄτοπον· οἷον, μόνος ὁ ἄνθρωπος γελαστι- κόν' παν γελαστικόν ζῶον· μόνος ἄρα ὁ ἄνθρωπος ζῶον ἐστι, ἦν τέως τῶν γενναιοτέρων τι καὶ θαύματος ἄξιον. Β ε. 15. εἰς λύσιν τῶν ἀπόρων. οὐκ εὐτελῶν. QUÆSTIONES GRÆCÆ AD CHRISTIANOS. A humanis ? nam horum plurima sape ad multipli- ut monuit Sylburgius, qui illud pa- rum huc facere observat. Forte eliam cata tempora, eo a quo facta sunt corrupto, perma- nent ipsa incorrupta, sicut in architectis similibus- que cernere est. tio interit, factorisne, an ejus quod factum est, an cujuspiam externi, quod creatori sit contrarium? Quodcunque vero horum posuerimus, perspicuum est conditoris fore vitium. Sive enim id, quod factum est, ob insitum sibi vitium exitio est obnoxium; conditor in causa, quod tale ipsum condiderit, ut mali aliquid in eo residuum esset. Sin extrinsecus aliquid sit quod creatori adversetur, sic quoque creatoris vitium erit, propterea quod vincere con- traria nequeat. Tum autem, si creatoris vitium sit, liquet eum esse vitiosum. Atque hæc de hisce in praesentia ex multis pauca ; nam si vellemus, quæ rendum etiam esset quid sit corpus, et quibus ex rebus corpus, et quæ de bis moventur dubia. Ve- rum bisce relictis, ut nullius momenti quæstioni- bus, gravius quidpiam et mirabilius ex ea, quæ de resurrectione est, disputatione proponamus. Hæc enim una est ex gravibus quæstionibus, quæ ab ho- minibus saxeo corde præditis moventur. Nam si, inquit, homines mortuos resurgere oportet integros: si accidat ut homo in mari pereat, ac deinde a piscibus voratus, rursum aliis homi- nibus, qui pisces eos ederint, esca fiat: quomodo carnes suas ab aliis hominibus consumptas recupe- rabit? Vel enim hunc necesse est sine carnibus re- C surgere, quas alii homines interveniente piscium esu, ut saepe dictum est, comederunt, vel istos car- nium suarum repetitas partes deponere et mancos fieri, ut quos inique voraverunt, in his id quod deest expleant. Atque hæc quasi per ridiculum di- cunt homines saxeo corde. Ego autem obsecro, ut absque dubitatione ediscam rationem, quæ resurre- ctionem astruat, eamque necessariam esse certis et veris argumentis demonstret. Nam si vere solida sint argumenta, scitote me nullam dubitationum rationem habiturum. Absurdum enim est et jur- giosum, contra firmam demonstrationem velle rixari. D CHRISTIANÆ RESPONSIONES ad quæstiones propositas, ex naturalibus pietatis ra- tionibus desumptæ. Hi sermones non sunt petitæ ex ratione dubi- tationes, sed interrogationes sine arte. Nam quæ pe titas e ratione dubitationes construit oratio, ea in bis, quæ quodammodo consequentia sunt, absur- dum colligit, velut, solus homo ad ridendum babi- legendum nisi legamus (19) Τοιούτων. Legendum καὶ τῶν τοιούτων ἰδεῖν (20) Ενούντων. Lego ἀνυόντων et mox ζητητέον 14. Et si interit quod a Deo est factum, cujus vi- (21) Τῶν εὐτελῶν. Secum pugnabis sententia (22) Συνάγει. Glarom. συνάγοι

Α αἴπερ εἰσὶν ἀκόλουθοι προτάσεις μὲν, ἄτοπον δὲ τὸ συμπέρασμα. Ἐν δὲ τοῖς προκειμένοις λόγοις οὐδὲν ἄτοπον κατὰ ἀκολουθίαν συνήχθη· διὸ οὐκ εὐλόγως ἐκλήθησαν ἀπορίαι. Εἰ ἀδύνατον τὸ αὐτὸ τὰ αὐτὰ καὶ ἀγνοεῖν καὶ γινώσκειν (ἐπὶ παντὸς γὰρ ἀληθῆ τὴν κατά φασιν εἶναι δεῖ ἡ τὴν ἀπόφασιν)· πῶς ὁ ἀγνοῶν εἰ ἔστιν ἀσώματον, γινώσκει βούλησίν τε καὶ ἐπίκρισιν, διάνοιάν τε καὶ ἐπίσκεψιν, νοῦν τε καὶ λόγον, ἅτινά ἐστι τοῦ ἀσωμάτου ἐνεργήματα ; Τὸ γὰρ ἐν ἀγνωσίᾳ τῆς τοῦ ἀσωμάτου ὑπάρξεως για γώσκειν τοῦ ἀσωμάτου τὰ ἐνεργήματα τῶν οὐκ εἰδό- των φασίν ἐστι. Τὸ κατασκευάζειν ἀπορίαν, καὶ λύειν ἀπορίαν, οὐκ ἔστιν αἰσθήσεως τοῦτο, οὐδὲ σώ ματός ἐστι. Τὸ δὲ μὴ ὂν σώματος, τοῦτο ἀνάγκη εξ και τοῦ ἀσωμάτου. Οθεν (23) ζητούμεν τῆς τοῦ ἀσωμάτου ὑπάρξεως τὴν δήλωσιν; εἰ μὲν γὰρ τὸ ζητείν περί τινος, εξ ἔστιν ἢ οὐκ ἔστι, λόγου ἐστίν· ὁ δὲ λόγος τοῦ λογικοῦ ὑπάρχει ἐνέργημα.· ἄλογον δὲ τὸ σῶμα καθ᾿ ἑαυτό δῆλον, ὅτι ἔστι τι ἀσώματον, ᾧ ἴδιον ὑπάρχει τὸ ζη- τεῖν καὶ κρίνειν. Αλλο. Τῷ μὴ ὁμολογοῦντι εἶναί τι ἀσώματον, ἀνοίκειον ὑπάρχει τὸ λόγῳ ζητεῖν καὶ κρίνειν, εἰ ἔστι τι ἀσώματον. Αλογον γὰρ τὸ κεχρῆσθαι μὲν ταῖς τοῦ ἀσωμάτου ἐνεργείαις, ἀγνοεῖν δὲ τοῦ ἀσω μάτου τὴν ὕπαρξιν. Αλλο. Δύο εἰσὶν ἐν ἡμῖν καταληπτικαὶ τῶν πραγ μάτων δυνάμεις, ή τε αἴσθησις καὶ ἡ νόησις· ὧν αἱ ἐνέργειαι τοσούτῳ ἀλλήλων διαφέρουσιν, ὅσῳ τὰ ὑπὸ θατέρου καταλαμβανόμενα μὴ δύνασθαι καταλαμβά νεσθαι ὑπὸ τοῦ ἑτέρου. Αλλ' ἐπειδὴ πᾶσαι δυνάμεις οὐσιῶν εἰσι δυνάμεις, διὰ τοῦτο ἀνάγκη εἶναι εὐσίας δύο, ὧν τῆς μὲν ἴδιον τὸ αἰσθάνεσθαι, τῆς δὲ τὸ νοεῖν. Ἀλλ᾽ εἰ τοῦτο, ἔστιν ἄρα οὐσία τις ἀσώματος, ἧς ἴδιον ὑπάρχει τὸ νοεῖν, ὥσπερ τὸ αἰσθάνεσθαι τῷ σώ ματι. Αλλο. Εἰ ἔστι τι ἔμψυχον, ἀνάγκη εἶναι τὴν ψυ χήν τῇ γὰρ τῆς ψυχῆς μετοχῇ τὸ ἔμψυχον ὑπάρχει ἔμ ψυχον. Εἰ ἡ ἐπιστήμη οὐκ ἔστιν ἐφ' ἑαυτῆς, ἀλλ' ἐν τῇ ψυχῇ, ἀνάγκη άρα εἶναι τὴν ψυχὴν ἐφ' ἑαυτῆς, ἐν ῇ ὑπάρχει ἡ ἐπιστήμη. Αλλο. Εἰ τὸ μὲν σῶμα δεῖται τῆς ψυχῆς πρὸς τὸ ζήν τε καὶ αἰσθάνεσθαι, ἡ δὲ ψυχὴ οὐ δεῖται τοῦ σώ ματος οὔτε πρὸς τὸ ζῆν οὔτε πρὸς τὸ νοεῖν, ἕτερον ἄρα ἡ ψυχὴ παρὰ τὸ σῶμα. Αλλο. Εἰ ἡ μὲν ψυχὴ προστάσσει τῷ σώματι, τὸ δὲ σῶμα ὑπουργεῖ τοῖς τῆς ψυχῆς προστάγμασιν, έτε- ρον ἄρα τι ἡ ψυχὴ παρὰ τὸ σῶμα. Αλλο. Εἰ ἡ μὲν ψυχή τεχνίτου λόγον ἐπέχει, τὸ δὲ σῶμα ὀργάνου, οὐ ταὐτὸν δὲ ὑπάρχει τῷ τεχνίτῃ τὰ ὄργανα, οὐ ταὐτὸν ἄρα τῇ ψυχῇ τὸ σώμα. Αλλο. Εἰ πρῶτος ὁ λόγος, καὶ ὕστερον τὸ κατὰ τὸν λόγον (ἐν μὲν γὰρ τῇ ψυχῇ ὁ λόγος, ἐν δὲ τῇ ὕλῃ τὸ κατὰ τὸν λόγον), ἕτερον ἄρα τι ἡ ὕλη παρὰ APPENDIX. - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. · lis, quidquid ad ridendum habile est, animal est ; solus ergo homo animal; quæ quidem sunt conse- quentes propositiones, sed absurda conclusio. In pro- positis autem sermonibus nibil absurdi colligitur con- secutione quare immerito vocati sunt dubitationes. : Si fieri non potest, ut idem eadem ignoret et no- rit, nam in re quavis affirmationem veram esse oportet aut inficiationem: quomodo is qui nescit num incorporeum sit, voluntatem et consideratio- nem, cogitationem et deliberationem, mentem et rationem scit, quæ sunt incorporei operationes? Nam ignorare quidem incorporeum esse, nosse au- tem incorporei operationes, eorum est qui quid di- cant nesciunt. Dubitationem instituere et solvere, non est sensus, nec corporis. Quod autem corporis p non est, id incorporei esse necesse est. Cur incorporei exsistentiæ declarationem quæri- mus? Nam si quærere de aliqua re utrum necne sit, disputatio est; disputatio autem illius est ope- ratio, quod ratione praditum est, rationis autem cor- pus per se expers, perspicuum est aliquid esse in- corporeun, cujus proprium est quærere et judicare. Aliud. Ei qui non fatetur esse aliquid incorpo- reum, non convenit ratione quærere et judicare an aliquid sit incorporeum. Præter rationem enim est uti quidem incorporei operationibus, incorporeum autem esse ignorare. Aliud. Duæ sunt in nobis comprehendendarum re- rum facultates, sensus et intelligentia, quarum ope- C rationes tantum inter se distant, quantum ea quæ ab altera comprehenduntur, comprehendi ab altera nequeunt. Sed cum omnes facultates essentiarum sint facultates, duas necesse est essentias esse, quarum alterius sit sensus, alterius intelligentia. Quod si ita est, erit certe essentia quædam incor- porea, cujus proprium est intelligere, ut sentire corporis. Aliud. Si quid animatum est, animam esse ne- cesse est; animæ enim communicatione animatum est animatum. Si scientia in se ipsa non est, sed in anima, necesse sane est, animam in seipsa esse, in qua sit scientia. Aliud. Si corpus anima indiget ut vivat et sen- tiat, anima vero non indiget corpore, neque ut vivat neque ut intelligat aliud profecto anima a corpore. : Aliud. Si anima imperat corpori, corpus autem animæ imperio deservit: aliud utique anima quam corpus. Aliud. Si anima artificis instar est, corpus autem instrumenti, non idem autem est artifici instru- mentum : non ergo idem animæ corpus. Aliud. Si primum est ratio, et posterius quod ra- tione fit (in animo namque est ratio, in materia autem quod ratione fit); aliud certe materia ab D B (25) Ὅθεν. Leg. πόθεν. Μor leg. λόγος ἐστίν.

τὴν ψυχήν. Τὸ δὲ ὅλης. ἕτερον, τοῦτο καὶ σώματος Έτερον. Αλλο. Εἰ τὸ μὴ ὂν σῶμα οὐδὲ οὐσία ἐστὶ, πῶς διαιρεῖται ἡ οὐσία εἰς σῶμα καὶ ἀσώματον, τοῦ διαιρουμένου ἀνάγκῃ ὑπάρχοντος ἐν τοῖς εἰς ἃ διαι ρεῖται ; ΕΡΩΤΗΣΙΣ. Εἰ ἔστι τι ἀσώματον, πόθεν δῆλον, ὅτι αὐτὸ ἐφ' ἑαυτοῦ δύναται εἶναι ; 'ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Οὗ τῇ παρουσίᾳ τὸ σῶμα τὸ καθ' ἑαυτὸ ζωῆς τε καὶ αἰσθήσεως καὶ διανοίας ἀμέτ- οχον (25), καὶ τῇ ἀπουσίᾳ πάλιν νεκρόν τε καὶ ἀναίσθητον καὶ ἀδιανόητον γίνεται, τοῦτο ἀνάγκη εἶναι ἐφ' ἑαυτοῦ, ὡς τῇ ἑαυτοῦ φύσει ὑπάρχον ἄφθαρ- του. Αλλο. Το κατασκευάζειν ἐπιστημόνως τὰς λογι νὰς ἀπορίας, καὶ ταύτας ὁμοίως ἐπιστημόνως λύειν, Β οὐκ ἔστιν αἰσθήσεως ἔργον. Ομολόγηται γὰρ τὸ μὴ δύνασθαι τὴν αἴσθησιν ουσίας τε καὶ ἀληθείας ἐφά- πτεσθαι γνώσεως. Εἰ δὲ τοῦτο, καὶ ἐπιστήμης μὲν ἔστι τὸ ἐφάπτεσθαι οὐσίας τε καὶ ἀληθείας γνώ- σεως, αἰσθήσεως δὲ οὐκ ἔστι· τὸ δὲ μὴ ὂν τῆς αἰσθήσεως οὐδὲ σώματός ἐστιν· ἀνάγκη ἄρα εἶναί τι ἀσώματον ἐφ' ἑαυτοῦ, ἐν ᾧ ὑπάρχει ἡ ἐπι- στήμη. Αλλο. Εἰ δεῖ τὴν οὐσίαν εἶναι ἐφ' ἑαυτῆς, διαιρεῖ ται δικὴ οὐσία κατὰ τὴν πρώτην διαίρεσιν εἰς σῶμα καὶ ἀσώματον, πῶς οὐκ ἔστι τὸ ἀσώματον οὐσία · ἐφ' ἑαυτῆς ὑπάρχουσα ; Αλλο. Τὸ δυνάμενον ἑαυτὸ χωρίζειν τοῦ προσπά σχειν σώματι, καὶ μὴ φθείρεσθαι, δύναται καὶ χωρι- - σθῆναι τοῦ σώματος καὶ μὴ φθείρεσθαι· διὸ κάλλιον καὶ τιμιώτερόν ἐστι τοῦ σώματος, ὡς αἴτιον ὑπάρχον τοῦ καλὸν εἶναι τὸ σῶμα τῇ αὐτοῦ παρουσίᾳ. Τὸ τοιοῦ φαμεν εἶναι τὴν λογικὴν ψυχὴν, πνεῦμα οὖσαν, νοερόν, ζωτικήν τε καὶ γνωστικὴν καὶ αὐτοκίνητον· · ἧς ὁμοουσίους εἶναί φαμεν τούς τε ἀγγέλους καὶ τοὺς δαίμονας. Καὶ καθόλου εἰπεῖν, πᾶν ἐνούσιον τὸ ὑπό στὰς μὴ δυνάμενον (26) κρατεῖσθαι, σῶμά ἐστι τῷ κρατοῦντι αὐτό. Καὶ τὸ θεῖόν φαμεν εἶναι ἀσώματον, οὐχ ὅτι ἔστιν ἀσώματον (ἐπέκεινα γάρ ἐστιν ὁ Θεὸς τῇ αὐτοῦ οὐσίᾳ, ὥσπερ τοῦ σώματος, οὕτω καὶ τοῦ ἀσωμάτου, ὡς ἑκατέρου τούτων ὑπάρχων δημιουρ γός· οὐδὲ γὰρ ἐποίησεν ὁ Θεὸς ὁ αὐτὸς ὑπάρχει), ἀλλ᾿ ὥσπερ εἰώθαμεν ἐν τοῖς παρ' ἡμῖν τιμιωτέροις ὑλικοῖς ἀεὶ γεραίρειν τὸ θεῖον, οὕτω καὶ ἐν τοῖς ὀνό- μασιν, οὐχ ὡς τοῦ Θεοῦ τούτων δεομένου, ἀλλ' ἡμῶν τὴν περὶ αὐτοῦ ἔννοιαν αὐτοῖς ἐνδεικνυμένων. Τούτῳ οὖν τῷ τρόπῳ ὀνομάζομεν αὐτὸν ἀσώματον, καίτοι εἰδότες αὐτὸν ἐπέκεινα ὑπάρχοντα τοῦ ἀσωμάτου, ὡς τούτου δημιουργόν. Κείσθω δὲ ὅλως καὶ τοῦτο ἐν τῷ λόγῳ δεικτικὸν ὑπάρχον τοῦ εἶναί τι ἀσώματον. Εἰ δὲ μηδὲν ἦν ἐν τοῖς οὖσιν ἀσώματον, οὐδ᾽ ἂν τὸ σῶμα. Ἀλλ᾽ ἐπειδή ἐστί τι ἀσώματον, ὥσπερ ἐστί τι σῶμα, ζῇ τε καὶ αἰσθάνεται καὶ διανοείται. μὴ δυνάμενον. QUÆSTIONES GRÆCÆ AD CHRISTIANOS. A animo. Quod vero a materia aliud est, id aliud · quoque a corpore.. . · Aliud. Si id quod corpus non est, neque substan- tia est: quomodo substantia dividitur in corpus et incorporeum, cum id, quod dividitur, necessario in eis sit in quæ dividitur? QUAEST. II. Si quid est incorporeum, unde li- quet id in seipso esse posse? RESP. Cujus et præsentia corpus, quod per se exsistit, vitæ, sensus et notionis fit particeps (24), et absentia rursus mortuum, ac sine sensu et cogi- tatione : id necesse est in seipso esse ut sua natura incorruptibile. Aliud. Petitas e ratione dubitationes scienter in- stituere, easdemque itidem scienter solvere, non sensus est opus. Constat enim, non posse sensum essentia et veritatis attingere cognitionem. Atque hoc si sic se habet, ac scientia est attingere essentiæ et veritatis cognitionem, sensus vero nequaquam : quod autem sensus non est, id nec corporis est : necesse est profecto esse aliquid incorporeum in seipso, in quo scientia sit. Aliud. Si essentiam in seipsa esse oportet, [divi- ditur autem essentia, secundum primam divisio- nem, in corporeum et incorporeum), quomodo in- corporeum essentia non est in seipsa exsistens? Aliud. Quod potest seipsum separare ab affectio- nibus, quæ cum corpore sentiuntur, nec tamen pe C rire, id potest et a corpore separari nec perire : unde pulchrius et præstantius est corpore ; quippe cum in causa sit sua præsentia, cur pulchrum sit corpus. Rem ejusmodi dicimus esse animam . ra- tione præditam, quæ est spiritus, intelligens, vita- lis, notionibus abundaus et per se mobilis. Huic consubstantiales esse dicimus angelos et dæmones. Atque, ut verbo dicam, quidquid substantiale ab aliquo teneri potest, id corpus est ei a quo tenetur. Ac Deum quidem dicimus esse incorporeum, non quod incorporeus sit (est enim Deus essentia sua ut ultra corpus, ita et ultra incorporeum, ut utriusque conditor : neque enim ea fecit Deus quæ ipse est); sed quemadmodurn solemus materialibus rebus, D quæ apud nos pretiosiores sunt, Deum semper ve- nerari, ita et nominibus, non quod eis Deus indi- geat, sed ut nostram de Deo sententiam per ea de- claremus. Hoc igitur modo illum vocamus incor- poreum, quamvis sciamus eum esse ultra incorpo- reum, ut illius conditorem. Maneat autem et hoc omnino in disputatione fixum, ut quod esse aliquid Incorporeum demonstret. Quod si in rebus nibil esset incorporeum, neque etiam corpus esset. Sed ceps dicitur, id non ex hujus Scriptoris, sed ex illius adversariorum sententia dicitur. Hi enim cum substantiam incorpoream in homine non agnoscerent, cogebantur corpori attribuere quid- quid homo cogitat et novit. cum Sylburgio addere tionem probat guntur. . Tollendam nega- Sylburgius ex his quæ infra le- (24) Quod corpus notionis et cogitationis parti- (25) Αμέτοχον. Legere malim μέτοχον, quam (26) Tô ..

Α διὰ τοῦτο ἀνάγκη τοῖς ἐναντίοις ονόμασι τὰ ἐναντία αλλή λων διαστέλλειν. Καὶ γὰρ τὸν Θεὸν καλοῦμεν ἄκτιστον, τῷ τοῦ ἀκτίστου ὀνόματι τῶν κτιστῶν αὐτὸν διαστέλλον τες. Καὶ εἰ μὴ ἦσαν τὰ κτιστὰ, οὐδὲ Θεὸς τούτων διε- στέλλετο τῷ τοῦ ἀκτίστου ὀνόματι. Κατὰ ταύτην ούν τὴν γινομένην τῷ τοῦ ἀκτίστου ὀνόματι διαστολὴν δείκνυται ὁ Θεὸς σωμάτων τε καὶ ἀσωμάτων ὑπάρ χων ἐπέκεινα. Εἰ γὰρ τὸ κτιστὸν ὄνομα πάντα συλ λήβδην περιέχει τὰ σώματά τε καὶ τὰ ἀσώματα, δῆ- λον, ὅτι ὁ τούτῳ τῷ ὀνόματι τῶν κτιστῶν διαστελλό μενος ἐξ ἀνάγκης καὶ σωμάτων τε καὶ ἀσωμάτων διέσταλται. Καὶ ὅπερ πρόσεστι τοῖς ἄλλοις ἀσωμάτ τοις, τὸ μὴ κρατεῖσθαι ὑπὸ σωμάτων, τοῦτο πρόσεστι καὶ τῷ Θεῷ, ὡς τῷ ἀσωμάτῳ οὐχὶ, ἀλλ' ὡς τῷ ἐπέ κεινα τοῦ ἀσωμάτου. Καὶ ἐπειδὴ τὸ μὴ ἔχειν δημιουρ γὸν καὶ δεσπότην τοῦ ἔχειν δημιουργὸν καὶ δεσπότην τιμιώτερόν ἐστι, διὰ τοῦτο τὸν Θεὸν καλοῦμεν ἄκτι στον. Τὸ γὰρ ὑπάρχον ἄκτιστον οὔτε δημιουργὸν δύο ναται ἔχειν οὔτε δεσπότην. Ὡσαύτως δὲ, ἐπειδὴ τὸ μὴ κρατεῖσθαι ὑπό τινος τοῦ κρατεῖσθαι τιμιώτερόν ἐστι, διὰ τοῦτο καλοῦμεν αὐτὸν ἀσώματον. ΕΡΩΤΗΣΙΣ. Πόθεν δῆλον εἰ ὅλως ἔστι Θεός; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Έκ τῆς τῶν ὄντων συστάσεώς τε καὶ διαμονῆς. Οὐ γὰρ ἂν ἦν τὰ ὄντα, μὴ τοῦ Θεοῦ προϋπάρχοντος αὐτῶν, τοῦ πάντα τὰ μέρη τῆς κτί σεως χρειωδῶς πρὸς λυσιτέλειαν τῆς ὅλης κτίσεως ὑποστησαμένου, τοῦ ἡμῖν γνωσθέντος διὰ προῤῥήσεως καὶ διδασκαλίας τῶν προφητῶν τε καὶ τοῦ Κυρίου και Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τῶν αὐτοῦ ἀποστόλων λόγοις θείαις δυνάμεσι μεμαρτυρημέν νοις. ΕΡΩΤΗΣΙΣ. Εἰ ποιεῖ Θεὸς, ἢ ἐποίησεν, ἢ μέλλει ποιεῖν, μετὰ βουλῆς, ἢ ἄνευ βουλῆς; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ἐποίησεν ὁ Θεὸς, καὶ ποιεῖ, καὶ ποιήσει διὰ τῆς οἰκείας βουλήσεως. Εποίησε γὰρ τὴν κτίσιν οὐκ οὖσαν πρότερον βουληθεὶς αὐτός (27)· ἢν τῇ ἑαυτοῦ προνοίᾳ ἐν τῷ εἶναι διατηρεῖ· ὅπερ ἐστὶ ποιεῖ· ἦν καὶ μέλλει ἀνακτίζειν, καὶ εἰς τὴν βελτίονα ἀγαγεῖν κατάστασιν διὰ τῆς ἀνακτίσεως· ὅπερ ἐστὶ ποιήσει· ἵνα καθαρίσῃ αὐτὴν ἀπὸ πάσης ἀτοπίας τῆς ἐκ τῆς τῶν λογικῶν ῥαθυμίας συμβά σης αὐτῇ· οὐκ ἐκ τῆς ἐπικρίσεως τε καὶ ἐπισκέψεως ὕστερον εὑρὼν τὸ βέλτιον, ἀλλὰ ἄνωθεν καὶ πρὸ τῆς τοῦ κόσμου ποιήσεως ἦν αὐτῷ δεδογμένον τὸ ποιεῖν. οὔτε γὰρ πρὸς γνῶσιν οὔτε πρὸς δύναμιν δυνατόν προσγενέσθαι τῷ Θεῷ ὕστερον, δ μή πρότερον είχε. Δεῖγμα δὲ τοῦ βουλήσει τὸν Θεὸν ποιεῖν τὸν κόσμον τοῦτό ἐστι, τὸ, δυναμένου τοῦ Θεοῦ πλείονας ποιεῖν ἡλίους, οὐκ ἐποίησε πλείονας, ἀλλ᾽ ἕνα μόνον ἐποίη σεν. Ὁ γὰρ μὴ δυνάμενος πλείονας ποιῆσαι ἡλίους, οὔτε ἕνα δύναται ποιεῖν· καὶ ὁ τὸν ἕνα ἥλιον δυνά μενος ποιῆσαι, ἐξ ἀνάγκης καὶ πλείονας δύναται ποιεῖν. Πῶς οὖν οὐκ ἐποίησεν ὁ Θεὸς πλείονας ἡλίους, βουληθέντος αὐτοῦ. APPENDIX. - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA, quia aliquid est incorporeum, sicut aliquid est cor- pus, propterea necesse est quæ contraria inter se sunt, nominibus secernere contrariis. Etenim Deum increatum dicimus, increati appellatione a rebus creatis eum secernentes. Et nisi res creatæ essent, neque Deus ab eis increati vocabulo secer- neretur. Hac ergo distinctione, quæ nomine increati nititur, Deum ultra corpora et incorporea esse ostenditur. Nam si nomen creati summatim corpo rea et incorporea complectitur, qui hoc increali nomine a creatis secernitur, hunc perspicitur ne- cessario et a corporibus et ab incorporeis secerni. Et quod aliis adest incorporeis, ut a corporibus non teneantur, id et Deo adest, non quidem ut incor- poreo, sed ut ultra incorporea. Et quia non habere opificem et dominum, præstantius est quam opificern habere et dominum ideo Deum vocamus increa- tum. Nam quod increatum est, neque opificem ha- bere potest, neque dominum. Similiter quia non teneri a quopiam, quam teneri, honorificentius est, idcirco eum vocamus incorporeum. QUÆST. III. 6. Unde liquet an prorsus sit Deus ? B RESP. Ex rerum quæ exstant constitutione, et perseverantia. Non enim ea exstarent quæ exstant, .isi Deus prius quam illa exstitisset, qui partes creaturæ omnes utiliter ad commodum universæ creaturæ constituit, ac cognitus nobis est per præ- dictionem et doctrinam prophetarum et Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi, apostolorumque ejus C prædicationem, quæ divinarum virtutum testimonio confirmata est. QUÆST. IV. 7, 8, 9. An Deus facit, an fecit, an facturus est ? Et si fecit, utrum voluntate, an sine voluntate? RESP. Fecit Deus, et facit, et facturus est, pro- pria sua voluntate. Fecit enim creaturam, quæ an- tea non erat, ipse volens : hanc sua ipsius provi- dentia conservat ut sit, quod quidem est facere. Illam etiam instauraturus est et in meliorem statum instaurando perducturus; quod quidem est factu- rum esse, ut eam expurget ab omni labe, quam ei ratione utentium vecordia aspersit; nequaquam di- judicando et considerando id quod melius est postea inveniens, sed ab initio et ante mundi creationem statutum illi erat facere. Neque enim ad cognitio- nem aut potestatem Deo quidquam accedere potest, quod prius non habuerit. Quod autem volens Deus fecerit mundum, illud argumento est, quod cum plures soles facere posset, non plures fecerit, sed unum duntaxat. Nam qui plures non possit soles facere, is nec unum possit, et qui unum potest fa- cere, necessario et plures potest. Quomodo igitur Deus plures soles non fecit, quos poterat facere, nisi quia noluit plures facere? Quod si quos non D miliaris est, nempe (27) Βουληθεὶς αὐτός. Ad marginem utriusque codicis apponitur alia lectio, quae huic scriptori fa

οὓς ἐδύνατο ποιεῖν, εἰ μή τι ἄρα οὐκ ἐβούλετο πλείο- νας ποιεῖν ἡλίους; Εἰ δὲ οὓς οὐκ ἐποίησεν ἡλίους, βουλήσει οὐκ ἐποίησε, δῆλον ἄρα, ὅτι καὶ ὃν ἐποίησε, βουλήσει γε ἐποίησε· καὶ καθάπερ τὸν ἥλιον, οὕτω καὶ τὰ λοιπὰ πάντα τὰ μέρη της κτίσεως, τά τε ἄφθαρτα καὶ τὰ φθαρτά, τὰ ἐκ τῆς τοῦ Θεοῦ βουλῆς τό τε εἶναι (28) καὶ τὸ τοιάδε εἶναι ἔχοντα. ΕΡΩΤΗΣΙΣ. Εἰ άλλιον τὸ ἀσώματον τοῦ σώμα τος; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Εἰ ζωοῦται τὸ σῶμα καὶ διανοητι κὸν γίνεται, οὐ σώματος ἑτέρου παρουσίᾳ, ἀλλὰ τῇ τοῦ ἀσωμάτου, πῶς οὐκ ἔστι τὸ ἀσώματον τοῦ σώματος ὑπάρχον κάλλιον ; Ἄλλο. Εἰ ἐκ τῆς ὕλης καὶ τοῦ εἴδους ἐστὶ πᾶσα ἡ σωματικὴ οὐσία, καὶ οὐκ ἐκ τῆς ὕλης τὸ εἶδος, ἀλλ' ἀλλαχόθεν παραγίνεται τῇ ὕλῃ, πῶς οὐκ ἔστι τὸ Β ἐσώματον κάλλιον τῆς ὕλης, ἐξ οὗ παραγίνεται εἰς τὴν ὕλην τὸ εἶδος ; Αλλο. Εἰ οὐκ ἐνδέχεται γνωσθῆναι τὸ ἴσον τοῦ ἀνίσου ἀγνοουμένου, πῶς ἐνδέχεται γνωσθῆναι τὸ σῶμα τοῦ ἀσωμάτου ἀγνοουμένου ; Αλλο. Εἰ τὰ σωματικὰ πάντα ἐν σώματι μὲν υπάρχει ειδωλικῶς, ἡ ψυχὴ δὲ λογικῶς, πῶς οὐκ ἔστιν ἡ ψυχὴ ἀσώματος; Αλλο. Εἰ δυνατὸν τῇ ψυχῇ κατὰ νοῦν ἐνεργεῖν· ἐνεργεῖ δὲ κατὰ νοῦν ἡ ψυχὴ, ὅταν χωρίζῃ ἑαυτὴν πάσης αἰσθήσεως, πῶς οὐκ ἔστιν ἐφ' ἑαυτῆς ἡ ψυχή; ΕΡΩΤΗΣΙΣ. Τί διαφέρει Θεός ψυχῆς; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Η διαφέρει το δημιουργὸν καὶ δεσπό την εἶναι τοῦ δημιουργὸν καὶ δεσπότην ἔχειν, καὶ ᾖ & διαφέρει τὸ ὑπὲρ τὸ δν τοῦ ὄντος. ΕΡΩΤΗΣΙΣ. Εἰ μετὰ βουλῆς ποιεῖ ὁ Θεὸς, ὀργάνῳ κεχρημένος ἢ ἄνευ οργάνου; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. 'Ανενδεής ἐστιν ὁ Θεὸς παντὸς τοῦ ἔξωθεν τῆς ἑαυτοῦ φύσεως· καὶ ὥσπερ ἄνευ ὀργά- νου βούλεται, οὕτω καὶ ἄνευ ὀργάνου ποιεῖ. Εἰ γὰρ ἅμα τῷ βούλεσθαι αὐτὸν γενέσθαι τι, ὑφίσταται βου- ληθέντος αὐτοῦ, πῶς οὐ περιττή τῶν ὀργάνων ἡ χρῆσις (29) τῶν γινομένων ; ΕΡΩΤΗΣΙΣ. Εἰ ἄνευ βουλῆς ποιεῖ ὁ Θεὸς, πότε- ρον αλόγως ποιεῖ ἄνευ διανοίας καὶ ἐπισκέψεως ή μετά τινος ἐπικρίσεως; Καὶ εἰ μετὰ ἐπικρίσεως, τίνος ἐνδείᾳ ἐπικρίσεως δεῖται; Εἰ δὲ ἀκρίτως, ποίῳ τῷ λόγῳ ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ε γνωστὰ τῷ Θεῷ τὰ ἔργα αὐτοῦ, τὰ δὲ γνωστὰ λόγῳ ἐστὶ γνωστά· πῶς οὐ λόγῳ για νώσκει ὁ Θεὸς & ποιεῖ; Τὸ δὲ μετὰ διανοίας καὶ ἐπισκέψεως καὶ ἐπικρίσεως ποιεῖν τι, τῶν παρ' ἡμῖν τεχνιτῶν ἐστιν ἴδιον, τῶν τούτοις πρὸς ἄμεινον τέ- λος τῶν γινομένων ἀφικνουμένων· ὁ δὲ Θεός, ἅτε μήτε προσλαμβάνων γνῶσιν μήτε ἀποβαλών γνῶσιν, οὐδενὸς τούτων δεῖται. ΕΡΩΤΗΣΙΣ. Εἰ τὸ ὅλως γενητὸν δύναται ἄφθαρ τον εἶναι, ποίῳ τῷ λόγῳ ; ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. αν ἡ ἀφθαρσία ἐκ τῆς ἑτέρου βου- ποτὲ εἶναι. ή φύσις, χρήσις. ἡ φύσις. QUÆSTIONES GRÆCÆ AD CHRISTIANOS. A fecit soles, voluntate non fecit, liquet profecto et C apud Stephanum legebatur D quem fecit, voluntate factum esse, et quemadmo- dum solem, ita et alias omnes creaturæ partes, corruptioni non obnoxias vel obnoxias, quæ ex vo luntate Dei habent ut sint, atque ut tales sint. QUAEST. V. 13. An incorporeum pulchrius cor- pore? RESP. Si corpus vitam et intelligentiam recipit, non corporis alterius, sed incorporei præ- sentia: quomodo non pulchrius corpore incorpo reum? Aliud. Si quævis corporea substantia ex materia et forma constat, neque ex materia sed aliunde forma advenit materiæ: quomodo non pulchrius materia incorporeum, a quo forma advenit mate- ria? Aliud. Si æquale nosci non potest inæquali igno- rato quomodo nosci potest corpus, incorporeo non cognito ? Aliud. Si corporea omnia instar formæ in corpore sunt, anima autem ut ratione utens, quomodo anima incorporea non est? Aliud. Si auima instar mentis operari potest, operatur autem anima instar mentis, cum seipsam a sensu omni segregat: quomodo in seipsa non est anima? QUÆST. VI. 5. Quomodo differt Deus ab anima ? RESP. Ut opifex et dominus ab eo differt, quod opificem et dominum habet, et ab ente id quod supra ens est. QUÆST. VII. 40. Si voluntate Deus facit, num instrumento utens, aut sine instrumento? RESP. Non indiget Deus ulla re, quæ extra ipsius naturam sit, atque ut absque instrumento vult, ita et absque instrumento facit. Si enim simulatque vult aliquid, id exsistit eo volente, quomodo in- strumentorum creatorum supervacaneus non sit nsus ? QUEST. VIII. 11, 12. Si sine voluntate facit Deus, utrum citra rationem facit sine cogitatione et consideratione, an cum aliquo judicio? Et si cunı judicio, quanam re indiget ut ei opus sit judicio Si sine judicio, qua tandem ratione? RESP. Si nota sunt Deo opera ejus, quæ autem nota sunt, ratione nota sunt: quomodo non ratione Deus cognoscit ea quæ facit ? Porro cum cogitatione et consideratione et judicio aliquid facere, nostro- rum est artificum, qui per hæc ad eorum, quæ fa- ciunt, finem meliorem pertingunt ; Deus vero, cui neque ad cognitionem quidquam accedit, neque de cedit, nulla harum rerum indiget. QUAEST. IX. 13. Si id quod omnino genitum est, incorruptibile esse potest, quanam id ratione? RESP. Quorum incorruptibilitas ex alterius de gitur et in ipso contextu Stepha nus scripsit (28) Τό τε είναι. Ita emendavit Sylburgius quod (29) Ἡ χρήσις. In margine codicis Clarom. le-

Α λῆς ἐξήρτηται, ταῦτα οὐ δύναται ἀγενήτως άφθαρτα εἶναι· διὸ μόνον τὸν Θεὸν λέγομεν ἔχειν ἀθανασίαν, ὅτι ἐκ τῆς οἰκείας φύσεως, καὶ οὐκ ἐκ τῆς ἑτέρου βουλῆς, πρόσεστιν αὐτῷ ταῦτα. · Αλλο. Ο Θεὸς εἰ ὑπὲρ μὲν τοὺς ἀφθάρτους ἐστὶν, ὡς τούτων ποιητής, ὑπὲρ δὲ τὸ ἀγένητον ούτ ἔστιν· οὐδὲ γάρ ἐστιν τῶν ἀγενήτων δημιουργός οὐκ ἄρα ἔπεται τῷ ἀφθάρτῳ τὸ ἀγένητον. Αλλο. Εἰ ἄφθαρτός ἐστιν ὁ Θεὸς τῇ αὐτοῦ φύσει, ἄφθαρτος δὲ καὶ ἡ ψυχὴ τῇ ἑαυτοῦ (30) βουλήσει τοῦ δημιουργοῦ· πῶς ἐν τοσαύτῃ ἀφθαρσίας διαφορ ρα ἔπεται καθ᾿ ἡμᾶς (34) τῷ ἀφθάρτῷ τὸ ἀγένητον; Αλλο. Ειούν τελεῖ τι πρὸς σύστασιν τους εφθάρη οὖν τῶν, πως οὐκ εἰσὶ τῶν φθορίμων πραγμ ἄφθαρτα υπουργικά, τῆς αἰτίας τῆς ἀφθαρσίας α τῶν πρὸς τὴν τοιαύτην ἀγορης αυτής αργίας Ἀλλ᾽ εἰ τοῦτο, δηλον, ότι αφθαρτοι μένο στραφο τινὰ δύναταί τις ἔχειν, ει γεννησαν δὲ οὐκέτι· τὸ γὰρ ἀγένητον, χωρίς πάσης χρειώδους αιτίας, δεῖ ὑπάρ χειν ἀγένητον. Αλλο. Εἰ πρῶτον μὲν σῶμα τὸ στοιχεῖον, δεύτε ρον δὲ σῶμα τὸ ἐκ στοιχείων· τὸ δὲ ἐκ στοιχείων σῶμα οὐκ ἐνδέχεται εἶναι ἀγένητον ουδέν από νητον ὕστερον εἶναι δύναται γενητού πώς, εἰ ἔστι τὰ ἐκ στοιχείων σώματα ἄφθαρτα, οὐ γενητὰ ἔσονται άφθαρτα; Αλλο. Εἰ γενητὰ πάντα τὰ στοιχεῖα, πως εὐκλήσει ληρῶδες τὸ τὰ ἐκ στοιχείων λέγειν ἀγένητα, Ελγάρ ή ύλη καθ' ἑαυτὴν μὲν οὐκ ἔστιν οὔτε στοιχεῖον οὔτε οὐσία, προσλαβοῦσα δὲ ποιότητά τε και ποσότητα, στοιχεῖον γίνεται καὶ οὐσία· πῶς τὰ ἐκ τῶν τοιούτων στοιχείων αποτελούμενα δύναται εἶναι καὶ ἀγένητα, εἰ συμβαίη αὐτοῖς εἶναι ἄφθαρτα; Αλλο. Εἰ ἄλλο τὸ σῶμα, καὶ ἄλλο τὸ ἄφθαρτον σῶμα, καὶ ἄλλο τὸ φθαρτόν σῶμα· κατὰ δὲ τὴν δια φορὰν ἀφθαρσίας τε καὶ φθορᾶς διαιρεῖται τὸ σῶμα εἰς ἄφθαρτόν τε καὶ φθαρτὸν σῶμα· πῶς οὐκ ἔστιν ἀνάγκη ἴδιον εἶναι τοῦ διαιρουμένου σώματος το γε νητὸν ἢ τὸ ἀγένητον; Εἰ δὲ οὐδὲν τούτων ἰδιόν ἐστι τοῦ διαιρουμένου σώματος, πῶς οὐκ ἔσται τὸ διαιρού μενον σῶμα οὔτε γενητὸν οὔτε ἀγένητον; Εἰ δὲ τοῦτο· ἀδύνατον τὸ μηδέτερον εἶναι τὸ διαιρούμενον σῶμα, ἀνάγκη ἄρα ἐστὶ τεθῆναι τὸ διαιρούμενον σῶμα, τοῦτο εἶναι τὸ ἄφθαρτον σῶμα καὶ τὸ φθαρτόν, εἰς & διαιρεῖται τὸ διαιρούμενον σῶμα. ΕΡΩΤΗΣΙΣ. Εἰ φθείρεται τὸ γινόμενον ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, τίνος κακίᾳ φθείρεται· τοῦ ποιήσαντος, ἢ τοῦ γεγονότος, ή τινος ἔξωθεν ὑπεναντίου γινομένου τῷ ποιήσαντι : ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Οὔτε ἐκ τῆς τοῦ πεποιηκότος κακίας APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - pendet voluntate, ea nequeunt ingenite esse incor- ruptibilia : quapropter solum Deum dicimus habere immortalitatem, quia ex sua ipsius natura, non ex alterius voluntate, hæc illi adest. Aliud. Deus si supra incorruptibilia est, tanquam eorum conditor, supra ingenitum autem non est : non enim est ingenitorum opifex: proinde si quid incorruptibile est, necessario non consequitur ut id etiam ingenitum sit. Aliud. Si incorruptibilis Deus est sua ipsius na- tura, incorruptibilis vero et anima, opificis volun- tate: quomodo in tanta incorruptibilitatis differen- tia ex sententia vestra sequitur, ut quod incorru- ptibile est, etiam ingenitum sit? B Aliud. Si quid ergo confert ad constitutio- nem corruptibilium, quomodo rebus corruptibili- bus incorruptibiles non subserviunt, cum causa incorruptibilitatis earum ad hujusmodi ipsas addu- cat ministerium? Sed si ita est, liquet fieri posse ut aliquis incorruptibilis sit ob aliquam utilitatem, ingenitus vero nequaquam. Quod enim ingenitum est, id absque ulla prorsus utilitatis causa oportet esse ingenitum. Aliud. Si primum quidem corpus est elementum, secundum autem corpus, id quod est ex elementis, id autem corpus, quod ex elementis est, non po- test esse ingenitum : nihil enim ingenitum poste- rius esse potest genito : quomodo, si ea, quæ ex elementis sunt, corpora, incorruptibilia sunt, genita non erunt incorruptibilia ? Aliud. Si omnia elementa genita sunt, quomodo nugatorium non est, ea quæ ex elementis sint, in- genita dicere ? Nam si materia per se ipsam neque elementum est, neque substantia; qualitate tamen et quantitate accepta, elementum fit et substantia: quomodo ea, quæ ex hujusmodi perficiuntur ele- mentis, esse etiam possunt ingenita, si illis contin- gat ut sint incorruptibilia ? C Aliud. Si aliud est corpus, et aliud incorruptibile corpus, et aliud corruptibile corpus : ob differen- tiam autem incorruptibilitatis et corruptibilitatis corpus dividitur in incorruptibile et corruptibile corpus : quomodo necesse non est, proprium illius esse quod dividitur corporis, ut genitum sit aut in- genitum ? Sin horum nihil proprium illius est quod D dividitur corporis, annon corpus quod dividitur, neque genitum erit, neque ingenitum ? At enim si hoc impossibile est, ut quod dividitur corpus, neu- trum istorum sit, necesse profecto erit ut, quod dividitur corpus, id statuatur esse incorruptibile corpus et corruptibile; in hæc enim dividitur id quod dividitur corpus. QUEST. X. 14. Si id interit, quod a Deo factum est, cujus pravitate interit, an factoris, an ejus quod factum est, aut etiam alicujus externi, qui factoris sit adversarius ? RESP. Neque ex Creatoris, neque ex adversarii (30) 'Εαυτοῦ. 14 prorsus expungendum. (31) Καθ' ἡμᾶς. Leg. καθ' ὑμᾶς.

οὔτε ἐκ τῆς τοῦ ὑπεναντίου φθείρεται τὰ φθειρόμενα, & ἀλλὰ τῷ ὄρῳ τοῦ δημιουργοῦ τοῦ ἐργαζομένου ἐν μὲν τοῖς καθέκαστον τὴν φθοράν, ἐν δὲ τοῖς καθόλου τὴν ἀφθαρσίαν. Εἰ γὰρ ἐκ τῶν εἰρημένων τινὸς κακίας ἐφθείρεται τὰ φθειρόμενα, ὅλον ἂν τὸ γένος εφθείρετο, καὶ τὸ καθέκαστον καὶ τὸ καθόλου. Εἰ γὰρ δῶμεν ἔκ τινος κακίας εἶναι τὴν φθοράν, οὐκ ἂν διεσώθη ἐν τοῖς φθειρομένοις τὸ γένος τῶν γινομένων ἄφθαρτον (32), τῆς κακίας ὥσπερ τοῦ καθέκαστον, οὕτω καὶ τοῦ καθ όλου κυριευούσης. Εἰ δέ τινος κακίᾳ τὸ καθόλου φθαρῆναι αδύνατον, οὐδ᾽ αὖ τὸ καθέκαστον τινὸς φθεί- ρεται κακίᾳ, ἀλλὰ τῷ ὄρῳ τοῦ Θεοῦ. Εἰ γὰρ οὐκ ἔστιν ἐν τοῖς οὖσι κακία τις δυναμένη κωλύσαι την γένε- σιγ, οὐδ᾽ ἄρα ἐστὶν ἐν τοῖς οὖσι κακία τις ή φθεί- ρουχα το γένος. ΑΠΟΚΡΙΣΕΙΣ ΠΕΡΙ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ πρὸς τὰς προῤῥηθείσας ἐρωτήσεις-περὶ αὐτῆς. α'. Τὸ τὸν ἄνθρωπον εἶναι ἡ γενέσθαι ιχθυόβρωτον, καὶ τὸν ἰχθὺν ἀνθρωπόβρωτον, οὔτε τὸν ἄνθρωπον εἰς ἰχθὺν ἀναλύει οὔτε τὸν ἰχθὺν εἰς ἄνθρωπον· ἀλλ᾽ ἑκατέρου ἡ ἀνάλυσις. γίνεται εἰς τὰ στοιχεῖα ἐξ ὧν ἀρχὴν συνετέθησαν. Εἰ καὶ ὁ τρόπος τῆς ἑτέ- ρων (33) ἀναλύσεως γίνεται διὰ τῆς ὑπ' ἀλλήλων βρώ σεως· ἀλλὰ πάσης ἀναλύσεως τῆς καθ' οιονδήποτε · τρόπον γενομένης τὸ τέλος ἐστὶ τὸ εἰς τὰ στοιχεῖα χω ρεῖν τὰ ἀναλυόμενα. Οὐ χρὴ οὖν διὰ τὴν ὑπ' ἀλλήλων βρῶσιν ἀνθρώπου καὶ ἰχθύος σεσοφισμένην κατα σκευάζειν ἀπορίαν ἀναιρετικὴν ἀναστάσεως, ἀλλὰ πρὸς τὴν δύναμιν ἀφορῶν τοῦ Θεοῦ, τοῦ μὴ μόνον επαγγελλομένου ποιεῖν τῶν νεκρῶν τὴν ἀνάστασιν, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς ἤδη ἡργμένης ἀναστάσεως τοῦ Σω- τῆρος ἡμῶν Χριστοῦ βεβαίαν παρεσχηκότος ἡμῖν ταύτης τὴν πίστιν. Αλλ' εἰ τὰ στοιχεῖα ὑπόκειται εἰς τὴν κτίσιν τῶν γινομένων καὶ εἰς ἀνάκτισιν τῶν φθαρέντων, πῶς, εἰ ἄπιστον καὶ ἀδύνατον ἡγεῖται ὂν · τὴν ἀνάκτισιν τῶν φθαρέντων, οὐκ ἄπιστος καὶ ἀδύ νατος ἔσται καὶ ἡ κτίσις τῶν γινομένων τὴν ἀρχήν; Οπερ ἐστὶν ἄτοπον. β'. Οὔτε τὴν κτίσιν τοῦ κόσμου οὔτε τὴν ἀνάκτισιν αὐτοῦ πιστεύουσιν Ἕλληνες. Ἀλλ᾽ εἰ μὲν ἀληθεύουσι τὸ πρῶτον, οὕτως ἂν γένοιτο δῆλον. Λέγουσι γὰρ τὸν χρόνον εἶναι ἀΐδιον. Ἀλλ᾽ εἰ μὲν ὁ χρόνος ἐστὶν ἀἱ- διος, ἀνάγκη ἄρα καὶ τὰ μέρη τοῦ χρόνου εἶναι ἀΐδια, τουτέστι, τάς τε ὥρας, καὶ τὰς ἡμέρας, τούς τε μη- νας, καὶ τὸν ἐνιαυτόν. Εἰ δὲ ταῦτα οὐκ ἔστιν ἀΐδια διὰ τὸ εἶναι ἐν αὐτοῖς τὰ μὲν πρότερα, τὰ δὲ ὕστερα, οὐδὲ ἄρα ὁ κόσμος, ὢν ἐν τῷ χρόνῳ, δύναται εἶναι ἀγένητος. γ. Διὰ δύο πράγματα χρὴ ἀπιστεῖν τῶν νεκρῶν τὴν ἀνάστασιν, ἢ διὰ τὸ μὴ δύνασθαι τὸν Θεὸν ἐγεί ρειν τοὺς νεκροὺς, ἢ διὰ τὸ μὴ λυσιτελεῖν τοῖς ἀνι- γένος τῶν γινομένων ἀφθαρτον. ἐν τοῖς γινομένοις τὸ γένος τῶν φθειρο- μένων ἄφθαρτον. Ο έχα- τέρων. μελῶν μερῶν. QUESTIONES GRÆCÆ AD CHRISTIANOS. vitio corrumpuntur, quæ corrumpuntur, sed opi- Multo aptius le geremus Non conservaretur in iis qui nas- cuntur, geuus pereuntium incorruptibile, Ex Ad- dendis et Emendandis. - B ficis fit præscripto, qui in singulis corruptionem, in universis autem incorruptibilitatem efficit. Nam si alicujus eorum, quæ dicta sunt, vitio corrumpe- rentur quæ corrumpuntur, genus totum interiret, et singulorum, et universorum. Si enim concedere- mus corruptionem ex alicujus esse vitio, non con- servaretur eorum quæ gignuntur in pereuntibus genus incorruptibile, pravitate sicut in singulos, ita quoque in universos imperium habente. Quod si alicujus vitio universa corrumpi non possunt, neque etiam singula alicujus vitio corrumpuntur, sed Dei præscripto. Nam si nulla in rebus vitiositas, quæ generationem prohibere possit, neque etiam ulla est, quæ-genus corrumpat. ad eas quæ de ipsa propositæ sunt quæstiones. esca hominum, neque hominem in piscem, neque piscem in hominem resolvit, sed utriusque resolutio in elementa ea transit, unde est primitus utrumque compositum. Quamvis modus partium resolutionis in eo positus sit, quod alter alterum comedat; at omnis resolutionis, quocunque tandem modo fiat, finis est ut quæ resolvuntur abeant in elementa. Minime ergo oportet, eo quod ab invi- cem comedantur homo et piscis, per cavillationem instituere dubitationem, quæ resurrectionem tollat; sed ad potentiam Dei respiciendum, qui non modo mortuos se resuscitaturum esse pollicetur, verum etiam per eam, quæ jam præcessit, Salvatoris no- stri Christi resurrectionem, certam nobis illius fi- - dem suppeditavit. Porro si elementa subjiciuntur ad eorum quæ generantur creationem, et ad eorum quæ intereunt restitutionem: quomodo, si incredi- bilis atque impossibilis esse eorum, quæ intereunt, existimatur restitutio, non incredibilis atque impos- sibilis etiam erit eorum quæ fiunt creatio? Quod quidem absurdum. D dunt Græci. An autem merito primum rejiciant, hoc modo perspicuum fiat. Dicunt namque tempus esse æternum. Sed si tempus æternum est, tempo- ris quoque partes æternas esse necesse est, hoc est horas et dies et menses et annum. Sin hæc æterna non sunt, propterea quod in eis quædam priora, quædam posteriora sint, neque mundus utique, qui in tempore est, ingenitus esse potest. mortuorum resurrectionem: vel quod Deus nou possit resuscitare defunctos, vel quod utile non sit subodoratus est Sylburgius, pro qua proponit Sed sensus non videtur hac emendatione melior futurus. Itaque legendum potius existimem vel (32) Οὐκ ἂν διεσώθη ἐν τοῖς φθειρομένοις τὸ 45. RESPONSIONES DE RESURRECTIONE 1. Quod homo sit aut fiat esca piscium, et piscis 2. Nec creationem mundi nec restitutionem cre- 3. Duabus de causis oportet homines non credere (33) Ἑτέρων. Vitiosam esse hanc scripturam

Α σταμένοις εἶναι αὐτοὺς ἀφθάρτους. Τούτων δὲ τὸ μὲν ἔστιν ἀσεβὲς, τὸ δὲ γελοῖον. Ἀλλ᾽ εἰ τοῦτο, πώς οὐκ ἐκ τῆς ἀσαφείας (34) καὶ γέλωτος συνέστη κεν ὁ λόγος τῶν ἀπιστούντων τῶν νεκρῶν τὴν ἀνά στασιν ; δ'. "Α ποιεῖ ὁ Θεὸς αὐτουργικῶς, ταῦτα προστάγ ματι ποιεῖ· σύγχρονος δὲ τῷ προστάγματι τοῦ Θεοῦ ἡ ὕπαρξις τῶν ὑπ' αὐτοῦ ποιουμένων. Διενοή- θης, φησί, καὶ παρέστης (35). Ἀλλ᾽ εἰ τοῦτο άρ μοδίως είρηται περὶ τοῦ Θεοῦ, πῶς ὁ ἀπιστῶν τὴν ἀνάστασιν. οὐκ ἀπιστεῖ καὶ τῷ Θεῷ τὸ ἔχειν τὴν τοιαύτην δύναμιν ; Οὐδὲ γὰρ ἑτέρου τινὸς δέονται οἱ ἀνιστάμενοι ἐκ τῶν νεκρῶν, πλὴν τοῦ προστάγματος τοῦ Θεοῦ. ε'. Εἰ ἀληθές ἐστι τὸ, Τῶν ἀδοκήτων (56) πόρον εὗρε Θεός, καθάπερ οὖν καὶ ἀληθὲς, πῶς οὐ ψευδῆ τὸν λόγον ποιεῖ ὁ τῶν νεκρῶν ἀπιστῶν τὴν ἀνά- στασιν ; ς'. Εἰ, γινομένης τῆς ἀνακτίσεως, ἐξ ἀνάγκης ἀναιρεῖται πᾶσα ἡ περὶ τοῦ δημιουργοῦ τοῦ κόσμου κατὰ τῶν ἔργων (57) αὐτοῦ ἐν ἀνθρώποις διχόνοια, πῶς οὐκ ἔσται τοῦ κόσμου ἡ ἀνάκτισις καλλίων τῆς τοῦ κόσμου κτίσεως; Διὰ γὰρ τὴν ἀνάκτισιν καλὴ καὶ ἡ κτίσις· ἐκείνης δὲ ἀπιστουμένης ὡς ἀδυνά του, πῶς οὐ κάκιστος (38) Εσται ἡ τοῦ κόσμου κτίσις ; ζ'. Αλλο τὸ πάντη ἀδύνατον, καὶ ἄλλο τὸ τινὶ ἀδύ νατον. Πάντη μὲν ἀδύνατόν ἐστιν ὡς τῇ διαμέτρῳ τὸ σύμμετρον εἶναι τῇ πλευρᾷ· τινὶ δὲ ἀδύνατόν ἐστιν ὡς τῇ φύσει τὸ χωρὶς σπέρματος ποιεῖν ζῶον. Τίνι τούτων τῶν ἀδυνάτων ὑποβάλλουσι τὴν ἀνάστασιν οἱ ταύτην ἀπιστοῦντες; Αλλ' εἰ μὲν τῷ πρώτῳ, ψευδής ἐστιν ὁ λόγος· οὐ γὰρ κατὰ ἀνάκτισιν ἀσύμμετρος (59) γίνεται ἡ διάμετρος τῇ πλευρᾷ· οἱ δὲ ἀνιστάμενοι κατὰ ἀνάκτισιν ἀνίστανται. Εἰ δὲ τῷ τινὶ, ἀλλὰ τῷ Θεῷ πάντα δυνατὰ τὰ τινὶ ἀδύνατα. η'. Εἰ ἐπὶ τοῦ παρόντος βίου ὁ εὐσεβὴς τοῦ ἀσεβοῦς ἐλπίδι μόνῃ διαφέρει, πῶς ὁ ἀναιρῶν τῶν μελλόντων τὴν ἐλπίδα οὐκ ἀφαιρεῖ εὐσεβοῦς τε καὶ ἀσεβοῦς τὴν διαφοράν ; θ'. Εἰ χωρὶς τοῦ καθέκαστον ἀδύνατόν ἐστιν ὑπάρ χειν τὸ καθόλου, πῶς, εἰ κτιστὸν τὸ καθέκαστον, οὐ κτιστὸν ἔσται καὶ τὸ καθόλου; Αλλ' εἰ τοῦτο, πως ἀσεβείας. πάρεστι οὐκ ἔστι ψευδὲς τὸ συναΐδιον εἶναι τὸν ἄνθρωπον καὶ τὰ λοιπὰ μέρη τῆς κτίσεως τῷ Θεῷ; οἷον, εἰ κτι στὸς ὁ Πλάτων, πῶς οὐ κτιστὸς ὁ ἄνθρωπος ; ι'. Πῶς οἱ Ἕλληνες, ὑποθέμενοι τὸ ἀΐδιον εἶναι τὸν κόσμον, τὰ τῇ ὑποθέσει ἐξ ἀνάγκης επόμενα εδογμά τισαν; Αλλ' εἰ μὲν ἦν κατ' αὐτοὺς ἀἴδιος ὁ κόσμος, τῶν ἔργων. ἄκτιστος άπιστος. κακίστη. APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - resurgentibus esse incorruptibilibus. Horum autem alterum impium est, alterum ridiculum. Quod si ita est, quomodo non ex impietate et risu constat eorum disputatio, qui mortuorum non credunt re- surrectionem? sione sua creat: ejusque jnssioni coætanea est eo- rum, quæ ab ipso creantur, exsistentia. Conside- rasti, inquit, et produxisti. Sed si hoc convenienter de Deo dicitur; quomodo qui resurrectionem non credit, non is etiam Deo credere detrectat, talem ipsi inesse potestatem? Non enim ulla re alia re- surgentes ex mortuis egent quam jussu Dei. B nem sunt, perficiendorum rationem reperit Deus, sicuti profecto verum est: quomodo id falsi non arguit, qui mortuorum non credit resurrectio- nem ? fice mundi et operibus ejus inter homines tollitur dissensio: quomodo mundi restitutio non pulchrior crit mundi creatione? Nam propter restitutionem pulchra est ipsa etiam creatio. Illa vero ut impossibili rejecta, quomodo non deterrima erit unundi creatio ? aliud quod alicui est impossibile. Omnino impos- sibile est diametrum ejusdem cum latere esse men- sure. Alicui impossibile est, ut natura, absque satu animal procreare. Utri igitur impossibilium istorum resurrectionem subjiciunt, qui eam non credunt? Si priori, falsa ratio, non enim restitu- tionis nomine repugnat diametri cum latere æqua- litas; resurgentes autem per restitutionem resur- gunt. Sin posteriori: at Deo omnia possibilia sunt, quæ alicui impossibilia sunt. differt : quomodo, qui futurorum spem tollit, non etiam pii et impii tollit differentiam ? sitas : quomodo, si singula sint creata, non quoque creata erit universitas ? At hoc si ita est, quomodo D falsum non est, hominem, et partes creaturæ reli- quas Deo esse coæternas, veluti si creatus Plato, quomodo non creatus homo ? esse mundum, ea statuerunt, quæ necessario ex hac re supposita sequuntur? Sed si, ut volunt, æternus derunt legendum esse dum ut in Resp. ad Quæst. 114. His autem verbis Pseudo-Justinum respicere putat ad illud Psalmi cxu: Omnia quæcunque voluit fecit. Sylburgius, ex epilogo Alcestidis et Medex. Sylburgio, qui mallet vel Intra idem docet, nempe si nulla sit futura resurrectio, multo futurum fuisse præclarius nos omnino non esse. — Lege EDIT. PATROL. - prorsus immerito. 4. Quæ Deus creat suapte vi et sponte, ea jus- 5. Si verum est illud, Eorum, quæ præter opinio- 6. Si facta restitutione, necessario omnis de opi- 7. Aliud est quod omnino est impossibile, et 8. Si in præsenti vita pius ab impio sola spe 9. Si absque singulis non potest esse univer- 10. Quomodo Græci, dum supponunt æternum (34) Ασαφείας. Sylburgius et Langus probe vi- (35) Καὶ παρέστης. Existimat Sylburgius legen- (36) Τῶν ἀδοκήτων. Versus Euripidis, ut monet (37) Κατὰ τῶν ἔργων. Langus et Sylburgius καὶ (38) Κάκιστος. Miror hanc vocem displicere (39) Ασύμμετρες. Langus legit σύμμετρος. Scd

εὐλόγως ἂν ἔλεγον μὴ ἔσεσθαι τοῦ κόσμου τὴν ἀνά- κτισιν. Τοῦ γὰρ κτιστοῦ κόσμου ἐστὶν ἡ ἀνάκτισις, καὶ οὐχὶ τοῦ ἀκτίστου· ὅτι δὲ οὐκ ἔστιν ἀΐδιος ὁ κόσμος, δῆλον ἐκ τοῦ μὴ εἶναι τὸν ἄνθρωπον συναι διον τῷ Θεῷ. Εἰ γὰρ συναΐδιον τῷ Θεῷ τὸ καθόλου, ἐξ ἀνάγκης καὶ τὸ καθέκαστον· εἰ δὲ μὴ τὸ καθέκαστον, οὐδὲ τὸ καθόλου. .. ια'. Τὸ ἐφάπαξ πάντας τοὺς ἀνθρώπους διὰ τῆς ἀνακτίσεως εἰς τὸ εἶναι αὐτοὺς ἀφθάρτους μεταγα γεῖν, πολὺ θειωδέστερον ὑπάρχει κατά μ (40). . τοῦ αὐτοὺς εἰς τὴν θνητὴν ταύτην κατάστασιν, ἐν ᾗ νῦν ἐσμεν, εἰσάγειν. Ἐφύλαττε δὲ ἡμῖν τὸ κατάλληλον καὶ θειωδέστερον ὡς ὕστερον (41), ὡς ἐν αὐτῷ τότε τῆς ἡμῶν ὑποστάσεως κείμενον· οὗ εἰ ἀπεστερη- μένοι ἦμεν κατὰ τοὺς ἀπιστοῦντας τὴν ἀνάστασιν, πήσῳ μᾶλλον ἂν ἦν κάλλιον τὸ μὴ εἶναι τοῦ εἶναι ἡμᾶς; Αχρηστον γὰρ πᾶν τὸ στερούμενον τοῦ οἰκείου τέλους. ιβ'. Εἰ δυνατόν" τινι ὑπὲρ τοῦ μὴ ὄντος πράγματος τῆς ἑαυτοῦ ζωῆς προτιμῆσαι τὸν θάνατον, τῶς, εἰ καθ᾽ ὑμᾶς οὐκ ὄντος ἀληθοῦς τοῦ περὶ τῆς ἀναστά σεως δόγματος, ὑπὲρ τούτου τῆς ἑαυτῶν ζωῆς προε τίμησαν οι μάρτυρες τὸν ἑαυτῶν θάνατον; Ποίας δὲ ἄλλης θρησκείας πολυτρόποις βασάνοις τε καὶ θανάτοις ἐβεβαιώθη τὸ δόγμα τῆς ἑαυτῶν θρησκείας, λέγω δή τῶν Χριστιανῶν περὶ τῆς τῶν νεκρῶν ἀναστάσεως; ιγ. Εἰ ὰ μὴ πιστεύουσιν Ἕλληνες, ταῦτα οὔτε ἐστὶν οὔτε ἔσται· ἐν τῇ γνώσει ἄρα τῶν Ἑλλήνων κεῖται τῶν ὄντων ἡ ὕπαρξις. Πῶς οὖν ἐν τοῖς πλείστοις τῶν κυριωτάτων δογμάτων ἑαυτοῖς τε καὶ ἀλλήλοις μα- χόμενοι δείκνυνται; Ἡ γὰρ τοιαύτη μάχη οὐκ ἐξ κεῖσθαι ἐν τῇ γνώσει τῶν Ἑλλήνων τῶν ὄντων τὴν ὕπαρξιν. ιδ'. Εἰ τῇ παραδόσει θεασαμένων τὸν ἀρχηγὸν τῆς ἀναστάσεως ἀναστάντα ἐκ τῶν νεκρῶν εἰς ἀθάνατον ζωὴν ἀπιστοῦσιν· ἀλύτῳ δὲ ἀποδείξει λύειν τὸ τῆς ἀναστάσεως δόγμα ἀσθενοῦσι. Τὸ γὰρ ἐχθυόβρωτον γενέσθαι τὸν ἄνθρωπον ἀπορίαν ἔχει, ἀπόδειξιν δὲ οὔ. Αδύνατον γὰρ τὸ αὐτὸ πρᾶγμα καὶ θεότητι ὑποπε- σεῖν (42) ὡς γεγονός· τοῦ δὲ πράγματος τῇ ουσίᾳ δυνάμει (43) ἀποδεδειγμένου, οὐδεὶς συλλογισμός δύναται ποιήσασθαι τὴν ἀνατροπήν. ιε'. Ο ήλιος ὅτε ἐστὶν ὑπὲρ τὴν γῆν, ὑπὸ τὴν γῆν οὐκ ἔστι· καὶ ὅτε ἐστὶν ὑπὸ τὴν γῆν, ὑπὲρ τὴν γῆν οὐκ ἔστι. Πῶς οὖν ἄΐδιος καθ᾽ ὑμᾶς οὗτος, τὸ εἶναι αὐτὸν ὑπὲρ τὴν γῆν ἢ ὑπὸ τὴν γῆν ἀϊδίως οὐκ ἔχων; Εἰ δὲ τὸν οὐκ ἀΐδιον ὡς ἀΐδιον ὑπολαμβάνουσιν Ελ- * ἀδύνατον, πῶς οὖν. κατὰ μέγεθος κατὰ μεγαλειότητα. ἐφύλασσε δὲ ἡμῖν τὸ κατάλληλον καὶ θειωδέστερον, Θειωδέστερον υπάρχει και κατάλληλον. κατὰ μέλη ἢ κατὰ μᾶλλον. τὸ τέλος. θέᾳ τε ύποπε- σεῖν. τῇ παρου σία δυνατοῦ. QUÆSTIONES GRÆCÆ AD CHRISTIANOS. A esset mundus, merito negarent futuram mundi B c D Leg. et mox legendo vel Sel cui mox legatur, hic etiam legendum videtur Confirmat hanc lectionem Claromontanus codex, cujus ad marginem legitur et mox PATROL. GR. VI. restitutionem. Nam creati mundi restitutio est, non increati. Mundum autem non esse æternum, ex eo patet, quod homo non sit Deo coæternus. Si enim Deo coæterna essent universa, necessario et siu- gula. Si minus singula, neque etiam universa. eum statum transferre, in quo incorruptibiles sint, multo divinius et convenientius est, quam cos in mortalem hunc statum, in quo nunc sumus, addu- cere. Servavit autem nobis in posterum id quod conveniens et divinius est, quippe cum in eo posi- tus sit nostræ constitutionis finis. Quo quidem si privaremur, secundum eos qui resurrectionem non credunt: quanto præclarius foret uos non esse, quam esse? Inutile enim quidquid proprio fine privatur. anteponere potest, quomodo, si ut vultis vera non est resurrectionis doctrina, pro ea vitæ suæ mar- tyres mortem prætulerunt? Quænam autem alia re- ligio est, cujus doctrina variis cruciatibus et inor- tibus confirmata fuerit, nisi Christianorum de mor- tuorum resurrectione? erunt, in Græcorum profecto cognitione posita est rerum exsistentia. Quomodo ergo in plerisque præ- cipuarum opinionum et secum ipsi et inter se pu- gnare reperiuntur ? Non enim ejusmodi pugna pa- titur in Græcorum cognitione positam esse rerum exsistentiam. 14. Si eorum traditioni, qui auctorem re- surrectionis ex mortuis ad vitam immortalem re- surrexisse viderunt, fidem non habent ; at certe invicta demonstratione resurrectionis dogma refel - lere non valent. Nam quod homo piscibus esca fiat, quæstionem quidem habet, demonstrationem autem minime. Fieri enim non potest, ut eadem res et sub oculos, ut facta, cadat, et incredibilis esse de. monstretur. Re autem ex eo, quod evenerit, possi bili demonstrata; nulla illam ratiocinatio potest evertere. est: et quando sub terra est, supra terram non est. Quonam ergo modo is, secundum vos, æternus est cum æternus ei non sit vel supra terram, vel sub terra status? Quod si eum, qui æternus non cus fortasse sanabitur, si legamus Sed manca adhuc erit ratiocinatio, nisi ex- pleamus quæ exciderunt, id quod in interpreta- tione sum conatus. Eodem fere modo Gelenius: Fieri enim non potest, ut eadem res et impossibius demonstretur et facta ostendatur. sunt. Ita reddidi quasi scriptum esset Digitized by • Google (40) Κατά. . . μ. Explet hanc lacunam Sylburgius (41) Ως ὕστερον. Legit Sylburgius εἰς ὕστερον, (42) Καὶ θεότητι ὑποπεσεῖν. Corruptissimus lo- 11. Semel omnes homines per restitutionem in 12. Si nemo pro re commentitia mortem vitæ suæ 13. Si, quæ Græci non credunt, ea nec sunt, nec 15. Sol quando supra terram est, sub terra non (45) Ουσία δυνάμει. Hæc quoque corruptissima

Α ληνες, πῶς ἔσονται ἀξιόπιστοι νομοθέται τοῦ μὴ ἔσε σθαι τῶν νεκρῶν τὴν ἀνάστασιν ; ις'. Τὸ ποτὲ μὲν ἄνω, ποτὲ δὲ κάτω, τῶν ποτὲ οὐκ ὄντων ἐστίν, οὔτε ἄνω, οὔτε κάτω. Πῶς οὖν ἀξ- διος ὁ ἥλιος, ὁ πρὸ τοῦ εἶναι ἄνω ἢ κάτω οὐκ ὤν; Τοῖς οὖν τὸν ἥλιον κατὰ τὴν οἰκείαν φύσιν γεννητὸν ὄντα μὴ ἐπισταμένοις, πῶς οὐκ ἄτοπον τούτοις πιο στεύειν περὶ τοῦ μὴ ἀνίστασθαι τοὺς νεκροὺς, ὧν ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἀναστάσεως πρωτότοκος αὐτῶν ἤδη γέγο νεν ἐκ τῆς ἀναστάσεως ; ιζ. Ὅτε ἡ δύναμις ἰσχύει τοῦ ποιοῦντος, τότε καὶ ἡ ὕλη ἐπιτήδειος πρὸς τὴν ποίησιν τοῦ γινομένου. Αλλ' εἴ τις νεκρὸς ἐπιτήδειός ἐστι τῷ Θεῷ πρὸς ἔγερ σιν, ἐξ ἀνάγκης καὶ πᾶς· καὶ εἰ μὴ καὶ πᾶς, οὐ δείς. Οὐ χρὴ δὲ τοῖς ἡμετέροις ἐνθυμήμασι μετρεῖν τοῦ Θεοῦ τὰ ἔργα. Ὑπὲρ νοῦν γὰρ καὶ αἴσθησιν καὶ λόγον τοῦ Θεοῦ τὰ ἔργα· ἐν οἷς ἐστι καὶ τὸν ἰχθυό βρωτον νεκρὸν ἀνάγκῃ πάλιν εἰς τὸ εἶναι ἐλθεῖν, εἰ καὶ συνέβη αὐτὸν φθαρῆναι ὑπό τινος. τηʹ. Πῶς ἐστιν ἀληθὲς τὸ ζώντων καὶ νεκρῶν κυ- ριεύειν τὸν Κύριον, καθ᾽ ὑμᾶς οὐκ ἔχοντα δύναμιν θατέρου εἰς ἕτερον μεταποιητικήν; εθ'. Εἰ ποιητὴς τῶν μὲν χειρόνων ἐστὶν ὁ Θεὸς, τῶν δὲ βελτιόνων οὐκ ἔστι, πῶς οὐκ ἔστι τοῦτο δεῖγ μα τῆς τοῦ Θεοῦ ἀσθενείας; ὅπερ ἐστὶν ἀσεβὲς λέγειν. Εἰ δὲ ἴση ἐστὶν ἡ τοῦ Θεοῦ δύναμις πρὸς ποίησιν ἑκατέρου, διὰ τί ἀπιστεῖτε τὴν ἀνάστασιν τῶν νεκρῶν τῶν εἰς ἀφθαρσίαν ἀνισταμένων ; κ'. Εἰ Θεῷ μὲν πρὸς τὸ ποιεῖν ἐστιν οὐκ ἀδύνατον, ἡμῖν δὲ πρὸς τὸ γενέσθαι ἐστὶ λυσιτελὲς τὸ ἐκ τῆς πολυστενάκτου τε καὶ ἐμφθάρτου ζωῆς ἀγαγεῖν ἡμᾶς εἰς μακαρίαν τε καὶ ἄφθαρτον κατάστασιν διὰ τῆς ἀναστάσεως μᾶλλον ἢ ἐκ τῆς τῶν φιλοσόφων φιλο πονίας εἰς τὴν τῶν μυρμήκων φιλοπονίαν ἀναγαγεῖν τοὺς φιλοσοφοῦντας Ἕλληνας διὰ τῆς μετεμψυχώσεως, τί γελοιωδέστερον τοῦ ἐκείνῳ μὲν μεμαρτυρημένῳ ἀπιστεῖν, τοῦτο δὲ ἀσυστάτως πιστεύειν καὶ δογματί ζειν· ὥστε τὸν πάλαι Αθηναΐζοντα φιλόσοφον Πλά- τωνα ὕστερον μυρμηκίζειν; κα'. Εἰ κατὰ τοὺς Ἕλληνας τῷ εἶναι, καὶ οὐ τῷ βούλεσθαι ποιεῖ ὁ Θεὸς τοὺς ἀνθρώπους, πῶς ὁ Πλά- των ποτὲ μὲν ἔστι ζῶον λογικὸν καὶ ἄνθρωπος, ποτὲ δὲ ζῶον ἄλογον καὶ μύρμηξ διὰ τῆς μετεμψυχώσεως; Εἰ μὲν ἔπεται τῷ Θεῷ τὸ γενέσθαι τὸν Πλάτωνα ἄνθρωπον, ἀνάγκη, μεταγομένου τοῦ Πλάτωνος ἐκ τοῦ εἶναι αὐτὸν ἄνθρωπον εἰς τὸ γενέσθαι αὐτὸν μύρμηκα, μεταγενέσθαι καὶ τὸν Θεὸν τοῦ εἶναι ὅ ἐστιν· εἰ δὲ ὁ Πλάτων μὲν μεταφέρεται, ὁ δὲ Θεὸς τοῦ εἶναι ὁ ἐστιν οὐ μεταφέρεται, πῶς τῷ εἶναι, καὶ οὐ τῷ βού λεσθαι ὁ Θεὸς ποιεῖ τοὺς ἀνθρώπους ; κ6'. Εἰ τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ οὐ φθείρεται, ὁ δὲ ἄν θρωπος φθείρεται, οὐκ ἄρα ἐστὶν ὁ ἄνθρωπος ἔργον τοῦ Θεοῦ κατὰ τοὺς τοῦτο λέγοντας. κγ'. Εἰ τὸ γένος ἡμῶν εἰς τὸ εἶναι εἰσάγεται διὰ τῆς γενέσεως, καὶ τοῦ εἶναι ἐξάγεται διά της φθο ρᾶς, πῶς ἐνδέχεται τὸν Θεὸν τοῦ εἶναι καὶ τοῦ μὴ • APPENDIX. - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. est, alterum opinantur Græci: quomodo fide digni erunt legislatores, dum futuram non esse resurre- ctionem mortuorum sanciunt? rum numero est, quæ aliquando non sunt, nec supra videlicet nec infra. Quomodo igitur sol æternus, qui antequam supra esset aut infra, non fuit? Qui ergo solem natura sua genitum ignorant, iis mor- tuos resurgere negantibus quomodo non absurde illi crederent, quorum resurrectionis auctor jam illorum primogenitus resurrectione factus est? materia ad effectionem operis idonea. Sed si quis mortuus Deo idoneus est ad resuscitationem, ne- cessario et omnis. At si non omnis, nemo prorsus. Non sunt autem cogitationibus nostris metienda opera Dei. Nam supra mentem et sensum et ratio- nem sunt opera Dei. In quibus hoc quoque est, ut etiam voralus a piscibus mortuus necessario in vi- tam redeat, quamvis ei ab aliquo corrumpi conti- gerit. vivis dominari et mortuis, cum ex sententia vestra potentiam non habeat alterum in alterum transmu- tandi? B rum autem non item, quomodo id non est infirmi- tatis Dei indicium ? quod sane dictu impium. Sin æqua Dei potestas est ad utrumque condendum, cur resurrectionem non creditis mortuorum, qui c ad incorruptibilitatem resurgunt ? tem accipere utile est, ut nos ex hac calamitosa et corruptibili vita ad beatum et incorruptibilem sta- tum per resurrectionem potius perducat, quam ut ex laboriosa philosophorum vita, in ærumnosum laborem formicarum, Græcos philosophos transfe- rat per metempsychosim : quid magis ridiculum, quam hoc quidem testimoniis comprobatum non credere, illud autem, cum subsistere nequeat, fide complecti, et statuere Platonem, qui olim Athenis philosophatus, tandem formicam fieri ? 21. Si secundum Græcos Deus, quia est, et non quia vult, homines efficit: quomodo Plato aliquando est animal ratione præditum et homo, aliquando animal rationis expers et formica per inetempsychosim? Quod si ex eo quod Deus sit, sequitur Platonem hominem fieri, necesse erit ut Platone ex homine formica facto, Deus etiam ab eo quod est mutetur. Sin Plato quidem transmutatur, Deus vero ab eo quod est non transmutatur, quo- modo quia est, et non quia vult Deus homines ef- ficit? rit; non ergo erit homo Dei opus ex eorum, qui hoc dicunt, sententia. generationem, et ab eo quod est abducitur per cor- ruptionem, quomodo fieri potest ut Deus non vo- D 16. Quod nunc supra, nunc infra est, id ex eo 17. Cum valida est effectoris potentia, tum et 18. Quomodo verum esse potest, Dominum et 19. Si deteriorum quidem Deus conditor, melio- 20. Şi Deo ad efficiendum potestas est, nobis au- 22. Si opus Dei non interit, homo autem inte- 23. Si genus nostrum ad id ut sit producitur per

εἶναι αἴτιον εἶναι, οὐ τῷ βούλεσθαι, ἀλλὰ τῷ εἶναι ἡ αὐτόν ; κδ'. Εἰ τὰ ἐκ τῶν στοιχείων πάλιν στοιχεῖα, τί ἄτοπον ἢ ἀδύνατον φαίνεται τὸ πάλιν εἶναι τὰ ἐκ τῶν στοιχείων; κε'. Εἰ οὐκ ἔστιν ὑπὸ τὸν ὅρον ὁ Θεὸς, ἀλλὰ παν τὸς ὅρου υπάρχει δεσπότης, πῶς τοῦ μὲν γενέσθαι καὶ φθείρεσθαι τοὺς ἀνθρώπους δεσπόζει Θεός, τοῦ δὲ γίνεσθαι καὶ μὴ φθείρεσθαι ἡμᾶς οὐ δεσπόζει ; κς'. Εἰ ἀνακτίζων ἡμᾶς ὁ Θεὸς εἰς ἀφθαρσίαν, ἐκ μεταμελείας καθ' ὑμᾶς τοῦτο ποιεῖ, πῶς οὐ μαλ λον ἐκ μεταμελείας συνεχώρει (44) εἶναι ἀεί ; κζ'. Εἰ ἀμεταμέλητα τὰ χαρίσματα τοῦ Θεοῦ, ἐχαρίσατο δὲ ἡμῖν τὸ εἶναι ἡμᾶς, πῶς οὐ τὸν ἐξ ἀρχῆς περὶ ἡμᾶς πληροί σκοπὸν ὁ Θεὸς ἀνακτίζων Β ἡμᾶς εἰς ἀφθαρσίαν ; κη'. Κατὰ τοὺς πιστεύοντας τῶν νεκρῶν τὴν ἀνά στασιν τῇ τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισίᾳ καὶ ἀποθνήσκομεν καὶ ἀναζωοποιούμεθα· ἐκεῖνο μὲν τῇ τοῦ ἀνθρώπου παρακοῇ, τοῦτο δὲ τῇ τοῦ ἀνθρώπου ὑπακοῇ. Παρ' οἷς οὖν ἄγνωστον τὸ αἴτιον τοῦ θανάτου, παρὰ τού τοῖς καὶ ὁ τῆς φύσεως τοῦ ἀνθρώπου δημιουργός ἐστιν ἄγνωστος. Αγνοούντων δὲ αὐτῶν τὸ αἴτιον τοῦ θανάτου καὶ τὸν δημιουργὸν τῆς φύσεως ἀνθρώπου, πῶς οὐκ ἐξ ἀγνοίας λέγουσι τὸ μὴ εἶναι τῶν νεκρῶν τὴν ἀνάστασιν ; κθ'. "Αλλο τὸ πάντη μὴ δν, καὶ ἄλλο τὸ τοιόνδε μὴ ἄν· οἷον ἄλλο τὸ τὴν ἀρχὴν μὴ γενέσθαι ἄνθρωπον, καὶ ἄλλο τὸ μετὰ τὸ γενέσθαι αὐτὸν φθαρῆναι. Καὶ ἐπειδὴ οὐκ ἔστι τῷ Θεῷ ἔργον ἔργον ἐργωδέστερον, πῶς οὐκ ἔστιν ἄλογον τὸ πιστεύειν μὲν Θεῷ ἐπὶ τῇ ποιήσει τῶν πάντη οὐκ ὄντων, ἀπιστεῖν δὲ αὐτῷ ἐπὶ τῇ μεταποιήσει τῶν φθαρέντων ; θρωπος δυνάμει ἦν ἐν τοῖς στοιχείοις ἐξ ὧν γέγονεν, οὕτω καὶ μετὰ τὸ φθαρῆναι αὐτὸν, ἔστι δυνάμει ἐν τοῖς στοιχείοις, πῶς ἀπιστοῦσιν οἱ Ἕλληνες Θεῷ, ἐπαγγειλαμένῳ, ἀνιστἂν τοὺς νεκροὺς, ὡς ἐπ' ἀδυνά τῳ πράγματι, τοῦ ἀνθρώπου δυνάμει ὄντος ἐν τοῖς στοιχείοις, ὥσπερ πάλαι κτιζομένου, οὕτως καὶ νῦν ἀνακτιζομένου ; λα'. Εἰ οὐκ ἠδύνατο ὁ Θεὸς ἐξ ἀρχῆς ἀφθάρτους ποιεῖν τοὺς ἀνθρώπους, δῆλον ὅτι οὐδὲ νῦν δύναται. Εἰ δὲ καὶ ἐξ ἀρχῆς ἔσχε δύναμιν τοῦτο ποιῆσαι ἡμᾶς ἀφθάρτους, καὶ οὐκ ἀπέβαλε ταύτην, πῶς οὐκ ἔστιν ἄλογον τὸ, ὡς ἐπ' ἀδυνάτῳ πράγματι πίστιν (45) Θεῷ ἐπαγγειλαμένῳ καθ᾽ ὁμοίωσιν τοῦ ἐγερθέντος ἐκ τῶν νεκρῶν ὑπ' αὐτοῦ εἰς ἄφθαρτον ζωήν, ἀφθάρτους ποιεῖν καὶ τοὺς λοιποὺς ἀνθρώπους; λβ'. Δυνάμει τὸ ζῶον ἐν τῷ σπέρματι τῇ φύσει· δυνάμει κλίνη ἐν τῷ ξύλῳ τῇ τέχνῃ· δυνάμει οἱ ἀνι- στάμενοι ἐν τοῖς στοιχείοις τῷ Θεῷ. Αλλ' εἰ τοῦτο, πῶς οὐκ ἔστιν ἄτοπον τὸ πιστεύειν μὲν τῇ φύσει τὰ ἀπιστεῖν. QUÆSTIONES GRÆCÆ AD CHRISTIANOS. lendo, sed quia ipse est, in causa sit cur simus et non simus? C D rum major esset pœnitentiæ significatio in de- struendo opere quam in restituendo. funt: num absurdum aut impossibile videtur ea denuo esse, quæ ex elementis facta sunt? dominus est: quomodo ut homines fant et corrum- pantur dominus est, ut autem fiamus nec corrum- pamur dominus non est? ex pœnitentia, ut vultis, id facit: quomodo nou potius ex pœnitentia ut semper simus non conce- dit? tem nobis Deus ut essemus: quomodo primum de nobis consilium non adimplet, dum in incorrupti bilitatem nos restituit? nem credunt, justo Dei judicio et morimur et re- viviscimus : ac illud quidem propter hominis ino- bedientiam, hoc vero propter hominis obedientiam. Quibus ergo mortis ignota causa est, iis et naturæ hominis conditor ignotus. Cum autem et mortis causam, et naturæ hominis conditorem ignorent, quomodo non tribuendum ignorationi, quod dicunt imortuorum resurrectionem non esse? esse; velut aliud est hominem nullatenus fieri, et aliud, postquam factus est, corrumpi. Et quia non est Deo opus opere operosius: quomodo non a ra- tione alienum est Deo quidem, quod spectat ad eorum, quæ omnino non erant, creationem cre- dere; quad autem ad eorum, quæ corrupta sunt, restitutionem, ei non credere? potestate erat in elementis, ex quibus factus est, ita et postquam corruptus est, potestate est in ele- mentis : quomodo Græci non credunt Deo, mor- tuos se resuscitaturum promittenti, quasi res sit impossibilis, cum homo, ut olim creandus, ita et nunc restituendus, potestate in elementis sit? 31. Si non potuit Deus ab initio homines incorruptibiles creare, perspicuum est ne nunc qui- dem posse. Sin ab initio ea fuit præditus potentia, ut nos crearet incorruptibiles, eamque non abje- cit: quomodo non a ratione alienum, ut in re im- possibili, Deo non credere pollicenti se ad similitu- dinem illius, quem ex mortuis ad incorruptibilem vitam resuscitavit, cæteros quoque homines incor- ruptibiles facturum ? lectus in ligno potentia est arti: potentia resurgen- tes in elementis sunt Deo. At hoc si verum est, quomodo absurdum non est, credere naturæ in re- duin 2. Εί, ὥσπερ πρὸ τοῦ γενέσθαι τὸν ἄνθρωπον, ὁ ἄν (44) Συνεχώρει. Lego οὐ συνεχώρει, quia nimni- 24. Si quæ ex elementis sunt, rursus eleinenla 25. Si sub fine Deus non est, sed finis cujusque 26. Si Deus nos in incorruptibilitatem restituens 27. Si Dei dona sine poenitentia sunt, dedit au- 28. Secundum eos, qui mortuorum resurrectio- 29. Aliud est omnino non esse et aliud tale non 30. Si, quemadmodum antequam fieret homo, 32. Animans in semine potentia est naturæ : (45) Πίστιν. Recte observat Sylburgius legen

φυσικά, καὶ τῇ τέχνῃ τὰ τεχνητά, ἀπιστεῖν δὲ θερ τὰ θεῖα ; λγ'. Τῇ θείᾳ αὐθεντία οὐδέν ἐστιν ἀπειθές. Εἰ ἡ θάλασσα καὶ ἡ γῆ τῷ θείῳ προστάγματι πάλαι δέ- δωκεν ἃ οὐκ ἔλαβε, πῶς οὐ νῦν μᾶλλον δώσει & ἔλαβε, προστάξαντος τοῦ Θεοῦ ; λδ. Εἰ, ὥσπερ ἡ φύσις ἐκ τοῦ φθαρέντος σπέρμα τος οὐ δύναται ποιεῖν τὸ ζῶον, καὶ ἡ τέχνη ἐκ τοῦ φθαρέντος ξύλου οὐ δύναται ποιεῖν τὴν κλίνην, οὕτως οὐδὲ ὁ Θεὸς δύναται ἐκ τοῦ φθαρέντος ἀνθρώπου θαρτον ποιεῖν ἄνθρωπον· ἔμμετρος ἄρα ἔσται ἡ δύ- ναμις τοῦ Θεοῦ, ὥσπερ τῆς φύσεως καὶ τῆς τέχνης. Εἰ δὲ τοῦτο ἄτοπον λέγειν, ἄτοπον ἄρα καὶ τὸ ἀπι- στεῖν Θεῷ ποιεῖν ἐκ τοῦ φθαρέντος ἀνθρώπου ἄφθαρ τον άνθρωπον. λε'. Εἰ, ὥσπερ ἀπίστοις ἀνθρώποις ἀδύνατον φαί νεται γενέσθαι τὴν ἀνάστασιν, οὕτως ἀδύνατόν ἐστι τῷ Θεῷ τὸ ποιεῖν τὴν ἀνάστασιν· οὐδὲν ἄρα κατά τοῦτο διαφέρει Θεὸς ἀνθρώπου. Εἰ δὲ ἀπειράκις δια- φέρει, ὥσπερ οὖν καὶ διαφέρει, πῶς οὐκ ἔστιν ἀπο πον τὸ ἀπιστεῖν Θεῷ τὴν ποίησιν (46) ὧν ἔχει του ποιεῖν τὴν δύναμιν ; λς'. αν ισχύει Θεὸς τὴν ὑπὲρ φύσιν ποίησιν, τού- των πῶς οὐκ ἔστιν ἄτοπον τὸ ἀπιστεῖν αὐτῷ τὴν ὑπὲρ φύσιν μεταποίησιν ; λζ'. Εἰ τὸ μὴ κατὰ φύσιν γινόμενον, τούτου ἄπ: στον καὶ ἀδύνατον τὴν ποίησιν χρὴ ὑπολαμβάνειν, πῶς οὐκ ἔσται καὶ τοῦ πρώτου γεγονότος ἀνθρώπου ἄπιστος καὶ ἀδύνατος ἡ ποίησις, μὴ κατὰ φύσιν γε- γενημένου ; Αδύνατον γὰρ γενέσθαι ἐξ ἀνθρώπου ἄνθρωπον κατὰ φύσιν, μὴ πρῶτον τοῦ ἀνθρώπου για νομένου ὑπὲρ φύσιν. λη'. Εἰ μὴ γίνομαι πάλιν ὅπερ ήμην, πῶς ἀπο- λαμβάνω τῆς ἀρετῆς ἢ τῆς κακίας τὰς ἀμοιβάς, ὧν ἐπὶ τοῦ παρόντος οὐκ ἔτυχον; Εἰ γὰρ οὐ γίνεται τῶν νεκρῶν ἡ ἀνάστασις, πῶς οὐκ ἔσονται ἴσοι ἀλλήλοις οἵ τε δρῶντες τοὺς μαρτυρικοὺς ἀγῶνας καὶ οἱ ὑπο μένοντες ; Εἰ δὲ ἄδικον τοῦτο, πῶς οὐκ ἄδικον τὸ μὴ γίνεσθαι τῶν νεκρῶν τὴν ἀνάστασιν, ἐν ᾗ μόνῃ ἐνδέ- χεται γίνεσθαι τῶν πεποιηκότων τὰ ἄδικα, καὶ τῶν ὑπομεμενηκότων τὴν διάκρισιν, κατὰ τὴν διαφοράν τιμῆς τε καὶ τιμωρίας ; λθ'. Εἰ τὸ τί ἦν ὁ ἄνθρωπος καὶ ἔστι, πῶς προε- χώρησεν ἀποθανών τῆς τοῦ Θεοῦ γνώσεως, οὐκ ἀπέστη τὸ εἶναι αὐτὸν πάλιν ὅ ἦν. Τὰ γὰρ ἔργα τοῦ Θεοῦ, γνωστὰ αὐτῷ καὶ δυνατά· καὶ εἰ μὴ δυνατὰ αὐτῷ, οὐδὲ γνωστὰ αὐτῷ. μ'. Εἰ καλὸν μὲν τὸ εἶναι ἡμᾶς ἐν τῷ παρόντι θνητούς, κάλλιον δὲ τὸ εἶναι ἡμᾶς ἀθανάτους ἐν τῷ μέλλοντι· πῶς οὐκ ἔστιν ἄτοπον τὸ λέγειν τὸν Θεὸν δυνατὸν μὲν πρὸς ποίησιν τοῦ καλοῦ, ἀδύνατον δὲ πρὸς ποίησιν τοῦ καλλίονος ; μα'. Εἰ ἀδύνατον τῷ Θεῷ τὸ θνητὸν σῶμα ποιῆσαι ἀθάνατον, πῶς οὐκ ἔσται ὁ θάνατος ἰσχυρότερος τοῦ Θεοῦ, ἐξ αὐτοῦ μὴ δυναμένου ῥύσασθαι τοὺς αὐτῷ ὑποκειμένους ; μβ'. Εἰ ὁ Θεὸς ἔχει δύναμιν ζωοποιητικὴν τῶν νε - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. bus naturalibus, et arti in rebus artifcialibus, Deo A autem non credere in divinis? terra mandato divino ea olim dedere quæ non acce perant quomodo nunc non magis quæ accepere reddent, Deo mandante? mantem procreare, neque ars e ligno corrupto lec- tum facere potest, ita nec Deus ex homine corrupιο hominem incorruptibilem facere potest; demensa scilicet erit potentia Dei, ut naturæ et artis. Sed si hoc dictu absurdum est, absurdum profecto quo- que erit Deo non credere, ex homine corrupto ho- minem ab eo fieri incorruptibilem. videtur ut sit resurrectio, ita impossibile Deo est efficere resurrectionem : nihil profecto homine hac in re præstat Deus. At si infinite præstat, ut pro- fecto præstat, quomodo non absurdum Deo non credere illum ea facturum, quorum habet faciendo- rum potestatem? non credere ab eo supra naturam restitui posse an- non absurdum est? est, illius incredibilis et impossibilis judicanda ge- neratio : quomodo non etiam primi hominis, qui non secundum naturam genitus est, incredibilis erit et impossibilis creatio? Non potest enim homo ex homine gigni, nisi primus homo supra naturam genitus fuerit. piam virtutis aut vitii mercedem, quam in praesenti vita nactus non sum? Nam si non fit mortuorum resurrectio: quomodo æquales sibi invicem non ´erunt, et qui martyrii agones intulerunt et qui sus- tinuerunt? Quod si hoc iniquum est, quomodo non iniquum est non esse mortuorum resurrectio- nem; in qua sola evenire potest eorum, qui inju- riam fecerunt, et eorum, qui passi sunt, discrimen pro honoris et pœnæ discrimine ? C quodammodo Dei cognitioni eo mortuo, non repu- gnat ut iterum sit quod erat. Nam opera Dei nota D illi sunt et possibilia: aut si non possibilia, certe nec nota. vita mortales, præclarius autem, nos esse in fu- tura immortales, quomodo absurdum non est dictu, Deum efficere posse quod præclarum est, non vero posse quod præclarius? immortale: quomodo non erit mors Deo fortior, qui morti eripere non possit, quos illa sibi sub- jecit ? 33. Divinæ potestati nihil resistit. Si mare et 34. Si, ut neque natura e semine corrupto ani- 35. Si, ut hominibus incredulis fieri non posse B 36. Quos Deus supra naturam condere valet, eos 37. Si quod non secundum naturam genitum 38. Nisi rursus fiam quod eram, quomodo acci- 39. Nisi quid fuerit homo et quid sit elabatur 40. Si præclarum est, nos esse in praesenti 547 41. Si non potest Deus mortale corpus efficere 2. Si Deus potentia præditus est mortuorum vi- (46) Τὴν ποίησιν. Idem egit την βούλησιν, sed sine causa.

ΑΝΑΤΡΟΠΗ ΔΟΓΜΑΤΩΝ ΤΙΝΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΩΝ. Τῶν κατὰ τὴν ἀνθρωπίνην σπουδήν εἰς θερα πείαν τοῦ Θεοῦ ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων γινομένων και λῶν, οὐδὲν οὕτως ἐστὶ δεκτὸν τῷ Θεῷ, ὡς τὸ κατὰ δύναμιν σπουδάζειν βελτίους ποιεῖν τοὺς ἀνθρώπους. Ταύτην οὖν τὴν προθυμίαν ἐν ὑμῖν, ὦ τιμιώτατε πρεσβύτερε Παύλε, σφόδρα οὖσαν διάπυρον, ἑτοίμως ὑμῖν ὑπήκουσα περὶ ὧν ἐνετείλασθέ μοι βραχείαν τινα ποιήσασθαι τὴν ἐκλογὴν τῶν Ἑλληνικῶν περὶ Θεοῦ καὶ κτίσεως δογμάτων· οὐχ ἵνα τι γνῶς ἀληθὲς ἐξ αὐτῶν· πῶς γὰρ ἂν, ὁ ἄνωθεν ἔχων τὴν διὰ τῶν προφητῶν περὶ τούτων διδασκαλίαν, παρ' αὐτοῦ τοῦ τὴν κτίσιν πεποιηκότος Θεοῦ; ἀλλ᾽ ἵνα γνώς, μὴ κατὰ τὴν ἀποδεικτικὴν ἐπιστήμην, καθ᾽ ἦν ἐπαγγέλ- λονται Ἕλληνες περὶ Θεοῦ τε καὶ κτίσεως τοὺς λό γους ποιεῖν, τοῦτο πεποιηκότας, ἀλλ᾿ εἰκασμῷ τὸ δοκοῦν διορισαμένους. Τῶν περὶ Θεοῦ καὶ κτίσεως τοὺς λόγους πεποιημένων ἀνθρώπων, οἱ μὲν παρ' αὐτοῦ τοῦ τὴν κτίσιν πεποιηκότος Θεοῦ τὴν διδασκα- λίαν ἐδέξαντο περὶ Θεοῦ καὶ κτίσεως διὰ τῶν προ- φητῶν τῶν πρὸς τοῦτο ὑπουργησάντων τῷ Θεῷ· οὓς πρῶτον θείοις ἔργοις τοῖς δι' αὐτῶν γιγνομένοις ἀξίοις τοῦ πιστεύεσθαι (48) ἀνέδειξεν, εἶθ' οὕτω περὶ τῶν τοῖς διδασκομένοις ἀδήλων τὴν διδασκαλίαν παρ ἔσχεν· οἱ δὲ τοῖς διὰ τῶν προφητῶν ἀπιστήσαντες λόγοις, τοῖς οἰκείοις αὐτῶν λογισμοῖς ἐπέτρεψαν θεο γνωσίας τὴν εὕρεσιν. Καὶ κατ᾽ ἐκείνους μὲν τοὺς ἐκ διδασκαλίας Θεοῦ καὶ κτίσεως ἔγνωκότας την διαφο ρὰν εἷς ἐστιν ὁ Θεὸς, καθ᾿ ἑκάτερον τὸν τῆς ἀγεννη- - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. APPENDIX. sensu, quo eadem res asseritur in confut. Resp. Græcorum n. 2. In ipso opere tam multæ occurrunt ratio- cinationes iis, quas in superioribus Quæstionibus animadvertimus, plane gemellæ, ut qui triplex illud opus perlegerit, unius et ejusdem parentis fetum facile agnoscat. Nuncupatum est hoc opus Paulo presbytero, quem hic scriptor religionis defendendæ studio inflammatum esse testatur, seque libenter hujus scripti operam suscepisse, ut morem illi gereret. Fortasse idem est qui et nostro scriptori auctor fuit, ut Græcorum responsiones refelleret, supra col. et Græcorum nomine, supra col. 1466, n. 14, loquitur in iis referendis quæ Græci adversus resurrectionem obtrudere solebant. Nam is qui hoc munere fungitur, Christianum se esse profiletur, et saxea corda eos appellat, qui resurrectionis doctrinam increduli oderunt. Commemoratur a Photio, cod. 125, Justini_tractatus contra primum et secundum librum Physicæ Au- scultationis (Aristotelis) sive contra Materiam et Formam et Privationem Epicherematicæ et validæ et peruti- Les disputationes, necnon contra quintum illud corpus et motum sempiternum, quem Aristoteles vi ratiocina- tionum peperit. Sed quia non duo solum priores physicæ Auscultationis libri, sed etiam plures alii ab koc scriptore oppugnantur, nonnulli exstare negant opus a Photio memoratum. At multo satius est cum Grabio mutilum Photii codicem suspicari. Inde enim, ut idem observat, errandi librariis nasci potuit occasio, quod cum num. ciuentur nonnulla ex libris de cœlo, quæ sub distinctis numeris 13, 14, 15, apposita sunt, librarius aliud agens assilire potuit ad ea quæ num. ex libris de cœlo repetuntur, iis omissis, quæ ex libris 3, 4, 5, Physica Auscultationis excerpuntur. Forte etiam ipse Photius deceptus fuit, hunc librum celeriter potius evolvendo quam accurate legendo ; et cum videret ea quæ ex libris de culo petuntur, citari num. 13, 15, reliquam disputationem in libris de culo refellendis versari existimavit. QUORUMDAM ARISTOTELIS DOGMATUM CONFUTATIO. Exiis, quæ humano studio ad Deum colendum A præclare ab hominibus fiunt, nihil tam gratum Deo, quɔm pro viribus contendere, ut meliores homines fant. Quod quidem studium cum in vobis, digne omni honore, presbyter Paule, valde ferveat ; quod mihi præcepisti, ut breviter selecta Græcorum de Deo et de creatione dogmatum capita excerperem, id libenter exsequendum suscepi, non ut veri ali- quid ex eis ediscas (quomodo enim, qui cœlitus per prophetas ab ipso creationis auctore Deo doe- trinam his de rebus accepisti?), sed ut scias Græ- cus constante demonstrationibus scientia, ex qua se de Deo et de creatione profitentur disputare, nequaquam id perfecisse, sed conjiciendo quidquid placet definire. Ex iis, qui de Deo et de creatione disputarunt, alii ab ipso auctore creationis Deo doctrinam de Deo et creatione accepere per pro- phetas, Dei ad eam rem ministros, quos primum divinis operibus, quæ per eos debant, fide dignos demonstravit, atque ita postmodum de rebus illos, qui ab eis edocebantur, latentibus doctrinam sup- peditavit ; alii vero prophetarum sermonibus in- creduli, propriis ratiocinationibus commiserunt Dei cognitionis inventionem. Atque apud illos quidem, qui edocti discrimen Dei et rei creatæ noverunt, unus est Deus, utroque sensu ingenitus, nec deos nec deum ante se aut post habens, nec coæter- num, nec subjectum, nec adversarium; cujus nec B (48) Τοῦ πιστεύεσθαι. Articulus additus ex Reg. 1.

σίας τρόπον ἀγέννητος ὤν· Θεὸν δὲ (49) ἢ Θεούς οὔτε πρὸ αὐτοῦ, οὔτε μεθ᾽ αὑτὸν ἐσχηκώς, συναΐδιον οὐκ ἔχων οὔτε ὑποκείμενον οὔτε ἀντικείμενον, ἄφθαρ- τον ἔχων τὴν οὐσίαν, καὶ ἀνεμπόδιστον τὴν ἐνέρ- γειαν, δημιουργὸς ὢν τοῦ κόσμου παντός, ἀρχὴν ἔχοντος τοῦ εἶναι, καὶ τοῦ τὶ εἶναι, καὶ τοῦ πῶς δια- μένειν, τὴν ἐκείνου θέλησιν. "Η γὰρ ἐν ἀφθαρσία διαμένει τὰ μέρη τοῦ κόσμου, ὡς ὁ οὐρανὸς καὶ τὰ ουράνια σώματα (50), καὶ αἱ ἀόρατοι δυνάμεις ἢ ἐν τῷ γίνεσθαί τε καὶ φθείρεσθαι, ὡς τὰ ἐπὶ γῆς ζῶά τε καὶ φυτά. Καὶ ὥσπερ τὸ γεγονὸς οὐκ ἂν ἐγένετο μὴ ἐκείνου προστάξαντος, γενηθήτω· οὕτως οὐδ' ἂν διέμεινε μὴ ἐκείνου θεμένου τὸ πρόσταγμα, τοῖς μὲν ἀφθάρτοις τοῦ ἑστάναι εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος, τοῖς δὲ ἐν γενέσει καὶ φθορᾷ τοῦ, Αὐξάνεσθε καὶ πλη- θύνεσθε, καὶ πληρώσατε τὴν γῆν. Πρὸς ἔνδειξιν δὲ Β τῆς θείας αὐτοῦ δυνάμεως, καὶ τοῦ μὴ νόμῳ φύσεως αὐτὸν δουλεύειν, ἀλλὰ αὐθεντίᾳ βουλήσεως τὸ δοκοῦν ἐργαζόμενον, τὰ μὲν ἐν ἀρχῇ τῶν ἐν γενέσει καὶ φθορά φύσεως ἐκ τῆς γῆς καὶ τῶν ὑδάτων ἐποίησε, προσ- τάξας· Ἐξαγαγέτω ἡ γῆ ψυχὴν ζῶσαν κατὰ γέν νος, καὶ φυτὰ ἔχοντα ἐν ἑαυτοῖς τὸ σπέρμα, καὶ ξύλα ποιοῦντα καρπούς. Καὶ πάλιν· Ἐξαγαγέτω τὰ ὕδατα ψυχὴν ζῶσαν κατὰ γένος· τὰ δὲ ἐκ τῶν γεναρχῶν γεγενημένα, ἐκ τῆς καταβολῆς τοῦ σπέρ- ματος γενέσθαι ώρίσατο. Καὶ περὶ τούτων πάντες οἱ παρὰ τοῦ Θεοῦ πρὸς πάντας ἀνθρώπους ἀποσταλέν τες προφῆται ταὐτὰ φρονοῦντες διετέλουν, καὶ δια φωνία ἐν αὐτοῖς γέγονεν οὐδεμία. Κατὰ δὲ τοὺς ἀπιστήσαντας μὲν τοῖς τῶν προφητῶν λόγοις, οἰκείψ ὡς εἰκασμῷ περὶ Θεοῦ καὶ κτίσεως τὸ δοκοῦν διορι σαμένους, πολλή τίς ἐστιν ἡ πρὸς ἀλλήλους τε καὶ πρὸς ἑαυτοὺς διαφωνία ἐν τοῖς περὶ τῶν ὄντων καὶ τῆς τούτων ἀρχῆς κατ' ουσίαν τε, καὶ ἀριθμὸν, καὶ κίνησιν, καὶ πέρας· καθὼς δείκνυται ἐκ τοῦ πρώτου λόγου τῆς Φυσικῆς Ἀκροάσεως " Αριστοτέλους, μετὰ τοῦ μηδὲν αὐτὸν ἀληθεύειν περὶ ὧν διείληφε σεως Αριστοτέλους. • Αεὶ γάρ ἐστί τι ὁ ὑπόκειται, ἐξ οὗ γίνεται τὸ γινόμενον· οἷον τὰ φυτὰ καὶ τὰ ζῶα ἐκ σπέρματος. Γίγνεται δὲ τὰ γιγνόμενα ἁπλῶς, τὰ μὲν μετασχημα τίσει, οἷον ἀνδριάς· τὰ δὲ προσθέσει, οἷον τὰ αύξα νόμενα· τὰ δὲ ἀφαιρέσει, οἷον ἐκ τοῦ λίθου ὁ Ἑρμῆς· τὰ δὲ συνθέσει, οἷον οἰκία· τὰ δὲ ἀλλοιώσει, οἷον τὰ τρεπόμενα κατὰ τὴν ὕλην. Πάντα δὲ τὰ οὕτω γινό- μενα, φανερὸν, ὅτι ἐξ ὑποκειμένων γίνεται. Καὶ τοῦτο διττόν (51)· ἢ γὰρ τὸ ὑποκείμενον, ἢ τὸ ἀντι- κείμενον. Λέγω δὲ ἀντικεῖσθαι μὲν τὸ ἄμουσον (52), ὑποκεῖσθαι δὲ τὸν ἄνθρωπον. » Εἰ πρῶτόν ἐστι τὸ σπεῖρον σπέρμα, καὶ ὕστερον τὸ ἐκ σπέρματος γιγνόμενον, καὶ γενητὰ ἀμφότερα, • διορίσασθαι πραγμάτων. CONFUTATIO QUORUMDAM ARISTOTELIS DOGMATUM. test; opifex totius mundi, qui cur sit et cur talis sit et cur talis permaneat, causam habet illius voluntatem. Vel enim in incorruptione permanent mundi partes, ut coelum et coelestia corpora, et invisibiles potestates; vel in generatione et corru ptione, ut in terra animalia et plant. Et quemad modum quod factum est factum non fuisset, nisi illi præcepisset, fiat; ita nec permaneret, nisi præ- ceptum posuisset, incorruptibilibus quidem ut stent in saculum sæculi, iis autem, quæ in gene- ratione et corruptione versantur, Crescite et multi- plicamini,et replete terram s. Ut autem divinam suam potestatem ostenderet, seque legibus naturæ non servire, sed voluntatis imperio quidquid vult effi- cere, ex iis, quæ in generatione et corruptione na- turæ versantur, alia initio ex terra et aquis effecit, præcipiens : Educat terra animam viventem juxta genus suum et plantas habentes in se ipsis semen et ligna facientia fructus. Et rursus : Educant aquæ animam viventem juxta genus suum : alia autem ex generis principibus genita ex seminis jactu nasci voluit. Ac de his quidem omnes missi a Deo ad omnes homines prophetæ idem sentiendo perseve- rarunt, nec dissensio inter eos ulla exstitit. Apud eos autem, qui rejectis prophetarum sermo- nibus, propria conjectura de Deo et de re creata quidquid libet definierunt, plurima est inter eos et secum ipsis dissensio de rebus earumque princi- piis secundum substantiam et numerum et moturn et finem, quemadmodum ostenditur ex primo Ari- stotelis libro Naturalis Auscultationis, præterquam quod nibil veri loquitur de iis, quæ definienda sus- cepit. A essentia corrumpi, nec operatio interpellari po- c Gen. 1, 18. • Ibid. 12. 1bid. 20. ex ipso Aristotelis textu inseruerat Sylburgius, quæ cum minime necessaria sint ad propositum hujus nostri scriptoris, videntur ab eo de industria fuisse prætermissa. C D A. Ex libro I naturalis Auscultationis Aristotelis, lib. 1. c. 7, p. edit. J. Bekker. (Berol. 1831, in -4°), p. 190. • Semper enim est aliquid quod subjicitur unde At id quod fit: ut plantæ et animantes e semine. Fiunt autem omnino quæ fiunt, quædam transfor- matione, ut statua : nonnulla accessione, ut ea quæ crescunt aliqua decessione, ut e saxo Mer. curius : alia compositione, ut domus : alia altera tione, ut ea quæ secundum materiam mutantur Quæ autem ita fiunt, ea manifestum est ex subjo clis omnia fieri. Atque illud quidem duplex est; vel enim subjectum est, vel oppositum. Dico autem op- poni non musicum, subjici vero hominem. » Si primum est quod semen seminat, et postea id quod e semine fit, et utraque genita sunt : ejus tiam Aristotelis, qui cum privationem inter prin- cipia numeret, utitur exemplo hominis non musici, qui musicus fit, et hominem subjectum esse sta tuit, contrarium autem, sive privationem, non niu- sicum. 1. Εκ τοῦ πρώτου λόγου τῆς Φυσικῆς Ακροά (49) Θεόν δέ. Deest vocula in Reg. 1. (50) Σώματα. Hanc vocem suppeditavit Reg. 1. (51) Καὶ τοῦτο διττόν. Ante has voces nonnulla (52) Το άμουσον. Hæc apposita sunt ad senten-

Α τῇ μὲν γενέσει τοῦ κειμένου ἐκ σπέρματος γιγνομέ νου ὑπόκειται τὸ σπέρμα, τῇ δὲ γενέσει τοῦ σπείραν τος ὑποκεῖσθαι τὸ σπέρμα οὐ δυνατόν· οὐκ ἄρα ἀεὶ τὰ ζῶα καὶ τὰ φυτὰ ἐκ σπέρματος γίνεται. Έτι, εἰ ζῶον γενητὸν ἑκάτερον, τὸ σπεῖρον καὶ τὸ ἐκ σπέρ ματος γιγνόμενον, καὶ οὐκ ἐκ τοῦ αὐτοῦ ὑποκειμέ νου ἑκάτερον, ἀλλὰ θάτερον μὲν ἐκ τοῦ σπέρματος, ἕτερον δὲ οὐκ ἐκ τοῦ σπέρματος· πῶς οὐ ψευδὲς τὸ ἀεὶ τὰ ζῶα γίνεσθαι ἐκ τοῦ σπέρματος; Καὶ περὶ τῶν φυτῶν ὁ αὐτὸς λόγος. Ετι, εἰ ἀρχὴ μὲν τοῦ ἐκ σπέρματος γιγνομένου ἐστὶ τὸ σπεῖρον, ἄγνωστον δὲ τοῦτο καὶ ἀδιόριστον ἐν τῇ πραγματείᾳ τῆς Φυσι κῆς ᾿Ακροάσεως Αριστοτέλους, τίνος ἕνεκεν ἐγρά- φη αὕτη ἡ πραγματεία, τῆς ἀρχῆς ἀγνοουμένης τοῦ πρώτου ζώου τε καὶ φυτοῦ; Ἀκολουθεῖ γὰρ τῇ ἀγνωσίᾳ τῆς ἀρχῆς ἡ ἀγνωσία τῶν ἐξ ἀρχῆς· εἰ τὸ ζῶον τὸ ἐκ σπέρματος γιγνόμενον, γίνεται δὲ κατὰ φύσιν, δῆλον ὅτι τοῦ αὐτοῦ ζώου γιγνομένου μὲν, μὴ ἐκ σπέρματος δὲ, οὐ γίνεται κατὰ φύσιν. Εἰπάτωσαν οὖν οἱ Ἀριστοτελικοί, κατὰ τί γίνεται τὸ ζῶον τὸ μὴ κατὰ φύσιν γιγνόμενον. Ετι, εἰ, διαφορᾶς κατά γένεσιν τοῦ ζώου δοθείσης, τοῦ τε ἐκ σπέρματος καὶ κατὰ φύσιν, καὶ τοῦ μὴ ἐκ σπέρματος, μήτε κατά φύσιν γιγνομένου, ἀνάγκη πεπερασμένην εἶναι τὴν γένεσιν· πῶς οὖν σύναρχα λέγουσιν Έλληνες τά τε ζῶα καὶ τὰ φυτὰ τῷ Θεῷ, τὰ κατὰ φύσιν γεγονότα, τὰ μήτε τῷ πρώτῳ ζώῳ τε καὶ φυτῷ σύγχρονα εἶναι δυνάμενα ; Ετι, εἰ ἅπαν τὸ γιγνόμενον ἀεὶ σύνθετόν ἐστι, πῶς τὸν τρόπον τῶν κατὰ σύνθεσιν γινομένων τῇ οἰκείᾳ τοῦ τρόπου διαφορᾷ τῶν ἄλλων τῶν τῆς γενέσεως τρόπων διέστειλας; Εἰ γὰρ ἅπαν γενητὸν σύνθετον, κατὰ σύνθεσιν ἀνάγκη γίνεσθαι. Αλλ' εἰ ὁ τρόπος τῆς κατὰ σύνθεσιν γενέσεως πάσῃ γενέσει ἁρμόττει, περιττῶς τῶν ἄλλων τῆς γενέσεως τρόπων διέσταλται τῇ οἰκείᾳ διαφορᾷ. Ετι, εἰ τὰ ὑποκεί. μενα ταῖς ῥηθείσαις γενέσεσιν οὐσίαι εἰσὶ, καὶ ἐν αὐταῖς θεωρεῖται τὸ διττὸν τοῦ ὑποκειμένου, τουτέστι τὸ ὑποκείμενον καὶ τὸ ἀντικείμενον, ἡ δὲ ὕλη οὐσία οὐκ ἔστι, πῶς ἁρμόττει ὁ τρόπος τῆς γενέσεως τῶν ἐξ οὐσιῶν γιγνομένων τῷ τρόπῳ τῆς γενέσεως τῶν μὴ ἐξ οὐσίας γιγνομένων; Ανάγκη ἄρα ἢ οὐσίαν εἶναι τὴν ὕλην, ἢ τρόπῳ ἑτέρῳ γίγνεσθαι τὰ ἐκ τῆς ὕλης γιγνόμενα παρὰ τοὺς ῥηθέντας τρόπους τῆς γενέσεως. Αλλ' ἐπειδὴ τῇ πραγματείᾳ τῆς Φυσικῆς 'Ακροάσεως ἡ ὕλη διώρισται μὴ εἶναι οὐσία, καὶ ὁ τρόπος τῆς γενέσεως τῶν ἐξ αὐτῆς γιγνομένων οὐ παραδέδοται, πῶς οὐ περιττή αὕτη ἡ πραγματεία, ἐν ᾗ τὸ σαφὲς ἄπορον; Ετι, εἰ, ὡς ἀνάγκη τῇ φύσει καὶ τῇ τέχνῃ τὸ μὴ ἐκ τοῦ τυχόντος ποιεῖν τὰ τυχόντα, ἀλλ' ἐκ τῶν ὡρισμένων τὰ ὡρισμένα, οὕτως ἀνάγκη καὶ τῷ Θεῷ ἐκ τῶν ὡρισμένων ποιεῖν τὰ ὡρισμένα, τίς ἐστιν ὁ τῷ Θεῷ τοῦτον τὸν ὅρον θέμενος; Ὅτι δὲ τῇ φύσει καὶ τῇ τέχνῃ ὁ Θεὸς ἔθηκε τοῦτον τὸν ὅρον, φανερόν. Εἰ δὲ ὁ Θεὸς ὑπὸ τὸν ὅρον οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ ποιεῖ ἐκ τοῦ τυχόντος τὰ τυχόντα, τῇ τοῦ ὅρου ἀνάγκη μή κωλυόμενος τοῦ ποιεῖν ἃ βούλεται· πῶς οὐκ ἠλευ θέρωται καὶ τοῦ ὅρου τοῦ ποιεῖν ἐκ τῶν ὑποκειμένων κατὰ ἀνάγκην; APPENDIX. - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. sane, quod satu fieri ponitur, generationi semer sub- jicitur; ejus autem quod seminavit, generationi semen subjicere non est. Proinde non semper animantes et plantæ satu fiunt. Præterea si utrumque genitum animal est, et quod seminat, et quod e semine gignitur : et utrumque non ex eodem est subjecto, sed alterum e semine, alterum non e semine: quo pacto falsum non est, semper animantes satu pro- creari? Eadem est de plantis ratio. Item, si prin- cipium ejus quod satu fit, est sator; is autem in commentatione Naturalis Auscultationis Aristotelis ignotus et indefinitus est : quanam de causa com- inentatio ea instituta est, cum principium ignore- tur primi animalis et plante? Sequitur enim ignora- tionem principii ignoratio eorum quæ ex principio. Si animal, quod fit ex semine, secundum naturam fit, liquet idem animal, si fiat quidem, non tamen ex semine, non fleri secundum naturam. Dicant igitur Aristotelici secundum quid fat animal quod non fit secundum naturam. Deinde si assignato animalis diverso nascendi modo, nempe illius, quod ex semine et secundum naturam, et illius, quod non ex semine nec secundum naturam fit, necesse B c est finitam esse generationem: quomodo ergo di- cunt Græci animalia ac plantas, quæ secundum naturam facta sunt, æque ac Deum carere princi- pio, cum ne primo quidem animali et plantæ æqualia esse possint? Præterea, si quidquid fit semper compositum est, quomodo modum, quo fiunt quæ per compositionem funt, proprio modi discrimine ab aliis generationis modis segregas? Nam si compositum est quidquid genitum, necesse ut per compositionem gignatur. Sed si ge- nerationis per compositionem modus generationi omni convenit, frustra ab aliis generationis modis segregatur proprio discrimine. Item, si quæ sub- jecta sunt iis, quas diximus, generationibus, sub- stantiæ sunt, ac in eis subjectum bifariam conside- ratur, id est subjectum et oppositum, materia autem substantia non est: quomodo quadrat modus genera- tionis eorum, quæ ex substantiis gignuntur cum modo generationis eorum, quæ non ex substantiis generantur? Necesse ergo est vel substantiam esse materiam, vel quæ ex materia gignuntur alio modo gigni ac predictis generationis modis. Sed quia in pertractatione Naturalis Auscultationis materiam statuitur non esse substantiam, nec modus gene- rationis eorum, quæ ex illa fiunt, exponitur: annon intilis ipsa pertractatio, in qua non reperitur quid liqueat? Adhuc etiam si, ut necesse est na- turæ et arti non quælibet ex quibuslibet, sed ex certis et definitis certa et definita facere, ita Deo newessitas adest ex certis et definitis certa et defi- nita faciendi: quis est qui hanc Deo legem impo- suit? Ac naturæ quidem et arti hanc a Deo legem impositam fuisse manifestum est. Sed si Deus legi Fon subest, sed ex quolibet quælibet facit, nulla cum legis necessitate prohibente quominus quid- quid vult efficiat: quomodo non solutus etiam et liber est a lege ex subjectis necessario faciendi? D

Ἔστι δὲ τὸ ὑποκείμενον ἀριθμῷ μὲν ἐν, εἴδει δὲ δύο. Ο μὲν γὰρ ἄνθρωπος, καὶ ὁ χρυσὸς, καὶ ὅλως ἡ ὕλη, ἀριθμητή· τόδε γάρ τι μᾶλλον, καὶ οὐ κατὰ συμβεβηκὸς ἐξ αὐτοῦ γίνεται τὸ γιγνόμενον· ἡ δὲ στέρησις καὶ ἡ ἐναντίωσις συμβεβηκός. Ἐν δὲ τὸ εἶδος, οἷον ἡ τάξις, ἡ μουσική, ἢ τῶν ἄλλων τι τῶν οὕτω κατηγορουμένων· δι' ὧν ἔστι μὲν ὡς δύο λε κτέον εἶναι τὰς ἀρχὰς, ἔστι δὲ ὡς τρεῖς. Καὶ ἔστι μὲν ὡς τὰ ἐναντία, οἷον εἴ τις λέγοι τὸ μουσικὸν καὶ τὸ ἄμουσον, ἢ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν, ἢ τὸ ἡρμο- σμένον καὶ ἀνάρμοστον· ἔστι δὲ ὡς οὔ. Ὑπ᾿ ἀλλή λων γὰρ πάσχειν τὰ ἐναντία ἀδύνατον. Λύεται δὲ καὶ τοῦτο διὰ τὸ ἄλλο εἶναι τὸ ὑποκείμενον· τοῦτο γὰρ οὐκ ἐναντίον. Ὥστε οὔτε πλείους τῶν ἐναντίων αἱ ἀρχαὶ τρόπον τινὰ, ἀλλὰ δύο ὡς εἰπεῖν τῷ ἀριθμῷ· Β ούτε αὖ παντελῶς δύο διὰ τὸ ἕτερον ὑπάρχειν τὸ εἶναι αὐτοῖς, ἀλλὰ τρεῖς. » Εἰ ἔστι τὸ ὑποκείμενον ἀριθμῷ μὲν ἐν, εἴδει δὲ δύο, ἀφ᾽ ὧν δεῖ ἐν τῷ ἑνὶ ὑποκεῖσθαι, πῶς οὐκ ἔστι τὸ ὑποκείμενον αὐτὸ ἑαυτῷ ὑποκείμενον ; Εἰ δὲ τοῦτο ἀδύνατον, πῶς οὐκ ἔστι ψευδὲς τὸ εἴδει δύο εἶναι τὸ ὑποκείμενον ; Ετι, εἰ δεῖ ὑποκεῖσθαί τι ἀεὶ τῶν για γνομένων, ἔστι δὲ τοῦτο ἡ ὕλη, πῶς οὐκ ἔστιν ἡ ὕλη ἀεὶ γενητή; 'Αεὶ γὰρ τῷ ἑνὶ τῶν ἐναντίων ὑπόκειται. Η γὰρ τῇ στερήσει ὑπόκειται, ἢ τῷ εἴδει, ἐναντίῳ ὄντι τῇ στερήσει· καὶ τῷ εἴδει μὲν γίνεται εὔμορ- φος (55), τῇ στερήσει δὲ ἄμορφος. Πῶς οὖν οὐκ ἔστιν οὐσία γενητὴ ἡ ὕλη, ἀεὶ τὸ εἶναι γενητῶς ἔχουσα ; Ετι, εἰ ἡ στέρησις οὐδέν ἐστιν ἕτερον παρὰ τὴν ἀναίρεσιν παντὸς τοῦ ὄντος, ἔχουσα δὲ ταύτην ἡ ὕλη, πῶς οὐκ ἀνήρηται αὐτῆς καὶ τὸ εἶναι αὐτὴν ὕλην ; Ετι, εἰ ἀπόντος τοῦ εἴδους τῆς ὕλης, ἄπεστιν αὐτῆς καὶ τὸ εἶναι αὐτὴν οὐσίαν, καὶ τὸ τόδε τι καὶ τὸ ὂν, οὐδαμοῦ ἄρα ἡ ὕλη ἀπόντος αὐτῆς τοῦ εἴδους. Ἔτι, εἰ ἀριθμητὴ ἡ ὕλη, τὰ δὲ ἐναντία τὰ ταύτῃ (54) συμ- βεβηκότα οὐκ ἀριθμητά, πῶς τρεῖς ἀρχαί, ἥ τε ὕλη καὶ τὰ ταύτῃ συμβεβηκότα ; Εἰ οὐδὲν ὧν (55) ἐν τῇ συστάσει τῶν φύσεων γιγνομένων θεωρούμενόν ἐστιν ἐκ τῆς ὕλης, οὐδὲ τὸ ποιὸν οὐδὲ τὸ ποσόν, πῶς ἐξ αὐτῆς τὰ γιγνόμενα γίγνεται καθ᾽ αὑτά ; Εἰ ἀδύνα- τόν τι εἶναι μὴ εἶναι καὶ τόδε τι 11, πῶς διὰ τὴν στέ ρησιν τόδε τι μὴ οὖσα ἡ ὕλη, τὸ εἶναι ἔχει ; Εἰ ἡ στέ- ρησις καὶ τὸ εἶδος τῇ ὕλῃ συμβέβηκεν, οὐσία δὲ οὐκ ἔστιν ἡ ὕλη, πῶς ταύτῃ συμβέβηκε τὰ ἐναντία ; Τῇ γὰρ οὐσίᾳ συμβαίνει τὰ συμβεβηκότα. Εἰ ὥσπερ ἡ τάξις ἐν τοῖς τεταγμένοις, οὕτω καὶ τὸ εἶδος ἐν τῇ ὕλῃ, πῶς τὰ μὲν ἄτακτα πρὸ τῆς τάξεως τὸ εἶναι τόδε τι ἔχει; ἡ γὰρ ὕλη (56) πρὸ τοῦ εἴδους τὸ εἶναι τόδε μὴ ἔχουσα, σώζεται ἐν τῇ ὕλῃ ἡ ἀναλογία τῆς τάξεως ὡς πρὸς τὸ εἶδος. Εἰ ἐν τῇ συνθέσει μὲν τῶν γιγνομένων δύο θεωροῦνται μόναι ἀρχαί, ἥ τε ύλη καὶ τὸ εἶδος· χωρὶς δὲ συνθέσεως τρεῖς εἰσιν ἀρχαί, ἤ τε ὕλη καὶ ἡ στέρησις καὶ τὸ εἶδος· δῆλον ἄρα ὅτι, καὶ μὴ εἶναι τόδε τι. οὐδὲν τῶν. mΙΟΣ θεωρουμένων. οὐδὲν ἦν... θεω ροῦμεν, 1:97 CONFUTATIO QUORUMDAM ARISTOTELIS DOGMATUM. • Leg. glum sit Sed si id sequimur, B C D • Est autem subjectum numero quidem unum, forma autem duo. Nam homo et aurum ac genera- tim materia numero subjecta: id enim quod fit ex subjecto, aliquid maxime ex eo fit, nec per acci- dens. Est autem accidens privatio et contrarium. Unum autem est forma, velut ordo et musica et eo- rum quidpiam quæ simili modo dicuntur. Quare licet quidem duo dicere principia, licet etiam tria : licet etiam contraria dicere, velut si quis dicat mu- sicum et immusicum, aut calidum et frigidum, aut constructum et inconstructum. Rursus etiam licet non dicere. Contraria enim a se invicem pati non possunt. Solvitur autem et hoc, quia aliud est sub- jectum illud enim non est contrarium. Quare nec plura contrariis principia quodammodo, sed nu- mero, ut ita dican, duo : nec rursus duo omnino, quia alia eis inest essentia, sed tria. › : Si subjectum numero quidem unum, formna au- tem duo: cum oporteat ut unum uni subjiciatur, quomodo subjectum non est sibi ipsi subjectum ? Quod si id fieri non potest; quomodo falsum non est forma duo esse subjectum ? Deinde si necesse est semper subjici aliquid eorum quæ fiunt, illud autem materia est: quomodo non genita semper est materia? Semper enim uni contrariorum subjicitur. Vel enim privationi subjicitur, vel formæ, quæ con- traria est privationi: ac forma quidem fit formata, privatione autem informis. Quomodo ergo materia non est substantia genita, quæ semper esse habet renite ? Item si privatio nihil aliud est quam abolitio omnis entis, hæc autem inest materiæ: quomodo non ab ea aufertur et quod ipsa est mate- ria ? Item si, absente forma a materia, abest eliam ab ea quominus sit substantia et certum quid et ens; nullibi ergo materia absente fornia. Item, si numerabilis materia, quæ autem ei accidunt minime numerabilia : quomodo tria sunt principia, mate- ria et quæ illi accidunt? Si nihil eorum, quæ in constitutione naturarum genitarum cernimus, ex materia est, nec qualitas, nec quantitas: quomodo quæ ex ea fiunt, per seipsa fiunt ? Si fieri non po- test ut aliquid sit nec certum quid sit; quomodo materia, cum propter privationem non sit certum quid, esse habet ? Si privatio et forma materiæ ac- cidunt, substantia autem non est materia : quomodo ei contraria accidunt? Nam quæ accidentia sunt, substantiæ accidunt. Si ut ordo in iis quæ ordinan- tur, ita forma in materia: quomodo ea quæ carent ordine, habent ante ordinem ut certumn quid sint; materia autem etsi ante formam non habet, ut cer- tum quid sit, in ea tamen servatur proportio ordi- nis ad formam? Si in compositione eorum, quæ fiunt, duo tantum spectantur principia, materia et etiam legendum erit Non male, mea quidem sententia, legeretur, expuncta sequenti syllaba. 2. Τοῦ αὐτοῦ Ἀριστοτέλους ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Α 2 Ejusdem Aristotelis ex eodem libro, ib., p. 190, 24. (35) Εύμορφος. Mallet Εμμορφος Sylburgius. (54) Τὰ ταύτῃ. Articulum suppeditavit Reg. 1. (65) Οὐδὲν ὧν. Non dubitat Sylburgius quin le- (56) Η γὰρ ύλη. Lege ἡ δὲ ὕλη.

Δ μὴ ὄντος μὲν τοῦ γιγνομένου, κείμεναι τρεῖς ἦσαν: ἀρχαί· ὄντος δὲ τοῦ γιγνομένου, οὐ τρεῖς, ἀλλὰ δύο. Πῶς οὖν οὐκ ἔστι τὸ γιγνόμενον ἀρχὴ τῆς ἀπωλείας τῆς μιᾶς ἀρχῆς, ἡ εἰ μὴ ἀπώλετο, οὐκ ἂν ἐγίνετο τὸ γιγνόμενον; Εἰ ὥσπερ πάσχει ὁ ἄνθρωπος ὑπὸ τοῦ μουσικοῦ καὶ τοῦ ἀμούσου, καὶ τὸ σῶμα ὑπὸ ψυχροῦ καὶ θερμοῦ, καὶ ἡ φωνὴ ὑπὸ τῆς ἁρμονίας τε και ἀναρμοστίας· οὕτω πάσχει ἡ ὕλη ὑπὸ τοῦ εἴδους καὶ τῆς στερήσεως· ἔστω ἡ ὕλη οὐσία, ὡς ἄνθρωπος καὶ τὸ σῶμα· ἡ συμβεβηκός, ὡς ἡ φωνὴ, ἵνα σωθῇ τὸ τῆς ἀναλογίας ἀκόλουθον. Εἰ δὲ οὔτε οὐσία ἐστὶν ἡ ὕλη ούτε συμβεβηκός, οὐδ᾽ ἄρα πάσχει ὑπὸ τῶν ἐναντίων. • Πόσαι μὲν οὖν αἱ ἀρχαὶ τῶν περὶ γένεσιν φυσι- κῶν, καὶ πῶς, εἴρηται. Καὶ δῆλόν ἐστιν ὅτι δεῖ ὑπο- κεῖσθαί τι τοῖς ἐναντίοις, καὶ τὰ ἐναντία δύο είναι τρόπον δέ τινα ἄλλον, οὐκ ἀναγκαῖον. ἱκανὸν γὰρ (57) τὸ ἕτερον τῶν ἐναντίων ποιεῖν τῇ παρουσίᾳ καὶ ἀπου σίᾳ τὴν μεταβολήν· ἡ δὲ ὑποκειμένη φύσις ἐπιστητὴ κατὰ ἀναλογίαν. Ὡς γὰρ πρὸς ἀνδριάντα χαλκός, ἢ πρὸς κλίνην ξύλον, ἢ πρὸς τῶν ἄλλων τι τῶν ἐχόντων μορφὴν ἡ ὕλη καὶ τὸ ἄμορφον ἔχει πρὶν λαβεῖν τὴν μορφήν (58)· οὕτως αὕτη πρὸς οὐσίαν ἔχει, καὶ τὸ τόδε τι καὶ τὸ ὄν. Μία μὲν οὖν ἀρχὴ αὕτη, οὐχ οὕτω μία οὖσα, οὐδὲ ἐν ὡς τὸ (59) τόδε τι, μία δὲ ᾗλόγος ἔστι δὲ τὸ ἐναντίον τούτῳ (60) ἡ στέρησις. Πότερον δὲ οὐσία τὸ εἶδος ἢ τὸ ὑποκείμενον, ούπω δῆλον (61).» ἱκανὸν γὰρ ἔσται. δὲ ῇ ὁ λόγος, ἔτι δὲ τὸ ἐναντίον τούτῳ ἡ στέρησις. Εἰ τὸ εἶδος τῇ παρουσίᾳ αὐτοῦ εἰδοποιεῖ τὴν ὕλην, καὶ τῇ ἀπουσίᾳ αὐτοῦ ποιεῖ ἀνείδεον, εἰσὶ δὲ ἀρχαί δύο, τό τε εἶδος καὶ τὸ ἀνείδεον, ποιεῖ δὲ αὐτὰ ταῦτα καὶ ἡ στέρησις τῇ παρουσίᾳ αὐτῆς καὶ τῇ ἀπουσία ἔσονται ἄρα αἱ ἀρχαὶ ὑπ' ἀλλήλων γιγνόμεναί τε καὶ ἀναιρούμεναι, καὶ οὐκ ἀΐδιοι. Τὸ γὰρ ἀΐδιον παρου- σίας τινὸς καὶ ἀπουσίας οὐ χρήζει πρὸς τὸ εἶναι. Εἰ τῇ παρουσίᾳ καὶ ἀπουσίᾳ τῶν ἐναντίων γίνεται τῶν ἀρχῶν ή μεταβολή, δῆλον ὅτι γίνεται ἡ μεταβολὴ ἐκ τοῦ εἶναι αὐτὰς ἀρχάς. Πῶς οὖν δύνανται μένειν ἀρχαὶ αἱ ἀποδε βληκυῖαι τὸ εἶναι ἀρχαί; Εἰ ἡ ἀρχὴ, ἀρχὴν ἔχουσα, οὐκ ἔστιν ἀρχὴ, πῶς ἡ ὕλη, τοῦ μὲν εἶναι ἀρχὴν ἔχουσα τὸ εἶδος, τοῦ δὲ μὴ εἶναι τὴν στέρησιν, δύναται εἶναι ἀρχή; Τὸ φύσιν ὀνομάζειν τὸ ὑποκείμενον τῇ στερή σει, τὸ μήτε οὐσία ὂν, μήτε τόδε τι, μήτε ὄν, πώς οὐκ ἔστι περιττόν; Εἰ ἀρχαὶ οὔτε ἐξ ἄλλων εἰσὶν οὔτε ἐξ ἀλλήλων· ἔστι δὲ ἐκ τῆς ἀπουσίας τοῦ εἴδους ἡ στέρησις, καὶ ἐκ τῆς ἀπουσίας τῆς στερήσεως τὸ εἶδος· πῶς οὐκ εἰσὶν ἐξ ἀλλήλων ἀρχαί, τό τε εἶδος καὶ ἡ στέρησις ; Τῇ γὰρ ἀπουσίᾳ ἀλλήλων ποιητικαὶ ἀλλή λων. Εἰ ἐν ἔχει λόγον ὁ χαλκὸς πρὸς τὸν μέλλοντα ἐξ αὐτοῦ γίνεσθαι ἀνδριάντα, τοῦτον ἔχει ἡ ὕλη πρὸς -- APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA 1500: fornia, absque autem compositione tria sunt prin- cipia, materia, forma et privatio, liquet profecto, si non exsistat id quod ft, tria poni principia ; si exsistat, non tria, sed duo. Quomodo ergo non est id, quod fit, principium abolitionis unius principii, quod quidem si non periret, non fieret id quod fit ? Si ut homo afficitur a musico et ab immusico et corpus a frigido et a calido, et vox a consono el a dissono, ita materia afficitur a forma et a priva- tione : sit ergo materia substantia, ut homo et cur- pus, vel accidens ut vox, ut proportionis ratio ser- vetur. Quod si nec substantia est materia nec acci- dens : neque profecto afficitur a contrariis. B quod huic contrarium est privatio. Utrum au- • Quot igitur sint principia rerum naturalium, quæ generantur, et quomodo, dictum est. Ac mani- festum est necesse esse ut aliquid subjiciatur con- trariis, ac duo sint contraria. Alia autem quadam ratione, id non necesse. Idoneum enim alterum con- trariorum ut efficiat præsentia aut absentia muta- tionem: subjecta autem natura sub scientiam cadit secundum analogiam. Quemadmodum enim se ha- bet æs ad statuam, aut lignum ad lectum, aut ad aliud quidpiam eorum, quæ formam habent, ma- teria et informe antequam accedat forma, ita se habet ipsa ad substantiam materia, et ad certum quid et ad ens. Unum igitur ipsa principium est, non tamen ita unum, ut certum quid sit. Unum autem quatenus unum est ratio sive idea, et tem substantia sit forma an suppositum, nondum liquet. › Si forma præsentia sua format materiam, C et absentia informem facit, sunt autem duo princi- pia, forma et informe, eademque etiam privatio præsentia et absentia sua efficit; principia ergo sese invicem generabunt ac destruent, nec æterna erunt. Quod enim æternum, id ut sit, nullius præ- sentia indiget aut absentia. Si præsentia et absen- tia contrariorum fit principiorum nulatio; liquet ideo mutationem fieri, quia ipsa sunt principia. Quomodo ergo possunt manere principia, quæ principia esse desierunt? Si principium, quod ha- bet principium, non est principium: quomodo materia, quæ ut sit, principium babet formam, ut non sit, privationem, potest esse principium ? Na- turam appellare id quod privationi subjectum est, quod quidem nec substantia est, nec certum quid, D nec ens, quomodo non est supervacaneum? Si prin- cipia neque ex aliis, neque ex se invicem sunt; est autem ex formæ absentia privatio, et ex absentia privationis forma: quomodo non ex se invicem principia sunt, forma et privatio? Sua enim invi- cem absentia sese invicem efficiunt. Si quam habet Sylburgius Aristotelem non sine contextus perturbatione. davi, ut apud Aristotelem legitur; sed ut accura- tior sit totus hic locus, mox legendum videtur pla Totus enim est hoc loco Aristoteles, ut tria esse principia probet, materiam, formam et privationem. Deest ea vox in Reg. 1. num, sed ea Sylburgius non immerito mutuatus est ex Aristotele. Infra cuim a Pseudo-Justiuo ci- tantur. 3. Ejusdem ex eodem libro, ib., p. 191. 3. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. (57) Inaror ráp. Ex contextu Aristotelis scripsit (58) Η ύλη... την μορφήν. Hæc desunt apud (59) Εν ὡς τό. Editi nostri ἐν ᾧ ἐστι. Emen- (60) Τούτῳ. Ita Aristoteles. Editi nostri τοῦτο. (61) Οὔπω δῆλον. Hæc desunt apud R. Stepha

τὴν οὐσίαν καὶ τὸ τόδε τι καὶ τὸ ὂν, πῶς ὁ μὲν χαλ- Α κὰς, ἐὰν μὴ ᾖ οὐσία, καὶ τόδε τι καὶ ὄν, λόγον ἔχειν πρὸς τὸν ἀνδριάντα οὐ δύναται· ἡ δὲ ὕλη, μήτε οὐσία οὖσα, μήτε τόδε τι, μήτε ὂν, ἀναλογίαν ἔχειν πρὸς τὸν χαλκὸν δύναται ; Εἰ πάντα τὰ ἐν συστάσεσι τῶν φυσικῶν θεωρούμενα αἰσθήσει ἐστὶν ἐπιστητά, πῶς ἡ ὕλη, ἐξ ἧς τὰ αἰσθητά, ἀναλογίᾳ ἐστὶν ἐπιστητή, καὶ οὐκ αἰσθήσει· ἢ πῶς ὅλως ἐκ μὴ αἰσθητοῦ δυ- νατὸν γενέσθαι τὰ αἰσθητά ; Εἰ τόδε τί ἐστι καὶ τὸ μίαν ἀρχὴν εἶναι, πῶς ἡ ὕλη τὸ μὲν εἶναι μίαν ἀρχὴν ἔχει, τὸ δὲ εἶναι αὐτὴν τόδε τι οὐκ ἔχει ; Καὶ εἰ τὸ εἶναι τόδε τι, καὶ τὸ τόδε τι μὴ εἶναι οὐσία ἐστὶ, πῶς ἡ ὕλη τὸ μὲν τόδε τι μὴ εἶναι ἐστιν, οὐσία δὲ οὐκ ἔστι; πῶς δὲ δύναταί τις ἐκβάλλειν τὴν ὕλην τοῦ εἶναι ἓν '', ὁ διελὼν αὐτὴν εἰς δύο είδη, εἰς τε τὸ ὑποκεί- μενον τῷ γιγνομένῳ καὶ εἰς τὸ ἀντικείμενον; Εἰ Β οὔπω δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων, εἰ οὐσία ἐστὶ τὸ εἶδος ἢ τὸ ὑποκείμενον, πῶς ἀποφαντικώς είρηκε περὶ τῆς ὕλης, τὸ μὴ εἶναι αὐτὴν οὐσίαν μήτε τόδε τι, μήτε Εν; Τὸ γὰρ ὑποκείμενον εἴρηκεν εἶναι τὴν ύλην. Ποτέ μὲν μὴ εἶναι αὐτὴν οὐσίαν, μήτε τόδε τι, μήτε ὄν ποτὲ δὲ ἄδηλον εἰ οὐσία ἐστὶ, πῶς οὐκ ἔστι τῶν οὐκ εἰδότων ὅ φασιν ; Ζητήσαντες οἱ κατὰ φιλοσοφίαν πρῶτοι τὴν ἀλή. Ο θειαν καὶ τὴν φύσιν τὴν τῶν ὄντων, ἐξετράπησαν οἷον οδόν τινα ἄλλην ἀπωσθέντες ὑπὸ ἀπειρίας, και φασιν οὔτε γίγνεσθαι τῶν ὄντων οὐδὲν, οὔτε φθείρε σθαι, διὰ τὸ ἀναγκαῖον μὲν εἶναι γίγνεσθαι τὸ γιγνόμενον ἢ ἐξ ὄντος ἢ ἐκ μὴ ὄντος· ἐκ δὲ τούτων ἀμφοτέρων ἀδύνατον εἶναι· οὔτε γὰρ τὸ ὂν γίγνεσθαι, εἶναι γὰρ ἤδη· ἔκ τε μὴ ὄντος οὐθὲν ἂν γενέσθαι, ὑποκεῖσθαι γάρ τι δεῖ. Καὶ οὕτω δὴ τὸ ἐφεξῆς συμ- βαῖνον αύξοντες, οὐδὲ εἶναι πολλά φασιν, ἀλλὰ μόνον αὐτὸ τὸ ὄν. • Ἱκανὰ καὶ ταῦτα μαρτυρῆσαι τῇ ἀληθείᾳ τοῦ ὑφ' ἡμῶν ῥηθέντος περὶ τῶν παρ' Έλλησι φιλοσόφων, ὡς κατὰ τὴν ἀποδεικτικὴν ἐπιστήμην περὶ τῶν ὄν των τοὺς λόγους μὴ πεποιηκότων, ἀλλ᾽ εἰκασμῷ τὸ δοκοῦν διορισαμένων. « Ἡμεῖς δὲ λέγομεν ὅτι τὸ ἐξ ὄντος ἢ μὴ ὄντος γίνεσθαι, ἢ τὸ μὴ ὂν, ἢ τὸ ὂν ποιεῖν τι ἢ πάσχειν, ἢ ὁτιοῦν τόδε γίγνεσθαι, ἕνα μὲν τρόπον οὐδὲν διαφέ- ρει, ἢ τὸ τὸν ἰατρὸν ποιεῖν τι ἢ πάσχειν, ἢ τὸ ἐξ ια- τροῦ εἶναί τι ἢ γίνεσθαι. Ωστε, ἐπειδὴ τοῦτο διχῶς Η πλεοναχώς (62) λέγεται, δῆλον, ὅτι καὶ τὸ ἐξ ὄντος, καὶ τὸ ὂν, ἢ ποιεῖν (63) ἢ πάσχειν. Οἰκοδομεῖ μὲν οὖν ὁ ἰατρὸς, οὐχ ᾗ ἰατρὸς δὲ, ἀλλ᾽ ᾖ οἰκοδόμος· καὶ λευ κὸς γίνεται, οὐχ ᾗ Ιατρός, ἀλλ' ᾗ μέλας. Ἰατρεύει δὲ τῇ ὕλῃ. εἶναι ἄν. CONFUTATIO QUORUMDAM ARISTOTELIS DOGMATUM. rationem as ad futuram ex eo statuam, eamdemn habet materia ad formam et ad certum quid et ad ens: quomodo æs, nisi sit substantia et certum quid et ens, rationem habere cum statua non pu- test; materia autem, quæ nec substantia est, nec certum quid, nec ens, rationem habere potest cum ære? Si quæcunque in constitutionibus rerum na- turalium considerantur, ea sensu percipiuntur : quomodo materia, ex qua ea sunt, quæ sensu per- cipiuntur, analogia cognoscitur, non sensu? Aut quomodo omnino ex eo, quod sensu non percipitur, feri possunt quæ sensu percipiuntur? Si vel unum esse principium, est certum quid esse, quomodo materia habet ut unum sit principium, ut autem certum quid sit, non habet? Et si certum quid esse et certum quid non esse, substantia est: quomodo materia, quæ habet, ut certum quid non sit, non est substantia? Quomodo potest materiæ eripere quominus ens sit, qui eam dividit in duas species, in id quod subjectum est ei quod fit et in contra- rium? Si nondum ex dictis liquet, utrum substan tia sit forma an subjectum; quomodo asseveranter de materia dixit eam non esse substantiam, nec certum quid, nec ens? Subjectum enim dixit esse materiam. Nunc ipsam non esse substantiam di- cere, nec certum quid, nec ens, nunc non liquere, an substantia sit: quomodo non est hominum quid dicant nescientium? C • Primi philosophi, dum veritatem et naturam rerum investigant, aberraverunt, in aliam quodam- modo viam imperitia depulsi, ac dicunt nihil eo- rum, quæ sunt, generari aut corrumpi : propterea quod necesse est id quod generatur, vel ex eo, quod est, generari, vel ex eo quod non est; ex neutro autem id fieri posse: neque enim id quod est generari, jam enim est; ex eo autem, quod non est, nihil generari: aliquid enim subjici oportet. Atque ita amplificantes ea quæ consequuntur, ne multa quidem esse pronuntiant, sed id tantuni- modo quod est. › Vel hæc ipsa satis idonea sint quæ veritatem il- lius, quod de Græcis philosophis diximus, confr- ment; nimirum eos non ad eam, scientiam, quæ D demonstratione contineatur, disseruisse de rebus, Leg. Leg. lein. sed conjiciendo quidquid placuit definivisse . ‹ Nos autem dicimus ex ente aut ex non ente fieri, aut id quod non est, vel id quod est aliquid facere aut pati, aut quodlibet fieri aliquid certi et definiti, nihil prorsus differre, una ratione, ac si medicus facere aliquid dicatur aut pati, aut ex me- dico esse aliquid aut fieri. Quia ergo duobus id aut pluribus sensibus dicitur, sic etiam et id quod est ex ente, et ens, et facere aut pati : ædificat quidem medicus, non quatenus medicus, sed quatenus ar sed particulam nec R. Stephanus nec mss. codices agnoscunt. 4. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 4. Ex eodem libro, lib. 1, c. 8, p. 191. 5. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. (62) Η πλεοναχώς. Hæc desunt apud Aristote- (65) Η ποιεῖν. Scripsit Sylburgius ἢ ποιεῖν τι, 5. Ex eodem libro, ibid.

ἐν ἐστιν οὔτε ἡ ὕλη, τὸ δὲ συμβεβηκὸς τῷ καθ᾿ αὐτὸ ὄντι συμβαίνει· πῶς κατὰ συμβεβηκός δυνατόν γενέ- σθαι τι ἐκ τῆς στερήσεως, μήτε καθ' αὐτό, μήτε κατὰ συμβεβηκὸς οὔσης; "Ων διεζευγμένων ὄντων, ἀδύνα τόν ἐστι γενέσθαι τι ἐξ οὐδενὸς αὐτῶν, τούτων οὔτε συμπεπλεγμένων δυνατόν γενέσθαι τι· οἷον ἐκ τοῦ ὄντος ἁπλῶς οὐ δυνατὸν γενέσθαι τι· ὡσαύτως καὶ ἐκ τοῦ ἁπλῶς μὴ ὄντος, ἵνα ταῖς Ἀριστοτέλους χρησώ- μεθα φωναῖς. Πῶς ἀμφότερα γέγονε δυνατά, καὶ τὸ γενέσθαι ἐξ ὄντος, καὶ τὸ γενέσθαι ἐκ μὴ ὄντος ; Εἰ τὸ ὑποκείμενον ἐξ οὗ γίγνεται τὸ γιγνόμενον τοῖς ἐναντίοις ἀνάγκη ὑποκεῖσθαι, οὐκ ἄρα γίγνεταί τι ἐκ τῆς στερήσεως κατὰ συμβεβηκὸς τοῖς ἐναντίοις μὴ ὑποκειμένοις (70). Ο τὸ πᾶν μὴ ἀναιρῶν, μήτε τὸ εἶ- ναι, μήτε τὸ μὴ εἶναι, ἀλλὰ συγχωρῶν τὸ πᾶν εἶναι, καὶ μὴ εἶναι, πῶς δύναται ἀληθεύειν λέγων τὴν ὕλην μὴ εἶναι, μήτε οὐσίαν, μήτε τόδε τι, μήτε ὄν; Εἰ γίγνεται μὲν τὸ γιγνόμενον, οὐκ ἐξ ἁπλῶς δὲ μὴ ὄν τος, οὔτε ἐξ ἁπλῶς ὄντος, ἀλλὰ ἐξ ἀμφοτέρων γίγνε- ται ἄρα καὶ ἐκ τῆς ὕλης ὡς ἐκ τοῦ ὄντος καὶ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος, καὶ ὡς ἐκ τοῦ τόδε τι ὄντος, καὶ τόδε τι μὴ ὄντος. Ἀλλ᾽ εἰ ταῦτα οὕτως ἔχει, ψευδὲς ἄρα τὸ ῥηθὲν περὶ τῆς ὕλης, τὸ μήτε αὐτὴν εἶναι οὐσίαν, μήτε τόδε τι, μήτε δν. Ὥσπερ ἡ ὕλη ἐστὶν ἄμορφος, οὕτω καὶ τὸ εἶδος ἐστιν ἄϋλον. Αλλ' εἰ μὲν ἡ ὕλη καὶ τὸ ἄμορφον αὐτῆς εἰσι δύο ἀρχαί, καὶ τὸ εἶδος ἄρα καὶ τὸ ἄῦλον αὐτοῦ δύο ἔσονται ἀρχαί. Πῶς οὖν, τεσσάρων οὐσῶν τῶν ἀρχῶν, τρεῖς μόναι ἐτέθησαν ἀρχαί ; « Ἡμεῖς γὰρ ὕλην καὶ στέρησιν ἕτερον εἶναί φαμεν καὶ τούτων τὸ μὲν οὐκ ἂν εἶναι κατὰ συμβεβηκός, τὴν ὕλην, τὴν δὲ στέρησιν καὶ καθ᾿ αὐτήν· καὶ τὴν μὲν ἐγγὺς καὶ οὐσίαν πως, τὴν δὲ οὐδαμῶς. Οἱ δὲ τὸ μὴ ὂν εἶναί φασι, τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν, ὁμοίως ἐν τὸ συναμφότερον, ἢ τὸ χωρὶς ἑκάτερον. "Ωστε παντελῶς ἕτερος ὁ τρόπος οὗτος τῆς τριάδος κάτ κεῖνος. » Εἰ κατά συμβεβηκὸς οὐκ ἂν εἶναι τῇ ὕλῃ ἐστὶ, δηλονότι κατὰ συμβεβηκὸς ἡ ὕλη οὔτε ὕλη ἐστὶν οὔτε ἀρχή. Οντος γάρ ἐστι τὸ εἶναι ὕλη καὶ τὸ εἶναι ἀρχή. Καὶ εἰ κατὰ συμβεβηκὸς οὐκ ἂν εἶναι ἔστι τῇ ὕλῃ διὰ τὴν στέρησιν, δηλονότι κατὰ συμβεβηκὸς ὅν ἐστι διὰ ·:ὸ εἶδος. Εσται ἄρα ἡ ὕλη καθ᾽ αὑτὸ μὲν οὐδέποτε ὄν, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ ἀεὶ ποτὲ μὲν οὐκ ἂν εἶναι, ποτὲ δὲ ἂν εἶναι. Πῶς οὖν οὐκ ἔστιν ἄτοπον τὸ λέγειν ἐγγὺς εἶναι οὐσίας καὶ οὐσίαν πως τὸ μηδέποτε καθ' αὑτὸ ὄν; Εἰ ἄλλο τὸ ὕλην εἶναι, καὶ ἄλλο τὸ τινὸς εἶ- ναι ὕλην· καὶ στερεῖται μὲν ἡ ὕλη τοῦ τινὸς εἶναι ὕλην, τοῦ δὲ εἶναι αὐτὴν ὕλην οὐ στερεῖται· ἔσται ἄρα ἡ ὕλη ὂν καὶ οὐκ ὅν· ὂν μὲν διὰ τὸ εἶναι αὐτὴν ὕλην, οὐκ ἐν δὲ διὰ τὸ μὴ εἶναι αὐτὴν τινὸς ὕλην. Αλλ' εἰ μηδενός ἐστιν ἡ ὕλη, οὐδὲ ἄρα τῆς ἀμορφίας ἐστὶν ἡ ὕλη. Εἰ δὲ τῆς ἀμορφίας ἐστὶν ἡ ὕλη, οὐδέ * τῇ ὕλῃ. CONFUTATIO QUORUMDAM ARISTOTELIS DOGMATUM. A equus genitus ? Si per se neque privatio est neque B C D Leg. materia, accidens autem ei, quod per se est, acci- dit: quomodo quidquam per accidens fieri potest ex privatione, quæ nec per se est, nec per acci- dens? Quæ cum disjuncta sunt, horum ex neutro fieri quidquam potest, neque etiam ex bis compli- catis fieri quidquam potest: velut ex eo quod est simpliciter fieri nihil potest, sic etiam nec ex eo quod simpliciter non est, ut Aristotelis utar voci- bus. Quomodo utrumque fieri potest, ut et ex eo quod est et ex eo quod non est aliquid fat? Si sub- jectum, ex quo fit id quod fit, necesse est subjici contrariis; non ergo fit quidquam ex privatione per accidens, quæ subjecta non est contrariis ? Qui non obstat quominus quidlibet sit aut non sit, sed con- cedit quidque esse et non esse: quomodo vera di- cere potest, dum materiam, nec substantiam esse, nec certum quid, neque ens pronuntiat? Si fit id quod fit non ex eo quod non est simpliciter, neque ex eo quod simpliciter, sed ex utroque; fit etiam profecto ex materia, tanquam ex ente et non ente, et ex eo quod est certum quid et non est certum quid. Sed si hæc ita se habent, falsum ergo est quod de materia dictum est, eam neque substan- tiam esse, neque certum quid, neque ens. Quem-- admodum materia est informis, ita et forma imma- terialis. Sed si materia et ejus informe duo sunt principia, etiam forma profecto et ejus immateriale duo erunt principia. Quomodo ergo cum quatuor sint principia, tria tantum posita ſuere? • Nos autem materiam et privationem differre dicimus, atque horum quidem alterum non esse ens per accidens, nempe materiam; privationem vero etiam per se, ac materiam quidem propemo- dum et quodammodo esse substantiam, privationem vero nequaquam. Illi autem id quod non est esse dicunt, magnum et parvum pariter, unum utraque simul, vel utrumque separatim. Quare hic modus trinitatis omnino diversus ab alio. › Si per accidens materia non est ens, liquet per accidens materiam nec materiam esse nec prin- cipium. Entis enim est esse materiam et esse prin- cipium. Et si per accidens materia non est ens propter privationem ; per accidens videlicet est ens propter formam. Erit ergo materia per se quidem nunquam ens; per accidens autem semper nunc quidem non ens, nunc autem ens. Quomodo ergo non absurdum.est propemodum et quodammodo substantiam dicere id quod per se nunquam est ? Si aliud est materiam esse et aliud alicujus esse materiam, ac materiæ quidem non datur, ut sit alicujus materia, ut autem ipsa sit materia, ei da- tur; erit ergo materia ens et non ens; ens quidem quia materia; non ens autem, quia non est alicujus materia. Sed si materia nullius materia est, neque 6. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 6. Εx evaem libro, lib. I, c. 9, p. 192. (70) Ὑποκειμένοις. Leg. ὑποκειμένης, idque Interpretes secuti sunt.

μὲν τῆς ἀμορφίας, ποτὲ δὲ τῆς μορφῆς. Ὅτι δέ τί ἐστιν ἡ ἀμορφία, δῆλον ἐξ οὗ ἐτέθη ἀρχὴ εἶναι τῶν γιγνομένων. Ἀλλ᾽ εἰ ταῦτα οὕτως ἔχει, οὐδέποτε ἄρα οὐκ ἂν εἶναι τὴν ὕλην· ἀλλ᾽ εἰ ὂν εἶναι, ποτὲ μὲν ἄμορφον, ποτὲ δὲ μεμορφωμένην· διὸ καὶ ἀεὶ γενητή. Εἰ δύναται ἡ ὕλη τὴν συναΐδιον αὐτῆς ἀποβαλεῖν ἁμορφίαν, δύναται ἄρα καὶ τὴν συναΐδιον αὐτῆς ἀπο- βαλεῖν ἀγενησίαν. Εἰ δὲ μὴ τὸ δεύτερον, οὐδ᾽ ἄρα τὸ πρῶτον. Πῶς οὖν γίγνεται τὸ γιγνόμενον ἐκ τῆς ὕλης, τῆς ὕλης τὴν συναίδιον αὐτῆς ἀμορφίαν μὴ ἀποβαλ λομένης; Εἰ ὥσπερ ὁ τρόπος τῆς κατὰ τὸν Ἀριστο τέλην τριάδος Ετερός ἐστι παρὰ τὸν τρόπον τῆς κατὰ Πλάτωνα τριάδος, οὕτω καὶ ἡ τριὰς ἑτέρα· πῶς οὐκ ἔστιν ἀρχὴ τῶν γιγνομένων ἡ ἑξάς, ἀλλ' ἡ τριάς ; Καὶ εἰ ἡ τριὰς οὐχ ἑτέρα, πῶς ὁ τρόπος αὐτῆ; ἕτερος ; Α ποτε ἄρα ἦν ἡ ὕλη, ᾗ ὕλη, ἀλλ' ἀεὶ τινὸς ὕλη, ποτὲ Β Ἡ μὲν γὰρ ὑπομένουσα συναιτία τῇ μορφῇ τῶν γιγνομένων ἐστὶν, ὥσπερ μήτηρ· ἡ δὲ ἑτέρα μοῖρα τῆς ἐναντιώσεως, πολλάκις ἂν φαντασθείη τῷ πρὸς τὸ κακοποιὴν αὐτῆς ἀτενίζοντι τὴν διάνοιαν οὐδὲ εἶ ναι τὸ παράπαν. Οντος γάρ τινος θείου καὶ ἀγαθοῦ καὶ ἐφετοῦ, τὸ μὲν ἐναντίον αὐτῷ φαμεν εἶναι, τὸ δὲ πεφυκέναι ἐφίεσθαι καὶ ὀρέγεσθαι αὐτοῦ κατὰ τὴν φύσιν αὑτοῦ. Τοῖς δὲ συμβαίνει (74) τὸ ἐναντίον ὀρέ γεσθαι τῆς αὐτοῦ φθορᾶς· καίτοι οὔτε αὑτοῦ οἷόν τε ἐφίεσθαι τὸ εἶδος διὰ τὸ μὴ εἶναι ἐνδεὲς, οὔτε τὰ ἐναντίον· φθαρτικὰ γὰρ ἀλλήλων τὰ ἐναντία· ἀλλὰ τοῦτό ἐστιν ἡ ὕλη, ὥσπερ ἂν εἰ θῆλυ ἄῤῥενος, καὶ αἰσχρὸν καλοῦ· πλὴν οὐ καθ᾽ αὑτὸ αἰσχρὸν, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός, οὐδὲ θῆλυ, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός· φθε - ρεται δὲ καὶ γίνεται, ἔστι μὲν ὣς, ἔστι δὲ ὡς οὔ. Ὡς μὲν γὰρ τὸ ἐν ᾧ, καθ᾽ αὑτὸ φθείρεται· τὸ γὰρ φθεί ρόμενον ἐν τούτῳ ἐστὶν ἡ στέρησις· ὡς δὲ κατὰ δύο ναμιν, οὐ καθ᾽ αὑτὸ, ἀλλὰ ἄφθαρτον καὶ ἀγένητον ἀνάγκη αὐτὴν εἶναι. Είτε γὰρ ἐγίγνετο (79), ύπη κεῖσθαί τι δεῖ πρῶτον, τὸ ἐξ οὗ ἐνυπάρχοντος· τοῦτο δέ ἐστιν αὐτὴ ἡ φύσις· ὥστ᾽ ἔσται πρὶν γενέ - σθαι· λέγω γὰρ ὕλην τὸ πρῶτον ὑποκείμενον ἑκά στῳ (73) ἐξ οὗ γίνεταί τι ἐνυπάρχοντος μὴ κατὰ συμ βεβηκός. Είτε φθείρεται τι, εἰς τοῦτο ἔσχατον ἀφ - ξεται. Ὥστε ἐφθαρμένη ἔσται πρὶν φθαρῆναι. » • Εἰ, ὥσπερ ἀρχὴ τῶν γιγνομένων ἡ ὕλη καὶ τὸ εἶδος, οὕτω καὶ ἡ στέρησις, πῶς ἡ μὲν ὕλη συναι τία τῇ μορφῇ τῶν γιγνομένων, ἡ δὲ στέρησις οὐ συναιτία; Εἰ διὰ τοῦτο ἀρχὴ τὸ εἶδος, ἐπειδὴ ἐξ αύ τοῦ τὸ εἶναι τῷ γιγνομένῳ, δηλονότι καὶ ἡ στέρησις * δηλόν έστι, γενητήν. ἀλλ' ἀεί. γὰρ ἐγίγνετο, εἴτε γὰρ ἐγίγνετό τι. είτε φθείρεται τι, τ' - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. ergo informitatis materia est. Sin autem informi- tatis materia est, nunquam profecto materia est quatenus materia, sed semper alicujus materia, nunc quidem informitatis, nunc autem formæ. Ali- quid autem esse informitatem, ex eo manifestum est, quod posita fuerit eorum, quæ fiunt, princi- pium. Sed si hæc ita se habent, nunquam profecto inateria ens non est, sed semper ens est, modo qui- dem informe, modo autem forma præditum : unde et semper genita. Si potest materia coæternam suam abjicere informitatem, potest profecto et co- ternam suam abjicere ingenerationem. Quod si minus secundum, neque etiam profecto primum. Quomodo ergo fit id quod fit ex materia, cum ma- teria coæternam suam non abjiciat informitatem ? Si, ut modus Aristotelica triadis differt a Platonicæ triadis modo, ita et trias diversa: quomodo non est principium eorum, quæ fiunt, senio, sed trias? Et modus? si trias non diversa: quomodo diversus illius « Nam materia, quæ permanet, simul cum forma causa est eorum, quæ fiunt, veluti mater; altera autem, qua pars est contrarietatis, saepe id quod ei malefacit consideranti ne esse quidem omnino videatur. Nam cum divinum quid et bonum sit et optabile; alterum quidem ei contrarium esse dici- mus, alterum vero ita comparatum esse, ut illud natura sua desideret et optet. Istis autem contra- rium evenit, ut suam ipsius corruptionem appetat. Ac sui quidem ipsius forma appetens esse non po- test ; minime enim est indigens : neque etiam con- C trarium; sese enim invicem contraria corrumpunt; sed id quod appetit materia est, velut si femina masculum, aut turpe pulchrum appetat : nec ta- men per se turpe, sed per accidens, nec per se femina, sed per accidens: corrumpitur autem et generatur; aliquo quidem sensu, aliquo autem non : quatenus enim illud est in quo, per se corrumpi- tur; quod enim in ea corrumpitur, privatio est : quatenus autem ad vim et potestatem, non per se corrumpitur, sed incorruptibilem et ingenitam ne- cesse est eam esse. Sive enim quid generetur, necesse est prius aliquid subjici, ex quo insito gene- retur; illud autem est ipsa natura. Quare erit an- tequam fiat. Dico enim materiam esse primum cui- que rei subjectum, ex quo insito fit generatio non per accidens. Sin corrumpatur quid, in hoc ulti- mum abibit. Quare corrupta erit, antequam corrumpatur. Si, ut principium eorum, quæ fiunt, materia et D forma, ita et privatio: quomodo materia quidem simul cum forma causa est eorum, quæ fiunt, pri- vatio vero non simul causa est? Si propterea prin- cipium eorum quæ fiunt, forma est, quia ex illa Subintellige morque lege EDIT. PATROL. Leg. quos redarguit Aristoteles, contra evenit ut ipsa materia non privationis, quam isti non admittunt, abolitionem, sed sui ipsius appetat interitum. vel Sic enim ubi tamen nunebo illud a R. Ste- phano additum fuisse. Deest euim in utroque Re- gio codice. tavit ipse Aristotelis textus. 7. Ex eodem libro, ibid. 7. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου· (71) Τοῖς δὲ συμβαίνει. His nimirum antiquis, (72) Εἴτε γὰρ ἐγίγνετο. Legendum videtur εἴ τι (73) Εκάστῳ. Hanc vocem Sylburgio suppedi

διὰ τοῦτο ἀρχὴ, ἐπειδὴ δι' αὐτὴν τὸ μὴ εἶναι τῷ γι- Α γνομένῳ. Πῶς οὖν ἀρχὴ λέγεται τῶν γιγνομένων ἡ στέρησις; Εἰ, ὅτε πάρεστι τὸ εἶδος, τότε ή στέρησις οὐχ ὑπομένει, δῆλον ὅτι, μὴ παρόντος τοῦ εἴδους, ὑπομένει ἡ στέρησις. Πῶς οὖν οὐκ ἔστιν ἄτοπον τὸ λέγειν μὴ εἶναι τὸ ὑπομένον; Οντος γάρ ἐστι τὸ ὑπομένειν. Εἰ ἑτέρα μοίρα τῆς ἐναντιώσεώς ἐστιν ἡ στέρησις, καὶ τὸ κακοποιὸν ταύτης ἐστὶ τὸ εἶδος, πῶς οὐκ ἔστι τὸ εἶδος ἀγαθόν τε καὶ κακόν; Αγα- θὸν μὲν τῇ ὕλῃ, ὡς δι' αὐτοῦ ὑπάρχειν τῇ ὕλῃ τὸ οὐσία εἶναι κακὸν δὲ τῇ στερήσει, ὡς δι' αὐτοῦ ἀναιρουμένῃ. Εἰ ἔστι τι θεῖόν τε καὶ ἀγαθὸν καὶ ἐφετὸν, καὶ ἔχει τὸ ἐναντίον, ὃ οὐκ ἔστιν οὔτε ἀγα- θὸν οὔτε ἐφετόν· ἔσται ἄρα τὸ θεῖον ἀγαθόν τε καὶ οὐκ ἀγαθὸν, ἐφετόν τε καὶ οὐκ ἐφετόν· διὸ καὶ θεῖόν τε καὶ οὐ θεῖον. Εἰ δὲ ἄτοπον τοῦτο, οὐκ ἄρα τὸ Β θεῖον τὸ ἀγαθόν τε καὶ ἐφετόν, ἔχει τι ἐναντίον. Τὸ γὰρ ἁπλῶς ἀγαθὸν πᾶσιν ἀγαθὸν, οὗ τισι μόνον. Εἰ τὸ ἐναντίον τοῦ ἀγαθοῦ οὐκ ἐφίεται τοῦ ἀγαθοῦ · φθορᾶς γὰρ τῆς αὐτοῦ φύσεως εφίεται, εἰ ἐφίεται τοῦ ἀγαθοῦ· καὶ τὸ εἶδος ἑαυτοῦ οὐκ ἐφίεται· ἀνεν δεὲς γὰρ τὸ εἶδος· ἔστι δὲ τὸ θεῖον ἐφετόν τε καὶ ὀρεκτόν· τίνι δὲ ἐφετόν τε καὶ ὀρεκτὸν εἰ μὴ τῇ ὕλῃ; Εμψυχος ἄρα ἡ ὕλη. Εμψύχου γάρ ἐστι τὸ ἐφίεσθαι καὶ ὀρέγεσθαι. Εἰ δὲ ἔμψυχος ἡ ὕλη, πῶς οὐκ ἔστι ψευδὲς τὸ οὐκ ἂν εἶναι κατὰ συμβεβηκὸς τὴν ὕλην ; Ἡ γὰρ ψυχὴ ἐν ἐστι, καὶ τὸ ψυχὴν ἔχον ὅν ἐστιν. Εἰ, ὡς θῆλυ ἐφίεται τοῦ ἄῤῥενος, καὶ ὡς αἰσχρὸν τοῦ καλοῦ, ἡ ὕλη ἐφίεται τοῦ ἀγαθοῦ, καὶ οὐκ ἔστιν ἡ ὕλη καθ' αὐτὸ θῆλυ καὶ αἰσχρόν, ἀλλὰ κατὰ συμβε- βηκός, δηλονότι οὐδὲ καθ᾽ αὑτὸ ἐφίεται τοῦ ἀγαθοῦ, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός. Εσται ἄρα καὶ τὸ θεῖον οὐ καθ᾽ αὑτὸ ἀγαθόν τε καὶ ἐφετὸν καὶ ὀρεκτὸν, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός· ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον λέγειν. Εἰ ἔστιν ἡ ὕλη γενητὴ μὲν διὰ τὸ εἶδος, φθαρτὴ δὲ διὰ τὴν στέ ρησιν, ἀγένητος δὲ δι' ἑαυτὴν καὶ ἄφθαρτος· ἔσται ἄρα ἡ ὕλη ἀεὶ μὲν φθαρτή ἢ γενητή, ἄφθαρτος δὲ καὶ ἀγένητος οὐδέποτε. Αεὶ γὰρ ἡ στερήσει ὑπό κειται τῇ ἐν αὐτῇ φθειρομένῃ, ἢ τῷ εἴδει τῷ ἐν αὐτῇ γιγνομένῳ. Τὸ ἀγένητον ἐπὶ μὲν τῶν γενητῶν τὴν στέρησιν σημαίνει γενέσεως δυναμένης ἔσεσθαι, ἐπὶ δὲ τῶν ἀϊδίων τὴν ἀπόφασιν πάσης σημαίνει γεν νέσεως, τῆς τε προγεγονυίας καὶ τῆς μελλούσης ἔσεσθαι· οἷον ὁ χαλκὸς ὁ μέλλων ἔσεσθαι ἀνδριὰς, πρὶν γένηται ἀνδριάς, ἀγένητος λέγεται κατὰ στέ- ρησιν, διὰ τὸ δύνασθαι αὐτὸν γενέσθαι ἀνδριάντα· ἐπὶ δὲ Θεοῦ τὸ ἀγένητον πάσης ἀπόφασιν σημαίνει τῆς κατ' οὐσίαν γενέσεως προγεγονυίας τε καὶ μελ- λούσης. Δύο τοίνυν ὄντων τῶν τῆς ἀγενησίας τρό πων, κατὰ ποῖόν ἐστιν ἀγένητος ἡ ὕλῃ; Εἰ μὲν κατὰ στέρησιν, ἀγένητος ἄρα ἡ ὕλη, ὥσπερ ὁ χαλκός· εἰ δὲ κατὰ ἀπόφασίν ἐστιν ἡ ὕλη ἀγένητος, οὐδὲν ἄρα γίνεται ἡ ὕλη· οὔτε ὂν λόγον ἔχει ὁ χαλκὸς πρὸς τὸν ἀνδριάντα, τοῦτον δύναται ἔχειν ἡ ὕλη πρὸς τὴν οὐσίαν, καθὰ εἶπεν Αριστοτέλης. Εἰ οὕτως ἐστὶν ἡ ὕλη ἀγένητος, ὡς ὁ Θεὸς, καὶ δύναται ὁ Θεὸς ἐκ τοῦ ἀγενήτου ποιῆσαί τι, δῆλον ὡς δύναται ὁ Θεὸς καὶ ἐκ τοῦ ἁπλῶς μὴ ὄντος ποιῆσαί τι. Ην γὰρ ἔχει ἀνεπιτηδειότητα τὸ μὴ ὂν πρὸς τὸ μὴ γενέσθαι τι ἐξ CONFUTATIO QUORUMDAM ARISTOTELIS DOGMATUM. esse evenit ei quod fit; videlicet et privatio pro- pterea principium, quia per cam evenit non esse ei quod fit. Quomodo ergo principium dicitur eo- rum, quæ fiunt, privatio? Si, quando adest forma, tunc privatio non permanet, perspicuum est non permanente forma permanere privationem. Quo- modo ergo non absurde dicitur non esse quod per- manet? Entis enim est permanere. Si altera pars contrarietatis est privatio, et quod huic malefacit, forma est: quomodo forma non est bona et nala, bona quidem materiæ, quippe cui præstet ut sit substantia, mala autem privationi, quippe quam aboleat. Si divinum quidpiam est et bonum et ex- petendum, et contrarium habet, quod nec bonum est nec expetendum; erit ergo divinum bonum et non bonum, expetendum et non expetendum; unde etiam divinum et non divinum. Quod si id absur- dum est, non ergo divinum, quod bonum et exe petendum est, habet contrarium. Quod enim bo- num est simpliciter, omnibus bonum est, non qui- busdam tantum. Si quod bono contrarium est, non appetit bonum; suæ enim ipsius naturæ corruptio- nem appetit, si appetit bonum; quod si etiam sui non appetens est forma, est enim forma minime indigens; est autem divinum expetendum et desi- derabile : cuinam autem expetendum et desidera- bile, nisi materia? Animata ergo materia. Ani- mati enim est expetere et desiderare. Sed si ani- mata materia, quomodo non falsum est materiam per accidens non esse ens? Nam anima ens est, et quod animam habet, ens est. Si ut femína appetit masculum et turpe pulchrum, ita materia appetit bonum, nec est materia per se femina et turpe, sed per accidens, liquet nec per se appetentem esse boni, sed per accidens. Erit ergo et divinum non per se bonum et expetendum et desiderabile, sed per accidens : quod quidem absurdum dictu est. Si est materia genita quidem propter formam, et corruptibilis propter privationem, ingenita autem per se et incorruptibilis; erit profecto materia semper quidem corruptibilis et genita, incorrupti- bilis autem et ingenita nunquam. Semper enim aut privationi subjecta est, quæ in ea corrumpitur, aut formæ quæ in ea generatur. Ingenitum in creatis D rebus privationem significat generationis, quæ esse C possit; in æternis autem negationem omnis signi- ficat generationis et præteritæ et futuræ. Exemph gratia æs, quod futurum est statua, antequam fiat statua, infectum dicitur secundum privatio- nem, quia potest fieri statua. In Deo autem inge- nitum negationem omnis significat generationis se cundum substantiam, tum præteritæ, tum futurz. Cum ergo duo sint ingeniti modi: utro ingenita est materia? Si quidem secundum privationem ; inge nita ergo materia, ut æs. Si secundum negationem ingenita materia est; nihil ergo fit materia: nec quam habet rationem æs ad statuam, eam habere potest, ut dixit Aristoteles, materia ad substan- tiam. Si ita est ingenita materia, ut Deus, ac po-

Β ἡ αὐτοῦ κατὰ φύσιν καὶ κατὰ τέχνην, τὴν αὐτὴν ἔχει καὶ τὸ ἀϊδίως ἀγένητον πρὸς τὸ γίνεσθαί τι ἐξ αὐτοῦ κατὰ φύσιν καὶ κατὰ τέχνην. Πῶς οὖν ἐκ μὲν τοῦ ἀϊδίως ἀγενήτου ἠδυνήθη ὁ Θεὸς ποιῆσαί τι, ἐκ δὲ τοῦ ἁπλῶς μὴ ὄντος οὐκ ἠδυνήθη; ᾿Αλλὰ προδήλως ἡ ἀπιστία τοῦ δύνασθαι τὸν Θεὸν ἐκ μὴ ὄντος ποιή σαί τι τοὺς μὲν πρώτους φιλοσόφους εἰς ἄρνησιν πάσης τῶν ὄντων ἐκ τῆς ὕλης γενέσεως ἀπώσατο, τὸν δὲ τοῦτο διορθωσάμενον Αριστοτέλην εἰς ἀναί- ρεσιν τῆς γενέσεως τῆς ὕλης. Εἰ ἔστι τὸ γιγνόμε νον (74), καὶ ἔστι τι τοῦτο γίγνεται, καθὰ εἶπεν ἐν τοῖς ἀνωτέρω· οὐδὲν ἄρα τούτων ἐστὶν ἡ ὕλη, εἰ ἀγένητός ἐστι καὶ ἄφθαρτος. Εἰ ἀγένητός ἐστιν ύλη καὶ ἄφθαρτος, ἐξ ἀνάγκης καθ᾿ ἑκάτερον τὸν τῆς ἀγενησίας τρόπον ἀγένητός ἐστιν· οὔτ᾽ ἄρα γίνεται τι ἐξ αὐτῆς, οὔτε φθείρεται ἐν αὐτῇ. Πῶς οὖν φθεί ρεται ἐν ἀφθάρτῳ ἡ στέρησις; Εἰ μία ἐστὶν ἡ ὕλη, πολλὰ δὲ καὶ διάφορα τὰ ἐξ αὐτῆς γιγνόμενα, πως ἀνάγκη μένειν τὴν ὕλην ἀγένητον, τοῦ ἀεὶ διαιρετοῦ αὐτῆς μὴ δυναμένου μένειν ἀδιαιρέτου; Εἰ ἀριθμῷ μὲν μία ἐστὶν ἡ ὕλη, εἴδει δὲ δύο, καὶ ἔστιν ἀγέ- νητος καὶ ἄφθαρτος, ἢ ἄρα ύλη ἐστὶν ἀγένητος καὶ άφθαρτος, ἢ τὸ ἥμισυ αὐτῆς. Αλλ' εἰ μὲν ὕλη ἐστὶν ἀγένητος καὶ ἄφθαρτος, δηλονότι καὶ τὸ ἥμισυ αὐτῆς τοιοῦτον· εἰ δὲ τὸ ἥμισυ αὐτῆς ἐστιν ἀγένητόν τε καὶ ἄφθαρτον, καὶ τὸ ἥμισυ αὐτῆς οὐ τοιοῦτον, ἔσται ἄρα ἡ ἀντίφασις περὶ τοῦ αὐτοῦ ἀληθής· ὅπερ ἀδύ νατον. Εἰ τὸ δεχόμενον τὸ εἶδος ἢ ἐκεῖνο γίγνεται, ἢ ἐξ ἐκείνου γίγνεται, πῶς ἀγένητος ἡ ὕλη τὸ εἶδος δεχομένη; Εἰ τῶν ὄντων ἐστὶ τὸ ἀγένητον εἶναι καὶ άφθαρτον, πῶς ἡ ὕλη καὶ ὃν οὐκ ἔστι, καὶ ἀγένητος καὶ ἄφθαρτός ἐστιν; Εἰ τὸ ἀγενήτως ἂν ἐν τῷ ἀγε- νήτῳ ἀγένητον καὶ τοῦτο, πῶς ἡ ἀγένητος οὖσα ἐν τῇ ὕλῃ στέρησις γίνεται καὶ φθείρεται; Εἰ, καθὼς εἴρηται, ἱκανὸν τὸ ἕτερον τῶν ἐναντίων τῇ ἑαυτοῦ παρουσίᾳ τε καὶ ἀπουσίᾳ ποιεῖν τὴν μεταβολὴν, τί τὸ μεταβαλλόμενον τῆς ὕλης ἀγενήτου καὶ ἀφθάρτου οὔσης; Εἰ τὸ ἀγένητον καὶ ἄφθαρτον περὶ τὴν οὐσίαν θεωρεῖται τοῦ ἀγενήτου καὶ ἀφθάρτου ὄντος, ποῦ τὸ ἀγένητον καὶ ἄφθαρτον τῆς ὕλης, οὐσίας μὴ οὔσης τῆς ὕλης; Εἰ μὴ ἦν γενητὸς ὁ χαλκὸς κατὰ τὴν προ- γεγονυῖαν αὐτοῦ γένεσιν, οὔτε ἀνδριὰς ἐγίνετο. Πῶς τοίνυν γίνεται ἡ ὕλη ἢ ἐκ τῆς ὕλης τι, τῆς ὕλης μὴ προγεγονυίας; Εἰ μὴ ἐφθείρετο ὁ χαλκὸς, οὐδὲ τὸ δ χαλκοῦν ἐφθείρετο. Πῶς τοίνυν φθείρεται τὸ ὑλικὸν, τῆς ὕλης ἀφθάρτου οὔσης ; Εἰ ἐκ τῶν ἀσωμάτων σῶμα οὐκ ἀποτελεῖται, πῶς γέγονε σῶμα ἐκ τῆς ὕλης καὶ τοῦ εἴδους, καθ' αὐτὰ ἀσωμάτων ὄντων; Εἰ φυσικῇ ἀνάγκῃ ἀκολουθεῖ τῷ ἀγενήτῳ καὶ ἀφθάρτες τὸ ἀδιαίρετον καὶ τὸ ἄτρεπτον, πῶς ἐν τοῖς διῃρη - μένοις κατὰ γένη εἰδεσίν ἐστιν ἡ ἀγένητος καὶ ἄφθαρτος ὕλη, καὶ πῶς κατὰ ἀλλοίωσιν γίνεται το τρεπόμενα κατὰ τὴν ὕλην, καθὼς ἐν τῇ ἐκθέσει τῶν τῆς γενέσεως τρόπων διωρίσατο ἐν τοῖς ἀνω τέρω; APPENDIX. - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. test Deus ex ingenito aliquid facere, liquet posse Deum, ex eo etiam, quod omnino non est, aliquid facere. Quod enim sempiterne ingenitum est, æque non idoneum est, ac id quod non est, ut ex eo ali- quid fiat natura vel arte. Quomodo ergo potuit Deus ex eo, quod sempiterne ingenitum est, aliquid facere, ex eo autem, quod omnino non est, non potuit? Sed manifeste incredulitas, quæ Deum quidquam ex nihilo facere posse inficiatur, et pri- mos philosophos impulit, ut rerum ex materia ge- nerationem negarent, et Aristotelem hujus errati castigatorem, ut materiæ generationem tolleret. Si quid est quod generetur, et si quid quod hoc fiat, ut supra dixit, horum profecto neutrum est ma- teria, si quidem ingenita est materia et incorrupti- bilis. Si ingenita est materia et incorruptibilis, ne- cesse est ut utroque ingeniti modo ingenita sit : nihil ergo ex illa ft, nihil in illa corrumpitur. Quo- modo ergo corrumpitur in incorruptibili privatio? Si una est materia, multa autem et diversa, quæ ex illa fiunt: quomodo necesse est materiam esse ingenitam, cum id quod in ea semper dividitur, in- dividuum inanere non possit? Si numero quidem una est materia, forma autem duo, ac ingenita et incorruptibilis est; vel profecto tota est ingenita et incorruptibilis, vel dimidium ejus. Sed si tota ingenita et incorruptibilis materia, etiam tale vi- delicet dimidium ejus. Quod si dimidium ejus in- genitum et incorruptibile et dimidium non tale ; erit ergo vera de eodem asseveralio et negatio, quod fieri non potest. Si id quod recipit formam, C vel illa fit, vel ex illa: quomodo ingenita materia, quæ formam recipit? Si entium est esse ingenitum et incorruptibile: quomodo materia neque ens est, et ingenita et incorruptibilis est? Si id, quod in- genite in ingenito est, est etiain ipsum ingenitum: quomodo privatio, quæ in materia ingenita est, ge- neratur et corrumpitur? Si, ut dictum est, sufficit alterum contrariorum, ut sua ipsius præsentia vel absentia mutationem efficiat: quid mutatur in ma- teria, quæ ingenita et incorruptibilis est? Si inge- nitum et incorruptibile circa substantiam spectatur illius, quod ingenitum et incorruptibile est: ubi iugenitum et incorruptibile materia, cum substan- tia non sit materia? Si æs genitum non esset se- cundum pristinam illius generationem, nec statua fieret. Quomodo ergo materia, aut quidquam ex materia generatur, nisi prius genita fuerit? Si non corrumperetur æs, neque etiam æreum corrumpe- retur. Quomodo ergo materiale corrumpitur, cum materia sit incorruptibilis? Si ex incorporeis corpus non perficitur, quomodo factum est corpus ex materia et furma, quæ sunt incorporea? Si na- turali necessitate adjunctum est ingenito et incor- ruptibili indivisibile et immutabile, quomodo in for- mis, quæ secundum genera dividuntur, ingenita et incorruptibilis est materia, et quomodo pes altera- tionem generantur quæ secundum materiam mutantur, ut supra, generationis modos exponens, de finivit ? D (74) Ἔστι τὸ γιγνόμενον. Magis placet Sylburgio ἔστι τε γιγνόμενον, ut in sequenti membro.

σεως Αριστοτέλους. • Ἕνα μὲν οὖν τρόπον ἡ φύσις οὕτω λέγεται, ἡ πρώτη ἑκάστῳ υποκειμένη ὕλη, τῶν ἐχόντων ἐν αὐτοῖς ἀρχὴν κινήσεως καὶ μεταβολῆς· ἄλλον δὲ τρόπον ή μορφὴ καὶ τὸ εἶδος τὸ κατὰ τὸν λόγον. Ὥσπερ γὰρ τέχνη λέγεται τὸ κατὰ τὴν τέχνην καὶ τὸ τεχνικόν, οὕτω καὶ φύσις τὸ κατὰ φύσιν λέγεται καὶ τὸ φυσικόν. » Τί οὖν ἂν εἴποιμεν τὸ κατὰ τὴν ὕλην καὶ τὸ ὑλι κὸν εἰ μὴ ὕλην; Εἰπὲ, τί ἕτερον ; Εἰ δὲ ὕλην λέγοι- μεν τοῦτο, ἔσται άρα τότε ὕλην εἶναι τὴν ὕλην, ὅτε τὸ κατὰ τὴν ὕλην καὶ τὸ ὑλικόν. Καὶ γὰρ ἡ φύσις τότε φύσις, ὅτε τὸ κατὰ φύσιν καὶ τὸ φυσικόν· ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ τέχνη. Τὰ γὰρ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἐκφω νούμενα, τὸν αὐτὸν πρὸς ἄλληλα ἔχει λόγον. Ἀλλ᾽ εἰ τότε ἡ ὕλη ὑπάρχει, ὅτε τὸ κατὰ τὴν ὕλην καὶ τὸ ὑλικὸν, οὐκ ἄρα ἀγένητος ἡ ὕλη. • Ὥστε ἄλλον τρόπον ἡ φύσις ἂν εἴη τῶν ἐχόντων ἐν αὐτοῖς κινήσεως ἀρχὴν, ἡ μορφὴ καὶ τὸ εἶδος, οὐ χωριστὸν ὄν, ἀλλ᾽ ἢ κατὰ τὸν λόγον. Τὸ δὲ ἐκ τού- των φύσις μὲν οὐκ ἔστι, φύσει δὲ, οἷον άνθρωπος. » Εἱ κατὰ φύσιν ἐστὶν ὁ ἄνθρωπος, καὶ φυσικόν τι ζῶον, πῶς οὐκ ἔστι φύσις ὁ ἄνθρωπος; Διορισάμε- νος γὰρ ἔλεγε· «Φύσις λέγεται τὸ κατὰ φύσιν καὶ τὸ φυσικόν. » • Ἐν μὲν οὖν τοῖς κατὰ τέχνην ἡμεῖς ποιοῦμεν τὴν ὅλην τοῦ ἔργου ἕνεκα, ἐν δὲ τοῖς φυσικοῖς ὑπάρχει οὖσα. » Επειδή ἐστιν ἔργον ἕτερον τὸ μήτε κατὰ φύσιν μήτε κατὰ τέχνην, ποῦ τούτου τοῦ ἔργου τὴν ὕλην θετέον ; Γίνεται γὰρ ζῶον ἐκ ζώου, καὶ εἰ μὴ πρῶ τον τὸ ζῶον, οὔτε ζῶον ἐκ ζώου. Καὶ κατὰ φύσιν μὲν γίνεται τὸ ἐκ ζώου ζῶον, οὐ κατὰ φύσιν δὲ τὸ ζῶον ἁπλῶς. Αλλ' εἰ μὲν ἐν τοῖς κατὰ τέχνην ἡ ὕλη ἔξω θεν, ἐν δὲ τοῖς κατὰ φύσιν ἡ ὕλη ἐν τοῖς φυσικοῖς, δηλονότι ἐν τοῖς μήτε κατὰ τέχνην μήτε κατὰ φύσιν ἔργοις ἡ ὕλη ἑτέρως ὑπάρχει· ἧς εἰ μὴ ποιήσεις (75) τὸν διορισμὸν, ὁ περὶ τῶν φυσικῶν τὴν πραγματείαν ἔχων, ἀσύστατα ποιεῖ καὶ τὰ ἤδη διορισθέντα. Ει γὰρ τότε οιόμεθα εἰδέναι ἕκαστον, ὅταν τὰ αἴτια γνωρίζωμεν τὰ πρῶτα, καὶ τὰς ἀρχὰς τὰς πρώτας· πῶς ἂν γνωρίσειεν ἄν τις τὸ ἐκ ζώου ζῶον, ὁ τὸ ζῶον ἀγνοῶν· τὸ μὴ ἐκ ζώου; Ἐκεῖνο γὰρ τούτου ἀρχή τε καὶ αἴτιον. Επειδή ἐστι τὸ αὐτόματον καὶ ἡ τύχη αιτία ὧν ἂν νοῦς γένοιτο αἴτιος, ἢ φύσις, όταν κατά συμβεβη- κὲς αἰτιόν τι γένηται τούτων αὐτῶν, οὐθὲν δὲ κατὰ συμβεβηκός έστι πρότερον τῶν καθ' αὐτὸ, δῆλον, ὅτι οὐδὲ τὸ κατὰ συμβεβηκός αἴτιον πρότερον τοῦ καθ' αυτό· ὕστερον ἄρα τὸ αὐτόματον καὶ ἡ τύχη καὶ • CONFUTATIO QUORUMDAM ARISTOTELIS DOGMATUM. B C D Auscultationis Aristotelis, lib. II, c. 1, p. 193. • Uno quidem modo natura dicitur, prima cui- que subjecta materia, eorum quæ in seipsis habent principium motus et mutationis : alio autem modc forma et species, quæ est secundum rationem. U eņim ars dicitur id quod secundum artem et artifi- ciale est : sic et natura id dicitur quod secundum naturani est et naturale. Quid ergo dicemus id quod secundum materiai est et materiale, nisi materiam ? Dic, quid aliud ? Sed si id materiam dicamus; tum ergo materia erit materia, cum id quod secundum materiam et mate- riale est ; nam et natura tum natura dicitur, cum id quod secundum naturam est et naturale : similiter et ars. Quæ namque eodem efferuntur modo, ean- dem inter se invicem habent rationem. Cæterum, si tum demum materia est, cum id quod secundum materiam et materiale: non ergo materia ingenita. • Proinde alio modo natura eorum, quæ in se habent motionis principium, erit forma et species; inseparabilis quidem illa præterquam ratione et com gitatione. Quod autem ex his est, natura quidem non est, sed secundum naturam, ut homo. » Si secundum naturam est homo, et naturale quoddam animal, quomodo homo natura non est? Definiendo enim dixit : « Natura dicitur id quod se- cundum naturam est, et naturale. » • In his quæ arte fiunt, nos ipsi materiam fa cimus operis gratia; in naturalibus autem exstat, et est. > Quando quidem opus aliud est quod neque na- tura neque arte ft : ubi hujus operis materia po- nenda ? Gignitur namque animal ex animali, ac nisi sit primum animal, neque animal ex animali erit. Et secundum naturam quidem fit animal ex animali non tamen secundum naturam animal simpliciter. Porro si in his quæ arte funt, materia extrinsecus est; in his vero, quæ natura fiunt, in ipsis rebus est naturalibus : videlicet in his, quæ nec arte, nec natura fiunt, operibus, materia aliter se habet : quam nisi definiat, qui de natura per- tractat, instabilia efficit ea etiam, quæ jaun definita fuerant. Nam si tum demum rem quamque nos scire putamus, cum primas norimus causas et prima principia: quomodo norit quis animal ex animali, qui animal ex non animali ignoret? Illud enim hujus principium et causa. • Quandoquidem casus et sors eorumdem causa sunt ac mens et natura, ubi scilicet horum ipso- rum causa aliqua acciderit ; nihil autem, quod per accidens, prius est iis quæ per se, liquet neque causam per accidens priorem esse ea quæ per so est. Posterior ergo casus et sors mente et natura. PATROL, GR. VI. 8. Ἐκ τοῦ δευτέρου λόγου τῆς Φυσικῆς Ἀκρο Α 9. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 10. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 11. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 8. Ex secundo libro Naturalis 9. Ejusdem ex eodem libro. ibid. 10. Εx eodem libro. ibid., c. 2, p. 194. 11. Ex eodem libro, ibid., c. 6, p. 198. (75) Ποιήσεις. Leg. ποιήσει. Μos Sylburgius scripsit ποιεῖς, accommodate ad præcedens verbum.

Α νοῦ (76) καὶ φύσεως. Ὥστε, εἰ ὅτι μάλιστα τοῦ οὐ Β εί. που, Τίνες οι. ρανοῦ (77) αἴτιον τὸ αὐτόματον, ἀνάγκη πρότερον νοῦν αἴτιον καὶ φύσιν εἶναι καὶ ἄλλων πολλῶν, καὶ τοῦδε τοῦ παντός. » Ἐν τούτοις οὐ μόνον τῶν πρώτων καὶ τῶν δευτέ ρων αἰτίων ἢν οὐκ ἐφύλαξεν εἶπε τὴν τάξιν, ἀλλὰ καὶ τὸν οὐρανὸν, ἂν καὶ αὐτὸν ἐν τῷ δευτέρῳ λόγῳ τῆς φυσικῆς ᾿Ακροάσεως ἐν τοῖς ἀνωτέρω ὑπεξείλε το τῆς αὐτομάτου γενέσεως, ἐνταῦθα ὑπέβαλε τη γενέσει οὐ μόνῃ τῇ αὐτομάτῳ, ἀλλὰ καὶ τῇ διὰ τοῦ τε καὶ φύσεως· ὅπερ ἐστὶ προδήλως ἄτοπον, τὸ τὸν εἰληφότα διὰ νοῦ τε καὶ φύσεως τὴν κατ' οὐσίαν γένεσιν διὰ τῶν πρώτων αἰτίων, τοῦτον πάλιν διὰ τῶν δευτέρων αιτίων τὴν αὐτὴν λαβεῖν γένεσιν. Ἔτι δὲ πῶς οὐκ ἔστι τῶν ἀτοπωτάτων τὸ τὸν αὐτόν ποτε μὲν ἐξελεῖν τῆς αὐτομάτου γενέσεως, ποτὲ δὲ ὑπο- βάλλειν ταύτῃ· καὶ ποτὲ μὲν ἀγένητον ὀνομάζειν, ποτὲ δὲ γενητὸν ὑπὸ φύσεως; Ποιήσομαι δὲ τῶν φωνῶν τούτων τὴν ἔκθεσιν ἐν αἷς ταῦτα ποιεῖ, ἵν᾽ ἐκ παραλλήλου γνωσθῇ τὸ ἐν αὐτῷ περιεχόμενον ψεῦ δος. • Εἰσὶ δὲ οἱ (78) καὶ τοῦ οὐρανοῦ τοῦδε, καὶ τῶν κοσμικῶν πάντων αἰτιῶνται τὸ αὐτόματον· ἀπὸ ταύ τομάτου γάρ φασι γενέσθαι τὴν δίνην καὶ τὴν κίνησιν, τὴν διακρίνασαν καὶ καταστήσασαν εἰς ταύτην τὴν τάξιν τὸ πᾶν. Καὶ μάλα τοῦτό γε αὐτὸ θαυμάσα: ἄξιον λέγοντας· τὸ γὰρ τὰ μὲν ζῶα καὶ τὰ φυτὰ ἀπὸ τύχης μήτε είναι μήτε γίνεσθαι, ἀλλ᾽ ἤτοι φύσιν, ή νοῦν ή τι τοιοῦτον (79) ἑτέρον εἶναι τὸ αἴτιον (οὐ γὰρ ὅτι ἔτυχεν ἐκ τοῦ σπέρματος ἑκάστου γίνεσθαι, ἀλλ᾽ ἐκ μὲν τοῦ τοιουδὶ ἐλαίαν, ἐκ δὲ τοῦ (80) τοιουδ. ἄνθρωπον)· τὰ δὲ θειότερα τῶν φανερῶν ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου γίνεσθαι· τοιαύτην δὲ αἰτίαν μηδεμίαν εἶναι οἵαν τῶν ζώων ἢ τῶν φυτών (81). Καίτοι εξ οὕτως ἔχει, τοῦτό γ' αὐτὸ αἴτιον εἴη ἂν ζητήσεως, καὶ καλῶς ἔχει λεχθῆναι τι περὶ αὐτοῦ τούτου. Πρὸς γὰρ τῷ καὶ ἄλλως ἄλογον (82) εἶναι τὸ λεγόμενον, ἔτι ατοπώτερον τὸ λέγειν ταῦτα, ὁρῶντας ἐν μὲν τῷ οὐρανῷ οὐθὲν ἀπὸ ταὐτομάτου γιγνόμενον, ἐν δὲ τοῖς οὐκ ἀπὸ τύχης πολλὰ συμβαίνοντα ἀπὸ τύχης· και τοί γε εικός γε ἦν τὸ ἐναντίον (83). Ὅτι μὲν ἀπὸ ταὐτομάτου γεγονέναι τὸν οὐρανὸν, καὶ πάλιν μὴ ἀπὸ ταὐτομάτου, δηλοῦσιν αἱ λέξεις, ὧν τὴν ἔκθεσιν πεποιήκαμεν ἐκ τοῦ δευτέρου λόγου τῆς Φυσικῆς Ἀκροάσεως ἐν τοῖς δυσὶ κεφαλαίοις, τῷ τε ἑνδεκάτῳ καὶ τῷ δωδεκάτῳ· ὅτι δὲ ἀγένητον, καὶ πάλιν γενητὸν ὑπὸ φύσεως λέγει αὐτὸν, ποιήσο μαι καὶ τούτων τῶν λέξεων τὴν ἔκθεσιν, ἐν αἷς τοῦτο πεποίηκεν. τι τὸ αἴτιον. ἢ τοιοῦτο ἕτερον εἶναί τι τοῦτό γε αὐτὸ ἄξιον επιστάσεως. - APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. Quare etiam si casus quam maxime coli causa sit ; necesse est priorem causam esse mentem et natu- ram, cum multorum aliorum, tum hujus universi., In his non solum primarum et secundarum cau- sarum, quem non servavit, ordinem declaravit, sed etiam cœlum, quod et ipsum in secundo libro na- turalis Auscultationis supra fortuitæ generationi ademit, hic subjecit generationi non fortuitæ modo, sed et ei quæ mente et natura ft : quod quidem manifeste absurdum est ut quod per mentem et na- furam, principes causas, generationem secundum substantiam accepit, id rursus per secundas causas eamdem accipiat generationem. Deinde vero quo- modo non absurdissimum est, idem nunc removere a fortuita generatione, nunc ei subjicere, ac modo ingenitum appellare, modo genitum a natura? Ex- ponam verba in quibus ita se gerit, ut ex mutua collatione quid falsi contineant, intelligatur. • Sunt autem qui et hujus caeli, et omnium, quæ mundus continet, causam conferant in casum; ex fortuito erim casu fieri dicunt conversionem et mo- tionem, quæ discrevit et constituit in hoc ordine universa. Atque id quidem cum dicunt, valde digni sunt quos miremur : nimirum animalia et plantas fortuito neque esse, nec facta esse, sed causam habere mentem aut naturam aut aliud ejusmodi C (non enim quodlibet ex quoque semine fit, sed ex hoc olea, ex hoc homo); quæ autem in his, quæ vi- dentur, diviniora sunt, ea fortuito casu facta esse, nec causam ejusmodi ullam habere, qualem habent elementa et plantæ. Atque id quidem si ita se ha- bet, hac ipsa erit quaestionis causa, ac opera pre- tium aliquid ea de re dicere. Nam præterquam quod et aliunde alienun a ratione est quod dicunt, adhuc absurdius haec dicere, cum videamus in coelo qui- dem uihil casu fieri, in his autem, quæ ex casu non pendent, multa casu evenire: quod quidem contrarium fieri par erat. > Eum asseverare calum fortuito factum esse ac rursus non fortuito, demonstrant verba, quæ de- sumpta proposuimus ex libro secundo Naturalis Auscultationis in duobus capitibus, undecimo et duodecimo. Afferam etiam verba, quibus ingenitum et rursus genitum a natura illum pronuntiat. desumpsit Sylburgius, et mox aliam, nempe quod habebant editi nostri. Sic habet Aristo- teles, nec aliter legit ipse pseudo-Justinus, ut ex ejus verbis manifestum est. D et mox Editi nostri sumpsit Sylburgius, a quo et varietǝtes, quas hic apponimus, observata fuerunt. et mox 12. Ex eodem libro, ibid., c. 4, p. 196. (76) Καὶ νοῦ. Conjunctionem ex Aristotelis libro (77) Οὐρανοῦ. Ita scribendum duxi pro ανθρώ (78) Εἰσὶ δὲ οἶ. Legitur apud Aristotelem εἰσὶ δέ (79) Η τι τοιοῦτον. Ex Aristotele desumpsi illud 12. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. (80) Ἐκ δὲ τοῦ. Articulum ex Aristotele de (81) Η τῶν φυτών. Aristoteles καὶ τῶν φυτών, (32) "Αλογον. Aristoteles ἄτοπον. (85) Τὸ ἐναντίον. Aristoteles τουναντίον γενέσθαι.

Αριστοτέλους. « Ὅτι μὲν οὖν οὐ γέγονεν ὁ πᾶς οὐρανὸς, οὔτε ἐνω δέχεται φθαρήναι, καθάπερ τινές φασιν, ἀλλ' ἔστιν εἷς καὶ ἀΐδιος, ἀρχὴν μὲν καὶ τελευτὴν οὐκ ἔχων του παντὸς αἰῶνος, ἔχων δὲ καὶ περιέχων ἐν ἑαυτῷ τὸν ἄπειρον χρόνον, ἔκ τε τῶν εἰρημένων ἐξέσται λαμ- βάνειν τὴν πίστιν. » Ταῦτα περὶ τῆς ἀγνησίας τοῦ οὐρανοῦ εἰπὼν ὁ Αριστοτέλης (84), ὅρα οἷα πάλιν περὶ τῆς γενέσεως αὐτοῦ λέγει ἐν τῷ πρώτῳ Περὶ οὐρανοῦ λόγῳ. [14. Ἐκ τοῦ πρώτου Περὶ οὐρανοῦ λόγου.] • Καὶ ὀρθῶς ἔοικεν ἡ φύσις τὸ μέλλον ἔσεσθαι ἁγές νητον καὶ ἄφθαρτον, ἐξελέσθαι ἐκ τῶν ἐναντίων· ἐν τοῖς ἐναντίοις γὰρ ἡ γένεσις καὶ ἡ φθορά. » Εἰ τῶν ἀδυνάτων μὲν οὐδὲν οὔτε ἐστὶν, οὔτε ἔσεσθαι δυνατόν· ἐστὶ δὲ τῶν ἀδυνάτων τὸ μέλλον ἔσεσθαι ἀγέ- νητον (85) εἶναι ἄναρχόν τε καὶ ἀτελεύτητον, ἔχον τε καὶ περιέχον ἐν ἑαυτῷ τὸν ἄπειρον χρόνον· ἔσται άρα ὁ ταῦτα λέγων δυνατοῦ τε καὶ ἀδυνάτου πράγματος ἀγνοῶν τὴν διαφοράν. τέλους, ἐν τῷ τέλει τοῦ λόγου. • Οὐθὲν γὰρ ἀπὸ ταὐτομάτου οὔτε ἄφθαρτον οὔτε ἀγένητον οἷόν τε εἶναι. » Πῶς οὖν ἄν τις πιστεύσειε τῷ ἀμφότερα λέγοντι περὶ τοῦ οὐρανοῦ; Ἐν μὲν τῷ ἐνδεκάτῳ κεφαλαίῳ τὸ αὐτόματον αἴτιον εἶναι λέγει τοῦ οὐρανοῦ, ἐν δὲ τῷ τρισκαιδεκάτῳ ἄναρχόν τε καὶ ἀγένητον τὸν οὐρανὸν εἶναι λέγει. Ακροάσεως. • Διτταὶ δὲ ἀρχαὶ αἱ κινοῦσαι φυσικῶς· ὧν ἡ ἑτέρα οὐ φυσική· οὐ γὰρ ἔχει κινήσεως ἀρχὴν ἐν ἑαυτῇ. Τοιοῦτον δέ ἐστιν εἴ τι κινεῖ μὴ κινούμενον· ὥστε τό τα παντελῶς ἀκίνητον καὶ τὸ πάντων πρῶτον. » Πῶς ἂν οὖν κινήσεις φυσικῶς ἡ ἀρχή, ἡ μήτε φυτ σικὴ οὖσα, μήτε κατὰ φύσιν κινοῦσα ; Τῇ γὰρ μόνῃ φυσικῇ ἀρχῇ τῇ κατὰ φύσιν κινούσῃ ἀκόλουθόν ἐστι τὸ φυσικῶς κινεῖν. Εἰ ἀρχὴ ἡ μὴ οὖσα φυσικὴ οὐκ ἔχει ἐν ἑαυτῇ ἀρχὴν κινήσεως, δῆλον, ὅτι ἡ φυσική ἀρχὴ ἔχει ἐν ἑαυτῇ ἀρχὴν κινήσεως. Αλλ' ἡ ἀρχὴ ἡ ἀρχὴν ἔχουσα οὐκ ἔστιν ἀρχή. Εἰ ἐν τοῖς ἀϊδίως ἀγε- νήτοις οὐδὲν οὐδενὸς πρότερον ἡ ὕστερον είναι δύνα- ται, πῶς ἡ ἀρχὴ ἀκίνητος, ἢ μὴ κινουμένη, κινοῦσα, πάντων πρῶτόν ἐστιν, ἢ ὅλως ἀρχή; Τοῦ δὲ εἶναι ἄπειρον τὴν πίστιν λαμβάνουσιν ἔκ τε τοῦ χρόνου· οὗτος γὰρ ἄπειρός ἐστιν· ἔτι (86) τῷ οὕτως ἂν μόνως μὴ ὑπολείπειν γένεσιν καὶ φθορὰν εἰ ἄπειρον εἴη, ὅθεν ἀφαιρεῖται τὸ γινόμενον. » Εἰ ὁ χρόνος ἀεὶ ἐν τῷ γίνεσθαι τὸ εἶναι ἔχει, τὸ δὲ γιγνόμενον πρὸ τοῦ γίνεσθαι οὐκ ἦν, πῶς ἄπειρος ὁ CONFUTATIO QUORUMDAM ARISTOTELIS DOGMATUM. A B C lib. 11, c. 1, p. 283. i Colum universum genitum non esse, neque in- terire posse, ut nonnulli dicunt, sed unum esse et æternum, principium quidem et lnem non habens ævi universi, infinitum autem tempus in seipso ha- bens et complectens, fidem ea quæ sunt dicta facere possunt. » Hæc Aristoteles de cœlo ingenito dixit. Vide quæ de generatione illius dicat in primo De cœlo libro. [14. Ex primo libro De cœlo, lib. 1, c. 12.] Et recte videtur natura in quod futurum esset ingenitum et incorruptibile, contrariis exemisse. In contrariis ènim generatio et interitus. › Si rerum impossibilium nulla est aut esse potest: est autem res impossibilis, ut quod futurum est in- genitum sit ac principio et fine careat, habeatque et complectatur in seipso infinitum tempus; erit ergo qui hæc dicit, possibilium et impossibilium differentiæ ignarus. ● Nihil enim quod fortuito fit, incorruptibile aut ingenitum esse potest. » Quomodo ergo fidem quis ei habeat, qui utrum- que de coelo pronuntiat? Nam in undecimo capite fortuitum casum dicit esse coeli causam : at in de- cimo tertio coelum principio et generatione ait ca- rere. lib. 1, c. 12, p. 283. ‹ Duo autem sunt principia quæ naturaliter mo- vent : quorum alterum naturale non est, non enim in seipso habet motionis principium. Ejusmodi vero est si quid moveat, cum ipsum non moveatur, ut- pote immobile prorsus, et omnium primum. » Quomodo igitur moveat naturaliter principium, quod neque naturale est, neque secundum naturam movet? Soli enim naturali principio secundum na- turam moventi adjunctum est naturaliter movere. Si principium, quod naturale non est, in seipso principium motionis non habet, liquet principium naturale habere in se principium motionis. Sed D principium, quod principium habet, non est prin- cipium. Si in bis, quæ sempiterne ingenita sunt, nullum alio prius aut posterius esse potest: quo- modo principium, quod immobile est, aut non movetur, quamvis moveat, omnium primum est, aut omnino principium? • Reg. 1. 17. Ex tertio libro ejusdem commentationis, lib. 111, c. 4, p. 203. Infinitum esse, fidem etiam astruunt ex tempore; id enim infinitum: deinde hoc tantummodo gene- ratio et corruptio non deficient, si infinitum sit, ex quo id, quod per generationem fit, eruatur. › Si tempus semper in eo quod generetur, esse ha- bet; quod autem generatur, antequam generaretur quentibus locis. restituit Sylburgius. 15. Ἐκ τοῦ δευτέρου Περὶ οὐρανοῦ λόγου 15. Ἐκ τοῦ πρώτου Περὶ οὐρανοῦ λόγου Αριστο 16. Ἐκ τοῦ δευτέρου λόγου τῆς Φυσικῆς 13. Ex secundo libro Aristotelis De cœlo. 15. Ex primo libro Aristotelis De cœlo, in fine. 16. Ex secundo libro Naturalis Auscultationis. 17. Ἐκ τοῦ τρίτου λόγου τῆς αὐτῆς πραγματείας. (84) ῾Ο Αριστοτέλης. Articulum suppeditavit (85) Αγένητον. Reg. 1 ἀγέννητον et sic in se- (86) "Ετι. Hanc vocem ex Aristotele desumptam

χρόνος, οὗ ἀεὶ τῆς ὑπάρξεως προηγεῖται ἡ ἀνυπαρ απλῶς. οὐδαμῶς, εἰ μὲν εἰ μή. ξία; καὶ γὰρ τὸ μήπω δν μέλλει παρεῖναι, καὶ τὸ μέλλον μέλλει παρελθεῖν, καὶ τὸ παρελθὸν ἔμελλε για νεσθαι. Εἰ τῷ μὴ ὑπολείπεσθαι τὴν γένεσιν καὶ τὴν φθορὰν, ἀνάγκη ἄπειρον εἶναι τὴν γένεσιν καὶ τὴν φθοράν, ἔσται ἄρα καὶ ἡ γένεσις καὶ ἡ φθορὰ ἄναρ χος, ὥσπερ τὸ ἀγένητον καὶ τὸ ἄφθαρτον. Εἰ δὲ τοῦτο ἀδύνατον, οὐκ ἄρα ἄπειρος ἡ γένεσις καὶ ἡ φθορά. • 'Αλλὰ μὴν οὐδὲ ἀριθμὸς οὕτως ὡς κεχωρισμένος καὶ ἄπειρος· ἀριθμητὸν γὰρ ὁ ἀριθμὸς, ἢ τὸ ἔχον ἀριθμόν. Εἰ οὖν τὸ ἀριθμητὸν ἐνδέχεται ἀριθμῆσαι, καὶ τὸ διεξελθεῖν ἂν εἴη δυνατὸν τὸ ἄπειρον. » Εἰ τοῦ ἀριθμητοῦ, καὶ τοῦ ἔχοντος ἀριθμὸν, οὐκ ἔστιν ἄπειρος ὁ ἀριθμὸς, ἀριθμητὸς δὲ ὁ γεγονώς χρό νος, πεπερασμένος ἄρα ἂν εἴη ὁ γεγονώς χρόνος. «Ὅτι δὲ εἰ μή ἐστιν ἄπειρον οὐδαμῶς (87) πολλά ἀδύνατα συμβαίνει, δῆλον· τοῦ τε γὰρ χρόνου ἔσται τις ἀρχὴ καὶ τελευτή, καὶ τὰ μεγέθη οὐ διαιρετὰ εἰς μέγεθος, καὶ ἀριθμὸς οὐκ ἔσται ἄπειρος. » Εἰ τοῦ ἀπείρου τὸ μὲν ἔστιν ἐνεργεία, τὸ δὲ δυνά- μει· ἀδύνατον δὲ τὸ νῦν ἐνεργείᾳ ἂν τοῦ ἀπείρου μὴ πρότερον εἶναι δυνάμει, ἀδύνατον ἄρα τὸ ἄπειρον ἀεὶ, τὸ μὲν εἶναι ἐνεργείᾳ, τὸ δὲ δυνάμει· ἀλλὰ εἰ πρότε- ρον μὲν δυνάμει, ὕστερον δὲ ἐνεργείᾳ. Εἰ, ὥσπερ κατὰ τὸ μέλλον ἀτελεύτητος ὁ χρόνος, οὕτω καὶ κατὰ τὸ παρεληλυθὸς ἄναρχος, ἔσται ἄρα ὁ χρόνος, ώσπερ ἀγένητος κατὰ τὸ μέλλον, οὕτω καὶ κατὰ τὸ παρελη λυθός. Εἰ δὲ τοῦτο ἀδύνατον, ἀγένητον εἶναι τὸν χρόν νον κατὰ τὸ μέλλον καθ' οὔπω ἦν γεγονώς, γεγονώς δὲ κατὰ τὸ παρεληλυθός· οὐκ ἄρα ἄναρχος ὁ χρόνος. Τοῦ μὲν γὰρ ἀνάρχου οὐκ ἔστι γένεσις, τοῦ δὲ χρόνου ἐστίν. Εἰ οὐδὲν δύναται ενεργείᾳ εἶναι ἄπειρον, οὐκ ἄρα αἱ ἤδη ληφθεῖσαι διχοτομίαι τοῦ μεγέθους ἄπει- pοί εἰσιν, οὔτε ὁ ἤδη ληφθεὶς ἀριθμός. Αμφότεροι γὰρ ἐνεργείᾳ εἰσίν. Εἰ δὲ οὐκ εἰσὶν ἄπειροι, πεπερασμέ ναι ἄρα· εἰ δὲ πεπερασμένοι, καὶ ἀρχὴν ἄρα ἔχουσι, τὸ μὲν τοῦ διχοτομεῖσθαι, ὁ δὲ τοῦ ἀριθμεῖσθαι. • Τὸ ἄπειρόν ἐστι μὲν προσθέσει, ἔστι δὲ καὶ ἀφαι ρέσει (88) · τὸ δὲ μέγεθος ὅτι μὲν κατ' ἐνέργειαν οὐκ ἔστιν ἄπειρον, εἴρηται, διαιρέσει δέ ἐστι. Λείπεται οὖν δυνάμει εἶναι τὸ ἄπειρον. Οὐ δεῖ δὲ τὸ δυνάμει όν λαμβάνειν, ὥσπερ, εἰ δυνατὸν τουτὶ ἀνδριάντα εἶναι, ὡς καὶ ἔσται τουτὶ ἀνδριάς· οὕτω τι καὶ ἄπειρον, δ ἔσται ἐνεργεία. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ πολλαχῶς τὸ εἶναι (89), ὥσπερ ἡ ἡμέρα ἐστὶ καὶ ὁ ἀγὼν, τῷ ἀεὶ ἄλλο καὶ ἄλλε γίνεσθαι, οὕτω καὶ τὸ ἄπειρον. Καὶ γὰρ ἐπὶ τούτων ἐστὶ καὶ δυνάμει, καὶ ἐνεργεία. Ολως μὲν γὰρ οὕτως εἶναι, APPENDIX. PARS 1. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - $520 non erat: quomodo tempus infinitum est, cujus A semper exsistentiam præcedit non exsistentia? Nam quod nondum adest, adfuturum est, et futurum, præteriturum est, et quod præteriit, futurum fue- rat. Si quia generatio et corruptio non deficit, ne- cesse est infinitam esse generationem et corruptio- nem, erit etiam generatio et corruptio sine princi- pio, sicut genitum et incorruptibile. Quod si et hoc impossibile, non est ergo infinita generatio et cor- ruptio Ex eodem libro, lib. 111, c. 5, p. 204. Ac ne numerus quidem ita, tanquam separatus et infinitus. Numerationi enim subjacet numerus, aut id quod numerum continet. Si ergo quod nume- rationi subjacet, numerari potest : fieri quoque pos- sit ut infinitum percurratur.› Si et illius, quod numerari potest, et illius quod numerum habet, non infinitus est numerus; nume- rari autem potest præteritum tempus; finitum ergo præteritum tempus. ‹ Si infinitum prorsus non sit, multa impossibi- lia consequi patet. Nam temporis quoddam erit prin- cipium et finis, et magnitudines non poterunt dividi in magnitudinem, et numerus non erit infinitus. › Si infinitum partim actu est, partim potentia, Keri autem non potest, ut quod nunc actu est inſi- nitum, non prius fuerit potentia : fleri ergo non potest ut infinitum semper partim sit actu, partim potestate; sed si prius potestate, posterius actu. Si ut tempus fine caret quoad futurum, ita et prin- cipio quoad præteritum ; erit ergo tempus, ut inge- nitum quoad futurum, ita et quoad præteritum. Quod si id fieri non potest, ut ingenitum sit tem- pus quoad futurum, secundum quod nondum fa. ctum est; factum est autem quoad præteritum; non ergo caret principio tempus. Nam carentis princi» pio non est generatio; est autem temporis. Si nihil polest actu esse infinitum, non ergo jam sumptæ magnitudinis divisiones infinite fuerint, neque jam sumplus numerus. Utraque namque actu sunt. Sin infinita non sunt, finita scilicet. Quod si finita, nempe et principium habent: magnitudo quidem divisionis; numerus autem, numerationis. ‹ Infinitum est quidem accessione, est autem et decessione. Porro magnitudinem non esse actu infinitam, dictum est : divisione autem est. Relinquitur ergo, potentia esse infinitum. Non opor tet autem id quod potentia est, ita accipere, quasi, quemadmodum hoc statua esse potest, et hoc erit statua, ita et infinitum actu futurum sit. Sed quia multiplici sensu aliquid potestate est, quemadmo- dum dies et certamen, eo quod semper aliud atque aliud nascatur, ita et infinitum. Nam in his locum Quare si retineatur illud legendum erit pro B C D gio ex edit. Aristotelis. sed prorsus mendose. 19. Ex eodem libro, ibid., c. 6, p. 206. 20. Ex eodem libro, ibid. (87) Ουδαμώς. Multo aptius apud Aristotelem (88) Καὶ ἀφαιρέσει. Conjunctio addita a Sylbur 18. Εκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 19. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ όλγου. 20. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. (89) Τὸ εἶναι. Scripsit Sylburgius καὶ τὸ δυνάμει

Εἰ τοίνυν πρῶτος ὁ τόπος, καὶ ὕστερα τὰ ἐν τῷ τόπῳ φυσικῇ ἀνάγκῃ, καθὼς εἶπεν ὁ Ἡσίοδος, καὶ ὁ ᾿Αριστοτέλης προσεμαρτύρησε τῇ τοῦ λόγου ὀρθό τητι· πῶς οὐκ ἔστι τῶν ἀδυνάτων, τὸ τὸν ὄντα ἐν τῷ τόπῳ οὐρανὸν λέγειν ἀγένητον; Τοῦτο γὰρ ἴσον ἐστὶ τῷ λέγειν, πρὸ τοῦ ἀγενήτου εἶναι τὸ γενητόν. • Πρῶτον μὲν οὖν δεῖ κατανοῆσαι, ὅτι οὐκ ἂν ἔζησ τεῖτο δ᾽ τόπος, εἰ μὴ ἡ κίνησις ἦν ἡ κατὰ τὸν τόπον. Διὰ γὰρ τοῦτο καὶ τὸν οὐρανὸν οἰόμεθα μάλιστα ἐν τῷ τόπῳ, ὅτι ἀεὶ ἐν κινήσει. » Εἰ ἀδύνατόν ἐστι τὸ ἀγένητον πρὸς τὸ εἶναι τε καὶ πρὸς τὸ κινηθῆναι δεῖσθαι τοῦ γενητοῦ, ἀδύνατον ἄρα τὸν οὐρανὸν εἶναι ἀγένητον. Επιδέεται γὰρ τοῦ τό Β που πρὸς τὸ εἶναί τε καὶ πρὸς τὸ κινηθῆναι. • Μέγεθος μὲν γὰρ ἔχει ὁ τόπος, σῶμα δὲ οὐθέν. Εἰ μὲν πεπερασμένα ἔχει ὁ τόπος τὰ διαστήματα καὶ τὸ μέγεθος, γενητὸς ἄρα ὁ τόπος· εἰ δὲ ἄπειρα, ἢ ἄρα δυνάμει ἢ ἐνεργεία. ᾿Αλλὰ εἰ μὲν δυνάμει, ἔστι γενητὸς ἄρα ὁ τόπος ὥσπερ ὁ χρόνος καὶ ὁ τοῦ χρόνου ἀριθμός· εἰ δὲ ἐνεργείᾳ, ψευδής ἄρα ὁ λόγος ὁ λέγων μηδὲν ἐνεργείᾳ δύνασθαι εἶναι ἄπειρον. ΕΙ κατὰ μὲν πρόνοιάν τινός ἐστιν ὁ τόπος ὅ ἐστι, καὶ ἔχει ἔχει, γενητὸς ἄρα ὁ τόπος, καὶ τῆς προνοίας δεύτε ρος· εἰ δὲ ἀγενήτως τε καὶ ἀνάρχως ἐστὶν ὁ τόπος δ ἐστι, καὶ ἔχει ὃ ἔχει, ἀγένητος ἄρα ὁ τόπος, καὶ πρῶ τος τῶν ἐν τόπῳ πάντων, ἐν οἷς ἐστιν ὁ οὐρανὸς καὶ τὰ ἐν τῷ οὐρανῷ φαινόμενα. Οὐ γὰρ ἄνευ τῶν ἄλ Ο λων οὐδέν ἐστιν, ἐκεῖνο δὴ τῶν ἄλλων ἀνάγκη πρῶτον εἶναι. « ὡς γὰρ εἴ τι ἄλλοιοῦται, ἔστι τοῦτο δ νῦν μὲν λευ κόν, πάλαι δὲ μέλαν, διό φαμεν εἶναί τι τὴν ὕλην· οὕτω καὶ ὁ τόπος διὰ τῆς τοιαύτης τινὸς εἶναι δοκεῖ φαντασίας· πλὴν, ἐκεῖνο μὲν, διότι ὁ ἦν ἀὴρ, τοῦτο νῦν ὕδωρ · ὁ δὲ τόπος, ὅτι οὗ ἦν ὁ ἀὴρ, ἐνταῦθά ἐστι νῦν ὕδωρ (95). » εἶναι τῶν ἁπλῶς γιγνομένων ; Εἰ ὅν ἔχει λόγον ὁ τόπος πρὸς τὰ ἐν αὐτῷ, τοῦτον ἔχει ἡ ὕλη πρὸς τὰ ἐν αὐτῇ διὰ τῆς ὁμοίας φαντα σίας· ἄληπτος δ᾽ ὁ τόπος, καὶ ἡ ὕλη· οὐδὲν ἄρα ἐστὶν ἡ ὕλη τῶν ἐν αὐτῇ ἀλλοιουμένων τε καὶ γιγνο- μένων, καὶ οὐκ οὐσία. Πῶς οὖν ἐτέθη ἡ ὕλη οὐσία Πᾶν σῶμα ἢ κατὰ φορὰν ἢ κατ' αύξησιν (96) κι- νητὸν, καθ᾽ αὑτὸ πού· ὁ δὲ οὐρανὸς, ὥσπερ είρηται, οὐ ποὺ ὅλως, οὐδὲ ἔν τινι τόπῳ ἐστὶν, εἴ γε μηδὲν αὐτὸν περιέχει σῶμα. » Εἰ τὸ κατὰ φορὰν κινητὸν καθ' αὐτὸ ποὺ, κατὰ φο ρὰν δὲ κινητὸς ὁ οὐρανὸς, καὶ καθ' αὐτὸ ἄρα ἀνάγκη εἶναι ποὺ τὸν οὐρανόν. Εἰ δὲ μὴ τὸ δεύτερον, οὐδ᾽ ἄρα τὸ πρῶτον· ἀχώριστα γὰρ ἀλλήλων· καὶ τῇ όλος. APPENDIX. PARS. I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. Itaque si primus locus est, et posteriora quæ in A loco sunt, naturali quadam necessitate, prout dixit Hesiodus, cui Aristoteles rectæ ratiocinationis te- stimonium tribuit ; quomodo non repugnat, ut cœ- lum, quod in loco est, dicatur ingenitum? Idem enim est, ac si dicas ante ingenitum esse ge- nitum. c. 4, p. 211. • Primo quidem considerandum est nequaquam fore ut locus quæreretur, nisi motus esset in loco. Ideo enim etiam cœlum arbitramur maxime esse in loco, quia semper in motu est. › Si fieri non potest ut ingenitum genito indigeat, ut et sit et moveatur, fieri certe non potest ut coelum sit ingenitum. Indiget enim loco ut et sit et Inoveatur. • Magnitudinem quidem habet locus, at corpus non habet., Si finita habet locus spatia et magnitudinem, ge̟-. nitus profecto locus; sin autem infinita, vel ergo potentia, vel actu. Sed si potentia ; genitus ergo locus, ut tempus et temporis numerus. Si vero actu, falsum ergo est quod dicitur nihil actu esse posse infinitum. Si locus alicujus providentia est id quod est et habet id quod habet, genitus pro- fecto locus et providentia posterior. Sed si ingenite et sine principio locus est id quod est et habet id quod habet; ingenitus sane locus, et prior omnibus quæ in loco sunt, in quibus est cœlum et quæ in coelo apparent. Sine quo enim nibil est ex aliis re- bus, id prius esse aliis rebus necesse est. • Quemadmodum si quid mutatur, id quod nunc album est erat olim nigrum, unde materiam aliquid esse dicimus, ita et locus simîli imaginandi ra- tione videtur esse. Sed tamen illud quidem, quia quod erat aer, nunc aqua est; locus vero, quia ubi erat aer, ibi nunc aqua. Si quam habet rationem locus ad ea quæ in loco, eamdem habet materia ad ea quæ in illa sunt, si- mili imaginandi modo; comprehendi autem locus non potest, nec materia ; nihil ergo materia est ex iis, quæ in illa mutantur et generantur, nec sub- stantia est. Quomodo ergo dictum est na- D teriam eorum, quæ prorsus generantur, esse sub- stantiam? p. 212. • Corpus omne, quod vel loco movetur vel incre- mento, per se est alicubi. Coelum autem, ut dictum est, non est totum alicubi, neque in aliquo loco est, siquidem nullo a corpore est circumdatum. › Si quod loco movetur, per se est alicubi, loco autem movetur cœlum, est etiam profecto necesse, ut cœlum per se alicubi sit. Quod si minus secun- dum, neque etiam primum : hæc enim a se invicem fr Aristot. textu. • gio ex Aristotelis contextu, apud quem observat mos legi 25. Εx eodem libro, lib. iv, 26. Ex eodem libro, cf. ibid. 27. Ex eodem libro, ibid., c. 4, p. 211. 25. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 26. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 27. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 28. Ex eodem libro, ibid. c. 5, (95) Νῦν ύδωρ. Voculam desumpsit Sylburgius (96) κατ' αὔξησιν. Præpositio addita a Sylbur- 28. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου,

ἀναιρέσει τοῦ θατέρου ἀκολουθεῖ ἡ τοῦ δευτέρου ἀναί- ρεσις. Εἰ οὐκ ἔστιν ὁ οὐρανὸς ἐν τόπῳ καθ᾽ αὑτὸ, πῶς, κυκλικὴν φοράν φερόμενος, τῶν μερῶν αὐτοῦ τὰ μὲν ἄνω γίνεται κάτω, τὰ δὲ κάτω γίνεται ἄνω ; *Ανω δὲ καὶ κάτω ὢν τοῖς ἑαυτοῦ μέρεσι, πῶς οὐκ ἔστι ψευδὲς τὸ λέγειν τὸν οὐρανὸν μὴ εἶναι ἐν τόπῳ ; • Στιγμῆς οὐκ ἔστιν ὁ τόπος. » Οὐκοῦν οὐκ ἔστι ποὺ ἡ στιγμὴ, ὥσπερ καὶ τὸ μὴ δν. Εἰ δὲ ψευδὲς τοῦτο, ὃν ἄρα ἐστὶν ἡ στιγμὴ, καὶ πού. Εἰ δὲ ποὺ, καὶ τόπον αὐτῆς εἶναι ἐξ ἀνάγκης (97).. • Καὶ ἔστιν ὁ τόπος καὶ ποὺ, οὐχ ὡς ἐν τόπῳ δὲ, ἀλλ᾽ ὡς τὸ πέρας ἐν τῷ πεπερασμένῳ. Οὐ γὰρ ἐν τόπῳ τὸ ὄν, ἀλλὰ τὸ κινητὸν σῶμα. Εἰ πᾶν τὸ ἐν τόπῳ πού ἐστι, καὶ οὐ πᾶν τὸ ποὺ ἐν τόπῳ ἐστὶ, πλέον ἄρα τὸ ποὺ τοῦ ἐν τόπῳ. Πῶς οὖν μιᾶς κατηγορίας εἶναι λέγεται τὸ ποὺ καὶ τὸ ἐν τόπῳ, τὰ τοσοῦτον ἀλλήλων διαφέροντα, ὥστε καὶ τὸν τόπον λέγειν εἶναι μὲν ποὺ, οὐκ ἐν τόπῳ δέ; Καὶ εἰ τὸ πέρας τοῦ πεπερασμένου ἑτέρου μὲν πεπερασμέ. νου ἐστὶ τόπος, ἑτέρου δὲ πέρας· πῶς οὐκ ἔστιν ἀνάγκη ἀεὶ τὸν τόπον εἶναι καὶ τόπον καὶ πέρας; Καὶ εἰ πρὸ τῶν ἐν τόπῳ ὁ τόπος ἐστὶ, πῶς οὐ λέλυ- ται ἡ ἀνάγκη τοῦ ἀεὶ τὸν τόπον εἶναι τόπον μὲν ἄλ λου, πέρας δὲ ἄλλου ; Καὶ εἰ τὸ μηδαμῶς ἂν οὐκ ἔστιν ἐν τόπῳ· εἴη γὰρ ἂν που, καθὼς εἶπε· πῶς οὐκ ἔστι ταὐτὸν τὸ ποὺ τῷ ἐν τόπῳ ; Καὶ εἰ μὴ ἅπαν ἐν τόπῳ τὸ ὂν, πῶς οὐκ ἔσται ταὐτὰ τῷ μὴ ὄντι τινὰ τῶν δν- των, εἶχε τὸ μὴ εἶναι ἐν τόπῳ κοινόν ἐστιν ἀμφοτέ- ρων; Καὶ εἰ τὸ κινητὸν σῶμα μόνον ἐν τόπῳ ἐστὶ, πῶς ὁ οὐρανὸς, σῶμα ὂν κινητὸν, οὐκ ἔστιν ἐν τόπῳ ; Ὅτι μὲν οὖν ἢ ὅλως οὐκ ἔστιν, ἢ μόλις καὶ ἀμυ δρῶς, ἐκ τῶνδε τις ἂν ὑποπτεύσειε. Τὸ μὲν γὰρ αὐτ τοῦ γέγονε καὶ οὐκ ἔστι, τὸ δὲ μέλλει καὶ οὔπω ἐστίν· ἐκ δὲ τούτων καὶ ὁ ἄπειρος καὶ ὁ ἀεὶ λαμβανόμενος χρόνος σύγκειται. Τὸ δὲ ἐκ μὴ ὄντων συγκείμενον ἀδύνατον ἂν δόξειε μετέχειν οὐσίας. Παντὸς γὰρ μετ ριστοῦ, ἐάνπερ ᾖ, ἀνάγκη, ὅτε ἐστὶν, ἤτοι ἔνια, η πάντα τὰ μέρη εἶναι. Τοῦ δὲ χρόνου τὰ μὲν γέγονε, τὰ δὲ μέλλει, ἔστι δὲ οὐθὲν, ὄντος μεριστοῦ. Τὸ δὲ νῦν οὐ μέρος· μετρεῖν (98) γὰρ τὸ μέρος, καὶ συγκεῖσθαι δεῖ τὸ ὅλον ἐκ τῶν μερῶν· ὁ δὲ χρόνος οὐ δοκεῖ συγ κεῖσθαι ἐκ τῶν νῦν. Εἰ πᾶν τὸ γιγνόμενον πρὸ τοῦ γενέσθαι οὐκ ἦν, οὐκ ἄρα ἀΐδιός τε καὶ ἄναρχος ὁ χρόνος· διὸ οὔτε ἡ κίνη- σίς ἐστιν ἀΐδιός τε καὶ ἄναρχος, ἧς ὁ χρόνος ἐστὶν ἀριθμός. Εἰ γὰρ τὸ μέλλον μέρος τοῦ χρόνου οὔπω μετρεῖτε. μετ τρεῖται, Β CONFUTATIO QUORUMDAM ARISTOTELIS DOGMATUM. 1526. A divelli non possunt, et sublato alterutro tollitur c. textus, in quo. legitur Εditi nostri minus commode. Id enim, ni fallor, declarat C D alterum consequenter. Si cœlum non est per se in loco: quomodo dum circulari agitur motu, partes ejus superiores deorsum, et inferiores sursum fe runtur? Cum autem partibus suis sursum et deor- sum sit, quomodo non falsum est, quod cœlum in loco dicitur non esse? • Puncti locus non est. Non ergo alicubi punctum, quemadmodum et id quod non est. Sed si il falsum, ens ergo est pun- ctum et alicubi. Quod si alicubi, necesse est et lo- cum ejus esse. • Et locus est et alicubi, non tamen ut in loco, sed ut finis in anito. Neque enim in loco est ens, sed corpus quod movetur. » Si quidquid est in loco est alicubi, nec quidquid est alicubi in loco est, latius certe patet alicubi quam in loco. Quomodo ergo unius prædicamenti esse dicuntur illud alicubi et illud in loco, quæ tantopere a se invicem distant, ut locus dicatur esse alicubi nec tamen in loco ? Et si finis rei fnitæ, al- terius quidem rei finitæ finis est, alterius vero locus: quomodo necesse non est, ut locus semper sit et locus et finis? Et si locus ante illa est, quæ sunt in loco: quomodo non evanescit necessitas, ut locus semper sit alterius locus et alterius finis? Et si id quod nequaquam est, non est in loco, esset enim alicubi, ut dixit, quomodo non idem est alicubi esse ac in loco ? Et si non quidquid est in loco est, quomodo nonnulla eorum, quæ sunt, non idem erunt ac id quod non est, siquidem commune utro- rumque est non esse in loco? Et si corpus, quod movetur, solum in loco est: quomodo coelum, cum corpus sit quod movetur, in loco non est? Tempus igitur vel omnino non esse, vel vix et ob- scare esse, ex his sane quis suspicetur. Nam pars ejus fuit, nec est: pars futura est, necdum est : ex his au- tem et infinitum et æternum tempus assumptum constat. Quod autem constat ex his quæ non sunt, id ut particeps sit substantiæ non videtur posse fieri. Cujusque enim rei, quæ dividi possit, si modo exsi- stat, necesse est, cum exsistit, ut vel nonnullæ par- les, vel omnes exsistant. Temporis autem, quod dividi potest, aliæ partes exstiterunt, aliæ futuræ sunt, nulla autem exsistit. Præsens enim pars non est. Nam necesse est ut pars. metiatur, ac totum componatur ex partibus. Tempus autem non vi- detur componi ex præsenti. » Si quidquid fit, non erat antequam fieret; non ergo æternum et sine principio tempus : idcirco nee motus, cujus numerus est tempus, æternus et sine principio. Nam si futura pars temporis nondum est, hic scriptor partes ad mensuram totius adhiberi, debere, quod quidem cum præsenti non existimet convenire, illud inter temporis partes numerandum negat. Vid. num. 35. 29. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 30. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 31. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου Περὶ τοῦ χρόνου. (97) Ἐξ ἀνάγκης. Suppl. ἔστι. (98) Μετρεῖν. lta Reg. 2, cui favet Aristotelis 29. Ex eodem libro. lib. 1v, c. 5, p. 212. 30. Ex eodem libro. ibid. 31. Ex eodem libro De tempore. ib., c. 10, Α 217 sq.

Α ἐστὶν, ἦν δὲ καὶ τὸ γεγονὸς μέρος τοῦ χρόνου πρὸ τοῦ γενέσθαι μάλλον· ἦν ἄρα ὅτε οὐκ ἦν τὸ γεγονὸς μέρος τοῦ χρόνου. Καὶ εἰ δεῖ τὸ ἄπειρον ἄναρχον εἶναι, οὐκ ἄρα ἄπειρος ὁ χρόνος, τὴν μεταβολὴν τοῦ μέλλοντος ἔχων ἀρχὴν τοῦ εἶναι. Καὶ εἰ μὲν τὸ γεγο νὸς μέρος τοῦ χρόνου ἐνεργείᾳ ἐστὶ χρόνου (99), τὸ δὲ μέλλον δυνάμει, ἐν δὲ τοῖς οὖσιν ἡ ἐνέργεια καὶ δύναμις· οὐκ ἄρα ἐκ μὴ ὄντων σύγκειται ὁ ἐκ τοῦ γεγονότος καὶ μέλλοντος συγκείμενος χρόνος. Καὶ εἰ τῆς οὐσίας οὐ μετέχει ὁ χρόνος, ἀλλ' ὅμως τοῦ παρα- κεῖσθαι ταῖς οὐσίαις (1) μετέχει· ὡς καὶ ἐκ τούτου φανερόν, ὅτι τῶν ὄντων ἐστὶν ὁ χρόνος. Καὶ εἰ τὰ γεγονὸς μέρος τοῦ χρόνου ἐν τοῖς γεγονόσι μέρεσι τοῦ μεριστοῦ θεωρεῖται, πῶς οὐθὲν μέρος ἐστὶ τοῦ χρόνου, μεριστοῦ ὄντος; Καὶ εἰ τὸ νῦν οὐκ ἔστιν. Β ἐλάχιστον μέρος τοῦ χρόνου, τί ἐστιν ἐξαίφνης καὶ τὸ ἄτομον καὶ ἡ στιγμὴ τοῦ χρόνου λεγόμενον; Πῶς ἐνα δέχεται ἐκ μὲν τοῦ μέλλοντος γίνεσθαι εἰς τὸ νῦν τὴν μεταβολὴν, ἐκ δὲ τοῦ νῦν εἰς τὸ παρεληλυθός, τοῦ νῦν μὴ ὄντος μέρους τοῦ χρόνου ; Πάντα γὰρ μέσ ρος τοῦ χρόνου, πρώτον, μέλλον, ὕστερον, νῦν, ἔπει· τα, παρεληλυθός. τῶν. Αὐτό. αὐτά, καὶ μεταξύ τι αὐτ Αλλ' ή. ἀλλὰ ᾖ. ματείας. • Ὅτι μὲν τοίνυν οὔτε κίνησις οὔτε ἄνευ κινήσεως ὁ χρόνος ἐστί, φανερόν. » Ἀλλ' ὅτι γενητὸς ὁ χρόνος καὶ οὐκ άΐδιος, ἠργμέ- νος καὶ οὐκ ἄναρχος, πεπερασμένος καὶ οὐκ ἄπει· ρος, φανερόν ἐστι καὶ τοῦτο. Εἰ δὲ ὁ χρόνος τοιοῦ τος, ἐξ ἀνάγκης καὶ ἡ κίνησις, ἧς ἀριθμός ἐστιν ὁ χρόνος. « Οση γὰρ ἡ κίνησις, τοσοῦτος καὶ ὁ χρόνος ἀεὶ δο- κεῖ γεγονέναι. Οἷς τὸ γενητὸν καὶ τὸ γεγονέναι πρόσεστι, τούτων ἐξ ἀνάγκης τὸ ἀϊδιόν τε καὶ ἄναρχον καὶ τὸ ἄπειρον ἄπεστιν. • Τότε φαμὲν γεγονέναι χρόνον, όταν τοῦ προτέρου καὶ ὑστέρου ἐν τῇ κινήσει αἴσθησιν λάβωμεν. Ορίσ ζομεν δὲ τῷ ἄλλο καὶ ἄλλο ὑπολαβεῖν αὐτὸ (2), καὶ τὸ μεταξὺ αὐτῶν ἕτερον. Οταν γὰρ ἕτερα τὰ ἄκρα του μέσου νοήσωμεν, καὶ δύο εἴπῃ ἡ ψυχὴ τὰ νῦν, τὸ μὲν πρότερον, τὸ δὲ ὕστερον, τότε καὶ τοῦτό φαμεν εἶναι χρόνον. Τὸ γὰρ ὁριζόμενον τῷ νῦν χρόνος (3) εἶναι δοκεῖ. Ἔστι γὰρ ὁ χρόνος ἀριθμὸς κινήσεως κατὰ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον. Οὐκ ἄρα κίνησις ὁ χρόνος, ἀλλ᾽ ἢ (4) ἀριθμὸν ἔχει ἡ κίνησις. Σημεῖον δέ· τὸ μὲν πλεῖον (5) καὶ ἔλαττον κρίνομεν ἀριθμῷ· κίνησιν δὲ πλείῳ καὶ ἐλάττω χρόνῳ. Ὁ τὴν γένεσιν τοῦ χρόνου τῷ ἐν τῇ κινήσει πρώτ τῳ (6) καὶ ὑστέρῳ ὁριζόμενος ἀϊδιόν τε καὶ ἄναρχον τὸ μὲν γὰρ πλεῖον. κρινόμενον. APPENDIX. · PARS I. S. JŲSTINI OPERA SPURIA. erat autem et praeterita pars temporis, antequam fu- tarum feret; erat ergo cum præterita pars tempe- ris non esset. Et si id quod infinitum est, sine prin- cipio esse debet ; non ergo infinitum tempus, quod, ut sit, principium habet vicissitudinem futuri. Et si præterita pars temporis actu tempus est, futura au- tem potentia, in iis autem, quæ sunt, actus et por. tentia merantur; non ergo constat tempus ex his quæ non sunt, quod ex præterito et futuro constat. Et si substantiæ non est particeps tempus; at assi- det substantiis, ita ut vel ex hoc manifestum sit tempus ex eorum, quæ sunt, numero esse. Et si praeterita pars temporis in præteritis rei divisibilis. partibus spectatur: quomodo nulla pars est tempo- ris quod dividitur? Si præsens non est vel minima pars temporis, quid est quod dicitur repentinum et individuum et punctum temporis? Quomodo feri potest, ut ex futuro in præsens et ex præsenti in præteritum fat vicissitudo, si præsens non est pars temporis? Omnia enim sunt pars temporis, pri- mum, futurum, posterius, nunc, deinde, præter- itum. Hb. iv, c. 11, p. 219. • Nec motum igitur esse, nec sine motu tempus, manifestum est. › At genitum esse tempus, nec æternum, inchoatum esse nec sine principio esse, finitum esse, non au- tem infinitum, id etiam manifestum est. Sed si tale est tempus, necessario et motus, cujus numerus est tempug • Qualis est motus, tale et tempus semper vide- tur esse. > Quibus genitum esse et factum esse convenit, ab his necessario aeternum et sine principio et infini- tum abest. B C • Tunc tempus esse dicimus, cum prioris et po- sterioris in motione sensum percipimus. Ex eo au- tem, quod ea aliud atque aliud esse existime- mus, etiam quod inter illa interjectum est aliud csse statuimus. Quando igitur extrema a medio alia esse intelligimus, ac duo in praesenti animus consi derat, nimirum prius et posterius, tunc tempus D esse dicimus; quod enim defnitur præsenti, tempus esse videtur. Est igitur tempus numerus motionis secundum prius et posterius. Non ergo motus est tempus, sed numerum habens motio. Cujus rei illud indicium est, quod plus aut minus numero diju- dicemus, motum vero majore vel minore tempore. ». Qui generationem temporis eo definit, quod in motu prins et posterius est, aeternum et sine prin- Aristot. et mox Aristot. Aristotelem Sed melius deesse videtur illud yap apud R. Stephanum et in codici- bus mss. Mox idem R. Stephanus Scripsit Sylburgius ut apud Aristotelem. 32. Ex eodem libro quarto eiusdem pertractationis. 33. Ex eodem libro, ibid. 34. Ex eodem libro. ibid, (99) Χρόνου. Legendum videtur χρόνος. (4) Ταῖς οὐσίαις. Reg. 2, ἐν ταῖς οὐσίαις. (3) Χρόνος. Reg. 1, χρόνου. 32. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ τετάρτου λόγου τῆς αὐτῆς πραγ 53. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 54. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. (5) Τὸ μὲν πλεῖον. Scripsit Sylburgius, ut apud (6) Πρώτῳ. Mallet Sylburgius προτέρω.

καὶ ἄπειρον οὔτε τὸν χρόνον λέγει οὔτε τὴν κίνησιν. Εἰ γὰρ γέγονεν, οὔτε ἀϊδιόν ἐστιν οὔτε ἄναρχον· καὶ εἰ τοῖς οἰκείοις ἄκροις ἐστὶ περατουμένη, ἄπειρος οὐκ ἔστιν. • Τὸ δὲ νῦν τὸν χρόνον μετρεί ᾗ πρότερον καὶ ὕστε ρον καὶ ἀκολουθεῖ τῷ μὲν μεγέθει ἡ κίνησις, ταύτῃ δὲ ὁ χρόνος. » Εἰ οὐκ ἔστι τὸ νῦν μέρος τοῦ χρόνου, καθὼς εἶπεν ἐν τῷ τριακοστῷ τρίτῳ κεφαλαίῳ, πῶς μετρεῖ τὸν χρόνον; Η ἄςα οὐ μετρεῖ τὸν χρόνον τὸ νῦν, ἢ μέ- ρος αὐτὸ ἀνάγκη εἶναι τοῦ χρόνου· καὶ εἰ ἀκολουθεῖ τῷ μεγέθει ἡ κίνησις, ταύτῃ δὲ ὁ χρόνος, γενητὸν ἄρα τὸ μέγεθος, ὥσπερ ἡ κίνησις καὶ ὁ χρόνος, τὰ ἐκείνῳ ἀκολουθοῦντα. • Τῆς γραμμῆς ἐλάχιστος ἀριθμὸς πλήθει μὲν ἔστι δύο ή μία, μεγέθει δὲ οὐκ ἔστιν ἐλάχιστος· ἐλάχιστος γὰρ κατὰ μὲν ἀριθμόν ἐστιν ὁ εἷς ἢ δύο, κατὰ δὲ μέγεθος οὐκ ἔστιν. ο Εἰ μὴ ἐλάχιστόν ἐστι μέρος, ἐν τῇ γραμμῇ μὲν ἡ στιγμὴ, ἐν τῷ χρόνῳ δὲ τὸ νῦν, τί ἕτερόν ἐστιν ή στιγμὴ ἐν τῇ γραμμῇ, καὶ τὸ νῦν ἐν τῷ χρόνῳ; ΕΙ δὲ οὐκ ἐλάχιστόν ἐστι μέρος, ἀλλὰ πέρας, πῶς οὖν χωρὶς μὲν τοῦ πεπερασμένου ἀδύνατόν ἐστιν εἶναι τὸ πέρας, χωρὶς δὲ τῆς γραμμῆς ἐνδέχεται εἶναι τὴν στιγμήν; Καὶ εἰ ἐν οἷς οὐκ ἔστι τὸ ἐλάχιστον, ἐν τού τοῖς οὐδὲ τὸ μέγιστον, κατὰ τί ἡ λοιπὴ διαφορὰ τῶν μερῶν, τοῦ μεγίστου καὶ τοῦ ἐλαχίστου ἀναιρουμε- νης της διαφορᾶς; • Ωστε φανερόν, ὅτι τὰ ἀεὶ ὄντα ἢ τὰ ἀεὶ μὴ ὄντα οὐκ ἔστιν ἐν χρόνῳ· οὐ γὰρ περιέχεται ὑπὸ τοῦ χρόνου, οὐδὲ μετρεῖται τὸ εἶναι αὐτῶν ὑπὸ τοῦ χρόνου. Ὡς οὖν (7) τὴν κίνησιν εἴρηκας εἶναι ἀΐδιον, καὶ τὸν χρόνον ταύτης ἀριθμόν; Τῶν γὰρ ὁ χρόνος ἐστὶν ἀχώριστος, ταῦτα οὐκ ἐνδέχεται μὴ εἶναι ἐν χρόνῳ. • Οσα μήτε κινείται μήτε ηρεμεί, οὐκ ἔστιν ἐν χρόνῳ· τὸ μὲν γὰρ ἐν χρόνῳ εἶναι (8) ἐστὶ τὸ μετρεῖ. σθαι χρόνῳ· ὁ δὲ χρόνος κινήσεως καὶ ἠρεμίας μέ- τρον. ο Εἰ τὸ ὂν ἐν τῷ χρόνῳ, ἐκεῖνο κινεῖται καὶ ἠρεμεῖ · κινεῖται δὲ ὁ οὐρανὸς κατὰ τὸν λέγοντα, καὶ ἠρεμεῖ ἡ γῆ· ἐν χρόνῳ ἄρα ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ, καὶ ἡ τούτων κίνησίς τε καὶ ἠρεμία. Καὶ εἰ γενητὸς ὁ χρόνος, ἐξ ἀνάγκης (9). πραγματείας. • Ωστε ἀνάγκη ἐκ τῶν εἰρημένων τρεῖς εἶναι μετ ἄρα γενητὸς καὶ οὐρανὸς καὶ γῆ. ἐξ ὑποκειμένου εἰς οὐχ ὑποκείμενον. CONFUTATIO QUORUMDAM ARISTOTELIS DOGMATUM, Nam si factus est, nec æternus est nec sine prin- A cipio et indnitum nec tempus dicit nec motum. B D Sylburgius, addendo titulus, nec quidquam aliud legebatur præter extre- : cipio; et si propriis terminis coercetur, non est infinitus. • Praesens autem tempus metitur, qua prius, et qua posterius ; et magnitudinem consequitur motus, hunc autem tempus. › Si præsens pars non est temporis, ut dixit trice- simo tertio capite, quomodo metitur tempus ? Vel profecto præsens non metitur tempus, vel partem id esse temporis necesse est. Et si magnitudinem consequitur motus, hunc autem tempus : genita ergo magnitudo, ut et motus et tempus, quæ illam consequuntur. • Lineæ minimus numerus, multitudine quidem, duæ aut una : magnitudine autem, non minimus : minimus namque numerus est unus aut duo; ma- gnitudine autem minimus non est. Si non minima pars est, in linea quidem pun- ctum, in tempore vero præsens, quid tandem aliud est punctum in linea, præsens in tempore? Sin non minima pars est, sed finis: quomodo ergo sine re finita non potest esse finis, sine linea autem esse polest punctum ? Et, si quibus in rebus non est minimum, in eisdem etiam non est maximum: quo- modo reliqua partium differentia, maximi et minimi diferentia sublata, consistit? - Idcirco manifestum est, ea quæ semper sunt, aut quæ nunquam, non esse in tempore: non enim ea circumplectitur tempus, neque substantiam eorum tempus metitur., Quomodo igitur motum dixisti esse æternum, et tempus numerum ejus? A quibus namque separəri tempus non potest, ea feri non potest quin sint in tempore. • Quæcunque nec moventur, nec quiescunt, in tempore non sunt; nam in tempore esse, mensuram tempore subire est; tempus autem motus et quietis niensura. Si id quod in tempore est, movetur et quiescit ; movetur autem, ut placet ei, qui hoc dixit, calum, et quiescit terra: in tempore ergo calum et terra, eorumque et motus et quies. Quod si genitum tempus, necessario quoque cœlum et terra. lib. v, c. 1, p. 225. • Tres esse vicissitudines sive mutationes, u10 mas voces illas, Quæ deerant mutuatus est Langus ab ipso Aristo- telis textu et in Latinam interpretationem ea transtulit; Græca apposuit Sylburgius in Notis, Convenientius visum est ea in ipsum contextum in- ducere, et sua Aristoteli reddere. .. 35. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 36. Εκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 37. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 38. Εκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 39. Εκ πέμπτου (10) λόγου τῆς αὐτῆς (7) Ὡς οὖν. Leg. πῶς οὖν. (8) Είναι. Desumpsit Sylburgius ex Aristotele. (9) Ἐξ ἀνάγκης. Explent lacunam Langus et (10) Ἐκ πέμπτου. Longa hic eral lacuna, nec 35. Ex eodem libro, lib. v c. 11, p. 219. 36. Ex eodem libro, ibid., c. 12, p. 220. 37. Ex eodem libro, ibid., p. 221. 38. Ex eodem libro, ibid. 39. Es libro quinto ejusdem operis.

Α ταβολάς· τήν τε ἐξ ὑποκειμένου εἰς ὑποκείμενον, καὶ Ρ. 271. • λούσαν γενέσθαι ἔχει ἀρχὴν, οὕτω καὶ ὁ παρελθών. η τὴν ἐξ ὑποκειμένου εἰς μὴ ὑποκείμενον, καὶ τὴν ἐκ μὴ ὑποκειμένου εἰς ὑποκείμενον. Ἡ γὰρ ἐκ μὴ ὑπο κειμένου εἰς μὴ ὑποκείμενον οὐκ ἔτι μεταβολή, διὰ τὸ μὴ εἶναι κατ᾽ ἀντίθεσιν· οὔτε γὰρ ἐναντία, οὔτε ἀντίφασίς ἐστιν. Ἡ μὲν οὖν ἐξ οὐχ ὑποκειμένου εἰς ὑποκείμενον μεταβολὴ κατ' ἀντίφασιν γένεσίς ἐστιν ἡ δ᾽ ἐξ ὑποκειμένου εἰς οὐχ ὑποκείμενον φθορά. » Οὐδαμοῦ ἄρα ἡ ὕλη, ἣν εἶπες ἐν τοῖς ἀνωτέρω ὑποκειμένην τοῖς γινομένοις τε καὶ φθειρομένοις, τοῖς μὲν ὡς ἐξ οὗ, τοῖς δὲ ὡς εἰς ὅ. « Τὸ μὲν γὰρ μὴ λευκὸν ἢ μὴ ἀγαθὸν, ὅμως ἐν δέχεται κινεῖσθαι κατά συμβεβηκός· εἴη γὰρ ἄνθρω πος τὸ μὴ λευκόν· τὸ δὲ ἁπλῶς μὲ τόδε, οὐδαμῶς ἀδύνατον γὰρ τὸ μὴ ὂν κινεῖσθαι. ο Εἰ ἐκ τοῦ μὴ κινουμένου ἀδύνατον γενέσθαι οὐσίαν, καὶ τὸ ἁπλῶς τόδε μὴ ὂν οὐδαμῶς κινεῖται (ἀδύνα τον γὰρ τὸ μὴ ὂν κινεῖσθαι)· πῶς γέγονεν ἐκ τῆς ὕλης οὐσία ἁπλῶς, τόδε τι οὐκ οὔσης ; πραγματείας. • Εἰ δὲ ἀδύνατον εἶναι (11) καὶ νοῆσαι χρόνον ἄνευ τοῦ νῦν, τὸ δὲ νῦν μεσότης τις, καὶ ἀρχὴν καὶ τε- λευτὴν ἔχον, ἀλλ' ἀρχὴν μὲν τοῦ ἐσομένου χρόνου, τελευτὴν δὲ τοῦ παρελθόντος· ἀνάγκη ἀεὶ εἶναι τὸν χρόνον. Τὸ γὰρ ἔσχατον τοῦ τελευταίου ληφθέντος χρό νου τὸ νῦν ἐστιν. Οὐδὲν γὰρ ἔστι λαβεῖν ἐν τῷ χρόνῳ παρὰ τὸ νῦν· ὥστε ἐπεὶ ἐστιν ἀρχὴ καὶ τελευτή, ἀνάγκη ἐπ' ἀμφότερα είναι (12) χρόνον· ἀλλ' εἰ χρό νον, ἀνάγκη καὶ κίνησιν, είπερ ὁ χρόνος πάθος· ἐστὶ κινήσεως. » Ἐν τούτοις κατασκευάζει ὁ Ἀριστοτέλης τὸν οὐρανὸν εἶναι ἀΐδιον. Εἰ γὰρ μεσότης τις ἐστὶ καὶ ἀρχὴ καὶ τελευτή, καὶ ἑκατέρωθεν ἀεὶ ἔχει χρόνον, ᾧ τεθέντι ἀναγκαίως ἕπεται τὸ τὸν χρόνον εἶναι ἀ διον· καὶ εἰ ὁ χρόνος αΐδιος, καὶ ἡ κίνησις ἐξ ἀνάγκης ἐστὶν ἀΐδιος ἧς ὁ χρόνος ἐστὶν ἀριθμός· καὶ εἰ ἡ κίνησις ἀΐδιος, ἐξ ἀνάγκης καὶ τὸ κινούμενον σώμα ἀϊδιόν ἐστι. Τοῦτο δὲ ἀτόπως ἔθηκε τὸ συναΐδιον εἶναι· καὶ ἐλεγχθήσεται οὕτως. Ὡς γὰρ γενήσεται ὁ μέλλων γίνεσθαι χρόνος, οὕτως γέγονε καὶ ὁ παρελ - θών. Αλλ' ὁ μέλλων γίνεσθαι χρόνος, ὥσπερ τὴν μέλλουσαν γενέσθαι ἔχει (15), οὕτως καὶ τὴν ἀρχήν· καὶ ὥσπερ οὐδὲν τοῦ παρελθόντος ἐστὶν ἐν τῷ μέλ λοντι, οὕτως οὐδὲ (14) τοῦ μέλλοντός ἐστιν ἐν τῷ παρ ὄντι. Αλλ' εἰ τὸ νῦν ὅν ἐστι καὶ πάρεστι, τὸ δὲ μέλλον οὔπω ἐστὶν, οὔτε ὄν, οὔτε παρόν· οὐκ ἄρα ἐστὶ τὸ παρὸν νῦν ἀρχὴ τοῦ μέλλοντος χρόνου, ἀλλὰ τὸ μέλλον οὐδέν, APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. cesse est : eam quæ ex subjecto in subjectum, et eam quæ ex subjecto in non subjectum, nec non eam quæ ex non subjecto in subjectum fit. Ea enim quæ ex non subjecto in non subjectum ft, vicissim tudo seu mutatio non est, eo quod non sit per op‐ positionem : neque enim repugnantiam, neque con- tradictionem habet. Ea quæ ex non subjecto in sub- jectum fit mutatio, per contradictionem, generatio est ; ea vero quæ ex subjecto in non subjectum, in- teritus. » Nusquam videlicet materia, quam supra dicebas subjectam eis quæ gignuntur et intereunt, his qui- dem, tanquam ex quo; his autem, tanquam in quod. 4, Quod enim non album est aut non bonum, mo- B veri tamen per accidens potest. Sit enim homo non album. Quod autem omnino non est certum quid, id nullatenus. Neque enim fieri' potest, ut quod non est moveatur, › Si fieri non potest, ut ex eo, quod non mo vetur, generetur substantia, nec movetur, quod omnino non est certum quid (fieri enim non potest, ut quod non est moveatur); quomodo ex materia, quæ non est certum quid, facta prorsus, est substantia ? llb. viii, c. 1, p. 251. * Si nec esse nec intelligi potest tempus sinę præsenti, præsens autem medium quiddam est, ini- tium et finem habens, initium quidem futuri, finem C autem præteriti; necesse est semper esse tempus. Nam finis postremni, quod assumptum est, tempo- ris est præsens. Nihil enim potest in tempore ap- prehendi præter præsens. Quare quia initium est et finis, necesse est citra et ultra esse tempus; sed si tempus, etiam et motum necesse est, quia tem- pus perpessio est motus. ▸ His astruit Aristoteles cœlum esse æternum. Nam si medium quiddam est et initium et finis, eliam semper utrinque tempus habet, quo posito sequitur necessario tempus æternum : et si tempus æternum, et motus necessario est æternus, cujus tempus est numerus; et si motus est æternus, ne- cessario et corpus quod movetur, æternum est. Illud autem absurde coæternum esse statuit ; quod quidem sic arguitur. Quemadmodum enim fiet tem- pus futurum, ita factum est et præteritum. Sed fu- turum tempus, ut initium habebit, ita et præ- teritum tempus habuit initium ; et quemadmodum nihil præteriti temporis est in futuro, ita nec futuri in præsenti. Sed si id quod nunc præsens est, ens est et adest, futurum autem nondum est, neque ens est, neque adest; non ergo id quod nunc præ- sens est initium est futuri temporis, sed quod fu- sed immerito ; illud enim quod est in mem bro superiore, facile in hoc subintelligitur. 40. Ex eodem libro. ibid., c. 41. Εx libro nono ejusdem commentationis. (11) Είναι. Aristoteles καὶ εἶναι. (12) Εἶναι. Additur άεί apud Aristote em. (13) Τὴν μέλλ. γεν. ἔχει. Leg. ὥσπερ τὴν μέλ 40. Εκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 41. Εκ τοῦ ἐννάτου λόγου τῆς αὐτῆς (14) Οὐδέ. Legendum putat οὐδέν Sylburgius,

ἔσεσθαι νῦν, ἐκεῖνο ἐστιν ἀρχὴ τοῦ μέλλοντος, δ οὔτε Δ μεσότης τίς ἐστιν, ἔχον ἐπ' ἀμφότερα χρόνον, ἀλλ' ἐπὶ θάτερον, οὔτε ἀρχὴ καὶ τελευτή· τὸ αὐτὸ μὲν νῦν, ἄλλου δὲ καὶ ἄλλου χρόνου· οἷον, ἀρχὴ μὲν τοῦ μέλ λοντος, τελευτὴ δὲ τοῦ παρελθόντος· ἀλλ᾽ ἄλλο μὲν νῦν ἀρχὴ, καὶ ἄλλο τελευτή, τοῦ αὐτοῦ δὲ χρόνου. ᾿Αλλως δὲ, εἰ ἀδύνατον τὸ νῦν εἶναι νῦν, ἐὰν μὴ πρό- τερον ᾗ μέλλον καὶ οὐκ ὄν, ἀδύνατον ἄρα τὸ νῦν συν αΐδιον εἶναι. Εἰ γὰρ πᾶν τὸ πρότερον οὐκ ὄν, ὕστε ρον δὲ, γενητὸν τοῦτο, τοιοῦτον δὲ καὶ τὸ νῦν, γενη- τὴν ἄρα τὸ νῦν. Εἰ δὲ τὸ νῦν, ἐξ ἀνάγκης καὶ ὁ πᾶς χρόνος, οὗ ἀρχὴ καὶ τελευτὴ τὸ νῦν· καὶ εἰ ὁ χρόνος, ἐξ ἀνάγκης καὶ ἡ κίνησις, ἧς ὁ χρόνος ἐστὶν ἀριθμός· καὶ εἰ ἡ κίνησις, ἐξ ἀνάγκης καὶ τὸ κινούμενον σῶμά ἐστι γενητόν. • Ολως δὲ τὸ νομίζειν ταύτην τὴν ἀρχὴν εἶναι ἱκανὴν, ὅτι ἀεὶ ἐστιν οὕτως ἢ γίνεται, οὐκ ὀρθῶς ἔστιν ὑπολαβεῖν· ἐφ' ὅ (15) Δημόκριτος ἀνάγει τὰς περὶ φύσεως αἰτίας, ὅτι οὕτως καὶ τὸ πρότερον ἐγί νετο. Τοῦ δ᾽ ἀεὶ οὐκ ἀξιοῖ ἀρχὴν ζητεῖν, λέγων ἐπὶ τινῶν ὀρθῶς· ὅτι δὲ ἐπὶ πάντων, οὐκ ὀρθῶς. Καὶ γὰρ τὸ τρίγωνον ἔχει δυσὶν ὀρθαῖς ἀεὶ τὰς γωνίας ἴσας· ἀλλ' ὅμως ἐστί τι τῆς ἀϊδιότητος ταύτης ἔτε- ρον αἴτιον άΐδιον (16)· τῶν μέντοι ἀρχῶν οὐκ ἔστιν ἕτερον αἴτιον ἀϊδίων οὐσῶν. » Εἰ τοίνυν ὡς γίνεται νῦν, οὕτω καὶ τὸ πρότερον ἐγίνετο, οὐκ ὀρθῶς ἔστιν ὑπολαβεῖν ἀρχὴν εἶναι τῶν ἀεὶ κατὰ φύσιν γινομένων· ἐξ ἀνάγκης ἄρα ὀρθῶς ἔστιν ὑπολαβεῖν ἀρχὴν εἶναι τῶν κατὰ φύσιν γινομέ- νων τὸ μὴ οὕτω γεγονὸς, ὡς τὸ νῦν γίνεται, ἀλλ' ἑτέρως· διὸ δίκαιόν ἐστι καὶ τοῦ ἀεὶ γινομένου ζη- τεῖν τὴν ἀρχήν. "Αλλως γίνεται ζῶον ἐκ ζώου, καὶ ἄλλως γέγονε ζῶον ἐκ μὴ ζώου. Καὶ τὸ μὲν ζῶον ἐκ μὴ ζώου οὔτε κατὰ φύσιν γέγονεν, οὔτε ἀεὶ γίνεται τὸ δὲ ζῶον ἐκ ζώου ἀεί τε καὶ κατὰ φύσιν γίνεται, ἐξ ὅτου ἔλαβεν ἀρχὴν τοῦ γίνεσθαι ἐκ ζώου τὸ μὴ ἐκ ζώου. Καὶ τοῦτο ἐπὶ πάντων τῶν ἀεὶ κατὰ φύσιν γιγνομένων, οὐκ ἐπὶ τινῶν μόνον· ἀδύνατον γὰρ τὸ ἐξ ἀρχῶν γενητῶν τὴν αὐτὴν ἔχειν γένεσιν ἣν ἐσχή, κασιν αἱ ἀρχαί. Ἡ ἐν τοῖς γενητοῖς ἀϊδιότης άναρχος εἶναι οὐ δύναται. Καὶ γὰρ τὸ τρίγωνον ἀεὶ ταῖς δυ σὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχει τὰς τρεῖς γωνίας, ἀρχὴν ἔχον γενητὴν τὴν εὐθεῖαν, ἧς ὁ λόγος ἐστὶ γραμμὴ ἄκρως • τεταμένη. Αὐτὴ γάρ ἐστιν αἰτία τοῦ τὸ τρίγωνον δυ- σὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχειν τὰς τρεῖς γωνίας· καὶ ταύτης μὲν οὐκ οὔσης, οὐκ ἐνδέχεται εἶναι τρίγωνον· τριγώ νου δὲ μὴ ὄντος, ενδέχεται εἶναι εὐθεῖαν. Αἱ ἀρχαί τῶν κατὰ φύσιν ἀεὶ γινομένων ἀΐδιοι εἶναι οὐ δύναν ται. Εἰ γὰρ ἦν ἔχουσι φύσιν ταύτην, μεταδιδόασι τοῖς ἐξ αὐτῶν γιγνομένοις· γενητὴ δὲ αὕτη· γενητὴ ἄρα καὶ ἡ τῶν ἀρχῶν φύσις, εἰ καὶ ὁ τρόπος τῆς γενε σέως ἐνήλλακται, καὶ ἔστιν ἕτερος τῆς τῶν ἐξ ἀρχῶν. οὐκ ἔστιν ἕτερον αἴτιον. ἕτερον. ἀλλ' ὅμως ἐστί τις ἀϊδιότητος. ἐστὶ τῆς. CONFUTATIO QUORUMDAM ARISTOTELIS DOGMATUM. 'urum est praesens, id initium est futuri; quod qui- dem nec medium quiddam est, habens ex utraque parte tempus, sed ex altera; nec initium et finis, cum idem præsens sit, alius atque alius temporis, nempe initium futuri, nempe initium futuri, finis præteriti; sed præsens, quod est initium, aliud est a fine et ad idem tem- pus pertinet. Præterea si praesens non potest esse præsens, nisi prius sit futurum ac non sit; fieri ergo non potest, ut præsens sit coæternum. Nam si quidquid prius non fuit sed posterius, genitum est, tale autem est et præsens; genitum ergo præsens. Quod si præsens, necessario et omne tempus, cu jus initium est et finis præsens : et si tempus, ne- cessario et motus, cujus tempus est numerus ; et si motus, necessario et corpus, quod movetur, est ge- B nitum. C Omnino autem existimare, hanc satis idoneam esse causam, quod semper ita res sit aut fiat, non recta est opinio : atque huc refert Democritus na- turales causas, nempe quod ita et antea factum sit, Cur autem semper causam inquirendam non putat, de quibusdam quidem recte disserens, de omnibus vero minus recte. Nam triangulus habet duobus re- ctis semper angulos æquales, sed tamen aliqua est alia hujus æternitatis æterna causa. At principio- rum, cum æterna sint, nulla est causa. Si recta non est opinio hanc eorum, quæ secun- dum naturam fiunt, arbitrari causam, quod ut nunc res fit, ita et prius fiebat; necessario videlicet recta est opinio hanc eorum, quæ secundum natu- ram fiunt, arbitrari causam, quod non ita facta sint, ut nunc funt sed aliter; unde æquum est et illius, quod semper fit, causam quærere. Aliter fit animal ex animali, et aliter animal ex non animali. Atque animal quidem ex non animali nec secun- dum naturam fit, nec semper fit : animal autem ex animali et semper et secundum naturam fit, ex quo cepit feri ex animali quod non erat ex animali. Atque hoc quidem de omnibus, quæ semper secun- dum naturam funt, non de quibusdam tantum. Fieri enim non potest, ut quæ ex principiis genitis orta sunt, eamdem habeant originem quam prin- cipia habuerunt. Eternitas in iis, quæ genita sunt, sine principio esse non potest. Nam triangulus D semper habet duobus rectis tres angulos æquales, principium habens genitum, lineam rectam, cujus ratio est linea accuratissime protensa. Hæc enim causa est, cur triangulus duobus rectis tres angu- los habeat æquales. Atque illa quidem si desit, non potest esse triangulus : triangulo autem non ex- stante, potest esse linea recta. Principia eo- rum, quæ secundum naturam flunt, æterna esse non possunt. Nam si quam habent naturam, eam communicant cum iis, quæ ex ipsis gignuntur; illa autem genita est; genita ergo et principiorum natura, quamvis modus generationis immutatus sit et alius ac in iis quæ ex principiis orta sunt. burg. ex eodem sumpsit Aristotele Deerat Ibid. R. Stephanus Reg. 1, Emendavit Syl- burgius ex Aristotele. 42. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 42. Εx eodem libro, ibid., p. 252. (15) Εφ' δ. Μss. ἐφ᾽ ᾧ. (16) Αΐδιον. Deest apud Aristotelem. Mox Syl-

Ανάγκη εἶναί τι ἐν καὶ ἀἴδιον, τὸ πρῶτον κι νοῦν· δέδεικται γὰρ, ὅτι ἀνάγκη ἀεὶ κίνησιν εἶναι· εἰ δὲ ἀεὶ, ἀνάγκη και συνεχῆ (17) εἶναι· καὶ γὰρ τὸ ἀεὶ ὃν συνεχές· τὸ γὰρ ἐφεξῆς οὐ συνεχές. Ἡ δὲ συν εχής μία· μία δ' εἰ ὑφ' ἑνός τε κινοῦντος καὶ ἑνὸς τοῦ κινουμένου. Εἰ γάρ τι ἄλλο καὶ ἄλλο κινήσει, οὐ συνεχής ή ὅλη κίνησις, ἀλλ' ἐφεξῆς. Εἰ τὸ πρῶτον κινοῦν τὴν κατὰ φορὰν κίνησιν, ἡ δὲ κατὰ φορὰν κίνησίς ἐστι τοῦ οὐρανοῦ, ὁ δὲ οὐρανός ἐστι φυσικὸν σῶμα (18), τὸ δὲ φυσικὸν σῶμα ἐν ἑαυ τῷ ἔχει φυσικῶς τῆς κατὰ φύσιν κινήσεως τὴν ἀρ χήν· περιττῶς ἄρα κινεῖται ὁ οὐρανὸς τοῦ πρώ του (19) κινοῦντος τὴν κατὰ φορὰν κίνησιν· ἦν καὶ εἰ μὴ τὸ πρῶτον κινοῦν ἐκίνει αὐτὸν, ἐκινεῖτο ἂν αὐτὸς ὑφ' ἑαυτοῦ, διὰ τὸ εἶναι αὐτὸν πέμπτον στοιχείον, μήτε βαρύτητα έχον κινοῦσαν αὐτὸν ἐπὶ τὸ κάτω, μήτε κουφότητα κινοῦσαν αὐτὸν ἐπὶ τὸ ἄνω, ἀλλὰ ἑτέραν δύναμιν ἀνώνυμον κινοῦσαν αὐτὸν περὶ τὸ μέσον. Εἰ τὸ πρῶτον κινοῦν τὴν κατὰ φορὰν κίνησιν τὸν οὐρανὸν οὔτε κατὰ φύσιν αὐτὸν κινεῖ· περιττόν γὰρ τὸ οὕτω κινεῖν· οὔτε παρὰ φύσιν· δευτέρα γάρ ἐστι κίνησις ἡ παρὰ φύσιν τῆς κατὰ φύσιν κινήσεως οὐκ ἄρα κινεῖ τι τὸν οὐρανόν. Εἰ πᾶσα κίνησις, ὡς γίνεται δὲ νῦν, οὕτως καὶ τὸ πρότερον ἐγίνετο· για νεται δὲ νῦν κατὰ μεταβολὴν τοῦ μέλλοντος γίνεσθαι· τὸ δὲ μέλλον γίνεσθαι πρὸ τοῦ γενέσθαι οὔπω ἦν· το δὲ πρῶτον μὲν οὐκ ὄν, ὕστερον δὲ, γενητὸν τοῦτο πᾶν· τὸ δὲ γενητὸν ἄναρχόν τε καὶ ἀΐδιον οὐ δυνα τὸν εἶναι· οὐκ ἄρα ἡ κίνησις ἀϊδιός τε καὶ ἄναρχος. ‹ Φανερόν, ὅτι ἡ φορά (20) πρώτη· τὸ γὰρ πρῶτ τον ὥσπερ ἐφ' ἑτέρων, οὕτω καὶ ἐπὶ κινήσεως ἂν λέτ γοιτο πλεοναχώς. Λέγεται δὲ πρότερον, οὗ γε μὴ ὄν τος, οὐκ ἔσται τὰ ἄλλα, ἐκεῖνο δὲ ἄνευ τῶν ἄλλων· καὶ τὸ χρόνῳ, καὶ τὸ κατ᾽ οὐσίαν. Ὅτι ἀνάγκη την φορὰν εἶναι πρώτην. Οὐδὲ γὰρ μία ἀνάγκη, ούτε αύξεσθαι, οὔτε ἀλλοιοῦσθαι τὸ φερόμενον, οὐδὲ δὴ γίνεσθαι, ή φθείρεσθαι. Τούτων δὲ οὐδεμίαν ἐνδέχε- σθαι (21) τῆς συνεχούς μὴ ούσης, ἣν κινεῖ τὸ πρώ τον κινοῦν. Ἔτι χρόνῳ πρώτη· τοῖς γὰρ ἀἰδίοις με νον ἐνδέχεται κινεῖσθαι ταύτην, ἀλλ' ἐφ' ἑνὸς μὲν στονοῦν (22) τῶν ἐχόντων την γένεσιν τὴν φορὰν ν ἀεί τί άλλος ὅλη κίνησις. σῶμα. πρώτου. ὑστάτην ἀναγκαῖον εἶναι τῶν κινήσεων. Μετὰ γὰρ τὸ γενέσθαι πρῶτον αὔξησις καὶ ἀλλοίωσις· φορὰ δὲ ἤδη τελειουμένων κίνησίς ἐστιν. Ἀλλὰ ἕτερον ἀνάγκη κινούμενον εἶναι κατὰ φορὰν πρότερον, δ καὶ τῆς γενέσεως αἴτιον ἔσται τοῖς γιγνομένοις οὐ γιγνόμε νον, οἷον τὸ γεννῆσαν τοῦ γεννηθέντος· ἐπεὶ δόξειεν φοράν κατά τόπον. APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. - • Necesse est semper aliquid esse et æternum, quod primum moveat. Demonstratum enim est ne- cesse esse, ut semper sit motus : quod si semper, necesse est ut et continuus sit. Nam quod semper est, continuum est; quod autem per vices, non continuum. Quod si continua motio, una est : una autem si ab uno movente et moto uno. Nam si aliud atque aliud moveat, non continua erit tota motio, sed per vices. › A Si primum movens localem motum efficit, localis autem motus est cœli, cœlum autem corpus natu- rale, corpus autem naturale habet in seipso natu- raliter principium localis motionis; frustra ergo movetur coelum a primo movente motu locali, quem quidem etiamsi non eficeret primum movens, ipsum B a seipso moveretur, quia quintum est elementum, nec gravitatem habens, quæ illud deorsum de- primat, nec levitatem quæ sursum efferat, sed aliam virtutem non nominatam, quæ illud circa medium movet. Si primum movens, quod coelum movet locali motione, neque secundum natu- ram illud movet, inutile enim est ita movere; neque præter naturam posterior est enim na- turali motione motio præter naturam; non ergo cœlum movet. Si motus omnis, ut nunc fit, ita et prius fiebat, fit autem nunc seeundum mutationem futuri, futurum autem antequam fiat non est; quod autem prius non est ac postea fit, id omne genitum est; quod autem genitum est, sine principio et æternum esse non potest; non ergo motus æternus est et sine principio. C • Liquet primum esse motum localem. Primum • enim, ut de aliis rebus, ita et de motione multifa- riam dicitur. Dicitur enim prius id quo non ex- stante catera non erunt, ipsum vero sine aliis erit ; ŝum etiam id quod tempore, et id quod secundum substantiam prius est. Primum necesse est esse localem motum. Nulla enim necessitas ut augeatur aut immutetur id quod loco movetur, vel etiam gi- gnatur aut corrumpatur. Harum autem motionum nulla esse potest sine continuo illo motu, quem primum movens efficit. Est etiam primus tempore localis motus ; his enim solis, quæ æterna sunt, D inesse potest. At in unoquoque eorum, quæ habent generationem, motum localem necesse est ultimam esse motionum. Nam post generationem primum occurrit incrementum et immutatio; localis autem motus eorum est quæ jam perfecta sunt. Sed aliud necesse est prius moveri locali motu, quod stotelis sumpsit Sylburgius et mox post et ante et ante Miror illum omi sisse conjunctionem ɛi, quæ perincommode deerat in editis nostris. hujus cap. a se intelligi ilum motum, qui est noster hic scriptor Aristotelis textum liberias re- fert, cun sepe alias, tum maxima in hoc excerpto. Aristotelis. 43. Ex eodem libro. ib., c. 6, p. 259. 44. Ex eodem libro. ib., c. 7, p. 260 804. 43. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 44. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. (17) Καὶ συνεχή. Conjunctionem ex textu Ari- (18) Φυσικὸν σῶμα. Ita Reg. 7. Editi τὸ φυσικὸν (19) Τοῦ πρώτου. Legendum videtur ὑπὸ τοῦ (20) Ἡ φορά Ipse Aristoteles declarat initio (21) Ενδέχεσθαι. Aristoteles, ενδέχεται. Sed (22) Οτονοῦν. Desumpsit Sylburgius ex textu

ἂν ἡ γένεσις εἶναι πρώτη τῶν κινήσεων, διὰ τοῦτο, ὅτι γενέσθαι δεῖ τὸ πρᾶγμα πρῶτον. Τὸ δὲ ἐφ' ἑνὸς μὲν ὁτουοῦν τῶν γιγνομένων οὕτως ἔχει, ἀλλ᾽ ἕτερον ἀναγκαῖον πρότερόν τι κινεῖσθαι τῶν γιγνομένων, ὃν αὐτὸ (23) καὶ μὴ γιγνόμενον, καὶ τούτου ἕτερον (24) πρότερον. » Εἰ τὸ αὐξανόμενον τοῦτό ἐστι γενητὸν, αὐξάνει δὲ ἡ φορὰ τῷ ποσῷ τῆς κινήσεως, οὐκ άΐδιος ή φορά. Τὸ γὰρ φερόμενον σῶμα ἔχει τόπους διαφόρους, ἐν οἷς κατατεῖνον τὴν μετάστασιν τῶν αὐτοῦ μέτρων 18, φερόμενον ποιεῖ κατὰ φορὰν κινήσεως τὴν αὔξησιν. Εἰ ἐν αὐτῇ ἔχει ἡ φορὰ τῷ ποσῷ τῆς κινήσεως τὴν αὔξησιν, πῶς λέγεται ἡ φορά τῆς κατὰ αὔξησιν αι νήσεως εἶναι πρώτη; Εἰ ἀδύνατόν ἐστι τὸ μὴ ἡργμέ νον καὶ πεπερασμένον δέξασθαι τῇ προσθήκῃ τὴν αὔξησιν, οὐκ ἄρα ἄναρχος ἡ φορά, τῷ ποσῷ τῆς κι νήσεως ἀεὶ μείζων οὖν ἦν γινομένη". Εἰ ἡ φορὰ ἐν τῷ γίνεσθαι καὶ ἀπογίνεσθαι τὸ εἶναι ἔχει, οὐκ ἄρα ἄΐδιος ἡ φορά, ἧς ἀεὶ προηγείται τοῦ εἶναι τὸ μὴ εἶ ναι. Πᾶσα γὰρ κίνησις κατὰ μεταβολὴν γίνεται τοῦ μήπω ὄντος, ἀλλὰ μέλλοντος. Εἰ πᾶσα φορὰ τῷ παρ- ελθόντι πεπερασμένον ἐστὶ, τὸ δὲ πεπερασμένον πᾶν ἐξ ἀνάγκης καὶ ἠργμένον, τὸ δὲ ἠργμένον πᾶν γενητόν· γενητὴ ἄρα ἡ φορά. Καὶ εἰ ἡ φορὰ τοῦ φε- ρομένου σώματος οὐκ ἔστι προτέρα (25), γενητὸν ἄρα καὶ τὸ φερόμενον. Εἰ ἐν τοῖς ἀἰδίοις τὸ μὲν μό- νον κινεῖ, τὸ δὲ μόνον κινεῖται ἀϊδίως τὴν κατὰ φο ρὰν κίνησιν· πῶς οὐκ ἔστι τῶν ἀδυνάτων τὸ τὸν ἄναρχον ἠργμένην (26) κινεῖσθαι κίνησιν; Εἰ τὸ οὗ ἄνευ τῶν ἄλλων οὐδέν ἐστι, τοῦτο οὐσίᾳ τε καὶ χρό- νῳ τῶν ἄλλων πρῶτον ἐστι· πῶς οὐκ ἔστιν (27) ἀγέ- νητον; Ετέθη γὰρ τὸ πρῶτον κινοῦν πάντων πρῶ τον εἶναι καὶ ἀγένητον· ἔτι δὲ ὁ οὐρανὸς καὶ τὰ ἐν τῷ οὐρανῷ φαινόμενά τε καὶ κινούμενα εἶναι ἀγένητα πάντα· ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον, τὸ λέγειν ἀγένητόν τι εἶναι πρό τινὸς ἀϊδίου ἐν τοῖς ἀϊδίοις. Εἰ τὸ πρῶτον κινοῦν τὴν συνεχομένην κίνησιν, κινεῖ δὲ οὔτε τὴν κατὰ φύ- σιν, οὔτε τὴν παρὰ φύσιν, ἐκείνην μὲν ὡς περιττὴν καθὼς ἐῤῥέθη (28), ταύτην δὲ ὡς δευτέραν οὖσαν τῆς κατὰ φύσιν κινήσεως· οὐκ ἄρα κινεῖ τὴν συνεχή κίν νησιν οὐδέν. Εἰ τῶν ἀϊδίως κινουμένων οὔτε ἡ κίνησις προτέρα τῶν κινουμένων, οὔτε τὰ κινούμενα πρότερα τῆς κινήσεως, ἔστι δὲ ἡ κίνησις πᾶσα κατὰ μεταβο- λὴν τοῦ μήπω ὄντος, ἀλλὰ μέλλοντος· ἔσται ἄρα τὰ κινούμενα πάντα ἐκ μεταβολῆς τοῦ μήπω ὄντος, ἀλλὰ τῶν αὐτοῦ μερῶν, μείζων γινομένη. καὶ τούτου οὐχ ἕτερον, Εἰ ἔστιν ἀγένητον τὸ πρότερον · καὶ ὕστερον, ἔσται ἄρα ὅτε τὸ ἀγένητον οὐκ ἀγένη- τον. οὔτε τὸ φερόμενον πρότερον τῆς κινήσεως. CONFUTATIO QUORUMDAM ARISTOTELIS DOGMATUM. A quidem causa sit generationis his quæ gignuntur, ut genitor genito. Videtur quippe generatio prima B C D esse motionum, propterea quod oportet ut res pri- mum generetur. Atque id in unoquoque eorum quæ generantur ita se habet ; sed necesse est aliud quid- dam ante ea quæ generantur, moveri, quod quidem ipsum sit nec tamen generetur, atque isto aliud prius. » Si id quod crescit genitum est, crescit autem lo- calis motus quantitate, non est æterna hæc motio. Habet enim corpus, quod fertur, varia loca, in quibus intendens translationem partium suarum, eficit, dum fertur, motus localis incremnentum. Si igitur habet in seipso motus localis incrementum quantitate motionis: quomodo prior esse dicitur ea motione, quæ secundum incrementum fit? Si non potest, quod inchoatum et finitum non est, acci- pere accessione incrementum, non ergo sine priu- cipio motus localis, qui semper quantitate major sit. Si motus localis in ortu et interitu consistit, non ergo æternus est cujus exsistentiam semper præce- dit non exsistentia. Omnis enim motio per mutatio- nem fit illius quod nondum est, sed futurum est. Si quilibet motus localis præterito finitus est, quid- quid autem finitum necessario et inchoatum est, et genitum quidquid inchoatum; genitus ergo motus localis. Et si localis motus non est prior corpore quod transfertur, nec corpus, quod transfertur motu locali prius est; genitum ergo et corpus quod trans- fertur. Si in iis, quæ æterna sunt, aliud quidem movel tantummodo, aliud autem tantummodo mo- vetur motu locali: quomodo non repugnat, ut quod principio caret inchoato moveatur motu? Si illud sine quo nihil est ex aliis, et substantia et tem- pore prius est aliis, quomodo est ingenitum? Sta tutum enim est primum movens omnium primum esse et ingenitum, adhuc etiam cœlum et quæ in colo apparent et moventur esse ingenita om- mia : quod quidem absurdum dictu est, in rebus æternis esse aliquid ingenitum alio æterno prius. Si primum movens continuum motum eficit, nec ta- men eum motum efficit qui secundum naturam est, nec eum qui præter naturam, illum quidem ut su- pervacaneum, ut dictum est, hunc autem ut poste riorem naturali motu ; nibil est ergo quod motuar continuum eliciat. Si in iis, quæ ab æterno moven tur, nec motus prior est iis, quæ moventur, nec ea Leg. ut n. 52. Leg. quæ et apud Aristotelem et in prioribus nostris edi- tionibus minus observata, erroris occasio exstitit interpretibus, excepto Lango. Repugnat enim ut in- ter genita recenseat id quod genitum non esse as- several. legendum vel superior negatio ab his verbis non disjungenda. Sed noster scriptor minime legit negationem. Sic enim refellit hæc Aristotelis verba : His enim verbis confutationem suam absolvit. quæ accurate respondent postremis Aristotelis verbis. vov. Atque ita R. Stephanus ad calcem. ptis verbis ingenitum esse illud primum movens declarat Aristoteles, quam ob causam refellitur a pseudo-Justino. (23) Ὂν αὐτό. Hic adhibenda fuit interpunctio, (24) Καὶ τούτου ἕτερον. Videbatur prima specie (25) Οὐκ ἔστι προτέρα. Ut infra, addendum (26) Ἠργμένην. Legitur ad marg. Reg. 2 ήργμέ (27) Πῶς οὐκ ἔστιν. Leg. πῶς οὖν. Nam conce (28) Καθὼς ἐῤῥέθη. Nimirum supra n. 43.

Εἰ τὸ μὴ ἔχον βάρος και κουφότητα οὐ δυνατὸν εἶ- Α ναι ἁπτόν· ἐν γὰρ τοῖς ἔχουσι βάρος καὶ κουφότητα ἐστὶ τὸ ἁπτόν· πῶς τὸ ἐκείνων ἄνευ μὴ δυνάμενον εἶναι ἔχει, ἐκεῖνα δὲ οὐκ ἔχει; Πῶς δὲ τῇ αὐτοῦ κι νήσει θερμαντικήν τινα δύναμιν ἀέρος ἀποτελεῖ, καθ ἅπερ τὰ ἐνταῦθα σώματα τὰ ἔχοντα βαρύτητα καὶ κουφότητα, τὰ ταῖς ἑαυτῶν κινήσεσι θερμαντικάς ἐκτελοῦντα ἐνεργείας; • Αἱ δὲ τῆς φορᾶς ἐναντιώσεις κατὰ τὰς τῶν τό πων εἰσὶν ἐναντιώσεις. Εἰ μὲν γὰρ ἴσαι ἦσαν, οὐκ ἂν ἦν κίνησις αὐτῶν· εἰ δὲ ἡ ἑτέρα κίνησις ἐπεκρά τει (32), ἡ ἑτέρα οὐκ ἂν ἦν. "Ωστε, εἰ ἀμφότερος (33) ἦν, μάτην ἂν ἦν θάτερον σῶμα, μὴ κινούμενον τὴν αὑτοῦ κίνησιν. Μάτην γὰρ ὑπόδημα τοῦτο λέγο- μεν (54) οὗ μή ἐστιν ὑπόδεσις. Ὁ δὲ Θεὸς καὶ ἡ φύ- σις οὐδὲν μάτην ποιοῦσιν. » Εἰ ἦσαν ἐν φορᾷ σωμάτων κινήσεις ἐναντίαι, ἢ ἴσαι κατὰ τὴν ἀντιπερίστασιν κωλύουσαι τὰς ἀλλή- λων κινήσεις, εἴτε ἄνισοι, καὶ διὰ τὴν ἐπικράτειαν τοῦ θατέρου τὸ ἕτερον ἀκίνητον ἐγίνετο, τῇ βίᾳ τοῦ ἐπικρατοῦντος τὸ κρατούμενον, τὴν αὐτοῦ κατὰ φύ- σιν μὴ ἀνύον κίνησιν· μάτην ἂν ἐγένετο τὰ οὕτω πρὸς τὰς οἰκείας τε καὶ κατὰ φύσιν κινήσεις έμπε- ποδισμένα, καὶ Θεοῦ οὐκ ἂν ἦν ἔργα ταῦτα, οὔτε φύ- σεως δηλονότι. Εἰ τῶν μάτην γινομένων, ὁ Θεὸς τού των ποιητὴς οὐκ ἦν, οὔτε ἡ φύσις· τῶν οὐ μάτην ἄρα γιγνομένων, ἀλλ' ἀνεμποδίστως τὰς κατὰ φύσιν αὐτῶν κινήσεις ἐκτελούντων, ὁ Θεὸς τούτων ἐστὶ ποιητὴς καὶ ἡ φύσις. Πῶς οὖν οὐκ ἔστι τῶν ἀτοπω τάτων τὸ ἀγένητα λέγειν, άϊδιά τε καὶ ἄναρχα ταῦτα, ὧν ὁ Θεὸς καὶ ἡ φύσις ἐστὶ ποιητής; Καὶ, εἰ ὑποδή- ματα έργα τεχνίτου ἐκεῖνα λέγομεν τὰ ἔχοντα ὑπό δεσιν, διὰ τί μὴ καὶ τὰ σώματα τὰ κατὰ φύσιν τὰς οἰκείας ἐκτελοῦντα κινήσεις, λέγομεν νοήματα Θεοῦ τε καὶ φύσεως ; • Τὸ μὲν οὖν ἕτερον εἶναι τὸν λόγον τὸν ἄνευ τῆς ὕλης, καὶ τὸν ἐν τῇ ὕλῃ τῆς μορφῆς, καλῶς τε (35) λέγεται, καὶ ἔστω τοῦτο ἀληθές· ἀλλ᾽ οὐδὲν ἧττον οὐδεμία ἀνάγκη διὰ τοῦτο πλείους εἶναι κόσμους, οὐδὲ ἐνδέχεται πλείους γενέσθαι (36), ἐπείπερ οἶ- τος (37) ἐκ πάσης ἐστὶ τῆς ὕλης, ὥσπερ ἐστίν. Β Εἰ τὸ ἀΰλως καὶ ἐνύλως ἐστὶ τοῦ λόγου πρὸς τὸν λόγον ἡ διαφορὰ, δηλονότι ὕστερον τοῦ λόγου τοῦ ἀπο λου ὁ λόγος ὁ ἔνυλος. Πῶς οὖν ἀγένητος ὁ κόσμος, ἐκ τοῦ ὑστέρου λόγου την σύστασιν ἐσχηκώς; Εἰ ἀνείδεος καὶ ἀνούσιος, καὶ τοῦ εἶναι τόδε τι έστερη μένη ἡ ὕλη πρὸ τοῦ λαβεῖν τὸ εἶδος, καὶ γενέσθαι οὐσία, καὶ τόδε τι· πῶς ἀγένητος ὁ κόσμος, ἐκ τῆς τοιαύτης ύλης γεγονώς ; Εἰ ὁ ἐσχηκώς τον λόγον τοῦ ἑνὸς κόσμου, οὗτος καὶ πλειόνων κόσμων είχε τοὺς ρον. ἀμφοτέρα. τὴν αὐτὴν κι νησιν. tiosc,λεγομένου. • οὕτως. CONFUTATIO QUORUMDAM ARISTOTELIS DOGMATUM. Si id quod gravitatem et levitatem non habet, tractabile non est; nam in iis, quæ gravitatem et levitatem habent, tractabile est, quomodo id habet, quod absque illis esse non potest, illa au- tem non habet? Quo pacto etiam motu suo vim quamdam calefactoriam aeris efficit, non secus ae corpora terrena pondus et levitatem habentia, quæ suis ipsorum motibus calefactorias efficiunt opera- tiones? * Delationis contrarietates secundum locorum contrarietates fiunt. Nam si pares essent, non esset earum motus. Quod si altera prævaleret motio, non esset altera. Quare si utraque esset, frustra esset alterum corpus, quod suo motu non movere- tur. Frustra enim calceum dicimus qui ligulam non habet. Deus autem et natura nihil faciunt frustra. Si essent in motu locali corporum motiones con- trariæ, vel pares, ita ut per mutuam oppositionem suos invicem impedirent motus; vel impares ita ut ob alterius dominatum alterum immobile esset, do- minantis violentia victum, nec suum naturalem peragens cursum, frustra facta essent, quæ sic ad suos et naturales motus impedita essent, neque hæc Dei profecto opera essent, neque naturz. Si eorum, quæ frustra fiunt, Deus conditor non est nec natura; eorum ergo, quæ frustra non fiunt, sed sine impedimento naturales suos cursus pera- gunt, Deus conditor est et natura. Quomodo igitur C non absurdissimum ea ingenita dicere et æterna et sine principio, quorum Deus conditor est et natura? Et si calceamenta illa dicimus opera artificis, quæ habent ligulam : cur non et corpora illa, quæ se· cundum naturam proprios perficiunt cursus, Dei inventa et naturæ dicimus? D Aristot. Mox Aristot. Igitur aliam esse sine materia et aliam in ma- teria rationem forma, recte dicitur, idque verum esse maneat. At nihilominus nulla idcirco necessi- tas plures esse mundos, nec plures esse possunt, siquidem iste ex tota est materia, sicuti est. » Si materiali et immateriali continetur rationis a ratione discrimen, liquet posterius esse immateriali materialem rationem. Quomodo ergo ingenitus mun- dus, qui ex posteriori ratione constitutionem habet? Si sine forma et substantia est, neque id habet mate- ria ut certum quid sit, antequam formam suscipiat, datque substantia et certum quid: quomodo inge- nitus mundus, qui ex ejusmodi factus est materia? Si qui habuit unius mundi rationem sive ideam, is ex contextu Aristotelis. (39) nostri, 49. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 50. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 49. Εx eodem libro, ibid., c. 4, p. 271. (32) Επεκράτει. Aristot. ἐκράτει. (33) Αμφότερος. Ιta Reg. uterque. Editi αμφότε (54) Τοῦτο λέγομεν. lta Aristot. Editi nostri vi- 50. Ex eodem libro. ibid., c. 9. p. 278. (35) Καλώς τε. Voculam desumpsit Sylburgius (36) Γενέσθαι. Aristot. εἶναι. (37) Οὗτος. Ιta Aristotelis textus. Vitiose editi

Α λόγους, καὶ μὴ τῷ ἀρεσκομένῳ τοῦ κόσμου ἐποίει η τὴν ποίησιν κατὰ τὴν οἰκείαν βούλησιν, ἀλλὰ τῇ εὐ πορίᾳ τῆς ὕλης ἴσχυσε ποιεῖν κόσμον ἕνα, καὶ τῇ ἀπορίᾳ αὐτῆς οὐκ ἴσχυσε ποιεῖν πλείονας κόσμους· πῶς οὐ δοκεῖ μάτην ἐσχηκέναι πλειόνων κόσμων τους λόγους, ὧν τὴν ποίησιν οὐκ ἴσχυσε διὰ τὴν ἀπορίαν τῆς ὕλης; Εἰ ἐξ ἀγενήτου ἀδύνατον γενέσθαι ἀγένη- τον, πῶς, εἰ ἀγένητος μὲν ἡ ὕλη, ἀγένητος δὲ καὶ ὁ κόσμος, γίνεται οὗτος ἐξ ἐκείνης; Εἰ μὴ ὡς ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὰ ἐκ τῆς ὕλης, οὕτω καὶ τὴν ὕλην ἐποίησεν, οὐκ ἄρα ποιεῖ ὁ Θεὸς ὅσα βούλεται, ἀλλ' ὅσα ἰσχύει. Εἰ δὲ ἴσην τῇ βουλήσει ἔχει τὴν ἰσχὺν ἐν πᾶσι, ποιη- τῆς ἄρα τῆς ὕλης ὁ Θεὸς, ὥσπερ καὶ τῶν ἐκ τῆς ὕλης. Εἰ ἡ ὕλη, ὑποκειμένη Θεῷ εἰς ποίησιν τῶν ἐξ αὐτῆς ἀνείδεος οὖσα καὶ ἀνούσιος, ἄποιός τε καὶ ἄπου σος, ὑπὸ τῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως μετεβλήθη εἰς ταῦτα πάντα καὶ γέγονεν ουσία πεποιωμένη καὶ πεποσω μένη· πῶς οὐκ ηὐξήθη ὑπὸ τῆς αὐτῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως, τὰς τοσαύτας ἐν αὐτῇ ἐργασαμένης μετα- βολὰς εἰς τοσοῦτον, ὥστε καὶ πλείονας κόσμους γενέ- σθαι ἐξ αὐτῆς, ἀλλ᾽ εἰς γένεσιν ἑνὸς κόσμου ἀνα λωθεῖσα, ἄκοντα τὸν Θεὸν ἔπαυσε τοῦ ποιεῖν πλείονας κόσμους ; • Ο δὲ οὐρανός ἐστι μὲν τῶν καθ᾿ ἕκαστα και τῶν ἐκ τῆς ὕλης· ἀλλ' εἰ μὴ ἐκ μορίου αὐτῆς συνέ- στηκεν, ἀλλ' ἐξ ἁπάσης, τὸ μὲν εἶναι αὐτῷ οὐρανῷ, καὶ τῷδε τῷ οὐρανῷ, ἕτερόν ἐστιν, οὐ μέντοι οὔτε εἴη ἂν ἄλλος, οὔτ᾽ ἂν ἐνδέχοιτο γενέσθαι πλείους, διὰ τὸ πᾶσαν τὴν ὕλην περιειληφέναι τοῦτον. » Εἰ ἔστιν ὁ οὐρανὸς τῶν καθ᾿ ἕκαστα, καὶ τῶν ἐκ τῆς ὕλης καὶ λόγου συγκειμένων, ὥστε τὸ μὲν εἶναι αὐτῷ οὐρανῷ, τῷ ἀθλῳ δὲ λόγῳ εἶναι ἕτερον, πῶς οὐκ ἔστι γενητὸς, ἀρχὴν ἔχων τῆς οἰκείας οὐσίας, τὴν σύνθεσιν ὕλης τε καὶ λόγου ἐξ ὧν ἐστίν; Εἰ ἡ ὕλη καθ᾿ ἑαυτὴν οὔτε βαρύτητα έχει οὔτε κουφότητα (ἔστι γὰρ ταῦτα τῶν ἐξ αὐτῆς γινομένων σωμάτων πάθη)· εἰ ἐκ πάσης τῆς τοιαύτης ύλης γέγονεν ὁ οὐ ρανὸς ὁ μήτε βαρύτητα ἔχων μήτε κουφότητα· το . θεν γέγονε τὰ ἄλλα πάντα, τῆς ὕλης ἀναλωθείσης πάσης εἰς τὴν τοῦ οὐρανοῦ ποίησιν ; Εἰ πρὸ τοῦ εἰδο ποιηθῆναι τὴν ὕλην τῷ εἴδει τοῦ οὐρανοῦ, οὕτως οὐκ είχε βαρύτητα καὶ κουφότητα, ὡς νῦν οὐκ ἔχει μετὰ τὸ εἰδοποιηθῆναι αὐτήν· πῶς οὐκ ἐκινεῖτο πρὸ τῆς ειδοποιήσεως, ὡς νῦν κινεῖται μετὰ τὴν εἰδοποίησιν; Εἰ τὸ κινεῖσθαι οὐσίας ἐστὶ, καὶ τὸ μὴ ἔχειν βαρύ τητα καὶ κουφότητα ύλης ἐστι, καὶ οὐκ οὐσίας, κι νεῖται δὲ ὁ οὐρανὸς τὴν κύκλῳ κίνησιν, διὰ τὸ μὴ ἔχειν βαρύτητα καὶ κουφότητα· δηλονότι διὰ τὴν ὕλην τὸ κινεῖσθαι οὕτως ἔχει ὁ οὐρανὸς, καὶ οὐ διὰ τὸ εἶδος. Πῶς οὖν ἀκίνητος ἡ ὕλη πρὸ τοῦ εἴδους κατὰ τὴν κύκλῳ κίνησιν, οὔτε βαρύτητα ἔχουσα ούτε κουφότητα; • Εκαστόν ἐστιν ὧν ἐστιν ἔργον ἕνεκα τοῦ ἔργου. Θεοῦ δὲ ἐνέργεια ἀθανασία· τοῦτο δ' ἔστι ζωὴ ἀΐδιος· ὥστε ἀνάγκη τῷ Θεῷ (38) κίνησιν ἀΐδιον ὑπάρχειν. APPENDIX. PARS 1. S. JUSTINI OPERA SPURIA. et plurium mundorum habuit rationes, nec tanen mundum, quia ei placebat, ad arbitrium suum con- didit, sed suppetente materia unum mundum con- dere potuit, defciente plures non potuit: quomodo non videtur frustra habuisse plurium mundorum ideas, quos condere non valuit ob materiæ penu- riam? Si ex ingenito ingenitum fieri non potest: quomodo, si ingenita materia et ingenitus mundus, hic ex illa ft? Si non fecit Deus, ut ea quæ sunt ex materia, ita et materiain; non ergo facit Deus quæcunque vult, sed quæcunque potest. Sed si parem habet voluntati potestatem in omnibus, conditor profecto materia Deus, quemadmodum et eorum, quæ ex materia facta sunt. Si subjecta Deo materia ad effectionem eorum, quæ ex illa fa- cta sunt, cum esset sine forma et substantia, sine qualitate et quantitate, Dei potestate mutata est in haec omnia, ac substantia qualitatem et quantitatem habens facta est : quomodo non eadem Dei potestate, quæ tot ac tantas in illa mutationes effecit, non ita adaucta est, ut plures ex illa mundi fierent, sed in effectionem unius mundi consumpta, Deum invitum coercuit, quominus plures mundos crearet? ⚫ Coelum ex iis quidem est quæ singularia sunt, et ex iis quæ ex materia facta sunt. Sed si non ex parte illius factum est, sed ex tota; alia quidem ipsi cœlo, alia huic cœlo essentia, sed tamen nec aliud est caelum, nec plures esse possunt, quia uni- versam istud materiam complexum est. › B Si cœlum est ex singularibus et ex iis quæ ex C materia et forma constant, ita ut alia sit ipsi caelo, alia immateriali ideæ essentia, quomodo non geni- tum est cœlum, quod habet principium substantiæ suæ conjunctionem materia et formæ ex quibus constat ? Si materia per se ipsam nec gravitatem habet nec levitatem (hæc enim sunt eorum, quæ ex illa funt, corporum affectiones); si ex universa ejus- modi materia factum est coelum, quod nec gravi- tatem habet nec levitatem: unde facta sunt cætera omnia, cum universa in coeli effectionem consumpta fuerit materia? Si antequam formaretur materia hac coeli forma, nec gravitatem habuit nec levita tem, quemadmodum nunc non babet postquam for- mam suscepit: quomodo non movebatur sante sus- ceptam formam, quemadmodum nunc forma sus- cepta movetur ? Si moveri substantiæ est, gravita- tem autem non habere nec levitatem, materiæ est, non substantiæ, movetur autem cœlum motu cir- culari, quia gravitatem non habet nec levitatem, lique cœlum ita moveri propter materiam, non propter formam. Quomodo ergo materia ante for- mam, cum nec gravitatem habeat nec levitatem, minime mobilis est motu circulari? • Unumquodque eorum, quorum aliquod opus est, operis gratia est. Dei autem opus est immorta- litas id autem est vita æterna : quare necesse ut : D . 51. Ex eodem libro, ibid., c. 9. p. 278. 52. Ex secundo libro De cœlo. 58) Τῷ Θεῷ. Aristot. τῷ θείῳ et mox τοιοῦτος. 51. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 52. Ἐκ τοῦ δευτέρου λόγου Περὶ οὐρανοῦ.

Ἐπεὶ δὲ οὐρανὸς τοιοῦτον· σῶμα γάρ τι θεῖον· διὰ τοῦτο ἔχει τὸ ἐγκύκλιον (39) σώμα, ο φύσει κινεῖται κύκλῳ ἀεί. » Β Εἰ τοῦ μὲν ἀγενήτου καὶ ἀἰδίου οὐδέν ἐστι τοῦ εἶ ναι αἴτιον· ὧν δὲ ἔστιν ἔργον, ταῦτα ἕνεκεν (40) τοῦ ἔργου ἐστίν· οὐκ ἄρα ἀΐδια, ὧν τὰ ἔργα τοῦ εἶναι ἐστιν αίτια. Εἰ ἀψύχων ἐστὶ τὸ τῇ παρουσίᾳ μόνον ἐνεργεῖν τὰς κατὰ φύσιν ἐνεργείας, λογικῶν δὲ, τὸ τῇ βουλήσει· πῶς ἐστὶ Θεὸς ὁ οὐρανὸς, ὁ μὴ βουλή- σει τὴν ἀθανασίαν ἐνεργῶν, ἀλλὰ τῇ κινήσει τε καὶ τῇ μεταστάσει τῶν ἑαυτοῦ μερῶν; Εἰ τὸ ἀγένητον οὔτε πρὸς τὸ εἶναι, οὔτε πρὸς τὸ ποιεῖν χρήζει τινὸς, ἤ τινων τῶν ἔξωθεν τῆς συνεργείας· πῶς ὁ οὐρανὸς, καὶ πρὸς τὸ εἶναι αὐτὸν κινητὸν χρήζων τῆς γῆς περὶ ἣν κινεῖται, καὶ πρὸς τὸ ποιεῖν, τοῦ ἡλίου, καὶ τῆς σελήνης, καὶ τῶν λοιπῶν ἄστρων, ἐστὶν ἀγένη- τος ; Εἰ τοῦ ἀγενήτου οὐκ ἔστι λόγος ἐν τῷ ποιοῦντι, πῶς, εἰ ἀγένητος ὁ οὐρανός, ἔχει λόγον ἄλλον ἐν τῷ ποιοῦντι, καὶ λόγον ἔνυλον ἐν τῇ ὕλῃ δι᾽ ἂν ἕτερον τὸ οὐρανῷ εἶναι τῷ τόδε οὐρανὸν εἶναι ; Εἰ οὐ δύνα- ται ὁ οὐρανὸς ποιῆσαι τῇ βουλήσει ἃ ποιεῖ τῇ κινή- σει, πῶς Θεὸς οὗτος ἀΐδιος, ἀΐδιον ἐνεργῶν ζωὴν ἀβουλήτως; Εἰ ἐν τοῖς ἀϊδίοις οὐκ ἐνεργεῖ ὁ οὐρανὸς τὴν αἰώνιον ζωήν· ἔχουσι γὰρ ταύτην ἐκ τῆς οἰκείας φύσεως· τὰ γενητὰ δὲ καὶ φθαρτὰ αἰωνίως οὐ ζῶσι· ποῦ ἡ αἰώνιος ζωή, ἣν ἐνεργεῖ ὁ οὐρανός; Εἰ μὴ με τον πρός γένεσιν τῶν γιγνομένων, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν τῶν φθειρομένων χρησίμη ἡ τοῦ οὐρανοῦ κίνησις· πῶς Θεὸς ὁ οὐρανὸς, καὶ ἡ ἐνέργεια αὐτοῦ ζωὴ αἰώ νιος, δι' ἧς φθείρεται τὰ φθαρτά; Εἰ ἐκ τῆς ὕλης συναγένητον τῇ ὕλῃ οὐ δυνατὸν εἶναι, πῶς ἀγένητος ὁ οὐρανὸς, ὁ ὢν ἐκ τῆς ὕλης; Εἰ τὸ ἐξ ἀμφοτέρων, ὕστερον ἀμφοτέρων, πῶς ὁ οὐρανὸς, ὁ ὢν ἐκ τῆς ὕλης καὶ τοῦ εἴδους, συναΐδιός ἐστιν ἀμφοτέροις ; Εἰ τὸ εἶδος οὐκ ἐκ τῆς ὕλης, ἀλλὰ ἐκ τοῦ ποιοῦντος, πῶς ὁ οὐρανὸς, ἄλλοθεν ἔχων τὴν ὕλην καὶ ἑτέρωθεν τὸ εἶδος, ἀγένητός ἐστιν; Εἰ ὑλικόν ἐστι σῶμα ὁ οὐρα- νὸς, καὶ σφαιρικὸν ἔχει τὸ σχῆμα, καί ἐστιν ἀγένη- τος· πῶς οὐκ ἀμφότερα ἔχει ἐκ τῆς ὕλης, καὶ τὸ εἶναι ὅ ἐστι, καὶ τὸ ἔχειν ὃ ἔχει ; Εἰ ἔστιν ἡ ὕλη τὸ τοῖς καθ᾽ αὑτὸ ἐξ αὐτῆς γιγνομένοις πρώτως υποκεί μενον καὶ ἐνυπάρχον, πῶς ἀγένητος ὧν ὁ οὐρανὸς, ὡς τὰ γενητὰ τὴν ὕλην ἔχει ὑποκειμένην τε καὶ ἐνυπ άρχουσαν ; • Ἐπειδὴ ὁ οὐρανὸς σῶμά τι θεῖον, διὰ τοῦτο ἔχει τὸ ἐγκύκλιον σῶμα φύσει κινεῖται κύκλῳ ἀε!· διὰ τί οὖν οὐχ ὅλον τὸ σῶμα τοῦ οὐρανοῦ τοιοῦτον ; Ὅτι ἀνάγκη μένειν τι τοῦ σώματος τοῦ φερομένου κύκλῳ, τὸ ἐπὶ τοῦ μέσου (41)· τούτου δ' οὐδὲν οἷόν τε μένειν μόριον οὔθ' ὅλως οὔτ᾽ ἐπὶ τοῦ μέσου. Καὶ γὰρ ἂν ἡ κατὰ φύσιν κίνησις ἦν αὐτοῦ ἐπὶ τὸ μέσον (φύσει δὲ κύκλῳ κινεῖται)· οὐ γὰρ ἂν ἦν ἀΐδιος ἡ κίνησις. Οὐθὲν πρὸς τὴν φθοράν. κύκλῳ. CONFUTATIO QUORUMDAM ARISTOTELIS DOGMATUM. A ei, quod divinum est, motus insit æternus. Quo- C Leg. gius ex Aristot., et mox PATROL. GR. VI. D niam autem coelum est ejusmodi, est enim divinum quoddam corpus, propterea rotundum habet cor- us, quod natura in orbem movetur. › Si ingenitum et æternum nullam habet cur exsi - stat causam, quorun) autem opus exstat, ea propter opus sunt; non ergo æterna, quorum opera in causa sunt cur exsistant. Si inanimatorum est præ- sentia tantum perficere naturales operationes, ra- tione autem utentium, voluntate: quomodo cœlum Deus est, quod non voluntate operatur immortali- tatem, sed motu et partium suarum migratione? Si ingenitum neque ut sit, neque ut operetur ulla re indiget, nec cujusquam extranei adjumento: quo- modo cœlum, quod et ut mobile sit, indiget terra circa quam movetur, et ut operetur, sole et luna et reliquis astris, ingenitum est? Si ingeniti non est idea in opifice, quomodo cælum, si est ingenitum, ideam habet immaterialem in conditore, et ideam materialem in materia, unde fit ut alia sit cœlo es- sentia, alia huic cœlo? Si non potest cœlum facere voluntate, quæ facit motione : quomodo Deus ille æternus est, qui æternam vitam operatur non vo- lens? Si in bis, quæ æterna sunt, non operatur cœlum æternam vitam, illanı enim habent ex pro- pria natura, genita autem et corruptibilia in æter- num non vivunt; ubinam æterna vita, quam cœlum operatur ? Si non solum ad generationem eorum, quæ fiunt, sed et ad corruptionem eorum quæ intereunt, utilis est cœli motus: quomodo Deus calum, ejusque operatio vita æterna, per quau corrumpuntur corruptibilia? Si quod ex materia est non potest esse una cum materia ingenitum: quo- inodo ingenitum cœlum, quod ex materia est? Si quod ex utroque est, utroque posterius: quomodo cœlum, quod ex materia et forma est, coæternum est utrique? Si forma non est ex materia, sed ex opifice: quomodo cœlum, quod aliunde habet ma- teriam et aliunde formam, ingenitum est? Si mia- teriale corpus est cœlum et rotundam habet figuram, estque ingenitum; quomodo non utrumque a ma- teria accipit, ut et sit id quod est et habeat id quod kabet? Si materia iis, quæ ex illa fiunt, primarie subjicitur et inest : quomodo cœlum, cum sit inge- nitum, non secus tamen ac genita, materiam balt subjectam et insitam? Quandoquidem coelum divinum quoddam corpus est, idcirco corpus rotundum habet, quod natura semper in orbem agitur? Cur autem nou totum celi corpus ejusmodi est? Quoniam in eo corpore, quod in orbem fertur, aliquid consistere oportet, id videlicet quod in medio est. Porro hujus corporis fieri nequit ut pars ulla, ne in medio quidem, pror- sus consistat. Alioqui enim naturalis ejus motus 53. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. (39) Τὸ ἐγκύκλιον. Articulum desumpsit Sylbur 53. Ex eodem libro, ibid., c. 3, p. 286. (40) Ταῦτα ἔνεκεν. Ita Reg. 1. Editi ταῦτα δὲ ἔν. (41) Ἐπὶ τοῦ μέσου. Reg. uterque ἐπὶ τῷ μέσῳ,

Α γὰρ παρὰ φύσιν αΐδιον. Ὕστερον δὲ τὸ παρὰ φύσιν τοῦ κατὰ φύσιν· καὶ ἔκστασις (42) τις ἐστὶν ἐν τῇ γενέσει τὸ παρὰ φύσιν τοῦ κατὰ φύσιν. Ανάγκη του νυν γῆν εἶναι· τοῦτο γὰρ ἠρεμεῖ ἐπὶ τοῦ μέσου. ᾿Αλλὰ μὴν εἰ γῆν, ἀνάγκη καὶ πῦρ εἶναι. Τῶν γὰρ ἐναντίων εἰ θάτερον φύσει, ἀνάγκη καὶ θάτερον εἶναι φύσει, ἐάνπερ ᾗ ἐναντίον, καὶ τὸ εἶναί τινα αὐτοῦ φύσιν. Ἡ γὰρ αὐτὴ ὕλη τῶν ἐναντίων καὶ τῆς στε- ρήσεως προτέρα· λέγω δὲ οἷον τὸ θερμὸν τοῦ ψυ χροῦ. ᾿Αλλὰ μὴν εἴπερ ἐστὶ πῦρ καὶ γῆ, ἀνάγκη καὶ τὰ μεταξὺ αὐτῶν εἶναι σώματα. Ἐναντίωσιν γὰρ ἕκαστον ἔχει πρὸς ἕκαστον τῶν στοιχείων· τούτων δὲ ὑπαρχόντων, φανερόν, ὅτι ἀνάγκη γένεσιν εἶναι διὰ τὸ μηδὲν οἷόν τ' αὐτῶν εἶναι ἀΐδιον. Πάσχει γὰρ καὶ ποιεῖ τὰ ἐναντία ὑπ' ἀλλήλων, καὶ φθαρτικὰ ἀλλήλων ἐστίν· Ετὶ δὲ οὐκ εὔλογον, εἶναί τι κινητὸν ἀΐδιον, οὗ μὴ ἐνδέχεται κατὰ φύσιν εἶναι τὴν κίνησιν ἀΐδιον. Τούτων δ' ἔστι κίνησις. Ὅτι μὲν τοίνυν ἀναγκαῖον εἶναι γένεσιν, ἐκ τούτων δῆλον· εἰ δὲ γένεσιν, ἀναγ- καῖον εἶναι καὶ ἄλλην φθοράν, ἢ μίαν, ἢ πλείους. Κατά γὰρ τὴν τοῦ ὅλου, ὡσαύτως ἀναγκαῖον ἔχειν καὶ τὰ στοιχεῖα τῶν σωμάτων πρὸς ἄλληλα. Νῦν δὲ τοσοῦτόν ἐστι δῆλον διὰ τίνα αἰτίαν πλείω τὰ ἐγκύκλιά ἐστι σώματα, ὅτι ἀνάγκη γένεσιν εἶναι, εἴπερ καὶ πύρ' τοῦτο δὲ καὶ τὰ ἄλλα, εἴπερ καὶ τὴν γῆν· ταύτην δὲ, ὅτι ἀνάγκη μὲν εἶναί τι ἀεὶ, εἴπερ καὶ κινεῖσθαί τι ἀεί. Β μένειν. Εἰ διὰ μὲν τὸ μὴ ἔχειν βαρύτητα καὶ κουφότητα ἐστὶ σῶμα ἀεὶ κινητὸν περὶ τὸ μέσον τοῦ οὐρανοῦ σῶμα· ἀνάγκη ἄρα ὅλον τὸ σῶμα τοῦ οὐρανοῦ κι- νεῖσθαι περὶ τὸ μέσον· εἰ δὲ σῶμα μὲν τοιοῦτον ἔχει ὁ οὐρανὸς, κίνησιν δὲ τοιαύτην οὐκ ἔχει, δηλονότι παρὰ φύσιν κινεῖται. Εἰ περὶ τὸ μέσον κινεῖται τοῦ οὐρανοῦ σῶμα, οὐχ ὅλον δὲ κατὰ τὴν φορὰν τοῦ στα χείου ἐξ οὗ εἶναι λέγεται τὸ σῶμα, ἀλλὰ σφαιρικῶς κατὰ ἀντιμετάστασιν τῶν μερῶν· πῶς οὐχὶ ἡ σφαι- ρικὴ κίνησις ἐπικρατεῖ τὴν στοιχείου κίνησιν ; Καίτοι οὐδαμῶς τοῖς ἐκ τῶν στοιχείων σώμασιν ἡ κίνησις κατὰ τὸ εἶδος (43) ὑπάρχει, ἀλλὰ κατὰ τὰ στοιχεῖα, ἐξ ὧν εἰσι· πῶς οὖν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ σώματος ή ἀνάγκη τῆς κινήσεως ἐνήλλακται; Σώματι μήτε βα- ρύτητα ἔχοντι, μήτε κούφοτητα, ἀναγκαῖόν ἐστιν έχειν στάσιν ἀκίνητον μᾶλλον ἢ κίνησιν ἀστατον. Εἰ γὰρ μήτε ὑπὸ βαρύτητός ἐστι κατωφερές, μήτε ὑπὸ κουφότητος ἀνωφερές, ἀνάγκη μένειν αὐτὸ ἀκίνητον. Εἰ ἐσχηματίζετο λίθος τῷ τῆς σφαίρας σχήματι, καὶ ἐτίθετο ἐν τῷ ἀέρι, ενεχθῆναι κάτω εἰς τὴν ἑαυτοῦ χώραν, οὐκ ἂν ἐφέρετο κάτω κυλιόμενος σφαιρικῶς διὰ τὸ σχῆμα, ἀλλὰ κατ᾿ εὐθεῖαν ἐφέρετο κατὰ τὴν ἑαυτοῦ βαρύτητα· πῶς τὸ πέμπτον (44) στοιχεῖον, APPENDIX. - · PARS 1. S. JUSTINI OPERA SPURIA. ad medium ferretur (natura vero in orbem no- vetur), neque motus esset æternus. Nihil enim quod præter naturam est, æternum est. Et quod præter naturam est, eo quod secundum naturam est, pos- terius est. Et quod præter naturam est, aberratio quædam est in generatione ab eo quod secundum naturam. Terram igitur esse necesse est. Nam hæc in medio conquiescit. Quod si terram, ignem quo- que esse oportet. Eorum quippe quæ diversa inter se sunt, si alterum natura est, alterum etiam natura esse, (siquidem contrarium sit) et aliquam ejus naturam esse, necesse est. Ipsa enim materia et contrariis et privatione prior est, sed ut calidum frigido. Sed tamen si ignis et terra, necesse est et interjecta esse inter utrumque corpora. Contrarium enim est unumquodque unicuique elementorum. Hæc cum ita sint, necesse est esse generationem, quia horum nihil æternum esse potest. Patiuntur enim et faciunt sibi invicem contraria, seque invi- cem corrumpunt. Deinde vero non est rationi con- sentaneum, ut mobile quidpiam æternum sit, cujus non potest æternus esse secundum naturam motus. Talis autem horum motus est. Ac generationem quidem necessariam esse, ex his satis patet. Quod si generationem, necesse etiam erit aliam esse cor- ruptionem, vel unam, vel plures. Nam pro eo atque integrum se habet corpus, necessarium est se cor- porum quoque elementa inter se invicem habere. In præsentia quidem tantum liquet, quam ob cau- sam plura sint rotunda corpora, quia generationem esse necesse est; generationem autem, siqui- dem et ignem hunc vero et alia, siquidem et terram: hanc porro quia consistere aliquid semper necesse est; siquidem et moveri aliquid semper. › Si coli corpus, quia nec gravitatem nec levita- C tem habet, corpus est, quod circum medium semper volvitur, totum utique corpus cœli circum medium volvi necesse est. Sin cœlum ejusmodi quidem cor- pus habet, motum autem ejusmodi non habet : ni- mirum præter naturam movetur. Si cœli corpus circum medium movetur, non totum vero secundum motuin elementi, ex quo corpus esse dicitur, sed in orbem, migratione sibi obsistentium invicem par- tium: quomodo motus qui in orbem fit, elementi mo- tum non superat? Atqui corporibus quæ ex elementis constant, motus haudquaquam secundum formam est, sed secundum elementa, ex quibus constant : quomodo igitur e cali corpore motionis necessitas immutata est? Corpori, quod nec gravitatem nec levitatem habet, necesse est immobilem magis esse D stabilitatem, quam motum instabilem. Nam si nec pondere deorsum fertur, nec levitate sursum, ut im- mobile maneat, necesse est. Si saxum in globi spe- ciem effingeretur, et in aere poneretur, ut in locum suum deorsum ferretur, non illud profecto deorsum in orbem, propter formam ipsam sese volutando fer- retur, sed recta pro gravitate sua. Quomodo ergo * Leg. stotele addidit Sylburgius. burgius. (42) Καὶ ἔκστασις. Hæc mutuo sumpta ab Ari- (45) Κατὰ τὸ εἶδος. Reg. 1, καὶ τὸ εἶδος. (44) Πῶς τὸ πέμπτον. Deesse οὖν admonuit Syl-

ἐξ οὗ ἐστὶν ὁ οὐρανὸς, τὸ πεφυκὸς περὶ τὸ μέσον νεῖσθαι διὰ τὸ μὴ ἔχειν βαρύτητα ἢ κουφότητα, οὐ κατὰ τὴν οἰκείαν φύσιν ὅλον σὺν τοῖς ἑαυτοῦ μέρεσι φέρεται περὶ τὸ μέσον, ἀλλὰ σφαιρικῶς κατὰ ἀντι- μετάστασιν τῶν μερῶν κινεῖται τὴν κίνησιν, οὐκ οὗ σαν τῆς τοῦ στοιχείου φύσεως, ἀλλὰ τοῦ σφαιρικού σχήματος ; Εἰ οὔτε παρὰ φύσιν, οὔτε περιττόν, οὔτε μάτην ἐστὶν ἐν τοῖς ἀϊδίοις, πῶς οὐκ ἔστιν ὁ οὐρανὸς παρὰ φύσιν κινούμενος, καὶ μάτην ἔχει τοῦ στοι χείου τὴν φύσιν, καθ᾽ ἦν οὐ κινεῖται, καὶ περιττώς ὑπὸ τοῦ πρώτως κινοῦντος μὴ κινουμένου κινεῖται κίνησιν, ἣν καὶ χωρὶς ἐκείνου ἡδύνατο κινηθῆναι ; Εἰ μὴ τὸ ἠρεμοῦν ἡρέμει ἀεὶ ἐπὶ τοῦ μέσου, οὐκ ἂν τὸ κινούμενον ἀεὶ περὶ τὸ μέσον ἐκινεῖτο· πῶς οὐκ ἔστι (45) ψευδὲς τὸ τὸν οὐρανὸν κινεῖσθαι ἀεὶ τῇ ἑαυτοῦ φύσει; Εἰ μὴ τὴν φύσιν καὶ τὴν θέσιν ἦν ἔχει ἔσχεν ἡ γῆ, ὡσαύτως δὲ καὶ ὁ οὐρανὸς εἰ μὴ τὴν φύσιν καὶ τὴν θέσιν ἣν ἔχει ἔσχεν, οὐκ ἂν τὸ κινού- μενον ἐκινεῖτο, οὔτ᾽ ἂν τὸ ἠρεμοῦν ἡρέμει· πῶς οὖν ἀΐδια ταῦτα καὶ ἀγένητα, ὧν τὸ τὶ εἶναι, καὶ τὸ πῶς εἶναί ἐστιν ἑκατέρου διὰ θάτερον· ὅπερ ἐστὶν ἴδιον τῶν γενητῶν ; Εἰ ἐν τοῖς ἀϊδίοις οὔτε κατὰ πρόνοιάν ἐστί τι, οὔτε τὸ αὐτόματον (τὰ γὰρ κατὰ πρόνοιαν δεύτερα τῆς προνοίας· καὶ τὸ κατ' αὐτόματον ἢ παρά φύσιν ἢ συμβεβηκός, ἐν τοῖς κατὰ προαίρεσιν γιγνο μένοις ἐστίν· ἀλλὰ τὸ μὲν παρὰ φύσιν δεύτερόν ἐστι τοῦ κατὰ φύσιν· κατὰ γὰρ τὴν ἐκτροπὴν τοῦ κατὰ φύσιν γίνεται τὸ παρὰ φύσιν· καὶ τὸ συμβαῖνον ἐν τοῖς κατὰ προαίρεσιν γινομένοις δεύτερόν ἐστι τῆς. προαιρέσεως)· πῶς ὑπάρχει (46) ἐν τοῖς ἀϊδίοις τὸ ς εἶναι τόδε διὰ τὸ εἶναι ἄλλο τόδε τι; οἷον, ἐπειδὴ ὁ οὐρανός ἐστιν, ἀναγκαῖον εἶναι καὶ τὴν γῆν· εἰ δὲ γῆς καὶ οὐρανός ἐστι. Τὸ δὲ προνοίας ἐστὶν ἔργον, τῆς τεε τὸ πᾶν ἐκ διαφόρων κατ᾽ οὐσίαν τε καὶ χρείαν μερῶν ποιησάσης. Η ἄρα οὐκ ἀΐδια ὅ τε ούρα νὸς καὶ ἡ γῆ, καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς πάντα, τὰ πρὸς τὸ εἶναί τε καὶ ποιεῖν καὶ πάσχειν ἀλλήλοις συντελοῦντα· ἢ εἰ ἀΐδια, οὐκ ἀνάγκη τόδε τόδε εἶναι, ἐπειδὴ τόδε τόδε ἐστίν. Μίαν άΐδιον ἀνάγκην ὑποθέμενος ὁ Ἀρι στοτέλης, πολλὰς ἄλλας ἀϊδίους ἀνάγκας ἐκ τῆς ὑπο- τεθείσης εξήρτησεν. Ανάγκη, φησίν, εἶναι κίνησιν ἀΐδιον· εἰ δὲ κίνησις, ἀνάγκη εἶναι καὶ χρόνον ἀΐδιον ἀριθμὸς γὰρ κινήσεως ὁ χρόνος. Εἰ δὲ ἀΐδιος ἡ κίνη- σις, ἀνάγκη ταύτῃ εἶναι συνεχή. Εἰ δὲ συνεχὴς ἡ κιν νησις, ἀνάγκη εἶναι σῶμα ἁπλοῦν παρὰ τὰ ἐνταῦθα σώματα, μήτε βαρύτητα μήτε κουφότητα ἔχον. Τὰ γὰρ βαρέα καὶ κούφα σώματα, ἐπειδὴ κατ᾽ εὐθεῖαν κινείται, συνεχῶς κινεῖσθαι οὐ δύναται· εἰ δὲ συνε χῶς κινεῖται, ἀνάγκη σφαιρικὸν ἔχειν σχῆμα· τούτῳ γὰρ τῷ σχήματι ἐνδέχεται μόνῳ τὴν συνεχή γενέ- σθαι κίνησιν. Εἰ δὲ σφαιρικῶς κινεῖται, ἀνάγκη τὴν γῆν εἶναι ἐν τῷ μέσῳ ἀεὶ ἠρεμοῦσαν, ἵνα περὶ αὐτὴν γίνηται τῆς σφαίρας ἡ κίνησις. Εἰ δὲ ἡ γῆ, ἀνάγκη καὶ τὰ μεταξὺ γῆς τε καὶ πυρὸς σώματα· εἰ δὲ ταῦτα, ἀνάγκη εἶναι τὴν γένεσιν, ἐπεὶ δὲ ταῦτα * ἐπειδή, εἰ δὲ ἡ γένεσις. οὖν πῶς οὖν ὑπάρχει. τοῦτο δὲ προνοίας ἐστὶν ἔργον. CONFUTATIO QUORUMDAM ARISTOTELIS DOGMATUM. xt- A quintum, ex quo caelum est, elementum, quod ita & B C D Leg. et mux aut aliguid simile deesse. natura comparatum est, ut circum medium volva- tur, quia nec gravitatem habet nec levitatem, non totum secundum propriam naturam cum partibus suis circum medium fertur, sed in orbem secundum migrationem partium sibi obsistentium movetur, qui motus non naturæ elementariæ, sed formæ glo- bosæ sit? Si in rebus æternis nihil aut praeter natu- ram, aut superfluum, aut etiam frustra est, quo- modo cœlum non præter naturam movetur, et fru- stra non habet elementi naturam, secundum quam non movetur, et non supervacanee a primo mo- Lore, qui ipse non movetur, ad motum cietur, quo etiam sine ipso moveri potest ? Si non id quod quiescit, semper in medio quiesceret, non id certe quod movetur, semper circum medium moveretur. Qui ergo falsum non est, coelum natura sua semper moveri? Nisi eam terra naturam et situm haberet quem habet, similiter autem coelum, nisi eam na- turam et situm haberet quem habet : non id quod movetur, moveretur : neque id quod quiescit, quie- sceret. Quomodo ergo aterna hæc et ingenita, quo- rum utrumque propter alterum habet, ut aliquid sit, et ita sit; quod quidem proprium est eorum, quæ genita sunt. Si in rebus æternis neque secun- dum providentiam, neque fortuito quidquam est, (nam quæ secundum providentiam, posteriora sunt providentia. Quæ autem fortuito, vel præter nalu- ram sunt, vel per accidens in iis quæ libere funt. At id quod præter naturam, posterius est en quod secundum naturam. Fit enim quod præter naturam est aberratione ab eo quod secundum naturam. Et quod accidit in iis, quæ libere funt, posterius est libero arbitrio ) quomodo ergo rebus æternis con- gruat idcirco certum quid esse, quia aliud cer- tum quid est? Veluti, quia colum est, necesse est et terram esse: si terra est, etiam et ca lum. Id autem Providentiæ opus est, quæ hanc universitatem ex diversis secundum substan- tiam et usum partibus constituit. Vel ergo minime æterna cœlum et terra et quæ in eis omnia, quæ sibi invicem et ut sint, et ut faciant ac patiantur, adjumento sunt; vel si æterna sunt, non necesse hoc esse certum quid, quia illud est certum quid. Uua æterna necessitate supposita, Aristoteles, mul. tas alias ex ea, quam supposuit, æternas necessita- tes suspendit. Necesse est, inquit, esse motum æler- num. Quod si motum, necesse est et tempus esse æternum; motionis enim numerus tempus. Si æter- pus motus, necesse est ut continuus sit. Si conti- nuus motus, necesse est corpus esse simplex, ab his corporibus diversum, nec gravitatem habens, nec levitatem. Gravia enim et levia corpora, quia recta feruntur, non possunt continenter moveri. Quod si continue movetur, necesse est rotundam Paulo post legendum (45) Πῶς οὐκ ἔστι. Iden observat hic quoque (46) Πως υπάρχει. Immerito Sylburgius scripsit

οὐδὲ ἡ γένεσις, ἀνάγκη εἶναι καὶ ἄλλα ἐγκύκλια σώματα. Ἀλλ᾽ εἰ τόδε τόδε ἐστὶν (47), ἀνάγκη τόδε τόδε εἶναι, ἐν τοῖς ἀγενήτοις τε καὶ ἀἰδίοις χώραν οὐκ ἔχει, οὐκ ἄρα ἀϊδιά τε καὶ ἀγένητα τὰ ῥηθέντα. Εἰ δὲ ἀΐδια ταῦτα καὶ ἀγένητα, οὐκ ἄρα τοῦτο δι' ἐκεῖνο οὔτε ἐκεῖνο διὰ τοῦτο. Επειδή, εἰ ἡ γῆ ἐστιν, ἀνάγκη καὶ τὸ πῦρ εἶναι, καὶ τὰ μεταξὺ αὐτῶν σώματα, πῶς εἰ ἡ μὲν γῆ ἀγένητός τε καὶ ἀΐδιος, τὸ πῦρ οὐκ ἀΐδιον, τὸ ὑπάρ χον κουφόν τε καὶ ἀνωφερές; Εἰ γὰρ, ὥς φησιν, ὧν ἐναντίων τὸ θάτερον φύσει, καὶ τὸ θάτερον ἀνάγκη φύσει εἶναι, πῶς οὐκ ἄτοπον τὸ τὴν γῆν εἶναι ἀϊδιόν τε καὶ ἀγένητον, τὸ δὲ πῦρ μὴ εἶναι ἀΐδιον; ἢ τὸ πῦρ μὴ εἶναι άΐδιον, τὴν δὲ γῆν εἶναι ἀΐδιον, τὰ δι' ἄλληλα ὄντα ; Εἰ διὰ τὴν γένεσιν ἀνάγκη εἶναι ἄλλα εγκύκλια σώματα, πῶς οὐχ ἡ γένεσίς ἐστιν αἰτία τῶν ἀϊδίων ; Αίδια γὰρ τὰ ἐγκύκλια σώματα καὶ ἡ γένε σις κατὰ τὴν τούτων κίνησιν. Εἰ δὲ τοῦτο ἄτοπον, οὐκ ἄρα τὰ ἐγκύκλια σώματα ἀγένητα. ἂν γὰρ τὸ εἶναι διὰ τὸ ἄλλα γενέσθαι ἐστὶ, γενητὰ ταῦτα καὶ οὐκ ἀΐδια. Εἰ ἐνδέχεται ἐν τοῖς ἀϊδίοις ὑπάρχειν τὸ ὑπάρχον ἐν τοῖς γενητοῖς, τόδε ἀνάγκη εἶναι, ἐπεὶ τόδε ἐστὶ τόδε· οὐδὲν ἄρα διαφέρει τὰ ἀγένητα τῶν γενητῶν. Ἐν γάρ, φησὶ, τοῖς ἀἰδίοις τὸ ἐνδεχόμενον οὐδὲν διαφέρει τοῦ εἶναι. πῦρ εἶναι εἰ πιοχ γῆν μὴ εἶναι. ἡ γὰρ ἡ φύσις. καὶ μαρτυρεί δέ, ὅτι ἔχει τὸ πρότερον Β • Ἐπειδὴ ἔστι διχῶς ἐπὶ τοῦ κύκλου κινηθῆναι, καὶ οὐκ εἰσὶν ἐναντίαι αὗται, ἀλλὰ εἰ μηθὲν ὡς ἔτυχε μηδ' ἀπὸ ταὐτομάτου ἐνδέχεται ἐν τοῖς ἀἰδίοις εἶναι· ὁ δὲ οὐρανὸς ἀΐδιος καὶ ἡ κύκλῳ φορά· διὰ τίνα ποτέ αἰτίαν ἐπὶ θάτερα φέρεται, ἀλλ' οὐκ ἐπὶ θάτερα ; Ανάγκη γὰρ καὶ τοῦτο ἀρχὴν (48) εἶναι, ἢ εἶναι αὐτοῦ ἀρχήν. Εἰ γὰρ ἡ φύσις (49) ἀεὶ ποιεῖ τῶν ἐν δεχομένων τὸ βέλτιστον· ἔστι δὲ καθάπερ τῶν ἐπὶ τῆς εὐθείας φορῶν ἡ πρὸς τὸν ἄνω τόπον τιμιωτέρα (θειότερος γὰρ ὁ τόπος ὁ ἄνω τοῦ κάτω), τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἡ εἰς τὸ πρόσθεν τῆς εἰς τὸ ὄπισθεν ἔχει, εἴπερ καὶ τὸ δεξιὸν καὶ τὸ ἀριστερόν· μαρτυρεί δ' (50) ἡ ῥηθεῖσα ἀπορία, ὅτι τὸ πρότερον καὶ τὸ ὕστερον· αὕτη γὰρ ἡ αἰτία λύει τὴν ἀπορίαν. Εἰ γὰρ ἔχει ὡς ἐνδέχεται βέλτιστα, αὕτη ἂν εἴη αἰτία καὶ τοῦ εἰρημένου. Βέλτιστον γὰρ κινεῖσθαι ἁπλῆν τε κι νησιν καὶ ἄπαυστον, καὶ ταύτην ἐπὶ τὸ τιμιώτερον. » εἴη ἡ αἰτία. APPENDIX. PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. habeat figuram : huic enim figuræ convenit soli A ¿tôia ɛľvai où dúvatal continuus motus. Quod si in orbem movetur, ne- cesse est terram esse in medio semper quiescentem, ut circum illam fiat sphæræ motus. Quod si ter- ram, necesse est interjecta esse terram inter et ignem corpora : quod si ista, necesse est esse ge- nerationem, quia hæc æterna esse non possunt. Quod si generationem, necesse est et alia esse ro- tunda corpora. Sed illud, si hoc certum quid est, necesse est illud certum quid esse, in ingenitis et æternis rebus locum non habet. Non ergo æterna et ingenita quæ recensuimus. Quod si æterna et in- genita, non sane hoc propter illud, neque illud propter hoc exsistit. Quandoquidem si terra est, necesse est et ignem esse et interjecta inter utrum- que corpora, quomodo si terra ingenita et aeterna, ignis non æternus, qui levis est et sursum fertur ? Nam si, ut ait, quorum contrariorum alle- rum natura exsistit, necesse est et alterum natura exsistere quomodo non repugnat ut terra æterna sit et ingenita, ignis vero non sit æternus, aut ut æternus sit ignis, terra vero non sit æterna, cum propter se invicem sint? Si propter generationem necesse est alia esse circularia corpora, quomodo generatio non causa est æternorum? Æterna eninı sunt circularia corpora, et generatio secundum eorum motum. Quod si id absurdum, non ergo inge- nita sunt circularia corpora. Quæ enim propterca sunt quod alia sint, genita hæc ac minime æterna. Si fieri potest in æternis rebus, quod in genitis fit, ut illud necesse sit esse, quia hoc certum quid est; nihil profecto different ingenita a genitis. In æternis enim, inquit, inter esse posse et esse nihil in terest. p. 287. • Quandoquidem duplex esse potest in circulo motus, neque hi inter se contrarii : si nihil temere aut fortuito esse in æternis potest, cœlum autem æternum et qui in orbem fit motus : quam tandem ob causam in alteram partem fertur, non autem in alteranı ? Necesse est enim vel hoc principium esse, vel hujus esse principium. Nam si natura semper facit id quod ex iis, quæ feri convenit, optimum est est autem ut in motibus directis is qui sursum fertur praestantior (divinior enim locus superior quam indimus), eodem modo et qui in anteriora, præstat eo qui retrorsum, siquidem et dextrum si- nistro præstat; declarat proposita quæstio, quia prius ita se habet, idcirco et posterius. Hæc ipsa enim causa solvit dubitationem. Nam si habet se quam fieri potest optime, hæc ipsa erit causa illius etiam quod dictum est. Optimum est enim moveri motu simplici et perpetuo et in partem præstan- tiorem. > * Leg. nostri Sylburgius ex Aristot. et mox Cujus loci videtur is esse sensus. Nimirum proposita dubitatio, solutionem secum C D fert. Nam cum statuat nihil in iis, quæ æterna sunt temere aut fortuito fieri, ac proinde naturam sem- per ea sectari quæ maxime conveniunt; hoc pri- mum constituto alterum firmatur, nempe cœlum in hanc potius, quam illam partem ferri, quia conve- nientissimum est, ut ita moveatur. Paulo post Aristot. et Sylburgius 54. Ex eodem libro, ibid., c. 4, (47) Τόδε τόδε ἐστίν. Præmittendum ὅτι. (48) Αρχήν. Aristot. et Sylburg. ἢ ἀρχήν. (49) Εἰ γὰρ ἡ φύσις. Ita Reg. 1, et Aristot. Editi (50) Μαρτυρεῖ δέ. Vocula hæc redundat. Frustra 54. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου.

Εἰ τὸν οὐρανὸν ἡ φύσις ἐποίησε κινηθῆναι εἰς τὸ Α ἔμπροσθεν, καὶ μὴ εἰς τὸ ὀπίσω, ἡ ἀεὶ τῶν ἐνδεχομέ- νων τὸ βέλτιστον ποιουμένη· πῶς ἄἴδιος ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ τούτου φορά, ὑπὸ τῆς φύσεως γεγενημένος, καὶ τὸ τὴν βελτίστην κινηθῆναι κίνησιν ἔχων; Εἰ τὴν δια- φορὰν τὴν ἔχει ὁ ἄνω τόπος πρὸς τὸν κάτω, ταύτην ἔχει ἡ εἰς τὸ πρόσθεν κίνησις πρὸς τὴν εἰς τὸ ὄπισθεν κίνησιν κατὰ τὸ τιμιώτερον καὶ θειότερον και βέλ- τιστον· πῶς οὐκ εἰσὶν ἐναντίαι αἱ κινήσεις αὗται, τοσοῦτον ἀλλήλων διαφέρουσαι; Εἰ τῶν ἁπλῶν σωμά- των ἡ κίνησις ἀπλῆ οὐ κατὰ τὸ ἐνδεχόμενον, ἀλλὰ κατὰ τὸ ἀναγκαῖον, πῶς διχῶς κινηθῆναι δύναται δ οὐρανὸς ἁπλοῦν σῶμα ἔχων, καὶ κινεῖται ἐνδεχομέ νως ; Ε! πανταχόθεν ἐστὶν ὁ οὐρανὸς ἴσος ἑαυτῷ, καὶ ἴσα ἔχων τὰ μέρη τοῖς μέρεσι, καὶ ὡς ἐὰν κινηθῇ, τὴν σφαιρικήν τε καὶ ἔγκυκλον σώζει κίνησιν· δύνα- Β ται ἄρα καὶ ἀπὸ μεσημβρίας κινηθῆναι εἰς ἄρκτον, καὶ ἀπὸ ἄρκτου εἰς μεσημβρίαν, ὡς δύναται κινηθῆναι ἀπὸ ἀνατολῆς εἰς δύσιν, καὶ ἀπὸ τῆς δύσεως εἰς ἀνα- τολήν. Πῶς οὖν οὐ μάτην ἡ φύσις τῷ σώματι τοῦ οὐ ρανοῦ ἐνέθηκε τοσούτων κινήσεων τὰς δυνάμεις, εἰ τετραχῶς μὲν ἔχει τὰς δυνάμεις, μοναχῶς δὲ κι- νεῖται ; « Περὶ δὲ τῶν καλουμένων άστρων ἑπόμενον ἂν εἴη λέγειν, ἐκ τίνων συνεστᾶσι (51) καὶ τίνες αἱ κι νήσεις αὐτῶν. Εὐλογώτατον δὲ καὶ τοῖς εἰρημένοις ἑπόμενον (52) τὸ ἕκαστον τῶν ἄστρων ποιεῖν ἐκ τούτου τοῦ σώματος, ἐν ᾧ τυγχάνει τὴν φορὰν ἔχον, ἐπειδὴ ἔφαμέν τι εἶναι κύκλῳ φέρεσθαι πέφυκεν. Ὥσπερ γὰρ οἱ πύρινα φάσκοντες εἶναι, διὰ τοῦτο λέγουσιν, ὅτι τὸ ἄνω σῶμα πῦρ εἶναι φασὶν, ὡς εὖ- λογον ἂν ἕκαστον συνεστάναι ἐκ τούτων ἐν οἷς ἕκα στόν ἐστιν, ὁμοίως καὶ ἡμεῖς λέγομεν. Ἡ δὲ θερμό της ἀπ' αὐτῶν καὶ τὸ φῶς γίνεται παρατριβομένου (55) τοῦ ἀέρος ὑπὸ τῆς ἐκείνων φορᾶς. Πέφυκε γὰρ ἡ κίν νησις ἐκπυροῦν καὶ λίθους, καὶ ξύλα, καὶ σίδηρον. Εὐλογώτερον οὖν τὸ ἐγγύτερον τοῦ πυρός· ἐγγύτερον δὲ ὁ ἀὴρ, οἷον καὶ ἐπὶ τῶν φερομένων βελῶν· ταῦτα γὰρ (54) ἐκπυροῦται οὕτως, ὥστε τήκεσθαι τὰς μου λιβδίδας· καὶ ἐπείπερ αὐτὰ ἐκπυρούται, ἀνάγκη καὶ τὸν κύκλῳ αὐτῶν ἀέρα τὸ αὐτὸ πάσχειν. Ταῦτα μὲν οὖν αὐτὰ ἐκθερμαίνεται διὰ τὸ ἐν ἀέρι φέρεσθαι, ὃς διὰ τὴν πληγὴν τῇ κινήσει. γίνεται πῦρ. Τῶν δὲ ἄνω ἕκαστον ἐν τῇ σφαίρα φέρεται, ὥστε αὐτὰ μὲν μὴ ἐκπυροῦσθαι· τοῦ δὲ ἀέρος ὑπὸ τὴν τοῦ κυκλικού σώματος σφαῖραν ὄντος, ἀνάγκη, φερομένης ἐκείνης, θερμαίνεσθαι, καὶ ταύτην μάλιστα ᾗ ὁ ἥλιος τυγχά νει ἐνδεδεμένος· διὸ δὴ πλησιάζοντός τε αὐτοῦ καὶ ἀνίσχοντος, καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς ὄντος, γίνεται θερμότης. Ὅτι μὲν οὖν οὔτε πύρινά ἐστιν, οὔτε ἐν τῷ πυρί φέρεται, ταῦτα ἡμῖν εἰρήσθω περὶ αὐτῶν. » Εἰ ἐκ τῆς αὐτῆς ὕλης (55) ἐξ ἧς ἐστιν ὁ οὐρανὸς, ἐκ ταύτης ἐστὶ καὶ τὰ ἄστρα, πῶς οὐκ ἔστι ψευδές, σχήματι, δὲ δή. ταῦτα γὰρ αὐτά, τὸ αὐτὸ τοῦτο, γίνεται ἡ θερμότης. (55)Ὕλης. CONFUTATIO QUORUMDAM ARISTOTELIS DOGMATUM. et quibus in figuris. Mox deest vocula in Reg.1 Aristoteles habet C D Si natura, quæ semper ex his, quæ fieri convenit, optimum facit, ut coelum moveretur in anteriora fecit ac non in posteriora: quomodo cœlum æternum ejusque motus, quod a natura factum est, et ab ea- dem habet, ut optimo moveatur motu ? Si quod est discrimen inter superiorem locum et inferiorem, idem intercedit inter motum, qui in anteriora fer- tur et eum qui retrorsum, quantum spectat ad id quod præstantius et divinius et optimum est: quo- modo non contrariæ sibi sunt hæ motiones, quæ tan- topere a se invicem differunt? Si simplicium corpo- rum simplex motus est, non ut convenit, sed ut necesse est: quomodo cœlum dupliciter moveri potest, quod simplex habet corpus et movetur ut convenit? Si undequaque sibi ipsum æquale est cœ- lun, et æquales habet partibus partes, ac quocun- que modo moveatur, sphæricum et circularem mo- tum servat; potest ergo a meridie moveri in septen- trionem, quemadmodum moveri potest ab oriente in occidentem et ab occidente in orientem. Quomodo ergo natura non frustra coli corpori indi- dit tot motuum facultates, si quadruplici quidem modo moveri potest, uno autem movetur? • De iis autem quæ dicuntur astris sequitur ut dicamus ex quibus constent, et quinam eorum mo- tus. Est autem rationi maxime consentaneum, et his quæ diximus consequens, ut astrum quodlibet ex eo componamus corpore, in quo motum suum habet, quandoquidem diximus aliquid esse, quod ita sit natura comparatum, ut in orbem moveatur. Quemadmodum enim qui igneas stellas esse dicunt, propterea dicunt, quia supernum corpus ignem esse dicunt, quippe cum consentaneum sit unum- quodque ex iis constare in quibus est, ita et nos dicimus. Calor autem ab eis et lux venit, contrito eorum motu aere. Solet enim notus ac- cendere et lapides et ligna et ferrum.Præcipue vero illud accenditur, quod proprius est igni est autem aër propior: quale est quod telis immissis evenit. Hæc enim ita ignescunt, ut et plumbum collique- scal : et quia ipsa ignescunt, necesse est ut et cir- cumfusus aer idem patiatur. Atque hæc quidem ipsa incalescunt, quia in aere feruntur, qui percussus ex ipso motu ft ignis. Eorum autem, quæ sursum sunt, unumquodque in sphæra defertur, ita ut illa quidem non incalescant, sed aerem, qui corporis rotundi sphæræ subjectus est, necesse est incale- scere, dum movetur sphæra, illa præsertim cui sol illigatur: unde, dum ille appropinquat et oritur et supra nos est, fit calor. Cur igitur stellæ neque igneæ sint, neque in igne moveantur, hæc a nobis dicta sunto. » Si ex eadem materia, ex qua cœlum, sunt etiam ptoris textum ex ipso Aristotelis textu emendandum, scripsit sine causa et mox et infra, Deest in Reg. 1. 53. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. (51) Συνεστᾶσι. Addit Aristoteles καὶ ἐν ποίοις (52) Επόμενον. Addit ἡμῖν Aristoteles. (53) Παρατριβομένου. Aristot. παρεκτριβομένου. 55. Ex eodem libro, ibid., c. 7, p. 289. (34) Ταῦτα γάρ. Sylburgius dum putat hujus scrt-

σιν, Α τὸ, Ἐκ πάσης γέγονε τῆς ὕλης ὁ οὐρανὸς, καὶ τὸ, τὰ ἀγένητα. Πᾶσαν τὴν ὕλην περιείληφεν; Εἰ τὸ κινούμενον καὶ τῇ κινήσει θερμαντικὸν ἑτέρου γιγνόμενον, ἐὰν μὴ προηγουμένως αὐτὸ τῇ ἑαυτοῦ κινήσει θερμανθῇ, θερμαντικὸν ἑτέρου γενέσθαι οὐ δύναται· πῶς ἡ σφαῖρα καὶ τὰ ἐν αὐτῇ ἄστρα θερμαίνουσι τῇ ἑαυτῶν κινήσει τὸν ἀέρα, αὐτὰ μὴ θερμαινόμενα ; Εἰ τὸ τῇ ἑαυτοῦ κινήσει θερμαντικὰς ἐνεργείας ἐκτελοῦν, ἀνάγκη τοῦτο ἢ βαρύτητα ἔχειν ἢ κουφότητα· πῶς ὁ οὐρανὸς καὶ τὰ ἐν αὐτῷ ἄστρα, μήτε βαρύτητα ἔχοντα, μήτε κουφότητα, τὰς θερμαντικὰς ἐκτελεῖ ἐνεργείας; Εἰ τὰ τὴν αὐτὴν ἔχοντα κινητὴν οὐσίαν, τούτοις ἀνάγκη τὴν αὐτὴν καθ᾿ αὐτὸ κινεῖσθαι κίνη καὶ μὴ κατὰ συμβεβηκός· πῶς οὐκ ἔστιν ὁ ἥλιος κατὰ συμβεβηκός κινούμενος, εἰ τῇ σφαίρα ἐνδέδεται; Καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἄστρων ὁ αὐτὸς λό- γος, εἰ μὴ δι' ἑαυτῶν κινοῦνται τὰς κατὰ φύσιν αύ- τῶν κινήσεις, ἀλλὰ διὰ τῶν σφαιρῶν αἷς εἰσιν ἐνδε δεμένα. Εἰ ἐκ τῆς αὐτῆς ὕλης ἐστὶν ὁ ἥλιος ἧς ἐστιν ὁ οὐρανὸς, τῆς μήτε βαρύτητα μήτε κουφότητα έχου- σης, καὶ σφαιρικὸν ἔχει τὸ σχῆμα, ὥσπερ ἔχει καὶ ὁ οὐρανός· διὰ τί μὴ ὡσαύτως κινοῦνται ἀμφότεροι, ἡ κατὰ ἀντιμετάστασιν τῶν μερῶν, ὥσπερ κινεῖται ὁ ἥλιος; Εἰ οὐδὲν παρὰ φύσιν ἐν τοῖς ἀἰδίοις, πῶς οὐκ ἔστι παρὰ φύσιν τὸ τὴν κίνησιν ἦν ἔχει τις κατὰ φύ σιν, ταύτην μὴ δι' ἑαυτοῦ κινεῖσθαι, ἀλλὰ δι᾿ ἑτέρου; Κινοῦνται γὰρ ὅ τε ἥλιος καὶ τὰ ἄστρα, οὐ δι᾿ ἑαυ τῶν, ἀλλὰ διὰ τῶν σφαιρῶν ἐν αἷς εἰσιν ἐνδεδεμένοι. Εἰ, ὥσπερ τὰ γενητὰ κατὰ λόγον ἐστὶν ὅ γέγονεν, οὕτω καὶ τὰ ἀγένητα κατὰ λόγον ἐστὶν ὅ ἐστιν· ὕστερα ἄρα τοῦ λόγου τὰ γενητά ". Εἰ δὲ τοῦτο ἀδύ νατον, οὐκ ἄρα κατὰ λόγον ἐστὶ τὰ ἀγένητα. Μὴ ὄντων δὲ αὐτῶν κατὰ λόγον, πῶς ἕκαστον αὐτῶν χρειωδῶς ἐστιν ὅ ἐστι, καὶ ἔχει ὃ ἔχει, καὶ ποιεῖ δ ποιεῖ; τὰ γὰρ χρειωδῶς ὄντα, λόγου τε καὶ προνοίας ἐστὶν ἔργα. Εἰ ἀκολουθεῖ τοῖς γενητοῖς τὸ ἐκ λόγου εἶναι καὶ ὕλης, οὐκ ἄρα ἐκ λόγου καὶ ὕλης τὰ ἀγέ- νητα. Πῶς οὖν ἀγένητα ὅ τε οὐρανὸς, καὶ τὰ ἐν αὐτῷ πάντα, καὶ ἔστιν ἐκ λόγου καὶ ὕλης ; Εἰ, καθὰ εἶπεν ὁ ᾿Αριστοτέλης, ἐν τοῖς ἀϊδίοις οὐδὲν μάτην οὐδὲ παρὰ φύσιν· πῶς ἀφ᾽ ὧν εἶπε περὶ τῆς τοῦ ἡλίου κινήσεως συμβαίνει τῷ ἡλίῳ ἀμφότερα, καὶ τὸ μάτ την καὶ τὸ παρὰ φύσιν ; Εἰ γὰρ τοῦ ἡλίου τῇ κι νούσῃ αὐτὸν σφαίρᾳ μὴ ἐνδεδεμένου τὴν αὐτὴν κατὰ φύσιν ἐκινεῖτο κίνησιν ἣν νῦν κινεῖται· πῶς οὐ μά την ἐνεδέθη τῇ σφαίρᾳ; Εἰ δὲ μὴ ταύτην ἐκινεῖτο κατὰ φύσιν, ἀλλ᾽ ἑτέραν παρὰ ταύτην, εἴτε τῷ ποσῷ εἴτε τῷ ποιῷ· πῶς οὐ παρὰ φύσιν κινεῖται νῦν; Τοὺς μὲν κύκλους κινεῖσθαι, τὰ δὲ ἄστρα ἠρε μεῖν, καὶ ἐνδεδεμένα τοῖς κύκλοις φέρεσθαι. » Εἰ μὲν κατὰ φύσιν ἠρεμεῖ ἐν τοῖς κύκλοις τὰ ἄστρα, μάτην ἐνδέδεται τοῖς κύκλοις· εἰ δὲ παρὰ φύσιν ἠρε μεῖ, δηλονότι βίᾳ ἠρεμεῖ. ᾿Αλλὰ ἐν τοῖς ἀϊδίοις οὐθὲν οὔτε μάτην οὔτε παρὰ φύσιν. Οὐκ ἄρα εὗρεν ὁ ᾿Αρι στοτέλης τὸν περὶ τῆς τῶν ἄστρων κινήσεως λόγον· APPENDIX. - PARS I. S. JUSTINI OPERA SPURIA. astra: quomodo non falsum illud, Ex universa ma- teria factum est calum? Item, Universam circum- plexum est materiam? Si id quod movetur, et motu suo idoneum fit ad aliud calefaciendum, nisi prius ipsum proprio motu incalescat, calefacere aliud non potest : quomodo sphæra et quæ in ea sunt astra, calefaciunt suo ipsorum motu aerem, cum ipsa non calefiant? Si quod suo ipsius motu calefactoriam vin exercet, id necesse est aut gravitatem habere aut levitatem, quomodo cœlum et quæ in eo sunt astra, cum neque gravitatem habeant neque levita- tem, calefactoriam vim exercent? Si quæ eamdem habent mobilem substantiam, ea necesse est eodem per se motu cieri, non per accidens: quomodo non per accidens sol movetur, si sphæræ illigatus est? Eadem ratio et de aliis astris, si non per se mo- ventur naturali suo motu, sed per sphæras, quibus illigata sunt. Si sol ex eadem materia, ex qua cœ- lum, nec gravitatem nec levitatem habente, ac ro- tunda est figura, quemadmodum et cœlum, cur non eodem uterque modo movetur, aut, quemadmodum sol, per adversam partium obsistentiam ? Sin nihil præter naturam est in iis, quæ sunt æterna: quomodo non præter naturam est, ut quem motum aliquis habet secundum naturain, eo non per se moveatur, sed per aliud? Moventur enim sol et astra non per se, sed per sphæras quibus sunt illigata. Sicut genita secundum rationem sunt id quod facta sunt, ita et ingenita secundum rationem sunt id quod sunt ; posteriora ergo ratione ingenita. Quod si̟ id fieri non potest, nequaquam ergo secundum rationem sunt ingenita. Si autem non sunt secun- dum rationem, quomodo unumquodque eorum uti- liter est id quod est, et habet id quod habet, et fa- cit id quod facit? Quæ enim utiliter exsistunt, ra- tionis et providentiæ sunt opera. Si genitis rebus adjunctum est, ut ex ratione sint et materia; non ergo ex ratione et materia sunt ingenita. Quomodo ergo ingenita cœlum, et quæ in eo omnia, et ex ratione et materia? Si, ut dixit Aristoteles, in iis, quæ æterna sunt, nihil frustra est, neque præter naturam : quomodo ab iis, quæ dixit de solis motu, utrumque evenit soli, et id quod frustra est et quod præter naturam ? Nam si sul moventi illum sphaera non alligatus eodem secundum naturam moveretur D motu, quo nunc movetur, quomodo non frustra illiga- tus est sphæræ? Quod si non hoc secundum naturam moveretur, sed alio aut quantitate aut qualitate di- verso: quomodo non præter naturam nunc movetur? • Orbes quidem moventur, stellæ autem quietæ sunt, orbibusque devincta feruntur. » Si natura in orbibus stellæ quiescunt, frustra orbibus sunt devinctæ. Sin præter naturam quie- scunt, nempe per vim quiescunt. At in rebus æter- nis nihil vel frustra est, vel praeter naturam. Itaque Aristoteles rationem niotus siderum non invenit. * Leg. B c • 56. Ex eodem libro, ibid., c. 8, Ρ. 289. 56. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου.

κινήσεως, οὐθὲν ἂν ἦν τῶν περὶ τὸν δεῦρο τόπον ὁμοίως ἔχον. » Ο ψυχε. Πῶς οὖν ἀΐδια καὶ ἀγένητα τὰ κατὰ τὴν πρόνοιας τῆς φύσεως τὸ εἶναι τοιάδε, καὶ τὸ κινεῖσθαι τοιῶστε εἰληφότα; Τὰ γὰρ κατὰ πρόνοιαν δεύτερα τῆς προσ νοίας· καὶ τὰ ἀΐδια οὐδενός ἐστι δεύτερα. Εἰ τὸ μέλο λον ἔσεσθαι πρὸ τοῦ εἶναι οὐκ ἦν, πῶς ἐνδέχεται περί τοῦ οὐρανοῦ, καὶ τῶν ἄστρων, καὶ τῆς αὐτῶν κινή- σεως ἀμφότερα εἶναι ἀληθῆ, τὸ μέλλον ἔσεσθαι καὶ τὸ ἀίδια καὶ ἀγένητα αὐτὰ εἶναι; Τὸ γὰρ μέλλον οὕτω ἐστὶ, καὶ τὸ ἀἰδιόν τε καὶ ἀγένητον πάντοτε ἔνεστιν. Εἰ ἕνεκα τοῦ τὰ περὶ τὸν δεῦρο τόπον ὡς ἔσχεν ὁμοίως ἔχειν, τὸν εἰρημένον τρόπον τῆς κινή σεως τοῦ οὐρανοῦ ἡ φύσις προενόησεν εἶναι· πῶς ἀἰδιά τε καὶ ἀγένητα ταῦτα, ὁ ἕνεκεν τῶν γενητών ἐστιν ὡς ἐστιν, καὶ κινεῖται ὡς κινεῖται ; • Ἐπειδὴ γὰρ δέδεικται, ὅτι οὐ πεφύκασι (60) κι- νεῖσθαι δι' αὐτῶν, ἡ δὲ φύσις οὐδὲν ἀλόγως οὐδὲ μάτην ποιεῖ· δηλονότι καὶ σχῆμα τοσοῦτον ἀποδέ δωκε (61) τοῖς ἀκινήτοις ὁ ἥκιστά έστι κινητικόν. Ηκιστα δὲ · κινητικὸν ἡ σφαίρα διὰ τὸ μηδὲν ἔχειν ὄργανον πρὸς τὴν κίνησιν. Ὥστε δηλονότι σφαιροει- δῆ ἂν εἴη τὸν ὄγκον. » Εἰ ἡ φύσις δέδωκε τοῖς ἀεὶ κινητοῖς τὸ σφαιρικὸν σχῆμα ἐπιτήδειον πρὸς τὴν εὐκινησίαν, πῶς οὐκ ἔστι τὰ ἄστρα μάτην εἰληφότα σχῆμα τοιοῦτον, ἐν- δεδεμένα τοῖς κύκλοις, καὶ τὴν κατὰ φύσιν αὐτῶν μὴ δυνάμενα ἐκτελεῖν κίνησιν; Εἰ οὐ πεφύκασι τὰ ἄστρα δι' αὑτῶν κινεῖσθαι, οὐκ ἄρα ἔχουσι κατὰ φύ σιν τὴν ἀΐδιον κίνησιν. Πῶς οὖν εἰσιν ἐκ τοῦ αὐτοῦ στοιχείου ἐξ οὗ καὶ ὁ οὐρανὸς, τοῦ μήτε βαρύτητα ἔχοντος μήτε κουφότητα ; Εἰ ὁ μὲν οὐρανὸς (62), διὰ τὸ εἶναι αὐτὸν ἐκ τοιούτου στοιχείου καὶ διὰ τὸ σφαιρικὸν ἔχειν τὸ σχῆμα, πέφυκε περὶ τὸ μέσον κινεῖσθαι ἀεὶ δι᾽ ἑαυτοῦ· τὰ δὲ ἄστρα, ἐκ τοῦ αὐτοῦ ὄντα στοιχείου, καὶ τὸ αὐτὸ ἔχοντα σχῆμα, οὐ πεφύ κασι κινεῖσθαι δι' ἑαυτῶν· μάτην, ὡς ἔοικε, δέδωκεν αὐτοῖς ἡ φύσις οὐσίαν τε καὶ σχῆμα πρὸς τὴν ἀεὶ κίνησιν ἐπιτήδειον, εἰ στάσιν ἔχουσιν ἀκίνητον. Τὸ οὐσίαν ἔχειν καὶ σχῆμα ἀεικίνητον τὰ ἄστρα, καὶ στά σιν ἀκίνητον, πῶς οὐκ ἔστι δεῖγμα τῆς ἀλόγου τε καὶ ματαίας ποιήσεως τῆς παρὰ τὴν φύσιν πεποιηκνίας ἠρεμεῖν τὰ ἄστρα; Εἰ τῶν ἀγενήτων τε καὶ ἀϊδίων αἱ οὐσίαι πάσης ποιήσεως τῆς τε κατὰ τὸν λόγον καὶ τῆς παρὰ τὸν λόγον ἀνώτεραί εἰσι, πῶς, εἰ ἀγένητες ὁ οὐρανὸς καὶ τὰ ἄστρα, κατὰ πρόνοιαν της φύσεως τῆς μηθὲν ἀλόγως μήτε ματαίως ποιούσης εἰσὶν ὁ εἰσι, καὶ ἔχουσιν & ἔχουσιν; Εἰ οὐκ ἐχρῆν κινεῖσθαι τὰ ἄστρα, διὰ τί ὅλως κινοῦνται δι᾿ ἑτέρων; Εἰ δὲ ἐχρῆν κινεῖσθαι, διὰ τί μὴ δι᾿ ἑαυτῶν κινοῦνται. ἀλλὰ δι' ετέρων, δυναμένης της φύσεως ποιεῖν αὐτά κινεῖσθαι δι' ἑαυτῶν τὴν κίνησιν ἣν νῦν κινοῦνται δι' προς τὴν ἀεικίνησιν. APPENDIX. - PARS I.S. JUSTINI OPERA SPURIA. nihil ex iis, quæ sunt, similiter se habiturum circa A hunc locum. Quomodo ergo æterna et ingenita, quæ ut ejus- modi sint, et ejusmodi motu cieantur, naturæ pro- videntia acceperunt? Nam quæ secundum provi- dentiam sunt, posteriora sunt providentia, æterna autem nullo posteriora. Si id quod futurum fuit, antequam esset non erat: quomodo fieri potest, ut de cœlo et stellis, et motu earum utrumque verum sit, futura scilicet fuisse et æterna ac ingenita esse? Futurum enim, nondum est; æternum et ingenitum, seinper est. Si ut ea quæ circum hunc locum sunt, ita se haberent ut se habent, talem natura, qualem diximus, cæli motum providit: quomodo æterna hæc et ingenita, quæ propter genita sunt ut sunt, et moventur ut moventur? • Quandoquidem demonstratum est, non ita na- tura comparatas esse stellas ut per seipsas mo- veantur, natura autem nihil præter rationem neque frustra facit; nimirum et formam eam rebus im- mobilibus attribuit, quæ minime sit ad movendum apla: minime vero ad movendum accommodatus globus, eo quod instrumentum nullum ad motum habeat. Idcirco videlicet globosa est moles stel- larum. B Si natura, eis quæ continue moventur, figuram rotundam ad motus facilitatem appositam de- dit : quomodo stellæ non incassum ejusmodi rece- perunt figuranr, quæ orbibus devinctæ sunt, et na- turalem cursum suum perficere non possunt? Si stellæ non ita comparatæ sunt ut per seipsas mo- veantur, non ergo natura alernum babent motum ? Quomodo ergo ex eodem sunt elemento, ex quo et cœlum, quod neque gravitatem habet neque levita- tem? Si cœlum quidem, eo quod ex ejusmodi con- stet elemento, et quod rotundam habeat speciem, ita natura comparatum est ut continenter circum medium per seipsum moveatur; stellæ autem, quæ ex eodem sunt elemento eamdemque habent figu- ram, non ita comparatæ natura sunt ut per seipsas noveantur: frustra igitur, ut videtur, natura eis et substantiam et figuram tribuit ad continuum mo- tum appositam, si stabilitatem habent immobilem. Quod stellæ et substantiam et figuram habent sem- D per mobilem, stabilitatemque immobilem, quomodo id non est alienæ a ratione creationis et frustra- neæ indicium, quæ præter naturam fecit ut stella quiescerent? Si ingenitorum et æternorum substan- tiæ supra omnem sive rationi consentaneam, sive a ratione alienam creationem sunt, quomodo, si in- genitum ccelumn el astra, naturæ, quæ nihil præ- ter rationem aut frustra facit, providentia sunt id quod sunt et babent id quod habent? Si stellas. oportuit non moveri, cur omnino per alia moven- deest in editis nostris et mss. ex Aristotelis textu mutuatus est Sylburgius. Infra melius legeretur 60. Ex eodem libro, ibid., c. 11, p. 291. (60) Περύκασι. Reg. 1 hoc loco et infra πέ (61) 'Αποδέδωκε. Aristot. ἀπέδωκε, (62) Εἰ ὁ μὲν οὐρανός. Conjunctionem ei, quæ 60. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου.

ἑτέρων, τῆς ἐν εὐκινητοτάτῃ αὐτῶν οὐσίᾳ πεποιη- κυίας αὐτὰ ἀκίνητα καθ' αὐτά; Εἰ ἐν τοῖς ἀϊδίοις ού δὲν παρὰ φύσιν, παρὰ φύσιν δὲ τὸ οὐσίαν μὲν καὶ σχῆμα ἔχειν ἀεικίνητον, στάσιν δὲ ἀκίνητον· ἄρα οὐκ ἀΐδια τὰ ἐν οἷς τὸ παρὰ φύσιν, ἢ ψευδὲς τὸ ἐν τοῖς ἀϊδίοις οὐδὲν παρὰ φύσιν. Εἰ οὐδὲν τῶν ἀγενήτων, οὔτε ὁ ἔχει οὔτε ὁ μὴ ἔχει, κατὰ πρόνοιάν τινος ἔχει ἢ οὐκ ἔχει· πῶς, εἰ ἀγένητος ὁ οὐρανὸς καὶ τὰ ἄστρα, κατὰ πρόνοιαν τῆς φύσεως ὄργανον μὲν οὐκ Έχει κινήσεως, σχῆμα δὲ ἔχει σφαιρικὸν ἀντὶ τοῦ ὀργάνου, πρὸς τὴν συνεχή κίνησιν ἐπιτηδειότερον όν τῶν πορευτικῶν ὀργάνων ; Ἡ μὲν πρώτη, μία οὖσα (63), πολλὰ κινεῖ τῶν σωμάτων θείων· αἱ δὲ, πολλαὶ οὖσαι, ἓν μόνον ἑκά- στη. Τῶν γὰρ πλανωμένων ἐν ὁτιοῦν πλείους φέρε ται φοράς. Ταύτῃ τε οὖν ἀνισάζει ἡ φύσις, καὶ ποιεῖ τινα τάξιν, τῇ μὲν μιᾷ φορᾷ πολλὰ ἀποδιδοῦσα σώμα- τα, τῷ δὲ ἑνὶ σώματι πολλὰς φοράς. Ἐν πολλοῖς γὰρ σφαίραις ή μία (64) σφαίρα ἐνδεδεμένη φέρεται· ἑκάστη δὲ σφαίρα σῶμα τυγχάνει ὅν. Βὶ τῶν ἀγενήτων τε καὶ ἀϊδίων οὐσιῶν ποιητὴς οὐ δεὶς, πῶς ἀϊδιά τε καὶ ἀγένητα ταῦτα, ὧν ἡ φύσις τῆς τάξεως ἐστι ποιητής, τῇ μὲν μιᾷ ἀποδιδοῦσα πολ- λὰ σώματα, τῷ δὲ ἑνὶ σώματι πολλὰς φορὰς, τὰ πλή- θη τῶν τοῦ ἑνὸς σώματος φορῶν ἰσάζουσα τῷ πλή- θει τῶν σωμάτων. Εἰ τὰ ἀγένητα ταῦτα καὶ ἀποίητα, πῶς ἐνδέχεται ἐν τοῖς ἀγενήτοις πεποιημένην εἶναι τάξιν φυσικήν ;" Σφαίρα σφαίρᾳ ἐνδεδεμένη. τὴν αὐ τὴν ἔχουσα οὐσίαν ἦν ἔχει ἡ σφαίρα ᾗ ἐνδέδεται· πῶς οὐ φαίνεται ἀμφοτέρας ἔχουσα τὰς ἀτοπίας ἐν τοῖς ἀἰδίοις μὴ ὑπαρχούσας, τὸ μάτην ἔχειν τὴν κινητὴν οὐσίαν καθ᾽ ἣν οὐ κινεῖται, καὶ τὸ παρὰ φύσιν κινεζ σθαι κατὰ συμβεβηκός ; Τῶν φύσει γενομένων τὰ μὲν εἰσιν οὐσίαι, τὰ δὲ ἔργα καὶ πάθη τούτων. Λέγω δὲ οὐσίας μὲν τά τε ἁπλᾶ (65) σώματα, οἷον πῦρ, καὶ γῆν, καὶ τὰ σύ- στοιχα τούτοις, καὶ ἐκ τούτων, οἷον τόν τε σύνολον οὐρανὸν, καὶ τὰ μόρια τούτου, καὶ πάλιν τά τε ζῶα, καὶ τὰ φυτὰ, καὶ τὰ μόρια τούτων. » Ο εἰρηκὼς τὸν οὐρανὸν εἶναι ἐξ ἁπλοῦ τινος στοι χείου ἑτέρου όντος παρὰ τὰ ἐνταῦθα στοιχεῖα, καὶ ὅτι οὐκ ἐνδέχεται οὐρανὸν ἄλλον γενέσθαι διὰ τὸ τοῦ- τον πᾶσαν περιειληφέναι τὴν ὕλην· πῶς νῦν λέγει ἐκ τῶν αὐτῶν εἶναι στοιχείων τὸν οὐρανὸν, ἐξ ὧν καὶ τὰ ζῶα καὶ τὰ φυτά; Αλλ' εἰ μὲν ἄλλον οὐρανὸν λέ- γει ἐξ ἄλλων στοιχείων γενέσθαι, πῶς οὐ ψεύδεται λέγων, Οὐκ ἐνδέχεται ἄλλον οὐρανὸν εἶναι πλὴν ἑνός; πιος οὐσίαι, ἕκαστον γὰρ τῶν. oἷον τόν τε σύνολον, πάλιν τε ζωα. CONFUTATIO QUORUMDAM ARISTOTELIS DOGMATUM. A tur? Sin moveri oportuit, cur non per seipsas unu- ventur, sed per alia; cum natura, quæ in substan- tia earum ad movendum aptissima. ut per se immo- biles sint, fecit, facere potuerit, ut per seipsas en moverentur motu, quo nunc per alia moventur? Si in rebus æternis nibil præter naturam est; præter naturam autem est, substantiam quidem habere et formam perpetuo mobilem, stabilitatem vero immo - bilem non ergo æterna in quibus est præter natu- ram aliquid : aut illud falsum est, in rebus æternis nihil esse præter naturam. Si nihil ingenitum pro- videntia alicujus habet vel non habet, id quod ha- bet vel non habet: quomodo, si ingenitum cœlum et stellæ, providentia naturæ instrumentum quidem molus non habent, formam autem globosam habent pro instrumento, quæ ad motum continuum aptior, quam apposita ad procedendum instrumenta ? B « C • D et et Scripsit Sylbur gius, ut est apud Aristotelem. • Prima quidem, cum una sit, multa movet divi- na corpora; istæ vero, cum plures sint, unum tan- Lum modo singulæ. Errantium enim quælibet plu- ribus agitur motibus. Sic igitur adæquat natura et ordinem quemdam instituit, uni quidem motioni plura attribuens corpora, et uni corpori plures motiones. Pluribus enim sphæris una sphæra al- ligata fertur. Unaquæque autem sphæra corpus est. > Si ingenitarum et æternarum substantiarum nul- lus conditor, quomodo æterna hæc et ingenita, quo ruin natura ordinis est opifex, uni quidem motion plura attribuens corpora, et uni corpori plures w.otiones, numerum unius corporis motio num adæquans numero corporum? Si ingenita hæc et infecta, quomodo potest in rebus ingenitis insti- tutus esse ordo naturalis? Sphæra sphæræ alligata, eamden habens substantiam ac sphæra, cui illiga- ta est, quomodo non videtur duplicem habere ab- surditatem, in rebus æternis non occurrenter, et quod frustra mobilem habeat substantiam, secun- dun quam non movetur, et quod præter naturam per accidens moveatur? p. 298. ‹ Eorum quæ natura esse dicuntur, alia sunt substantiæ, alia opera et operationes earum. Sub- stantias dico corpora simplicia, ut ignem et terral, et quæ cum his sunt ejusdem seriei elementa, et quæcunque ex iis orta sunt, ut totum coelum. et partes ejus, item animantes et plantas, et harum partes. » Qui dixit cœlum esse e simplici quodam elemen- to a terrenis elementis diverso, nec posse aliud fieri, quia istud universam circumplexum materiam: quomodo nunc dicit, coelum ex eisdem esse ele- mentis, ex quibus animantia et plantæ? Sed si aliud coelum dicit, ex aliis elementis factum: quo- modo non mentitur, dum ait non posse aliud cœlum esse præter unum? Sin autem idem cœlum dicit, burgius ex Aristol., et paulo post ante et conjunctionem ante et voculam aute 61. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 62. Ἐκ τοῦ τρίτου λόγου Περὶ οὐρανοῦ. (63) Οὖσα. Codices mss. et R. Stephanus ουσία (64) Η μία. Aristot. ἡ τελευταία. 61. Ex eodem libro, ibid., c. 12, p. 292 seq. 62. Ex libro tertio de cœlo, lib. 11, c. 1, (65) Τά τε ἁπλᾶ. Secundam voculam addidit Syl-

Α εἰ δὲ τὸν αὐτὸν λέγει οὐρανὸν, ποτὲ μὲν ἐξ ἄλλου θειοτέρου στοιχείου παρὰ τὰ ἐνταῦθα, ποτὲ δὲ ἐκ τῶν αὐτῶν στοιχείων· πῶς οὐκ ἔστι θατέρως ψευδόμενος; • Περὶ μὲν οὖν τοῦ πρώτου τῶν στοιχείων είρη- ται, καὶ ποῖόν τι τὴν φύσιν, καὶ ὅτι ἄφθαρτον καὶ ἀγένητον. » Εἰ στοιχεῖόν ἐστι τὸ ἐξ οὗ γίγνεται τὸ γιγνόμενον ενυπάρχον αὐτῷ, πῶς ἐνδέχεται τὸ αὐτὸ καὶ στοι χεῖον εἶναι καὶ ἀγένητον; Εἰ πρῶτον τὸ στοιχεῖον. καὶ ὕστερον τὸ ἐκ τοῦ στοιχείου, πῶς ἀγένητον τὸ στοιχεῖον ἐξ οὗ ὁ οὐρανὸς, καὶ συναγένητος αὐτῷ ὁ οὐρανός; Εἰ διὰ τοῦτο ἀγένητον τὸ στοιχεῖον, ὅτι οὐκ ἐκ στοιχείου, πῶς ἀγένητος ὁ οὐρανὸς ὁ ὢν ἐκ στοι- χείου ; • Αΐδια μὲν οὖν εἶναι ἀδύνατον· ὁρῶμεν γὰρ καὶ πῦρ, καὶ ὕδωρ, καὶ ἕκαστον τῶν ἁπλῶν σωμάτων διαλυόμενον, ὥστ᾽ ἀνάγκη γενητὰ καὶ φθαρτὰ εἶναι τὰ στοιχεῖα τῶν σωμάτων. » Εἰ στοιχεῖον τῶν σωμάτων ἐστὶ καὶ ἡ γῆ, πῶς τὴν μὲν γῆν συναϊδιόν τε καὶ συναγένητον εἴρηκας τῷ οὐρανῷ, τὰ δὲ ἄλλα στοιχεῖα γενητὰ καὶ φθαρτά; • Τῶν στοιχείων ἡ γένεσις ἐξ ἀλλήλων. » Πῶς γίνεται ἐξ ἀλλήλων τὰ στοιχεῖα πρῶτον μὴ γινομένων κατὰ τὴν γένεσιν τὴν ἐξ ἀλλήλων; Ταύ την γὰρ τὴν γένεσιν ἀνάγκη προηγεῖσθαι ἐκείνης τῆς γενέσεως. Οντων γὰρ αὐτῶν, μεταβάλλεται εἰς ἄλλη λα, καὶ γίνονται ἐξ ἀλλήλων. ἐὰν μαστιγω θεὶς ἀποκεφαλισθῇς, • APPENDIX. - PARS II. nunc quidem ex alio diviniore his terrenis elemen- to, nunc autem ex iisdem : quomodo non in alteru- tro mentitur? • De primo igitur elemento dictum est, et qua- le sit natura, et incorruptibile ac ingenitum esse. > Si elementum est id ex quo gignitur quod in eo exsistens gignitur: quomodo potest idem esse et ele- mentum et ingenitum? Si prius elementum, et po- sterius id quod ex elemento: quomodo elementum, ex quo column, ingenitum est, et cum eo ccium in- genitum? Si ideo ingenitum elementum, quia non est ex elemento, quomodo ingenitum cœlum quod est ex elemento? • Aterna igitur esse elementa non possunt. Vi- demus namque et ignem, et aquam, et unum quod- que corporum simplicium dissolvi. Quare necesse est genita esse et corruptioni obnoxia elementa cor- porum. > Si ex corporum clementis unum quoque est terra : quomodo terram quidem coæternam et coingenitam coelo dixisti, alia vero elementa genita et corruptio- In obnoxia? • Elementa alia ex aliis generantur. › Quomodo generantur alia ex aliis elementa, cum prima eorum generatio non sit ex se invicem? Hanc enim generationem necesse est illi præire. Nam cum sint, mutantur alia in aliud, et alia ex aliis fiunt. P C ADMONITIO IN PARTEM II APPENDICIS. Primum hujus secunda partis locum actis martyrii S. Justini deferendum esse duxi, cum neque hoc egre- ğım monumentum in hac editione desiderari vellem, et quæ Justinus a præfecto urbis interrogatus constan- ter respondit, ea convenienter præmitti possint pluribus S. martyris præclare dictis, quæ fragmenta sunt operum deperditorum. Hæc acta non nunc primum Græce prodeunt, sed tamen accurate eruditi sodalis manu, aomini Petri Ma- loēt Congregationis nostræ in Curia Romana olim procuratoris, e codice Vaticano fuere descripta. No- mentum sane eo pretiosius, quod Actis S. Justini, quæ Latine vulgata sunt, nonnulla insunt errata, quæ Græcorum ope emendantur. Ut unum aliquod exemplum afferam, pro eo, quod Græce legitur, si verberibus casus capite plectaris, Latine habemus, « si a capite per totum corpus flagellis casus fueris. His adde præfecti dicta in Græcis, ita ut ex illius ore prolata sunt, accurate referri, in Latinis autem liberius. Quod spectat ad fragmenta operum deperditorum, illud quod agmen agit atque ex S. Justino de resurre- clione excerptum dicitur, cum tota pene sit pertractatio potius quam fragmentum, inquirendi curam injicit ac dijudicandi notas suppeditat, utrum Justino necne tribuendum sit. Eruditus Grabius, qui primus hoc insigne fragmentum Spicileg., tom. 11. Græce edidit, cum Latine tantum inter Parallela S. Joannis Damasceni, interprete Billio, exstaret, non videtur dubitare, quin germanissimus S. Justini fetus sit; neque illi hac in re doctissimus operum S. Joannis Damasceni editor Michael Lequien refragatus est. Illud profecto certum et exploratum est, multa Justinum de resurrectione 'disseruisse, in li- bris præsertim, quos contra Marcionem et alios resurrectionis obtrectatores scripsit. Horum ex aliquo peti- tum procul dubio testimonium, quod a S. Methodio citatum infra apponemus. At Justini nullum prorsus li- brum antiqui memorant, qui data opera de resurrectione scriptus fuerit. Sed tamen suspicari liceret fragmen- tum, quod inter Parallela asservatur, ex libris S. Justini contra hæreses depromptum esse, si vere fragmentum esset ac non potius totum opusculum. At ita suis partibus absolutum est, utnec exordium desit, nec conclusio. Semel tantum et iterum hæc legimus, ‹ et post pauca; quibus verbis monemur pauca admodum ſuisse omissa. Non potest ergo S. martyr eorum, quæ in Parallelis ipsi tribuuntur, existimari parens, nisi opας aliquod de resurrectione composuerit; quod quidem silent omnes antiqui. Præterea huic scripto, quod sub Justini nomine jactatur, nonnulla insunt, quæ nec doctrinam nec æla- tem Justini redoleant. Opusculi auctor n. 7. . Carnem a Deo ad ipsius imaginem formatam fuisse censet ; quod quidem etsi commodo sensu accipi potest, ac de humana forma imaginem quamdam divini domi- 65. Ex eodem libro, ibid., c. 1, p. 298. 64. Ex eodem libro, ibid., c. 6, Ρ. 304 seq. 65. Ex eodem libro, ibid., c. 6 extrem. 63. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 64. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. 65. Εκ τοῦ αὐτοῦ λόγου.

1565 ACTA MARTYRII S. JUSTINI. 1560 natus præferente intelligi, Justino tamen attribui non potest, qui hanc divinæ imaginis notionem omnino re- jicit, Cohort. n. 34. Non magis cum doctrina Justini quadrat quod hæreticorum sententia, dicentium n. 8. ‹ Anima est incor- rupta, utpote pars Dei et spiraculum ejus, si minus vere et ex animo probatur, saltem incastigata dimittitur, nedum eo confutetur studio, quo confutaturum fuisse Justinum fatebitur quisquis illius de anima doctrinam ex primordiis dialogi cum Tryphone perspexerit. Quo tempore compositum fuit opusculum, hæreses, quæ Christo carnem nostræ similem denegarunt, vi- dentur pene exaruisse, ut patet ex his verbis n. 2. Sunt autem nonnulli, qui et ipsum Jesum dicunt spiri- tualem tantum advenisse, non item in carne, sed speciem carnis exhibuisse. Id profecto tum demum dici poluit, cum ejusmodi hæreses obsoletæ et ad paucos redactæ fuerunt. At Justini sæculo Marcion Ponticus in omni hominum genere hunc errorem plurimus inusserat, ut testatur Justinus, Apol. 1, n. 26, ac multæ aliæ sectæ eamdem impietatem præ se ferebant. 585 Si mihi detur conjiciendi venia, libenter hoc opus tribuam auctori expositionis fidei, quam in prime Appendicis parte edidimus. Non improbabile est plura ejusdem hominis scripta sub Justini nomine prodiisse. In utroque opere eumdem stylum, eosdemque animi vividos impetus animadvertere mihi videor. Sæpe declarat auctor Expositionis fidei, se Ecclesiæ filiis hoc opus elaborasse: sic etiam auctor opusculi de Resurrect. • veniam ab Ecclesiæ filiis exposcit, si etiam rationibus, quæ extraneæ videntur et mundanæ, › utitur, n. 5. Ipsa etiam utriusque scripli ælas mirifice congruit. Quæ enim ex opusculo de Resurrect. protuli, ut a sœ- culo secundo amandetur, iisdem uti possum ut a quinto non removeatur, quæ quidem certissima est ætas Expositionis fidei. Nefariæ enim hæreses, quæ secundo sæculo vigebant, quinto exaruerant magna ex parte. Ut Justino deferretur hujus operis honor, duo videntur adjuvisse : primum quod præclarissima continet resurrectionis argumenta; deinde quod nonnulla e Justino imitatione expressa, illa in primis resurrectionic argumenta, quæ ex hominis in utero formatione et Christi ad sanandam carnem miraculis ducuntur. Forte etiam ex iisdem hausta fontibus, quo Irenæi et Tertulliani testimoniis similia sunt ; uterque enim ex Justino plurima transtulit in suas elucubrationes. De brevioribus fragmentis, quæ opusculum de Resurrectione sequuntur, non disseram hoc loco, salius exi- stimans in Notis observare, si quid occurrat de quo monendus Lector videatur. APPENDICIS PARS II Acta martyrii S. Justini complectens, necnon fragmenta operum deperditorum tum ipsius Justini, tum etiam Tatiani et Theophili Antiocheni. - ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΜΑΡΤΥΡΩΝ ΙΟΥΣΤΙΝΟΥ ΧΑΡΙΤΩΝΟΣ, ΧΑΡΙΤΟΥΣ, ΠΑΙΩΝΟΣ ΚΑΙ ΛΙΒΕΡΙΑΝΟΥ ΜΑΡΤΥΡΗΣΑΝΤΩΝ ΕΝ ΡΩΜΗ. MARTYRIUM SANCTORUM MARTYRUM JUSTINI CHARITONIS, CHARITUS, PEONIS ET LIBERIANI QUI PASSI SUNT ROMÆ. δωλολατρείας προστάγματα ἀσεβῆ κατὰ τῶν εὐσεβούν των Χριστιανῶν κατὰ πόλιν καὶ χώραν ἐξετίθετο, ὥστε αὐτοὺς ἀναγκάζεσθαι σπένδειν τοῖς ματαίοις εἰδώλοις· συλληφθέντες οὖν οἱ ἅγιοι ἄνδρες εἰσή- χθησαν πρὸς τὸν τῆς Ρώμης ἔπαρχον ὀνόματι Ρου- vel ita vertendum: Tempore impiorum idololatriæ pugnatores impia contra pietatem ac religionem servantes Christianos per singulas urbes ac regiones edicta proposuerunt, ut quicunque Christiani de- prehensi essent, idolis sacrificare cogerentur : comprehensi Justinus et qui cum illo erant, ad- defensorum. Videntur acta sic incepisse ulangOv TEC of you. Quæ præcedunt superaddita sunt. 1. Ἐν τῷ καιρῷ (66) τῶν ἀνόμων ὑπερμάχων τῆς εἰ- Α I. Quo tempore nefarii superstitionis idolorum re- (66) Εν τῷ καιρῷ. Vel legendum ἐν ᾧ καιρῷ,

κὸς ὁ ἔπαρχος εἶπε πρὸς Ἰουστῖνον· Πρῶτον πεί- σθητι (67) τοῖς θεοῖς, καὶ ὑπάκουσον τοῖς βασι λεῦσιν. Ἰουστῖνος εἶπεν· Αμεμπτον καὶ ἀκατά- γνωστον τὸ πείθεσθαι τοῖς προσταχθεῖσιν ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ρουστι κὸς ἔπαρχος εἶπε· Ποίους λόγους μεταχειρίζεις; Ἰουστίνος εἶπε· Πάντας μεν λόγους επειράθην μαθεῖν· συνεθέμην δὲ τοῖς ἀληθέσι λόγοις, τοῖς τῶν Χριστιανῶν, κἂν μὴ ἀρέσκωσι τοῖς ψευδο- δόξεις. Ῥουστικὸς ἔπαρχος εἶπεν· Ἐκεῖνοί σε ἀρέσκουσιν οἱ λόγοι, πανάθλιε; Ἰουστῖνος εἴ- πε· Ναί, ἐπειδὴ μετὰ δόγματος ὀρθοῦ ἔπεμαι αυτούς (68). Ρουστικὸς ἔπαρχος εἶπε· Ποῖόν ἐστι δόγμα; Ἰουστίνος εἶπεν· Ὅπερ εὐσεβοῦμεν εἰς τὸν τῶν Χριστιανῶν Θεὸν, ὃν ἡγούμεθα ένα του τον ἐξ ἀρχῆς ποιητὴν καὶ δημιουργὸν τῆς πάσης κτίσεως, ὁρατῆς τε καὶ ἀοράτου· καὶ Κύριον τη σοῦν Χριστὸν, Παῖδα Θεοῦ, ὃς καὶ προκεκήρυκται ὑπὸ τῶν προφητών μέλλων παραγίνεσθαι τῷ γέ νει τῶν ἀνθρώπων σωτηρίας κῆρυξ καὶ διδάσκα λος καλών μαθητών. Καγω, ἄνθρωπος ὤν, μικρά νομίζω λέγειν πρὸς τὴν αὐτοῦ (69) ἄπειρον θεό- τητα, προφητικήν τινα δύναμιν ὁμολογών. Ἐπὶ (70) προκεκήρυκται περὶ τούτου, δν ἔφην νῦν Θεοῦ Υἱὸν ὄντα. Ἴσημι γὰρ, ὅτι ἄνωθεν προ- εἶπον οἱ προφῆται περὶ τῆς τούτου παρουσίας - νομένης ἐν ἀνθρώποις. Η στικόν. Ον εισαχθέντων πρὸ τοῦ βήματος, Ρουστι ΙΙ. Ρουστικὸς ἔπαρχος εἶπε· Που συνέρχεσθε, Ἰουστῖνος εἶπεν· Ἔνθα ἑκάστῳ προαίρεσις καὶ δύναμίς ἐστι (71). Πάντως γὰρ νομίζεις ἐπὶ τὸ αὐτὸ συνέρχεσθαι ἡμᾶς πάντας ; Οὐχ οὕτως δέ· διότι ὁ Θεὸς τῶν Χριστιανῶν τόπῳ οὐ περιγράφε ται, ἀλλὰ, ἀόρατος ὤν, τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν πληροῖ, καὶ πανταχοῦ ὑπὸ τῶν πιστῶν προσκυ νεῖται καὶ δοξάζεται. Ρουστικὸς ἔπαρχος εἶπεν· Εἰπὲ ποῦ συνέρχεσθε, ἡ εἰς ποῖον τόπον ἀθροί- ζεις τοὺς μαθητάς σου; Ἰουστῖνος εἶπεν· Ἐγὼ ἐπάνω μένω τινὸς Μαρτίνου τοῦ Τιμιοτίνου βα- λανείου, καὶ παρὰ πάντα τὸν χρόνον τοῦτον· (ἐπεδήμησα δὲ τῇ 'Ρωμαίων πόλει τοῦτο δεύτε ρον) καὶ οὐ γινώσκω (72) ἄλλην τινὰ συνέλευσιν εἰ μὴ τὴν ἐκείνου. Καὶ εἴ τις έβούλετο ἀφικεῖσθαι παρ' ἐμοὶ, ἐκοινώνουν αὐτῷ τῶν τῆς ἀληθείας λό γων. 'Ρουστικὸς εἶπεν· Οὐκοῦν λοιπὸν Χριστιανός εἶ; Ἰουστίνος εἶπεν· Ναι, Χριστιανός είμι. ΙΙΙ. Ρουστικὸς ἔπαρχος τῷ Χαρίτωνι εἶπεν· Ετι αὐτοῖς. τῶν τιμωτίνων APPENDIX. PARS II. - ducti sunt ad Romæ præsidem, Rusticum nomine. Quibus ante tribunal constitutis, Rusticus præses dixit Justino : Age, esto diis ipsis obediens, et impe- ratoris edictis. Illi autem Justinus respondit : Nemo unquam reprehendi aut condemnari poterit, qui Sal- vatoris nostri Jesu Christi præceptis obedierit. Tum Rusticus praefectus : In cujusnam, inquit, eruditio- nis ac disciplinarum genere versaris? Cui Justinus : Omnium disciplinarum genus discere conatus sum, omnemque eruditionem expertus. Postremo vere Christianorum disciplinæ adhæsi, quamvis illa non placeat his, qui falsa opinionis errore ducuntur. Tum Rusticus dixit : Illane, miserrime, eru- ditione delectaris?- Maxime, inquit Justinus, quo- niam recto cum dogmate Christianos ipsos sequor. At præfectus Qualenam est istud dogma? Respondit Justinus: Rectum dogma, quod Christiani homines cum pietate servamus, hoc est, ut Deum unum existi- memus, factorem atque creatorem omnium quæ vi- dentur, quæque corporeis oculis non cernuntur; et Dominum Jesum Christum, Dei Filium confiteamur olim a prophetis prænuntiatum, qui et humani gene- ris judex venturus est, salutis præco et magister iis qui ab illo bene didicerint. Ego quidem, ut homo, imbecillis sum et longe minor, quam ut de infinita il- lius Deitate aliquid magnum dicere possim; prophe- tarum munus hoc esse fateor. Illi enim hujus ipsius, quem Dei Filium esse dixi, in orbem terrarum adven- tum, multis antea sæculis divinitus prædixerunt. B II. Quæsivit præfectus, quem in locum Christiani C convenirent. Cui respondit Justinus, eo unumquem- que convenire quo vellet ac posset. An, inquit, existi- mas omnes nos in eumdem locum convenire solitos ? Minime res ita se habet; quoniam Christianorum Deus loco non circumscribitur; sed cum invisibilis sit, calum et terram implet, atque ubique a fidelibus adoratur, et ejus gloria collaudatur. Tuncpraefectus: Age, inquit, dicas, quem in locum conveniatis, et di- scipulos tuos congreges. Respondit Justinus : Ego prope domum Martini cujusdam, ad Balneum, cogno- mento Timiotinum, hactenus mansi. Veni autem in urbem Romam secundo, neque alium quempiam lo- cum, nisi quem dixi, cognosco. Ac si quis ad me ve- nire voluit, communicavi cum illo veritatis doctrinam. Ergo Christianus es tu ? inquit Rusticus. At Justinus. D Maxime, Christianus ego sum. III. Tunc praefectus dixit Charitoni : An et tu ratoribus obsequere. : Christianos; sed ad Christianorum doctrinam sive disciplinam referendum est, et sic reddendum Quoniam recto cum dogmate ipsam sequor. Sanctus martyr, cujus in refellendis hæreticis nobilitata fuerat opera, sciscitante præfecto quodnam esset illud rectum dogma, quod se profiteri dicebat, sic Adem exponit, ut plerasque illius ætatis hæreses notet, quæ Christum Creatoris Fitium esse et a pro- phetis prænuntiatum negabant. Mox vertendum : Qui prænuntiatus est a Prophetis venturus humuno generi salutis præco. Leg. deitate. non debet sæviente persecutione. cula; et Græca sic verténda: Ego maneo prope do- mum Martini cujusdam ad balneum cognomento Ti- miolinum, ac per totum tempus (veni autem in Roma- norum urbem nunc iterum) nullum alium conventus locum cognosco. Legitur apud Pape brochium. (67) Πρῶτον πείσθητι. Primo diis cr.de et impe- (68) Αυτούς. Latinus interpres id refert ad ipsos (69) Πρὸς τὴν αὐτοῦ. Minuta præ infinita illius (70) Επι. Leg. ἐπεί. (71) Προαίρεσις καὶ δύναμις. Mirum id videri (72) Καὶ οὐ γινώσκω. Delenda videtur prima vo

εἰπέ, Χαρίτων, καὶ σὺ Χριστιανὸς εἶ; Χαρίτων εἶπε· Χριστιανός είμι Θεοῦ κελεύσει (73). Ρουστι κὸς ἔπαρχος πρὸς τὴν Χαριτὼ εἶπε· Σὺ τί λέγεις, Χαριτώ (74); Χαριτὼ εἶπε· Χριστιανός εἰμι τῇ τοῦ Θεοῦ δωρεᾷ. Ρουστικὸς εἶπε τῷ Εὐελπίστῳ· Σὺ δὲ τίς εἶ; Εὐέλπιστος, δοῦλος Καίσαρος (75), ἀπεκρίνατο· Κἀγὼ Χριστιανός είμι ἐλευθερωθεὶς ὑπὸ Χριστοῦ, καὶ τῆς αὐτῆς ἐλπίδος μετέχω χά ριτι Χριστοῦ. Ρουστικὸς ἔπαρχος τῷ Ἱέρακι εἶπε· καὶ σὺ (76) Χριστιανὸς εἶ; Ιέραξ εἶπεν· Ναι, Χριστιανός είμι, τὸν γὰρ αὐτὸν Θεὸν σέβομαι καὶ προσκυνῶ. Ρουστικὸς ἔπαρχος εἶπεν· Ἰουστῖνος ὑμᾶς ἐποίησε Χριστιανούς; Ιέραξ εἶπεν· Ημην Χριστιανὸς, καὶ ἔσομαι. Παίων δὲ ἑστὼς εἶπε· Κά- γὼ Χριστιανός είμι. Ῥουστικὸς ἔπαρχος εἶπε· Τίς ὁ διδάξας σε ; Παίων εἶπεν· Ἀπὸ τῶν γονέων παρ ειλήφαμεν τὴν καλὴν ταύτην όμολογίαν. Εὐέλ πιστος εἶπεν· Ιουστίνου μὲν ἡδέως ἤκουον τῶν λόγων. Παρὰ τῶν γονέων δὲ κἀγὼ παρείληφα Χριστιανὸς εἶναι. Ρουστικὸς ἔπαρχος εἶπε· Που εἰσιν οἱ γονεῖς σου; Εὐέλπιστος εἶπεν· Ἐν τῇ Καππαδοκίᾳ. Ρουστικὸς τῷ Ἱέρακι λέγει· Οἱ σοὶ γονεῖς ποῦ εἰσίν ; ὁ δὲ ἀπεκρίνατο λέγων· Ὁ ἀλη θινὸς ἡμῶν πατήρ ἐστιν ὁ Χριστὸς, καὶ μήτηρ ἡ εἰς αὐτὸν πίστις· οἱ δὲ ἐπίγειοι μου γονεῖς έτε- λεύτησαν. Καὶ ἐγώ, ἀπὸ Ικονίου τῆς Φρυγίας ἀποσπασθεὶς, ἐνθάδε ἐλήλυθα. Ρουστικὸς ἔπαρ χος εἶπε Λιβεριανῷ· Τί καὶ σὺ λέγεις, Χριστιανὸς εἶ; οὐδὲ σὺ εὐσεβεῖς; Λιβεριανὸς εἶπε· Κἀγὼ Χριστιανός είμι· εὐσεβῶ γὰρ καὶ προσκυνῶ τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεόν. γόμενος λόγιος καὶ νομίζων ἀληθινοὺς εἰδέναι λό τους· ἐὰν μαστιγωθεὶς ἀποκεφαλισθῇς (77), πέτ πεισαι ότι μέλλεις ἀναβαίνειν εἰς τὸν οὐρανόν ; Ἰουστῖνος εἶπεν· Ελπίζω ἕξειν αὐτοῦ τὰ δόγμα τα (78), ἐὰν ὑπομείνω ταῦτα. Οἶδα γὰρ πᾶσι τοῖς οὕτω βιώσασι παραμένειν τὸ θεῖον χάρισμα μέ χρι τῆς ἐκπληρώσεως τοῦ παντὸς κόσμου. Ρου- στικὸς ἔπαρχος εἶπε· Σὺ οὖν ὑπονοεῖς ὅτι ἀναβή- σῃ εἰς τοὺς οὐρανοὺς ἀμοιβάς τινας ἀποληψόμε- νος; Ἰουστῖνος εἶπεν· Οὐχ ὑπονοῶ, ἀλλ' ἐπίστα μαι καὶ πεπληροφόρημαι. Ρουστικὸς ἔπαρχος εἶπεν· Τὸ λοιπὸν ἔλθωμεν εἰς τὸ προκείμενον καὶ κατε- πείγον πρᾶγμα. Συνελθόντες οὖν ἐμαθυμαδόν θύσατε τοῖς θεοῖς. Ἰουστῖνος εἶπεν· Οὐδεὶς εὐφρο νῶν (79) ἀπὸ εὐσεβείας ἀσεβείᾳ εἰσπίπτει. Ῥου- δοῦλος Καίσαρος, Τu Εt δόματα, τὸ θεῖον χάρισμα, ACTA MARTYRI S. JUSTINI. A Christianus es ? Cai Chariton : Christianus ego sum, B C D tum: Tu quid dicis, Charito ? Charito dixit : Chri- stiana sum Dei dono. Hæc mulier vocatur Charitina apud Baronium ad an. 165. ris respondit: Ego quoque Christianus sum, liberatus a Christo, ac ejusdem spei particeps sum gratia Christi. Vertit interpres male, ut nobis etiam videtur, quasi hac verba, ad Evel- pisti responsionen pertinerent. EDIT. PATROL. - infra in Græcis actis ipsius præfecti Liberianum in- terrogantis verba referuntur: Quid et tu dicis ? Num - - Deo ipso juvante. Quæsivit Rusticus a Charitana muliere, num et ipsa Christi fidem sequeretur Cui respondit illa, ce quoque, Deo dante, Christinam esse. Tunc Rusticus dixit Evelpisto : vero quis- nam es? Qui respondit : Servus quidem Cæsaris sum ; sed Christianus a Christo ipso libertate dona- tus, el illius beneficio atque gratia, ejusdem spei, cu- jus et isti, quos vides, particeps factus. Pust ha præfectus quaesivit ab Hierace, num et ipse Chri- stianus esset. Cui Hierax dixit: Certe Christianus et ego sum, eumdem enim Deum colo atque adoro. An, inquit præfectus, Christianos vos fecit Justinus ? — Ego, inquit Hierax, et fui, et ero Christianus. Stalis autem et Pæon dixit : Ego quoque sum Christianus. Et quisnam, inquit præfectus, te docuit? Re- spondit ille: A parentibus bonam hanc confessionem accepi. Post hunc Evelpistus dixit: Et ego Justini quidem sermones magna cum voluptate audie- bam; sed a parentibus tamen et ipse Christianus es- se didici. Tunc præfectus: Et ubinam parentes tui sunt ? In Cappadocia, inquit Evelpistus. Quaesi- vit præfectus et ab Hierace, ubinam gentium es sent ejus parentes. Cui respondit Hierax: Verus Pater noster Christus est, et mater fides, qua in ip- sum credimus : terreni vero parentes mei mortui sunt. Cæterum ego ab Iconio Phrygiæ abstractus huc veni. Quæsivit præfectus a Liberiano, quidnam et ipse diceret, num ipse diceret, num et Christianus esset, atque in deos impius. ego, inquit, Christianus sum. Gulo enim et adoro solum Deum verum. - 1V. Tunc praefectus conversus ad Justinum, dixit : Audi tu, qui eloquens esse diceris, et pulas le veram disciplinam tenere: si a capite per totum corpus flu- gellis casus fueris, persuasumne habes, fore ut in culum ascendas? Cui Justinus : Spero, inquit, me habiturum quod habent qui Christi dogmata servare- rint, si hæc ipsa, quæ dicis, perpessus fuero. Scio enim omnibus qui sic vixerint divinam gratiam con- servari, quoad totus mundus consummetur. Ad hæc præfectus Rusticus : Ergo futurum opinaris, ut in calos ascendas, mercedem aliquam recepturus ? Non opinor, inquit Justinus, sed scio, et hoc tam certum habeo, ut nihil dubitem. Rusticus dixit : Ve- niamus deinceps ad id quod propositum est, et nos arget. Convenite simul, el uno eodemque animo diis sacrificate. Ad hæc Justinus : Nemo, inquit, qui Christianus quoque es nec pius? - beribus casus capite plectaris. Mendosus admodum hoc loco interpres. biturum illius dona, locus enitescet, nec necesse erit quidquam supplere. Huic voci, egregie re- spondet quod nox sequitur. sio pluribus aliis martyrum Christo confidentium responsis. Dicebat judici beata Symphorosa : Tu existimas quod possit animus meus aliquo terrore mulari, cum ego desiderem cum viro meo Getulio, quem pro Christi nomine interfecisti, requiescere; Act. 1. Ο έπαρχος λέγει πρὸς Ἰουστῖνον· "Ακουε ὁ λε- (73) Θεοῦ κελεύσει. Dei jussu, sive hortatu. (74) Χαριτώ. Rusticus præfectus dixit ad Chari (75) Δούλος Καίσαρος. Evelpistus servus Casa- (76) Καὶ σύ. Num et tu Christianus es ? Sic etiam (77) Ἐὰν μαστιγωθεὶς ἀποκεφαλισθῇς. Si ve (78) Δόγματα. Si legamus δήματα, spero me ha- (79) Εὐφρονῶν. Similis est hæc Justini respon