Diplomatic text · vision-corrected (sonnet, page-by-page) · Migne scan — scholarios OCR + scan in the Page/Facsimile views — PG column chips mark the printed columns.
Prolegomena
col. 1–2page 1 of 591
PG 101:1§ 1. De Amphilochiorum nomine, origine atque scopo.
1. Photii Amphilochia seu quæstiones Amphilochianæ amplissimum opus constituunt seu thesaurum variarum dissertationum et diatribarum, quæ maxima ex parte varia sacrorum Librorum testimonia illustrant atque exponunt. Summis hoc opus ornarunt laudibus eruditi. Photii ingenium ad quæstiones dissolvendas paratum — inquit Maximus Margunius in epistola ad eruditos Photii Bibliothecæ præmissa — quæcunque eæ sint, quæ contra sacram philosophiam proponuntur, et in divinis Litteris explicandis, ubi penitior quisquam sensus est absconditus, quis in ejus elaborato opere, quod Amphilochia inscribitur, jure meritoque non demiretur (1)? Hanc insignem collectionem Leo Allatius seu opus varium et multiplici eruditione plenum, Theologis ac Scripturæ expositoribus maxime necessarium commendavit (2); nec minora præconia sequens ætas usque ad eminentissimum Maium (3) de hac collectione optime meritum pronuntiavit, licet haud defuerint, qui majore operis parte nondum in lucem producta paulo morosius de ea judicium tulerint (4).
2. Nomen Amphilochiorum vel Amphilochicorum (5) sortitum est hoc opus, non quod ex sancto Amphilochio Iconensi decerptum sit vel ejus textus explanet, ut quidam olim eruditi censuisse videntur, sed quia dedicatum fuit Amphilochio Cyziceno metropolitæ Photio charissimo (6). Id non ex titulo (7) solum patet, sed etiam ex præfatione universæ collectionis præfixa (8) et ex multis quæstionibus specialiter huic episcopo inscriptis (9). Aliæ quidem aliis primitus missæ fuerant; sed deinde in unum corpus collectæ Amphilochio mittebantur, quo nemo frequentius et instantius Photium de diversis quæstionibus consuluerat. Neque difficile est tempus determinare, quo hæc collectio prodierit. Licet enim plures jam antea scriptæ fuerint, tamen major quæstionum pars tempore prioris exsilii composita et in unum corpus redacta fuit, quemadmodum ex
col. 3–4page 2 of 591
PG 101:3iteratis querelis lamentationibusque de persecutionis gravitate et de tribulationum magnitudine manifestum fit (10) et titulus ipse ac præfatio declarant. Porro hoc Photii exsilium ab anno 867 usque ad annum 876 perdurasse constat (11); Amphilochius vero sub priori Photii episcopatu rejecto Antonio Ignatii assecla Cyzicenam sedem nactus est (12), ex qua Photius deinde iterum occupato Constantinopolitano throno eum Nicæam transtulit, ubi paulo post obiit Gregoriumque olim Syracusanum successorem habuit (13). Cum autem idem Gregorius jam in synodo Photiana mense Novembri anni 879 habita tanquam Nicæ antistes compareat (14), Amphilochius jam ante ea tempora e vita migrasse dicendus est. Quoad majorem itaque partem collectio intra annos 868-876 elaborata fuit, quamvis nonnullæ quæstiones et postea adjungi potuerint, cum Photius certum numerum haud statuerit et solum tercentas circiter commemoraverit, quem numerum in deliciis habuisse videtur (15). Quare, ut infra videbimus, varius est in diversis codicibus quæstionum ordo ac numerus. 3. An vero ipse Photius hanc Collectionem dissertationum, quas diversis temporibus elaboraverat, instituerit, ante typis editam ejusdem præfationem dubitari potuit et non defuere, qui cum Wolfio (16) existimarunt, varias Photii epistolas hinc inde fuisse collectas et Amphilochiorum nomine postea insignitas, ideo quod Photio frequens litterarum cum Amphilochio commercium intercederet. Sed edita a Scotto præfatio (17) omne dubium amovit. Perspicue enim Photius ibidem tradit, singula sua ad varia quæsita responsa se iteratis curis tractasse et in unum collegisse (18); neque silentio præterit gravissimas, ut ipse arbitrabatur (19), rationes, quæ ipsum deterrere potuerint ab ejusmodi novo labore, quem tamen nihilo secius amico flagitante suscepit. Harum vero rationum, quæ Photii animum inde repellere visæ sunt, prima in eo fuit, quod jam antea multi sanctorum Patrum eadem quæsita maxima ex parte optime solverint; altera ex eo petita est, quod ipse Photius alibi non pauca ex illis jam sufficienter tractaverit, alia viva voce coram discipulis explicaverit; tertia ex difficultate operis, quam diuturno tempore opus sit ad tantam quæstionum diversarum multitudinem percurrendam (20), nonnisi breve vere tempus idque magnis agitatum curis molestiisque concessum videatur. Addit etiam minoris momenti rationes obstaculo alteri cuivis esse potuisse, quominus novum hunc laborem susciperet, sibi tamen iis omnibus neglectis id maxime cordi fuisse, ut amici postulationibus satisfaceret, neque dictionis elegantiam se curasse, verum potius perspicuitatem et legentium utilitatem. Hinc recte Scottus (21) judicat, Photium multas identidem quæstiones pro re nata amicorum commodo solvisse, deinde cunctas, ne laterent aut disperderentur, in unum collectas fasciculum Amphilochio suo id expetenti transmisisse. 4. Collectio igitur, quam præ manibus habemus, ex variis omnino partibus constat diverso tempore scriptis et sine methodo et ordine eodem fere pacto, quo in celebri ejusdem auctoris Bibliotheca diversi argumenti libri, eorumdem excerpta et de iisdem judicia coacervantur, aggregatis. Hinc pleræque dissertationes formam epistolarum præ se ferunt, quibus ad propositas difficultates theologicas et philosophicas respondetur; responsa sunt ad eruditorum amicorum quæsita variis temporibus data, et quamvis nonnullæ Diatribæ mera excerpta videantur (22) et in aliis interrogantes more antiquo ficti solummodo appareant (23), tamen pleræque veterum scriptionem erotematicam et catecheticam omnino sequuntur, quæ jam dudum ab ecclesiasticis scriptoribus fuerat adhibita. 5. Sane similia plane opera suppeditant nobis Pseudojustini (24) et Pseudoathanasii (25) scripta; nec longe abludunt Eusebii Cæsariensis Quæstiones (26), Hesychii dubiorum Solutiones (27), Basilii Regulæ 313 breviores (28), Dialogi sancto Cæsario ascripti (29), Theodoreti, in Octateuchum Quæstio-
col. 5–6page 3 of 591
PG 101:5nes (30), Augustini et Pseudoaugustini (31)nonnulla scripta, sancti Maximi Interrogationes et solutiones (32), Quæstiones et responsiones Anastasio Sinaitæ communiter adjudicatæ (33). Hæ Anastasii Quæstiones centum quinquaginta quatuor anthologia quædam sunt ex testimoniis S. Scripturæ et Patrum, brevia plerumque responsa cum demonstratione ex revelationis fontibus petita, et Patrum opera ibidem adhibita (34) diligenter sunt indicata. Theodoreto imprimis auctor usus est (35). In hisce operibus multæ quæstiones modo, quod rarius, verbotenus, modo, quod frequentius, quoad sententiam plane conspirant (36). Jamdudum apud Græcos compilationes variæ defectum novorum ingenii fructuum supplebant, sacra Parallela in usu erant, quæ thesin quamlibet theologicam ex Bibliis et Patribus comprobabant, sicut Leontius Byzantius fecisse cognoscitur (37), jam Catenæ Patrum in sacros Libros expositiones collocabant (38), atque exinde amplissima suppetebat materia pro novis semper compilationibus consuendis et vetustioribus aliarum lucubrationum accessione ditandis. Mira Græcorum fecunditate exstincta in colligendis et exornandis antiquitatis thesauris docti viri fere unice occupabantur, bisque ipse Photius, si aliquot ejus scripta, quæ ejus veri fœtus exsistunt, excipias, atque in his opera præsertim polemica (39) annumerandus esse videtur. Sed operæ pretium fuerit, accuratius indagare, an Photii Amphilochia
ex aliis auctoribus expilata, an vero eidem auctori atque parenti tribuenda sint, an demum et quatenus tum proprio ejus ingenio, tum aliorum laboribus simul ascribenda.
§ II. An Photius singularum quæstionum auctor fuerit.
6. Innuit ipse Photius (40) se plura ex antiquioribus Patribus collegisse et uberius excoluisse additus iis, quæ proprio ipse Marte suoque studio composuerat, adeoque tum sua, tum aliena in unum coadunasse. Sæpe allegat Patres, veluti Basilium, Athanasium, Gregorium Nazianzenum, Chrysostomum, vulgatum Dionysium, Maximum, aliosque (41). Verum communiter tunc solummodo eos adducit ubi breviter atque obiter unam alteramve eorum profert vel tangit sententiam. Atenim constat integras fere antiquiorum scriptorum diatribas Photium tecto eorum nomine interdum de verbo ad verbum descripsisse sibique appropriasse. Jam Wolfius probabiliter explanationem in ep. ad Coloss. c. 1, v. 15, e Chrysostomo haustam judicavit; Maius vero indicavit (43) prolixam illam de vitæ termino disputationem, quæ quæstione centesima quadragesima nona continetur, in duobus aliis Vaticanis codicibus Germani patriarchæ fœtum declarari, ex duabus de Bibliorum obscuritate dissertationibus alteram (44) ex Polychronii prologo in Jobum esse desumptam, quæstionem de diversis Scripturarum Veteris Testamenti editionibus (Græcis) (45)
col. 7–8page 4 of 591
Elenchus
PG 101:7Ὅπερ πολλοὺς πολλάκις ἡ ἀπορία τοῦ ἐξ οἰκείας ἐπιγνωσθῆναι σπουδῆς τολμῆσαι συνήλασε, καὶ κλοπῇ τῶν ἀλλοτρίων ὀφρὺν ἀνασπάσαι σοφίας ἠπάτησεν.
Ἠλίθιον τὸ ἐρώτημα· ὁ γὰρ εἰπὼν, Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, οὐκ ἀΐδιον δηλονότι ἔφη τὴν γῆν, ἔφη δὲ οὐχ ὅτι ἦν ἡ γῆ ἀπολύτως, ἀλλ᾽ ἦν ἀκατασκεύαστος· ἔτι γὰρ ἀόρατος ἦν, ἐπικειμένου τοῦ ὕδατος, καὶ ἀκατασκεύαστος, μηδέπω κοσμηθεῖσα βλάστη κ. τ. λ.
Ἐναντία μὲν ἀλλήλοις, ἀλλ᾽ ἐναρχαῖα τοῖς ἀνθρώποις· ἀμφότερα... ἀλλ᾽ ὅτι μὲν οὐκ ἀναγκαῖον τὸ σκότος, δῆλον...
col. 9–10page 5 of 591
Videtur Photius, quæ optima arbitrabatur, selegisse, terea illas quæstiones, quæ ex Epistolis in hanc uni fortasse amicorum utilitati intentus, nonnulla inter excerpta habebat jam diu ante collecta, quorum fortasse auctores non amplius ejus memoriæ ob versabantur, quemadmodum et aliis eruditis non nunquam accidit. 8. Cæterum alias quoque quæstiones ex pri scis auctoribus resolvit Photius, quas vix omnes determinare poterimus, cum modo non amplius exstent varia opera a Photio perlustrata et in My riobiblio recensita. Quorum in numero Jobi libros de incarnatione et Eulogii Alexandrini dispu tationes contra Novatianos ponendos censeo, quibus in Amphilochiis usum fuisse scriptorem nostrum collatio quarumdam quæstionum cum fragmentis in Bibliotheca servatis indicat. Præsto ipsi erant Justini solutiones dubiorum et plura Maximi scripta nonnulla quoque Am philochia affinitatem ostendunt cum homilia de incarnatione, quæ Chrysostomo tribuitur et cum Pseudoathanasii scriptis Multa Patrum fragmenta alias deperdita, licet tecto auctorum nomine, in Amphilochiis servata videntur, quæ veluti anthologia seu florilegium ex Patribus spe ´etari possunt, non secus ac Myriobiblion, diverso ta men consilio ac scopo elaboratum. In Myriobiblio rationem reddit Photius de libris a se perlectis ex omni genere disciplinarum, in Amphilochiis vero diflicuſtates varias solvit ac maxime theologicas, illic potissimum auctores eorumque libros curat, hie vero res ipsas, doctrinas et theoremata; in eo utramque opus concordat quod thesauros recondit patristicæ eruditionis et aurifodina quædamı est etilium variarumque cognitionum. 9. Attamen si plurima ex aliis hausit Photins, non pauca tamen ipse proprio Marte elaboravit. Plura Amphilochiis inseruit ex iis quæ in audito rum usum olim conscripserat præsertim quoad dialecticas et philosophicas quæstiones Præ Bibl. cod. 222 cf. Amph. q. 188, 190, Bibl. cod. 280 Lib. n. Cf. Amph. q. 132. Quæstiones quædam dogmaticæ Photianis persimiles sub S. Maximi nomine insunt cod. Monac. Gr. 10 chart. sæc. 16 f. 688 - 691. Cæte rum aliæ quæstiones fere eodem modo propositæ aliter apud Maximum, aliter apud Photiuin solvun tur. Cf. Maximi Q. in Script. 1, 6, 12; et Amph. q. 2, 4, 8. Maximi Q. in Script. 22, 44; et Amph. q. 7, 23..· Maximi Dubia et Quæst. 4, 26; et Amph. q. 112, 149. Maximi Dubia et Quæst. 27, 47; et Amph. q. 42, 222. Maximi Dubia et Quest. 66, 75, 78; et Amph. q. 114, 234, 314. Maximi Expos. in psal. 59; et Amph. q. 287. Maxim. De variis et difficilibus locis, ed. Fr. OER ler, Halis, 1837, p. 248 252; et Amph. q. 78. Phot. Bibl. cod. 277, hom. 2, p. 843, 844. ed. Hoeschel. Cf. Amph. 161, 162. Ps. Athanas. q. 13, p. 286. Amph. q. 49, 213; et Ps. Athan. q. 59; Amph. q. 400. Conf. quæstiones 77 et 78 a nobis nunc pri mum editas. Q. 81-118, 171-173, 193 222. Etiam collectionem relatæ sunt Photii ipsius inge nio deberi probabiliter censemus. Hinc universuni Amphilochiorum corpus e duplici fonte manasse dicendum est, quoad majorem quidem partem ex vetustiorum auctorum libris fragmentisque exinde decerptis, quoad alia vero ex fructibus studiorum ipsius collectoris, qui mira assiduitate amicos cle ricosque suos ad majorem in dies profectum al tioremque semper tuin in sacra tum in profana. scientia gradum eveliere adnitebatur. III. De materiis ac rebus de quibus agunt Am philochianæ quæstiones. 10. Diversissimi ordinis ac generis esse argu menta in Amphilochiis pertractata ex superius dictis jam liquet. Tres tamen classes dissertationum licet distinguere. Quarum prima, omnium ditissima exe geticas et hermeneuticas complectitur disquisitio nes, altera dogmaticas, tertia demum philosophicas, mythologicas, grammaticas et historicas nonnullas. quæstiones solvit. Cum vero numerus exegeticarum quæstionum longe cæteras superet et a potiori jure denominatio fiat, merito universum corpus exege ticarum disquisitionum collectio poterit appellari. 11. Sacrorum Librorum textus ultra 240 quæ stiones explanant, quarum complures tvavtiopwvlaç seu apparentes Bibliorum contradictiones eluci dant aliæ varias Patrum expositiones referunt ac dijudicant aliæ difficultates solvunt ex oc casione Bibliorum obortas Eædem interdum quæstiones his vel ter diverso modo ex pediuntur, quod inde potissimum evenisse putamus, quod Photius modo a diversis auctoribus solutionem petierit, modo idem argumentum, quod jam ab aliis. pertractatum usurparat, iterato studio per semet ipsum enucleare conatus fuerit. Major pars quæ stionum quinque Moysis libros, Ecclesiasten, Psal mos, Evangelia et Pauli Epistolas respicit; rarius sententiæ Jobi ac prophetarum, Actuum apostolo quaestiones 1, 21, 28, Photio tribuendas puto. Q. 2, 7-9, 12 (Mai, t. IX, p. 5, 9, 12, 13), 19 (Ibid. p. 18-20) 30, 35, 37 Scottus, p. 45 seq. 81 seq., 248 (Wolf. p. 585), etc. V. gr. q. 47, (Mai, p. 36 seq.) 222 (epist. 135), 309 (Volf, p. 701), 70 (Mai, p. 85), etc. V. gr. q. 5 (Mai, l. c. p. 4, 5). V. gr. focus Genes. IV, 7, tractatur q. 71 et 109. (Mai, t. IX, p. 57; ep. 211, p. 309); Rom. 1, 13, q. 91 et 284 (epist. 164. Mai, 1. c., p. 142); Matth. xi, 11, q. 222 et 309 (epist. 135, Wolf. p. 701); Marc. 111, 33, q. 45 et 215 (Mai, I. c. p. 30, epist. 152, p. 171); Matth. 1, 20, q. 22 et 100 (Mai, l. c. p. 21, epist. 182, p. 270); Galat. v, 15, q. 54 (Mai, 1. c., p. 58) et 148; Joan, vin, 44, q. 47 et 241 (Mai, p. 36; Wolf. p. 675); Rom. xit, 20, q. 52 et q. 79, parte 1 (Mai, p. 56; Wolf. p. 689 seq.); Psal. L, 6, q. 56, 238 (Mai, p. 61-113); Gen. v, 8, q. 11-104 (Mai, p. 10; epist. 203, p. 300). Problema illud cur Moyses, Gen. 1, 1 seq.,. non commemoraverit regnum coelorum, quæstio. sexta (Mai, Nov. coll. t. 1) decima quinta el pars prior quæstionis septuagesimæ nonæ (Wolf. 687), pertractant.
col. 11–12page 6 of 591
PG 101:11rum et catholicarum Epistolarum exponuntur. Philologicas sæpe observationes profert Photius, reliquias nonnullas antiquarum versionum Aquilæ, Symmachi et Theodotionis nobis suppeditat, et sobriam plerumque sequitur interpretandi rationem, qua allegoristarum immoderantiam et perversionem respuit ac castigat. Neque tamen mysticum sensum reprobat. Imo sæpenumero Veteris Testamenti typi late admodum illustrantur, et litteræ spiritus, γράμμα πνεῦμα, præfertur. Non cuncta quidem solide, verum pleraque perspicue explanantur; varietas tamen et constans antiquiorum usus hos commentarios exornant, ex quibus plurima, quæ Pauli Epistolas illustrant, scholia in Oecumenii commentarios transierunt.
12. Ad alteram seriem quod attinet, circiter 50 quæstiones argumenta dogmatica prosequuntur. In his mysteria Trinitatis et incarnationis primum sibi locum vindicant, de quibus sæpius, etsi interdum subtilius quam verius, disseritur; polemica quoque in Latinos Diatribæ non desunt, quibus quædam eorum de processione Spiritus sancti ex Patre Filioque argumenta impetuntur. Tractatus vero De voluntatibus gnomicis subtili argumentandi et argutiendi modo facile cæteros superat. Præterea dogma de æternitate pœnarum defenditur, realis Christi in Eucharistia præsentia, baptismus in Trinitatis tantum nomine administrandus, perpetua beatæ Mariæ virginitas haud incongrue vindicantur.
13. Tertio demum loco veniunt diversi argumenti quæstiones. Modo Aristotelis categorias, modo Patrum (et quidem Gregorii Nazianzeni, Cyrilli et Joannis Climaci) dicta commentatur Photius. Ad historiam litterariam spectant quæ de Asteriis et de Eusebio Cæsariensi disputat; ad mythologiam quæ de Hercule Amaltheæ cornu gestante disserit, ad philologiam brevis de verbi εἰμί redundantia tractatus. Rationes quadragesimalis jejunii et statutæ ab Ecclesia irregularitatis ex defectu corporis exquirit, de ideis Platonicis, de genere et specie, de Sibyllarum numero, de magnete, de anni initiis, de Kalendis, Nonis et Idibus aliisque breviter agit. Tot ac tam diversa argumenta partim brevissima responsione partim prolixa dissertatione hoc Amphilochiorum opere Photius evolvit et illustravit.
14. In tanta rerum disceptationumque mole mirum sane haud est, quod non omnia eadem prorsus ratione nec pari felicitate enucleantur, quemadmodum nec desunt Diatribæ, in quibus Photius nimis suo ingenio indulget et modo brevitatis studio, modo verborum sententiarumque copia obscurus fit. Neque scribendi genus eodem judicari modo potest, tum quod ex tot auctoribus plane diversis singularique elocutionis forma distinctis plurima derivata fuerunt, tum quod ipse Photius, qui tam ingentem librorum copiam evolverat, a seipso, quod ad dictionem spectat, interdum discrepat. Sane nemo ignorat, quantopere eruditissimus vir a candida priscorum Atticorum simplicitate et elegantia deflexerit, quamque raro puriorem illum dicendi modum attigerit, quem se plurimi facere sæpenumero protestatur, quemque discipulis tanquam studiorum metam proponit prosequendum. Oratio ejus sæpe ampullas projicit ornatumque nimium affectat; alibi rudior apparet atque humi propemodum repens; concisa interdum dialecticorum more, alias rhetorum posterioris ævi floribus haud bene colligatis supra modum omnem referta, modo clara omnino et perspicua, modo obscurissima et omni gratia destituta. Versipellex homo stylo quoque sese prodit.
15. Illud demum monendum, nonnulla non ad catholicæ doctrinæ normam nec accurate et caute satis disputari et abstrusa quædam ex areopagiticis scriptis hausta in Dogmaticis diatribis contineri, quæ sanam interpretationem, etsi non excludere, attamen difficilem omnino reddere videantur. Non ea tantum, quæ ad controversiam Latinos inter atque Græcos agitatam, seu, ut rectius loquamur, ad dogma de Spiritus sancti ex Patre Filioque processione referuntur, verum et quædam alia, quæ in hisce quæstionibus occurrunt, suis plerumque locis ab editoribus adnotata a gravibus ac cordatis theologis hac in parte perstringenda sunt. Locutiones sæpe ab ecclesiastico loquendi usu differunt et difficultatibus sunt obnoxiæ, quarum tamen major pars opportune ex aliis Photii locis exponi poterit. Sic quando de Christo loquens, Non tamen hominem Deum facimus, inquit, absit, id sinistre accipi nequit, cum sexcentis locis Photius suam de incarnatione doctrinam luculenter exponat. Sæpe erroris umbræ quædam lectorem feriunt, raro vero aperti errores. Sed jam ad pleniorem nostri operis notitiam, ad ea quæ ad præsentem editionem subsidia atque adminicula præstiterunt, animum vertamus.
col. 13–14page 7 of 591
PG 101:13§ IV. — De codicibus potioribus quibus Amphilochianæ quæstiones exhibentur.
16. Codices manuscripti, qui Amphilochianas quæstiones suppeditant, valde inter se differunt. Non omnes quæstiones in eodem codice reperiuntur, alii aliis plures vel pauciores exhibent, nonnulli unam tantum alteramve dissertationem. Quatuor vero codices ditiores ac præstantiores huc usque noti sunt. Quorum unus est Coislinianus a Bernardo de Montfaucon (84) descriptus numero 270 signatus et 388 quæstiones continens ab eodem eruditissimo viro recensitas. Multo locupletior adhuc est codex Lollini (85), qui Urbano VIII summo Pontifice in Vaticanam bibliothecam illatus est ibique numero 1923 signatur. Est sæculi decimi tertii et in ejus indice (86) 313 diatribæ numerantur, reipsa tamen et alias quasdam continet, quæ in serie hac non recensentur. Tertius est codex Colbertinus n. 444 a Joan. Bapt. Cotelerio commemoratus (87), nunc Parisiensis, n. 152 (88), qui quoad ordinem numerumque dissertationum cum prædicto Vaticano concordat. Quartus est Regius Taurinensis, n. 51 (b+1) a Pasinio (89) descriptus, sæculo decimo quinto exaratus et cum Coisliniano quoad priores 138 quæstiones consentiens; plures tamen illius partes hic deficiunt et nonnisi 297 quæstiones numerantur.
17. Porro plura sunt apographa ex his potioribus codicibus desumpta. E Vaticano alterum Franciscus Arcudius exaravit, quod Romæ in bibliotheca Barberiniana exstat (90), alterum possidet bibliotheca Marciana Venetorum eoque usus est Antonius Catiforus Zacynthius, qui mira cum assiduitate universa Photii opera colligenda curavit, editionem tamen diligenter præparatam ad finem perducere nequivit (91). E Coisliniano vero codice Franciscus Dionysius Camusatus, anno 1732, Amstelodami defunctus, sextam circiter partem nostri operis descripsit et cum Colbertino codice comparavit (92). Quam a Jacobo Wetsthenio acceptam Wolfius deinde adhibuit, cum exinde 46 quæstiones publici juris faceret (93).
18. Exstat præterea in regia Neapolitana bibliotheca codex mutilus 18 Amphilochianas quæstiones continens (94), quo post alios (95) Joannes Andresius (96) et Angelus Antonius Scottus (97) usi sunt. His accedunt plurimi codices, qui aliquot tantum suppeditant quæstiones, ut eas, quæ de Aristotelis categoriis agunt (98). Quæstio de ubiquitate Christi comparet in codice Tiliano Combefisii (99), in codicibus duobus Vaticanis (1), in Monacensi Gr. 104 (2), in Vindobonensi (3) et Escorialensi (4); quæstio de voluntatibus gnomicis (5) in Vallicelliano (6), Monacensi (7) et Vindobonensi (8). In aliis manuscriptis aliæ quæstiones seu potius earumdem fragmenta prostant, ut quæstionis 165 pars quædam sub proprio titulo in Vaticano quodam codice (9) et alia plura a Fabricio (10) jam magna ex parte commemorata.
col. 15–16page 8 of 591
19. Cum Vaticanus codex 1923 omnium, quot. quot huc usque innotuerunt, locupletissimus sit et sæculo tertio decimo conscriptus multis commen detur titulis, præ cæteris in hac nova Amphilochia norum editione, quantum id fieri potuit, normæ adinstar habendus esse videbatur. Quanam vero ra tione id fuerit peractum, paucis explicabitur infe rius, posteaquam ea, quæ hucusque in Amphilo chiis publica luce donandis fuere præstita, succincte exposuerimus. V. De Amphilochianis quæstionibus huc usque editis. 20. Leo Allatius, qui hoc opus doctissimum et eruditissimum tantumdem cum tineis et blattis col luctari vehementer dolebat nonnulla ex eodem interdum suis operibus immiscuit editionem tamen, quam animo conceperat, non perfecit. Multi deinde eruditi ejusdem operis editionem præpara bant, ut Caperonnier Parisiensis professor Dio nysius Camusatus Amstelodamensis Nicolaus Falconius Italus Antonius Catiforus Græcus, Andresius Neapolitanus. Sed omnes vita functi sunt nondum perfecto labore. Proximus jam ad metam accesserat Catiforus, cujus studia indefessa plures manuscripti tomi testantur Venetiis, uti diximus, asservati. Hic Amphilochianas quæstiones college rat, Latina versione et notis instruxerat; idem Photii Bibliothecam seu Myriobiblion felicius quam antea Andreas Schottus Latinæ linguæ reddiderat; cuncta pene opuscula Photii nomine insignita, inter quæ tamen haud pauca sunt pseudepigrapha, in unum conjunxerat, adeo ut nonnisi postremæ curæ defuerint ad Photii opera quam exactissine evulganda. Mirum est hæc Catifori studia tot doctos viros latuisse, qui post eum aut de Photio scrip sere aut ejus opuscula ediderunt. Sane cardinalis Maius ex his reliquiis Catiforianis insigne commodum percepisset, nonnulla accuratius elegantiusque edidis set, si noţa ei fuissent ea, quæ ille tot laboribus exantlatis sibi comparaverat, omni tamen apud poste ros laude privatus, quam jure optime meritus fuerat. Allat. Contra Hollinger. c. 17, p. 266. Syntagmate de Engastrimytho, c. 2, De Simeo nibus, p 3. Teste Basnagio in Antiquis lectionibus, ed. Antwerp. 1725, f. tom. II. parte 11, p. 378. Wolf. Curæ. philol. et critic. t. V, Basileæ. 1747. 4, Præf. Wolf. 1. c. Fabricius, Bibl. Gr. t. XI, p. 27, ed. nov. Defens. epistolar. Pontif., p. 24, 65; Not. in Constitut. apostol. VIII, 41, p. 155; lib. De jure ordinandi ministros Ecclesin, p. 155. Allat. c. Hot ling. p. 266, 267. Fabric. Bibl. Gr. I. c. Antiqu. lect. t. V, p. 188 seq. ed. vet. In golst. 1604. Auctar. antiqu. lect., Ingolst. 1616, 4, pag. 437 seq Maius, Præf. cit. Bibl. Gr. t. XI, p. 23, ed. nov. Opp. Amphilochii, Andreæ Cretensis et Me thod. p. 226. De consens. 1. c. p. 576. C. Combefisii Re çensiti auctores; Biblioth. PP. concionatoriæ, Paris, 24. Nonnisi per partes ergo Amphilochianæ quæ stiones evulgatæ fuere ac per fragmenta primum quæ tum Allatius, tum Franciscus Turrianus, societatis Jesu sodalis, in medium produxere Idem tamen Turrianus e codice Bavarico sex quæstiones Latine primum in Canisii Sylloge evulgaverat, qua rum textus Græcus nondum tune prodiit. Petrus Stevartins vero, ejusdem sodalis, quæstionem de voluntatibus gnomicis ex Turriani versione pu blici juris fecit. Has vero dissertationes ad lauda tissimum Amphilochiorum opus pertinere ignora runt eruditi primus I. A. Fabricius ut vi¬ detur, id suspicatus est. Anno deinde 1644 Fran, ciscus Combeßsius quæstionem contra ubiquistas falso saucti Amphilochii inscriptam nomine edidit (quem errorem Allatius detexit), deinde vero quæstionem de Asteriis ab eodem Allatio acceptam Prodiit præterea opera Richardi Montacutii anno 1651 Londinensis Photianarum epistolarum editio, ex quibus multæ Amphilochiis fuerant insertæ, neque tamen eæ tunc ceu partes nostri operis agnitæ fuerunt. Ita toto sæculo decimo sep timo nonnisi pauca ex toto opere segmenta publicam lucem aspexerunt. 22. Majores progressus nacta est hujus operis evulgatio sæculo decimo octavo. Anno 1715 Monte falconius seu Bernardus de Montfaucon dato Coisliniani codicis indice quatuor Amphilochianas quæstiones evulgavit quarum tamen tres jam dudum prodierant: prima de Hercule cen epist. 209; altera de Eusebio Cæsariensi inter Photii epistolas, n. 144; tertia de Asteriis in Combefisii Auctario novo. Anno vero 1723, J. Basnagius novam H. Can nisii Antiquarum lectionum editionem procuravit, in qua (præter unam) Dissertationes a Turriano Latine editæ Græco textu, quem D. Caperonnier subministraverat, exhibitæ fuerunt Tandem J. Chr. Wolfius quadraginta sex quæstiones exege ticas sub titulo Amphilochianarum edidit quæ exinde in Patrum Bibliothecam Gallandianam trans ierunt Quid vero M. J. Justus Spier hac 8. p. 152. Auctar. PP. Nov. 1648, p. 1, p. 279. Est ea quæstio in Coislin. codice, q. 127, in Vatic., 312. Wolfius numeravit 65 epistolas Amphilo chiis insertas. Sed ex cod. Vat. præter has 7 aliæ addendæ sunt (epist. 34, 77, 135, 205, 219, 228, 241, quæ apud Montefalconium respondent quæ stionibus 222, 239, 167, 127, 135, 156, 137). Et una ex illis 65 bis numerata fuit; nimirum epist. 163, quæ in Coisliniano codice bis occurrit (p. 255. 271) in Vaticano tamen nonnisi semel (q. 90). Bibl. Coislin. p. 346-348. Sunt vero: q. 129, De Hercule Amalthea cornu gerente (Vat. q. 107); q. 125. de Asteriis (Vat. q. 312); q. 166, De Eu sebio (Vat. q. 351); q. 160; De Sibyllis (Vat. q. 64). Thesaurus monumentorum eccles. et histori corum, sive Henr. Canisii. Sectiones antiquæ ad sr culorum ordinem digestæ, Antwerp. 1728, f. t. II, p. 1, p. 379 seq Cure philol. et crit. t. V, p. 651-815. Galland. Bibl. P?. t. XIII, p. 695-732, Ve net. 1779. Harlessius in Fabricii Bibliotheca Græca,
col. 17–18page 9 of 591
editione. in re præstiterit, nondum patuimus reperire. Re- § VI. De præsenti Amphilochianarum quæstionum ipsa sæculo decimo octavo eseunte 128 diatribæ ex Amphilochiis publicatæ fuerunt: 74 apud Mon tacutium: 8 apud J. Basnagium 2 apud Com befisium, una apud Montefalconium 46 apud Wolfium. 23. Sæculo demum nostro A. Scottus primum 17 quæstiones novas dedit una cum alia, quam Combefisius mutilam dederat, quæstionem videlicet contra Ubiquistas Angelus vero cardinalis Maius 150 novas quæstiones evulgavit quæ vero reipsa solum 147 constituunt, cum inter bas tres jam antea fuerint publicatæ Hinc a Scotto et Maio 164 quæstiones datæ sunt, quæ cum illis 128 jam antea editis faciunt 292. 24. Eumdem quæstionum editarum numerum jam Gieseler annotaverat, sed ex falso omnino calculo; nam omissis septem quæstionibus, quæ vere omnes inter epistolas leguntur totidem alias bis recensuit 25. Non est hujus loci singulorum editorum vel merita extollere vel negligentias accusare. Non omnes iisdem codicibus manuscriptis utebantur, nec eadem methodo procedebant nec pari ¿xpɩбɛlz editiones præparabant. Quoad rei tamen summam utiliter omnes operam navabant illustri sane inter posteriores Græcos scriptori, quem alii nimiis ex tulerunt laudibus, alii justo levioris pretii æstima runt, operique, quod inter theologica ipsius scripta, quamvis non integrum ex ejus ingenio profectum, primum tamen locum merito obtinet. Tot vero in signes viri, qui in hoc opus sua contulerunt studia, ipsius quoque magnæ sunt commendationi. 26. Eminentissimus Maius postremas centum et triginta quæstiones typis mandans censuisse vide tir, se nunc omnia, quæ nondum edita fuerant, Amphilochia publici juris fecisse totumque hunc dissertationum thesaurum absolvisse Sed rem non ita se habere, ex Vaticani codicis inspectione et indicis Coisliniani a Montefalconio descripti collatione satis edocti jam alibi docuimus, et pariter ostendimus saltem triginta duas quæstiones adhuc remansisse ineditas, et neque Vaticanum codicem iis, quæ Maius dederat, fuisse exhaus tum. 27. Ut quanta maxima fieri potest certitudine numerum harum quæstionum determinaremus, co dices potiores conferendos esse statuimus. Illico apparebat Taurinensem codicem unam solum con tinere quæstionem quæ cæteris desit; hac dempta Coislinianum omnia suppeditare, quæ in illo exstant; præterea Coislinianum, licet 308 quæstiones recenseantur, tamen nonnisi 306 reipsa exhi bere Vaticanum vero ultra 313 præ se ferre, quarum plures a Coisliniano absunt; numeros demum apud Maium notatos in pluribus esse turba tos, cum idem numerus diversis quæstionibus fue rit assignatus. Quare post tot eruditorum circa hoc opus labores nondum potuit totius collectionis ordo ac series neque numerus quæstionum ad amussim determinari. Sperabamus quidem promissam dudum omnium Amphilochiorum editio nem, quam in Græciæ regno Constantinus ŒEcono 1. XI, p. 26 notat ista:"M. J. Justus'Spier in Witten bergische Anmerkungen ueber theologische, philo sophische, historische, philologische und kritische Materien. t. I, Wittembergæ 1738, 8. (Vide Ephe merid litt. Lips. 1738, p 695 seq.) edidit observa tiones in Photii Amphilochia et in fine quædam ex illis Amphilochiis nondum publicata. Confer Kordes in Lips. Allegemeiner literarischer Anzeiger, n. 97, p. 925 seq. a, 1801, ubi plura de Spirio. Confer et supplementum ad introductionem Hist. lingu. Gr. 11, p. 47.›. Verum mirari subit, quod Wolfius nullam mentionem fecerit bujus Spirii ejusque la borum, et Maius observat se nullibi notitiam de iisdem nancisci potuisse. Nos haud feliciores fui mus: invenimus quidem citatum ab Harlessio In- I dicatorem Lipsiensem, d. d. 29 Junii 1801, n. 97, p. 926 seq., sed de re ipsa, quæ in quæstione est, ibil certi expiscari potuimus. Nimirum dissertatio quarta apud Basnagium, in Amphilochiis, in tres secta est quæstiones et dis sertatio prima, utpote solum Latine edita, hic non est numeranda. Hinc una cum quæstione de gno micis voluntatibus 8, revera habentur. Scil. antea inedita De Sibyllis, p. 150. Ex Photii Amphilochiis quædam Neapoli, Q. q. 88 seq. V. 39; Scollo, 7.37, pv. Collect., t, I, dedit 20 quæstiones una cum versione Latina; t. vero IX, 130, alias (p. 1-158), solummodo Græce. Nain. q. 259, Nov. Coll. t. IX, p. 114 eadem est cum questione edita apud Gallandium, 1. c. p. 703, q. 87; q. 247 Nov. Cell. 1. c. p. 146 eadeņi cum illa, quae exstat apud Gallandium 1. c. p. 707, q. 99: q. 172 Nov. Coll. t. I, p. 319 seq. eadem cum Photii epistola 31, p. 90-94, ed. Londi nensis. Histor. Eccles. t. II, sect. 1, § 43, p. 348 edit. tertiæ. Scilicet Wolfium secutus, qui 65 epistolas Amphilochiis insertas putavit, cum revera sint 71. (Vide supra not. 24) sex quæstiones hujus ordinis omisit; septimam vero non novit, cum Basmagio pro octo editis septem tantum ascripsit. Montefalconio tribuit 4, Conibelisio 2, Wot fio 46, Scotto 18, Maio 150 quæstiones. Sed una Scotti est eadem cum Combefisii qu. contra Ubi quistas, tres a Maio editæ jam in aliis fuere nume rate, tres a Montefalconio publicatæ jam cum epistolis numeratæ erant. Vide Nov. Collect. t. IX, p. 158, not. final. In dissertatione Ephemeridibus theologicis Tubingianis inserta (Tuebinger Theologische Quartal schrift), anno 1858; fascic. It, p. 281. Scil. q. 190, quæ nobis est q. 324. Nam Coistin. q. 90, cadem est cum q. 169 (in Vatic, est una q. 226; et Coisl. q. 255 cademi cum q. 271 (Vatic. q. 90.) Ex eo quod Photius in Bibliotheca tercentos libros recensere volnit, quorum nonnisi 280 pos sidemus, aliosque adhuc recensendos statuit, con cludi sane poterat, non fuisse præfixum certum nu merum et collectionem ipsam sensim additis novis diatribis crevisse.
col. 19–20page 10 of 591
mus mense Martio anni 1857 vita functus parasse dicebatur in lucem prodituram; huc usque tament ea spes in rem haud transiit. Equidem diu desideratam editionem frustra præstolatus jam ante collegeram quæ opportuna erant ad accuratius de hoc opere judicium ferendum, ac landem occasio nem nactus sum editarum quæstionum numerum ampliandi et augendi. Quod quo pacto factum sit, jam paucis est enarrandum. 29. Sed is non solus exstitit fructus mei itineris. quod 21 quæstiones nunc primum edendæ mihi in promptu sunt; verum et ex ordine ac serie quæ stionum earumdem numerum probabiliorem de tegere licuit. In Vaticane porró sunt 17 quæstiones, quibus Coislinianus caret et Vaticanus sex destituitur quæstionibus, quæ in Coisliniano pro stant et una illa, quam Taurinensis propriam supra diximus Si addimus Coisliniano codici quem 306 diatribas suppeditare novimus, 17 in 20 deficientes ex Vaticano et unam ex Taurinensi, 324 quæstiones habebimus. Pariter si Vaticano co dici membra deficientia addimus, ad eumdem nu merum deducimur Ut vero varius codicum erdo melius dispici queat, indices, quibus inter se comparantur, textui subjecimus. 28. Cum mense Octobri anni 1857 Romæ Vati canos quosdam codices inspicerem, citatum jam codicem n. 1925 notatum, quo Em. Maius usus fuerat, perlustravi et universam quæstionum se rieın una cum aliquot nondum editis hujus operis partibus descripsi. Sed Novembri mense medio in patriam redire coactus imperfectum laborem reli qui. Sequenti anno Venetiis in Marciana biblio theca ejusdem Vaticani codicis apographum nactus sum, quod sibi Antonius Catiforus comparaverat, qui et Latinam versionem omnium quæstionum diligenter exaravit et adnotationibus auxit. Exinde ea quæ mihi in longioribus præsertim quæstionibus deerant complevi textumque Græcum quoad un decim de Categoriis Aristotelis commentationes rursus recognovi, quas tunc solas edere propo sueram, eodemque tempore et Latinam versionem questionum quatuordecim nondum editarum transcribendam majori ex parte curavi, quæ luce omnino digna visa est. Sic tandem iterato labore viginti et unam quæstionem Græce mihi com paraveram, quæ nondum vulgatæ fuere; ob tem poris angustias non omnes ineditas colligere licuit et reliquas solum ea mente perlegi, ut de Photii operibus acturus, quid singulæ continerent, habe rem exploratum; hinc pauca mihi in schedis adno tavi huie sufficientia scopo, cætera in aliam occa sionem remittens, qua Venetias, urbem mihi cha rissimam, et Marcianam bibliothecam, insigni urbanitate clarissimi D. Valentinelli ejusdem præ fecti adhuc gratiorem, Deo propitio repeterem. Quæ spes huc usque in rem non transiit. Nunc vero scripta mea, quæ ex utroque itinere Italico repor taveram, recolligens commode editarum huc usque Amphilochianarum quæstionum numerum nova ac cessione a me augeri posse animadverti et cum veniam imploremus, quem difficultatem rei et ea, quæ supererant edenda, omnia dare nequive rim, complura tamen majoremque partem danda existimavi. Quæ licet brevissimo tempore ex cxem plaribus manuscriptis hausta non ingrata fore eruditis spero, quibus nunc 313 quæstiones præsto erunt. 30. Jam vero ante nos editarum quæstionum textum recognoscere omnesque eas Latina instruere versione nec temporis ratio nec nostrorum nego tiorum multitudo sinebat; hinc jam publicata fere omnia intacta relinquimus. Attamen data opportu nitate codicem Monacensem 553, qui Photii Episto las continet cum Londinensi editione confe rendi, nonnullas correctiones et variantes lectiones suggessimus quoad quæstiones ex Photii epistolis in Amphilochia translatas. Cæterum et alibi adno tavimus, quæ nobis inter alia studia occurrebant suis locis opportune animadvertenda. Igitur cum aliis distenti laboribus nec prius novæ editioni Amphilochiorum intenti amicorum hortatu ad in signem hanc Patrum ecclesiasticorumque scripto rum collectionem conferre aliquid pro viribus no stris tandem decreverimus ea quæ nobis in promptu erant, libenti animo suppeditavimus Am philochia, quæ nunc primum una cum editis nondumi huc usque in unum collectis in medium prodeunt. Deinde et undecim illas quæstiones, quæ edenda supersunt, suis signavimus numeris, ut et totins operis prospectus planus fiat et ordo Vaticani co dicis, quoad ejus fieri possit, conseryetur. Super est ut, si quid hoc in opere pro temporis brevitate minus correctum et expolitum dederimus, si quid in ea provincia, quam suscepimus, neglexerimus, quod minime erat prætereundum, docti lectoris tanti negotii molem, quo dispersa disjectaque membra in unum corpus colliguntur ac recens detectis, augentur, satis jam habere perspectam confidimus. Allgemeine Vide Ephemerides Augustanas, Zeitung, anno 1857, n. 100 Supplem. Sunt quæstiones 15, 77, 78, et cæteræ se quenti nota recensitæ præter, q. 145, 147, 154, 226, Sunt qq. 15, 77, 78, 137-147, 154, 226, 233, Sunt qq. 15, 142, 148, 165, 224, 225, 213, Infra q. 318-323 (q. 93-97, 108, 288. Mont fauc.) Nimirum 317+7=324. Est chartaceus in 4, sæc. xv et xv!, a duo bus diversis conscriptus. Cf. de eo Aretin: Beiträge zur Geschichte der Literatur, t. IX, p. 899-906.
col. 21–22page 11 of 591
PG 101:21Quidquid interea otii (dum Curas philologicas et criticas in N. T. scripsissem) reliquum mihi erat, id ad divulgandam partem Amphilochiorum Photii, adhuc ἀνεκδότων, quam in calce conspicis contuli. De hoc opere ita habe. Exstat illud Parisiis manu, quæ sæculum XI refert, exaratum in codice membranaceo 270 bibliothecæ Coislinianæ, olim Seguerianæ, cujus Catalogum indefessæ præstantissimi Bernardi Montefalconii industriæ debemus. Inscriptio, ex fide Catalogi illius, p. 326, ita habet: Τὰ Ἀμφιλόχια, ἢ λόγων ἱερῶν καὶ ζητημάτων ἱερολογίαι πρὸς Ἀμφιλόχιον, τὸν ὁσιώτατον μητροπολίτην Κυζίκου, ἐν τῷ καιρῷ τῶν πειρασμῶν, ζητημάτων διαφόρων, εἰς ἀριθμὸν τριακοσίων συντεινόντων ἐπίλυσιν αἰτησάμενον. id est, Amphilochia, seu sermones et quæstiones sacræ ad Amphilochium, sanctissimum Cyzici metropolitam, qui, tempore tentationum, quæstionum variarum, quæ numerum 500 conficiunt, solutionem expetierat. Inscriptio hæc eadem ratione in codice Neapolitano, de quo mox dicemus, legitur in Ephemeridibus litterariis Venetis, Italice editis, tom. XXXII, pag. 72. Ex illa vero apparet, Ἀμφιλόχια, vel, ut Allatius appellat, Ἀμφιλόγεια, vel, ut alii, Ἀμφίλοχα, ideo appellari, quod Responsa illa ad Amphilochium, præsulem Cyzicenum, petentem, sint perscripta. Cave vero credas, de omnibus ita esse habendum. In Epistolis Photii, a Rich. Montacutio editis, sex omnino Amphilochii nomen referunt. Ex his tres tantum exstant in Amphilochiis, nempe epp. 137, 163, 178, cum quibus exacte conveniunt responsa 162, 255 et 178. Tres cæteræ vero nempe 168, 198 et 207 inter Responsa illa desiderantur. Ab altera parte in Amphilochiis Responsum 141, quod habes infra p. 708, inscribitur Amphilochio, quod frustra quæris inter Epistolas. Præterea multa Responsa, in Amphilochiis exstantia, etiam in epistolis (ceu mox ostendemus) leguntur, sed aliorum nominibus inscripta. Ita Resp. 166 est epistola 135, quæ tamen ibi Constantini fratris nomen refert. Propterea ita potius statuendum puto, quod variæ Photii epistolæ hinc inde sint collectæ, et Amphilochiorum nomine insignitæ, ideo, quod Photio frequens litterarum cum Amphilochio commercium intercesserit. Taceo nonnulla in his haberi, quæ non tam Responsa, quam Excerpta quædam referunt, quæ Photius ex aliis, v. c. Chrysostomo, etc., petiit. Vide ex gr. infra p. 730, 800. Id certum est, Amphilochio, episcopo Iconiensi, non tribuenda esse, quæ in Amphilochiis leguntur. Hoc quidem visum fuit Franc. Combefisio, qui responsum 37, De incircumscripta Filii Deitate inter Amphilochii Excerpta, p. 226 operum ejus exhibuit, recte ideo notatus ab Allatio De consensione Eccles. Occid. et Orient. p. 576. At ipse Combesisius errorem suum agnovit in Recensitis auctoribus Bibliothecæ Patrum Concionatoriæ, p. 152, qui libellus seorsim prodiit Parisiis 1662, 8. Quod ad argumentum collectionis hujus spectat, maxima illius pars in illustrandis Veteris et Novi Instrumenti oraculis difficilioribus occupatur. Reliqua pars nunc theologica, nunc philosophica varii generis, nunc grammatica, nunc Historiæ ecclesiasticæ et litterariæ capita persequitur. Collectio ipsa nunquam lucem vidit, quamvis manu exarata in variis bibliothecis exstet. In Gallia Parisiis bibliothecæ Colbertinæ et Coislinianæ illius copiam faciunt. Prior in codice 444, quem ita describit Jo. Baptista Cotelerius in Notis ad tomum III Monumentorum Ecclesiæ Græcæ, pag. 556: Adversus Manichaicam hæresin Paulicianam libri Photii quatuor, Euthymio Zigabeno visi, exstant cod. Colbertino 444, una cum ejusdem doctissimi viri Amphilochiis, ut certissimis indiciis deprehendi, quamvis titulo, capite, cauda trunca sint. Posterior in codice 270, olim 139 ex quo, quod modo monuimus, Bernardus Montefalconius et titulos et initia 308 Responsorum exhibuit in Catalogo Biblioth. Coislinianæ, pag. 325 seqq., subjectis, speciminis loco, quatuor Responsis, p. 346 seqq. quæ mox appellabimus. In Italia Roma duplex operis exemplum exhibet; alterum in Bibliotheca Vaticana, alterum in Barberina, atque hoc quidem Francisci Arcudii manu descriptum. De utroque testis est Leo Allatius in libris III de Ecclesiæ Occidentalis et Orientalis perpetua consensione, lib. II, c. 6, p. 576. Opus est, inquit, varium et multiplice eruditione plenum, theologis ac Scripturæ expositoribus maxime necessarium, eoque magis amplectendum, quod non alibi, quam in Vaticana, nunc postremum ex libris Lollianis, sub Urbano VIII invectum, quod ipse sciam, exstet. Et paucis interjectis: Opus tam dignum et doctum, a Francisco Arcudio, Nuscano demum episcopo, viro Græcis Latinisque litteris longe doctissimo, mihique studiorum familiaritate conjunctissimo, biennium ante fato functo, characteribus elegantissimis diligentissime descriptum, in sua bibliotheca repositum bonarum omnium artium et disciplinarum restaurator, Franciscus Barberinus, publicæ om
col. 23–24page 12 of 591
PG 101:23nium commoditati atque utilitati. » De codice illo Lolliano videsis ipsius Lollini Epistolas, p. 326. Præter hæc bibliothecam Taurinensem ejusdem operis exemplum habere constat ex Ephemeribus litter. Venetis, tom. VI, p. 478. Ad illa accedit codex Neapolitanus, de quo Allatius l. c. ita : « Annis nihilominus elapsis, Neapoli inventus est codex antiquissimus, imo frustum antiquissimi codicis, vetustate exesum, principio et fine mutilum: ex eo transcripta dubia et solutiones viginti, cum plura non essent, et ad me, veluti thesaurus ingens, transmissa sunt ab eruditissimis viris, qui operam suam in illis illustrandis pollicebantur; verum, cum scivissent, cujus illa erant, et opus integrum exstare, neglexerunt. Hunc ipsum codicem non ita pridem diligentius descripsit vir clarus Sebastianus Pauli, Lucensis, in epist. ad illustr. Scipionem Maffeium, quæ in iisdem Ephemeridibus Venetis tom. XXXII, p. 58 seqq. legitur. Ibi quidem p. 65, codex hic annorum 600 ætatem habere et anno 1717 ex Archivo SS. Apostolorum in Bibliothecam Cæsaream Vindobonensem, una cum codicibus aliis centum et amplius, translatus esse dicitur. Comparaverat illum olim Anton. Caracciolus, et Romam miserat ad Leonem Allatium, qui eumdem, a Neophyto Rodino, monacho Cyprio, descriptum, variis lectionibus vel emendationibus ad marginem instruxerat. Hujus vero apographi copia una cum epistola Allatii ad Caracciolum adhuc exstat Neapoli in illo SS. Apostolorum Archivo, unde aliam sibi fecit Nicol. Falconius, abbas, qui an. 1719 conversionem ejus Latinam prelo paravit. Illo porro codice comprehenduntur viginti tantum responsa, auctore Allatio, l. c. vel octodecim, ex computo Seb. Pauli l. c. ubi singulorum titulos et initia, adjecta seorsim Latina versione, legis p. 66-72. Responsum primum refert numerum 25, ultimum vero 43, qui conjuncti conficiunt novemdecim. Huic si addideris epistolam, cujus initium ibidem, p. 72, post inscriptionem operis legis, summam, ab Allatio ductam, habebis. His itaque viginti Responsis Seb. Pauli, p. 66, nihil ait esse commune cum trecentis illis, ad Amphilochium datis. Ego vero ex Indice codicis Coisliniani Amphilochiorum intellexi, octodecim ibi legi inde a num. 24 ad 41. Eodem etiam ordine (nisi quod Responsum 35 mutato ordine, post 39 legatur), atque adeo unum tantum, quod in Neapolitano est 37, et incipit: Εὐ πρόνοια, κ. τ. λ. in Coisliniano illo codice desiderari. Atque hæc de Neopolitano illo codice sufficiant. Video præterea a Casimiro Oudino in Commentariis de scriptoribus ecclesiast. tom. II, p. 203, afferri biblioth. Bavaricam, cujus codice 175, Amphilochia Photii contineantur. At in Catalogo codicum Græcorum biblioth. Bavaricæ, p. 67, n. 175, hæc tantum inter cætera aliorum leguntur : Photii patriarchæ de incircumscripta Filii divinitate ex Amphilochio; ubi procul dubio legendum est ex Amphilochiis. In his enim hoc Quæsitum legitur, n. 37, codicis Coisliniani. Itaque absit ut de integro Amphilochiorum codice cogitemus. Hi, quos dixi, codices et numero et ordine Responsorum differunt. Ita ex cod. Vaticano Responsa 313 appellat Allatius, De consensione, etc. p. 576. Atque totidem in Colbertino exstare intellexi ex illa, quam habeo, Amphilochiorum parte. Qui enim eam ex Coisliniano descriptam cum Colbertino contulit, Franc. Dionys. Camusatus, de quo mox, aliquoties monet, hoc vel illud responsum haberi in Colbertino numero 5, c. 4, ex tredecim illis, quæ supra 300 in Colbertino illo exstent. Ita ad Responsum 116, διὰ τί πρωτότοκον ὁ Θεὸς τὸν Ἰσραὴλ καλεῖ, lego, exstare illud num. 3, ex tredecim præter 300 et ad Responsum 123, legi illud num. 10, ex iisdem tredecim supra 300. Observavi præterea, in Colbertino nonnunquam desiderari, quæ exstant in Coisliniano. Huc pertinent duo illa, quæ infra habes, p. 684, nec minus Responsum 95 et 96, etc. In Coisliniano apud Montefalconium numerantur Responsa 308. Porro ordo Responsorum alius atque alius est in utroque codice Parisiensi. Quamvis enim uterque usque ad Resp. 77 sibi invicem exacte respondeant, quod ad cætera tamen admodum a se ratione ordinis dissentiunt. Quod ad Amphilochia ipsa spectat, sexta circiter illorum pars in epistolis Photii, quas eruditæ Richardi Montacutii industriæ debemus, exstat. Illorum dabo Indicem in gratiam eorum, qui fortasse Amphilochia edere instituerint, ordinem codicis Coisliniani secuturus, ita quidem ut littera r. Responsa Amphilochiorum, e. vero Epistolas Photii indicet. r. 128. e. 208. r. 129. e. 209. r. 130. e. 210. r. 131. e. 211. r. 132. e. 213. r. 133. e. 214. r. 134. e. 216. r. 138. e. 246. r. 139. e. 247. r. 140. e. 248. r. 163. e. 137. r. 164. e. 138. r. 165. e. 139. r. 166. e. 144. r. 200. e. 30. r. 201. e. 51. r. 202. e. 33. r. 223. e. 35. r. 224. e. 36. r. 225. e. 37. r. 226. e. 38. r. 227. e. 43. r. 228. e. 50. r. 229. e. 54. r. 230. e. 58. r. 231. e. 61. r. 232. e. 62. r. 233. e. 63. r. 234. e. 64. r. 235. e. 72. r. 236. e. 74. r. 237. e. 75. r. 238. e. 76. r. 240. e. 102. r. 241. e. 125. r. 242. e. 127. r. 243. e. 129. r. 244. e. 132. r. 245. e. 133. r. 246. e. 134. r. 248. e. 147. r. 249. e. 151. r. 250. e. 152. r. 251. e. 155. r. 252. e. 156. r. 253. e. 157. r. 254. e. 161. r. 255. e. 163. r. 256. e. 164. r. 257. e. 167. r. 258. e. 176. r. 259. e. 177. r. 260. e. 178. r. 261. e. 180. r. 262. e. 181. r. 263. e. 182. r. 264. e. 187. r. 265. e. 192. r. 266. e. 196. r. 267. e. 203. r. 269. e. 145. r. 270. e. 162. r. 271. e. 163. r. 272. e. 165. r. 273. e. 166. Summa omnino est 65. Non desunt præterea viri eruditi, qui nonnulla ex his Responsa ediderunt. Inter hos est laudatissimus Combefisius, qui, quod supra jam monuimus, Resp. 37. De incircumscripta Filii Deitate ex Tiliano codice. (Vide ejus Recensitos auctores Bibliothecæ PP. Concionatoriæ, p. 152.) Inter Amphilochii scripta, et Respons. 125, de Asteriis pluribus,
col. 25–26page 13 of 591
PG 101:25in calce Asterii sui edidit. Postea diligentissimus Montefalconius in Catalogo Bibliothecæ Coislinianæ, p. 346 sqq. quatuor omnino Responsa, nempe 125 de Asteriis, 129 de cornu Amaltheæ, 160 de Sibyllis, et 166 de hæresi Eusebii in communem usum Græce et Latine produxit. Ubi velim, notes, Resp. 125 de Asteriis idem esse, quod Combefisius ediderat, 129 vero et 166, in Epistolis Photii, illud epist. 209, hoc autem epist. 144 jam ante editum legi. Nec omittendi sunt alii, quos celeberr. Jo. Alberti Fabricii nostri verbis in Bibliotheca Græca, vol. IX, p. 362, appellabo. Locum, inquit, ex quæst. 83, producit Allatius capite 2, Syntagmatis de Engastrimytho; alium ex quæst. 157 in libro De Simeonibus, p. 6. Alia loca laudat Franc. Turrianus in Defensione epistolarum Pontificum (p. 24 et 165) et in Notis ad Constitutiones apostolicas (VIII, 41, p. 155), nec non in libro De jure ordinandi ministros Ecclesiæ, p. 455. Superest, ut de iis dicam, quæ ipse ego ex egregio opere in calce hujus voluminis exhibui. Pervenit ad me illa Amphilochiorum pars, quæ inde a Resp. 14, codicis Coislin. usque ad Resp. 201 legitur. Debeo illam liberalitati viri rev. et clarissimi, Jo. Jacobii Wetsteinii, apud Amstel. cum maxime litteras elegantiores ornantis, cui hoc nomine gratias habeo agoque. Ille vero eam ex sectione librorum Franc. Dionysii Camusati, an. 1732 A d. 28 octobr. Amstelodami mature defuncti (cui præter alia Alphonsi Ciacconii Bibliothecam universalem, quoad illa, manu exarata, circumfertur, et apud me quoque exstat, et Historiam Criticam Ephemeridum litterariarum, Gall. Amstelod. 1734, 8, editam, debemus,) acceperat. Camusatus quidem totum opus (cujus prima et tertia pars frustra inter schedas ejus quæsita est) manu sua ex codice Coisliniano descripserat, et cum Colbertino comparaverat, imo et initium interpretationis Latinæ, a me non visæ, fecerat. Id ipse in Historia critica Ephemeridum, p. 96, testatur, quemadmodum ante hoc quinquennium per litteras mihi significaverat, parare se omnium Photii (in cujus Bibliotheca recensenda ego nunc versor) operum, atque inter hæc nominatim Amphilochiorum editionem. Ex ea igitur illorum parte, quam habeo, illa selegi, quæ ad expositionem locorum difficiliorum Novi Foederis spectant, omissis tamen iis, quæ jam inter Epistolas Photii leguntur. Non omnia, fateor, eamdem hinc doctrinam, hinc diligentiam spirant. Pleraque tamen ita comparata sunt, ut juvare et delectare possint lectorem. Illis itaque, cordate lector, frueris, et una mecum Deo O. M. gratias ages, quod curis his perficiendis et valetudinem et patientiam clementer mihi sit largitus. Ita vale in Domino, et supplementa, quæ supra promisi, suo tempore exspecta. ANGELUS ANTONIUS SCOTTUS LECTORI BENEVOLO SALUTEM. Cum illud sit in more positum, institutoque scriptorum, ut publicæ lucis usuram dum suis lucubrationibus largiuntur, jam usque ab exordio diligenter exponant, quibus potissimum de causis ad illas animum appulerint; monitum te volo, amice lector, non unam fuisse, quæ mihi aliis, atque aliis occupationibus implicato, ad hoc opus, qualecunque sit, aggrediendum, persequendumque maximo fuit incitamento. Primum cl. viri Joannis Andresii Regiæ bibliothecæ præfecti, cujus eruditioni ac benevolentiæ plurimum me debere non diffiteor, auctoritas et imperium urgebat: is enim, pretiosissima quæque bibliothecæ κειμήλια cura sibi proposuerit in apricum proferre, noluit hæc Photii Ἀμφιλοχία, seu, ut alii scribunt, Ἀμφιλόχεια, vel Ἀμφιλοχιακά, in tenebris jacere: ac mihi plurimis sibi nominibus devinctissimo hanc provinciam tradidit, ut editio, versioque alacri animo suscepta mature ad exitum perveniret. Quare illud mihi liceat usurpare, quod Theodorus Balsamonus, dum et Photii Nomocanonem commentaretur, de se dixit: Εἴ τι μὴ καθῆκον ἴσως γέγραπται … ἐν ταῖς … ἑρμηνείαις, ἀξιούσθω γνώμης· οὐδὲ γὰρ ἡμέτερον τόλμημα τὸ τοῦ πονήματος μέγεθος, ἀλλὰ τῆς ἀνάγκης ὑπακοῆς ἀποκύημα· Si quid fortasse minus conveniens scriptum est... in.... interpretationibus, venia dignum habetor; neque enim noster est ausus ista lucubrationis moles, sed necessariæ obedientiæ partus. Præterea Græcanicæ, ac theologicæ eruditionis amatoribus me aliquid voluptatis, ne dicam utilitatis, allaturum autumabam; si isthæc Photii ζητήματα typis evulgarem, ac Latina donarem civitate. Opera enim viri, nonnullis licet erroribus affecti, tamen ἐν λόγοις ὀνομαστοτάτου, ut inquit Zonaras, atque ἐπὶ σοφίᾳ γνωρίμου, ut Cedrenus fatetur, maximam sibi semper existimationem ac laudem conciliarunt; imo commodo suo consulere
col. 27–28page 14 of 591
PG 101:27Catholicos, si cætera ejusdem auctoris scripta in lucem, aspectumque producerent, novissimus ille delirantium Græculorum malleus Leo Allatius disertissime docuit. Deinde præclarorum quorumdam virorum me exemplum confirmavit: cum enim per Franciscum Combefisium, Bernardum Montfauconium, et Christophorum Wolfium nonnullas pariter Amphilochianas Quæstiones in communem usum Græce et Latine prolatas vidissem: ac plura reliquarum ἀποσπασμάτια a nuper laudato Allatio, et a Francisco Turriano in medio posita non ignorassem; eorumque editores bona, ut ita dicam, gratia ab litterarum rep. animadvertissem exceptos: par æquumque duxi ad eamdem gratiam ineundam, viribus licet imparibus, contendere. Profecto hac in re illud ego consilium secutus sum, quod plurimi jam pridem scriptores susceperant; ut scilicet quam celebritatem libellus meus ex editoris merito non posset sibi vindicare, hanc per Photii nomen acquirere videretur. Postremo id accessit, in quo, tametsi multi puerilem quamdam sentient levitatem; tu tamen, lector humanissime, qui hominum mentem levissimis interdum rationibus moveri, ac versari non dubitas, tantum utique ponderis agnosces, quantum animo titubanti ad decernendum satis esse perspexeris. Nosti nimirum ad præclarum illud Photii Φιλοτέχνημα, quod Μυριόβιβλον, seu Bibliotheca inscribitur, interpretandum, post Græcam floeschelii editionem alterum Scottum optimis auspiciis incubuisse; nec te fallit, quam bene ea tempestate in ὨΤΙΟΥ ac ΕΚΟΤΤΟΥ nominibus luserint eruditi. Cum itaque hæc ego quoque perspecta haberem, in eamdem arenam mihi descendendum putavi; et certe universas hujusmodi Diatribas e Vaticano codice exscriptas facili negotio obtinuissem, prodidissemque in lucem, nisi votis meis multa et gravia obstitissent impedimenta. scriptores, ac Photius ipse, auctor alioqui disertissimus, a prisca Ἀττικισμοῦ elegantia desciverint, et quanta denique obscuritate ex eodem scriptionis vitio sermones præsertim διδασκαλικοί obvolvantur. Verba enim τεχνικά, et quidem σχολαστικά, quæ tunc temporis percrebuerant; argumentationum cavillationumque subtilitates, quibus ingenii acumen sese jactabat; ac periodorum μεγαλοκώλων implicata prolixitas, in qua præcipuus orationis cultus constituebatur, sunt quædam veluti impedimenta, quæ lectori ad sensum recte tenendum identidem objiciuntur. Quo factum est ut ad unum omnes istorum Græcorum interpretes, dum præfantur, bonam a lectoribus precentur veniam, ut sibi παροράματα, in quæ pro vertendorum operum difficultate inciderint, libenter ignoscant. Accedit quod Photius in epistola, quam cum hisce Dissertationibus ad Amphilochium mittit, ipse ingenue fatetur se non elaboratam locutionem, sed obvia quæque vocabula adhibuisse: ut fortassis innuat accuratam se neglexisse dictionem, atque adeo lectoribus plus laboris reliquisse impendendum. Quæ cum ita se habeant, nonnullis in locis, ut Fabii verbis utar, περιφραστικῶς, seu pluribus id verbis, quod uno vel paucioribus dici potuisset, explicandum curavi. Neque hujusce me consilii pœnitet; sum enim Tullii exemplum secutus, qui nec tamen, inquit, exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent; cum sit verbum, quod idem declaret magis minusve usitatum. Equidem soleo etiam, quod uno Græci, si aliter non possum, idem plurimis verbis exponere. Itaque versionem κατὰ λέξιν, utpote minus opportunam interdum rejeci, tum quia Græcanicæ linguæ ingenium a Latiali abhorrere videbatur, tum quia perspicuitati melius consulere, ac molestis verborum ambagibus lectorem non torquere mihi proposueram. Hanc etiam ob causam nonnunquam in verborum delectu, et collocatione, ut planiorem legentibus sensum exponerem, ab incorrupta Latini sermonis integritate consulto recessi: siquidem ab hujusmodi operibus non elocutionis flores, sed veritatum fructus exspectant eruditi. Et nimirum Clemens Alexandrinus aperte profitebatur se in scribendo elegantiam μήτε μεμελετηκέναι, μήτε ἐπιτηδεύειν … τοὺς γὰρ τῶν λέξεων ἐχομένους, καὶ περὶ ταῦτα ἀσχολουμένους διαδιδράσκει τὰ πράγματα, neque affectasse, nec fuisse sectatum.... eos Hæ autem quæstiones, ut in Latinum sermonem transferrentur, quantum habuerint difficultatis ac laboris, illi utique perspicient, qui ipsas non raptim, sed attente legent; nec quales post apertam ad sensum viam videantur, sed quales fuerint, dum ea delitescebat, diligenter expendant. Compertum est enim vel ipsis adolescentulis, qui Græcas litteras vix a limine salutarunt, quantum ad manuscriptorum, quæ nondum lucem aspexerunt, rectam lectionem statuendam insudemus: quantum medii ævi
col. 29–30page 15 of 591
PG 101:29PROLEGOMENA. cuim, qui a dictionibus pendent, et in iis occupantur, ipsæ res effugiunt. Alibi quoque ipse de se, Ἐμοὶ, inquit, πρόκειται εύγλωττίαν μήποτε ζηλοῦντα, ἀρκεῖσθαι μόνῳ τῷ αἰνίξασθαι τὸ νοούμενον· ὁποίῳ δὲ ὀνόματι δηλοῦται τοῦτο, ὅπερ παραστῆσαι βούλομαι, οὐθέν μοι μέλει. Mihi propositum est ut elocutionem nunquam affectans contentus sim, si cogitatum meum declarem; quanum vero istud voce explicetur, quod exponere volo, nihil mea interest. Quod autem stylus potissimum in curandis versionibus ad hujusmodi regulam dirigendus sit, fuse docuit D. Hieronymus. Nec minus fortasse profuit παρενθέσεις, quæ in αὐτογράφῳ deerant, pro re nata interserere, nec non et verba sacrarum Litterarum, aliorumque scriptorum, sive ἀκρίβως, sive μεταφραστικῶς adducta cursivo, ut aiunt, charactere exscribere : hoc enim, quod mihi non multum negotii facessit, fortasse alicubi lectori erit adjumento. Præterea abs re non duxi loca, unde ipsa verba desumpta sunt, in ima paginæ ora indicare: ac denique versionem LXX seniorum a Photio allatam, cum nostra Vulgata, quam tibi, lector, familiariorem reor, commutare : paucis tantum exceptis locis, in quibus, uti monebimus, orationis contextus adversari videbatur. Porro ego punctum illud, quod finale vocant, quoties perfectus, completusque verborum ambitus absolutæ περιόδου signum postulabat, meo jure interjeci; quod quidem non semel agendum mihi fuit, cum in codice nostro, uti et in cæteris ejusdem ætatis, rara admodum signa distinctionis occurrant. Quin etiam dissertationes singulas in quædam veluti capitula dispescendas curavi; tum ne diversas Photii animadversiones, commentationesque unica συνεχείᾳ legendas proponerem; tum ne imparitas ipsa, quæ inter textus ac versionis prolixitatem plerumque intercedit, tota in earumdem dissertationum terminum rejiceretur, atque illud nescio quid abnorme intuentium oculos posset offendere. Hos autem διαμερισμούς, quibus caret nostrum, in Vaticano ms., unde magnam quæstionis 33 partem obtinuimus, rite ego servatos reperi; imo notæ quædam numericæ in margine appictæ ibi sunt, ut ipsa capita recenseantur. At ego, nisi fallor, in minutiores utique partes totam orationem distribui : quam institutionem jam usque ab exordio susceptam, consentaneum fuit vel in nuper memorato fragmento persequi; atque adeo quod uno Vaticani codicis capite continetur, id sæpe duobus in nostra editione explendis accommodatur. Scilicet persuasum est mihi eam voluptatem per hujusmodi κεφάλαια lectoribus conciliari, quam per lapides milliaria notantes percipere solent viatores. Jam vero quidquid Coisliniano, Taurinensi, Vaticano, ac Barberino mss. acceptum referimus, in notulis suo loco subjectis profitebimur. At duo quidem priora studuimus de illis tantummodo dubitationibus consulere, quas nobis primi quæstionum versus attulerunt; cum hos duntaxat Bernardus Montfauconius, ac Josephus Pasinius ediderint; posteriora autem in cæteris difficultatibus mirum quantum nos juverunt; siquidem viri præclarissimi æque, atque humanissimi Hieronymus Amatius Vaticanæ bibliothecæ scriptor, et Joachimus Pla Barberinæ præfectus ea, quæ ad lectionis emendationem, aut complementum ὁ πάνυ Andreasius postulaverat, cum eo summa benignitate communicarunt. Cæterum ubi σφάλμα, ejusque διόρθωμα facili negotio patebant, aut ad lacunam explendam sensus me recte ducebat; nolui viros adeo conspicuos pro re parvi momenti obtundere, sed medicam ipse manum codici admovi, atque id de meo restitui, quod et in paginæ calce indicatum conspicies. Alias deinde notas reperies, et fortasse non importunas, quibus aliquid de Photiana quæstionis solutione disseram, et quid catholicæ Ecclesiæ δόγμασι repugnet, quid adversus novatores nobis prodesse possit, quid denique ὀρθοδόξων scriptorum scitis suffragetur, ea, qua par erit brevitate expediam. Quidquid autem hac de re sit, ‹ Quod dixi, › ut D. Bernardi verbis utar, absque præjudicio sane dicta sint sanius sapientis. Romanæ præsertim Ecclesiæ auctoritati, atque examini totum hoc … reservo; ipsius, si quid aliter sapio, paratus judicio emendare. › CARDINALIS ANGELI MAI PRÆFATIO IN QUÆSTIONES AMPHILOCHIANAS PHOTII PATRIARCHÆ QUAS PRIMUS EDIDIT IN I VOL. SCRIPT. VET. NOVA COLL. VAT. AN. 1825 ET DENUO 1831. 1. Codex Vat. Amphilochiorum Photii. Quæstiones Amphilochianæ tantam propemodum in sacris Photii scriptis, quantam ejus Bibliotheca in profanæ thecæ famam obtinent. Primus sacri operis (sive Amphilochia, sive Amphilochianas Quæstiones dicere mavis) notitiam vulgavit Leo Allatius dixitque
col. 31–32page 16 of 591
PG 101:31opus varium et multiplici eruditione plenum, theologis ac Scripturæ interpretibus maxime necessarium : quod ego doctissimi Allatii de Photiano scripto judicium, neoterici critici malevolentiæ valde antefero. Idem Allatius nos docuit de præclaro Amphilochiorum codice Vaticano, Urbano VIII pontifice maximo e Lollini Feltrini episcopi bibliotheca in Vaticanam migravit. Existimabat autem Allatius unicum esse Amphilochiorum hunc codicem, dempto Neapolitano, de quo mox dicemus, fragmento. Postea tamen aliquot alii innotuerunt, veluti Taurinensis Regius 31 (2); Coislinianus 270 (3); Colbertinus 444 priscus, ut aiunt, sæculi xi, qui nunc est Regius Parisiacus 1577 (4); Sevinianus recens Parisiacus, deinde et ipse Regius (5). Mitto apographum e Vaticano ab Arcudio olim expressum, de quo Allatius loco prædicto : mitto item apographum a Camusato curatum e Coisliniano quo Wolfius usus est (6) : mitto denique Miscellos diversarum bibliothecarum codices, in quibus operis particulæ aliquot insunt, veluti Tilianus Combefisii (7); Bavaricus a Wolfio Andresioque commemoratus (8); Vindobonensis 29 (9), in quo est Photii synopsis categoriarum Aristotelis, quam nonnulli (quos inter Caveus) ab Amphilochiis immerito distinguunt: denique et Vaticani nonnulli codices fragmenta aliquot Amphilochiorum fortuito continent in Miscellis: de quibus omnibus sive longinquis sive etiam Romanis parum mihi laborandum est, qui nulla horum ope egeo, quandoquidem Vaticanum quem supra dixi plenissimum habeo. Est autem hic bombycinus in-fol. sæculi ferme xi, Græca manu eleganter scriptus. Olim tamen huic codici damna duo contigerant; primum quod ejus folia ab inscito bibliopego perturbata susdeque fuerant; iterum quod ejus Indicem primumque operis folium blattæ aut mador partim corruperant : mox tamen doctus aliquis materiæ ordinem instauravit, in marginibus scribens qua quodque folium sede esset collocandum: tum illi initio pessumidato, ope alterius exemplaris, supplementum fecit recenti manu, in vulgari charta scriptum : sic tamen ut veterum quoque foliorum lacinias seorsim in volumine conservandas curaverit, nec quidquam veteris scripturæ perire passus sit. Instaurati codicis meritum Andresius (10) Allatio tribuit. Illud tamen falsissime a nescio quo relatore dictum Andresio fuit, recentia scilicet hæc Supplementa Allatium manu sua conscripsisse: est enim mihi vulgoque notissima Allatii manus, a cujus indole longe abest supplementorum scriptura, verum etiam supinum Græcique sermonis prope ignarum. Igitur exscribenti mihi quæstionem primam Amphilochianam, ad vetera illa fragmenta respiciendum non semel fuit (quæ in volumine conservata jam dixi), ut librarii novi mendis gravissimis medicinam facerem, meaque editione hanc labem excluderem. Codex ergo Vaticanus plenissimus Quæstiones Amphilochianas 313 continet. Exin in codice sequuntur alia Photii Opera; nimirum 1.) Ineditus et acatholicus de Spiritus sancti a solo Patre processione liber, de quo nos infra loquemur. 2.) Alius de eodem argumento Photii libellus, nempe ipsa secunda epistola, quæ in Montacutii editione occurrit, hic autem novo titulo instruitur : Ἑτέρα ἔκδοσις περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· Ἐξεδόθη ἐν τῷ πατριαρχείῳ μετὰ τὴν ἐπανόδον τῆς θεοφόρας· scriptus nimirum a Photio libellus post reditum ab exsilio. 3.) Extremi in codice sunt libri Photii quatuor adversus Manichæos, quorum primum Montfauconius e codice Coisliniano (11), tres reliquos Wolfius edidit (12) ex Holsteniano codice, quem a Vaticano nostro fuisse haustum suspicatur rectissime editor, ego vero nullus dubito, quandoquidem etiam clausula, quæ Wolfio imperfecta videtur, non alia in codice Vaticano, quam in Wolfii editione est.
II. Pars Amphilochiorum antehac edita. Cum plures igitur exstarent in Europæ bibliothecis Amphilochiorum codices, primus Franciscus Turrianus S. J. e Bavarico codice Amphilochianas sex quæstiones interpretatus est; easque Canisio anno 1574 in Antiquarum Lectionum sylloge Latine tantum edendas concessit (13). Eæ sunt in Vaticano codice 180, 181, 182, 185, 186; nam Turriani primam in codice non invenio; quare et Basnagius cum anno 1725 Canisium repeteret, et Græcum cæterarum textum ederet (14), primam Latine tantummodo posuit, quia Græce non habuit. Porro Turrianus alibi quoque Amphilochia memoraverat, nempe ad Epist. pont. p. 124, 165, ad Const. ap. VIII, 6, De jur. ord. p. 155; quod eruditi jamdiu dixerunt. Post Canisium anno 1616 Petrus Stewartius S. J. prolixam Photii Amphilochianam de Christi voluntatibus gnomicis (quæ in cod. Vat. est octogesima) eodem Turriano interprete edidit (15); cujus Græcum deinde textum Basnagius suppeditavit (16). Jam quia Canisius atque Stewartius quæstiones has sub Photii quidem, non tamen Amphilochiorum, nomine ediderunt, hinc accidit ut qui eruditi deinceps de Amphilochiis verba fecerunt, ii prædictarum septem editionem nescire
col. 33–34page 17 of 591
videantur; quorum in numero sunt Combelisius, tuit superest igitur ut Montfauconius scri Allatius, Montfauconius, Wolfius, Gallandius, An dresius, Scottns. Unus fortasse Fabricius in Gr. bibliotheca lucubrationes illas ad amphilochiorum syllogen pertinere suspicatus est. Pelavium denique ipsum miror, qui cum in Opere suo theologico de monothelitis tandiu disserat, Photii tamen Opusculum de voluntatibus Christi gromicis, quod ejus argumento commodissimum erat, penitus ignoraverit, tot licet ante annos ab ejus sodalibus et Latinum factum et editum. Ter tius Amphilochiorum editor Combefisius est, qui anno 1644 e Gallicano Tilii codice Amphilochianam quæstionem protulit contra ubiquistas, quæ in Va ticano codice tricesima octava est. Graviter tamen ptiunculam de Sibyllis primus protulerit. Utrum quintum Amphilochiorum editorem Spierium dicam, haud satis scio; et merito id dubito. Nam Theo philus quidem Harlesius semel et iterum ait ‹ Justum Spierium anno 1738 quodam in libro Germanica lingua scripto dedisse adnotationes ad Photii Amphilochia, et in fine quædam ex his Am philochiis nondum edita. › Jam vero quid Spierius in eo Germanico libro, quo careo posuerit, nescio sed quoniam video Germanum hominem eruditissi mum Wolfium triennio post Spierii librum vix elapso Amphilochianas quæstiones depromere, ni hilque de Spierii curis, in Præfatione cæteroquin curiosa, dicere, nescio, inquam, quid ego demum temporibus locoque distans de Spierii opere judi cem, quod ætate par et in limine versans Wolfius non agnovit. Sequitur jam sextus multo prædictia copiosior Amphilochiorum editor Wolfius, a quo in philologicis curis Amphilochianæ quæstiones qua draginta sex (a 74 ad 119) anno 1741 publicatæ fuerunt; quæ deinde anno 1779 in Gallandiana Bibliotheca 1. XIII, repetitæ sunt. Et quidem adver sus Gallandium expostulare liceret, cur contra in stitutum suum minora Patrum Opera coacervandi, quæstiones a Wolfio editas receperit, antiquius editas prætermiserit; misi jam dixissem ignotas Gallandio fuisse cæteras, id quod ejus quoque Præfatio satis demonstrat. Inter eos qui de Amphi lochiis vulgandis solliciti fuerunt, proximus nobis ætate fuit modutatop Andresius, vir magnus meique dum vixit amantissimus, qui de anecdotis Neapoli tanæ bibliothecæ Prodromum scribens, Amphilo⚫ chiorum quoddam fragmentum diu commendavit, atque ut luce donaretur, magnopere auctor fuit. Quod autem fieri optavit Andresius, id mox magna cum laude præstitit vir illustrissimus Angelus Scottus, bibliothecæ post Andresium præses, et re giorum principum in litteris institutor. Nimirum is, qui septimi editoris locum obtinet, amphilochia duodeviginti, præter Præfationem, cum sua inter pretatione Scholiisque Neapoli typis excudit; usus etiam Vaticani codicis suppetiis aliquot, quas cl. noster Amatius ad eum submisit. Amphilochia igitur ante me sex edidit Canisius, Stewartius 1, Combefisius II, Montfauconius I, Wolfius quadra ginta sex breviora, Scottus duodeviginti. Summa itaque ante me editorum Amphilochiorum, 74. Octa vus demum editor ego sum, qui viginti amphilo chia hoc volumine exhibeo: quare centenarius jam numerus propemodum expletur. Atqui codex Vaticanus tredecim continet supra trecenta. Sed tamen scimus reliqua ex his complura inter epi stelas a Montacutio editas jamdiu exstare. Insuper ego dedi operam ut Amphilochia plerumque longis sima, dilatis brevioribus, ad edendum deligerem. erravit non intellecto codicis titulo Combefisius, ita ut scriptam ad Amphilochium a Photio quæstio nem, pro Amphilochii scripto vulgaverit. Sed dein admonitus ab Allatio Combefisius retractavit erro rem, atque alteram ab eodem Allatio acceptam de Asteriis (quæ in cod. Vat. est 312) edidit Amphilo chianam in Auctarium Patrum, p. 279; rem cæte roqui tam parum adhuc edoctus, ut scribere non erubuerit ambigere se quisnam hic Photius fuerit, qui ad Amphilochium quæstiones miserit. Ignorabat scilicet Combefisius, quæ Allatius in libro De con sensu super Amphilochiis scripserat; quia nimirum eodem anno 1648 tum Conibefisius Auctarium, tum Allatius volumen suum De consensu imprimebant. Quartus Amphiochiorum editor Montfauconius est qui anno 1715 vulgavit quatuor, nempe de Hercule Amaltheæ cornu gestante, de Sibyllis, de Cæsariensis Eusebii hæresi, de Asteriis (in Vat. cod. 107, 150, 221, 312). Profecto Montfauconius de universo Photiano opere bene meritus est, cujus integrum descripsit indicem, quæstionum scilicet octo et trecentarum: sed idem magnopere erravit, primum quia se dixit edere ex Amphilochiis quæ stiones illas, quæ majoris momenti esse videbantur; quo judicio nihil inconsideratius, nihil falsius Geri potuit. Nam si quis Amphilochia a me nunc edita, itemque illa a Scotto Wollioque vulgata, cum his breviculis ac valde levibus Montfauconii conferet, præposteram Hercle laudem prædicatam comperiet. Num ergo Montfauconius quem vulgavit indicem ab amanuensi aliquo accepit, ipse vero codicem vix aspexit? Alioquin vix fieri poterat ut vir summus tot longissimas atque optimas lustrans quæstiones, neglectis his, breviores illas ac levidenses eligeret, suoque præconio atque honore typorum mactaret. Sed en rursus Montfauconius peccavit dum has quæstiunculas ceu ineditas omnes vulgavit. Atqui de Asteriis quæstionem jam publici juris Combefi sius fecerat: quæstiones de hæresi Eusebii et de Hercule in Photii epistolis multo ante a Montacutio editis occurrebant; id quod Woltum certe non la De incarn. lib. ix. 19) Præf. ad Cur. T. III, p 7. PATROL. GR. Cl. Supplem. ad Introd. hist. ling. Gr. tom. II, p. 47; et addit. ad Fabr. Bibl. Gr. tom. IX, v. 26.
col. 35–36page 18 of 591
Quibus rite perpensis, dimidiam fere Operis par- tum vicesimam, tum alias aliquot, tum denique tem post me adhuc ineditam superesse judico. 260am adeat. Bibliorum locos qui repugnantium speciem habent, recte conciliant complures ex his quæstiones, ut 6, 23, etc. Nonne ipsa theologiæ penetralia cernimus in quæstionibus de baptismo et de vitæ termino? Utique et illæ de personarum divinarum proprietatibus persubtiles perque accu ratæ sunt. Nonne demum componendis moribus prosunt illæ de Eucharistia, et de Providentia, et de sempiternis scelerum pœnis? 1. De mea editione. Jam editionis meæ ratio etsi simplex est, labore tamen ac difficultate non caruit. Nam in primis tantain operis partem ex antiquo codice exscribere, apte digerere, orthographia pau sisque interpungere, mendis etiam aliquot perpur gare, non levissimum negotium fuit. Eo accessit Latinæ interpretationis elucubratio, qua Photium necessario declarandum putavi, propter eos qui Græce nesciunt vel qui Græce se scire simulant. Sed tamen ut citior editor fierem, paulo incultior interpres videri malui: igitur quidquid menti pri mum occurrit, id fere calamo pinxi, expoliri autem sermo non potest, nisi quem decens mora lima verit. Curavi tamen ubique, ut Græcam veritatem Latina servaret translatio. Adnotationes raras sub texui; his enim lectores carere facilius poterant Biblicarum autem auctoritatum, que tot a Photio laudantur, sedes proprias in libri marginibus de monstravi. Quæstiones ipsas, quæ in codice con tinenter scribuntur, in articulos minores distinxi, quo scilicet perspicuitati sermonis consulerem, et iis qui locos citabunt rem commodam facerem. Cæteroqui ordinalem numerum, quo unaquæque quæstio notatur in codice, idcirco servavi, ut ne tum quidem citandi ratio varietur, cum universum opus exstabit. Illud verissime testari queo, me de codice Vaticano Amphilochia omnium ferme potis sima decerpsisse; quæ nimirum vel ipsa prolixitate sua, vel argumento gravi et theologico, vel do ctrinæ altitudine, vel novitate aliqua commendaban tur, et quæ neque cum Amphilochiis editis, neque rursus cum epistolis congruebant. Profecto in his tanta rei bonæ copia est, ut quas de hoc Opere laudes Allatius, Wolfius, Andresius, Scottus aliique pleno ore prædicaverunt, eas nemo, ut spero, nimias judicaturus sit. Mihi vero cogitanti permi runi videri solet, qui fieri potuerit ut Photius in s:ecularibus curis muneribu sque versatus usque ad episcopatum, ad quem laicus subito evectus fuit, tantam divinarum Scripturarum atque abstrusioris theologiæ notitiam facultatemque adeptus fuerit. Tres tamen in Latiuis occurrunt Patribus, quos æquo jure Photii ingenio opponamus; hique sunt Cyprianus, Ambrosius, atque Augustinus; quorum primus a foro et honoribus ad sanctuarium subito transiit, et tamen in acutissimis Ecclesiæ theologis reputatur. Secundus a sæculari Liguriæ præfectura ad infulas repente raptus, nihilominus tantam mox edidicit sacræ doctrinæ copiam, quantain edita ejus opera demonstrant; præter illa quæ celeber rima olim, nunc amissa querimur. Augustinus item profanis studiis usque ad adultam ætatem innutri tus, brevi mox maximum omnis theologiæ lumen inclaruit. Jam qui sacræ Ilermeneuticæ canones cognoscere avet, is Photii primam Bibl. Gr. ed. nov. t. XI, IV. Controversiæ aliquot de amphilochiis. Age vero quia hoc opus ad Amphilochium scribi vide mus, nemo existimet, omne id quæsitis ab hoc homing forte propositis respondere. Est enim hic solemnis poopwvoúvtwy mos, ut ob captandam scribendi ansam, rem ejusmodi fingant. Sic Euse bium simulavisse puto, dum ad Stephanum Mari numque scriberet. Sic Theodorus Mopsuestenus, teste Ebediesu in Catalogo, singulà prope opera ad amicos misit, quasi ab iis rogatus fuisset: et sic ab aliis Ecclesiæ Patribus, nec non a scriptori bus ethnicis factitatum scimus. Profecto Photii has quæstiones non ad unum missas fuisse vel inde patet, quod ex his complures in epistolis ad va rios mittuntur homines: tum etiam quod loci multi in Commentariis biblicis a Photio tractati, deinde in Amphilochia translati fuerunt. Ergo ex his recte concluditur, Photium cum multa in epistolis, in commentationibus, in homiliis, de sacra doctrina _ disseruisset, disseruisset, ad extremum præclare et utiliter cogitavisse de universis scriptis his in unum cor pus coacervandis; quod cum mitteret honoris ergo ad amicum Amphilochium, nomen inde subortum est, vel Photii ipsius vel posterorum voluntate, Amphilochia. Jamdiu quidem dubitavit Fabricius num auctores catenarum evangelicarum locos Photii, quos identidem proferunt, ex Amphilochiis mutuati sint, an potius ab ejusdem qui aliquando exstiterint Commentariis evangelicis. Ego utrumque factum judico; neque solum abs catenarum ан ctoribus, verum ab ipso Photio materiam eamdem non uno in loco neque semel usurpatam existimo. Nam et in catenis reapse plures loci Photiani oc currunt, qui in Amphilochiis, quæ nunc omnia novimus, non comparent. Et quidem Scholiorum Photii ad Lucam ineditorum ego ipse in prima hujus voluminis editione specimen exhibui post Apollinarium; plura daturus, nisi pleraque agno vissem in Amphilochiis vel in Epistolis prope ad verbum repeti. Quam rem ut lectoribus probem, idoneis argumentis parcendum non est. 1. Matthæi locum xı, 17, quo aiunt pueri Ceci nimus vobis, etc. interpretatur iisdem verbis Photius tum in Catena Vaticana cod. 758, p. 28, tum in Amphilochiana quæstione 34, a Scotto edita. 2. Lucæ locus 11, 35: Et tuam ipsius animam quæstionem, pertransibit, etc., illustratur a Photio tumin Catena
col. 37–38page 19 of 591
PG 101:37Vaticana cod. 1933, p. 63, tum etiam in Amphilochiana quæstione 176.
3. Luc. XII, 14: Respondens archisynagogus. Verbi ἀποκρίνομαι notiones variæ enucleantur a Photio breviter in Catena Vaticana 1933, p. 368, tum prolixius et doctius in Amphilochiana a me edita 21.
4. Luc. XVI, 26, de epulone et Lazaro Photii locus est in Catena Vaticana 759, p. 66, qui scribitur in epistola edita 52. Porro et locus adversus Origenis errorem de poenis peccatorum minime æternis, qui ibidem paucis verbis in catena ponitur, is, inquam, prætermittitur in epistola 52, sed de eo copiose in prima disseritur.
5. Luc. XXII, 36: Nunc qui habet sacculum, etc. Locum hunc tractat Photius in Catena Vat. 1933, p. 557, itemque amplissime in Amphilochiana prima quæstione iisdem fere verbis utens.
6. Luc. XXII, 44, locum de sudore Christi sanguineo, in eamdem sententiam iisdemque verbis explicat Photius tum in Catenis Vat. 759, p. 211; et 1933, p. 562, tum in epistola 138.
7. Luc. XXIII, 25. Disserit Photius in Catena Vat. 758, p. 78, de Christi sanguine redemptionis pretio, quod ipsum iisdem fere verbis fit in Amphilochiana 24.
8. Luc. XXIV, 31, verba Aperti sunt oculi eorum eodem modo explicantur a Photio in Catena Vat. 759, p. 253, atque in Amphilochiana quæstione nondum edita 14.
9. Luc. XXIII, 50, de Josepho ab Arimathæa narratio est apud Photium initio epistolæ 91. Verum eadem scribitur in Catena Vat. 759, p. 244. Atque ego vix dubito quin ex illa Photii Oratione in Domini sepulturam, quam Combefisius in Mazariniano codice vidit, sed quia carebat exordio edere noluit, vix inquam dubito quin hoc Photii elegans ἀποσπασμάτιον de Josepho ab Arimathæa Vaticanus eclogarius decerpserit, quod speciminis loco non me piget exscribere. Pergit enim ad Pilatum Josephus, eumque ut sibi Christi corpus concedat composita oratione sic deprecatur : Δός μοι, φησὶν ὁ Ἰωσήφ, εἰ βούλει, θάψαι τὸν νεκρὸν τοῦ Ἰησοῦ, ὃν οἱ γνωστοί πάντες ᾤχοντο καταλιπόντες, οὗ πολλοὶ μὲν συνέῤῥεον ἐπὶ τῷ πάθει θεαταί, νῦν δ' οὐδεὶς ὑπέμεινεν, οὐδὲ τῶν φίλων, ἐνταφιαστής· ἀπεστί σοι φόβος βασιλείας· τέθνηκεν ὁ τὸ κράτος μὲν τῆς ἐξουσίας ἁρπάσαι κατηγορούμενος, μέχρι δὲ καὶ αὐτῆς προφάσεως ἀθῶος ὀφθεὶς παντὸς ἀδικήματος· ὃν προφητοκτόνος γλῶσσα καὶ φωνὴ καὶ χεῖρες, σοῦ δοκοῦντος φέρειν φιλανθρωποτέραν ψῆφον, ὑπὸ κρίσιν ἤγαγον θανάτου· δός μοι χάριν ὁμολογεῖν, δι' ἧς ἑτέρους οὐδὲν ζημιοῖς· οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ὁ τῶν Ἰουδαίων ὄχλος ἀνιάσεται γῇ μαθόντες τὸν ἐχθρὸν καλυπτόμενον. Μάλλον μὲν οὖν δυσχεραίνουσι καὶ νεκρὸν τὸν ὑπ' αὐτῶν μισούμενον βλέποντες· τοῦτο μὲν τὴν αὐτῶν μιαιφονίαν τῷ σταυρῷ θριαμβεύοντα, τοῦτο δὲ τῶν ὁρώντων τὸν ἔλεον ἕλκοντα, καὶ τῶν σταυρωσάντων ἐκκαλούμενον μυσάττεσθαι τὴν ὠμότητα· οὐδὲ τὴν Καίσαρος ἐπισείσουσι φιλίαν, Οὐκ εἴ φίλος, λέγοντες, τοῦ Καίσαρος, εἰ νεκρὰν δίδως τῇ γῇ κατορύττεσθαι· ἀπροφάσιστος, εἰ βούλει μόνον, ἡ πλήρωσις τῆς αἰτήσεως. Τούτοις τὴν τοῦ Πιλάτου κατεπάδων ψυχήν, τυγχάνει τοῦ σκοποῦ, καὶ λαμβάνει καθαιρεθὲν τὸ σῶμα τοῦ Ἰησοῦ, καὶ τῆς συνήθους ἀξιοῖ φροντίδος.
V. Jamvero ut a seipso multa sumpsisse Photium vidimus (quam plura nobis persequi non vacabat), ita eum non pauca quoque ab aliis, pro re nata vel prout institutæ suæ scriptionis ratio poscebat, tacito licet auctorum nomine, sumpsisse comperimus. In exordio quæstionis de voluntatibus gnomicis, ait Photius se idcirco hanc lucubrationem instruere, quia nemo e sanctis dignisque obsequio Patribus eam ad liquidam perduxisset, vel quidquam frugi de hoc argumento dixisset, magno Maximo excepto. Porro statim Photius plane ad verbum expilare incipit sancti Joannis Damasceni opus de fide orthodoxa, suppresso auctoris operisque titulo : quam rem deprehendere licet comparato Photii textu cum Damasceno Lequinii t. I, p. 187 seqq. Nequid de Anastasii Sinaitæ Hodego dicam, cujus æque definitiones clam Photius sectari videtur. Utique Photius in Amphilochiana quæstione 40, anonymo auctore se uti dicit, quem Damascenum intelligendum esse tempestive monuit nos Photii interpres cl. Scottus. Quæstionem Amphilochianam amplissimam 149, de vitæ termino universam nullo verbo commutato Photius e Germani patriarchæ penu ad se clam transtulit. Item quæstiunculam 152 de obscuritate S. Scripturæ tacite ad verbum sumpsit Photius e Polychronii prologo ad Jobum : quæ brevis lucubratio, quia non exstat cum cæteris Polychronii ad Jobum excerptis, a me libenter edita fuit. Denique quæstionem 154 de variis Bibliorum sacrorum editionibus tacite ad verbum exscripsit Photius ex edita pseudo-Athanasii quæstione, sive etiam ex Epiphanii Panario : id quod ego sentiens, scriptum prætermisi. Cæteroqui ne gravius accusare Photium videar, hoc quoque observandum est, Photium ipsum in suo Amphilochiorum Proæmio, tum etiam quæstione 1, cap. 10 (quo postremo loco de superioribus Bibliorum interpretibus mira cum reverentia loquitur), manifeste dicere, se acceptis ex illa vetustate seminibus, longe accuratiores contradictionum solutiones in medium proferre. Idque Photii dictum neque falsum, ut puto, neque arrogans est; quandoquidem hæ Photii quæstiones seu biblicæ seu theologicæ, etsi non omnes pari pondere ac dignitate sunt, tamen veterum multorum de simili re scriptionibus præstare videntur : et quidem, exempli gratia, Cæsarensis Eusebii quæstionibus evangelicis, quominus has photianas anteferam, nullus ambigo.
col. 39–40page 20 of 591
EJUSDEM CARD. MAI PRÆFATIO IN QUÆSTIONES AMPHILOCHIANAS QUAS GRÆCE EDIDIT IN SCRIPTORUM VET. NOV. COL. T. IX, P. 1-158. ROME, 1837. appellat lunaticos. De Photii Amphilochianis quæstionibus partim editis partim ineditis, deque ipsarum viginti ex codice Vaticano a me jampridem divulgatis, abunde, ut puto, disserui in voluminis primi Præfatione. Nunc earumdein quæstionum apographum ex Vati cano codice sumptum forte naclus, constitu denique quidquid præclari operis adhuc invulgatum supererat, typis committere; exceptis iis, quæ etsi titulum Amphilochiorum gerebant, nihilominus alibi, puta inter Photii Epistolas, jam exstabant quanquam non ita fui morosus, ut si res alibi interdum, brevioribus aut diversis verbis, dicta vel adumbrata fuisset, eam idcirco prætermitterem. Latinam autem quæstionum interpretationem non addidi, quia me festinare oportebat: attamen argumenta saltein hic Latine exponam, ut Græce ignari rem interim summis labris delibent. Porro in editione quidem numerandi ordinem, ut est in codicibus, conservavi, ut si aliquando totum Amphilochiorum opus uno volumine comprehenda tur, suum unaquæque quæstio locum occupet: hic tamen Latina argumenta continuatis numeris scribo. Photii quæstionum Amphilochianarum CXXX,quibus universi operis editio nunc demum absolvitur Argumenta. 1. Si septimo die requievit Deus a cunctis operi bus suis, quomodo salutare Patris Ver bum ait: Pater meus usque modo operatur, et ego operor. 2. Cur Dominus luti usu, non alia ratione, cæci oculos persanavit. 3. Quid est, odientes etiam carnalem macula tam tunicam. 4. Si quidquid necessitati subjacet, invitum vio Jentiæ paret, prætereaque necesse est scan dala in orbe fieri, haud juste diris devove tur qui fuit¦ coactus, vel pœna peccati de eo sumitur. 5. Si fines sæculorum jam in nos pervenerunt, quibusnam sæculis divitiæ Christi nobis ostendentur. 6. Cur Dei filii dicuntur nequaquam peccare; hos autem Scriptura esse asserit qui per aquam et spiritum geniti sunt; et tamen multos cernimus, qui, etiamsi baptismate adoptionem consecuti fuerint, nihilominus peccant. 7. Quomodo theopatre dicente Davide, Homo sicul fenum dies ejus, etc., filius illius Salo mon hanc protulit sententiam: Res magna homo, et pretiosum aliquid est vir. 8. Cur dæmoniaco morbo correptos evangelista Doctissimus vir putat totam collectionem Amphilochiorum his editis quæstionibus absolvi, Cur, etiamsi Adam peccavit, et pœnali mortis decreto perculsus fuit, nihilominus ejus filius innocens præmortuus est. 10. Quod minime repugnant dicta (etsi aliter qui busdam videtür): Ego veni ut mundum ju dicem; itemque: Non veni ut mundum ju dicem, sed ut mundus per me salvetur. 11. Quid est, Aperti sunt oculi eorum? et quomodo præcepti transgressio vim aperiendi oculos habuit. 12. Cur tellurem Moyses invisibilem appellavit. 43. Cur Deus esum carnium a feris discerpta rum hominibus interdixit. 14. Quomodo intelligendum illud: Non apparebis vacuus coram me. Quomodo non repugnant dicta hæc, nempe Omnia erant valde bona; deinde vero distin ctio, qua alia animalia dicta sunt munda, alia immunda. 16. Cur vir ab hæresi resiliens, si modo vitam inculpatam habeat, ad sacerdotium admitti tur; qui autem corporeis maculis fuerit inquinatus, etiamsi pravis actibus abstinue rit, nihilominus ad sacerdotium non pro movetur. 17. Curnam antequam Joseph de dimittenda Maria cogitaret, haud astitit angelus cogitationein eam antevertens; verum postquam a cogi tatione ad actum ille venit, tunc astitit? Et cur virginem, Josephi uxorem dixit. 18. Quid significant verba: Ecce Adam tanquam unus ex nobis factus est, ad boni pravique cognitionem. 19. Quid significant illa dicta: Omni tempore vestes tuæ sint candidæ, neque oleum desit capiti tuo; el oculi sapientes in capite ejus. 20. Verba, Quænam est mater mea, et quinam sunt fratres mei, quomodo intelligenda? Multi enim hinc offendiculi ansam sumpserunt, 24. Quomodo dictum illud antiquis: Oculum pro oculo, et dentem pro dente, non repugnat huic dicto Ego autem dico vobis, ne malo resistatis; sed si quis in dextera gena te per cusserit, ei præbeto etiam alteram. Cum Dominus dixerit: Vos estis ex patre diaboli, quæritur quemnam diabolum dicat, et quemnam diaboli patrem. 23. Quotnam illæ sint, quæ Dominum unguento unxerunt. 24. Quomodo intelligendum illud: Quodlibet pec catum remittetur hominibus; blasphemanti sed fallitur, ut probat doctissimus Hergenroether in sua Dissertatione supra edita. Edit.
col. 41–42page 21 of 591
autem adversus Spiritum sanetum neque in hoc sæculo venia dabitur neque in futuro. 25. Cum beatus Marcus evangelista scripserit Exierunt cognati ejus ut eum comprehende rent, dicebant enim ipsum insanire; quem nam sensum huic verborum structuræ tri buentes, haud procul evangelica narratione abibimus. 26. Cur paradisum Deus conseverit, siquidem illico hominem ex eo depulsurus erat. 27. Divo monente apostolo: Si esurierit inimicus tuus, ciba illum; si sitiverit, potum da; hoc enim agens, igneos carbones super caput ejus congeres; quomodo intelligemus illud, Car bones igneos congeres super caput ejus. 28. Quomodo intelligendum dictum illud a Deo Moysi Ecce constitui te Pharaonis Deum. 29. Quomodo intelligendum apostolicum dictum Quod si invicem mordetis ac devoratis, cavete ne invicem consumamini, etc. 30. Quænam sententia subsit his verbis: Ubicun que prædicatum fuerit Evangelium hoc, dicetur et quod hæc fecit mulier, in memoriam ejus. 31. Quinam congruentior honestiorque sensus a nobis excogitari possit verborum illorum Tibi soli peccavi, et malum coram te feci, ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris. 32. Cur baptizantibus Servatoris discipulis, Joan nes adhuc baptizabat. 33. Cur in Genesi Moyses principum familiæ Esau genealogias recensens, cæterorum quidem nuda ponit nomina; ad Ænam autem deve niens: Hic, inquit, invenit Jamin in deserto, dum Seegonis patris sui subjugalia pasceret? quidnam ergo is invenit? et cur memoria dignus habetur. 34. Quid significat in Deuteronomio: Quod si ædificaveris novam domum eique coronidem imposueris, non facies cædem domi tuæ. 35. Cur vetante lege leprosi contactum; secus, impurum fore qui tetigerit, usque ad vespe ram; cum quidem leprosum sanavit Servator, ipsum tetigit, etiamsi verbo sanare poterat. 36. Quid significant verba: Sperare licet, viventem anem præstare leoni exstincto. 37. Quid significat Ecclesiastæ dictum: Mitte panem tuum in superficiem aquæ, etenim in multitudine dierum reperies illum. 58. Quid significat: qui foveam fodit, in ipsam incidet. 59. Quinam est sensus verborum apud Ecclesia stem: Qui ligna fundit, periclitatur in ipsis, si forte securis exciderit; et ipse faciem turbavit, et vires roborabil; et abundantia viri, sapientia. 40. Quo spectant verba: Generatio abit, et gene ratio venit; terra autem æternum stal. 41. Quemnam sensum continent verba: Est ju stus qui in justitia sua perit; et est injustus in sua injustitia permanens. 42. Quomodo intelligendum illud: Si autem in justitia nostra Dei justitiam commendat. 43. Si genuerit quis centum liberos, et multos annos vixerit, et quantoscunque dies ætatis habuerit, non satiabitur felicitate, neque illi sepultura erit. Dixi melius esse ipso aborti vum, quod incassum venit, ejusque nomen occulitur tenebris, neque enim solem vidit aut novit. Iluic magis quam illi requies est. Nempe hoc dictum quodnam judicium aut notionem exhibere potest. 44. Quid significant verba: Vive in vono, et vide in die mala; vide, siquidem hoc consonum illi fecit Deus circa loquelam, ne homo quidquam post se reperiat. 45. Quænam intelligendæ sint pelliceæ tunicæ, quibus Adam et Eva post prævaricationem induti fuerunt. 46. Ad quamnam sententiam nos vocant illa verba: Non recte obtuleris, recte autem non diviseris; peccasti? quiesce, etc. 47. Divo Paulo dicente: Adam non est deceptus, mulier autem decepta in prævaricatione fuit; verumtamen propter liberos pariendos serva bitur; quomodo intelligenda sunt verba, propter liberos pariendos servabitur. 48. Quomodo Deus ubique esse dicitur; et quo modo dissolvi possunt dubitationes, quæ adversus hanc sententiam a nonnullis pro feruntur. 49. Cum Deus ipse Hebraicum populum in Sama riticum et Judaicum diviserit, sicut ipsemet Salomoni se facturum dixit, cur nos eos re prehendimus qui a Deo divisionem passi sunt. 50. Quomodo cœli enarrant gloriam Dei. 51. Quid est Increpasti gentes, et periit impius. 52. Cujusnam est illa vox: Quis est iste rex gloriæ? 53. Cur jejunii tempus quadragenario dierum numero præfinitur. 54. Cum primogenitum Deus Israelem appellaverit. 55. De ethnicorum sententiis, quæ in Scriptura nostra reperiuntur. 56. Tiaram, inquit, Scriptura, in capite pontifex gerebat. 57. Quomodo legatus venit Christus a Patre. 58. Cur ounissa visione Isaias de cœlo terraque disserit. 59. Quomodo intelligendum illud de Jobo dictum Maledicta dies qua natus sum. 60. Quid est illud: Per memetipsum juravi, inquit Dominus. 64. Quid est: Et tuam ipsius animam gladius per transibit 62. Quid est Nolite ingemiscere in alterutrum, ne invicem judicemini. 63. Quinam sunt mochi et mœchæ. 64. Quid est apostolicum illud: Subjecti estole omni humanæ creaturæ propter Dominum, tanquam libertate ulentes.
col. 43–44page 22 of 591
65. Si Deus ubique est, curnam sit calumnia adversus mysterium, præsentia ejus in ſe minæ utero? Utique, ait adversarius, haud est calumnia præsentia Dei in feminæ utero, sicut alibi ubique; verumenimvero incar natio Dei ex ipsa, qui fieri potuit? 66. Utrum dæmones sciverint, quod si resipuis seut, veniam peccati consequerentur; an potius divina sapientia semel amissa, hujus quoque rei notitia spoliati fuerint. 67. Curnam totus leprosus in Testamento Ve tere, mundus existimabatur; leprosus autem ex parte, immundus. petra autem erat Christus. 92. Quomodo, justitia incolumi, pro parentibus puniuntur liberi. 95. Quid est, configuratus infans. 94. Cur tabernaculum Deus fieri jusserit. 95. Cur tabulas Moyses confregerit. 96. Quomodo vestimentis lepra accidebat. 97. Quid significant duæ aviculæ pro mundato ob 98. Cur procul tabernaculo Deus jussit pecudes esui aptas occidi. [lata. 99. Cur numerari populum Deus mandavit. 100. Cur farina hordeacea pro ea, quæ suspecta de adulterio erat, offerebatur. 68. Cur Spiritus dicitur Filii imago? et quinam 101. Cur peccantibus statim poenæ irrogabantur. est Pythagoreorum quaternio. 69. Cur lapidem Jacob unxerit. 70. Tibi soli peccavi, et malum coram te feci, ut vincas cum judicaris. 71. Scio, quod in me non habitet (id est in carne mea), bonum. 72. Cur admonemur renuntiare Satanæ, non item pravis hominibus. 73. Cur Samonæ inditum nomen confessoris. 74. Car crucifixus Christus fuerit. 75. Quomodo apostolicum dictum Signa non sunt fidelibus, sed infidelibus cum Dominicis ver bis: Fides tua salvum te fecit; et: Haud potuit signa facere propter eorum increduli talem; et cum cæteris ejusmodi, conciliabitur. 76. Si tellus erat, quomodo facta est? Ait enim Tellus erat. 77. Si lucem Deus creavit, nequaquam ipse et te nebras fecit; sunt enim hæc inter se contraria. 78. Cur feras et reptilia Deus creavit. 79. Cuinam dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. 80. Quid est, ad imaginem. 81. Qui Deum appellatis bonum, cur eidem tan tam duritiem attribuitis? Crudelitas enim atque sævitia est, exigui cibi causa tantam pœnam infligere, non solum peccantibus. verum etiam ipsorum posteris. 82. Quosnam Dei filios Moyses appellaverit. 83. Lege nondum posita, quæ patrem matremque revereri juberet, curnam Cham veluti parri cida damuatur. 84. Curnam Chami peccatoris filius dilectus est. 85. Curnam Abraham credentis titulo insignitur, qui Deo dixerit: Quo signo agnoscam, me illam (terram) fore possessurum. 86. Quam ob causam luctatur cum Jacobo angelus. 87. Cujusnam rei signum fuit, rubum ardere et non comburi. 88. Lepra manui injecta cur. 89. Cur angelus Moysen interimere voluerit. 90. Cur fugam properantibus imperavit Deus pa schatis solemnitatem peragere. 91. Quomodo intelligendum illud apostoli: Omnes in Moysen baptizati sumus, etc., usque ad 102. Cur seditiosorum thuribula servari deposita apud altare Deus imperaverit. 103. Cur Moysi et Aaroni indignatus est Deus propter aquam e petra eductam 404. Cur cœlum et terram testes invocari jussum est. 105. Quomodo intelligendum illud: Lætamini, gen tes, cum populo ejus, et: Huic auxilientur angeli Dei. 106. Cur ob leve erratum Moyses jussus est terram procul aspicere, illuc autem populum indu cere vetitus. 107. Quid est, in modico mihi persuades ut Chri stianus fiam. 168. Quid est, qui præfinitus est Filius Dei in virtute. 109. Quid est, prohibitus sum usque adhuc, quo minus fructum aliquem caperem. 110. Quid est, justitia autem Dei in ipso revelatur. 111. Quid significat dictum illud apostolicum Tradite ipsum Salanæ. 112. Quid est: In finem propter eam quæ hæredi latem sortitur, 115. Domine, ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me. 114. Quia conturbata sunt ossa mea. 115. Domine, ad te clamavi, exaudi me. 116. Voce mea ad Dominum clamavi, voce mea Do minum deprecatus sum. 117. Quid est, quod Michol Davidi benedixit. 118. Cur David ephod indutus est. 119. Quidnam agebat Adam in paradiso 120. Cur sub vesperam imınolabatur agnus. 121. Quid est, Ponam arcum meum in nube. 122. Justus Noe cur ebrius deprehenditur, neque pœnas dat. 123. Quid est, Domine, non est exaltatum cor meum. 124. Qua de causa in rubo, non autem in alio ar boris genere, Moysi Deus apparuerit. 125. Cur a Deo permissum sit, divum Davidem in tale tantumque peccatum incidere. 126. De populi descriptione sub David. 427. Cur David dictus sit vir secundum cor Dei 128. Cur mane deplueret in desertum manna. 129. Cur a Deo dictum Abrahamo: Ponam pactum meum inter me et le 130. De Jacobo et Lia.
Amphilochia, or Discourses and Questions on Holy ScriptureAmphilochia sive in Sacras Litteras et Queæstiones Diatribæ
col. 45–46page 23 of 591
PG 101:45ΠΡΟΣ ΑΜΦΙΛΟΧΙΟΝ ΤΟΝ ΟΣΙΩΤΑΤΟΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΝ ΚΥΖΙΚΟΥ ΕΝ ΤΩ ΚΑΙΡΩ ΤΩΝ ΠΕΙΡΑΣΜΩΝ ΖΗΤΗΜΑΤΩΝ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΕΙΣ ΑΡΙΘΜΟΝ ΤΡΙΑΚΟΣΙΩΝ ΣΥΝΤΕΙΝΟΝΤΩΝ ΕΠΙΛΥΣΙΝ ΑΙΤΗΣΑΜΕΝΟΝ.
Τῆς σπουδῆς σου τὸ γνήσιον δυσωπηθεὶς τὴν σὴν ἀφῆκα πρὸς πέρας ἐλθεῖν, ὡς ἐλπίσας, αἴτησιν· καί τοι πολλὰ ἦν, καὶ κράτος εἶχεν, ἃ τὴν ἐμὴν γνώμην ἐκεῖθεν ἀνέστελλεν. Ἓν μὲν ὅτι περ οὐκ ὀλίγοις τοῖς πρὸ ἡμῶν ἱερῶν ἀνδρῶν τὰ πλεῖστα τῶν σῶν ἀπορημάτων τῆς δεούσης διακρίσεως ἔτυχεν. Ἕτερον δὲ ὅτι ἡμῖν αὐτοῖς οὐκ ὀλίγα τούτων ἀλλαχόθεν ἐπιλέλυται. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὄχλον τοσοῦτον διελθεῖν συχνὸν ἀπαιτεῖ χρόνον· καίτοι τοῦ καιροῦ συνεσταλμένου κατὰ τὴν θείαν τοῦ Κήρυκος φωνήν, καὶ ὀψὲ τυγχάνοντος· ἡμῖν δὲ οὐχὶ τῷ κοινῷ λόγῳ τοῦ ἀνθρωπίνου βίου μόνον, ἀλλά γε καὶ νῦν, καὶ τῷ ἰδιάζοντι ὁ καιρὸς, ὡς ὁρᾷς, ὑποστέλλεται. Πῶς δ᾽ ἂν πλῆθος ζητημάτων εἰς τριακοσίων συγκεφαλαιούμενον ἀριθμὸν (μέχρι γὰρ τοσούτου τὸ περὶ ταῦτά σου
Question IQuæstio I
col. 47–48page 24 of 591
PG 101:47φιλότιμον τὴν παροῦσαν ἡμῖν στενοχωρίαν πλατύνειν ἐνόμισεν) οὐχὶ καὶ συχνὸν συναναλώσηται χρόνον, καὶ τὴν ἡμετέραν σχολὴν ἐκδιάσηται.
Τί δὲ σποράδην αὐτὰ προβεβλῆσθαι τὰ ἐρωτήματα, καὶ τὸ ἀκοῦσαι παρόντα τῆς ἡμετέρας γλώττης ἐνίων αὐτῶν ἀφαιρουμένης τὸ ἄπορον (τί γὰρ ἐνὸν τὰ ἠκουσμένα μνήμην φυλάξαι), σὺ δὲ δευτέρους ἡμᾶς ἀπαιτεῖς πόνους, καὶ τὸ εἰς ὄγκον τὴν γραφήν ἀπελθεῖν.
Ὅτι τῶν εἰρημένων εἴην ἐλάττω κωλύσαι, καίπερ ἑτέροις ἤρκεσεν ἂν εἰς κωλυμάτων ὑπόθεσιν, οὐ μὲν οὖν ταῦτα οὐκ αἰτιάσομαι· πλὴν τοσούτων γε, καὶ τηλικούτων ὄντων τῶν πρὸς τἀναντία φερόντων, ἔχεις, ὥσπερ φθάσαντες ἔφαμεν, ὅπερ ᾔτησας, οὐ λέξει μὲν ἐξειργασμένη καλλωπιζομένου τοῦ συντάγματος, τοῖς ἐπιτυχοῦσι δὲ τῶν ὀνομάτων, καὶ ἃ μὴ ταῖς τῶν πολλῶν ἀκοαῖς περιόρατον νοῦν τῶν ἠπορημένων ἐκκαθαίροντος. Σὺ δὲ μὴ μόνον ἀγαθὸς ἦσθα ζητεῖν, καὶ λαβεῖν, ἀλλὰ καὶ τῆς δωρεᾶς ἀπολαύειν ὀφθείης μοι σπουδαιότερος.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Α'.
Φωτίου Ἀμφιλόχια πρὸς Ἀμφιλόχιον μητροπολίτην Κυζίκου λόγων ἱερῶν συλλογή, ἐν ᾗ ζητήματα τῆς θείας Γραφῆς διαλύεται· ὧν προδιευκρινεῖται τὸ δεσποτικὸν ἐκεῖνο παράγγελμα τὸ λέγον· Μὴ ἔχετε ζώνην, μήτε ὑποδήματα, μήτε πήραν· ἀλλὰ νῦν ὁ ἔχων βαλάντιον, ἀράτω ὁμοίως καὶ πήραν, καὶ τὰ ἑξῆς.
α'. Πολλὰ τῶν ἀπορημάτων προκατασκευῆς δεῖται, καὶ τὴν λύσιν ὑποφεύγει χωρὶς ἐπιοῦσαν προκατάστάσεως. Τοιαύτης τινὸς οἰκονομίας λόγον, κατ' ἐνίων δόξαν καὶ ὑπόληψιν, καὶ τῆς σῆς συνέσεως ἀπαιτεῖ τὸ ἐρώτημα· διόπερ ἐκεῖνο δεῖ προειρῆσθαι, καὶ προλαβεῖν τὴν τάξιν εἰς μάθησιν, ὅτι οὐχ ὅσα φαινομένην ὑποβάλλει μάχην, ἤδη καὶ τῇ ἀληθείᾳ ὁρᾶται μαχόμενα· πολλὰ μὲν γὰρ φαίνεται πολλάκις ἀλλήλοις ἀντιπίπτοντα, οὐκ ἔστι δέ· οὐδὲ γὰρ οὐδ' ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχεν ἡ μάχη συνέστηκεν, οὐκ ἐν λόγοις, οὐκ ἐν πράγμασιν, πολλῶν δὲ περιστάσεων συνδρομὴ ταύτην συγκροτεῖ καὶ συνίστησιν. Καὶ οὐκ ἔργον τοῦτο συνιδεῖν· οὐ γὰρ ὅσοι τὰ παλαιὰ φιλοσοφεῖν καὶ τὰ ῥητόρων πράττειν ἐγνώκασιν, οὐκ ἐν
col. 49–50page 25 of 591
PG 101:49τούτοις μόνον πολὺ καὶ ἄπειρον ὑπονοηθὲν τὸ διάφορον, ὕστερον ἀκριβείας δικαζούσης, διαφορᾶς ἀφείθη ἐλεύθερα· ἀλλὰ καὶ ἐν αὐτῇ γε τῇ καθωμιλημένῃ τῶν πολλῶν χρήσει πολλὰ μὲν ἁπλῶς οὕτως ἀκοῦσαι φαίνεται μάχεσθαι· κριθέντων δὲ, εἰς συμφωνίαν ἡ μάχη μετέπεσεν. Εἴ τις οὖν τὴν μὲν ἐν τῇ ἀνὰ χεῖρα Ὁμιλίᾳ φαινομένην στάσιν τῆς ἀληθοῦς μάχης ἀδεκάστῳ γνώμῃ διακρίνει, ἀφορίζει δὲ κἂν τοῖς τὸν φιλόσοφον καὶ ῥήτορα βίον ἀσκουμένοις τὰ μαχόμενα τῶν φαινομένων, ἐπὶ δὲ τῆς ἱερᾶς ἡμῶν φιλοσοφίας οὐ τὸν αὐτὸν διασώζει νόμον, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐπιπόλαιον ἀντιλογίαν εἰς ἄσπονδον ἐκβιάζεται, οὗτος καὶ χωρίς τινος αἰτιωμένου συκοφάντην ἑαυτὸν καὶ φαῦλον κριτὴν ἀποφαίνει.
β΄. Αὐτίκα γοῦν ἵνα ἀπὸ τῆς τῶν πολλῶν συνηθείας ἄρξωμαι, ὁ φόνος αὐτοῖς καὶ πολιτείας ἐστὶ φύλαξ, καὶ μύσους ὑπόθεσις· καὶ δὴ καὶ ἡ ἐμπορία κόσμος τῇ πόλει, καὶ ὕβρις οὐκ ἔλαττον. Καὶ πῶς οὐκ ἐναντία ταῦτα; Ὅτι φονεύειν μὲν οὐκ ἔξεστιν εὐεργέτην, οὐδὲ πολίτην εὔνουν τῇ πόλει· οὐδ᾽ εἴ τις ἀναίτιος· πολέμιον δὲ καὶ κακοῦργον καὶ προδότην ἄλλως ἔνδικον τεθνάναι. Καὶ δὴ καὶ τὸν ἀλλοτρίους γάμους διαορύττοντα, ἐπ᾽ αὐτοφόρῳ ἁλόντα, κύριός ἐστιν ὁ ἠδικημένος καὶ τοῦ εἰσπράττεσθαι τὴν δίκην· ἔξω δὲ τοῦ μύσους λαβών, δικαστὴν ἄλλον ἐπιζητεῖ τοῦ ἐγκλήματος. Πάλιν ὅσοι τὸ ταπεινὸν σχῆμα τῆς πολιτείας ὑποδύονται, ἐμπορίαις τὴν πόλιν συναύξουσιν· οἱ δὲ στρατηγεῖν ἢ δημαγωγεῖν ἢ τὰ τοιαῦτα ταχθέντες, εἰς ἐκείνην καταβαίνοντες τὴν πρᾶξιν, τῆς πολιτείας ἐξυβρίζουσι τὸ ἀξίωμα· καὶ τῶν παραδειγμάτων οὐκ ἔστι πέρας τῷ βουλομένῳ διαπεράνασθαι. Ὁρᾷς ὡς πολλὰ μὲν φαντασίαν παρέχεται ἀντιθέσεως, ἐξεταζόμενα δὲ τὴν συμφωνίαν ἀσπάζεται; Οὕτως οὖν καὶ ἐπὶ τῆς ἱερᾶς ἡμῶν Γραφῆς δέον θεωρεῖν, ἧς ῥητὸν καὶ τὸ σὸν πρόβλημα, πρὸς ὃ δηλονότι διετυπώθη καὶ τὸ ὅλον τοῦ λόγου προοίμιον.
γ΄. Μωσῆς ὁ νομοθέτης εἶπε, μᾶλλον δ᾽ ὁ κοινὸς καὶ πλάστης καὶ νομοθέτης δι᾽ αὐτοῦ, «Οὐ φονεύσεις·» καὶ πάλιν· «Θέσθε ἕκαστος τὴν ἑαυτοῦ ῥομφαίαν ἐπὶ τὸν μηρὸν, καὶ διέλθετε καὶ ἀνακάμψατε ἀπὸ πύλης εἰς πύλην διὰ τῆς παρεμβολῆς, καὶ ἀποκτείνατε ἕκαστος τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ, καὶ ἕκαστος τὸν πλησίον αὐτοῦ, καὶ ἕκαστος τὸν ἔγγιστα αὐτοῦ.» Πῶς οὖν αὗται αἱ φωναὶ τὴν ἀλλήλων οὐ νομοθετοῦσιν ἀναίρεσιν; Ἢ δηλονότι οὐ φονεύσεις μὲν τὸν ἀναἴτιον· τὸν δέ γε θανάτου ἔνοχον, καὶ τὸν πατρῴους νόμους ἐνυβρίσαντα, εἰδώλοις τε τὸ τοῦ Πλάστου σέβας ἀναψάμενον, φόνῳ κολάσεις. Ἐάσειν μοι δοκῶ τό· «Οὐ μοιχεύσεις,» καὶ τό· «Λάβε σεαυτῷ γυναῖκα πορνείας καὶ τέκνα πορνείας.» Ἔχει γάρ τι καὶ τοῦ ζητουμένου βαθύτερον· πλὴν ὅτι περίστασις κανταῦθα ποιεῖ τὴν φαινομένην μάχην μὴ μάχεσθαι·
col. 51–52page 26 of 591
PG 101:51Οὐκ ἔξεστιν εἰς Θεοῦ προφήτην ὑβρίζειν, οὐ χειρὶ, οὐ γλώσσῃ, οὐχ ἑτέρῳ τρόπῳ τινί· καὶ μαρτύριον, παῖδες ἀθύροντες καὶ προφήτην ποιούμενοι γέλωτα, ἀντὶ σκωμμάτων σωμάτων εἰσεπράχθησαν ὄλεθρον· ἀλλ' εὑρήσεις τινὰ, ἐπεὶ μὴ τοῦ προφήτου τὴν ὄψιν ἐπάταξεν, ὅτι τὴν ἐσχάτην δίκην ἀπέτισε· καὶ τὸ κρατύνον μᾶλλον τὸ ἄπορον, τούς τε πρὸς ὕβριν ἐξενεχθέντας θηρίον ἐσπάραξε, καὶ τὸν εὐλαβηθέντα τὴν μίμησιν, θηρίον ἄλλο διέσπασε. Τί οὖν ἄρα οὐκ ἐναντία ταῦτα; Οὐ μὲν οὖν οὐδὲ πολλοῦ δεῖ· οὐκ ἔξεστι μὲν γὰρ οὐδ᾽ ὅλως οἰκείᾳ κρίσει καὶ ὁρμῇ ἀνεμεθισόμενον· ἐπειδὰν δὲ Θεὸς κελεύῃ καὶ ἡ ψῆφος ἄνωθεν φέροιτο, οὐ μόνον οὐκ ἔχει χώραν τὸ Οὐκ ἔξεστιν, ἀλλὰ καὶ τὴν παρημεληκότα πικρῶς ἡ δίκη μετέρχεται. Ἑκάτερον οὖν τῶν ἱερῶν γραμμάτων παράδειγμα τὴν δοκοῦσαν ἐναντίωσιν ἀποσκευάζεται· τὸ μὲν ἐκ τῆς τοῦ ἀνευθύνου καὶ ὑπευθύνου δηλονότι περιστάσεως, τὸ δὲ παρὰ τὴν θείαν ψῆφον καὶ τὸ ἀνθρώπινον ὅρμημα.
δ΄. Πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα τὴν ἐν ἄλλοις μάχην προφαίνοντα, τῶν περιστατικῶν ὀρθῶς διακριθέντων, εἰς συμφωνίαν μεθίσταται· ἄλλο δὲ γίνεται ποτὲ μὲν παρὰ τὸν τόπον, ἄλλο τε παρὰ τὸν χρόνον, ἐνίοτε δὲ καὶ παρὰ τὸ πρόσωπον. Ἔχει μὲν οὖν καὶ ὁ χρόνος διαφορὰς οὐκ ὀλίγας, πολὺ δὲ τὸ πρόσωπον πλείους· ἄρχοντα καὶ ἀρχόμενον· εἰσάγοντα, εἰσαγόμενον· τελειοῦντα, τελειούμενον· μαθητήν, διδάσκαλον· καὶ τὸ αἴτιον καὶ τὸ ἀναίτιον· καὶ κοινὴ πάλιν τοῦ προσώπου τομή, μεταβολή τούτου καὶ ὑπαλλαγή· ἄλλο γὰρ εἶδος ἀποτελεῖται, τοῦ ἤθους μὲν μεταπίπτοντος, τοῦ προσώπου δὲ διαμένοντος· καὶ ἕτερον πάλιν ὅταν ἀνθ' ἑτέρου ἕτερον ὑποβάλληται· οἷον ἐβασίλευσεν ὁ Θεὸς τὸν Σαούλ, καὶ πάλιν ἀφεῖλεν αὐτὸν τῆς βασιλείας· «Ἔτι τρεῖς ἡμέραι, καὶ Νινευὴ καταστραφήσεται.» καὶ μένει χρόνον ἡ πόλις τῆς προθεσμίας ἐλεύθερος τοῦ πάθους ἀπείρατος· καὶ ἄλλα δὲ μυρία τῇ μεταβολῇ τῶν ἠθῶν τὸ πρόσωπον μεριζόμενα, τῶν λογισμῶν τὴν στάσιν καλεῖ πρὸς διάλυσιν. Τὸ δὲ τὸν Ἀαρὼν μὴ δοῦναι δίκην τῆς μοσχοποιίας, ὅτε τὸ ξίφος τοὺς μετεσχηκότας τῆς αὐτῆς αἰτίας ἐδίκαζε, καὶ εἰς ἄλλας μὲν ἔστιν ἀναφέρειν αἰτίας, καὶ τὸ ἀντιπίπτον ἐκεῖθεν συνάγειν εἰς τὸ ἀκόλουθον, ἀλλ᾽ οὖν γε καὶ ἡ τῶν προσώπων ἑτερότης οὐ μικρὸν διαλύσασθαι τὴν ἐναντίωσιν, εἴ γε μάλιστα καὶ τὰ ἄλλα περὶ αὐτό τε καὶ ἐξ αὐτοῦ λαμβάνει τὴν πρόοδον· ἀλλὰ πολὺ μὲν καὶ πολλαχοῦ τῆς θείας Γραφῆς τὸ ποικίλον τῆς ἐν τῷ προσώπῳ περιστάσεως· καὶ πολλὰ παρὰ τὴν ἄγνοιαν ἢ κακουργίαν τοῦ θεωρήματος οὐκ ἔχοντα μάχην, ὡς μηδ' ἀποστροφὴν εὑρεῖν δεδυνημένα συμφωνίας, προτείνεται.
ε΄. Ἐκ τῶν τοιούτων τοιγαροῦν ἀγνοημάτων ἢ κακουργημάτων καὶ τὸ «Μὴ ἔχετε ζώνην μήτε ὑποδήματα μήτε πήραν,» καὶ τὸν «Ἀλλὰ νῦν ὁ ἔχων βαλάντιον ἀράτω ὁμοίως καὶ πήραν·» καὶ «Ὁ μὴ ἔχων πωλήσει
col. 53–54page 27 of 591
PG 101:53τὰ ἱμάτια αὐτοῦ καὶ ἀγοράσει μάχαιραν, ὡς ἐναντία προβάλλονται καὶ μαχόμενα. Ἐγὼ δὲ οὔπω μὲν λέγω τὰ ἄλλα, ἀλλ' ἐκεῖνο, πῶς ἡ τῶν ῥητῶν ἐφεξῆς καὶ κατὰ συνέχειαν σύνθεσις οὐκ ἐδυσώπει φυγεῖν τὴν τῆς μάχης ὑπόληψιν, παραπέμπει δὲ μᾶλλον ἐλθεῖν ἐπὶ ζήτησιν καὶ τὸ βάθος ἀνιχνεύειν τοῦ προστάγματος; Ἅμα γὰρ καὶ ἐν τῷ ἀκαρεῖ μήτε λήθης ἐμπιπτούσης, μήτε γνώμης ἀστατούσης, οὐ μὴν οὐδὲ βίας ἰσχυούσης, ἀλλ' οὐδ' ἀκοῆς τὸ διάφορον ὑποβαλλομένης, πῶς ἐνῆν τὸν αὐτὸν τἀναντία ἐπισημαινόμενον νομοθετεῖν αἱρεῖσθαι ἃ καὶ φεύγειν προσέταττεν; Ἀλλ' εὐγνώμονος μὲν ἴσως ἂν εἴη λαβεῖν ἐντεῦθεν τῆς θεωρίας ὑπόθεσιν· τὸ δὲ καὶ ῥητῶς τὸν χρόνον ἀμείβειν καὶ τοῖς ῥᾳδιουργοῦσιν ἀντιστήσεται· ὅτι γάρ φησιν, « Ἀπέστειλα ὑμᾶς· Νῦν δὲ λέγω ὑμῖν· » ἄλλῳ δὲ καὶ ἄλλῳ καιρῷ ἑτέραν καὶ ἑτέραν ἐναρμόζειν ἐντολὴν, οὐ μόνον οὐδὲν ἄτοπον, ἀλλ' ἔσθ' ὅτε μᾶλλον οἰκειότερον, ἢ εἴ τις τὰ αὐτὰ προστάττει, τοῦ κατὰ τὸν καιρὸν διαφόρου ἐξ ἀνάγκης ζητοῦντος διάφορα.
δ'. Ἀλλὰ γὰρ οὕτω τῶν εἰρημένων διεσκευασμένων, τινὲς προκείμενον ἐπιλυόμενοί φασι τὸν κοινὸν Δεσπότην τοὺς μαθητὰς πάλαι μὲν παιδοτριβοῦντα, καὶ πρὸς τὸ τῆς ἀκτημοσύνης εἰσάγοντα στάδιον, μηδὲν αὐτοῖς τῶν προσύλων καὶ χαμαὶ καθέλκειν δυναμένων ἐπιτρέψαι συνεφέλκεσθαι, μηδ' ἂν εἴη οἷς ὁ ῥέων βίος οὗτος καὶ πρὸς τὴν φθορὰν ἐλαύνων συνέχεται· εἴωθε γὰρ πολλάκις καὶ μάλιστα τοῖς ἀτελεστέροις ἢ τῶν ἀναγκαίων μέριμνα, καὶ τῶν περιττῶν καὶ ὑπὲρ τὴν χρείαν τὴν σπουδὴν κατ' ὀλίγον συνεπισύρεσθαι, καὶ πολλὴν τῇ ψυχῇ τὴν λύμην συγκατεργάζεσθαι. Διὰ τοῦτο, φασὶν, ὁ Σωτὴρ ἄρτι μυσταγωγουμένοις ἀπεῖπε τότε μηδὲν τοῖς μαθηταῖς τῶν γηΐνων καὶ σωματικῶν συνεφέλκεσθαι· ὕστερον δὲ τὸν ἀγῶνα διηνυκότας ἀνύβριστον, καὶ πεῖραν ὅσον ἔδει δόντας ἐν οἷς τοῦ σαρκικοῦ κατεφρόνησαν, ἔτι δὲ καὶ τοῦ σωτηρίου πάθους λοιπὸν ἑστηκότος, μεθ' ὅ πολλῶν πειρασμῶν νιφάδες τοὺς ἀγωνιστὰς περιστοιχίζειν ἠφίεντο, καὶ χειμὼν ἀνυπόστατος διωγμῶν καὶ θλίψεων ὑπεδέχετο, διὰ ταῦτα τὴν τῶν μετρίων κτῆσιν καὶ ἃ συγκροτεῖ τὴν ζωὴν μὴ διαῤῥυῆναι, συγχωρεῖ. Τοῦ γὰρ τῆς φιλοχρηματίας πάθους τῶν ἀποστολικῶν ἠθῶν τε καὶ τρόπων ἐξ αὐτῆς κρηπῖδος ἀνατραπέντος, καὶ τοῦ διωγμοῦ σφοδρὸν καὶ ἀνυπόστατον πνέοντος, ἐχρῆν τι παραμύθιον εἰς ἐφόδιον φέρειν τῆς πανταχόθεν ἐπηρεαζομένης ζωῆς· καὶ οὐδ' ἐν οὐδ' ὅλως θατέρᾳ τῆς ἐντολῆς ἡ ἑτέρα λυμαίνεται· ὥσπερ οὐδ' εἴ τις στρατιώτην μετὰ νίκας καὶ τρόπαια τῶν πολεμικῶν ἀγώνων τέως ἀπάγων δίδωσι πιεῖν καὶ ὅσα εἰρήνη χαρίζεται· ἢ εἴ τις εἰς διδασκάλου μὲν φοιτῶντα ἄλλαις συνασκεῖ μελέταις, τὸν ἔφηβον δὲ διεξιόντα βαθυτέροις νόμοις καὶ ὑψηλοτέραις ἐγγυμνάζει θεωρίαις· καὶ ποίμνιον μὲν ἄλλοις ἔθεσι καὶ θεσμοῖς εὐθηνεῖται, τὸν ποιμένα δὲ οὐχ ἡ αὐτὴ τοῦ βίου τρίβος κατευθύνει.
ζ'. Ἀλλ' οὕτω μέν τινες εἰς συμφωνίαν τὰς ἐν τοῖς
col. 55–56page 28 of 591
PG 101:55προτεθειμένων οὐκ ἔλαττον ἀγαπῶσι· φασὶ δὲ τῶν μαθητῶν πρότερον μὲν εἰσαγομένων καὶ τελειουμένων τάξιν ἐπεχόντων, ἀναγκαῖον εἶναι περὶ μηδὲν ἄλλο τοὺς λογισμοὺς μερίζεσθαι ἐπιτρέπειν, ὅλον δὲ τὸν νοῦν πρὸς τὴν μάθησιν τῶν σωτηρίων καὶ μεταχείρισιν ἐπεστράφθαι· ἄλλως τε καὶ τοῦ διδασκάλου παρόντος καὶ παρέχοντος αὐτοσχεδίως οὐχ ὅσα μόνον ἡ φύσις οὐκ ἔχουσα λύσιν ἔχει, ἀλλὰ καὶ χεῖρας πολλοῖς πλήθεσι τροφὴν ἀγεώργητον ὑπηρετουμένας. Ἐπειδὴ δὲ αὐτοὶ μὲν τὴν τῶν ἀτελῶν ὑπερανέδραμον παιδαγωγίαν, ἐγγυτέρω δ' ἐγένοντο τοῦ τελείου, αὐτὸς δὲ ἤδη τῷ ἑκουσίῳ καὶ σωτηρίῳ θανάτῳ τῆς σωματικῆς αὐτοὺς ἀποστερεῖν ἐπλησίαζε παρουσίας, καὶ πρός γε τὸ κήρυγμα αὐτοῖς ἐγχειρίζειν, καὶ εἰς διδασκάλων καὶ ποιμένων προνόμιον ἀναβιβάζειν, ἀκώλυτον αὐτοῖς τότε τὰ ἀναγκαῖα τῆς ζωῆς ἐφέδια φέρειν ἀποφαίνει· ὅπερ, ἐκεῖθεν φυὲν τὴν ἀρχὴν, καὶ τὴν τῶν διδασκομένων πρόνοιαν ἐκαρποφόρει, ὡς ἐπ' αὐτοῖς ἔστι τοῖς ἔργοις προϊὸν ἰδεῖν· καὶ γὰρ παρὰ τοὺς πόδας τῶν ἀποστόλων τὰς τιμὰς τῶν οἰκιῶν καὶ τῶν ἀγρῶν φέροντες ἐτίθουν, καὶ ἐδίδοτο ἑκάστῳ καθ' ὃ ἄν τις χρείαν εἶχεν. ῥητοῖς συνάγουσι διανοίας· οἱ δὲ τὰ μὲν ἄλλα τῶν η'. Ἀλλὰ καὶ τοῦτο καλῶς ἐπιθεωρεῖν ὑποτίθενται. Αὐτὸς ὁ Δημιουργὸς καὶ συνοχεὺς τοῦ παντός, ὅτε συμπάσης ἀπῆγε τοὺς μαθητὰς περιπαθείας προσύλου καὶ κτήσεως, γλωσσόκομον εἶχε καὶ τοὺς βάλλοντας ἀπεδέχετο· ὥστε οὐ τὸ μὴ κεκτῆσθαι ἁπλῶς, ἀλλὰ τὸ μὴ τούτοις ἔχεσθαι καὶ προσηλῶσθαι, καὶ διὰ τῆς ἐντολῆς ταύτης κωλύει· ἐπεὶ καὶ αὐτὸς, ὥσπερ ἔφημεν, εἶχεν οὐκ ἔχων· ἕνεκεν γὰρ τῶν δεομένων, καὶ παραμύθιον τῶν ἀπορουμένων, καὶ τῆς ἀνάγκης ἀποστροφήν τινα καὶ λύσιν. Ὥσπερ οὖν οὐκ ἐναντίον αὐτὸν μὲν γλωσσόκομον φέρειν, ἐκείνους δὲ μηδὲν συνεπιφέρειν ὅλως ἀπαγορεύειν, οὕτως οὐκ ἔστιν ἐναντίον οὐδὲ πάλαι μὲν αὐτοὺς πρὸς τὸ τῆς ἀκτημοσύνης τραχύ τε καὶ δυσπρόσοδον ἀνατρέχειν, ὕστερον δὲ καὶ τῇ συμμέτρῳ τῶν ἀναγκαίων κτήσει τῶν πολλῶν ἀνίεσθαι πόνων, καὶ τῆς ἐσχάτης ἔχειν παραμύθιον στενοχωρίας. Ἀλλὰ γὰρ καὶ πρὸς τούτοις, μᾶλλον δὲ πρὸ τῶν εἰρημένων, ὅταν ἴδῃς, φασί, τῆς ἀκτημοσύνης ἆθλον τὸν πλοῦτον, σαφέστερον ἂν ἐπιστήσας συνήσῃ ὡς οὐκ ἔστιν ἀλλήλων ἀναιρετικά, οὐδὲ διαμάχεται ἡ ἐντολὴ τοῦ μὴ κεκτῆσθαι πρὸς τὴν ἐπιτρέπουσαν κεκτῆσθαι, ἂν τὸ μὲν συνάπτῃς δηλονότι τῷ ἐμπαθεῖ, ἡ κτῆσις δέ σοι τοῦ πάθους ἐλεύθερον. Πῶς γὰρ ἂν τὸ ἀφιλάργυρον τῆς γνώμης καὶ τὸ τῆς ἀκτημοσύνης ἀνυπέρβλητον εἰς τὸ πολλαπλάσιον καὶ θαυμασιώτερον ἐβλάστανεν ἄν, καὶ ἐκαρποφόρει τῆς περιουσίας τὸ ἄφθονον, εἰ διὰ μάχης ἀλλήλοις ἡ δικαία κτῆσις καὶ ὁ τῆς ἀκτημοσύνης λόγος προΐεσαν; Καὶ τίς μάρτυς; τίς δὲ παραστάτης τοῦ λόγου; Αὐτὸς ὁ κοινὸς τοῦ γένους Σωτὴρ καὶ Δεσπότης, ὃς τοῖς δι' αὐτὸν λιποῦσι πάντα τὰ αὐτῶν ἑκατονταπλασίονα λήψεσθαι ἐπηγγείλατο· καὶ οὐδὲ μέχρι τούτων τὸ ἔπαθλον περιέγραψεν, ἀλλ' ἔτι πρὸς τὸ μεῖζον, καὶ
col. 57–58page 29 of 591
PG 101:57οὐδ᾽ ὅσον ἔστιν εἰπεῖν μεῖζον, ἐξαίρει καὶ ὑπερτίθησι· τὴν γὰρ τῶν οὐρανῶν βασιλείαν κλῆρον αὐτοῖς ἐπιφέρει.
θ'. Τοιαῦτα μὲν οὖν καὶ οἱ μετὰ τοὺς πρώτους συμφωνεῖν ἀλλήλοις τὰ ἱερὰ κατασκευάζοντες λόγια καὶ δῆλον ὡς ἑκατέρα μοῖρα διὰ τῆς κατὰ τὸ πρόσωπον περιστάσεως ἑλκύσαι τὴν λύσιν ἐνεδυναμώθη τοῦ ἀπορήματος· ἕτεραι δὲ παρ᾽ ὅσον ἐπήλθομεν δόξαι ἐκ τῶν αὐτῶν μὲν ἐγγὺς ἐκείναις ἀφορμὰς ἔσχον τὴν κίνησιν· οὔτε δὲ ταῖς προλαβούσαις οὔτε πρὸς ἀλλήλοις τὰ αὐτὰ διασώζουσι τέλη· ἀπὸ μὲν γὰρ τῆς τῶν προσώπων ἑτερότητος, καὶ αὐταῖς τὸ ἄπορον λύεται. Λέγουσι δὲ τὴν μὲν προτέραν ἐντολὴν, ἥτις τὸν τῆς ἀκτημοσύνης εἰσέφερε νόμον, πρὸς τοὺς μαθητὰς ὡς ἀληθῶς εἰρῆσθαι, κἀκείνοις ἐφαρμόζειν μόνοις, καὶ ὅσοις τὸ τῆς φιλοσοφίας ἔντονον καὶ παραπλήσιον ἄλυτον διὰ βίου μένει· τὴν δὲ δευτέραν οὐδὲν μὲν παρακινεῖν τοῦ περὶ τῆς ἀκτημοσύνης τοῖς ἀθληταῖς δεδομένου νόμου, πρόσωπον δὲ ὑποβάλλειν μὲν τῶν μαθητῶν, εἰς ἑτέρους δὲ τὴν ἀναφορὰν ἔχειν. Ἀλλ᾽ ἑκατέρᾳ μὴν δόξῃ τὰ κοινὰ μέχρι τούτου· σχίζεται δὲ τὸ λοιπὸν θατέρας ἡ ἑτέρα· καὶ ἡ μὲν πρόσωπον ὑποτιθεμένη ὅσον πολιτικόν τε καὶ τοῦ μιγάδος οὐδὲν ἀνέχει, ἅτε δὴ πρὸς μείζονα φιλοσοφίαν δυσανάγωγόν τε καὶ δυσήνιον· τούτοις δὲ ἄρα ὑπαγορεύει διοικονομεῖσθαι καὶ τὴν τῶν μετρίων κτῆσιν, καὶ τῆς τοὺς μαθητὰς ἀθλοθετούσης νομοθεσίας ἐλευθέρους τούτους ἀφίησιν· ἡ δὲ τοὺς Ἰουδαίους τῶν μαθητῶν ἀντεισάγουσα προφητείαν εἶναι τῆς δευτέρας τὰ ῥήματα διατίθεται κατὰ παντὸς τοῦ γένους, ἥτις καὶ πρὸς ἔργον ἐκβέβηκεν, Οὐεσπασιανοῦ καὶ Τίτου εἰς πολιορκίαν τῆς Ἱεροσολύμων πόλεως καταστάντων, οἳ καὶ ταύτην πολέμου νόμῳ παραστησάμενοι, μαχαίρας ἔργον τὸ Ἰουδαίων ἔθνος ἐπέδειξαν. Τότε γὰρ δὴ τότε οἷς μὲν ἡ κτῆσις ἐπίπλα τε καὶ ὅσα ἄλλα κομίσαι ῥᾴδια, ταῦτα φέροντες εἰς τὰς ἐπέκεινα τῆς Ἰουδαίας πόλεις τῆς οἰκείας ἀπέτρεχον μητροπόλεως· οἱ δ᾽ ἄλλως πλούτῳ βαρυνόμενοι, ἢ καί τισιν ἑτέροις τρόποις ἐνεσχημένοι, οὗτοι δὴ τῇ πόλει μένειν ἐξαπαιτούμενοι, ξίφη καὶ μαχαίρας καὶ τὰς ἄλλας πολεμικὰς πανοπλίας ἐξωνεῖσθαι συνηλαύνοντο, τοῦ πολέμου πρὸς τὴν πρᾶξιν καὶ μὴ βουλομένους ἐπαναγκάζοντος· καὶ τοῦτο δὴ τοῦτο εἶναι ὃ τὸ δεσποτικὸν προαπεθέσπισε στόμα· « Νῦν δὲ ὁ ἔχων βαλάντιον ἀράτω ὁμοίως καὶ πήραν· ὁ δὲ μὴ ἔχων πωλήσει τὰ ἱμάτια αὐτοῦ, καὶ ἀγοράσει μάχαιραν· » τοῦτο δὲ ἄρα καὶ χρησμοῖς ἄνωθεν προδηλοῦσθαι· « Συγκόψατε τὰ ἄροτρα ὑμῶν εἰς ῥομφαίας, καὶ τὰ δρέπανα εἰς σειρομάστας, » τοῦ θείου προκαταγγέλλοντος. Οὕτως οὖν φασὶν, οὐδαμῶς μάχεσθαι τὸ μὴ ἔχειν ζώνην μήτε ὑποδήματα μήτε πήραν, πρὸς τὸ « Νῦν δὲ ὁ ἔχων βαλάντιον ἀράτω ὁμοίως καὶ πήραν· ὁ δὲ μὴ ἔχων πωλήσει τὸ ἱμάτιον αὐτοῦ, καὶ ἀγοράσει μάχαιραν. »
ι'. Ἀλλά γε τοῖς οὕτω τὴν ἀπορίαν ἐπιλυομένοις ἀντιπεσεῖται μὲν ἴσως αὐτὰ τὰ δεσποτικὰ ῥήματα· « Ὅταν γὰρ ἀπέστειλα ὑμᾶς, » φησί. Καὶ, « Νῦν δὲ πωλήσει τὸ ἱμάτιον αὐτοῦ, καὶ ἀγοράσει μάχαιραν. »
col. 59–60page 30 of 591
PG 101:59λέγω ὑμῖν· οὐκ ἄλλοις ἀλλ' ὑμῖν αὐτοῖς, οὓς καὶ κηρύσσειν ἀπέστειλα· ὥστε νῦν ἡ τῶν προσώπων ὑπαλλαγὴ οὐδεμίαν εὑρίσκει χώραν ἀποδοχῆς. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τίνα λόγον, ποῖον δὲ συνδιασώσει εἱρμὸν τὸ, « Ἀλλὰ νῦν ὁ ἔχων βαλάντιον ἀράτω καὶ πήραν, » πρὸς τὴν τῆς ἀκτημοσύνης ἐντολήν; Πῶς γὰρ ἂν ὁ ἀκτήμων βαλάντιον ἔχοι; Τίνα δὲ προφητείαν τὸ προσλαβεῖν τῷ βαλαντίῳ καὶ πήραν τῆς τῶν Ἰουδαίων ὑπογράφει καταστροφῆς; Ἀλλ' ἡ τοιαύτη μὲν ἔρευνα τῶν λογισμῶν ἀδεκάστῳ κρίσει καὶ τῶν ἔμπροσθεν ἀποδεδομένων λόγων ἐνίοις τισὶ διανοίαις ἐμποδὼν ἂν σταίη, καὶ οὐκ ἂν συγχωρήσειε τὴν λύσιν ἀναμφισβήτητον προελθεῖν· τὸ γὰρ πάλαι μὲν τοῖς μαθηταῖς ἀποκωλῦσαι, ὕστερον δ' ἐπιτρέψαι τὴν κτῆσιν· ταύταις δὲ ταῖς ἐντολαῖς πῶς ἂν ἐφελκυσθείη συναρμόσαι τὸ, « Ἀλλὰ νῦν ὁ ἔχων βαλάντιον ἀράτω καὶ πήραν; » καὶ τὸ, « Ὁ δὲ μὴ ἔχων πωλήσει τὸ ἱμάτιον αὐτοῦ, καὶ ἀγοράσει μάχαιραν; » Οὔτε γὰρ εἰ ταῦτα δοθείη, τῆς προτέρας ἐντολῆς οὐδαμῶς ἐπιγινώσκεται τοῖς λαβοῦσιν ἡ φυλακή· οὐ γὰρ ἂν χώραν εἶχε τὸ βαλάντιον. Καὶ ἡ δευτέρα δὲ οὐκ ἐπιτροπὴν εἰσάγει μᾶλλον τοῦ κτήσασθαι, ἀλλ' ἔλεγχον τοῦ μὴ φυλάξαι τὰ πρότερα· ἀλλὰ γὰρ τοὺς μὲν ἱεροὺς ἐκείνους ἄνδρας ἄγειν τε χρεὼν καὶ θειάζειν τῆς τε πρώτης ἐπιβολῆς καὶ τῆς εὐσεβούσης γνώμης· καὶ ὅτι τὴν ἀρχὴν τῆς εὐπορίας ἐκεῖθεν οἱ μετ' αὐτοὺς ἀνεδέξαντο, σπέρματα λαβόντες καὶ ἀπαρχὰς ἀκριβεστέρων ἐπιλύσεων· καὶ τό γε πατέρας αὐτοὺς μᾶλλον ἡμῖν ἐπιγράφων, καὶ τροφείων ἡμᾶς ἀποφαῖνον χρεώστας, ὅτι ταῖς συντόνοις αὐτῶν ἐπιβολαῖς καὶ φιλοπονίαις, εἰς ἄκρον ἔστιν ἰδεῖν τὰ πλεῖστα τῶν ἱερῶν γραμμάτων τὴν ἐργασίαν ἀπειληφότα, καὶ μηδεμίαν ἀγνοίας ἢ ἀμφισβητήσεώς τισι καταλελοιπότα πρόφασιν.
ια΄. Φαίη δ' ἄν τις ἴσως ὁδηγῷ τῷ Πνεύματι χρώμενος, ὥστε καὶ τὰς εἰρημένας λαβὰς ἐκφυγεῖν, ὡς τὸ μὲν πολλὰ τῶν φαινομένων ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ μάχεσθαι παρὰ τὴν ἄγνοιαν ἢ τὴν κακουργίαν τῶν τοῖς ῥητοῖς ἐπιβαλλόντων, ὀρθῶς τε καὶ δικαίως εἴρηται· οἱ μὲν γὰρ οὐ συνορῶντες τὰ περιστατικὰ δι' ὧν τὰ μαχόμενα λύεται· οἱ δὲ κακομηχανοῦντες τὴν ἀπορίαν κρατύνουσι· πλὴν ἀλλά γε νῦν ἡ ἀπὸ τοῦ προσώπου περίστασις οὐδὲν μέγα τῇ παρούσῃ θεωρίᾳ συμβάλλεται, αὐτῶν δὲ μᾶλλον τῶν ἱερῶν γραμμάτων ἡ ἀκριβὴς συνεξέτασις ἐξ ἑαυτῶν διασκεδάζεται ἐπιθολοῦσαν ἄγνοιαν τῇ καθαρότητι τοῦ νοήματος. Καί μοι συνδιασκόπει τοῖς λογισμοῖς καὶ συνακολούθει τῷ ἐγχειρήματι. Πρῶτον μὲν ὁ Δεσπότης οὐκ ἐπιτάττει τοὺς μαθητὰς βαλάντιον αἴρειν, ἀλλὰ τοὺς ἔχοντας, καὶ πήραν συνεπιφέρειν ἀφίησι. Ποῦ τοίνυν ταῦτα ἀσύμφωνα, καὶ πῶς ἂν ἀλλήλοις μάχοιτο; μαθητὰς μὲν ποιεῖν καὶ δεικνύναι τῆς ἀκτημοσύνης νομοφύλακας, τοὺς ἠθετηκότας δὲ συγχωρεῖν, κἀπὶ τῶν ὁμοίων λύειν τὸ πρόσταγμα· ἀρρωστήματι γὰρ γνώμης κανὼν ἀκριβείας ἀσύμφορον· καὶ ὁ δοὺς τοῖς προλαβοῦσι τῆς ὀλιγωρίας τὸν ἔλεγχον, αὐτὸς ἀναχαιτίζει τοῦ νομοθέτου τὴν ἐπὶ τοῖς μέλλουσι πρόνοιαν. Συγχωρεῖται μὲν οὖν, ὡς ἔφημεν, τοῖς κτησαμένοις τὸ βαλάντιον καὶ ἡ
col. 61–62page 31 of 591
PG 101:61πήρα· ἤ, εἰ βούλει, προαναφωνεῖται τῆς ἐσομένης πολιτείας τοῖς μὴ τὰ φθάσαντα συντηρήσασιν ὁ τρόπος· ἐναντίον δὲ τῇ ἐντολῇ, δι' ἧς οἱ τελειωθέντες τὴν ἀκτημοσύνην κατώρθωσαν, οὐδαμῶς ἂν τοῦτο συνοραθείη. Ὁρᾶς πῶς ἐξ αὐτῆς τῆς λέξεως καθαρῶς ἡ λύσις προέρχεται, μηδὲν ἐργῶδες μηδὲ περινενοημένον παρέχουσα· « Ἀλλὰ νῦν, φησὶν, ὁ ἔχων βαλάντιον, ἀράτω ὁμοίως καὶ πήραν. »
ιβ'. Δύο τάξεις νῦν, ὃ καὶ ἐπὶ πάσης ἄλλης ἔστιν εὑρεῖν ἐντολῆς, συνορῶνται· οἱ μὲν κατορθοῦσιν, οἱ δὲ τὸ πρόσταγμα παραβαίνουσι· τοῖς μὲν κατορθωκόσι καὶ τῶν μειζόνων ὁ πόνος πιστεύεται, τοῖς δ' ἐῤῥᾳθυμηκόσι, οὐδὲν ἄλλο βάρος ἐπιτίθεται· ἀλλὰ καὶ συγχωρεῖται τὸ φθάσαν, ἵνα μὴ τὸ πᾶν ἐξ ἀπογνώσεως ἀπολέσωσι. Ἔδωκε τοῖς μαθηταῖς μηδὲν κεκτῆσθαι· οὐδὲν αὐτοῖς τῶν ἀναγκαίων ἐπιλέλοιπεν, οὐ μικρόν, οὐ μέγα· οὐχ εὗρον ἀφορμὴν οὐδεμίαν οὐδ᾽ αἰτίαν πλάσαι παραβάσεως· καὶ μάρτυρες αὐτοὶ τοῦ μηδενὸς ἐν ἐνδείᾳ νομοφυλακοῦντες καταστῆναι. « Μήτινος γάρ, » φησὶν, « ὑστερήσατε; » οἱ δὲ « Οὐδενός. » Ἐπεὶ οὖν ὁμοτίμως μὲν ἡ ἐντολὴ ἐδόθη, ὁμοτίμως δὲ τὸ τῆς χρείας ἄφθονον ὑπῆρχεν, ἀλλ᾽ οἱ μὲν, οὐ δέον συνεπιφέρειν, βαλάντιον εἶχον· οἱ δὲ τῆς ἐντολῆς ἦσαν· τοὺς μὲν ὑπεριδόντας τὸ πρόσταγμα, ἅμα μὲν ἐλέγχων, ἅμα δὲ ἀφεὶς φέρεσθαι τῇ γνώμῃ, καὶ οὐ συγκλείων εἰς βίαν· ἅμα δὲ εἰ βούλει καὶ προαναφωνῶν αὐτοῖς τῆς πολιτείας τὸ μέλλον, « Ὁ ἔχων, φησί, βαλάντιον, ἀράτω ὁμοίως καὶ πήραν. » Προανεκήρυξε γὰρ ὁ παραβὰς οἷς ἔφθασε πράξας, καὶ τῆς ἐντολῆς ἀλογήσας, ὅταν καὶ περὶ τοῦ συστοίχων τὴν ἐν τῷ μέλλοντι διάθεσιν δείξει· τοῖς δὲ καθαρῶς ἀσπασαμένοις τὸ πρόσταγμα, τῆς γνώμης αὐτῶν ἀποδεξάμενος τὸ στεῤῥὸν, καὶ τὸ κεφάλαιον τῶν κατορθωμάτων ἐν ἀγῶνος μοίρᾳ χαρίζεται καὶ πρὸς τὸ τῆς φιλοσοφίας ἄκρον οἷς εἰσάγει ἀναφέρει.
ιγ'. Διό φησι πρὸς ἑκατέρους τοῦ λόγου σχιζομένου· « Νῦν δὲ ὅτε μάλιστα τὸ πάθος ἥκει τὸ ἐμὸν, καὶ ὁ καθ᾽ ὑμῶν ἐπὶ μέγα κρατύνεται πόλεμος, καὶ πολλῶν ἔλεγχον δώσουσι λογισμοί· » οἷς μὲν ὁ τῆς ἐντολῆς λόγος οὐδ' οὕτω χαλεπὸς ὢν οὐκ ἐφυλάχθη, τούτοις ἀκολουθήσει μετὰ τοῦ βαλαντίου καὶ ἡ περιποίησις τῆς πήρας· οἷς δ' ἀνώτερω γενέσθαι τῆς ἀθετήσεως διεπονήθη, οὗτοι καὶ τὸ τέλος οἰκεῖον τῶν προηγωνισμένων ἐπιθήσουσι· καὶ τοὺς μὲν τῆς ἄκρας φιλοσοφίας, καὶ διὰ τοῦτο καὶ τῆς ἀκτησίας κατενηνεγμένους, ἡ τῶν πολλῶν μέριμνα καὶ ἡ φροντὶς ὑποδέξεται· οἷς μετὰ τοῦ βαλαντίου καὶ ἡ πήρα, καὶ ὅσα ἂν τὸ εὐπερίστατον ἐπιτάττῃ τοῦ βίου, οὐ διαλείψει δι᾽ ὄχλου γινόμενα· τοῖς δέ γε τηρήσασιν ἐν σπουδῇ καὶ πόνοις τὸ ἀγώνισμα. « Ἐπεὶ τοῦτο, φησίν, ὑμῖν ὀρθῶς τε καὶ ἐπιμελῶς διαπέπρακται, καὶ τῆς ἀκτημοσύνης ἦλθον ὥσπερ ἀῤῥαγῆ κρηπίδα τῶν μελλόντων ἀγώνων ἐπήξατε, λείπεται δὲ παρεσκευασμένους ἔτι μᾶλλον καὶ ἑτοίμους ὑμᾶς εἶναι νῦν ἢ πρότερον πρὸς τὸν ὑπὲρ ἐμοῦ θάνατον· ἤδη γὰρ κἀγὼ τὸν ὑπὲρ τοῦ κόσμου ὑπέρχομαι. Εὖ δὲ ποιοῦντες προαπέθεσθε μὲν πάντα τὰ τοῦ βίου· οὐδὲν δ' ὑμῖν ἐπισύρεται τῶν μεθέλκειν δυναμένων ἀπὸ τοῦ μὴ
πήρα· ή, εἰ βούλει, προαναφωνεῖται τῆς ἐσομένης
πολιτείας τοῖς μὴ τὰ φθάσαντα συντηρήσασιν ὁ
τρόπος· ἐναντίον δὲ τῇ ἐντολῇ, δι' ἧς οἱ τελειωθέντες
τὴν ἀκτημοσύνην κατώρθωσαν, οὐδαμῶς ἂν τοῦτο
συνοραθείη. Ορᾶς πῶς ἐξ αὐτῆς τῆς λέξεως καθα
ρῶς ἡ λύσις προέρχεται, μηδὲν ἐργῶδες μηδὲ περι
νενοημένον παρέχουσα· ο 'Αλλὰ νῦν, φησὶν, ὁ ἔχων
βαλάντιον, ἀράτω ὁμοίως καὶ πήραν. »
ιβ'. Δύο τάξεις νῦν, δ καὶ ἐπὶ πάσης άλλης ἔστιν
εὑρεῖν ἐντολῆς, συνορῶνται· οἱ μὲν κατορθοῦσιν,
οἱ δὲ τὸ πρόσταγμα παραβαίνουσι· τοῖς μὲν κατωρ-
θωκότι καὶ τῶν μειζόνων ὁ πόνος πιστεύεται, τοῖς
δ' ἐῤῥᾳθυμηκόσι, οὐδὲν ἄλλο βάρος ἐπιτίθεται· ἀλο
λὰ καὶ συγχωρεῖται τὸ φθάσαν, ἵνα μὴ τὸ πᾶν ἐξ
ἀπογνώσεως ἀπολέσωσι. Εδωκε τοῖς μαθηταῖς μη-
δὲν κεκτῆσθαι· οὐδὲν αὐτοῖς τῶν ἀναγκαίων ἐπιλέ- B
λοιπεν, οὐ μικρόν, οὐ μέγα· οὐχ εὗρον ἀφορμὴν
οὐδεμίαν οὐδ᾽ αἰτίαν πλάσαι παραβάσεως· καὶ μάρ-
τυρες αὐτοὶ τοῦ μηδενὸς ἐν ἐνδείᾳ νομοφυλακοῦντες
καταστῆναι. ο Μήτινος γάρ, ο φησὶν, ὑστερήσατε; ν
οἱ δὲ « Οὐδενός. » Ἐπεὶ οὖν ὁμοτίμως μὲν ἡ ἐντολὴ ἐδό
θη, ὁμοτίμως δὲ τὸ τῆς χρείας ἄφθονον ὑπῆρχεν
ἀλλ᾽ οἱ μὲν, οὐ δέον συνεπιφέρειν, βαλάντιον εἶχον·
οἱ δὲ τῆς ἐντολῆς ἦσαν· τοὺς μὲν ὑπεριδόντας τὸ
πρόσταγμα, ἅμα μὲν ἐλέγχων, ἅμα δὲ ἀφεὶς
φέρεσθαι τῇ γνώμῃ, καὶ οὐ συγκλείων εἰς βίαν· ἅμα
δὲ εἰ βούλει καὶ προαναφωνῶν αὐτοῖς τῆς πολιτείας
τὸ μέλλον, « 'Ο ἔχων, φησί, βαλάντιον, ἀράτω ὁμοίως
καὶ πήραν. » Προανεκήρυξε γὰρ ὁ παραβὰς οἷς ἔρ-
θασε πράξας, καὶ τῆς ἐντολῆς ἀλογήσας, οταν και
περὶ τοῦ συστοίχων τὴν ἐν τῷ μέλλοντι διάθεσιν δεί-
ξει· τοῖς δὲ καθαρῶς ἀσπασαμένοις τὸ πρόσταγμα,
τῆς γνώμης αὐτῶν ἀποδεξάμενος τὸ στεῤῥὸν, καὶ τὸ
κεφάλαιον τῶν κατορθωμάτων ἐν ἀγῶνας μοίρᾳ χα
ρίζεται καὶ πρὸς τὸ τῆς φιλοσοφίας ἄκρον οἷς εἰσε
άγει αναφέρει.
ο
ιγ. Διό φησι πρὸς ἑκατέρους τοῦ λόγου σχιζομένου
Νῦν δὲ ὅτε μάλιστα τὸ πάθος ἥκει τὸ ἐμὸν, καὶ ὁ καθ᾽
ὑμῶν ἐπὶ μέγα κρατύνεται πόλεμος, καὶ πολλῶν
ἔλεγχον δώσουσι λογισμοί· οἷς μὲν ὁ τῆς ἐντολῆς λό-
γος οὐδ' οὕτω χαλεπός ὧν οὐκ ἐφυλάχθη, τούτοις
ἀκολουθήσει μετὰ τοῦ βαλαντίου καὶ ἡ περιποίησις
τῆς πήρας· οἷς δ' ανωτέρω γενέσθαι τῆς ἀθετήσεως
διεπονήθη, οὗτοι καὶ τὸ τέλος οἰκεῖον τῶν προηγω-
νισμένων ἐπιθήσουσι· καὶ τοὺς μὲν τῆς ἄκρας φι-
λοσοφίας, καὶ διὰ τοῦτο καὶ τῆς ἀκτησίας κατενη
νεγμένους, ἡ τῶν πολλῶν μέριμνα καὶ ἡ φροντὶς
ὑποδέξεται· οἷς μετὰ τοῦ βαλαντίου καὶ ἡ πήρα, καὶ
ὅσα ἂν τὸ εὐπερίστατον ἐπιτάτῃ τοῦ βίου, οὐ δια-
λείψει δι᾿ ὄχλου γινόμενα· τοῖς δέ γε τηρήσασιν ἐν
σπουδῇ καὶ πόνοις τὸ ἀγώνισμα. Ἐπεὶ τοῦτο, φησίν,
ὑμῖν ὀρθῶς τε καὶ ἐπιμελῶς διαπέπρακται, καὶ
τῆς ἀκτημοσύνης ἦλθον ὥσπερ ἀῤῥαγή κρηπίδα τῶν
μελλόντων ἀγώνων ἐπήξατε, λείπεται δὲ παρεσκευ
ασμένους ἔτι μᾶλλον καὶ ἑτοίμους ὑμᾶς εἶναι νῦν ἡ
πρότερον πρὸς τὸν ὑπὲρ ἐμοῦ θάνατον· ἤδη γὰρ
κἀγὼ τὸν ὑπὲρ τοῦ κόσμου ὑπέρχομαι. Εὖ δὲ ποιοῦν-
τις προαπέθεσθε μὲν πάντα τὰ τοῦ βίου· οὐδὲν δ' ὑμῖν
ἐπισύρεται τῶν μεθέλκειν δυναμένων ἀπὸ τοῦ μὴ
A run vite genus eorum, qui priora mandata minime
•
observaverunt, prædicitur. Verum id profecto haud
contrarium apparet mandato illi, cui perfecti di-
scipuli obsequentes, paupertatem sedulo retinue
runt. Viden' ut ex ipsa locutione perspicue solutio
fluat, sine ullo vel labore vel subtili excogitatione :
Nunc vero qui habet crumenam, sumat pariter
et peram ! ›
12. Duos hic hominum ordines (ut in alio quo-
vis jusso deprehendere licet) videmus: alii scilicet
mandatum curant, alii violant: recte agentibus
majoris quoque molis labor concreditur; socordi-
bus nullum insuper pondus adjicitur, imo et illud
prius remittitur, ne omnia desperatione pessumn-
dent. Mandavit discipulis nihil ut possiderent :
nihil iis necessarium, sive id parvum esset sive
magnum, defuit; nullam occasionem causamve
confugere potuerunt, cur obedientiam abjicerent.
Quin ipsi testati sunt nulla se egestate laboravisse
dum ei præcepto obsequerentur. ‹ Nunquid, › ait,
• vobis defuit? » responderunt, « Nihil, » Quando-
quidem igitur commune mandatum erat, communis
quoque fuit victus copia. Verumtamen alii contra
officium crumenam habuerunt, alii mandato ad-
hæserunt. Quare mandati violatores simul repre-
hendit, et simul suo quemque permittit arbitrio
ferri, nullaque vi cogit. Simul autem, si ita placet,
prædicens illis futuram ipsorum vitam : Qui habet,
ait, crumenam, sunat pariter et peram. » Nam qui
antea deliquit, mandato contemplo, is satis porten-
dit qualem postero quoque tempore in re simili
animum gesturus sit. Contra eorum, qui accurate
rem imperatam fecerunt, constans ingenium pro-
bans, summam quoque perfectionem in agonis par-
tem largitur, eosque ad religiosæ vitæ culmen mo-
nitis suis subvebit.
13. Quamobrem ait utrique ordini, bipartito ser-
mone Nunc cum maxime passio mea appropin-
quat, bellumque magnum contra vos ingravescit,
multorum denique revelabuntur cogitationes. Et-
enim illos, a quibus superius mandatum, licet non
ita arduum, violatum fuit, eos, inquam, post crume-
nam consequetur peræ quoque adjectio: contra
illi, quibus curæ fuit ut ab inobedientia caverent,
D coronidem quoque idoneam prioribus actibus impo-
nent. Hinc eos qui a sublimi philosophia ideoque
etiam a paupertatis laude exciderunt, multarum
rerum sollicitudo et cura excipiet : eosdemque præ-
ter crumenam et peram, catera etiam, quæ vitæ
lautitia exigit, turmatim circumsistent. At vero
illis qui sedulo et fortiter in proposito opere perse
veraverunt, quoniam boc, inquit, recte et diligenter
a vobis peractum certamen est, ac paupertatis la-
borem ceu immobilem futurorum agonum colum-
nam constituistis, superest ut nunc apprime morti
pro me obeundæ parati sitis : nam et ego necem
pro mundo mox subiturus sum. Bene autem est,
quod antea mundana omnia abjecistis : nihil ut
vos pelliciat eorum, quæ impedire possent, quomi
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO I.
col. 63–64page 32 of 591
PG 101:63χαίροντας ἐλθεῖν ἐπὶ τὸ πάντων κεφάλαιον τὴν ὑπὲρ ἐμοῦ σφαγήν· ἕψεται πάντως ὑμῖν προθύμους εἶναι, καὶ τὸ ἔσχατον ἀποδοῦναι περιβόλαιον, καὶ ἀλλάξασθαι τῆς ζωῆς τὸν ὑπὲρ ἐμοῦ θάνατον. Τοῦτο γὰρ σημαίνοι ἂν τῶν εἰρημένων πάντων εὐστοχώτερον τὸ βαλάντιον μὴ ἔχειν, καὶ ἡ τοῦ ἱματίου πρᾶσις, καὶ ἡ μάχαιρα· ὡσανεὶ ὅταν περ οὐδὲ τοῦ ἐσχάτου περιβολαίου ὁ τὴν τῆς ἀκτημοσύνης τελεσάμενος φείσεται, ἀλλὰ κἀκεῖνο δώσει χωρῶν εὐθύμως πρὸς μάχαιραν. Διὸ οὐ πωλησάτω, φησίν, οὐδὲ ἀγορασάτω, ἀλλὰ πωλήσει καὶ ἀγοράσει· ἅμα μὲν οὐ νόμον, οὐδ᾽ ἐπίταγμα τὰ ῥήματα ποιῶν, ἅμα δὲ καὶ τὸ μέλλον προαγορεύων· οἷον, Οὐκ ἐπιτάσσω, φησί, τοῦτο γένεσθαι, ἀλλ᾽ εἰδὼς τὸ γενησόμενον προλέγω, ὡς ἡ τῆς ἐντολῆς φυλακὴ καὶ τὸ ἔσχατόν που καὶ μέγα ὑμῖν προϋπογράψει κατόρθωμα· ἐκείνη γὰρ πείσει καὶ τὸν ὑπὲρ ἐμοῦ θάνατον ἡδέως ἑλέσθαι, τὸ πάσης ὑμᾶς βιωτικῆς ἐλευθέρους εἶναι μερίμνης, πρὸς τὸ μηδὲν ἐπιστρέφεσθαι τῶν σωματικῶν, τὴν πάντα πρὸς τὴν ἐμὴν ἀναφέρειν θεραπείαν. Ὅτι δὲ οὐ μᾶλλον ἑτέρου τινὸς χάριν τὰς μαχαίρας ὁ τὰ ἀπ᾽ ἀρχῆς προβλήματα φθεγγόμενος αἰνιγματίζεται λόγος, ἢ σύμβολον αὐτὰς πεποιημένος τοῦ τε οἰκείου πάθους καὶ τῶν μαθητῶν, σαφῶς ἀναπτύσσεται τοῖς ἐφεξῆς. Ἀποκριναμένων γὰρ τῶν μαθητῶν ὡς μάχαιραι δύο εἰσίν, οὔθ᾽ ἕτερόν τι προσαπήτησε παρ᾽ αὐτῶν, οἷον ἱμάτιον πωλῆσαι, ἢ τοῖς ἔχουσι τὸ βαλάντιον, εἰ καὶ ἡ πήρα προσείληπται, οὔτε πρὸς ἄλλην διάνοιαν μεταέβίβασεν, ἀλλ᾽ Ἱκανόν ἐστι, φησίν· ἀντὶ τοῦ περιεγράφη τοῖς συμβόλοις τὸ μηνυόμενον, καὶ ἀρκούντως ἔχει παραστῆσαι ταῦτα τὸν σκοπόν. Αἱ γὰρ δύο μάχαιραι τὴν χρείαν ὅλην ὑπογράφουσι, καὶ τοῦ συμβόλου τὸ βούλημα διαγγέλλουσι· καὶ γὰρ τούτων ἡ μὲν παραβολὴν ἐπεῖχε τοῦ δεσποτικοῦ πάθους, ἡ δὲ τῶν γνησίων τε καὶ ὡς ἀληθῶς τοῦ λόγου μαθητῶν οἷς ἅπαντα τῆς εἰς τὸν Δεσπότην εὐνοίας ἀλλασσομένοις καὶ αὐτὴ προσαποδύεται ἡ τελευταία περιβολή· γυμνοὶ δὲ τῶν περιγείων, ἀλλὰ καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως, χαίροντες ἔδραμον πρὸς τὴν, ὅταν ὁ καιρὸς ἐκάλει τοὺς ἀθλητάς, ὑπὲρ τοῦ ποθουμένου σφαγήν.
ιδ΄. Ἀλλὰ τοιαύτην μὲν καὶ ἡ νῦν τῶν ῥητῶν τὴν συμφωνίαν δεικνύσα θεωρία, τῇ μὲν τῶν προσώπων οὐ χρησαμένη διαφορᾷ, ὅτι μηδ᾽ ἐπέτρεπε τοῦτο τῆς ἱερᾶς Γραφῆς ἡ φωνή, ὑπ᾽ αὐτῶν δὲ τῶν ἐκβεβηκότῶν πραγμάτων καὶ τῆς καθ᾽ εἱρμὸν προόδου τοῦ λόγου τὴν συμβολικὴν τῶν ῥημάτων σημασίαν ἀναπτύσσουσα. Ἔστι μὲν οὖν, ἔστιν οὐ κατὰ τοὺς εἰρημένους μόνον τρόπους τὴν φαντασίαν τῆς μάχης ἀπαντῶσαν λαβεῖν, ἀλλὰ καὶ κατ᾽ ἄλλους πολλῷ τῶν εἰρημένων πλείονας, ὧν ἡ στοιχείωσις καὶ συγκεφαλαίωσις ἰδιαζούσης, ἀλλ᾽ οὐχὶ τῆς νῦν ἐστιν ὑποθέσεως. Πλὴν οὐδὲν κωλύει καί τινας αὐτῶν διελθεῖν, οἳ καὶ πρὸς ἄλλα τινὰ τῶν σῶν ἀπορημάτων τοῖς συνεπισκοποῦσι πόρον παρέχονται. Πολλὰ μὲν γὰρ τῶν οὐ μαχομένων, ἂν τὸ μὲν οἰκονομίᾳ λέγῃ, τὸ δὲ τῆς φύσεως τὸ ἀκόλουθον, σὺ δὲ μὴ διαστείλῃς, πλάνην ποιεῖ ἀντιθέσεως· οἰκονομία δὲ λέγοιτ᾽
bus laetabundi ad summam rei veniatis, nempe ad A
cædem mei causa patiendam. Pronum oppido vobis
erit al:cribus fieri, atque extremum amiculum tra-
Id enim commodissime omnium prædicta verba
significant, crumenam non habere, vestimenti ven-
ditio, gladius : veluti ne novissimo quidem ami-
gladium. Hinc non ait vendat aut emal; scd vendet
et emet : quibus, verbis neque legen neque jussum
statuit; et tamen rem futuram ante denuntiat. Sci-
licet haud mando, inquit, ut hæc fiant, sed faturi
præscius ante edico, fore ut præcepti custodia ad
muniat : illa enim suadebit vobis, ut necem quoque
mei causa libenter adire velitis, omni cura sæculari
vacetis, nihil corporale sectemini, cuncta ad meuni
gratia gladios memoret arcano Dominicus sermo,
jamdiu parabolis uti solitus, nisi ut eos suæ ac
discipulorum passionis symbolum faciat, manifeste
sent discipuli præsto esse gladios duos, nihil præ-
terea ab iis exquisivit, puta vel ut vestem divende-
rent, vel an ii, quibus esset crumena, peram quoque
sumpsissent, neque ad alias eos transtulit cogita-
tiones; sed • Satis est, . ait : scilicet signis res
quæ portenditur circuinscripta est; atque hæc asse-
quendo scopo suficiunt. Totum quippe negotium,
gladii duo oculis subjiciunt, et quid sibi velit sym- "
bolum patefaciunt. Aller enim gladius Dominica
passionis imago erat, alter Evangelii genuinorum
charitatein locatis, novissimum quoque amiculum
exuunt, atque omni terrestri re, imo et ipsa na-
tura, nudati, simul ac occasio athletas evocat, ad
necem pro dilecto ovantes convolant.
putatio consonantiam dictorum demonstrat, haud
equidem personarum differentia, quam divinæ Scrip-
turæ locutio hic non patitur, sed consequentibus
factis, et progrediente sermonis ordine symbolicam
verborum significationem aperiens. Profecto licet
non solum prædictis modis sumulamentum pugnæ
pluribus, quorum expositio atque percensio, pecu
liaris cujusdam, non præsentis, tractationis est.
Nihil tamen vetat quoninus aliquot perstringamus,
qui etiam nonnullis aliis dubitationibus tuis, si quis
rem tecum considerabit, responsionem suppedita
gnant, si parlin secundum ceconomiam dicantur,
partim secundum naturæ ordinem, tuque ea minime
discernas, contradictionis fucum facient. Economia
p
χαίροντας ἐλθεῖν ἐπὶ τὸ πάντων κεφάλαιον τὴν ὑπὲρ
ἐμοῦ σφαγήν· ἔψεται πάντως ὑμῖν προθύμους εἶναι,
καὶ τὸ ἔσχατον ἀποδοῦναι περιβόλαιον, καὶ ἀλλάξα-
σθαι τῆς ζωῆς τὸν ὑπὲρ ἐμοῦ θάνατον. Τοῦτο γὰρ
σημαίνοι ἂν τῶν εἰρημένων πάντων ευστοχώτερον
τὸ βαλάντιον μὴ ἔχειν, καὶ ἡ τοῦ ἱματίου πρᾶσις,
καὶ ἡ μάχαιρα · ὡσανεὶ ὅταν περ οὐδὲ τοῦ ἐσχάτου
περιβολαίου ὁ τὴν τῆς ἀκτημοσύνης τελεσάμενος
φείσεται, ἀλλὰ κακείνο δώσει χωρῶν εὐθύμως πρὸς
μάχαιραν. Διὸ οὐ πωλησάτω, φησίν, οὐδὲ ἀγορα
σάτω, ἀλλὰ πωλήσει καὶ ἀγοράσει· ἅμα μὲν οὐ
νόμον, οὐδ᾽ ἐπίταγμα τὰ ῥήματα ποιῶν, ἅμα δὲ καὶ
τὸ μέλλον προαγορεύων · οἷον, Οὐκ ἐπιτάσσω, φησί,
τοῦτο γένεσθαι, ἀλλ᾽ εἰδὼς τὸ γενησόμενον προλέγω,
ὡς ἡ τῆς ἐντολῆς φυλακὴ καὶ τὸ ἔσχατόν που καὶ
μέγα ὑμῖν προϋπογράψει κατόρθωμα· ἐκείνη γὰρ
πείσει καὶ τὸν ὑπὲρ ἐμοῦ θάνατον ἡδέως ελέσθαι,
τὸ πάσης ὑμᾶς βιωτικῆς ἐλευθέρους είναι μερίμνης,
πρὸς τὸ μηδὲν ἐπιστρέφεσθαι τῶν σωματικῶν, τὴ
πάντα πρὸς τὴν ἐμὴν ἀναφέρειν θεραπείαν. Οτι δὲ οὐ
μᾶλλον ἑτέρου τινὸς χάριν τὰς μαχαίρας ὁ τὰ ἀπ' ἀρ
χῆς προβλήματα φθεγγόμενος αἰνιγματίζεται λόγος,
ἢ σύμβολον αὐτὰς πεποιημένος τοῦ τε οἰκείου πάθους
καὶ τῶν μαθητῶν, σαφῶς ἀναπτύσσεται τοῖς ἐφεξῆς.
Αποκριναμένων γὰρ τῶν μαθητῶν ὡς μάχαιραι δύο
εἰσὶν, οὔθ᾽ ἕτερόν τι προσαπήτησε παρ' αὐτῶν, οἷον
ἱμάτιον πωλῆσαι, ἢ τοῖς ἔχουσι τὸ βαλάντιον, εἰ καὶ ἡ
πήρα προσείληπται, οὔτε πρὸς ἄλλην διάνοιαν μετα
εβίβασεν, ἀλλ᾽ Ικανόν ἐστι, φησίν· ἀντὶ τοῦ περι-
εγράφη τοῖς συμβόλοις τὸ μηνυόμενον, καὶ ἀρκούντως
έχει παραστῆσαι ταῦτα τὸν σκοπόν. Αἱ γὰρ δύο μάτ
χαιραι τὴν χρείαν ὅλην ὑπογράφουσι, καὶ τοῦ συμ-
βόλου το βούλημα διαγγέλλουσι· καὶ γὰρ τούτων ἡ
μὲν παραβολὴν ἐπεῖχε τοῦ δεσποτικοῦ πάθους, ἡ δὲ
τῶν γνησίων τε καὶ ὡς ἀληθῶς τοῦ λόγου μαθητών
οἷς ἅπαντα τῆς εἰς τὸ Δεσπότην εὐνοίας ἀλλασσομένοις
καὶ αὐτὴ προσαποδεύεται ἡ τελευταία περιβολή γυν
μνοὶ δὲ τῶν περιγείων, ἀλλὰ καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως,
χαίροντες ἔδραμον πρὸς τὴν, ὅταν ὁ καιρὸς ἐκάλει
τοὺς ἀθλητὰς, ὑπὲρ τοῦ ποθουμένου σφαγήν.
•
ιδ'. ᾿Αλλὰ τοιαύτην μὲν καὶ ἡ νῦν τῶν ῥητῶν τὴν
συμφωνίαν δεικνύσα θεωρία, τῇ μὲν τῶν προσώπων
οὐ χρησαμένη διαφορά, ότι μηδ' ἐπέτρεπε τοῦτο τῆς
ἱερᾶς Γραφῆς ἡ φωνὴ, ὑπ' αὐτῶν δὲ τῶν ἐκβεβηκό
των πραγμάτων καὶ τῆς καθ' εἱρμὸν προόδου του
λόγου τὴν συμβολικὴν τῶν ῥημάτων σημασίαν ἀνα-
πτύσσουσα. Ἔστι μὲν οὖν, ἔστιν οὐ κατὰ τοὺς εἰ
ρημένους μόνον τρόπους την φαντασίαν τῆς μάχης
ἀπαντῶσαν λαβεῖν, ἀλλὰ καὶ κατ' ἄλλους πολλῷ τῶν
εἰρημένων πλείονας, ὧν ἡ στοιχείωσις καὶ συγκε
φαλαίωσις ιδιαζούσης, ἀλλ' οὐχὶ τῆς νῦν ἐστιν ὑπου
θέσεως. Πλὴν οὐδὲν κωλύει καί τινας αὐτῶν διελ-
θεῖν, οἳ καὶ πρὸς ἄλλα τινὰ τῶν σῶν ἀπορημάτων
τοῖς συνεπισκοποῦσι πόρον παρέχονται. Πολλὰ μὲν
γὰρ τῶν οὐ μαχομένων, ἂν τὸ μὲν οἰκονομία λέγῃ, τὸ
δὲ τῆς φύσεως τὸ ἀκόλουθον, σὺ δὲ μὴ διαστείλης,
πλάνην ποιεῖ ἀντιθέσεως οἰκονομία (10) δὲ λέγοιτ'
ΝΟΤΑ.
dere, et mei gratia mortem cum vita commutare.
culo perfectus paupertatis assecla parsurus sit, ve ·
rum illud quoque cessurus, dum expedite currit ad
extremum quoque et insigne facinus viam vobis
famulatum referatis. Quod autem haud alius rei
enucleat in subsequentibus. Cum enim respondis-
et sine fuco discipulorum, qui cunctis infra Domini
14. Atque ita hæc etiam quæ in manibus est dis-
cognoscere, sed aliis etiam multo iis, qui dicti sunt,
bunt. Nam multa eorum, quæ minime inter se pu-
(10) De hoc sacro vocabulo multus est Suicerus in Thesauro, quem cum fructu adibis,
PHOTII PATRIARCHÆÆ CP.
col. 65–66page 33 of 591
PG 101:65ἂν κυρίως μὲν ἡ τοῦ Λόγου φρικτικὴ ὑπὲρ ἐννοίας ἐνανθρώπησις. Καὶ καθ' ἕτερον δὲ τρόπον τῶν ἀκριβεστέρων νόμων ἡ ἐπί τινα χρόνον ὑποστολὴ ἢ σχολή ἢ τῶν ἀνειμένων εἰσφορὰ πρὸς τὴν τῶν δεχομένων ἀσθένειαν, διοικονομοῦντος τοῦ νομοθέτου τὸ πρόσταγμα. Προκύπτουσι δὲ τῆς πρώτης οἰκονομίας, οὐδὲ τῆς δευτέρας ἐχούσης τὸ ἀδιαίρετον, καὶ ἄλλοι τρόποι διάφοροι. Αὐτίκα ὁ Σωτὴρ ἠγωνία τε καὶ παρητεῖτο τὸν θάνατον, ἀλλὰ καὶ ἐξουσίαν εἶχε θεῖναι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ καὶ πάλιν λαβεῖν αὐτήν. Καὶ ὅρα ὡς, εἴ τις μὴ τὸ μὲν τῇ οἰκονομίᾳ δοίη, τὰ δὲ τῇ ἐξουσίᾳ τῇ θεϊκῇ, ἑαυτὸν τοῖς ἐναντίοις περιτρέψεις. Καὶ τό γε νῦν τῆς οἰκονομίας ὄνομα φύεται μὲν, ὥσπερ εἴρηται, ἀπό γε τῆς δηλούσης τὴν ἐνανθρώπησιν, ἥτις καὶ κυρίως ἂν καὶ πρώτως οἰκονομία τῷ ἀξιώματί τε καὶ τῷ αἰτίῳ τῆς ἐξ αὐτῆς λέγοιτο· οὐ μὴν εἰς ὅλον ἐκείνῃ συμφύεται· σχίζεται γὰρ εἰς δύο τέως καὶ αὕτη· καὶ τὸ μὲν αὐτῆς ἐπὶ μᾶλλον, τὸ δὲ ἐπ' ἔλαττον τῷ σημαινομένῳ συμβιβάζεται. Εἰ μὲν γάρ τις τὴν ἀγωνίαν καὶ τὴν τοῦ θανάτου παραίτησιν καθ' ὃ γέγονεν ἄνθρωπος λαβεῖν ἐθελήσοι, οἰκονομίαν ἐνταῦθα τὴν μᾶλλον προσφυομένην ἕξει τῷ προταχθέντι ῥήματι· εἰ δ' ἀγωνιᾶν καὶ παραιτεῖσθαι τὸν θάνατον, οὐκ αὐτὸ τοῦτο διότι γέγονεν ἄνθρωπός τις ὑπολάβοι (πολλοῖς γὰρ καὶ τῶν μαρτύρων καὶ ἀσκητῶν ἑκούσιος ὁρμὴ καὶ χαρὰ πρὸς τὸν θάνατον), ἀλλ' οἰκονομεῖσθαι νῦν τὴν ἀγωνίαν καὶ τὴν τοῦ θανάτου παραίτησιν εἰς βεβαίωσιν μὲν τῆς ἐνανθρωπήσεως, ἔλεγχον δὲ φθάνοντα τῶν ὑποθεμένων φαντασίαν τὸ φρικτὸν τῆς ἐνανθρωπήσεως καὶ παράδοξον, τὴν ἐπ' ἔλαττον οὗτος συναπτομένην τῆς οἰκονομίας φωνὴν πρὸς τὴν τῆς μάχης λύσιν εὗρεν ἐπίκουρον· πλὴν ἀλλ' οὐδὲν ἔλαττον ἑκατέρωθεν ἡ φαντασία τῆς μάχης ἐλαύνεται. α'. Εἰσὶ δὲ καὶ παρὰ τούτοις οἰκονομίας διάφορα μὲν σημαινόμενα, τῆς αὐτῆς δ' ὅμως λαχόντα γενέσεως, πλὴν ἀλλά γε νῦν μυρία μὲν καὶ ἄλλα τῶν εἰς ἀπορίαν ἀναφερομένων, τῇ ἐπικρίσει τε καὶ διαλήψει τοῦ τὴν κυρίως οἰκονομίαν δηλοῦντος ὀνόματος ἡ λύσις ἐκεῖθεν πρὸς τὸ σαφὲς ἄγει· ἐπιλύσεως δὲ οὐδὲν ἔλαττον διὰ ταύτης τύχοι ἂν ἢ δι' ἄλλης ἐφόδου καὶ τό, « Τί με ζητεῖτε ἀποκτεῖναι ἄνθρωπον ὅς τὴν ἀλήθειαν λελάληκα ὑμῖν ; » καὶ, « Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἓν ἐσμεν. » Συγκρούειν μὲν γὰρ ἀλλήλοις δοκεῖ πως τοῖς ἀσυνέτοις ἢ ῥᾳδιουργοῦσι τὰ ῥητά· ἀλλ' ὅ γε σοφὸς τῆς ἀληθείας λόγος τὴν μὲν τῶν φωνῶν τῇ ἀκηράτῳ καὶ μακαρίᾳ τῆς θειότητος ὑποφέρων φύσει, τὴν δὲ καθ' ἣν αὐτὴν ὁ Λόγος τὴν ἡμετέραν οὐσίαν προσείληφεν, πᾶσαν διωθεῖται ἀμφισβήτησιν. Οὐκ ἀποστατήσειε δ' ἂν τοῦ εἰκότος καὶ εἴ τις τῇ αὐτῇ διαλύοιτ' ἂν ἐπισκέψει καὶ τό, « Ὁ Πατήρ μου μείζων μού ἐστι· » δεῖται μὲν γὰρ συνετῶν καὶ καθ' ἑαυτὸ τοῦτο τὸ ἱερὸν χωρίον ἀκροατῶν. Μᾶλλον δ' ἂν δεηθείη καὶ τῆς εἰρημένης φωνῆς ἥτις ἐδήλου τὴν ἰσότητα Πατρός, συνεξεταζομένης καὶ συμπαραβαλλομένης αὐτῷ· εἰ γὰρ καὶ ἑτέραις
ἂν κυρίως μὲν ἡ τοῦ Λόγου φρικτικὴ ὑπὲρ ἐννοίας
ἐνανθρώπησις. Καὶ καθ᾿ ἕτερον δὲ τρόπον τῶν ἀκρι
δεστέρων νόμων ἡ ἐπί τινα χρόνον ὑποστολὴ ἢ σχολή
ἢ τῶν ἀνειμένων εἰσφορὰ πρὸς τὴν τῶν δεχομένων
ἀσθένειαν, διοικονομοῦντος τοῦ νομοθέτου τὸ πρόσω
ταγμα. Προκύπτουσι δὲ τῆς πρώτης οικονομίας, οὐ
δὲ τῆς δευτέρας ἐχούσης τὸ ἀδιαίρετον, καὶ ἄλλοι
τρόποι διάφοροι. Αὐτίκα ὁ Σωτὴρ ἡγωνία τε καὶ
παρητεῖτο τὸν θάνατον, ἀλλὰ καὶ ἐξουσίαν εἶχε θεί
ναι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ καὶ πάλιν λαβεῖν αὐτήν. Καὶ
δρα ὡς, εἴ τις μὴ τὸ μὲν τῇ οἰκονομίᾳ δοίη, τὰ δὲ
τῇ ἐξουσίᾳ τῇ θεϊκῇ, ἑαυτὸν τοῖς ἐναντίοις περιτρέ
ψεις. Καὶ τό γε νῦν τῆς οἰκονομίας όνομα φύεται
μὲν, ὥσπερ εἴρηται, ἀπό γε τῆς δηλούσης τὴν ἐναν
θρώπησιν, ἥτις καὶ κυρίως ἂν καὶ πρώτως οικονομία
τῷ ἀξιώματί τε καὶ τῷ αἰτίῳ τῆς ἐξ αὐτῆς λέγοιτο·
οὐ μὴν εἰς δλον ἐκείνῃ συμφύεται· σχίζεται γὰρ εἰς
δύο τέως καὶ αὕτη· καὶ τὸ μὲν αὐτῆς ἐπὶ μᾶλλον,
τὸ δὲ ἐπ᾽ ἔλαττον τῷ σημαινομένῳ συμβιβάζεται.
Εἰ μὲν γάρ τις τὴν ἀγωνίαν καὶ τὴν τοῦ θανάτου
παραίτησιν καθ' ὅ γέγονεν ἄνθρωπος λαβεῖν ἐθελή
σοι, οἰκονομίαν ἐνταῦθα τὴν μᾶλλον προσφυομένην
ἕξει τῷ προταχθέντι ῥήματι· εἰ δ᾽ ἀγωνιᾶν καὶ παρ-
αιτεῖσθαι τὸν θάνατον, οὐκ αὐτὸ τοῦτο διότι γέγονεν
άνθρωπός τις υπολάβοι (πολλοῖς γὰρ καὶ τῶν μαρ
τύρων καὶ ἀσκητῶν ἐκούσιος ἑρμὴ καὶ χαρὰ πρὸς τὸν
θάνατον), ἀλλ' οἰκονομεῖσθαι νῦν τὴν ἀγωνίαν καὶ τὴν
τοῦ θανάτου παραίτησιν εἰς βεβαίωσιν μὲν τῆς ἐναν
θρωπήσεως, ἔλεγχον δὲ φθάνοντα τῶν ὑποθεμένων
φαντασίαν τὸ φρικτὸν τῆς ἐνανθρωπήσεως καὶ παρά-
δοξον, τὴν ἐπ᾽ ἔλαττον οὗτος συναπτομένην τῆς οίκο-
νομίας φωνὴν πρὸς τὴν τῆς μάχης λύσιν εὗρεν
ἐπίκουρον· πλὴν ἀλλ᾽ οὐδὲν ἔλαττον ἑκατέρωθεν ἡ
φαντασία τῆς μάχης ἐλαύνεται.
α'. Εἰσὶ δὲ καὶ παρὰ τούτοις οἰκονομίας διάφορα
μὲν σημαινόμενα, τῆς αὐτῆς δ᾽ ὅμως λαχόντα γενέ-
σεως, πλὴν ἀλλά γε νῦν μυρία μὲν καὶ ἄλλα τῶν
εἰς ἀπορίαν ἀναφερομένων, τῇ ἐπικρίσει τε καὶ δια-
λήψει τοῦ τὴν κυρίως οἰκονομίαν δηλοῦντος ὀνόματος
ἡ λύσις ἐκεῖθεν πρὸς τὸ σαφὲς ἄγει· ἐπιλύσεως δὲ
οὐδὲν ἔλαττον διὰ ταύτης τύχοι ἂν ἢ δι᾽ ἄλλης ἐφ-
όδου καὶ τὸ, « Τί με ζητεῖτε ἀποκτεῖναι ἄνθρωπον ὅς
τὴν ἀλήθειαν λελάληκα ὑμῖν ; ν καὶ, ο Ἐγὼ καὶ ὁ
Πατὴρ ἐν ἐσμεν. » Συγκρούειν μὲν γὰρ ἀλλήλοις δου
κεῖ πως τοῖς ἀσυνέτοις ἢ ῥᾳδιουργοῦσι τὰ ῥητά ·
ἀλλ' ὅ γε σοφὸς τῆς ἀληθείας λόγος τὴν μὲν τῶν φωτ
νῶν τῇ ἀκηράτῳ καὶ μακαρίᾳ τῆς θειότητος υπου
φέρων φύσει, τὴν δὲ καθ᾽ ἦν αὐτὴν ὁ Λόγος την
ἡμετέραν οὐσίαν προσείληφεν, πᾶσαν διωθεῖται ἀμ-
φισβήτησιν. Οὐκ ἀποστατήσειε δ᾽ ἂν τοῦ εἰκότος καὶ
εἴ τις τῇ αὐτῇ διαλύοιτ' ἂν ἐπισκέψει καὶ τὸ, ο Ο
Πατήρ μου μείζων μου ἐστι· ο δεῖται μὲν γὰρ συν-
ετῶν καὶ καθ᾿ ἑαυτὸ τοῦτο τὸ ἱερὸν χωρίον ἀκροα-
τῶν. Μᾶλλον δ᾽ ἂν δεηθείη καὶ τῆς εἰρημένης φωνῆς
ἥτις ἐδήλου τὴν ἰσότητα Πατρός, συνεξεταζομένης
καὶ συμπαραβαλλομένης αὐτῷ· εἰ γὰρ καὶ ἑτέραις
omnem intelligentiam admirabilis. Rursus alio modo
œconomia intelligitur severi juris ad certum tempus
remissio atque justitium ; vel etiam immunium pen-
sitatio propter agres recipientium animos præstita;
sic videlicet legislatore mandatum suum moderaute,
Exsistunt autem e priore economia (neque poste
rior ipsa abhorret) alii quoque modi plures. Exein-
pli causa, Servator in agonia positus morten depre-
cabatur. Atqui idem potestatem habebat deponendi
animam, atque iterum sumendi eam P. Constat,
nisi quis prius illud œconomiæ ascribat,
alterum vero divinæ potestati, ipsum se con-
tradictionibus implicaturum. Et hoc loco qui-
dem economiæ nomine intelligitur, ut diximus.
incarnatio, quæ præcipue primitusque ob dig-
A vero principaliter dicitur Verbi incarnatio supra
nitatem suam et efficientiam merito dicitur œcono.
mia. Neque tamen prædictum nomen in hac una
notione consistit. Nam et ipsa notio interdum in
duas scinditur; quarum altera magis, altera minus
cum re intellecta congruit. Nam si quia agoniam
mortisque deprecationem quatenus homo erat in-
telligere volet, is economiam præposito nomine
maxime dignam habebit : sin agoniam} pati et
mortem deprecari, haud a Christi humanitate re-
petet (propterea quod multi martyres piique athlete
sponte atque alacriter ad necem properaverunt);
verum idcirco positum esse in agonia Jesum et
mortis fugam appetivisse judicabit, ut humanitatis
suæ fidem ſacerct, atque ut in antecessum eos re-
felleret, qui admirabile atque inopinum incarnatio
nis opus phantasiæ ascripturi erant ; qui, inquam,
sic opinabitur, is œconomiæ vocabulum-secundario
sensu ad repugnantiæ conciliationem auxiliarium
habebit: æque tamen utrinque simulata repugnantia
expellitur.
quæ
15. Sunt autem præter has aliæ quoque et variæ
vocabuli ceconomiæ significationes, qua tamen ab
eadem origine manant. Denique alia innumera quæ
ad dubitandum trahunt, judicio et discretione no-
minis quod principaliter incarnationem significat,
declarationem perspicuam consequuntur. Et hac
quidem ratione, nihilo secius quam alia, solutionis
compotes fieri licet. Veluti in hoc loco : « Cur me
D quæritis interficere hominem qui veritatem locutus
sum vobis “?,Tum : ‹ Ego et Pater unum sumus ",ɔ
Stultis oppido hominibus levique mente præditis
contraria hæc dicta videntur: sed enim sapiens
veritatis sermo alterum quidem dictum ad immorta
lem beatamque divinitatis naturam referens, alterum
ad humanam cum Christus communem nobis
substantiam sumpsit, universam profligat ambigui-
tatem. Neque a justa sententia recedet, si quis eodem
consilio explicet eliam, Pater major me est .
Nam cum sacer hic locus per se prudentes auditores
postulat, tum multo etiam magis indiget, ut supra-
dicta vox, quæ cum Patre æqualitatem significat,
adjungatur huic juxtaque ponatur. Nam si aliis
• Luc. xx11, 43. Joan. x, 18. 10 Joan. viii, 40.
" Joan. x, 30. " Joan. xiv, 28.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO L
PATROL. GR. Cl.
col. 67–68page 34 of 591
PG 101:67τὴν συμφωνίαν προήνεγκεν, οἷον ὅτι τὸ μὲν μεῖζον εἰς τὸ αἴτιον ἀναφέρεται, τὸ δὲ ἓν μηνύει τῆς φύσεως τὴν ἰσότητα, ἀλλ᾽ οὖν καὶ ὁ τῆς οἰκονομίας λόγος εἰς ἑαυτὸν τὸ μείζων ἀναδεχόμενος, ἐλευθέραν ἐπηρείας τὴν τοῦ Πατρὸς πρὸς τὸν Υἱὸν διὰ τοῦ ἑνὸς συγκατασκευάζει ἰσότητα. Οὐδὲν δὲ κωλύει τοὺς τὴν ἔριν ἐπιτιθεμένην αὐτοῖς ὑποφέροντας λόγους διαφόροις ἀποσκευάζεσθαι ταύτην ἐφόδοις· ἐπεὶ καὶ ὅπερ νῦν εἴρηται, « Ὁ Πατήρ μου μείζων μου ἐστιν, » ἑτέραις παρ᾽ ἡμῶν ἐπισκέψεσιν, αἳ τὴν τῶν ἀκροατῶν ὑπόληψιν ὑπερεβάλοντο, τῆς ἀπορίας ἀνεκαθάρθη, οὐ μεμπτήν, οἶμαι, τὴν λύσιν ἀπενεγκάμενον. ις΄. Χωρὶς δὲ τῶν εἰρημένων καὶ παρὰ τὴν ἀνάγκην καὶ τὴν ἄδειαν, οἱ εἰς τὸ ἄπορον ἐπηρεαζόμενοι λόγοι συκοφάντας τοὺς ἐπιτιθεμένους αὐτοῖς ἀπελέγχουσιν. Ἐξ οὗ καὶ ὁ κοινὸς Δεσπότης καὶ πλάστης τοῦ γένους καὶ Σωτὴρ τὸν Δαβὶδ τοὺς ἄρτους φαγόντα τῆς προθέσεως, νόμων ἀφίησιν ἀθετήσεως. Ὡς γὰρ θέμενος, καὶ εἰδὼς τήν τε φύσιν καὶ ἰσχὺν τοῦ νόμου, καὶ ὧν ὁ νόμος τὴν πολιτείαν ἐτέθη ρυθμίζειν, τοὺς μὲν ὑβριστάς, καὶ οἷς ὑπεροψία ποιεῖ τὴν παράβασιν, δικαιοῖ τὴν δίκην ἐν ἄλλοις πολλάκις ὑπέχειν· οἷς δὲ στοργὴ μὲν καὶ αἰδὼς τῶν νόμων, ἀνάγκη δὲ τὴν στοργὴν καὶ τὸ αἰδούμενον διὰ τῆς ἀσθενείας ἐκλύει, συγγνώμην διδοὺς τῇ ἀτονίᾳ καὶ σπλάγχνοις ἐλέους τούτους ἀνακρίνων. Καθάπερ δὲ καὶ τὸν Δαβὶδ νόμων παραβάσεως ἀπολύει, τοῖς ἐνεγκαμένοις οὐχ ὑπεροψίαν ἐγκαλῶν τολμῆσαι τῶν νόμων, τῆς δ᾽ ἐν τῇ φύσει ῥώμης οὐ συμπαρατεινομένης τῇ γνώμῃ, καὶ τοῦτο λόγον αὐτοῖς τιθέμενος ὁ φιλάνθρωπος γράφει τὴν ἐλευθερίαν. Καὶ πολλὰ ἄλλα τῶν ἀπορουμένων εἰς τὸ εὔπορον διὰ τῆς αὐτῆς ἐπιβολῆς μεθοδεύεται. ιζ΄. Τί δὲ δεῖ τὰς ἄλλας ἐπεξιέναι περιστάσεις; Αὐτὸς καθ᾽ ἑαυτὸν ὁ τῆς ἀναγνώσεως τρόπος οἰκείως μὲν τῷ νοήματι τῆς φωνῆς τὸν ἦχον ἐναρμοζόμενος, πάσης ἀπορίας ἀποτειχίζει πάροδον· ἀπαλλαττομένης δὲ τῆς καταλλήλου φωνῆς τῷ νοήματι, εἰς τὸ ἀδιανόητον τὸ σαφὲς καταδύεται· « Ἐγώ, φησίν, ἐξελεξάμην ὑμᾶς, » πρὸς τοὺς μαθητὰς ὁ Σωτήρ· καί, « Οὐκ ἐγὼ ἐξελεξάμην ὑμᾶς; » Εἴ τις οὖν ἑκατέραν τῶν προκειμένων περίοδον τῷ αὐτῷ τῆς φωνῆς κατασχηματίσεις τόνῳ, ἢ τὸ ἀνάπαλιν τὴν μὲν προτέραν ἐν ἐρωτήσει, τὴν δὲ δευτέραν ἅπερ ἦν τῆς προτέρας ἀποφηνάμενος προενέγκοι, τὰ σαφῆ ποιήσει δυστέκμαρτα, καὶ τὰ λαβῆς ἀπάσης ὑπερανεστηκότα ἐπίμωμα. Ὁ γὰρ ἐκλεξάμενος, εἰδώς τε ὡς ἐξελέξατο, καὶ τοῖς μαθηταῖς τὴν ἐκλογὴν ἐπὶ μνήμης φέρων, ὡς ἂν τό τε ἀρχαῖον χρέος τῆς εἰς αὐτ-
πατρικαῖς ἐπιστασίαις ἡ ἐν αὐταῖς φαινομένη μάχη
τὴν συμφωνίαν προήνεγκεν, οἷον ὅτι τὸ μὲν μείν
ζων εἰς τὸ αἴτιον ἀναφέρεται, τὸ δὲ ἐν
μηνύει τῆς φύσεως τὴν ἰσότητα, ἀλλ᾽ οὖν καὶ ὁ
τῆς οἰκονομίας λόγος εἰς ἑαυτὸν τὸ μείζων ἀναδεχό
μενος, ἐλευθέραν ἐπηρείας τὴν τοῦ Πατρὸς πρὸς τὸν '
Υἱὸν διὰ τοῦ ἑνὸς συγκατασκευάζει ισότητα. Οὐδὲν
δὲ κωλύει τοὺς τὴν ἔριν επιτιθεμένην αὐτοῖς ὑποφέ
ροντας λόγους διαφόροις αποσκευάζεσθαι ταύτην έφε
όδοις· ἐπεὶ καὶ ὅπερ νῦν εἴρηται, «Ο Πατήρ μου μεί
ζων μου ἐστιν, ο ἱτέραις παρ' ἡμῶν ἐπισκέψεσιν, απ
τὴν τῶν ἀκροατῶν ὑπόληψιν ὑπε[ρεβάλοντο, τῆς ἀπο
ρίας ἀνεκαθάρθη, οὐ μεμπτήν, οἶμαι, τὴν λύσιν ἀπὸ
ενεγκάμενον.
ις'. Χωρὶς δὲ τῶν εἰρημένων καὶ παρὰ τὴν ἀνάγ
κην καὶ τὴν ἄδειαν, οἱ εἰς τὸ ἄπορον ἐπηρεαζόμενοι
λόγοι συκοφάντας τοὺς ἐπιτιθεμένους αὐτοῖς ἀπελέγ
χουσιν. Ἐξ οὗ καὶ ὁ κοινὸς Δεσπότης καὶ πλάστης τοῦ
γένους καὶ Σωτὴρ τὸν Δαβὶδ τοὺς ἄρτους φαγόντα
τῆς προθέσεως, νόμων ἀφίησιν ἀθετήσεως. Ὡς γὰρ
θέμενος, καὶ εἰδὼς τήν τε φύσιν καὶ ἰσχὺν τοῦ νόμου,
καὶ ὧν ὁ νόμος τὴν πολιτείαν ετέθη ρυθμίζειν, τοὺς
μὲν ὑβριστὰς, καὶ οἷς ὑπεροψία ποιεῖ τὴν παράβασιν
δικαιοῖ τὴν δίκην ἐν ἄλλοις πολλάκις ὑπέχειν· οἷς
δὲ στοργὴ μὲν καὶ αἰδὼς τῶν νόμων, ἀνάγκη δὲ
τὴν στοργὴν καὶ τὸ αἰδούμενον διὰ τῆς ἀσθενείας
ἐκλύει, συγγνώμην διδοὺς τῇ ἀτονίᾳ καὶ σπλάγχνοις
ἐλέους τούτους ἀνακρίνων. Καθάπερ δὲ καὶ τὸν Δα
διδ νόμων παραβάσεως ἀπολύει, τοῖς ἐνεγκαμένοις οὐχ
ὑπεροψίαν ἐγκαλῶν τολμήσαι τῶν νόμων, τῆς δ' ἐν
τῇ φύσει ῥώμης οὐ συμπαρατεινομένης τῇ γνώμη,
καὶ τοῦτο λόγον αὐτοῖς τιθέμενος ὁ φιλάνθρωπος γράφ
φει τὴν ἐλευθερίαν. Καὶ πολλὰ ἄλλα τῶν ἀπορου
μένων εἰς τὸ εὔπορον διὰ τῆς αὐτῆς ἐπιβολῆς μεθ
οδεύεται.
ιζ'. Τί δὲ δεῖ τὰς ἄλλας επεξιέναι περιστάσεις;
Αὐτὸς καθ᾿ ἑαυτὸν ὁ τῆς ἀναγνώσεως τρόπος οἰκείως
μὲν τοῖς νοήματι τῆς φωνῆς τὸν ἦχον ἐναρμοζόμε
νος, πάσης ἀπορίας αποτειχίζει πάροδον· ἀπαλλατ
τομένης δὲ τῆς καταλλήλου φωνῆς τῷ νοήματι, εἰς
τὸ ἀδιανόητον τὸ σαφὲς καταδύεται·. Εγώ, φησίν,
ἐξελεξάμην ὑμᾶς, ο πρὸς τοὺς μαθητὰς ὁ Σωτήρ· και,
Οὐκ ἐγὼ ἐξελεξάμην ὑμᾶς» Εἴ τις οὖν έκαι
τέραν τῶν προκειμένων περίοδον τῷ αὐτῷ τῆς φωτ
νῆς κατασχηματίσεις τόνῳ, ἢ τὸ ἀνάπαλιν τὴν μὲν
προτέραν ἐν ἐρωτήσει, τὴν δὲ δευτέραν ἅπερ ἦν τῆς
πρωτέρας ἀποφηνάμενος προενέγκοι, τὰ σαφῆ ποιήσ
σει δυστέκμαρτα, καὶ τὰ λαβῆς ἀπάσης ὑπερανεστη
κότα επίμωμα. Ο γὰρ ἐκλεξάμενος, ειδώς τε ὡς
ἐξελέξατο, καὶ τοῖς μαθηταῖς τὴν ἐκλογὴν ἐπὶ μνή
μης φέρων, ὡς ἂν τό τε ἀρχαῖον χρέος τῆς εἰς αὐτ
ΝΟΤΕ.
αίτιον,
quoque patriis notionibus simulata ipsorum pugna
concordiam exhibet; veluti quia vocabulum major
ad causam refertur; unum autem naturæ æqualita
tem significat; sequitur ut œconomiæ quoque sermo,
qui in se recipit vocem major, liberam errore com
probet per vocem unum Patris cum Filio æqualita
tem. Porro nihil prohibet quominus ii sermones
qui adhærente sibi contentione laborant, diversis
hanc propulsent argumentis. Et quidem hoc ipsum,
de quo nunc agimus, ‹ Pater major me est,»aliis a me
rationibus, quæ mentem auditorum pervicerunt,
omni dubitatione expeditum fuit, cum probabili ut
arbitror solutione.
16. Praeter hactenus dicta, et præter necessitaten
et immunitatem, ii qui difficultatem calumniose
sermones clamitant, auctorum suorum sycophan
tiam coarguunt. Quare et communis Dominus et
Creator generis atque Servator Daviden, qui panes
oblationis comedit, de læso jure absolvit. Nam
atpote legislator, naturam legis vimque cogno
scens, et quibus actibus moderandis lex sit po
sita probe sciens, injurios equidem et qui per
contemptum peccant, pœna dignos sæpe declaravit
verumtamen iis quibus amor et reverentia legum
inest, sed necessitas cum infirmitate conjuncta
amorem reverentiamque labefactat, veniam molli
tudinis impertitur, neque in hos sine misericordiæ
affectibus sententiam fert. Sicuti beatum quoque
Davidem de lasis legibus absolvit; iis qui panes –
abstulerant haud audacem legum contemptum ex
probrans; sed quia naturæ robur non satis mentis
proposito respondebat, id eis in defensionis loco
ponens, absolutionem decernit clemens Jesus. Et
aliæ quidem controversiæ multæ ad liquidum bac
ratione deducuntur.
17. Cæteras autem circumstantias recensere quid
interest Nam et ipse per se lectionis modus, si
cuique sententiæ proprium vocis sonum accommodet,
aditum omni dubitationi obstruit: sin apta vocis
ratio a significatu suo demutetur, res perspicua in
obscuram vertitur. ‹ Ego vos elegi, ait Servator
discipulis ". Itemque,. Non ego elegi vos "8
Si quis igitur utramque ex his periodis eodem vocis
tono figuret; vel vice versa priorem interrogative, al
teram ita efferat ut priorem oporteret, rem mani
festam ad perplexitatem trahet, et ea quæ nulli
criminationi obnoxia erant, in culpa ponet. Nam
qui elegerat, cum electionis suæ conscius esset,
atque hanc discipulis in mentem revocaret, ne aH
tiquum scilicet benevolentia erga se debitum obli.
vionis fuctibus abriperetur, atque ut eos promptio
18 Marc. 11, 25. 1 Joan. xv, 16.
18 Joan. V1,971.
De vocabulo de aliis Dei Patris nomi
nibus et de toto hoc loco theologico legesis præcla
ras SS. Patrum auctoritates apud Petavium, Theol.
dog. de Trin. v, 5.
Antiqua scilicet Græcorum scriptura carebat
nota illa interrogandi, qua nunc perspicuitatis gra
tia utimur. Reapse vix in codicibus recentissimis
prædicta nota conspicitur.
Si nonne Latine dicas, vim sententiæ Photia
nae infringes.
col. 69–70page 35 of 591
PG 101:69τὸν εὐνοίας μὴ ῥεύματι λήθης ὑποσύροιτο, καὶ παθηνίους μᾶλλον τοῖς προσταττομένοις ἔχοι, δῆλον ὡς οὐκ ἀπαγορεύων οὐδ᾽ ἐξαρνούμενος ὅπερ ἔπραξε, ἀλλ᾽ ἐπιβεβαιούμενος μᾶλλον δι᾽ αὐτῆς ἐρωτήσεως· « Οὐκ ἐγώ, φησίν, ἐξελεξάμην ὑμᾶς ; » Εἴωθε γὰρ ἐν πολλοῖς ὁ λόγος ἐκεῖνα τῶν εὐεργετημάτων ἐρωτήματα ποιεῖν, ἃ περιφανεστάτην ἔχει τὴν ἐνάργειαν, καὶ οὐκ ἔστιν οὐδενὶ τῶν λαβόντων ἐξαρνεῖσθαι τὴν χάριν. Ὑπάγοιτο δ᾽ ἂν τῷ αὐτῷ κανόνι καὶ τό, « Ἐὰν ἐγὼ περὶ ἐμαυτοῦ μαρτυρῶ, ἡ μαρτυρία μου ἀληθής ἐστι. » Καί, « Ἐὰν ἐγὼ περὶ ἐμαυτοῦ μαρτυρῶ, ἡ μαρτυρία μου οὐκ ἔστιν ἀληθής; » Εἰ γὰρ καὶ ἑτέρᾳ διασκέψει τὸ δοκοῦν ἐνταῦθα διαμάχεσθαι λύσιν εὑρίσκει, ἀλλ᾽ οὖν οὐδεὶς ἂν ἐπιτιμήσειεν ἐρῶν πρὸς τὴν δίκην, καὶ εἴ τις μὴ ἀποφαινομένου λέγοι τό, Ἡ μαρτυρία μου οὐκ ἀληθής, ἀλλὰ διὰ τῆς ἐρωτήσεως ἀπογυμνοῦντός τε καὶ ἀνακαλύπτοντος τὴν τοῖς Ἰουδαίοις ἐμβαθυνομένην καὶ ἀνελιττομένην τῆς ἀποστασίας τε καὶ κακουργίας γνώμην. Εἰ μέντοιγέ τις τὰς ἀποφάσεις ἐν ὁμοίῳ σχήματι τῶν καταφάσεων τῇ ἀναγνώσει διεξίοι, μάχης ὡς ἀληθῶς ἑαυτὸν καὶ ταράχου ἐμπλήσει, κἂν τῆς θεορημοσύνης τὸ θαυμάσιον πάσης ἐπιβουλῆς καὶ ἐναντιώσεως ὑπερανῳχισμένον ὁρᾶται. Τῆς αὐτῆς δ᾽ ἂν εἴη διασκέψεως καὶ ἡ, « Μείζων Ἰωάννου τοῦ Βαπτιστοῦ οὐκ ἐγήγερται ἐν τοῖς γεννητοῖς τῶν γυναικῶν, » Δεσποτικὴ μαρτυρία· εἶτα, « Ὁ δὲ μικρότερος ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν, μείζων αὐτοῦ ἐστι· » ἐρωτηματικῆς γὰρ ἀναγινωσκομένης τῆς, « Ὁ δὲ μικρότερος ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν, μείζων αὐτοῦ ἐστι; » φωνῆς, οὐδεμία δὴ μικρολογίας εὑρίσκεται χώρα, οὐ μὴν ἀλλ᾽ οὐδὲ περινοίας ἄλλης δεήσεται ἡ τῶν προκειμένων ῥημάτων σαφήνεια. Ἀλλὰ γὰρ τοῦτο μὲν καὶ ἰδίας ἐν ἄλλοις ἔτυχεν ἐργασίας. Τοιοῦτον ἂν εἴη καὶ τό, « Καθεύδετε τὸ λοιπὸν καὶ ἀναπαύεσθε· » οὐ γὰρ ἀποφαινομένου τὸ ῥῆμα, ἐν ἐρωτήσει δὲ ποιουμένου τὴν τῆς ὀλιγωρίας ἐπιτίμησιν· οἷς ἐπιφέρεται ἀκόλουθόν τε καὶ συναρμοζόμενον τό, « Ἐγείρεσθε, ἄγωμεν ἐντεῦθεν. » Οὐ γὰρ ἂν ἄλλως ἑτοιμότερον ἡ τῶν ῥημάτων συνέπεια ἐλευθεροῦσαν ὑπέλθοι ψῆφον τοῦ μηδὲν μάχεσθαι, εἰ μὴ τό, « Καθεύδετε τὸ λοιπὸν καὶ ἀναπαύεσθε, » τὴν ἐρωτηματικὴν διὰ τῆς ἀναγνώσεως προβάλλοιτο ἐπιτίμησιν· καὶ μυρία ἄλλα. ιη΄. Κακουργήσεις δ᾽ ἄν τις τῶν τὰ τοιαῦτα τολμᾶν εἰωθότων παρὰ τὴν σύγχυσιν τῆς αἰτίας τὸ κακούργημα διαπλέκων, καὶ πρὸς τό, « Ἐάν τίς σε ῥαπίσῃ εἰς τὴν δεξιὰν σιαγόνα, στρέψον αὐτῷ καὶ τὴν ἄλλην, » τὴν ἀντεπενεχθεῖσαν τῷ τυπτήσαντι Δεσποτικὴν φωνήν, « Τί με δέρεις; » ὡς ἀντιπράττουσαν προβαλλόμενος·
είας
τὸν εὐνοίας μὴ ῥεύματι λήθης ὑποσύροιτο, καὶ πα
θηνίους μάλλον τοῖς προσταττομένοις ἔχοι, δῆλον ὡς
οὐκ ἀπαγορεύων οὐδ᾽ ἐξαρνούμενος ὅπερ ἔπραξε,
ἀλλ' ἐπιβεβαιούμενος μᾶλλον δι' αὐτῆς ἐρωτήσεω;"
Οὐκ ἐγώ, φησίν, ἐξελεξάμην ὑμᾶς; Ειωθε γὰρ ἐν
πολλοῖς ὁ λόγος ἐκεῖνα τῶν εὐεργετημάτων ἐρωτή
ματα ποιεῖν, & περιφανεστάτην ἔχει τὴν ἐνάργειαν,
καὶ οὐκ ἔστιν οὐδενὶ τῶν λαβόντων ἐξαρνείσθαι την
χάριν. Ὑπάγοιτο δ' ἂν τῷ αὐτῷ κανόνι καὶ τὸν
Ἐὰν ἐγὼ περὶ ἐμαυτοῦ μαρτυρώ, ή μαρτυρία μου
ἀληθῆς ἐστι.» Καὶ, ο Ἐὰν ἐγὼ περὶ ἐμαυτοῦ μαρ
τυρῶ, ἡ μαρτυρία μου οὐκ ἔστιν ἀληθής;, Εἰ γὰρ
καὶ ἑτέρᾳ διασκέψει τὸ δοκοῦν ἐνταῦθα διαμάχεσθαι
λύσιν εὑρίσκει ἀλλ᾽ οὖν οὐδεὶς ἂν ἐπιτιμήσειεν
ἐρῶν πρὸς τὴν δίκην, καὶ εἴ τις μὴ ἀποφαινομένου
λέγοι τό, Η μαρτυρία μου οὐκ ἀληθῆς, ἀλλὰ διὰ τῆς
ἐρωτήσεως ἀπογυμνοῦντός τε καὶ ἀνακαλύπτοντος
τὴν τοῖς Ἰουδαίοις ἐμβαθυνομένην καὶ ἀνελιττομέ
νην τῆς ἀποστασίας τε καὶ κακουργίας γνώμην. Εἰ
μέντοιγέ τις τὰς ἀποφάσεις ἐν ὁμοίῳ σχήματι τῶν
καταφάσεων τῇ ἀναγνώσει διεξίοι, μάχης ὡς ἀληθῶς
ἑαυτὸν καὶ ταράχου ἐμπλήσει, κἂν τῆς θεορημοσύνης
τὸ θαυμάσιον πάσης ἐπιβουλῆς καὶ ἐναντιώσεως ὑπερ
ανῳχισμένον ὁρᾶται. Τῆς αὐτῆς δ᾽ ἂν εἴη διασκέ
ψεως καὶ ἡ, «Μείζων Ἰωάννου τοῦ Βαπτιστοῦ οὐκ
ἐγήγερται ἐν τοῖς γεννητοῖς τῶν γυναικών, ο Δεν
σποτική μαρτυρία· εἶτα, ο 'Ο δὲ μικρότερος ἐν τῇ
βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν, μείζων αὐτοῦ ἐστι· ο έρωτη
ματικῆς γὰρ ἀναγινωσκομένης της, «Ὁ δὲ μικρότερος
ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν, μείζων αὐτοῦ ἐστι; ο φωτ
τῆς, οὐδεμία δὴ μικρολογίας εὑρίσκεται χώρα, οὐ μὴν
ἀλλ᾽ οὐδὲ περινοίας ἄλλης δεήσεται ἡ τῶν προκειμέ
νων ῥημάτων σαφήνεια. ᾿Αλλὰ γὰρ τοῦτο μὲν καὶ ἰδίας
ἐν ἄλλοις ἔτυχεν εργασίας Τοιοῦτον ἂν εἴη καὶ
τὸ, «Καθεύδετε τὸ λοιπὸν καὶ ἀναπαύεσθε; οὐ
γὰρ ἀποφαινομένου τὸ ῥῆμα, ἐν ἐρωτήσει δὲ ποιου
μένου τὴν τῆς ὀλιγωρίας ἐπιτίμησιν· οἷς ἐπιφέρεται
ἀκόλουθόν τε καὶ συναρμοζόμενον τὸ, «Εγείρεσθε,
ἄγωμεν ἐντεῦθεν.» Οὐ γὰρ ἂν ἄλλως ἑτοιμότερον
ἡ τῶν ῥημάτων συνέπεια ἐλευθεροῦσαν ὑπέλθοι ψῆφον
τοῦ μηδὲν μάχεσθαι, εἰ μὴ τὸ, • Καθεύδετε τὸ λοι
πὸν καὶ ἀναπαύεσθε,, τὴν ἐρωτηματικὴν διὰ τῆς ἀναγνώσεως προβάλλοιτο ἐπιτίμησιν· καὶ μυρία
ἄλλα.
ιη'. Κακουργήσεις δ᾽ ἄν τις τῶν τὰ τοιαῦτα τολ
μαν ειωθότων παρὰ τὴν σύγχυσιν τῆς αἰτίας τὸ κακ
ούργημα διαπλέκων, καὶ πρὸς τὸ, ο Ἐάν τίς σε
ῥαπίσῃ εἰς τὴν δεξιὰν σιαγόνα, στρέψον αὐτῷ καὶ τὴν
ἄλλην,» τὴν ἀντεπενεχθεῖσαν τῷ τυπτήσαντι Δεσπο
τικὴν φωνὴν, «Τί με δέρεις; ν ὡς ἀντιπράττουσαν
προβαλλόμενος ἀλλ᾽ εἰς τὸ ἐμφανέστατον
χχνί, Σιν,
ΝΟΤΑ.
τε
a
retractare quod egerat neque negare, sed ipsa po
confirmare interrogatione: Non ego, inquit,
elegi vos? Solemus enim in sermone ea beneficia
interrogando comumemorare, quæ indubitam evi
dentiam habent, et quorum ucmini bene his ad
ferto licet gratiam inficiari. Sub eamdem regulam
cadit etiam illud: «Si ego mihi ipsi testimonium
do, testimonium meum verax est ". Item, ‹ Si ego
mihi ipsi testimonium do, testimonium meum non
est verax 17? › Quanquam enim alia quoque con
sideratione quod hic videtur pugnare dirimitur,
nemo tamen objurgabit dicamve impinget, si quis
dicat non esse hoc negativum, Testimonium meum
non est verax; sed ejus qui retegit denudatque in
situm Judais atque implicitum apostasiæ et impro
bitatis ingenium. Si quis igitur affirmationes eodem
tenore quo negationes inter legendum pronuntiet,
is enimvero pugna seipsum ac perturbatione com
plebit; etiamsi divini oraculi dignitas incursioni
omni et contrarietati superior esse videatur. Illud
etiam pari cautela tractandum est Dominicum te
stimonium: «Major Joanne Baptista inter filios mu
lierum nemo surrexit. Deinde: Qui autem mini
mus est in regno cœlorum, hic major illo est ".
Interrogative enim prolata voce. Minimus autem in
regno coelorum major illo est? neque prædictum
testimonium perimitur, neque ullus cavillando lo
cus superest. Quin adeo nulla præterea solertia
opus erit ut supra dicta verba inclarescant. Sed
enim hic locus alibi quoque peculiarem nactus est
lucubrationen. Hujusinodi erit etiam: «Dormitis
jam et requiescitis 9?, non enim pronuntiativa lo
cutio est, sed ejus qui interrogando socordiam ob
jurgat. Cui sermoni subtexitur consectaneus alius
et congruus: c Surgite, eamus hinc 30. Neque enimn
promptius aliter sermonis series ab omni contra
dictione felici calculo liberabitur, quam sic Dormi
tis jam et requiescitis, interrogativam in legendo
præ se ferat increpationem. Ejus generis innumera
res mandatis curandis faceret; hunc patet neque
16 Joan. viii, 14. 17 Joan. V, 31.
21 Matth.r, 30. * Joan. xvIII, 23.
sunt.
18. Maligne aliquis eorum, quibus hæc artificia
familiaria sunt, versutiam suam cum causæ pertur
batione miscebit, dum ei locutioni, Siquis te
percusserit in dextra gena, præbe illi et alteram ";,
opponet Christi responsum, qui percussori ait,
Cur me caedis "?, Verum ubi perspicue patera
ctum fuerit causam rei esse aliam, criminatio illico
18 Matth. xt,
11. 19 Matth. 45. s Joan.
In amphilochiana quæstione 98.
Lege quæstionem amph. 122 (nunc 309) apud
Wolfium, et in epistola Photii 180. (nunc q. 98).
Terminatio indicativi æque modi et impe
rativi apud Græcos propria est. Verumtamen in Lâti
na lingua huic ambiguitat locus non est: quare
in vulgato Bibliorum nostrorum textu interrogare
non licet.
Quaestionem hanc aliis verbis versat Pho
tius etiam in Amphilochiana 157 (nunc 135), quam
Wolfius edidit.
col. 71–72page 36 of 591
PG 101:71καθισταμένου, ὡς ἡ αἰτία διάφορος, θᾶττον ἀπαιτεῖται τὸν ἔλεγχον. Καὶ γὰρ τῷ μὲν εἰς ἀργύριον ἢ κτῆσιν ἄλλην καὶ αὐτὸ τὸ σῶμα τὴν ζημίαν ὑπομένοντι μὴ ἀντεπεξιέναι, παραχωρεῖν δὲ τῷ κριτῇ τῶν ὅλων, τῆς εἰρήνης Θεὸς ἐπιτάττει τὴν ἐκδίκησιν. Ἐπειδὰν δέ τις τὰς ἀδίκους ἐκτείνῃ χεῖρας οὐχ ὅπως εἰς τι τῶν εἰρημένων τὴν βλάβην ἐνστίξειεν, ἀλλ᾽ ἐν τῇ τοῦ προσώπου ὕβρει τὸ πρεσβευόμενον λωβήσηται τὴν εὐσέβειαν, τότε μὴ φέρειν ῥᾳθύμως τὴν ὕβριν προσταττόμεθα, μηδὲ σιγῇ συγκατασκευάζειν τῷ ἐχθρῷ τὸν προπηλακισμὸν τοῦ σεβάσματος. Ταύτην καὶ ὁ θεῖος Παῦλος, ἅτε δὴ γνήσιος τοῦ λόγου μαθητής, ἐν σοφίᾳ τὴν ἐντολὴν κατωρθώσατο· τοῦτο μὲν Ἐλύμαν τὸν μάγον ἐπιβουλεύοντα τῷ κηρύγματι στερήσει τῶν ὄψεων, ἀναστέλλων τε τοῦ τολμήματος καὶ δίκην ἀπαιτῶν· τοῦτο δὲ τῷ χιλιάρχῃ τὸν Ῥωμαϊκὸν ἐπισείων φόβον, ἵνα μὴ, ῥᾷον ἂν ἀνασώσασθαι, τῆς σωτηρίας προδότης ἁλῷ, καὶ τῷ τῆς εὐσεβείας ὑποκατακλινόμενος ἐχθρῷ· τοῦτο δὲ μακροῖς ἐπιστομίζων ἐλέγχοις τοὺς τὴν συκοφαντίαν κατὰ τῆς πίστεως συσκευάζοντας. Καὶ τῶν καλλινίκων δὲ μαρτύρων ὁ θεῖος χορὸς διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν πρὸς τοὺς τυράννους ἐπαῤῥησιάζοντο ἀπτοήτῳ γλώσσῃ καὶ δυσωπήτοις ὀφθαλμοῖς τὸν ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας λόγον συνείροντες, καὶ τῆς ἀσεβείας τὸ δύσφημον διελέγχοντες. Ἐν οἷς μὲν γὰρ ὁ τύραννος τὸν τοῦ μαρτυρίου λόγον ἔνδον κακούργως ἀποκρυπτόμενος ἄλλαις ἐπηρείαις, ὥσπερ τισὶ προαγωνίσμασι, τὸν ἀθλητὴν δοκιμάζει, σιγᾶν ἄμεινον καὶ πράως φέρειν τὴν ἐνόχλησιν· ἐπειδὰν δὲ τὴν σκηνὴν διαλύσας, ἀπρόσωπον τὴν κατὰ τῆς εὐσεβείας εἰσέρχεται κωμῳδίαν, τότε δή, τότε γενναῖόν τε καὶ φίλον Θεῷ, καὶ τῆς Δεσποτικῆς ἐργασίας μίμησις, ἀντεπεξιέναι λόγοις, καὶ μὴ τῇ σιωπῇ προδιδόναι ταῖς κωμῳδίαις τὸ λατρευόμενον· κρεῖττον δὲ παρέχειν λαβῆς ἀπάσης καὶ συσκευῆς, τοῦτο μὲν ἀληθέσι λόγοις, τοῦτο δὲ τῷ τῆς ψυχῆς παραστήματι. Εἰς ἀργύριόν τις ἐπιβουλεύει, εἰς ἀγροὺς, ἢ καὶ χεῖρα ὕβρεως ἐπανατείνεται τῷ σώματι· ἀνεξικάκως προσήκει φέρειν, μακροθυμίᾳ διαπραΰνειν τὸ φλεγμαῖνον τῆς ὀργῆς, καὶ τῆς φιλαργυρίας, ὀλιγωρίᾳ τῆς ζημίας, ὑποστέλλειν τὸ ἄπλησταν. Ἀλλ᾽ ὡς ἐναγεῖς, ὡς ἀσεβεῖς τοὺς τῆς ἀρετῆς ἐργάτας καὶ τῆς εὐσεβείας κήρυκας ὁ ταύτης ἐλαύνει ἐχθρὸς καὶ κακοῖς παραδίδωσιν, οὐ σιγῇ τὴν ὕβριν οἴσομεν, ἀλλ᾽ ὡς ἄδικα μὲν πάσχοιμεν εὐσεβοῦντες αὐτοὶ, ἄδικα δὲ πάσχοι τὸ σεπτὸν τοῦ κηρύγματος, καὶ γνώμῃ καὶ γλώσσῃ παρρησιασόμεθα. Ἐκεῖ μὲν γὰρ ἡ σιγὴ θαυμασίας ἐστὶν ἀρετῆς ὑποτύπωσις· ἐνταῦθα δὲ τὸ σιγᾶν καταθρασύνεσθαι τοῦ λόγου μᾶλλον παρακαλεῖ τὴν ἀσέβειαν.
Λ καθισταμένου, ὡς ἡ αἰτία διάφορος, θᾶττον ἀπαιτεξ
ται τὸν ἔλεγχον. Καὶ γὰρ τῷ μὲν εἰς ἀργύριον ἢ
κτῆσιν ἄλλην καὶ αὐτὸ τὸ σῶμα τὴν ζημίαν ὑπομέ
ωντι μὴ ἀντεπεξιέναι, παραχωρεῖν δὲ τῷ κριτῇ τῶν
ὅλων, τῆς εἰρήνης Θεὸς ἐπιτάττει τὴν ἐκδίκησιν.
Επειδὰν δέ τις τὰς ἀδίκους ἐκτείνῃ χεῖρας οὐχ όπως
εἷς τι τῶν εἰρημένων τὴν βλάβην ενστίξειεν, ἀλλ
ἐν τῇ τοῦ προσώπου ὕβρει το πρεσβευόμενον λωβή
σηται τὴν εὐσέβειαν τότε μὴ φέρειν βαθύμως
τὴν ὕβριν προσταττόμεθα, μηδὲ σιγῇ συγκατασκευά
ζειν τῷ ἐχθρῷ τὸν προπηλακισμὸν τοῦ σεβάσματος
Ταύτην καὶ ὁ θεῖος Παῦλος, ἅτε δὴ γνήσιος τοῦ λόγου
μαθητής, ἐν σοφίᾳ τὴν ἐντολὴν κατωρθώσατο· τοῦτα
μὲν Ἑλύμαν τὸν μάγον ἐπιβουλεύοντα τῷ κη
ρύγματι στερήσει τῶν ὄψεων, ἀναστέλλων τε τοῦ τολ
μήματος καὶ δίκην ἀπαιτῶν· τοῦτο δὲ τῷ χιλιάρχες
τὴν Ῥωμαϊκὸν ἐπισείων φόβον, ἵνα μὴ, ῥᾷον ἂν ἀνα
σώσασθαι, τῆς σωτηρίας προδότης ἁλῷ, καὶ τῷ τῆς
εὐσεβείας ὑποκατακλινόμενος ἐχθρῷ· τοῦτο δὲ μας
κροῖς ἐπιστομίζων ἐλέγχοις τοὺς τὴν συκοφαντίαν
κατὰ τῆς πίστεως συσκευάζοντας. Καὶ τῶν καλλινί
κων δὲ μαρτύρων ὁ θεῖος χορὸς διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν
πρὸς τοὺς τυράννους ἐπαῤῥησιάζοντο ἀπτοήτῳ γλώσ
σῃ καὶ δυσωπήτοις ὀφθαλμοῖς τὸν ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας
λόγον συνείροντες, καὶ τῆς ἀσεβείας τὸ δύσφημον δι
ελέγχοντες. Ἐν οἷς μὲν γὰρ ὁ τύραννος τὸν τοῦ μαρ
τυρίου λόγον ἔνδον κακούργως ἀποκρυπτόμενος ἄλα
λαις ἐπηρείαις, ὥσπερ τισὶ προαγωνίσμασι, τὸν ἀθλη
τὴν δοκιμάζει, σιγᾶν ἄμεινον καὶ πράως φέρειν τὴν
ενόχλησιν· ἐπειδὰν δὲ τὴν σκηνὴν διαλύσας, ἀπρόσε
ωπον τὴν κατὰ τῆς εὐσεβείας εἰσέρχεται κωμωδίαν,
τότε δή, τότε γενναῖόν τε καὶ φίλον Θεῷ, καὶ τῆς
Δεσποτικῆς ἐργασίας μίμησις, ἀντεπεξιέναι λόγοις,
καὶ μὴ τῇ σιωπῇ προδιδόναι ταῖς κωμωδίαις τὸ λα
τρευόμενον· κρεῖττον δὲ παρέχειν λαβῆς ἀπάσης καὶ
συσκευῆς, τοῦτο μὲν ἀληθέσι λόγοις, τοῦτο δὲ τῷ τῆς
ψυχῆς παραστήματι. Εἰς ἀργύριόν τις ἐπιβουλεύει,
εἰς ἀγροὺς, ἢ καὶ χεῖρα ὕβρεως ἐπανατείνεται τῷ
σώματι; ἀνεξικάκως προσήκει φέρειν, μακροθυμία
διαπραΰνειν τὸ φλεγμαίνον τῆς ὀργῆς, καὶ τῆς φιλ
αργυρίας, ὀλιγωρίᾳ τῆς ζημίας, ὑποστέλλειν τὸ
άπλησταν. Ἀλλ᾿ ὡς ἐναγεῖς, ὡς ἀσεβεῖς τοὺς τῆς
ἀρετῆς ἐργάτας καὶ τῆς εὐσεβείας κήρυκας ὁ ταύτης
ἐλαύνει ἐχθρὸς καὶ κακοῖς παραδίδωσιν, οὐ σιγῇ τὴν
ὕβριν οἴσομεν, ἀλλ᾽ ὡς ἄδικα μὲν πάσχοιμεν εὐσε
βοῦντες αὐτοὶ, ἄδικα δὲ πάσχοι τὸ σεπτὸν τοῦ χτ
ρύγματος, καὶ γνώμῃ καὶ γλώσσῃ παρρησιασόμεθα.
Ἐκεῖ μὲν γὰρ ἡ σιγὴ θαυμασίας ἐστὶν ἀρετῆς ὑπο
τύπωσις· ἐνταῦθα δὲ τὸ σιγᾷν καταθρασύνεσθαι τοῦ
λόγου μᾶλλον παρακαλεῖ τὴν ἀσέβειαν.
ΝΟΤΑ.
refelletur. Etenim
rum opum aut corporis detrimentum passus fue
rit, mandat pacis Deus ne repugnet, atque ut
omnium indici persecutionem injuriæ permittat.
Verum enimvero ubi quispiam scelestas manus in
tulerit, non ut alicui prædictarum rerum noceat,
sed ut in oris contumelia rem precipuam pessum
det, nempe religionem; tunc demum haud æque
animo injuriam pati jubemur, ne patientiæ obtentu
audaciorem impium reddamus, neu silentio augea
mus hosti animos, quo pietati petulantius insultet.
Iluic divus etiam Paulus, ceu sincerus Evangelii
discipulus, sapienter præcepto paruit. Idcirco
etiam tribuno Romanum incussit timorem, ne salu
tis proprie, quam facile consequi poterat, ultro
proditor videretur, ac pietatis cederet inimico. Ideo
denique uberrimus eos repressit refutationibus,
qui religioni calumnias struebant ". Et quidem
feruissimorum quoque martyrum egregius chorus
adversus tyrannos ob eandem causam constanti
lingua firmisque oculis armabatur, pietatem ora
tione tuens, ac superstitionis flagitium coarguens.
Quoad enim tyrannus veram ipsam accusationem
maligno animo dissimulat, aliis interim sycophantiis
eeu quibusdam velitationibus athletam exercens
silere praestat clementerque molestiam pati. Veo
rum ubi aulæo sublato, haud jam personatus con
tra religionem aggreditur fabulam, tum denique
strenui viri est, et cun Deo gratum opus tum Do
sminici facti aemulum, verbis adversantibus uti, neque
per silentium malis bistrionibus Dei cultum pro
dere; imo vero hunc ab omni criminatione atque
impetu vindicare, tum veridica scilicet oratione tum
etiam animi strenuitate. Nocet aliquis pecuniæ,
agris, vel contumeliosam quoque manum corpori
afrt? patienter ferre decet, constantia mitigare
iracundia flammam, damnnique contemptu insalia
bilem avaritia sitim inhibere. Ubi tamen piacu
Jarium atque impiorum instar, honesti moris asse
clm religionisque præcones, ab harum virtuum
hostibus traducentur malisque irretientur, tunc
haud taciti injuriam perferemus; sed quia iniqua
patimur pii, et quia Evangelii sacrario vis infer
tur, mente linguaque audebimus. Nam cum prio
re rerum conditione silentium miræ virtutis si
gnificatio est, posteriore tamen si forte vocem
contineamus, impietatis audaciam contra evangeli
cum verbum exacuemus.
homini qui pecuniae aut alia
93 Act. XIII, 8. *Act. 11, 25.
Cicero in Or. post red, in sen. v, et Lactan
tius, Inst. v, 9, caput dicunt partem hominis san
clissimanı. Photius autem anagoge nititur.
Elymas vocabulum significat Persam (Poly
chron. ad Dan. cap. vi, 2). Magi autem genus ho
minum Persarum. Photio nomen proprium visum
est Elymas. Ad hunc Actuum apostolicorum locum
respexisse arbitror Menandrum historicum in
Excerptis a me editis Porphyrogeniti (t. II Coll.
Vat. p. 359) ubi exstat epigramma de alio
mago recentiore Persa prædictioni evangelicæ obsi
stente.
col. 73–74page 37 of 591
PG 101:73ιθʹ. Ὑπάγοιτο δʼ ἂν τῷ αὐτῷ τῆς διακρίσεως τύπῳ καὶ ὁ Ἀνανίας καὶ ἡ Σάπφειρα τῷ κορυφαίῳ ποινὰς εἰσπραττόμενοι, καὶ ἡ ἕως ἑβδομηκοντάκις ἑπτὰ ἐντολὴ μετροῦσα τοῖς ἁμαρτάνουσι τὴν συγχώρησιν. Καὶ γὰρ διὰ μὲν τῆς ἐντολῆς αὐτός τε Πέτρος καὶ ἡμεῖς τὰ εἰς ἑαυτοὺς ἁμαρτήματα πολλάκις ἀφιέναι διδασκόμεθα· τὴν δʼ εἰς τὸ Θεῖον ὕβριν οὔτε παρορᾶν ἐντολὴν ἔχομεν, οὔτε παρεῖδεν ἐκεῖνος, ὅς γε τοὺς ἀσεβηκότας καὶ νοσφισαμένους μὲν τὰ ἀναθήματα, ψευσαμένους δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὴν ἐσχάτην δίκην ἀπῄτησε. Ναὶ δὴ καὶ ὁ τοῦ κορυφαίου μὲν συνόμιλος, οὐκ ἐλάττοσι δὲ πρεσβείοις τῶν ἄλλων μαθητῶν φέρων τὸ προνόμιον, Παῦλον λέγω πάλιν τὸν τῆς οἰκουμένης διδάσκαλον· ἀλλὰ γὰρ οὗτος ὁ θεῖος ἀνὴρ ἐν τῷ λέγειν· «Εὐλογεῖτε τοὺς διώκοντας ὑμᾶς· εὐλογεῖτε, καὶ μὴ καταρᾶσθε,» καὶ πάλιν· «Ἀλέξανδρος ὁ χαλκεὺς πολλά μοι κακὰ ἐνεδείξατο,» ἀπολυθείη ἂν τῆς δοκούσης ἐναντιώσεως. Τὸ μὲν γὰρ δίκην δοῦναι τὸν ἠδικηκότα ἐπαρᾶσθαι, ὁ προπηλακισμὸς ποιεῖ καὶ ὁ πόλεμος τοῦ κηρύγματος, ὧν ἐπαίτιος καὶ Ἀλέξανδρος· τὸ δὲ εὐλογίαις ἀμείβεσθαι τοὺς ὑβριστάς, ἐφʼ οἷς εἰς ἡμᾶς αὐτοὺς τὸν διωγμὸν παλαμώνται, διατέτακται.
κʹ. Οὐκ ἀγνοῶ δὲ ὡς οὐκ ἀρᾶς ἐπέχειν λόγον τῷ θεσπεσίῳ Παύλῳ τὰς περὶ τοῦ χαλκέως φωνὰς ἔνιοί φασιν, ἀλλὰ πρόῤῥησιν μᾶλλον εἶναι τῶν μελλόντων αὐτὸν ἐπʼ ἐσχάτῳ δεινῶν καταλαμβάνειν δυσσεβοῦντά τε καὶ τὸν κατὰ τῆς εὐσεβείας πνέοντα πόλεμον· καὶ ταῦτα προανακηρύττειν καὶ ὑπογράφειν διὰ ῥημάτων τὸν κήρυκα· ἅμα μὲν τῆς τοσαύτης λύσης τὸν ἀποστάτην ἀπάγοντα, ἅμα δὲ καὶ τοῖς συναθλοῦσιν εἰσάγοντα παραμύθιον, τὸ δοῦναι δίκην πάντως τὸν ἐπηρεαστήν, μηδὲ λαθεῖν ἐφʼ οἷς ἔδρασε τὸ τῆς Προνοίας ἀλάθητον· διʼ ὧν καὶ τῶν πολλῶν τοὺς ὀκλάζοντας ἀνακτώμενόν τε καὶ πρὸς τὸ θαῤῥεῖν ἔστι συνορᾶν ἐπανάγοντα. Ἐγὼ δὲ εἰ μὲν μηδαμοῦ κατὰ τῶν ἐπιβουλευόντων τῷ δόγματι μηδεμίαν εἶδον τοῖς ἁγίοις ἢ ἀγανάκτησιν ἢ ἐπιτίμησιν, οὐδʼ αὐτὸς ἂν ἀποστροφὴν ἄλλην ἐποιούμην τῆς νομιζομένης νυνὶ μάχης, ἢ τὴν πρόῤῥησιν· ἀλλʼ ὅ γε μάγος Ἐλύμας πλήρης μὲν παντὸς δόλου, πλήρης δὲ ῥᾳδιουργίας, υἱὸς δὲ καταβοώμενος διαβόλου, καὶ πάσης δικαιοσύνης ἐχθρός· καὶ δὴ καὶ αὐτὰς πικρῶς ἀφῃρημένος τὰς ὄψεις καὶ ὁ κεκονιαμένος τοῖχος, εἴτε τὸ τῆς ἀρχιερωσύνης ἔφερε τυπτομένῳ τῷ ἀθλητῇ γνώρισμα, εἴτε καὶ μή· καὶ ὅσα μὲν ἄλλα πρὸ βραχέος εἴρηται, ὅσα δὲ καὶ τῶν ῥηθέντων πλέον πανταχοῦ τῆς ἱερᾶς φέρεται Γραφῆς. Ἀλλὰ γὰρ ταῦτα δὴ ταῦτα λαμπρῶς οὐ κοινὴν οὐδʼ ἀσφαλῆ τὴν διὰ τῆς προῤῥήσεως καταφυγήν μοι δεικνύουσι.
καʹ. Πλὴν ἡμῖν οὐχ ἑρμηνείας νῦν ἀκρίβεια, παραδείγματα δὲ μόνον ζητημάτων, ὧν ἡ λύσις γυμνάζεται, πραγματεύεται· ἐπεὶ καὶ ἄλλην τινὰ οἶδα τοῦ προκειμένου ῥητοῦ διασάφησιν, ἥτις καὶ τὴν ἀρὰν καὶ τὴν πρόῤῥησιν ἀποκλίνουσα, οὐδὲν χαλεπὸν οὐδʼ
ιθ'. Υπάγοιτο δ' ἂν τῷ αὐτῷ τῆς διακρίσεως τύπῳ Α
καὶ ὁ ᾿Ανανίας καὶ ἡ Σάπφειρα τῷ κορυφαίῳ ποινές
εἰσπραττόμενοι, καὶ ἡ ἕως ἑβδομηκοντάκις ἑπτὰ ἐν-
τολὴ μετροῦσα τοῖς ἁμαρτάνουσι την συγχώρησιν.
Καὶ γὰρ διὰ μὲν τῆς ἐντολῆς αὐτός τε Πέτρος και
ἡμεῖς τὰ εἰς ἑαυτοὺς ἁμαρτήματα πολλάκις ἀφιέναι
διδασκόμεθα· τὴν δ᾽ εἰς τὸ Θεῖον ὕβριν οὔτε παρ
ορἂν ἐντολὴν ἔχομεν, οὔτε παρείδεν ἐκεῖνος, ὅς γε
τοὺς ἡσεβηκότας καὶ νοσφισαμένους μὲν τὰ ἀναθή-
ματα, ψευσαμένους δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὴν
ἐσχάτην δίκην ἀπῄτησε. Ναὶ δὴ καὶ ὁ τοῦ κορυφαίον
μὲν συνόμιλος, οὐκ ἐλάττοσι δὲ πρεσβείοις τῶν ἄλ
λων μαθητῶν φέρων το προνόμιον, Παῦλον λέγω πάν
λιν τὸν τῆς οἰκουμένης διδάσκαλον· ἀλλὰ γὰρ οὗτος
ὁ θεῖος ἀνὴρ ἐν τῷ λέγειν· . Εὐλογεῖτε τοὺς διώκον
τας ὑμᾶς· εὐλογεῖτε, καὶ μὴ καταρᾶσθε, » καὶ πά- Β
λιν· ο 'Αλέξανδρος ὁ χαλκεύς πολλὰ κακά μοι ἐνεδεί-
ξατο, ο απολυθείη ἂν τῆς δοκούσης εναντιώσεως.
Τὸ μὲν γὰρ δίκην δοῦναι τὸν ἠδικηκότα ἐπαρᾶσθαι,
ὁ προπηλακισμός ποιεῖ καὶ ὁ πόλεμος τοῦ κηρύγμα-
τος, ὧν ἐπαίτιος καὶ ᾿Αλέξανδρος· τὸ δὲ εὐλογίαις
ἀμείβεσθαι τοὺς ὑβριστάς, ἐφ᾽ οἷς εἰς ἡμᾶς αὐτοὺς
τὸν διωγμὸν παλαμώνται, διατέτακται.
κ'. Οὐκ ἀγνοῶ δὲ ὡς οὐκ ἀρᾶς ἐπέχειν λόγον τῷ
θεσπεσίῳ Παύλῳ τὰς περὶ τοῦ χαλκέως φωνὰς ἔνιοί
φασιν, ἀλλὰ πρόῤῥησιν μᾶλλον εἶναι τῶν μελλόντων
αὐτὸν ἐπ' ἐσχάτω δεινῶν καταλαμβάνειν δυσσεβοῦντά
σε καὶ τὸν κατὰ τῆς εὐσεβείας πνέοντα πόλεμον· καὶ
ταῦτα προανακηρύττειν καὶ ὑπογράφειν διὰ ῥημά-
των τὸν κήρυκα · ἅμα μὲν τῆς τοσαύτης λύσης τὸν
ἀποστάτην ἀπάγοντα, ἅμα δὲ καὶ τοῖς συναθλοῦσιν
εἰσάγοντα παραμύθιον, τὸ δοῦναι δίκην πάντως τὸν
ἐπηρεαστὴν, μηδὲ λαθεῖν ἐφ᾽ οἷς ἔδρασε τὸ τῆς Προ-
νοίας ἀλάθητον· δι' ὧν καὶ τῶν πολλῶν τοὺς ὀκλά
ζοντας ἀνακτώμενόν τε καὶ πρὸς τὸ θαῤῥεῖν ἔστι
συνορᾷν ἐπανάγοντα. Ἐγὼ δὲ εἰ μὲν μηδαμοῦ κατὰ
τῶν ἐπιβουλευόντων τῷ δόγματι μηδεμίαν εἶ
δον τοῖς ἁγίοις ἢ ἀγανάκτησιν ἢ ἐπιτίμησιν, οὐδ᾽
αὐτὸς ἂν ἀποστροφὴν ἄλλην ἐποιούμην τῆς νομιζομέ-
νης νυνὶ μάχης, ἢ τὴν πρόῤῥησιν· ἀλλ' ὅ γε μάγος
Ελύμας πλήρης μὲν παντὸς δόλου, πλήρης δὲ ῥᾳ
διουργίας, υἱὸς δὲ καταβοώμενος διαβόλου, καὶ πά
σης δικαιοσύνης ἐχθρός· καὶ δὴ καὶ αὐτὰς πικρῶ;
ἀφῃρημένος τὰς ὄψεις καὶ ὁ κεκονιαμένος τοῖχος,
εἴτε τὸ τῆς ἀρχιερωσύνης ἔφερε τυπτομένῳ τῷ
ἀθλητῇ γνώρισμα, εἴτε καὶ μή· καὶ ὅσα μὲν ἄλλα
προ βραχέος εἴρηται, ὅσα δὲ καὶ τῶν ῥηθέντων πλέον
πανταχοῦ τῆς ἱερᾶς φέρεται Γραφῆς. ᾿Αλλὰ γὰρ
ταῦτα δὴ ταῦτα λαμπρῶς οὐ κοινὴν οὐδ᾽ ἀσφαλῆ τήν
διὰ τῆς προῤῥήσεως καταφυγήν μοι δεικνύουσι.
κα'. Πλὴν ἡμῖν οὐχ ἑρμηνείας νῦν ἀκρίβεια, παρα
δείγματα δὲ μόνον ζητημάτων, ὧν ἡ λύσις γυμνάζε-
ται, πραγματεύεται· ἐπεὶ καὶ ἄλλην τινὰ οἶδα του
προκειμένου ῥητοῦ διασάφησιν, ἥτις καὶ τὴν ἀρὰν
καὶ τὴν πρόῤῥησιν ἀποκλίνουσα, οὐδὲν χαλεπὸν οὐδ'
19. Porro ad exemplum discriminis sistere licet
Ananiam atque Sapphiram, qui apostolorum prin-
cipi poenas dependerunt ", itemque mandatum
illud quo peccantibus indulgentiam septuagies se-
plies impertiri jubentur ". Sane hoc præcepto tum
ipse Petrus tum nos de condonandis multoties,
adversus nos peccatis admonemur : cæteroqui con-
tumeliam adversus Deum neque nos dissimulare
jubemur, neque ipse neglexit Deus, a quo rei qui
seposito sacro pretio, Spiritui sancto nientiti fue-
rant, summo supplicio affecti fuerant. Profecto
etiam principis socius, atque haud minoribus me-
ritis inter alios discipulos prærogativa fulgens
(Paulumn rursus dico mundi magistrum); hic, ft-
quam, divinus vir qui dixerat : • Benedicite perse-
quentibus vos, benedicite et ne maledicatis * ;, idem
cum postea sic: «Alexander ærarius multa mihi
mala intulit : retribuat illi Dominus secundum opera
ejus *; » eodem efugio expedietur ab apparente
contradictione. Namque ut iunprecetur vindictam
reo, contemplus atque oppugnatie Evangelii in
causa est, quorum reus Alexander: verum bene-
dictionibus remunerari offensores, quatenus nosmet
persecutione oppugnant, id demam præceptum est.
20. Non ignoro equidem negare nonnullos, ea
quæ divus Paulus de ærario dicit, dirarum við ha-
Dere, sed vaticinium magis esse poenarum quæ ip-
sum denique correpturæ erant, impium videlicet it
qui religioni bellum conflabat : atque has præco-
nem Paulum designare yerbis illis atque prædicere;
dum una studet a tanto furore apostatam revocare,
et suis pariter sociis laborum solamen insinuare;
propterea quod maleficus omnino puniendus foret,
aeque omnituentem Providentiæ oculum facta ejus
laterent. Atque his locutionibus multorum demis-
ses animos erigi a Paulo et ad fiduciam revocari vi-
demus. Equidem si nusquam cernerem sanctorum
hominum contra dogmatis hostes iracundiam vel
invectionem, haud aliud effugium simulatæ hujus
repugnantiæ quæreren quam vaticinium. Sed enim
cum magus Elynas plenus omni dolo, plenus fal-
lacia et diaboli filius dicatur, atque omdis justitiæ
hostis s
; cumque idem oculis acerbe mulletur;
verba insuper paries dealbatus ** (sive is pontificatus
D insignia coram cæso apostolo gerebat, sive secus,)
et quotquot paulo ante dicta sunt, et quæ plura di-
ctis in sacra passim Scriptura feruntur; hæc, in-
quani, evidenter admodum mihi demonstrant,
quam nec obvium neque tutum ad prophetiam per-
[fugium sit.
21. Sed enim haud accurata interpretatio, sed
exempla modo qnæstionum, cum solutionum ten-
tamine, mihi nunc in manibus sunt. Nam et aliam
novi prædictorum verborum declarationem, quæ a
diris simul vaticinioque declinans, nihil grave aut
35 Act. v, 1. 26 Matth. xv, 22. 17 Rom. xit, 14.
XXIII, 3.
28 II Tim. IV,
14.
29 Act . xiii, 10.
39 Act.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO I.
col. 75–76page 38 of 591
PG 101:75ἐφύβριστον τῷ Ἀλεξάνδρῳ περιτίθησι. Τὸν γὰρ Κύριον, ὅς ἐστι φιλανθρωπίας καὶ σωτηρίας πηγή, τοῦτον ἀποδιδόναι φησὶ τοῖς κακούργοις οὐ τιμωρούμενον τὸ οἰκεῖον πλάσμα, οὐδὲ κολάζοντα, μεθιστώντα δὲ τῶν φαύλων ἔργων καὶ πρὸς τὴν τῶν ἀμεινόνων πρᾶξιν μεταῤῥυθμίζοντα. Ὁ τίνος ἂν εἴη ἀρᾶς· τίνος δὲ ποινὰς ἀναβοώσης προῤῥήσεως; Ἀλλ' οὖν ὥσπερ καὶ θατέρᾳ τῶν ἐπιβολῶν, οὕτω μοι δοκεῖ καὶ ταύτῃ τὰ ἐφεξῆς διαμάχεσθαι· καὶ γὰρ ἐπάγει· «Ὃν καὶ σὺ φυλάσσου· λίαν γὰρ ἀνθέστηκε τοῖς ἡμετέροις λόγοις.» Ἀλλ' ἐμποδὼν μὲν τοῖς ἄλλοις ἴσως ἵσταται ταῦτα· συμφωνεῖ δὲ μᾶλλον τοῖς εἰς ἀρὰν τὸ χωρίον ἀναφέρουσι.
κβ'. Οὐκ ἐναντιώσεται δὲ ἡμῖν οὐδὲν οὔτε Στέφανος τῶν μαρτύρων πρῶτος, τοὺς φονευτὰς εὐλογίαις, ἀλλ' οὐκ ἀραῖς ἀμυνόμενος, οὔτε πρὸ αὐτοῦ ὁ κοινὸς Δεσπότης ὑπὲρ τῶν σταυρούντων τὸν Πατέρα ἐξιλεούμενος. Ἀλλ' ὁ μὲν τοῦ Σωτῆρος λόγος ἔχει τι καὶ τῆς παρούσης ἐρεύνης βαθύτερόν τε καὶ μυστικώτερον· ὁ δὲ καλλίνικος μάρτυς πῶς ἡμῖν οὐ δι' ἀγῶνος ἐλεύσεται; ὅτι, τοὺς Ἰουδαίους βλέπων τοῖς κατ' αὐτοῦ θυμοῖς ἀναφλεγομένους καὶ τῇ ἀπονοίᾳ μεθύοντας, καὶ σφᾶς αὐτοὺς ὅλους τῷ φόνῳ βαπτίσαντας, αὐτὸς ἤδη λοιπὸν ἐπὶ πύλαις ἑστηκὼς τοῦ μαρτυρικοῦ θανάτου, καιρὸν δὲ παραινέσεως πάντα τῆς μιαιφονίας ἀποτειχιζούσης, οὐδεμίαν τε ἐπιτίμησιν ἐνδιδούσης, τοῦτο μὲν ὅτι ἐπὶ ξυροῦ ἵστατο ἀκμῆς, τοῦτο δὲ ὅτι μηδεμία ὄνησις τοῖς οὕτω κεκρατημένοις ἐπιτίμησις ἢ παραίνεσις, ὃ λοιπὸν ἦν, τὴν ἐσχάτην ὁ ἀθλητὴς ἐπὶ τοὺς φονευτὰς ἁρπάζει θεραπείαν· καὶ μὴ στῆσαι αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν τὸν κοινὸν Δεσπότην ἐξαιτεῖ. Τίς οὗτος; Ὁ μακρὰν μὲν ἀποτοῖς πρότερον νουθέτησιν καὶ διδασκαλίαν ἀποτείνας· ὡς δ' ἀπειθεστέρους τε τοῖς παραινοῦσι λόγοις, καὶ μᾶλλον ἐώρα πρὸς δυσσέβειαν παροξυνομένους, τότε δή, τότε καὶ μάλα δικαίως, καὶ τοῖς ἐλέγχουσί τε καὶ στηλιτεύουσι τούτους ὑποβαλών, ἀπεριτμήτους τῇ καρδίᾳ καὶ σκληροτραχήλους, φονεῖς τε καὶ προδότας, καὶ προγονικὸν τὸ μίασμα φέροντας, ἅτε δὴ προφητοκτόνων τέκνα, δεικνὺς ἅμα καὶ ἀποκαλῶν. Ὥστε οὐ μόνον οὐδαμῶς ἡμῖν ὁ πλήρης χάριτος καὶ σοφίας καὶ Πνεύματος ἁγίου καὶ δυνάμεως οὐ μὲν οὖν ἀνταγωνιστὴς οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ καὶ πάντων μάλιστα συναγωνιστὴς καὶ ὑπέρμαχος. Εἰ δ' ὁ γνήσιος τοῦ Δεσπότου μαθητὴς καὶ μαρτύρων πρῶτος δόξαν ἡμῖν τοῖς ἔργοις ἔδειξε μετελθὼν τὴν αὐτήν, δῆλον ὅτι καὶ τὸν διδάσκαλον· ἵνα μὴ νῦν λέγω «Ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ·» καί· «Γενεὰ πονηρὰ καὶ μοιχαλίς·» καὶ μυρία ἄλλα ὧν τὸ Ἰουδαίων ἔθνος ὑπεύθυνον, τὰ αὐτὰ καὶ τελεσάμενον καὶ διδάξαντα τὸν στεφανοδότην τῷ γνησίῳ μάλιστα τοῦ κηρύγματος, καὶ τῷ δι' αἵματος πόθῳ λαμπρῶς καὶ ἀναμφιβόλως ὁ στεφανίτης παρέστησε· κἂν εὐχῇ καὶ συγγνώμῃ μετὰ προκαταβλη
ἐφύβριστον τῷ ᾿Αλεξάνδρῳ περιτίθησι. Τὸν γὰρ Κύ
ριον, ὅς ἐστι φιλανθρωπίας καὶ σωτηρίας πηγή,
τοῦτον ἀποδιδόναι φησὶ τοῖς κακούργοις οὐ τιμωρού
μενον τὸ οἰκεῖον πλάσμα, οὐδὲ κολάζοντα, μεθιστώντα
δὲ τῶν φαύλων ἔργων καὶ πρὸς τὴν τῶν ἀμεινόνων
πρᾶξιν μεταῤῥυθμίζοντα. Ο τίνος ἂν εἴη ἀρᾶς; τίνος
δὲ ποινὰς ἀναβοώσης προῤῥήσεως; Αλλ' οὖν ὥσπερ
καὶ θατέρᾳ τῶν ἐπιβολῶν, οὕτω μοι δοκεῖ καὶ ταύτῃ
τὰ ἐφεξῆς διαμάχεσθαι· καὶ γὰρ ἐπάγει· Ον καὶ
σὺ φυλάσσου· λίαν γὰρ ἀνθέστηκε τοῖς ἡμετέροις
λόγοις.» 'Αλλ' ἐμποδὼν μὲν τοῖς ἄλλοις ἴσως ἵσταται
ταῦτα· συμφωνεῖ δὲ μᾶλλον τοῖς εἰς ἀρὰν τὸ χωρίον
ἀναφέρουσι.
κβ'. Οὐκ ἐναντιώσεται δὲ ἡμῖν οὐδὲν οὔτε Στέφα
νος τῶν μαρτύρων πρῶτος, τοὺς φονευτὰς εὐλογίαις,
ἀλλ' οὐκ ἀραῖς ἀμυνόμενος, οὔτε πρὸ αὐτοῦ ὁ κοι
νὸς Δεσπότης ὑπὲρ τῶν σταυρούντων τὸν Πατέρα
ἐξιλεούμενος. 'Αλλ' ὁ μὲν τοῦ Σωτῆρος λόγος έχει τι
καὶ τῆς παρούσης Ερεύνης βαθύτερόν τε καὶ μυστι
κώτερον· ὁ δὲ καλλίνικος μάρτυς πῶς ἡμῖν οὐ δι'
ἀγῶνος ἐλεύσεται; ὅτι, τοὺς Ἰουδαίους βλέπων τοῖς
κατ' αὐτοῦ θυμοῖς ἀναφλεγομένους καὶ τῇ ἀπονοία
μεθύοντας, καὶ σφᾶς αὐτοὺς ὅλους τῷ φόνῳ βαπτί
σαντας, αὐτὸς ἤδη λοιπὸν ἐπὶ πύλαις ἑστηκώς του
μαρτυρικοῦ θανάτου, καιρὸν δὲ παραινέσεως πάντα
τῆς μιαιφονίας ἀποτείχιζούσης, οὐδεμίαν τε ἐπιτί
μησιν ἐνδιδούσης, τοῦτο μὲν ὅτι ἐπὶ ξυροῦ ἵστατο
ἀκμῆς, τοῦτο δὲ ὅτι μηδεμία όνησις τοῖς οὕτω κεκρα
τημένοις ἐπιτίμησις ἢ παραίνεσις, δ λοιπὸν ἦν, τὴν
ἐσχάτην ὁ ἀθλητὴς ἐπὶ τοὺς φονευτὰς ἁρπάζει θερα
πείαν· καὶ μὴ στῆσαι αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν τὸν κοι
νὸν Δεσπότην ἐξαιτεί. Τίς οὗτος; Ὁ μακρὰν μὲν απο
τοῖς πρότερον νουθέτησιν καὶ διδασκαλίαν ἀποτεί
νας· ὡς δ᾽ ἀπειθεστέρους τε τοῖς παραινοῦσι λόγοις,
καὶ μᾶλλον ἐώρα πρὸς δυσσέβειαν παροξυνομένους,
τότε δή, τότε καὶ μάλα δικαίως, καὶ τοῖς ἐλέγχουσί
τε καὶ στηλιτεύουσι τούτους ὑποβαλών, ἀπεριτμή
τους τῇ καρδίᾳ καὶ σκληροτραχήλους φονείς τε
καὶ προδότας, καὶ προγονικὸν τὸ μίασμα φέροντας,
ἅτε δὴ προφητοκτόνων τέκνα, δεικνὺς ἅμα καὶ ἀπο
καλῶν. Ὥστε οὐ μόνον οὐδαμῶς ἡμῖν ὁ πλήρης χά
ριτος καὶ σοφίας καὶ Πνεύματος ἁγίου καὶ δυνάμεως
οὐ μὲν οὖν ἀνταγωνιστὴς οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ καὶ πάν
των μάλιστα συναγωνιστὴς καὶ ὑπέρμαχος. Εἰ δ' ὁ
γνήσιος τοῦ Δεσπότου μαθητὴς καὶ μαρτύρων πρώτ
τος δόξαν ἡμῖν τοῖς ἔργοις ἔδειξε μετελθὼν τὴν αὐτ
τὴν, δῆλον ὅτι καὶ τὸν διδάσκαλον· ἵνα μὴ νῦν λέγω
«Ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ·,
καί· «Γενεὰ πονηρὰ καὶ μοιχαλίς· καὶ μυρία
ἄλλα ὧν τὸ Ἰουδαίων ἔθνος ὑπεύθυνον, τὰ αὐτὰ καὶ
τελεσάμενον καὶ διδάξαντα τὸν στεφανοδότην τῷ γνη
σίῳ μάλιστα τοῦ κηρύγματος, καὶ τῷ δι' αἵματος
πόθῳ λαμπρῶς καὶ ἀναμφιβόλως ὁ στεφανίτης παρ
έστησε· κἂν εὐχῃ καὶ συγγνώμῃ μετά προκαταβλη
σκληροκαρδίους.
διαβόλου πατρός
contumeliosnan Alexandro imponit. Etenim a Do
mino, qui est omnis clementiæ salutisque fons, bo
minem illum aiunt traditum maleficis, haud equi
dem puniendi causa creaturam suam neque in
eam animadvertendi, verum potius ut a malis operi
bus revocaret atque ad meliorem frugem traduceret.
Qua in re quid, oro, dirarum est? quid vaticinii
poenam clamantis? Sed enim sicuti uni prædicta
rum sententiarum, ita mihi videntur etiam huic
adversari quæ sequuntur verba: «Quem tu quoque
cave, valde cuim obstitit prædicationi nostra.»
Hæc, inquam, aliis fortasse sententiis adversantur;
favent vero interpretibus iis qui locum ad diras re
ferunt.
22. Neque vero nobis obstabit beatus Stepha
hus a
', martyrum primus, qui interfectores suos
bonis verbis non diris remuneratus est; neque ante
hunc communis Dominus, qui pro crucifixoribus Pa
trem exoravit s. Quanquam reapse Servatoris ora
tio habet aliquid altius atque augustius, quam ut
nunc indagari pro dignitate queat. Triumphalis ta
men martyr quidni nobis patronus causa adsit?
qui Judæos cernens ira inflammatos vecordiaque
ebrios, seque cæde penitus impiantes, ipse jam in
martyricæ necis limine versans, et jam supplicio
adhortationem quamlibet sibi eripiente, neque lo
cum objurgationi largiente, tum quia summni dis
criminis impendebat hora, tum quia nullus spera
batur fructus increpandi vel adhortaudi homines
ita percitos; quod reliquum erat, extremum athleta
erga suos carnifices expromit officium, atque ut ne
illis peccatum imputet, communem Dominum de
precatur. Quis autem hic? nempe is qui longam
nuper apud Judæos recitaverat admonitionem at
que doctrinam idem cuin eos vidisset adversus
hortamenta sua contumaces, atque ad scelus ala
criores, juste admodum reprehensionibus atque in
vectionibus onerans, incircumcisos corde durisque
cervicibus, homicidas ac proditores, vocavit atque
coarguit, et patrio crimine imbutos, prophetarum
scilicet occisoribus genitos. Quare non solum nobis
vir hic gratia et sapientia sanctoque Spiritu ac vir
tute plenus non adversatur, verum maxime favet
ac patrocinatur. Quod si verissimus Domini disci
pulus, martyrumque primus, sententiam nostram
factis ipsis secutus est, satis hinc apparet in eodem
instituto fuisse magistrum. Ne jam commemorem
verba: «Vos ex patre diaboli estis '';» et e Generatio
prava ac adultera”; › et sexcenta alia: quorum et
reum esse judaicum populum; simulque coronæ
auctorem Dominum in eodem secum opere doctri
naque versantem, seu prædicationis sinceritate seu
fundendi sanguinis alacritate, evidenter ac splen
dide coronatus noster ostendit: etiamsi deinde bo
mis precibus atque venia, post cæteram omnem
31 Act. VII, 60. ss Luc. xxiis, 34.Ȼ Joan. viii, 44. s Matth. x1, 39.
Cod.
Vocabulum regi a existima
runt nonnulli teste Photio, qui de patre diaboli
disputat in amph. quaest. 88 nunc 241) apud Wol
fium, et prolixius in quæst. 47 codicis Vaticani.
col. 77–78page 39 of 591
PG 101:77θεῖσαν πᾶσαν ἄλλην προνοίας τε καὶ φιλανθρωπίας μέθοδον ὁ Σωτὴρ τοῦ γένους τοὺς διὰ σταυροῦ θάνατον αὐτῷ ἐπενεγκόντας ἀνέφερεν.
κγ΄. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἴσως καὶ τῆς παρούσης μακρότερον ὑποθέσεως· χωρὶς μέντοι γε τῶν προεκτεθέντων, καὶ παρὰ τὸ διττὸν τοῦ ὀνόματος συνταράξει ἄν τις τὸ βούλημα τῆς Γραφῆς οὐκ ἐν ὀλίγοις. Αὐτίκα τὰ κακὰ καὶ οὐκ ἔστιν ἃ μὴ κτίζει Κύριος· καὶ, Τῶν κακῶν πάλιν οὐδενός ἐστιν αἴτιος. Καὶ πῶς ἂν συμβιβασθείη ταῦτα, εἰ μὴ τὸ διττὸν τῆς φωνῆς διαιτήσειε; κακὰ μὲν λέγεσθαι κυρίως τὰ ἁμαρτήματα, ὧν ἐστι καὶ τὸ Θεῖον ἀναίτιον· κακὰ δὲ καὶ τὰ λυποῦντα πάλιν καὶ ἀβούλητα, νόσος καὶ πενία καὶ τραύματα, ἀκρὶς καὶ βροῦχος καὶ ἐρυσίβη καὶ κάμπη καὶ χάλαζα, καὶ ὅσα ἄλλα πολλάκις ἡ Πρόνοια, τὰς τῶν πλημμελούντων ὁρμὰς ἀναστέλλουσα, καὶ τῶν κηλίδων ἀποκαθαίρουσα, τοῖς ἐνόχοις ἐπαφιέναι καὶ λέγεται καὶ πιστεύεται· οὐ κακύνουσα τὸ ἀνθρώπινον, οὐδὲ πρὸς τὸ χεῖρον τὸ δημιούργημα μεταπλάττουσα, μή τι γένηται· ἀπάγουσα δὲ τῶν κακυνόντων μᾶλλον, καὶ τῇ καταλλήλῳ τοῦ νοσοῦντος θεραπείᾳ τὸ ἠρρωστηκὸς τῆς γνώμης πρὸς τὸ ἄμεινον ἐπανάγουσα. Τοιοῦτον ἂν εἴη καὶ τό, Παρέδωκεν αὐτοὺς λατρεύειν τῇ στρατιᾷ τοῦ οὐρανοῦ. Καὶ παρέδωκεν αὐτοὺς εἰς πάθη ἀτιμίας. Καὶ ἔδωκεν αὐτοῖς πνεῦμα κατανύξεως, ὀφθαλμοὺς τοῦ μὴ βλέπειν. Τῆς γὰρ φωνῆς τὸ ὁμώνυμον κἀνταῦθα, οὐ τυχὸν μὲν διακρίσεως, εἰς ἀτοπίαν συστρέφει τὸ νόημα. Πῶς γὰρ καὶ πότε ψυχικὸν ὄμμα τυφλοῖ ὁ Θεός; πῶς δὲ πάθεσιν ὁ τούτων καθαιρέτης καὶ ἀσεβείᾳ καὶ πλάνῃ παραδίδωσι; Διακριθέντος δὲ τοῖς σημαινομένοις τοῦ ῥήματος, παντὸς ὁ λόγος σοφίσματος ἀπολύεται. Τὸ γὰρ, παρέδωκε, σημαίνει μὲν καὶ τὸ ἐνεχείρισε καὶ παρέπεμψεν, ἢ συνώθησε καὶ συνήλασε· σημαίνει δ᾽ οὐδὲν ἔλαττον καὶ μάλιστά γε τῷ βουλήματι τῆς Γραφῆς καὶ τὸ συνεχώρησε, καθυφῆκε καὶ ἐνέδωκεν, εἴασε φέρεσθαι ταῖς ὁρμαῖς, ἀφῆκε τὸ ἑκούσιον αὐτοδέσποτον· καθ᾽ ὃ σημαινόμενον ὑπειλημμένου τοῦ παρέδωκεν, οὐδὲν τῶν παραλόγων ὅλως ὑφίσταται. Ἀφέλκει μὲν γὰρ τὸ θεῖον νόμῳ φιλανθρωπίας καὶ προνοίας τῶν παθῶν καὶ ἁμαρτημάτων τὸ ἀνθρώπινον· ἐπειδὰν δὲ μοχθηρίας ὑπερβολῇ τὸ ἀναστελλόμενον τῆς εὐεργεσίας καὶ χάριτος οὐκ ἀνέχοιτο, οὐδ᾽ ἐθέλοι τῷ μεθέλκοντι πείθεσθαι, τότε δή, τότε ὑπενδίδωσι φέρεσθαι τῇ ῥύμῃ τὸ ἀπειθοῦν, καὶ ἀφίησιν ἀποκεχρῆσθαι τῷ βουλήματι, ἵνα μή, ἐπὶ πλέον ἀναστέλλων καὶ ἀναχαιτίζων τῆς ῥοπῆς, δόξῃ διαφθείρειν τὸ αὐτεξούσιον· καὶ ἡ εὐεργεσία καὶ ἡ πρόνοια τοῖς ἀγνώμοσι καὶ ἀχαρίστοις εἰς ἔγκλημα περιτρέποιτο.
κδ΄. Κατὰ τοῦτο δὴ τὸ σημαινόμενον ἔθος ἐστὶ παραλαμβάνεσθαι τοῖς ἱεροῖς ἡμῶν Γράμμασι τὸ ἔδωκε καὶ παρέδωκε καὶ εἴ τι τοιοῦτον· ὅπερ οὐδένα μῶμον οὐδὲ λαβὴν τῇ φιλανθρωπίᾳ καὶ δικαιοσύνῃ τοῦ Θεοῦ οὐδ᾽ ἡντιναοῦν, ὡς πᾶσιν ἐστι φανερόν, προσάπτει. Οὕτω λέγεται σκληρῦναι πάλιν τὴν καρδίαν Φαραώ· οὐχ ὅτι λαβὼν εἴκουσαν καὶ πειθομένην αὐτοῦ τοῖς προστάγμασιν, εἰς τὸ σκληρὸν καὶ ἀτέρα-
θεῖσαν πᾶσαν ἄλλην προνοίας τε καὶ φιλανθρωπίας Δ
μέθοδον ὁ Σωτὴρ τοῦ γένους τοὺς διὰ σταυροῦ θάνα-
τον αὐτῷ ἐπενεγκόντας ἀνέφερεν.
κγ'. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἴσως καὶ τῆς παρούσης μακρό-
τερον ὑποθέσεως· χωρίς μέντοι γε τῶν προεκτεθέντων,
καὶ παρὰ τὸ διττὸν τοῦ ὀνόματος συνταράξει ἄν τις
τὸ βούλημα τῆς Γραφῆς οὐκ ἐν ὀλίγοις. Αὐτίκα κ τὰ
κακὰ καὶ οὐκ ἔστιν ἃ μὴ κτίζει Κύριος ο καὶ,
• Τῶν κακῶν πάλιν οὐδενός ἐστιν αίτιος. » Καὶ πῶς
ἂν συμβιβασθείη ταῦτα, εἰ μὴ τὸ διττὸν τῆς φωνῆς
διαιτήσειε ; κακὰ μὲν λέγεσθαι κυρίως τὰ ἁμαρτή
ματα, ὧν ἐστι καὶ τὸ Θεῖον ἀναίτιον· κακὰ δὲ καὶ
τὰ λυποῦντα πάλιν καὶ ἀβούλητα, νόσος καὶ πενία καὶ
τραύματα, ἀκρὶς καὶ βροῦχος καὶ ἐρυσίβη καὶ κάμπη
καὶ χάλαζα, καὶ ὅσα ἄλλα πολλάκις ἡ Πρόνοια, τὰς τῶν
πλημμελούντων όρμὰς ἀναστέλλουσα, καὶ τῶν κηλί
δων ἀποκαθαίρουσα, τοῖς ἐνόχοις ἐπαφιέναι καὶ λέ-
γεται καὶ πιστεύεται· οὐ κακύνουσα τὸ ἀνθρώπινον,
οὐδὲ πρὸς τὸ χεῖρον τὸ δημιούργημα μεταπλάττουσα,
μή τι γένηται· ἀπάγουσα δὲ τῶν κακυνόντων μᾶλ
λον, καὶ τῇ καταλλήλῳ τοῦ νοσοῦντος θεραπείᾳ τὸ
ἠρρωστηκὸς τῆς γνώμης πρὸς τὸ ἄμεινον ἐπανάγουσα.
Τοιοῦτον ἂν εἴη καὶ τὸ, ο Παρέδωκεν αὐτοὺς λα
τρεύειν τῇ στρατιᾷ τοῦ οὐρανοῦ. ο - ι Καὶ παρ
ἔδωκεν αὐτοὺς εἰς πάθη ἀτιμίας.» -- ι Καὶ ἔδωκεν αὐτ
τοῖς πνεῦμα κατανύξεως, ὀφθαλμοὺς τοῦ μὴ βλέπειν.
Τῆς γὰρ φωνῆς τὸ ὁμώνυμον κἀνταῦθα, οὐ τυχὸν μὲν
διακρίσεως, εἰς ἀτοπίαν συστρέφει τὸ νόημα. Πως
γὰρ καὶ πότε ψυχικόν όμμα τυφλοῖ ὁ Θεός; πῶς δὲ
πάθεσιν ὁ τούτων καθαιρέτης καὶ ἀσεβείᾳ καὶ πλάνῃ
παραδίδωσι ; Διακριθέντος δὲ τοῖς σημαινομένοις τοῦ
ῥήματος, παντὸς ὁ λόγος σοφίσματος ἀπολύεται. Το
γὰρ, παρέδωκε, σημαίνει μὲν καὶ τὸ ἐνεχείρισε καὶ
παρέπεμψεν, ἢ συνώθησε καὶ συνήλασε σημαίνει
δ᾽ οὐδὲν ἔλαττον καὶ μάλιστά γε τῷ βουλήματι τῆς
Γραφῆς καὶ τὸ συνεχώρησε, καθυφῆκε καὶ ἐνέδωκεν,
εξασε φέρεσθαι ταῖς ὁρμαῖς, ἀφῆκε τὸ ἑκούσιον αὐτ
τοδέσποτον· καθ' δ σημαινόμενον ὑπειλημμένου τοῦ
παρέδωκεν, οὐδὲν τῶν παραλόγων όλως ὑφίσταται.
᾿Αφέλκει μὲν γὰρ τὸ θεῖον νόμῳ φιλανθρωπίας καὶ
προνοίας τῶν παθῶν καὶ ἁμαρτημάτων τὸ ἀνθρώπι
νον· ἐπειδὰν δὲ μοχθηρίας ὑπερβολῇ τὸ ἀναστελλό
μενον τῆς εὐεργεσίας καὶ χάριτος οὐκ ἀνέχοιτο, οὐδ'
ἐθέλοι τῷ μεθέλκοντι πείθεσθαι, τότε δή, τότε ὑπεν
δίδωσι φέρεσθαι τῇ ῥύμῃ τὸ ἀπειθοῦν, καὶ ἀφίησιν
ἀποκεχρῆσθαι τῷ βουλήματι, ἵνα μὴ, ἐπὶ πλέον ἀνα
στέλλων καὶ ἀναχαιτίζων τῆς ῥοπῆς, δόξῃ διαφθείρειν
τὸ αὐτεξούσιον· καὶ ἡ εὐεργεσία καὶ ἡ πρόνοια
τοῖς ἀγνώμοσι καὶ ἀχαρίστοις εἰς ἔγκλημα περιτρέ-
ποιτο.
κδ'. Κατὰ τοῦτο δὴ τὸ σημαινόμενον ἔθος ἐστὶ πα-
ραλαμβάνεσθαι τοῖς ἱεροῖς ἡμῶν Γράμμασι τὸ ἔδωκε
καὶ παρέδωκε καὶ εἴ τι τοιοῦτον· ὅπερ οὐδένα μῶ-
μον οὐδὲ λαβὴν τῇ φιλανθρωπίᾳ καὶ δικαιοσύνῃ τοῦ
Θεοῦ οὐδ᾽ ἡντιναοῦν, ὡς πᾶσιν ἐστι φανερὸν, προσ
άπτει. Οὕτω λέγεται σκληρῦναι πάλιν τὴν καρδίαν
Φαραώ· οὐχ ὅτι λαβὼν εἴκουσαν καὶ πειθομένην αὐ-
τοῦ τοῖς προστάγμασιν, εἰς τὸ σκληρὸν καὶ ἀτέρα-
curæ ac dilectionis exhaustam rationem, Servator
generis auctores sibi per crucem necis prosecutus
-
23. Verum hac fortasse longius a presente
proposito abeunt. Εt quidem præter hactenus dicta,
Et
nominis quoque ambiguitas haud raro fieri potest
ut sententiam conturbet. Veluti, « Non est malum
quod non faciat Dominus " ; › rursusque, ‹ Nat-
lius mali auctor Dominus est ”. • Quomodo hac,
inquam, congruent, nisi ambiguum vocabuli sen-
sum distinguas? Mala scilicet primario sensu dicun-
tur peccata, quorum Deus causa non est: mala
præterea sunt illa quæ molestia afficiunt, nobisque
invitis accidunt, morbus, paupertas, vulnera, lo-
cnsta, bruchus, rubigo, eruca, grande, et quotquot
alia sæpenumero reis immitti a divina providentia
dicuntur atque creduntur, vel ut ruentes ad peccata
mortales cohibeat, vel ut labes abluat: minime
vero ut depravet humanum genus, neque ut pejo-
rem conditionem creaturæ suæ faciat Deus; quod
absit; imo potius ut a vitiorum irritamentis abs
trahat, atque ut congrua laborantis cura, infirman
animi partem ad meliorem frugem revocet. Hujus-
modi erit etiam locutio : ‹ Et tradidit eos servire
militiæ coeli s. Et tradidit eos in passiones
dedit eis spiritum compun-
ignominis , – « Ει
38,
ctionis, oculos ne videant ". » Nam vocabuli bo-
mnonymia hic quoque, nisi disceratur, absurdamn
sententiam parit. Quomodo enim aut quando ani-
mæ oculum excæcat Deus ? quomodo passionibus,
ille qui harum purgator est, et impietati atque er-
rori tradit? Distinctis autem vocabuli notionibus,
omni cavillatione expeditur sermo. Nam verbum
tradidit significat same: alienæ potestati dedidit,
transmisit, compulit : nihilominus, imo vero potis-
sine secundum Scripturæ sensum, concessit, in-
dulsit, permisit, ferri sivit impetu suo, arbitrium
esse liberum passus est: juxta quam notionem
verbo tradidit intellecto, nulla absurditas sequitur.
Avocat enim Deus ingenito bonitatis providentia
que suæ more a passionibus ac peccatis homines :
verumtamen ubi hi, superante malitia, frenos a dt-
vina beneficentia gratiaque injectos indignantur,
noluntque retrahenti morem gerere, tum demum
sinit cursu suo contumaces ferri; atque arbitrio
abutendi copiam facit: ne si forte vehementius
inliberet ac sisteret propensionem, liberæ volun-
latis facultatem pessumdare videretur : atque ita
beneficia ejusdem vis ac providentia vecordibus at-
que ingratis crimini verteretur.
24. Hac igitur ratione solent Scripturæ nostre
verbis uti dedit et tradidit et horum similibus: id
quod nullum probrum nullamque ansam vitupe-
randi Dei bonitatem atque justitiam, ut cuique ex-
ploratum est, parit. Sic rursum Deus dicitur indu-
ravisse cor Pharaonis "; non quod illud molle
pridem suisque jussibus docile, ad duritiem, perti-
naciam, contumaciamque converterit ; sed quia diu
8.
se Romn. xt,
10 Εχοd. νιι, 3.
** Amos 111, 6. *‹ Jac. 1, 13. ³ Act. vii, 42. » Rom. 1, 26.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO L
est.
col. 79–80page 40 of 591
PG 101:79καὶ ἀνακόπτων τῆς ἀπειθείας καὶ τοῦ ἀντιτύπου φρονήματος, ἐπείπερ οὐδαμῶς εὗρεν ὑπενδιδόντα καὶ πρὸς πειθὼ μεθιστάμενον τὸν Αἰγύπτιον, ἀλλ' ὅλον ἑαυτὸν ποιοῦντα τοῦ ἀντιθέτου καὶ ἀντιτεταγμένου βουλήματος, ὁ μηδαμοῦ φθείρων τὸ αὐτεξούσιον ἀφῆκε τῇ γνώμῃ φέρεσθαι τὸν οὐ βουληθέντα πεισθῆναι τῇ κρείττονι. Εἴη δ' ἂν ἀπᾷδον οὐδὲν καὶ εἴ τις ἐνταῦθα τὸ ἐσκλήρυνεν ἀντὶ τοῦ, σκληρὰν οὖσαν καὶ ἀπότομον αὐτὸς διὰ τῶν ἐπενεχθέντων σημείων μᾶλλον ἐξήλεγξε, καὶ τὴν ἀπείθειαν ἐθριάμβευσε· καὶ τὸ τῆς γνώμης ἀμείλικτόν τε καὶ ἀνίατον, οὔπω τοῖς πᾶσιν οὕτω γνώριμόν τε καὶ περιβόητον περιφανῶς ἐστηλίτευσεν. Ἡ γὰρ τῶν θαυμάτων ὑπερβολὴ, παρακλήσεως καὶ πειθοῦς ἁπάσης τοὺς νόμους νικῶσα, τοῦ Φαραὼ δὲ τῆς γνώμης ἐλαττουμένη, πῶς οὐκ ἀνυπέρβλητον αὐτοῦ καὶ ἀθεράπευτον τὴν σκληροκαρδίαν παρίστησιν; Οὕτω μὲν οὖν τὸ, « Ἔδωκεν ὁ Θεός, » καὶ « παρέδωκεν εἰς πάθη ἀτιμίας, » καί, « Ἐσκλήρυνε τὴν καρδίαν Φαραώ, » πᾶσαν συκοφαντίας ἐκφεύγει περιδρομὴν καὶ δεινότητα.
κε'. Τί δὲ τὰ ἄλλα με δεῖ τῶν ὁμωνύμων ἐπέρχεσθαι; ὅπου γε καὶ ἡ εἰς συλλαβή, τοὺς τῆς διαστολῆς λανθάνουσα νόμους, οὐ τὴν τυχοῦσαν σύγχυσιν καὶ ταραχὴν τοῖς μηδὲν τούτων ἐπικοινωνοῦσιν εἰσάγει. Καὶ γὰρ δηλοῖ μὲν αὐτὸ τοῦτο καὶ τὸ ἀνὰ χεῖρα τὴν ἐρώτησιν· συμφθέγγεται δὲ καὶ τῶν ἀποφάσεων ἥτις αὐτῷ μάλιστα διαμάχεται, τῇ οὐδείς. Ἄλλοτε δὲ τὸ ἀόριστον σημαίνει· οὐ μὴν οὐδὲ θαυμασμοῦ καὶ καταπλήξεως τάξιν ἀπαρνεῖται· ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸ σπάνιον ὑποφέρεται, ἐπιτίμησιν δὲ πάλιν ἔσθ' ὅτε καὶ ἀμηχανίαν καὶ διαπόρησιν· ὅτι δὲ καὶ προσδιορισμὸς τοῖς φιλοσοφοῦσι καθωμίληται, οὐδὲ τὴν εὐτέλειαν οὐδὲ τοιαῦτα ἕτερα παρατρέχει. Καὶ τῶν παραδειγμάτων τὰ ἱερὰ γέμει Γράμματα· ἅπερ εἴ τις μὴ φιλοκρινήσῃ, μηδ' ἑκάστῳ τῆς φωνῆς τὸ προσῆκον ἀπονέμοι, οὐδὲ λόγου δεῖ, πλάνης ὅσης τοὺς ἑαυτοῦ λογισμοὺς ἀναπλήσει. Καὶ τοῦτο κατάδηλον ἀπ' αὐτῆς γε τῆς τῶν ῥημάτων παραθέσεως· αὐτίκα τὸ, « Τίς ἐστιν οὗτος ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης; » καὶ τὸ, « Τίς εἶ σύ, ἵνα ἀπόκρισιν δῶμεν τοῖς πέμψασιν ἡμᾶς; » καὶ ὅσα τοιαῦτα ἐρώτησίν τε δηλοῦσι καὶ οὐδεμίαν ἀπορίαν κινοῦσιν. Εἰ δέ τις διὰ τὴν τῆς φωνῆς ὁμοιότητα, καὶ τὸ, « Τίς ἔγνω νοῦν Κυρίου; ἢ τίς σύμβουλος αὐτοῦ ἐγένετο; » καί, « Τίς προέδωκεν αὐτῷ καὶ ἀνταποδοθήσεται αὐτῷ; » καί, « Τίς ἐστιν ἄνθρωπος ὃς ζήσεται, καὶ οὐκ ὄψεται θάνατον; » εἴ τις οὖν καὶ ταῦτα διὰ τὸν αὐτὸν τύπον τῆς φωνῆς πρὸς τὴν αὐτὴν διάνοιαν ἐκβιάζοιτο, πολύ ἂν τῆς ἀληθείας ἀποσφαλείη· ταῦτα γὰρ, τὴν τῆς ἀποφάσεως ἐπέχοντα δύναμιν, τὴν τῆς ἐρωτήσεως οὐκ ἀναδέχεται τάξιν. Οὐδεὶς γὰρ οὔτε νοῦν ἔγνω Κυρίου, οὔτε σύμβουλος αὐτοῦ γέγονεν· οὐ μὴν ἀλλὰ οὐδ' ἔστιν ἄνθρωπος ὃς ζήσεται, καὶ οὐκ ὄψεται θά-
data opera ut cor illud ab inobedientia et refra-
etario spiritu revocaret, postquam Ægyptium nullo
modo cedentem neque ad obedientiam reversum
sensit, imo vero se totum in contraria repugnanti-
que sententia obfirmantem; Deus qui nunquam
liberi vim arbitrii lædit, sivit eum sua voluntate
Neque erit absurdum, siquis hoc loco vocem indu-
ravil sic fere intelligat, ut durum regis cor atque
præfractum Deus editis prodigiis evidentius coar-
guerit, et contumaciam ejus quasi triumpho osten-
taverit, desperatumque et intractabile mentis vul-
nus, nondum omnibus satis cognitum, manifesta
luce impertiverit. Prodigiorum sane magnitudo
cesserit, neque tamen Pharaonis animum expugna-
verit, nonne summam atque insanabilem cordis
«jus duritiam demonstravit? Sic ergo locutiones, Β
• Dedit Deus rel tradidit in passiones ignominiæ;>
itemque, ‹ Et induravit cor Pharaonis, › quas-
libet calumniæ insidias astumque frustrantur.
25. Jam quid opus est me cætera homonyma
persequi? siquidem vel quis syllaba præter distin-
ctionis leges posita, non mediocrem perturbatio-
nen confusionemque ignaris harum legum creat.
Quis enim, de qua nunc agimus, syllaba interroga-
tione construitur, quæ vel apprime illi adversatur,
cum vocabulo scilicet nemo. Alias autem indefini-
tarn rem ostendit. Sed neque admirationis stupo-
risque vim recusat. Quin adeo ad raritatem quoque
indicandam adhibetur, nec non ad objurgationem;
interdum quoque ad perplexitatem atque dubita-C
bus familiaris est, ne humilitatem quidem neque
alia similia non significat. Plenæ exemplorum sa-
cræ Litteræ sunt: quas circumstantias nisi quis
discernat, et suumn cuique voci officium tribuat,
nihil attinet dicere, quantis erroribus mentein
suam inficiet. Atque id ipsa locutionum prolatione
perspicuum fiet. Exempli gratia : « Quis est iste
his qui nos miserunt “? › et quotquot similia vel
interrogationem significant, vel nullam quæstionem
commovent. Quod si quis propter vocabuli simi-
Domini? aut quis consiliarius ejus fuit *s?, et :
• Quis aute dedit illi ut ei retribuatur "?, et : D
vocabuli formam, ad eandem notionem vi pertra-
het, procul admodum a veritate aberrabit. Quippe
hæ cum negandi vim habeant, interrogandi ratio-
Α μνον καὶ ἀπειθὲς μετεπλάσατο, ἀλλ' ὅτι μεθέλκων
καὶ ἀνακόπτων τῆς ἀπειθείας καὶ τοῦ ἀντιτύπου φρο
νήματος, ἐπείπερ οὐδαμῶς εὗρεν ὑπενδιδόντα καὶ
πρὸς πειθώ μεθιστάμενον τὸν Αἰγύπτιον, ἀλλ' ὅλον
ἑαυτὸν ποιοῦντα τοῦ ἀντιθέτου καὶ ἀντιτεταγμένου
βουλήματος, ὁ μηδαμοῦ φθείρων τὸ αὐτεξούσιον ἀφῆκε
τῇ γνώμῃ φέρεσθαι τὸν οὐ βουληθέντα πεισθῆναι τῇ
τὸ ἐσκλήρυνεν ἀντὶ τοῦ, σκληρὰν οὖσαν καὶ ἀπότο
μον αὐτὸς διὰ τῶν ἐπενεχθέντων σημείων μᾶλλον
ἐξήλεγξε, καὶ τὴν ἀπείθειαν ἐθριάμβευσε· καὶ τὸ
τῆς γνώμης ἀμείλικτόν τε καὶ ἀνίατον, οὔπω τοῖς
πᾶσιν οὕτω γνώριμόν τε καὶ περιβόητον περιφανώς
ἐστηλίτευσεν. Ἡ γὰρ τῶν θαυμάτων ὑπερβολὴ, πα
ρακλήσεως καὶ πειθοὺς ἁπάσης τους νόμους νικῶτα,
τοῦ Φαραὼ δὲ τῆς γνώμης ἐλαττουμένη, πῶς οὐκ
ἀνυπέρβλητον αὐτοῦ καὶ ἀθεράπευτον τὴν σκληρο-
καρδίαν παρίστησιν; Οὕτω μὲν οὖν τὸ, ο Εδωκεν ὁ
Θεός, » καὶ ο παρέδωκεν εἰς πάθη ἀτιμίας, » και,
• Εσκλήρυνε τὴν καρδίαν Φαραώ, ο πᾶσαν συκοφαν
τίας ἐκφεύγει περιδρομὴν καὶ δεινότητα.
23.
κε'. Τί δὲ τὰ ἄλλα με δεῖ τῶν ὁμωνύμων επέρχε
σθαι; ὅπου γε καὶ ἡ εἰς συλλαβή, τοὺς τῆς διαστο
λῆς λανθάνουσα νόμους, οὐ τὴν τυχοῦσαν σύγχυσιν
καὶ ταραχὴν τοῖς μηδὲν τούτων ἐπικοινωνοῦσιν εἰσ-
άγει. Καὶ γὰρ δηλοῖ μὲν αὐτὸ τοῦτο καὶ τὸ ἀνὰ χεῖρα
τὴν ἐρώτησιν· συμφθέγγεται δὲ καὶ τῶν ἀποφάσεων
Αλλοτε δὲ τὸ ἀόριστον σημαίνει· οὐ μὴν οὐδὲ θαυ
μασμοῦ καὶ καταπλήξεως τάξιν ἀπαρνεῖται· ἀλλὰ
καὶ πρὸς τὸ σπάνιον ὑποφέρεται, ἐπιτίμησιν δὲ πά
λιν ἔσθ' ὅτε καὶ ἀμηχανίαν καὶ διαπόρησιν· ὅτι δὲ
καὶ προσδιορισμὸς τοῖς φιλοσοφοῦσι καθωμίληται,
οὐδὲ τὴν εὐτέλειαν οὐδὲ τοιαῦτα ἕτερα παρατρέχει.
Καὶ τῶν παραδειγμάτων τὰ ἱερὰ γέμει Γράμματα·
ἅπερ εἴ τις μὴ φιλοκρινήσῃ, μηδ' ἑκάστῳ τῆς φωνῆς
τὸ προσῆκον ἀπονέμοι, οὐδὲ λόγου δεῖ, πλάνης ὅσης
τοὺς ἑαυτοῦ λογισμοὺς ἀναπλήσει. Καὶ τοῦτο κατά
δηλον ἀπ' αὐτῆς γε τῆς τῶν ῥημάτων παραθέσεως -
αὐτίκα τὸ, ο Τίς ἐστιν οὗτος ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης; »
καὶ τὸ, ο Τίς εἶ σὺ, ἵνα ἀπόκρισιν δῶμεν τοῖς πέμ-
ψασιν ἡμᾶς; ν καὶ ὅσα τοιαῦτα ἐρώτησίν (20) τε δη-
τὴν τῆς φωνῆς ὁμοιότητα, καὶ τὸ, ο Τίς ἔγνω νοῦν
Κυρίου; ἢ τίς σύμβουλος αὐτοῦ ἐγένετο ; » και, « Τίς
προέδωκεν αὐτῷ καὶ ἀνταποδοθήσεται αὐτῷ ; » και,
• Τίς ἐστιν ἄνθρωπος ὃς ζήσεται, καὶ οὐκ ὄψεται
θάνατον; ν εἴ τις οὖν καὶ ταῦτα διὰ τὸν αὐτὸν τύπον
τῆς φωνῆς πρὸς τὴν αὐτὴν διάνοιαν ἐκβιάζοιτο, πολύ
ἂν τῆς ἀληθείας ἀποσφαλείη· ταῦτα γὰρ, τὴν τῆς
ἀποφάσεως ἐπέχοντα δύναμιν, τὴν τῆς ἐρωτήσεως
Κυρίου, οὔτε σύμβουλος αὐτοῦ γέγονεν· οὐ μὴν ἀλλο
οὐδ᾽ ἔστιν ἄνθρωπος ὃς ζήσεται, καὶ οὐκ ὄψεται θά-
34.
ΝΟΤΑ.
ferri, qui meliori consilio morem gerere recusabat.
cum omnis adhortationis suasionisque fines ex-
κρείττονι. Εἴη δ' ἂν ἀπᾷδον οὐδὲν καὶ εἴ τις ἐνταῦθα
tionem significat. Tum vero cum ea quoque nega-
tionem. Denique quia restrictio modestis homini-
rex gloriæ 19 . Et : c Quis es tu, ut respondeamus
litudinem, locutiones quoque :‹ Quis novit mentem
● Quis est homo qui vivet, nec mortem videbit **?,
si quis, inquam, has locutiones propter eamdem
nem non recipiunt. Nemo enim vel mentem Domini
As Psal. ssmi, 8..
Joan. &
«s Rom. xt,
(19) Nempe οὐδείς τις,
Latine memo quisquam.
ἥτις αὐτῷ μάλιστα διαμάχεται, τῇ οὐδείς (19).
λοῦσι καὶ οὐδεμίαν ἀπορίαν κινοῦσιν. Εἰ δέ τις διὰ
οὐκ ἀναδέχεται τάξιν. Οὐδεὶς γὰρ οὔτε νοῦν ἔγνω
* ibid., 35. * Psal. lxxxvIII, 49.
(20) Col. ἀπόκρισιν,
responsionem.
PHOTII PATRIARCHE CP.
col. 81–82page 41 of 591
PG 101:81οὐδ᾽ ἑτέρῳ δὲ πάλιν τῶν εἰρημένων συμφέρεταί, εἰ καὶ τῇ προόδῳ τοῦ ῥήματος οὐ διήλλακται· οὐδὲ τὸ, « Ἄνθρωπός τις κατέβαινεν ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ εἰς Ἱεριχώ·» τὸ γὰρ ἀόριστον ἡ φωνὴ νυνὶ σημαίνει τῶν ἄλλων ἀποστήσασα· ὥσπερ καὶ τὸ, « Εἰσί τινες τῶν ὧδε ἑστηκότων, οἵτινες οὐ μὴ γεύσωνται θανάτου ἕως ἂν ἴδωσι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ, » τὴν τοῦ προσδιορισμοῦ χρείαν ἀναπληροῦν. Ἀρκεῖ γὰρ καὶ μνήμη μόνον ἑνὸς παραδείγματος τὴν χρῆσιν ἐπιδεῖξαι τῆς φωνῆς, ὡς οὐδενὶ τῶν προτεταγμένων συμβιβάζεται.
κς΄. Τίνα δ᾽ ἂν ἔχοι κοινωνίαν πρὸς τὰ προλαβόντα, εἰ καὶ τῆς φωνῆς ἀπαράλλακτος ὁ ἦχος, τό, « Τίς ἀνήγγειλέ σοι, ὅτι γυμνὸς εἶ; » καὶ, « Τίς σε κατέστησεν ἄρχοντα καὶ δικαστὴν ἐφ᾽ ἡμᾶς; » καί, « Τίς εἶ σὺ ὁ κρίνων ἀλλότριον οἰκέτην; » καί, « Τίς ἐπάταξε τὸν Ἀβιμέλεχ υἱὸν Ἱεροβοάμ; » καί, « Τίς ἐστιν οὗτος ὁ κρύπτων με βουλήν; » Ταῦτα γὰρ εἰς ἀγανάκτησιν μὲν καὶ ἐπιτίμησιν ἀφορῶσιν, οὐδὲν δὲ ὅμοιον τῶν προδεδηλωμένων παριστῶσιν. Εἰ δέ τις καὶ ταῦτα εἰς τὸν τῆς ἐρωτήσεως μεθελκύσει νόμον, ἵνα μὴ πρὸς τὰ ἄλλα λέγω, ἄγνοιάν τε κατηγορήσοι τοῦ Θείου, καὶ οὐ καταμέμφεσθαι τὰς πράξεις διὰ τῆς φωνῆς, ἀλλὰ μαθεῖν ζητεῖν ἐξ ἀγνοίας τὸν παρασχόντα τὴν τοῦ πρᾶξαι ἄδειαν· καὶ δὴ καὶ τὸ, « Τίς εἰμι ἐγώ; Κύριός μου, Κύριος· καὶ τίς ἐστιν ὁ οἶκος τοῦ πατρός μου; » ἐπὶ τοσοῦτον ἐμφανεστάτην φέρει τὴν παραλλαγήν, ἐφ᾽ ὅσον ἀπαράλλακτον προάγει τὴν φωνήν· εὐτελείας γὰρ ὁμολογίαν ἰδίας, καὶ τῆς πρὸς Θεὸν εὐχαριστίας γνώμην ἀναφαίνει· οὐ μὲν εἰς ἐρώτησιν, οὐδὲ πολλοῦ δεῖ πρὸς ἐπιτίμησιν ἢ ἀγανάκτησιν, ἢ πρὸς ἄλλο τι τῶν προειρημένων τὸν λογισμὸν διαβιβάζει.
κζ΄. Τὸ μέντοι σπάνιον εἴπερ τι ὅλως δηλοῖ τό, « Τίς σοφὸς, καὶ φυλάξει ταῦτα; » καὶ τό, « Τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν; » καί, « Ὁ βραχίων Κυρίου τίνι ἀπεκαλύφθη; » Εἰ γὰρ καὶ μὴ πάντες, ἀλλ᾽ οὖν γέ τινες καὶ πεπιστεύκασι, καὶ τὴν φρουρητικήν τε καὶ κυβερνητικὴν καὶ παντοκρατορικὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν ἐκ τῆς περὶ αὐτοὺς καὶ τῆς περὶ τὸ σύμπαν εὐεργεσίας τε καὶ προνοίας συνιδεῖν ἠξιώθησαν, καὶ τῆς ἐκεῖθεν μαρμαρυγῆς ταῖς λαμπηδόσι τὸν νοῦν ἐλλαμφθῆναι. Πῶς δ᾽ αὐτίκα τὸ θαῦμα καὶ τὴν ἔκπληξιν οὐκ ἀφίησιν ὁ λέγων· « Τίς οὗτος ὁ παραγενόμενος ἐξ Ἐδώμ; » καί, « Τίς ἐστιν οὗτος, ὅτι καὶ ἡ θάλασσα καὶ οἱ ἄνεμοι ὑπακούουσιν αὐτῷ; » ὅπερ οὐδεμία τῶν προτεταγμένων φωνῶν οὐ μὲν οὖν οὐκ εἶχεν ἰσχὺν σημαίνειν. Προσθείη δ᾽ ἄν τις τοῖς εἰρημένοις καὶ τό, « Τίς δώσει τῇ κεφαλῇ μου ὕδωρ; » καί, « Τίς ἄν με θείη κατὰ μῆνα ἡμερῶν τῶν ἔμπροσθεν; » καί, « Ταλαίπωρος ἐγὼ ἄνθρωπος! τίς με ῥύσεται ἐκ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου τούτου; »
οὐδ᾽ ἑτέρῳ δὲ πάλιν τῶν εἰρημένων συμφέ-
ρεταί, εἰ καὶ τῇ προόδῳ τοῦ ῥήματος οὐ διήλλακται·
οὐδὲ τὸ, ο "Ανθρωπός τις κατέβαινεν ἀπὸ Ἱερουσα-
Ισραήλ ] εἰς Ἱεριχώ· ο τὸ γὰρ ἀόριστον
ἡ φωνὴ νυνὶ σημαίνει τῶν ἄλλων ἀποστήσασα· ὥσπερ
καὶ τὸ, « Εἰσί τινες τῶν ὧδε ἑστηκότων, οἵτινες οὐ μὴ
γεύσωνται θανάτου ἕως ἂν ἴδωσι τὴν βασιλείαν τοῦ
Θεοῦ, » τὴν τοῦ προσδιορισμοῦ χρείαν ἀναπληροῦν.
᾿Αρκεῖ γὰρ καὶ μνήμη μόνον ἑνὸς παραδείγματος τὴν
χρῆσιν ἐπιδεῖξαι τῆς φωνῆς, ὡς οὐδενὶ τῶν προτε
ταγμένων συμβιβάζεται.
κς'. Τίνα δ' ἂν ἔχοι κοινωνίαν πρὸς τὰ προλαβόντα, Β
εἰ καὶ τῆς φωνῆς ἀπαράλλακτος ὁ ἦχος, τό, « Τίς
ἀνήγγειλέ σοι, ὅτι γυμνὸς εἶ; ; καὶ, ο Τίς σε κατ
έστησεν ἄρχοντα καὶ δικαστὴν ἐφ' ἡμᾶς; » και,
• Τίς εἶ σὺ ὁ κρίνων ἀλλότριον οἰκέτην; » και, « Τίς
επάταξε τὸν ᾿Αβιμέλεχ υἱὸν Ιεροβοάμ ; › καὶ, ο Τίς
ἐστιν οὗτος ὁ κρύπτων με βουλήν; » Ταῦτα γὰρ εἰς
ἀγανάκτησιν μὲν καὶ ἐπιτίμησιν ἀφορῶσιν, οὐδὲν δὲ
ὅμοιον τῶν προδεδηλωμένων παριστῶσιν. Εἰ δέ τις
καὶ ταῦτα εἰς τὸν τῆς ἐρωτήσεως μεθελκύσει νόμον,
ἵνα μὴ πρὸς τὰ ἄλλα λέγω, ἄγνοιάν τε κατηγορήσοι
τοῦ Θείου, καὶ οὐ καταμέμφεσθαι τὰς πράξεις διὰ
τῆς φωνῆς, ἀλλὰ μαθεῖν ζητεῖν ἐξ ἀγνοίας τὸν παρα
σχόντα τὴν τοῦ πρᾶξαι ἄδειαν· καὶ δὴ καὶ τὸ, « Τίς
εἰμι ἐγώ; Κύριός μου, Κύριος· καὶ τίς ἐστιν ὁ
οἶκος τοῦ πατρός μου; » ἐπὶ τοσοῦτον ἐμφανεστά- C
την φέρει τὴν παραλλαγήν, ἐφ' ὅσον ἀπαράλλακτον
προάγει την φωνήν· εὐτελείας γὰρ ὁμολογίαν ιδίας,
καὶ τῆς πρὸς Θεὸν εὐχαριστίας γνώμην ἀναφαίνει·
οὐ μὲν εἰς ἐρώτησιν, οὐδὲ πολλοῦ δεῖ πρὸς ἐπιτίμη-
σιν ἢ ἀγανάκτησιν, ἢ πρὸς ἄλλο τι τῶν προειρημέ-
νων τὸν λογισμὸν διαβιβάζει.
κι'. Το μέντοι σπάνιον εἴπερ τι ὅλως δηλοί το,
• Τίς σοφὸς, καὶ φυλάξει ταῦτα; ν καὶ τὸ, ο Τίς ἐπίσ
στευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν; » και, « Ο βραχίων Κυρίου
τίνι ἀπεκαλύφθη; » Εἰ γὰρ καὶ μὴ πάντες, ἀλλ᾽ οὖν
γέ τινες καὶ πεπιστεύκασι, καὶ τὴν φρουρητικήν τε
και κυβερνητικὴν καὶ παντοκρατορικὴν τοῦ Θεοῦ δύο
ναμιν ἐκ τῆς περὶ αὐτοὺς καὶ τῆς περὶ τὸ σύμπαν “
εὐεργεσίας τε καὶ προνοίας συνιδεῖν ἠξιώθησαν, καὶ
τῆς ἐκεῖθεν μαρμαρυγῆς ταῖς λαμπηδόσι τὸν νοῦν
ἐλλαμφθῆναι. Πῶς δ᾽ αὐτίκα τὸ θαῦμα καὶ τὴν ἔχω
πληξιν οὐκ ἀφίησιν ὁ λέγων· « Τίς οὗτος ὁ παραγε-
νόμενος ἐξ Εδώμ ; » και, « Τίς ἐστιν οὗτος, ὅτι καὶ
ἡ θάλασσα καὶ οἱ ἄνεμοι ὑπακούουσιν αὐτῷ; › ὅπερ
οὐδεμία τῶν προτεταγμένων φωνῶν οὐ μὲν οὖν οὐκ
εἶχεν ἰσχὺν σημαίνειν. Προσθείη δ' ἄν τις τοῖς εἰρη
μένοις καὶ τὸ, « Τίς δώσει τῇ κεφαλῇ μου ὕδωρ;»
καὶ, ι Τίς ἄν με θείη κατὰ μῆνα ἡμερῶν τῶν ἔμ-
προσθεν; ν και, « Ταλαίπωρος ἐγὼ ἄνθρωπος ! τίς με
ῥύσεται ἐκ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου τούτου ; » Εύ-
Ει : «
A novit, vel ejus consiliarius fuit; neque est homo
qui victurus sit, mortemque non visurus. Neque
hæ rursus cuiquam ex ante dictis locutionibus con-
gruunt, etiamsi terminatio vocabuli nequaqu
differt: neque item ‹ Homo τłę
Ausitide ;et: Homo tle Hierosolymis Jeri-
cuntem veniebat ". > Vox enim hic ostendit indefi-
nitum aliquid, atque a superioribus sententiis
alludit. Veluti et illud : Sunt τινὲς de hic præsen
tibus, qui non gustabunt mortem, donec videant
regnum Dei“, restrictionis officium implet. Suf-
ficit autem vel unius exempli mentio indicando vocabuli usui, nempe qui nulli superiorum con-
gruit.
-
26. Sane quid commune habent cum suprascri-
ptis, quanquam vocis sonus haud immutatur, lo-
cutiones hæ ? videlicet • Quis tibi nuntiavit te
esse nudum ?, — Quis te Dominum constituit
judicemque nostrum * 9, • Quis es tu, qui
alienum servum judicas "?, — • Quis percussit
Abimelechum Jeroboami filium "? › - Quis est
qui me sententiam celat "?, Nimirum hæ
locutiones ad indignationem objurgationemque
spectant, nihil autem siuile prædiclarum exhibent.
Quod si quis eas ad interrogationis regulam trahe-
ret, nequid præterea dicam, ignorantiam quoque
in Deo coargueret; neque ab eo reprehendi hac voce
actiones hominum suaderet, verum operam dari
ab eodem propter suam inscitiam ut sciat aliquid,
qui aliis facultatem agendi suppeditat. Utique et
illud : c Quis sum ego ? Dominus meus, Dominus ;
et quæ est domus patris mei”?, tanto magis
hæc diversitatem rei palam faciunt, quanto simi-
liore voce dicuntur. Significatur enim propria vi-
litatis confessio, gratusque adversus Deum animus.
Neque licet hic cogitare interrogationem, multo-
que minus objurgationem aut indignationem, aut
quemlibet e prædictis modum.
27. Jam etiam raritatem quam quod maxime hoc
vocabulum designat. Nempe : • Quis sapiens, et
custodiet hæc w ? set : • Quis credidit audi-
tui nostro,
et brachium Domini cui revelatum
est " ? » Nam si minus cuncti, certe aliquot cre
diderunt; quibus sane conservatricem, rectricem,
dominamque omnium Dei vin tum e benefciis in
se mundumque totum collatis, tum etiam e provi-
dentia contueri dignanter concessum fuit: quorum
luminum radiis collustrati, mentis tenebras dispu-
lerunt. Nonne vero admirationem stuporemque-
prodit is qui ait : « Quis est iste veniens ex
Edom — Quis est lic, cui mare ventique
obeliunt 58 ? » quem sane significatum, dictarum
antea locutionum nulla præ se fert. Adde his, si
libet : s Quis dabit capiti meo aquam ? me Quis
me ponet juxta mensem superiorum dierum "? ►
Infelix ego homo ! quis me liberabit de cor-
pore mortis hujus " ? » Scilicet bæc hominem in
λὴμ [cod.
erat in regione
σε Juh 1, 1.
It Reg. x1, 21.
** Marc. iv, 40.
47 Luc. I, 30.
53 Job. XLII, 3.
* Jerem. IX, 1.
63 Isa. LH,
69 Luc 15, 27.
40 Gen. 111, 11. 5º Exod. 11, 14.
** ¡[ Reg. xvm, 18. ss Psal. cvi, 45.
60 Job XXIX, 2. * Rom. vit, 21.
*‹ Rom. xiv, ♣
1. 67 Isa. LXIII, f
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO I.
col. 83–84page 42 of 591
PG 101:83δηλώσει, εἰς οὐδὲν δὲ τῶν προδιεσταλμένων συνενειχθείη· καὶ ἀπαλλαγῆς μὲν ἐξαίτησιν τῶν συνεχόντων, οὐ μὴν ἐρώτησιν, οὐδὲ προσδιορισμόν, οὐδὲ τὸ ἀόριστον, οὐδ᾽ ἐπιτίμησιν, ἀλλ' οὐδὲ τὸ σπάνιον, ἀλλ' οὐδὲ εὐχαριστίαν, ἢ εὐτέλειαν, οὐδὲ θαῦμα καὶ ἔκπληξιν ὑπογράφει.
κη'. Σὺ δέ μοι κἀκεῖνο προσεπιζήτει, τό, « Τίς ἀπατήσει τὸν Ἀχαάβ; » καί, « Τίνα ἀποστελῶ; » καί, «Τίς πορεύσεται πρὸς τὸν λαόν; » Φαντασίαν μέν τινα παρέχεται ὡς δυνατὸν ὑφ' ἕν τῶν προδιευκρινημένων ἀναχθῆναι· οὐ μήν γε καὶ τῇ ἀληθείᾳ πάροδον εὑρίσκει, ἀλλὰ προκλητικῆς μᾶλλον ἐστι διανοίας, ἢ ἑτέρου τινὸς τύπον διασώζει. Τὸ δέ, « Τίς γάρ μου ἡ ἰσχύς, ὅτι ὑπομένω; ἢ τίς μου ὁ χρόνος, ὅτι ἀνέχομαι; » πῶς οὐχ ἕτερόν τι σημαινόμενον ἐπιζητήσει, δι' οὗ τὸ ἐκείνου βούλημα οὐκ ἐξυβρίσοι; Τὸ γὰρ βραχὺ καὶ ἄτονον καὶ ὀλιγοχρόνιον τοῦ βίου καὶ τῆς ἰσχύος ὁ τῇ ταλαιπωρίᾳ ἐκτρυχωθεὶς παραστῆσαι βουληθείς, διὰ τούτων τῶν ῥημάτων ἐκεῖνά τε ἅμα καὶ τὸν ἐπ' αὐτοῖς ὁλοφυρόμενον νοῦν καὶ ἀπειρηκότα ἀναπτύσσει. Ἀλλὰ γὰρ καὶ τό, « Τίς ἄρα γνοίη, ὅτι εὕροιμι αὐτόν; » καὶ τό, « Τίς οἶδεν εἰ ἐπιστρέψοι; » κατὰ διαπόρησιν εἰρημένα, εἰ οὕτως προσληφθείη, οὐδὲν μὲν τὴν διάνοιαν ἀμαυρώσει, εἰς οὐδεμίαν δὲ ἀμφιβολίαν τὸν ἀκροατὴν περιτρέψει· ἐκπεσόντα δὲ τῆς τοιαύτης σημασίας, οὐδὲν ἔλαττον ἢ ὅπερ ἐβούλετο δηλοῦν ὀρθότης τοῦ σημαινομένου, ἀπορίας αὐτὸν ἀναπλήσσει. Καὶ οὐ ταύτας μόνον, ἀλλὰ καὶ πολλὰς ἄλλας διαφορὰς τῆς προκειμένης φωνῆς παραλελειμμένας ὁ βουλόμενος τὴν ἱερὰν ἀναλεγόμενος Γραφὴν εὑρήσει, ᾧ οὐδὲν ἔργον οὔτε αὐτὸν λαβεῖν οὔτε τοῖς ἄλλοις ἐκκαλύψαι.
κθ'. Οὐ μόνον δὲ μία λέξις καὶ τότε βραχεῖα κατὰ πολλῶν μὲν ὑποκειμένων φερομένη, οὐ προσφυῶς δὲ παραλαμβανομένη, τὸν νοῦν τῶν ὀρθῶς ἐχόντων ἐπιθολοῖ καὶ διαταράττει, ἀλλὰ καὶ γράμματος παραλλαγή, ἢ πρόσθεσις καὶ ἀφαίρεσις, εἰ καὶ μὴ χαλεπὸν ἀποσκευάσαι, ὅμως ἄτοπόν τι ἀπαντᾶν εἴωθε παρασκευάζειν. Καὶ ἵνα νῦν ἐάσω τὰ ἄλλα, ἀλλὰ γὰρ καὶ τὸ ἔκτησεν εἴ τις μηκυνόμενον διὰ τοῦ βραχυνομένου καὶ γράψειε καὶ νοήσειεν ἐν τῷ, « Κύριος ἔκτησέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ· » εἶτα πρὸς τὴν τοῦ Ἀρείου γνώμην ἀποκλίνοι, κατὰ τῆς τοῦ Υἱοῦ θεότητος τὴν γλῶσσαν ὀξύνοι· οὗ τὸ δύσφημον πολλαχῶς μὲν ἐῤῥαπίζειν καὶ διελέγχειν ῥᾷον, ἀλλ' οὐδὲν ἔλαττον καὶ ὅτι τὸ ἔκτησεν οὐ τῆς διὰ τοῦ ἰῶτα γραμμῆς, διὰ δὲ τῆς τοῦ ἤτα προφερόμενον ὁ ὑποδεικνὺς ἀνακαλύπτων, εἰς σιγὴν αἰσχύνης τοῦ αἱρετικοῦ φρονήματος τὸ λάλον θράσος συνελάσει· ἡ γὰρ μετὰ τοῦ μεγέθους προϊοῦσα λέξις οὐκ ἐλαττοῖ τὴν φύσιν, οὐ μὲν οὖν οὐδὲ συστέλλει πρὸς τὸ βραχύτερον, οὐδὲ εἰς κτίσμα
χῆς μὲν γὰρ καταφυγὴν ἐξ ἀμηχανίας τὰ εἰρημένα
τις
δηλώσει, εἰς οὐδὲν δὲ τῶν προδιεσταλμένων συνενει
χθείη· καὶ ἀπαλλαγῆς μὲν ἐξαίτησιν τῶν συνεχόν
των, οὐ μὴν ἐρώτησιν, οὐδὲ προσδιορισμόν, οὐδὲ τὸ
ἀόριστον, οὐδ᾽ ἐπιτίμησιν, ἀλλ' οὐδὲ τὸ σπάνιον, ἀλλ'
οὐδὲ εὐχαριστίαν, ἢ εὐτέλειαν, οὐδὲ θαῦμα καὶ ἔχε
πληξιν ὑπογράφει.
κη'. Σὺ δέ μοι κἀκεῖνο προσεπιζήτει, το, ο Τίς
ἀπατήσει τὸν ᾿Αχαάβ;» και, Τίνα ἀποστελῶ;» και,
«Τίς πορεύσεται πρὸς τὸν λαόν;» Φαντασίαν μέν
τινα παρέχεται ὡς δυνατὸν ὑφ' ἐν τῶν προδιευκρι
νημένων ἀναχθῆναι· οὐ μήν γε καὶ τῇ ἀληθείᾳ πάρ
οδον εὑρίσκει, ἀλλὰ προκλητικῆς μᾶλλον ἐστι δια
νοίας, ἢ ἑτέρου τινὸς τύπον διασώζει. Τὸ δὲ, «Τίς
γάρ μου ἡ ἰσχὺς, ὅτι ὑπομένω; ἢ τίς μου ὁ χρόνος,
ὅτι ἀνέχομαι;» πῶς οὐχ ἕτερόν τι σημαινόμενον
ἐπιζητήσει, δι' οὗ τὸ ἐκείνου βούλημα οὐκ ἐξυβρίσοι;
Τὸ γὰρ βραχὺ καὶ ἄτονον καὶ ὀλιγοχρόνιον τοῦ βίου
καὶ τῆς ἰσχύος ὁ τῇ ταλαιπωρίᾳ ἐκτρυχωθείς παρα
στῆσαι βουληθείς, διὰ τούτων τῶν ῥημάτων ἐκεῖνά
τε ἅμα καὶ τὸν ἐπ' αὐτοῖς ὁλοφυρόμενον νοῦν καὶ
άπειρηκότα ἀναπτύσσει. ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ τὸ, «Τίς
ἄρα γνοίη, ὅτι εὕροιμι αὐτόν; ο καὶ τὸ, ο Τίς οἶδεν
εἰ ἐπιστρέψοι;» κατὰ διαπόρησιν εἰρημένα, εἰ ούτ
τως προσληφθείη, οὐδὲν μὲν τὴν διάνοιαν ἀμαυρώ
σει, εἰς οὐδεμίαν δὲ ἀμφιβολίαν τὸν ἀκροατὴν περι
τρέψει· ἐκπεσόντα δὲ τῆς τοιαύτης σημασίας, οὐδὲν
ἔλαττον ἢ ὅπερ ἐβούλετο δηλοῦν ὀρθότης τοῦ σημαι
νομένου, ἀπορίας αὐτὸν ἀναπλήσσει. Καὶ οὐ ταύτας
μόνον, ἀλλὰ καὶ πολλὰς ἄλλας διαφορὰς τῆς προκει
μένης φωνῆς παραλελειμμένας ὁ βουλόμενος τὴν
ἱερὰν ἀναλεγόμενος Γραφὴν εὑρήσει, ὃς οὐδὲν ἔργον
οὔτε αὐτὸν λαβεῖν οὔτε τοῖς ἄλλοις ἐκκαλύψαι.
29. κθ'. Οὐ μόνον δὲ μία λέξις καὶ τότε βραχεία κατὰ
πολλῶν μὲν ὑποκειμένων φερομένη, οὐ προσφυῶς δὲ
παραλαμβανομένη, τὸν νοῦν τῶν ὀρθῶς ἐχόντων
ἐπιθολοῖ καὶ διαταράττει, ἀλλὰ καὶ γράμματος
παραλλαγή, ἢ πρόσθεσις καὶ ἀφαίρεσις, εἰ καὶ μὴ
χαλεπὸν ἀποσκευάσαι, ὅμως ἀτοπόν τι ἀπαντᾶν είωθε
παρασκευάζειν. Καὶ ἵνα νῦν ἐάσω τὰ ἄλλα, ἀλλὰ
έκτησε γὰρ καὶ τὸ ἔκτησεν εἴ τις μηκυνόμενον διὰ τοῦ
(έκτισε) βραχυνομένου καὶ γράψειε καὶ νοήσειεν ἐν τῷ,
έκτησε • Κύριος ἔκτησέ με ἀρχὴν ὁδῶν ὁδὸν] αὐτοῦ
" • εἰς ἔργα αὐτοῦ· ἡ εἶτα πρὸς τὴν τοῦ ᾿Αρείου γνώμην
έκτησε,
ΝΟΤΑ.
ἀποκλίνοι, κατὰ τῆς τοῦ Υἱοῦ θεότητος τὴν γλῶσσαν
ὀξύνοι· οὗ τὸ δύσφημον πολλαχῶς μὲν ἐῤῥαπίζειν
καὶ διελέγχειν ῥᾷον, ἀλλ' οὐδὲν ἔλαττον καὶ ὅτι τὸ
ἔκτησεν οὐ τῆς διὰ τοῦ ἰῶτα γραμμῆς, διὰ δὲ τῆς
τοῦ ἦτα προφερόμενον ὁ ὑποδεικνὺς ἀνακαλύπτων,
εἰς σιγὴν αἰσχύνης τοῦ αἱρετικού φρονήματος τὸ λά
λον θράσος συνελάσει· ἡ γὰρ μετὰ τοῦ μεγέθους
προϊοῦσα λέξις οὐκ ἐλαττοῖ τὴν φύσιν, οὐ μὲν οὖν
οὐδὲ συστέλλει πρὸς τὸ βραχύτερον, οὐδὲ εἰς κτίσμα
σε τού νι,
σε
angustiis ad preces confugientem exhibent, cum
sententiarum priorum nulla congruunt: et vola
quidem pro malorum depulsione continent, non
tamen vel interrogationem, vel modestiæ significa
tionem, vel indefinitum quid, vel aliquam increpa
tionem; neque rursus raritatem, neque gratiarum
actionem, neque admirationem vel stuporem.
48. Praeterea istud etiam mecum considera
«Quis decipiet Achaabum *? et, «Quem mittam ***? )
et: Quis ibit ad populum «?, Nonnullam hac
quidem speciem habent, fore ut sub aliquo e præ
cedentibus modis concludantur, re tamen vera
aditum illuc non inveniunt sed provocandi
potius, vel modi nescio cujus sententiam conti
nent. Illud autem: «Quæ enim fortitudo mea ut
sustineam? aut quodnam tempus meum ut perfe
ram “? › quiðni alium sensum sibi deposcet, ita
ut consilium minime injurium Deo sit? Ille enim
calamitatibus pressus, dum vitæ brevitatem virium
que infirmitatem et paucitatem declarare studet,
his quæ dixi verbis et illa simul mala, et suum ob
ea maestum defessumque animum aperit. Insuper
illud: Num quis novit an eum deprehensurus
sim 6?» et: «Quis novit, utrum sit reversurus?,
har, inquam, dubitanter dicta, si ita intelligantur,
nequaquam sententiam obscurabunt, nullaque au
ditorem ambiguitate irretient. Sin eadem a præ
dicta significatione recedent, perplexitas auditorem
obruel, contraria prorsus illi perspicuitati, quæ
rectæ intelligentiæ fructus est. Atque hujus voca
buli multas alias diferentias a me prætermis.
sas, qui scrutari sacros Libros voluerit, profecto
inveniet, quas et aliis ostendere non secus ac de
prehendere, perfacile negotium est.
Non solum autem unica interdum brevis
dictio multiplici significatu prædita, siquando haud
convenienter intelligatur, menten etiam cordato
rum hominum obscurat atque conturbat; sed litte
rulæ quoque aberratio, additio vel detractio, vel
dirum quid aliquoties parit, vel certe absurdum
solet eficere. Atque ut cætera interim omillam,
si quis verbum longa syllaba præditum,
brevi scribat atque ita intelligat in ea lo
utione c Dominus (nempe creavit pro pos- [cod.
sedit) me initium viarum suarum ad opera sua
deinde ad Arii sententiam inclinet; is contra filii
divinitatem linguam acuet. Sed Arii sævitatem
multifariam insectari et coarguere pronum est
praesertim quia verbum haud per iota lit
teram. sed per ela pronuntiandum si quis demon
stret, is loquacem hæreticæ superbiæ audaciam ad
silentium turpe compellet. Nam verbum hoc longa
littera prolatum, nullo modo naturam imminuit,
neque intra minorem modulum coarctat, neque ad
** III Reg. xx11, 20.
*** Isa.
68 Jerem. xv,
«Prov. viii,
Hinc cognoscimus Photium pronuntiavisse
Lamb ela quam iola. De re legesis dispu
5. 11. e Job xxii, 3.
Jon. 116,
tantem Villoisonum Proleg. ad flomer. p. iv, et
Anecdot. Gr. toun. II, p. 120 seq.
col. 85–86page 43 of 591
PG 101:85τὴν ἄκτιστον οὐσίαν κατάγει· μή τι γένηται· οἰκείωσιν δὲ μᾶλλον καὶ πρόσληψιν καὶ κοινωνίαν τῶν ὁμοφυῶν Πατρὸς ὑπογράψει καὶ Υἱοῦ. Ὁ γὰρ διαστατῶς πανταχοῦ συνὼν τῷ γεννήματι γεννήτωρ, καὶ μηδὲν ἀπότομον καὶ διῃρημένον τῆς ἐκείνου βουλῆς καὶ γνώμης κατὰ δημιουργίαν μηδὲ κατὰ πρόνοιαν πράττων, δῆλον ὅτι μετ' οἰκειώσεως καὶ προσελήψεως τῶν βουλευμάτων τῶν τοῦ Υἱοῦ πάντα ἂν καὶ προαγάγοι καὶ προνοίας ἀξιώσῃ. Οἷς γὰρ ἀπαράλλακτον καὶ κοινὸν τὸ ἀξίωμα καὶ ἡ φύσις καὶ ἐξουσία, τούτοις δηλονότι καὶ τὸ δημιουργεῖν καὶ προάγειν, ἀμέριστόν τε καὶ ἀδιάστατον, καὶ παραλλαγὴν τῆς γνώμης οὐ φέρον οὐδεμίαν. Ὃ καὶ ἡ παροῦσα συνεπιμαρτύρηται ῥῆσις· ἐπί τε γὰρ τῇ κοσμογενείᾳ τοῦ παντὸς, καὶ ἐπὶ τῇ ἀνακαινίσει καὶ σωτηρίᾳ τοῦ παρολισθήσαντος ἡμῶν γένους καὶ καταπεσόντος εἰς συντριβήν, κοινὴν καὶ τὴν δημιουργίαν εἶναι καὶ τὴν πρόνοιαν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκδιδάσκει· ἥ τε γὰρ τῶν ὅλων ἐκ μὴ ὄντων πρόοδος, καὶ ἡ τῆς ἡμετέρας φύσεως εἰς τὸ χεῖρον ἀπονευσάσης ἐπὶ τὸ ἄμεινον ἀνάκτησις καὶ ἐπιστροφὴ, δῆλον ὅτι τῆς τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ Πνεύματός ἐστι δημιουργίας καὶ προνοίας· ἀλλ' ἡ μὲν ἐκ τοῦ συστέλλεσθαι καὶ μηκύνεσθαι γραφή, ὡς ἐπὶ παραδείγματος εἰπεῖν, τὴν ἀπορίαν οὕτως διασκεδάζει. Ὡσαύτως καὶ τὸ ἐγέννησεν ἀφαίρεσιν μὲν ἐξ ἐπιβουλῆς ἢ ἐξ ἀγνοίας τοῦ ἑνὸς ν πεπονθός, κτισμάτων ὕπαρξιν ἐπεισάγει· λαβὸν δὲ τὸ ἀφαιρεθὲν, πρὸς τὸ ὁμοφυές τε καὶ ὁμοούσιον κατευθύνει· καὶ πολλὰ δὲ ἄλλα κατά τε τοὺς ἔξω λόγους κἀν τοῖς ἱεροῖς δὲ καὶ ἡμετέροις χρησμοῖς φωράσεις τις εἰς τὴν αὐτὴν ἀναφερόμενα σκέψιν. Οὐ μόνον δὲ γράμματος ἑνὸς πρόσθεσις καὶ ἀφαίρεσις οὕτω πολλῶν πραγμάτων καταστροφὴν καὶ ἀλλοίωσιν ἀπεργάζεται, ἀλλὰ καὶ τόνου χρῆσις οὐκ εὔκαιρος, τό τε ῥῆμα ἀνθ' ἑτέρου, καίτης τῆς γραφῆς ἀναλλοιώτου μενούσης παρέδειξεν ἕτερον, καὶ εἰς νόημα παντελῶς ἀλλοτριώτατον τὸν νοῦν ἐκτοπήσασα, ἢ δυσσεβῆ δόξαν ἢ γελώμενον λῆρον συνήγαγε· τί δὲ λέγω γράμματα; ὅπου γε καὶ αὐτὸ τὸ πάντων βραχύτατον ἡ στιγμὴ κακουργούμενον ἢ παρορώμενον, καὶ τῆς οἰκείας μετατιθέμενον λήξεως, παντοδαπὰς μὲν καὶ μεγάλας αἱρέσεις ἀπέτεκεν· ἀφρόνων δὲ πολὺν χρόνον κατενεμήθη φρονήματα, καὶ τοῖς εὐσεβοῦσιν ὥστε θριαμβεύσαι τὰ τῆς δυσσεβείας δόγματα, μακρὰ παρέσχε τὰ ἀγωνίσματα. Αὐτίκα, ἵνα τὰ ἄλλα παρῶ, ὁ μετάρσιος ἄνθρωπος καὶ τῆς οἰκουμένης διδάσκαλος ὁ μέγας Ἀπόστολος ἔν τισι τῶν αὐτοῦ γραμμάτων (Κορίνθιοι δὲ τὴν ἐπιστολὴν ὑποδέχονται) οὕτω φησίν· « Ἐν οἷς ὁ Θεὸς τοῦ αἰῶνος τούτου ἐτύφλωσε τὰ νοήματα τῶν ἀπίστων, εἰς τὸ μὴ ἐναυγάσαι αὐτοῖς τὸν φωτισμὸν τοῦ Εὐαγγελίου τῆς δόξης τοῦ Χριστοῦ. » ἀλλ' ὁ μὲν τοῦτο εἰπὼν, θαυμάσιόν τινα καὶ τῶν οὐρανίων ἀπηχημάτων ἐπάξιον νοῦν τοῖς τετελεσμένοις
τὴν ἄκτιστον οὐσίαν κατάγει· μή τι γένηται· οί-
κείωσιν δὲ μᾶλλον καὶ πρόσληψιν καὶ κοινωνίαν
τῶν ὁμοφυῶν Πατρὸς ὑπογράψει καὶ Υἱοῦ. Ὁ γὰρ
διαστατῶς πανταχοῦ συνὼν τῷ γεννήματι γεννήτωρ,
καὶ μηδὲν ἀπότομον καὶ διῃρημένον τῆς ἐκείνου βου
λῆς καὶ γνώμης κατὰ δημιουργίαν μηδὲ κατὰ πρό
νοιαν πράττων, δῆλον ὅτι μετ' οικειώσεως καὶ προσε
λήψεως τῶν βουλευμάτων τῶν τοῦ Υἱοῦ πάντα ἂν
καὶ προαγάγοι καὶ προνοίας ἀξιώσῃ. Οἷς γὰρ ἀπαρ-
ἄλλακτον καὶ κοινὸν τὸ ἀξίωμα καὶ ἡ φύσις καὶ
ἐξουσία, τούτοις δηλονότι καὶ τὸ δημιουργεῖν καὶ
προάγειν, ἀμέριστόν τε καὶ ἀδιάστατον, καὶ παραλ
λαγὴν τῆς γνώμης οὐ φέρον οὐδεμίαν. Ο καὶ ἡ παρ-
οὖσα συνεπιμαρτύρηται ῥῆσις· ἐπί τε γὰρ τῇ κοσμο-
γενείᾳ τοῦ παντὸς, καὶ ἐπὶ τῇ ἀνακαινίσει καὶ σω-
τηρίᾳ τοῦ παρολισθήσαντος ἡμῶν γένους καὶ κατα-
πεσόντος εἰς συντριβήν, κοινὴν καὶ τὴν δημιουργίαν
εἶναι καὶ τὴν πρόνοιαν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκδιδάσκει·
ἥ τε γὰρ τῶν ὅλων ἐκ μὴ ὄντων πρόοδος, καὶ ἡ τῆς
ἡμετέρας φύσεως εἰς τὸ χεῖρον ἀπονευσάσης ἐπὶ τὸ
ἄμεινον ἀνάκτησις καὶ ἐπιστροφὴ, δῆλον ὅτι τῆς τοῦ
Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ Πνεύματός ἐστι δημιουρ
γίας καὶ προνοίας· ἀλλ' ἡ μὲν ἐκ τοῦ συστέλλεσθαι
καὶ μηκύνεσθαι γραφή, ὡς ἐπὶ παραδείγματος είν
πεῖν, τὴν ἀπορίαν οὕτως διασκεδάζει. Ωσαύτως καὶ
τὸ ἐγέννησεν ἀφαίρεσιν μὲν ἐξ ἐπιβουλῆς ἢ ἐξ
ἀγνοίας τοῦ ἑνὸς ν πεπονθός, κτισμάτων ὕπαρξιν
ἐπεισάγει· λαθὸν δὲ τὸ ἀφαιρεθὲν, πρὸς τὸ ὁμοφυές
τε καὶ ὁμοούσιον κατευθύνει· καὶ πολλὰ δὲ ἄλλα
κατά τε τοὺς ἔξω λόγους κἂν τοῖς ἱεροῖς δὲ καὶ
φερόμενα σκέψιν.
ἡμετέροις χρησμοίς φωράσεις τις εἰς τὴν αὐτὴν ἀνα-
2. Οὐ μόνον δὲ γράμματος ἑνὸς πρόσθεσις καὶ C
ἀφαίρεσις οὕτω πολλῶν πραγμάτων καταστροφήν
καὶ ἀλλοίωσιν ἀπεργάζεται, ἀλλὰ καὶ τόνου χρῆ-
σις (22) οὐκ εὔκαιρος, τό τε ῥῆμα ἀνθ' ἑτέρου, καί-
της τῆς γραφῆς ἀναλλοιώτου μενούσης παρέδειξεν
ἕτερον, καὶ εἰς νόημα παντελῶς ἀλλοτριώτατον τὸν
νοῦν ἐκτοπήσασα, ή δυσσεβῆ δόξαν ἢ γελώμενον λῆ-
ρον συνήγαγε· τί δὲ λέγω γράμματα; ὅπου γε καὶ
αὐτὸ τὸ πάντων βραχύτατον ἡ στιγμὴ κακουργούμε-
του ἢ παρορώμενον, καὶ τῆς οἰκείας μετατιθέμενον
λήξεως, παντοδαπὰς μὲν καὶ μεγάλας αἱρέσεις ἀπὸ
έτεκεν· ἀφρόνων δὲ πολὺν χρόνον κατενεμήθη φρο
νήματα, καὶ τοῖς εὐσεβοῦσιν ὥστε θριαμβεύσαι τὰ
τῆς δυσσεβείας δόγματα, μακρὰ παρέσχε τὰ ἀγωνί
σματα. Αὐτίκα, ἵνα τὰ ἄλλα παρῶ, ὁ μετάρσιος ἄνω
θρωπος καὶ τῆς οἰκουμένης διδάσκαλος ὁ μέγας D
Απόστολος ἔν τισι τῶν αὐτοῦ γραμμάτων (Κορίν-
θιοι δὲ τὴν ἐπιστολὴν ὑποδέχονται) οὕτω φησίν· « Εν
οἷς ὁ Θεὸς τοῦ αἰῶνος τούτου ἐτύφλωσε τὰ νοήματα
τῶν ἀπίστων, εἰς τὸ μὴ ἐναυγάσαι αὐτοῖς τὸν φωτι-
σμὸν τοῦ Εὐαγγελίου τῆς δόξης τοῦ Χριστοῦ. ὁ ἀλλ'
ὁ μὲν τοῦτο εἰπὼν, θαυμάσιόν τινα καὶ τῶν οὐρα
νίων ἀπηχημάτων ἐπάξιον νοῦν τοῖς τετελεσμένοις
A creature conditionem substantiam increatam redi-
git; quod absit; sed necessitudinem potius et so-
cietatem coinmunionemque unitæ naturæ Patris
Filiique describit. Qui enim distincte simul exsistit
cuin genito genitor, nihilque separatum aut divisum
ab ejus voluntate ac mente in creationis ac provi-
dentiæ opere facit, hunc patet fore ut non sine
conjuncto socioque Filii consilio omnia producat ac
providentia diguetur. Quibus enimn siinilis inest
communisque dignitas, natura et potestas, his ni-
mirum creare etiam et condere inseparabile erit
atque indistinctum, neque ulla consilii dissensio
accidet id quod præsens etiam testatur locutio.
Nam sive in universi creatione, sive in lapsi nostri
generis atque in perniciem decidui renovatione ac
redemptione, communem esse docet Patri Filioque
creationem ac providentiam. Nam et universi ex
ruentis instauratio ac reparatio, id omne, inquam,
a Patris et Filii et Spiritus creatione procedit. Tum
vero brevis aut longa scripturæ prædictæ positio,
ut id exempli instar sit, ambiguitatem hoc modo
dissipat. Similiter verbum ἐγέννησεν, si unius lit-
teræ inscitia vel astu detrimentum patiatur,
creatam naturam asserit. Verumtamen si quæ ablata
fuerat littera resumatur, unita et consubstantialis
natura revocatur. Multa alia sive in profanis scri-
μs sive in sacris nostris oraculis deprehendere
licet, quæ sub eamdem considerationem cadunt.
30. Neque vero unius tantummodo littera ad-
jectio vel subductio, tot rerum subversionem mu-
tationemque facit, verum etiam accentuum usus
intempestivus facit ut aliud pro alio vocabulum sit,
quanquam immota scriptura maneat; tum ad sens
tentiam plane diversam mente abstracta, aut im-
neglecta, suore loco demota, multiplices magnasque
hæreses peperit? Stultorum autem multo tempore
mansere opiniones, piisque hominibus ut de im-
pietatis dogmatibus triumpharent, diuturnorum
certaminum causa fuerunt. Exempli causa, ut ca-
tera prætermittam, vir ille in cœlum mortalis ad-
huc sublatus, et mundi doctor, magnus apostolus,
in suis quibusdam litteris (nempe in ea quæ scripta
Deus hujus sæculi excecavit cogitationes incredu-
gloriæ Christi ". » Equidem qui ita locutus est,
mirificam quamdam vocibusque in cœlo auditis
dignam sententiam discipulis sapientiæ suæ imper
nihilo exitus, et naturæ nostræ deorsum per se
« 1 Cor. 1, 4.
pium sensum aut ridiculas ineptias invehit. Sed
cur litteras dico, quandoquidem interpunctio (qui
brevissimus omnium apex est) prava interdum aut
est ad Corinthios epistola) sic ait; ‹ In quibus
lorum, quominus his illucesceret luinen Evangelii
NOTÆ.
(92) les notissima lexicographis, quos inter adi seu Cyrillum seu Piiloponum.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO I.
col. 87–88page 44 of 591
PG 101:87τὴν ἐκείνου σοφίαν μυσταγωγεῖ. Οἱ δ' ἀπὸ Μάνεντος καὶ Μαρκίωνος δυσσεβεῖς ἁρπάσαντες τὴν φωνὴν, καὶ πρὸς τὴν ἰδίαν αἰχμαλωτίσαντες ὁρμὴν, εἶτα μεταξὺ τοῦ Θεὸς καὶ τοῦ αἰῶνος τούτου οὐ παρεντες κεῖσθαι τὴν στιγμὴν, εἰς τοσαύτην ἦλθον δυσσεβείας ὑπερβολὴν, ὡς μὴ μόνον τὰ ἔσχατα δυσσεβεῖν, ἀλλὰ καὶ ταῖς ἱεραῖς φωναῖς ἀνάπτειν τὴν αἰτίαν τοῦ θεομαχεῖν· καὶ ἕτερον μὲν εἶναι δοξάζειν Θεὸν ὅς τῶν ἀοράτων τε καὶ νοητῶν τῆς δημιουργίας ἔχει τὴν ἀρχὴν, ἕτερον δὲ τὸν τοῦ παρόντος αἰῶνος, καὶ ὅσα σύστοιχα τούτου καὶ ὁμοταγῆ, ἀνακηρύττειν Δημιουργόν. Ἀλλ' ἡ μὲν περὶ τὸ ῥητὸν φρενοβλαβὴς ἐπιβουλὴ καὶ ἄλλοτε μὲν πολλαχόθεν δείκνυται σαθρά, οὐδὲν δὲ ἧττον διελεγχθείη ἂν καὶ ὅτι μὴ τὴν στιγμὴν ἐπὶ τῆς οἰκείας χώρας ἀφῆκεν ἠρεμεῖν· ἐπεὶ καὶ ὁ παρὼν αἰὼν ποτὲ μὲν αὐτὴν τὴν χρονικὴν παράτασιν, ἔσθ' ὅτε δὲ καὶ τὰς ἀτόπους πράξεις, ἃς κατὰ τὸν παρόντα βίον εἰώθασιν ἀναφύεσθαι σημαίνει· ὥστε καὶ εἴ τις αὐτοῖς τὸ περὶ τὴν στιγμὴν κακούργημα ἐνδώσει, οὐδὲν ἔλαττον αὐτῶν τὸ φρόνημα καθαιρούμενον διελέγχει. Τῶν γὰρ πονηρῶν ἔργων καὶ πράξεων ἅτε δὴ σπορεὺς καὶ ὑποβολεὺς ὁ ἀρχέκακος ὢν, εἰ κύριος αὐτῶν καὶ δημιουργὸς καὶ θεὸς ῥηθείη, πρὸς τὴν δόξαν μάλιστα τῶν ὑπηρετουμένων αὐτοῦ τῇ πονηρίᾳ τῶν ῥημάτων μεθαρμοζομένων, οὐδὲν ἂν ἡ ἀποστάτις ἐπιβουλὴ κέρδος εὑρήσει· ἐπεὶ καὶ τὰ τῶν ἐθνῶν εἴδωλα, οὐκ ἦσαν μὲν ὅπερ ἐλέγοντο, ἐλέγοντο δ' ὅμως θεοί. Θεὸς μὲν γὰρ δημιουργίας τινὸς ἢ πραγμάτων ἐχόντων σταθηρὰν καὶ γνωριζομένην ὑπόστασιν, οὐ μὲν οὖν οὐκ ἂν οὔτε λεχθείη οὔτε νομισθείη· ἐχθέσμων δὲ παθῶν καὶ ἁμαρτίας, οἷς ἥδεται καὶ τρυφᾷ καὶ τοὺς ἄλλους πρὸς αὐτὰ δι' ἀπάτης ἕλκειν ἄπαυστον ἔχει τὸ φιλονικεῖν, μέχρις ἂν ταῦτα ἐνεργῇ, οὐδεὶς αὐτὸν οὔτε τῆς ὀλεθρίου ταύτης καὶ ἀθλίας κυριότητος, οὔτε μὴν τῆς ἀρχῆς ἀπαλλάξει. λαʹ. Οἶδα δ' ὅτι τὸ ἱερὸν τοῦ Παύλου ῥητὸν, οὐ μόνον ἐκ τῆς τοιαύτης θεωρίας τὴν δόξαν διαφεύγει τῶν ἀποστατῶν, ἀλλὰ καὶ εἴ τις τὸν περὶ στιγμῆς λόγον ἐάσει, οὐδὲν ἔλαττον αὐτῶν καταισχύνῃ τὸ προπετές. Ὥσπερ γὰρ ὁ ἀληθῆς Θεὸς ἡμῶν καὶ τοῦ παντὸς Δημιουργός, Θεὸς οὐρανοῦ καὶ γῆς, λέγοιτ' ἂν καὶ Θεὸς Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ, καὶ Θεὸς παρακλήσεως, καὶ Θεὸς εἰρήνης, καὶ οὐδέπου διὰ ταῦτα τῶν ὁμοταγῶν καὶ συστοίχων οὐκ ἔστι Θεός, ἀλλὰ μᾶλλον ἐξ ὧν λέγεται τούτων, καὶ τῶν ἄλλων συνεισάγεται Θεός· οὕτω καὶ Θεὸς τοῦ αἰῶνος τούτου λεχθεὶς, ἀπὸ μέρους καὶ τοῦ παντὸς, ὅσα τε εἰς νοητὴν λῆξιν καὶ ὅσα πρὸς αἴσθησιν ἀναφέρεται, συνεπινοεῖται καὶ συνανακηρύττεται· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ καθ' ὑπέρθεσιν τὸ ῥητὸν ἐκληφθὲν, πᾶσαν ῥᾳδίως τῶν ἐπηρεαζόντων διαφεύγει λαβήν. Τὰ γὰρ νοήματα τῶν ἀπίστων τοῦ αἰῶνος τούτου ὁ Θεὸς τυφλοῖ· τουτέστιν ἀνάξια κρίνει τῆς τῶν κεκαθαρμένων θεωρίας· δι' ἧς αὐτοῖς ἐνῆν τὸν φωτισμὸν ἐναυγασθῆναι τοῦ Εὐαγγελίου. Οἱ μὲν γὰρ τοῦ νῦν αἰῶνος ἄπιστοι, καὶ στασιάζειν καὶ προσφιλονεικεῖν ἀφίενται τῷ οἰκείῳ Δεσπότῃ καὶ Δημιουργῷ· ἐν δὲ τῷ μέλλοντι ὅτε πᾶν γόνυ κάμψει αὐτῷ ἐπουρα-
titus est. At enim Manelis Marcionisque scelesti
asseclæ locutionem hanc ad sensum suum captivam
quodammodo pertrahunt: qui videlicet dum inter
Deus et hujus sæculi interpunctionem fieri non si-
nunt, eo sceleris progressi sunt, ut non solum ipsi
gravisime religionem læderent, verum etiam sacris
Litteris causam affingerent adversandi Deo : ita ut
alter sit Deus, qui invisibilium rerum ac spirita-
lium dominatum creationis causa tenet; alter au-
tem ab ipsis prædicetur Deus præsentis sæculi, et
earum rerum, quæ huic cohærent similesque sunt,
creator. Sed enim insana circa dictum hoc cavilla-
tio, alibi quoque et sæpenumero futilis demonstrata
fuit: praecipue vero convincitur, quia non sinit
interpunctionem statione sua quiescere. Tum deni-
que quia præsens sæculum modo quidem temporis
spatium, modo veto etiam flagitiosos actus, qui
per hanc vitam germinare solent, significat. Quare
si quis etiam illam circa interpunctionem malitiam
impunem esse sinat, nihilominus hæreticorum
sententiam funditus perimet. Malorum enim operum
atque actuum cum sator et incitator diabolus sit;
hunc si forte talium rerum dominum et auctorem
et deum etiam dicamus, verbis inflexis maxime ad
corum opinionem qui illius malitiæ morigerantur,
rullum hinc apostatica improbitas lucrum faciet.
Nam et gentium idola, casso sane nomine, sed ta-
men dicebantur dii. Et diabolus quidem creaturæ
alicujus vel rerum firmam certamque substantianı
labentium nunquam deus dicetur vel existimabi-
tur : cæteroqui ad pravos affectus quod attinet et
peccatum, quibus ipse et gaudet atque lælatur, et
alios fraudulenter illicere nunquam desinit ; quoad
quidem ita se geret, nemo eum pernicioso hoc
infelicique dominatu atque imperio pollere ne-
gabit.
31. Et sacrum quidem Pauli dictum probe novi,
non prædicta solum demonstratione, apostatarum
sensum vitare ; verum etiam omissa interpunctio-
nis mentione, nihilominus posse temeritatem illo-
rum infringi. Nam sicuti verus Deus noster uni-
versi creator, Deus cœli terræque, nihilominus
dicitur etiam Deus Abrahami et Isaaci atque Jacobi,
et Deus consolationis, et Deus pacis ; neque tamen
idcirco cæterarum similium ejusdemque ordinis D
rerum non est Deus: imo potius quia dicitur
prædictorum elementoruin et hominum bonitatisque
Deus, aliarum quoque rerum Deus comprobatur;
ita cum dicitur hujus sæculi Deus, a parte simrul
intelligitur simulque prædicatur rerum omnium
Deus, sive quæ ad spiritalium sive quæ ad sensi-
lium ordinem pertinent. Quin adeo si latiore sensu
dictum hoc intelligatur, facile id rursus calumnia-
torum insidias evadet. Mentes nimirum incredulo-
rum hujus sæculi Deus excæcat; hoc est indignas
judicat defecatarum rerum contemplatione, cujus
ope contingeret eis Evangelii lumine collustrari.
Incredulis enim hujus sæculi hominibus rebellare
atque adversari Domino suo Creatorique permittitur;
Α τὴν ἐκείνου σοφίαν μυσταγωγεί. Οἱ δ' ἀπὸ Μάνεντος
ρ
καὶ Μαρκίωνος δυσσεβεῖς ἁρπάσαντες τὴν φωνὴν,
καὶ πρὸς τὴν ἰδίαν αἰχμαλωτίσαντες ὁρμὴν, εἶτα
μεταξὺ τοῦ Θεὸς καὶ τοῦ αἰῶνος τούτου οὐ παρ
ἐντες κεῖσθαι τὴν στιγμὴν, εἰς τοσαύτην ἦλθον
δυσσεβείας ὑπερβολὴν, ὡς μὴ μόνον τὰ ἔσχατα δυσ-
σεβεῖν, ἀλλὰ καὶ ταῖς ἱεραῖς φωναῖς ἀνάπτειν τὴν
αἰτίαν τοῦ θεομαχεῖν· καὶ ἕτερον μὲν εἶναι δοξάζειν
Θεὸν ὅς τῶν ἀοράτων τε καὶ νοητῶν τῆς δημιουργίας
ἔχει τὴν ἀρχὴν, ἕτερον δὲ τὸν τοῦ παρόντος αἰῶνος,
καὶ ὅσα σύστοιχα τούτου καὶ ὁμοταγῆ, ἀνακηρύττειν
Δημιουργόν. Αλλ' ἡ μὲν περὶ τὸ ῥητὸν φρενοβλαβὴς
ἐπιβουλὴ καὶ ἄλλοτε μὲν πολλαχόθεν δείκνυται σα
θρά, οὐδὲν δὲ ἧττον διελεγχθείη ἂν καὶ ὅτι μὴ τὴν
στιγμὴν ἐπὶ τῆς οἰκείας χώρας ἀφῆκεν ἠρεμεῖν·
ἐπεὶ καὶ ὁ παρὴν αἰὼν ποτὲ μὲν αὐτὴν τὴν χρονικὴν
παράτασιν, ἔσθ' ὅτε δὲ καὶ τὰς ἀτόπους πράξεις, αν
κατὰ τὸν παρόντα βίον ειώθασιν ἀναφύεσθαι σημαί
νει· ὥστε καὶ εἴ τις αὐτοῖς τὸ περὶ τὴν στιγμὴν
κακούργημα ενδώσει, οὐδὲν ἔλαττον αὐτῶν τὸ φρό
νημα καθαιρούμενον διελέγχει. Τῶν γὰρ πονηρῶν
ἔργων καὶ πράξεων ἅτε δὴ σπορεὺς καὶ ὑποβολεὺς
ὁ ἀρχέκακος ὢν, εἰ κύριος αὐτῶν καὶ δημιουργός
καὶ θεὸς ῥηθείη, πρὸς τὴν δόξαν μάλιστα τῶν ὑπο
ηρετουμένων αὐτοῦ τῇ πονηρίᾳ τῶν ῥημάτων μεθο
αρμοζομένων, οὐδὲν ἂν ἡ ἀποστάτις ἐπιβουλή κέρ-
δος εὑρήσει· ἐπεὶ καὶ τὰ τῶν ἐθνῶν εἴδωλα, οὐκ
ἦσαν μὲν ὅπερ ἐλέγοντο, ἐλέγοντο δ' ὅμως θεοί.
Θεὸς μὲν γὰρ δημιουργίας τινὸς ἢ πραγμάτων
ἐχόντων σταθηρὰν καὶ γνωριζομένην ὑπόστασιν, οὐ
μὲν οὖν οὐκ ἂν οὔτε λεχθείη οὔτε νομισθείη· ἐχε
θέσμων δὲ παθῶν καὶ ἁμαρτίας, οἷς ἥδεται καὶ τρυ
φᾷ καὶ τοὺς ἄλλους πρὸς αὐτὰ δι᾿ ἀπάτης ἕλκειν
ἄπαυστον ἔχει τὸ φιλονικεῖν, μέχρις ἂν ταῦτα ἐνερ-
γῇ, οὐδεὶς αὐτὸν οὔτε τῆς ὀλεθρίου ταύτης καὶ
ἀθλίας κυριότητος, οὔτε μὴν τῆς ἀρχῆς ἀπαλλάξει.
λα'. Οίδα δ' ὅτι τὸ ἱερὸν τοῦ Παύλου ῥητὸν, οὐ μόν
νον ἐκ τῆς τοιαύτης θεωρίας τὴν δόξαν διαφεύγει
τῶν ἀποστατῶν, ἀλλὰ καὶ εἴ τις τὸν περὶ στιγμής
λόγον ἐάσει, οὐδὲν ἔλαττον αὐτῶν καταισχύνῃ τὸ
προπετές. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀληθῆς Θεὸς ἡμῶν καὶ τοῦ
παντὸς Δημιουργός, Θεὸς οὐρανοῦ καὶ γῆς, λέγοιτ'
ἂν καὶ Θεὸς ᾽Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ, καὶ
Θεὸς παρακλήσεως, καὶ Θεὸς εἰρήνης, καὶ οὐδέπου
διὰ ταῦτα τῶν ὁμοταγῶν καὶ συστοίχων οὐκ ἔστι
Θεός, ἀλλὰ μᾶλλον ἐξ ὧν λέγεται τούτων, καὶ τῶν
ἄλλων συνεισάγεται Θεός· οὕτω καὶ Θεὸς τοῦ αἰῶνος
τούτου λεχθεὶς, ἀπὸ μέρους καὶ τοῦ παντὸς, ὅσα τε
εἰς νοητὴν λῆξιν καὶ ὅσα πρὸς αἴσθησιν ἀναφέρε
ται, συνεπινοεῖται καὶ συνανακηρύττεται· οὐ μὴν
ἀλλὰ καὶ καθ᾽ ὑπέρθεσιν τὸ ῥητὸν ἐκληφθὲν,
πᾶσαν ῥᾳδίως τῶν ἐπηρεαζόντων διαφεύγει λαβήν.
Τὰ γὰρ νοήματα τῶν ἀπίστων τοῦ αἰῶνος τούτου ὁ
Θεός τυφλοί· τουτέστιν ἀνάξια κρίνει τῆς τῶν κε
καθαρμένων θεωρίας· δι' ἧς αὐτοῖς ἐνῆν τὸν φωτι
σμὸν ἐναυγασθῆναι τοῦ Εὐαγγελίου. Οἱ μὲν γὰρ τοῦ
νῦν αἰῶνος ἄπιστοι, καὶ στασιάζειν καὶ προσφιλονει
κεῖν ἀφίενται τῷ οἰκείῳ Δεσπότῃ καὶ Δημιουργῷ· ἐν
δὲ τῷ μέλλοντι ὅτε πᾶν γόνυ κάμψει αὐτῷ ἐπουρα
PHOTII PATRIARCH.E CP.
col. 89–90page 45 of 591
PG 101:89νίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων, καὶ πᾶσα γλῶσσα ἐξομολογήσεται αὐτῷ, οὐδεὶς αὐτῶν οὔτε ἀποστασίας οὔτε φιλονεικίας ἢ ἀγνοίας εἰς τὸ μὴ συνιδεῖν τὴν κατὰ πάντων κυριότητα καὶ τὸ κράτος, ἐπιπροσθήσει γνόφος ἢ ἀχλύς.
λβ'. Ἀλλ' ὅπερ ἐλέγετο μὲν ἡ περὶ τῆς στιγμῆς σκέψις οὐ μόνον ἐν τοῖς θεοπνεύστοις τοῦ Παύλου ῥητοῖς, κακουργήμασι μὲν δίδωσι πλάνης ἀφορμάς, ἀκριβολογουμένη δὲ καταστρέφει τὰς τῆς ἀπάτης μηχανάς, ἀλλὰ καὶ ἐν αὐταῖς ταῖς Δεσποτικαῖς τε καὶ Κυριακαῖς φωναῖς οὐ τὴν τυχοῦσαν πρὸς ἑκάτερα δίδωσι ῥοπήν. Οἱ γὰρ αὐτοὶ τῆς ἀποστασίας ἐρασταί, τῆς Δεσποτικῆς δημιουργίας τὸ ὡραῖον τοῦτο καὶ θαυμασιώτατον φιλοτέχνημα, τὸν ὁρώμενον λέγω καὶ περικαλλῆ κόσμον, οὐ θέλοντες ἀνομολογεῖν ἔργον εἶναι τοῦ Δημιουργοῦ, ἀλλ᾽ εἰς ἑτέραν ἄτοπον φιλονεικοῦντες ἀναφέρειν ἀρχήν, τό, « Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲν ὃ γέγονεν, » οὐκ ἀγαπῶσι καταλήγειν εἰς στιγμήν· συνείροντες δὲ τοῖς προλαβοῦσι καὶ τὸ ἐν αὐτῷ, οὕτως λήγουσαν τὴν φωνὴν ἀφιᾶσιν εἰς στιγμήν. Διὰ τί; Ἵνα τὰ ἐν αὐτῷ δι' αὐτοῦ γενέσθαι λέγοντες μόνον, ὁποῖα ἂν αὐτῶν καὶ τὸ μάταιον τῶν λογισμῶν ἀναπλάσοι, τῶν γεγονότων λοιπῶν ἁπάντων τὴν γένεσιν αὐτὸν ἀφαιρήσωσι καὶ δημιουργίαν. Ὁρᾷς, καὶ οὗ βραχύτερον οὐκ ἔστιν εὑρεῖν, μὴ τῇ πρεπούσῃ κρίσει καθυποβληθέν, οἵων ἀτόπων τε καὶ δυσσεβεστάτων νοημάτων ἀφορμὴ τοῖς ἀσεβοῦσι καθίσταται καὶ καταφυγή;
λγ'. Οὐκ ἀγνοῶ δὲ ὡς καὶ ἄλλας τινὰς ἐπαναστάσεις ἡ αὐτόλεκτος αὕτη καὶ Δεσποτικὴ παρὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν ὑπέστη φωνή. Ὁ μὲν γὰρ κοινὸς τῆς ἀληθείας καὶ ἀπερίεργος λόγος μετὰ τὸ, « Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἓν ὃ γέγονεν, » ὡς καὶ προείρηται, οὕτως ἐπάγει τὴν στιγμήν· οἱ δὲ στίζουσι μὲν μετὰ τὸ οὐδέν, ἀρχῆς δὲ ἀπ' ἄλλης προφέροντες τό, « Ὃ γέγονεν ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν, » νοῦν μὲν ἀναγκαῖον οὐδένα δηλοῦσιν, ἀνοίγουσι δὲ τοῖς βουλομένοις τὰ μυστικὰ καὶ φρικτὰ κάλλη τῶν ἱερῶν ἡμῶν Λογίων κατορχεῖσθαι πλατεῖαν ὁδόν. Τί γὰρ ἐνὸν ἀρκεῖσθαι τοῖς ἐγνωσμένοις καὶ κάλλιστα τῆς ἑρμηνείας ἔχουσιν, ὑπερορῶντας ταῦτα ζητεῖν, τοῖς μηδὲν ὅμοιον κεκτημένοις, καινότητα δὲ μόνον χαριζομένοις, καλλωπίζεσθαι; Καὶ οὐ κατὰ πάντων φέρε τὴν ψῆφον, ἀλλ' ὧν ἡ γνώμη τὸν λόγον μοι δείκνυσιν ἐπαληθεύοντα. Ἄρχει δὲ τῆς ὁδοῦ ταύτης, ὅσα γε τὴν ἐμὴν οὐκ ἔλιπε μνήμην, ὁ πολυμαθής μὲν οὐδὲν δὲ ἧττον ἢ πολυπλανὴς Ὠριγένης· ἐκδέχεται δὲ τὴν μίμησιν ὁ Πνευματομάχος, εἰ καὶ μὴ τῆς δυσσεβείας (οὐ γὰρ ἅμα τε τὴν στιγμὴν ἐκεῖνος ὑπερετίθει, καὶ τὴν ἀσέβειαν διὰ τοῦ ῥητοῦ μετεδίδασκεν), ἀλλ' οὖν γε τῆς περὶ
AD AMPHILOCHIUM QUESTIO I.
νίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων, καὶ πᾶσα γλῶσσα
ἐξομολογήσεται αὐτῷ, οὐδεὶς αὐτῶν οὔτε ἀποστασίας
οὔτε φιλονεικίας ἢ ἀγνοίας εἰς τὸ μὴ συνιδεῖν τὴν
κατὰ πάντων κυριότητα καὶ τὸ κράτος, επιπροσθήσει
γνόφος ἢ ἀχλύς.
λβ'. 'Αλλ' ὅπερ ἐλέγετο μὲν ἡ περὶ τῆς στιγμῆς
σκέψις οὐ μόνον ἐν τοῖς θεοπνεύστους τοῦ Παύλου
ῥητοῖς, κακουργήμασι μὲν δίδωσι πλάνης ἀφορμάς,
ἀκριβολογουμένη δὲ καταστρέφει τὰς τῆς ἀπάτης
μηχανάς, ἀλλὰ καὶ ἐν αὐταῖς ταῖς Δεσποτικαῖς τε
καὶ Κυριακαῖς φωναῖς οὐ τὴν τυχούσαν πρὸς ἑκά-
τερα δίδωσι ροπήν. Οἱ γὰρ αὐτοὶ τῆς ἀποστασίας
ἐρασταί, τῆς Δεσποτικῆς δημιουργίας τὸ ὡραῖον
τοῦτο καὶ θαυμασιώτατον φιλοτέχνημα, τὸν ὁρώμε
νον λέγω καὶ περικαλλή κόσμον, οὐ θέλοντες άνομο- Β
λογεῖν ἔργον εἶναι τοῦ Δημιουργοῦ, ἀλλ᾽ εἰς ἑτέραν
ἄτοπον φιλονεικοῦντες ἀναφέρειν ἀρχὴν τὸ, ο Πάντα
δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲν
δ γέγονεν, ο οὐκ ἀγαπῶσι καταλήγειν εἰς στιγμήν·
συνείροντες δὲ τοῖς προλαβοῦσι καὶ τὸ ἐν αὐτῷ, οὔτ
τως λήγουσαν τὴν φωνὴν ἀφιᾶσιν εἰς στιγμήν. Διὰ τί ;
Ἵνα τὰ ἐν αὐτῷ δι' αὐτοῦ γενέσθαι λέγοντες μόνον,
ὁποῖα ἂν αὐτῶν καὶ τὸ μάταιον τῶν λογισμῶν ἀναπλά-
σοι, τῶν γεγονότων λοιπῶν ἁπάντων τήν γένεσιν
αὐτὸν ἀφαιρήσωσι καὶ δημιουργίαν. ὁρᾷς, καὶ οὗ βρα-
χύτερον οὐκ ἔστιν εὑρεῖν, μὴ τῇ πρεπούση κρίσει καθυ
ποβληθέν, οἷων ἀτόπων τε καὶ δυσσεβεστάτων νοημάτ
των ἀφορμὴ τοῖς ἀσεβοῦσι καθίσταται καὶ καταφυγή;
Αγ'. Οὐκ ἀγνοῶ δὲ ὡς καὶ ἄλλας τινὰς ἐπαναστά
σεις ἡ αὐτόλεκτος αὕτη καὶ Δεσποτικὴ παρὰ τὴν
αὐτὴν αἰτίαν ὑπέστη φωνή. Ὁ μὲν γὰρ κοινὸς τῆς
ἀληθείας καὶ ἀπερίεργος λόγος μετὰ τὸ, « Πάντα δι'
αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἐν δ
γέγονεν, ὡς καὶ προείρηται, οὕτως ἐπάγει την στιγ
μήν· οἱ δὲ στίζουσι μὲν μετὰ τὸ οὐδὲν, ἀρχῆς δὲ ἀπ'
ἄλλης προφέροντες τό, "Ο γέγονεν ἐν αὐτῷ ζωή
ἦν,, νοῦν μὲν ἀναγκαῖον οὐδένα δηλοῦσιν, ἀνοίγουσι
δὲ τοῖς βουλομένοις τὰ μυστικὰ καὶ φρικτὰ κάλλη
τῶν ἱερῶν ἡμῶν Λογίων κατορχεῖσθαι πλατείαν ὁδόν.
Τί γὰρ ἐνὸν ἀρκεῖσθαι τοῖς ἐγνωσμένοις καὶ κάλλιστα
τῆς ἑρμηνείας ἔχουσιν, ὑπερορῶντας ταῦτα ζητεῖν,
τοῖς μηδὲν ὅμοιον κεκτημένοις, καινότητα δὲ μόνον
χαριζομένοις, καλλωπίζεθαι; Καὶ οὐ κατὰ πάντων
φέρε τὴν ψῆφον, ἀλλ᾽ ὧν ἡ γνώμη τὸν λόγον μοι
δείκνυσιν ἐπαληθεύοντα. Αρχει δὲ τῆς ὁδοῦ ταύτης,
όσα γε τὴν ἐμὴν οὐκ ἔλιπε μνήμην, ὁ πολυμαθής
μὲν οὐδὲν δὲ ἧττον ή πολυπλανής Ωριγένης (23)•
ἐκδέχεται δὲ τὴν μίμησιν ὁ Πνευματομάχος [Mace
εἰ καὶ μὴ τῆς δυσσεβείας (οὐ γὰρ ἅμα τε
τὴν στιγμὴν ἐκεῖνος ὑπερετίθει, καὶ τὴν ἀσέβειαν
διὰ τοῦ ῥητοῦ μετεδίδασκεν), ἀλλ᾽ οὖν γε τῆς περὶ
ΝΟΤΑ.
σιν ἐξέδωκαν· ἀλλὰ τὰ μὲν Απολιναρίῳ ῥηθέντα
A verumtamen in futuro, cum omne genu dectetur
illi cœlestium, terrestrium et infernorum, et omnis
lingua confitebitur ei; nullæ jam ab iis apostasi
vel pertinaciæ vel inscitiæ prætendentur tenebræ,
quominus Dei universalem dominatum potentiam-
que agnoscant.
Omnia
32. Atqui, ut hactenus dictum est, interpunctio-
nis observatio non solum in superne afflatis Pauli
dictis malitiæ errorique ansam præbet, quæ tamen
si recte fiat, fraudis technas dissipat: verum etiam
in dominicis ipsis supremæ auctoritatis vocibus,
non mediocre utrique sententiæ momentum confert
interpunctio. Namque iidem ipsi apostasiæ assecla,
speciosum hoc adinirandumque dominicæ creationis
ætificium, aspectabilem dico pulchrumque mun-
dum, dum Creatoris opus esse negant, incongrua-
que alii origini tribuere student, locutionem
per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil
quod factum est ***7º, » nolunt interpunctione finire;
sed copulata cum superioribus sequente etiam
dictione in ipso, uim demum periodum interpun-
ctione concludunt. Cur? videlicet ut ea quæ sunt in
ipso, tantummodo dicant facta per ipsum (quæ-
cunque hæc demum stulta mens illorum sibi esse
confingit); cæterarum autem rerum omnium, quæ
factæ fuerunt, Verbo auferaut originem et creatio-
nean. Hem res, qua nulla minor inveniri potest,
quam absurdarum impiarumque opinionum scelestis
hominibus ansam obtulerit ac perfugium !
33. Non nescio aliis quoque sollicitationibus
hanc ipsam locutionem dominicam eadem de causa
obnoxiam fuisse. Sane communis et ingenua veri-
tatis ratio post verba ‹ Omnia per ipsum facta
sunt, et sine ipso factum est nihil quod factum, ›
interpunctionem, ut jam diximus, ponit. Alii tamen
interpungunt post nihil: tum veluti ex alio initio
proferentes. Quod fuctum est in ipso vita erat,
sensum quidem idoneum nullum afferunt; imo
latain viam sternunt iis, qui sacrorum mysticum et
augustum oraculorum nostrorum decus violare
gestiunt. Cur enim cum liceat probata et pulcher -
rima interpretatione esse contentis, eur, inquam,
hac spreta, captanda est aliorum sensuum gloriola,
qui æqui ponderis nibil habent, novitati tantum-
D modo velifeantur? Neque adversus omnes sudra-
donius],
gium fero, sed contra eos quorum doctrina verain
esse coarguit reprehensionem meam. Hanc viam
primus ingressus est, nisi mea me memoria fallit,
doctissimus ille neque minus errorum plenus
Origenes. Excipit hujus exemplum sancti Spiritus
oppugnator; quanquam suam peculiarem hæresim>
ab eo non hausit. Neque enim Origenes dum transfer
Joan. sic habet :
69.70 Joan. 1, 3.
(23) Scholion in codice quodam Vat. caten. in
Ιστέον ὡς Απολινάριο; καὶ Ἐμι-
γένης καὶ Κύριλλος κατὰ τὴν διαβληθεῖσαν ἀνάγνω-
παρεὶς ἀδιανόητα ὄντα, τὰ Κυρίλλου πρῶτον ἐκθετέον
εἶθ' οὕτως τὰ Πριγένους πόρρω της γεγραμμένης
Origenis et Cyrilli loci legun-
κατηγορίας ὑπάρχοντα.
tur adhuc in eorum superstitibus ad Joan. Com
mentariis. Apollinarii verba in nullo Vaticanæ bi-
bliothecæ codice invenio.
col. 91–92page 46 of 591
PG 101:91τὴν στιγμὴν καινοτομίας καὶ τῆς ἀναγνώσεως ζηλωτῆς ὁ Πνευματομάχος γεγονώς, τῆς οἰκείας δυσσεβείας ὄργανον αὐτὸς ποιεῖται τὴν τοιαύτην ἀνάγνωσιν. Τὸ γὰρ, ὃ γέγονεν ἐν αὐτῷ, συνθεὶς, ἔκ τε τῆς προλαβούσης συναφείας τὴν λέξιν τεμῶν, καὶ ἐκ τῆς ἐπακολουθούσης διαστάσεως τὴν στιγμὴν ἀφελών, τοῦτο τολμηρῶς τε καὶ ἀδεῶς κατὰ τοῦ Πνεύματος ἕλκει· τοῖς γεγονόσι τε, διὰ τὴν τοῦ, γέγονε, φωνὴν, καὶ εἰς κτίσμα τελοῦσι, τὴν ἄκτιστον φύσιν συναριθμῶν, μήτε τῆς τῶν ῥημάτων ἀκολουθίας τὴν ἐπήρειαν ἀνεχομένης, μήτ' ἄλλης αὐτῷ πρὸς τὴν δυσσέβειαν μηδεμιᾶς παρακροτούσης αἰτίας· Ἀπολινάριος δὲ καὶ αὐτὸς τὴν μίμησιν Ὠριγένους κατὰ διαδοχὴν ὑποδύς, οὐκέτι ὁμοίως καὶ τῆς διανοίας μιμητής. Ἡ μὲν γὰρ εἰ καὶ τὸ περίεργον ἔχει, ἀλλ᾽ οὖν γε μετὰ τοῦ μηδεμίαν ἄλλην ἀτοπίαν συνεφέλκειν, οὐδέ τινος γλαφυρότητος παντελῶς ἀμοιρεῖ· ὁ δὲ, μετὰ τοῦ μηδὲν τῶν ἐπαινουμένων εἰπεῖν, καὶ εἰς μακροὺς λήρους καὶ ἀνακολούθους γνώμας καταστρέφει τὴν σπουδὴν αὐτῶν· καὶ μικροῦ δι' ὧν λέγει τὴν κύαμον καὶ τὸν ἅλα παροιμιάζεται· εἰ δὲ καὶ τῷ θεσπεσίῳ Κυρίλλῳ ἡ τοιαύτη θέσις ἤρεσε τῆς στιγμῆς, ἀλλ᾽ οὖν ὅσον τῶν ἀσεβῶν τῆς γνώμης διεστηκε, τοσοῦτο καὶ τὸ ἀναπτυσσόμενον τοῦ ῥητοῦ πρὸς τὴν ἐκείνων σπουδὴν ἐνδείκνυται τὸ διάφορον.
λδ'. Ἀλλὰ γὰρ ὅτι μὲν ἀντὶ τοῦ ζητεῖν ὡς οὐ δεῖ καὶ τὰ θεῖα Λόγια κατ' ἀλλήλων συγκρούειν, ἄμεινόν ἐστι τὸ διαπορεῖν εἰς τὸ μαθεῖν, ἔτι δὲ καὶ πολλῷ μᾶλλον περὶ τὴν συζήτησιν καὶ θεωρίαν τῶν τε λεγομένων περιστατικῶν, καὶ εἴ τις ἄλλος τρόπος τούτοις παραπλήσιος, ἐγγυμνάζεσθαι, αὐτὸς μὲν εὖ οἶδ' ὅτι λόγων οὐ δεήσῃ· διδάσκαλον δέ σε καὶ ἑτέρων ἀξιῶν γενέσθαι, οὐκ ἂν ἀπελπίσαιμι· οὐ μόνον δὲ τοιούτοις καταμερίζεται τρόποις ἡ διὰ τῶν ἱερῶν Λογίων προϊέναι δοκοῦσα φαντασία τῆς ἐναντιώσεως, ἀλλὰ καὶ πολλῶν μὲν ἄλλων μνήμην οὔπω πεποιή-
τὴν στιγμὴν καινοτομίας καὶ τῆς ἀναγνώσεως ζηλω
τῆς ὁ Πνευματομάχος γεγονώς, τῆς οἰκείας δυσσε
βείας ὄργανον αὐτὸς ποιεῖται τὴν τοιαύτην ἀνάγνω
σιν. Τὸ γὰρ, 18 γέγονεν ἐν αὐτῷ, συνθεὶς, ἔκ τε τῆς
προλαβούσης συναφείας τὴν λέξιν τεμῶν, καὶ ἐκ
τῆς ἐπακολουθούσης διαστάσεως τὴν στιγμὴν ἀφελών,
τοῦτο τολμηρῶς τε καὶ ἀδεῶς κατὰ τοῦ Πνεύματος
Ελκει τοῖς γεγονόσι τε, διὰ τὴν τοῦ, γέγονε,
φωνὴν, καὶ εἰς κτίσμα τελοῦσι, τὴν ἄκτιστον φύσιν
συναριθμῶν, μήτε τῆς τῶν ῥημάτων ἀκολουθίας
τὴν ἐπήρειαν ἀνεχομένης, μήτ' ἄλλης αὐτῷ πρὸς
τὴν δυσσέβειαν μηδεμιᾶς παρακροτούσης αιτίας
Απολινάριος δὲ καὶ αὐτὸς τὴν μίμησιν Ωριγένους
κατά διαδοχὴν ὑποδύς, οὐκέτι ὁμοίως καὶ τῆς δια
νοίας μιμητής. Ἡ μὲν γὰρ εἰ καὶ τὸ περίεργον ἔχει,
ἀλλ᾽ οὖν γε μετὰ τοῦ μηδεμίαν ἄλλην ατοπίαν συν
εφέλκειν, οὐδέ τινος γλαφυρότητος παντελῶς ἀμοι
ρεῖ· ὁ δὲ, μετὰ τοῦ μηδὲν τῶν ἐπαινουμένων εἰπεῖν,
καὶ εἰς μακροὺς λήρους καὶ ἀνακολούθους γνώμας
καταστρέφει τὴν σπουδὴν αὐτῶν· καὶ μικροῦ δι' ὧν
λέγει τὴν κύαμον καὶ τὸν ἅλα παροιμιάζεται
εἰ δὲ καὶ τῷ θεσπεσίῳ Κυρίλλῳ ἡ τοιαύτη θέσις
ἤρεσε τῆς στιγμῆς, ἀλλ᾽ οὖν ὅσον τῶν ἀσεβῶν τῆς
γνώμης διεστηκε, τοσοῦτο καὶ τὸ ἀναπτυσσόμενον
τοῦ ῥητοῦ πρὸς τὴν ἐκείνων σπουδὴν ἐνδείκνυται τὸ
διάφορον.
λδ'. ᾿Αλλὰ γὰρ ὅτι μὲν ἀντὶ τοῦ ζητεῖν ὡς οὐ δεῖ
καὶ τὰ θεῖα Λόγια κατ' ἀλλήλων συγκρούειν, ἄμεινόν
ἐστι τὸ διαπορεῖν εἰς τὸ μαθεῖν, ἔτι δὲ καὶ πολλῷ
μᾶλλον περὶ τὴν συζήτησιν καὶ θεωρίαν τῶν τε λε
γομένων περιστατικῶν, καὶ εἴ τις ἄλλος τρόπος του
τοις παραπλήσιος, εγγυμνάζεσθαι, αὐτὸς μὲν εὖ οἶδ'
ὅτι λόγων οὐ δεήσῃ· διδάσκαλον δέ σε καὶ ἑτέρων
ἀξιῶν γενέσθαι, οὐκ ἂν ἀπελπίσαιμι· οὐ μόνον δὲ τοῦ
σούτοις καταμερίζεται τρόποις ἡ διὰ τῶν ἱερῶν Λο
γίων προϊέναι δοκοῦσα φαντασία τῆς ἐναντιώσεως,
ἀλλὰ καὶ πολλῶν μὲν ἄλλων μνήμην οὔπω πεποιή
ΝΟΤΑ.
Τινὲς μὲν οὖν οὕτως ἀνέγνωσαν, «Ο γέγονεν ἐν αὐτ
τῷ, ἀντὶ τοῦ δι' αὐτοῦ λέγοντες. Πῶς δὲ οὐκ εἴηθες
ἦν, εἰ τοῦτο ἔμελλε λέγειν ὁ εὐαγγελιστής, ὥς τι δι
δάσκων ἡμᾶς καινὸν καὶ τοῖς ἀνθρώποις ἄγνωστον;
8 κἂν ὁ τυχὼν εἰπεῖν ἐδυνήθη καὶ περὶ τυχόντος
Χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἐν τῶν δι' αὐτοῦ γεγονό
των.» Πᾶς γὰρ ὅστις οὖν καὶ περὶ παντὸς τοῦτο
ἐρεῖ· ἐπείπερ δῆλον ὡς ἐπὶ παντὸς τῶν ὅ τί ποτε δια
πραττομένων, οὐκ ἂν εἴποι τις ἑτέρως, ἢ ὅτι «τῶν
δι' αὐτοῦ γενομένων οὐδὲν γέγονε χωρὶς αὐτοῦ.» Τι
νὲς δὲ ἑτέρως ἀνέγνωσαν, «Καὶ, χωρὶς αὐτοῦ ἐγέ
νετο οὐδὲ ἔν.» Εἶτα, «Ο γέγονεν ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν,
πολλὰ γὰρ ἀμέτοχα ζωῆς ἐστιν, ὡς γῆ καὶ ὅρη.
Εστιν οὖν πλοκὴ καὶ βεβαίωσις τοῦ προτέρου· εἶτα
καὶ ἡ σαφήνεια. Εἰπὼν γὰρ, ὅτι «Πάντα δι' αὐτοῦ
ἐγένετο, ο ἐπήγαγε, ο καὶ χωρὶς αὐτοῦ γέγονεν οὐδὲ
ἐν ὦ γέγονεν, τουτέστι καὶ συντόμως εἰπεῖν,. Οὐδὲν
τῶν γεγονότων ἄνευ αὐτοῦ γεγένηται· κ μόνου τοῦ
Πατρὸς ὑπεξηρημένου τῆς αὐτοῦ ποιήσεως σὺν τῷ
ἁγίῳ Πνεύματι· ἐπειδήπερ ἀεὶ συνὼν αὐτοῖς εἰκό.
τως κατὰ τὴν τῶν ὅλων δημιουργίαν αὐτοῖς κεκοι
νώνηκε.
ret interpunctionem, haeresim quoque hac locutione
tradebat. Interim tamen interpunctionis lectionisque
novitatem æmulatus ille sancti Spiritus oppugna
tor, impietatis suæ organum fecit hanc lectionem.
Nam quod factum est, cum in ipso» copulans,
dictionemque illam a praecedente nexu abscindens,
tum etiam a subsequente intervallo interpunctionem
revellens, loco temere et impie adversus 'Spiritum
sanctum abusus est: rebusque factis (quæ dictione
factum est indicantur) creaturæque conditionem
habentibus, increatam naturam adnumeravit
quanquam neque verborum sequela eam fraudem
pateretur, nec alia quælibet causa ad hanc ei im
pietatem suffragaretur. Apollinarius autem Orige
nis exemplum pariter secutus, non tamen æque
sententis imitator fuit. Etenim Origeniana quamvis
superfua est, nihilominus præter quam quod nulla
absurditate laborat, ne perspicuitate quidem omni
no caret. Verum Apollinarius non solum commen
dabile nihil dicit, sed etiam in prolixa deliramenta
ineptasque sententias labitur; parunique abest quin
proverbium illud fabam et sal occinat. Quod si in
clyto quoque Cyrillo hujusmodi placuit interpun
clionis positio, tamen quantum ille ab hæreticorum
sententia abest, tantum explicatio quoque hujus
loci ab illorum conatibus differre cognoscitur.
34. Sed enim quod disputatione de non colliden
tibus, ut par est, inter se scripturis, utilior sit du
bitatio discendi causa, multoque magis vestigatio
atque observatio earum quæ circumstantiæ dicun
tur, et si qua est alia hujuscemodi exercitatio;
multis, ut probe scio, verbis tibi non est suaden
dum; quem dum censeo cæterorum quoque esse
magistrum, spe non fraudabor. Sed neque in hæc
sola genera tribuitur ea quæ in sacris oraculis˙
versari solet simulata contradictio, sed insuper in
alia plura quorum nondum mentionem fecimus. Et
Ad hunc locum exstat in Vaticana Evang.
catena præclarum Theodori Mopsuesteni fragmen
tum ex ejus deperditis in Joannem Commentariis
Quidam legerunt sic:. Quod factum est
in ipso; › nempe per ipsum intelligentes. Atqui
nonne stulte ageret evangelista, si hoc sibi dicendum
sumeret, quasi aliquid novi aut incogniti homines
edocturus? Licet enim cuique de quovis dicere
Sine ipso factum est nihil, quod factum est per
ipsum. Quilibet, inquam, de quolibet id queat dicere.
Est enim exploratum, in omni re quæ gesta fuerit,
neminem aliter dicturum, nisi u rerum per ipsum
factarum, nullam sine ipso factam. › Quidam tamen
aliter legerunt, et sine ipso factum est nihil,»
Deinde Quod factum est in ipso vita erat. Mulia
enim vila carent, ut terra, ut montes. Est igitur re
petitio quædam et confirmatio prioris dicti; imo et
quædam declaratio. Nam cum evangelista dixisset.
Omnia per ipsum facta sunt,» adjecit, «Εt sime
ipso nihil, quod factum est. Id est, ut brevius di
cam factarum rerum nulla sine ipso facta fuit. ›
Unus cum sancto Spiritu Pater ab illius factura
eximendus est: nam cum his semper exsistens, jure
meritoque in universi quoque creatione socius eorundem
fuit. Alia circa bunc vere Evangelii locum fragmen
La Mopsuesteni legesis in Catena ad Joan. a Corde
rio edita. Confer item Combefis. Biblioth. concion.
1. I, p. 281.
Proverbium in eos qui simulant se scire quod
nesciunt. Nam vates oracula consulentibus fabam
et sal apponebant. Zenob. }, 25.
col. 93–94page 47 of 591
PG 101:93μεθα. Ἡ δ' οὖν ἐπὶ τοῖς εἰρημένοις γυμνασία οὐκ ἐν αὐτοῖς μόνον περιγράφει τὸ χρήσιμον, πολλὴν δὲ ῥώμην καὶ κράτος παρέχει πρὸς τὸ τὴν ἀλήθειαν μεθοδεύειν καὶ διευκρινεῖν, καὶ τὰ ὅμοια. Καὶ γὰρ ὅσα δι' ὑπέρθεσιν λόγων ἢ ῥημάτων ἢ ὀνομάτων, ἢ τούτων ἔλλειψιν καὶ περικοπὴν, ἢ τροπὴν καὶ μεταφοράν, εἰς ἀμφίβολον καὶ μαχομένην διάνοιαν συσκευάζεται, καὶ ταῦτα ὁ ταῖς εἰρημέναις ἔμπροσθεν ἐφόδοις ἐγγυμνασάμενος, τὴν τῆς ἀκριβείας βάσανον κανταῦθα καθιείς, οὐ χαλεπῶς τε τὸ συγκεχυμένον διακρινεῖ, καὶ τὸ περιτρεπόμενον ὧδε κἀκεῖσε πρὸς τὴν τῆς ἀληθείας ἑδράσει διάγνωσιν. Αὐτίκα πῶς οὐκ ἐκεῖθεν πρὸς ἔλεγχον ῥᾴδιον τὸ τῶν Ἀνθρωπομορφιτῶν γένος ἀπεβουκόλησεν; Ἀφορμὰς γὰρ ὁ λαβὼν τὰς ἐν τοῖς τοιούτοις διαφορὰς ἐπισκοπεῖν, τὴν δὲ σύγχυσιν πολλὴν τὴν πλάνην ἐργάζεσθαι, εὐθὺς ἐπέγνω καὶ διεστείλατο, ἄλλην μὲν χρῆσιν ἔχειν τὰ κατὰ μεταφορὰν, ἄλλην δὲ τὴν τῆς λέξεως κυριότητα. Τῶν οὐδὲν ἐπὶ νοῦν τὰ αἱρετικὰ λαβόντα φρονήματα, ὅσα τροπικῶς καὶ κατὰ μεταφορὰν ἐπὶ Θεοῦ εἴρηται, τροπῆς καὶ ἀτρέπτου φωνῆς οὐ βουληθέντες συνιδεῖν ἑτερότητα, τὴν ἁπλῆν καὶ ἄληπτον καὶ ἀσχημάτιστον οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, ὅτι χεῖρας καὶ πόδας καὶ ὀφθαλμοὺς καὶ ὀσφραίνεσθαι καὶ στόμα καὶ λόγους ἤκουσαν, ὁμοιοσχημάτιστον ἡμῖν τὸ θεῖον δυσσεβῶς τε καὶ ἀσυνέτως ἐπλάσαντο.
λε΄. Οὕτω γοῦν καὶ εἴ τι ἄλλο τῶν ἱερῶν Γραμμάτων ὁ αἱρετίζων ἢ ὁ φιλόνεικος ἁρπάσας λογισμός πρὸς δυσσέβειαν ἢ ἀπορίαν ἐλῦσαι φιλονεικήσειεν, εἰ μὲν καθ' ἔν τι τῶν διευκρινημένων τὸ κακομήχανον ἐπινοεῖ, αὐτόθεν ἕξει καθ' ἑαυτοῦ φερομένην ἄφυκτον τὴν ἀνατροπήν· εἰ δὲ καθ' ἔν τι τῶν παρειμένων, οὐ χαλεπὸν ἐκ τῶν φθασάντων τὴν ὁμοίαν κρίσιν καὶ ἐπὶ τούτοις ἑλκύσαντα, τοῖς ὁμοίοις ἐλέγχοις τοὺς μιμησαμένους ὑποβαλεῖν, οἷς καὶ οἱ προλαβόντες ἀπεῤῥαπίσθησαν. Καὶ τοῦτό ἐστι μετὰ τῶν ἄλλων ὃ μὴ πάσας τὰς αἰτίας ἐπεξελθεῖν ἡμᾶς κατάμέρος οὐκ ἐξεδίασατο· οὔτε γὰρ στοιχείωσιν τούτων συναγαγεῖν ὑπεσχόμεθα, οὔτε δυσθήρατός ἐστιν ἐκ τῶν προειρημένων, τῶν παρειμένων ἡ θεωρία καὶ διάκρισις. Καὶ ὅτι τὰ ἄλλα οὐχ ὥσπερ ταῦτα ἐπιπολάζει καὶ τοὺς πολλοὺς ἐπινέμεται· καὶ ὅσα φθάσας αὐτὸς διηπόρησας κατά γε τὴν νῦν καὶ τὴν προλαβοῦσαν ἀξίωσιν, αὐτάρκως τὸ σαφὲς καὶ τὴν τῆς ἀπορίας λύσιν εἰλήφασι.
λς΄. Πλὴν εἴ τίς γε καὶ τοῦτο τῶν ἐπιπολαζόντων θείη (ἔστι γὰρ τοῖς τε ἄλλοις αἱρετικοῖς καὶ τοῖς εἰκονομάχοις μέγα καταφύγιον· καθολικὸν γὰρ τύπον πολλάκις ἡ ἱερὰ φωνὴ σχηματίζουσα, οὐ καθολικὴν ἀπαιτεῖ τὴν ἔννοιαν ἐκλαμβάνεσθαι, εἰς ὡρισμένα δέ τινα καὶ προειλημμένα συνάγουσα τὴν διήγησιν, μετρικὴν ἐνδείκνυται τὴν ἀπόφασιν), τοιοῦτόν ἐστι τό, «Πάντες ὅσοι πρὸ ἐμοῦ ἦλθον, κλέπται εἰσὶ καὶ λῃσταί.» Ὑποβάλλουσι γὰρ τῷ καθολικῷ χαρακτῆρι τῆς φωνῆς οἱ ἀπὸ Μαρκίωνος καὶ τῆς γείτονος φρατρίας, Μωσέα τε καὶ τοὺς ἄλλους τοῦ Θεοῦ προφήτας, τὴν Παλαιὰν Διαθήκην συσκευὴν εἶναι δυσφη-
μεθα. Η δ' οὖν ἐπὶ τοῖς εἰρημένοις γυμνασία οὐκ
ἐν αὐτοῖς μόνον περιγράφει το χρήσιμον, πολλὴν δὲ
βώμην καὶ κράτος παρέχει πρὸς τὸ τὴν ἀλήθειαν
μεθοδεύειν καὶ διευκρινεῖν, καὶ τὰ ὅμοια. Καὶ γὰρ
ὅσα δι' ὑπέρθεσιν λόγων ἢ ῥημάτων ἢ ονομάτων, ἢ
τούτων ἔλλειψιν καὶ περικοπὴν, ἢ τροπὴν καὶ μετα-
φοράν, εἰς ἀμφίβολον καὶ μαχομένην διάνοιαν συ
σκευάζεται, καὶ ταῦτα ὁ ταῖς εἰρημέναις ἔμπροσθεν
ἐφόδοις ἐγγυμνασάμενος, τὴν τῆς ἀκριβείας βάσανον
κανταῦθα καθιείς, οὐ χαλεπῶς τε τὸ συγκεχυμένου
διακρινεῖ, καὶ τὸ περιτρεπόμενον ὧδε κακεῖσε πρὸς
τὴν τῆς ἀληθείας ἐδράσει διάγνωσιν. Αὐτίκα πῶς
οὐκ ἐκεῖθεν πρὸς ἔλεγχον ῥᾴδιον 8 τὸ τῶν 'Ανθρωπο
μορφιτῶν γένος ἀπεβουκόλησεν; ᾿Αφορμὰς γὰρ ὁ
λαβὼν τὰς ἐν τοῖς τοιούτοις διαφορὰς ἐπισκ πεῖν,
τὴν δὲ σύγχυσιν πολλὴν τὴν πλάνην ἐργάζεσθαι, εὐ- Β
θὺς ἐπέγνω καὶ διεστείλατο, ἄλλην μὲν χρῆσιν ἔχειν
τὰ κατὰ μεταφορὰν, ἄλλην δὲ τὴν τῆς λέξεως κυριό-
τητα. Τῶν οὐδὲν ἐπὶ νοῦν τὰ αἱρετικὰ λαβόντα φρο
νήματα, όσα τροπικῶς καὶ κατὰ μεταφορὰν ἐπὶ
Θεοῦ εἴρηται, τροπῆς καὶ ἀτρέπτου φωνῆς οὐ βου
ληθέντες συνιδεῖν ἑτερότητα, τὴν ἁπλῆν καὶ ἄληπτον
καὶ ἀσχημάτιστον οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, ὅτι χεῖρας καὶ
πόδας καὶ ὀφθαλμοὺς καὶ ὀσφραίνεθαι καὶ στόμα καὶ
λόγους ήκουσαν, ὁμοιοσχημάτιστον ἡμῖν τὸ θεῖον
δυσσεβῶς τε καὶ ἀσυνέτως ἐπλάσαντο.
λε΄. Οὕτω γοῦν καὶ εἴ τι ἄλλο τῶν ἱερῶν Γραμμά
των ὁ αἱρετίζων ἢ ὁ φιλόνεικος ἁρπάσας λογισμός
πρὸς δυσσέβειαν ἢ ἀπορίαν ἐλῦσαι φιλονεικήσειεν,
εἰ μὲν καθ᾽ ἔν τι τῶν διευκρινημένων τὸ κακομήχα.
νου ἐπινοεῖ, αὐτόθεν ἔξει καθ᾿ ἑαυτοῦ φερομένην
ἄφυκτον τὴν ἀνατροπήν· εἰ δὲ καθ' ἔν τι τῶν παρα
ειμένων, οὐ χαλεπὸν ἐκ τῶν φθασάντων τὴν ὁμοίαν
κρίσιν καὶ ἐπὶ τούτοις ἑλκύσαντα, τοῖς ὁμοίοις ἐλέγο
χοις τοὺς μιμησαμένους ὑποβαλεῖν, οἷς καὶ οἱ προ
λαβόντες ἀπεῤῥαπίσθησαν. Καὶ τοῦτό ἐστι μετὰ τῶν
ἄλλων 8 μὴ πάσας τὰς αἰτίας ἐπεξελθεῖν ἡμᾶς κατά
μέρος οὐκ ἐξεδιάσατο· οὔτε γὰρ στοιχείωσιν τούτων
συναγαγεῖν ὑπεσχόμεθα, οὔτε δυσθήρατός ἐστιν ἐκ
τῶν προειρημένων, τῶν παρειμένων ἡ θεωρία καὶ
διάκρισις. Καὶ ὅτι τὰ ἄλλα οὐχ ὥσπερ ταῦτα ἐπιπο-
λάζει καὶ τοὺς πολλοὺς ἐπινέμεται· καὶ ὅσα φθάσας
αὐτὸς διηπόρησας κατά γε τὴν νῦν καὶ τὴν προλα-
δοῦσαν ἀξίωσιν, αὐτάρκως τὸ σαφὲς καὶ τὴν τῆς
ἀπορίας λύσιν ειλήφασι.
λς'. Πλὴν εἰ τίς γε καὶ τοῦτο τῶν ἐπιπολαζόντων
θείη (ἔστι γὰρ τοῖς τε ἄλλοις αἱρετικοῖς καὶ τοῖς εἰκο
νομάχοις μέγα καταφύγιον· καθολικὸν γὰρ τύπον
πολλάκις ἡ ἱερὰ φωνὴ σχηματίζουσα, οὐ καθολικὴν
ἀπαιτεῖ τὴν ἔννοιαν ἐκλαμβάνεσθαι, εἰς ὡρισμένα δέ
τινα καὶ προειλημμένα συνάγουσα την διήγησιν, μετ
ρικὴν ἐνδείκνυται τὴν ἀπόφασιν), τοιοῦτόν ἐστι τὸ,
• Πάντες ὅσοι πρὸ ἐμοῦ ἦλθον, κλέπται εἰσὶ καὶ λῃ
σταί. » Υποβάλλουσι γὰρ τῷ καθολικῷ χαρακτῆρι
τῆς φωνῆς οἱ ἀπὸ Μαρκίωνος καὶ τῆς γείτονος φρα
τρίας, Μωσέα τε καὶ τοὺς ἄλλους τοῦ Θεοῦ προφή
τας, τὴν Παλαιὰν Διαθήκην συσκευὴν εἶναι δυσφη
A quidem prædictarum controversiarum solers cogni-
tio non in bis solum utilitatem suam circumscribit,
seul magnas vires roburque addit ad veritatem eli
εiendam discernendlamque, et ad cælera ejusmodi.
Nam quæcunque ob translationem locutionum aut
verborum aut nominum, aut ob horum defectum
ac subductionem, vel conversionem ac metaphoram,
ambiguam pugnantemque sententiam faciunt, hæc
ille in prædictis solutionibus exercitus, exploratio-
nis acumine huc translato, baud ægre et confusa
discernet, et rem ultro citroque jactatam, in veri-
tatis lumine constabiliet. Nonne hinc scilicet facile
est coarguere id quod anthropomorphitis fucum
fecit? Noster enim criticus facultatem adeptus diffe-
rentias observandi quæ in his tropis occurrunt, et
quod confusio multos errores parii, statin noverit
atque distinguet, alium esse usum eorum quæ cum
metaphora dicuntur, alium eorum quæ secundum
dictionis proprietatem : quorum cum nihil hæreti -
cis in mentem venisset, hi quæcunque cum tropo
ac metaphora de Deo dicuntur, cum nollent tropi
aut immulata vocis agnoscere diversitatem ; simpli
cem et incomprehensibilem et sine figura substan
tiam Dei, quia manus et pedes et oculos et olfa-
ctum et os et loquelam inaudierant, similem figuræ
nostræ, Deum scilicet homiui, sacrilege et falue
confinxerunt.
35. Atque ita quamlibet Scripturarum sacrarum
partem læretici vel contentiosi hominis studium
ad hæresim vel quæstionem conabitur trahere, si
secundum aliquid ex ante disputatis fraudem suam
comminiscatur, statin hinc habebit contra se ine-
vitabilem refutationem. Sin vero secundum ali-
quid prætermissorum, laud difficile erit ex anto
dictis par judicium de re præsenti exercere, atque
imitatores pari genere argumentorum refellere, quo
superiores illi vapulaverunt. Ob hanc aliasque call-
sas haud cuncta sigillatim dubia percenseri a nobis
necesse fuit: neque enim horum catalogum co-
acervare promnisimus; neque ardua est, post pre-
dicta, praetermissorum cognitio et discretio : pr
sertim quia cætera non tam, ut hæc, frequentia
sunt, neque tam multos occupant. Igitur illa, de
quibus nuper ambigebas, secundum præsentem
prioremque postulationem, satis manifestam per-
plexitatis suæ solutionem impetraverunt.
36. Quid porro si quis hanc etiam e vulgaribus
quæstionibus poneret? quæ quidem tum aliis bæ-
reticis tum imaginum oppugnatoribus magnum per.
fugium est. Nimirum universalem sæpenumero foro
mam sacræ Litteræ figurantes, haud universalein
sententiam sibi tribui postulant; sed intra terminos
quosdam, qui jam præsumpti fuerunt, orationem
suam coarctantes, partiariam efferunt affirmatio-
nem. Hujusmodi est : Omnes quotquot ante me
venerunt, fures latronesque fuere ". . In hoc ge-
nerali dictionis charactere concludunt Marcionitæ,
et proxima secta, Mosen ipsum aliosque Dei pro-
71 Joan. x, 8.
AD AMPHILOCHIUM OUÆSTIO I.
Question IIQuæstio II
col. 95–96page 48 of 591
PG 101:95μοῦντες τοῦ πονηροῦ· καίτοι γε οὐ κατ' ἐκείνων, ὡς δῆλον, ἐῤῥήθη, ἀλλ' οὓς ὁ μικρῷ πρόσθεν χρόνος τῆς Δεσποτικῆς παρουσίας, ἀπατεῶνας καὶ πλάνους ἀπεδείξε. Τὸ γὰρ εἰς τοὺς δαίμονας ὑπειλήφθαι τὴν Δεσποτικὴν ταύτην ἀπεῤῥίφθαι φωνήν, κἂν εἰς ἀσεβημάτων οὐκ ἂν ἥκῃ λογισμὸν, κἂν ὁμοίως φρονῇ μή πάντοτε τὸ καθολικὸν σχῆμα τῆς φωνῆς καὶ καθολικὴν ἔννοιαν ἀπαιτεῖν, ἀλλ᾽ οὖν τὸ περιεργότερον καὶ μὴ τῆς εὐαγγελικῆς βουλήσεως περὶ πόδα εἶναι, δευτέραν αὐτῷ δίδωσι τοῦ προειρημένου τάξιν λαβεῖν· πλήν γε τὸ ἀσύνετον καὶ δυσσεβὲς τῶν θεομαχούντων θράσος τῷ τύπῳ τῆς καθολικῆς προσανέχοντες φωνῆς, τῆς οἰκείας δυσσεβείας ἀναχώρησιν τὰ Κυριακὰ νομίζουσι λόγια.
λζ'. Ὅμοιόν ἐστι καὶ τὸ, « Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο· » καὶ ὁμοίως τοῖς Πνευματομάχοις ὄργανον τῆς πλάνης ὑποβάλλεται. Τῶν πάντων γὰρ τὸ πανάγιον Πνεῦμα διὰ τὸ καθόλου τῆς φωνῆς οὐκ ἐξαιρούμενοι τῶν γεγονότων, καὶ αὐτὸ δεδυσφημήκασι. Καὶ μυρία δ' ἄλλα οἱ ἱεροὶ Λόγοι εἰς τὸ καθ᾽ ὅλου μὲν σχηματίζουσι, μερικωτέραν δὲ ποιοῦνται τὴν δήλωσιν· ὡς τό « Ματαιότης ματαιοτήτων, τὰ πάντα ματαιότης· » οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ἡ ἀρετὴ τῶν ματαίων, οὐδ᾽ ἡ σοφία, οὐδ᾽ ἡ εὐσέβεια. Καὶ, « Πάντες ἐξέκλιναν, ἅμα ἠχρειώθησαν· » οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ οἱ παρὰ Θεοῦ καθ' ἑκάστην γενεὰν καὶ γενεὰν κατὰ παθῶν καὶ δαιμόνων καὶ τυράννων στεφανῖται δεικνύμενοι· καὶ πολλὰ ἄλλα τοιαῦτα ἐπὶ σχολῆς ἄν τις θεωρήσειεν· ἀρκεῖν δ' οἶμαι καὶ τὰ παρατεθειμένα. Τῆς γὰρ εἰκονομαχικῆς λύσσης τὴν διὰ τῆς κακουργίας ταύτης ἀπόνοιαν, μετὰ τῆς ἄλλης αὐτῶν φρενοβλαβοῦς κακομηχανίας, ἰδιαζόντως ἡμῖν λόγος ἐθριάμβευσεν. Ἀλλ᾽ ὅτι μὲν πολλὰ τῶν ἀπορημάτων προκατασκευῆς δεῖται, καὶ ὅτι τὰ σὰ παρά τε τῶν προλαβόντων ἀνδρῶν ἁγίων καὶ ἡμῖν αὐτοῖς ἐκεῖθεν χειραγωγουμένοις διευκρίνηται, καὶ ὅτι τὰ πλεῖστα τῶν αἰτίων παρ' ἃ εἴωθε συμβαίνειν τὸ ἄπορον ἐπεξήλθομεν, ὁ λόγος ὑπέδειξε. Καὶ ὅτι μὲν τῆς ἀκριβείας πάντων ἐπειλήμμεθα, οὐκ ἂν φαίημεν· ὅτι δὲ τῆς αἰτήσεως οὐκ ἔλαττον εἰσηνέγκαμεν, οὐκ ἂν ὑπερηφάνων λόγων, δικαζούσης ἀληθείας, οὐδεὶς ἂν ἡμᾶς αἰτιάσαιτο.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Β'.
Εἰ τῇ ἑβδόμῃ ἡμέρᾳ κατέπαυσεν ὁ Θεὸς ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων αὐτοῦ, πῶς ὁ σωτήριος τοῦ Πατρὸς Λόγος φησίν· « Ὁ Πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι; »
Τέσσαρας ὁρῶμεν τοῦ Δημιουργοῦ ἐργασίας· ὧν πρώτη μέν ἐστιν αὐτὴ τῶν ὄντων ἡ κατ' ἀρχὰς προ-
δῆλον, ἐῤῥήθη, ἀλλ' οὓς ὁ μικρῷ πρόσθεν χρόνος τῆς
Δεσποτικῆς παρουσίας, ἀπατεῶνας καὶ πλάνους ἀπο
έδειξε. Τὸ γὰρ εἰς τοὺς δαίμονας ὑπειλήφθαι τὴν
Δεσποτικὴν ταύτην ἀπεῤῥίφθαι φωνήν, κἂν εἰς ἀσε
σημάτων οὐκ ἂν ἥκῃ λογισμὸν, κἂν ὁμοίως φρον
μή πάντοτε τὸ καθολικὸν σχῆμα τῆς φωνῆς καὶ καθ
ολικὴν ἔννοιαν ἀπαιτεῖν, ἀλλ᾽ οὖν τὸ περιεργότερον
καὶ μὴ τῆς εὐαγγελικῆς βουλήσεως περὶ πόδα είναι,
δευτέραν αὐτῷ δίδωσι τοῦ προειρημένου τάξιν λαβεῖν
πλήν γε τὸ ἀσύνετον καὶ δυσσεβὲς τῶν θεομαχούντων
θράσος τῷ τύπῳ τῆς καθολικῆς προσανέχοντες φω
νῆς, τῆς οἰκείας δυσσεβείας αναχώρησιν τὰ Κυριακά
νομίζουσι λόγια.
μοῦντες τοῦ πονηροῦ· καίτοι γε οὐ κατ' ἐκείνων, ὡς
λζ'. Ομοιόν ἐστι καὶ τὸ, «Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγέ
νετο·» καὶ ὁμοίως τοῖς Πνευματομάχοις όργανον
τῆς πλάνης ὑποβάλλεται. Τῶν πάντων γὰρ τὸ παν
άγιον Πνεῦμα διὰ τὸ καθόλου τῆς φωνῆς οὐκ ἐξαιρού
μενοι τῶν γεγονότων, καὶ αὐτὸ δεδυσφημήκασι. Καὶ
μυρία δ' ἄλλα οἱ ἱεροὶ Λόγοι εἰς τὸ καθ᾽ ὅλου μὲν
σχηματίζουσι, μερικωτέραν δὲ ποιοῦνται τὴν δήλω
σιν· ὡς τό ο Ματαιότης ματαιοτήτων, τὰ πάντα μα
ταιότης· οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ἡ ἀρετὴ τῶν ματαίων, οὐδ᾽
ἡ σοφία, οὐδ᾽ ἡ εὐσέβεια. Καὶ, ο Πάντες ἐξέκλιναν,
ἅμα ἡχρειώθησαν· ο οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ οἱ παρὰ Θεοῦ καθ
ἑκάστην γενεὰν καὶ γενεὰν κατὰ παθῶν καὶ δαιμό
νων καὶ τυράννων στεφανίται δεικνύμενοι· καὶ πολλά
ἄλλα τοιαῦτα ἐπὶ σχολῆς ἄν τις θεωρήσειεν· ἀρκεῖν
δ' οἶμαι καὶ τὰ παρατεθειμένα. Τῆς γὰρ εικονομαχι
κῆς λύσσης τὴν διὰ τῆς κακουργίας ταύτης από
νοιαν, μετὰ τῆς ἄλλης αὐτῶν φρενοβλαβούς κακομη
χανίας, ιδιαζόντως ἡμῖν λόγος εθριάμβευσεν
Αλλ᾿ ὅτι μὲν πολλὰ τῶν ἀπορημάτων προκατα
σκευῆς δεῖται, καὶ ὅτι τὰ σὰ παρά τε τῶν προλα
βόντων ἀνδρῶν ἁγίων καὶ ἡμῖν αὐτοῖς ἐκεῖθεν χειρ
α[γω γουμένοις διευκρίνηται, καὶ ὅτι τὰ πλεῖστα των
αἰτίων παρ' & εἴωθε συμβαίνειν τὸ ἄπορον ἐπεξήλθο
μεν, ὁ λόγος ὑπέδειξε. Καὶ ὅτι μὲν τῆς ἀκριβείας
πάντων ἐπειλήμμεθα, οὐκ ἂν φαίημεν· ὅτι δὲ τῆς
αιτήσεως οὐκ ἔλαττον εἰσηνέγκαμεν, οὐκ ἂν ὑπερ
ηφάνων λόγων, δικαζούσης ἀληθείας, οὐδεὶς ἂν ἡμᾶς
αἰτιάσαιτο.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Β'.
Εἰ τῇ ἑβδόμῃ ἡμέρᾳ κατέπαυσεν ὁ Θεὸς ἀπὸ πάν
των τῶν ἔργων αὐτοῦ, πῶς ὁ σωτήριος τοῦ
Πατρὸς Λόγος φησίν·. Ο Πατήρ μου ἕως
ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι; ν
Τέσσαρας ὁρῶμεν τοῦ Δημιουργοῦ ἐργασίας· ὧν
πρώτη μέν ἐστιν αὐτὴ τῶν ὄντων ἡ κατ' ἀρχὰς προ
ΝΟΤΑ.
phetas atque ita Vetus Testamentum mali genii
malum opus esse calumniantur. Atqui ea verba
non adversus hos constat esse prolata, sed contra
illos qui paulo ante Domini adventum deceptores
et plani exstiterunt. Nam si quis opinetur contra
dæmonas banc jactam esse Dominicam locutio
nem, etiamsi id ad sacrilegum nullum impellit
sensum, et si æque præsumit, haud semper uni
versale dictionis schema generalem sibi sententiam
vindicare; nihilominus exquisitior subtilitas, ne
que satis evangelico sensui congruens, secundum
buic opinioni post prædictam illam locum dat. In
terim tamen vesana et sacrilega hostium Dei au
dacia, dum formæ universalis dictionis adhæret,
sceleris sui tutamen in Dominicis effatis habere se
putat.
37. Illud quoque simile est. Omnia per ipsum
facta sunt: quod æque sancti Spiritus oppugna
toribus argumentum errandi est. Dum enim ob
universale dictionis genus, sanctissimum Spiritum
a creaturarum universitate non separant, ipsum
blasphemant. Sexcenta alia sacræ Litteræ univer
sali schemate efferunt, quibus tamen nonnisi par
tiarium significatum tribuunt. Veluti: «Vanitas
vanitatum, et omnia vanitas: neque idcirco
aut virtus aut sapientia aut religio in vanarum nu
mero rerum sunt. Tum illud: Omnes declina
verunt, simul inutiles facti sunt ";» neque tamen
ejusmodi erant ii quos Deus in singulis ætatibus
vitiorum et dæmonum et tyrannorum fecit esse
victores. Multa hujusmodi licet cuique per otium
observare: quanquam mihi hactenus dieta viden
tur sufficere. Certe et furorem oppugnantium ima
gines, qui simili malitia vesaniaque laborant cum
aliis fatuis ejusdem sectæ versutiis, peculiari scripto
debellavimus. Jamque adeo quod multæ quæstiones
sermone prævio egeant, et quod tuæ dubitationes
ab antiquioribus sanctis viris, atque a me, ducibus
illis, dissipatae fuerint, et quod plurimas causas,
unde oriri controversiæ solent, percensuerim, ser
mo meus hactenus demonstravit. Utrum vero om
nia accurate comprehenderim, necne, haud Hercle
affirmaverim: caeteroqui quod non pauciora postu
latis in medium tulerim, id si forte affirmem, nemo
me, judice veritate, superbe loqui causabitur.
Si die septimo requievit Deus ab universis operi
bus suis, quomodo salutare Patris Verbum dicit
Puter meus usque modo operatur et ego operor?»
Edita ab Ang. Maio, Vel. Script. nov. Coll., t. IX, p. 12; explanans, quomodo inter se conveniant testimonia
Gen. ut, 2 et Joan. v, 17,
Quatuor videmus Creatoris operationes; quarum
quidem prima est ipso ab initio eorum quæ exsi
** Eccle. 1, 2. * Psal. xus, 3.
Photii opus pro sanctarum imaginum cultu
memorare videtur Euthymius apud Lambec. ton).
III, p. 422. Quanquam nihil aliud fortasse intelli
gendum est, præter illa quæ pro co dogmate dicun
tur a Photio in prima epistola (nunc octava libri 1),
et in Amphilochianis 196 197 205.
col. 97–98page 49 of 591
PG 101:97βελή τε καὶ δημιουργία· καθ' ἣν σημαινόμενον εἴρηται, «Καὶ τῇ ζ' ἡμέρᾳ κατέπαυσεν ὁ Θεός»· καὶ γὰρ τὰς φύσεις τῶν ὄντων ἁπάντων ἐν ἑπτὰ τελεσάμενός τε καὶ οὐσιώσας ἡμέραις ὁ Δημιουργὸς οὐκέτι παραγωγὴν οὐδεμίαν ἐπεδείξατο. Δευτέρα δὲ ἡ ἐξ ἐκείνου μέχρι τοῦ νῦν τῶν ἅπαξ ἐφεστώτων ἐνεργουμένη διαμονή τε καὶ συντήρησις καὶ μηδαμῇ παραχωρούσα εἰς ὁλόκληρον εἶδος παραπολέσθαι καὶ πρὸς τὸ μὴ ὂν χωρῆσαι· ἡ δὲ τοιαύτη ἐνέργεια καὶ συντήρησις, πρόνοιά τε Θεοῦ καὶ κηδεμονία καλεῖται· καὶ ταύτης τῆς ἐνεργείας τε καὶ ἐργασίας οὐδεμίαν οὐδέποτε κατάπαυσιν, μέχρις ἂν τὸ περίγειον τόδε σύγκριμα τὴν ὑπόστασιν ἔχῃ, ὁ ἀληθὴς ἐξεπίσταται λόγος. Ἔτι δὲ τρίτην ὁρῶμεν τοῦ Δημιουργοῦ ἐργασίαν, ἐξ ἧς ἑκάστη φύσις τὰ οἰκεῖα πράττουσα οὐδὲν ἀνόμοιον ἢ ἀλλότριον αὐτῆς προβάλλεται, ἀλλ᾽ ἑκάστη πρὸς τὸ οἰκεῖον καὶ ἐμφερές διαπλαττομένη καὶ μορφοποιοῦσα τὸ γέννημα ἀνόθευτον τὴν διαδοχὴν ἐπιδείκνυται· εἴη δ᾽ ἂν καὶ ἡ τοιαύτη ἐργασία εἰς τὸν τῆς προνοίας καὶ κηδεμονίας ἀνηγμένη λόγον. Πλὴν τῶν εἰρημένων τριῶν ἐργασιῶν, ἡ μὲν περὶ οὐσιώσεως, ἡ δὲ περὶ διαμονῆς, ἡ δὲ περὶ ὁμοιότητος τὸν σκοπὸν ἀπευθύνει. Εἰς τὸν αὐτὸν δὲ συναχθείη λόγον καὶ τῆς τάξεως τῶν ὑποστάντων ἡ ἀναλλοίωτός τε καὶ ἀμετακίνητος διαδοχή· Ἥλιός τέ γε καὶ σελήνη τὰς ἀνατολάς τε καὶ δύσεις, συνόδους τε καὶ ἀποστάσεις, καὶ τὰς ἄλλας ἐνεργείας, ἃς ὁ δημιουργικὸς αὐτοῖς ἐναπέθετο λόγος οὐκ ἂν ἀμείβοντες, οὐδὲ τὴν ἐξ ἀρχῆς αὐτοῖς παγεῖσαν εὔτακτον τοῦ δρόμου περιφορὰν φωραθεῖεν διαφθείροντες· οὐδ᾽ ὁ λοιπὸς τῶν ἀστέρων χορὸς τὸν ἐξ ἀρχῆς αὐτοῖς ἐνδοθέντα τῆς τε περιφορᾶς καὶ τῆς τάξεως εἱρμὸν, φάσεώς τε καὶ κρύψεως, οὐκ ἂν ἁλοῖεν ἀμείβοντές τε καὶ διαλύοντες· νύχτες τε ταῖς ἡμέραις ὑποχωροῦσαι, καὶ τὸ ἀνάπαλιν οἱ ἡμέραι ταῖς νυξὶν ἐξιστάμεναι, ἀνόθευτόν τε καὶ ἀπαραποίητον τὴν εὔτακτον ἀναλογίαν διεσώσαντο· ὡσαύτως καὶ ὡρῶν αἱ φύσεις τὰς διαδοχὰς ἀλλήλαις παραπέμπουσαι, οὐδεμίαν καινοτομίαν ἐδέξαντο, ἀλλὰ τὴν ἀρχαίαν καὶ θαυμασίαν ταύτην μεταβολὴν, ἀμετάβλητον καὶ ἀμετακίνητον συνετήρησαν· καὶ ταύτην τὴν ἐν τοῖς οὖσιν εὐταξίαν τε καὶ ἀναλογίαν, δῆλον ὡς ὁ τῆς προνοίας συγκροτεῖ λόγος· ἐργασία δ᾽ ἂν εἴη καὶ τοῦτο τοῦ πάντα ἐν σοφίᾳ δημιουργήσαντος Θεοῦ. Ἔστι δέ τις ἐπὶ τούτοις καὶ ἑτέρα ἐργασία, φιλανθρωπία δεσποτικὴ τῷ ἀνθρωπίνῳ μάλιστα ἐπιθεωρουμένη γένει· διπλῆ δὲ αὕτη· ἡ μὲν γὰρ τέμνεται περὶ σῶμα· δι᾽ ἧς λῶβαί τε καὶ πάθη μυρία ἄλλα τοῦ πλάσματος ἀπελαύνεται, ἃ δὴ παραγεγονὼς ὁ κοινὸς τοῦ γένους Σωτήρ ἔπραττέ τε καὶ ἐνήργει, παντοδαπῶς παθημάτων καὶ νόσων τὸ ἀνθρώπινον ἐλευθερῶν· ἡ δὲ περὶ ψυχήν· ταύτην γὰρ πολλοῖς ἁμαρτήμασι συγκεχωσμένην καὶ κατάστικτον ὅλην γεγενημένην ταῖς τοῦ πονηροῦ μυρίαις αἰκίαις, ὁ αὐτὸς ἡμῶν πλάστης καὶ Δημιουργὸς ἀποκαθηράμενός τε καὶ ἀποξέσας διὰ τῆς αὐτοῦ ὑπὲρ νοῦν καὶ λόγον ἐπιδημίας, εἰς τε τὸ ἀρχαῖον ἀξίωμα ἐπανήγαγε, καὶ τὸ κατ᾽ εἰκόνα πάλιν ἀναλαβὼν ἰσχύν τε καὶ χαρὰν παρέσχετο· αὕτη τοιγαροῦν ἡ περὶ τὸ πλάσμα τῶν χειρῶν αὐτοῦ ἐργασία τυφλοῖς τὸ βλέ-
βελή τε καὶ δημιουργία · καθ' η σημαινόμενον εἴρη-
ται, « Καὶ τῇ ζ' ἡμέρᾳ κατέπαυσεν ὁ Θεός· καὶ γὰρ
τὰς φύσεις τῶν ὄντων ἁπάντων ἐν ἑπτὰ τελεσάμενός
τε καὶ οὐσιώσας ἡμέραις ὁ Δημιουργὸς οὐκέτι παρ-
αγωγὴν οὐδεμίαν ἐπεδείξατο. Δευτέρα δὲ ἡ ἐξ ἐκεί
νου μέχρι τοῦ νῦν τῶν ἅπαξ ἐφεστώτων ενεργουμένη
διαμονή τε καὶ συντήρησις καὶ μηδαμή παραχωρούσα
εἰς ὁλόκληρον εἶδος παραπολέσθαι καὶ πρὸς τὸ μὴ ὂν
χωρῆσαι· ἡ δὲ τοιαύτη ενέργεια καὶ συντήρησις,
πρόνοιά τε θεοῦ καὶ κηδεμονία καλεῖται· καὶ ταύτης
τῆς ἐνεργείας τε καὶ ἐργασίας οὐδεμίαν οὐδέποτε
κατάπαυσιν, μέχρις ἂν τὸ περίγειον τόδε σύγκριμα
τὴν ὑπόστασιν ἔχῃ, ὁ ἀληθὴς ἐξεπίσταται λόγος. Ετι
δὲ τρίτην ὁρῶμεν τοῦ Δημιουργοῦ ἐργασίαν, ἐξ ἧς
ἑκάστη φύσις τὰ οἰκεῖα πράττουσα οὐδὲν ἀνόμοιον
ἢ ἀλλότριον αὐτῆς προβάλλεται, ἀλλ᾽ ἑκάστη προς
τὸ οἰκεῖον καὶ ἐμφερές διαπλαττομένη καὶ μορφο
ποιοῦσα τὸ γέννημα ἀνόθευτον τὴν διαδοχὴν ἐπιδεί
κνυται· εἴη δ' ἂν καὶ ἡ τοιαύτη ἐργασία εἰς τὸν τῆς
προνοίας καὶ κηδεμονίας ἀνηγμένη λόγον. Πλὴν τῶν
εἰςημένων τριῶν ἐργασιῶν, ἡ μὲν περὶ ουσιώσεω;,
ἡ δὲ περὶ διαμονῆς, ἡ δὲ περὶ ὁμοιότητος τὸν σκοπὸν
ἀπευθύνει. Εἰς τὸν αὐτὸν δὲ συναχθείη λόγον καὶ τῆς
τάξεως τῶν ὑποστάντων ἡ ἀναλλοίωτός τε καὶ ἀμε
τακίνητος διαδοχή - Ηλιός τέ γε καὶ σελήνη τὰς ἀνατο
λάς τε καὶ δύσεις, συνόδους τε καὶ ἀποστάσεις, καὶ
τὰς ἄλλας ενεργείας, ἃς ὁ δημιουργικὸς αὐτοῖς ἐνα
απέθετο λόγος οὐκ ἂν ἀμείβοντες, οὐδὲ τὴν ἐξ ἀρχῆς
αὐτοῖς παγεῖσαν εύτακτον τοῦ δρόμου περιφοράν
φωραθεῖεν διαφθείροντες· οὐδ᾽ ὁ λοιπὸς τῶν ἀστέρων
χορὸς τὸν ἐξ ἀρχῆς αὐτοῖς ἐνδοθέντα τῆς τε περι
φορᾶς καὶ τῆς τάξεως εἱρμὸν, φάσεώς τε καὶ κρύ
ψεως, οὐκ ἂν ἀλοῖεν αμειβόμενοί τε καὶ διαλύοντες·
νύχτες τε ταῖς ἡμέραις ὑποχωροῦσαι, καὶ τὸ ἀνά-
παλιν οἱ ἡμέραι ταῖς νυξὶν ἐξιστάμεναι, ανόθευτόν
σε καὶ ἀπαραποίητον τὴν εὔτακτον ἀναλογίαν διο
εσώσαντο · ὡσαύτως καὶ ὡρῶν αἱ φύσεις τὰς διαδοχάς
ἀλλήλαις παραπέμπουσαι, οὐδεμίαν καινοτομίαν
ἐδέξαντο, ἀλλὰ τὴν ἀρχαίαν καὶ θαυμασίαν ταύτην
μεταβολὴν, ἀμετάβλητον καὶ ἀμετακίνητον συνετή-
ρησαν· καὶ ταύτην τὴν ἐν τοῖς οὖσιν εὐταξίαν τε καὶ
ἀναλογίαν, δῆλον ὡς ὁ τῆς προνοίας συνέχει τε καὶ
πάντα ἐν σοφίᾳ δημιουργήσαντος Θεοῦ.
συγκροτεί λόγος· ἐργασία δ᾽ ἂν εἴη καὶ τοῦτο τοῦ
Ἔστι δέ τις ἐπὶ τούτοις καὶ ἑτέρα εργασία, φιλαν- D
θρωπία δεσποτικὴ τῷ ἀνθρωπίνῳ μάλιστα ἐπιθεω
ρουμένη γένει · διπλῆ δὲ αὕτη ἡ μὲν γὰρ τέμνεται
περὶ σῶμα δι' ἧς λῶβαί τε καὶ πάθη μυρία ἄλλα
τοῦ πλάσματος ἀπελαύνεται, ἃ δὴ παραγεγονώς ὁ
κοινὸς τοῦ γένους Σωτήρ ἔπραττέ τε καὶ ἐνήργει,
παντοδαπῶς παθημάτων καὶ νόσων τὸ ἀνθρώπινον
ἐλευθερῶν· ἡ δὲ περὶ ψυχήν· ταύτην γὰρ πολλοῖς
ἁμαρτήμασι συγκεχωσμένην καὶ κατάστικτον ὅλην
γεγενημένην ταῖς τοῦ πονηροῦ μυρίαις αἰκίαις, ὁ
αὐτὸς ἡμῶν πλάστης καὶ Δημιουργὸς ἀποκαθηρά-
μενός τε καὶ ἀποξεσας διὰ τῆς αὐτοῦ ὑπὲρ νοῦν καὶ
λόγον ἐπιδημίας, εἰς τε τὸ ἀρχαῖον ἀξίωμα επαν-
ήγαγε, καὶ τὸ κατ' εἰκόνα πάλιν ἀναλαβὼν ἰσχύν τα
καὶ χαρὰν παρέσχετο· αὕτη τοιγαροῦν ἡ περὶ τὸ
πλάσμα τῶν χειρῶν αὐτοῦ ἐργασία τυφλοῖς τὸ βλέ
A stunt productio et creatio; quo in sensu dictum
•
est: Et die septimo requievit Deus. Naturis enim
eorum omnium quæ sunt et substantiis intra septem
dies perfectis, Creator nullam ultra exhibuit pro-
ductionem. Secunda autem est illa stabilitas et
conservatio creaturarum, ex quo exsistere cœperunt
usque ad hoc tempus, non sinens vel unam speciem
omnino perire et in nihilum redire : ca porro vis et
conservatio, providentia Dei et cura vocatur. Et
hac vis et actio nunquam futurum esse ut cesset,
quandiu subsistet haec terrena creatio, veridicus
testis est sermo. Tertiam quoque videmus Creatoris
operationem, vi cujus unaquæque natura agens
propria nihil sibi dissimile aut non consentaneum
producit; sed juxta suas proprietates et suam si
militudinem ellingens et formaus ea quæ ex ipsu
nascuntur, legitimam sobolem successive exhibet ;
talis autem operatio nomine providentiæ et curæ
designatur. Ceterum prædictarum trium operatio-
num tum ea quæ substantias, tum ea quæ conservatio-
nem, tum ea quæ similitudinem pro objecto habet
suum finem apprime assequuntur. Ad eamdem autem
rationem reducenda erit etiam ordinis substantia-
rumimmutabilis et constans successio. Sol quippe et
luna, ortus et occasus, congressus et defectiones et ca
teras vires quas illis indidit divinum Creatoris Verbum
menquam mutantes neque sibi ab initio impressum
cursus ordinatum iter obliviscentes animadverti
possent. Neque reliquus astrorum chorus illam
sibi ab initio impositam motus et ordinis, apparitio-
nis et occultationis semitain permutare et dissolvere
convinceretur, noctesque diebus succedentes et vicis -
sim dies post noctes resurgentes integram et non
adulteratam proportionem servaverunt. Item et aani
temporum naturæ sibi invicem succedentes nihil
novi passæ sunt; sed antiquam et mirabilem vicis-
situdinem immutabilem et constantem servavere.
Illam porro in iis quæ sunt creata ordinationen et
proportionem manifeste continet ac firmat μουνί-
dentiæ verbum; quæ operatio est etiam illius
Dei qui omnia sapienter condidit.
PATROL. GR, Cl.
Est autem præterea et alia operatio, nempe
benevolentia Domini humano generi invigilans ;
quæ duplex est. Prior quidem pro objecto habet
corpus, qua morbi et sexcenta alia mala a creaturis
expelluntur; quod agebat et operabatur communis
generis nostri Salvator, quibuslibet doloribus bo-
mines liberans. Altera vero ad animam respicit:
illam enim multi peccatis obrutam et totam sex-
centis diaboli astutiis maculatam, plasmator noster
et Creator abstergens et abradens per suum su-
pra mentem et rationem adventum priscæ di-
gnitati restituit, et quod ad suam imaginem ef-
formaverat recreans, ei vim et gaudium præbuit.
Illa igitur in opus manuum ipsius actio cæcis vi-
sum largitur, paralyticum "astringit, quatriduanum
mortuum suscitat ex sepulcro, et innumera alia
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO II.
Question IIIQuæstio III
col. 99–100page 50 of 591
PG 101:99πειν χαρίζεται, παράλυτον σφίγγει, τεταρταῖον ἀνειστᾷ τοῦ τάφου, καὶ κρείσσον ἢ ἀριθμεῖσθαι, ὑπερφυῆ ἔργα ἐπεδείξατο· ἃ τοῦ Δεσπότου φιλανθρωπίας ὅρῳ καὶ νόμῳ διαπραττομένου, ἐξονειδίζει μὲν τὴν εὐεργεσίαν ὁ ἀχάριστος τῶν Ἰουδαίων δῆμος, τὴν τοῦ Σαββάτου τιμὴν πρόφασιν τε καὶ προκάλυμμα τοῦ φθόνου καὶ τῆς πονηρίας προβαλλόμενος· ἀκούει δὲ παρὰ τοῦ Δεσπότου τοῦτο μὲν Δεσποτικῶς, τοῦτο δὲ διδασκαλικῶς τε καὶ σωτηριωδῶς· «Ὁ Πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι.» Ἀλλὰ τοὺς μὲν ἀχαρίστους Ἰουδαίους τὴν περὶ τὸ σῶμα θεραπείαν ὅτι γέγονε Σαββάτῳ διασύροντας καὶ δυσφημοῦντας οὕτως ὁ Δεσπότης ἐπιστομίζων, τούτων τε καὶ τῶν τοιούτων ἔργων μήτε τὸν Πατέρα πεπαῦσθαι, μήτε αὐτὸν τῆς ἐργασίας λήγειν τρανῶς ἡμᾶς ἀνεδίδαξεν. Ἀπὸ δὲ τῆς Δεσποτικῆς ἀποφάσεως ταύτης καὶ ἃ πρὸ βραχέος διευκρίνησεν ὁ λόγος σημαινόμενα τῆς ἐργασίας εὐχερές ἐστί σοι λαβεῖν, ποίων μὲν ἔργων κατέπαυσεν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός, τίνα δὲ μέχρι τοῦ νῦν οὐ παύεται ἐργαζόμενος· καὶ γὰρ δημιουργῶν μὲν τὰς φύσεις πάλαι κατέπαυσεν, ἀδιάφθορα δὲ δημιουργηθέντα συντηρῶν, ὡσαύτως δὲ καὶ ἀπαραχαράκτους καὶ ἀκιβδηλεύτους τὰς ὁλότητας τῶν οὐσιωθέντων διὰ τῆς αὐτοῦ συνέχων προνοίας, καὶ τὴν ἐντεθεῖσαν εὐταξίαν τε καὶ τὸν εἱρμὸν ἀναλλοίωτα συντηρῶν, οὐδαμοῦ φαίνεται πεπαυμένος οὔτε ὁ Πατὴρ οὔτε ὁ Υἱὸς, οὐ μὴν ἀλλ' οὐδὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· τῆς γὰρ ὑπερουσίου καὶ παντοκρατορικῆς καὶ δημιουργικῆς τῶν ὅλων οὐσίας μία τε καὶ ἡ αὐτὴ βούλησις καὶ δύναμις καὶ ἐνέργεια· δῆλον δὲ ὡς κατ' ἐκεῖνο καιροῦ καθ' ὃ τὰς θεοσημείας ὁ Σωτὴρ ἡμῶν ἐπετέλει, εἰργάζετο μὲν ὁ Υἱὸς, συνεργάζετο δὲ αὐτῷ Πατὴρ καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Γ.
Διὰ τί χρησάμενος πηλῷ ὁ Δεσπότης, ἀλλὰ μὴ ἄλλῳ τρόπῳ, τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐξιάσατο τοῦ τυφλοῦ;
Πηλῷ δὲ χρησάμενος ὁ Πλάστης ὀφθαλμοὺς ἐκαινούργησεν τῷ τυφλῷ, ἵνα τῶν διαπορούντων, πῶς ἀπὸ γῆς ὁ πρῶτος ἄνθρωπος ἐπλάσθη, ἐπειδήπερ τῆς τοιαύτης δημιουργίας οὐδεὶς ἐπόπτης οὐδὲ μάρτυς εἱστήκει, τὴν γνώμην εἰς ἀναμφίβολον συμβιβάσῃ πίστιν· ἡ γὰρ περὶ τὸ τιμιώτατον τῶν ἐν τῷ σώματι τοῦ ἀνθρώπου μελῶν δημιουργία ὑπ' ὄψιν ἁπάντων προτεθεῖσα καὶ περὶ λοιποῦ σώματος, ᾧ πλαττομένῳ οὐδεμία ὄψις ἐφεστήκει, μὴ ἀμφιβάλλῃ μηδεὶς ἀπορουμένας διασχίζεσθαι γνώμας, μεγάλην ἰσχὺν καὶ βεβαίωσιν παρέχει· οἷς γὰρ ἄν τις τὸ ἄριστόν τε καὶ τιμιώτατον τῶν ἐν ἡμῖν ἐκ πηλοῦ τὴν πλάσιν καὶ ὑπόστασιν ὁρᾷ προαχθεῖσαν, πῶς οὗτος οὐκ ἀναντιρρήτῳ λογισμῷ καὶ τὸ λοιπὸν ὄργανον ἐκ τῆς αὐτῆς ὕλης καὶ δυνάμεως ἀνομολογήσει γεγενῆσθαι; ἄλλως τε δὲ ἵνα τοῦτο τρανῶς ἀναμάθῃς ὅτι περ ἐν πᾶσιν οἷς ὁ Πατὴρ τὸ Θεὸς εἶναι γνωρίζεται, δυνάμει λέγω καὶ δόξῃ καὶ οὐσίᾳ καὶ κυριότητι, ἐν τούτοις καὶ ὁ Υἱὸς τὸ ἴσον ἔχειν καταλαμβάνεται καὶ ἀπαραλλακτον, πηλὸν καὶ οὐκ ἄλλην ὕλην λαβὼν τοὺς ὀφθαλμοὺς ἀναπλάττει τοῦ τυφλοῦ· ὥσπερ καὶ ὁ
naturam exccdentia opera ostendit; quæ dum bene-
volentiæ regulis et legibus efficit Dominus noster,
beneficium ei exprobrat ingratus Judæoru.n popu-
suæ invidiæ malitiæque velum objiciens : audit
vero Dominum, tum quatenus Dominus est, tuni
quatenus magister et salvator, dicentem: «Pater
neus usque modo operatur et ego operor
78., Dum
quia Sabbato facta erat, vituperantibus et blas-
phemantibus ita Dominus os obturat, nos clare
edocet ab hujuscemodi operibus neque Patrem
requiescere, neque seipsum operari desinere. Ex
bac igitur Domini responsione et ex diversis ope-
rationum characteribus facile tibi est intelligere a
quibus operibus requieverin Pater et Filius, quæ-
nam autem usque modo non desinant operari.
Creator enimvero substantias jamdudum termina-
vit; dum autem incorruptibilia ea quæ condidit,
servat, itemque illæsas et non adulterinas esse
corum essentias sua providentia procurat, et iu-
positum ordinem semitamque immutabilem serval,
ninime videntur cessare neque Pater, neque Filius,
neque etiam Spiritus sanctus. Supersubstantialis
enim et omnipotentis et omnia creantis substantiæ
una est et voluntas et potentia et vis; manifestum
est autem ea hora qua signa sua Salvator noster
operabatur, operatum esse quidem Filium, illi
vero cooperatos esse Patrem et Spiritum sanctum.
Cur usus est luto Dominus, non autem alio modo,
ut oculos caci curaret?
Luto usus est Creator, cum cæco innovavit ocu-
los, ut dubitantibus quomodo de terra prinius homo
formatus fuerit, eo quod hujns creation is nullus
aderat inspector et testis, mentem ad solidam eri-
geret fidem. Illud enim circa dignissimum homi-
nis membrorum opificium oculis omnium propo-
situm, ut et de cæteris corporis partibus, quibus effin-
gendis nullus aderat oculus, nemo incertas diffin-
dere sententias dubitet, multam vim et firmitatem
præbet. Ubi enim videt illud quod in uobis est
optimum et dignissimum suam plasmationem et
substantiam ex luto deduxisse, quomodo non in- D
concusso argumento et cætera organa ex eadem
materia ac potentia facta esse confitebitur? Crete-
rum ut clarius discas in omnibus iis quibus Pater
ut Deum se notum facit, potentia nempe et gloria
et substantia et dominatione, in iis etiam Filium
æqualitatem tenere et immutabilitatem, lutum et
non aliam materiam cepit ut oculos cæci refor-
maret; quemadmodum et Pater ejus olim cum ipso
ex luto hominem creat. Manifestatur autem etiam
Α πειν χαρίζεται, παράλυτον σφίγγει, τεταρταῖον ἀνε
βούλησις καὶ δύναμις καὶ ἐνέργεια· δῆλον δὲ ὡς κατ'
ἐπετέλει, εἰργάζεται μὲν ὁ Υἱὸς, συνεργάζετο δὲ αὐτῷ Πατὴρ καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα.
ιστᾷ τοῦ τάφου, καὶ πρεῖσσον ἢ ἀριθμεῖσθαι, ὑπερ
φυῆ ἔργα ἐπεδείξατο· ἃ τοῦ Δεσπότου φιλανθρωπίας
όρῳ καὶ νόμῳ διαπραττομένου, ἐξονειδίζει μὲν τὴν
εὐεργεσίαν ὁ ἀχάριστος τῶν Ἰουδαίων δῆμος, τὴν
του Σαββάτου τιμὴν πρόφασιν τε καὶ προκάλυμμα
τοῦ φθόνου καὶ τῆς πονηρίας προβαλλόμενος· ἀκούει
δὲ παρὰ τοῦ Δεσπότου τοῦτο μὲν Δεσποτικῶς, τοῦτο
δὲ διδασκαλικῶς τε καὶ σωτηριωδῶς· «Ο Πατήρ μου
ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι. » ᾿Αλλὰ τοὺς
μὲν ἀχαρίστους Ἰουδαίους τὴν περὶ τὸ σῶμα θερα
πείαν ὅτι γέγονε Σαββάτῳ διασύροντας και δυσφη
μοῦντας οὕτως ὁ Δεσπότης επιστομίζων, τούτων τε
καὶ τῶν τοιούτων ἔργων μήτε τὸν Πατέρα πεπαῦ·
σθαι, μήτε αὐτὸν τῆς ἐργασίας λήγειν τρανῶς ἡμᾶς
ἀνεδίδαξεν. ᾿Απὸ δὲ τῆς Δεσποτικῆς ἀποφάσεως ταύ
της καὶ ἃ πρὸ βραχέος διευκρίνησεν ὁ λόγος σημαι
νόμενα τῆς ἐργασίας εὐχερές ἐστί σοι λαβεῖν, ποίων
μὲν ἔργων κατέπαυσεν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός, τίνα δὲ
μέχρι τοῦ νῦν οὐ παύεται εργαζόμενος· καὶ γὰρ
δημιουργῶν μὲν τὰς φύσεις πάλαι κατέπαυσεν, ἀδιά-
φθορα δὲ δημιουργηθέντα συντηρῶν, ὡσαύτως δὲ
καὶ ἀπαραχαράκτους καὶ ἀκιβδηλεύτους τὰς ὁλότητας
τῶν οὐσιωθέντων διὰ τῆς αὐτοῦ συνέχων προνοίας,
καὶ τὴν ἐντεθεῖσαν εὐταξίαν τε καὶ τὸν εἱρμὸν, ἀναλ-
λοίωτα συντηρῶν, οὐδαμοῦ φαίνεται πεπαυμένος
οὔτε ὁ Πατὴρ οὔτε ὁ Υἱὸς, οὐ μὴν ἀλλ' οὐδὲ Πνεῦμα
τὸ ἅγιον· τῆς γὰρ ὑπερουσίου καὶ παντοκρατορικῆς
καὶ δημιουργικῆς τῶν ὅλων οὐσίας μία τε καὶ ἡ αὐτὴ
ἐκεῖνο καιροῦ καθ' δ τὰς θεοσημείας ὁ Σωτὴρ ἡμῶν
•
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Γ.
Διὰ τί χρησάμενος πηλῷ ὁ Δεσπότης, ἀλλὰ μὴ
ἄλλῳ τρόπῳ, τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐξιάσατο τοῦ
τυφλοῦ ;
Πηλῷ δὲ χρησάμενος ὁ Πλάστης ὀφθαλμοὺς ἑκαιν
ούργησεν τῷ τυφλῷ, ἵνα τῶν διαπορούντων, πῶς
ἀπὸ γῆς ὁ πρῶτος ἄνθρωπος ἐπλάσθη, επείπερ τῆς
τοιαύτης δημιουργίας οὐδεὶς ἐπόπτης οὐδὲ μάρτυς
εἱστήκει, τὴν γνώμην εἰς ἀναμφίβολον συμβιβάσῃ
πίστιν · ἡ γὰρ περὶ τὸ τιμιώτατον τῶν ἐν τῷ σώματι
τοῦ ἀνθρώπου μελῶν δημιουργία ὑπ' ὄψιν ἁπάντων
προτεθεῖσα καὶ περὶ λοιποῦ σώματος, ᾧ πλαττομένῳ
οὐδεμία ὄψις έφεστήκει, μὴ ἀμφιβάλλῃ μηδεὶς ἀπο
ρουμένας διασχίζεσθαι γνώμας, μεγάλην ἰσχὺν καὶ
βεβαίωσιν παρέχει· οἷς γὰρ ἄν τις τὸ ἄριστόν τε
καὶ τιμιώτατον τῶν ἐν ἡμῖν ἐκ πηλοῦ τὴν πλάσιν
καὶ ὑπόστασιν ὁρᾷ προαχθεῖσαν, πῶς οὗτος οὐκ
ἀναντιῤῥήτῳ λογισμῷ καὶ τὸ λοιπὸν ὄργανον ἐκ τῆς
αὐτῆς ὕλης καὶ δυνάμεως ἀνομολογήσει γεγενῆσθαι ;
ἄλλως τε δὲ ἵνα τοῦτο τρανῶς ἀναμάθῃς ὅτι περ ἐν
πᾶσιν οἷς ὁ Πατὴρ τὸ Θεὸς εἶναι γνωρίζεται, δυνά-
μει λέγω καὶ δόξῃ καὶ οὐσίᾳ καὶ κυριότητι, ἐν τούτοις
καὶ ὁ Υἱὸς τὸ ἴσον ἔχειν καταλαμβάνεται καὶ ἀπαρ
ἀλλακτον, πηλὸν καὶ οὐκ ἄλλην ὕλην λαβὼν τοὺς
ὀφθαλμοὺς ἀναπλάττει τοῦ τυφλοῦ· ὥσπερ καὶ ὁ
lus, Sabbato debitam venerationem praetextum et
autem ingratis Judæis istam corporis curationem,
Edita a Maio, 1. c. p. 3. De sanatione cæci nati. Joan. 1x, 6.
*** Joan. v, 17.
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
QUASTIO III.
Question IV - VQuæstio IV - V
col. 101–102page 51 of 591
PG 101:101Πατὴρ πάλαι σὺν αὐτῷ ἐκ πηλοῦ τὸν ἄνθρωπον δημιουργεῖ· συναναφαίνεται δὲ καὶ τοῦτο ὅτι περὶ νῦν ἐν μορφῇ ἀνθρώπου χρηματίσας Θεὸς καὶ πηλὸν εἰς φύσιν μεταβάλλων ὀφθαλμοῦ, αὐτὸς ἦν καὶ ὁ πάλαι τὸν ἄνθρωπον συμπλαστουργῶν ἐκ πηλοῦ.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Δ΄.
Τί ἐστι, «Μισοῦντες καὶ τὸν ἀπὸ τῆς σαρκὸς ἐσπιλωμένον χιτῶνα;»
Ἔνδυμα γάμου παρὰ τῆς θείας διδασκόμεθα Γραφῆς, τὸν κατ᾽ ἀρετὴν εἶναι βίον καὶ πολιτείαν τὴν ἐλευθέραν ἁμαρτημάτων καὶ καθαράν· ἣν οἱ ἑστολισμένοι, τῆς τε μυστικῆς παστάδος παρ᾽ αὐτοῦ Χριστοῦ τοῦ νυμφίου ἐπάξιοι κρίνονται, καὶ εἰς τὸν μακάριον ἐκεῖνον καὶ Δεσποτικὸν ἀνακλίνονται δεῖπνον· οἱ δέ γε τὰ τοιαῦτα τῶν ἐνδυμάτων ῥυπώσαντες, καὶ τῆς θαυμασίας ταύτης ἀπελαύνονται ἀπολαύσεως, καὶ πικρὰν τὴν ἀτιμίαν ὑφίστανται. Εἰ δὲ τοῦτο μεμαθήκαμεν, δῆλος ἂν εἴη καὶ ὁ παρὰ τῷ θεσπεσίῳ ἀποστόλῳ ἐσπιλωμένος καλούμενος χιτών, ὃν καὶ μισεῖν ἡμᾶς καλῶς τε καὶ δικαίως παρακελεύεται· ὁ γὰρ ταῖς ἁμαρτίαις κατάστικτος καὶ ῥυπῶν ὅλος, οὗτος ἂν εἴη ὁ ἐσπιλωμένος χιτών. Τοῦτο δὲ σαφέστερον ἀνακαλύπτων οὐχ ἁπλῶς ἐσπιλωμένον χιτῶνα, ἀλλὰ τὸν ἀπὸ τῆς σαρκός φησιν ἐσπιλωμένον καὶ ἐῤῥυπωμένον, καὶ ὅσα ἡ σὰρξ ἐπιθυμοῦσα κατὰ τοῦ πνεύματος, τὸν βίον ἡμῶν κεκηλιδωμένον καὶ κατάστικτον ἀποτελεῖ, ὃν ἀποστρέφεσθαι παντὶ τρόπῳ προσήκει· ὅτι τῆς μυστικῆς παστάδος τὰς θύρας ἡμῖν ἀποκλείει, ὅτι τοῦ καλοῦ Νυμφίου ποιεῖ ἀναξίους, ὅτι τοῦ φρικτοῦ καὶ σωτηρίου δείπνου πόῤῥωθεν ἀπελαύνει.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Ε΄.
Εἰ πᾶν τὸ ὑποκείμενον ἀνάγκῃ καὶ μὴ βουλόμενον ποιεῖ τὰ τῆς βίας, ἀνάγκη δὲ ἐλθεῖν τὰ σκάνδαλα ἐν τῷ κόσμῳ, οὐ δίκαιον ἀραῖς ὑποβάλλειν τὸν βιασθέντα οὐδὲ μὴν δίκας ἀπαιτεῖσθαι τοῦ ἁμαρτήματος.
Ἔχει μέν τι πιθανὸν ἡ κατασκευὴ τοῦ λόγου, πλὴν ἐπὶ θύραις καὶ τὸ δυσσεβές· εἰσπράττει γὰρ τὸν Θεὸν δίκας ἀνθ᾽ ὅτου τὸ βιαζόμενον κολάζει, καὶ περὶ τὸ οἰκεῖον πλάσμα πικρὰν ἀφίησι τὴν ψῆφον· εἰ γὰρ ἀνάγκη, φησί, τὰ σκάνδαλα ἐλθεῖν, καὶ τὸ γένος ἡμῶν ἐξ ἀνάγκης ἁλώσεται τοῖς σκανδάλοις· εἰ δ᾽ ἄκων ἐγὼ δουλεύω, διὰ τί τὸ βιαζόμενον παραδραμὼν, ἐμὲ τὸν βεβιασμένον ὁ κριτὴς ἀραῖς ὑποβάλλει; Οὐαὶ γὰρ τῷ ἀνθρώπῳ ἐκείνῳ, φησί, δι᾽ οὗ τὰ σκάνδαλα ἔρχεται. Οὐ γὰρ ἐχρῆν ἐπαρᾶσθαι καὶ ἐπεμβαίνειν τῷ ἠδικημένῳ καὶ τυραννίδος ἅρπαγμα γεγενημένῳ, φιλανθρωπίας δὲ μᾶλλον καὶ συμπαθείας ἄξιον νομίζειν· ἵνα μὴ λέγω καὶ πρὸ τούτων ὡς ἀπαλλάττειν ἔδει τῆς βίας τὸ οἰκεῖον πλάσμα. Οὕτω μὲν οὖν ἄν τις καὶ δριμύτερον τὴν σὴν συμπλέξειεν ἀπορίαν. Ἀρχὴ δ᾽ ἂν εἴη, φασί, λύσεως τῆς ἀπορίας τὸ κραταιότερον· τὸ γὰρ, Οὐκ ἐχρῆν, φάναι, τὸ οἰκεῖον πλάσμα ἐπαρᾶσθαι, ἀλλὰ τῇ ποινῇ καθὑποβάλλειν τῆς βίας τὸ αἴτιον, οὐκ ἔστιν ἄλλο τι λέ-
purum ; quam qui induti sunt, illis mysticis nu-
dicimus, manifestum nobis est quænam sit ea quam
Πατὴρ πάλαι σὺν αὐτῷ ἐκ πηλοῦ τὸν ἄνθρωπον δη- Α
μιουργεῖ · συναναφαίνεται δὲ καὶ τοῦτο ὅτι περό
νῦν ἐν μορφῇ ἀνθρώπου χρηματίσας Θεὸς καὶ πηλὸν
εἰς φύσιν μεταβάλλων ὀφθαλμοῦ, αὐτὸς ἦν καὶ ὁ
πάλαι τὸν ἄνθρωπον συμπλαστουργῶν ἐκ πη-
λου.
Τί ἐστι, « Μισοῦντες καὶ τὸν ἀπὸ τῆς σαρκὸς ἐσπι·
λωμένον χιτώνα; »
Ένδυμα γάμου παρὰ τῆς θείας διδασκόμεθα Γρα-
φῆς, τὸν κατ' ἀρετὴν εἶναι βίον καὶ πολιτείαν τὴν
ἐλευθέραν ἁμαρτημάτων καὶ καθαράν· ἦν οἱ ἑστο
λισμένοι, τῆς τε μυστικῆς παντάδος παρ' αὐτοῦ Χρι-
στοῦ τοῦ νυμφίου ἐπάξιοι κρίνονται, καὶ εἰς τὸν μα
κάριον ἐκεῖνον καὶ Δεσποτικὸν ἀνακλίνονται δεῖπνον·
οἱ δέ γε τὰ τοιαῦτα τῶν ἐνδυμάτων ῥυπώσαντες, καὶ
τῆς θαυμασίας ταύτης ἀπελαύνονται ἀπολαύσεως,
καὶ πικρὰν τὴν ἀτιμίαν ὑφίστανται. Εἰ δὲ τοῦτο
μεμαθήκαμεν, δῆλος ἂν εἴη καὶ ὁ παρὰ τῷ θεσπε
σίῳ ἀποστόλῳ ἐσπιλωμένος καλούμενος χιτών, δν καὶ
μισεῖν ἡμᾶς καλῶς τε καὶ δικαίως παρακελεύεται·
ὁ γὰρ ταῖς ἁμαρτίαις κατάστικτος καὶ ῥυπῶν ὅλος,
οὗτος ἂν εἴη ὁ ἐσπιλωμένος χιτών. Τοῦτο δὲ σαφέ
στερον ἀνακαλύπτων οὐχ ἁπλῶς ἐσπιλωμένον χιτῶνα,
ἀλλὰ τὸν ἀπὸ τῆς σαρκός φησιν ἐσπιλωμένον καὶ
ἐῤῥυπωμένον, καὶ ὅσα ἡ σὰρξ ἐπιθυμοῦσα κατὰ τοῦ
πνεύματος, τὸν βίον ἡμῶν κεκηλιδωμένον καὶ κατά
στικτον ἀποτελεῖ, ὃν ἀποστρέφεσθαι παντί τρόπῳ C
προσήκει· ὅτι τῆς μυστικῆς παστάδας τας θύρας
ἡμῖν ἀποκλείει, ὅτι τοῦ καλοῦ Νυμφίου ποιεῖ ἀναξίους,
ὅτι τοῦ φρικτοῦ καὶ σωτηρίου δείπνου πόῤῥωθεν
ἀπελαύνει.
Εἰ πᾶν τὸ ὑποκείμενον ἀνάγκῃ καὶ μὴ βουλόμε-
τον ποιεῖ τὰ τῆς βίας, ἀνάγκη δὲ ἐλθεῖν
τὰ σκάνδαλα ἐν τῷ κόσμῳ, οὐ δίκαιον ἀραῖς·
ὑποβάλλειν τὸν βιασθέντα οὐδὲ μὴν δίκας
ἀπαιτεῖσθαι τοῦ ἁμαρτήματος.
Έχει μέν τι πιθανὸν ἡ κατασκευὴ τοῦ λόγου, πλην
ἐπὶ θύραις καὶ τὸ δυσσεβές· εἰσπράττει γὰρ τὸν
Θεὸν δίκας ἀνθ' ὅτου τὸ βιαζόμενον κολάζει, καὶ
περὶ τὸ οἰκεῖον πλάσμα πικρὰν ἀφίησι τὴν ψῆφον·
εἰ γὰρ ἀνάγκη, φησί, τὰ σκάνδαλα ἐλθεῖν, καὶ τὸ γέ- D
νος ἡμῶν ἐξ ἀνάγκης αλώσεται τοῖς σκανδάλοις· εἰ
δ᾽ ἄκων ἐγὼ δουλεύω, διὰ τί τὸ βιαζόμενον παραδρα-
μῶν, ἐμὲ τὸν βεβιασμένον ὁ κριτὴς ἀραῖς ὑποβάλ
λει ; Οὐαὶ γὰρ τῷ ἀνθρώπῳ ἐκείνῳ, φησί, δι' οὗ τὰ
σκάνδαλα ἔρχεται. Οὐ γὰρ ἐχρῆν ἐπαρᾶσθαι καὶ
ἐπεμβαίνειν τῷ ἡδικημένῳ καὶ τυραννίδος άρπαγμα
γεγενημένῳ, φιλανθρωπίας δὲ μᾶλλον καὶ συμπα
θείας άξιον νομίζειν· ἵνα μὴ λέγω καὶ πρὸ τούτων
ὡς ἀπαλλάττειν ἔδει τῆς βίας τὸ οἰκεῖον πλάσμα.
Οὕτω μὲν οὖν ἄν τις καὶ δριμύτερον τὴν σὴν συμπ
πλέξειεν ἀπορίαν. Αρχὴ δ' ἂν εἴη, φασί, λύσεως τῆς
ἀπορίας τὸ κραταιότερον· τὸ γὰρ, Οὐκ ἐχρῆν, φάναι,
τὸ οἰκεῖον πλάσμα ἐπαρᾶσθαι, ἀλλὰ τῇ ποινῇ καθώ
υποβάλλειν τῆς βίας τὸ αἴτιον, οὐκ ἔστιν ἄλλο τι λέ
in oculi substantiam convertebat eumdem esse ac
eum qui olim hominem una cum Patre ex luto
plasmaverat.
illum Deum qui in forma hominis agebat et lulum
Quid est, « Odio habentes et eam, quæ curnalis est,
maculatam tunicam ? ›
Vestem nuptialem ex divina Scriptura discimus
esse eam, quæ secundum virtutem est, vitam, et
id agendi institutum quod peccatis liberum est et
ptiis ab ipso sponso Christo digni existimantur, et
in beata illa et regia cœna recumbunt. Qui vero
has vestes polluerunt, ab his mirandis expelluntur
deliciis et acerbæ infamiæ subjiciuntur. Hoc si di-
vocat divinus Apostolus maculatam tunicam, quam-
que ut oderimus tam pulchre et juste hortatur : ille
enim qui lotus peccatis distinguitur ac polluitur,
indubitanter illa maculata tunica est. Quod mani-
festius adhuc declarans, non modo maculatam tu-
nicam, sed eam quæ carnalis est, dicit maculatam
et pollutam, et omnia quæ caro concupiscit adver-
sus spiritum, nostram vitam maculant et polluunt :
quam omnimodo fugere nos decet, quia mystici
ccnaculi januas nobis claudit, quia pulcherrimo
Sponso nos indignos elicit, quia large a veneranda
et dominica cœna nos arcet.
Cum quidquid necessitati subjacet invitum necessitati
pareat, necesse autem est ut eveniant scandala
(Matth. xviit, 7) in mundo; injustum est impreca-
tionibus subjicere eum qui vim patitur et ab eo
penas peccati repelere.
Habet quidem nonnihil persuasivi istius sermo-
nis compositio, sed et in ipsa janua impius est. Ra-
tionem enim a Deo exigit quare aliquid coactum
puniat et in suam propriam creaturam acerbum
emittat decretum ; si enim fert necessitas, inquit,
ut eveniant scandala, et nostrum genus ex neces-
sitate scaudalis occupabitur; si autem non volens
servio, cur necessitati non attendens judex, etsi
coactum diris devovet? Væ enim homini illi, inquit,
per quem scandala eveniunt. Non enim oportebat
imprecari et insultare ei qui injuriam passus et
tyrannidis præda factus est, sed potius eum com-
passione dignum habere; ne dicam oportuisse ante
omnia Deum tali violentiæ proprium plasma eripe
re. Ita enim et abundantius aliquis suam innecteret
dubitationem. Initium autem solutionis, inquiunt,
est ipsa dubii hujus præcipua pars. Quod enim ait :
Non oportebat proprio plasmati imprecari, sed pœ-
næ subjicere causam violentiæ, est perinde ac si
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO IV, V.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Δ'.
QUÆSTIO IV.
Edita a Maio, 1. c. p. 3, 4. De loco epistolæ S. Judæ, v. 23.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Ε'.
QUESTIO V.
Edita a Maio, 1. c., p. 4, 5.
col. 103–104page 52 of 591
PG 101:103γειν ἀλλ᾽, Ἐχρὴν ὑπὸ κατάραν ποιεῖσθαι τὸν ἄνθρωπον· εἰ μὲν γὰρ ἄλλοθέν ποθεν καὶ οὐκ ἀπὸ τῆς ἡμετέρας καὶ αὐτοδεσπότου γνώμης ἡ πλοῦτο τὰ σκάνδαλα, εἰκότως τε ἂν ὁ λόγος ἀπῄτει μηδὲ ἀραῖς τινα τῶν ἀνθρώπων ὑποβάλλεσθαι· εἰ δὲ καταβάλλωμὲν ἐγὼ τῶν σκανδάλων τὰ σπέρματα, ἐπεὶ δὲ κατεβλήθη, ἀνάγκη καὶ γεωργηθῆναι καὶ καρποφορῆσαι τὴν ἄκανθαν, ὁ προξενήσας ἐμαυτῷ διὰ τῶν σκανδάλων τῆς ἀκάνθης τὸ ἐπιτίμιον, εἰκότως καὶ τῆς ἀρᾶς καὶ τῆς δίκης ἐμαυτὸν παρίστημι ἔνοχον· ἀλλ᾽ οὐ συγγνώμην ποθὲν ἀπαιτεῖν, οὐδὲ φιλανθρωπίας οὐμενοῦν οὐδαμοῦ κριθείης ἄξιος· σκάνδαλα δ᾽ ἂν ἐκεῖνα εἴη ὅσα κωλύματα γίνεται τῆς πρὸς τὴν ζωὴν ἀγούσης ὁδοῦ τὴν αἰώνιον· τίνα δ᾽ ἔστι ταῦτα; πορνεία, μέθη, κλοπή, καταλαλιά, καὶ πρὸ τούτων φόνος καὶ φιλαργυρία καὶ ὅσα ἄλλα κακὰ διὰ τούτων· ἅπερ ἡ ἀνθρώπινος κατ᾽ εἰκόνα Θεοῦ πεπλασμένος νοῦς ῥαθυμίᾳ καὶ ῥαστώνῃ παρασχὼν ἑαυτὸν εἰς τὸν κόσμον ἐλθεῖν παρασκευάζει· καὶ τῶν ἀρετῶν ἐργάτης πλασθεὶς γεωργὸν ἑαυτὸν κατασκευάζει τῶν φαύλων· ῥοπὴν δὲ ἅπαξ ἐξ ἡμῶν καὶ βλάστην τὰ τοιαῦτα τῶν παθημάτων λαβόντα, ἐξ ἀνάγκης τὸ λοιπὸν ἐπιχωριάζει τε καὶ παῤῥησιάζεται τῷ ἡμετέρῳ βίῳ. Εἰ γὰρ καὶ ὁ ἀρχαῖος τοῦ γέννους ἡμῶν ἐχθρὸς ἀνακινεῖ τε καὶ ἀνεγείρει πρὸς τὰ χείρονα τὴν φύσιν, ἀλλ᾽ οὐδαμοῦ φαίνεται κρατῶν ἡμῶν μὴ πειθομένων, μηδὲ τὰ χείρονα πράττειν ὡρμημένων· ἐρεθισμοὺς δέ τινας καὶ οἷον παρακλήσεις ἀλλαχόθεν ἀναμενόντων, ἡμῶν δὲ τοῦ ἀῤῥενωποῦ τε καὶ γενναίου τῆς ἀρετῆς ὑπολισθαινόντων, λαμβάνει χώραν ἡ τοῦ πονηροῦ συμβουλή, καὶ γίνεται συνεργὸς ἀλλ᾽ οὐκ ἀρχηγὸς τοῦ παραπτώματος. δῆλον δὲ ὅτι καθάπερ τῷ κατ᾽ ἀρετὴν βίῳ ἐπιλυμαίνεταί τε καὶ ἀνατρέπει τὰ τοιαῦτα σκάνδαλα καὶ πάθη, οὕτω δὴ οὕτω καὶ τῷ κατ᾽ εὐσέβειαν λόγῳ ἐπιπροσθεῖ τε καὶ καταληΐζεται τὰ αἱρετικὰ καὶ παιλίμφημα τῶν δυσσεβούντων δόγματα καὶ φρονήματα· οἵπερ ἐξ ἀρχῆς ταῖς πονηραῖς αὐτῶν διανοίαις συλλαβόντες αὐτὰ καὶ ἀποτεκόντες οὐκ ἐξ ἀνάγκης αὐτεβίᾳ, ἐκουσιότητι δὲ βουλῆς τε καὶ γνώμης, τάς τε τῶν πλησίον ἀκοὰς τῆς δυσφημίας ἐνέπλησαν, καὶ ἐξ ἀνάγκης δι᾽ ἑαυτῶν τε καὶ τῶν παραδεξαμένων εἰς τὸν κόσμον ἐλθεῖν τὰ σκάνδαλα παρεσκεύασαν· οἷς καὶ τὸ οὐαί, ἀδεκάστῳ κρίσει ἡ θεία ψῆφος ἐπαφίησιν ἑαυτοὺς ἀναξίους παρεσκευακόσι παντὸς ἐκτιρμοῦ, ὡς που καὶ ἀλλαχόθι φησὶν ὅτι τοῖς τοιούτοις συμφέρει ἵνα μύλος ὀνικὸς δεθῇ περὶ τὸν τράχηλον αὐτῶν, καὶ ἀποῤῥιφῶσιν εἰς τὴν θάλασσαν. Λέλυται τοίνυν ἀπορία ἐξ ὧν ἐδόκει κρατύνεσθαι· καὶ οὐχ ὁ βιασθεὶς ἔχει τὴν ἀράν, ἀλλ᾽ ὁ τῶν σκανδάλων προβολεὺς δι᾽ οὗ προέβη τὰ σκάνδαλα· τούτου γὰρ προβαλλομένου, ἐξ ἀνάγκης λοιπὸν ἐπιδημεῖ τε καὶ παῤῥησιάζεται τῷ κόσμῳ τὰ σκάνδαλα.
dlicat : Oportebat diris vovere hominem. Si enin A
aliunde, neque ex nostra et libera voluntate expan-
duntur scandala, merito sermo ille petit ne quis ho-
wo imprecationibus subjiciatur; si autem projicio
ipse scandalorum semina, postquam autem semi-
nata sunt, necesse est ut colantur et spinas ferant,
ego qui mibi ipse poenan per scandalorum spinas
conciliavi, jure me et imprecationi et poenæ subje-
ctum efficio : non judicareris autem dignus qui ve-
niam aut benevolentiam ullo pacto implorares. Porro
illa scandala sunt quæcunque impedimenta moran -
tur viam in æternam vitam ducentem. Quænam au-
tem sunt ? Adulterium, ebrietas, furtum, calumnia
et in primis homicidium et avaritia, et quæcunque
alia ex iis mala oriuntur; quæ humana mens ad
imaginem Dei facta, indolentiæ et mollitiæ dedita,
ut in mundum veniant facit; et cum creata esset
ut operaretur virtutes, semetipsam effecit operariam
iniquitatum. Simul autem atque ex nobis motum
et incrementum istiusmodi cupiditates ceperunt, ex
necessitate deinde in nostra vita versantur et agunt.
Si enim antiquus nostri generis hostis impellit et
excitat ad pejora nostram naturam, nunquam
tamen videtur nobis invitis neque pejora facere cu-
pientibus imperare; dum autem quasdam excita-
tiones et quasi solatia alicunde exspectamus, ipsi a
virili et generoso virtutis sensu declinantes, locum
occupat diaboli consilium, et fit auxiliator quidem,
sed non primus casus nostri auctor. Patet autem,
quemadmodum vitam bonam perdunt ac destruunt
istiusmodi scandala et cupiditates, ita etiam ita et
pios sermones invadere et vastare hæretica et dis-
sona impiorum dogmata et cogitata: qui cum ab
initio pravis suis cogitationibus ea collegissent et
in lucem edidissent; non necessitate sed voluntario
consilio et sententia, proximorum aures blasphemnia
impleverunt, et fecerunt ut per se et eos qui ipsis
crediderunt, ex necessitate scandala in mundum
venirent; quibus et illud va, incorrupta judiciali
sententia, divinum decretum in eos immittit qui se
indignos qualibet misericordia præstiterunt, ut et in
alio loco dicit, talium interesse ut mola asinaria
eorum collis alligetur et in mare projiciantur.
Soluta igitur est difficultas ex iis quibus videbatur
potissimum roborari. Neque in illum dirigitur im-
precatio, qui vim patitur, sed in eum qui scandala
seminat et per quem prodeunt; simul ac scandala
projecit, ex necessitate deinde in mundo versantur
el agunt.
"
γειν ἀλλ', Ἐχρὴν ὑπὸ κατάραν ποιεῖσθαι τὸν ἄνθρω·
πον· εἰ μὲν γὰρ ἄλλοθέν ποθεν καὶ οὐκ ἀπὸ τῆς
ήμετέρας καὶ αὐτοδεσπότου γνώμης ἡ πλοῦτο τὰ σκάν
δαλα, εἰκότως τε ἂν ὁ λόγος ἀπῄτει μηδὲ ὡραῖς τι
να τῶν ἀνθρώπων ὑποβάλλεσθαι· εἰ δὲ καταβάλλω
μὲν ἐγὼ τῶν σκανδάλων τὰ σπέρματα, ἐπεὶ δὲ κατ·
εβλήθη, ἀνάγκη καὶ γεωργηθῆναι καὶ καρποφορή
σαι τὴν ἄκανθαν, ὁ προξενήσας ἐμαυτῷ διὰ τῶν
σκανδάλων τῆς ἀκάνθης τὸ ἐπιτίμιον, εἰκότως καὶ
τῆς ἀρᾶς καὶ τῆς δίκης ἐμαυτὸν παρίστημι ἔνοχον·
ἀλλ᾽ οὐ συγγνώμην ποθὲν ἀπαιτεῖν, οὐδὲ φιλανθρω
πίας οὐμενοῦν οὐδαμοῦ κριθείης ἄξιος σκάνδαλα δ'
ἂν ἐκεῖνα εἴη ὅσα κωλύματα γίνεται τῆς πρὸς τὴν
ζωὴν ἀγούσης ὁδοῦ τὴν αἰώνιον· τίνα δ᾽ ἔστι ταῦτα ;
πορνεία, μέθη, κλοπή, καταλαλιά, καὶ πρὸ τούτων
φόνος καὶ φιλαργυρία καὶ ὅσα ἄλλα κακὰ διὰ τού-
των· ἅπερ ἡ ἀνθρώπινος κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ πεπλα-
σμένος νοῦς ῥαθυμίᾳ καὶ ῥαστώνῃ παρασχών έαυ-
τὸν εἰς τὸν κόσμον ἐλθεῖν παρασκευάζει· καὶ τῶν
ἀρετῶν ἐργάτης πλασθείς γεωργὸν ἑαυτὸν κατα
σκευάζει τῶν φαύλων· ῥοπὴν δὲ ἅπαξ ἐξ ἡμῶν καὶ
βλάστην τὰ τοιαῦτα τῶν παθημάτων λαβόντα, ἐξ
ἀνάγκης τὸ λοιπὸν ἐπιχωριάζει τε καὶ παῤῥησιάζε
ται τῷ ἡμετέρῳ βίῳ. Εἰ γὰρ καὶ ὁ ἀρχαῖος τοῦ γέν
νους ἡμῶν ἐχθρὸς ἀνακινεῖ τε καὶ ἀνεγείρει πρὸς
τὰ χείρονα τὴν φύσιν, ἀλλ' οὐδαμοῦ φαίνεται κρα
τῶν ἡμῶν μὴ πειθομένων, μηδὲ τὰ χείρονα πράττειν
ώρμημένων· ἐρεθισμοὺς δέ τινας καὶ οἷον παρακλή
σεις ἀλλαχόθεν ἀναμενόντων, ἡμῶν δὲ τοῦ ἀῤῥενω-
ποῦ τε καὶ γενναίου τῆς ἀρετῆς ὑπολισθαινόντων,
λαμβάνει χώραν ἡ τοῦ πονηροῦ συμβουλὴ, καὶ γίνε-
και συνεργὸς ἀλλ' οὐκ ἀρχηγὸς τοῦ παραπτώματος.
δῆλον δὲ ὅτι καθάπερ τῷ κατ' ἀρετὴν βίῳ ἐπιλυμαί
νεταί τε καὶ ἀνατρέπει τὰ τοιαῦτα σκάνδαλα καὶ
πάθη, οὕτω δὴ οὕτω καὶ τῷ κατ' εὐσέβειαν λόγῳ
ἐπιπροσθεῖ τε καὶ καταληΐζεται τὰ αἱρετικὰ καὶ παι
λίμφημα τῶν δυσσεβούντων δόγματα καὶ φρονήματα·
οἴπερ ἐξ ἀρχῆς ταῖς πονηραῖς αὐτῶν διανοίαις συλ
λαβόντες αὐτὰ καὶ ἀποτεκόντες οὐκ ἐξ ἀνάγκης αὐτὲ
βίᾳ, ἐκουσιότητι δὲ βουλῆς τε καὶ γνώμης, τάς τε
τῶν πλησίον ἀκοὰς τῆς δυσφημίας ενέπλησαν, καὶ
ἐξ ἀνάγκης δι' ἑαυτῶν τε καὶ τῶν παραδεξαμένων
εἰς τὸν κόσμον ἐλθεῖν τὰ σκάνδαλα παρεσκεύασαν·
οἷς καὶ τὸ οὐαὶ, ἀδεκάστῳ κρίσει ἡ θεία ψῆφος ἐπ-
αφίησιν ἑαυτοὺς ἀναξίους παρεσκευακόσι παντὸς εἰ
κτιρμοῦ, ὡς που καὶ ἀλλαχόθι φησὶν ὅτι τοῖς τοιού
τοις συμφέρει ἵνα μύλος ὀνικός δεθῇ περὶ τὸν τρά
χῆλον αὐτῶν, καὶ ἀποῤῥιφῶσιν εἰς τὴν θάλασσαν.
Λέλυται τοίνυν ἀπορία ἐξ ὧν ἐδόκει κρατύνεσθαι· καὶ
οὐχ ὁ βιασθεὶς ἔχει τὴν ἀρὰν, ἀλλ' ὁ τῶν σκανδάλων προβολεὺς δι᾽ οὗ προέβη τὰ σκάνδαλα· τούτου γὰρ προ-
βαλλομένου, ἐξ ἀνάγκης λοιπὸν ἐπιδημεῖ τε καὶ παρρησιάζεται τῷ κόσμῳ τὰ σκάνδαλα.
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
Question VIQuæstio VI
col. 105–106page 53 of 591
PG 101:105Τί δή ποτε Μωσῆς τῶν οὐρανῶν οὐ μέμνηται βασιλείας, καί τοι τοῦ Σωτῆρος ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις λαμπρῶς εἰπόντος ἀπὸ καταβολῆς κόσμου τοῖς δικαίοις ταύτην ἑτοιμασθῆναι;
α'. Πολλὰ τῶν νοητῶν ὁ θεῖος Μωσῆς παρῆκε· καὶ ἡ βασιλεία δὲ τῶν οὐρανῶν κρείττονα καὶ τὴν ὕπαρξιν καὶ τὴν ἀπόλαυσιν ἢ κατ' αἴσθησιν ἔχει· φησὶ γάρ, Ἃ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε καὶ οὖς οὐκ ἤκουσε καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη· οὐδὲν οὖν θαυμαστὸν ἀσωμάτων δημιουργίαν δυνάμεων μὴ ἐπεξελθόντα τὸν θεόπτην Μωσῆν διὰ τὴν παχύτητά τε καὶ ἀσθένειαν τῶν ἀκροατῶν, μηδὲ τῆς ὑπὲρ αἴσθησιν βασιλείας τῶν οὐρανῶν διήγησιν παραθέσθαι, κατ' αἴσθησιν μᾶλλον ἢ κατὰ θεωρίαν βιοῦντι λαῷ· τὸ γὰρ νομίζειν τινὰς τῷ κατὰ τὸν παράδεισον διηγήματι συμπεριλαβεῖν καὶ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ἥτις εἰς ταὐτὸν ἔρχεται τῇ βασιλείᾳ τοῦ Χριστοῦ, οὐκ ἂν ἀκριβὴς παραδέξοιτο λογισμός· ταπεινὸν γὰρ ἂν εἴη τοῦτο πολλῷ τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν· ὄψε τε γὰρ ὁ παράδεισος καταληπτὸς ἐγεγόνει, καὶ πολίτας ἔσχε τοὺς πρωτογόνους· καὶ τὸ κάλλιστον μὲν τῶν περικοσμίων ἐστί, τῆς γῆς δ' ὅμως μέρος· καὶ φυτοῖς μὲν ὡραίοις κομᾷ, καὶ διαυγεστάτοις κατάρδεται νάμασι, πλὴν οὐδὲν τούτων ὑψηλότερον ὄψεως, οὐδὲ τῶν ἀνθρωπίνων ἀνακεχώρηκε λογισμῶν, ὥσπερ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν· καὶ γῆς δὲ καὶ οὐρανοῦ οὐδ' ἔστιν εἰπεῖν ὅσον τὸ μέσον.
β'. Εἰ δὲ διότι τοῦ γενναίου εἰπόντος λῃστοῦ, Μνήσθητί μου, Κύριε, ἐν τῇ βασιλείᾳ σου, ὁ Σωτὴρ αὐτῷ τὴν εἰς τὸν παράδεισον ὑπισχνεῖται, διὰ τοῦτο τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν τὴν τοῦ παραδείσου τίθεται λῆξιν (οὐ γὰρ ἄλλα μὲν αἰτεῖν τὸν λῃστήν, ἄλλα δὲ λαμβάνειν παρὰ τοῦ μεγαλοδώρου Θεοῦ ἀκόλουθον εἶναι φαίη ἄν), ἐκεῖνο μᾶλλον σκοπείτω ὡς τί δή ποτε μὲν ἦν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν, ὅπερ ἐστὶν ἡ τοῦ Χριστοῦ, οὐδαμῶς ὁ λῃστὴς συνεγνώκει· πόθεν γὰρ ἂν ἐξαιτεῖν προήχθη ἃ καὶ τοῦ λογίζεσθαι τὴν ἰσχὺν ἐνίκα, καὶ τὴν ἀνθρωπίνην διάνοιαν ὑπερβαίνει; οὔκουν τί ποτε μὲν ἦν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ὁ λῃστὴς οὐδαμῶς συνεγνώκει, οὐδὲ πρὸς ὡρισμένον τι καὶ γνώριμον τὸν νοῦν ἀπευθύνων τὴν αἴτησιν ἐποιεῖτο· ἀλλὰ διὰ τοιαύτης αἰτήσεως ἀγαθῶν τινων μετασχεῖν καὶ μακαρίας ἀπολαύσεως ᾐτεῖτο· ἐπεὶ δὲ τῶν ἄλλων ἁπάντων καλῶν γνωριμώτερος αὐτῷ ὁ παράδεισος καθειστήκει (ἐκ γὰρ τῆς Μωσαϊκῆς διδασκαλίας τῷ Ἰουδαίων ἐπιγινωσκόμενος ἔθνει) οὐδὲ τὴν ἐκείνου διέφυγε γνῶσιν, διὰ τοῦτο τὸν παράδεισον ὁ Δεσπότης αὐτῷ κατεγγυᾶται· καὶ οὐχ ἕτερα ἀνθ' ἑτέρων δωρεῖται, ἀλλ' ὧν τυχεῖν ὁ ἐξαιτούμενος ἐπεθύμει· ἐπεθύμει δὲ μνήμης τυχεῖν ἐν τῇ βασιλείᾳ Χριστοῦ, ὅπερ ἐστὶν ἐν ἀγαθοῖς τε καὶ μακαρίοις γε
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Γ'.
Τί δή ποτε Μωσῆς τῶν οὐρανῶν οὐ μέμνηται
βασιλείας, καί τοι τοῦ Σωτῆρος ἐν τοῖς Εὐαγγε
λίοις λαμπρῶς εἰπόντος ἀπὸ καταβολῆς κόσμου
τοῖς δικαίοις ταύτην ετοιμασθῆναι (27-28);
α'. Πολλὰ τῶν νοητῶν ὁ θεῖος Μωσης παρῆκε· καὶ
ἡ βασιλεία δὲ τῶν οὐρανῶν κρείττονα καὶ τὴν ὕπαρ
ξιν καὶ τὴν ἀπόλαυσιν ἢ κατ' αἴσθησιν ἔχει· φησί
γάρ, "Α ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε καὶ οἷς οὐκ ἤκουσε καὶ
ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη· ν οὐδὲν οὖν θαυ
μαστὸν ἀσωμάτων δημιουργίαν δυνάμεων μὴ
ἐπεξελθόντα τὸν θεόπτην Μωσήν διὰ τὴν παχύ
τητά τε καὶ ἀσθένειαν τῶν ἀκροατῶν, μηδὲ τῆς ὑπὲρ
αἴσθησιν βασιλείας τῶν οὐρανῶν διήγησιν παρα
θέσθαι, κατ' αἴσθησιν μᾶλλον ἢ κατὰ θεωρίαν βιοῦντι
λαῷ· τὸ γὰρ νομίζειν τινὰς τῷ κατὰ τὸν παράδεισον
διηγήματι συμπεριλαβεῖν καὶ τὴν βασιλείαν τῶν οὐ
ρανῶν, ἥτις εἰς ταὐτὸν ἔρχεται τῇ βασιλείᾳ τοῦ Χρι
στοῦ, οὐκ ἂν ἀκριβὴς παραδέξοιτο λογισμός· ταπει
νὸν γὰρ ἂν εἴη τοῦτο πολλῷ τῆς βασιλείας τῶν
οὐρανῶν· δψε: τε γὰρ ὁ παράδεισος καταληπτὸς ἐγε
γόνει, καὶ πολίτας ἔσχε τοὺς πρωτογόνους· καὶ τὸ
κάλλιστον μὲν τῶν περικοσμίων ἐστὶ, τῆς γῆς δ' ὅμως
μέρος· καὶ φυτοῖς μὲν ὡραίοις κομᾷ, καὶ διαυγε
στάτοις κατάρδεται νάμασι, πλὴν οὐδὲν τούτων
ὑψηλότερον ὄψεως, οὐδὲ τῶν ἀνθρωπίνων ἀνακε
χώρηκε λογισμῶν, ὥσπερ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν
καὶ γῆς δὲ καὶ οὐρανοῦ οὐδ᾽ ἔστιν εἰπεῖν ὅσον τὸ μέ
σου.
β'. Εἰ δὲ διότι τοῦ γενναίου εἰπόντος λῃστοῦ,
Μνήσθητί μου, Κύριε, ἐν τῇ βασιλείᾳ σου, ο ὁ Σω
τὴρ αὐτῷ τὴν εἰς τὸν παράδεισον ὑπισχνείται, διὰ
τοῦτο τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν τὴν τοῦ παραδεί.
σου τίθεται λῆξιν (οὐ γὰρ ἄλλα μὲν αἰτεῖν τὸν λῃστὴν,
ἄλλα δὲ λαμβάνειν παρὰ τοῦ μεγαλοδώρου Θεοῦ ἀκό
λουθον εἶναι φαίη ἂν), ἐκεῖνο μᾶλλον σκοπείτω ὡς τί
δή ποτε μὲν ἦν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν, ὅπερ ἐστὶν
ἡ τοῦ Χριστοῦ, οὐδαμῶς ὁ λῃστὴς συνεγνώκει· πόθεν
γὰρ ἂν ἐξαιτεῖν προήχθη ἃ καὶ τοῦ λογίζεσθαι τὴν
ἰσχὺν ἐνίκα, καὶ τὴν ἀνθρωπίνην διάνοιαν ὑπερβαί
νει; οὔκουν τί ποτε μὲν ἦν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν
ὁ λῃστὴς οὐδαμῶς συνεγνώκει, οὐδὲ πρὸς ὡρισμένον
τι καὶ γνώριμον τὸν νοῦν ἀπευθύνων τὴν αἴτησιν
ἐποιεῖτο· ἀλλὰ διὰ τοιαύτης αιτήσεως ἀγαθῶν τινων
μετασχεῖν καὶ μακαρίας ἀπολαύσεως ᾐτεῖτο· ἐπεὶ δὲ
τῶν ἄλλων ἁπάντων καλῶν γνωριμώτερος αὐτῷ ὁ
παράδεισο; καθειστήκει (ἐκ γὰρ τῆς Μωσαϊκῆς δι
δασκαλίας τῷ Ἰουδαίων ἐπιγινωσκόμενος ἔθνει) οὐδὲ
τὴν ἐκείνου διέφυγε γνῶσιν, διὰ τοῦτο τὸν παράδει
σον ὁ Δεσπότης αὐτῷ κατεγγυᾶται· καὶ οὐχ ἕτερα
ἀνθ' ἑτέρων δωρεῖται, ἀλλ᾽ ὧν τυχεῖν ὁ ἐξαιτούμενος
ἐπεθύμει· ἐπεθύμει δὲ μνήμης τυχεῖν ἐν τῇ βασιλεία
Χριστοῦ, ὅπερ ἐστὶν ἐν ἀγαθοῖς τε καὶ μακαρίοις γε
7ο ΧΙΙΙ,
ταίη.
ΝΟΤΑ.
ταπεινώτερον.
Edita a Maio, Nov.
Matth. xxν, 54. 78 1 Cor. 11, 9. * Luc. 42.
Cur Moses regni cœlorum nullam mentionem fece
rit, quanquam Servator in Evangeliis manifeste
dicat, a constitutione mundi illud esse justis pa
Coll., t. I, p. 48.
1. Mullas Moses intellectuales res silentio pressit
regnum autem cœlorum tum natura sua tum etiam
gaudiorum præstantia sensus exsuperat. Id enim
rei genus, ut ait Scriptura, Neque oculus vidit,
neque auris audivit, neque in cor hominis ascen
dit 7³. › Nil ergo mirum est, si cum Dei aspectu
dignus Moses incorporearum virtutum creationem
non narraverit propter audientium crassa ingenia
et infirmitatem, idemmet ne cœlorum quidem re
gnum apud populum sensibus magis quam intel
lectu utentem commemoraverit. Nam quod non
nulli arbitrantur Mosen in paradisi mentione re
guum quoque calorum conclusisse, quod est ipsum
Christi regnum, hanc, inquam, opinionem accura
tum ratiocinium non recipit. Ille enim valde regno
calorum inferior videbitur: siquidem paradisus
sensibus erat comprehensibilis, incolasque primos
parentes habuit: et mundanarum quidem rerum
pulcherrima est, sed tamen terræ bujus pars: et
quanquam pulchris arboribus floret ac limpidissimis
rigatur fluviis, nihilominus nihil visibili vi subli
mius habet, neque humanum intellectum excedens,
ut reapse est regnum cœlorum. Quantopere demum
terra cœlo differat, verbis declarari non potest.
2. Quod si quia dicenti latroni bono: «Memento
mei, Domine, in regno tuo 7, › Servator paradisum
promisit, idcirco regnum cœlorum idem esse putat
aliquis quod paradisi sedes (neque enim consenta
neum fuit aliud latronem petere, aliud a munifico
Deo accipere); illud potius consideret, cœlorum id
est Christi regnum latroni incognitum fuisse. Qui
autem fieri poterat, ut id sibi deposceret, quod ipsum
ratiocinii acumen effugiebat, mentisque humanæ
vires excedebat? Igitur quidnam revera esset re
gnum coelorum latro omnino ignorabat, neque ad
certum aliquid notumque sibi mentem intendens
preces illas effudit; sed boni alicujus beatæque vo
luptatis compotem se fieri postulavit. Jam quia
bonis cateris notior ei paradisus erat (cum enim
hic Mosis magisterio Judaicæ genti exploratus esset,
ejus ne latronem quidem notitia latebat), idcirco pa
radisum illi Dominus spondet: neque aliud pro
alio largitur, sed id omnino quod petenti erat con
cupitum. Is vere cupiebat ut sui memoria haberetur
in Christi regno, id est ut bonis atque beatis annu
meraretur. Reapse is deinde paradisi incolatu poti
tur, quem generis nostri auctores ante violatum
præceptum sortiti fuerant. Quod si quis paradisumi
(27-28) Conspirat in hanc sententiam Hieronymus
epist. 139, 5: • Mihi in Evangelio promittuntur
regna crlorum, quæ instrumentum vetus omnino
non nominat. ›
Confer Photium in quaestione 192 (nunc 79)a
Wolfio edita.
Malim
col. 107–108page 54 of 591
PG 101:107νέσθαι· καὶ λαμβάνει λοιπὸν τὴν ἐν παραδείσῳ διαγωγὴν, ἣν οἱ τοῦ γένους ἡμῶν ἀρχηγέται μήπω τῆς ἐντολῆς ἐκπεσόντες διεκληροῦντο· εἰ δέ τις τὸν παράδεισον αὐτῷ οἱονεί τινα προοιμιαζόμενα δῶρα καὶ ἀρραβῶνα τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας λέγοι δεδόσθαι, οὐκ ἀποτεύξεσθαι δὲ αὐτὸν οὐδὲ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας, τοῦτο δὲ τοῦτο οὐδὲν μὲν ὅλως μάχεται τῷ λόγῳ· μᾶλλον δὲ ἐν τῇ κοινῇ πάντων ἀναστάσει τε καὶ διακρίσει καὶ τῶν βεβιωμένων ἀνταποδόσει, εἰσόμεθα ἀκριβέστερον· τὰ νῦν δὲ αὐτοῦ ἂν εἴη ἐξεπίστασθαι τοῦ κριτοῦ.
γ. Ἀλλὰ γὰρ Μωσεῖ μὲν οὐκ ἦν ἀνάγκη οὐδὲ σκοπὸς ἀναπτύσσειν τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν· πολλὰ γὰρ, ὥσπερ ἔφημεν, τὴν κοσμογένειαν ἀναγράφων τῶν ὑπὲρ αἴσθησιν παρῆλθεν· εἰ δὲ τυπικῶς τις καὶ ἐν αἰνίγματι καὶ αὐτὴν τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν ὑποσημαίνειν ἐθέλοι λέγειν, ἐν τῷ εἰπεῖν, «Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν,» οὐδὲν πρὸς αὐτὸν διοισόμεθα· οὐδὲ γὰρ οὐδὲ τοῦτό γέ φαμέν ποθεν ὡς ἠγνόει ταῦτά τε καὶ τὰ τοιαῦτα ὁ τηλικούτου καὶ τοσούτου θεάματος τῆς θεοπτίας ἠξιωμένος Μωσῆς· ἀλλ᾽ ὅτι τοῖς πολλοῖς ἀνέκφορα διετήρει, καὶ τῆς μὲν συγκλύδου ἀκοῆς φειδὼ πολλὴν ἐποιεῖτο, τοῖς ὑψηλοτέροις δὲ καὶ τελειοτέροις σπέρματα καταβάλλων, τῶν ὑψηλοτέρων τε καὶ θαυμασιωτέρων ἴσως διετέλει θεωρημάτων· καὶ γὰρ, φασί, διὰ τοῦτο τὴν μὲν τοῦ αἰσθητοῦ κόσμου δημιουργίαν εἰπὼν, λεπτουργεῖ τε καὶ ἐπεξέρχεται καὶ ἃ συμπληροῦσι τοῦτον· τὴν δὲ γένεσιν ἀναγραψάμενος τοῦ οὐρανοῦ, ὅσα μὲν αὐτοῦ πρὸς τὸν περίγειον κόσμον ἀφορᾷ, καὶ ταῦτα παραπλησίως διεξῆλθεν, ἡλίου καὶ σελήνης, καὶ τὴν ἀστέρων κυριότητά τε διαλαβὼν καὶ φύσιν· τὰ δὲ τῆς περιγείου ἀπονεύοντα διακοσμήσεως, καὶ ὅσα τῆς ἀνωτέρω λέξεώς ἐστι, οὐχ ὁμοίως διέλαβεν· εἰ δὲ τοῦτο, πολλῷ μᾶλλον οὐδ᾽ ὅσα ὑπεραναβέβηκε τούτων· καταλιμπάνει δὲ τὴν τούτων σαφῆ καὶ διευκρινημένην διήγησιν τῷ Πλάστῃ καὶ Δεσπότῃ πάντων Χριστῷ τῷ Θεῷ ἡμῶν, ὃς ἐπιδημήσας ἡμῖν τοῖς ἐν γῇ, καὶ τὰ οὐράνια καὶ τὰ θεῖα παραδιδοὺς μαθήματά τε καὶ μυστήρια, καὶ τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν ἐξηγήσατο· ἐπεὶ καὶ τὰ ἄλλα, νομοθεσίαι τε καὶ εὐαγγελίαι, ἀραί τε καὶ εὐλογίαι, τὸ σωματικώτερον ἔχουσαι, πανταχοῦ τῷ Μωσεῖ παραλαμβάνονται· ὁ δὲ κοινὸς τοῦ γένους Σωτὴρ ὅλον τὸν ἄνθρωπον ἀπαλλάξαι τῆς πλάνης προθέμενος, τὰ ὑπουράνια καὶ θεῖα ἡμῖν τοῖς πειθομένοις ἐπηγγείλατο ἀγαθά· ὥσπερ καὶ τοῖς ἀπειθοῦσιν ὑπέδειξεν, ὡς ὑποδέξεται αὐτοὺς οὐ τὰ πρόσκαιρά τε καὶ χρόνῳ
PHOTII PATRIARCHE CP.
latroni tanquam præludium arrhabonemque regui A
coelorum datum dicat, nèque eum prædicto regno
cariturum ; ista quidem opinio rationi minime repu-
gnat : rem autem in communi omnium resurre-
ctione ac judicio actæque vitæ remuneratione accu-
ralius cognoscemus. Interim hæc in judicis mente
latent.
3. Sed enim Mosi nulla necessitas scopusve ad-
erat, cur coslorum regnum manifestaret. Porro multa,
ut diximus, quæ sensum excedebant, dum orbis
initia scriberet, prætermisit. Jam si quis forte di-
cere velit, figurate nec sine ænigmate ipsum quoque
regnum cœlorum a Mose innui, dum ait : « In prin -
cipio fecit Deus cœlum et terram ΤΟ ; » huic nos
nequaquam adversabimur. Neque enim ullo modo
affirmamus Mosem, qui tanto prodigio dignus fuit
nt Deum ipsum conspexerit, rem talem tantique
negotii ignoravisse : verum ea, quæ multi ferre
nondum poterant, reticebat, vulgique auribus ine-
ruditis valde parcebat : interim dum semina aliquot
in sublimiores perfectioresque mentes immittebat,
casque alioribus ac mirabilioribus contemplatio-
pibus fortasse initiabat. Propterea, aiunt, dum sen-
sibilis mundi creationem scribit, sigillatim omnia
persequitur, quæ ad eam rem pertinent: verum-
tamen cum coeli genesim narrat, quæcunque cœ- C
lestia ad terrestrem mundum referuntur, ea pariter
accurato sermone digerit, solis, inquam, et lung
stellarumque dominatum atque naturam : quæ
autem a terrestri fabrica ornamentove recedunt,
quæque proprie ad supernam stationem pertinent,
hac haud æque disserit. Quod si in his ita se ges-
sit, multo magis in illis quæ prædictis excelsiora
sunt. Horum, inquam, sublimiorum perspicuam
accuratamque enarrationem Creatori Domninoque
omnium Christo Deo nostro reliquit : qui nobiscum
terræ incolis diversatus, et cœlestes doctrinas ac
divina mysteria impertiens, regnum quoque coelo
rum nos edocuit. Quamobrem aliæ quoque leges et
promissiones et minæ ac benedictiones, quæ corpo-
reum quid sapiebant, ad Mosis partes semper perti-
nent : verum communis Servator generis, qui sibi
officium sumpsit amni errore hominem liberandi,
cœlestia nobis credentibus ac divina bona nuntia-
νέσθαι· καὶ λαμβάνει λοιπὸν τὴν ἐν παραδείσῳ δι
αγωγὴν, ἣν οἱ τοῦ γένους ἡμῶν ἀρχηγέται μήπω
τῆς ἐντολῆς ἐκπεσόντες διεκληροῦντο (30')· εἰ δέ τις
τὸν παράδεισον αὐτῷ οιονεί τινα προοιμιαζόμενα
δῶρα καὶ ἀρραβῶνα τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας λέ
γοι δεδόσθαι, οὐκ ἀποτεύξεσθαι δὲ αὐτὸν οὐδὲ τῆς
τῶν οὐρανῶν βασιλείας, τοῦτο δὲ τοῦτο οὐδὲν μὲν
ὅλως μάχεται τῷ λόγῳ· μᾶλλον δὲ ἐν τῇ κοινῇ πάντων ἀναστάσει τε καὶ διακρίσει καὶ τῶν βεβιωμένων
ἀνταποδόσει, εἰσόμεθα ἀκριβέστερον (51)· τὰ νῦν δὲ αὐτοῦ ἂν εἴη ἐξεπίστασθαι τοῦ κριτοῦ.
γ. ᾿Αλλὰ γὰρ Μωσεῖ μὲν οὐκ ἦν ἀνάγκη οὐδὲ
σκοπὸς ἀναπτύσσειν τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν·
πολλὰ γὰρ, ὥσπερ ἔφημεν, την κοσμογένειαν ἀναγρά
φων τῶν ὑπὲρ αἴσθησιν παρῆλθεν· εἰ δὲ τυπικῶς τις
καὶ ἐν αἰνίγματι καὶ αὐτὴν τὴν τῶν οὐρανῶν βασι-
λείαν ὑποσημαίνειν ἐθέλοι λέγειν, ἐν τῷ εἰπεῖν, « Έν
ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, ο οὐδὲν
πρὸς αὐτὸν διοισόμεθα (52)· οὐδὲ γὰρ οὐδὲ τοῦτό γέ
φαμέν ποθεν ὡς ἡγνόει ταῦτά τε καὶ τὰ τοιαῦτα ὁ
τηλικούτου καὶ τοσούτου θεάματος τῆς θεοπτίας
ἠξιωμένος Μωσῆς· ἀλλ᾽ ὅτι τοῖς πολλοῖς ἀνέκφορά
διετήρει, καὶ τῆς μὲν συγκλύδου ἀκοῆς φειδὼ πολλὴν
ἐποιεῖτο, τοῖς ὑψηλοτέροις δὲ καὶ τελειοτέροις σπέρ
ματα καταβάλλων, τῶν ὑψηλοτέρων τε καὶ θαυμα
σιωτέρων ἴσως διετέλει θεωρημάτων· καὶ γὰρ, φασί,
διὰ τοῦτο τὴν μὲν τοῦ αἰσθητοῦ κόσμου δημιουργίαν
εἰπὼν, λεπτουργεῖ τε καὶ ἐπεξέρχεται καὶ ἃ συμπλη
ροῦσι τοῦτον· τὴν δὲ γένεσιν ἀναγραψάμενος τοῦ οὐ-
ρανοῦ, ὅσα μὲν αὐτοῦ πρὸς τὸν περίγειον κόσμον
ἀφορᾷ, καὶ ταῦτα παραπλησίως διεξῆλθεν, ἡλίου καὶ
σελήνης, καὶ τὴν ἀστέρων κυριότητά τε διαλαβὼν
καὶ φύσιν· τὰ δὲ τῆς περιγείου ἀπονεύοντα διακο-
σμήσεως, καὶ ὅσα τῆς ἀνωτέρω λέξεως έστι, οὐχ
ὁμοίως διέλαβεν· εἰ δὲ τοῦτο, πολλῷ μᾶλλον οὐδ᾽ ὅσα
υπεραναβέβηκε τούτων· καταλιμπάνει δὲ τὴν τού
των σαφῆ καὶ διευκρινημένην διήγησιν τῷ Πλάστη
καὶ Δεσπότῃ πάντων Χριστῷ τῷ Θεῷ ἡμῶν, ὃς ἐπι-
δημήσας ἡμῖν τοῖς ἐν γῇ, καὶ τὰ οὐράνια καὶ τὰ θεῖα
παραδιδοὺς μαθήματά τε καὶ μυστήρια, καὶ τὴν τῶν
οὐρανῶν βασιλείαν ἐξηγήσατο· ἐπεὶ καὶ τὰ ἄλλα,
νομοθεσίαι τε καὶ εὐαγγελίαι, ἀραί τε καὶ εὐλογίας,
τὸ σωματικώτερον ἔχουσαι, πανταχοῦ τῷ Μωσεί πα
ραλαμβάνονται· ὁ δὲ κοινὸς τοῦ γένους Σωτήρ όλον
τὸν ἄνθρωπον ἀπαλλάξαι τῆς πλάνης προθέμενος, τά
ὑπουράνια καὶ θεῖα ἡμῖν τοῖς πειθομένοις ἐπηγγεί
λατο ἀγαθά· ὥσπερ καὶ τοῖς ἀπειθοῦσιν ὑπέδειξεν,
ὡς ὑποδέξεται αὐτοὺς οὐ τὰ πρόσκαιρά τε καὶ χρόνῳ
το Gen. 1, 1.
(50) Paradisi intellectualis nomen a paradiso ter-
restri derivatum fuisse, nemo inficias it. Cæteroquin
sanctarum ante Christum animarum quietas sedes
a terrestri paradiso Adami distinguendas esse, satis
docet Scriptura cum ait Christum post obitum ad
inferos descendisse. Quare et ad illa apud Lucam
verba ad latronem recte monent sacri interpretes
terrestrein paradisum non esse ibi intelligendum.
(31) De hac Græcorum quorumdam opinione et
nos ipsi alibi locuti sumus, et Muratorius singulari
opere latissime disputavit. Et quidem contra Græcos
suo- copiose disserit Eustratius ab Allatio editus.
(32) Quaestionem hauc rursus tractal Photius
in Amphilochiana decima sexta, aliis quidem
verbis, cæteroquin iisdem sæpe argumentis utens;
quam rem nuntiatam Roma Neapolim ante hos
annos fuisse video cl. Andresio prodromn. Anecd.
Gr. p. 85. Sed tamen ad hunc locum Photius
in decima sexta aliter judicare videtur. Huic enim
opinioni nonnullorum proposita sic contradicit :
Ἀλλὰ τοῦτο μὲν οὐκ ἂν ῥᾳδίως ἀγαπήσῃ ἡ ἀλήθεια,
ὅτι τε λίαν ἐκβεβίασται, καὶ ὅτι εἰπὼν οὐρανῶν
ποίησιν, περὶ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας τοὺς Ἰου
δαίους οὐδὲν ἧττον ὠφέλησεν ἢ εἰ παντελῶς ἀπεσιώ
πησε· καὶ πολλὴ ἄλλη προς ταύτην τὴν ὑπόληψιν ὑπ
εναντίωσις.
Question VIIQuæstio VII
col. 109–110page 55 of 591
PG 101:109καταμαραινόμενα λυπηρὰ, ἀλλ' ὅσα δι' αἰῶνος ἀπεράντου παρατεινομένην ἔχουσι τὴν πεῖραν τῶν ἀλγεινῶν.
δ. Εἰ δὴ καὶ ἀγωνιστήριον ἦν ὁ παράδεισος, ἐν αὐτῷ γὰρ τὸ γυμνάσιον τῷ πρωτοπλάστῳ προτέθειτο, πῶς ἂν εἴη τῷ αὐτῷ καὶ βραβεῖον καὶ στάδιον; οὐκοῦν ὁ παράδεισος προοίμιον μὲν τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν, οὐ βασιλεία δέ· καὶ μακάριον μὲν καὶ πολλυέραστον ἐνδιαιτηθῆναι τῷ χωρίῳ, μακαριώτερον δὲ καὶ ἐρασμιώτερον τὸ εἰς τὰς οὐρανίας ἐκεῖθεν παραπεμφθῆναι σκηνάς· καὶ τὸ ἀρχηγὸν δὲ φῶς, ὅπερ ἀναχεόμενον πρὸ τῆς τοῦ ἡλίου δημιουργίας, τὴν ἡμέραν ἐποίει, βασιλείαν οὐρανῶν ὑψηλοτέραν τε καὶ θειοτέραν καὶ ὡς ἀληθῶς οὐράνιον λῆξιν ἡμᾶς ἐννοεῖν, ἢ τὸν παράδεισον, ἀπευθύνει· ἐν ᾗ τοῖς ἀξιωθησομένοις ἐνδιαιτᾶσθαι τὴν χρείαν ἀποπληρώσει· καὶ εἴη ἂν εἰκότι λόγῳ ἀναλογίαν διασῶζον τὸ οὐράνιον σῶμα πρὸς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ἣν συνδιασώζει πρὸς αὐτὴν ἡ γῆ· ἐκείνη τε γὰρ πρὸς τὸ ὁρώμενον οὐράνιον κῦτος τάξιν ἐδάφους ἐπέχουσα φαίνεται· αὐτός τε πάλιν ἐδάφους ἀναπληρώσει χώραν τοῖς ἐν τῇ τῶν οὐρανῶν βασιλείᾳ, τὴν δίαιταν ἀξιωθεῖσι λαχεῖν· οὐδὲν οὖν ὅλως ἔστιν ἀπορεῖν τοῦ λοιποῦ πῶς τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ κατὰ τὴν αὐτοῦ σωτήριον παρουσίαν οὐράνιον ἡμῖν καὶ διδάσκοντος καὶ ἐπαγγειλαμένου βασιλείαν, ὁ θεράπων αὐτοῦ Μωσῆς ἢ οὐδ' ὅλως ἢ ὡς ἐν αἰνίγματι ταύτης ἐμνήσθη· οὐδὲ πότερον ταυτόν ἐστιν ἢ ἕτερον ὁ παράδεισος καὶ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Ζ'.
Εἰ τὰ τέλη τῶν αἰώνων εἰς ἡμᾶς κατήντησεν, ἐν ποίοις αἰῶσιν ὁ τοῦ Χριστοῦ πλοῦτος εἰς ἡμᾶς ἐπιδειχθήσεται;
Οὐκ ἄπορον δὲ οὐδ' εἰ τὰ τέλη τῶν αἰώνων εἰς ἡμᾶς κατήντησεν, ἐν τοῖς ἐπερχομένοις αἰῶσι τὸν πλοῦτον αὐτοῦ ἐπιδείξασθαι εἰς ἡμᾶς τὸν κοινὸν τοῦ γένους σωτῆρα καὶ λυτρωτήν. Ἐπὶ μὲν γὰρ τῷ τέλει τῶν αἰώνων ἡμεῖς ἐσμεν, ὅσοι τὸν παρόντα κόσμον ἤδη μαραινόμενόν τε καὶ καταῤῥέοντα πρὸς τέλος ἐτάχθημεν παραμετρεῖν, ἐπερχομένους δὲ αἰῶνας ἐκείνους δεῖ νοεῖν, ὅσοι τῇ τῶν μελλόντων ἀδιαδόχῳ παραπολαύσει συμπαρατεινομένην ἔχουσι φύσιν τὴν ἑαυτῶν. Ὅρα δέ μοι καὶ οὕτως· ἐν μὲν τοῖς αἰῶσιν, ὧν εἰς ἡμᾶς τὰ τέλη κατήντησε, τὸ πρὸ τῶν αἰώνων ὁρισθὲν μυστήριον ἐπὶ κοινῇ τοῦ ἀνθρωπίνου γένους σωτηρίᾳ πέρας ἔλαβέ τε καὶ ἐτελέσθη· ὅπερ ἐστὶν ἡ τοῦ Θεοῦ πρὸς ἀνθρώπους ἕνωσίς τε καὶ ἐπιδημία· ἐν δὲ τοῖς ἐπερχομένοις ἐπιτελεσθείη ἂν ἡ τῶν ἀνθρώπων πρὸς Θεὸν ἄνοδός τε καὶ ὑψηλοτέρα συνάφεια· καὶ τὸ κατὰ χάριν ἡμᾶς γενέσθαι θεούς, μηκέτι πρὸς τὰ χείρω τὴν μεταβολὴν δεχομένους. Ἔτι δὲ ἐν μὲν τοῖς αἰῶσιν, ὧν εἰς τὰ τέλη κατηντήσαμεν, τὴν ἐργασίαν τῶν ἐντολῶν ἀπαιτούμεθα· καὶ πρὸς τὸ γυμνάσιον ἀποδυόμεθα· ἐν δὲ τοῖς ἐπερχομένοις τά τε τῶν πρακτέων ἐπίχειρα κομιζόμεθα καὶ τῶν βραβείων ἀξιούμεθα, ὅτε δὴ ὅτε καὶ ὁ πλοῦτος τῆς
4. Quod si præterea paradisus certaminum præ-
mium est; illic enim primo homini propositum vir-
tutis exercitium fuit ; qui fieri potest ut idem homini
radisus præludium quidem regni cœlorum fuerit,
non tamen ipsum regnum. Et in eo quidem versari
emitti. Et quidem lux illa primigenia, cujus effusio,
coeleste habitaculum, multoque excelsius divinius-
que, quam paradisus, in quo quidern coelesti labi-
harc enim cœlesti, quem suspicimus, fornici vicem
nix pavimenti instar erit iis qui cœlorum regnum in-
sæculorum sumus nos quicunque in hune munduan jam
flaccidum et ad finein suum vergentem inissi sumus in-
tandum est quæ æternarum in futura deliciarum parti-
erit hominum ad Deum reditus et altior cum illo con-
subministrabuntur. Si vis, prasentibus quidem sæcu-
καταμαραινόμενα λυπηρὰ, ἀλλ' ὅσα δι' αἰῶνος
ἀπεράντου παρατεινομένην έχουσι τὴν πεῖραν τῶν
ἀλγεινῶν.
δ. Εἰ δὴ καὶ ἀγωνιστήριον ἦν ὁ παράδεισος, ἐν
αὐτῷ γὰρ τὸ γυμνάσιον τῷ πρωτοπλάστῳ προτέθει
το, πῶς ἂν εἴη τῷ αὐτῷ καὶ βραβεῖον καὶ στάδιον ;
οὐκοῦν ὁ παράδεισος προοίμιον μὲν τῆς βασιλείας τῶν
οὐρανῶν, οὐ βασιλεία δέ· καὶ μακάριον μὲν καὶ που
λυέραστον ἐνδιαιτηθῆναι τῷ χωρίῳ, μακαριώτερον δὲ
καὶ ἐρασμιώτερον τὸ εἰς τὰς οὐρανίας ἐκεῖθεν παρα
πεμφθῆναι σκηνάς· καὶ τὸ ἀρχηγὸν δὲ φῶς, ὅπερ
ἀναχεόμενον πρὸ τῆς τοῦ ἡλίου δημιουργίας, την
ἡμέραν ἐποίει, βασιλείαν οὐρανῶν ὑψηλοτέραν τε καὶ
θειοτέραν καὶ ὡς ἀληθῶς οὐράνιον λῆξιν ἡμᾶς ἐν-
νοεῖν, ἢ τὸν παράδεισον, ἀπευθύνει· ἐν ᾗ τοῖς ἀξιω.
Θησομένοις ἐνδιαιτᾶσθαι τὴν χρείαν ἀποπληρώσει·
καὶ εἴη ἂν εἰκότι λόγῳ ἀναλογίαν διασῶζον τὸ οὐρά-
νιον σῶμα πρὸς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ἣν συν
διασώζει πρὸς αὐτὴν ἡ γῆ· ἐκείνη τε γὰρ πρὸς τὸ
ὁρώμενον οὐράνιον κῦτος τάξιν ἐδάφους ἐπέχουσα φαί-
νεται· αὐτός τε πάλιν ἐδάφους αναπληρώσει χώραν
τοῖς ἐν τῇ τῶν οὐρανῶν βασιλείᾳ, τὴν δίαιταν ἀξιωθεῖσι
λαχεῖν· οὐδὲν οὖν ὅλως ἔστιν ἀπορεῖν τοῦ λοιποῦ πῶς
τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ κατὰ τὴν αὐτοῦ σωτήριον παρ
ουσίαν οὐράνιον ἡμῖν καὶ διδάσκοντος καὶ ἐπαγγειλα-
μένου βασιλείαν, ὁ θεράπων αὐτοῦ Μωσῆς ἢ οὐδ'
ὅλως ἢ ὡς ἐν αἰνίγματι ταύτης ἐμνήσθη· οὐδὲ πότε-
ρον ταυτόν ἐστιν ἡ ἕτερον ὁ παράδεισος καὶ ἡ βασιλεία
τῶν οὐρανῶν.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Ζ'.
Εἰ τὰ τέλη τῶν αἰώνων εἰς ἡμᾶς κατήντησεν, ἐν
ποίοις αἰῶσιν ὁ τοῦ Χριστοῦ πλοῦτος εἰς ἡμᾶς
ἐπιδειχθήσεται ;
Οὐκ ἄπορον δὲ οὐδ᾽ εἰ τὰ τέλη τῶν αἰώνων εἰς
ἡμᾶς κατήντησεν, ἐν τοῖς ἐπερχομένοις αἰῶσι τὸν
πλοῦτον αὐτοῦ ἐπιδείξασθαι εἰς ἡμᾶς τὸν κοινὸν τοῦ
γένους σωτῆρα καὶ λυτρωτήν. Ἐπὶ μὲν γὰρ τῷ τέλει
τῶν αἰώνων ἡμεῖς ἐσμεν, ὅσοι τὸν παρόντα κόσμον
ἤδη μαραινόμενόν τε καὶ καταῤῥέοντα πρὸς τέλος ἐτά-
χθημεν παραμετρεῖν, ἐπερχομένους δὲ αἰῶνας ἐκεί
νους δεῖ νοεῖν, ὅσοι τῇ τῶν μελλόντων ἀδιαδόχῳ
παραπολαύσει συμπαρατεινομένην έχουσι φύσιν τὴν
ἑαυτῶν. Ορα δέ μοι καὶ οὕτως· ἐν μὲν τοῖς αἰῶσιν,
ὧν εἰς ἡμᾶς τὰ τέλη κατήντησε, τὸ πρὸ τῶν αἰώνων
ὁρισθεν μυστήριον ἐπὶ κοινῇ τοῦ ἀνθρωπίνου γένους
σωτηρίᾳ πέρας Ελαβέ τε καὶ ἐτελέσθη· ὅπερ ἐστὶν ἡ
τοῦ Θεοῦ πρὸς ἀνθρώπους ἕνωσίς τε καὶ ἐπιδημία·
ἐν δὲ τοῖς ἐπερχομένοις ἐπιτελεσθείη ἂν ἡ τῶν ἀν-
θρώπων πρὸς Θεὸν ἄνοδός τε καὶ ὑψηλοτέρα συν
άφεια· καὶ τὸ κατὰ χάριν ἡμᾶς γενέσθαι θεούς, μη-
κέτι πρὸς τὰ χείρω τὴν μεταβολὴν δεχομένους. Ετι
δὲ ἐν μὲν τοῖς αἰῶσιν, ὧν εἰς τὰ τέλη κατηντήσαμεν,
τὴν ἐργασίαν τῶν ἐντολῶν ἀπαιτούμεθα · καὶ πρὸς
τὸ γυμνάσιον ἀποδυόμεθα· ἐν δὲ τοῖς ἐπερχομένοις
τά τε τῶν πρακτέων επίχειρα κομιζόμεθα καὶ τῶν
βραβείων ἀξιούμεθα, ὅτε δὴ ὅτε καὶ ὁ πλοῦτος τῆς
A vit : sicuti etiam non credentibus demonstravit,
fore ut illos haud temporalis vel aliquando cessatura
pœna excipiat, sed quæ sensum potius doloris in.
infinitum ævum extendat.
locus palma esset et stadium? Sequitur ergo ut pa-
loco beatum ac desiderabile est; multo tamen bea-
tius atque optabilius est ad coelestes sedes illinc
ante solem conditum, diem efficiebat, exemplo no-
bis est, ut intelligamus regnum cœlorum vere esse
taculo, hi qui eo digui fuerint, voti omnis compo-
tes fient. Prorsus videtur justa ratione cœleste
firmamentum eam analogiam erga regnum cœlo-
rum tueri, quam erga ipsum firmamentum tellus :
pavimenti præstare videtur. Rursus ipse cœlestis for-
colendi digni erunt. Ergo deinceps non erit ambigen-
dum, cur nam Christus, quo tempore inter homines
salutariter versa!us est, cœleste nobis promiserit
nuntiaveritque regnum; ejus vero famulus Moses
vel nullo modo, vel certe non sine ænigmate regni
ejusdem mentionem fecerit. Neque denique est du-
Edita a Maio, nov. Coll., t. IX, p. 5-6. Conciliantur
Si finis sæculorum nobis advenit, quibusnam sæculis
Christi divitiæ in nos ostendentur?
Pauli verba I Cor. x, 11, cum verbis Eph. 11, 7.
Non incertum est quoque, si finis sæculorum nobis.
advenit, divitias suas in nos ostendisse communem ge-
neris nostri Salvatorem et Redemptorem. In fine enim
colendum; supervenientia autem sæcula illa esse cogi
cipantia protensam obtinent eorum naturam. Sed mihi
et sic considera : sæculis illis quorum fuis in nos ad-
venit, definitum ante sæcula mysterium pro communi
honinum generis salute terminum accepit et perfe-
ctum est; qui terminus est Dei apud homines mansio el
incolatus ; supervenientibus autem seulis perfectus.
junctio. Tunc etiam secundum gratiam facti erimus
dii neque ad pejoraconversionem capientes. Adhucau-
tem his saeculis quorum finis advenit, anobis precepto-
rum adimpletio exigitur, et ad luctam aecingimur; su-
pervenientibus autem eorum quæ agenda sunt præmia
accipimus, et victoria laurea digni judicamur, quande
et divitiæ dominicæ bonitatis et largitionis ineffabili
verbo et incomprehensibili ratione copiosissime nobis
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO VII.
bitandum utrum idem sit an quid diversum, paradisus et regnum cœlorum.
QUÆSTIO VII.
Question VIIIQuæstio VIII
col. 111–112page 56 of 591
PG 101:111Δεσποτικῆς χρηστότητος καὶ φιλοτιμίας ἀῤῥήτῳ λόγῳ καὶ ἀκαταλήπτοις λογισμοῖς ἡμῖν ἐπιδαψιλεύοιτο. Εἰ βούλει δὲ ἐν μὲν τοῖς περατουμένοις αἰῶσι φθαρτῷ σώματι τὸν βίον ἡμῶν διανύομεν, ἐν δὲ τοῖς ἐπερχομένοις τῆς φθορᾶς τὴν ἀφθαρσίαν ἀμειβόμενοι, οὕτω τὸν ἀτελεύτητον διατελοῦμεν αἰῶνα. Καὶ πάλιν ἐν μὲν τοῖς παροῦσι τὴν κατεξανισταμένην ἡμῶν τὴν ἁμαρτίαν καὶ διενοχλοῦσαν ὑφιστάμεθα· ἐν δὲ τοῖς ἐπερχομένοις οὐκέτι καταστρατηγοῦσαν οὐδὲ ἐνεργουμένην, ἀλλὰ μηδὲ ὑφεστῶσαν ὅλως εὑρήσομεν, μηδὲ δυναμένην ὑφίστασθαι. Πολλὰ δ᾽ ἄν τις καὶ ἄλλα μυρία τούτοις ἐπιθείη, δι' ὧν ἡ διαφορὰ τῶν τε πρὸς τέλος ἐπειγομένων αἰώνων καὶ τῶν εἰς ἀπέραντον διαμενόντων ῥᾳδίως καταλαμβάνεται· καὶ ὡς τὰ προκείμενα ῥητὰ οὐδὲ ἀλλήλοις ἀντινομοθετεῖ οὐδὲ διαμάχεται.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Η'.
Πῶς τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ λέγεται ἁμαρτίαν μὴ ποιεῖν, εἶναι δὲ ταῦτα ἡ αὐτὴ λέγει Γραφὴ τὰ δι' ὕδατος καὶ Πνεύματος γεννηθέντα, καὶ πάλιν πολλοὺς ὁρῶμεν τοὺς διὰ βαπτίσματος υἱοποιηθέντας τὴν ἁμαρτίαν διαπραττομένους;
Εἰ δι᾽ ὕδατος καὶ Πνεύματος οἱ γεννηθέντες τέκνα Θεοῦ χρηματίζουσι, τὰ δὲ τέκνα τοῦ Θεοῦ, ὡς ὁ θεσπέσιος Ἰωάννης βοᾷ, ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖ, ἐπερωτᾷς καὶ διαπορεῖς πῶς μεθ' ὃ τοῦ λουτροῦ τῆς παλιγγενεσίας τοῦ τηλικούτου χαρίσματος ἠξιώθημεν, πρὸς ἁμαρτίαν καταφερόμεθα. Ἀλλὰ πρό γε τῆς λύσεως τῶν δοκούντων ἔχειν ἐναντιότητα ῥημάτων, αὐτὸ καθ' αὐτὸ τὸ ἀποστολικὸν ἐπισκεπτέον ῥητόν· πῶς ὅλως ἄνθρωπος τέκνον Θεοῦ γεγονὼς ἁμαρτίαν οὐ δύναται ποιεῖν; Τινὲς μὲν οὖν φασιν, ὡς αὐτὸς ἐκεῖνος ἐπιλυόμενος ἐπάγει τό, ὅτι σπέρμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ· τοῦ γὰρ δεσποτικοῦ σπέρματος ἤτοι διδασκαλικοῦ λόγου· Ἐξῆλθεν γάρ, φησὶν, ὁ σπείρων τοῦ σπεῖραι· τούτου δὴ τοῦ σπέρματος ἐν τῇ ψυχῇ ῥιζωθέντος καὶ παραμένοντος οὐ δύναται ποιεῖν ἁμαρτίαν ὁ ἐκείνου τοῦ σπόρου τὴν ἀφομοίωσιν πρὸς τὸν γεγεννηκότα κτησάμενος Θεόν· παραιρεθέντος δὲ τοῦ τοιούτου σπέρματος ἐκ τῆς διανοίας ἡμῶν, αὐτίκα ὁ τοῦ ἐχθροῦ ἀντικαταβάλλεται σπόρος, καὶ ἡ τῶν ζιζανίων βλάστη λαμβάνει ἀρχήν. Ἔνιοι μὲν οὕτως, ὡς ἔμοιγε δοκεῖ, καὶ τῆς ἀληθείας ἐγγὺς τὸ ἀποστολικὸν ῥητὸν νενοήκασιν. Οἱ δὲ ἁπλούστερόν φασιν, ὡς οὔτε ὁ δίκαιος τὴν δικαιοσύνην πράττων, οὔτε ὁ σώφρων τὴν σωφροσύνην ἐπιτελῶν, οὐ μὴν ἀλλ' οὐδ᾽ ἄλλος παρώνυμος ἀπὸ τῆς ἀρετῆς ἐν ᾧ ταύτην τελεῖ καὶ διαπράττεται, οὔμενουν οὐκ ἄν ποτε καὶ τῆς ἁμαρτίας ὑπάρξειε δημιουργός.
Ἀλλὰ τοῦτο μὲν εἰ καί τισιν εἴρηται, οὐ μοι δοκεῖ τοῦ ὕψους τῆς ἀποστολικῆς ἐφικεῖσθαι διανοίας· οὐδὲ γὰρ σοφὸν εἰδέναι, ἀλλ' οὐδὲ διδάσκειν, ὡς ὁ δίκαιος δικαιοπραγῶν οὐκ ἀδικεῖ, ἀλλ' οὐδὲ ὁ σώφρων οὐκ ἀκολασταίνει ἐν τῷ σωφρονεῖν· ἄμεινον δὲ ἂν ἴσως εἴη κἀκεῖνο συνιδεῖν, ὡς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ σπέρμα αὐτοῦ ἐν ἑαυτῷ συλλαβὼν ἤτοι τὴν ἀρετήν (πᾶν γὰρ δώρημα τέλειον ἄνωθέν ἐστι καταβαῖνον ἀπὸ τοῦ Πατρὸς τῶν φώτων) καὶ τελειωθεὶς ἐν αὐτῇ ὡς καὶ ταύτης καθαρῶς εἰς ἕξιν ἐλάσαι, μὴ ἔχων ἐπιμιγνυμένην ἑαυτῷ τοῦ κακοῦ τὴν σπορὰν, ὁ τοιοῦτος οὐ δύναται ποιεῖν ἁμαρτίαν· τουτέστιν, οὐκ ἔχει τὴν γνώμην ῥέπουσαν πρὸς τὰ πάθη, σύσ-
lis corruptibili corpore vitam nostram perdicimus,
supervenientibus autem corruptionem incorruptione
mutantes, sicinfinitum ævum percurremus. Et rursus
sæculis præsentibus insurgensin nos et nos impediens
peccatum subimus; supervenientibus autem, neque in
nos pugnam, aut agens peccatum, sed neque occulte
in nobis stans aut stare valens reperiemus. Multa et
alia sexcenta liis addi possent quibus differentia inter
directa ad finem sæcula et ea quæ in infinitum ma-
nent facile discernitur. Atque ita præposita verba
non invicem opponuntur, neque inter se pugnant.
Quomodo dicitur filios Dei peccatum non facere, qui
juxta eamdem Scripturam ex aqua et Spiritu na-
scuntur; et tamen multos videmus per baptismum
filios Dei effectos peccatum facientes ;
Edita a Maio, 1. c. p. 6-8. De verbis I Joan. 11, 9; et quomodo his non obstet, quod baptizatos, qui vere filii Dei
sunt (Joan. 1, 5) adhuc peccantes videamus.
Si quicunque ex aqua et Spiritu sancto generan-
tur, ii sunt filii Dei; filii autem Dei, ut divus Joan-
pes clamat, peccatum non faciunt, quæris et disce-
plas quomodo, postquam per lavacrum regenera-
ționis tanţa gratia digni habiti sumus, ad peccatum
deferamur. Sed antequam verba resolvamus que
sibi invicem contradicere videntur, ipsum in se
Apostolidictum examinandum est: quomodo omnino
homo filius Dei factus peccatum non potest facere?
Quidam igitur dicunt illud ipsum Joannem expli-
cantem addere : quoniam senen ipsius in eo manet;
quod quidem semen est sane docendi peritum ver-
bum; exiit enim qui seminat seminare. Illo autem
semine in anima radices agente et manente, non
potest peccare qui hoc semine assimilationem cum
generante Deo possidet. Illo autem semine ex cogi-
tatione nostra ejecto, statim diaboli semen in illius
locum injicitur, et zizaniorum germinatio incipit.
Plures quidem sic propius, ut mihi videtur, ad ve-
ritatem steterunt illud apostoli dictum interpre-
tando. Alii autem simplicius dicunt neque justum
justitiam colentem, neque sapientem sapientiam
adimplentem, neque alium quemque suum nomen
a virtute trabentem eo quod illam peragat et adim-
pleat, unquam peccati exstiturum factorem,
Sed hoc quidem, quanquam a quibusdam dictum
est, non altitudinem apostolicæ sententiæ videtur
attigisse. Non enim callidum est scire, sed neque do-
cere justum juste agentem non injustitiam admit
tere, neque sapientem intemperanter non vivere
dum sapit. Melius forte esset et hoc modo intelli-
gere eum qui ex Deo natus est et semen ejus in se
ipso concepit, nempe virtutem (omne enim donum
perfectum desursum est, descendens a Patre lumi-
num), et perfectus est in ea, ita ut in illius habi-
tum pure transierit, non habens sibi admistum
mali semen, eum, inquam, non posse peccatum fa-
cere ; id est, non habere voluntatem ad cupiditates
Α Δεσποτικῆς χρηστότητος καὶ φιλοτιμίας ἀῤῥήτω λό-
θείη, δι' ὧν ἡ διαφορὰ τῶν τε πρὸς τέλος ἐπειγομένων
ταλαμβάνεται· καὶ ὡς τὰ προκείμενα ῥητὰ οὐδὲ ἀλλήλοις ἀντινομοθετεῖ οὐδὲ διαμάχεται.
γῳ καὶ ἀκαταλήπτοις λογισμοῖς ἡμῖν ἐπιδαψιλεύοιτο.
Εἰ βούλει δὲ ἐν μὲν τοῖς περατουμένοις αἰῶσι φθαρ
τῷ σώματι τὸν βίον ἡμῶν διανύομεν, ἐν δὲ τοῖς ἐπερ-
χομένοις τῆς φθορᾶς τὴν ἀφθαρσίαν ἀμειβόμενοι, οὕτω
τὸν ἀτελεύτητον διατελοῦμεν αἰῶνα. Καὶ πάλιν ἐν μὲν
τοῖς παροῦσι τὴν κατεξανισταμένην ἡμῶν τὴν ἁμαρ
τίαν καὶ διενοχλοῦσαν ὑφιστάμεθα· ἐν δὲ τοῖς ἐπερχο
μένοις οὐκέτι καταστρατηγοῦσαν οὐδὲ ἐνεργουμένην,
ἀλλὰ μηδὲ ὑφεστῶσαν ὅλως εὑρήσομεν, μηδὲ δυναμένην
ὑφίστασθαι. Πολλὰ δ᾽ ἄν τις καὶ ἄλλα μυρία τούτοις ἐπι
αἰώνων καὶ τῶν εἰς ἀπέραντον διαμενόντων ῥᾳδίως και
Πῶς τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ λέγεται ἁμαρτ'αν μὴ
ποιεῖν, εἶναι δὲ ταῦτα ἡ αὐτὴ λέγει Γραφὴ τὰ
δι' ὕδατος καὶ Πνεύματος γεννηθέντα, καὶ πά
λιν πολλοὺς ὁρῶμεν τοὺς διὰ βαπτίσματος
υλοποιηθέντας τὴν ἁμαρτίαν διαπραττομένους ;
Εἰ δι᾽ ὕδατος καὶ Πνεύματος οἱ γεννηθέντες τέκνα
Θεοῦ χρηματίζουσι, τὰ δὲ τέκνα τοῦ Θεοῦ, ὡς ὁ θε
σπέσιος Ἰωάννης βοᾷ, ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖ, ἐπερωτής
καὶ διαπορεῖς πῶς μεθ' ὅ τοῦ λουτροῦ τῆς παλλιγγε
νεσίας τοῦ τηλικούτου χαρίσματος ἠξιώθημεν, πρὸς
ἁμαρτίαν καταφερόμεθα. ᾿Αλλὰ πρό γε τῆς λύσεως
τῶν δοκούντων ἔχειν εναντιότητα ῥημάτων, αὐτὸ καθ
αὐτὸ τὸ ἀποστολικὴν ἐπισκεπτέον ῥητόν· πῶς ὅλως
ἄνθρωπος τέκνον Θεοῦ γεγονὼς ἁμαρτίαν οὐ δύναται
ποιεῖν; Τινὲς μὲν οὖν φασιν, ὡς αὐτὸς ἐκεῖνος ἐπι-
λυόμενος επάγει τό, ὅτι σπέρμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ· τοῦ
γὰρ δεσποτικοῦ σπέρματος ήτοι διδασκαλικοῦ λόγου
Ἐξῆλθεν γάρ, φησὶν, ὁ σπείρων τοῦ σπεῖραι· τούτου
δὴ τοῦ σπέρματος ἐν τῇ ψυχῇ ῥιζωθέντος καὶ παρα-
μένοντος οὐ δύναται ποιεῖν ἁμαρτίαν ὁ ἐκείνου τοῦ
σπόρου τὴν ἀφομοίωσιν πρὸς τὸν γεγεννηκότα κτη-
σάμενος Θεόν - παραιρεθέντος δὲ τοῦ τοιούτου σπέρ
ματος ἐκ τῆς διανοίας ἡμῶν, αὐτίκα ὁ τοῦ ἐχθροῦ
ἀντικαταβάλλεται σπόρος, καὶ ἡ τῶν ζιζανίων βλάστη
λαμβάνει ἀρχήν. Ἔνιοι μὲν οὕτως, ὡς ἔμοιγε δοκεῖ, καὶ
τῆς ἀληθείας ἐγγὺς τὸ ἀποστολικὸν ῥητὸν νενοίκασιν.
Οἱ δὲ ἁπλούστερόν φασιν, ὡς οὔτε ὁ δίκαιος τὴν δι
καιοσύνην πράττων, οὔτε ὁ σώφρων τὴν σωφροσύνην
ἐπιτελῶν, οὐ μὴν ἀλλ' οὐδ᾽ ἄλλος παρώνυμος ἀπὸ τῆς
ἀρετῆς ἐν ᾧ ταύτην τελεῖ καὶ διαπράττεται, οὔμενουν
οὐκ ἄν ποτε καὶ τῆς ἁμαρτίας ὑπάρξειε δημιουργός.
·
᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν εἰ καί τισιν εἴρηται, ου μοι δοκεῖ
τοῦ ὕψους τῆς ἀποστολικῆς ἐφικεῖσθαι διανοίας· οὐδὲ
γὰρ σοφὸν εἰδέναι, ἀλλ' οὐδὲ διδάσκειν, ὡς ὁ δίκαιος
δικαιοπραγῶν οὐκ ἀδικεῖ, ἀλλ' οὐδὲ ὁ σώφρων οὐκ ἀκο-
λασταίνει ἐν τῷ σωφρονεῖν· ἄμεινον δὲ ἂν ἴσως εἴη
κἀκεῖνο συνιδεῖν, ὡς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ
τὸ σπέρμα αὐτοῦ ἐν ἑαυτῷ συλλαβὼν ἤτοι τὴν ἀρε
τὴν (πᾶν γὰρ δώρημα τέλειον ἄνωθέν ἐστι κατα
βαῖνον ἀπὸ τοῦ Πατρὸς τῶν φώτων) καὶ τελειωθείς
ἐν αὐτῇ ὡς καὶ ταύτης καθαρῶς εἰς ἕξιν ἐλάσαι, μὴ
ἔχων ἐπιμιγνυμένην ἑαυτῷ τοῦ κακοῦ τὴν σπορὰν, ὁ
τοιοῦτος οὐ δύναται ποιεῖν ἁμαρτίαν· τουτέστιν, οὐκ
έχει την γνώμην ρέπουσαν πρὸς τὰ πάθη, σύσ
PHOTII PATRIARCHE CP.
QUÆSTIO VIII.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Η'.
Question IXQuæstio IX
col. 113–114page 57 of 591
PG 101:113πρὸς ἐκεῖνα τὸν νοῦν ἐπιστρεφόμενον. Ὥσπερ γὰρ ἡ ἀδίδακτος φύσις ἰσχυρὸν τὰ παρὰ φύσιν ἀποστρέφεσθαι, οὕτως ἡ ἐκ διδασκαλίας διὰ τῆς τῶν ἀγαθῶν πράξεως γυμνασίας ἐπιγινομένη ἕξις μεγάλην λαμβάνει τὴν ἰσχὺν εἰς τὸ πρὸς μηδὲν τῶν φαύλων ἐπιρῥεπῶς ἔχειν καὶ τούτοις ἐφήδεσθαι· ἀλλ᾽ ἡ μὲν τοῦ ῥητοῦ καθ᾽ ἑαυτὴν σκέψις τοιαύτη τις ἂν εἴη. Ἐπιλύοιτο δ᾽ ἂν καὶ ἡ κατὰ συμπλοκὴν τῶν ῥητῶν προκειμένη ἀπορία οὐδὲν ἔλαττον καὶ δι᾽ ἑνὸς ἑκάστου τῶν εἰρημένων· οὐδὲν γὰρ ἄπορον οὔτε τὸν ἔχοντα τοὺς σπερματικοὺς λόγους ἐν ἑαυτῷ βλαστάνοντας, εἴτε τῶν ἀρετῶν εἴησαν, εἴτε τῆς εὐσεβείας αἱ καταβολαί, τότε μὲν μηδαμῶς ἀποδέχεσθαι τὴν ἐπισπορὰν τοῦ πονηροῦ· ἐπειδὰν δὲ τοῦ κακοῦ βλαστήματος ἔρημοι καταστῶμεν, τότε πρὸς τὴν τῶν ζιζανίων ὑποδοχὴν παρασκευασαμένους ὁρᾶσθαι· ἀλλ᾽ οὐδὲ τὸν πράττοντα τὴν ἀρετὴν ἐπειδὰν ταύτην εἰλικρινῶς πράττῃ, ἀνενέργητον αὐτὸν πρὸς τὴν κακίαν εἶναι· ἀμελήσαντα δὲ τῶν καλῶν ἔργων πρὸς τὰ χείρονα κατενεχθῆναι, οὐδεὶς ἂν διαμφισβητήσῃ. Λυθείη μὲν ἂν ὥσπερ εἴρηται διὰ τούτων καὶ ἡ δοκοῦσα κατ᾽ ἀρχὰς τῶν ῥητῶν ἐναντιολογία· οἰκειωτέρα δὲ καὶ ἰδιάζουσα λύσις εἴη ἂν αὐτῇ προσαγομένη τοιαύτη. Διττός ἐστιν ὁ τῆς ἄνωθεν υἱοθεσίας τρόπος· ὁ μὲν ἐκ μόνης τῆς φιλοτιμίας τοῦ υἱοθετοῦντος ἐπιδεικνύμενος, ὁ δὲ μετὰ συνεισφορᾶς τῆς ἡμετέρας σπουδῆς, καθ᾽ ἣν ἡ τῶν ἀρετῶν συνεισάγεται ἐργασία· καὶ ἡ δοθεῖσα τῆς υἱοθεσίας ἄνωθεν χαριστη ἀπὸ τῆς γνώμης συνελθοῦσα τῶν ἀρετῶν πράξει, ὅλον ἀναμορφοῖ τὸν υἱοθετούμενον πρὸς τὴν ὁμοίωσιν καὶ τὸν χαρακτῆρα, καθ᾽ ὅσον ἐστὶν ἀνθρώπῳ μιμήσασθαι δυνατὸν τὸν γεγεννηκότα Θεόν. Οὕτως μὲν οὖν ὁ κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον χρηματίσας τέκνον Θεοῦ, καὶ οὕτω βεβαίαν καὶ ἀμετακίνητον τὴν υἱοθεσίαν κτησάμενος, ἀναλλοίωτον λαμβάνει τὴν ἕξιν τοῦ καλοῦ, καὶ μισεῖ τὴν ἁμαρτίαν καὶ ἀποστρέφεται, καὶ οὐκ ἐθέλει ταύτην οὐδαμῇ ποιεῖν. Ὁ μέν τοί γε τῆς Δεσποτικῆς ἀπολαύσας φιλοτιμίας, μηδὲν δὲ τηλικοῦτον συνεισενεγκὼν ὡς βεβαίαν τὴν υἱοθεσίαν δεῖξαι, καὶ ἑαυτὸν ἄξιον ταύτης διὰ τῶν ἔργων παραστῆσαι, οὗτος δὴ οὗτος κἂν τῆς υἱοθεσίας ἔτυχεν, ἣν ἡ Δεσποτικὴ χαρίζεται φιλοτιμία, τῷ ταύτην οἰκείᾳ γνώμῃ καὶ σπουδῇ μὴ συγκροτεῖν, εὐχερῶς φέρεται πρὸς τὰς τῶν ἁμαρτημάτων πράξεις· τὸ μὲν ἀπὸ τῆς χάριτος δοθὲν σπέρμα, οἷον ἀτελεσφόρητον καταλιπών, τὸ δὲ ἀπὸ τοῦ πονηροῦ ἐπισπαρέν, τελεσφορούμενόν τε καὶ γεωργούμενον οἰκείᾳ ῥᾳθυμίᾳ· ὅπερ καὶ περιφέρων ἐν ἑαυτῷ, εἰκότως ἀντὶ τοῦ τέκνον εἶναι Θεοῦ, τέκνον χρηματίζει τοῦ διαβόλου.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Θ'.
Πῶς τοῦ θεοπάτορος Δαβὶδ εἰπόντος, «Ἄνθρωπος ὡσεὶ χόρτος αἱ ἡμέραι αὐτοῦ,» καὶ ἑξῆς, ὁ τούτου παῖς Σολομὼν ἀποφαίνεται, «Μέγα ἄνθρωπος καὶ τίμιον ἀνήρ;»
Τὴν τῶν ἀνθρώπων φύσιν ὡς τὰ πολλὰ καὶ ὁ θεῖος Δαβὶδ κατευτελίζων, καὶ ὁ σοφὸς μεγαλύνων Σολομῶν, οὐκ ἐναντίαν ἀλλήλοις ἀντεισάγουσι δόξαν· οὐ γὰρ οὗτοι μόνον τοιαύτας ἀποφάσεις περὶ τοῦ ἀνθρωπείου γένους ποιοῦνται, ἀλλὰ καὶ πολλαχοῦ τῆς θείας Γραφῆς εὑρήσεις, τοῦτο μὲν ἐπαίρουσαι τὴν
πρὸς ἐκεῖνα τὸν νοῦν ἐπιστρεφόμενον. Ωσπερ γὰρ ἡ
ἀδίδακτος φύσις ἰσχυρὸν τὰ παρὰ φύσιν ἀποστρέφε-
σθαι, οὕτως ἡ ἐκ διδασκαλίας διὰ τῆς τῶν ἀγαθῶν
πράξεως γυμνασίας ἐπιγινομένη ἕξις μεγάλην λαμ-
βάνει τὴν ἰσχὺν εἰς τὸ πρὸς μηδὲν τῶν φαύλων ἐπιρ
ῥεπῶς ἔχειν καὶ τούτοις ἐφήδεσθαι· ἀλλ᾽ ἡ μὲν τοῦ
ῥητοῦ καθ᾿ ἑαυτὴν σκέψις τοιαύτη τις ἂν εἴη.. Επισ
λύοιτο δ' ἂν καὶ ἡ κατὰ συμπλοκὴν τῶν ῥητῶν προ-
κειμένη ἀπορία οὐδὲν ἔλαττον καὶ δι᾿ ἑνὸς ἑκάστου τῶν
εἰρημένων· οὐδὲν γὰρ ἄπορον οὔτε τὸν ἔχοντα τοὺς
σπερματικούς λογοὺς ἐν ἑαυτῷ βλαστάνοντας, εἴτε τῶν
ἀρετῶν εἴησαν, εἴτε τῆς εὐσεβείας αἱ καταβολαί, τότε
μὲν μηδαμῶς ἀποδέχεσθαι τὴν ἐπισπορὰν τοῦ πονηροῦ·
ἐπειδὰν δὲ τοῦ κακοῦ βλαστήματος Ερημοι καταστῶμεν,
τότε πρὸς τὴν τῶν ζιζανίων ὑποδοχὴν παρασκευασα-
μένους ὁρᾶσθαι· ἀλλ' οὐδὲ τὸν πράττοντα τὴν ἀρετὴν
ἐπειδὰν ταύτην εἰλικρινῶς πράττῃ, ἀνενέργητον αὐτὸν Β
πρὸς τὴν κακίαν εἶναι· ἀμελήσαντα δὲ τῶν καλῶν ἔργων πρὸς τὰ χείρονα κατενεχθῆναι, οὐδεὶς ἂν διαμφισβητήσῃ.
Λυθείη μὲν ἂν ὥσπερ εἴρηται διὰ τούτων καὶ ἡ
δοκοῦσα κατ' ἀρχὰς τῶν ῥητῶν ἐναντιολογία· οἰκειω
τέρα δὲ καὶ ἰδιάζουσα λύσις εἴη ἂν αὐτῇ προσαγο-
μένη τοιαύτη. Διττός ἐστιν ὁ τῆς ἄνωθεν υἱοθεσίας
τρόπος· ὁ μὲν ἐκ μόνης τῆς φιλοτιμίας τοῦ υἱοθε
τοῦντος ἐπιδεικνύμενος, ὁ δὲ μετὰ συνεισφορᾶς τῆς
ἡμετέρας σπουδῆς, καθ' ἦν ἡ τῶν ἀρετῶν συνεισάγεται
ἐργασία· καὶ ἡ δοθεῖσα τῆς υἱοθεσίας ἄνωθεν χάρις
τῇ ἀπὸ τῆς γνώμης συνελθοῦσα τῶν ἀρετῶν πράξει,
ὅλον ἀναμορφοὶ τὸν υἱοθετούμενον πρὸς τὴν ὁμοίωσιν
καὶ τὸν χαρακτῆρα, καθ' ὅσον ἐστὶν ἀνθρώπῳ μιμή-
σασθαι δυνατὸν τὸν γεγεννηκότα Θεόν. Οὕτως μὲν
οὖν ὁ κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον χρηματίσας τέκνον
Θεοῦ, καὶ οὕτω βεβαίαν καὶ ἀμετακίνητον τὴν υἱοθε-
σίαν κτησάμενος, ἀναλλοίωτον λαμβάνει τὴν ἕξιν τοῦ G
καλοῦ, καὶ μισεῖ τὴν ἁμαρτίαν καὶ ἀποστρέφεται, καὶ
οὐκ ἐθέλει ταύτην οὐδαμῆ ποιεῖν. Ο μέν τοί γε τῆς
Δεσποτικῆς ἀπολαύσας φιλοτιμίας, μηδὲν δὲ τηλικού-
τον συνεισενεγκών ὡς βεβαίαν τὴν υἱοθεσίαν δεῖξαι,
καὶ ἑαυτὸν ἄξιον ταύτης διὰ τῶν ἔργων παραστῆσαι,
οὗτος δὴ οὗτος κἂν τῆς υἱοθεσίας ἔτυχεν, ἣν ἡ Δ-
σποτικὴ χαρίζεται φιλοτιμία, τῷ ταύτην οἰκείᾳ
γνώμῃ καὶ σπουδῇ μὴ συγκροτεῖν, εὐχερῶς φέρεται
πρὸς τὰς τῶν ἁμαρτημάτων πράξεις· τὸ μὲν ἀπὸ
τῆς χάριτος δοθὲν σπέρμα, οἷον ἀτελεσφόρητον κατα-
λιπών, τὸ δὲ ἀπὸ τοῦ πονηροῦ ἐπισπαρὲν, τελεσφο- boli.
ρούμενόν τε καὶ γεωργούμενον οἰκείᾳ ῥᾳθυμίᾳ· ὅπερ καὶ περιφέρων ἐν ἑαυτῷ, εἰκότως ἀντὶ τοῦ τέκνον
εἶναι Θεοῦ, τέκνον χρηματίζει τοῦ διαβόλου.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Θ'.
Πῶς τοῦ θεοπάτορος Δαβὶδ εἰπόντος, ο Ανθρωπος
ὡσεὶ χόρτος αἱ ἡμέραι. αὐτοῦ, » καὶ ἑξῆς, ὁ τού
του παῖς Σολομὼν ἀποφαίνεται, « Μέγα ἄνθρω-
πος καὶ τίμιον ἀνήρ; ν
Τὴν τῶν ἀνθρώπων φύσιν ὡς τὰ πολλὰ καὶ ὁ θεῖος
Δαβίδ κατευτελίζων, καὶ ὁ σοφὸς μεγαλύνων Σολο
μῶν, οὐκ ἐναντίαν ἀλλήλοις ἀντεισάγουσι δόξαν·
οὐ γὰρ οὗτοι μόνον τοιαύτας ἀποφάσεις περὶ τοῦ ἀν
θρωπείου γένους ποιοῦνται, ἀλλὰ καὶ πολλαχοῦ τῆς
θείας Γραφῆς εὑρήσεις, τοῦτο μὲν ἐπαίρουσαι τὴν
dom
Quemadmodum enim indocta natura violenter ea
quæ supra naturam sunt aversatur, ita ille ex
etrina per bonarum actionum exercitium factus ha-
bitus vim magnam accipit ut nullis malis serpat
aut nullis delectetur. Ea quidem esset hujus dicti
in se investigatio. Solveretur et difficultas in verbo-
rum connexione sita non minus per unumquodque
dictorum. Non enim dubium est quin is qui semi-
nalia verba habet in se ipso germinantia, sive virtu-
tum sint, sive pietatis jacta semina, minime in se
mali sationem admittat; cum autem malo germine
vacui stamus, tunc in zizaniorum acceptationem
accingentes nos videamur, sed neque eum qui vir-
tutem agit, adversus malum, inefficacem esse,
eum autem qui pulchros actus negligit ad pejora
A serpentem, neque mentem ad illas conversam.
deferri, nemo est qui discepiat.
Per hæc quidem solveretur, ut dictum est, illa
primo intuitu apparens oppositio; magis propria
vero et accommodatior esset illi admota solutio
talis. Duplex est hujus filiationis modus : unus qui-
dem ea sola adoptantis largitione ac studio demon-
stratus ; alter vero, adjuncto proprio nostro studio,
vi cujus introducitur virtutum operatio ; et data su
pernæ filiationis gratia cum voluntaria virtutum
praxi conveniens, totum transformat filium adopta -
tum ad similitudinem et characterem, quantum ho-
mini licet intueri eum qui genuit Deum. Sic qui-
dem ille qui se hoc modo filium Dei gerit atque
ita solidam et immutabilem adoptionem possidet.
inconcussam accipit habitudinem boni et a peccato
abhorret, nec illud vult quoquo modo facere. Qui
tamen illa Domini largitione fruitus est neque satis
curavit ut solidam adoptionem ostenderet et se hac
esse dignum operibus ostenderet, ille sane, quan-
quam adoptionem sortitus est quam Domini largitur
affectio, quia non eam propria voluntate et ardore
confirmat, ad peccatorum actus facile fertur. Illo
quidem, quod gratia datum est, semine imperfecta
relicto, quod a malo seminatum est propria indo-
lentia perficitur et colitur; quod in se conferens
homo, merito non est filius Dei, sed filius dia -
Quomodo Davide Dei patre dicente: • Homa
tanquam fenum dies ejus, Salomon ejus filius
declarat : ' Est aliquid magruum homo, et aliquid
honore dignum vir ? ›
Humanam naturam pleruinque et divinus Da-
vid parvi faciens et sapiens Salomon magnificans
non oppositas inter se sententias introducunt. Non
enim illi solummodo de humano genere talia decla-
rant, sed et in plerisque sacræ Scripturæ locis in-
venies eam attollentem quidem nostram naturam,
Edita a Maio, 1. c, p. 8.9. Quomodo Davidis verba Psal. cu, 14, 15, cum Salomonis effato, Prov. xx, 6 (juxta LXX)
conveniant.
AD AMPHILOCHIUM QUESTIO VIII, IX.
QUAESTIO IX.
Question XQuæstio X
col. 115–116page 58 of 591
PG 101:115ἡμετέραν φύσιν, τοῦτο δὲ πάλιν κατευτελίζουσαν καὶ κάτω τιθεῖσαν· οὐ μόνον δὲ ἀλλὰ καὶ ὅσοι τῶν ἡμετέρων ἱερῶν Πατέρων ἐκεῖθεν τὴν ἀληθινὴν ἐμυσταγωγήθησαν σοφίαν, καὶ οὗτοι διαφόρους δόξας θέμενοι περὶ τὸ ἀνθρώπινον, οὐκ ἐν τῷ διαφόρῳ τῶν ψηφισμάτων στάσιν ἢ μάχην πρὸς ἑαυτοὺς ἢ πρὸς ἀλλήλους φαίνονται συνεισενεγκόντες, ἀλλ᾽ ὁμόνοιάν τε καὶ συμφωνίαν ὁρῶνται διαπεπραγμένοι. Πῶς δὲ διάφορα ἀποφαινομένων οὐδεμία μάχη ἢ ἐναντίωσις πρὸς τὴν ἀλήθειαν ἐπακολουθεῖ, ἐντεῦθεν ἔστιν ῥᾴδιον λαβεῖν. Διπλῆν τὴν κατασκευὴν ὁ ἄνθρωπος ἔχει, καὶ διπλοῦν ἐπολιτεύσατο βίον· τὸν μὲν πρὸ τῆς παραβάσεως, τὸν δὲ μετὰ τὴν ἀθέτησιν τῆς ἐντολῆς· ἡ δὲ κατασκευή, τὸ μὲν αὐτοῦ πηλός ἐστι καὶ κόνις, τὸ δὲ τὴν παντοκρατορικὴν καὶ δεσποτικὴν τῶν ὄντων ἁπάντων ἐξεικονίζει φύσιν· ὅσα οὖν ἐπαίρει τὸν ἄνθρωπον καὶ ἄνω ἴστησιν, ἢ τοῦ δοθέντος αὐτῷ ἀξιώματος τὸ μέγεθος ὑπεμφαίνει, ἢ τὸν πρὸ τῆς παραβάσεως μακάριον καὶ εὐδαίμονα βίον· ὅσα δὲ εὐτελίζει καὶ κάτω τίθησι, τοῦτο μὲν τὰ μετὰ τὴν παράβασιν τίθησιν ἀλγεινά, τοῦτο δὲ καὶ ὅτι χοῦς ἐστι καὶ εἰς γῆν ἀναλύει, παρίστησιν σαφῶς. Ἀλλὰ ταῦτά φαμεν οἱονεὶ τὰς πρώτας καὶ κυριωτάτας ἀναγράφοντες ἀρχάς. Ἐκ δὲ τούτων πολλὰ καὶ ἄλλα φύεται· μεθόριον γὰρ ὥσπερ ὁ ἄνθρωπος γεγονὼς καὶ δυνάμενος εἴπερ βούλοιτο θεωθῆναι, οὐκ ἔχων δὲ ἀνάγκην ἄνπερ βούλοιτο πρὸς τὰ χείρω ῥέψαι ἀναστέλλουσαν τὴν ὁρμήν, θεούμενος μὲν τῶν μυρίων ἐπαίνων ἄξιός ἐστι τυγχάνειν, ἀποθηρούμενος δὲ καὶ κτηνώδης γενόμενος, ἵνα μὴ λέγω τῇ τῶν πονηρῶν δαιμόνων παραμιλλώμενος κακίᾳ, μυρίοις ὑποβάλλεται ψόγοις· καὶ πρό γε τούτου περὶ τὰ ἐν τῷ βίῳ τερπνὰ καὶ ἡδέα τὸν νοῦν ἐνησχολημένος, μυρίοις καθ᾽ ἑκάστην περιαντλεῖται κακοῖς· μόλις ποτὲ τὸ ματαιότης ματαιοτήτων, τὰ πάντα ματαιότης, δυνάμενος συνιδεῖν· ἑαυτὸν δὲ τῷ λόγῳ χωρίζων τοῦ κόσμου, καὶ τῶν ἐν τῷ κόσμῳ περιστάσεων καὶ ἀδολεσχιῶν τῆς ὅτι μάλιστα εὐδαιμονίας ἀπολαύει· καὶ πρὸ τοῦ τυχεῖν τῶν ἐκεῖθεν ὡς ἐν εἰκόνι τῷ παρόντι, καὶ ἐν προοιμίῳ πολλῆς τῆς μακαριότητος ἐντρυφᾷ· ὥστε οὔτε ὁ πατὴρ τῷ παιδὶ μάχεται, ὁ θεοπάτωρ, φημί, Δαβὶδ τῷ σοφῷ Σολομῶντι, ὁ μὲν ἐπαινῶν, ὁ δὲ κατάγων τὸν ἄνθρωπον, οὔτε ἡ θεία Γραφὴ διαμάχεται ἑαυτῇ, ἀλλ᾽ οὐδὲ τῶν Πατέρων ἡμῶν ὁ θεῖος χορός, ποτὲ μὲν τὴν ἀνθρώπου ἐκθειάζοντες φύσιν, ποτὲ δὲ κατευτελίζοντες καὶ εἰς ἔσχατον συγκατακλείοντες ταπεινότητος· καὶ χωρὶς δὲ τῶν εἰρημένων τὰ περὶ τὸ σωμάτιον πάθη καὶ αἱ καθημεριναὶ ζῶσαι πῶς οὐ κατευτελίζουσι τὰ ἡμέτερα; ἡ δὲ πρὸς θεωρίαν ἐπιστροφὴ τοῦ νοῦ καὶ τὸ ἐκεῖθεν τῆς ἡδονῆς καθαρόν, πῶς οὐ μακαρίαν ἡμῶν καὶ εὐδαίμονα τὴν πολιτείαν ὑποδεικνύουσι;
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Ι.
Τί δή ποτε τοὺς δαιμονίᾳ νόσῳ κακουμένους, σεληνιαζομένους ὁ εὐαγγελιστὴς ὀνομάζει;
Σεληνιαζομένους ὁ εὐαγγελιστὴς τοὺς δαιμονίᾳ κατόχους ὀνομάζει νόσῳ, οὐχὶ τὴν σελήνην αἰτίαν
ῥᾷς
; ἡμετέραν φύσιν, τοῦτο δὲ πάλιν κατευτελίζουσαν καὶ
κάτω, τιθεῖσαν· οὐ μόνον δὲ ἀλλὰ καὶ ὅσοι τῶν ἡμε
τέρων ἱερῶν Πατέρων ἐκεῖθεν τὴν ἀληθινὴν ἐμυστα
γωγήθησαν σοφίαν, καὶ οὗτοι διαφόρους δόξας θέμενος
περὶ τὸ ἀνθρώπινον, οὐκ ἐν τῷ διαφόρῳ τῶν
ψηφισμάτων στάσιν ἢ μάχην πρὸς ἑαυτοὺς ἢ πρὸς
ἀλλήλους φαίνονται συνεισενεγκόντες, ἀλλ᾽ ὁμόνοιάν
τε καὶ συμφωνίαν ὁρῶνται διαπεπραγμένοι. Πῶς δὲ
διάφορα ἀποφαινομένων οὐδεμία μάχη ἢ ἐναντίωσις
πρὸς τὴν ἀλήθειαν ἐπακολουθεῖ, ἐντεῦθεν ἔστιν βάσ
διον λαβεῖν. Διπλῆν τὴν κατασκευὴν ὁ ἄνθρωπος
ἔχει, καὶ διπλοῦν ἐπολιτεύσατο βίον· τὸν μὲν πρὸ
της παραβάσεως, τὸν δὲ μετὰ τὴν ἀθέτησιν τῆς ἐντ
τολῆς· ἡ δὲ κατασκευή, τὸ μὲν αὐτοῦ πηλός ἐστι καὶ
κόνις, τὸ δὲ τὴν παντοκρατορικὴν καὶ δεσποτικὴν
τῶν ὄντων ἁπάντων ἐξεικονίζει φύσιν· ὅσα οὖν ἐπαίρει
τὸν ἄνθρωπον καὶ ἄνω ἴστησιν, ἢ τοῦ δοθέντος αὐτῷ
ἀξιώματος τὸ μέγεθος ὑπεμφαίνει, ἢ τὸν πρὸ τῆς
παραβάσεως μακάριον καὶ εὐδαίμονα βίον· ὅσα δὲ εὐ
τελίζει καὶ κάτω τίθησι, τοῦτο μὲν τὰ μετὰ τὴν πα
ράβασιν τίθησιν ἀλγεινὰ, τοῦτο δὲ καὶ ὅτι χοῦς ἐστι
καὶ εἰς γῆν ἀναλύει, παρίστησιν σαφῶς. ᾿Αλλὰ ταῦτά
φαμεν οἱονεὶ τὰς πρώτας καὶ κυριωτάτας αναγρά
φοντες ἀρχάς. Ἐκ δὲ τούτων πολλὰ καὶ ἄλλα φύεται
μεθόριον γὰρ ὥσπερ ὁ ἄνθρωπος γεγονὼς καὶ δυνάμε
νος είπερ βούλοιτο θεωθῆναι, οὐκ ἔχων δὲ ἀνάγκην
ἄν περ βούλοιτο πρὸς τὰ χείρω ρέψαι αναστέλλουσαν
τὴν ὁρμὴν, θεούμενος μὲν τῶν μυρίων ἐπαίνων ἄξιός
ἐστι τυγχάνειν, ἀποθηρούμενος δὲ καὶ κτηνώδης γε
νόμενος, ἵνα μὴ λέγω τῇ τῶν πονηρῶν δαιμόνων
παραμιλλώμενος κακίᾳ, μυρίοις ὑποβάλλεται ψύγοις
καὶ πρό γε τούτου περὶ τὰ ἐν τῷ βίῳ τερπνὰ καὶ
ἡδέα τὸν νοῦν ἐνησχολημένος, μυρίοις καθ᾿ ἑκάστην
περιαντλείται κακοῖς· μόλις ποτὲ τὸ ματαιότης ματ
ταιοτήτων, τὰ πάντα ματαιότης, δυνάμενος συνιδεῖν
ἑαυτὸν δὲ τῷ λόγῳ χωρίζων τοῦ κόσμου, καὶ τῶν ἐν
τῷ κόσμῳ περιστάσεων καὶ ἀδολεσχιῶν τῆς ὅτι μά
λιστα εὐδαιμονίας ἀπολαύει· καὶ πρὸ τοῦ τυχεῖν τῶν
ἐκεῖθεν ὡς ἐν εἰκόνι τῷ παρόντι, καὶ ἐν προο: μέῳ
πολλῆς τῆς μακαριότητος ἐντρυφᾷ· ὥστε οὔτε ὁ πα
τήρ τῷ παιδὶ μάχεται, ὁ θεοπάτωρ, φημί, Δαβὶδ τῷ
σοφῷ Σολομώντι, ὁ μὲν ἐπαινῶν, ὁ δὲ κατάγων τὸν
ἄνθρωπον, οὔτε ἡ θεία Γραφή διαμάχεται ἑαυτῇ, ἀλλ'
οὐδὲ τῶν Πατέρων ἡμῶν ὁ θεῖος χορός, ποτὲ μὲν τὴν
ἀνθρώπου εκθειάζοντες φύσιν, ποτὲ δὲ κατευτελίζον
τες καὶ εἰς ἔσχατον συγκατακλείοντες ταπεινότητος
καὶ χωρὶς δὲ τῶν εἰρημένων τὰ περὶ τὸ σωμάτιον
πάθη καὶ αἱ καθημεριναὶ λῶσαι πῶς οὐ κατευτελί
ζουσι τὰ ἡμέτερα; ἡ δὲ πρὸς θεωρίαν ἐπιστροφὴ τοῦ
νοῦ καὶ τὸ ἐκεῖθεν τῆς ἡδονῆς καθαρόν, πῶς οὐ μα
καρίαν ἡμῶν καὶ εὐδαίμονα τὴν πολιτείαν ὑπο
δεικνύουσι;
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Ι.
Τί δή ποτε τοὺς δαιμονίᾳ νόσῳ κακουμένους,
σεληνιαζομένους ὁ εὐαγγελιστὴς ὀνομάζει;
Σεληνιαζομένους ὁ εὐαγγελιστὴς τούς δαιμονία
κατόχους ὀνομάζει νόσῳ, οὐχὶ τὴν σελήνην αἰτίαν
rursus autem eam vilipendentem et deprimentem
nec tantum Scriptura, sed et quicunque nostrorum
sanctorum Patrum veram sapientiam iude mystice
docti sunt, diversas sententias de humano genere
statuentes, nou ea sententiarum differentia rebellio
nem aut pugnam in se ipsos et in alios concitasse
videntur, sed concordiam et concentum servantes
reperiuntur. Quomodo autem eas differentes seuten
lias nulla in veritatem pugna aut oppositio sequatur,
linc facile est intelligere. Duplicem constitutionem
habet homo, et duplicem vixit vitam, unam quidem
ante prævaricationem et alteram post violationem
legis. Ejus autem constitutio ex una parte lutum
et cinis est, ex altera vero omnipotenten: naturam et
iis omnibus quæ sunt imperantem imitatur. Quæ
cunque igitur hominem attollunt et sursum statuunt,
vel ei datæ dignitatis magnitudinem exhibent, vel
beatam et felicem ante prævaricationem vitam;
quæcunqne autem illum depretiant et deprimunt, ex
una parte mala post transgressionem gravia osten
dunt, ex altera vero illum esse pulverem et in ter
ram dissolvi, manifeste demonstrant. Sed hæc di
cimus tanquam prima et dominantia principia de
scribentes. Ex his autem multa et alia nascuntur
conterminum est enim quomodo homo cum factus
sit et possit, si velit, deus eftici, nec habeat neces
sitatem, si velit, ad pejora illum impetum attol
lentem vertere, mille laudes obtinere dignus sit;
stolidus autem et brutus, ne dicam improborum
daemoniorum malitia consors effectus, mille subjicia
tur exprobrationibus; et ante hæc omnia vitæ
voluptatibus ac deliciis mentem exercens, sexcentis
quotidie circumfundatur malis, vix aliquando illud
Vanitas vanitatum et oinnia vanitas 80 valens intelli
gere. Se autem ratione a mundo segregans et ab om
nibus quæ in mundo circumstant nugis, maxima
fruitur voluptate, et antequam futura bona asse
quatur, tanquam imagine et præludio illius multæ
felicitatis præsenti tempore fruitur. Neque igitur
pater filio adversatur, pater, inquam, David sa
pienti Salomoni, dum alter laudat, alter vero de
primit hominem, neque divina Scriptura sibi ipsi
pugnat, sed neque Patrum nostrorum divinus cho
rus nunc quidem humanam naturam deificantium,
nunc autem parvi pendentium, et ad ultimam vilita
tem redigentium. Et sepositis quæ dicta sunt, quo
modo corporis affectiones et quotidiana nostra
damna non nos deprimerent? Conversio autem
mentis ad contemplationen et supernæ voluptatis
puritatem, quomodo nostram vitam non beatam
ac felicem præstarent?
Quare dæmoniaco morbo ægrotantes, lunaticos
evangelista vocal?
Edita a Maio, 1. c. p. 9-10; explanans cur evangelista
Lunaticos evangelista a dæmone obsessos vocat,
no lunam affectionis causam assignans, neque
** Eccle. 1, 2
(Matth. iv, 44; xvi, 14) dæmoniacos vocet lunaticos.
col. 117–118page 59 of 591
PG 101:117τοῦ πάθους ἀναγράφων, οὐδ᾽ ὅτι αὐτὴ τὸν ἄνθρωπον τοῦ ἁλῶναι τῷ κακῷ τὰς ἀφορμὰς παρέχει, ἀλλ᾽ ἐθίμοις τῷ πλήθει καὶ γνωρίμοις ὀνόμασι τὰς τοῦ Δεσπότου θαυματουργίας σπουδάζων διηγεῖσθαι· οὐ γὰρ ἦν αὐτῷ σκοπῷ ἀττικῶς εἰπεῖν, ἀλλὰ σαφῶς τὴν ἀλήθειαν διδάξαι· τοῦτο δ᾽ ἂν ὑπάρξαι, εἰ τῇ κοινῇ χρήσει τῶν ὀνομάτων καὶ ὡς ἐπιχωριάζει τὸ ἔθος τὰ γεγονότα τις ἀπαγγελεῖ· ἄλλως τε δὲ οὐδ᾽ ἐμπεδὼν ἦν τοῦ ῥήματος ἡ χρῆσις τῷ κηρύγματι τῆς εὐσεβείας· ἐπεὶ γὰρ πολλοὶ τῶν ἡλίῳ καὶ σελήνῃ λελατρευκότων ἔμελλον κατήκοοι τῶν Δεσποτικῶν γίνεσθαι θαυμάτων, ἐκ τῆς παρ᾽ αὐτοῖς ὑπολήψεως καὶ τῆς τῶν ῥημάτων χρήσεως, τῆς ἀρχαίας αὐτοὺς καὶ δυσσεβοῦς ἀπαλλάττει πλάνης, μονονουχὶ τούτους ἀνακαλούμενος καὶ βοῶν· Ἄνθρωποι, πῶς σελήνῃ καὶ ἡλίῳ τι σέβας ἀνάπτετε καὶ θεοὺς καὶ εὐεργέτας νομίζετε, ἐξ ὧν ὑμεῖς ὡς ἂν αὐτοὶ καὶ τῷ ῥήματι φαίητε τηλικαῦτα μὲν μαθήματα φέρετε, τοσαύτη δὲ λύμη τῷ ἀνθρωπίνῳ γένει ἐπινέμεται; δέον σελήνης καὶ τῶν ἄλλων ἀπαλλάττεσθαι, οὕτως χαλεπῶς καὶ ἀθλίως, ὡς ὑπειλήφατε, διατεθέντων ὑμῶν· τῷ δὲ καὶ τούτων καὶ ἄλλων μυρίων παθῶν νέμοντι τὴν ἐλευθερίαν καὶ τὰ αἰώνια ἐπιδαψιλευομένῳ ἀγαθά, ἐκείνῳ καὶ τὸ σέβας ἀνάπτειν καὶ τὴν λατρείαν προσάγειν καθαρῶς· οὕτως οὐδὲν προσίσταται τῆς κοινῆς καὶ ἐθίμου λέξεως ἡ χρῆσις τοῖς εὐσεβέσι λογισμοῖς. Ἤκουσα δέ τινων λεγόντων ὡς ἄλλο τι τὸ σεληνιάζεσθαι παρὰ τὸ δαιμονᾶν ὁ εὐαγγελιστὴς οἶδεν· οὐ γὰρ ἂν εἰπὼν σεληνιαζομένους, ἐν ταὐτῷ προσέθηκε καὶ δαιμονιζομένους· καὶ εἶναι τὸν σεληνιαζόμενον οὐχ ὑπὸ δαίμονος ἐνεργούμενον, ἀλλ᾽ ὑπό τινος ἑτέρου νοσήματος, ὃ τὰς ἀρχὰς ἀπὸ τῶν ἐν σώματι σεσηπότων χυμῶν λαμβάνει· οὗτοι δὲ μᾶλλον αὐξονται καὶ σφοδρότερον ἐπιτίθενται τῆς σελήνης πλησιφαοῦς οὔσης· καὶ γὰρ πολλὰ τῶν ἄλλων ὑγρῶν καὶ ἐν ὑγρῷ διαιτωμένων, ὥσπερ ὅστρεά τε καὶ τὰ τοιαῦτα, τότε μᾶλλον ὁρᾶται πρὸς αὔξιν ἐπιδιδόντα, οὐκ αὐτοδεσπότῳ κράτει τῆς σελήνης τοῦτο πράττούσης, ἄπαγε, ἀλλὰ τῆς ἀποῤῥήτου δημιουργίας τοῦ πάντα ἐν σοφίᾳ πεποιηκότος τοιαύτας αὐτῇ τὰς ἐνεργείας ἐγκαταθεμένου. Καὶ γάρ, φησίν, ὡς τὸ ἐν αὐτῇ θερμὸν φύσεως χλιαρᾶς ὑπάρχον, ἐπειδὰν τῶν ἡμετέρων σωμάτων ταῖς βολαῖς ἐπιψαύοι, ἀνάχυσιν μὲν τῶν ἐν ἡμῖν ὑγρῶν παρασκευάζει, διαφόρησιν δὲ καὶ ἀπόκρισιν τῶν ἀναχυθέντων διὰ τὸ μὴ σφοδρὰν εἶναι τὴν θέρμην, ὥσπερ τὴν ἐκ τοῦ ἡλίου, οὐ ποιεῖ· τουτωνὶ δὲ τῶν χυμῶν οὕτως ἀναχυθέντων ἐν τῷ σώματι καὶ συνταραχθέντων, μᾶλλόν τε τὸ νόσημα ἰσχύει, καὶ μᾶλλον ἐπιτιθέμενον τῷ ἐγκεφάλῳ καὶ τῇ κεφαλῇ, διαστρέφει τε τὸ ζῶον, καὶ ἀλλοιοῖ, καὶ τὰς φυσικὰς παραποδίζον ἐνεργείας ῥήγνυσθαί τε καὶ σπαράσσεσθαι παρασκευάζει· καὶ διὰ τοῦτο ὑπὸ τοιούτου κατόχους νοσήματος καὶ τὸ πλῆθος σεληνιαζομένους καλεῖ, καὶ καλεῖν οὐδέν ἐστιν ἐμποδών. Ἔστι δέ τις καὶ παρὰ ταῦτα λόγος ἕτερος· ὡς δαιμονιῶσι μὲν καὶ οὗτοι οὓς οἱ πολλοὶ λέγουσι σεληνιαζομένους· τὰ δαιμόνια δὲ διαβάλλειν τὰ κτίσματα τοῦ Δημιουργοῦ τοῖς ἀνθρώποις ἔχοντα σπουδήν, ἐπιτηρεῖ τὰς αὐξήσεις τῆς σελήνης· καὶ τότε τὴν ἐπίθεσιν καὶ τὸ πάθος ἐκδηλότερον ποιεῖ· ἵνα κακῶς
τοῦ πάθους ἀναγράφων, οὐδ᾽ ὅτι αὐτὴ τὸν ἄνθρωπον Α
τοῦ ἁλῶναι τῷ κακῷ τὰς ἀφορμας παρέχει, ἀλλ᾽
ἐθίμοις τῷ πλήθει καὶ γνωρίμοις ὀνόμασι τὰς τοῦ
Δεσπότου θαυματουργίας σπουδάζων διηγεῖσθαι· οὐ
γὰρ ἦν αὐτῷ σκοπῷ ἀττικῶς εἰπεῖν, ἀλλὰ σαφῶς τὴν
ἀλήθειαν διδάξαι· τοῦτο δ' ἂν ὑπάρξαι, εἰ τῇ κοινῇ
χρήσει τῶν ὀνομάτων καὶ ὡς ἐπιχωριάζει τὸ ἔθος τὰ
γεγονότα τις ἀπαγγελεῖ· ἄλλως τε δὲ οὐδ᾽ ἐμπεδών
ἦν τοῦ ῥήματος ἡ χρῆσις τῷ κηρύγματι τῆς εὐσε
βείας· ἐπεὶ γὰρ πολλοὶ τῶν ἡλίῳ καὶ σελήνῃ λελα-
τρευκότων ἔμελλον κατήκοοι τῶν Δεσποτικῶν γίνε-
σθαι θαυμάτων, ἐκ τῆς παρ' αὐτοῖς ὑπολήψεως καὶ
τῆς τῶν ῥημάτων χρήσεως, τῆς ἀρχαίας αὐτοὺς καὶ
δυσσεβοῦς ἀπαλλάττει πλάνης, μονονουχὶ τούτους ἀνα-
καλούμενος καὶ βοῶν· Ανθρωποι, πῶς σελήνῃ καὶ
ἡλίῳ τι σέβας ἀνάπτετε καὶ θεοὺς καὶ εὐεργέτας vo-
μίζετε, ἐξ ὧν ὑμεῖς ὡς ἂν αὐτοὶ καὶ τῷ ῥήματι
φαίητε τηλικαῦτα μὲν μαθήματα φέρετε, τοσαύτη
δὲ λύμη τῷ ἀνθρωπίνῳ γένει ἐπινέμεται; δέον σε
λήνης καὶ τῶν ἄλλων ἀπαλλάττεσθαι, οὕτως χαλε-
πῶς καὶ ἀθλίως, ὡς ὑπειλήφατε, διατεθέντων ὑμῶν·
τῷ δὲ καὶ τούτων καὶ ἄλλων μυρίων παθῶν νέμοντι
τὴν ἐλευθερίαν καὶ τὰ αἰώνια ἐπιδαψιλευομένῳ ἀγαθὰ, ἐκείνῳ καὶ τὸ σέβας ἀνάπτειν καὶ τὴν λα-
τρείαν προσάγειν καθαρῶς· οὕτως οὐδὲν προσίσταται τῆς κοινῆς καὶ ἐθίμου λέξεως ἡ χρῆσις τοῖς εὐτ
σεβέσι λογισμοῖς.
Ήκουσα δέ τινων λεγόντων ὡς ἄλλοτι τὸ σεληνιά-
ζεσθα: παρὰ τὸ δαιμονᾷν ὁ εὐαγγελιστής οἶδεν· οὐ
γὰρ ἂν εἰπὼν σεληνιαζομένους, ἐν ταὐτῷ προσ
έθηκε καὶ δαιμονιζομένους· καὶ εἶναι τὸν σεληνιαζό-
μενον οὐχ ὑπὸ δαίμονος ἐνεργούμενον, ἀλλ᾽ ὑπό τινος
ἑτέρου νοσήματος, δ τὰς ἀρχὰς ἀπὸ τῶν ἐν σώματι
σεσηπότων χυμών λαμβάνει· οὗτοι δὲ μᾶλλον αυτ
ξονται καὶ σφοδρότερον ἐπιτίθενται τῆς σελήνης
πλησιφαούς οὔσης· καὶ γὰρ πολλὰ τῶν ἄλλων ὑγρῶν
καὶ ἐν ὑγρῷ διαιτωμένων, ὥσπερ ὅστρεά τε καὶ τὰ
τοιαῦτα, τότε μᾶλλον ὁρᾶται πρὸς αὔξιν ἐπιδιδοῦντα,
οὐκ αὐτοδεσπότῳ κράτει τῆς σελήνης τοῦτο πρατ-
τούσης, ἄπαγε, ἀλλὰ τῆς ἀποῤῥήτου δημιουργίας τοῦ
πάντα ἐν σοφίᾳ πεποιηκότος τοιαύτας αὐτῇ τὰς ἑνερ-
γείας ἐγκαταθεμένου. Καὶ γὰρ, φησίν, ὡς τὸ ἐν
αὐτῇ θερμὴν φύσεως χλιαρᾶς ὑπάρχον, ἐπειδὰν τῶν
ἡμετέρων σωμάτων ταῖς βολαῖς ἐπιψαύοι, ἀνάχυσιν
μὲν τῶν ἐν ἡμῖν ὑγρῶν παρασκευάζει, διαφόρησιν
δὲ καὶ ἀπόκρισιν τῶν ἀναχυθέντων διὰ τὸ μὴ σφο
δρὰν εἶναι τὴν θέρμην, ὥσπερ τὴν ἐκ τοῦ ἡλίου, οὐ
ποιεῖ· τουτωνὶ δὲ τῶν χυμῶν οὕτως ἀναχυθέντων ἐν
τῷ σώματι καὶ συνταραχθέντων, μᾶλλόν τε τὸ νόσημα
ισχύει, καὶ μᾶλλον ἐπιτιθέμενον τῷ ἐγκεφάλῳ καὶ
τῇ κεφαλῇ, διαστρέφει τε τὸ ζῶον, καὶ ἀλλοιοί, και
τὰς φυσικὰς παραποδίζον ενεργείας ῥήγνυσθαί τε
καὶ σπαράσσεσθαι παρασκευάζει· καὶ διὰ τοῦτο ὑπὸ
τοιούτου κατόχους νοσήματος καὶ τὸ πλῆθος σελη
νιαζομένους καλεῖ, καὶ καλεῖν οὐδέν ἐστιν ἐμποδών.
Έστι δέ τις καὶ παρὰ ταῦτα λόγος ἕτερος· ὡς δαι-
μονιῶσι μὲν καὶ οὗτοι οὓς οἱ πολλοὶ λέγουσι σεληνια
ζομένους· τὰ δαιμόνια δὲ διαβάλλειν τὰ κτίσματα
τοῦ Δημιουργοῦ τοῖς ἀνθρώποις ἔχοντα σπουδήν,
ἐπιτηρεῖ τὰς αὐξήσεις τῆς σελήνης· καὶ τότε την
ἐπίθεσιν καὶ τὸ πάθος ἐκδηλότεροι ποιεῖ· ἕνα κακῶς
sed plebi usitatis et notis vocibus Domini miracula
nitens exponere. Non enim attendebat attice lo-
qui, sed clare veritatem docere, quod fieri debebat,
si communi nominum usu et ut solitum est, facta
enuntiarentur. Aliunde non obstabat verbi usus
pietatis aununtiationi : cum enim multi eorum qui
soli et lunæ servierant, Domini miracula audire
deberent, ex eorum opinione et verborum usu,
ab antiquo et inipio errore eos liberat, fere eos invo
cans, et clamans : Homines, quomodo lunae et soli
aliquam adhibetis venerationem et deos et bene-
factores eos putatis, ex quibus ut ipso verbo dicere
videmini, tanta quidem mala accipitis, tantum au-
tem exitium hominum genus depascit ? Oportet vos
a luna et caeteris separari, cum tam male et tam in-
feliciter, ut ipsi opinamini, dispositi sitis ; illi au-
tem qui ab istis et aliis sexcentis malis liberat et
coelestia bona largitur et venerationem adhibere et
puram adorationem offerre : itaque piis principiis
nihil contradicit communis et usitatæ vocis adhi-
bitio.
quia maligno hominem occupandi occasiones praebet,
Audivi nonnullos dicentes aliud lunaticum esse
et aliud a dæmone obsideri evangelistam signifi-
casse : non enim, postquam dixit lunaticos, adje-
cisset et dæmonium habentes: et esse lunaticum
non a dæmone exagitatum, sed alio quodam morbo
" qui principium ex corruptis in corpore humoribus
capit illi autem dicunt hos humores magis et
acrius augescere, cum luna plena est. Multa enim
aliorum humidorum et in humido viventium, ut
sunt ostræa et alia hujuscemodi, tunc temporis
maxime videntur incrementum accipere, non pro-
pria potentia id operante luma, absit, sed arcana
operatione ejus qui omnia in sapientia fecit hanc
virtutem illi intus deponente. Etenim, inquit, tem
pidæ naturæ qui in ea est calor, cum nostra cor-
pora ictibus suis attingit, humores qui in nobis
sunt confundit, confusorum autem dissipationem
et excretionem, eo quod non satis ardet calor, ut
calor sulis, non facit. His autem humoribus ita in
corpore confusis et conturbatis, eo magis valet
morbus ; et magis cerebro et capiti additur, torquel-
que animal et mutat, et naturales vires cum impe-
dat, ea frunguntur et dissipantur. Et idcirco illos
qui tali morbo tenentur vulgus lunaticos nominat,
et quin sic eos nominet nihil obstat. Est et ultra
hec alter sermo qui dæmonium habere dicit eos
quos vulgus lunaticos vocat; dæmonia vero calum-
miandis Creatoris operibus apud homines intenta,
diligenter incrementa lunæ observare, et tunc mia-
lum augere et evidentius facere, ut pessimas
causas esse pulchra Dei opificia opinari persua-
deant et inde Creatorem blasphement. Sed hic
quidem sermo non rationem affert cur tali dictione
divinus Apostolus usus sit; sed quomodo sue
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO X.
Question XIQuæstio XI
col. 119–120page 60 of 591
PG 101:119ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΑ'. Διὰ τί τοῦ Ἀδὰμ ἁμαρτηκότος καὶ τὸ τοῦ θανάτου δεξαμένου ἐπιτίμιον, ὁ τούτου παῖς μηδὲ ἡμαρτηκὼς προτελευτᾷ ;
Ὁ μὲν βαρύτερος καὶ ὑψηλότερος περὶ τούτου λόγος ἐμφιλοχωρεῖν ἴσως εἰς τὴν τῶν θείων κριμάτων ἐθέλει ἄβυσσον, τοὺς ἀνθρωπίνους λιπὼν λογισμούς, πλὴν ὅσα καὶ εἰς ἡμετέραν γνῶσιν κατέβη. Λαμβάνει μὲν Ἀδὰμ τὸ ἐπιτίμιον, προτελευτᾷ δὲ ὁ τούτου παῖς, ἵνα τοῖς ὀφθαλμοῖς ὁ ὑπεύθυνος τὸ τοῦ θανάτου βαρὺ καὶ ἐπώδυνον καθορῶν, εἰς συναίσθησιν μὲν μᾶλλον τοῦ ἁμαρτήματος καταστῇ, εἰς φόβον δὲ καὶ ἀγωνίαν ἐμβάς, μεταμελείᾳ καὶ πένθει τοῦ τολμηθέντος ἑαυτῷ καταπραΰνῃ τὴν ποινήν· καὶ γὰρ πᾶσα μὲν ἀπειλή, πᾶσα δὲ ἐπανατεινομένη δίκη τότε καθίσταται φοβερόν, ἡνίκα ποθὲν ἡ πεῖρα τῶν δεινῶν εἰς γνῶσιν ἔλθοι τῶν ὑπευθύνων· οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ εἰ μὴ τεθνηκότα ὁ Ἀδὰμ ᾔδει τὸν παῖδα, οὐδ᾽ ἂν οὐδ᾽ ὅσα ὁ θάνατος συνεπιφέρεται φρικτὰ συνῄδει, οὐ τὸν πολὺν ἐκεῖνον καὶ ἀβοήθητον ἀγῶνα, οὐ τὸν θόρυβον τῆς ψυχῆς, οὐ τὸν μερισμὸν αὐτῆς ἀπὸ τοῦ σώματος, οὐδ᾽ ὅσα ἄλλα ἔπεται, λύσις, καὶ σῆψις, καὶ δυσωδία, καὶ χοῦς, καὶ ἰχῶρες, καὶ σκώληκες. Ὁρᾷ τοίνυν ὁ Ἀδὰμ ἐν ἑτέρῳ τοῦ ἰδίου ἐπιτιμίου τὸ φοβερὸν καὶ ἀνυπόστατον· καὶ ὁρῶν, μᾶλλον τὸ μέγεθος τοῦ πταίσματος συναισθάνεται· καὶ διὰ τοῦτο χειραγωγεῖται πρὸς τὴν μετάνοιαν· καὶ κερδαίνει λοιπὸν παιδὸς στερηθείς, τῆς ἑαυτοῦ ψυχῆς τὸ σωτήριον. Εἰ δὲ καὶ θανάτου τις οὐδὲν ἀνεκτότερον τὴν ἀποβολὴν τοῦ παιδὸς ἐπιλογίσοιτο τῷ Ἀδάμ, εὑρήσοι πολλοὺς πατέρας τῆς τοιαύτης διανοίας μάρτυρας, οἳ πολλῶν ἰδίων θανάτων τὴν τοῦ παιδὸς αὐτῶν πολλάκις σωτηρίαν ἀλλάσσονται· φθάνει τοιγαροῦν τὸν Ἀδὰμ κατὰ τὸν λόγον τοῦτον καὶ πρὸ τοῦ θανάτου, τοῦ παιδὸς τὸ ἀφορισθὲν αὐτῷ ἐπιτίμιον, βαρυτέρα θανάτου πληγῇ, τῇ ἀφορήτῳ λύπῃ ἁλισκόμενον. Σὺ δέ μοι καὶ τρίτον ἐπιθεώρει· τρεῖς ἄνδρας ὁ σύμπας κόσμος πολίτας εἶχε τότε· γυνὴ δ᾽ αὐτοῖς συνεπολιτεύετο μία· ὧν οἱ μὲν γεννήτορες, οἱ δὲ παῖδες ἦσαν τῶν γεννησαμένων. Ὁ μὲν Ἀδὰμ οὐχ ὑπάγεται τῇ δίκῃ, δι᾽ ἣν ὁ λόγος ἔδωκεν αἰτίαν· καὶ ἡ Εὔα δὲ τοῦτο μὲν διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν οὐχ ὑποβάλλεται τῷ θανάτῳ, τοῦτο δὲ ὅτι καὶ μιᾶς οὔσης γυναικὸς, ὁ ταύτης ἀφανισμὸς ὅλον τὸ γένος, τῆς γενέσεως ἀνῃρημένης, συνήλαυνεν εἰς φθοράν. Οὐ μὴν ἀλλὰ οὐδὲ τὸν Κάϊν ὁ ἐξ ἐπιβουλῆς εἶχε λόγον διαδέξασθαι θάνατος· χείρων μὲν γὰρ οὗτος, ἀμείνων δὲ ἦν Ἄβελ· καὶ πῶς οἷόν τε ἦν τὸν καὶ δόλου καὶ φθόνου καὶ τῆς ἄλλης κακίας καθαρεύοντα μιαιφόνους ἐπαφεῖναι χεῖρας τῷ ἀδελφῷ· λείπεται δὴ ἐκεί
damonia speculantia lunæ phases tunc nobis acrius A
insultent et in nos tyrannidem exerceant. Attamen
quia multa dicta sunt, nihilque piis principiis ad-
versetur, quisque eam quam voluerit opinionem
sequatur.
Quare cum Adamus peccasset et mortis pœnam incur-
risset, ejus filius qui non peccavit tamen ante ipsum
mortem subierit ;
Profundior et excelsior de hac re sermo forsan
ingredi libenter in divinorum judiciorum abyssum
vult, humanas sententias superans, exceptis iis
quæ ad nostram cognitionem devenerunt. Accipit
quidem Adamus suamn pœnam, oritur autem ejus
filius, ut ipse mali auctor suis oculis mortis pon-
dus et afflictionem intuens, ad intelligentiam cul-
pæ magis deveniat ; ut metu et angore pressus
pœnitentia et dolore sceleris sibi molliorem reddat
pœnam. Omnis enim comminatio, omnis intentata
pœna tunc timidum reddit, cum alicunde maloruin
experientia in reorum notitiam venit. Neque enim
si non mortuum Adamus filium novisset, neque
omnia quæ mors secum affert horrenda consci-
visset, non illum magnum et auxilio carentem
agonem, non mentis turbationem, non ejus a cor- C
pore separationem, non quæcunque alia sequuntur
dissolutionem et putrefactionem, pestilentem odo-
rem, et pulverem, et saniem et vermes. Videt igi-
tur Adamus in alio quidquid inest in propria pœ-
la terribile et intolerabile; quod videns, magis
quanta fuerit culpa intelligit; et ideo manu duci-
tur ad pœnitentiam, et filio orbatus jam animæ
suæ salutem lucratur. Si quis vero non niorte
propria tolerabiliorem Adamo filii mortem cogita-
ret, inveniret multos patres talis cogitationis te-
stes, qui multoties morientes ipsi filii sui sæpissime
salutem emunt. Prævenit igitur Adamum juxta
hunc sermonem et ante mortem, filii pœna ipsi
definita, graviori ictu quam mors est, intoleranda
nempe tristitia correptum.
na
Tu vero mihi et tertium hoc diligenter considera. D
Tres viros totus mundus tunc habebat cives ; femina
autem cum ipsis vivebat unica. Quorum alii quidem
genitores, alii vero filii erant generantium. Adamus
quidem non subjicitur pœnæ, propter eam quam
sermo causam attulit. Et Eva ex una parte propter
camdem causam morti non subjicitur, ex alia au-
um parte, quia cum una esset femina, ejus absentia
toium genus, generatione sublata, cum ea traxis-
set in exitium. Attainen neque Cain datam ex in-
sidiis mortem subire oportebat; pejor quidem erat
ille, melior autem erat Abel; et quomodo poterat
fieri ut is qui ab omni dolo et invidia et alia quali-
Let malitiɔ mundus erat, homicidas in fratrem
αἴτια τὰ καλὰ τοῦ Θεοῦ δημιουργήματα πείσωσιν
ὑπονοεῖν, κἀκεῖθεν βλασφημήσωσιν τὸν Δημιουργόν.
Ἀλλ᾿ οὗτος μὲν ὁ λόγος οὐ διὰ τί κέχρηται το αύτη
λέξει ὁ θεῖος ἀπόστολος γνώμην εἰσάγει· ἀλλά τ
δήποτε ἐφεδρεύοντα τὰ δαιμόνια τῆς σελήνης τους
καιρούς, τότε καθ' ἡμῶν σφοδρότερον ἐπιπηδᾷ καὶ τὴν τυραννίδα κρατύνει. Πλήν πολλῶν εἰρημένων και
οὐδενὸς τῷ εὐσεβοῦντι διαμαχομένου λογισμῷ, τὸ δοκοῦν ἑκάστῳ τοῦτο καὶ κρατείτω.
Διὰ τί τοῦ ᾿Αδάμ ἡμαρτηκότος καὶ τὸ τοῦ θανά
του δεξαμένου ἐπιτίμιον, ὁ τούτου παῖς μηδὲ
ἡμαρτηκώς προτελευτᾷ ;
Ὁ μὲν βαρύτερος καὶ ὑψηλότερος περὶ τούτου
λόγος ἐμφιλοχωρεῖν ἴσως εἰς τὴν τῶν θείων κριμά
των ἐθέλει ἄβυσσον, τοὺς ἀνθρωπίνους λιπών λογι
σμούς, πλὴν ὅσα καὶ εἰς ἡμετέραν γνῶσιν κατέβη.
Λαμβάνει μὲν ῾Αδὰμ τὸ ἐπιτίμιον, προτελευτᾷ δὲ ὁ
τούτου παῖς, ἵνα τοῖς ὀφθαλμοῖς ὁ ὑπεύθυνος τὸ τοῦ
θανάτου βαρὺ καὶ ἐπώδυνον καθορῶν, εἰς συναίσθη
σιν μὲν μᾶλλον τοῦ ἁμαρτήματος καταστῇ, εἰς φόν
6ον δὲ καὶ ἀγωνίαν ἐμβας, μεταμελείᾳ καὶ πένθει
τοῦ τολμηθέντος ἑαυτῷ καταπραΰνῃ τὴν ποινή
καὶ γὰρ πᾶσα μὲν ἀπειλή, πᾶσα δὲ ἐπανατεινομένη
δίκη τότε καθίσταται φοβερὸν, ἡνίκα ποθὲν ἡ πεῖρα
τῶν δεινῶν εἰς γνῶσιν ἔλθοι τῶν ὑπευθύνων· οὐδὲ
γὰρ οὐδ' εἰ μὴ τεθνηκότα ὁ Ἀδὰμ ᾔδει τὸν παῖδα,
οὐδ᾽ ἂν οὐδ᾽ ὅσα ὁ θάνατος συνεπιφέρεται φρικτά συν
ᾔδει, οὐ τὴν πολὺν ἐκεῖνον καὶ ἀβοήθητον ἀγῶνα, οὐ
τὸν θόρυβον τῆς ψυχῆς, οὐ τὸν μερισμὸν αὐτῆς ἀπὸ
τοῦ σώματος, οὐδ᾽ ὅσα ἄλλα ἔπεται, λύσις, καὶ τῆς
ψις, καὶ δυσωδία, καὶ χοῦς, καὶ ἰχῶρες, καὶ σκώληκες,
Ορᾷ τοίνυν ὁ Ἀδὰμ ἐν ἑτέρῳ τοῦ ἰδίου ἐπιτιμίου τὸ
φοβερὸν καὶ ἀνυπόστατον· καὶ ὁρῶν, μᾶλλον τὸ μέσ
γεθος τοῦ πταίσματος συναισθάνεται· καὶ διὰ τοῦτο
χειραγωγείται πρὸς τὴν μετάνοιαν· καὶ κερδαίνε:
λοιπὸν παιδὸς στερηθείς, τῆς ἑαυτοῦ ψυχῆς τὸ σω
τήριον. Εἰ δὲ καὶ θανάτου τις οὐδὲν ἀνεκτότερον τὴν
ἀποβολὴν τοῦ παιδὸς ἐπιλογίσοιτο τῷ 'Αδάμ, εὑρή
σοι πολλοὺς πατέρας τῆς τοιαύτης διανοίας μάρτυ
ρας, οἳ πολλῶν ἰδίων θανάτων τὴν τοῦ παιδὸς αὐτῶν
πολλάκις σωτηρίαν ἀλλάσσονται· φθάνει τοιγαρούν
τὸν Ἀδὰμ κατὰ τὸν λόγον τοῦτον καὶ πρὸ τοῦ θανά
του, τοῦ παιδὸς τὸ ἀφορισθὲν αὐτῷ ἐπιτίμιον, βαρυ
τέρα θανάτου πληγῇ, τῇ ἀφορήτῳ λύπῃ ἀλισκόμενο».
Σὺ δέ μοι καὶ τρίτον ἐπιθεώρει· τρεῖς ἄνδρας ὁ
σύμπας κόσμος πολίτας εἶχε τότε· γυνὴ δ' αὐτοῖς
συνεπολιτεύετο μία· ὧν οἱ μὲν γεννήτορες, οἱ δὲ
παῖδες ἦσαν τῶν γεννησαμένων. Ὁ μὲν Ἀδὰμ οὐχ
ὑπάγεται τῇ δίκῃ, δι᾿ ἣν ὁ λόγος ἔδωκεν αἰτίαν· καὶ
ἡ Εὐα δὲ τοῦτο μὲν διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν οὐχ ὑπο-
βάλλεται τῷ θανάτῳ, τοῦτο δὲ ὅτι καὶ μιᾶς οὔσης
γυναικὸς, ὁ ταύτης ἀφανισμὸς ὅλον τὸ γένος, τῆς γε
νέσεως ἀνῃρημένης, συνήλαυνεν εἰς φθοράν. Οὐ μὴν
ἀλλὰ οὐδὲ τὸν Κάϊν ὁ ἐξ ἐπιβουλῆς εἶχε λόγον διαδέ
ξασθαι θάνατος - χείρων μὲν γὰρ οὗτος, ἀμείνων δι
ἦν Αβελ· καὶ πῶς οἷόν τε ἦν τὸν καὶ δίλου καὶ
φθόνου καὶ τῆς ἄλλης κακίας καθαρεύοντα μιαιφόν
νους ἐπαφεῖναι χεῖρας τῷ ἀδελφῷ ; λείπεται δὴ ἐκεί
Edita a Maio, loc
cit., p. 10-12.
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
QUÆSTIO XI.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΑ'.
Question XIIQuæstio XII
col. 121–122page 61 of 591
PG 101:121τῶν εἰς τὸν ἐξ ἐπιβουλῆς ὁρμῆσαι θάνατον τοῦ ἀδελφοῦ, ὃς καὶ πρὸ τῆς ἀθέσμου ταύτης πράξεως, ἐλύπει μὲν οἷς ἐκαρποφόρει Θεὸν, εἰς φθόνον δὲ τοῦ μηδὲν ἠδικηκότος ἀνηρέθιστο, πονηρᾷ δὲ γνώμῃ καὶ βουλῇ δολίᾳ τὰς ἑαυτοῦ χεῖρας εἰς τὴν ἀδελφοκτονίαν εὐτρέπιζε. Καὶ ὅρα μοι κἀνταῦθα τῆς Προνοίας τὸ σοφόν τε καὶ ἀνεξιχνίαστον· δι' ὧν γὰρ ἐνόμιζεν ὁ πονηρὸς κρατεῖν τὰς χεῖρας κατὰ τῶν ἀμεινόνων ἐπανιστῶν, δι' ἐκείνων αὐτῷ τὰ προοίμια τῆς καταστροφῆς ἀπαντᾷ· συγχωρεῖ μὲν γὰρ ὁ τῆς θείας τε καὶ ὑπὲρ ἔννοιαν οἰκονομίας λόγος, ἔργον ἀδίκων καὶ μιαιφόνων χειρῶν τὸν Ἄβελ γενέσθαι, καὶ προφθάνει τὸν φύντα ἐπὶ τῷ θανάτῳ ὁ παῖς. Ἀλλὰ γίννεται τοῦ ᾅδου τὸ κράτος καὶ ἡ πρώτη καταβολὴ ἀσθενῆς· εἰ μὲν γὰρ τὸν Ἀδὰμ ἐδέξατο πρῶτον, ἰσχυρὸς ἂν αὐτῷ ὁ θεμέλιος ἐπήγνυτο, τὸν θείᾳ καταδικασθέντα ψήφῳ τοῦτον ὑποδεξαμένου καὶ πρῶτον. Ἐπεὶ δὲ τὸν ἀναίτιον ἐξ ἐπηρείας ὑπεβάλλετο, αὐτόθεν αὐτοῦ ἀνατετραμμένον τὸ κράτος εὑρίσκεται ὡς σαθρὸν ἐξ ἀρχῆς ὑποβαλλομένου θεμέλιον· καὶ γίνεται προοίμιον τῆς παντελοῦς καταλύσεως τοῦ ᾅδου ὁ τοῦ δικαίου ἐξ ἐπηρείας θάνατος.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΒ'.
Περὶ τοῦ ὅτι οὐ μάχεται κἄν τισι δοκῇ τὸ, « Εἰς κρίμα ἐγὼ εἰς τὸν κόσμον ἐλήλυθα, » καὶ τὸ, « Οὐκ ἦλθον ἵνα κρίνω τὸν κόσμον, ἀλλ' ἵνα σώσω τὸν κόσμον. »
Τό, « Εἰς κρίμα ἐγὼ εἰς τὸν κόσμον ἐλήλυθα· » καὶ τὸ, « Οὐκ ἦλθον ἵνα κρίνω τὸν κόσμον, ἀλλ' ἵνα σώσω τὸν κόσμον, » οὐ μόνον οὐδεμίαν ἐναντιότητα πρὸς ἄλληλα φέρουσιν, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ πολλὴν τὴν ἀκολουθίαν καὶ τὴν συμφωνίαν δεικνύουσιν. « Εἰς κρίμα γάρ, φησίν, ἐγὼ εἰς τὸν κόσμον ἐλήλυθα· » οἱ γὰρ ὀφείλοντες βλέπειν ἑκόντες τυφλώττουσιν· καὶ ὅσοι τυφλώττειν ἐνομίζοντο, πρὸς τὸ φῶς τῆς ἀληθείας ἐδείχθησαν βλέποντες· οἱ μὲν γὰρ τὴν σωτηρίαν οὐ προσήκαντο· οἱ δὲ παραγενομένῃ προσέδραμον· ὥστε κἂν ἡ ἐμὴ, φησὶν, ἔλευσις ἐπὶ σωτηρίᾳ τοῦ κόσμου γεγένηται, ἀλλ' οὖν οἱ ἐθελοκάκῳ ῥοπῇ πρὸς τὴν ἰδίαν ἀπαυθαδιαζόμενοι λυσιτέλειαν, κρίμα ἑαυτοῖς τὴν ἐμὴν παρουσίαν κατεπράξαντο. Τί οὖν πῦρ κατάγεις, οὐδὲ τὴν γῆν αὐτοῖς ἀνασείεις; οὐδὲ τοὺς καταρράκτας τοῦ οὐρανοῦ ἀνοίγεις, καὶ βυθίζεις αὐτῶν τὴν ἀπόνοιαν; ὅτι « Οὐκ ἦλθον, φησί, κρῖναι τὸν κόσμον, ἀλλὰ σῶσαι, » ἀλλ' ἀνακαλέσασθαι· διὰ τοῦτο μακροθυμῶ, διὰ τοῦτο ταμιεύομαι τὴν κρίσιν· οὐ γὰρ κρίσεως καιρὸς τῆς πρώτης μου παρουσίας ὁ καιρὸς, ἀλλὰ φιλανθρωπίας, ἀλλὰ συμπαθείας, ἀλλ' εὐμενείας, ἀλλὰ ἀνακλήσεως. Οὕτως οὐ μόνον οὐδεμίαν μάχην ἀλλήλοις ἐπιφέρουσιν οἱ προκείμενοι θείοι χρησμοί, ἀλλὰ καὶ πλεῖστον, ὡς ὁρᾷς, τὸ ἐναρμόνιον διασώζουσιν· ἄλλως τε δὲ καὶ κρῖμα καὶ κρίσις συμφέρονται μὲν ἐν πολλοῖς, ἀναδέχονται δὲ καὶ διαφοράν· τὸ μὲν γὰρ κρίμα μᾶλλον δηλοῖ τὸ κατάκριμα, ἡ δὲ κρίσις εἰς τὴν τοῦ προσήκοντος ἀπονεύει διανέμησιν· εἰς κρῖμα οὖν ἐλήλυθεν ὁ Σωτὴρ εἰς τὸν κόσμον, τουτέστιν εἰς
των εἰς τὸν ἐξ ἐπιβουλῆς ὁρμῆσαι θάνατον τοῦ ἀδελ-
φοῦ, ὃς καὶ πρὸ τῆς ἀθέσμου ταύτης πράξεως, ἐλύ-
πει μὲν οἷς ἐκαρποφόρει Θεὸν, εἰς φθόνον δὲ τοῦ μη-
δὲν ἠδικηκότος ἀνηρέθιστο, πονηρᾷ δὲ γνώμῃ καὶ
βουλῇ δολίᾳ τὰς ἑαυτοῦ χεῖρας εἰς τὴν ἀδελφοκτονίαν
ευτρέπιζε. Καὶ ὅρα μοι κανταῦθα τῆς Προνοίας τὸ
σοφόν τε καὶ ἀνεξιχνίαστον· δι' ὧν γὰρ ἐνόμιζεν ὁ
πονηρὸς κρατεῖν τὰς χεῖρας κατὰ τῶν ἀμεινόνων
ἐπανιστῶν, δι' ἐκείνων αὐτῷ τὰ προοίμι τῆς κατα-
στροφῆς ἀπαντᾶ· συγχωρεῖ μὲν γὰρ ὁ τῆς θείας
τε καὶ ὑπὲρ ἔννοιαν οἰκονομίας λόγος, ἔργον ἀδίκων
και μιαιφόνων χειρῶν τὸν ᾿Αβελ γενέσθαι, καὶ προ-
φθάνει τον φύντα ἐπὶ τῷ θανάτῳ ὁ παῖς. ᾿Αλλὰ γίν
νεται τοῦ ᾅδου τὸ κράτος καὶ ἡ πρώτη καταβολή
ἀσθενῆς· εἰ μὲν γὰρ τὸν Ἀδὰμ ἐδέξατο πρῶτον,
ἰσχυρὸς ἂν αὐτῷ ὁ θεμέλιος ἐπήγνυτο, τὸν θείᾳ κατα- Β
δικασθέντα ψήφῳ τοῦτον ὑποδεξαμένου καὶ πρῶτον .
Ἐπεὶ δὲ τὸν ἀναίτιον ἐξ ἐπηρείας ὑπεβάλλετο, αὐτό
θεν αὐτοῦ ἀνατετραμμένον (Cod.
νου] τὸ κράτος εύ
ρίσκεται ὡς σαθρὸν ἐξ ἀρχῆς ὑποβαλλομένου θεμέ-
λιον· καὶ γίνεται προοίμιον τῆς παντελούς καταλύσεως
τοῦ μου ὁ τοῦ δικαίου ἐξ ἐπηρείας θάνατος.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΒ'.
Περὶ τοῦ ὅτι οὐ μάχεται κἄν τισι δοκῇ τὸ, « Εἰς
κρίμα ἐγὼ εἰς τὸν κόσμον ἐλήλυθα, » καὶ τὸ,
• Οὐκ ἦλθον ἵνα κρίνω τὸν κόσμον, ἀλλ᾽ ἵνα
σώσω τὸν κόσμον. »
Τό, « Εἰς κρίμα ἐγὼ εἰς τὸν κόσμον ἐλήλυθα· ν
καὶ τὸ, « Οὐκ ἦλθον ἵνα κρίνω τὸν κόσμον, ἀλλ᾽ ἵνα
σώσω τὸν κόσμον, ν οὐ μόνον οὐδεμίαν ἐναντιότητα
πρὸς ἄλληλα φέρουσιν, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ πολλὴν τὴν
ἀκολουθίαν καὶ τὴν συμφωνίαν δεικνύουσιν. « Εἰς
κρίμα γάρ, φησίν, ἐγὼ εἰς τὸν κόσμον ἐλήλυθα· ο οἱ
γὰρ ὀφείλοντες βλέπειν ἑκόντες τυφλώττουσιν· καὶ
ὅσοι τυφλώττειν ἐνομίζοντο, πρὸς τὸ φῶς τῆς ἀληθείας
ἐδείχθησαν βλέποντες· οἱ μὲν γὰρ τὴν σωτηρίαν οὐ
προσήκαντο· οἱ δὲ παραγενομένῃ προσέδραμον·
ὥστε κἂν ἡ ἐμὴ, φησὶν, ἔλευσις ἐπὶ σωτηρίᾳ τοῦ
κόσμου γεγένηται, ἀλλ᾽ οὖν οἱ ἐθελοκάκῳ ῥοπῇ πρὸς
τὴν ἰδίαν ἀπαυθαδιαζόμενοι λυσιτέλειαν, κρίμα ἑαυ
τοῖς τὴν ἐμὴν παρουσίαν κατεπράξαντο. Τί οὐ [Cod.
οὖν] πῦρ κατάγεις, οὐδὲ τὴν γῆν αὐτοῖς ἀνασείεις ;
οὐδὲ τοὺς καταρράκτας τοῦ οὐρανοῦ ἀνοίγεις, καὶ
βυθίζεις αὐτῶν τὴν ἁπόνοιαν; ὅτι • Οὐκ ἦλθον,
φησί, κρῖναι τὸν κόσμον, ἀλλὰ σῶσαι, » ἀλλ' ἀνακα-
λέσασθαι· διὰ τοῦτο μακροθυμῶ, διὰ τοῦτο ταμιεύο-
μαι τὴν κρίσιν· οὐ γὰρ κρίσεως καιρὸς τῆς πρώτης
μου παρουσίας ὁ καιρὸς, ἀλλὰ φιλανθρωπίας, ἀλλὰ
συμπαθείας, ἀλλ᾽ εὐμενείας, ἀλλὰ ἀνακλήσεως.
Οὕτως οὐ μόνον οὐδεμίαν μάχην ἀλλήλοις ἐπιφέρου-
σιν οἱ προκείμενοι θείοι χρησμοί, ἀλλὰ καὶ πλεῖστον,
ὡς ὁρᾷς, τὸ ἐναρμόνιον διασώζουσιν· ἄλλως τε δὲ
καὶ κρῖμα καὶ κρίσις συμφέρονται μὲν ἐν πολλοῖς,
ἀναδέχονται δὲ καὶ διαφοράν· τὸ μὲν γὰρ κρίμα
μᾶλλον δηλοῖ τὸ κατάκριμα, ἡ δὲ κρίσις εἰς τὴν τοῦ
προσήκοντος ἀπονεύει διανέμησιν· εἰς κρῖμα οὖν
ἐλήλυθεν ὁ Σωτὴρ εἰς τὸν κόσμον, τουτέστιν εἰς
(κρίσις)
A manus injiceret? Restat ut ille mortem ex insidiis
in fratrem aggrediatur, qui et ante illam injustam
actionem, ex iis quæ Deo frater offerebat, mærore
alliciebatur, et in invidiam ejus qui non fecerat in-
juriam excitabatur, pessima autem mente et per-
fido consilio suas manus in fratris necem conver-
tit. Et vide mibi et in hoc Providentia sapientiam
investigabilem : iis enim quibus putabat pessimus
se victurum manus contra meliores erigenteni,
iisdem illi prolusio catastrophes occurrit. Permit-
tit enim divinæ et supra cogitationem œconomiæ
ratio ut opus' injustarum et homicidarum manuum
Abel fiat; et præcedit genitorem ad mortem fi-
lius; sed infirmatur in primo illo ictu inferni po-
tentia. Si enim Adamum primum invasisset, solidum
illi fundamentum fixum esset, cum hunc divino de-
creto damnatum suscepisset et primum; cum autem
insontem eo injuria dejiceret, inde ejus concussa
potentia reperitur tanquam ab initio putridum sup-
ponentis fundamentum ; et fit prooemium absolute
inferni dissolutionis justi mors ex injuria.
Non exsistit contradictio, etsi quibusdam videa-
tur, inter illud : ‹ In judicium ego in mundum
veni, » et illud : ‹ Non venijut judicem mundum, sed ut
salvem mundum. ›
Edita a Maio, I. c., p. 12-13. De apparente contradictione inter verba Christi Joan. 1x, 39 et Joan. xii, 47.
Illud: ‹ In judicium ego in mundum veni, › et
illud: «Non veni ut judicem mundum, sed ut salvem
mundum, non modo nullam contradiction m
inter se ferunt, sed contra multam congruentiam
et concentum ostendunt. ‹ În judicium enim, in-
quit, ego in mundum veni; » qui debent enim aspi-
cere, volentes obcæcantur, et qui obcæcati puta-
bantur, lumen veritatis monstrati sunt intuentes.
Alii quidem salutem non acceperunt, alii autem
adductæ saluti accurrerunt; ita ut, etsi meus, in-
quit, adventus pro mundi salute factus sit, sed ii
qui prava voluntatis inclinatione ad propriam ar-
roganter se gesserunt utilitatem, judicium sibi meam
præsentiam effecerint. Quid igitur ignem non
immittis, neque terram illis concutis, neque cala-
ractas cœli aperis et demergis illorum dementiam ?
quia e non veni, inquit, ut judicem mundum, sed
ut salvem, a sed sursum eum voceni; quapropter
patientia utor, quapropter differo judicium; nou
enim judicii tempus, primi adventus mei tempus,
sed misericordiæ, sed compassionis, sed benevo-
lentiæ, sed hortationis. Sicque non modo nullam
pugnam inter se ferunt prædicta divina ora-
cula sed maximum, ut vides, concentum servant.
Aliunde autem judicium (κρίμα) et judicatio
concordant quidem in multis, admittunt
tamen et differentiam. Judicium enim magis ostendit
damnationem, judicatio autem in debiti inclinat dis-
tributionem. In judicium ergo venit Salvator in
mundum, id est in damnationem factus est iis qui
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XI, XII.
QUÆSTIO XII.
col. 123–124page 62 of 591
PG 101:123κατάκριμα γέγονεν ἐκείνοις ὅσοι μὴ διαβλέψαι πρὸς τὴν ἑαυτῶν ἠθέλησαν λυσιτέλειαν, μηδὲ σύνεσιν παρέσχον ἐπιγνῶναι τὴν ἑαυτῶν ἀπολύτρωσιν· τούτοις οὖν εἰς κρῖμα γέγονεν ὁ κοινὸς ἡμῶν Σωτήρ· οὐκ αὐτὸς αἴτιος τοῦ δίκην ὀφείλειν αὐτοὺς γεγονώς, ἀλλ᾽ ἐκείνων τὸ σωτήριον εἰς ὀλέθριον ἑαυτοῖς μετασκευασαμένων φάρμακον. Τὸ γὰρ, ἵνα οἱ βλέποντες καὶ ἑξῆς, οὐκ αἰτίας ἐστὶν ἔνδειξις, ἀπαγγελία δὲ τῶν ἐθελοκάκῳ γνώμῃ τὰ χείρω τῶν κρειττόνων ποιησαμένων ἐπίπροσθεν. Τὸ μὲν οὖν ἐνόχους ἑαυτοὺς κρίματος ἀποφῆναι καὶ μὴ παραδεξαμένους τὸν κοινὸν Σωτῆρα, τῆς ἐκείνων ἐστὶ μοχθηρίας ἀπόδειξις· ἀντιπίπτει δὲ οὐδὲν πρὸς τὸν εἰπόντα ἐλθεῖν οὐκ ἐπὶ τὸ κρῖναι τὸν κόσμον ἀλλ᾽ εἰς τὸ σῶσαι. Τοὐναντίον οὖν μαρτυρεῖ φιλανθρωπίας πέλαγος ἄπειρον, ὅτι τε πολλοὺς τῆς πλάνης ἀνείλκυσε, καὶ ἀπειθήσαντας καὶ ὑπὸ κρῖμα θέντας ἑαυτοὺς οὐκ εὐθύνει, οὐδὲ κολάζει, οὐδὲ κατακρίνει, ἀλλὰ πρὸς ἀπειθοῦντας χρηστεύεται· οὐδὲ ὅλην γάρ, φησί, τὴν ἡμέραν ἐξεπέτασα τὰς χεῖράς μου πρὸς λαὸν ἀπειθοῦντα καὶ ἀντιλέγοντα. Κατάκριμα οὖν γίνεται παραγεγονὼς ὁ Σωτὴρ διὰ μοχθηρίας τῶν παραδεξαμένων αὐτόν· οὐ κρίνει δὲ τούτους οὐδὲ τιμωρεῖται διὰ φιλανθρωπίαν ἄκραν, καὶ τὸ τὴν προτέραν αὐτοῦ παρουσίαν μὴ κρίσεως καιρὸν ἀλλ᾽ οἰκονομίας καὶ συμπαθείας ἐπιδεῖξαι βούλεται. Εἰ δέ τις ἐθέλοι νεανικώτερον ἐκβιάσασθαι, καὶ μεταλαβεῖν τὸ κρίμα εἰς διάκρισιν καὶ διαχωρισμόν, παρὰ μὲν τοῖς ἱεροῖς γράμμασιν, οὐκ ἂν οἶμαι τὴν λέξιν τοῦτο σημαίνουσαν κατὰ χρῆσιν ἀδιάπτωτον εὗροι· εὑρήσει δ᾽ ἴσως διανοίας οὐδ᾽ ἀποφαινούσας πρὸς τὰ τοιαῦτα σημαινόμενα· οἷον μὴ νομίσητε ὅτι ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην ἐπὶ τὴν γῆν, οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην, ἀλλὰ μάχαιραν· ἦλθον γὰρ δικάσαι ἄνθρωπον κατὰ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ καὶ θυγατέρα κατὰ τῆς μητρὸς αὐτῆς, καὶ νύμφην κατὰ τῆς πενθερᾶς αὐτῆς· καὶ, οὗ τὸ πτύον ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ, καὶ διακαθαριεῖ τὴν ἅλωνα αὐτοῦ, καὶ τὸν μὲν σῖτον συνάξει εἰς τὴν ἀποθήκην, τὸ δὲ ἄχυρον κατακαύσει πυρὶ ἀσβέστῳ· καί τινα τοιαῦτα ἕτερα. Πλὴν οὐδ᾽ οὕτως ἡ τῶν ἱερῶν ῥημάτων μάχη τῷ ταύτην διασκευαζομένῳ· λέγω δή τό τε, Εἰς κρίμα ἐγὼ εἰς τὸν κόσμον ἐλήλυθα· καὶ τὸ, Οὐκ ἦλθον κρῖναι τὸν κόσμον ἀλλὰ σῶσαι, οὔμενουν οὐδαμῶς συγκροτηθήσεται. Ὁ μὲν γὰρ Σωτὴρ εἰρηνεῦσαι τὸν κόσμον καὶ καταλλάξαι τῷ Πατρὶ τοὺς ἐκπεπολεμωμένους πάλαι αὐτῷ παραγέγονε· καὶ δὴ καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ περιελών, τοῖς κάτω τὰ ἄνω συνῆψέ τε καὶ εἰρηνοποίησεν· εἰ δέ τινες ἑαυτοῖς τὴν εἰρήνην εἰς ἔχθραν μετέστησαν, καὶ τὴν διαλλαγὴν εἰς διάστασιν ἀπειργάσαντο, οὐχὶ τοῦ τὴν εἰρήνην παρασχόντος οὐδὲ τοῦ καταλλάξαντος ἡ αἰτία, ἀλλὰ τῶν διασπασάντων ἑαυτοὺς καὶ διακοψάντων ἀπὸ τῶν καταλλαγέντων τῷ Πατρὶ, καὶ τῶν τῆς εἰρήνης ἀπολελαυκότων ἀγαθῶν.
noluerunt ad suam utilitatem aspicere, neque dili-
gentiam adhibuerunt ut suam redemptionem agno-
scerent. Illis igitur in judicium factus est commu-
nis nostrum omnium Salvator; non quod ipse
pœnam eos incurrisse auctor sit, sed quod ipsi
suam salutem in mortiferum sibi transformaverint
venenum. Illud enim, ut videntes, etc. non est
causæ indicatio, sed eorum annuntiatio qui mala
voluntate et mente pejora melioribus anteposuerunt;
se ipsos enim subjectos judicio declarare neque
communem Salvatorem accipientes, malitiæ eorum
est revelatio, nihil autem ad dicentem pertinet se
venisse non ut judicet mundum, sedut salvet.
Contra vero testatur bonitatis pelagus immensum
se multos ab errore retraxisse, et non parentes et Β
se sub judicium ponentes non multare, neque
punire, neque damnare, sed erga eos qui non
parent benignum esse : « Totam diem enim, inquit,
extendi manus meas ad populum non parentem
et contradicentem. » Damnatio igitur fit apud nos,
versatus Salvator malitia eorum qui ipsum ac-
ceperunt, non judicat illos neque punit, extremæ
benignitatis gratia, et quia priorem ejus adventum
non judicii tempus, sed economiæ et compassionis
ostendere ei est in anino. Si quis autem velit ju-
veniliter vim intendere et mutare judicium in dis-
cretionem et separationem, in sacris quidem Litteris
non, ut arbitror, hanc vocem id sonantem, contra
usum firmum inveniet; reperiet fortasse quoad hos
sensus cogitationes non satis probantes, ut : «Nolite C
credere quia veni mittere pacem super terram;
non veni pacein mittere sed gladium ; veni enim
dijudicare hominem contra patrem ejus, et nurum
contra socrum suam; et, cujus ventilabrum in
manu ejus, et purgabit aream suam, et frumentum
quidem congregabit in horreum, paleam autem
comburet igne inexstinguibili; et quædam hujusce-
modi alia. Attamen neque ita sacrorum verborum
pugna illi qui sic eam instruit, inter illud, inquam,
‹ In judicium ego in hunc mundum veni, › et illud,
«Non veui judicare mundum, ullo modo conflabitur.
Salvator enim ut mundum pacificaret et Patri re-
conciliaret eos qui olim illi infensi erant, venit;
et quidem medium parietem munimenti solvens
cum iis quæ deorsum sunt illa quæ sursum univit
et in pace constituit; si vero quidam pacem in
inimicitiam mutaverunt, et unionem in tumultum
fecerunt, non in causa est qui pacem præbuit et
unionem, sed illi qui se ipsos ab iis qui Patri con-
juncti erant et pacis bonis fruebantur, separave-
runt.
Α κατάκριμα γέγονεν ἐκείνοις ὅσοι μὴ διαβλέψαι πρὸς
τὴν ἑαυτῶν ἠθέλησαν λυσιτέλειαν, μηδὲ σύνεσιν
παρέσχον ἐπιγνῶναι τὴν ἑαυτῶν ἀπολύτρωσιν· τού
τοις οὖν εἰς κρῖμα γέγονεν ὁ κοινὸς ἡμῶν Σωτήρο
οὐκ αὐτὸς αἴτιος τοῦ δίκην ὀφείλειν αὐτοὺς γεγονώς,
ἀλλ᾽ ἐκείνων τὸ σωτήριον εἰς ὀλέθριον ἑαυτοῖς μετα-
σκευασαμένων φάρμακον. Τὸ γὰρ, ἵνα οἱ βλέποντες
καὶ ἑξῆς, οὐκ αἰτίας ἐστὶν ἔνδειξις, ἀπαγγελία δὲ
τῶν ἐθελοκάκῳ γνώμῃ τὰ χείρω τῶν κρειττόνων
ποιησαμένων ἐπίπροσθεν. Τὸ μὲν οὖν ἐνόχους ἑαυ
τοὺς κρίματος ἀποφῆναι καὶ μὴ παραδεξαμένους τὸν
κοινὸν Σωτῆρα, τῆς ἐκείνων ἐστὶ μοχθηρίας ἀπόδει
ξις· ἀντιπίπτει δὲ οὐδὲν πρὸς τὸν εἰπόντα ἐλθεῖν
οὐκ ἐπὶ τὸ κρῖναι τὸν κόσμον ἀλλ᾽ εἰς τὸ σῶσαι.
Τοὐναντίον οὖν μαρτυρεῖ φιλανθρωπίας πέλαγος
άπειρον, ὅτι τε πολλοὺς τῆς πλάνης ἀνείλκυσε, καὶ
ἀπειθήσαντας καὶ ὑπὸ κρῖμα θέντας ἑαυτοὺς οὐκ εὐ
θύνει, οὐδὲ κολάζει, οὐδὲ κατακρίνει, ἀλλὰ πρὸς ἀπει
θοῦντας χρηστεύεται· οὐδὲ ὅλην γάρ, φησί, τὴν ἡμέ
ραν ἐξεπέτασα τὰς χεῖράς μου πρὸς λαὸν ἀπειθοῦντα
καὶ ἀντιλέγοντα. Κατάκριμα οὖν γίνεται παραγε
γονὼς ὁ Σωτὴρ διὰ μοχθηρίας τῶν παραδεξαμένων
αὐτόν· οὐ κρίνει δὲ τούτους οὐδὲ τιμωρεῖται διὰ
φιλανθρωπίαν ἄκραν, καὶ τὸ τὴν προτέραν αὐτοῦ
παρουσίαν μὴ κρίσεως καιρὸν ἀλλ' οἰκονομίας καὶ
συμπαθείας ἐπιδεῖξαι βούλεται. Εἰ δέ τις ἐθέλοι
νεανικώτερον ἐκβιάσασθαι, καὶ μεταλαβεῖν τὸ κρίμα
εἰς διάκρισιν καὶ διαχωρισμόν, παρὰ μὲν τοῖς ἱεροῖς
γράμμασιν, οὐκ ἂν οἶμαι τὴν λέξιν τοῦτο σημαίνουσαν
κατὰ χρῆσιν ἀδιάπτωτον εὗροι· εὑρήσει δ᾽ ἴσως δια-
νοίας οὐδ' ἀποφαινούσας πρὸς τὰ τοιαῦτα σημαινό
μενα · οἷον μὴ νομίσητε ὅτι ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην ἐπὶ
τὴν γῆν, οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην, ἀλλὰ μάχαιραν
ἦλθον, γὰρ δικάσαι άνθρωπον κατὰ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ
καὶ θυγατέρα κατὰ τῆς μητρὸς αὐτῆς, καὶ νύμφην
κατὰ τῆς πενθερᾶς αὐτῆς· καὶ, οὗ τὸ πτύον ἐν τῇ
χειρὶ αὐτοῦ, καὶ διακαθαριεῖ τὴν ἅλωνα αὐτοῦ, καὶ
τὸν μὲν σῖτον συνάξει εἰς τὴν ἀποθήκην, τὸ δὲ ἄχυ-
ρον κατακαύσει πυρὶ ἀσβέστῳ· καί τινα τοιαῦτα
ἕτερα. Πλὴν οὐδ᾽ οὕτως ἡ τῶν ἱερῶν ῥημάτων μά
χη τῷ ταύτην διασκευαζομένῳ λέγω δή τό τε, Εἰς
κρίμα ἐγὼ εἰς τὸν κόσμον ἐλήλυθα · καὶ τὸ, Οὐκ ήλ-
θον κρῖναι τὸν κόσμον ἀλλὰ σῶσαι, οὔμενουν ούδα-
μῶς συγκροτηθήσεται. Ο μὲν γὰρ σωτήρ εἰρηνεύ
τὸν κόσμον καὶ καταλλάξαι τῷ Πατρὶ τοὺς
ἐκπεπολεμωμένους πάλαι αὐτῷ παραγέγονε· καὶ δὴ
καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ περιελών, τοῖς κάτω
τὰ ἄνω συνῆψέ τε καὶ εἰρηνοποίησεν· εἰ δέ τινες
ἑαυτοῖς τὴν εἰρήνην εἰς ἔχθραν μετέστησαν, καὶ τὴν
διαλλαγὴν εἰς διάστασιν ἀπειργάσαντο, οὐχὶ τοῦ τὴν
εἰρήνην παρασχόντος οὐδὲ τοῦ καταλλάξαντος ή αι
τία, ἀλλὰ τῶν διασπασάντων ἑαυτοὺς καὶ διακοψάντων
σαι
ἀπὸ τῶν καταλλαγέντων τῷ Πατρὶ, καὶ τῶν τῆς εἰρήνης ἀπολελαυκότων ἀγαθῶν.
PHOTII PATRIARCHE CP.
Question XIIIQuæstio XIII
col. 125–126page 63 of 591
PG 101:125ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΓ'.
Εἰ τὸ ἐν κολάσει διηνεκεῖ εἶναι πολλῷ χαλεπώτερον, τοῦ ἀλγηδόσι καὶ ὀδύναις κατατείνεσθαι, τὸ μηδὲν τοιοῦτον πάσχειν πολλῷ ἄμεινον, πῶς ὁ Θεὸς τοὺς ἐν ἁμαρτίαις, φασι, μέλλοντας τὸν βίον κατατρίβειν παρήγαγε, τὸ χεῖρον ἢ τὸ ἄμεινον προσελόμενος;
α'. Ὅτι μὲν οὖν βέλτιον ἦν τοῖς εἰς χαλεπότητα πταισμάτων ἐληλακόσι τὸ μηδ' ὅλως γενέσθαι, αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ἡμῶν ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ἐδίδαξεν εἰπών· « Καλὸν ἦν αὐτῷ εἰ οὐκ ἐγενήθη ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος· » ἀλλ' Ἰούδᾳ μὲν καὶ τοῖς κατ' αὐτὸν ἄμεινον ἦν τοῦ γενέσθαι τὸ μὴ γενέσθαι· οὐ μὴν δὲ ἁπλῶς· ἀλλ' οὐδὲ Θεῷ ἄμεινον· ὅπου γε τὸ μὲν εἰς ἀπόλαυσιν ἄγει τοῦ ὄντος, καὶ τῆς θείας προνοίας καὶ δημιουργίας ἐστὶν ἐξαγγελτικόν· τὸ δὲ τοῦ ὄντος ἅπαξ διαπεσόν, μετὰ τοῦ μηδὲν ἐκκαλύπτειν τῆς ὑπερφυοῦς σοφίας τοῦ Θεοῦ, οὐδὲ τῶν καλῶν τινος μετέχειν δύναται· οὐκοῦν ἐπεὶ τὸ γενέσθαι τοῦ μὴ γενέσθαι κρεῖσσον καὶ τὸ εἶναι τοῦ μὴ εἶναι, ἔδει τὸ θεῖον εἰς δημιουργίαν ἀπιδὸν μὴ τοῦ χείρονος γενέσθαι τὸ δὲ κρεῖττον ἀπεργάζεσθαι· οὕτως οὖν οὐδαμῶς ἔστι Θεῷ πρέπον, ἀντὶ τῆς εἰς τὸ εἶναι προαγωγῆς τῶν ἐσομένων, ἡ εἰς τὸ μὴ ὂν ἐγκατάλειψις· εἰ καὶ τῷ προδότῃ ἐν νόμῳ ταλανιζομένων ἡ φιλάνθρωπος ἔφη σοφία, καλὸν ἦν αὐτῷ εἰ μὴ ἐγεγένητο· ἐπεὶ καὶ ἄλλως τοὺς ἁμαρτάνοντας τοῖς ἀναμαρτήτοις ἐν ἴσῳ τετάχθαι, χαριέστατον μὲν ἂν εἴη· Θεοῦ δὲ κρίσει οὐ μὴν οὖν οὐδαμῶς ἀνεκτὸν οὐδὲ ἄξιον· καὶ τὸ μὴ δοῦναι δίκην ὀφείλοντας, δεύτερον μὲν αὐτοῖς ἀγαθόν· ἀλλ' οὐδὲ τοῦτο τῆς δικαιοκρισίας ἐγγὺς τοῦ Θεοῦ· καὶ μυρία ἄλλα.
β'. Κατὰ τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τὸν ἀμετάθεστον εἱρμὸν τοῦ λόγου, καὶ ἡ τῶν ἐσομένων προαγωγὴ αὐτοῖς τε βέλτιον καὶ Θεῷ πρεπωδέστατον, εἰ καὶ τινες τῶν προαχθέντων χρόνῳ ὕστερον αὐθαιρέτῳ γνώμῃ τῶν κρειττόνων τὰ χείρονα ἠλλάξαντο, καὶ τὴν θαυμαστὴν καὶ σωτήριον δημιουργίαν τοῦ Θεοῦ σφαλερὰν αὐτοῖς κατεστήσαντο, τὸ ἄριστον προαγαγεῖν φιλονεικήσαντες εἰς τὸ χείριστον· ἔτι δὲ εἰ τὸ μὲν θεῖον ἀεί τέ ἐστι καὶ ἐν ἀτρέπτοις καὶ ἀναλλοιώτοις ὅροις τῆς ἰδίας ἵδρυται φύσεως, πᾶν δὲ τὸ διὰ γενέσεως προελθὸν μεταβολαῖς μυρίαις ὑπηρετεῖται καὶ ἀλλοιώσεσιν, ὁ τοὺς μέλλοντας ἁμαρτήσειν ἀξιῶν, μὴ δεῖν προαγαγεῖν τὸν Θεόν, ἢ οὐδ' ὅλως τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν νομοθετεῖ, ἢ ἄτρεπτον αὐτὴν προαχθῆναι καὶ ἀναλλοίωτον· τὸ δέ ἐστιν, ἢ σύμπαν τὸ ἀνθρώπινον γένος τῆς δημιουργίας διατεμεῖν, ἢ ἀπαιτεῖν Θεοῦ φύσιν ἔχοντα τὸν ἄνθρωπον προελθεῖν· ὧν ἑκάτερον, εἰς ὅσον ἀπονοίας καὶ δυσσεβοῦς ἥκει γνώμης, αὐτόθεν ἔστιν ἰδεῖν τὴν στήλην ἱσταμένην ἀνεξάλειπτον· ἄλλως τε δὲ τὸ μὲν μηδ' ὅλως γεγενημένον μήτε ὄν, οὐκ ἂν δύναται εἶναι ἀγαθόν· ὁ δὲ ἐν ἁμαρτίαις ἀναστρεφόμενος δύναται γενέσθαι ἀγαθός· τὸ δὲ ἀγαθὸν τοῦ ἔκδηλον φέρει μακαριζόμενον τὸ διάφορον.
γ'. Χωρὶς δὲ τῶν εἰρημένων ὁ λέγων διότι ἔμελλον
videntia et creationis prædicatio est. Quod auteni
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΓ'.
Εἰ τὸ ἐν κολάσει διηνεκεῖ εἶναι πολλῷ χαλεπώ-
τερον, τοῦ [cod.
τὸ γὰρ ἀλγηδόσι καὶ ὀδύναις
κατατείνεσθαι, τὸ [cod.
τοῦ] μηδὲν τοιοῦτον
πάσχειν πολλῷ ἄμεινον, πῶς ὁ Θεὸς τοὺς ἐν
ἁμαρτίαις, φασι, μέλλοντας τὸν βίον κατατρί
ύειν παρήγαγε, τὸ χεῖρον ἢ τὸ ἀμεινον προς
ελόμενος ;
α'. Ὅτι μὲν οὖν βέλτιον ἦν τοῖς εἰς χαλεπότητα
πταισμάτων ἐληλακόσι τὸ μηδ' ὅλως γενέσθαι, αὐτὸς
ὁ Σωτὴρ ἡμῶν ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ἐδίδαξεν εἰπών·
• Καλὸν ἦν αὐτῷ εἰ οὐκ ἐγενήθη ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖ
νος · › ἀλλ᾽ Ἰούδᾳ μὲν καὶ τοῖς κατ' αὐτὸν ἄμεινον
ἦν τοῦ γενέσθαι τὸ μὴ γενέσθαι· οὐ μὴν δὲ ἁπλῶ; · Β
ἀλλ᾽ οὐδὲ Θεῷ ἄμεινον· ὅπου γε τὸ μὲν εἰς ἀπόλαυ
σιν ἄγει τοῦ ὄντος, καὶ τῆς θείας προνοίας καὶ δη
μιουργίας ἐστὶν ἐξαγγελτικόν· τὸ δὲ τοῦ ὄντος ἅπαξ
διαπεσόν, μετὰ τοῦ μηδὲν ἐκκαλύπτειν τῆς ὑπερ-
φυοῦς σοφίας τοῦ Θεοῦ, οὐδὲ τῶν καλῶν τινος μετα
ἔχειν δύναται· οὐκοῦν ἐπεὶ τὸ γενέσθαι τοῦ μὴ γενέ-
σθαι κρείσσον καὶ τὸ εἶναι τοῦ μὴ εἶναι, ἔδει τὸ θεῖον
εἰς δημιουργίαν ἀπιδὸν μὴ τοῦ χείρονος γενέσθαι
τὸ δὲ κρεῖττον ἀπεργάζεσθαι· οὕτως οὖν οὐδαμῶς
ἔστι Θεῷ πρέπον, ἀντὶ τῆς εἰς τὸ εἶναι προαγωγής
τῶν ἐσομένων, ἡ εἰς τὸ μὴ ὂν ἐγκατάλειψις · εἰ καὶ
τῷ προδότῃ ἐν νόμῳ ταλανιζομένων ἡ φιλάνθρωπος
ἔφη σοφία, καλὸν ἦν αὐτῷ εἰ μὴ ἐγεγένητο· ἐπεὶ
καὶ ἄλλως τοὺς ἁμαρτάνοντας τοῖς ἀναμαρτήτοις
ἐν ἴσῳ τετάχθαι, χαριέστατον μὲν ἂν εἴη· Θεοῦ δὲ
κρίσει οὐ μὲν οὖν οὐδαμῶς ἀνεκτὸν οὐδὲ ἄξιον· καὶ
τὸ μὴ δοῦναι δίκην ὀφείλοντας, δεύτερον μὲν αὐτοῖς
ἀγαθόν· ἀλλ᾽ οὐδὲ τοῦτο τῆς δικαιοκρισίας ἐγγὺς τοῦ
Θεοῦ· καὶ μυρία άλλα.
β'. Κατὰ τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τὸν ἀμετάθεσ
τον εἱρμὸν τοῦ λόγου, καὶ ἡ τῶν ἐσομένων προαγωγή
αὐτοῖς τε βέλτιον καὶ Θεῷ πρεπωδέστατον, εἰ και
τινες τῶν προαχθέντων χρόνῳ ὕστερον αὐθαιρέτῳ
γνώμῃ τῶν κρειττόνων τὰ χείρονα ἠλλάξαντο, καὶ
τὴν θαυμαστὴν καὶ σωτήριον δημιουργίαν τοῦ Θεοῦ
σφαλερὰν αὐτοῖς κατεστήσαντο, τὸ ἄριστον προ-
αγαγεῖν φιλονεικήσαντες εἰς τὸ χείριστον· ἔτι δὲ εἰ
τὸ μὲν θεῖον ἀεί τέ ἐστι καὶ ἐν ἀτρέπτοις καὶ ἀναλο
λοιώτοις ὅροις τῆς ἰδίας ἵδρυται φύσεως, πᾶν δὲ τὸ D
διὰ γενέσεως προελθὸν μεταβολαῖς μυρίαις ὑπηρετεῖ-
ται καὶ ἀλλοιώσεσιν, ὁ τοὺς μέλλοντας ἁμαρτήσει»
ἀξιῶν, μὴ δεῖν προαγαγεῖν τὸν Θεὸν, ἢ οὐδ᾽ ὅλως
τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν νομοθετεί, ἢ ἄτρεπτον αὐτὴν
προαχθῆναι καὶ ἀναλλοίωτον· τὸ δέ ἐστιν, ἢ σύμπαν
τὸ ἀνθρώπινον γένος τῆς δημιουργίας διατεμεῖν, ἢ
ἀπαιτεῖν Θεοῦ φύσιν ἔχοντα τὸν ἄνθρωπον προελθεῖν·
ὧν ἑκάτερον, εἰς ὅσον ἀπονοίας καὶ δυσσεβοῦς ἥκει
γνώμης, αὐτόθεν ἔστιν ἰδεῖν τὴν στήλην ἱσταμένην
ἀνεξάλειπτον· ἄλλως τε δὲ τὸ μὲν μηδ' ὅλως γεγενη-
μένον μήτε ὂν, οὐκ ἂν δύναται εἶναι ἀγαθόν· ὁ δὲ
ἐν ἁμαρτίαις ἀναστρεφόμενος δύναται γενέσθαι ἀγα
θός· τὸ δὲ ἀγαθὸν τοῦ ἔκδηλον φέρει μακαριζόμε
νον τὸ διάφορον.
γ' Χωρὶς δὲ τῶν εἰρημένων ὁ λέγων διότι ἔμελλόν
Si in æterna pœna versari multo deterius est quam
omnino vita non uti (nihil enim pati multo melius
est quam doloribus cruciatibusque divexari), cur
Deus homines illos qui in peccatis vitum consum-
pturi erant, creavit, rem pejorem præ meliore eli-
gens ?
1. Quos sane melius fuisset nequaquam eos nasci,
qui summis sceleribus semet obstricturi erant, ipse
Servator noster in Evangelio docuit dicens: ‹ Bo-
num erat ei si natus non fuisset homo ille *1.
Profecto Judæ ac similibus ejus melius erat non
nasci : res tamen generatim non ita se habet : nam
Deo certe id melius non est : siquidem nasci, ad
exsistentiæ possessionem perducit, divinæque pro-
exsistentia caret, præter quam quod summam Dei
sapientiam nullo modo prædicat, ne bona quidem
ulla consequi potest. Igitur quia nasci melius est
quam non nasci, et esse melius quam non esse,
oportuit Deum de creatione cogitantem meliora po-
tius quam deteriora agere. Sic ergo Deum non de-
cuit, omisso creandi consilio, rem hanc et illam
increatam relinquere: quamvis de proditore cle-
mens sapientia miserantium ritu dixerit, melius ei
fuisse si natus non esset. Nam et alioqui jucun-
dissimum peccatoribus foret, si pari loco cum in-
nocentibus haberentur: quod tamen Dei justitiæ
neque tolerabile neqne decorum est. Tum pœnas
non dare reos, rursum his bonum esset; attamen
id a justo Dei consilio procul abest. Sexcenta hu-
jusmodi dici queunt.
2. Hoc eodem sane modo firmaque ratiocinii se-
quela, futurorum hominum creatio et ipsis melior
est et Deo convenientissima: quanquam nonnulli
labente tempore, voluntario animi consilio meliora
deterioribus commutaturi sint; mirumque ac salu-
tare Dei opus, perniciosum sibi efecturi; renique
optimam studiose (conversuri in pessimam. Præ-
terea si Deus æternus est atque immutabilis firmis-
que finibus naturæ suæ nixus, omne autem quod
nativitate procedit, innumeris mutationibus ου-
noxium est ac varietatibus: si quis censet eos qui
peccaturi sunt, non fuisse a Deo creandos; hic aut
nullas humanæ naturæ leges ponendas fuisse cre-
dit; aut eam immutabilem crcandam et sine varie-
tate hoc est vel universum humanum genus a
creatione removet, aut hominem cum Dei natura
fieri postulat: quæ res utraque quia in summam
insaniam impietatemque decidit, inde cognoscere
licet legis tabulam perstare indelebilem. Insuper
quod omnino neque factum est neque exsistit, id
bonum esse nequit : qui autem in peccatis versatur,
is bonus fieri potest. Bonum autem ab eo quod bo-
num non est, feliciter sine dubio differt.
3. Verum et his omissis; qui ait, propterea quod
Edita a Maio Nov. Coll. t IX, 14, 15.
et alfatth. xxvi, 24.
QUÆSTIO XIII.
AD AMPHILOCHIUM QUESTIO XIII.
col. 127–128page 64 of 591
PG 101:127τινες τῶν ἀνθρώπων εἰς ἁμαρτίας ἐξολισθαίνειν, διὰ τοῦτο ἔδει τούτους μηδὲ γενέσθαι, ὁ τοιοῦτος οὐδὲν ἕτερον λέγει, ἢ ὅτι ἔδει τὴν ἁμαρτίαν καὶ μήπω γεγενημένην τῆς τοῦ Θεοῦ δημιουργίας ἐπικρατεῖν. Εἰ γὰρ ὅτι ἔμελλόν τινες ἁμαρτάνειν, ἔδει τὴν ἐπ᾽ αὐτοὺς δημιουργίαν πεπαῦσθαι τοῦ Θεοῦ, δῆλον ὅτι τὸ κράτος τῆς ἁμαρτίας ἂν εἴη ἢ τῆς ἐνεργείας τοῦ Θεοῦ· ἔτι δὲ τὸ μὲν ἁμαρτάνειν, τῆς ἀνθρωπίνης ἐστὶ γνώμης καὶ προαιρέσεως, ἡ δὲ δημιουργία τοῦ πλάσαντος. Τί οὖν τις ἀφεὶς τὴν αἰτίαν τοῦ ἁμαρτάνειν, εἰς τὸν ἀναίτιον ταύτην ἐγχειρεῖ μεταφέρειν; οὐδὲ ταύτης δὲ τῆς ἀνοίας ἀπολύεται ὁ ψῆφον εἰσάγων ὅτι περ τοὺς μέλλοντας ἁμαρτάνειν ἐχρῆν μηδ᾽ ὅλως παρὰ τοῦ Δημιουργοῦ γενέσεως μετασχεῖν, ἢ πρὸς αὐγὰς ἡλίου προαχθῆναι· ἔοικε γὰρ ὁ τοιοῦτος δυσχεραίνειν μὲν ἐάν τις ἁμαρτὼν δίκην δῷ· φιλονεικεῖν δὲ παρὰ τῶν μηδὲν μηδέπω ἁμαρτησάντων τιμωρίαν λαβεῖν· τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ τοὺς μέλλοντας ἁμαρτάνειν γενέσεως καὶ ὑπάρξεως ἀποστερεῖν, καὶ τῆς δημιουργίας ἐκκόπτειν τοῦ Θεοῦ· ἀλλὰ γὰρ καὶ ἀπὸ τῆς θείας προγνώσεως καταδικάζειν μὲν βούλεσθαι τοὺς ἁμαρτήσοντας, ἐν αὐταῖς δὲ ταῖς πράξεσι γεγενημένους ζητεῖν ἀφίεσθαι τῶν κολάσεων· ὅπερ οὔτε ἀνθρώπινον οὔτε θεῖον ἐπίσταται δίκαιον. Καὶ τὸ μὲν πρὸ τῶν ἁμαρτημάτων μηδένα δίκην ἀπαιτεῖν, κοινή τε πᾶσιν ἀνθρώποις κρίσις καὶ θείοις νόμοις ἀρμόδιον· ἀπαιτεῖν δὲ μετὰ τὴν ἀνεπίστροφον ἁμαρτίαν τὴν δίκην, τῆς θείας μισοπονηρίας καὶ δικαιοσύνης ἀπόδειξις. Πῶς οὖν ἄν τις μελετήσας, ἃ μὲν πᾶσι δοκεῖ, τούτων τἀναντία φρονεῖν· ἃ δὲ μισοπόνηρον καὶ δίκαιον δείκνυσι τὸν Θεὸν, ταῦτα μὴ ἀνέχεσθαι τιμᾷν; Εἶτα οὗτος οὐχὶ τῆς ἐσχάτης καὶ παραπληξίας καὶ δυσσεβείας αὐτὸς ἑαυτὸν ἔνοχον ποιεῖ; τί λέγεις ἄτρεπτον πρὸς ἁμαρτίαν, ἵνα αὐτὴν κόλασιν διαφύγῃ, τὸν ἄνθρωπον ἐχρῆν γενέσθαι, καὶ πῶς οὐχὶ λαμπρῶς λέγεις, κἂν μὴ λέγῃς, ὡς ἄτρεπτον ἐχρῆν πρὸς ἁμαρτίαν δημιουργηθῆναι τὸν ἄνθρωπον, ἵνα μὴ τῶν στεφάνων, ἐξ ὧν ἀγωνιζόμενοι κρατῶσιν αὐτῆς, ἀξιωθείη; καὶ μὴν εἴ τις γε νοῦ μετέχων, καὶ μὴ τῆς ἁμαρτίας εἴη ἅμα τε θερμὸς ἐραστὴς, καὶ τὰς βασάνους φεύγων, ἑλέσθαι θάτερον τῶν δύο τὴν ἐξουσίαν εἴ περ εἰλήφει, πότερον ἵνα μή τινες ἁμαρτήσαντες δῶσι δίκην, ἐχρῆν τοὺς στεφάνους τῶν κεφαλῶν ἀφελεῖν τῶν ἀνδραγαθησάντων, ἢ διὰ τοὺς δικαίως τῶν ἐπὶ τοῖς ἄθλοις γερῶν ἀξιωθησομένους, μηδ᾽ ἀτιμώρητον τὴν ἁμαρτίαν ὁρᾶν, πῶς οὐκ ἂν πολλῷ ποιήσαιτο ἔμπροσθεν τοῖς τε τῆς ἀνδραγαθίας στεφάνοις τοὺς ἀθλητὰς ὁρᾶν κεκοσμημένους, καὶ τοὺς ὑποχρέους τῶν ὀφλημάτων κατατιθεμένους; δ΄. Πρὸς δέ γε τοῖς εἰρημένοις, ἄρα μόνη σε τῶν ἀνθρώπων ἡ δημιουργία θορυβεῖ; ἢ καὶ τῶν ἀσωμάτων καὶ ἀΰλων φύσεων καὶ πρὸς τὴν ἀθανασίαν ἀνηγμένων, εἰς τὴν αὐτήν σε ταραχὴν ἐμβάλλει; καὶ γὰρ τούτων τῶν οὐρανίων ταγμάτων καὶ τῆς μακαρίας ἐκείνης λήξεως, ὁ μὲν ἐκεῖθεν ἑκὼν ἐκρυεὶς, ἀρχηγὸς κακίας γέγονεν ὁ διάβολος, καὶ ὅσοι ταύτην πρὸς τὴν ἐκείνου γνώμην τρεψάμενοι, τὸ χεῖρον ἀντὶ τοῦ κρείττονος μεθηρμόσαντο· εἰ δέ γε ἄλλοι τῶν ἀθανάτων ἐκείνων καὶ θεσπεσίων χορῶν προθύμῳ ὁχῇ καὶ σπουδαίᾳ νήψει, οὐδὲν τῆς οἰκείας καλλονῆς ἢ τάξεως ἀλλοιώσαντες, ἀλλὰ πρὸς τὸν κοινὸν Δεσπό-
homines nonnulli lapsuri in peccatum erant, id
circo eos non fuisse creandos, hic, inquam, nihil
aliud affirmat, nisi peccatum nondum ipsum na-
tum Dei creationibus dominari debuisse. Nam si
quia nonnulli peccaturi erant, ideo Deus, quomi
nus eos crearet, prohibendus fuit, sequitur ut pec-
cati major quam divinæ efficaciæ potentia sit. Adde
quod peccare humanæ voluntatis est atque arbitrii,
creatio autem factoris. Cur ergo quispiam omisso
peccati reo, id in innocuum transferre nititur ?
Neque vero ab hac insania absolvitur, si quis forte
ait, peccaturos tantummodo homines non opor-
tuisse a Creatore nativitatem sortiri neque in lu-
minis auras protrali. Nam et hic videtur agre ferre
si quis, quia est reus, penas dependat; studere au-
tem ut qui peccato caret, is damum ferat. Id enim
reapse contigit si peccaturi nativitate et exsistentia
priventur, Deus autem a creando impediatur. In-
super datur opera ut divinæ præscientiæ causa
damnentur ii qui noxam contracturi sunt : rursus-
que ut iidem, postquam peccaverint, ab animad-
versione protegantur: quæ res neque humano ne-
que divino jure fieri creditur. Etenim ut a nemine
ante culpam reposcatur pœna, communis hominum
sententia est divinisque legibus consentanea. Tum
vero de pertinaci peccato pœnas sumere, id divinæ
nemeseos justitiæque demonstratio est. Cur ergo
aliquis velit, quæ cunctis recta videntur, his con-
traria facere? ea vero, quæ Deum vindicem ju-
stumque demonstrant, in pretio habere nolit ?
Nonne hic summa amentie atque impietatis reum C
se facit? Cur ais hominem oportere, quo poenam
vitet, ad culpam minime nasci labilem? Nonne enim
aperte dicis, ctiamsi minime dicas, oportuisse ho-
minem creari impeccabilem, ne scilicet coronis,
quarum gratia fortes peccato superiores fiunt, do-
nctur? Sane si quis mentis suæ compos, neque
vehemens peccati amator, et cruciatuum timens;
si is, inquam, e duobus alterutrum eligendi copiam
haberet, nempe vel (ne qui forte peccantes poemam
luerent) coronas capitibus strenuorum detrahendi ;
vel (propter eos qui juste certaminum præmia refe-
runt) ne peccatum quidem sine pœna esse sinendi;
nonne hic multo mallet fortes athletas coronis orna-
tus cernere, reosque simul meritis suppliciis tradi? D
4. Sed præter hactenus dicta, num te sola ho-
minum creatio perturbat? an incorporearum quo-
que ac sine materia naturarum et immortalitatis
munere perfruentium, in eamdem perplexitatem
dejicit? Nam et ex iis cœlestibus ordinibus beatoque
fastigio sponte ille delapsus, princeps malitiæ factus
est diabolus et simul quotquot mentem suam
partibus illius applicuerunt, meliorem conditionem
pejore commutarunt. Reliqui autem ex iis immor-
talibus inclytisque choris in devotione debitaque
modestia constantes, nihil de sua pulchritudine ac
dignitate amiserunt: sed communi Domino Crea-
-
Α τινες τῶν ἀνθρώπων εἰς ἁμαρτίας ἐξολισθαίνειν,
διὰ τοῦτο ἔδει τούτους μὴ δὲ γενέσθαι, ὁ τοιοῦτος
οὐδὲν ἕτερον λέγει, ἢ ὅτι ἔδει τὴν ἁμαρτίαν καὶ μή
πω γεγενημένην τῆς τοῦ Θεοῦ δημιουργίας επικρα
τεῖν. Εἰ γὰρ ὅτι ἔμελλόν τινες ἁμαρτάνειν, ἔδει τὴν
ἐπ' αὐτοὺς δημιουργίαν πεπαῦσθαι τοῦ Θεοῦ, δῆλον
ὅτι τὸ κράτος τῆς ἁμαρτίας ἂν εἴη ἢ τῆς ἐνεργείας
τοῦ Θεοῦ · ἔτι δὲ τὸ μὲν ἁμαρτάνειν, τῆς ἀνθρωπί
νης ἐστὶ γνώμης καὶ προαιρέσεως, ἡ δὲ δημιουργία
τοῦ πλάσαντος. Τί οὖν τις ἀφεὶς τὴν αἰτίαν τοῦ
ἁμαρτάνειν, εἰς τὸν ἀναίτιον ταύτην ἐγχειρεῖ μετα-
φέρειν ; οὐδὲ ταύτης δὲ τῆς ἀνοίας ἀπολύεται ὁ ψη
φον εἰσάγων ὅτι περ τοὺς μέλλοντας ἁμαρτάνειν
ἐχρῆν μηδ' όλως παρὰ τοῦ Δημιουργοῦ γενέσεως
μετασχεῖν, ἢ πρὸς αὐγὰς ἡλίου προαχθῆναι· ἔοικε
Β γὰρ ὁ τοιοῦτος δυσχεραίνειν μὲν ἐάν τις ἁμαρτῶν
δίκην δῷ · φιλονεικεῖν δὲ παρὰ τῶν μηδὲν μηδέπω
ἁμαρτησάντων τιμωρίαν λαβεῖν· τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ
τοὺς μέλλοντας ἁμαρτάνειν γενέσεως καὶ ὑπάρξεως
ἀποστερεῖν, καὶ τῆς δημιουργίας ἐκκόπτειν τοῦ Θεοῦ ·
ἀλλὰ γὰρ καὶ ἀπὸ τῆς θείας προγνώσεως καταδικά-
ζειν μὲν βούλεσθαι τοὺς ἁμαρτήσοντας, ἐν αὐταῖς δὲ
ταῖς πράξεσι γεγενημένους ζητεῖν ἀφίεσθαι τῶν κοι
λάσεων· ὅπερ οὔτε ἀνθρώπινον οὔτε θεῖον ἐπίστα
ται δίκαιον. Καὶ τὸ μὲν πρὸ τῶν ἁμαρτημάτων μη
δένα δίκην ἀπαιτεῖν, κοινή τε πᾶσιν ἀνθρώποις κρίν
σις καὶ θείοις νόμοις ἀρμόδιον· ἀπαιτεῖν δὲ μετὰ τὴν
ἀνεπίστροφον ἁμαρτίαν τὴν δίκην, τῆς θείας μισιο
πονηρίας καὶ δικαιοσύνης ἀπόδειξις. Πῶς οὖν ἄν τις
μελετήσας, ἃ μὲν πᾶσι δοκεῖ, τούτων τἀναντία φρο
νεῖν ; ἃ δὲ μισοπόνηρον καὶ δίκαιον δείκνυσι τὸν Θεὸν,
ταῦτα μὴ ἀνέχεσθαι τιμᾷν; Εἶτα οὗτος οὐχὶ τῆς
ἐσχάτης καὶ παραπληξίας καὶ δυσσεβείας αὐτὸς ἑαυ
τὸν ἔνοχον ποιεῖ ; τί λέγεις ἄπρεπτον πρὸς ἁμαρτίαν,
ἵνα αὐτὴν κλασιν διαφύγῃ, τὸν ἄνθρωπον ἐχρῆν γε-
γενῆσθαι, καὶ πῶς οὐχὶ λαμπρῶς λέγεις, κἂν μὴ
λέγῃς, ὡς ἄτρεπτον ἐχρῆν πρὸς ἁμαρτίαν δημιουρ
γηθῆναι τὸν ἄνθρωπον, ἵνα μὴ τῶν στεφάνων, ἐξ ὧν
ἀγωνιζόμενοι κρατῶσιν αὐτῆς, ἀξιωθείη ; καὶ μὴν
εἴ τις γε νοῦ μετέχων, καὶ μὴ τῆς ἁμαρτίας εἴη ἅμα
τε θερμὸς ἐραστὴς, καὶ τὰς βασάνους φεύγων, ελέ-
σθαι θάτερον τῶν δύο τὴν ἐξουσίαν εἴ περ ειλήφει,
πότερον ἵνα μή τινες ἁμαρτήσαντες δῶσι δίκην, ἐχρῆν
τοὺς στεφάνους τῶν κεφαλῶν ἀφελεῖν τῶν ἀνδραγαθη
σάντων, ἢ διὰ τοὺς δικαίως τῶν ἐπὶ τοῖς ἄθλοις γε-
ρῶν ἀξιωθησομένους, μηδ' ἀτιμώρητον τὴν ἁμαρτίαν ὁρᾷν, πῶς οὐκ ἂν πολλῷ ποιήσαιτο ἔμπροσθεν τοῖς τε τῆς
ἀνδραγαθίας στεφάνοις τοὺς ἀθλητὰς ὁρᾶν κεκοσμημένους, καὶ τοὺς ὑποχρέους τῶν ὀφλημάτων κατατιθεμένους ;
δ'. Πρὸς δέ γε τοῖς εἰρημένοις, ἄρα μόνη σε των
ἀνθρώπων ἡ δημιουργία θορυβεί; ἢ καὶ τῶν ἀσωμάτ
των καὶ ἀΰλων φύσεων καὶ πρὸς τὴν ἀθανασίαν ἀν-
ηγμένων, εἰς τὴν αὐτήν σε ταραχὴν ἐμβάλλει; καὶ
γὰρ τούτων τῶν οὐρανίων ταγμάτων καὶ τῆς μακα-
ρίας ἐκείνης λήξεως, ὁ μὲν ἐκεῖθεν ἑκὼν ἐκρυεὶς,
ἀρχηγὸς κακίας γέγονεν ὁ διάβολος, καὶ ὅσοι τὴν το
τὴν πρὸς τὴν ἐκείνου γνώμην τρεψάμενοι, τὸ χεῖρον
ἀντὶ τοῦ κρείττονος μεθηρμόσαντο· εἰ δέ γε ἄλλοι
τῶν ἀθανάτων ἐκείνων καὶ θεσπεσίων χορῶν προτο-
οχῇ καὶ σπουδαίᾳ νήψει, οὐδὲν τῆς οἰκείας καλλονῆς
ἢ τάξεως ἀλλοιώσαντες, ἀλλὰ πρὸς τὸν κοινὸν Δεσπό
PHOTII PATRIARCHE CP.
col. 129–130page 65 of 591
PG 101:129τὴν καὶ Δημιουργὸν ἀνενδότως ἑαυτοὺς ἀνατείνοντες, καὶ κόρον τῆς ἀγαθοδότου οὐσίας οὐκ ἔχοντες, οὐκ αὐτοὶ μόνον ἀγαθοὶ κατὰ μετοχὴν διαμένουσιν, ἀλλὰ καὶ τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει τὴν θείαν κἀν τούτῳ ἐξυπηρετούμενοι βούλησιν, ἀγαθοεργίας συνεργοί καὶ ἐπίκουροι γίνονται· καὶ οἱ μὲν ὅσοι κατέπεσον, καὶ αὐτὸν τὸν τύπον τοῦ σταυροῦ χαρασσόμενον ὀργάνου τύπῳ, δι' οὗ τὸ σωτήριον ἐτελέσθη πάθος, φρίττοντες, τρέμουσι, καὶ ὡς πορρωτάτω δραπετεύουσιν· οἱ δὲ τῷ θείῳ θρόνῳ περιιστάμενοι τῆς μακαρίας ἐκείνης καὶ φοβερᾶς θέας ὅσον ἐγχωρεῖ φύσει κτιστῇ, τὰς μαρμαρυγὰς ὑποδέχονται· καὶ τοῖς μὲν οἷς δρῶσί τε καὶ δεδράκασι, πῦρ ἡτοίμασται τὸ ἐξώτερον· οἱ δὲ δι' ὧν τὸ αὐτοκρατορικὸν τῆς ῥοπῆς ἐν ταῖς ἀμείνοσι προκοπαῖς καὶ ἀναβάσεσι συντηροῦσι καὶ συνετήρησαν, ἐν ἀδιηγήτῳ τρυφῇ καὶ αἰωνίᾳ διαμένειν ἀπολαύσει τὰς ψήφους ἤδη κατέχουσιν.
δ΄. Ἐρεῖς οὖν πάντως, Διὰ τί γέγονεν ὁ πονηρὸς ἐκεῖνος, καὶ ὅσαι αὐτῷ μοῖραι συναπεστάτησαν; ἐχρῆν γὰρ τὸν Θεὸν ἀγαθὸν ὄντα, τῆς οὐσίας προεξελέσθαι καὶ προανελεῖν τὰ τοιαῦτα δημιουργήματα· ἄμεινον γὰρ αὐταῖς ἦν, ἢ πρὸς ἀπαραίτητον παραπέμπεσθαι βάσανον· εἶτα τῶν αὐτῶν σε περιέργων λογισμῶν τὸ ἀκόλουθον, καὶ ἐπὶ τὰ λοιπὰ τῶν κτισμάτων παραπέμψει· ἔδει γὰρ τὴν γῆν προαχθεῖσαν ἢ μένειν ἀκίνητον ἐπὶ τῆς προαγωγῆς, καὶ τῷ ἀτρέπτῳ περιτειχίζεσθαι, ἢ ἵνα τὰ ἄλλα ταύτης πάθη καὶ τὰς ἀλλοιώσεις ἐάσω, μὴ τοῖς ὕδασιν, εἰ καὶ μὴ καθ᾽ ὅλην, κατὰ πολλὰ δὲ τῶν μερῶν περικλύζεσθαι· καὶ μικροῦ μηδὲν ἔλαττον ἢ ὅτε ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος ἦν τῇ πλημμυρίδι συγκρύπτεσθαι· καὶ τὸν ἀέρα δὲ καθαρόν τε καὶ πάσης ἀπηλλαγμένον νόθου μετουσίας, σωτήριόν τε ἀνθρώποις καὶ τοῖς ἄλλοις ζώοις ὑποστάντα, οὐκ ἔδει πρὸς λοιμώδη καὶ φθαρτικὴν τῶν σωζομένων κατάστασιν μεταπίπτειν. Εἰ δὲ ταῦτα προαγομένοις αὐτοῖς ὅρος ἐνεπάγη μεταβάλλεσθαι τὴν φύσιν, οὐ ταῦτα δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰ τούτοις σύστοιχα, ἄμεινον ἦν μηδὲν τούτων εἰς προαγωγὴν ἐνεχθῆναι· εἶτα ὁ τὴν κτίσιν ὅλην οὕτως ἀνασκευάζων, ὅση τε ἐν νοητοῖς, καὶ ὅση ἐν αἰσθητοῖς, καὶ μηδὲ τῶν ἀψύχων φειδόμενος, ἀλλὰ πάντα πικρῶς οὕτω ζυγοστατῶν, καὶ τῇ ἰδίᾳ καθυποβάλλων τῶν λογισμῶν κρίσει, καὶ μηδενὶ τούτων συναρεσκόμενος, τί ποιεῖ; περὶ τῆς τοῦ ἀνθρώπου δημιουργίας ἑνὸς εἴδους τῶν γεγονότων διαπορεῖ· ἢ Θεὸν ἕτερον καὶ δημιουργὸν ἐπιζητεῖ (ἵλεως δὲ ἡμῖν εἴη) ἁμαθῆ δὲ τοῦ κρείττονος τὸν ταῦτα προαγαγόντα πάντα ἀναιδεῖ προσώπῳ καὶ ἀπυλώτῳ στόματι διακωμῳδεῖ. Τί δὲ λέγω Θεὸν ἕτερον καὶ δημιουργὸν ἐπιζητεῖ; αὐτὸν γὰρ αὐτὸς καθίσας ἐν τῷ τῆς ἀπονοίας καὶ ἀνοίας ὕψει τῶν γεγονότων διορθωτήν, ἀφελεῖν σπουδάζει παντελῶς τὴν περὶ Θεοῦ ἔννοιαν, ἣν τῆς ἰδίας προαφείλετο, τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν· ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὡς κατὰ λόγον κεφαλαιώδη ἱκανὰ οἶμαι καὶ τῶν παραλελειμμένων εἰς ἔννοιαν ἀναγαγεῖν· καὶ τοὺς ἀντιλέγειν πάλαι θρασυνομένους, ὡς βοῦς ἐπέβη τὴν παροιμίαν, καὶ πεῖσαι μεταμαθεῖν.
την καὶ Δημιουργὸν ἀνενδότως ἑαυτοὺς ἀνατείνοντες,
καὶ κόρον τῆς ἀγαθοδότου οὐσίας οὐκ ἔχοντες, οὐκ
αὐτοὶ μόνον ἀγαθοὶ κατὰ μετοχὴν διαμένουσιν, ἀλλὰ
ἐξυπηρετούμενοι βούλησιν, ἀγαθοεργίας συνεργοί
καὶ ἐπίκουροι γίνονται· καὶ οἱ μὲν ὅσοι κατέπεσον,
καὶ αὐτὸν τὸν τύπον τοῦ σταυροῦ χαρασσόμενον όρο
φρίττοντες, τρέμουσι, καὶ ὡς ποῤῥωτάτω δραπετεύ
ουσιν· οἱ δὲ τῷ θείῳ θρόνῳ περιιστάμενοι τῆς ματ
καρίας ἐκείνης καὶ φοβερᾶς θέας ὅσον ἐγχωρεῖ φύ-
σει κτιστῇ, τὰς μαρμαρυγὰς ὑποδέχονται· καὶ τοῖς
μὲν οἷς δρῶσί τε καὶ δεδράκασι, πῦρ ἡτοίμασται τὸ
ἐξώτερον· οἱ δὲ δι' ὧν τὸ αὐτοκρατορικὸν τῆς ῥοπῆς
ἐν ταῖς ἀμείνοσι προκοπαῖς καὶ ἀναβάσεσι συντη
ροῦσι καὶ συνετήρησαν, ἐν ἀδιηγήτῳ τρυφῇ καὶ αἰωνίᾳ D
διαμένειν ἀπολαύσει τὰς ψήφους ἤδη κατέχουσιν.
δ΄. Ερεῖς οὖν πάντως, Διὰ τί γέγονεν ὁ πονηρὸς
ἐκεῖνος, καὶ ὅσαι αὐτῷ μοῖραι συναπεστάτησαν ;
εξελέσθαι καὶ προανελεῖν τὰ τοιαῦτα δημιουργήματα·
πέμπεσθαι βάσανον· εἶτα τῶν αὐτῶν σε περιέργων
σμάτων παραπέμψει· ἔδει γὰρ τὴν γῆν προαχθεί
ἀτρέπτῳ περιτειχίζεσθαι, ἢ ἵνα τὰ ἄλλα ταύτης
πάθη καὶ τὰς ἀλλοιώσεις εάσω, μὴ τοῖς ὕδασιν, εἰ
καὶ μὴ καθ᾽ ὅλην, κατὰ πολλὰ δὲ τῶν μερῶν περι-
κλύζεσθαι· καὶ μικροῦ μηδὲν ἔλαττον ἢ ὅτε ἀόρα-
τος καὶ ἀκατασκεύαστος ἦν τῇ πλημμυρίδι συγκρύ
πτεσθαι· καὶ τὸν ἀέρα δὲ καθαρόν τε καὶ πάσης
ἀπηλλαγμένον νόθου μετουσίας, σωτήριόν τε ἀνθρώ
τοῖς καὶ τοῖς ἄλλοις ζώοις ὑποστάντα, οὐκ ἔδει πρὸς
λοιμώδη καὶ φθαρτικὴν τῶν σωζομένων κατάστασιν
μεταπίπτειν. Εἰ δὲ ταῦτα προαγομένοις αὐτοῖς ὄρος
ἐνεπάγη μεταβάλλεσθαι τὴν φύσιν, οὐ ταῦτα δὲ μό-
νον, ἀλλὰ καὶ τὰ τούτοις σύστοιχα, ἄμεινον ἦν μηδὲν
τούτων εἰς προαγωγὴν ἐνεχθῆναι· εἶτα ὁ τὴν κτίσιν
ὅλην οὕτως ἀνασκευάζων, ὅση τε ἐν νοητοῖς, καὶ ὅση
ἐν αἰσθητοῖς, καὶ μηδὲ τῶν ἀψύχων φειδόμενος, ἀλλὰ
πάντα πικρῶς οὕτω ζυγοστατῶν, καὶ τῇ ἰδίᾳ καθ-
συναρεσκόμενος, τί ποιεῖ ; περὶ τῆς τοῦ ἀνθρώπου
ἡμῖν εἴη) ἁμαθῇ δὲ τοῦ κρείττονος τὸν ταῦτα προ-
αγαγόντα πάντα ἀναιδεῖ προσώπῳ καὶ ἀπυλώτῳ στό
ματι διακωμῳδεῖ. Τί δὲ λέγω Θεὸν ἕτερον καὶ δη-
τὴν, ἀφελεῖν σπουδάζει παντελῶς τὴν περὶ Θεοῦ ἔν-
νοιαν, ἣν τῆς ἰδίας προαφείλετο, τῶν ἀνθρωπίνων
ψυχῶν· ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὡς κατὰ λόγον κεφαλαιώδη
γαγεῖν· καὶ τοὺς ἀντιλέγειν πάλαι θρασυνομένους, ὡς
βοῦς(31)ἐπέβη τὴν παροιμίαν, καὶ πεῖσαι μεταμαθεῖν.
(ο
A torique firmiter adherentes, neque fontem onuis
boni substantiam fastidientes, non solum ipsi in
bonitatis communione manserunt, verum etiam
hominum generi, divinæ pariter in hoc voluntati
obsequentes, bonorum operum adjutores sociique
evaserunt. Et ii sane qui exciderunt, ipsam quoque
crucis imaginem, in ejus instrumenti forma exhi-
bitam quo Servatoris passio peracta fuit, cum
horrore extimescunt ac longissime fugiant : cæteri
autem divinum solium circumstantes, beatæ illius
ac tremendæ visionis, quantum creatæ naturæ
licet, radios excipiunt. Illis ob ea quæ agunt fe-
ceruntque, ignis 'exterior paratus est; hi qui
liberum arbitrium suum in melioribus progressibus
gradibusque faciendis continuerunt et continent,
inenarrabilium gaudiorum atque æternæ beatitatis
sortem decreto divino obtinent.
Id
5. Porro dices : Cur nam ille improbus creatus fuit,
et quotquot cum eo ordines apostatici evaserunt?
Decuisset enim Dei bonitati a rerum natura pri-
mitus eximere has creaturas atque excludere. 14
enim melius erat his quam inexorabili cruciatui
deputare. Atqui vani hujus ratiocinii sequela per
cæteras quoque res creatas te pariter deducet.
Decuisset enim tellurem quoque creatam manere
immobilem in statu suo et frmitate muniri: neque
(ut cæteras ejus passiones mutationesque præ-
teream) aquis si minus universam certe maximam
partem inundari; paulove minus quam cum invi-
sibilis erat et informis, fluctibus obrui. Aerem quo-
que decuisset purum esse atque omni humiditate
vacuum, hominibus cæterisque animantibus salu-
tarem; non autem ad pestilentem mortiferamque
viventibus conditionen converti. Quod si hæc ita
generata sunt, ut naturam variare soleant; neque
hæc tantummodo sed alia ejusmodi; satius erat,
inquit aliquis, hæc omnino non creari. Sic ergo
iste universam naturam labefactans, sive quæ in
intellectualibus est sive quæ in sensibilibus, et ne
inanimis quidem rebus parcens, sed cuncta acerbe
sic exæquans, suique ratiocinii judicio subjiciens,
nibilque horum probans, quid demum agit? de
hominis creatione, quod unum est e creatis generi-
bus ambigit; vel Deum alium creatoremque quærit
Deus bone!) quem dum ignarum rei melioris
ea quæ diximus fecisse ait, effronti vultu linguaque
effreni omnia subsannat. Sed cur dixi Deum alium
creatoremque ab eo quæri? Ipse potius se in in-
saniæ stultitiæque fastigio collocans creationis
emendatorem, omnem Dei notitiam ex animis
hominum, quam de suo jam expulit, delere nititur.
Sed hactenus capitulatim disputata sufficiunt ad
preterinissorum etiam, ut puto, refricandam me
moriam ; atque ut ii qui olim contradicere aude..
bant, tanquan si bos irrupisset, ut ait proverbium,
dediscere non recusent.
καὶ τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει τὴν θείαν καν τούτῳ
γάνου τύπῳ, δι' οὗ τὸ σωτήριον ἐτελέσθη πάθος,
ἐχρῆν γὰρ τὸν Θεὸν ἀγαθὸν ὄντα, τῆς οὐσίας προς
ἄμεινον γὰρ αὐταῖς ἦν, ἢ πρὸς ἀπαραίτητον παρα-
λογισμῶν τὸ ἀκόλουθον, καὶ ἐπὶ τὰ λοιπὰ τῶν κτι
σαν ἢ μένειν ἀκίνητον ἐπὶ τῆς προαγωγῆς, καὶ τῷ
υποβάλλων τῶν λογισμῶν κρίσει, καὶ μηδενὶ τούτων
δημιουργίας ἑνὸς εἶδους τῶν γεγονότων διαπορεί• D
ἢ Θεὸν ἕτερον καὶ δημιουργὸν ἐπιζητεῖ (ἵλεως δὲ
μιουργὸν ἐπιζητεῖ; αὐτὸν γὰρ αὐτὸς καθίσας ἐν τῷ
τῆς ἀπονοίας καὶ ἀνοίας ὕψει τῶν γεγονότων διορθω-
ἱκανὰ οἶμαι καὶ τῶν παραλελειμμένων εἰς ἔννοιαν ἀνα-
(31) Diog. prov. cent. III, 61 :
Βοῦς ἐπέβη· ἐπὶ τῶν ἐξαίφνης σιωπώντων· τὸ γὰρ ἀργύριον βοῦν
PATROL. GR. CI.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XIII.
Question XIVQuæstio XIV
col. 131–132page 66 of 591
PG 101:131Τί ἐστι τὸ, « Διηνοίχθησαν αὐτῶν οἱ ὀφθαλμοί· » καὶ πῶς ἡ παράβασις ἰσχὺν ἔσχε διανοίγειν ὀφθαλμούς ;
Τὸ δέ, « Διηνοίχθησαν οἱ ὀφθαλμοὶ τῶν δύο, » οὐχ ὅτι ἡ παράβασις διήνοιξεν αὐτῶν τοὺς ὀφθαλμούς, ἅπαγε · οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ἐν αὐτῇ τῇ παραβάσει γέγραπται τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν διανοιχθῆναι, ἀλλὰ μετὰ τὴν παράβασιν· φησί γάρ· « Καὶ λαβοῦσα ἡ γυνὴ ἀπὸ τοῦ καρποῦ αὐτοῦ ἔφαγε καὶ ἔδωκε καὶ τῷ ἀνδρὶ αὐτῆς, καὶ ἔφαγον καὶ διηνοίχθησαν οἱ ὀφθαλμοὶ τῶν δύο· » ὅπερ τοιοῦτόν ἐστι· Μετὰ τὴν ἁμαρτίαν ὡς τὰ πολλὰ ἡ ἐπίγνωσις τοῦ ἁμαρτήματος γίνεται, καὶ τὸ μέγεθος τοῦ τολμήματος τότε μᾶλλον ἐπιγινώσκεται· τοῦ γὰρ ἐπιπροσωθοῦντος πάθους καὶ κινοῦντος οἴστρου πρὸς τὴν ἁμαρτίαν, μετὰ τὴν ἔκθεσμον πρᾶξιν πεπαυμένου τε καὶ ἠρεμοῦντος, τότε δὴ τότε ὥσπερ διακύψας τῆς πολλῆς ἀχλύος ἐκείνης ὁ λογισμὸς καὶ ἀνανήψας ἐφορᾷ τὰ πεπραγμένα, καὶ εἰς οἵαν κατάστασιν καὶ ἐξ οἵας μετηνέχθη, τὴν συναίσθησιν μᾶλλον λαμβάνει, καὶ τὸ συνειδὸς τιτρῶσκον αὐτὸν καὶ διεγεῖρον ἔχων, διαβλέπει τρανῶς ἃ τοῦ πάθους ἐπιπροσωθοῦντος οὐχ ὁμοίως ἔβλεπεν· ἄλλως τε δὲ πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἕκαστος χωρῶν οἷς ὁ πονηρὸς διαγαργαλίζων τε καὶ ὑποθέλγων ἡμᾶς ἐκθηλύνει καὶ γνόφου πληροῖ κεκαρωμένους ὥσπερ φέρει τοὺς λογισμοὺς καὶ πεπηρωμένους τὸ ὀπτικὸν τῆς διακρίσεως· μετὰ δὲ τὴν πρᾶξιν ὑπ' ὄψιν ἄγει τὸ τολμηθέν, καὶ ἀνακαλύπτει πικρῶς ὃ πρότερον πολλαῖς μηχαναῖς συνεκάλυπτεν· εἶτα δι' ὧν κατάφωρον τὸν ὄγκον ἀποτελεῖ τοῦ τολμήματος, πρὸς ἀπόγνωσιν ὠθεῖν πειρᾶται τὸν ἁμαρτήσαντα.
Τὸ γοῦν, « Διηνοίχθησαν αὐτῶν οἱ ὀφθαλμοί, » οὐ πρὸς τὸν ἔμπροσθεν χρόνον, οὐδὲ πρὶν ἢ τῆς ἐντολῆς αὐτοὺς ἐκπεσεῖν παραληπτέον· τότε γὰρ ἠνεωγμένους τε μᾶλλον εἶχον, μήπω τοῦ ὄφεως τοῖς ψιθυρισμοῖς ὑποκλαπέντες, καὶ συνορᾷν τὸ πρακτέον ἐγρήγορον ἔφερον τὴν διάνοιαν. Οὐκ οὖν τὸ βλέπειν οὐκ ἔχοντες, ἐπὶ τῆς ἁμαρτίας ἀνέλαβον· τοὐναντίον δὲ τὴν ἁμαρτίαν ἐν τῷ πράττειν τυφλώττοντες· πεπαυμένης, τὴν ὅρασιν ἀνεκτήσαντο· ὁ γοῦν πονηρὸς καὶ ἀρχέκακος ἡμῶν τῆς φύσεως ἐχθρὸς εἰδὼς καὶ αὐτὸς ἐξ ὧν ἐπεπόνθει, ὡς μετὰ τὴν τοῦ κακοῦ πρᾶξιν ἡ συναίσθησις ἐφίσταται τοῦ πλημμελήματος, καὶ αὐτὸς οὐκ ἐπεστράφη πρὸς τὴν ἀνάνηψιν· καὶ πείρᾳ μαθὼν ὡς ἕπεται τοῖς ἁμαρτάνουσι τὸ μετὰ τὴν ἁμαρτίαν κέντρον τῆς συνειδήσεως, καὶ τοῖς περὶ τὸν Ἀδὰμ ἁμαρτεῖν διὰ παραβάσεως ὑποτιθέμενος, « Ἧ δ' ἂν, φησίν, ἡμέρᾳ φάγητε ἀπ' αὐτοῦ, διανοιχθήσονται ὑμῶν οἱ ὀφθαλμοί· » εἶτα κακομήχανος ὢν ἀπ' ἀρχῆς καὶ ψεύδους πατήρ, συγκαταμιγνύει τῇ τῆς ἀληθείας θρυαλλίδι ὅλον τὸ τοῦ ψεύδους σκότος καὶ φησιν· « Ἔσεσθε ὡς θεοί, γινώσκοντες καλὸν καὶ πονηρόν· » ἀλλ' ὡς ἐν τῷ ἁμαρτάνειν μὲν τυφλώττοντες, τῷ τῆς παραβάσεως ἔρωτι· μετὰ δὲ τὴν
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΔ'.
Τι ἐστι τὸ, «Διηνοίχθησαν αὐτῶν οἱ ὀφθαλμοί
καὶ πῶς ἡ παράβασις ἰσχὺν ἔσχε διανοίγειν
ὀφθαλμούς;
Τὸ δὲ, ο Διηνοίχθησαν οἱ ὀφθαλμοὶ τῶν δύο, οὐχ ὅτι
ἡ παράβασις διήνοιξεν αὐτῶν τοὺς ὀφθαλμούς, ἅπα
γε· οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ἐν αὐτῇ τῇ παραβάσει γέγρα
πται τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν διανοιχθῆναι, ἀλλὰ μετὰ
τὴν παράβασιν φησί γάρ «Και λαβοῦσα ἡ γυνὴ ἀπὸ
τοῦ καρποῦ αὐτοῦ ἔφαγε καὶ ἔδωκε καὶ τῷ ἀνδρὶ
αὐτῆς, καὶ ἔφαγον καὶ διηνοίχθησαν οἱ ὀφθαλμοὶ τῶν
δύο·, ὅπερ τοιοῦτόν ἐστι· Μετὰ τὴν ἁμαρτίαν ὡς
τὰ πολλὰ ἡ ἐπίγνωσις τοῦ ἁμαρτήματος γίνεται, καὶ
τὸ μέγεθος τοῦ τολμήματος τότε μᾶλλον ἐπιγινώ
σκεται· τοῦ γὰρ ἐπιπροσωθοῦντος πάθους καὶ κινοῦν
τος οίστρου πρὸς τὴν ἁμαρτίαν, μετὰ τὴν ἔκθεσμον
πρᾶξιν πεπαυμένου τε καὶ ἠρεμοῦντος, τότε δὴ τότε
ὥσπερ διακύψας τῆς πολλῆς ἀχλύος ἐκείνης ὁ λο
γισμὸς καὶ ἀνανήψας ἐφορᾷ τὰ πεπραγμένα, καὶ
εἰς οἵαν κατάστασιν καὶ ἐξ οἵας μετηνέχθη, την συν
αίσθησιν μᾶλλον λαμβάνει, καὶ τὸ συνειδός τιτρῶ
σκον αὐτὸν καὶ διεγεῖρον ἔχων, διαβλέπει τρανῶς &
τοῦ πάθους ἐπιπροσωθοῦντος οὐχ ὁμοίως ἔβλεπεν
ἄλλως τε δὲ πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἕκαστος χωρῶν
οἷς ὁ πονηρὸς διαγαργαλίζων τε καὶ ὑποθέλγων ἡμᾶς
εκθηλύνει καὶ γνόφου πληροί κεκαρωμένους ὥσπερ
φέρει τους λογισμοὺς καὶ πεπηρωμένους τὸ ὀπτικὸν
τῆς διακρίσεως· μετὰ δὲ τὴν πρᾶξιν ὑπ' ὄψιν ἄγει
Ο τὸ τολμηθὲν, καὶ ἀνακαλύπτει πικρῶς 8 πρότερον
κατάφωρον τὸν ὄγκον ἀποτελεῖ τοῦ τολμήματος, πρὸς
πολλαῖς μηχαναῖς συνεκάλυπτεν· εἶτα δι' ὧν
ἀπόγνωσιν ὠθεῖν πειρᾶται τὸν ἁμαρτήσαντα.
Τὸ γοῦν, «Διηνοίχθησαν αὐτῶν οἱ ὀφθαλμοί, ο οὐ
πρὸς τὸν ἔμπροσθεν χρόνον, οὐδὲ πρὶν ἢ τῆς ἐντολής
αὐτοὺς ἐκπεσεῖν παραληπτέον· τότε γὰρ ἡνεωγμένους
τε μᾶλλον εἶχον, μήπω τοῦ ἔφεως τοῖς ψιθυρισμοῖς
ὑποκλαπέντες, καὶ συνορᾷν τὸ πρακτέον ἐγρήγορον
ἔφερον τὴν διάνοιαν. Οὐκ οὖν τὸ βλέπειν οὐκ ἔχον
τες, ἐπὶ τῆς ἁμαρτίας ἀνέλαβον· τοὐναντίον δὲ τὴν
ἁμαρτίαν ἐν τῷ πράττειν τυφλώττοντες· πεπαυμένης,
τὴν ὅρασιν ἀνεκτήσαντο· ὁ γοῦν πονηρὸς καὶ ἀρχέ
κακος ἡμῶν τῆς φύσεως ἐχθρὸς εἰδὼς καὶ αὐτὸς ἐξ
ὧν ἐπεπόνθει, ὡς μετὰ τὴν τοῦ κακοῦ πρᾶξιν ἡ
συναίσθησις ἐφίσταται τοῦ πλημμελήματος, καὶ
αὐτὸς οὐκ ἐπεστράφη πρὸς τὴν ἀνάνηψιν· καὶ πεί
ρα μαθὼν ὡς ἕπεται τοῖς ἁμαρτάνουσι τὸ μετὰ τὴν
ἁμαρτίαν κέντρον τῆς συνειδήσεως, καὶ τοῖς περὶ τὸν
Ἀδὰμ ἁμαρτεῖν διὰ παραβάσεως ὑποτιθέμενος, «Η
δ' ἂν, φησίν, ἡμέρᾳ φάγητε ἀπ' αὐτοῦ, διανοιχθή
σονται ὑμῶν οἱ ὀφθαλμοί·» εἶτα κακομήχανος ὢν ἀπ'
ἀρχῆς καὶ ψεύδους πατήρ, συγκαταμιγνύει τῇ τῆς
ἀληθείας θρυαλλίδι ὅλον τὸ τοῦ ψεύδους σκότος και
φησιν· «Εσεσθε ὡς θεοί, γινώσκοντες καλὸν καὶ που
νηρόν, ἀλλ' ὡς ἐν τῷ ἁμαρτάνειν μὲν τυφλώττον
τες, τῷ τῆς παραβάσεως Ερωτι· μετὰ δὲ τὴν
εἶχε τῶν ᾿Αθηναίων· οἷον οἱ δωροδοκούμενοι ἐσιώπων.
Quid est illud: «Aperti sunt eorum oculi,» Gen.
III, 7,» et quomodo transgressio vim habuit oculos
aperiendi 9
Edita a Maio, Nov.
Coll., t. IX, 14, 15.
Illud autem, Aperti sunt amborum oculi,» non
quod transgressio aperuerit eorum oculos, absit;
non enim scriptum est ipsa transgressione eorum
oculos apertos fuisse, sed post transgressionem..
Dicit enim: ‹ Et postquam accepit mulier, de fruc
tu comedit, et aperti sunt oculi amborum;» quod
t:le quoddam est: Post peccandi actum, ut ple
rumque peccati cognitio supervenit, et audaciæ
magnitudo magis agnoscitur. Cupiditate enim quæ
ad peccandum impellebat, et stimulo qui animum
agitabat, post exlegem actum cessante et quiescente,
tunc sane tanquam per hanc multam caliginem
perspiciens ratio et resipiscens, ea quæ acta sunt
intuetur, et in quem statum et a quo mutata sit
magis intelligit; et cum conscientia ipsam vulneret
et torqueat, clare discernit ea, quæ, cupiditate im
pellente, non similiter cernebat. Aliunde autem
quisque peccato cedens, iis quibus diabolus titillans
et mulcens nos effeminat et tenebris replet, innexos
quasi fert suos sensus, et quoad vim discernendi
mutilatos. Post actionem autem sub oculos id
quod tentatum est adducit, et acerbe aperit quod
prius multis artificiis celaverat. Dein iis quibus
sceleris molem comprehensam reddit, in despera
tionem eum qui peccavit impellere conatur.
Illud igitur, «Aperti sunt eorum oculi, non relati
ve ad antecedens tempus, neque priusquam a lege
ipsis imposita deciderent, interpretandum est; tune
enim oculos magis apertos habebant, nondum ser
pentis susurrationibus decepti, et vigilantem ad vi
dendum quid faciendum esset, mentem ferebant.
Non igitur visum non habentes, peccatum admise
runt, sed contra in admittendo peccato cæcutientes;
postquam autem peccatum ſuit, visum recuperarunt.
Pravus igitur et ab initio malus nostræ naturæ
hostis sciens et ipse ex iis quæ passus erat, post
malam actionem exsistere delicti intelligentiam, et
ipsum non se ad resipiscentiam convertisse; et
cum experientia didicerit peccantes post peccatum
sequi conscientia stimulum, et Adamum adhortans
ut per legis transgressionem peccet: • Qua inquit, die
ex eo comedetis, aperientur vestri oculi; deinde
cum sit ab initio mali machinator et mendacii pater,
commiscet veritatis ellychnio omines mendacii tene
bras, et ait: «Eritis sicut dii, scientes bonum et
malum. Sed quemadmodum peccando quidem
crculiunt, transgressionis amore, post peccatum
intelligentiam et resipiscentiam delicti receperunt.
Bus irrupit, de iis dicitur qui repente tacent. Aile
niensium enim pecunia bove insignita fuit. Silent
autem Zonis corrupti.
Question XVQuæstio XV
col. 133–134page 67 of 591
PG 101:133ἁμαρτίαν συναίσθησιν καὶ ἀνάνηψιν τοῦ τολμηθέντος ἀναλαβόμενοι· διὰ τί δὲ μετὰ τὸ διανοιχθῆναι τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν, πρῶτον τὴν γύμνωσιν τῶν παιδογόνων μορίων αἰσθάνονται καὶ αἰσχύνονται; Ὅτι τε δριμύτερον ἐπιτίθεται τῶν ἄλλων ἁμαρτημάτων θεσμοῖς σωφροσύνης οὐ χαλιναγωγούμενον, τὸ διὰ τούτων πάθος· καὶ ὅτι κινηθείσης τῆς κατὰ τὰ ἀφροδίσια ἐν τῷ ζώῳ διαθέσεως, καὶ τὰ λοιπὰ τῶν παθῶν συναναφύεσθαι εἴωθε, καὶ διότι ἐξ ἐκείνου τοῦ χρόνου καὶ τὰ ἄλλα πάντα τῶν ἁμαρτημάτων ὑπὸ κρίσιν ἄγεται· τὰ γὰρ πρὸ ἐκείνου ὡς ἐπίπαν φρενῶν ἀῤῥωστίᾳ καὶ νηπιότητι ὅ τε πνευματικός νόμος καὶ ὁ διὰ τῆς πολιτείας ἀνατίθησιν.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΕ΄.
Τί δήποτε Μωϋσῆς ἐν τῇ κοσμογονία τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν μνήμην οὐ πεποίηται, καίτοι τοῦ Σωτῆρος λέγοντος, ἀπὸ καταβολῆς κόσμου ταύτην ἑτοιμασθῆναι τοῖς δικαίοις;
α΄. Τινὲς μὲν οὖν φασιν, ὡς ἀτελέσι καὶ προσύλοις τοῖς Ἰουδαίοις οὖσι καὶ πρὸς τὰ εἰσαγωγικώτερα τῶν μαθημάτων μᾶλλον νενευκόσι καὶ τὸ ἧττον ἔχουσι ἢ διὰ τῶν νοερῶν ὀφθαλμῶν τοῖς ὑπὲρ αἴσθησιν ἐπιβάλλειν, διὰ τοῦτο τὴν περὶ τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν εἰσήγησιν ὁ Μωϋσῆς αὐτοῖς ἀπεσιώπησεν, ἵνα μὴ προστῇ αὐτοῖς ἀρχομένοις μανθάνειν τοῦ τε κόσμου τὴν γένεσιν καὶ τῶν ἐν αὐτῷ θειοτέρων τε καὶ ὑπὲρ αὐτοὺς ἡ παράδοσις, κἀντεῦθεν πρὸς τὴν τῶν λοιπῶν ἀκρόασιν διατεθῶσι ῥαθυμότερον· δεῖ γὰρ μέτρον τῆς διδασκαλίας καὶ τὴν τῶν ἀκροατῶν ἰσχὺν ποιεῖσθαι. Ἀλλὰ γὰρ τί, φασίν, ἐμποδῶν αὐτοῖς ἦν ἡ περὶ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας κατήχησις; δι᾽ ἴσου γὰρ πρός τε τὴν γνῶσιν τῆς κοσμογενείας καὶ πρὸς κατάληψιν τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας, κἂν τὰ μὲν ὑπὸ τὴν αἴσθησιν πίπτῃ, τὰ δὲ κρείττω καθέστηκε τῆς αἰσθήσεως, τὸ Ἑβραίων γένος ἀφεστηκότες ἐτύγχανον· ἔδει δὲ ἄρα καὶ προσύλους ὄντας καὶ περὶ τὰ γήινα στρεφομένους μετεωροτέρους μᾶλλον καὶ ὑψηλοὺς τῇ τῶν ἄθλων καὶ ὑπὲρ τὴν αἴσθησιν ἐπαγγελίᾳ καὶ διδασκαλίᾳ ἀπεργάζεσθαι· διδασκάλου γὰρ τὴν τέχνην ἀμείνονος καταμιγνύντα τοῖς συντρόφοις καὶ τὰ ὑπὲρ αἴσθησιν καὶ τὰ μικρὸν ἐθίζειν πρὸς τὴν τῶν θειοτέρων σπουδάζειν ἐπίβασιν. Διὸ καὶ εἰπεῖν ἐθάῤῥησαν οἱ τοιοῦτοι, ὡς τυπικῶς καὶ δι᾽ αἰνίγματος καὶ Μωϋσῆς τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν εἰσηγήσατο. Ποῦ τοῦτο; Ἐν αὐτῷ τῷ προοιμίῳ, φασί, λέγων· «Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν.» Ἐφεξῆς μὲν γὰρ τὴν ὑπουράνιον καὶ ἐγκόσμιον δημιουργίαν
ἁμαρτίαν συναίσθησιν καὶ ἀνάνηψιν τοῦ τολμηθέντος
ἀναλαβόμενοι· διὰ τί δὲ μετὰ τὸ διανοιχθῆναι τους
ὀφθαλμοὺς αὐτῶν, πρῶτον τὴν γύμνωσιν τῶν παι
δογόνων μορίων αἰσθάνονται καὶ αἰσχύνονται; Οτι
τε δριμύτερον ἐπιτίθεται τῶν ἄλλων ἁμαρτημάτων
θεσμοῖς σωφροσύνης οὐ χαλιναγωγούμενον, τὸ διὰ
τούτων πάθος· καὶ ὅτι κινηθείσης τῆς κατὰ τὰ
ἀφροδίσια ἐν τῷ ζώῳ διαθέσεως, καὶ τὰ λοιπὰ τῶν
παθῶν συναναφύεσθαι είωθε, καὶ διότι ἐξ ἐκείνου τοῦ
χρόνου καὶ τὰ ἄλλα πάντα τῶν ἁμαρτημάτων ὑπὸ
κρίσιν ἄγεται· τὰ γὰρ πρὸ ἐκείνου ὡς ἐπίπαν φρε
νῶν ἀῤῥωστίᾳ καὶ νηπιότητι ὅ τε πνευματικός νόμος
καὶ ὁ διὰ τῆς πολιτείας ανατίθησιν.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΕ'.
Τί δήποτε Μωϋσῆς ἐν τῇ κοσμογονία τῆς βα
σιλείας τῶν οὐρανῶν μνήμην οὐ πεποίηται,
καίτοι τοῦ Σωτῆρος λέγοντος, ἀπὸ καταβολῆς
κόσμου ταύτην ετοιμασθῆναι τοῖς δικαίοις;
α΄. Τινὲς μὲν οὖν φασιν, ὡς ἀτελέσι καὶ προσύλοις
τοῖς Ἰουδαίοις οὖσι καὶ πρὸς τὰ εἰσαγωγικώτερα
τῶν μαθημάτων μᾶλλον νενευκόσι καὶ τὸ ἧττον ἔχουσι
ἢ διὰ τῶν νοερῶν ὀφθαλμῶν τοῖς ὑπὲρ αἴσθησιν ἐπι
βάλλειν, διὰ τοῦτο τὴν περὶ τῆς βασιλείας τῶν οὐ
ρανῶν εἰσήγησιν ὁ Μωϋσῆς αὐτοῖς ἀπεσιώπησεν,
ἵνα μὴ προστῇ αὐτοῖς ἀρχομένοις μανθάνειν τοῦ τε
κόσμου την γένεσιν καὶ τῶν ἐν αὐτῷ θειοτέρων τε
καὶ ὑπὲρ αὐτοὺς ἡ παράδοσις, κἀντεῦθεν πρὸς τὴν
τῶν λοιπῶν ἀκρόασιν διατεθῶσι, ῥαθυμότερον· δεῖ
γὰρ μέτρον τῆς διδασκαλίας καὶ τὴν τῶν ἀκροατῶν
ἰσχὺν ποιεῖσθαι. ᾿Αλλὰ γὰρ τί, φασίν, ἐμποδῶν
αὐτοῖς ἦν ἡ περὶ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας κατ
ήχησις; δι᾽ ἴσου γὰρ πρός τε τὴν γνῶσιν τῆς κοσμο
γενείας καὶ πρὸς κατάληψιν τῆς τῶν οὐρανῶν βα
σιλείας, κἂν τὰ μὲν ὑπὸ τὴν αἴσθησιν πίπτῃ, τὰ δὲ
κρείττω καθέστηκε τῆς αἰσθήσεως, τὸ Εβραίων
γένος ἀφεστηκότες ἐτύγχανον· ἔδει δὲ ἄρα καὶ προσ
ύλους ὄντας καὶ περὶ τὰ γήινα στρεφομένους μετα
αρσίους μᾶλλον καὶ ὑψηλοὺς τῇ τῶν ἀθλων καὶ ὑπὲρ
τὴν αἴσθησιν ἐπαγγελίᾳ καὶ διδασκαλία ἀπεργάζε
σθαι· διδασκάλου γὰρ τὴν τέχνην ἀμείνονος κατα
μιγνύντα τοῖς συντρόφοις καὶ τὰ ὑπὲρ αἴσθησιν και
τὰ μικρὸν ἐθίζειν πρὸς τὴν τῶν θειοτέρων σπουδά
ζειν ἐπίβασιν. Διὸ καὶ εἰπεῖν ἐθάῤῥησαν οἱ τοιοῦ
τοι, ὡς τυπικῶς καὶ δι᾿ αἰνίγματος καὶ Μωϋσῆς
τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν εἰσηγήσατο. Ποῦ τοῦτο;
Ἐν αὐτῷ τῷ προοιμίω, φασί, λέγων· • Ἐν ἀρχῇ
ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν.: Εφεξῆς
μὲν γὰρ τὴν ὑπουράνιον καὶ ἐγκόσμιον δημιουργίαν
primum quidem generantium partium nuditatem
intelligunt et erubescunt? Quia acrius imperat
quam cætera, nisi cupiditas sapientiæ legibus.
refrenetur, per eas partes cupiditas. Et quia in ani
mali, commota ad venerea dispositione, et cæteræ
cupiditates recrescere solent, et quia ex illo tem
pore omnia alia peccata sub judicium ducantur;
hæc vero ante illud tempus mentium infirmitati et
infantiæ, tum lex spiritualis, tum lex quæ per
vitæ rationem est imponebat.
Quare autem postquam aperti sunt eorum oculi,
J. HERGENROETHERI MONITUM IN QUÆSTIONEM SEQUENTEM.
In quatuordecim primis quæstionibus tres codices, Vaticanus, Coislinianus et Taurinensis, quoad
ordinem et numeros plane consentiunt. Quæstio vero sequens decuna quinta, quæ in cod. Vat. 1923,
fol. 30-31 exstat et nunc prima vice una cum Antonii Catifori Latina versione publicatur, tum a Coisli
niano tum a Taurinensi abest. Hinc fit, ut quæ in Vaticano est quæstio decima sexta, ea in his duobus
sit decima quinta, et sic deinceps usque ad septuagesimam sextam, quæ in his est septuagesima quinta,
Vaticanus codex uno semper numero præcedat cæteros.
Porro ea quam nunc ex Vaticano damus quæstio decima quinta ejusdem argumenti est ac sexta;
aflinis quodammodo his est septuagesima noña, ubi de Angelis in creationis historia haud memoratis
sermo est.
Nunc primum edita ab
Gur Moses in cosmogonia regni cælorum mentionem
non fecit, quamvis Salvator dicat, illud a constil
tione mundi paratum esse justis? (Gen. 1, 1 seqq.
Matth. xxv, 34.)
J. Hergenroether.
1. Dicunt aliqui, Judais imperfectis adhuc et
materiæ addictis potiusque ad rudiora disciplina
rum initia propensis nec satis virium habentibus
ad ea per mentis oculos intuenda, quæ supra sen
sum assurgunt, idcirco doctrinam de regno cœlo
rum a Mose non fuisse expositam, ne ipsis mundi
rerumque in eo exstantium ortum discere incipien
tibus ea obstaret traditio segniusque inde reliqua
auscultarent; doctrina enini viribus etiam audito
rum metienda est. Quid autem, inquiunt, illis
obstare poterat clara de regno coelorum instructio?
Æque enim cum a mundi origine agnoscenda, lum
a regno cœlorum comprehendendo, tametsi illud
quidem sub sensum cadat, hoc vero sensum supe
ret, Judæorum gens erat dissita. Oportebat autem
illos, cum materiæ addicti et ad terrena intenti
essent, sublevari potius atque in sublime extolli
rerum immaterialium et spiritualium explicatione
ac doctrina; est enim magistri arte præstantis, re
bus familiaribus ea quæ sensum excedunt admi
scendo auditores consuefacere, ut paulatim ad divi
niora conscendere adnitantur. Quamobrem etiam
asserere isti sunt ausi, Mosem figurate ac per æui
gma regnum cœlorum indicasse. Ubinam hoc? In
ipso exordio, inquiunt, ubi dicit: e In principio
creavit Deus caelum et terram.» Mox enim opifi
cium explicat quod sub coelo et in orbe terrarum
exstat; sub cœli autem nomige ante alia omnia
collocato statum rerum ultra (et ante) firmamentum
et supra mundum positarum subindicavit. At hoc
col. 135–136page 68 of 591
PG 101:135ἀναπτύσσει· τὸν οὐρανὸν δὲ προτάξας τὴν πρὸ τοῦ στερεώματος καὶ ὑπὲρ κόσμιον κατάστασιν διὰ τῆς τούτου ποιήσεως ὑπεδήλωσεν. Ἀλλὰ τοῦτο μὲν οὐκ ἂν ῥᾳδίως ἀγαπήσῃ ἡ ἀλήθεια, ὅτι τε λίαν ἐκβεβίασται, καὶ ἔτι εἰπὼν οὐρανῶν ποίησιν περὶ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας τοὺς Ἰουδαίους οὐδὲν ἧττον ὠφέλησεν ἢ εἰ παντελῶς ἀπεσιώπησε· καὶ πολλὴ ἄλλη πρὸς ταύτην τὴν ὑπόληψιν ὑπεναντίωσις.
β'. Ἄλλοι δὲ ἐν τῇ περὶ παραδείσου διηγήσει φασὶ καὶ τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν συνεισάγεσθαι· μέρος γὰρ τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν καὶ μακαριότητος ἀπόλαυσις ὁ παράδεισος· διὸ καὶ τῷ λῃστῇ αἰτησαμένῳ ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Θεοῦ μνήμης τυχεῖν, ἡ τοῦ παραδείσου διατριβὴ ἀποδίδοται. Ἀλλὰ μήποτε τοῦτο τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας πολὺ ἂν ταπεινότερον εἴη· φυτῶν μὲν γὰρ ἄνθη καὶ κάλλη, ποταμοὶ καὶ νάματα τὸ χωρίον περιῤῥέοντα, καρπῶν τε ὡραίων ποικιλία καὶ βοτανῶν φύσεις ἡδύ τε καὶ ἐπίχαρι πνέουσαι, καὶ διὰ πάντων τὸ πρόσωπον τῆς γῆς κοσμούμενόν τε καὶ ὡραϊζόμενον, καὶ ἀέρος κράσις εἰς καθαρότητα καὶ διαύγειαν ἀναπλωμένη καὶ τὰς πρώτας ἀκτῖνας ὑποδεχομένη τοῦ ἡλίου, πῶς οὐχὶ τὸ χωρίον ὅλον ἀποτελοῦσι τερπνότητός τε καὶ ἡδονῆς, ὅση γοητεύει τὰς αἰσθήσεις, πάντων φέρειν τὸ ἀκρότατον; Πλὴν ἀλλά γε τῆς βασιλείας τὰ ἀγαθὰ ἀπείρῳ μέτρῳ ὑπερανέστηκεν. «Οὐδὲ γὰρ ὀφθαλμὸς εἶδεν, οὔτε οὖς ἤκουσεν, οὔτε ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου ἀνέβη, ἃ ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν.» Ἄλλως τε δὲ καὶ ὅτι τῷ Ἀδὰμ ὁ παράδεισος οὐ βραβείων καὶ ἐπάθλων γέρας ἐγνωρίζετο, γυμνάσιον δὲ μᾶλλον τὸ χωρίον προύκειτο καὶ στάδιον ἀρετῆς· τὰ δὲ ἔπαθλα καὶ οἱ στέφανοι δηλονότι μείζω καὶ τελειοτέραν τὴν ἀπόλαυσιν φέρουσι, καὶ στάδιον οὐδεὶς οὐδέπω βραβείων καὶ ἐπάθλων φύσιν μετελθεῖν οὐδ᾽ ἀκοὴν εὗρε διδάσκαλον. Εἰσάγεται δὲ πρὸς τὸν παράδεισον ὁ λῃστὴς οἷον ἀρραβῶνός τινος καὶ προοιμίου τῶν μελλόντων ἀγαθῶν ἀξιούμενος· ἐπεὶ γε τῆς κοινῆς ἀνταποδόσεως τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν μήπω τότε καιρὸν ἐχούσης, οὐδ᾽ αὐτὸς ἦν δίκαιος μόνος ἐκ πάντων τῶν ἀπ᾽ αἰῶνος εὐαρεστησάντων Θεῷ πρὸς τὸ τέλος φθάσαι τῆς ἐσχάτης μακαριότητος καὶ χωρὶς τῶν μυρίων ἐκείνων χορῶν τῶν ἁγίων τελειωθῆναι, ὥς που καὶ ὁ θεσπέσιος Παῦλος διαμαρτύρεται.
γ'. Τῶν τοίνυν εἰρημένων ἔνια οὐκ ὀλίγοι μὲν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν, ἐν ᾧ Μωϋσῆς τὴν τοῦ κόσμου καταβολὴν ἔγραψεν, ἀποδεδώκασιν, οὐκ ὀλίγοι δὲ καὶ εἰς ἀμφισβήτησιν περιείλκυσαν. Ἴσως δ᾽ ἄν τις εἰς τῶν ἐκφύγοι τὰς προειρημένας λαβάς, ὡς ἐπείπερ ἡ τοῦ Μωϋσέως συγγραφὴ καὶ νομοθεσία οὐχ οἷά τε ἦν βασιλείαν οὐρανῶν χαρίζεσθαι, διὰ τοῦτο οὐδὲ ταύτης εἰς μνήμην ἀφίκετο. Τί γάρ με δεῖ βασιλείαν οὐρανῶν μαθεῖν ἣν ἐκ τῆς κατὰ νόμον πολιτείας οὐκ ἔστι μοι λαβεῖν; Ὁ δὲ κοινὸς Δεσπότης καὶ Σωτήρ, ἐπεὶ τοιαύτην ἡμῖν κατεστήσατο πολιτείαν, ἑαυτὸν παράδειγμα προθείς· «Ὧν γὰρ ἤρξατο, φησί, ποιεῖν πρὸ ἡμῶν ὡς αἰτίας τοῦ μὴ τυχεῖν μνήμης τὴν τῶν
non ita facile veritas probaverit, tum quia nimis
vit, quam si omnino conticuisset, tum quia multa
ideo et latroni flagitanti, ut in regno Dei memoria
states, Duviique ac latices locum illum circumluen-
Les, fructuumque pulchrorum varietas et herba B
suavitatem spirantes ac gratiam, et modis omni-
bus terræ facies exornata ac decorata, et aeris tem-
peries pura atque pellucida primosque solis radios
ditate ac voluptate sensibus permulcendis apla præ
Verumtamen regni cœlorum bona immenso illam
neque auris audivit, neque in cor hominis descen-
dit, quæ præparavit Deus diligentibus se'. » Præser.
jalæstra potius ac stadium virtutis; præmia vero et
paradisus velut arrha quædam et futurorum bono-
rum prooemium; cum enim tunc communi æter-
protestatur.
ante nos ut causas retulerunt, cur nulla regni coelo- D
rum mentio facta fuerit ubi Moses mundi ortum
in dubium ea revocarunt. Effugerit autem fortasse
aliquis ansas illas dicendo, propterea Mosem regni
tem Dominus et Salvator, quoniam tale nobis tra-
(habetur enim in Scripturis : ‹ Ubi cœpit facere et
Luc. xxiil, 42, 43. 1 1 Cor. 1, 9.
ἡ ἀναπτύσσει· τὸν οὐρανὸν δὲ προτάξας τὴν πρὸ τοῦ
στερεώματος καὶ ὑπὲρ κόσμιον κατάστασιν διὰ τῆς
τούτου ποιήσεως ὑπεδήλωσεν. Ἀλλὰ τοῦτο μὲν οὐκ
ἂν ῥᾳδίως ἀγαπήσῃ ἡ ἀλήθεια, ὅτι τε λίαν ἐκβεβίασται,
καὶ ἔτι εἰπὼν οὐρανῶν ποίησιν περὶ τῆς τῶν οὐρανῶν
βασιλείας τοὺς Ἰουδαίους οὐδὲν ἧττον ὠφέλησεν ἢ εἰ παντελῶς ἀπεσιώπησε· καὶ πολλὴ ἄλλη πρὸς ταύτην
τὴν ὑπόληψιν ὑπεναντίωσις.
•
β'. Αλλοι δὲ ἐν τῇ περὶ παραδείσου διηγήσει φα-
σὶ καὶ τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν συνεισάγεσθαι·
μέρος γὰρ τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν καὶ μακαριότητος
ἀπόλαυσις ὁ παράδεισος· διὸ καὶ τῷ λῃστῇ αίτησα-
μένῳ ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Θεοῦ μνήμης τυχεῖν, ἡ τοῦ
παραδείσου διατριβὴ ἀποδίδοται. Ἀλλὰ μήποτε τοῦτο
τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας πολὺ ἂν ταπεινότερον
εἴη· φυτῶν μὲν γὰρ ἄνθη καὶ κάλλη, ποταμοὶ καὶ
νάματα τὸ χωρίον περιῤῥέοντα, καρπῶν τε ὡραίων
ποικιλία καὶ βοτανῶν φύσεις ἡδύ τε καὶ ἐπίχαρι
πνέουσαι, καὶ διὰ πάντων τὸ πρόσωπον τῆς γῆς κοι
σμούμενόν τε καὶ ὡραῖζόμενον, καὶ ἀέρος κράσις εἰς
καθαρότητα καὶ διαύγειαν ἀνηπλωμένη καὶ τὰς
πρώτας ἀκτῖνας ὑποδεχομένη τοῦ ἡλίου, πῶς οὐχὶ
τὸ χωρίον ὅλον ἀποτελοῦσι τερπνότητός τε καὶ ἡδο
νῆς, ὅση γοητεύει τὰς αἰσθήσεις, πάντων φέρειν τὸ
ἀκρότατον ; Πλὴν ἀλλά γε τῆς βασιλείας τὰ ἀγαθὰ
ἀπείρῳ μέτρῳ ὑπερανέστηκεν. « Οὐδὲ γὰρ ὀφθαλ
μὸς εἶδεν, οὔτε οὖς ἤκουσεν, οὔτε ἐπὶ καρδίαν ἀν-
θρώπου ἀνέβη, ἃ ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν
αὐτόν. » Αλλως τε δὲ καὶ ὅτι τῷ ᾿Αδὰμ ὁ παρά
δειτος οὐ βραβείων καὶ ἐπάθλων γέρας ἐγνωρίζετο,
γυμνάσιον δὲ μᾶλλον τὸ χωρίον προὔκειτο καὶ στά
διον ἀρετῆς· τὰ δὲ ἔπαθλα καὶ οἱ στέφανοι δηλονότι
μείζω καὶ τελειοτέραν τὴν ἀπόλαυσιν φέρουσι, καὶ
στάδιον οὐδεὶς οὐδέπω βραβείων καὶ ἐπάθλων φύσιν
μετελθεῖν οὐδ᾽ ἀκοὴν εὗρε διδάσκαλον. Εἰσάγεται δὲ
πρὸς τὸν παράδεισον ὁ λῃστὴς οἷον αρραβωνός τινος
καὶ προοιμίου τῶν μελλόντων ἀγαθῶν ἀξιούμενος (52)•
ἐπείγε τῆς κοινῆς ἀνταποδόσεως τῶν αἰωνίων ἀγα
θῶν μήπω τότε καιρὸν ἐχούσης, οὐδ᾽ αὐτὸς ἦν δίκαιος
μόνος ἐκ πάντων τῶν ἀπ' αἰῶνος εὐαρεστησάντων
Θεῷ πρὸς τὸ τέλος φθάσαι τῆς ἐσχάτης μακαριότητος
καὶ χωρὶς τῶν μυρίων εκείνων χορῶν τῶν ἁγίων τελειωθῆναι, ὥς που καὶ ὁ θεσπέσιος Παῦλος διαμαρτύρεται,
γ. Τῶν τοίνυν ειρημένων ἔνια οὐκ ὀλίγοι μὲν τῶν
οὐρανῶν βασιλείαν, ἐν ᾧ Μωϋσῆς τὴν τοῦ κόσμου
καταβολὴν ἔγραψεν, ἀποδεδώκασιν, οὐκ ὀλίγοι δὲ καὶ
εἰς ἀμφισβήτησιν περιείλκυσαν. Ἴσως δ' ἄν τις εἰσ
τῶν ἐκφύγοι τὰς προειρημένας λαβάς, ὡς ἐπείπερ
ἡ τοῦ Μωϋσέως συγγραφὴ καὶ νομοθεσία οὐχ οἷα τε
ἦν βασιλείαν οὐρανῶν χαρίζεσθαι, διὰ τοῦτο οὐδὲ
ταύτης εἰς μνήμην ἀφίκετο. Τί γάρ με δεί βασιλείαν
οὐρανῶν μαθεῖν ἣν ἐκ τῆς κατὰ νόμον πολιτείας οὐκ
ἔστι μοι λαβεῖν ; Ὁ δὲ κοινὸς Δεσπότης καὶ Σωτήρ,
ἐπεὶ τοιαύτην ἡμῖν κατεστήσατο πολιτείαν, ἑαυτὸν
παράδειγμα προθείς· « "Ων γὰρ ἤρξατο, φησί, ποιεῖν
πρὸ ἡμῶν ὡς αἰτίας τοῦ μὴ τυχεῖν μνήμης τὴν τῶν
ΝΟΤΑ.
contortum est, tum quia dicendo cœlorum creatio-
nem de cœlesti regno Judæos nihil minus illumina-
item alia huic opinioni adversantur.
2. Alii vero in paradisi enarratione dicunt etiam
regnum cœlorum includi; pars enim æternorum
bonorum et beatitudinis perceptio paradisus est;
sui haberetur, paradisus incolendus tribuitur 1.
Verum cavendum, ne hoc multo infra dignitatem
regni cœlorum sit. Plantarum enim flores et venu-
suscipiens, nonne hæc totam regionem illam jucun-
alio quocunque loco præstantissimam efficiunt ?
exsuperant intervallo. Neque enim oculos vidit,
tim cum Adamo paradisus non erat tanquam præ-
mium certaminum et laborum assignatus, sed quasi
coronae majorem ubique et perfertiorem afferunt
oblectationis usum, et stadium nemo adhuc præmii
locum obtinere audivit. Conceditur autem latroni
norum bonorum retributioni nondum esset locus,
non erat æquum, ut ipse solus ex omnibus, qui ab
initio chari gratique Deo fuerant, ad finem extremæ
beatitudinis perveniret et sine innumeris illis san-
ctorum cœtibus consunimaretur, ut et divus Paulus
3. Horum igitur quæ diximus aliqua non pauci
et constitutionem litteris mandavit; non pauci tamen
cœlorum non meminisse, quia Scriptura et lex a se
non poterat cœlorum regnum largiri. Quid enim
mea interest, cœlorum regnum addiscere, si illo
per legis institutum potiri nequeo? Communis au-
didit institutum, se ipsum in exemplum proponens
(32) Hrc Græcorum opinionem innuunt de dilatione beatitudinis, qua nonnisi extremo judicio
peracio perfruantur beatorum animæ.
PHOTII PATRIARCH.E CP.
Question XVIQuæstio XVI
col. 137–138page 69 of 591
PG 101:137τε καὶ διδάσκειν, δι' ἧς ἔστι τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας τὸν κλῆρον ὑπελθεῖν, εἰκότως εἰς τοιαύτην ἡμᾶς ἐπαναγαγὼν πολιτείαν καὶ περὶ αὐτῆς τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας σαφεστάτην καὶ ἀδίστακτον τὴν διδασκαλίαν καὶ τὴν ὑπόσχεσιν ἐχαρίσατο. Εἰ δέ τις πρὸς ἀμείνονα θεωρίαν τοῦ προκειμένου ζητήματος ἀναβὰς ταύτην ἐκδιδάξει, τὸ εὐκταῖον οὗτος ἂν ἐμοὶ πράττων εἴη καὶ χαριέστατον.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΖ΄.
Διὰ τί ἀόρατον τὴν γῆν ὁ Μωσῆς ὠνόμασεν;
Ἀόρατον τὴν γῆν ἔφησεν ὁ Μωσῆς, ἐπεὶ τὸ τῆς θέας δίκαιον τῆς τῶν ὑδάτων πλημμύρας κεχυμένης αὐτῇ οὔπω εἶχεν ἀπολαβοῦσα· ἀλλ᾽ ἦν ἡ ἰσχὺς καὶ τὸ κράτος τῆς ἀβύσσου, τοῦτο μὲν τὴν ἔμφυτον τῆς γῆς ξηρότητα περινοτιζούσης, τοῦτο δὲ τὸν ἴδιον κόσμον ἀπολαβεῖν οὐκ ἐώσης, ὃς δὴ φυτῶν ἦν γένη καὶ βοτανῶν καὶ ἡ ἄλλη τῶν ἀνθέων καὶ καρπῶν ὡραιότης· ἔτι δὲ ἀόρατος ἦν ἡ γῆ ὅτι μήπω παρῆν ὁ ταύτην ὁρᾶν ἄνθρωπος λαβὼν ὄψιν. Καὶ προσέτι ἀόρατος λέγοιτ᾽ ἂν εἰκότως, ὅτι τοῦ φωτὸς οὔπω γενηθέντος δι᾽ οὗ τὸ ὁρατὸν τῇ ὄψει καταλαμβάνεται, οὐδ᾽ αὐτὴ τὴν αἴγλην εἶχε δι᾽ ἧς ἂν ὑπηρετεῖτο τῷ ὄμματι· ὥστε εἰ καὶ τοῖς οἰκείοις κόλποις ἡ ἄβυσσος καταμερισθεῖσα συνεστέλλετο, καὶ τοῖς φυτοῖς καὶ τῷ ἄλλῳ κόσμῳ ἡ γῆ ἐκεκόσμητο, καὶ ὁ μέλλων ὁρᾶν ἐφεστήκει ἄνθρωπος, οὔπω δὲ τοῦ φωτὸς ἡ φύσις ἐξέλαμπεν, οὐδ᾽ οὕτως ἂν ἐχρημάτιζεν ὁρατή· δῆλον δὲ ὡς κατὰ τὸν ἴσον τρόπον οὐδ᾽ αὐτὸς ἀὴρ τὴν ἀκτῖνα τοῦ φωτὸς δεχόμενος τὴν τοῦ ὁρῶντος ἐνέργειαν τῷ ὁρωμένῳ συνάπτει μέσος γινόμενος· οὐδ᾽ αὐτὸς οὖν οὐδὲ τὸ ὕδωρ τοῦ φωτὸς οὐ λαβόντος ὑπόστασιν οὐκ ἂν ἐτύγχανεν ὁρατός· καίτοι γε μήτε ὑφ᾽ ἑτέρων ἐπιπροσθούμενος ὥσπερ οὐδ᾽ ἡ ἄβυσσος, μηδὲ κόσμου τινὸς οἰκόθεν ἀποστερούμενος. Διὰ τοῦτο ἄρα καὶ Μωσῆς τὸν ἀέρα εἰδὼς τῷ ὕδατι ἐποχούμενον, τὸ ἐπάνω τῆς ἀβύσσου σκότος ὠνόμασε· τῆς γὰρ φωτιζούσης αὐγῆς διὰ τῆς ἀερίου φύσεως οὐ διϊχνουμένης (οὔπω γὰρ οὐδὲ τὸ πηγάζον ταύτην εἶχε τὴν ὕπαρξιν), οὔτε αὐτὸν ὁρατὸν εἶναι τὸν ἀέρα, πολλῷ δὲ μᾶλλον οὐδὲ τὴν ἄβυσσον, ἐφ᾽ ἧς ἐχεῖτο τὸ ἀέριον πνεῦμα, ἐνεδέχετο· διὸ καὶ σκότος εἰκότως ἐπονομάζεται. Τὸ γὰρ λέγειν τὸ θεῖον εἶναι Πνεῦμα τὸ τῇ ἀβύσσῳ περιφερόμενον, μήποτε καὶ περιγραφὴν τοῦ ἀπεριγράπτου συνεισάγει; καὶ τῶν ἄλλων κτισμάτων οἷς οὐκ ἐπεφέρετο τὴν θείαν πρόνοιαν καὶ ἐποψίαν συστέλλει; ἴσως δ᾽ ἂν οὐκ ἂν εἴη θεολογίας ἐπάξιον ἐν τῇ τῆς κτίσεως καταβολῇ τῇ ἀκτίστῳ καὶ μακαρίᾳ φύσει ἤτοι τῷ παναγίῳ Πνεύματι χώραν ἐκνέμειν· εἰ δὲ καὶ Σύρα γλῶσσα τὸ πανάγιον Πνεῦμα τοῖς ὕδασιν ἐποχεῖσθαι βούλεται, καὶ οἷον ἐπωάζειν ταῦτα καὶ ζωογονεῖν, οὐκ ἂν καταγνοίην· ἀρκεῖν γὰρ εἰδέναι τέως τὸ πανάγιον Πνεῦμα ὅθεν ἂν καὶ δύναιντο, ζωογόνου τε καὶ δημιουργικῆς ὑπάρχειν οὐσίας καὶ δυνάμεως· ἀόρατος οὖν ἡ γῆ καὶ τὰ λοιπὰ τῶν στοιχείων κατά τε τὴν εἰρημένην αἰτίαν καὶ τὰς προδεδομένας, πλὴν μιᾶς· ὅτι τὸ ἐπιπροσθοῦν οὐκ εἶχον οὔτε τὸ ὕδωρ οὔτε ὁ ἀήρ. Τὸ μέντοι σκότος εἴ τις μὴ στέρησιν τοῦ
τε καὶ διδάσκειν, ο δι' ἧς ἔστι τῆς τῶν οὐρανῶν βα- Α
σιλείας τὸν κλῆρον ὑπελθεῖν, εἰκότως εἰς τοιαύτην
ἡμᾶς ἐπαναγαγών πολιτείαν καὶ περὶ αὐτῆς τῆς
τῶν οὐρανῶν βασιλείας σαφεστάτην καὶ ἀδίστακτον
τὴν διδασκαλίαν καὶ τὴν ὑπόσχεσιν ἐχαρίσατο. Εἰ
δέ τις πρὸς ἀμείνονα θεωρίαν τοῦ προκειμένου ζη-
τήματος ἀναβὰς ταύτην ἐκδιδάξει, τὸ εὐκταῖον οὗτος
ἂν ἐμοὶ πράττων εἴη καὶ χαριέστατον.
Διὰ τί ἀόρατον τὴν γῆν ὁ Μωσῆς ὠνόμασεν ;
β
Αόρατον τὴν γῆν ἔφησεν ὁ Μωσῆς, ἐπεὶ τὸ τῆς θέας
δίκαιον τῆς τῶν ὑδάτων πλημμύρας κεχυμένης αυτ
τῇ οὔπω εἶχεν ἀπολαβοῦσα· ἀλλ᾽ ἦν ἡ ἰσχὺς καὶ τὸ
κράτος τῆς ἀβύσσου, τοῦτο μὲν τὴν ἔμφυτον τῆς
γῆς ξηρότητα περινοτιζούσης, τοῦτο δὲ τὸν ἴδιον κά
σμον ἀπολαβεῖν οὐκ ἐώσης, ὃς δὴ φυτῶν ἦν γένη καὶ
βοτανῶν καὶ ἡ ἄλλη τῶν ἀνθέων καὶ καρπῶν ὡραιό-
της · ἔτι δὲ ἀόρατος ἦν ἡ γῆ ὅτι μήπω παρἦν ὁ ταύ-
την ὁρᾷν άνθρωπος λαβὼν ὄψιν. Καὶ προσέτι ἀό-
ρατος λέγοιτ' ἂν εἰκότως, ὅτι τοῦ φωτὸς οὔπω γενη-
θέντος δι᾽ οὗ τὸ ὁρατὸν τῇ ὄψει καταλαμβάνεται, οὐδ'
αὐτὴ τὴν αἴγλην εἶχε δι' ἧς ἂν ὑπηρετεῖτο τῷ ὄμματι·
ὥστε εἰ καὶ τοῖς οἰκείοις κόλποις ἡ ἄβυσσος καταμε
ρισθεῖσα συνεστέλλετο, καὶ τοῖς φυτοῖς καὶ τῷ ἄλλῳ
κόσμῳ ἡ γῆ ἐκεκόσμητο, καὶ ὁ μέλλων ὁρᾷν έφο
εστήκει άνθρωπος, οὔπω δὲ τοῦ φωτὸς ἡ φύσις ἐξ-
έλαμπεν, οὐδ᾽ οὕτως ἂν ἐχρημάτιζεν ὁρατή· δῆλον δὲ
ὡς κατὰ τὸν ἴσον τρόπον οὐδ' αὐτὸς ἀὴρᾶς τὴν ἀκτῖνα
τοῦ φωτὸς δεχόμενος τὴν τοῦ ὁρῶντος ἐνέργειαν –
τῷ ὁρωμένῳ συνάπτει μέσος γινόμενος· οὐδ᾽ αὐτὸς
οὖν οὐδὲ τὸ ὕδωρ τοῦ φωτὸς οὐ λαβόντος ὑπόστασιν
οὐκ ἂν ἐτύγχανεν ὁρατός· καίτοι γε μήτε ὑφ' ἑτέ
ρων ἐπιπροσθούμενος ὥσπερ οὐδ᾽ ἡ ἄβυσσος, μηδὲ
κόσμου τινὸς οἰκοθεν ἀποστερούμενος. Διὰ τοῦτο ἄρα
καὶ Μωσῆς τὸν ἀέρα εἰδὼς τῷ ὕδατι ἐποχούμενον,
τὸ ἐπάνω τῆς ἀβύσσου σκότος ὠνόμασε τῆς γὰρ
φωτιζούσης αὐγῆς διὰ τῆς ἀερίου φύσεως οὐ διίχνου
μένης (οὔπω γὰρ οὐδὲ τὸ πηγάζον ταύτην εἶχε τὴν
ὕπαρξιν, οὔτε αὐτὸν ὁρατὸν εἶναι τὸν ἀέρα, πολλῷ
δὲ μᾶλλον οὐδὲ τὴν ἄβυσσον, ἐφ' ἧς ἐχεῖτο τὸ ἀέριον
πνεῦμα, ἐνεδέχετο· διὸ καὶ σκότος εἰκότως επονομά-
ζεται. Τὸ γὰρ λέγειν τὸ θεῖον εἶναι Πνεῦμα τὸ τῇ
ἀβύσσῳ περιφερόμενον, μήποτε καὶ περιγραφὴν τοῦ D
ἀπεριγράπτου συνεισάγει ; καὶ τῶν ἄλλων κτισμάτων
οἷς οὐκ ἐπεφέρετο τὴν θείαν πρόνοιαν καὶ ἐποψίαν
συστέλλει ; ἴσως δ' ἂν οὐκ ἂν εἴη θεολογίας επάξιον
ἐν τῇ τῆς κτίσεως καταβολῇ τῇ ἀκτίστῳ καὶ μακά
ρία φύσει ἤτοι τῷ παναγίῳ Πνεύματι χώραν ἐκνέμειν·
εἰ δὲ καὶ Σύρα γλῶσσα τὸ πανάγιον Πνεῦμα τοῖς ὕδασιν
ἐποχεῖσθαι βούλεται, καὶ οἷον ἐπωάζειν ταῦτα καὶ ζωο-
γονεῖν, οὐκ ἂν καταγνοίην· ἀρκεῖν γὰρ εἰδέναι τέως
τὸ πανάγιον Πνεῦμα ὅθεν ἂν καὶ δύναιντο, ζωογόνου
τε καὶ δημιουργικῆς ὑπάρχειν οὐσίας καὶ δυνάμεως·
Αόρατος οὖν ἡ γῆ καὶ τὰ λοιπὰ τῶν στοιχείων κατά
τε τὴν εἰρημένην αἰτίαν καὶ τὰς προδεδομένας, πλην
μιᾶς· ὅτι τὸ ἐπιπροσθοῦν οὐκ εἶχον οὔτε τὸ ὕδωρ
οὔτε ὁ ἀήρ. Τὸ μέντοι σκότος εἴ τις μὴ στέρησιν τοῦ
docere", ») per quod (institutum est in regni co-
lestis hæreditatem ingredi : merito etiam de ipso
cœlorum regno, cum in tale nos institutum pro-
vexisset, clarissimam et indubiam doctrinam atque
promissionem largitus est. Quod si quis meliorem
proposite questionis intelligentiam asseculus eam
proposuerit, is rem mibi quam gratissimam fe-
cerit.
Cur invisibilem terram Mogses nuncupavit ?
Invisibilem terram Moses dixit, quando specta-
culi perfectionem, aquarum inundatione in eam
diffusa, nondum acceperat ; sed erat vis et potentia
abyssi, quæ tum naturalem terræ siccitatem cir-
cumspargebat, tum impediebat, quin suum pro-
prium ornatum indueret, quem sane constituebant
plantarum genera et herbarum, et alia florum et
fructuum venustas. Adhuc erat invisibilis terra
quia nondumn aderat qui eam adspiceret homo, vi-
sum sortitus. Et insuper invisibilis merito dicere-
tur, quia, luce nondum facta per quam visibile
visu percipitur, non illum habebat splendorem
quo oculis subministraretur, ita ut etiamsi in pro-
priis locis sejuncta abyssus coercitetur, et plantis
et alio ornatu instructa esset, et homo eam aspe-
cturus extitisset, nondum vero lucis natura mi-
cuisset, non etiam tunc fuisset visibilis. Patet
autem juxta eumdem modum neque ipsum aera,
qui radios lucis accipiens vim videntis rei visa
conjungit intermedius factus, nec ipsum, inquam,
neque aquam, luce substantiam non habente, fuisso
visibilem. Et certe neque alia eum aut abyssum
invaserunt, neque ornamento quodam proprio pri-
vatus est. Idcirco igitur et Moses aera aquæ in-
vectuin sciens, quod supra abyssum erat tenebras
nomninavit. Illuminante enim splendore per aeris
substantiam nondum illato (vis enim hunc sca-
turiendi non illi substantia ineral), neque aera esse
visibilem licebat, neque a fortiori abyssum qua
æthereum ferebat spiritum. Quapropter merito te-
nebræ vocata sunt. Si quis autem divinum esse
Spiritum dicat qui super abyssum ferebatur,
nonne et descriptionem indescriptæ rei introducat,
et aliarum creaturarum in quibus non ferebatur
providentiam et inspectionem non coerceat? For-
tasse non esset theologia dignum creationis pro-
ductione increatæ ac beatissimæ naturæ, sanctis-
simo scilicet Spiritui, locum assignare; cum vero
Syriaca Glossa sanctissimum Spiritum vult aquis
ferri, et quasi eis incubare easque vivificare, non
reprehende; docent enim unde et possunt Spi
ritum sanctum vivificantis esse et creatitis substan-
tiæ et potentiæ. Invisibilis igitur terra et cætera
elementa juxta et prædictam causam et alias ante
datas, excepla una ; quia superfusum aliquid non
habebant neque aqua neque aer. Tenebras qui-
dem si quis non privationem lucis, sed malerw
1.
Edita a Maio, Nov. Coll. t. IX, 15-16. In Gen. 1, 2.
• Art. 1,
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XVI.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ 14'.
QUAESTIO XVI. [Coisl. Taurin. ΧV.]
Question XVII-XVIIIQuæstio XVII - XVIII
col. 139–140page 70 of 591
PG 101:139σον δὲ τὰς ὑπ' αὐτὸν πονηρὰς δυνάμεις, πόρρω τε τῆς ἀληθείας οὗτος πλανώμενος εἴη καὶ δυσσεβούσης ἀνάπλεως δόξης, μετὰ τοῦ μὴ δύνασθαι συνορᾶν εἰρμὸν διηγήσεως καὶ τάξιν καὶ ἀπαρίθμησιν τῶν κατ' αἴσθησιν γενητῶν, ὧν ὁ Μωσῆς τὴν ἱστορίαν συνέγραψεν, καὶ ἀσωμάτου καὶ νοερᾶς φύσεως δημιουργίαν τε καὶ θεωρίαν καὶ καιρὸν ὃς ἀφορίζειν οἶδεν εὐτάκτως τὴν περὶ τούτων παράδοσιν· πνεῦμα δὲ Θεοῦ ὁ ἀὴρ εἴρηται· καθάπερ καὶ τὰ λοιπὰ οἷα δὴ κτίσμα καὶ ποίημα αὐτοῦ· « Ἐξαποστελεῖ γὰρ, φησί, τὸν λόγον αὐτοῦ καὶ τήξει αὐτήν· πνεύσει τὸ πνεῦμα αὐτοῦ καὶ ῥυήσεται ὕδατα· » περὶ τηκομένης ἐκ τῶν νοτίων πνευμάτων λέγων χιόνος ὁ Δαβίδ· καὶ εἴη ἂν εἰρημένον πνεῦμα Θεοῦ ἐν ἴσῳ τῷ, « Ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν·» κἀκεῖνα γὰρ Θεοῦ ὡς ποιήματα, καὶ τοῦτο ὁμοίως κτίσμα Θεοῦ καὶ ποίημα τοῦ αὐτοῦ· διὸ καλῶς εἴρηται πνεῦμα Θεοῦ.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΖ'.
Διὰ τί θηριάλωτα κρέα τοὺς ἀνθρώπους ἐσθίειν ἀποκωλύει;
Παρηλλαγμένον διὰ τοῦ παρόντος προστάγματος νομοθετεῖ τὸν τῶν θηρίων εἶναι τρόπον καὶ τὸν ἀνθρώπινον βίον· οἷς γὰρ ἡ τράπεζα κωλύεται μία καὶ ἡ αὐτὴ εἶναι, τούτοις καὶ τὰ ἄλλα πάντα ἤθη τε καὶ δίαιτα καὶ ὁρμαὶ καὶ πράξεις κατὰ πολὺ διαφέρειν συνεισάγεται νόμος· ἁρπάζει τὸ θηρίον καὶ πλεονεκτεῖ, καὶ πρὸς τὰς ὁρμὰς ἐστι προπετέστατον, καὶ νόμους οὐκ οἶδε φιλανθρωπίας καὶ κοινωνίας καὶ ἡμερότητος· τούτων ἁπάντων καθαρὸν καὶ ἀπηλλαγμένον προσήκει τὸν ἄνθρωπον εἶναι· ὡσαύτως δὲ καὶ κατὰ τὰ ἄλλα τῶν παθῶν, ἀκρατές ἐστι τὸ θηρίον καὶ ἀχαλίνωτον· οὐκοῦν ἡ τῶν ἀνθρώπων πολιτεία δι' ἐγκρατείας καὶ παιδαγωγίας ὁδεύουσα, ταῦτα παράσχοι τῆς διαφορᾶς τὰ γνωρίσματα· καὶ τόν γε τούτοις ἀσήμαντόν τε καὶ ἀνεπίγνωστον τοῖς γνωρίσμασιν ὡς θηρίον καὶ θηριάλωτον καὶ τῆς ἡμέρου καὶ λογικῆς καταψευδόμενον φύσεως ἐκτραπήσεται. Εἰ δὲ πρὸς καθαρειότητα παιδεύειν τε καὶ ἀνάγειν φαίη τις διὰ τῆς ἀποχῆς τῶν θηριαλώτων τὸ κατ' εἰκόνα Θεοῦ διαπεπλασμένον φιλοτέχνημα, καὶ βδελυρίας ἁπάσης κατασκευάζειν ἀμέτοχον, ὅση τε διαμολύνει τὴν γεῦσιν καὶ ὅση διὰ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων πρόσεισιν· ἡ γὰρ ἐπὶ τῆς μιᾶς παραφυλακὴ καὶ συντήρησις, καὶ τὰς ἄλλας ὁμοίως τῆς ἀκαθαρσίας καὶ βδελυρίας καθαρεύειν δι' ἐκείνης ἀσφαλίζεται, οὐδὲ τοῦτο ἂν εἴη τῆς πολιτικῆς προνοίας καὶ ἁγιοπρεποῦς ἀλλότριον καταστάσεως.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΗ'.
Πῶς νοητέον τό, « Οὐκ ὀφθήσῃ κενὸς ἐναντίον μου; »
Τινὲς μὲν οὖν φασιν ὡς ἀπιόντα προσκυνῆσαι Θεῷ δεῖ καὶ δῶρα προσάγειν ὧν ἡ χεὶρ εὔπορος, οὐχ ὡς ἐν χρείᾳ τούτων καθεστῶτος Θεοῦ· τίνος γὰρ ἂν εἴη Θεὸς προσδεής; ἀλλ' ὡς εὐεργετουμένου κἀνταῦθα τοῦ προσάγοντος· ἐν ᾧ γάρ τις ἀξιοῦται καρποφορεῖν Θεῷ, καὶ τῶν ἔνδον διὰ τῶν ἐκτὸς ἀνακαλύπτειν εὐσέβειαν, καὶ συνάπτεσθαι διὰ μέσων τῶν μειλιγμάτων
auctorem diabolum crederet, abyssum vero eas A
quæ sub illo sunt potestates, longe a veritate ille
aberraret, et impia plenus esset opinione, quia
seriem narrationis non potest intelligere, neque
ordinem aut enumerationem eorum, quæ sensibus
percipienda facta sunt; quorum Moses historiam
conscripsit, neque incorporeæ et spiritualis na-
tura et creationem et doctrinam et tempus quod
miro ordine de his rebus traditionem definivit.
Spiritus Dei aer dictus est, quemadmodum et aliæ
quælibet ejus, creaturæ et opera : « Emittet enim,
inquit, verbum suum et liquefaciet eam; flabit
spiritus ejus, et fluent aquæ ** ; » quod de liquefacta
australibus ventis terra canebat David. Et dictus
fuisset spiritus Dei in eodem sensu ac illud: Fecit
Deus coelum et terram ; » et ut illa quidem sunt Dei
creaturæ, et ille similiter creatura est et opus ejus :
ideo bene appellatus est spiritus Dei.
Cur prohibet quin carnes a feris cuptas homines
comedant?
Discrepare præsenti præcepto Deus statuit fera-
rum et hominum vitam : quibus enim prohibetur ne
sit una et eadem mensa, eos et alios omnes mo-
res et vitæ institutum et motus et actus multum dif-
ferre lex addocet. Rapit fera et avida est et ad mo-
ius est petulantissima legesque et benignitatis et
communitatis et mansuetudinis nescit : ab his
omnibus purum et liberum esse hominem decet ;
item vero et ad alios affectus intemperans est animal
et infrenatum. Itaque hominum agendi ratio per
temperantiam et institutionem procedens illa præ-
staret differentia signa ; id vero quod non lios signis
signatum et notatum erit tanquam ferum et a feris
captum quid et mansuetam rationabilemque exuens
naturam rejicietur. Si quis autem ad puritatem
instruere et adducere diceret per abstinentiam
carnium a feris captarum illud ad imaginem Dei
formatum opus, et omnis turpitudinis expers red-
dere quæ gustum polluit et quæ per alios sensus
procedit (unius enim sensus custodia et observatio,
et alios similiter ab omni impuritate et turpitu-
dine mundos per illum facit), id non a civili pro-
videntia et sancta institutione esset alienum.
Quomodo intelligendum illud, Non apparebis co-
ram me vacuus ?
Quidam igitur dicunt eum qui Deum adoratum
venit oportere et dona liberali manu offerre ; non
lanquam Deus his indigeat, (quibus enim Deus in-
digere possit?) sed tanquam beneficia tunc acci-
piat is qui munera offert. Quando quis enim dignus
censetur qui Deo fructus offerat, et internam pieta-
tem per externa revelet, et mediantibus placami-
φωτός, ἀλλὰ τὸν ἀρχέκακον διάβολον υπολάβοι, ἄβυς-
σον δὲ τὰς ὑπ' αὐτὸν πονηρὰς δυνάμεις, πόρρω τε
τῆς ἀληθείας οὗτος πλανώμενος εἴη καὶ δυσσεβούσης
ἀνάπλεως δόξης, μετὰ τοῦ μὴ δύνασθαι συνορᾶν εἰρ
μὲν διηγήσεως καὶ τάξιν καὶ ἀπαρίθμησιν τῶν κατ'
αἴσθησιν γενητῶν, ὧν ὁ Μωσῆς τὴν ἱστορίαν συν
έγραψεν, καὶ ἀσωμάτου καὶ νοερᾶς φύσεως δημιουρ-
γίαν τε καὶ θεωρίαν καὶ καιρὸν ὃς ἀφορίζειν οἶδεν
εὐτάκτως τὴν περὶ τούτων παράδοσιν· πνεῦμα δὲ
Θεοῦ ὁ ἀὴρ εἴρηται· καθάπερ καὶ τὰ λοιπὰ οἷα δὴ
κτίσμα καὶ ποίημα αὐτοῦ· « Εξαποστελεῖ γὰρ, φησί,
τὸν λόγον αὐτοῦ καὶ τήξει αὐτήν· πνεύσει τὸ πνεῦμα
αὐτοῦ καὶ ῥνήσεται ὕδατα· › περὶ τηκομένης ἐκ τῶν
νοτίων πνευμάτων λέγων χιόνος ὁ Δαβίδ · καὶ εἴη ἂν
εἰρημένον πνεῦμα Θεοῦ ἐν ἴσῳ τὸ, « Εποίησεν ὁ Θεὸς
τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν·, κἀκεῖνα γὰρ Θεοῦ ὡς
ποιήματα, καὶ τοῦτο ὁμοίως κτίσμα Θεοῦ καὶ ποίημα
τοῦ αὐτοῦ· διὸ καλῶς εἴρηται πνεῦμα Θεοῦ.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΖ'.
Διὰ τί θηριάλωτα κρέα τοὺς ἀνθρώπους ἐσθίειν
ἀποκωλύει;
Παρηλλαγμένον διὰ τοῦ παρόντος προστάγματος
νομοθετεῖ τὸν τῶν θηρίων εἶναι τρόπον καὶ τὸν ἀν-
θρώπινον βίον· οἷς γὰρ ἡ τράπεζα κωλύεται μία καὶ ἡ
αὐτὴ εἶναι, τούτοις καὶ τὰ ἄλλα πάντα ήθη τε καὶ
δίαιτα καὶ ὁρμαὶ καὶ πράξεις κατὰ πολὺ διαφέρειν
συνεισάγεται νόμος · ἁρπάζει τὸ θηρίον καὶ πλεον
εκτεῖ, καὶ πρὸς τὰς ὁρμᾶς ἐστι προπετέστατον, καὶ
νόμους οὐκ οἶδε φιλανθρωπίας καὶ κοινωνίας καὶ
ἡμερότητος· τούτων ἁπάντων καθαρὸν καὶ ἀπηλλαγ
μένον προσήκει τὸν ἄνθρωπον εἶναι· ὡσαύτως
δὲ καὶ κατὰ τὰ ἄλλα τῶν παθῶν, ἀκρατές ἐστι τὸ θης
ρίων καὶ ἀχαλίνωτον· οὐκοῦν ἡ τῶν ἀνθρώπων πολιτεία
δι' ἐγκρατείας και παιδαγωγίας ὁδεύουσα, ταῦτα παρά
σχοι της διαφορᾶς τὰ γνωρίσματα· καὶ τόνγε τού
τοις ἀσήμαντόν τε καὶ ἀνεπίγνωστον τοῖς γνωρίσματ
σιν ὡς θηρίον καὶ θηριάλωτον καὶ τῆς ἡμέρου καὶ
λογικῆς καταψευδόμενον φύσεως ἐκτραπήσεται. Εἰ
δὲ πρὸς καθαρειότητα παιδεύειν τε καὶ ἀνάγειν φαίη
τις διὰ τῆς ἀποχῆς τῶν θηριαλώτων τὸ κατ' εἰκόνα
Θεοῦ διαπεπλασμένον φιλοτέχνημα, καὶ βδελυρίας
ἁπάσης κατασκευάζειν ἀμέτοχον, ὅση τε διαμολύνει
τὴν γεῦσιν καὶ ὅση διὰ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων προς
εἰσιν· ἡ γὰρ ἐπὶ τῆς μιᾶς παραφυλακὴ καὶ συντή-
ρησις, καὶ τὰς ἄλλας ὁμοίως τῆς ἀκαθαρσίας καὶ βδελυρίας καθαρεύειν δι᾿ ἐκείνης ἀσφαλίζεται, οὐδὲ
τοῦτο ἂν εἴη τῆς πολιτικῆς προνοίας καὶ ἁγιοπρεποῦς ἀλλότριον καταστάσεως.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΗ'.
Πῶς νοητέον τό, « Οὐκ ὀφθήσῃ κενὸς ἐναντίον
μου; »
Τινὲς μὲν οὖν φασιν ὡς ἀπιόντα προσκυνῆσαι
Θεῷ δεῖ καὶ δῶρα προσάγεινῶν ἡ χεὶρ εὔπορος, οὐχ
ὡς ἐν χρεία τούτων καθεστῶτος Θεοῦ· τίνος γὰρ ἂν εἴη
Θεὸς προσδεής ; ἀλλ᾽ ὡς εὐεργετουμένου κανταῦθα
τοῦ προσάγοντος· ἐν ᾧ γάρ τις ἀξιοῦται καρποφορεῖν
Θεῷ, καὶ τῶν ἔνδον διὰ τῶν ἐκτὸς ἀνακαλύπτειν
εὐσέβειαν, καὶ συνάπτεσθαι διὰ μέσων τῶν μειλιγο
Edita a Maio, 1. c., p. 17, in Exod. xxı, 15; xxxiv, 10; Deuter. xvi, 16.
18.
* Psal. XLVII,
PHOTII PATRIARCH.E CP.
QUÆSTIO XVII [al. XVI].
QUÆSTIO XVIII [XVII].
Question XIXQuæstio XIX
col. 141–142page 71 of 591
PG 101:141μάτων τὸ πλάσμα τῷ πλάσαντι, τοῦ μὲν ἵλεω δεχομένου, τοῦ δὲ πιστῶς καὶ προθύμως φέροντος, πῶς οὐκ ἂν εἴη θαυμαστῆς προνοίας καὶ εὐεργεσίας ἀπόλαυσις, καὶ τί ἂν ἄλλο εἰ μὴ τοῦτο εἴη πρὸς εὐεργεσίαν καὶ πρόνοιαν τῷ λογικῷ ζώῳ σπουδαιότερόν τε καὶ τιμιώτερον; τί δὲ χαριέστερόν τε καὶ ἡδύτερον; εἴη δ᾽ ἂν καὶ προσφυέστερον μᾶλλον τὰς ἀρετὰς ἐνταῦθα καὶ τὴν εὐσέβειαν ἐννοεῖν, ὧν οὐ κενὸν οὐδέποτε δεῖ κατενώπιον ὁρᾶσθαι Θεοῦ· ὁ γὰρ ἀρετῆς καὶ εὐσεβείας κεκενωμένος, κἂν δοκῇ προσιέναι Θεῷ, οὔτ᾽ ἂν ὄψεται Θεὸν οὔτε ὀφθήσεται ὑπ᾽ αὐτοῦ· ὁ γὰρ ἀσεβὴς οὐκ ὄψεται δόξαν Θεοῦ· οὐδὲ διηγήσεται ὁ ἁμαρτωλὸς τὰ δικαιώματα αὐτοῦ· ἀλλ᾽ οὐδὲ γινώσκει Κύριος οὐδ᾽ εὐμενείας ὄμματι καὶ οἰκειώσεως καθορᾷ τοὺς τῆς ἀνομίας ἐργάτας. Ἀναγκαῖον οὖν ὡς δῶρα τὰς ἀρετὰς καὶ τὴν εὐσέβειαν ἐν ψυχῇ φέροντας, οὕτω προσιέναι Θεῷ καὶ τὸ πρόσταγμα πληροῦν τὸ δεσποτικὸν τὸ παρακελευόμενον, « Οὐκ ὀφθήσῃ κενὸς ἐναντίον μου. » Πρέποι δ᾽ ἂν κἂν τοῖς περὶ Θεοῦ καὶ θείων ζήτημα μὴ κενὸν εὐλαβείας μηδὲ πνευματικῆς ἀνακρίσεως εἶναι· ὁ γὰρ ψυχικὸς ἄνθρωπος οὐ δέχεται τὰ τοῦ πνεύματος, οὐδὲ ὁ ἰταμῶς ἐπιρρίπτων ἑαυτὸν τοῖς θεοπρεπέσι ζητήμασιν οὔκουν οὐκ ἂν ἀνιχνεύσῃ τὴν ἀλήθειαν. « Ζητεῖτε γάρ, φησὶ, καὶ οὐ λαμβάνετε, διότι κακῶς ζητεῖτε. » Ὁ μέντοι πνευματικὸς σὺν εὐλαβείᾳ διασκοπῶν τε καὶ ἐπιζητῶν τὰ τοῦ πνεύματος, οὗτος εἰς εὕρεσιν τῆς ἀληθείας ἀφίξεται καὶ τῆς σπουδῆς οὐ διαψευσθήσεται· ἀψευδὴς γάρ ἐστιν ὁ ὑποσχόμενος· « Αἰτεῖτε, καὶ δοθήσεται ὑμῖν· κρούετε, καὶ ἀνοιγήσεται ὑμῖν. »
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΘ΄.
Πῶς οὐκ ἔστιν ἐναντίον τὸ λέγον, « Ἰδοὺ πάντα καλὰ λίαν, » καὶ τὸ μετὰ ταῦτα ἐπιδιελεῖν, καὶ τὰ μὲν τῶν ζώων καθαρὰ λέγειν, τὰ δὲ ἀκάθαρτα;
Πολλὰ μὲν οὖν ἄν τις εἴποι περὶ ταύτης τῆς ζητήσεως· καὶ γὰρ καὶ τῶν πρὸ ἡμῶν οὐκ ὀλίγοι ταύτην ἐπελύσαντο· εἴποι δ᾽ ἄν τις οὐ πόῤῥω τῆς ἀκριβείας φερόμενος, ὡς οὐκ ἀλλήλοις τό τε καθαρὸν καὶ τὸ καλόν· τῷ μὲν γὰρ καλῷ τὸ κακὸν, τῷ δ᾽ ἀκαθάρτῳ τὸ καθαρὸν διαμάχεται· ἀκάθαρτον δὲ καὶ καλὸν οὐκ ἂν εἴη γε τῇ γε ἀκριβείᾳ μαχόμενον· εἰ μὲν οὖν εἰπὼν ἔμπροσθεν, « Πάντα καλὰ λίαν, » ὕστερον ἐπήγαγε τὰ μὲν αὐτῶν εἶναι καλά, τὰ δὲ φαῦλα, τοῦτο ἂν εἴη παρἔχον τὸ ἄπορον· ἐπεὶ δὲ καλὰ λίαν εἰπὼν τὰ μὲν αὐτῶν ἔφησε καθαρά, τὰ δὲ ἀκάθαρτα, τὴν μάχην διέφυγεν· οὕτω μὲν ἂν κοινότερον ἄν τις εἴποι καὶ λογικώτερον. Ἐκεῖνο δὲ δεῖ τις συνιδεῖν, ὡς τὸ μὲν καλὰ λίαν πάντα εἶναι ἐπὶ τῆς τῶν δημιουργηθέντων φύσεως εἴρηται· τὸ δὲ καθαρὸν καὶ ἀκάθαρτον ἐπὶ τῆς παρὰ τῶν ἀνθρώπων χρήσεως· χρῆσις δὲ καὶ φύσις παμπόλλην ἔχουσι τὴν διαφοράν· πολλὰ μὲν γὰρ τῇ φύσει ἐστὶ λίαν χρηστά, τοῖς χρωμένοις δὲ γίνεται λίαν πονηρά, οὐ παρὰ τοῖς τὴν ἑαυτῶν φύσιν, ἀλλὰ παρὰ τὴν τῶν χρωμένων φαυλότητα· καὶ ἵνα τοῖς προκειμένοις ἡ πίστις καὶ ἑτέρωθεν ἐπιστῇ, αὐτίκα ὁ οὐρανὸς τὸ θαυμαστὸν
nes investigabit veritatern. Quæritis enim, inquit,
longe a veritate abesset qui diceret inter se no
dictionem præcavit. Quod quidem communius et
tura multum inter se differunt. Multa nempe na-
μάτων τὸ πλάσμα τῷ πλάσαντι, τοῦ μὲν ἵλεω δεχομένου,
τοῦ δὲ πιστῶς καὶ προθύμως φέροντος, πῶς οὐκ ἂν εἴη
θαυμαστῆς προνοίας καὶ εὐεργεσίας ἀπόλαυσις, καὶ
τί ἂν ἄλλο εἰ μὴ τοῦτο εἴη πρὸς εὐεργεσίαν καὶ πρό-
νοιαν τῷ λογικῷ ζώῳ σπουδαιότερόν τε καὶ τιμιώ
τερον ; τί δὲ χαριέστερόν τε καὶ ἡδύτερον ; εἴη δ' ἂν
καὶ προσφυέστερον μᾶλλον τὰς ἀρετὰς ἐνταῦθα
καὶ τὴν εὐσέβειαν ἐννοεῖν, ὧν οὐ κενὸν οὐδέποτε δεῖ
κατενώπιον ὁρᾶσθαι Θεοῦ· ὁ γὰρ ἀρετῆς καὶ εὐσε -
βείας κεκενωμένος, κἂν δοκῇ προσιέναι Θεῷ, οὔτ᾽
ἂν ὄψεται Θεὸν οὔτε ὀφθήσεται ὑπ' αὐτοῦ· ὁ γὰρ
ἀπεβὴς οὐκ ὄψεται δόξαν Θεοῦ· οὐδὲ διηγήσεται ὁ
ἁμαρτωλὸς τὰ δικαιώματα αὐτοῦ· ἀλλ' οὐδὲ γινώ
σκει Κύριος οὐδ᾽ εὐμενείας ὄμματι καὶ οἰκειώσεως
καθορᾷ τοὺς τῆς ἀνομίας εργάτας. Αναγκαῖον οὖν
ὡς δῶρα τὰς ἀρετὰς καὶ τὴν εὐσέβειαν ἐν ψυχῇ
φέροντας, οὕτω προσιέναι Θεῷ καὶ τὸ πρόσταγμα
πληροῦν τὸ δεσποτικὸν τὸ παρακελευόμενον, « Οὐκ
ὀφθήσῃ κενὸς ἐναντίον μου. » Πρέποι δ᾽ ἂν κάν τοῖς
περὶ Θεοῦ καὶ θείων ζήτημα μὴ κενὸν εὐλαβείας
μηδὲ πνευματικῆς ἀνακρίσεως εἶναι ὁ γὰρ ψυχικός
ἄνθρωπος οὐ δέχεται τὰ τοῦ πνεύματος, οὐδὲ ὁ Ιταμῶς
ἐπιρρίπτων ἑαυτὸν τοῖς θεοπρεπέσι ζητήμασιν οὔτ
μενουν οὐκ ἂν ἀνιχνεύσῃ τὴν ἀλήθειαν, ο Ζητεῖτε γάρ,
φησὶ, καὶ οὐ λαμβάνετε, διότι κακῶς ζητεῖτε. Ο μέν
τα πνευματικὸς σὺν εὐλαβείς διασκοπῶν τε καὶ ἐπιζη
τῶν τὰ τοῦ πνεύματος, οὗτος εἰς εὔρεσιν τῆς ἀληθείας
ἀφίξεται καὶ τῆς σπουδῆς οὐ διαψευσθήσεται· ἀψευ
δὴς γάρ ἐστιν ὁ ὑποσχόμενος· « Αἰτεῖτε, καὶ δοθή-
σεται ὑμῖν· κρούετε, καὶ ἀνοιγήσεται ὑμῖν. »
Πῶς οὐκ ἔστιν ἐναντίον τὸ λέγον, « Ιδού πάντα
καλὰ λίαν, » καὶ τὸ μετὰ ταῦτα ἐπιδιελεῖν, καὶ
τὰ μὲν τῶν ζώων καθαρὰ λέγειν, τὰ δὲ ἀκάθαρτα;
Πολλὰ μὲν οὖν ἄν τις εἴποι περὶ ταύτης τῆς ζητή
σεως· καὶ γὰρ καὶ τῶν πρὸ ἡμῶν οὐκ ὀλίγοι ταύτην
ἐπελύσαντο· εἴποι δ᾽ ἄν τις οὐ πόῤῥω τῆς ἀκριβείας
φερόμενος, ὡς οὐκ ἀλλήλοις τό τε καθαρὸν καὶ τὸ
καλόν· τῷ μὲν γὰρ καλῷ τὸ κακὸν, τῷ δ' ἀκαθάρτῳ
τὸ καθαρὸν διαμάχεται· ἀκάθαρτον δὲ καὶ καλὸν οὐκ ἂν
εἴη σε τῇ γε ἀκριβείς μαχόμενον· εἰ μὲν οὖν εἰπὼν
ἔμπροσθεν, « Πάντα καλὰ λίαν, ο ὕστερον ἐπήγαγε τὰ
μὲν αὐτῶν εἶναι καλά, τὰ δὲ φαῦλα, τοῦτο ἂν εἴη παρ-
ἔχον τὸ ἄπορον· ἐπεὶ δὲ καλὰ λίαν εἰπὼν τὰ μὲν αὐτῶν
Έρησε καθαρά, τὰ δὲ ἀκάθαρτα, την μάχην διέφυγεν
οὕτω μὲν ἂν κοινότερον ἄν τις εἴποι καὶ λογικώ
τερον. Ἐκεῖνο δὲ δεῖ τις συνιδεῖν, ὡς τὸ μὲν καλὰ λίαν
πάντα εἶναι ἐπὶ τῆς τῶν δημιουργηθέντων φύσεως
εἴρηται· τὸ δὲ καθαρὸν καὶ ἀκάθαρτον ἐπὶ τῆς παρὰ τῶν
ἀνθρώπων χρήσεως χρῆσις δὲ καὶ φύσις παμπόλλην
ἔχουσι τὴν διαφοράν · πολλὰ μὲν γὰρ τῇ φύσει ἐστὶ λίαν
χρηστά, τοῖς χρωμένοις δὲ γίνεται λίαν πονηρὰ, οὐ
παρὰ τοῖς τὴν ἑαυτῶν φύσιν, ἀλλὰ παρὰ τὴν τῶν χρω-
μένων φαυλότητα· καὶ ἵνα τοῖς προκειμένοις ἡ πίστις
καὶ ἑτέρωθεν ἐπιστῇ, αὐτίκα ὁ οὐρανὸς τὸ θαυμαστὸν
A nibus creaturam conjungat Creatori, altero qui-
dem hilari vultu accipiente, altero autem fideliter
et ardenter afferente, quomodo non eo esset miræ
providentiæ et benignitatis fruitio? Et quid aliud
beneficii aut providentia, rationabili creaturæ de-
siderabilius et pretiosius esset? Quid autem amœ-
nius et dulcius? Aptius autem esset ibi virtutes
et pietatem intelligere, quibus nunquam vacuum
oportet coram Dec apparere; qui enim virtute et
pietate caret, quamvis videatur ad Deum accedere,
neque ipse videbit Deum, neque a Deo videbitur ;
impius enim non videbit gloriam Dei ; neque enar-
rabit peccator justitias ejus. Neque noscet Domi-
Dus neque benevolentiæ et amicitiæ oculis intue-
bitur eos qui injuste agunt. Necesse est igitur eos
qui pro donis virtutes et pietatem in auino ferunt
ad Deum accedere et præceptum Dominicum adim-
plere, sic adhortans : . Non apparebia coram me va-
cuus. › Deceret autem et quæstiones de Deo et
divinis non prudentia et spirituali judicio carere.
Animalis enim homo non percipit ea quæ sunt spi
ritus, neque qui se temere in divinas injicit quaestio
et non percipitis, quia male quæritis. Spiritualis
quidem prudenter examinans et inquirens ea qua
sunt spiritus, ille ad veritatis inventionem perveniet,
nec suus eum ardor frustrabitur : non enim mendax
est ille qui pollicitus est : c Petite, et dabitur vobis;
pulsate, et aperietur vobis 8,
Quomodo non inter se adversantur: ‹ Ecce omnia
pulchra nimis, » et quæ sequitur divisio, cum dicim
tur alia quidem ex animalibus esse munda, a!ia
vero immundu?
Multa quidem de hac quæstione dici possen
Etenim et ante nos non pauci eam solverunt. No
opponi mundum et pulchrumn; pulchro enim m;
lum, immando autem mundum ex adverso est
immundum vero et pulchrum non accurate oppone
rentur. Si ergo post quam dixerat : « Omnia pulchra
valde, » deinde subjecisset alia quidem esse pulchra,
alia autem mala, inde nasceretur difficultas; quo-
nian vero, postquam dixit pulchra nimis, alia allir-
mavit esse munda et alia immunda omnem contra-
rationabilius dici posset. Oportet autem et hoc in-
telligere, illud quidem omnia pulchra esse de crea-
turarum natura dictum; immundum vero et mundum
de usu ab hominibus faciendo. Usus enim et na-
tura valde bona sunt, utentibus autem fiunt valde
mala, non propter ipsorum naturam, sed propter
utentium malitiam. Et ut præcedentibus fides et
aliunde adhibeatur, cœlum statim adest mirandum
es Matth. vu, 7.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XVII, XVIII, XIX.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΘ'.
QUESTIO XIX [al. XVIII].
Edita a Maio, 1. c., p. 18-20. An sit contradictio inter Gen. 1, 31 et Gen. vii,
col. 143–144page 72 of 591
PG 101:143τοῦτο καὶ σοφὸν φιλοτέχνημα τῶν λίαν ἐστὶ καλῶν· τοῖς δὲ ζῶον ἔμψυχον αὐτὸ καὶ λογικὸν καὶ Θεὸν ἀναπλάσασι, καὶ ἀντὶ τοῦ Δημιουργοῦ τῷ δημιουργήματι τὸ σέβας ἀνάψασι, καὶ οἷς ἐξὸν μὲν χρῆσθαι ὡς κτίσματι τὸν ὁμόδουλον, τούτοις δὴ τούτοις τὸ κάλλιστον τῇ φύσει, ὀλέθριόν τε καὶ κάκιστον ἀναδείκνυται, οὐδὲν μὲν αὐτὸ τῆς οἰκείας καὶ ἐμφύτου καλλονῆς ἀποβαλόν, παρὰ δὲ τὴν ἀγνώμονα τῶν ὁμοδούλων τόλμαν καὶ παραχρησιν ἔσχατον αὐτοῖς κακὸν γεγονός· οὕτως ἕτερόν ἐστι φύσεως καλλονὴ καὶ χρῆσις ἀπρόσφορος· πάντα μὲν οὖν λίαν καλὰ τῷ λόγῳ τῆς φύσεως· ἡ δὲ τούτων χρῆσις οὔτε πᾶσι καλὴ, οὔτε πάντων ὁμοία, οὐ μόνον πρὸς τὴν ἀνθρωπίνην παραβαλλομένη φύσιν, ἀλλ᾽ οὐδὲ τῶν ἄλλων πρὸς ἄλληλα. Τάχα δὲ οὐδ᾽ ἡ λύσις αὕτη πρὸς τὴν ἰδιάζουσαν κατῆλθε σαφήνειαν, ἀλλ᾽ ἔτι δεῖ κατιέναι πλησιαίτερον· διό φαμεν τὸ μὲν καλὰ λίαν εἶναι πάντα, εἰς τὸν τῆς δημιουργίας καὶ φύσεως λόγον ἀναφέρεσθαι· τὸ δὲ τὰ μὲν αὐτῶν εἶναι καθαρά, τὰ δὲ ἀκάθαρτα, οὐδὲ εἰς τὸν τῆς δημιουργίας, οὔτε μὴν εἰς τὸν τῆς φύσεως, ἀλλ᾽ εἰς τὸν τῆς θυσίας καὶ τῆς ἀνθρωπίνης ὑπολήψεως· δημιουργία δὲ καὶ φύσις πρὸς ὑπόληψιν καὶ θυσίαν, οὐδὲ ῥητῷ μέτρῳ διατειχείζεται, μάλιστά γε τῶν θυσιῶν καὶ τῶν ὑπολήψεων οὐχὶ τῶν αὐτῶν διὰ παντὸς ἐπὶ τῆς αὐτῆς ἱσταμένων κρίσεως· καὶ ὅτι οὐδ᾽ ἀπ᾽ ἀρχῆς τῆς δημιουργίας τὰ μὲν καθαρά, τὰ δὲ ἀκάθαρτα διαστέλλετο, ἀπό τινος δὲ περιστάσεως τὴν διαφορὰν ταύτην ἐδέξατο. Αἰγυπτίων γὰρ ἐν οἷς τὸ Ἰσραηλιτικὸν ἔθνος ἐθήτευε πολλὰ τῶν ζώων εἰς θεῶν ἀναφερόντων σέβας, ἐπειδήπερ αὐτοῖς λίαν οὖσι καλοῖς κακῶς ἐκέχρηντο, ἵνα μὴ καὶ τὸ Ἰσραηλιτικὸν γένος εἰς ἐκείνην τὴν φαύλην ἀπενεχθῇ χρῆσιν, καὶ τὸ θεῖον σέβας τοῖς ἀλόγοις περιάψῃ, ἀκάθαρτα ταῦτα νομοθετῶν ὁ Μωσῆς δικαίως ὠνόμασε· μέτοχον γὰρ ἀκαθαρσίας οὐκ ἀπὸ τῆς δημιουργίας, ἄπαγε, οὐδ᾽ ἡ φύσις εἶχε τὸ ἀκάθαρτον, ἀλλ᾽ ὅτι οὐ καθαρῶς, μᾶλλον δὲ βεβήλως λίαν καὶ ἀνιέρως, τὸ Αἰγυπτίων ἔθνος τούτοις ἐπεχρήσατο. Εἰ δὲ καὶ τινα τῶν θεοποιουμένων παρὰ τοῖς Αἰγυπτίοις ὁ Μωσῆς ὥσπερ τὸν βοῦν καὶ τὸν τράγον εἰς τὴν τῶν καθαρῶν τάξιν ἀπέκρινεν, οὐδὲν οὐδὲ παρὰ τὴν προκειμένην θεωρίαν, οὐδὲ παρὰ τὸν οἰκεῖον σκοπὸν διεπράξατο· καὶ γὰρ τῶν θειαζομένων παρ᾽ αὐτοῖς τὰ μὲν βδελυκτὰ καλέσας, τὰ δὲ σφαγῇ καὶ αἵματι καὶ ἀναιρέσει δούς, τῆς τούτων λατρείας τοὺς Ἰσραηλίτας καὶ τῆς αὐτόθεν αὐτοῖς ἀναφυομένης βλάβης ὁμοίως ἀπεκώλυσεν· οὔτε γὰρ τὸ βδελυκτὸν οὔτε τὸ τραγιαζόμενον καὶ θοίνῃ προκείμενον οὐκ ἂν νομισθείη τοῖς οὕτω περὶ αὐτὰ διακειμένοις θεός. Ἡ μὲν οὖν δημιουργία τοῦ Θεοῦ τὰ δημιουργήματα πάντα λίαν καλὰ προηγάγετο· καὶ ἡ φύσις πάντων ἔχει τὸ ἄριστον· ἀνθρώπων δὲ παράλογοι καὶ ἔκθεσμοι χρήσεις πολλὰ τῶν δημιουργηθέντων βεβηλώσασαι, τὰ μὲν ἀκάθαρτα καὶ νομίζεσθαι καὶ καλεῖσθαι παρεσκεύασαν· τὰ δὲ κἂν τὴν ἀπὸ τῆς ἀκαθαρσίας κλῆσιν διέφυγεν, ἀλλ᾽ οὖν παρέσχον τῷ θεόπτῃ αἰτίαν συνιδεῖν ἑτέρᾳ μεθόδῳ, καὶ ταῦτα τῆς βεβηλώσεως ἐκτεμεῖν· καὶ δι᾿ ἑκατέρου τρόπου τῶν
et perfectum opus inter ea quæ valde pulchra sunt.
Jis autem qui illud eflingunt animal videns et ra-
tione præditum et Deum, quique non Creatori, sed
creaturæ venerationem præstant, et quibus licebat
co uti quemadmodum creatura utitur conservus,
illis sane quod naturæ pulcherrimum erat, funestum
rt pessimum constituitur, nihil quidem propriæ et
ingenite pulchritudinis amittens, sed propter insa-
nam conservorum audaciam et abusum extremum
malum illis factum : itaque aliud est naturae pul-
chritudo, et aliud pravus hujus naturæ usus. Omnia
igitur ratione naturæ valde pulchra sunt; eorum
vero usus non omnibus bonus, neque omnium similis
non modo relative ad humanam naturam, sed alio-
rum ad alia.
Forsitan autem illa solutio ad propriam pervenit
perspicuitatem; sed adhuc propius eundum est,
Itaque dicimus hoc, omnia nempe esse bona ad
creationis et naturæ rationem referri; illud vero
alia eorum esse munda, et alia immunda non au
creationis neque naturæ, sed ad sacriticii et hu-
ɔanæ opiuionis rationem; creatio autem et na-
tura ad opinionem et sacrificium non rata mensura
dirimuntur, praesertim sacrificiis et opinionibus
non iisdem omnino in eodem judicio stantibus; et
quia non ab initio creationis alia quidem pura et
alia impura distinguebantur, ex quadam vero cir-
cumstantia hanc differentiam acceperunt. Ægyp-
tiis enim apud quos Israelitica gens serviebat muita
animalia ut deos venerantibus, cum iis valde sane
pulchris male uterentur, ne et Israelitica gens in
hunc pessimum usum abduceretur et divinum cul-
tum brutis adhiberet, immunda illa legislator Moy
ses merito nuncupavit; non enim ex creatione
immunditiæ participabant, absit, neque natura
immunda erant, sed non munde, profane autem
et impie nimis Ægyptiaca natio iis utebatur. Etsi
vero quædam eorum quæ apud Ægyptios dii habe-
bantur, ut bovem et hircum, in mundorum nume-
rum Moyses retulit, nihil contra prædictam doctri-
main neque contra proprium scopum perfecit;
etenim eorum quæ apud eos ut dii colebantur, alia
quidem immunda vocans, alia autem immolationi
et sanguini et morti vovens, ab eorum cultu Is-
raelitas, et a damno illis inde nascente pariter avertit;
quod enim abominandum est et immolandum et D
epulo præparatum, nou credi potest esse deus ab
is qui ita animo afficiuntur,
Igitur creatio Dei opera omnia valde pulchra pro-
duxit; et natura omnium est optima; hominum vero
insani et exleges usus multa ex creatis profanando
alia quidem existimari et appellari immunda
fecerunt, alia vero, etsi hanc ab immunditia deno-
minationem effugerunt, tamen iidem usus Dei
amico causam præbuerunt altera methodo intel-
ligendi, et ea a profanatione eximendi; et utro-
que modo ex Israelitarum mente polytheismum
Α τοῦτο καὶ σοφὸν φιλοτέχνημα τῶν λίαν ἐστὶ καλῶν·
τοῖς δὲ ζῶον ἔμψυχον αὐτὸ καὶ λογικὸν καὶ Θεὸν ἀνα-,
πλάσασι, καὶ ἀντὶ τοῦ Δημιουργοῦ τῷ δημιουργήματι
τὸ σέβας ἀνάψασι, καὶ οἷς ἐξὸν μὲν χρῆσθαι ὡς
κτίσματι τὸν ὁμόδουλον, τούτοις δὴ τούτοις τὸ κάλ
λιστον τῇ φύσει, ὀλέθριόν τε καὶ κάκιστον ἀνα-
δείκνυται, οὐδὲν μὲν αὐτὸ τῆς οἰκείας καὶ ἐμ-
φύτου καλλονῆς ἀποβαλόν, παρὰ δὲ τὴν ἀγνώμονα
τῶν ὁμοδούλων τόλμαν καὶ παραχρησιν ἔσχατον αυτ
τοῖς κακὸν γεγονός· οὕτως ἕτερόν ἐστι φύσεως καλ
λονὴ καὶ χρῆσις ἀπρόσφορος· πάντα μὲν οὖν λίαν
καλὰ τῷ λόγῳ τῆς φύσεως· ἡ δὲ τούτων χρῆσις οὔτε
πᾶσι καλὴ, οὔτε πάντων ὁμοία, οὐ μόνον πρὸς τὴν
ἀνθρωπίνην παραβαλλομένη φύσιν, ἀλλ᾽ οὐδὲ τῶν
ἄλλων πρὸς ἄλληλα.
Τάχα δὲ οὐδ᾽ ἡ λύσις αὕτη πρὸς τὴν ἰδιάζουσαν
κατῆλθε σαφήνειαν, ἀλλ᾽ ἔτι δεῖ κατιέναι πλησιαί
τερον· διό φαμεν τὸ μὲν καλὰ λίαν εἶναι πάντα, εἰς
τὸν τῆς δημιουργίας καὶ φύσεως λόγον ἀναφέρεσθαι·
τὸ δὲ τὰ μὲν αὐτῶν εἶναι καθαρά, τὰ δὲ ἀκάθαρτα,
οὐδὲ εἰς τὸν τῆς δημιουργίας, οὔτε μὴν εἰς τὸν τῆς
φύσεως, ἀλλ᾽ εἰς τὸν τῆς θυσίας καὶ τῆς ἀνθρωπί
νης υπολήψεως· δημιουργία δὲ καὶ φύσις πρὸς ὑπόλη
ψιν καὶ θυσίαν, οὐδὲ ῥητῷ μέτρῳ διατειχείζεται, μάλι-
στά γε τῶν θυσιῶν καὶ τῶν ὑπολήψεων οὐχὶ τῶν αὐτῶν
διὰ παντὸς ἐπὶ τῆς αὐτῆς ἱσταμένων κρίσεως· καὶ ὅτι
οὐδ᾽ ἀπ' ἀρχῆς τῆς δημιουργίας τὰ μὲν καθαρά, τὰ δὲ
ἀκάθαρτα διαστέλλετο ἀπό τινος δὲ περιστάσεως τὴν
διαφορὰν ταύτην ἐδέξατο. Αἰγυπτίων γὰρ ἐν οἷς τὸ
Ἰσραηλιτικὸν ἔθνος ἐθήτευε πολλὰ τῶν ζώων εἰς
θεῶν ἀναφερόντων σέβας, ἐπειδήπερ αὐτοῖς λίαν οὖσε
καλοῖς κακῶς ἐκέχρηντο, ἵνα μὴ καὶ τὸ Ἰσραηλιτικὸν
γένος εἰς ἐκείνην τὴν φαύλην ἀπενεχθῇ χρῆσιν, καὶ τὸ
θεῖον σέβας τοῖς ἀλόγοις περιάψῃ, ἀκάθαρτα ταῦτα
νομοθετῶν ὁ Μωσῆς δικαίως ὠνόμασε μέτοχον γὰρ
ἀκαθαρσίας οὐκ ἀπὸ τῆς δημιουργίας, ἄπαγε, οὐδ᾽
ἡ φύσις εἶχε τὸ ἀκάθαρτον, ἀλλ᾽ ὅτι οὐ καθαρῶς,
μᾶλλον δὲ βεβήλως λίαν καὶ ἀνιέρως, τὸ Αἰγυπτίων
ἔθνος τούτοις ἐπεχρήσατο. Εἰ δὲ καὶ τινα τῶν θεο-
ποιουμένων παρὰ τοῖς Αἰγυπτίοις ὁ Μωσῆς ὥσπερ
τὸν βοῦν καὶ τὸν τράγον εἰς τὴν τῶν καθαρῶν τάξιν
ἀπέκρινεν, οὐδὲν οὐδὲ παρὰ τὴν προκειμένην θεω
ρίαν, οὐδὲ παρὰ τὸν οἰκεῖον σκοπὸν διεπράξατο· καὶ
γὰρ τῶν θειαζομένων παρ' αὐτοῖς τὰ μὲν βδελυκτά
καλέσας, τὰ δὲ σφαγῇ καὶ αἷματι καὶ ἀναιρέσει
δοὺς, τῆς τούτων λατρείας τοὺς Ἰσραηλίτας καὶ
τῆς αὐτόθεν αὐτοῖς ἀναφυομένης βλάβης ὁμοίως
ἀπεκώλυσεν· οὔτε γὰρ τὸ βδελυκτὸν οὔτε τὸ τρα
γιαζόμενον καὶ θοίνῃ προκείμενον οὐκ ἂν νομισθείη
τοῖς οὕτω περὶ αὐτὰ διακειμένοις θεός.
Ἡ μὲν οὖν δημιουργία τοῦ Θεοῦ τὰ δημιουργή
ματα πάντα λίαν καλά προηγάγετο· καὶ ἡ φύσις πάνε
των ἔχει τὸ ἄριστον· ἀνθρώπων δὲ παράλογοι και
ἔκθεσμοι χρήσεις πολλὰ τῶν δημιουργηθέντων βε5η-
λώσασαι, τὰ μὲν ἀκάθαρτα καὶ νομίζεσθαι καὶ και
λεῖσθαι παρεσκεύασαν· τὰ δὲ κἂν τὴν ἀπὸ τῆς ἀκα
θαρσίας κλῆσιν διέφυγεν, ἀλλ᾽ οὖν παρέσχον τῷ θεό
πτη αἰτίαν συνιδεῖν ἑτέρᾳ μεθόδῳ, καὶ ταῦτα τῆς
βεβηλώσεως ἐκτεμεῖν· καὶ δι᾿ ἑκατέρου τρόπου των
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
Question XXQuæstio XX
col. 145–146page 73 of 591
PG 101:145Ἰσραηλιτῶν τῆς διανοίας τό τε πολύθεον ἐξελεῖν, καὶ τὸ ἀκατάγνωστον πραγματεύσασθαι· καὶ γὰρ καὶ κλῆσις ἀκάθαρτος καὶ χρῆσις τὸ θυόμενον εἰς γαστέρα παραπέμπουσα, οὐδὲν θεῖον οὐδὲ σεπτὸν ἐννοεῖν περὶ αὐτῶν, ἀλλ᾽ οὐδὲ ψιλήν τινα φαντασίαν παραχωρεῖ ἀναδέχεσθαι. Εἰ δέ τις ἐρεῖ, Πῶς οὖν τῷ Νῶε τῆς Μωσαϊκῆς νομοθεσίας οὔπω δοθείσης καθαρὰ καὶ ἀκάθαρτα διακρίνειν καὶ συνεισάγειν τῇ κιβωτῷ προστετάχθαι εἴρηται; πρόληψις μὲν γάρ ἐστι τὸ σχῆμα· καὶ εἰ μὴ ἐξ ὧν τότε ἐγνωρίζοντο τὰ ζῶα, ἀλλ᾽ ἐξ ὧν ἔσχατον ἐπεγνώσθησαν ὠνομάσθησαν, οὐδὲ παρὰ τὸ τοῦ εἰρημένου λόγου ἰδίωμα· καὶ γὰρ καὶ τὴν Γένεσιν οὐχὶ Νῶε γράφει, ὃς τῆς νομοθεσίας ὑπῆρχε πρεσβύτερος, ἀλλὰ Μωσῆς ὁ περὶ καθαρῶν καὶ ἀκαθάρτων νόμον ἐκθέμενος· εἰ δὲ καὶ ἃ ὁ νόμος ὕστερον ἔθετο, ταῦτα τῷ Νῶε προανεκηρύττετο, θαυμαστὸν οὐδέν· ἐπεὶ καὶ τοῦ κοινοῦ ναυαγίου μήπω στάντος, τὴν γνῶσιν λαβὼν εἶχεν ἀδίστακτον· πῶς οὖν συνῆκε καθαρῶν καὶ ἀκαθάρτων διαφορὰν ἐνωτιζόμενος διάκρισιν τούτων καταπράξασθαι, τοῖς ἐγγὺς εἰρημένοις καὶ τοῦτο συμπεριείληπται· ὁ γὰρ τὸ παγκόσμιον ναυάγιον πρὶν ἐπιστῆναι διαγνοὺς, καὶ σπέρμα τῷ ἀνθρωπίνῳ γένει διασώσασθαι παρὰ Θεοῦ χάριν εἰληφώς, οὗτος οὐδὲ τὴν τῶν καθαρῶν καὶ ἀκαθάρτων διάγνωσιν ἄνωθεν λαβεῖν, καὶ τῶν ὀνομάτων ἡ χρῆσις οὐκ ἐπεχώριαζεν, οὐμενοῦν εὐδαμῶς ὑστερίζων ἦν.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Κ'.
Διὰ τί τῆς αἱρέσεως ἀφιστάμενος ὁ ἄνθρωπος τὸν βίον οὐκ ἔχων ἐπίμωμον πρὸς ἱερωσύνην ἀνέρχεται· ὁ δὲ κηλίδων σωματικῶν γεγονὼς ὑπεύθυνος, κἂν τῶν ἀθεμίτων ἀποστῇ πράξεων, πρὸς τὸ τῆς ἱερωσύνης τέλος οὐκ ἀνάγεται;
Τὸ δ᾽ εἰς ἀπορίαν προαγόμενον πρόβλημα, τί δή ποτε τῶν πλημμελημάτων τὸ χαλεπώτατον λιπών τὴν αἵρεσιν ἄνθρωπος εἰς ἱερωσύνην, μὴ τῶν ἄλλων ἔργων μαχομένων, παραγγέλλειν δύναται· ὁ δ᾽ ὀρθόδοξον φέρων τὸ φρόνημα, ἐμφυλίῳ τὴν χεῖρα μιάνας αἵματι, ἢ τάφους ἀνορύξας, ἢ κατενεχθεὶς μέχρι σώματος εἰς κατενοχλοῦσαν ἡδονήν, ἢ ἄλλης τινὸς οὐκ εὐαγοῦς πράξεως ἔνοχος γεγονώς, οὐκέτι οὐδὲ πρὸς μετάνοιαν ἐπιστρεφόμενος, οὐδὲ διδοὺς πληροφορίαν μὴ διστάζουσαν τοῖς ἀδεκάστως κρίνουσι, τῶν μολυσμάτων κεκάθαρται· ἀλλὰ γὰρ οὐδεὶς τῶν τοιούτων, μηδὲ τῶν ἄλλων ἀρετῶν ἐπιμαρτυρούντων, οὐμενοῦν νομίζεται τῆς ἱερωσύνης ἐπάξιος. Τὸ μὲν οὖν ζήτημα παλαιόν τε καὶ τὴν τοιαύτην προαγωγὴν οἰκειούμενον· εἰ δέ τινες ὀρθῶς ἐπελύσαντο, ἡδέως ἂν αὐτῶν μαθητὴς γενοίμην· διδάξαιμι δ᾽ ἂν ἴσως εἰ καὶ μὴ ἄλλους, σὲ δὲ πάντως· ὡς ὅσοι μὲν δυσσεβεῖν εἴχοντο γνώμης προῆλθον οὐχ αἱρουμένης τὸ φαῦλον, ἀλλ᾽ ἐπιζητούσης τὸ ἄμεινον, ἀποσφαλέντες δὲ τοῦ ἱεροῦ τῶν κρειττόνων ἔρωτος, πρὸς τὸ χεῖρον ὃ μὴ προέθεντο ἀπηνέχθησαν· ἡ μὲν ἀπ᾽ ἀρχῆς ὁρμὴ τούτοις ἤνθει τὸ ἀγαθόν· ἡ δὲ ἀποτυχία δύναιτ᾽ ἂν καταφεύγειν εἰς τὸ τῆς φύσεως ἀπομαραινόμενον καὶ ἀσθενές· καὶ οὗτοι μὲν τῶν χειρόνων
Quæ quidem quæstio antiqua est, et hoc modo
Ισραηλιτῶν τῆς διανοίας τό τε πολύθεον ἐξελεῖν,
καὶ τὸ ἀκατάγνωστον πραγματεύσασθαι· καὶ γὰρ
καὶ κλῆσις ἀκάθαρτος και χρήσις το θυόμενον εἰς
γαστέρα παραπέμπουσα, οὐδὲν θεῖον οὐδὲ σεπτὸν
ἐννοεῖν περὶ αὐτῶν, ἀλλ᾽ οὐδὲ ψιλήν τινα φαντασίαν
παραχωρεῖ ἀναδέχεσθαι. Εἰ δέ τις ἐρεῖ, Πῶς οὖν τῷ
Νῶς τῆς Μωσαϊκῆς νομοθεσίας οὔπω δοθείσης
καθαρὰ καὶ ἀκάθαρτα διακρίνειν καὶ συνεισάγειν
τῇ κιβωτῷ προστετάχθαι είρηται; πρόληψις μὲν
γάρ ἐστι τὸ σχῆμα· καὶ εἰ μὴ ἐξ ὧν τότε ἐγνωρίζοντο
τὰ ζῶα, ἀλλ' ἐξ ὧν ἔσχατον ἐπεγνώσθησαν ὠνομάσθη-
σαν, οὐδὲ παρὰ τὸ τοῦ εἰρημένου λόγου ἰδίωμα·
καὶ γὰρ καὶ τὴν Γένεσιν οὐχὶ Νῶε γράφει, &ς τῆς
νομοθεσίας ὑπῆρχε πρεσβύτερος, ἀλλὰ Μωσῆς ὁ περὶ
καθαρῶν καὶ ἀκαθάρτων νόμον ἐκθέμενος· εἰ δὲ καὶ
& ὁ νόμος ὕστερον ἔθετο, ταῦτα τῷ Νῶς προανεκηρύτ-
τετο, θαυμαστὸν οὐδέν· ἐπεὶ καὶ τοῦ κοινοῦ ναυα
γίου μήπω στάντος, τὴν γνῶσιν λαβὼν εἶχεν ἀδί-
σταχτον· πῶς οὖν συνῆκε καθαρῶν καὶ ἀκαθάρτων δια-
φορὰν ἐνωτιζόμενος διάκρισιν τούτων καταπράξασθαι,
τοῖς ἐγγὺς εἰρημένοις καὶ τοῦτο συμπεριείληπται
ὁ γὰρ τὸ παγκόσμιον ναυάγιον πρὶν ἐπιστῆναι δια
γνοὺς, καὶ σπέρμα τῷ ἀνθρωπίνῳ γένει διασώσασθαι
παρὰ Θεοῦ χάριν εἰληφώς, οὗτος οὐδὲ τὴν τῶν καθα-
μῶν καὶ ἀκαθάρτων διάγνωσιν ἄνωθεν λαβεῖν, καὶ
τῶν ὀνομάτων ἡ χρῆσις οὐκ ἐπιχωρίαζεν, ούμενουν
εὐδαμῶς ὑστερίζων ἦν.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Κ'.
Διὰ τί τῆς αἱρέσεως ἀφιστάμενος ο άνθρωπος
τὸν βίον οὐκ ἔχων ἐπίμωμον πρὸς ἱερωσύνην
ἀνέρχεται· ὁ δὲ κηλίδων σωματικών γεγονώς
ὑπεύθυνος, κἂν τῶν ἀθεμίτων ἀποστῇ πρά- C
ξεων, πρὸς τὸ τῆς ἱερωσύνης τέλος οὐκ
ἀνάγεται ;
Τὸ δ᾽ εἰς ἀπορίαν προαγόμενον πρόβλημα, τί δή
ποτε τῶν πλημμελημάτων τὸ χαλεπώτατον λιπών
τὴν αἵρεσιν ἄνθρωπος εἰς ἱερωσύνην, μὴ τῶν ἄλλων
ἔργων μαχομένων, παραγγέλλειν δύναται· ὁ δ᾽ ὀρθό
δοξον φέρων τὸ φρόνημα, ἐμφύλῳ τὴν χεῖρα μιά-
νας αἵματι, ἢ τάφους ἀνορύξας, ἢ κατενεχθείς μέχρι
σώματος εἰς κατενοχλοῦσαν ἡδονὴν, ἢ ἄλλης τις
νὸς οὐκ εὐαγούς πράξεως ἔνοχος γεγονώς, οὐκέτι
οὐδὲ πρὸς μετάνοιαν ἐπιστρεφόμενος, οὐδὲ διδοὺς πλη-
ροφορίαν μὴ διστάζουσαν τοῖς ἀδεκάστως κρίνουσι,
τῶν μολυσμάτων κεκάθαρται· ἀλλὰ γὰρ οὐδεὶς τῶν
τοιούτων, μηδὲ τῶν ἄλλων ἀρετῶν ἐπιμαρτυρούντων,
οὔμενουν οὐ νομίζεται τῆς ἱερωσύνης ἐπάξιος.
Τὸ μὲν οὖν ζήτημα παλαιόν τε καὶ τὴν τοιαύτην
προαγωγὴν οἰκειούμενον· εἰ δέ τινες ὀρθῶς ἐπελύ- D
σαντο, ἡδέως ἂν αὐτῶν μαθητής γενοίμην διδάξαιμι
δ᾽ ἂν ἴσως εἰ καὶ μὴ ἄλλους, σὲ δὲ πάντως· ὡς ὅσοι
μὲν δυσσεβεῖν εἴχοντο γνώμης προῆλθον οὐχ αἱρου-
μένης τὸ φαῦλον, ἀλλ' ἐπιζητούσης τὸ ἄμεινον, ἀπο-
σφαλέντες δὲ τοῦ ἱεροῦ τῶν κρειττόνων ἔρωτος, πρὸς
τὸ χεῖρον 8 μὴ προέθεντο ἀπηνέχθησαν· ἡ μὲν ἀπ'
ἀρχῆς ὁρμὴ τούτοις ἤνθει τὸ ἀγαθόν· ἡ δὲ ἀποτυχία
δύναιτ' ἂν καταφεύγειν εἰς τὸ τῆς φύσεως ἀπομαραι-
νόμενον καὶ ἀσθενές· καὶ οὗτοι μὲν τῶν χειρόνων
Etenim vox impura nuncupat, et usus immolata in
ventrem immittit, neque divinum aut venerandum
aliquid de iis cogitari licet, sed neque vel leve
quamdam ideam accipi de eorum deitate. Si quis
autem interrogaverit quomodo Noemus, nondum data
Mosaica lege, dictus sit jucunda et immunda dis-
cernendi et in arcam introducendi mandatum acce-
A auferre et damnationem ab eis avertere valuit.
pisse? hæc figura est quam prolepsim vocant.
Etsi enim non ex his quibus tunc noscebantur
animalia, sed ex his quibus ultimo cognita sunt,
nominati sint, nihil dicti verbi proprietati adver-
satur. Etenim non scripsit Noe Genesim, qui lege
antiquior fuit, sed Moyses ipse qui de nundis et
immundis legem statuit. Si autem ea quæ posterius
sancivit, Noemo prænuntiata fuerint, nihil mirum ;
quoniam communi naufragio nondum adventante,
non dubiam accepit de illo notitiam. Quomodo
autem intellexerit mundorum et immundorum dif-
ferentiam, cum jussus est ea distinguere, iis quæ
modo dicta sunt percipi potest; qui enim univer-
sale naufragium antequam adveniret, præscivit, et
seminis humano generi conservandi gratiam a Deo
accepit, ille mundorum et immundorum intelli-
gentiam de sursum accipere, etsi nominum usus
non adhuc frequens fuerit, nullo modo sane impera-
verat.
Quare ex hæresi egressus homo, si vitam agat irre-
prehensibilem, ad sacerdotium pervenit; qui autem
macutis corporeis inficitur, etiamsi ab injustis ab-
stineat, ad sacerdotii dignitatem non invehitur ?
Edila a Maio, l. c., p. 20-21. Cur defectus corporis irregularitatem quoad ordines constituat, non vero conversio ex
hæresi.
In dubitationem nunc adducitur istud pro-
blema quare is qui peccatorum gravissimum
hæresim nempe reliquit, sacerdotium, nisi alia ejus
opera prohibeant, ambire possit; ille vero qui or、
thodoxos habet sensus, manum vero fratris san-
guine polluerit, vel sepulcra violaverit, vel corpus
funesta voluptate fedaverit, vel aliam quamdam
non mundam actionem admiserit, neque si að
penitentiam convertatur neque si incorrupte judi
cantium opinione, plene satisfecerit, impollutus
evadat. Nemo enim, talibus aut aliis virtutibus pro-
tectus, sacerdotio dignus judicatur.
solet enuntiari ; si qui vero recte eam solverunt,
libenter me eorum discipulum constituerem. Docebo
autem forte, si minus alios, te saltem omnino ; qui
quidem impii habebantur a voluntate progressi
sunt malum non eligente, sed bonum investigante,
sacro autem optimorum amore privati, ad malum
quod non præposuerunt, delati sunt; a principio
enim amoris terminus iis florebat bonum; eorum
porro infelix exitus posset ad corruptionem et in-
firmitatem naturæ confugere; et il a pejoribus
AD AMPHILOCHIUM QUESTIO XX.
QUAESTIO XX [al. ΧΙΧ].
Question XXIQuæstio XXI
col. 147–148page 74 of 591
PG 101:147μεταναστάντες, εὐμενῶς αὐτοῖς ὁρῶσιν τὴν συγνώμην ἐπιβλέπουσαν· οἱ δὲ φαύλον μὲν εἰδότες ἀπ᾿ ἀρχῆς τὸ πραττόμενον, πρὸς ἐκεῖνο δὲ τὸν νοῦν ἀπερείδοντες, πολλὴν κατ' αὐτῶν παρέχονται τοῖς πρὸς εὐσέβειαν μεταβαλλομένοις τὴν ὑπεροχήν· οἱ μὲν γὰρ ὁρμῆς ἀντείχοντο τῆς ἀγαθῆς, εἰς τοὐναντίον δὲ μὴ τοῦτο προθέμενοι παρεσύρησαν· τοῖς δὲ τῶν τε φαύλων ἦν ἡ κατ' ἀρχὰς αἵρεσις, καὶ κατὰ σκοπὸν συνέβαινεν ἡ ἀπώλεια· καὶ τοῖς μὲν οὕτως ἐδόκει τὸ δοξαζόμενον βέλτιστον, ὡς ἐπιγαυριάν τε τῇ δόξῃ καὶ θάνατον ἔστιν ὅτε προαιρεῖσθαι τῶν δεδοξασμένων τῆς ἐξομόσεως· τοῖς δὲ τὸ κακὸν ἐπὶ τοσοῦτον ἐγνωρίζετο, ὡς καὶ μηδενὸς ἔξωθεν συνειδότος, καθ' ἑαυτοὺς ἐπερυθριᾷν τῇ πράξει, καὶ εὐχῆς ἔργον εἶναι νομίζειν λαθεῖν ἅπαντας. Ἐξ ὧν οὖν ἀπ' ἀρχῆς ἀγαθὸς ἦν ὁ σκοπός, πρὸς γὰρ τὸ ἄριστον ἔβλεπον, καὶ ἡ μεταβολὴ προϊοῦσα δι' ἐπιγνώσεως ἐπὶ στερᾶς κρηπῖδος ἐβάλλετο, τῆς ἀληθοῦς αὐτὴν πηγνυμένης διακρίσεως, ἀσάλευτον οὗτοι κατὰ τὸ πλεῖστον τηροῦσι τῆς ἐπὶ τὴν εὐσέβειαν μεταβολῆς τὸ κραταίωμα· τοῖς δὲ φαύλη τε ἦν ἐξ αὐτῆς κινήσεως ἡ ὁρμή, οὐ γὰρ ἠγνόουν ἄτοπον ἁπτόμενοι, καὶ τῆς μεταθέσεως γεγενημένης μέν, οὐκ ἐχούσης δὲ τῷ ἀμεταθέτῳ στηρίζεσθαι· οὐδὲν γὰρ οὗτοι τῶν προεγνωσμένων πλέον προσειλήφεσαν, ἐν οἷς ἂν ἑδρασθεῖεν σταθερώτερον, ἀλλ' ἐπισκιρτώσης τῷ αὐτοδεσπότῳ τῆς γνώμης ἐφ' ἑκάτερα ἄδηλόν τε τὴν κρίσιν παρεχομένης ἐφ' ὅ ῥέψειεν, εἰκότως οὐκ ἔστιν αὐτοῖς πίστιν ῥᾷον παρασχεῖν, ὡς οὐ μηκέτι εἴησαν εἰς τὴν προτέραν ἐπανιόντες φαυλότητα. Πρόσθες εἰ βούλει καὶ διότι τοῖς μὲν καὶ ἡ προτέρα δόξα καὶ ἡ μεταγενεστέρα κατὰ τὸν ἴσον τρόπον, ἵνα μὴ λέγω καὶ πολλάκις προέχουσα, παῤῥησιάζεται· ἀλλ᾽ οὖν οὐκ ἔστιν ἡ δευτέρα τῆς προτέρας πρὸς τὴν τῶν πολλῶν ἐπίγνωσιν δευτερεύουσα· τοῖς δὲ τὸ μὲν ἁμάρτημα θριαμβεύεται· φίλον γὰρ ἀνθρώποις διακωδωνίζειν τὰ ἀλλότρια· ἡ δὲ μεταμέλεια ἐν ἡσυχίᾳ τε καὶ καταμόνας πραττομένη οὐχ ὅτι μόνον τῷ λανθάνοντι ἐκφεύγει τοὺς πολλούς, ἀλλ' ὅτι καὶ τὸν φθόνον ἔχει πικρὸν ἐξεταστήν, οὐχ ὅτι περιφανῆ καὶ κατάδηλον τῆς καθάρσεως· δεῖ δὲ μηδὲ τῶν μικρῶν μηδένα σκανδαλίζειν· οὔμενουν οὐ παρέχεται παραπλησίαν πᾶσιν ὥσπερ δὴ τοῦ ἐλαττώματος τὴν ἐπίγνωσιν.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΑ'.
Ἐπὶ τίνος παραλαμβάνεται παρὰ τοῖς ἱεροῖς ἡμῶν λογίοις ἡ τοῦ ἀπεκρίθη φωνή· αὐτή τε καὶ τὰ παρὰ ταύτην ἐκ τῆς αὐτῆς σχηματιζόμενα λέξεως;
α'. Πολλῶν ὄντων φωνῶν πολυσήμων, ὥστε καὶ πραγματείαν ὁλόκληρον οὐκ ὀλίγοις ἐπελθεῖν περὶ αὐτῶν ἐξεργάσασθαι, οὐδὲν ἀπεικὸς ἂν εἴη οὐδέ τινα παρέχον ἀπορίαν τοιαύτας φωνὰς ὁρᾶσθαι κἂν τοῖς ἱεροῖς ἡμῶν ἐνούσας λογίοις· καὶ γὰρ παρ' οἷς ἡ ἀττικὴ σπουδάζεται γλῶσσα, οὐ μόνον ἔστιν εὑρεῖν φωνὰς κατὰ τοὺς ἐπιδεικτικούς τε καὶ ἱστορικοὺς τῶν λόγων τὸ πολύσημον ἐμποιουμένας, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἀντικειμένας διανοίας τὴν αὐτὴν φωνὴν ἀποσχιζομένων. Αὐτίκα Πλάτων μὲν ἄλοχον τὴν παρθένον λέγει, καὶ δοκεῖ τι σοφὸν λέγειν, οὕτω γὰρ ἐπέβη λέχους·
couversi, vident misericordiam benevole eos re-
spicientem. Qui vero ab initio se male agere sciunt,
et ad malum suum animum firmant, conversis ad
poenitentiam multam contra ipsos præstantiam præ-
Lent. Alii enim bonis desideriis adbeserunt, et nom
le..tes in contrariam abierunt partem, alii autem
ab initio mala elegerunt, et eorum sententia mors
iis accidit; aliis quidem optimum videbatur quod
laudabant, ita ut opinione sua superbirent, et mor-
tem forte potius subirent quam sua doginata de-
negarent; alii vero malum adeo noscebant, ut
nemine etiam sciente, in se actione sua crubesce-
rent, et difficile sibi persuaderent se omnes fugere.
Cum igitur ab initio bonus esset scopus, (ad opli-
mum enim tendebant) et mutatio per scientiam
solido munimento imponetur, vera dijudicatione
eam stabiliente, immotam, ut plurimum, suæ ad
pietatem conversionis vim servant. Aliis vero ma-
lum erat ab ipso exordio desiderium. Non enim
eos fugiebat se ad inordinata accedere, et etiam per-
acta conversio non immutabilitate solidatur. Nibil
enim illi iis quæ antea sciebant adjecerunt, quibus
firmius stabilirentur, sed propria libertate ad
utrumque prorumpente voluntate, nec certe scire
quam ad partem inclinatura sit sinente, non facile
eis omnimoda adhibetur fides si dicant se non ad
priorem vilitatem redituros esse. Adde, si velis,
et hanc rationem : apud alios et prior et posterior
opinio eodem modo, ne dicam posteriorem fortius
agere, libere ostenduntur; sed igitur secunda non c
cedit priori, ut multitudini nota fiat, de aliis vero
suum peccatum triumphum agit. Amant enim ho-
mines et aliena experiri; quæ vero in silentio et
solitudine agitur pœnitentia non modo sua obscu-
ritate populum fugit, sed invidiam habet amare
inquirentem, non autem evidenter et manifeste
purificationem invenientem: oportet autem neque
parvuloruin quemquam scandalizare.
Non tamen omnibus exhibet conversionem quem-
admodum peccatorum olim cognitionem exhibuit.
Quænam in nostris sacris Litteris subjecta notio sit
vocabulo respondit; tum ipsi videlicet, tum aliis
ad hujus similitudinem conformatis dictionibus.
4.Cum multa sint multiplicis significationis voca-
bula, ita ut non pauci auctores integri operis argu-
mentum de his elaborandum susceperint; nil mi-
rum erit, nedum aliqua controversia dignum,
si quæ ejusmodi voces in nostris quoque sacris
Litteris contineantur. Nam et apud eos, qui Attica
lingua studiose utuntur, non solum occurrunt
dictiones aliquot sive in epidictico sive in historico
dicendi genere quæ multifariam significantiam ha-
bent, verum etiam quæ in contrarios sensus unum
idemque vocabulum dispertiuntur. Exempli gratia
Α μεταναστάντες, εὐμενῶς αὐτοῖς ὁρῶσιν τὴν συ
•
γνώμην ἐπιβλέπουσαν· οἱ δὲ φαύλον μὲν εἰδότες ἀπ᾿
ἀρχῆς τὸ πραττόμενον, πρὸς ἐκεῖνο δὲ τὸν νοῦν ἀπὸ
ερείδοντες, πολλὴν κατ' αὐτῶν παρέχονται τοῖς πρὸς
εὐσέβειαν μεταβαλλομένοις τὴν ὑπεροχήν· οἱ μὲν γὰρ
ὁρμῆς ἀντείχοντο τῆς ἀγαθῆς, εἰς τοὐναντίον δὲ μὴ
τοῦτο προθέμενοι παρεσύρησαν· τοῖς δὲ τῶν τε φαύ-
λων ἦν ἡ κατ' ἀρχὰς αἵρεσις, καὶ κατὰ σκοπὸν συν-
έβαινεν ἡ ἀπώλεια· καὶ τοῖς μὲν οὕτως ἐδόκει τὸ
δοξαζόμενον βέλτιστον, ὡς ἐπιγαυριάν τε τῇ δόξη
καὶ θάνατον ἔστιν ὅτε προαιρεῖσθαι τῶν δεδοξασμέ.
νων τῆς ἐξομόσεως· τοῖς δὲ τὸ κακὸν ἐπὶ τοσοῦτον
εγνωρίζετο, ὡς καὶ μηδενὸς ἔξωθεν συνειδότος, καθ'
ἑαυτοὺς ἐπερυθριᾷν τῇ πράξει, καὶ εὐχῆς ἔργον εξ
ναι νομίζειν λαθεῖν ἅπαντας. Ἐξ ὧν οὖν ἀπ' ἀρχῆς
ἀγαθὸς ἦν ὁ σκοπός, πρὸς γὰρ τὸ ἄριστον ἔβλεπον,
καὶ ἡ μεταβολὴ προϊοῦσα δι' ἐπιγνώσεως ἐπὶ στερᾶς
κρηπῖδος ἐβάλλετο, τῆς ἀληθοῦς αὐτὴν πηγνυμένης
διακρίσεως, ἀσάλευτον οὗτοι κατὰ τὸ πλεῖστον της
ροῦσι τῆς ἐπὶ τὴν εὐσέβειαν μεταβολῆς τὸ κραταίω
μα· τοῖς δὲ φαύλη τε ἦν ἐξ αὐτῆς κινήσεως ἡ ὁρμή.
οὐ γὰρ ἡγνόουν ἄτοπον ἁπτόμενοι, καὶ τῆς μεταθέσεως
γεγενημένης μὲν, οὐκ ἐχούσης δὲ τῷ ἀμεταθέτῳ στη
ρίζεσθαι· οὐδὲν γὰρ οὗτοι τῶν προεγνωσμένων πλέον
προσειλήφεσαν, ἐν οἷς ἂν ἕδρασθεῖεν σταθερώτερον, ἀλλ'
ἐπισκιρτώσης τῷ αὐτοδεσπότῳ τῆς γνώμης ἐφ' ἑκάσ
τερα ἄδηλόν τε τὴν κρίσιν παρεχομένης ἐφ' ὅ ῥέψειεν,
εἰκότως οὐκ ἔστιν αὐτοῖς πίστιν ῥᾷον παρασχεῖν, ὡς
οὐ μηκέτι εἴησαν εἰς τὴν προτέραν επανιόντες φαυλό-
τητα. Πρόσθες εἰ βούλει καὶ διότι τοῖς μὲν καὶ ἡ προ-
τέρα δόξα καὶ ἡ μεταγενεστέρα κατὰ τὸν ἴσον τρόπον,
ἵνα μὴ λέγω καὶ πολλάκις προέχουσα, παῤῥησιάζε
ται· ἀλλ᾽ οὖν οὐκ ἔστιν ἡ δευτέρα τῆς προτέρας
πρὸς τὴν τῶν πολλῶν ἐπίγνωσιν δευτερεύουσα· τοῖς
δὲ τὸ μὲν ἁμάρτημα θριαμβεύεται· φίλον γὰρ ἀνθρώ
ποις διακωδωνίζειν τὰ ἀλλότρια· ἡ δὲ μεταμέλεια
ἐν ἡσυχίᾳ τε καὶ καταμόνας πραττομένη οὐχ ὅτι μόν
νον τῷ λανθάνοντι ἐκφεύγει τοὺς πολλοὺς, ἀλλ' ὅτι
καὶ τὸν φθόνον ἔχει πικρὸν ἐξεταστὴν, οὐχ ὅτι πε
ριφανῆ καὶ κατάδηλον τῆς καθάρσεως· δεῖ δὲ μηδὲ
τῶν μικρῶν μηδένα σκανδαλίζειν · οὔμενουν οὐ παρέχεται παραπλησίαν πᾶσιν ὥσπερ δὴ τοῦ ἐλαττώμα
τος τὴν ἐπίγνωσιν.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΑ'.
Επὶ τίνος παραλαμβάνεται παρὰ τοῖς ἱεροῖς
ἡμῶν λογίοις ἡ τοῦ ἀπεκρίθη φωνή· αὐτή
τε καὶ τὰ παρὰ ταύτην ἐκ τῆς αὐτῆς σχηματι-
ζόμενα λέξεως;
α'. Πολλῶν ὄντων φωνῶν πολυσήμων, ὥστε καὶ
πραγματείαν ὁλόκληρον οὐκ ὀλίγοις ἐπελθεῖν περὶ
αὐτῶν ἐξεργάσαθαι, οὐδὲν ἀπεικὸς ἂν εἴη οὐδέ τινα
παρέχον ἀπωρίαν τοιαύτας φωνὰς ὁρᾶθαι κἂν τοῖς ἱε
ροῖς ἡμῶν ἐνούσας λογίοις· καὶ γὰρ παρ' οἷς ἡ ἀττική
σπουδάζεται γλῶσσα, οὐ μόνον ἔστιν εὐρεῖν φωνάς
κατὰ τοὺς ἐπιδεικτικούς τε καὶ ἱστορικοὺς τῶν λό-
γων τὸ πολύσημον ἐμποιουμένας, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἀνα
τικειμένας διανοίας τὴν αὐτὴν φωνὴν ἀποσχιζομέ
νων. Αὐτίκα Πλάτων μὲν ἄλοχον τὴν παρθένον λέγει,
καὶ δοκεῖ τι σοφὸν λέγειν, οὕτω γὰρ ἐπέβη λέχους·
Edita a Maio, Nov.
Collect., t. I, p. 59.
PHOTII PATRIARCHE CP.
QUÆSTIO XXI \al. XX].
col. 149–150page 75 of 591
PG 101:149δευτέραν οὐκ ἔχοντες τάξιν, τὴν συνιοῦσαν ἀνδρὶ πρὸς λέχος σημαίνουσι τῷ ὀνόματι. Πάλιν σοφιστὴν ἔστιν ἀκούειν τὸν τὰς λογικὰς τέχνας διδάσκοντα· δεύτερον δὲ ᾧ τὸ λεκτικὸν εἶδος ἐπήσκηται· καὶ τρίτον ὅς τις τὴν ἐν τοῖς λόγοις γυμνασίαν τῶν πλησιαζόντων πρὸς τὴν ἐπηρεάζουσαν ἔριν διέφθειρεν. Ἀλλὰ γὰρ καὶ τὸ σταθερὸν οὐ τὸ στάσιμον μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸ ἰσχυρὸν, καὶ θερμὸν, καὶ ὀξὺ σημαίνον εὑρίσκεται. Καὶ δὴ καὶ τὸ φαῦλον, οὐ τὸ κακὸν μόνον, οὐδὲ τὸ μοχθηρόν, οὐδὲ τὸ ἀπρεπές· ἀλλὰ καὶ τὸ μέγα, καὶ τὸ μικρόν· ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ ῥᾴδιον, καὶ τὸ ἁπλοῦν καὶ ἀπόνηρον, καὶ τὸ τυχὸν, καὶ τὸ ἁπλῶς περιείληφε. Ναὶ δὴ καὶ τὸ πυνθάνεσθαι δοκοῦν πρὸς ἓν ἀναφέρειν, διαφόρων ἐστὶν ἀποφυάδων ῥίζα· προβάλλεται γὰρ τότε μανθάνειν, καὶ τὸ ἱστορεῖν, καὶ ἐρωτᾶν, καὶ τοιαῦθ᾽ ἕτερα. Ὁ δὲ πελανὸς ἡ λέξις πέμμα τε ἐξ ἀλεύρου θυσίαις ἐπιτήδειον δηλοῖ· δηλοῖ δὲ καὶ τὸν περὶ τῷ στόματι πεπηγότα ἀφρόν· ἀλλὰ καὶ τὸ ὁπῶδες δάκρυον πεπηγός τε καὶ ἐξηραμένον, οἷον κόμμι, καὶ τὰ ὅμοια· καὶ τέταρτον τὸν ὀβολὸν ὅσον τοῖς μάντεσιν εἴωθε δίδοσθαι μισθός. Καὶ τὸ ὁμόσε δὲ τὸ ἐπίρρημα δηλοῖ μὲν τὸ ἐξεναντίας· ἡ δὲ τῶν ἀρχαίων χρῆσις ἐπιδείκνυσιν αὐτὸ καὶ ἀντὶ τοῦ σχεδὸν, καὶ ἀντὶ τοῦ ἐγγὺς παραλαμβανόμενον. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸ νῦν δή, οὐ τὸ παρὸν ἤδη μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸ μικρὸν ἔμπροσθεν γεγονὸς ὑποβάλλεται. Ἤδη δὲ καὶ τὸ κομψόν εἰς πολλὰ μερίζεται σημαινόμενα· τό τε γὰρ περίτρανον καὶ τὸ τεχνικόν. Τὸ δὲ πολυθρύλλητον ἦ δ᾽ ὅς, καὶ ἦν δ᾽ ἐγώ, ἡ τοῦ Πλάτωνος φιλοτιμία· ἀλλὰ γὰρ τὸ ἡ δ᾽ ὅς, σημαίνει μὲν ὡς ἐπίπαν τὸ ἔφη δὲ οὗτος· ἀλλὰ καὶ τὸ ἔφη μόνον, τοῦ συνδέσμου καὶ τοῦ ἄρθρου παρέλκοντος ἐνταῦθα χώραν ἐχόντων· ἢ μηδὲ συνδεσμόν, μηδὲ ἄρθρον ὑπεμφαινόντων, ἀλλὰ τῆς ὅλης φωνῆς μερῶν ὑπαρχόντων, ἡνίκα μηδὲ γένος μηδ᾽ ἀριθμὸν δύοναιτ᾽ ἂν παρεμφαίνει ἡ λέξις· ἐξ οὗ καὶ καθορᾶται τὸ ἦ δ᾽ ὃς οὐ μόνον ἐπὶ τοῦ θήλεος μεθελκόμενον, οἷον ἔφη αὕτη, ἀλλὰ καὶ πρὸς πλῆθος ἀπὸ τῆς ἑνικῆς φωνῆς περιτρεπόμενον· σημαίνει γὰρ καὶ τὸ ἔφασαν· εἰ δὲ καὶ τὸ ὦ φίλος δηλοῖ, οὔπω παρέχειν ἐστὶν ἀξιοπιστίαν Κριτόβουλος· ἀλλὰ τοσαῦτα μὲν τέως παραδηλοῖ τὸ ἡ δ᾽ ὅς. Τὸ δὲ ἦν δ᾽ ἐγώ, καίτοι γε τὸν ὅμοιον σχηματισμὸν ἔχον, εἰς τρία τέμνεται ταῦτα, εἰς τε τὸ ἔφην δ᾽ ἐγώ, καὶ εἰς τὸ ἁπλῶς ἔφην, ὅπερ ὁμοίως ἐπί τε ἀρρένων παραλαμβάνουσι καὶ θηλειῶν. Καὶ τὸ θράττειν δὲ, σημαίνει μὲν τὸ ταράσσειν καὶ τὸ ἐνοχλεῖν· σημαίνει δὲ καὶ τὸ νύσσειν καὶ κινεῖν· ἀλλὰ καὶ τὸ δυσωπεῖσθαι, καὶ τὸ ὑφορᾶσθαι. Καί γε καὶ τὸ τευτάζειν εὑρήσεις κατὰ διαφόρων ὑποκειμένων φερόμενον· καὶ γὰρ ἀντὶ τοῦ πραγματεύεσθαι παραλαμβάνεται, καὶ ἀντὶ τοῦ σκευωρεῖσθαι, στρατεύεσθαί τε καὶ διατρίβειν, καὶ φροντίζειν ἐνίοτε· ἐπιστρεφῶς δὲ πράττειν τι καὶ ἐνεργεῖν· καὶ μὴν καὶ σπουδάζειν, καὶ δεῖπνον παραθεῖναι·
ἀλλ' ὁ αὐτός τε πάλιν και πολλοί άλλοι τὴν ἐν λόγοις A Pluto άλοχον
θερὸν,
λον
ή δ' ὅς, εἰ ἦν δ' ἐγώ, qui
δευτέραν οὐκ ἔχοντες τάξιν, τὴν συνιοῦσαν ἀνδρὶ
πρὸς λέχος σημαίνουσι τῷ ὀνόματι. Πάλιν σοφιστὴν
ἔστιν ἀκούειν τὸν τὰς λογικὰς τέχνας διδάσκοντα·
δεύτερον δὲ ᾧ τὸ λεκτικὸν εἶδος ἐπήσκηται· καὶ τρί-
τον ὅς τις τὴν ἐν τοῖς λόγοις γυμνασίαν τῶν πλη-
σιαζόντων πρὸς τὴν ἐπηρεάζουσαν ἔριν διέφθειρεν.
᾿Αλλὰ γὰρ καὶ τὸ σταθερὸν οὐ τὸ στάσιμον μόνον,
ἀλλὰ καὶ τὸ ἰσχυρὸν, καὶ θερμὸν, καὶ ὀξὺ σημαί
νον εὑρίσκεται. Καὶ δὴ καὶ τὸ φαῦλον, οὐ τὸ κακὸν
μόνον, οὐδὲ τὸ μοχθηρόν, οὐδὲ τὸ ἀπρεπές· ἀλλὰ καὶ
τὸ μέγα, καὶ τὸ μικρόν· ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ ῥᾴδιον,
καὶ τὸ ἁπλοῦν καὶ ἀπόνηρον, καὶ τὸ τυχὸν, καὶ τὸ
ἁπλῶς περιείληφε. Ναὶ δὴ καὶ τὸ πυνθάνεσθαι δο
κοὖν πρὸς ἐν ἀναφέρειν, διαφόρων ἐστὶν ἀποφυάδων
ῥίζα· προβάλλεται γὰρ τότε μανθάνειν, καὶ τὸ ἱστο- Β
ρεῖν, καὶ ἐρωτᾷν, καὶ τοιαῦθ᾽ ἕτερα. Ο δὲ πελανὸς
ἡ λέξις πέμμα τε ἐξ ἀλεύρου θυσίαις ἐπιτήδειον δη-
λοῖ· δηλοῖ δὲ καὶ τὸν περὶ τῷ στόματι πεπηγότα ἀφρόν·
ἀλλὰ καὶ τὸ ὁπῶδες δάκρυον πεπηγός τε καὶ ἐξηρα-
μένον, οἷον κόμμι, καὶ τὰ ὅμοια· καὶ τέταρτον τὸν
ὀβολὸν ὅσον τοῖς μάντεσιν εἴωθε δίδοσθαι μισθός. Καὶ
τὸ ὁμόσε δὲ τὸ ἐπίῤῥημα δηλοῖ μὲν τὸ ἐξεναντίας·
ἡ δὲ τῶν ἀρχαίων χρῆσις ἐπιδείκνυσιν αὐτὸ καὶ ἀντὶ
τοῦ σχεδὸν, καὶ ἀντὶ τοῦ ἐγγὺς παραλαμβανόμενον.
Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸ νῦν δή, οὐ τὸ παρὸν ἤδη μόνον,
ἀλλὰ καὶ τὸ μικρὸν ἔμπροσθεν γεγονὸς ὑποβάλλεται.
Ηδη δὲ καὶ τὸ κομψόν (53) εἰς πολλὰ μερίζεται
σημαινόμενα· τό τε γὰρ περίτρανον καὶ τὸ τεχνικόν.
Τὸ δὲ πολυθρύλλητον ἦ δ' δς, καὶ ἦν δ' ἐγώ, ἡ τοῦ
Πλάτωνος φιλοτιμία· ἀλλὰ γὰρ τὸ ἡ δ' δς, σημαίνει
μὲν ὡς ἐπίπαν τὸ ἔφη δὲ οὗτος· ἀλλὰ καὶ τὸ ἔφη
μόνον, τοῦ συνδέσμου καὶ τοῦ ἄρθρου παρέλκοντος
ἐνταῦθα χώραν ἐχόντων· ἢ μηδὲ συνδεσμόν, μηδὲ
ἄρθρον ὑπεμφαινόντων, ἀλλὰ τῆς ὅλης φωνῆς μερῶν
ὑπαρχόντων, ἡνίκα μηδὲ γένος μηδ' ἀριθμὸν δύο
ναιτ' ἂν παρεμφαίνει ἡ λέξις· ἐξ οὗ καὶ καθορᾶται
τὸ ἦ δ' ὃς οὐ μόνον ἐπὶ τοῦ θήλεος μεθελκόμενον,
οἷον ἔφη αὕτη, ἀλλὰ καὶ πρὸς πλῆθος ἀπὸ τῆς ἑνι
κῆς φωνῆς περιτρεπόμενον σημαίνει γὰρ καὶ τὸ ἔφα-
σαν· εἰ δὲ καὶ τὸ ὦ φίλος δηλοί, οὔπω παρέχειν
τέως παραδηλοῖ τὸ ἡ δ᾽ ὅς. Τὸ δὲ ἦν δ' ἐγώ, καίτοι
γε τὸν ὅμοιον σχηματισμὸν ἔχον, εἰς τρία τέμνεται
ταῦτα, εἰς τε τὸ ἔφην δ᾽ ἐγώ, καὶ εἰς τὸ ἁπλῶς
ἔφην, ὅπερ ὁμοίως ἐπί τε ἀῤῥένων παραλαμβάνουσι
καὶ θηλειῶν. Καὶ τὸ θράττειν δὲ, σημαίνει μὲν τὸ
ταράσσειν καὶ τὸ ἐνοχλεῖν· σημαίνει δὲ καὶ τὸ νύσ-
σειν καὶ κινεῖν· ἀλλὰ καὶ τὸ δυσωπεῖσθαι, καὶ τὸ ὑφ-
ορᾶσθαι. Καί γε καὶ τὸ τευτάζειν εὑρήσεις κατὰ δια-
φόρων υποκειμένων φερόμενον· καὶ γὰρ ἀντὶ τοῦ
πραγματεύεσθαι παραλαμβάνεται, καὶ ἀντὶ τοῦ σκευω
ρεῖσθαι, στρατεύεσθαί τε καὶ διατρίβειν, καὶ φροντί -
ζειν ἐνίοτε· ἐπιστρεφῶς δὲ πράττειν τι καὶ ἐνεργεῖν·
καὶ μὴν καὶ σπουδάζειν, καὶ δεῖπνον παραθεῖναι·
ἦν δ' ἐγώ,
ΝΟΤΑ.
*
appellat virginem, videturque sapien-
tori adhuc expertem. Sed tamen idem Plato, aliique
plures non inferioris subsellii auctores, eam quæ
indigitant. Item σοφιστήν
contentionem vitiose traducere solet. Præterea ota-
decorum, sed etiam magnum, ino et parvum ;
itemque facile et simplex et innoxium et fortuitum
quodlibet et incogitatum denotat. Et quidem ver-
bum quoque πυνθάνεσθαι,
quod unum sensua spe
ctare videtur, complurium germinum radix est.
Quandoque enim exprimit discere, et explorare, et
sciscitari, et alia ejusmodi. Jam dictio πελανὸς
tamen valet etiam spumam circa os adhærentem :
nec non crassam lacrymam concretam atque are-
factam ceu gummi, et similia: quarto denique
Porro όμόσε
et κομψόν
et perspicuum denotat et garrulum et versutum et
Quid vero illud solenne
quidem per se om-
ita ut copulativa particula et articulus relativus hoc
licet non solum femineo genere adhibitum,
lum aliquando conversum: nam dixerunt quoque
nondum satis credibile fecit Critobulus. Hactenus
dixi; quod rursus tam masculinis quam temineis
personis assumitur. Age vero et θράττειν pertur
atque concutere ; nec non pudorem ingerere, et re-
vereri. Deinde et τευτάζειν
rietate prolatum videbis : nam et pro satagere ca-
ἀλλ ὁ αὐτὸς τὶ πάλ καὶ πολλοὶ ἄλλοι τὴν ἐν λόγοις
δευτέραν οὐκ ἔχοντες τάξι», τὴν συνιοῦσαν ἄνδυὶ
πρὸς γέχος πεμαίνουσι τῷ ὀνόματι, Πλ σοφιστὴν
ἔστιν ἀκούτω τὸν τὰς λυγικὰς τέχνας διδάσκοντα "
ϑεύτερον δὲ ᾧ τὸ λεατικὸν εἶδος ἐπήσαηται " καὶ τρί
τὸν ὃς τὶς τὴν ἐν τοῖς λόγοις γυμνασίαν τῶν πλὰ-
σιαξόντων πρὸς τὴν ἐπηρεάξουσαν ἔριν διέφθειρεν,
᾿Αλλὰ γὰρ χαὶ τὸ σταθερὸν οὐ τὸ στάτιμον μόνον,
ἀλλὰ καὶ τὸ ἰσχυρὸν, χαὶ θερμὸν, καὶ ὀξὺ σομαῖ:
νον εὐρίσχεται, Καὶ δὲ καὶ τὸ φαῦλον, οὐ τὸ κακὸν
αὐνον, οὐδὲ τὸ ἀοχθηοῦν, οὐδὲ τὸ ἀποιπές᾽ ἀλλὰ καὶ
τὸ μέγα, καὶ τὸ μιχρόν' ὡπούτως δὲ χαὶ τὸ βέδιον,
καὶ τὸ ἁπλοῦν χαὶ ἀπόνηρον, καὶ τὸ τυχὸν, ναὶ τὸ
ἁπλῶς περιφίληφε. Καὶ δὲ καὶ τὸ πυνθάνεσθαι δὴ
χοὺν πρὸς ἵν ἀναφίοεω, διχγόρον ἐττὶν ἀπορνάϑων
ῥίξα, προθάλλεται γὰρ τότε ἀαυθάνειν, ναὶ τὸ ἵστο-
ρεῖν, χαὶ ἐρωτῶν, καὶ τοιαῦθ᾽ ἕτερα. Ὃ δὲ πελανὶς
ἃ λέξις πέμμα τε ἐξ ἀλεύρον θυσίσις ἐπιτήδειον δο-
λοῖ" δηλοῖ δὲ καὶ τὸν πεοὶ τῷ στόματ' πεπογότα ἀψρὴν"
ἀλλὰ καὶ τὸ ὁπῶδες δάκρυον πεπηγός τε ναὶ ἔξηραν
μένον, οἷον κόμμι, καὶ τὰ ὁμοῖα " καὶ τέταρτον τὸν
ὁδολὸν ὅσον τοῖς μάντεσιν εἴωθε ϑίδοσθαι αἱπὐός, Καὶ
τὸ ὁμόσε δὲ τὸ ἐπίῤῥημα δηλοῖ οἷν τὸ ἐξιναντίατ'
ἢ δὲ τῶν ἀρχαίων χρῆσις ἐπιδείννυσιν αὐτὸ καὶ ἀντὶ
τοῦ σχεδὸν, καὶ ἀντὶ τοῦ ἐγγὺς παραλαμδανύμινον,
Οὐ μὴν ἀ))ὰ χαὶ τὸ νῦν δὴ, οὐ τὸ παρὸν ἤδη μόνον,
ὠὰ χαὶ τὸ μιχρὸν ἔμπροσθεν γεγονὸς ὑποθάλλεται.
ἼΠϑη δὲ καὶ τὸ χομψὸν (31) εἰς πολλὰ μερέζεται
σημαινόμενα τὸ τὸ γὰρ περίτρανον καὶ τὸ τεχνικὸν,
Τὸ δὲ πολυθρύγλητον ἢ δ' ὃς, καὶ ἦν δ᾽ ἐγὼ, ὃ τοῦ
Πλάτωνος φιλοτιμία" ἀλλὰ γὰρ τὸ ἢ δ᾽ ὅς, σημαίνει
μὲν ὡς ἐπέπαν τὸ ἔφη δὲ οὗτος " ἀλλίς καὶ τὸ ἔφη
μόνον, τοῦ συνθέσμου καὶ τοῦ ἀρῦρου παρέλκοντος
ἐνταῦθα χώραν ἐχόντων' ἥ μηδὲ συνδεσρὸν, μηδὲ
ἄρθρον ὑπεμφψαινόντων, ἀλλὰ τῆς ὅλης ψωνῆς μερῶν
ὑπαρχόντων, ἡνίκα αηδὲ γένος μηδ' ἀριδυὸν δό-
γαιτ᾽ ἂν παρεμγαίνειν ἡ λέξις' ἐξ οὗ καὶ καθορᾶται
τὸ ἢ δ' ὃς οὐ μόνον ἐπὶ τοῦ θέλεος μεθελκόμεων,
οἷον ἕνη αὕτη, ἀλλὰ χαὶ πρὸς πλῆθος ἀπὸ τῆς ἔνι-
χῆς γωνῆς περιτρεπόμενον" σημαίνει γὰρ καὶ τὸ ἔγα-
σαν" εἰ ὃὲ χαὶ τὸ ὦ φῶος δηλοῖ, οὕπω παρέχειν
ἐστὶν ἀξιοπιστίαν Κριτόβουλος (330). ἀλλὰ τοσαῦται μὲν
τέως παραδηλοῖ τὸ ὦ δ' ὃς, Τὸ δὲ ἣν δ᾽ ἐγὼ, καίτοὶ
ἡ: τὸν ὅμοιον σχηματισυὸν ἔχον, εἰς τρία τέμνεται
ταῦτα, εἴς τὲ τὸ ἔψην δ' ἐγὼ, καὶ εἰς τὸ ἀπλῶς
ἔψην, ὅπερ ὁμοίως ἐπὶ τε ἀῤῥένων παραλααβάνουσι
χαὶ θηλειῶν. Καὶ τὸ θράττειν δὲ, σημαίνει μὲν τὸ
ταρώσσειν χαὶ τὸ ἐνοχλεῖν" σημαίνει δὲ χαὶ τὸ νὐσ-
σειν χαὶ χενεῖν' ἀϊλὰ χαὶ τὸ δυσωπεῖσθαι, χαὶ τὸ ὑφ
ὁρᾶσθαι. Καί γε καὶ τὸ τευτάξειν εὐοήσεις χατὰ δια
ψόρῳ» ὑποχειυένων φερόμενου" χαὶ γὰρ ἀντὶ τοῦ
πραγματεύεσθαι παραλαμβάνεται, καὶ ἀντὶ τοῦ σκενω-
οεῖσθαι, στρατελεσθαί τε χαὶ διατρίδεων, καὶ φροντίς
ἔξ ἐνέοτε - ἐπιστρεφῶς δὲ πράττειν τι καὶ ἐνεογεῖν"
καὶ μὴν καὶ σπουδάζειν, καὶ δεῖπνον παραθεῖναι"
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XXI.
col. 151–152page 76 of 591
PG 101:151ὄρα δὲ καὶ τὰ συνήθη ταῦτα οὐχὶ μίαν ἐθέλοντα σημασίαν περιπτύσσειν· αὐτίκα δὴ τὸ ἐπιεικῶς καὶ ἐπὶ κόρρης· τὸ μὲν εἰς τε τὸ ἱκανῶς καὶ μετρίως, καὶ εἰς τὸ ἀστείως ἐπιμερίζεται, τὸ δὲ ἐπὶ κόρρης τὸ κατὰ κεφαλῆς τύπτεσθαι σημαίνει, καὶ μὴν καὶ τὸ ἐπὶ τῶν σιαγόνων· οὐδὲ τὸ ἐπισκηπτόμενον δὲ εἰς ἓν περιγράφεται, ἀλλὰ καὶ τὸν ἐναπερειδόμενον δηλοῖ, καὶ τὸν ἐνδεικνύμενον, καὶ τὸν ἐπὶ τελευτῆς ἐντελλόμενον, καὶ πρὸς τούτοις τὸ ἐναντιούμενον. Ὡσαύτως δὲ τῶν πολυσήμων ἐστὶ καὶ τὸ δυσωπεῖσθαι· ὑφορᾶσθαι γὰρ ἀπαγγέλλει, καὶ τὸ φοβεῖσθαι μεθ' ὑπονοίας, καὶ τὸ σκυθρωπάζειν· ἔνιοι δὲ τῶν ἑλληνικὴν γλῶσσαν ἐξακριβούντων, εἰ καὶ μὴ τῶν ἀττικῶν ἡ κομψία, καὶ ἀντὶ τοῦ αἰδεῖσθαι τὴν φωνὴν παραλαμβάνουσιν· ἡ μέν τοι συνήθεια ἐπὶ τοῦ ἐκετεύειν καὶ παρακαλεῖν κέχρηται. Καὶ τὸ δεῦρο δὲ μετὰ τοῦ σημαίνειν τὸ ἄγε, καὶ τὸ ἐνταῦθα, οὐδὲ τὸ ἐλθὲ ἀποστρέφεται. Σκόπει δὲ καὶ τὸ γενναῖον, ὅπως τόν τε συγγενῆ δηλοῖ καὶ τὸν ἀγαθὸν, ἀλλὰ καὶ τὸν εὐγενῆ, καὶ τὸν ἀνδρεῖον, οὐκ ἔλαττον. Ἴδοις δ᾽ ἂν καὶ τὸ ἄτοπον, οὐ μόνον τοῦ κακοῦ καὶ τοῦ μοχθηροῦ κατηγορούμενον, ἀλλὰ καὶ κατὰ τοῦ μὴ τόπου ἔχοντος· ἄτοπον γὰρ κἀκεῖνο λέγουσιν· ὥσπερ καὶ τὸ ἀνυπονόητον, οἷον ὃ μὴ ἔστι τοπάσαι· ἀλλ᾽ ἔτι περιέχει καὶ τὸ ξένον, καὶ παράδοξον, καὶ θαυμάσιον, καί γε καὶ τὸ παράλογον. Ἐπὶ τούτοις καὶ τὸ ἀρνύμενον πρός τε τὸ καταλλαττόμενον ἀποδίδοται, καὶ τὸ περιποιούμενον· περιλαμβάνοιτο δ᾽ ἂν ὑπὸ τῆς αὐτῆς φωνῆς καὶ ὁ φυλάττων. Οὐδὲ τὸ ἀεὶ δὲ περιπτύσσεται τὸ ἀμέριστον, ἀλλὰ καὶ εἰς ἐναντίας ἀποσχίζεται μερίδας· σημαίνει μὲν γὰρ τὸ διαπαντὸς, ὁ καὶ πάντες ἴσασι· σημαίνει δὲ καὶ τὸ ἀντικείμενον, οἷον τὸ ἕως τινὸς, καὶ μέχρι τινός. Καὶ αὐτὸ δέ γε τὸ ἕως, ποτὲ μὲν ὡρισμένον χρόνον περιγράφει, ποτὲ δὲ τὴν περιγραφὴν ἀπαρνούμενον, ἐᾷ τὸν χρόνον πρὸς τὸ ἀόριστον παρατείνεσθαι. Καὶ μὴν καὶ τὸ ἄντικρυς ἀποφύεται τότε διαμπερές, καὶ εὐθύ, καὶ ἐπ' εὐθείας, καὶ τὸ ἰσχυρῶς, καὶ σοφῶς, καὶ τὸ ἰθύς· ἀλλὰ καὶ τὸ ἁπλῶς καὶ ἀκριβῶς. Εἰ δὲ τὸ τελευταῖον ἀποβάλλει σύμφωνον, τῆς ἀρχῆς τὸν τόνον τοῦ τέλους ἀναλαμβάνοντος, καὶ τὸ κατέναντι, καὶ ἐξεναντίας ἀναβλαστάνει. Οὐχ ὁρᾷς δὲ καὶ τὸ ἄρα; οὐ λέγω δὲ ὃ τόνον τε διατέμνει, καὶ εἰς δύο μέρη περιίστησιν, ἀλλ' ὃ κατὰ τὴν αὐτὴν προσῳδίαν ῥυθμίζεται, καὶ πρὸς τὸ διαπορούμενον διαστέλλεται· σημαίνει μὲν σύνδεσμον τὸν συλλογιστικόν· σημαίνει δὲ καὶ τὸν δὴ τόνον παραπληρωματικόν· παραλαμβάνεται δὲ καὶ ἀντὶ τοῦ ὡς ἔοικε καὶ ὡς φαίνεται. Ἐπισκόπει δὲ καὶ τὸ ἀτεχνῶς περισπώμενον, ὅσαις διανοίαις ὑποτέμνεται· τῇ τε γὰρ σημασίᾳ τοῦ ἀληθῶς καὶ τῇ τοῦ ἁπλῶς καὶ τελείως καὶ ἀδόλως, καὶ μὴν καὶ τῇ τοῦ ἰσχυροῦ καὶ καθάπαξ, προέρχεται πληθυνομένου. Εὕροις δ' ἂν καὶ τὸ ἅττα διαφόρως προαγόμενον· νῦν μὲν γὰρ τὸ ἅτινα, νῦν δὲ τὸ τινά· ἄλλοτε δὲ τὸ ἃ ἄν· καὶ ἄλλοτε τὸ ποτέ· ση-
p tur, et pro moliri aliquid, et pro militare, et pro
diversari, et quandoque pro curam gerere, et pro
sedulo aliquid agere atque effectum dare: nec non
pro officium exhibere et cœnam apponere. Præterea
familiaria hæc videsis quam non unum evolvant
illud quidem et abunde valet et noderate
et demonstratum, et quod a moriente mandatum
revereri denotat, et metuere cum suspicione, et
tetrico vultu esse. Quidam vero linguæ Græcæ
apprime periti, quanquam Atticus minime lepos
est, vocem hanc etiam pro pudere accipiunt. Et
et bonum, et nobilem, et strenuum æque. Similiter
cernis ἄτοπον
dicitur ; sicuti etiam non provisum,
etiam peregrinum, inopinum, mirum et rationi non
consentaneum. Insuper αρνύμενον de permutato
dicitur et de acquisito: sub eadem vero voce
concludere licet eliam φυλάττων. Sed neque C
¿ɛ! non vult dividi; quin imo in contrarias scin-
ditur partes, valet enim, quod omnes sciunt, sem-
per : et tamen contrarium quoque denotat, id est
quandoque definitum tempus circumscribit ;
infinitum extendi. Manant ex άντικρυς continuo,
directim, recta via, valide, sapienter, aperte : nec
non simpliciter et accurate. Quod si extremam re-
trajiciatur (ἀντικρύ),
aio quod accentum distrahit atque in duas exten-
dit partes, verum id quod eadem prosodia meti-
mur, et quod a dubitativo distinguitur. Hoc itaque
etiam intensionem quandam expletivam: sumitur
denique loco dictionis ut videtur, ut apparet. Con-
sidera etiam åtexvw; circumflexum quot in sensus
fecte, sincere ; imo et valide et omnino. "Arta quoque
quæ, modo pro que quidem : modo etiam pro ali-
NOTE.
Α ὄρα δὲ καὶ τὰ συνήθη ταῦτα οὐχὶ μίαν ἐθέλοντα ση-
έπιεικῶς εἰ ἐπὶ κόρ
ξης';
ἕως
μασίαν περιπτύσσειν· αὐτίκα δὴ τὸ ἐπιεικῶς καὶ
ἐπὶ κόρρης· τὸ μὲν εἰς τε τὸ ἱκανῶς καὶ μετρίως,
καὶ εἰς τὸ ἀστείως επιμερίζεται, τὸ δὲ ἐπὶ κόρρης
τὸ κατὰ κεφαλῆς τύπτεσθαι σημαίνει, καὶ μὴν καὶ
τὸ ἐπὶ τῶν σιαγόνων· οὐδὲ τὸ ἐπισκηπτόμενον δὲ
εἰς ἓν περιγράφεται, ἀλλὰ καὶ τὸν ἐναπερειδόμενον
δηλοῖ, καὶ τὸν ἐνδεικνύμενον, καὶ τὸν ἐπὶ τελευτής
εντελλόμενον, καὶ πρὸς τούτοις τὸ ἐναντιούμενον.
Ωσαύτως δὲ τῶν πολυσήμων ἐστὶ καὶ τὸ δυσωπείτ
σθαι· ὑφορᾶσθαι γὰρ ἀπαγγέλλει, καὶ τὸ φοβεῖσθαι μεθ'
ὑπονοίας, καὶ τὸ σκυθρωπάζειν· ἔνιοι δὲ τῶν ἑλλη
νικὴν γλῶσσαν ἐξακριβούντων, εἰ καὶ μὴ τῶν ἀττι-
κῶν ἡ κομψία (34), καὶ ἀντὶ τοῦ αἰδεῖσθαι τὴν φωνὴν
παραλαμβάνουσιν· ἡ μέν τοι συνήθεια ἐπὶ τοῦ ἐκε
τεύειν καὶ παρακαλεῖν κέχρηται. Καὶ τὸ δεῦρο δὲ μετά
τοῦ σημαίνειν τὸ ἄγε, καὶ τὸ ἐνταῦθα, οὐδὲ τὸ ἐλθὲ
ἀποστρέφεται. Σκόπει δὲ καὶ τὸ γενναῖον, ὅπως τόν
τε συγγενή δηλοῖ καὶ τὸν ἀγαθὸν, ἀλλὰ καὶ τὸν εὐ-
γενῆ, καὶ τὸν ἀνδρεῖον, οὐκ ἔλαττον. Ιδοις δ᾽ ἂν
καὶ τὸ ἄτοπον, οὐ μόνον τοῦ κακοῦ καὶ τοῦ μοχθη-
ροῦ κατηγορούμενον, ἀλλὰ καὶ κατὰ τοῦ μὴ τόπου
ἔχοντος· ἄτοπον γὰρ κἀκεῖνο λέγουσιν· ὥσπερ καὶ
τὸ ἀνυπονόητον, οἷον 3 μὴ ἔστι τοπάσαι· ἀλλ᾽ ἔτι
περιέχει καὶ τὸ ξένον, καὶ παράδοξον, καὶ θαυμά
σιον, καί γε καὶ τὸ παράλογον. Ἐπὶ τούτοις καὶ τὸ
ἀρνύμενον πρός τε τὸ καταλλαττόμενον ἀποδίδοται,
καὶ τὸ περιποιούμενον περιλαμβάνοιτο δ᾽ ἂν ὑπὸ
τῆς αὐτῆς φωνῆς καὶ ὁ φυλάττων (35). Οὐδὲ τὸ ἀεὶ
δὲ περιπτύσσεται τὸ ἀμέριστον, ἀλλὰ καὶ εἰς ἐναν
τίας ἀποσχίζεται μερίδας σημαίνει μὲν γὰρ τὸ δια
παντὸς, ὁ καὶ πάντες ἴσασι· σημαίνει δὲ καὶ τὸ ἀντι-
κείμενον, οἷον τὸ ἕως τινὸς, καὶ μέχρι τινός. Καὶ
αὐτὸ δέ γε τὸ ἕως, ποτὲ μὲν ώρισμένον χρόνον περι-
γράφει, ποτὲ δὲ τὴν περιγραφὴν ἀπαρνούμενον, ἐξ
τὸν χρόνον πρὸς τὸ ἀόριστον παρατείνεσθαι. Καὶ μὴν
καὶ τὸ ἄντικρυς ἀποφύεται τότε διαμπερές, καὶ εὐ
θύ, καὶ ἐπ' εὐθείας, καὶ τὸ ἰσχυρῶς, καὶ σοφῶς, καὶ
τὸ ἰθύς· ἀλλὰ καὶ τὸ ἁπλῶς καὶ ἀκριβῶς. Εἰ δὲ τὸ
τελευταῖον ἀποβάλλει σύμφωνον, τῆς ἀρχῆς τὸν τό
νον τοῦ τέλους ἀναλαμβάνοντος, καὶ τὸ κατέναντι,
καὶ ἐξεναντίας ἀναβλαστάνει. Οὐχ ὁρᾷς δὲ καὶ τὸ
ἄρα; οὐ λέγω δὲ ὅ τόνον τε διατέμνει, καὶ εἰς δύο
μέρη περιίστησιν, ἀλλ' ὅ κατὰ τὴν αὐτὴν προσῳδίας
ρυθμίζεται, καὶ πρὸς τὸ διαπορούμενον διαστέλλε
ται· σημαίνει μὲν σύνδεσμον τὸν συλλογιστικόν ση
μαίνει δὲ καὶ τὸν δὴ τόνον παραπληρωματικόν παρα-
λαμβάνεται δὲ καὶ ἀντὶ τοῦ ὡς ἔοικε καὶ ὡς φαίνε
ται. Επισκόπει δὲ καὶ τὸ ἀτεχνῶς περισπώμενον,
ὅσαις διανοίαις ὑποτέμνεται· τῇ τε γὰρ σημασία
τοῦ ἀληθῶς καὶ τῇ τοῦ ἁπλῶς καὶ τελείως καὶ ἀδι
λως, καὶ μὴν καὶ τῇ τοῦ ἰσχυροῦ καὶ καθάπαξ, προ
έρχεται πληθυνομένου. Εὕροις δ' ἂν καὶ τὸ ἅττα δια-
φόρως προαγόμενον· νῦν μὲν γὰρ τὸ ἅτινα, νῦν δὲ
τὸ τινά· ἄλλοτε δὲ τὸ ἃ ἄν· καὶ ἄλλοτε τὸ ποτέ ση-
significatum : exempli gratia
et festive; hoc autem et verberari in capite signi-
ficat, et etiam in genis. Sed neque ἐπισκηπτόμε-
voy unum significat, sed et firmiter menti infixum,
est, et insuper quod adversatur. Pertinet ad varii
significatus vocabula etiam δυσωπεῖσθαι : nam et
quidem vulgi consuetudo utitur hac voce ad suppli-
candum atque ad exorandum. Vox dɛūpo, cum age
significat et huc, tum ne ab adesdam quidem ab-
horret. Adde his γενναίον,
quod cognatum sonat,
non solum coarguere pravum el
improbum, sed etiam quod alienum loco est ; nam
et hoc ἄτοπον
ceu de quo suspicari non licuit: tum vero valet
usque ad certum tempus et quadantenus. Tum et
quandoque terminos indignatus, sinit tempus in
jiciat consonam, alque accentus ab initio ad finem
tum ex se gignit e regione et
ex adverso. Viden etiam vocabulum &pa ? non illud
significat conjunctionem syllogisticam: exprimit
subdividatur. Significat enim vere, simpliciter, per-
varie explicatum invenies : modo enim scribitur pro
quando, atque in similes abit significatus. Praeter hac-
tenus dicta, hoc quoque notissimum vocabulum σo-
(34) Si vocabulum κομψία
exiges ad regulam co- in loco significatum babebis.
guali κομψόν,
satis varium vel potius incertumn loc
(55) Odyss. 1, 5.
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
col. 153–154page 77 of 591
PG 101:153μαίνειν ἐθέλοι, καὶ εἰς τοσαῦτα καταμερίζεσθαι. Ἐπὶ δὲ τοῖς εἰρημένοις καὶ ὁ σοφὸς τοῦτο δὴ τὸ πρόχειρον, σημαίνει μὲν τὸν μετεσχηκότα σοφίας τινός· ἰδίως δὲ καὶ τὸν λογικαῖς τέχναις προσανακείμενον· ἔπειτα δὲ καὶ τὸν συνέσει τῶν ἄλλων προέχοντα· ἐφ᾽ οἷς καὶ ἐν ἀρεταῖς κοσμεῖν ἴσασιν· ἀλλά γε δὴ καὶ τὸν ἐπιτήδειον· καὶ πρὸς ὅ τι ἂν ὁρμήσῃ, θεωρούμενον ἕτοιμον· ἐξ οὗ καὶ φασι· Σοφὸς ἦν τοῦ κακοποιῆσαι, καὶ σοφὸς ἀρετὴν μετελθεῖν. Συνταγείη δ᾽ ἂν οὐκ ἀπεικότως τούτοις καὶ τὸ θεσπέσιον· καὶ γὰρ καὶ τοῦτο σημαίνει μὲν τὸ θεῖον· σημαίνει δὲ καὶ τὸ πρᾶον, ἀλλὰ καὶ τὸ θαυμάσιον καὶ τὸ πολύ. Καὶ τὸ κομιδῇ δὲ εἰς τε τὸ λίαν διαιρεῖται καὶ εἰς τὸ παντελῶς καὶ εἰλικρινῶς τε δὴ καὶ τελείως. Ἀλλὰ καὶ τὸ τέως διαφόρους διανοίας περιέχει· καὶ γὰρ τάττεται μὲν καὶ ἐπὶ τοῦ τέως· τάττεται δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ πρίν· ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῦ ἕως τινός· δηλοῖ δὲ καὶ τὸ ἐπὶ τοσοῦτον. Καὶ ὁ ἀλάστωρ δὲ σημαίνει μὲν ἁπλῶς τὸν κακοῦργον· σημαίνει δὲ καὶ τὸν αὐτοχειρίᾳ φόνον εἰργασμένον· ἀλλά γε δὴ καὶ τὸν ἐπεξιόντα τούτους ὡς τὰ ἄλαστα ἐπισκοποῦντος, καὶ τοὺς εἰργασμένους εἰσπράττοντα δίκας· ἔνθεν παρ᾽ αὐτοῖς καὶ ὁ Ζεὺς ἁλάστωρ. Εὕροις δ᾽ ἂν καὶ τὸ πῦον εἰς πέντε διαιρούμενον σημαινόμενα· εἰς τε τὰς πρὸ τοῦ γάλακτος ῥανίδας τῶν θηλῶν ἀποθλιβομένας· καὶ εἰς αὐτὸ τὸ γάλα· καὶ μὴν καὶ εἰς τὸ μεταβεβληκὸς αἷμα· καὶ δὴ καὶ εἰς τὸ γαλακτῶδες ὑγρόν, ὅπερ καὶ ὀρὸν καλοῦσι· τινὲς δὲ πῦον καλοῦσι καὶ τὸ νέον τῷ χθεσινῷ συνεψηθὲν γάλα. Οἶδε δὲ καὶ τὸ εἶεν διάφορα σημαίνειν· καὶ γὰρ παραλαμβάνεται μὲν ὡς ἀρχὴ λόγου· παραλαμβάνεται δὲ καὶ ἐπὶ κατανεύσεώς τε καὶ συγκαταθέσεως· οἱ δὲ συλλαμβάνοντες ἄμφω τὰ εἰρημένα συγκατάθεσίν τε δηλοῦν αὐτὸ βούλονται τῶν ἐν τῷ λόγῳ προειρημένων, καὶ ἀρχὴν τῶν μελλόντων εἰρῆσθαι· ἀλλὰ καὶ ἀντὶ τοῦ ἄγε δὴ τῇ φωνῇ κέχρηνται· τοῖς δὲ παραλαμβάνεται καὶ κατὰ τοῦ ἐπαίω καὶ συνίημι. Καὶ πολύστιχον ἄν τις ἀπαρτίσῃ βίβλον, οὐκ ἐὰν ποθὲν τὰς πολυσήμους φωνὰς ἁπάσας περιλαβεῖν ἐθελήσοι, ἐργῶδές τε γὰρ τοῦτο καὶ πλησίον τῶν ἀνεφίκτων, ἀλλ᾽ ἐὰν εἰς ἓν συναγαγεῖν βουληθείη τὰς ἐπὶ πλέον τῶν ἄλλων συνήθεις, καὶ τοῖς λόγοις μᾶλλον ἐπιπολαζούσας· οἷα δὴ καὶ ἡμῖν ἐπράχθη τὴν τῶν μειρακίων ἡλικίαν, ὡς καὶ αὐτὸς οἶσθα, παραλλάττουσι· νυνὶ δὲ καὶ ὅσαι εἴρηνται, τὴν χρείαν αὐτάρκη παρέχονται· καὶ οὐδὲ ἐπὶ τοσοῦτον ἂν ὁ περὶ αὐτῶν προῆλθε λόγος· φίλον γὰρ ἀεί μοι διευλαβεῖσθαι τὸ ἀπειρόκαλον· εἰ μὴ πολλάκις περὶ ἐνίας τῶν διευκρινηθέντων λέξεων πολλοὺς οἶδα συζητοῦντας καὶ σπουδὴν εἰς μάθησιν συνεισάγοντας.
β'. Ἀλλὰ γὰρ τοσαύτης ἀφθονίας εὑρισκομένης τῶν πολυσήμων ἐν τοῖς τῶν ἀρχαίων συντάγμασιν, ὧν ὁ βίος εἴπερ τι ἄλλο λογάδων λέξεων ἡ σοφία, τί κωλύει καὶ ταῖς ἡμετέραις ἱερολογίαις, αἷς τῶν σωτηρίων ἔργων σκοπὸς ἡ διδασκαλία καὶ ἡ παραίνεσις, διαφόρων ὑποκειμένων σήμαντρα παραλαμβάνειν
μαίνειν ἐθέλοι,καὶ εἰς τοσαῦτα καταμερίζεσθαι. Ἐπὶ Α φός,
δὲ τοῖς εἰρημένοι; καὶ ὁ σοφὸς τοῦτο δὴ τὸ πρόχειρον,
σημαίνει μὲν τὸν μετεσχηκότα σοφίας τινός - ιδίως
δὲ καὶ τὸν λογικαῖς τέχναις προσανακείμενον· ἔπειτα
δὲ καὶ τὸν συνέσει τῶν ἄλλων προέχοντα· ἐφ᾽ οἷς καὶ ·
ἐν ἀρεταὶ κοσμεῖν ἴσασιν· ἀλλά γε δὴ καὶ τὸν ἐπι-
τήδειον· καὶ πρὸς ὅ τι ἂν ὁρμήσῃ, θεωρούμενον ἔτοι-
μον· ἐξ ου και φασι Σοφὸς ἦν τοῦ κακοποιῆσαι, καὶ
σοφὸς ἀρετὴν μετελθεῖν. Συνταγείη δ' ἂν οὐκ ἀπει
κότως τούτοις καὶ τὸ θεσπέσιον· καὶ γὰρ καὶ τοῦτο
σημαίνει μὲν τὸ θεῖον· σημαίνει δὲ καὶ τὸ πρᾶον,
ἀλλὰ καὶ τὸ θαυμάσιον καὶ τὸ πολύ. Καὶ τὸ κομιδῇ
δὲ εἰς τε τὸ λίαν διαιρεῖται καὶ εἰς τὸ παντελῶς καὶ
εἰλικρινῶς τε δὴ καὶ τελείως. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ τέως δια
φόρους διανοίας περιέχει· καὶ γὰρ τάττεται μὲν καὶ
ἐπὶ τοῦ τέως· τάττεται δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ πρίν· ἀλλὰ Β
καὶ ἐπὶ τοῦ ἕως τινός· δηλοῖ δὲ καὶ τὸ ἐπὶ τοσοῦτον.
Καὶ ὁ ἀλάστωρ δὲ σημαίνει μὲν ἁπλῶς τὸν κακοῦρ-
γον· σημαίνει δὲ καὶ τὸν αὐτοχειρία φόνον είργα
σμένον· ἀλλά γε δὴ καὶ τὸν ἐπεξιόντα τούτους ὡς τὰ
ἄλαστα ἐπισκοποῦντος, καὶ τοὺς εἰργασμένους εἰσ-
πράττοντα δίκας· ἔνθεν παρ' αὐτοῖς καὶ ὁ Ζεὺς ἁλά-
στωρ. Εὕροις δ᾽ ἂν καὶ τὸ πῦον εἰς πέντε διαιρού-
μενον σημαινόμενα· εἰς τε τὰς πρὸ τοῦ γάλακτος
ῥανίδας τῶν θηλῶν ἀποθλιβομένας· καὶ εἰς αὐτὸ τὸ
γάλα· καὶ μὴν καὶ εἰς τὸ μεταβεβληκός αἷμα καὶ
δὴ καὶ εἰς τὸ γαλακτῶδες ὑγρόν, ὅπερ καὶ ὀρὸν
καλοῦσι· τινὲς δὲ πῦον καλοῦσι καὶ τὸ νέον τῷ χθε
σινῷ συνεψηθέν γάλα. Οἶδε δὲ καὶ τὸ εἶεν διάφορα
σημαίνειν· καὶ γὰρ παραλαμβάνεται μὲν ὡς ἀρχὴ
λόγου· παραλαμβάνεται δὲ καὶ ἐπὶ κατανεύσεώς τε
καὶ συγκαταθέσεως· οἱ δὲ συλλαμβάνοντες ἄμφω τὰ
εἰρημένα συγκατάθεσίν τε δηλοῦν αὐτὸ βούλονται
τῶν ἐν τῷ λόγῳ προειρημένων, καὶ ἀρχὴν τῶν μελ-
λόντων εἰρῆσθαι· ἀλλὰ καὶ ἀντὶ τοῦ ἄγε δὴ τῇ φωνῇ
κέχρηνται· τοῖς δὲ παραλαμβάνεται καὶ κατὰ τοῦ
ἐπαίω καὶ συνίημι. Καὶ πολύστιχον ἄν τις ἀπαρτίσῃ
βίβλον, οὐκ ἐὰν ποθὲν τὰς πολυσήμους φωνὰς ἁπάσας
περιλαβεῖν ἐθελήσοι, ἐργῶδές τε γὰρ τοῦτο καὶ πλησίον
τῶν ἀνεφίκτων, ἀλλ' ἐὰν εἰς ἓν συναγαγεῖν βουληθείη
τὰς ἐπὶ πλέον τῶν ἄλλων συνήθεις, καὶ τοῖς λόγοις
μᾶλλον ἐπιπολαζούσας· οἷα δὴ καὶ ἡμῖν ἐπράχθη
τὴν τῶν μειρακίων ἡλικίαν, ὡς καὶ αὐτὸς οἶσθα, παρ-
αλλάττουσι (56)· νυνὶ δὲ καὶ ὅσαι εἴρηνται, τὴν χρείαν
αὐτάρκη παρέχονται· καὶ οὐδὲ ἐπὶ τοσοῦτον ἂν ὁ
περὶ αὐτῶν προῆλθε λόγος· φίλον γὰρ ἀεί μοι διευ
λαβεῖσθαι τὸ ἀπειρόκαλον· εἰ μὴ πολλάκις περὶ ἐνίας
τῶν διευκρινηθέντων λέξεων πολλούς οἶδα συζητοῦν-
τας καὶ σπουδὴν εἰς μάθησιν συνεισάγοντας.
στον,
β'. ᾿Αλλὰ γὰρ τοσαύτης αφθονίας εὑρισκομένης
τῶν πολυσήμων ἐν τοῖς τῶν ἀρχαίων συντάγμασιν,
ὧν 5 βίος είπερ τι ἄλλο λογάδων λέξεων ἡ σοφία, τί
κωλύει καὶ ταῖς ἡμετέραις ἱερολογίαις, αἷς τῶν σω-
τηρίων ἔργων σκοπὸς ἢ διδασκαλία καὶ ἡ παραίνεσις,
διαφόρων υποκειμένων σήμαντρα παραλαμβάνειν
item virtutibus exornatum : item rebus gerendis
instructus videtur: unde et illud eſſatum, Sciens
quod explicatur divinum, itemque mite et mi-
quoque complures significatus com-
nasque a reis reposcit: unde etiam Jupiter ab
ethnicis dictus αλάστωρ. Πῖον
quinque significatus abire: nempe significat stillas
coctum. Verbum quoque ɛɛ diversa significare
utrumque amplectentes prædictumn significatum,
dorum. Uuntur hac voce etiam pro age vero.
dico ob coacervandas undique varii significatus
voces (nanı id operosum et prope impossibile), sed
bactenus dixi, rei præsenti. abunde sufficiunt.
(nam mihi ab insolentia cavendi mos perpetuns
fuit), nisi sæpenumero animadvertissem circa non-
D nullas cæteroqui probe exploratas voces, multos
adhuc disputare, studiumque ad eas cognoscendas
culum in scientia præcipue deligendorum verborum
μαίνειν ἐθέλοι, χαὶ εἰς τοσαῦτα καταμερέξεσθαι. Ἐπὶ.
δὲ τοῖς εἰρημένοις χαὶ ὁ σοφὸς τοῦτο δὴ τὸ ποόχξειρον,
σημαῖνει μὲν τὸν μετετχηχότα σοψίας τινὸς " ἰδίως
δὲ χαὶ τὸν λογιχαῖς τέχναις προσανακείμενον " ἔπτιτα
δὲ χαὶ τὸν συνέσει τῶν ἄλλων προέχοντα " ἐφ᾽ οἷς καὶ
ὃν ἀοιταὶ χοσμεῖν ἴσασιν " ἀλλὰ γε δὴ ταὶ τὸν ἐπι-
τήδειον " καὶ πρὸς ὅ τι ἂν ὁρμήσῃ, ὑξωρούμενον ἔτοι-
μον" ἐξου καί φάσι Σογὸς ἦν τοῦ κακοποιῆσαι, χαὶ
σοφὸς ἀρετὴν μετελθεῖν. Συνταγείη δ' ἂν οὐχ ἀπει-
κότως τούτοις καὶ τὸ θετπέσιον " καὶ γὰρ καὶ τοῦτο
σεμαΐνει μὲν τὸ θεῖον ' σημαίνει δὲ καὶ τὸ πρᾶον,
ἀλλὰ χαὶ τὸ θαυμάσιον καὶ τὸ πολύ, Καὶ τὸ χοκεδῇ
ὃς εἰς τε τὸ λίαν διαιρεῖται χαὶ εἰς τὸ παντελῶς καὶ
εἰλικρινῶς τε δὲ καὶ τελείως, ᾿Αλλὰ καὶ τὸ τέως δια-
φόρους διανοίας περιέχει " καὶ γὰρ τάττεται μὲν καὶ
ἐπὶ τοῦ τέως “τάττεται δὲ χαὶ ἐπὶ τοῦ ποίν " ἀλλὰ
καὶ ἐπὶ τοῦ ἕως τινὸς '" δηλοῖ δὲ χαὶ τὸ ἐπὶ τοσοῦτον,
Καὶ ὁ ἀλάστωρ δὲ σημαίνει μὲν ἁπλῶς τὸν κοχοῦρ-
γον ' σημαίνει ὃὲ καὶ τὸν αὐτοχειοία φόνον εἰργα-
σμένον " ἀ)λά γε δὴ καὶ τὸν ἐπεξώντα τούτους ὡς τὰ
ἄλαστα ἐπισκοποῦντος, καὶ τοὺς εἰργασαένους εἰσ-
πράττοντα δίχας " ἔνθεν παρ᾽ αὐτοῖς καὶ ὁ Ζεὺς ἀλά-
στωρ. Εὔροις δ᾽ ἂν καὶ τὸ πῦον εἰς πέντε διαιρού-
μένην σημαινόμενα " εἴς τε τὰς πρὸ τοῦ γάλαχτος
ῥανίδας τῶν θηλὼν ἀποθλιβομένας “ καὶ εἰς αὐτὸ τὸ
γάλα " καὶ μὴν χαὶ εἰς τὸ ἀεταδεδληχὸς αἷμα καὶ
δὲ καὶ εἰς τὸ γαλαχτῶϑες ὑγρὸν, ὅπερ χαὶ ὀῤῥὸν
καλοῦσι" τινὲς δὲ πῦον καλοῦσι χαὶ τὸ νέον τῷ χθε-
σινῳ συνεψηθὲν γάλα. Οἶδε δὲ καὶ τὸ εἶεν διάφορα
σημαίνειν " χαὶ γὰρ παραλαμδήνεται μὲν ὡς ἀρχὴ
λόγου " παραλαμξάνεται δὲ καὶ ἐπὶ χατανεύσεως τε
χὐὶ συγχαταθέσφως " οἵ δὲ συλλκαθάνοντες ἄμφν τὰ
εἰρημένα συγχατάθεσίν τε δηλοῦν αὐτὸ βούλονται
τῶν ἐν τῷ λόγῷ προειοημένων, καὶ ἀρχὴν τῶν μελ-
λόντων εἰρῆσθαι τ ἀλλὰ καὶ ἀντὶ τοῦ ἄγε ϑὴ τῇ φωνῇ
χέχρηνται " τοῖς δὲ παραλαμβάνεται χαὶ χατὰ τοῦ
ἐπαΐω καὶ συνίηαι, Καὶ πολύστιχον ἂν τις ἀπαρτίσῃ
βίθλον, οὐχ ἐὰν ποθὲν τὰς πολυσήμους φωνὰς ἀπάσας
περιαδεῖν ἐπελήσοι, ἐογῶδὲς τε γὰρ τοῦτο χαὶ πλησίον
τῶν ἀνεφίκτων, ἀλλ᾽ ἐὰν εἰς ἣν συναγαγεῖν βουληθείη
τὰς ἐπὶ πλέον τῶν ἄλλων συνήθεις, καὶ τοῖς )όγοις
μᾶλλον ἐπιπολαξούσας " οἵα δὲ καὶ ἡμῖν ἐπράχθη
τὴν τῶν μειρακίων ἡλικίαν, ὡς καὶ αὐτὸς οἶσθα, παρ-
αὐλάττουσι (36)' νυνὶ δὲ καὶ ὅσκε εἴρηται, τὴν χρείαν
αὐτάρχη παρέχόνται " καὶ ὀὐδὲ ἐπὶ τοσούντον ἂν ὁ
περὶ αὐτῶν προῆλθε λόγος " ψίλον γὰρ ἀεί μοι ϑιευλα-
θεῖσθαι τὸ ἀπειρόχαλον " εἰ μὴ πολλάκις περὶ ἐνίας τῶν
διευχρινηθέντων λέξεων πολλοὺς οἶδα συξητοῦντας καὶ
σπουδὴν εἰς μάθησιν συνεισάγοντας.
β΄. "Α)λὰ γὰρ τοσαύτης ἀφθονίας εὑρισχομένης
τῶν πολυσήμων ἐν τοῖς τῶν ἀρχαίων συντάγαασιν,
ὧν ὁ βίος εἴπερ τι ἄλλο λογάδων λέξεων ἢ σοφία, τί
κωλύει καὶ ταῖς ἡμετέραις ἱερολογίαις, αἷς τῶν σω-
τηρίων ἔργων σκοπὸς ἢ διδασχαλία καὶ ἡ παραίνεσις,
διαρύρων ὑποκειμένων σήμαντρα παραλαμβάνειν
AD AMPHILOCHIUM QUESTIO XXI
col. 155–156page 78 of 591
PG 101:155ὀνόματα· διὸ καὶ τὸ ἀπεκρίθη, ὅπερ σε πολλάκις εἰς ἀμφιβολίαν ἔφης ἐμβαλεῖν· ἵνα νῦν ἐάσω τὸ διεχωρίσθη· καὶ ὃ μάλιστα παῖδες ἰατρῶν ἴσασι τὸ διεφο ρήθη τε, καὶ ἐξεκρίθη, καὶ ἐξεχύθη, καὶ εἰς τοῦτο κατέληξεν· ἀλλ' ἐφ' ὧν γε συνήθης ἐστὶ τῶν θεοσό φων ἡ χρῆσις λογίων, σημαίνει μὲν τὸ ἀπεκρίθη, καὶ ἣν οὐδεὶς ἀγνοεῖ διάνοιαν, ἥτις καὶ πρὸς τὴν ἐρώτη σιν ἀποδίδοται· πολλάκις δὲ καὶ παραπληρώματος ἐπέχει τάξιν· ἄλλοτε δὲ καὶ ἀρχὴν ἀναπληροῖ λόγου· καὶ δὲ καὶ τὸ διαδέξασθαι τὸν προβληθέντα λόγον ὑποβάλλεται· καὶ μὴν καὶ τὸ ἱκέτευσε καὶ ἐδέησε, εὕροις δ' ἂν σημαῖνον, καὶ τὸ ἐρώτησε· μαρτύρια δὲ τοῦ μὲν παρὰ πᾶσιν ἐγνωσμένου, πολλά τέ ἐστι καὶ λαβεῖν πρόχειρον, οἷον, « Αποκριθεὶς Σίμων Πέτρος εἶπε· Σὺ εἶ ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶν τος. » Καὶ γὰρ πρὸς τὴν Δεσποτικὴν ἐρώτησιν τὴν προλαβοῦσαν, Ὑμεῖς δὲ τίνα με λέγετε εἶναι; τὴν αὐτοῦ γνώμην ὁ κορυφαῖος καὶ τῶν συμμαθητῶν ἀποδίδωσι. Καὶ ἐν τῷ, « Ἀπεκρίθη δὲ λέγων αὐτοῖς· ὁ ἔχων δύο χιτῶνας μεταδότω τῷ μὴ ἔχοντι, » ἡ αὐτὴ καθορᾶται γνώμη· τοῖς γὰρ ἐρωτήσασιν ὄχλοις ὅθεν καρπώσονται τὴν σωτηρίαν, ὑποδείκνυσιν. Ὥσπερ καὶ τὸ, « Ἀπεκρίθη αὐτοῖς ὁ Ἰωάννης λέγων· Ἐγὼ βαπτίζω ἐν ὕδατι· μέσος δὲ ὑμῶν ἔστηκεν ὃν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε. » Εἰς γὰρ τὴν αὐτὴν καὶ τοῦτο χρείαν ἀναφέρεται· καὶ μυρία ἄλλα. Τὸ δὲ, « Ἐν ἐκείνῳ τῷ καιρῷ ἀποκριθεὶς ὁ Ἰησοῦς εἶπεν· Ἐξομολογοῦμαι σοι, Πάτερ Κύριε τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, » δῆλον ὅτι τῆς μὲν προειρημένης ἐννοίας διέστηκεν, ἀρχῆς δὲ χώραν ἐπέχει· οὔτε γὰρ ἐρώτησις προηγήσατο, ἀλλ' οὐδέ τινα λέγοντα διεδέξατο, ἀλλ' αὐτὸς ὁ Ἰησοῦς ἀρχὴν ἐμβαλὼν τῷ λόγῳ, τὴν εὐχαριστίαν τῷ Πατρὶ προσηνέγκατο. Ὡσαύτως καὶ τὸ, « Ἀποκριθεὶς ὁ ἀρχισυνάγωγος ἀγανακτῶν ὅτι τῷ Σαββάτῳ ἐθε ράπευσεν ὁ Ἰησοῦς·» ναὶ δὴ καὶ τὸ, « Ἀποκριθεὶς ὁ ἀρχιερεὺς εἶπεν αὐτῷ, Ἐξορκίζω σε κατὰ τοῦ Θεοῦ ζῶντος, εἰπὲ ἡμῖν εἰ σὺ εἶ ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ. » Ἀρχὴν δ' ἂν ἐπέχοι λόγου καὶ τό· « Ἀποκρι θεὶς ὁ Ἰησοῦς εἶπεν· ὃς ἐὰν δέξηται ὑμᾶς ἐπὶ τῷ ἐμῷ ὀνόματι, ἐμὲ δέχεται· καὶ ὃς ἂν ἐμὲ δέξηται, οὐκ ἐμὲ δέχεται, ἀλλὰ τὸν ἀποστείλαντά με. » γʹ. Ἐν μέντοι γε, « Ἀποκριθεὶς ὁ Ἰησοῦς εἶπεν αὐτῇ· Ὦ γύναι, μεγάλη σου ἡ πίστις, γενηθήτω σοι ὡς θέλεις, » εἰς οὐδέτερον μὲν ἀναφέρεται τῶν εἰρη μένων, διαδοχὴν δὲ λόγου συνεισάγει· τῆς γὰρ Χανα νίτιδος ἐλεεινολογουμένης μὲν τὸ τῆς θυγατρὸς πά θος, τὴν θεραπείαν δὲ αἰτουμένης, καὶ πρὸς τὴν ἀποτρέπουσαν τὴν σπουδὴν αὐτῆς ὕβριν εὐγνωμονού σης καὶ λεγούσης, « Ναί, Κύριε, καὶ γὰρ τὰ κυνάρια ἐσθίει ἀπὸ τῆς τραπέζης τῶν κυρίων αὐτῶν, » ἐπάγε ται κατὰ διαδοχὴν ἐκεῖνον τὸν λόγον, « Τότε ἀποκρι θεὶς ὁ Ἰησοῦς εἶπεν αὐτῇ, Μεγάλη σου ἡ πίστις, γενηθήτω σοι ὡς θέλεις·» δῆλον γὰρ ὅτι τοὺς τῆς εὐγνωμοσύνης καὶ δεήσεως λόγους δεξάμενος ὁ Ἰη σοῦς τὴν πίστιν αὐτῆς ἐμεγάλυνε, καὶ τὴν θεραπείαν παρέσχετο. Εἰς τὴν αὐτὴν δὲ διάνοιαν ἀφορᾷ καὶ τό, « Ἀποκριθεὶς ὁ Ἰησοῦς εἶπεν αὐτῷ, Μακάριος εἶ, Σίμων
verba notionibus aliis atque aliis praedita comple-
ctantur? Quare et ἀπεκρίθη,
quod tibi vocabulum saepe
clubitationen injecisse ais, (ut nunc omittam signi·
ficantiam, separatum est; et quas medici appri-
me callent, sudoribus digestum, et excretum, el
vasis effusum, et in hoc desivit) pro divinarum, in-
quam, litterarum usu ἀπεκρίθη
significat id, quod
nemo nescit, responsum ad interrogationem. Sæpe
etiam expletivum vocabulum est; interdum sermonis
exordium est; tum etiam denotat eorum quæ dicta
fuerunt admissionem ; item oravit, deprecatus est ;
tum denique interrogavit quoque significare compe-
ries. Jam ejus significatus, quem omnes norunt,
multa atque obvia testimonia suut. Veluti, « Respon-
dens Simon Petrus ait : Tu es Christus Filius Dei
vivi M., Nam Dominicæ interrogationi quæ præ-
cesserat, e Vos autem, quem me esse dicitis suam
et condiscipulorum sententiam princeps subdidit.
Item in ea locutione: c Respondit dicens : Qui ba-
Let duas tunicas, impertiat illi qui caret ;)
idem sensus cognoscitur; erudit enim turbas, quæ
eum rogaverant quonam pacto salutem conseque-
rentur. Sicuti etiam : . Respondit eis Joannes di-
ceus : Ego aqua baptizo; medius autem vestrum est,
quem vos nescitis 87. › Namque verbum, respondit,
cumdem usum et hoc loco conservat. Sexcenta alia
ejusmodi sunt. Sed enim locutionem: lllo tempore
respondens Jesus dixit: Confiteor tibi, Pater cœli et
terra 88 ; a hanc, inquam, constat a pracedente sen-
tentia discretam esse, atque initii locum tenere, D
Nam neque interrogatio præcesserat, neque cui-
quam loquenti subjungebatur; verum ipse Jesus
sermonem exordiens gratias Patri egit. Simile est
etiam
Respondens archisynagogus, stomachans
quod Sabbato medicinam fecisset Jesus 8., Item:
‹ Respondens pontifex dixit ei : Adjuro te per Deum
vivum, dic nobis num tu sis Christus Dei Filius ”. ›
Rnrsus sermonis initium continent verba hæc :
• Respondens Jesus dixit: Qui receperit vos in
nomine meo, me recipit; et qui me recipit, non
me recipit, sed eum qui misit me .
3. Porro autem verba illa : • Respondens Jesus
dixit: O mulier, magna est fides tua ; dat ut
vis”; › ad nullum prædictorum usuum referuntur,
sed præcedentis sermonis admissionem sistunt.
Nam cum Chananitis miserabiliter exposuisset filiæ
suæ morbum, medelamque petisset; cumque eadem
asperiorem precum suarum repulsam patienter
excepisset, dixissetque: Utique, Domine, etiam
catelli herilis mensæ reliquiis vescuntur; hac ad-
missa oratione subditur: Tunc respondens Jesus
ait illi : Magna fides tua ; fiat tibi ut vis. » Constat
enim Jesum bonæ supplicisque feminæ oratione ad-
missa, fidein ejus laude mactavisse, medelanque
largitum esse. Ejusdem sententiæ sunt etiam hæc :
Respondens Jesus dixit illi, Beatus es Simon fili
Junæ, quia caro et sanguis non revelavit tibi 93.
Α ονόματα ; διὸ καὶ τὸ ἀπεκρίθη, όπερ σε πολλάκις εἰς
ἀμφιβολίαν ἔφης ἐμβαλεῖν· ἵνα νῦν ἐάσω τὸ διεχω
ρίσθη · καὶ ὁ μάλιστα παῖδες ἰατρῶν ἴσασι τὸ διεφο-
ρήθη τε, καὶ ἐξεκρίθη, καὶ ἐξεχύθη, καὶ εἰς τοῦτο
κατέληξεν· ἀλλ' ἐφ᾽ ὧν γε συνήθης ἐστὶ τῶν θεοσό-
φων ἡ χρῆσις λογίων, σημαίνει μὲν τὸ ἀπεκρίθη, καὶ
ἣν οὐδεὶς ἀγνοεῖ διάνοιαν, ἥτις καὶ πρὸς τὴν ἐρώτη
σιν ἀποδίδοται· πολλάκις δὲ καὶ παραπληρώματος
ἐπέχει τάξιν· ἄλλοτε δὲ καὶ ἀρχὴν ἀναπληροί λόγου
καὶ δὲ καὶ τὸ διαδέξασθαι τὸν προβληθέντα λόγον
ὑποβάλλεται· καὶ μὴν καὶ τὸ ἱκέτευσε καὶ ἐδέησε,
εὕροις δ' ἂν σημαῖνον, καὶ τὸ ἐρώτησε · μαρτύρια δὲ
τοῦ μὲν παρὰ πᾶσιν ἐγνωσμένου, πολλά τέ ἐστι καὶ
λαβεῖν πρόχειρον, οἷον, « Αποκριθεὶς Σίμων Πέτρος
εἶπε· Σὺ εἶ ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶν-
τος. » Καὶ γὰρ πρὸς τὴν Δεσποτικὴν ἐρώτησιν τὴν
προλαβοῦσαν, Ὑμεῖς δὲ τίνα με λέγετε εἶναι; τὴν
αὐτοῦ γνώμην ὁ κορυφαῖος καὶ τῶν συμμαθητῶν
ἀποδίδωσι. Καὶ ἐν τῷ, « Απεκρίθη δὲ λέγων αὐτοῖς.
ὁ ἔχων δύο χιτῶνας μεταδότω τῷ μὴ ἔχοντι, ο ἡ αὐτὴ
καθορᾶται γνώμῃ· τοῖς γὰρ ἐρωτήσασιν ὄχλοις ὅθεν
καρπώσονται τὴν σωτηρίαν, ὑποδείκνυσιν. "Ωσπερ
καὶ τὸ, « ᾿Απεκρίθη αὐτοῖς ὁ Ἰωάννης λέγων· Ἐγὼ
βαπτίζω ἐν ὕδατι· μέσος δὲ ὑμῶν ἔστηκεν ὃν ὑμεῖς
οὐκ οἴδατε. › Εἰς γὰρ τὴν αὐτὴν καὶ τοῦτο χρείαν
ἀναφέρεται· καὶ μυρία ἄλλα. Τὸ δὲ, ο Εν ἐκείνῳ τῷ
καιρῷ ἀποκριθεὶς ὁ Ἰησοῦς εἶπεν· Ἐξομολογοῦμαι
σοι, Πάτερ Κύριε τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, ὁ δῆλον
ὅτι τῆς μὲν προειρημένης ἐννοίας διέστηκεν, ἀρχῆς
δὲ χώραν επέχει· οὔτε γὰρ ἐρώτησις προηγήσατο,
ἀλλ᾽ οὐδέ τινα λέγοντα διεδέξατο, ἀλλ' αὐτὸς ὁ Ἰησ
σοῦς ἀρχὴν ἐμβαλὼν τῷ λόγῳ, τὴν εὐχαριστίαν τῷ
Πατρὶ προσηνέγκατο. Ὡσαύτως καὶ τὸ, ο Αποκριθεὶς
ὁ ἀρχισυνάγωγος ἀγανακτῶν ὅτι τῷ Σαββάτῳ ἐθε
ράπευσεν ὁ Ἰησοῦς·, ναὶ δὴ καὶ τὸ, « Αποκριθεὶς ὁ
ἀρχιερεὺς εἶπεν αὐτῷ, Εξορκίζω σε κατὰ τοῦ Θεοῦ
ζῶντος, εἰπὲ ἡμῖν εἰ σὺ εἶ ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ
Θεοῦ. Ἀρχὴν δ' ἂν ἐπέχοι λόγου καὶ τό· « Αποκρι-
θεὶς ὁ Ἰησοῦς εἶπεν· ὓς ἐὰν δέξηται ὑμᾶς ἐπὶ τῷ
ἐμῷ ὀνόματι, ἐμὲ δέχεται· καὶ ὃς ἂν ἐμὲ δέξηται,
οὐκ ἐμὲ δέχεται, ἀλλὰ τὸν ἀποστείλαντά με. »
γ'. Ἐν μέντοι γε, « Αποκριθεὶς ὁ Ἰησοῦς εἶπεν
αὐτῇ. Ο γύναι, μεγάλη σου ἡ πίστις, γενηθήτω σοι
ὡς θέλεις, ν εἰς οὐδέτερον μὲν ἀναφέρεται τῶν εἰρη
μένων, διαδοχὴν δὲ λόγου συνεισάγει τῆς γὰρ Χανα-
νίτιδος ἐλεεινολογουμένης μὲν τὸ τῆς θυγατρὸς πά
θος, τὴν θεραπείαν δὲ αἰτουμένης, καὶ πρὸς τὴν
ἀποτρέπουσαν τὴν σπουδὴν αὐτῆς ὕβριν εὐγνωμονού-
σης καὶ λεγούσης, ο Ναί, Κύριε, καὶ γὰρ τὰ κυνάρια
ἐσθίει ἀπὸ τῆς τραπέζης τῶν κυρίων αὐτῶν, ἐπάγε
ται κατὰ διαδοχὴν ἐκεῖνον τὸν λόγον, « Τότε αποκρι-
θεὶς ὁ Ἰησοῦς εἶπεν αὐτῇ, Μεγάλη σου ἡ πίστις,
γενηθήτω σοι ὡς θέλεις· ο δῆλον γὰρ ὅτι τοὺς τῆς
εὐγνωμοσύνης καὶ δεήσεως λόγους δεξάμενος ὁ Ἰη
σοῦς τὴν πίστιν αὐτῆς ἐμεγάλυνε, καὶ τὴν θεραπειαν
παρέσχετο, Εἰς τὴν αὐτὴν δὲ διάνοιαν ἀφορᾷ καὶ τὸ,
• Αποκριθεὶς ὁ Ἰησοῦς εἶπεν αὐτῷ, Μακάριος εἶ, Σίμων
ΧΙ, 25.
14.
11.
ss Matth.
89 Luc. XIII,
93 Matth. xvi, 17.
85 Matth. xvi, 16. 86 Luc. 111, 11. 87 Matth. u.
XXVI, 63.
91 Mare. xt, 3ʊ. ** Matth. xv, 28.
** Matth.
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
col. 157–158page 79 of 591
PG 101:157βαρ Ἰωνᾶ, ὅτι σὰρξ καὶ αἷμα οὐκ ἀπεκάλυψέ σοι· διαδεξάμενος γὰρ τῷ λόγῳ τὴν ἀνακηρύξασαν αὐτὸν ὁμολογίαν Χριστόν τε καὶ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος ὑπολαβὼν ἐπιφέρει τὸν μακαρισμόν. Τῆς αὐτῆς δ᾽ ἂν εἴη συστοιχίας καὶ τό, « Ἀπεκρίθη δὲ αὐτῷ ὁ Ἰωάννης λέγων, Διδάσκαλε, εἴδομέν τινα ἐπὶ τῷ ὀνόματί σου ἐκβάλλοντα δαιμόνια, ὃς οὐκ ἀκολουθεῖ ἡμῖν· » καὶ πολλὰ τοιαῦτα. Ἡ δὲ κατὰ τὴν μεταμόρφωσιν τῆς θεοφανείας ἱστορία τὸν Μωϋσῆν καὶ τὸν Ἠλίαν παράγουσα συλλαλοῦντας τῷ Δεσπότῃ, καθ᾽ ἣν καὶ ὁ Πέτρος ἐδεῖτο γενέσθαι αὐτοῖς σκηνὰς τρεῖς, ἐν τῷ « Ἀποκριθεὶς ὁ Πέτρος » τὴν ἱκεσίαν καὶ τὴν δέησιν σημαίνει· ὥσπερ πάλιν καὶ τό, « Ἀποκριθεὶς ὁ Πέτρος εἶπε, Κύριε εἰ σὺ εἶ, κέλευσόν με ἐλθεῖν πρὸς σὲ ἐπὶ τὰ ὕδατα· » καὶ γὰρ τῆς δειλιώσης γνώμης τοὺς μαθητὰς ἀπάγοντος τοῦ Ἰησοῦ καὶ λέγοντος, « Θαρσεῖτε, ἐγώ εἰμι, μὴ φοβεῖσθε, » δραξάμενος ὁ Πέτρος ἀφορμῆς εἰς ἱκεσίαν αὐτὸν καθιστώσης, « Κύριε, εἰ σὺ εἶ, φησί, κέλευσόν με πρὸς σὲ ἐλθεῖν ἐπὶ τὰ ὕδατα· » δῆλον γὰρ ὅτι τὸ ἀποκριθεὶς ἐνταῦθα ἱκεσίαν καὶ δέησιν σημαίνει· ὥσπερ καὶ ἐν οἷς τὰ λόγια φησί, « Ἀποκριθεὶς ὁ Πέτρος εἶπε, Φράσον ἡμῖν τὴν παραβολὴν ταύτην· » καὶ γὰρ καὶ τοῦτο χρείαν ἱκεσίας καὶ δεήσεως ἐμφαίνει. Τίσι δ᾽ ἂν οὐκ ἂν γένοιτο δῆλον ὡς τὸ ἀπεκρίθη ἔσθ᾽ ὅτε καὶ ἀντὶ τοῦ ἀπεδέξατο καὶ συγκατέθετο τίθεται; τοῦ γὰρ Σωτῆρος ἡμῶν τὰς ἐν τῷ νόμῳ δύο πρώτας ἐντολὰς ἀπηγγελκότος, καὶ τοῦ γραμματέως συμφωνήσαντός τε καὶ τῇ τοῦ Δεσπότου συγκαταθεμένου κρίσει, ἐπάγει ὁ εὐαγγελιστής, « Καὶ ὁ Ἰησοῦς ἰδὼν αὐτὸν ὅτι νουνεχῶς ἀπεκρίθη, εἶπεν αὐτῷ· Οὐ μακρὰν εἶ ἀπὸ τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ. » Καὶ γὰρ εἴδηλον ὡς τὴν ὁμολογίαν καὶ συγκατάθεσιν τοῦ γραμματέως διὰ τοῦ ἀπεκρίθη τὰ λόγια παρεδήλωσε.
δ. Παρέλκοντος δ᾽ ἂν εἴη δηλωτικόν, ὁπηνίκα ὁ ἀρχισυνάγωγος ἀσθενοῦσαν ἐπιθανάτιον τὴν θυγατέρα καταλιπών, τὸν Ἰησοῦν μὲν ἐδεῖτο σωτῆρα γενέσθαι παραγεγονότα τῆς παιδός· ἐν δὲ τούτῳ τῆς φήμης αὐτῷ τὸν θάνατον ἐπαγγελούσης, ἐπάγει ὁ εὐαγγελιστής, « Ὁ δὲ Ἰησοῦς ἀκούσας ἀπεκρίθη αὐτῷ, Μὴ φοβοῦ, μόνον πίστευε· » ἐμφανὲς γὰρ ὡς εἰ καὶ μηδαμῶς παρεντεθείη τὸ ἀπεκρίθη, οὐδὲν ἔλαττον τὸ ὑπόλοιπον τοῦ λόγου τὴν αὐτὴν παρίστησι διάνοιαν· τοιοῦτον δὲ καὶ τό, « Ἀποκριθεὶς ὁ Πέτρος εἶπεν αὐτῷ, Εἰ πάντες σκανδαλισθήσονται ἐν σοί, ἐγὼ δὲ οὐδέποτε· » ὅτι μέν τοι παρέλκον ἐστὶν ἐνταῦθα τὸ ἀποκριθεὶς, καὶ ὁ εὐαγγελιστὴς Μάρκος ἐκδιδάσκει μάλιστα· καὶ γὰρ αὐτὸ τοῦτο διερχόμενος τὸ χωρίον ὑπὲρ ὃ Ματθαῖος σὺν τῷ ἀπεκρίθη διηγήσατο, αὐτὸς οὐδὲν ὅλως τῆς φωνῆς δεηθείς, « Ὁ δὲ Πέτρος ἔφη αὐτῷ, Εἰ πάντες σκανδαλισθήσονται, ἀλλ᾽ οὐκ ἐγώ· » οὕτω δὲ σαφῶς ἐπιδείκνυται παρέλκον καὶ ἐν τῇ κατὰ τὸν Πιλάτον ἱστορίᾳ, ὅτε τὸν Ἰησοῦν ἐπεχείρει τῆς τῶν Ἰουδαίων ἀπολύειν μιαιφονίας· ἑκατέρου γὰρ τῶν
βαρ Ἰωνᾶ, ὅτι σὰρξ καὶ αἷμα οὐκ ἀπεκάλυψε σοι
διαδεξάμενος γὰρ τῷ λόγῳ τὴν ἀνακηρύξασαν αὐτὸν
ὁμολογίαν Χριστόν τε καὶ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος
δ᾽ ἂν εἴη συστοιχίας καὶ τὸ, « Απεκρίθη δὲ αὐτῷ ὁ
Ιωάννης λέγων, Διδάσκαλε, ειδομέν τινα ἐπὶ τῷ ὀνό
ματί σου ἐκβάλλοντα δαιμόνια, ὃς οὐκ ἀκολουθεῖ
ἡμῖν· ο καὶ πολλὰ τοιαῦτα. Ἡ δὲ κατὰ τὴν μεταμόρ-
φωσιν τῆς θεοφανείας ἱστορία τὸν Μωϋσῆν καὶ τὸν
Ηλίαν παράγουσα συλλαλοῦντας τῷ Δεσπότῃ, καθ'
ἦν καὶ ὁ Πέτρος ἐδεῖτο γενέσθαι αὐτοῖς σκηνὰς τρεῖς,
ἐν τῷ ᾿Αποκριθεὶς ὁ Πέτρος, ο τὴν ἱκεσίαν καὶ τὴν
δέησιν σημαίνει· ὥσπερ πάλιν καὶ τὸ, « Αποκριθεὶς ὁ
Πέτρος εἶπε, Κύριε εἰ σὺ εἶ, κέλευσόν με ἐλθεῖν
πρὸς σὲ ἐπὶ τὰ ὕδατα· ν καὶ γὰρ τῆς δειλιώσης γνώ
μης τοὺς μαθητὰς ἀπάγοντος τοῦ Ἰησοῦ καὶ λέγον
τος, ο Θαρσείτε, ἐγώ εἰμι, μὴ φοβείσθε, ο δραξα
μενος ὁ Πέτρος ἀφορμῆς εἰς ἱκεσίαν αὐτὸν καθιστώ
σης, « Κύριε, εἰ σὺ εἶ, φησί, κελευσόν με πρὸς σὲ ἐλθεῖν
ἐπὶ τὰ ὕδατα· ι δῆλον γὰρ ὅτι τὸ ἀποκριθεὶς ἐνταῦθα
ἱκεσίαν καὶ δέησιν σημαίνει· ὥσπερ καὶ ἐν οἷς τὰ
λόγια φησι, « Αποκριθεὶς ὁ Πέτρος εἶπε, Φράσον
ἡμῖν τὴν παραβολὴν ταύτην· » καὶ γὰρ καὶ τοῦτο
χρείαν ἱκεσίας καὶ δεήσεως ἐμφαίνει. Τίσι δ᾽ ἂν οὐκ
ἂν γένοιτο δῆλον ὡς τὸ ἀπεκρίθη ἔσθ' ὅτε καὶ ἀντὶ
τοῦ ἀπεδέξατο καὶ συγκατέθετο τίθεται; τοῦ γὰρ
Σωτῆρος ἡμῶν τὰς ἐν τῷ νόμῳ δύο πρώτας ἐντολὰς
ἀπηγγελκότος, καὶ τοῦ γραμματέως συμφωνήσαν
τός τε καὶ τῇ τοῦ Δεσπότου συγκαταθεμένου κρίσει,
ἐπάγει ὁ εὐαγγελιστής, « Καὶ ὁ Ἰησοῦς ἰδὼν αὐτὴν ὅτι
νουνεχῶς ἀπεκρίθη, εἶπεν αὐτῷ· Οὐ μακρὰν εἶ
ἀπὸ τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ. Καὶ γὰρ εἴδηλον ὡς
τὴν ὁμολογίαν καὶ συγκατάθεσιν τοῦ γραμματέως
διὰ τοῦ ἀπεκρίθη τὰ λόγια παρεδήλωσε.
δ. Παρέλκοντος δ' ἂν εἴη δηλωτικὸν, ὁπηνίκα ὁ
ἀρχισυνάγωγος ἀσθενοῦσαν ἐπιθανάτιον τὴν θυγατέρα
καταλιπών, τὸν Ἰησοῦν μὲν ἐδεῖτο σωτῆρα γενέσθαι
παραγεγονότα τῆς παιδός· ἐν δὲ τούτῳ τῆς φήμης
αὐτῷ τὸν θάνατον ἐπαγγελούσης, ἐπάγει ὁ εὐαγγε‐
λιστής, « Ὁ δὲ Ἰησοῦς ἀκούσας ἀπεκρίθη αὐτῷ, Μὴ
φοβοῦ, μόνον πίστευε · . ἐμφανές γὰρ ὡς εἰ καὶ μη-
δαμῶς παρεντεθείη τὸ ἀπεκρίθη, οὐδὲν ἔλαττον τὸ
ὑπόλοιπον τοῦ λόγου τὴν αὐτὴν παρίστησι διάνοιαν
τοιοῦτον δὲ καὶ τὸ « Αποκριθεὶς ὁ Πέτρος εἶπεν αὐτῷ,
Εἰ πάντες σκανδαλισθήσονται ἐν σοὶ, ἐγὼ δὲ οὐδέ-
ποτε · › ὅτι μέν τοι παρέλκον ἐστὶν ἐνταῦθα τὸ ἀπο-
· κριθεὶς, καὶ ὁ εὐαγγελιστής Μάρκος ἐκδιδάσκει μά-
λιστα · καὶ γὰρ αὐτὸ τοῦτο διερχόμενος τὸ χωρίον
ὑπὲρ 8 Ματθαῖος σὺν τῷ ἀπεκρίθη διηγήσατο, αὐτὸς
οὐδὲν ὅλως τῆς φωνῆς δεηθείς, « Ο δε Πέτρος ἔφη αὐτῷ,
Εἰ πάντες σκανδαλισθήσονται, ἀλλ' οὐκ ἐγώ·, οὕτω
δὲ σαφῶς ἐπιδείκνυται παρέλκον καὶ ἐν τῇ κατὰ τὸν
Πιλάτον ἱστορίᾳ, ὅτε τὸν Ἰησοῦν ἐπεχείρει τῆς τῶν
Ἰουδαίων ἀπολύειν μιαιφονίας· ἑκατέρου γὰρ τῶν
ΝΟΤΑ.
.
>
A Namque his verbis Petri confessionem admittens,
qua eum et Christum et Dei viventis Filium præ-
dicaverat, beatum illum vicissim edicit. Εjusdem
ster, vidimus quemdam in nomine tuo dæmonia
ejicientem, qui in comitatu nostro non est". › Et
multa hujusmodi. Jam in divinæ transfigurationis
bistoria, in qua Moses atque Elias cum Domino lo-
quentes sistuntur, quo tempore Petrus rogabat ut
dens Petrus rogatio et preces significantur. Rursus
Domine, jube me ad te venire super aquas ". »
Nam cum Jesus a timiditate consilii discipulos re-
sum, nolite timnere ; . Petrus hinc captata obsecrandi
occasione : c Domine si tu, inquit, es, jube me ad
te venire super aquas ". » Satis enim patet verbo,
crationem. Sicuti etiam ubi Scriptura ait : « Re-
hanc " ; »
91 nam id etiam precum ac postulationis
vice fungitur. Cui vero non est exploratum, voca-
sensus est? Nam cum Servator duo præcipua legis
praecepta proposuisset, scriba autem in hanc sene
tentiam pedibus iret, Dominique judicium confirma-
• Non magnopere abes a regno Dei 98.,
cris Litteris deditionem animi scribæ atque con-
Hinc
veluti cum archisynagogus, qui reliquerat flian
mortali morbo conflictantem, Jesum rogabat ut
puellam morte ereptum iret. Cum vero interim fama
timeas, tantummodo crede 9. Constat enim, etiamsi
nihilominus reliqui sermonis eamdem fore senten-
Dei : Etiamsi omnes in te scandalizati fuerint, ego
autem haudquaquam'. . Sane quod hic vox re-
cet : namque in eadem narratione versans, in qua
subsidio non invocato sic scribit : « Petrus autem
dixit ei: Etsi omnes scandalizati fuerint, non tamen
ego '. . Sic aperte demonstratur redundare hoc
verbum in historia quoque rerum coram Pilato
gestarum, quo tempore hic Jesum Judæorum cardi
"Marc. 1x, 37. es Matth. χνη, 4. *6
Matth. xiv, 28. 97 Mattlı. x111, 36. 98 Marc. x11, 34. ” Marc.
1 Matth. xxvΙ, 33. Marc.XIV, 29.
generis est : « Respondit ei Joannes dicens : Magi
his tria tabernacula fierent, verbis illis respon-
illis similiter : « Respondeus Petrus dixit : Si tu es,
vocaret, diceretque, • Bono animo estote : ego
respondens, denotari hoc loco preces atque obse-
spondens, Petrus dixit, Edissere nobis parabolam
bulum respondit usurpari etiam pro annuit et as-
ret; prudente Jesus responso cognito, ait illi :
prorsus patet, verbo illo respondit designari a sa-
sensum.
ὑπολαβὼν (37) ἐπιφέρει τὸν μακαρισμόν. Τῆς αὐτῆς
4. Insuper etiam redundans vox est respondit,
ad parentem esset allata de illius obitu, subdit
evangelista : Audita re Jesus respondit illi: Ne
verbum respondit minime fuisset interpositum,
tiam. Tale est et illud: ‹ Respondens Petrus dixit
spondit redundet, Marcus apprime evangelista do-
Matthæus verbo respondit utitur, ipse bujus vocis
v, 36.
(37) Vocabulum ὑπολαβών
pro respondens late illustral Wetstenius ad Luc. x, 30.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XXI.
col. 159–160page 80 of 591
PG 101:159δυο εὐαγγελιστῶν μετὰ τοῦ ἀποκριθεὶς τὴν τοῦ λόγου σύνταξιν προενεγκαμένου, ὁ θεόσοφος Λουκᾶς τὴν αὐτὴν ἀναγράφων πρᾶξιν, οὐδ᾽ ὅλως χρησάμενος τῷ ἀποκριθεὶς, ἔδειξε τοὺς ἄλλους κατὰ τὸ παρέλκον χρησαμένους τῇ φωνῇ· ἔφη γάρ, « Πάλιν οὖν ὁ Πιλάτος προσεφώνησε θέλων ἀπολύσαι τὸν Ἰησοῦν· » καὶ πολλὰ ἂν εἴη τοιαῦτα· ἡμῖν δὲ οὐ συλλέγειν ἐστὶ πλῆθος μαρτυριῶν σκοπός, ἀλλὰ παραδείγματι μόνον ἐνδείξασθαι, κἂν τῷ ἑνὶ περιγράφοιτο, τοῦ σημαινομένου κατάδηλον τὴν διάνοιαν· ἐπεὶ καὶ τὸ ῥηθὲν μετὰ τὴν θεραπείαν τῆς συγκυπτούσης γυναικός, ἀποκριθεὶς δὲ ὁ ἀρχισυνάγωγος ἀγανακτῶν, εἴ τις περιέλοι τὸ ἀποκριθεὶς, τὸ ἄλλο μέρος τῆς φράσεως ἀκήρατον τὴν αὐτὴν ἀναπτύσσει διάνοιαν· οὕτω μέν, οἶμαι, σαφῶς ἐπιδέδεικται ἀρχῆς τε λόγον πολλάκις ἐπέχειν τὸ ἀποκριθεὶς, καὶ διαδοχὴν ἡγησαμένων ῥημάτων, καὶ παρέλκοντος τόπον ἔχειν, καὶ ἱκεσίας ἀναπληροῦν χρείαν.
ε'. Ὅτι δὲ καὶ τὴν ἐρώτησιν ὑπέρχεται, ἡ τοῦ κορυφαίου Πέτρου παρίστησιν ἐναργῶς φωνή· τὸ γὰρ κατὰ τὸν Ἀνανίαν καὶ Σάπφειραν πάθος ἀπαγγέλλων ὁ λόγος, καὶ τῆς ψευδολογίας τὸν εἰσπραχθέντα θάνατον, συνῆψε μέν, « Καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ μὴ εἰδυῖα τὸ γεγονὸς, εἰσῆλθεν· » ἐπάγει δὲ, « Καὶ ἀπεκρίθη αὐτῇ ὁ Πέτρος, Εἰπέ μοι εἰ τοσούτου τὸ χωρίον ἀπέδοσθε; » τί γὰρ ἂν ἕτερον οἰκειότερον εὑρεθείη ὑπὸ τοῦ ἀπεκρίθη νυνὶ δηλούμενον, ἢ τὸ ἠρώτησεν; ὥσπερ καὶ, « Ἀπεκρίθησαν οἱ Ἰουδαῖοι καὶ εἶπον αὐτῷ, Τί σημεῖον δεικνύεις ὅτι ταῦτα ποιεῖς; » ναὶ δὴ καὶ τὸ, « Ἀπεκρίθη αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς, Οὐκ ἐγὼ ὑμᾶς τοὺς δώδεκα ἐξελεξάμην; » φανερὸν γὰρ ἐπὶ τούτων, ὡς ἑκατέρα λέξις τὴν τοῦ ἠρώτησε δύναμιν ἔχει. Οὐ ταῦτα δὲ μόνον τὸ ἀπεκρίθη σημαίνει, ἀλλ᾽ ἔσθ᾽ ὅτε μὴν καὶ πρὸς οὐδὲν τῶν προφορικῶν ῥημάτων ἐπιφέρεται, πρὸς δὲ τὴν ἐνδομυχοῦσαν τῶν ἀνθρώπων διάνοιαν ἀπευθύνεται, ὡς ἐπὶ τοῦ, « Ἰδὼν δὲ ὁ Φαρισαῖος ὁ καλέσας αὐτὸν, εἶπεν ἐν ἑαυτῷ, Οὗτος εἰ ἦν προφήτης, ἐγίνωσκεν ἂν τίς καὶ ποταπὴ ἡ γυνὴ ἥτις ἅπτεται αὐτοῦ, ὅτι ἁμαρτωλός ἐστιν· » ἄρα γὰρ μηδὲ μιᾶς ἐρωτήσεως προηγησαμένης, μηδ᾽ εἰς ἀρχὴν τοῦ ἑξῆς ἀναφερομένου λόγου, μηδ᾽ ἄλλο τι τῶν προειρημένων τῆς φράσεως συνεισαγούσης, ἐπάγει ὁ εὐαγγελιστής, « Καὶ ἀποκριθεὶς ὁ Ἰησοῦς εἶπε πρὸς αὐτὸν, Σίμων, ἔχω σοί τι εἰπεῖν· » καὶ δι᾽ ἐρωτήσεως προελθών, τό τε βλάσφημον τῶν διαλογισμῶν ἐπερράπισε, καὶ πρὸς τὸ θεοσεβὲς καὶ ἀδίστακτον, ὅσα τε τῇ αὐτοῦ φιλανθρωπία, μετερύθμισεν· οὐκ ἄδηλον γὰρ ὡς τὸ « Ἀποκριθεὶς ὁ Ἰησοῦς εἶπε πρὸς αὐτὸν, » προταττόμενον τῆς προῤῥηθείσης ἑρμηνείας, πρὸς τὴν ἐν τῷ βάθει τῆς καρδίας κίνησιν τῶν διαλογισμῶν εἴη ἂν ἀποδεδομένον. Ὁμοστοιχεῖ δὲ τῷ ῥηθέντι καὶ τὸ, « Ἀποκριθεὶς ὁ Ἰησοῦς πρὸς τοὺς νομικούς, » ἐπαγόμενον τῇ κατὰ τὴν διάνοιαν αὐτῶν ταραχῇ καὶ στάσει, ἡνίκα τὸν ὑδρωπικὸν ἔμπροσθεν
sublucere nitebatur. Nam duobus evangelistis non A
sine verbo respondit orationem suam construenti-
bus, divus tamen Lucas eumdem actum conscri-
bens, neque omnino verbo respondit utens, satis
demonstravit cæteros redundanter fuisse locutos.
Ait quippe Lucas: ‹ Rursus igitur Pilatus populum
allocutus est, dum Jesum liberare salageret '.
Permulta sane ejusmodi erunt: sed enim nobis
non est propositum multitudinem testimoniorum
colligore, verum exemplo tantummodo, etiamsi id
unum esset, significatus hujus veritatem palam fa-
cere. Sane et ab ea locutione, quæ curationem in-
clinatæ mulieris consecuta est, respondens antem
archisynagogus cum stomacho, si quis verbum
respondens subtrahat, reliqua sermonis pars inte-
gran adhuc retinebit sententiam suamn. Atque ita
perspicue demonstratum existimo, verbum respon-
dens et initii vice sæpe fungi, et admittentis præ-
cedentem sermonem, et expletivæ quoque dictio-
nis ; et denique deprecationi inservire.
5. Quod vero etiam interrogandi vim habeat,
evidenter cognoscitur e Petri principis locutione.
Nam cum sacra historia Ananiæ fata et Sapphira
exponit, poenamque mendacii mortem ; mox altexit:
‹ Et uxor ejus eventus nescia supervenit. » Tum
pergit dicere: Responditque ei Petrus : Dic mihi
utrum tanti agrum vendideritis ³? › Nam quæ nunc
magis propria excogitari potest significatio verbi
respondit, quam interrogavit ? Veluti etiam illud:
Responderunt Judæi, dixeruntque illi: Quodnam
signum ostendis, quia hæc facis ? » Item illud :
• Respondit eis Jesus: Nonne ego vos duodecim
elegi ? . Lectionem utroque loco vim interrogandi
habere exploratum est. Neque eatenus significatio-
urs verbi respondit pertingunt; verum id aliquando.
ad nullum prolatum ore verbum refertur, sed occul-
tis hominum cogitationibus occurrit. Veluti, « Cer-
nens Pharisæus qui Jesum convivio exceperat,
dixit intra se : Hic si esset propheta, nosset utique
quæ quantaque mulier eum attingal, nempe pec-
calrix. » Nunc certe, quanquam nulla interroga-
tio præcesserit, neque exordium consecute oratio-
nis fiat, neque alii cuipiam e prædictis modis locutio
accommodetur, addit evangelista : « Et respondens
Jesus dixit illi : Simon, habeo aliquid tibi dicere. »
Deinde interrogative prosequeus, impias hominis
cogitationes castigavit, eumque ad pietatem ac fidem
pro sua clementia direxit. Neque enim dubitare
licet, quin verba respondens Jesus dixit illi, ejus-
dem Jesu quam diximus expositioni præposita,
adversus animi arcanos motus intorqueantur. Paris
insuper formæ illud est : • Respondens Jesus le-
gisperitis : a quod item perturbatis seditiosisque
illorum mentibus oppositum fuit, quo tempore hy-
dropicum coram stantem viderunt: qui cum ad
misericordiam flecti deberent, non tamen de sua
δυο εὐαγγελιστῶν μετὰ τοῦ ἀποκριθεὶς τὴν τοῦ λό-
γου σύνταξιν προενεγκαμένου, ὁ θεόσοφος Λουκᾶς τὴν
αὐτὴν ἀναγράφων πρᾶξιν, οὐδ᾽ ὅλως χρησάμενος τῷ
ἀποκριθεὶς, ἔδειξε τοὺς ἄλλους κατὰ τὸ παρέλκον
χρησαμένους τῇ φωνῇ· ἔφη γάρ, « Πάλιν οὖν ὁ Πιλά-
τος προσεφώνησε θέλων ἀπολύσαι τὸν Ἰησοῦν· » καὶ
πολλὰ ἂν εἴη τοιαῦτα· ἡμῖν δὲ οὐ συλλέγειν ἐστὶ
πλῆθος μαρτυριῶν σκοπός, ἀλλὰ παραδείγματι μόνον
ἐνδείξασθαι, κἂν τῷ ἑνὶ περιγράφοιτο, τοῦ σημαι
νομένου κατάδηλον τὴν διάνοιαν· ἐπεὶ καὶ τὸ ῥηθὲν
μετὰ τὴν θεραπείαν τῆς συγκυπτούσης γυναικός,
ἀποκριθεὶς δὲ ὁ ἀρχισυνάγωγος ἀγανακτῶν, εἴ τις
περιέλοι τὸ ἀποκριθεὶς, τὸ ἄλλο μέρος τῆς φράσεως
ἀκήρατον τὴν αὐτὴν ἀναπτύσσει διάνοιαν οὕτω μέν,
οἶμαι, σαφῶς ἐπιδέδεικται ἀρχῆς τε λόγον πολλάκις
ἐπέχειν τὸ ἀποκριθεὶς, καὶ διαδοχὴν ἡγησαμένων
ῥημάτων, καὶ παρέλκοντος τόπον ἔχειν, καὶ ἱκεσίας
ἀναπληροῦν χρείαν.
ε'. "Οτι δὲ καὶ τὴν ἐρώτησιν ὑπέρχεται, ἡ τοῦ
κορυφαίου Πέτρου παρίστησιν ἐναργῶς φωνή· τὸ γὰρ
κατὰ τὸν ᾿Ανανίαν καὶ Σάπφειραν πάθος ἀπαγγέλ
λων ὁ λόγος, καὶ τῆς ψευδολογίας τὸν εἰσπραχθέντα
θάνατον, συνῆψε μέν, « Καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ μὴ εἰδυία
τὸ γεγονὸς, εἰσῆλθεν · › ἐπάγει δὲ, « Καὶ ἀπεκρίθη
αὐτῇ ὁ Πέτρος, Εἰπέ μοι εἰ τοσούτου τὸ χωρίον ἀπο
έδοσθε; » τί γὰρ ἂν ἕτερον οἰκειότερον εὑρεθείη ὑπὸ
τοῦ ἀπεκρίθη νυνὶ δηλούμενον, ἢ τὸ ἠρώτησεν; ὥσ
περ καὶ, ο Απεκρίθησαν οἱ Ἰουδαῖοι καὶ εἶπον αὐτῷ,
Τί σημεῖον δεικνύεις ὅτι ταῦτα ποιεῖς; » ναὶ δὴ καὶ τὸ,
• Απεκρίθη αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς, Οὐκ ἐγὼ ὑμᾶς τοὺς
δώδεκα ἐξελεξάμην ; » φανερόν γὰρ ἐπὶ τούτων, ὡς
ἑκατέρα λέξις τὴν τοῦ ἠρώτησε δύναμιν ἔχει. Οὐ
ταῦτα δὲ μόνον τὸ ἀπεκρίθη σημαίνει, ἀλλ᾽ ἔσθ' ὅτε
μὴν καὶ πρὸς οὐδὲν τῶν προφορικῶν ῥημάτων ἐπι-
φέρεται, πρὸς δὲ τὴν ἐνδομυχοῦσαν τῶν ἀνθρώπων
διάνοιαν ἀπευθύνεται, ὡς ἐπὶ τοῦ, « Ἰδὼν δὲ ὁ Φαρι
σαῖος ὁ καλέσας αὐτὸν, εἶπεν ἐν ἑαυτῷ, Οὗτος εἰ ἦν
προφήτης, ἐγίνωσκεν ἂν τίς καὶ ποταπὴ ἡ γυνὴ ἥτις
ἅπτεται αὐτοῦ, ὅτι ἁμαρτωλός ἐστιν· ἡ ἄρα γὰρ μηδὲ
μιᾶς ἐρωτήσεως προηγησαμένης, μηδ' εἰς ἀρχὴν
τοῦ ἑξῆς ἀναφερομένου λόγου, μηδ' ἄλλο τι τῶν
προειρημένων της φράσεως συνεισαγούσης, ἐπάγει ὁ
η εὐαγγελιστής, « Καὶ ἀποκριθεὶς ὁ Ἰησοῦς εἶπε πρὸς
3.
αὐτὸν, Σίμων, ἔχω σοί τι εἰπεῖν· ν καὶ δι' ἐρωτήσεως
προελθών, τό τε βλάσφημον τῶν διαλογισμῶν ἐπερ-
ῥάπισε, καὶ πρὸς τὸ θεοσεβὲς καὶ ἀδίστακτον, ὅσα
τε τῇ αὐτοῦ φιλανθρωπία, μετερύθμισεν· οὐκ ἄδηλον
γὰρ ὡς τὸ «Ἀποκριθεὶς ὁ Ἰησοῦς εἶπε πρὸς αὐτὸν, ο
προταττόμενον τῆς προῤῥηθείσης ἑρμηνείας, πρὸς
τὴν ἐν τῷ βάθει τῆς καρδίας κίνησιν τῶν διαλογι
σμῶν εἴη ἂν ἀποδεδομένον. ῾Ομοστοιχεῖ δὲ τῷ ῥης
θέντι καὶ τὸ, « Αποκριθεὶς ὁ Ἰησοῦς πρὸς τοὺς νομι-
κούς, » ἐπαγόμενον τῇ κατὰ τὴν διάνοιαν αὐτῶν τα
ραχῇ καὶ στάσει, ἡνίκα τὸν ὑδρωπικὸν ἔμπροσθεν
3 Luc. xxiii, 20; Matth. xxvII, 21; Marc. xv, 12.
♥ Joan. vi, 71. • Luc. vii, 39. • Luc. xiv,
* Luc. XIII, 14.
* Act. v, 3. • Joan. 11, 18.
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
col. 161–162page 81 of 591
PG 101:161αὐτῶν ἱστάμενον ἐθεώρουν· καὶ δέον τῷ πάθει πρὸς ἔλεον μεταβαλέσθαι, οἱ δὲ τῆς ἀπονοίας οὐ μεθίεντο. Τὴν αὐτὴν δ᾽ ἂν παρέχοιτο σημασίαν καὶ τὸ, «Ἀποκριθεὶς δὲ ὁ Ἰησοῦς εἶπεν αὐτοῖς, Ἀμήν, Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ἐὰν ἔχητε πίστιν καὶ μὴ διακριθῆτε, οὐ μόνον τὸ τῆς συκῆς ποιήσετε, ἀλλὰ κἂν τῷ ὄρει τούτῳ εἴπητε, Μετάβηθι εἰς τὴν θάλασσαν, μεταβήσεται·» καὶ γὰρ ὅσα γε κατὰ τὶ πρόχειρον τῆς συνεπείας, πρὸς τὴν ἐν τῷ βάθει τῆς καρδίας μελέτην ἀπεδίδοτο ἂν τὸ ἀποκριθεὶς, εἰ μὴ Μάρκος ὁ θεσπέσιος ἀπαγγέλλων τὸ χωρίον σαφέστερον, εἰς τὴν τοῦ λόγου διαδοχὴν τὴν σημασίαν μεθίστησιν· εἰπὼν γὰρ, «Καὶ ἀναμνησθεὶς ὁ Πέτρος λέγει αὐτῷ, Ῥαββί, ἴδε ἡ συκῆ ἣν κατηράσω ἐξήραται,» εἰσάγει τὸν Ἰησοῦν διαδεχόμενον τὸν λόγον καὶ λέγοντα, «Ἔχετε πίστιν Θεοῦ· ἀμὴν γὰρ λέγω ὑμῖν, ὅτι ὃς ἂν εἴπῃ τῷ ὄρει τούτῳ, Ἄρθητι καὶ βλήθητι εἰς τὴν θάλασσαν, καὶ μὴ διακριθῇ ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ, ἀλλὰ πιστεύῃ ὅτι ὃ λαλεῖ γίνεται, ἔσται αὐτῷ ὃ λέγει.» ε. Εἰ μέν τοι γε τῶν λογίων ἡ αὐτὴ περικοπή μὴ ἐφ᾽ ἑνὸς μόνου τῶν εἰρημένων ἐπιθεωρηθείη παράδειγμα, ἀλλὰ μεθελκυσθῆναι δύναιτο εἰς τε τὴν ἀπαρχὴν καὶ τὴν διαδοχὴν τοῦ λόγου, τάχα δὲ καὶ εἰς τὸ παρέλκον, οὐδ᾽ οὕτως τῶν σημαινομένων ὁ ἀριθμὸς πρὸς τὸ βραχύτερον συσταλήσεται, ἀλλὰ τὴν ἴσην συνδιασώσει ποσότητα· ἀρκεῖ γὰρ τὸ πλῆθος μὴ καταβιβάζειν, κἂν ἔνια τῶν παραδειγμάτων εὑρεθείη μὴ πρὸς ἔν τι μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸς διάφορα τῶν σημαινομένων ἀναφέρεσθαι δυνάμενα, ἐπειδάν τι τούτων ὅλως εὑρίσκοιτο τὴν τοῦ ἑνὸς σημασίαν ἐξοικειούμενον. Τὸ γὰρ συνεμπίπτειν πώς ἀλλήλοις ἐπ᾽ ἐνίων ῥητῶν τὰ διάφορα σημαινόμενα, οὐκ ἔστιν αὐτῶν τοῦ πλήθους ἀναίρεσις· ἐπείπερ οὐδὲ ἐξ ὧν συμβαίνουσιν, ἀλλ᾽ ἐξ ὧν παραλλάττουσι, χαρακτηρίζονται. Οὐκοῦν ἀπὸ τῆς διαφορᾶς ἕκαστον προσῆκε σκοπεῖν, καὶ τὸ εἶδος φυλάττειν ἀσύγχυτον, ἀλλ᾽ οὐκ ἐξ ὧν εἰς κοινωνίαν συνάγονται, τὴν ἐν αὐτοῖς διαφθείρειν ἑτερότητα. ζ. Οὐ μόνον δὲ τοῦ ἀπεκρίθη διάφοροι σημασίαι, ὡς ὁ λόγος ἔδειξεν, ἀποφύονται, ἀλλὰ καὶ τὸ ἠρώτησε δύο τινῶν τὸ ἐλάχιστον ὑποκειμένων παρὰ τοῖς ἱεροῖς ἡμῶν λογίοις ἀπαγγέλλει διάνοιαν· ὧν ἡ μὲν καὶ τοῖς ἔξωθεν ἐπιπολάζει, ἣ καὶ τὴν ἀπόκρισιν ἀποαιτεῖν εἴωθεν· ἡ δὲ πόῤῥωθεν μὲν ταύτης τῆς διανοίας διίσταται, σημαίνει δὲ τὸ παρεκάλεσε καὶ ᾐτήσατο, ἥτις οὐκ ἔλαττον τῆς προειρημένης ἐν τοῖς θεοσόφοις χρησμοῖς ἐπιφαίνεται πλεονάζουσα· τὸ γὰρ, «πρῶτα ἐλεημοσύνην·» καὶ «ἠρώτησαν αὐτὸν, Ῥαββί, φάγε,» καὶ «Ἐρωτῶ σε, ἔχε με παρῃτημένον,» καὶ τό, «Ἠρώτα τις αὐτὸν τῶν Φαρισαίων ἵνα φάγῃ μετ᾽ αὐτοῦ·» καὶ μυρία ἄλλα τὴν τοῦ ἱκετεύειν καὶ δεῖσθαι οὐδένα λανθάνει τὴν χώραν ἐπέχειν· παραλαμβάνεται δὲ καὶ τὸ ἠρώτησε καὶ ἀντὶ τοῦ προσέταξεν, ἐνετείλατο, καὶ εἶπεν. «Ἐμβὰς γάρ, φησὶν, ὁ Ἰησοῦς εἰς ἓν τῶν πλοίων ὃ ἦν τοῦ Σίμωνος, ἠρώτησεν αὐτὸν ἀπὸ τῆς γῆς ἐπαναγαγεῖν ὀλίγον·» οὐδὲ γὰρ ἀποκρίσεως ἐστιν ἀπαίτησις ἡ φωνὴ, οὐδὲ τὸ
locutionem ".
αὐτῶν ἱστάμενον ἐθεώρουν· καὶ δέον τῷ πάθει πρὸς
Ελεον μεταβαλέσθαι, οἱ δὲ τῆς ἀπονοίας οὐ μεθίεντο.
Τὴν αὐτὴν δ᾽ ἂν παρέχοιτο σημασίαν καὶ τὸ, «Απο
κριθεὶς δὲ ὁ Ἰησοῦς εἶπεν αὐτοῖς, Αμήν, Αμὴν λέγω
ὑμῖν, ἐὰν ἔχητε πίστιν καὶ μὴ διακριθῆτε, οὐ μόνον
τὸ τῆς συκῆς ποιήσετε, ἀλλὰ κἂν τῷ ὄρει τούτῳ
είπητε, Μετάβηθι εἰς τὴν θάλασσαν, μεταβήσεται·,
καὶ γὰρ ὅσα γε κατὰ τί πρόχειρον τῆς συνεπείας,
πρὸς τὴν ἐν τῷ βάθει τῆς καρδίας μελέτην ἀπεδί
δοτο ἂν τὸ ἀποκριθεὶς, εἰ μὴ Μάρκος ὁ θεσπέσιος
ἀπαγγέλλων τὸ χωρίον σαφέστερον, εἰς τὴν τοῦ λό-
του διαδοχὴν τὴν σημασίαν μεθίστησιν· εἰπὼν γὰρ,
• Καὶ ἀναμνησθεὶς ὁ Πέτρος λέγει αὐτῷ, Ραβδί, δε
συχῇ ἦν κατηράσω ἐξήραται, ο εἰσάγει τὸν Ἰησοῦν
διαδεχόμενον τὸν λόγον καὶ λέγοντα, « Εχετε πίστιν
Θεοῦ· ἀμὴν γὰρ λέγω ὑμῖν, ὅτι ὃς ἂν εἴπῃ τῷ ὄρει ὦ
τούτῳ, "Αρθητι καὶ βλήθητι εἰς τὴν θάλασσαν, καὶ μὴ
διακριθῇ ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ, ἀλλὰ πιστεύει ὅτι 8
λαλεῖ γίνεται, ἔσται αὐτῷ ὁ λέγει.
5. Εἰ μέν τοι γε τῶν λογίων ἡ αὐτὴ περικοπή
μὴ ἐφ' ἑνὸς μόνου τῶν εἰρημένων ἐπιθεωρηθείη
παράδειγμα, ἀλλὰ μεθελκυσθῆναι δύναιτο εἰς τε τὴν
ἀπαρχὴν καὶ τὴν διαδοχὴν τοῦ λόγου, τάχα δὲ καὶ
εἰς τὸ παρέλκον, οὐδ᾽ οὕτως τῶν σημαινομένων δ
ἀριθμὸς πρὸς τὸ βραχύτερον συσταλήσεται, ἀλλὰ τὴν
ἴσως συνδιασώσει ποσότητα· ἀρκεῖ γὰρ τὸ πλῆθος
μὴ καταβιβάζειν, κἂν ἔνια τῶν παραδειγμάτων εύ
ρεθείη μὴ πρὸς ἔν τι μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸς διάφορα
τῶν σημαινομένων ἀναφέρεσθαι δυνάμενα, ἐπειδάν
τι τούτων ὅλως εὑρίσκοιτο τὴν τοῦ ἑνὸς σημασίαν
ἐξοικειούμενον. Τὸ γὰρ συνεμπίπτειν πῶς ἀλλήλοις "
ἐπ' ἐνίων ῥητῶν τὰ διάφορα σημαινόμενα, οὐκ ἔστιν
αὐτῶν τοῦ πλήθους ἀναίρεσις· ἐπείπερ οὐδὲ ἐξ ὧν
συμβαίνουσιν, ἀλλ' ἐξ ὧν παραλλάττουσι, χαρακτη
ρίζονται. Οὐκοῦν ἀπὸ τῆς διαφορᾶς ἔκαστον προσ
ῆκε σκοπεῖν, καὶ τὸ εἶδος φυλάττειν ἀσύγχυτον, ἀλλ'
οὐκ ἐξ ὧν εἰς κοινωνίαν συνάγονται, τὴν ἐν αὐτοῖς
διαφθείρειν ἑτερότητα.
ζ. Οὐ μόνον δὲ τοῦ ἀπεκρίθη διάφοροι σημασίαι,
ὡς ὁ λόγος ἔδειξεν, ἀποφύονται, ἀλλὰ καὶ τὸ ἠρώτησε
δύο τινῶν τὸ ἐλάχιστον υποκειμένων παρὰ τοῖς ἱεροῖς
ἡμῶν λογίοις ἀπαγγέλλει διάνοιαν· ὧν ἡ μὲν καὶ
τοῖς ἔξωθεν ἐπιπολάζει, ἡ καὶ τὴν ἀπόκρισιν ἀπο
αιτεῖν εἴωθεν· ἡ δὲ πόῤῥωθεν μὲν ταύτης τῆς δια
νοίας διίσταται, σημαίνει δὲ τὸ παρεκάλεσε καὶ ᾐτή-
σατο, ἥτις οὐκ ἔλαττον τῆς προειρημένης ἐν τοῖς
Θεοσόφοις χρησμοῖς ἐπιφαίνεται πλεονάζουσα· τὸ γὰρ,
• πρώτα ελεημοσύνην· » καὶ « ηρώτησαν αὐτὸν, Ῥα6-
δι, φάγε, καὶ, ο Ερωτῶ σε, έχε με παρητημένον,
καὶ τὰ, ο Ἠρώτα τις αὐτὸν τῶν Φαρισαίων ἵνα φάγῃ
μετ' αὐτοῦ· ν καὶ μυρία ἄλλα τὴν τοῦ ἱκετεύειν καὶ
δεῖσθαι οὐδένα λανθάνει τὴν χώραν ἐπέχειν· παρα-
λαμβάνεται δὲ καὶ τὸ ἠρώτησε καὶ ἀντὶ τοῦ προσ
έταξεν, ἐνετείλατο, καὶ εἶπεν. « Εμβὰς γάρ, φησὶν, ὁ
Ἰησοῦς εἰς ἐν τῶν πλοίων ὃ ἦν τοῦ Σίμωνος, ἠρώ
τησεν αὐτὸν ἀπὸ τῆς γῆς ἐπαναγαγεῖν ὀλίγον·, οὐδὲ
γὰρ ἀποκρίσεως ἐστιν ἀπαίτησις ἡ φωνὴ, οὐδὲ τὸ
A vesania quidquam remiuebant. Eadem videretur
significatio dictionis : « Respondens Jesus dixit
Hlis : Amen, amen dico vobis, si fidem habueritis
neque hæsitaveritis, non solum ficus prodigium
patrabitis ; verum etiam si huic forte monti dixeri
tis, Commigra in umare, commigrabit 1. . Nam
quod attinet ad naturalem sermonis contextum,
verbum same respondens referretur ad mentis ar-
cauam cogitationem, nisi divus Marcus, qui locum
hunc explicatius edisserit, verbi significatum ad
sermonis prævii admissionem exprimendam trade-
ceret. Etenim cum dixisset: ‹ Recordatusque Pe-
trus,ait illi: Magister, en ficus cui male precatus
es exaruit ; a facit Jesum sermoni huic decurren-
tem sic : ‹ Habetote Dei fidem. Amen quippe dico
vobis, qui huic monti dixerit, Tollere hinc et in
mare projicitor, si modo in corde suo non dubitet,
sed id fore, quod ait, credat, fiet ei secundum suam
6. Quod si aliquando Scripturæ sacræ eadem
pericope non ad unius e predictis modis exemplum
sumitur, verum et ad initium et ad admissionem
sermonis trahi potest, Tortasse eliam ad redundan -
tiam; non idcirco tamen significationum numerus
aretior fiet, sed quantitatem suam conservabit. Nam
ne numero quidquam detrahatur, sufficit (etiamsi
aliquot exempla sint quæ non ad unum, sed ad
varios significatus referri queant), sufficit, inquam,
si quod in his omnino exemplum exsistat, quod
unius rei significatum sibi vindicet. Non enim
quia nonnullarum vocum variæ significationes in-
vicem incurrunt, idcirco perimitur harum numerus :
nam ùeque ideo quia congruunt, sed quia differunt,
characterem accipiunt. Ergo cujusque differentia
spectanda est, et sua cuique species servanda : pon
autem idcirco quia alicubi congruant, diversitas
abolenda.
PATBOL, GR. Gl.
7. Sed enim variæ significationes, ut sermo meus
bactenus ostendit, non ex uno respondit verbo
gignuntur; verum etiam verbum rogavit s duorum
saltem significatuum nostris in Scripturis senten-
tiam tuetur; quorum alter profanis quoque aucto-
ribus familiaris est, responsionemque elicere solet ;
alter vero a prædicto vehementer difert, denotat
enim precatus est et postulavit. Atque hic signifi-
catus haud minus altero in divinis oraculis frequens
occurrit. Nam rogabat eleemosynam ; » et Roga-
verunt eum, Magister, manduca ' ; ; et , Rogo te,
babe me excusatum "; » et : « Rogabat eum qui-
dam Pharisæus, ut secum cibum caperet
in pluriwis aliis locis verbo huic notionem pre-
candi subesse neminem latet. Imo vero rogavit
sumitur etiam pro imperavit, in mandatis dedit,
edixit. Conscensa, ait Scriptura, Jesus Simonis
navicula, rogavit eum ut a terra paulum subduce-
ret ¹º. › Etenim id verbum haud hic responsionemi
10 Matth. xxι, 21. 11 Marc. x1, 21. 18 Act. 111, 3.
16 Luc. xv, 4.
18 Joan. 1, 31. 14 Luc. xiv, 10. " Luc. vII, 3%.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XXI.
Question XXIIQuæstio XXII
col. 163–164page 82 of 591
PG 101:163παρεκάλεσεν ἐνταῦθα σημαίνει, ἀλλ' ἐπιτάγματος καὶ ἐντολῆς προβάλλεται χρείαν· καὶ τοῦτο μάλιστα τότε ἡγούμενον τοῦ λόγου καὶ τὸ ἐπαγόμενον παριστῷ· οὐχ ὅτι μόνον διδασκαλικῷ λόγῳ χρώμενος, καὶ τὸν ὄχλον ἔχων ἡδέως προσέχοντα, καὶ τὴν προσήκουσαν διδασκάλῳ τιμὴν νέμοντα, τοὺς λόγους ὁ Σωτήρ μετ' ἐξουσίας ἐποιεῖτο, ἀλλ' ὅτι καὶ μετ' ὀλίγον παρὰ πλησίῳ πράξει χρῆσθαι τὸν Σίμωνα κελεύοντος τοῦ Ἰησοῦ, ἀντὶ τοῦ ἠρώτησεν ὁ εὐαγγελιστὴς τὸ εἶπε τῆς ὁμοίας χρείας προτάττει· «Εἶπε γάρ, φησί, πρὸς τὸν Σίμωνα, Ἐπανάγαγε εἰς τὸ βάθος, καὶ χαλάσατε τὰ δίκτυα ὑμῶν εἰς ἄγραν·» προστακτικὴν γὰρ ἄμφω δύναμιν ἔχει. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὡς ἐν κεφαλαίῳ καὶ τὴν σὴν οἶμαι χρείαν ἱκανὰ πληρῶσαι· οὐ γὰρ ἂν σε λήσεται μνήμην ἔχοντα τῶν εἰρημένων, ποίαις τῶν ἱερῶν λογίων περιόδοις ἕν τι τῶν τοῦ ἀπεκρίθη σημαινομένων ἐφαρμοσθείη· τῶν δ' ἄλλων ῥημάτων οἷς τὰ ἱερὰ γράμματα ἐπὶ διαφόρων πραγμάτων ἐχρήσατο, τὰ μὲν ἤδη λόγῳ περιείληπται, τὰ δὲ τῆς θείας φιλανθρωπίας εὐμενέστερον εἰς ἡμᾶς ὁρώσης τάχα ἂν ὑποβληθήσεται.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΒ'.
Τί δήποτε πρὶν διανοηθῆναι τὸν Ἰωσὴφ ἀπολῦσαι τὴν Μαριάμ, μὴ ἐπέστη ὁ ἄγγελος αὐτῷ τὴν προαναστέλλων τὴν μελέτην, ἀλλ' ὅτε πρὸς τὴν πρᾶξιν ἀπὸ τῆς μελέτης κατέβη, τότε κωλύσων ἐφίσταται; καὶ διὰ τί τὴν Παρθένον, γυναῖκα λέγει τοῦ Ἰωσήφ;
Περὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος καὶ τῶν μακαρίων ἡμῶν Πατέρων οὐκ ὀλίγοι διέλαβον· καὶ οἶδα τινὰς αὐτῶν εἰπόντας, διὰ τοῦτο τηνικαῦτα τὸν ἄγγελον ἐπιστῆναι καὶ τῆς ὁρμῆς τὸν δίκαιον ἐπισχεῖν, ἵνα μὴ δεηθῇ πίστεως ἑτέρας κύειν ἐπαγγέλλων τὴν Παρθένον, ἀλλ' ἔχῃ τὸ κυοφορούμενον μάρτυρα τῆς κυοφορίας. Τάχα δ' ἂν καὶ ἕτεροι τοιαύτας τινὰς ἀπέδοσαν αἰτίας καθόσον εἵλκυσε τῆς ἄνωθεν σοφίας. Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ τῶν λεγομένων τε καὶ πραττομένων τότε τὴν οἰκείαν ἰσχὺν ἕκαστον παρέχειν, ὅτε τὸν οἰκεῖον καιρὸν ἀναμένει· τὸ γὰρ ἄκαιρον περιθραύειν εἴωθεν ὡς τὰ πολλὰ τῆς ἐνεργείας τὴν δύναμιν· ὅτε οὖν εἰς ἀπορίαν λογισμῶν κατέστη ὁ Ἰωσήφ, τότε τὴν ἔριν ὁ ἄγγελος ἐπέστη λύων τῶν λογισμῶν. Ὅτε δὲ διηπορεῖτο καὶ ταῖς τῶν διαβουλιῶν ἀντιπνοίαις ἐκυμαίνετο, δῆλον ἡ μελέτη τῆς πράξεως ποιεῖ· «Ἐβουλήθη γάρ, φησί, λάθρα ἀπολῦσαι αὐτήν·» οὐκ ἂν οὔτε λάθρα δηλονότι οὔτε ὅλως ἐκπέμψαι βουληθεὶς, εἰ νόθου γονῆς τὸν ὄγκον ἐπέπειστο τῆς γαστρός· ἀλλὰ τοὐναντίον δίκαιος ὢν καὶ ἐραστὴς καὶ παρανομίαν εἴτις ἄλλος μισῶν, νόμῳ ἂν καὶ τιμωρίᾳ τοῦ γάμου τὴν κλοπήν, λύων τε πᾶσαν ὑπόνοιαν εἰς αὐτὸν ἀναφυομένην πονηράν, καὶ τοῦ δικαίου τὴν προστασίαν οὐ προδιδούς· ἀλλὰ τοῦτο μὲν οὔμενουν οὐδόλως ἐπέπειστο· πολλὰς γὰρ ἡ Παρθένος τὰς πίστεις, αἳ τὴν τοιαύτην αὐτοῦ ὑπόληψιν ἀφῄρουν, παρείχε, τὴν ἀκρίβειαν τοῦ βίου, τῆς ἀναστροφῆς τὴν σεμνότητα, τὸ καθαρὸν τῆς διαίτης, καὶ πρὸ
nutusque vice fungitur. Idque maxime ex iis, quæ
'De proposita quæstione et beatorum Patrum
sensuum contentioni finem impositurus. Quando
poscit; neque oravit significat ; sed mandati A
hanc locutionen præcedunt et quæ subsequuntur,
cognoscitur : non solum quia, dum magistrali
sermone uteretur, dumque populum avide audien-
tem haberet, sibique ut doctori honores debitos
exhibentem, par erat Servatorem cum dignitate
·loqui; sed qnia et paulo post, dum simili actione
uti Petrum juberet Jesus, pro rogavit, evangelista
ponit simili vi dixit. Etenim « Dixit, ait, Simoni :
Reduc in altum, atque in prædam retia vestra
demittite r. » Scilicet utrumque verbum rogavit et
dixit imperativam vim habent. Sed quæ summatim
hactenus dixi satis videntur necessitati tuæ facere.
Profecto enim te non latebit, dictorum huc usque
memorem, quis quibusnam sacræ Scripturæ locis
significatus verbi respondit idoneus futurus sit.
Cætera autem vocabula, quorum varia significatione
sacra Littera utuntur, partim jam oratione mea
comprehensa fuerunt, partim vero, divina nos cle-
mentia mitius respiciente, mox fortasse expo-
Quare non priusquam statueret Joseph Mariam
dimittere, astitit angelus hanc curam præveniens
et tollens; sed nonnisi cum a cura ad actum trans-
fit, tum prohibiturus supervenit? Et quare Vir-
· ginem Josephi mulierem dicit ?
Enarratio in Matthæum 1, 18-20.
nostrorum non pauci disseruerunt; et scio quos-
dam ex iis dixisse tunc temporis angelum asti-
tisse et a proposito ¡Hum removisse, ne fide careret
cum annuntiaret Virginem concipere, sed in utero
gestatum gestationis testem ut haberet. Forsan et
alil tales quasdam attulerunt rationes præ attrahente
divinæ sapientiæ motu. Mihi autem videtur et di-
ctorum et factorum unumquodque propriam vim
habere, quando proprium exspectat tempus; quod
enim non est opportunum, solet, ut plerumque,
efficaciæ vim frangere. Quando igitur in consilio-
rum inopiam decidit Joseph, tunc astitit angelus
enim in incerto fuerit, et contrariis consiliorum
ventis fluctuarit, agendi cura manifestum fecit: D
• Volebat enim, inquit, secreto eam dimittere; ›
non autem secreto aut quovis modo id sta-
tuisset, si spuria sobole tumescere uterum per-
suasum habuisset; sed contra cum justus esset et
amans, et legis transgressionem magis quam qui
maxime odisset, legum vindicationi matrimonii fur-
tum omnem in ipsum ortam suspicionem solvens
prodidisset, suam autem excellentem justitiam ser-
vasset sed minime hoc persuasum habebat, ut
patet. Multa enim pignora præbebat Virgo quæ ta-
lem illias suspicionem avertere valebant: vitæ ac-
curatam diligentiam, studiorum sanctimoniam, dis-
παρεκάλεσεν ἐνταῦθα σημαίνει, ἀλλ' ἐπιτάγματος
καὶ ἐντολῆς προβάλλεται χρείαν· καὶ τοῦτο μάλιστα
τότε ἡγούμενον τοῦ λόγου καὶ τὸ ἐπαγόμενον παρ-
ιστῷ· οὐχ ὅτι μόνον διδασκαλικῷ λόγῳ χρώμενος,
καὶ τὸν ὄχλον ἔχων ἡδέως προσέχοντα, καὶ τὴν προσ
ήκουσαν διδασκάλῳ τιμὴν νέμοντα, τους λόγους δ
Σωτήρ μετ' ἐξουσίας ἐποιεῖτο, ἀλλ' ὅτι καὶ μετ' ὀλί
γον παρὰ πλησίῳ πράξει χρῆσθαι τὴν Σίμωνα κε-
λεύοντος τοῦ Ἰησοῦ, ἀντὶ τοῦ ἠρώτησεν ὁ εὐαγγε
λιστὴς τὸ εἶπε τῆς ὁμοίας χρείας προτάττει· « Είπε
γάρ, φησί, πρὸς τὸν Σίμωνα, Επανάγαγε πρὸς τὸ
βάθος, καὶ χαλάσατε τὰ δίκτυα ὑμῶν εἰς ἄγραν
προστακτικὴν γὰρ ἄμφω δύναμιν ἔχει. Ἀλλὰ ταῦτα
μὲν ὡς ἐν κεφαλαίῳ καὶ τὴν σὴν οἶμαι χρείαν ἱκανὰ
πληρῶσαι· οὐ γὰρ ἂν σε λήσεται μνήμην ἔχοντα
τῶν εἰρημένων, ποίαις τῶν ἱερῶν λογίων περιόδοις
είνα τῶν τοῦ ἀπεκρίθη σημαινομένων εφαρμοσθείη
τῶν δ' ἄλλων ῥημάτων οἷς τὰ ἱερὰ γράμματα ἐπὶ
διαφόρων πραγμάτων ἐχρήσατο, τὰ μὲν ἤδη λόγω
περιείληπται, τὰ δὲ τῆς θείας φιλανθρωπίας εὐμενέ
στερον εἰς ἡμᾶς ὁρώσης τάχα ἂν ὑποβληθήσεται.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΒ'.
Τι δήποτε πρὶν διανοηθῆναι τὸν Ίωσηφ ἀπο-
λῦσαι τὴν Μαριάμ, μὴ ἐπέστη ὁ ἄγγελος αὐτ
τὴν προαναστέλλων την μελέτην, ἀλλ' ὅτε
πρὸς τὴν πρᾶξιν ἀπὸ τῆς μελέτης κατέβη, τότε
κωλύσων ἐφίσταται ; καὶ διὰ τί τὴν Παρθένον,
γυναῖκα λέγει τοῦ Ἰωσήφ ;
.
Περὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος καὶ τῶν μακα-
ρίων ἡμῶν Πατέρων οὐκ ὀλίγοι διέλαβον· καὶ οἶδα
τινὰς αὐτῶν εἰπόντας, διὰ τοῦτο τηνικαῦτα τὸν ἄγγε-
λον ἐπιστῆναι καὶ τῆς ὁρμῆς τὸν δίκαιον ἐπισχεῖν,
ἵνα μὴ δεηθῇ πίστεως ἑτέρας κύειν ἐπαγγέλλων τὴν
Παρθένον, ἀλλ' ἔχῃ τὸ κυοφορούμενον μάρτυρα τῆς
κυοφορίας. Τάχα δ᾽ ἂν καὶ ἕτεροι τοιαύτας τινὰς
ἀπέδοσαν αἰτίας καθόσον εἴλκυσε τῆς ἄνωθεν σοφίας.
Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ τῶν λεγομένων τε καὶ πραττομένων
τότε τὴν οἰκείαν ἰσχὺν ἕκαστον παρέχειν, ὅτε τὸν
οἰκεῖον καιρὸν ἀναμένει· τὸ γὰρ ἄκαιρον περιθραύειν
εἴωθεν ὡς τὰ πολλὰ τῆς ἐνεργείας τὴν δύναμιν· ὅτε
οὖν εἰς ἀπορίαν λογισμῶν κατέστη ὁ Ἰωσήφ, τότε
τὴν ἔριν ὁ ἄγγελος ἐπέστη λύων τῶν λογισμῶν. Οτε
δὲ διηπορεῖτο καὶ ταῖς τῶν διαβουλιῶν ἀντιπνοίαις
ἐκυμαίνετο, δῆλον ἡ μελέτη τῆς πράξεως ποιεῖ
• Ηβουλήθη γάρ, φησὶ, λάθρα ἀπολῦσαι αὐτήν· ; οὐκ
ἂν οὔτε λάθρα δηλονότι οὔτε ὅλως ἐκπέμψαι βουλης
θεὶς, εἰ νόθου γονῆς τὸν ὄγκον ἐπέπειστο τῆς γαστρός
ἀλλὰ τοὐναντίον δίκαιος ὢν καὶ ἐραστὴς καὶ παρα
νομίαν εἴτις ἄλλος μισῶν, νόμῳ ἂν καὶ τιμωρίᾳ τοῦ
γάμου την κλοπήν, λύων τε πᾶσαν ὑπόνοιαν εἰς
αὐτὸν ἀναφυομένην πονηρὰν, καὶ τοῦ δικαίου τὴν
προστασίαν οὐ προδιδούς· ἀλλὰ τοῦτο μὲν οὔμενουν
οὐδόλως ἐπέπειστο· πολλὰς γὰρ ἡ Παρθένος τὰς
πίστεις, αἳ τὴν τοιαύτην αὐτοῦ ὑπόληψιν ἀφῄρουν
παρείχε, τὴν ἀκρίβειαν τοῦ βίου, τῆς ἀναστροφῆς
την σεμνότητα, τὸ καθαρὸν τῆς διαίτης, καὶ πρὸ
17 Luc. v, 4.
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
nentur.
QUAESTIO XXII [al. ΧΧΙ].
Edita a Maio, Nov. Coll., t. IX, p. 21-24.
col. 165–166page 83 of 591
PG 101:165τούτων τὸ ἐκ λαμπροῦ γένους προελθεῖν (βασιλικῆς γὰρ καὶ ἱερατικῆς κατήγετο φυλῆς), τὴν ἐν ἱερῷ τῆς πρώτης ἡλικίας ἀνιέρωσιν· ταῦτα καὶ τούτων πλείονα μακρὰν ὑπονοίας οὐχὶ τῆς ὁρώσης εἰς εὐθύνας, ἀλλ᾽ οὐδὲ τῆς τὸ ἀπρεπὲς εὐλαβουμένης τὸν πρεσβύτην ἐποίει· οὐδὲ ἐκεῖνο δὲ πάλιν ᾔδει τὴν κύησιν τῆς θείας ἐνεργείας εἶναι· ὑπὲρ ἔννοιαν γὰρ ἀνθρωπίνην καὶ λόγον ἅπαντα τῆς περὶ ἡμᾶς Θεοῦ κηδεμονίας τὸ ἔργον ὑπῆρχε. Διόπερ τοὺς λογισμοὺς ἐνοχλούμενος, οὐκ εἶχε συνορῶν ὅπερ ἂν διαπραξάμενος τήν τε τοῦ δικαίου μὴ καθυβρίσῃ κλῆσιν, καὶ Θεῷ συνδιασώζων τὸ εὐάρεστον ὀφθείη.
Ὅτε τοίνυν ἐν τοῖς τοιούτοις διεκλονεῖτο, καὶ ἡ πρὸς θάτερον ῥοπὴ τῆς ἀνθρωπίνης κρίσεως αὐτὸν ἐπελελοίπει, τότε λίαν ἁρμοδίως καὶ κατὰ καιρὸν ὁ ἄγγελος ἧκε στηρίζων αὐτοῦ τὴν κεκινημένην διάνοιαν, ἐφ᾽ οὗπερ ἔδει μένειν ἀκλόνητον, καί φησιν· «Ἰωσὴφ υἱὸς Δαβίδ, μὴ φοβηθῇς παραλαβεῖν Μαριὰμ τὴν γυναῖκά σου· τὸ γὰρ ἐν αὐτῇ γεννηθέν, ἐκ Πνεύματός ἐστιν ἁγίου· τέξεται δὲ υἱόν, καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν·» ὁ μηκέτι, φησίν, τῆς ἀμηχανίας ἔσο, μηδέ σε δόξαι μαχόμενοι διαπορεῖν ἀναπειθέτωσαν τὸ πρακτέον· ἐκ Πνεύματός ἐστιν ἁγίου τὸ ἐν αὐτῇ γεννηθέν· ἁγίου δὲ Πνεύματος παρουσία, καὶ θέλημα σαρκός, οὐκ οἷόν τέ ἐστιν, οὐδέ σε λέληθεν, εἰς ἓν συνελθεῖν, οὐδὲ τὴν αὐτὴν ἐξοικειοῦσθαι πράξιν· παράδοξος ὁ λόγος, ἀλλὰ παραδοξοτέρου τόκου ἐστὶν εὐαγγέλιον· «Ἐκ Πνεύματός ἐστιν ἁγίου,» καὶ «Τέξεται υἱόν·» ὁρᾷ καὶ πρὸ τῆς γεννήσεως τὸν υἱόν· καὶ γεννηθέντος ἔστω σοι τεκμήριον τοῦ ἐκβεβηκότος ἡ πρόῤῥησις καὶ τῆς ἄλλης τῶν Εὐαγγελίων ἀληθείας· ὁ γὰρ ἔτι τὸ κρυπτόμενον ἐν τοῖς θαλάμοις τῆς φύσεως καὶ εἰδὼς καὶ προανακηρύττων υἱόν, οὗτος καὶ τεχνίτης γέγονε τῆς ἄνευ σπορᾶς ὑπὲρ λόγον δημιουργηθείσης σαρκός, καὶ τῆς παρθενίας φύλαξ, ὥσπερ μετὰ τὸν τόκον, οὕτω καὶ πρὸ τοῦ τόκου μὴ διαλύων τὰ σήμαντρα. «Καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν·» ἀλλὰ καὶ ἡ κλῆσις ἄνωθεν ἔχει τὴν κρίσιν· Ἰησοῦς γὰρ ὅτι σώσει τὸν λαὸν αὐτοῦ. «Μὴ φοβηθῇς παραλαβεῖν Μαριὰμ τὴν γυναῖκά σου.» Ταῦτα γὰρ οὐ πάντα μόνον ἀφαιρεῖται φόβον, ἀλλὰ καὶ μεγάλης θυμηδίας καὶ ἐλπίδων ἀνελπίστων χαρίζεται πλοῦτον· «Μὴ φοβηθῇς παραλαβεῖν Μαριὰμ τὴν γυναῖκά σου.» Γυναῖκα σὴν τὴν Παρθένον ἀκούων ἔχεις ἐκ τῆς φωνῆς τὴν πρὸς πᾶσαν ἀνδρὸς ὁμιλίαν καθαρότητα. Εἰ γὰρ ᾧ συνήφθη νόμῳ τὸ τῆς παρθενίας, ἀνέπαφόν τε καὶ ἀκήρατον συνδιέσωσε, πῶς ἂν ἑτέρου τινὸς ἔρωτα παραδέξασθαι; κἂν γοῦν σκιάν τινα καταλίπῃ ὑπολήψεως, σοῦ γυνὴ νόμῳ γεγενημένη κρείττω καὶ ὑψηλοτέραν ἑαυτὴν καὶ τῶν νομίμων διετήρησεν, ἑτέρῳ παρανομεῖν πῶς ἂν ὑπέστη χώραν παρασχεῖν; καὶ τῆς ἐκείνου χάριτος ὕβριν ἀλλάξασθαι, ἡ μηδὲ χωρὶς ὕβρεως ἀνασχομένη τῆς παρθενίας ἐξίστασθαι; Ἔχεις οὖν παρὰ σεαυτῷ τῆς καθαρότητος τὴν μαρτυρίαν ἀπαράγραπτον· διὸ «Μὴ φοβηθῇς παραλαβεῖν Μαριὰμ τὴν γυναῖκά σου·» οἷς γὰρ πρὸς σὲ τὸ τῆς παρθενίας ἀμόλυντον διεσώσατο, τούτοις καὶ τοὺς ἀναντιῤῥήτους πορίζεσθαι· γυνή σου, φησίν, ὁρᾷς, καὶ
τούτων τὸ ἐκ λαμπρού γένους προελθεῖν (βασιλικῆς
γὰρ καὶ ἱερατικῆς κατήγετο φυλῆς), τὴν ἐν ἱερῷ τῆς
πρώτης ηλικίας ἀνιέρωσιν· ταῦτα καὶ τούτων πλείονα
μακρὰν ὑπονοίας οὐχὶ τῆς ὁρώσης εἰς εὐθύνας, ἀλλ᾽
οὐδὲ τῆς τὸ ἀπρεπές εὐλαβουμένης τὸν πρεσβύτην
ἐποίει· οὐδὲ ἐκεῖνο δὲ πάλιν ᾔδει τὴν κύησιν τῆς
θείας ενεργείας εἶναι· ὑπὲρ ἔννοιαν γὰρ ἀνθρωπίνην
καὶ λόγον ἅπαντα τῆς περὶ ἡμᾶς Θεοῦ κηδεμονίας
τὸ ἔργον ὑπῆρχε. Διόπερ τους λογισμοὺς ἐνοχλούμε
νος, οὐκ εἶχε συνορῶν ὅπερ ἂν διαπραξάμενος τήν τε
τοῦ δικαίου μὴ καθυβρίσῃ κλήσιν, καὶ Θεῷ συνδια-
σώζων τὸ εὐάρεστον ὀφθείη.
Οτε τοίνυν ἐν τοῖς τοιούτοις διεκλονεῖτο, καὶ ἡ
πρὸς θάτερον ῥοπὴ τῆς ἀνθρωπίνης κρίσεως αὐτὸν
ἐπελελοίπει, τότε λίαν ἁρμοδίως καὶ κατὰ καιρὸν ὁ
ἄγγελος ἧκε στηρίζων αὐτοῦ τὴν κεκινημένην διά-
νοιαν, ἐφ' οὗπερ ἔδει μένειν ἀκλόνητον, καί φησιν
• Ἰωσὴφ υἱὸς Δαβίδ, μὴ φοβηθῇς παραλαβεῖν Μαριάμ
τὴν γυναῖκά σου· τὸ γὰρ ἐν αὐτῇ γεννηθέν, ἐκ
Πνεύματός ἐστιν ἁγίου· τέξεται δὲ υἱὸν, καὶ καλέ
σεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν· ο μηκέτι, φησὶν, τῆς ἀμη-
χανίας ἔσο, μηδέ σε δόξαι μαχόμενοι διαπορεῖν
ἀναπειθέτωσαν τὸ πρακτέον· ἐκ Πνεύματός ἐστιν
ἁγίου τὸ ἐν αὐτῇ γεννηθέν· ἁγίου δὲ Πνεύματος
παρουσία, καὶ θέλημα σαρκός, οὐκ οἷόν τέ ἐστιν,
οὐδέ σε λέληθεν, εἰς ἓν συνελθεῖν, οὐδὲ τὴν αὐτὴν
ἐξοικειοῦσθαι πράξιν παράδοξος ὁ λόγος, ἀλλὰ παρα-
δοξοτέρου τόκου ἐστὶν εὐαγγέλιον· ο Εκ Πνεύματός
ἐστιν ἀγίου, » καὶ «Τέξεται υἱόν, δρα καὶ πρὸ τῆς γεν-
νήσεως τὸν υἱόν· καὶ γεννηθέντος ἔστω σοι τεκμήριον
τοῦ ἐκβεβηκότος ή πρόῤῥησις καὶ τῆς ἄλλης τῶν
Εὐαγγελίων ἀληθείας· ὁ γὰρ ἔτι τὸ κρυπτόμενον
ἐν τοῖς θαλάμοις τῆς φύσεως καὶ εἰδὼς καὶ προανα
κηρύττων υἱὸν, οὗτος καὶ τεχνίτης γέγονε τῆς ἄνευ
σπορᾶς ὑπὲρ λόγον δημιουργηθείσης σαρκὸς, καὶ
τῆς παρθενίας φύλαξ, ὥσπερ μετὰ τὸν τόκον, οὕτω
καὶ πρὸ τοῦ τόπου μὴ διαλύων τὰ σήμαντρα. « Καὶ
καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν·, ἀλλὰ καὶ ἡ κλῆ
σις ἄνωθεν ἔχει τὴν κρίσιν Ἰησοῦς γὰρ ὅτι σώσει
τὸν λαὸν αὐτοῦ. » - « Μὴ φοβηθῇς παραλαβεῖν Μα-
ριὰμ τὴν γυναῖκα σου. » Ταῦτα γὰρ οὐ πάντα μόνον
ἀφαιρεῖται φόβον, ἀλλὰ καὶ μεγάλης θυμηδίας καὶ
ἐλπίδων ἀνελπίστων χαρίζεται πλοῦτον· «Μὴ φοβηθῇς
παραλαβεῖν Μαριάμ τὴν γυναῖκά σου.» Γυναῖκα σὴν
τὴν Παρθένον ἀκούων ἔχεις ἐκ τῆς φωνῆς τὴν πρὸς D
πᾶσαν ἀνδρὸς ὁμιλίαν καθαρότητα. Εἰ γὰρ ᾧ συν-
ήφθη νόμῳ τὸ τῆς παρθενίας, ἀνέπαφόν τε καὶ ἀκή
ρατον συνδιέσωσε, πῶς ἂν ἑτέρου τινὸς ἔρωτα παρα-
δέξασθαι ; κἂν γοῦν σκιάν τινα καταλίπῃ ὑπολήψεως,
σοῦ γυνὴ νόμῳ γεγενημένη μνηστείας κρείττω καὶ
ὑψηλοτέραν ἑαυτὴν καὶ τῶν νομίμων διετήρησεν,
ἑτέρῳ παρανομεῖν πῶς ἂν ὑπέστη χώραν παρασχεῖν ;
καὶ τῆς ἐκείνου χάριτος ὕβριν ἀλλάξασθαι, ἡ μηδὲ
χωρὶς ὕβρεως ἀνασχομένη τῆς παρθενίας ἐξίστασθαι;
Ἔχεις οὖν παρὰ σεαυτῷ τῆς καθαρότητος την μαρ
τυρίαν ἀπαράγραπτον· διὸ « Μὴ φοβηθῇς παραλαβεῖν
Μαριάμ τὴν γυναῖκά σου· ο οἷς γὰρ πρὸς σὲ τὸ τῆς
παρθενίας ἀμόλυντον διεσώσατο, τούτοις καὶ τοὺς
ἀναντιῤῥήτους πορίζεσθαι· γυνή σου, φησίν, ὁρᾷς, καὶ
A ciplinæ puritatem, et ante omnia illius ex illustri
genere ortum (ex tribu nempe regia et sacerdotali
nata erat), ejus in templo a teneris consecrationem;
hæc et his plura adhuc longe a suspicione non
tantum ad accusationem tendente, sed etiam inde-
centiam formidante, senem removebant. Sed neque
rursus sciebat hanc conceptionem divina operatione
electam, supra rationem enim et sensum humanum
est Dei in nos misericordiae opus. Itaque mente
conturbata non valebat intelligere quid faceret, ut
justi appellationem non fodaret, et Deo placere
perseveraret.
Cum igitur talibus perturbaretur, nec ad ullam
partem humani judicii motus illum inclinaret, tunc
apte et opportune venit angelus qui agitatam ejus
mentem dirmaret et doceret ubi absque sollicitudine
deberet sedere. Et ait : « Joseph, fili David, noli ti-
mere accipere Mariam conjugem tuam; quod enim
in ea natum est, e Spiritu sancto est; pariet autem
filium et vocabis nomen ejus Jesum ; › nec jam sis,
inquit, incertus neque pugnantes sententiæ ut du-
bites persuadeant: quod faciendum est a Spiritu
sancto est in ea natum. Spiritus sancti vero præ-
sentia et voluntas carnis nequeunt, ut scis, in
unum convenire neque eumdem actum sibi vindi-
care; incredibilis sermo, sed incredibilioris partus
evangelium est : « De Spiritu sancto est, et « Pariet
filium. Vide et ante nativitatem filium; et cum
natus fuerit, sit tibi in testimonium ut et de omni
evangeliorum veritate, bujus eventus prædictio. Qui
enim quod adhuc in sinu naturæ absconditum est
et scit et prænuntiat filium, ille artifex est hujus
sine semine supra rationem creatæ carnis, et vir-
ginitatis custos, ut post partum, sic et ante partum
sigilla nou solvit. ‹ Et vocabis nomen ejus Jesum. ›
Sed et appellatio suam desursum habet significa-
tionem ; Jesus enim, quia salvabit populum suum.
-
'
• Ne timeas accipere Mariam conjugem tuam. ›
Hæc enim non modo omnem tollunt timorem, sed
et magnæ lætitiæ et insperate spei largiuntur di-
vitias: Ne timeas accipere Mariam conjugem
tuam. » Conjugem tuam virginem audiens, labes
ex hac voce ab omni hominis commercio mundi-
tiam. Si enim sub ea lege quæ innexa est virgini-
tatem intactam et immaculatam servavit, quo modo
alterius amorem admisisset? Et si umbrain quamdam
suspicionis adhuc reliquerit, reor tua matrimonii
jure facta seipsam majorem et excelsiorem et legi-
timis servavit, quomodo alteri legem transgrediendi
sustinuisset locum præbere? Et ex ejus amore op-
probrium incurrere, quæ nec sine opprobrio noluit
virginitate excedere? Habes igitur et prope teipsum
incircumscriptum munditiæ testimonium. Ideo,
‹ Noli timere accipere Mariam conjugem tuam. ›
Quibus enim quoad te virginitatis integritatem
servavit, iis et inconcussa argumenta præbet ; uxor
tua, inquit, ut audis, a me ipso dicitur, et eam no
cognovisti. Si autem ex quo hoc uxoris nomen sil
assumpsit, totum hoc tempus ab omni tecum com-
.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XXII.
Question XXIIIQuæstio XXIII
col. 167–168page 84 of 591
PG 101:167παρ' ἐμοῦ λέγεται, καὶ πεῖραν αὐτῆς οὐκ ἔχεις· εἰ δ' ἐφ' οὗ τὸ τῆς γυναικός ἥρμοσεν ὄνομα, τοῦτον ἡ Παρθένος ἔδειξε καθαρεύοντα τῆς πρὸς αὐτὸν ὁμιλίας, πῶς οὐκ εὔδηλον ὅτι καὶ παντὸς ἄλλου, οὗ μήτε ἀνθρώπινος μήτε θεῖος λόγος ὀνομάζων ὤφθη γυναῖκα; Οὕτω μὲν οὖν ὁ ἄγγελος διὰ τῆς προσηγορίας τῆς γυναικὸς καθαρεύειν πάσης οὐκ εὐαγοῦς ὑπολήψεως τὸν Ἰωσὴφ ἐκδιδάσκει. Ὀνομάζει δ' ἂν ἴσως αὐτὴν γυναῖκα, καὶ διότι περὶ γυναικὸς ὅσαι φροντίδες ἔχουσιν ἄνδρα, οὐδεμιᾶς ταύτην ὁ δίκαιος ἀπεστέρει. Τά τε γὰρ ἄλλα προνοούμενος αὐτῆς οὐκ ἠμέλει, καὶ οἴκοι συνοῦσαν περιεῖπε, καὶ μώμου παντὸς καὶ διαβολῆς ἁπάσης, οἷα δὴ κόσμιος ἀνὴρ γυναικὸς σωφρονούσης ἀνωτέραν ἐσπούδαζε καθορᾶσθαι. Εἰ δὲ καὶ γυναῖκα προσεῖπε, διότι μνηστῆρος τάξιν ὁ Ἰωσὴφ εἶχεν, ὥσπερ δὲ καὶ τοὺς μνηστῆρας τὸ ἔθος, κἂν οὔπω συνῆλθον εἰς εὐνήν, οὐ κωλύει προσαγορεύειν ἄνδρας, οὕτω δὴ καὶ ὅσαι τὴν παρθενίαν ἔτι διασώζουσι, γυναῖκας αὐτῶν δίδωσι καλεῖσθαι, οὐδὲν ἐμοὶ διαφέρεσθαι προσήκει· καὶ γὰρ καὶ Ἰακὼβ ὁ πατριάρχης, ἧς οὔπω καταστὰς ἦν εἰς πεῖραν ὁμιλίας, τὴν Ῥαχήλ λέγω, γυναῖκα αὐτοῦ περιφανῶς ὀνομάζει. Φησὶ πρὸς Λάβαν, ἤδη τὸν τῆς δουλείας ὅρον ἐκπεπληρωκώς, «Ἀπόδος τὴν γυναῖκά μου, πεπλήρωνται γὰρ αἱ ἡμέραι μου, ὅπως εἰσέλθω πρὸς αὐτήν.» Οὕτως ἐστὶ παλαιὸν ἔθος γυναῖκας καὶ τὰς μεμνηστευμένας ὀνομάζειν. Ὥστε κἀντεῦθεν ἔστι λαβεῖν ὡς μηδὲν ἡ τῆς γυναικός προσηγορία παραλυπεῖν ἐθέλει τὴν παρθενίαν. Ὅτι δὲ πρὸς τὴν παρθένον τὸ τῆς γυναικὸς οὐ μάχεται ὄνομα, ἥ τε συνήθης τοῦ γένους διαίρεσις εἰς ἄνδρα καὶ γυναῖκα τέμνουσα τὴν φύσιν, ποιεῖ φανερόν. Τῷ γὰρ τῆς γυναικὸς ῥήματι οὐχ ὅσαι μόνον ἔλαβον γνῶσιν ἀνδρὸς, οὐδ' ὅσαις γέγονεν ἐν τῷ τῆς παρθενίας ἀπαραλλάκτῳ τὴν τῶν νεανίδων ἡλικίαν ὑπαλλάττειν, ἀλλὰ καὶ τὸ πρὸ τῆς ἀκμῆς θῆλυ μέχρι τοῦ νεογενοῦς περιλαμβάνεται· ὥσπερ δηλονότι τῆς προσηγορίας μετέχουσι τοῦ ἀνδρὸς ὅσοι τε παῖδας ἔφυσαν καὶ ὅσοι τῶν ἠθέων τὴν τάξιν ἐπέχουσιν, ἀλλὰ καὶ ὅσοι τῆς ἡλικίας ταύτης μέχρι βρέφους ὑποβεβήκασιν. Οὕτω μὲν οὖν καὶ ἀπὸ τῆς εἰθισμένης χρήσεως ἔστιν λαβεῖν ὡς ἡ τῆς γυναικὸς οὐκ ἀφαιρεῖται φωνὴ τῆς παρθενίας τὸ δίκαιον· γυναῖκα γὰρ οὐχ ἅπαξ ἀλλὰ καὶ πολλάκις τὴν Εὔαν ὀνομάζει τοῦ Ἀδὰμ ἔτι τοῖς παρθενικοῖς ἐμπρέπουσαν ὡραΐσμασιν, καὶ τοῖς ἀκηράτοις ἄνθεσι τοῦ παραδείσου ἐνεαρίζουσαν, καὶ πόρρω τῆς παραβάσεως καὶ τῆς Δεσποτικῆς καθισταμένην ἐντολῆς καὶ τῆς γυμνώσεως καὶ τῆς τοῦ θηρίου συμβουλῆς ὑψηλότερον τὸ πολίτευμα φέρουσαν· ὅτε καὶ αὐτοὺς οὐκ ἔστι σοι ἀπ' αὐτῆς τῆς τῶν πραγμάτων ἐνεργείας λογίσασθαι, ἀνενοχλήτους ἔφερε τοὺς λογισμοὺς σωματικῆς ἡδονῆς, ἡ πολλάκις ἐξονομασθεῖσα γυνὴ τοῦ Ἀδάμ, κρείττονος ἀξιουμένη κλήσεως ἢ σαρκικῶν ἐρεθισμάτων ἐνταλαιπωρεῖσθαι μάχαις.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΓ'. Τί σημαίνει τὸ «Ἰδοὺ Ἀδὰμ γέγονεν ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν, τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρόν»;
Οἶδα μὲν οὖν ὥς τινες τὸν εἴρωνα λόγον διὰ τῶν
παρ' ἐμοῦ λέγεται, καὶ πεῖραν αὐτῆς οὐκ ἔχεις· εἰ
δ' ἐφ' οὗ τὸ τῆς γυναικός ήρμοσεν ὄνομα, τοῦτον ἡ
Παρθένος ἔδειξε καθαρεύοντα τῆς πρὸς αὐτὸν ὁμιλία,
πῶς οὐκ εὔδηλον ὅτι καὶ παντὸς ἄλλου, οὗ μήτε ἀνθρώ
πινος μήτε θεῖος λόγος ὀνομάζων ώφθη γυναίκα;
Οὕτω μὲν οὖν ὁ ἄγγελος διὰ τῆς προσηγορίας τῆς
γυναικὸς καθαρεύειν πάσης οὐκ εὐαγοῦς ὑπολήψεως
τὸν Ἰωσὴφ ἐκδιδάσκει. Ονομάζει δ' ἂν ἴσως αὐτὴν
γυναῖκα, καὶ διότι περὶ γυναικὸς ὅσαι φροντίδες
ἔχουσιν ἄνδρα, οὐδεμιᾶς ταύτην ὁ δίκαιος ἀπεστέρες.
Τά τε γὰρ ἄλλα προνοούμενος αὐτῆς οὐκ ἠμέλει,
καὶ οἴκοι συνοῦσαν περιεἶπε, καὶ μώμου παντὸς καὶ
διαβολῆς ἁπάσης, οἷα δὴ κόσμιος ανήρ γυναικὸς
σωφρονούσης ἀνωτέραν ἐσπούδαζε καθορᾶσθαι. Εἰ
δὲ καὶ γυναῖκα προσείπε, διότι μνηστήρος τάξιν ὁ
Ἰωσὴφ εἶχεν, ὥσπερ δὲ καὶ τοὺς μνηστήρας τὸ ἔθος,
κἂν οὔπω συνῆλθον εἰς εὐνήν, οὐ κωλύει προσαγο
ρεύειν ἄνδρα;, οὕτω δὴ καὶ ὅσαι τὴν παρθενίαν ἔτι
διασώζουσι, γυναῖκας αὐτῶν δίδωσι καλεῖσθαι, οὐδὲν
ἐμοὶ διαφέρεσθαι προσήκει· καὶ γὰρ καὶ Ἰακὼς ὁ
πατριάρχης, ἧς οὔπω καταστὰς ἦν εἰς πεῖραν ὁμι
λίας, τὴν Ραχήλ λέγω, γυναῖκα αὐτοῦ περιφανώς
ὀνομάζει. Φησὶ πρὸς Λάβαν, ἤδη τὸν τῆς δουλείας
ὅρον ἐκπεπληρωκώς, «Απόδος τὴν γυναῖκά μου,
πεπλήρωνται γὰρ αἱ ἡμέραι μου, ὅπως εἰσέλθω προς
αὐτήν.» Οὕτως ἐστὶ παλαιὸν ἔθος γυναῖκας καὶ
τὰς μεμνηστευμένας ονομάζειν. Ὥστε κἀντεῦθεν
ἔστι λαβεῖν ὡς μηδὲν ἡ τῆς γυναικός προσηγορία
παραλυπεῖν ἐθέλει τὴν παρθενίαν. Οτι δὲ πρὸς τὴν
παρθένον τὸ τῆς γυναικὸς οὐ μάχεται ὄνομα, ήτε
συνήθης τοῦ γένους διαίρεσις εἰς ἄνδρα καὶ γυναῖκα
τέμνουσα τὴν φύσιν, ποιεῖ φανερόν. Τῷ γὰρ τῆς
γυναικὸς ῥήματι οὐχ ὅται μόνον ἔλαβον γνῶσιν
ἀνδρὸς, οὐδ᾽ ὅσαις γέγονεν ἐν τῷ τῆς παρθενίας
ἀπαραλλάκτῳ τὴν τῶν νεανίδων ἡλικίαν ὑπαλλάττειν,
ἀλλὰ καὶ τὸ πρὸ τῆς ἀκμῆς θῆλυ μέχρι τοῦ νεογε
νοῦς περιλαμβάνεται· ὥσπερ δηλονότι τῆς προς
ηγορίας μετέχουσι τοῦ ἀνδρὸς ὅσοι τε παῖδας ἔφυσαν
καὶ ὅσοι τῶν ἠθέων τὴν τάξιν ἐπέχουσιν, ἀλλὰ καὶ
ὅσοι τῆς ἡλικίας ταύτης μέχρι βρέφους υποβεβήκα
σιν. Οὕτω μὲν οὖν καὶ ἀπὸ τῆς εἰθισμένης χρήσεως
ἔστιν λαβεῖν ὡς ἡ τῆς γυναικὸς οὐκ ἀφαιρεῖται φωνὴ
τῆς παρθενίας τὸ δίκαιον· γυναῖκα γὰρ οὐχ ἅπαξι
ἀλλὰ καὶ πολλάκις τὴν Εὔαν ὀνομάζει τοῦ 'Αδάμ ἔτι
; τοῖς παρθενικοῖς ἐμπρέπουσαν ὡραῖσμασιν, καὶ
τοῖς ἀκηράτοις ἄνθεσι τοῦ παραδείσου ἐνεαρίζουσαν,
καὶ πόρξω τῆς παραβάσεως καὶ τῆς Δεσποτικής
καθισταμένην ἐντολῆς καὶ τῆς γυμνώσεως καὶ τῆς
τοῦ θηρίου συμβουλῆς ὑψηλότερον τὸ πολίτευμα
φέρουσαν· ὅτε καὶ αὐτοὺς οὐκ ἔστι σοι ἀπ' αὐτῆς τῆς
τῶν πραγμάτων ἐνεργείας λογίσασθαι, ἀνενοχλήτους ἔφερε τους λογισμούς σωματικῆς ἡδονῆς, ἡ πολλάκις
ἐξονομασθεῖσα γυνὴ τοῦ Ἀδάμ, κρείττονος ἀξιουμένη κλήσεως ή σαρκικῶν ἐρεθισμάτων ἐνταλαιπωρείσθαι
μάχαις.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΓ'.
Τι σημαίνει τὸ «Ἰδοὺ Ἀδὰμ γέγονεν ὡς εἰς ἐξ
ἡμῶν, τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρόν ο
Οἶδα μὲν οὖν ὥς τινες τον είρωνα λόγον διὰ τῶν
mercio mundum ostendit, quomodo non manifestum
est illam omne alterius commercium vitavisse, cu
jus neque huniana neque divina vos uxorem eam
nominavit?
Ita igitur angelus hac uxoris appellatione eam
mundam esse ab omni immunda suspicione Jose
phum docet. Nominaret autem forte eam uxorem
et quia nulla curarum quæ de uxore virum sollici
tant eam justus privabat. Et alia providens eam non
negligebat, et domi cohabitantem circumloqueba
tur, et omni probro et calumnia, quemadmodum
sapientis uxoris maritus, eam superiorem studebat
videre. Si autem et uxorem dixit, quia sponsi or
dinem Joseph habebat, et ut sponsos mos ipse,
etiamsi nondum thalamum ingressi sint, non pro
hibet viros appellari, sic et quæ virginitatem adhuc
servant, mulieres eorum permittit nuncupari, non
deceret me hoc rejicere. Etenim et Jacob patriar
cha, cujus nondum commercio usus erat Rachel,
mulierem suam manifeste vocat. Dicit ad Laban,
postquam jam sui servitii tempus, complevit. ‹ Ða
uxorem meam, completi sunt enim dies mei, ut
ingrediar ad eam 18. Sic priscus mos est mulieres
eas que sunt sponsæ vocare. Ita ut inde videre sit
mulieris appellationem minime virginem contri
stare voluisse. Virginis autem nomini non contra
dicere mulieris nomen patet ex generis distin
ctione, in hominem et mulierem naturam dividens.
Mulieris enim verbo non solum quæ hominem c
non cognoverunt, neque eæ solum quibus contingit
ut, virginitate permanente, adolescentiæ finibus
egrediantur; sed et femina ante juventutem vel
etiam recens nata comprehenditur. Quemadmo
dum, ut patet, nomen viri participant et qui pueros
genuerunt et qui inter juvenes numerantur, sed
et qui hujus aetatis usque ad teneros descendunt.
Sic igitur ea solito usu facile perceptu est mu
lieris vocem non auferre quod virginitatem decet.
Mulierem enim non semel, sed et sæpius Evam
vocat Adami uxorem virgineo adhuc ornatam de
core et puris paradisi floribus vernantem, et longe
a transgressione, et, Dominico mandato stantem
et nuditate, et bestiæ consilio excelsius institutum
suum ferentem quando (et eos non licet pro ipsa
rerum evidentia imputare) imperturbatos ferebat
corporeæ voluptatis sensus, quæ sæpius vocata
est Adami mulier, meliore vocatione digna judicata
quam ut carnalium desideriorum pugnis misera
efficeretur.
QUÆSTIO XXIII [al. XXII].
Quid significat illud: Ecce Adam factus est
tanquam unus ex nobis, sciens bonum et malum. ›
Edita a Maio, 1. c., p. 24-27, in Gen 1, 22.
Scio igitur quosdam dicere ironicum sermonem
38 Gen. xxix. 21.
col. 169–170page 85 of 591
PG 101:169προκειμένων ῥημάτων φασὶ προενηνέχθαι, καὶ ὀνειδίζειν τὸν Ἀδὰμ ἐφ᾽ οἷς ὑπέρογκα φαντασθεὶς καὶ ἃ φιλανθρωπία τοῦ Πλάσαντος χερσὶ κατεῖχεν, ἐξ ἰδίας ἀβουλίας ἀπώλεσεν· οἱ δὲ γείτονα προκομίζοντες λόγον, ἕτερόν τι νομίζουσι λέγειν. Διασύρεσθαι γάρ, φασί, καὶ διαχλευάζεσθαι τοῖς παροῦσι λόγοις τὴν τοῦ Ἀδὰμ περιπέτειαν. Καὶ ἄλλοις ἔδοξεν ἐπεγγελᾶσθαι τὴν πρᾶξιν, δι᾽ ἣν ὑψηλότερον τῆς αὐτοῦ φύσεως τοῖς λογισμοῖς ὁ ἄνθρωπος ἀναδραμών, καὶ ἧς ἠξιώθη τάξεως παρὰ τοῦ Πλάσαντος ἐφεστάναι, κατηνέχθη. Παραπλήσια ταῦτα καὶ ἀπὸ τῆς αὐτῆς ἐπιβολῆς τὴν πρόοδον λαβόντα, εἰ καὶ πρὸς διαφόρους τυχοῦσι παραφυάδας ἀποσχίζεσθαι, ἐγὼ δὲ ταῦτα μὲν οὐκ ἂν οἰηθείην σοφὸν ἀποδοκιμάζειν, ἀκολουθέτερον δ᾽ ἂν φαίην κατανοεῖν ἑτέρας εἶναι διανοίας παραστατικὸν τὸ ἱερὸν ἐκεῖνο χωρίον· ποίας ταύτης; Ἐπειδήπερ ὁ Ἀδὰμ ἀντὶ τοῦ νομοθετεῖσθαι, νομοθέτου ἀξίωμα ἥρπασεν· ἀντὶ τοῦ κηδεμονίας καὶ παιδαγωγίας τῆς ἄνωθεν ἀπολαύειν, τῇ ἰδίᾳ γνώμῃ καὶ προνοίᾳ τὰς τοῦ βίου πράξεις κατεπίστευσε, καὶ τὴν ῥώμην ἔχειν ἐνόμισεν ἄνευ θείας ἐπιτροπῆς καὶ τῆς τοῦ κρείττονος ἐπινεύσεως, ἐξαρκεῖν αὐτῷ διακρίνειν τὸ καλὸν ἀπὸ τοῦ χείρονος (οὐ γὰρ ἂν μὴ ταῦτα διαθέμενος καὶ κυρώσας παρ᾽ ἑαυτῷ, οὔμενουν οὐκ ἂν ὑψῶσαι δόξαν ἑαυτὸν ὑπέδραμεν εἰς τὸ μέγεθος τῆς πρώτης ἀρχῆς, ᾗ κρίνειν τε καὶ διακρίνειν τοῦ πονηροῦ τὸ καλόν, σοφία ἔμφυτος καὶ ἀπερινόητος ἐξ ἀιδίου περίεστιν, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἂν προτάττειν ὁρμὴν ἐτόλμησεν τὴν αὐτοῦ τῆς ἁπάντων δεσποζούσης τε καὶ πάσας χάριτας διαγνώσεως πηγαζούσης καὶ διακρίσεως· οὐδ᾽ ἂν τὴν θείαν ἐντολὴν παρ᾽ οὐδὲν θέμενος, ὅλην αὐτοῦ τῇ γνώμῃ τῶν πρακτέων διοίκησιν ἐνεχείρισεν)· ἐπεὶ οὖν, φησὶν ὁ Θεὸς, τοῖς ἔργοις παρέσχε τὸν ἔλεγχον, ἑαυτῷ καταπιστεύσας τοῦ βίου τὴν πρόνοιαν, καὶ οὐκέτι τοῖς ἡμετέροις ὑποκύπτειν ἐθέλει προστάγμασιν, ἀλλὰ τό γε δοθὲν αὐτῷ αὐτεξούσιον πρὸς τὴν τοῦ δεδωκότος ὕβριν ἀπεχρήσατο, καὶ ἐνόμισεν ἑαυτὸν εἶναι ὡς ἕνα ἐξ ἡμῶν, νομοθέτην νομοθετούμενον, προνοητὴν οὐ προνοίας δεόμενον, δεσπότην οὐ δεσποζόμενον, ἄμεινόν ἐστιν αὐτὸν ἐκβληθῆναι τοῦ παραδείσου, διὰ δύο μάλιστα ταῦτα· ἓν μὲν ἵνα μὴ τρυφῆς εἰς ἄκαιρόν τε καὶ ἀπαιδαγώγητον ἀπόλαυσιν καταστάς, χείροσι καταλισθήσῃ παραπτώμασι, καὶ δεύτερον, ἵνα τοῖς τῆς ὑπερορίας κόλποις ἐνταλαιπωρούμενος, ἀπ᾽ αὐτῶν πείρας μάθοι τῆς τε οἰκείας τὸ μέτρον δυνάμεως, καὶ ὡς πολὺ αὐτῷ λυσιτελέστερον ἦν, τῆς ἡμῶν προνοίας ἐξάπτειν τὰ τῆς διανοίας καὶ τῆς πολιτείας κινήματα, ὅσον τε καθέστηκεν ἐνδεὴς τοῦ γινώσκειν ἀφ᾽ ἑαυτοῦ τε τὸ καλὸν καὶ τὸ πονηρόν. Ταύτης δὲ τῆς διανοίας οἶμαι καὶ Σύμμαχον ἐγγὺς γεγονότα τὴν περιοχὴν τοῦ ῥητοῦ ἐκδεδωκέναι· «Ἰδοὺ Ἀδὰμ γέγονεν ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν, τοῦ γινώσκειν ἀφ᾽ ἑαυτοῦ καλὸν καὶ πονηρόν.» Αἱ δὲ ἔμπροσθεν εἰρημέναι τοῦ ῥητοῦ διηγήσεις ἐδίδασκον ἂν ἡμᾶς μὴ πρὸς ἕτερόν τι βλέπειν εἴ γε σύνηθες ἡμῖν ἐνῆν ὁρᾶν τοῖς ἱεροῖς ἡμῶν λογίοις ἐν τῷ διασύροντί τε καὶ εἰρωνικῷ καὶ διαγελώντι τρόπῳ τὰ ἀντικείμενα τοῖς
προκειμένων ῥημάτων φασὶ προενηνέχθαι, καὶ ὀνε:-
δίζειν τὸν ᾿Αδὰμ ἐφ᾽ οἷς ὑπέρογκα φαντασθεὶς καὶ
ἃ φιλανθρωπία τοῦ Πλάσαντος χερσὶ κατεῖχεν, ἐξ
ἰδίας ἀβουλίας ἀπώλεσεν· οἱ δὲ γείτονα προκομίζον-
τες λόγον, ἕτερόν τι νομίζουσι λέγειν. Διασύρεσθαι
γάρ, φασί, καὶ διαχλευάζεσθαι τοῖς παροῦσι λόγοις
τὴν τοῦ Ἀδὰμ περιπέτειαν. Καὶ ἄλλοις ἔδοξεν ἐπεγ-
γελᾶσθαι τὴν πρᾶξιν, δι' ἣν ὑψηλότερον τῆς αὐτοῦ
φύσεως τοῖς λογισμοῖς ὁ ἄνθρωπος ἀναδραμών, καὶ
ἧς ἠξιώθη τάξεως παρὰ τοῦ Πλάσαντος εφεστάναι,
κατηνέχθη. Παραπλήσια ταῦτα καὶ ἀπὸ τῆς αὐτῆς
ἐπιβολῆς τὴν πρόοδον λαβόντα, εἰ καὶ πρὸς διαφόρους
τυχοῦσι παραφυάδας ἀποσχίζεσθαι, ἐγὼ δὲ ταῦτα
μὲν οὐκ ἂν οιηθείην σοφὸν ἀποδοκιμάζειν, ἀκολουθε
τερον δ᾽ ἂν φαίην κατανοεῖν ἑτέρας εἶναι διανοίας
παραστατικὸν τὸ ἱερὸν ἐκεῖνο χωρίον ποίας ταύτης; –
Επειδήπερ ὁ ᾿Αδάμ ἀντὶ τοῦ νομοθετεῖσθαι, νομοθέ
του ἀξίωμα ήρπασεν· ἀντὶ τοῦ κηδεμονίας καὶ παι-
δαγωγίας τῆς ἄνωθεν ἀπολαύειν, τῇ ἰδίᾳ γνώμῃ καὶ
προνοίᾳ τὰς τοῦ βίου πράξεις κατεπίστευσε, καὶ τὴν
ῥώμην ἔχειν ἐνόμισεν ἄνευ θείας ἐπιροπῆς καὶ τῆς
τοῦ κρείττονος ἐπινεύσεως, ἐξαρχεῖν αὐτῷ διακρί
νειν τὸ καλὸν ἀπὸ τοῦ χείρονος (οὐ γὰρ ἂν μὴ ταῦτα
διαθέμενος καὶ κυρώσας παρ' ἑαυτῷ, οὔμενουν οὐκ
ἂν ὑψῶσαι δόξαν ἑαυτὸν ὑπέδραμεν εἰς τὸ μέγεθος
τῆς πρώτης ἀρχῆς, ᾗ κρίνειν τε καὶ διακρίνειν τοῦ
πονηροῦ τὸ καλὰν, σοφία ἔμφυτος καὶ ἀπερινόητος ἐξ
ἀἰδίου περίεστιν, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἂν προτάττειν ὁρμὴν ἐτόλ
μησεν τὴν αὐτοῦ τῆς ἁπάντων δεσποζούσης τε καὶ
πάσας χάριτας διαγνώσεως πηγαζούσης καὶ διακρί-
σεως· οὐδ᾽ ἂν τὴν θείαν ἐντολὴν παρ' οὐδὲν θέμενος,
ὅλην αὐτοῦ τῇ γνώμῃ τῶν πρακτέων διοίκησιν ἐνεχεί
ρισεν)· ἐπεὶ οὖν, φησὶν ὁ Θεὸς, τοῖς ἔργοις παρέσχε
τὸν ἔλεγχον, ἑαυτῷ καταπιστεύσας τοῦ βίου τὴν
πρόνοια, καὶ οὐκέτι τοῖς ἡμετέροις ὑποκύπτειν
ἐθέλει προστάγμασιν, ἀλλὰ τό γε δοθὲν αὐτῷ αὐτο
εξούσιον πρὸς τὴν τοῦ δεδωκότος υβριν ἀπεχρήσατο,
καὶ ἐνόμισεν ἑαυτὸν εἶναι ὡς ἕνα ἐξ ἡμῶν, νομοθέτην
νομοθετούμενον, προνοητὴν οὐ προνοίας δεόμενον,
δεσπότην οὐ δεσποζόμενον, ἄμεινόν ἐστιν αὐτὸν
ἐκβληθῆναι τοῦ παραδείσου, διὰ δύο μάλιστα ταῦτα·
ἓν μὲν ἵνα μὴ τρυφῆς εἰς ἄκαιρόν τε καὶ ἀπαιδαγώ-
γητον ἀπόλαυσιν καταστάς, χείροσι καταλισθήσῃ
παραπτώμασι, καὶ δεύτερον, ἵνα τοῖς τῆς ὑπερορίας
κόλποις ἐνταλαιπωρούμενος, ἀπ' αὐτῶν πείρας μάθοι D
τῆς τε οἰκείας τὸ μέτρον δυνάμεως, καὶ ὡς πολύ
αὐτῷ λυσιτελέστερον ἦν, τῆς ἡμῶν προνοίας ἐξ-
ἀπτειν τὰ τῆς διανοίας καὶ τῆς πολιτείας κινήματα,
τε τὸ καλὸν καὶ τὸ πονηρόν.
Ταύτης δὲ τῆς διανοίας οἶμαι καὶ Σύμμαχον ἐγγὺς
γεγονότα τὴν περιοχὴν τοῦ ῥητοῦ ἐκδεδωκέναι·
• Ιδού 'Αδάμ γέγονεν ώς εἷς ἐξ ἡμῶν, τοῦ γινώσκειν
ἀφ' ἑαυτοῦ καλὸν καὶ πονηρόν. » Δἱ δὲ ἔμπροσθεν
εἰρημέναι τοῦ ῥητοῦ διηγήσεις ἐδίδασκον ἂν ἡμᾶς μὴ
πρὸς ἕτερόν τι βλέπειν εἴ γε σύνηθες ἡμῖν ἐνῆν ὁρᾷν
τοῖς ἱεροῖς ἡμῶν λογίοις ἐν τῷ διασύροντί τε καὶ
εἰρωνικῷ καὶ διαγελώντι τρόπω τὰ ἀντικείμενα τοῖς
ς
ὅσον τε καθέστηκεν ἐνδεὴς τοῦ γινώσκειν ἀφ' ἑαυτοῦ
A prædictis verbis prolatum esse et Adamum oppro
brio afficere quod superba imaginatus esset et ea
quæ Conditoris benevolentia manibus retinebat,
propria imprudenti causa perdidisset; alii vero,
allinem rationem afferentes, alterum quid dicere
student. Irrideri enim, inquiunt, et praesertim
verbis Adami infortunium confundi. Et alii cen-
suerunt irrideri actionem qua altius propria na-
tura suis cogitatiouibus homo ascendens, ex eo
etiam ordine in quo eum erigere dignatus erat Con-
ditor, dejectus est. Proxima ea et ab eodem in-
cepto iter suscipientia, etsi differentibus videan-
tur deinde propaginibus. Ego vero non sapientis
esse crederem ea rejicere, rectius autem dicerem
aliud indicare sacrum illum locum. Quid igitur?
Postquam Adam, potius quam legi obediret, legis-
latoris dignitatem abripuit; potius quam cura et
institutione divina frueretur, propriæ voluntati et
vitæ prudentiæ actus credidit; et vim existimavit
se habere absque ope divino et majore impulsu
bonum a malo discernendi (nisi enim hæc apud
se statuisset et stabilisset, non sane opinionem
concepisset se ad majestatem primæ dignitatis
erigendi, cui judicandi et discernendi bonam
a malo inest naturalis et incomprehensibilis ab
aterno sapientia; neque ausus esset propriam sa-
pientiam sapientiæ huic anteponere, quæ omnibus
dominatur et omnes scientiæ et discretionis gratias
effundit, neque divinum mandatum nihili faciens,
cunctam agendi rationem proprie voluntati commi-
sisset); postquam igitur, inquit Deus, operibus se
reum constituit, sibi ipsi lidens, in vitæ, provi-
dentia, et noluit meis obedire mandatis, et dato
sibi libero arbitrio, ad injuriam illius qui illud ei
dedit, abusus est, et credidit se ipsum esse ut unum
ex nobis, legislatorem et non legis subjectum, provi-
dentem et non providentia egentem, dominum
et non sub domínio constitutum, melius est eum
a paradiso expelli, propter duo hæc præsertim :
primo quidem ne, in funesta et indocili deliciarum
fruitione stans, gravioribus offendat casibus ; et
secundo, ut exsilio aflictus, ex ipsis operibus et
dolorum experimento discat et proprie virtutis
mensuram, et quantum ipsi commodi conferat
nostræ providentiæ proprii instituti et voluntatis
motus adaptare, et quam a se ipso bonum et malum
discernere impar sit.
Huic sensui propius accessisse Symmachum puto,
et hujus dicti argumentum prodidisse: Ecce Adam
factus est quasi unus ex nobis, sciens bonum et
malum s. Quæ autem prius data sunt explana-
tiones, nos non aliud esse prospiciendum docerent,
si modo soleremus in nostris sacris oraculis sub
irrisionis et ironiæ et diasyrmi forma opposita iis
quæ prætenduntur significata et figurata videre,
14 Gen. 11, 22.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XXIII.
col. 171–172page 86 of 591
PG 101:171προτεινομένοις παραδηλούμενά τε καὶ αἰνιγματιζόμενα καὶ . . . . ον διὰ γράμματος ἰσχύει. Οὐδὲν γὰρ ἐν πλάτει κωλύει λόγων παρεμπίπτειν κατὰ τὸ σπάνιον καὶ τὸ ἄηθες. Ἀλλὰ πῶς οὐκ ἐκλύσειε τοῦ διασύρειν καὶ εἰρωνεύεσθαι καὶ ἐπιγελᾶν τὸν τόνον ἡ κατὰ παραβολὴν γεγενημένη καὶ ὁμοίωσιν λέξις; Τοὐναντίον γὰρ εἴπερ εἶχεν ἀκολουθίαν τὰ εἰρημένα, ἅπαν ἔδει παραφυλάττεσθαι ῥῆμα τὸ ἀπότομον καὶ πικρὸν διαπραΰνον τῶν ὀνειδισμῶν· ἡ δὲ, ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν, τὸ δριμὺ τῆς εἰρωνείας ὑποτέμνεται καὶ τὴν τραχύτητα καταλεαίνει τοῦ προπηλακισμοῦ. Οὐ γὰρ ἴσον εἰπεῖν εἰς ἐπίπληξιν, οὐδὲ πολλοῦ δεῖ, «Ἰδοὺ γέγονεν Ἀδὰμ εἷς ἐξ ἡμῶν», καὶ «ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν·» τὸ μὲν ἄκρατον καὶ σφοδρὸν ἐπάγει καὶ καίριον τὸν χλευασμόν· τὸ δὲ διὰ τῆς παραβολῆς καὶ ὁμοιώσεως κεκραμένην πως καὶ μετριάζουσαν τὴν ἐπιτίμησιν ποιεῖ, καί τινα λόγον ὑφέξει χλευάζειν τε ἅμα καὶ τὴν χλεύην ὑφαιρεῖσθαι, ἐξὸν ἀπ᾽ ἀρχῆς τὸν τρόπον μηδόλως ὑπελθεῖν τῆς χλεύης. Ἐπὶ δὲ τούτοις κἀκεῖνο συλλογίζου· εἰ διασύροντος, εἰ διαγελῶντος, εἰ εἰρωνείας προβάλλοντος ὁ λόγος ἦν ὁ λέγων, «Ἰδοὺ Ἀδὰμ γέγονεν ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν,» τίνα πρὸς αὐτὴν συνάφειαν ἢ ἀκολουθίαν ἕξει τὸ ἐπαγόμενον, οὐκ ἂν ἐθελήσῃ γνῶσιν παρασχεῖν· ὅμοιον γὰρ ὡσεὶ ἔλεγεν· Ἐπειδὴ τῶν ἐλπίδων καταπεσὼν ὁ Ἀδάμ, αἷς ἐχόμενος τὰς ὀφρῦς ἀνέσπα, ὁρμῆς μὲν καὶ ἄκων τῆς ἀλόγου καθυφῆκε· τὸ γαυρίαμα δὲ κατήφεια διεδέξατο· καὶ αἰσχύνη τῆς γυμνώσεως αὐτὸν περιετείχισεν· εἶτα τὸ ἐπαγόμενον· διὰ τοῦτο προσῆκεν αὐτὸν ἐκβληθῆναι τοῦ παραδείσου, ἵνα μὴ τὸ περιγεγονὸς αὐτῷ θράσος καὶ τὸ ὑπέρογκον τοῦ φρονήματος θρασυτέραν τὴν χεῖρα ἀπεργασάμενα εἰς τὴν ἁρπαγὴν ἐκείνων συνελάσῃ, ὧν οὐδ᾽ ἅπτεσθαι πρότερον οὐδεμίαν τόλμαν ἐπεδείκνυτο. Ἆρα γὰρ ἔχει τινὰ ταῦτα λόγον ἀκολουθίας, ἢ συνδιασώζει καθαρεύουσαν μάχης διάνοιαν; Καὶ μὴν οὐδὲν μᾶλλον ἕτερον τὸ ἐπαγόμενον ἢ τὸ εἰρημένον δηλοῖ· λέγει γάρ, «Καὶ νῦν, μήποτε ἐκτείνῃ τὴν χεῖρα καὶ λάβῃ ἀπὸ τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς καὶ φάγῃ καὶ ζήσεται εἰς τὸν αἰῶνα.» Πῶς γὰρ οὐκ ἐπίδηλον, εἰ ἐφ᾽ οἷς τῆς προσδοκίας διέπεσεν ἐχλευάζετο, ὡς τούτοις ἐδείκνυτο, πᾶσαν τε δύναμιν εἰς τὸ ἀσθενὲς μεταβεβλημένος, καὶ τῆς ἐφ᾽ οἷς ἐσοβαρεύετο παῤῥησίας ὑποστὰς ἀφαίρεσιν, καὶ οὐ περιτειχίζεσθαι συνεχόμενον οἴκοθεν, προσῆκον ἦν ὧν ἀπετειχίζετο πρότερον, ὡς αὐτῆς τῆς τοῦ βουλήματος διαμαρτίας καὶ τὸ περιθραυσθῆναι τὸ γενναῖον τοῦ φρονήματος ἱκανῶν ὄντων, δευτέρας αὐτὸν ἀπάγειν θρασύτητος; ἐμφανὲς δὲ καὶ ὡς ἡμῶν χλεύη κατὰ κατάπτωσιν αὐτοῦ τῶν νεανικῶν λογισμῶν καὶ ἀσθένειαν στηλιτεύει περιφανῶς. Τὸ δὲ κωλύειν αὐτὸν τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς μετασχεῖν τὸ ἀ. . . . . μετὰ τὴν παράβασιν καὶ ἀνδρίζεσθαι ποιεῖν ἃ μὴ πρότερον ἠδύνατο, μαρτυρεῖ. Οὐδεὶς γὰρ ἀπείργει τὸν οἴκοθεν ἀπειργόμενον. Ἀλλ᾽ ἐκ πολλῶν μὲν ὀλίγα ταῦτα. Εἴρηται μέντοι γε τισὶ τῶν χαριεστέρων τό, «Ἰδοὺ Ἀδὰμ γέγονεν ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν, οὐ πρὸς τὴν τῆς
et.... per litteras valet. Nihil enin impedit om-
nino quin pra paucitate et insolentia verborum
orrari possit. Sed quomodo non solveret irrisionis
et ironiæ et cavillationis vim ad parabolæ et simili-
tudinis modum facta dictio? Contra enim si con-
sequentiam habeant quæ dicta sunt, omne necesse
erat verbum observari, quod injuriarum severita-
tem et acerbitatem mulcere posset. Ea autem vox :
ut unus et nobis vim ironiæ prosciudit, et opprobrii
mulcet acerbitatem. Non idemn est dicere iu objur-
gationem, multum sane abest: Ecce Adam factus
est unus ex nobis ; › et, ‹ tanquam unus ex nobis. ›
Unum quidem simplicem et vividam et lethalem
- inducit irrisionen; alterum vero per parabolam
et similitudinem temperat et imminuit exprobratio-
nem et rationem quamdam subjiciet irridere simul
et irrisionem auferendi, cum ab initio liceret nullo
modo irrisionis formam subire.
Ad hæc et illud animadverte. Si irridentis, si
irrisionem exprimentis esset sermo dicens: Ecce
Adain factus est quasi unus ex nobis;› quam ha-
beat cum eo connexionem et consequentiam quod
sequitur, non potest deprehendi. Perinde est ac si
diceret : Postquam Adamus a spe decidit, qua ere-
otus supercilia attollebat, ab incepto irrationabill
vel invitus subsedit; postquam superbiæ humiliatio
successit; postquam nuditatis pudor eum circum-
venit; deinde quod sequitur: quapropter decebat
oum ejici a paradiso, ne quod audaciæ illi super-
erat et voluntatis superbia audaciorem inanum
reddentia ad rapinam impellerent eorum, quæ prius
ne attingere quidem conatus erat. Num hæc ali-
quem consequentiæ rationem habent, aut sensum
ab omni contradictione purum servant? Quod
autem postea adhuc sequitur, nihil amplius ostendit
quam quod dictum est. Dicit enim : Et nunc ne
forte extendat manum et apprehendat fructum de
ligno vitæ et comedat et vivat in æternum ”. ›
Quomodo non patet, si eo quod de sua spe et exspecta-
tione deciderit, irridetur, ut his ostensum est, et
omnem suam vim infirmitate mutaverit, et suæ
Aduciæ propter jactantiam subierit jacturam, nec
propriis viribus potuerit protegi, et eum bis quibus
antea protegi decuerit, tanquam voluntatis pecca- D
tum et vulnus mentis generositati afflictum suffi-
cerent, illum a secunda audacia recedere? Mani-
lestum est etiam nostram in ejus lapsum irrisin-
nem
et juvenilium cogitationum infirmitatem
evidenter proscribere? Prohibere enim ne quid de
liguo vitæ apprehendat .... eum et post transgres-
sionem satis virium habuisse ut faceret quod antea
nequibat, testatur. Nemo enim aliqua re aliquem
interdicit qua jam patura exclusus est.
Dictum est tamen a quibusdam doctissimis
illud : • Ecce Adam factus est tanquam unus ex
Α προτεινομένοις παραδηλούμενά τε καὶ αἰνιγματιζό
....
μενα καὶ . . . . ον διὰ γράμματος ισχύει. Οὐδὲν γὰρ
ἐν πλάτει κωλύει λόγων παρεμπίπτειν κατὰ τὸ σπά
νιον καὶ τὸ ἄηθες. ᾿Αλλὰ πῶς οὐκ ἐκλύσειε τοῦ δια-
σύρειν καὶ εἰρωνεύεσθαι καὶ ἐπιγελᾶν τὸν τόνον ἡ
κατὰ παραβολὴν γεγενημένη καὶ ὁμοίωσιν λέξις ;
Τοὐναντίον γὰρ εἴπερ εἶχεν ἀκολουθίαν τὰ εἰρημένα,
ἅπαν ἔδει παραφυλάττεσθαι ῥῆμα τὸ ἀπότομον καὶ
πικρόν διαπραΰνον τῶν ὀνειδισμῶν· ἡ δὲ, ὡς εἰς ἐξ
ἡμῶν, τὸ δριμὺ τῆς εἰρωνείας ὑποτέμνεται καὶ τὴν
τραχύτητα καταλεαίνει τοῦ προπηλακισμοῦ. Οὐ γὰρ
ἴσον εἰπεῖν εἰς ἐπίπληξιν, οὐδὲ πολλοῦ δεῖ, ο Ἰδοὺ
γέγονεν Ἀδὰμ εἷς ἐξ ἡμῶν, καὶ, ε ὡς εἷς ἐξ
ἡμῶν· » τὸ μὲν ἄκρατον καὶ σφοδρὸν ἐπάγει καὶ καί-
ριον τὸν χλευασμόν· τὸ δὲ διὰ τῆς παραβολῆς καὶ
ὁμοιώσεως κεκραμένην πως καὶ μετριάζουσαν τὴν
ἐπιτίμησιν ποιεῖ, καί τινα λόγον ὑφέξει χλευάζειν
τε ἅμα καὶ τὴν χλεύην ὑφαιρεῖσθαι, ἐξὸν ἀπ' ἀρχῆς
τὸν τρόπον μηδόλως ὑπελθεῖν τῆς χλεύης.
Ἐπὶ δὲ τούτοις κἀκεῖνο συλλογίζου· εἰ διασύροντος,
εἰ διαγελῶντος, εἰ εἰρωνείας προβάλλοντος ὁ λόγος ἦν
ὁ λέγων, «Ἰδοὺ Αδάμ γέγονεν ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν.
τίνα πρὸς αὐτὴν συνάφειαν ἢ ἀκολουθίαν ἕξει τὸ ἐπα-
γόμενον, οὐκ ἂν ἐθελήσῃ γνῶσιν παρασχεῖν· ὅμοιον
γὰρ ὡσεὶ ἔλεγεν· Ἐπειδὴ τῶν ἐλπίδων καταπεσὼν
ὁ Ἀδάμ, αἷς ἐχούμενος τὰς ἀφοῦς ἀνέσπα, ὁρμῆς
μὲν καὶ ἄκων τῆς ἀλόγου καθυφῆκε· τὸ γαυρίαμα δε
κατήφεια διεδέξατο· καὶ αἰσχύνη τῆς γυμνώσεως
αὐτὸν περιετείχισεν· εἶτα τὸ ἐπαγόμενον· διὰ τοῦτο
Ο προσῆκεν αὐτὸν ἐκβληθῆναι τοῦ παραδείσου, ἵνα μὴ
τὸ περιγεγονὸς αὐτῷ θράσος καὶ τὸ ὑπέρογκον του
φρονήματος θρασυτέραν τὴν χεῖρα ἀπεργασάμενα εἰς
τὴν ἁρπαγὴν ἐκείνων συνελάσῃ, ὧν οὐδ᾽ ἅπτεσθαι
πρότερον οὐδεμίαν τόλμαν ἐπεδείκνυτο. 'Αρα γὰρ
ή
έχει τινὰ ταῦτα λόγον ἀκολουθίας, ἢ συνδιασώζει
καθαρεύουσαν μάχης διάνοιαν ; Καὶ μὴν οὐδὲν μάλ
λον ἕτερον τὸ ἐπαγόμενον ἢ τὸ εἰρημένον δηλοί·
λέγει γάρ, ι Καὶ νῦν, μήποτε ἐκτείνῃ τὴν χεῖρα καὶ
λάβῃ ἀπὸ τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς καὶ φάγῃ καὶ ζήσεται
εἰς τὸν αἰῶνα. » Πῶς γὰρ οὐκ ἐπίδηλον, εἰ ἐφ᾽ οἷς
τῆς προσδοκίας διέπεσεν ἐχλευάζετο, ὡς τούτοις
ἐδείκνυτο, πᾶσαν τε δύναμιν εἰς τὸ ἀσθενὲς μετα-
δεβλημένος, καὶ τῆς ἐφ᾽ οἷς ἐσοβαρεύετο παῤῥησίας
ὑποστὰς ἀφαίρεσιν, καὶ οὐ περιτειχίζεσθαι συνεχό
μενον οἴκοθεν, προσήκον ἦν ὧν ἀπετειχίζετο πρότε
ρον, ὡς αὐτῆς τῆς τοῦ βουλήματος διαμαρτίας καὶ τὸ
περιθραυσθῆναι τὸ γενναῖον τοῦ φρονήματος ἱκανῶν
ὄντων, δευτέρας αὐτὸν ἀπάγειν θρασύτητος; ἐμφανές
δὲ καὶ ὡς ἡμῶν χλεύη κατὰ κατάπτωσιν αὐτοῦ τῶν
νεανικῶν λογισμῶν καὶ ἀσθένειαν στηλιτεύει περιφα
νῶς. Τὸ δὲ κωλύειν αὐτὸν τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς μετα-
σχεῖν τὸ ἀ. .. . . μετὰ τὴν παράβασιν καὶ ἀνδρί
ζεσθαι ποιεῖν & μὴ πρότερον ἠδύνατο, μαρτυρεῖ.
Οὐδεὶς γὰρ ἀπείργει τὸν οἶκοθεν ἀπειργόμενον. Αλλ'
ἐκ πολλῶν μὲν ὀλίγα ταῦτα.
Εἴρηται μέντοι γε τισὶ τῶν χαριεστέρων το, « Ιδού
Ἀδὰμ γέγονεν ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν, οὐ πρὸς τὴν τῆς
** Gen. xxix, 21.
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
Question XXIVQuæstio XXIV
col. 173–174page 87 of 591
PG 101:173Τριάδος ὑπεροχὴν τὴν ἀναφορὰν ἔχειν, ἀλλ᾽ εἰς τὸ πλῆθος ἀφορᾷν τῶν λειτουργικῶν καὶ ἀσωμάτων δυνάμεων. Ἐγὼ δὲ τοῦτον τὸν λόγον μετὰ τοῦ ἐνέχεσθαι ταῖς προειρημέναις αἰτίαις, οὐδ' ὁρῶ τίνα χώραν ὅλως ἔχει παρεντεθῆναι ἐνταῦθα. Οὔτε γὰρ τὴν συμβουλὴν τοῦ ὄφεως διασύρει, οὐδὲ ἀγγέλων φύσιν ὑπελθεῖν ἔρωτά ποθεν λαβεῖν ὁ Ἀδὰμ ἐφωράθη. Οὐδὲ ἦν πολὺ πόρρω δόξης τῆς ἀγγελικῆς διεστώς, κατὰ τὸν παράδεισον τὰς διατριβὰς ἔχων, καὶ τῆς ἀθανασίας ἐπί γε τῇ προνοίᾳ τοῦ Πλάσαντος ἀπολαύων· διὰ ταῦτα τοίνυν οὐ ῥᾴων εἰμὶ τῇ τοιαύτῃ τοῦ ῥητοῦ συνεπινεύειν ἑρμηνείᾳ· μάλιστα δὲ καὶ διότι περ τὸ ἀντὶ ὀνόματος παραληφθὲν τοῦ λόγου μέρος εἰς τοιοῦτον σχηματίζεται τύπον. Τάχα δ' ἂν καὶ ἕτερος τεθεώρηται τῶν εἰρημένων θειότερά τε καὶ τελειότερα. Ἐμὲ δὲ μήτε μνήμην ἔχειν τούτων ἡ τῶν πολλῶν καὶ ἀλλεπαλλήλων πειρασμῶν πληγὴ παραχωροῦσα, μηδ' εἰς ἔρευναν καθίστασθαι μηδεμίαν ἄδειαν παρεχομένη, εἰς τοῦτο γὰρ ἡμᾶς ὁ τῶν ἀνθρώπων φθόνος συνέκλεισεν, ἃ παρῆν εἰπεῖν ἐξ ὧν συνεῖδον κατὰ τὴν σὴν φιλομαθεστάτην ἀξίωσιν οὐκ ἐπέσχεν οὐδεμία· καίπερ . . σιγῆς πρόφασις· ἀλλὰ κατὰ μὲν ἐπιβολὴν κεφαλαιώδη καὶ σύντομον καὶ καιρὸν τοιοῦτον ἀρκέσοι τὰ εἰρημένα. Εἰ δέ τι καὶ σὺ τούτοις προσθείης οὐκ ἔλαττον σαυτῷ ἢ καὶ ἡμῖν γε τοῖς διδασκάλοις τὴν χάριν ἀνταποδοίης· ἴσως δ' ἄν τινος ἀφορμῆς παρὰ σοῦ πορισθείσης, καὶ ἡμῖν ἂν γένοιτο τῆς Μωσαϊκῆς θεοπτίας οὐ πόρρω τὴν σπουδὴν ἡμῶν διωθουμένης, μάλιστά γε καὶ τῶν συνεχόντων παθῶν εὐμενείᾳ τοῦ κρείττονος ἐλαττουμένων, σοφώτερόν τι περὶ τῶν προκειμένων διανοηθῆναι.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΔ'. Πῶς θελητός τε καὶ ἀθέλητος τῷ Πατρὶ ὁ θάνατος λέγοιτ' ἂν εἶναι τοῦ Χριστοῦ· καὶ πῶς πάλιν ὁ αὐτὸς συνέλθοι τῷ πονηρῷ θελητός τε ἅμα εἶναι καὶ ἀθέλητος.
α'. Ἡ μὲν οὖν ἀπορία γλαφυρωτέρας τινὸς θεωρίας ἀπαιτεῖ καὶ διακρίσεως λόγον· οὐκ ἔστι δ' ἀπρόσδεκτον ἐπικουρίας ἑκάτερον τῶν ἀπορουμένων, ἀξιόλογον ἐπιδειχθῆναι· δεῖ δ' οὖν ἐκεῖνα πρότερον εἰς τὴν ἐνισχύουσαν ῥοπὴν ἀναγαγόντας, οὕτω κατὰ τὴν προσήκουσαν τάξιν καὶ τὴν λύσιν ἐπάγειν πειρᾶσθαι· ἀλλὰ γὰρ ὅτι μὲν θέλημα τοῦ Πατρὸς ἦν ὁ σταυρὸς τοῦ Χριστοῦ, αὐτὸς ἡμᾶς ὁ Σωτὴρ διδάσκει ἐν τῇ τοῦ θανάτου παραιτήσει λέγων· « Πλὴν οὐχὶ τὸ ἐμὸν θέλημα, ἀλλὰ τὸ σὸν γενέσθω, » ἡνίκα τὸ πάθος, τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τὴν ἀλήθειαν ἐπιδεικνύς, ἀπηύχετό τε καὶ ἀθέλητον ὠνόμαζεν· οὐ μόνον δὲ τότε, ἀλλὰ καὶ ἡνίκα ἐπετίμησε τῷ Πέτρῳ, φρόνημα μὲν τοῦ Θεοῦ εἰπὼν τὸν ἑκούσιον θάνατον αὐτοῦ· φρόνημα δὲ διαβόλου, ᾧ δὴ καὶ ὁ Πέτρος, ἐξ οὗ καὶ τὴν ἐκείνου κλῆσιν κατεδικάζετο, τηνικαῦτα συνυπήγετο, εἰ καὶ μὴ ἐκ τῆς αὐτῆς διαθέσεως· ὁ μὲν γὰρ ἐκ φιλοστοργίας καιρὸν οὐκ ἐχούσης, ὁ δὲ τὴν ἡμῶν ἐξ ὧν ἐκακούργει καὶ ἐνήδρευε σωτηρίαν· ἀλλ᾽ οὖν εἰς ἓν συνέῤῥεον, καίτοι γνώμης ἕκμαχο
νοηθῆναι.
QUÆSTIO XXIV [al,XXIII].
Τριάδος ὑπεροχὴν τὴν ἀναφορὰν ἔχειν, ἀλλ᾽ εἰς τὸ
πλῆθος ἀφορᾷν τῶν λειτουργικῶν καὶ ἀσωμάτων δυ-
νάμεων. Ἐγὼ δὲ τοῦτον τὸν λόγον μετὰ τοῦ ἐνέχε
σθαι ταῖς προειρημέναις αἰτίαις, οὐδ' ὁρῶ τίνα χώραν
ὅλως έχει παρεντεθῆναι ἐνταῦθα. Οὔτε γὰρ τὴν
συμβουλὴν τοῦ ὄψεως διασύρει, οὐδὲ ἀγγέλων φύσιν
ὑπελθεῖν ἔρωτά ποθεν λαβεῖν ὁ Ἀδὰμ ἐφωράθη. Οὐδὲ
ἦν πολὺ πόρρω δόξης τῆς ἀγγελικής διεστώς, κατὰ
τὸν παράδεισον τὰς διατριβὰς ἔχων, καὶ τῆς ἀθανα
σίας ἐπί γε τῇ προνοίᾳ τοῦ Πλάσαντος ἀπολαύων·
διὰ ταῦτα τοίνυν οὐ ῥᾴων εἰμὶ τῇ τοιαύτῃ τοῦ ῥητοῦ
συνεπινεύειν ἑρμηνεία· μάλιστα δὲ καὶ διότι περ
τὸ ἀντὶ ὀνόματος παραληφθὲν τοῦ λόγου μέρος εἰς
τοιοῦτον σχηματίζεται τύπον. Τάχα δ' ἂν καὶ ἑτέ
ρος τεθεώρηται τῶν εἰρημένων θειότερά τε καὶ τε
λειότερα. Εμὲ δὲ μήτε μνήμην ἔχειν τούτων ἡ τῶν
πολλῶν καὶ ἀλλεπαλλήλων πειρασμῶν πληγὴ παρα-
χωροῦσα, μηδ' εἰς ἔρευναν καθίστασθαι μηδεμίαν
ἄδειαν παρεχομένη, εἰς τοῦτο γὰρ ἡμᾶς ὁ τῶν ἀνθρώ-
των φθόνος συνέκλεισεν, ἃ παρῆν εἰπεῖν ἐξ ὧν συν-
εἶδον κατὰ τὴν σὴν φιλομαθεστάτην ἀξίωσιν οὐκ
επέσχεν οὐδεμία· καίπερ . . σιγής πρόφασις ·
ἀλλὰ κατὰ μὲν ἐπιβολὴν κεφαλαιώδη καὶ σύντομον
καὶ καιρὸν τοιοῦτον ἀρκέσοι τὰ εἰρημένα. Εἰ δέ τι
καὶ σὺ τούτοις προσθείης οὐκ ἔλαττον σαυτῷ ἢ καὶ
ἡμῖν γε τοῖς διδασκάλοις τὴν χάριν ἀνταποδοίης·
ἴσως δ' ἄν τινος ἀφορμῆς παρὰ σοῦ πορισθείσης, καὶ
ἡμῖν ἂν γένοιτο τῆς Μωσαϊκῆς θεοπτίας οὐ πόρρω
τὴν σπουδὴν ἡμῶν διωθουμένης, μάλιστά γε και
τῶν συνεχόντων παθῶν εὐμενείᾳ τοῦ κρείττονος ἐλατο
του μένων, σοφώτερόν τι περὶ τῶν προκειμένων δια-
Πως θελητός τε καὶ ἀθέλητος τῷ Πατρὶ ὁ θάνα
τος λέγοιτ' ἂν εἶναι τοῦ Χριστοῦ· καὶ πῶς πά
λιν ὁ αὐτὸς συνέλθοι τῷ πονηρῷ θελητός τε
ἅμα εἶναι καὶ ἀθέλητος.
α'. Ἡ μὲν οὖν ἀπορία γλαφυρωτέρας τινὸς θεω-
ρίας ἀπαιτεῖ καὶ διακρίσεως λόγον· οὐκ ἔστι δ'
ἀπρόσδεκτον ἐπικουρίας ἑκάτερον τῶν ἀπορουμένων,
ἀξιόλογον ἐπιδειχθῆναι· δεῖ δ' οὖν ἐκεῖνα πρότερον
εἰς τὴν ἐνισχύουσαν ῥοπὴν ἀναγαγόντας, οὕτω κατὰ
τὴν προσήκουσαν τάξιν καὶ τὴν λύσιν ἐπάγειν πει-
ρᾶσθαι· ἀλλὰ γὰρ ὅτι μὲν θέλημα τοῦ Πατρὸς ἦν ὁ
σταυρὸς τοῦ Χριστοῦ, αὐτὸς ἡμᾶς ὁ Σωτὴρ διδάσκει
ἐν τῇ τοῦ θανάτου παραιτήσει λέγων· « Πλὴν οὐχὶ τὸ
ἐμὸν θέλημα, ἀλλὰ τὸ σὸν γενέσθω, ἡνίκα τὸ πάθος,
τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τὴν ἀληθείαν ἐπιδεικνύς,
ἀπηύχετό τε καὶ ἀθέλητον ὠνόμαζεν· οὐ μόνον δὲ
τότε, ἀλλὰ καὶ ἡνίκα ἐπετίμησε τῷ Πέτρῳ, φρόνημα
μὲν τοῦ Θεοῦ εἰπὼν τὸν ἑκούσιον θάνατον αὐτοῦ·
φρόνημα δὲ διαβόλου, ᾧ δὴ καὶ ὁ Πέτρος, ἐξ οὗ καὶ
τὴν ἐκείνου κλησιν κατεδικάζετο, τηνικαῦτα συν-
υπήγετο, εἰ καὶ μὴ ἐκ τῆς αὐτῆς διαθέσεως· ὁ μὲν
γὰρ ἐκ φιλοστοργίας καιρὸν οὐκ ἐχούσης, ὁ δὲ τὴν
ἡμῶν ἐξ ὧν ἐκακούργει καὶ ἐνήδρευε σωτηρίαν·
ἀλλ᾽ οὖν εἰς ἐν συνέῤῥεον, καίτοι γνώμης έκμαχο
A nobis;, non ad Triadis excellentiam referri, sed
.
Edita a Maio, Nov.
respicere ad multitudinem sanctarum et incorpo
rearum potestatum. Ego vero, præterquam quod
prædictis causis subjacet hic sermo, non video quem
locum habeat hic interseri. Neque enim serpentis
consilium obtrectat, neque angelorum naturam
suscipiendi amorem concepisse Adam visus est.
Non longe a gloria angelica stabat, dum in para-
diso commorabatur et providentiæ Creatoris bene-
ficio immortalitate fruebatur. Propterea non liben-
ter tali hujus verbi explanationi acquiescerem ;
præsertim quia pro nomine suscepta sermonis pars
in talem transfertur figuram. Forte et ab aliis in-
venta sunt iis quæ dicta sunt diviniora et perfe-
ctiora. Me vero neque etiam eorum memoriam tenere
persuasit multorum et sibi succedentium conatuum
ictus nullam ad investigationes statuendas securi-
tatem præbens. Ad id enim nos hominum invidia
perduxit ut quæ paratus eram dicere ex bis quæ
intellexi, juxta tuam dignitatem, dicere minime
securum sit. Quamvis .... silentii prætextus. Sed
pro brevi et summaria responsione et pro tali tem-
pore hæc sufficiant dicta. Si autem et tu his adji-
ceres, non minus tibi quam nobis magistris tuis
gratiam rependeres. Forsan vero si quiddam ag-
gredereris ipse, Mosaica visione nou procul ardlo-
rem nostrum removente, præsertim vero malis et
continuis affectibus potentioris benevolentia immi-
nutis, adesset aliquid sapientius de præcedentibus
cogitari.
Quomodo et voluntaria et involuntaria Patri. mors.
Christi dici queat fuisse. Et quomodo rursus acci-
dat ut eadem mors diabolo voluntaria simulque.
involuntaria fuerit.
Coll., t. I, p. 74.
-
1. Quæstio hæc paulo altioris meditationis atque
disceptationis orationem postulat. Neque argumenta
desunt, quibus utraque dubitatio satis gravis de-
monstrari potest. Ergo opus est, ut primum dubia
hæc suis singula momentis corroborata, expona-
mus; deinde ut convenienti ordine ad eorumdem
solutionem aggrediamur. Sane quod Patris voluntate
crucem Christus pertulerit, ipse nos Servator certio-
res facit, dum necem ab se deprecans ait : . Verumn-
tamen non mea voluntas, sed tua flat "; » quo tem-
pore scilicet ut humanæ naturæ veritatem confirmaret,
mortem aversabatur sibique involuntariam aiebat.
Neque tunc solum, sed etiam cum Petrum incre
puit, Dei consilio mortem, quam sponte obiturus erat,
decretam ait "; diaboli autem molimine tunc pro-
hibitam, itemque a Petro, qui ob id diaboli nomine
ad ignominiam notatus fuit. Neque tamen eodem
animi instinctu uterque ciebatur; sed intempestiva
benevolentia Petrus; salutis nostræ odio ac perse-
cutione diabolus. Cæteroqui reapse codem conflue-
* Matth. xxvi, 39. ** Matth. xvi, 23.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XXIV.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΔ'.
col. 175–176page 88 of 591
PG 101:175μένης ὡρμημένοι, τὸ μὴ βούλεσθαι παθεῖν τὰ πάθη τῆς ἀνθρωπίνης ἰάσατο φύσεως· ὁρῶν μὲν γὰρ ὁ τῆς κακίας γενεσιουργὸς τὸ πανάχραντον ἐκεῖνο καὶ θεοπρεπὲς σῶμα τοῖς φυσικοῖς καὶ ἀδιαβλήτοις ὑποκείμενον πάθεσι, τὴν ἐπιβουλὴν ἐβούλευε τε καὶ εἰς ἔργον ἄγειν ἐσπούδαζεν· ὁρῶν δὲ πάλιν διὰ τῶν θεοσημείων τῆς θεϊκῆς ἀξίας τὴν αἴγλην ὑπεραστράπτουσαν, συνεστέλλετο τε καὶ ἀνεδύετο, καὶ πρὸς τὸ θέλειν τε ἅμα καὶ μὴ θέλειν τὸν Δεσποτικὸν θάνατον ὑποφερόμενος, τὴν μηχανὴν εἶχεν εἰς ἀμηχανίαν καταστρέφουσαν· ὅμως ἐνίκα τὸ δειλὸν ἡ ἀπόνοια· τῷ γὰρ τῆς μιαιφονίας τεχνίτῃ μᾶλλον αἱρετὸν τὸ σύνηθες, ἢ φοβερὸν ὁ ἐπιφυόμενος φόβος· οὕτω γοῦν ἐμφανῶς τῶν ἱερῶν ἡμῶν λογίων θελητὸν εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν θάνατον ἀνακηρυττόντων τοῦ Υἱοῦ, ἀθέλητον δὲ τῷ πονηρῷ· τὸ γὰρ ὅτι παντὸς αὐτῷ μᾶλλον ὁ διὰ σταυροῦ θάνατος ἠγωνίζετο, λαβεῖν ἔστι καὶ ἐκ πολλῶν ἄλλων καὶ ὅθεν οὐκ ἄδηλον· καὶ γὰρ τὸ Ἰουδαίων ἔθνος ἐκείνου κακουργεῖν ἀνακινοῦντος, τὸν κατὰ Σωτῆρος ἐπαλαμῶντο θάνατον· ἀλλ' ὁμοίως μὲν ἐπίδηλον καὶ ὡς οὐχὶ τῷ Πατρὶ τὸ πάθος τοῦ Υἱοῦ θελητόν· ἔτι δὲ τοῦ λόγου προϊόντος, ἐπὶ πλέον δηλωθήσεται. β'. Ἐπεὶ οὖν εἰς τάξιν ἤχθη ταῦτα διατυπώσεως, διαλογίζεσθαι προσῆκε καὶ σκοπεῖν, ὡς εἰ καὶ περὶ τοῦ αὐτοῦ πράγματος τἀναντία λέγεται, τοῦ Δεσποτικοῦ, φημί, θανάτου, ἀλλ' οὐ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον· ἀλλὰ τὸ μὲν ἐξ αὐτοῦ τοῦ πάθους ὃ πέπονθε λέγεται, τὸ δὲ ἐκ τοῦ ἐκβεβηκότος· τὸ μὲν γὰρ ἐκδεχθὲν διὰ τοῦ θανάτου, ἡ σωτηρία τοῦ γένους ἐπράχθη τῶν ἀνθρώπων, καὶ τῆς τοῦ διαβόλου τυραννίδος ἡ καθαίρεσις· ὃ δῆλον ὅτι θελητόν τε τῷ Πατρὶ καὶ εὐδοκία, καὶ τῆς αὐτοῦ προνοίας συμπάσης περὶ τὸ ἀνθρώπινον γένος τὸ κεφάλαιον· τοῦτο δὲ πῶς οὐκ εὔδηλον ὅτι καὶ τῷ ἐχθρῷ ἀθέλητόν τε καὶ ἐσχάτη πληγή; τὸ μέντοιγε σφαγιασθῆναι τὸν Υἱόν, ὅπερ ἦν ἡ διὰ τοῦ πάθους προϊούσα πρᾶξις, καθ' ἑαυτὸ μὲν οὔτε ἡδὺ τῷ Πατρὶ οὔτε εὐπρόσδεκτον, ἀλλὰ καὶ λίαν ὀργῆς ἄξιον καὶ θυμοῦ· ὥσπερ δὴ τῷ πονηρῷ καταθύμιόν τε καὶ πάντων ἐρασμιώτατον τῶν τερπνῶν· διὸ καὶ ὁ φιλάνθρωπος ἡμῶν Σωτὴρ ἐν τύπῳ μεθοδεύων προσευχῆς τὴν ἄφεσιν τῶν ἐξυβρισάντων εἰς αὐτόν, ὁ Πάτερ, φησίν, ἄφες αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην· οὐ γὰρ οἴδασιν τί ποιοῦσιν· οὕτω μὲν ἀθέλητον τοῦ Παιδὸς ἡ σφαγὴ τῷ Πατρί, καὶ πολλὴν τὴν ἀγανάκτησιν ἀνακινοῦσα· ὡς καὶ αὐτῆς δεῖσθαι τῆς δεήσεως τοῦ ἠδικημένου, ἐφ' ᾧ διὰ μετανοίας καθηραμένους, μὴ δοῦναι δίκην τοὺς ἠδικηκότας· καὶ οὐκ ἐναντίον τὸ θέλειν καὶ μὴ θέλειν τὸν θάνατον τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα· τὸ μὲν γάρ, ἐκ τοῦ ἐκβεβηκότος κατορθώματος· τὸ δέ, ἐξ αὐτῆς τῆς προκαταρχούσης λέγεται πράξεως. γ. Καθάπερ γὰρ εἴ τις στρατηγὸς τὸν ἀριστέα βλέπων δεχόμενον τραύματα, καὶ τοῖς τραύμασι τῶν ἐναντίων τὰς παρατάξεις κενοῦντα, καὶ αὐτὸν τὸν ἀρχηγὸν τοῦ πολέμου καταβάλλοντα, χαίρει μὲν οἷς
bant quanquam diversa mente perciti, nempe ut ne A
Christus pateretur: cujus passio humanæ naturæ
passionibus medicinam fecit. Nam cum cerneret
princeps malitiæ auctor illibatum illud Deoque di-
gnum corpus physicis, quæ tamen dedecore omni
carebant, passionibus obnoxium, insidias ei molie-
batur, easque effectas dare studebat. Rursus in eo
observans divinæ dignitatis splendorem per predi-
gia coruscantem, cohibebatur ac pedem referebat :
ac modo Dominicam volens mortem, modo eamdem
nolens, a versutia sua ad consilii iuopiam trans-
ibat. Sed denique timorem vesania superavit. Nam
cædium auctorem suus magis mos delectavit, quam
timor inde oriens absterruit. Sic igitur evidenter
sacræ nostræ Scripturæ prædicant voluntariam Patri
(nortem Filii fuisse, involuntariam autem diabolo.
Et tamen quod idem diabolus cracis supplicium in-
fligendum vel apprime curaverit, tum ex aliis con-
picturis, tum ex hac indubia colligere licet, quia vi-
delicet Judaicam ipse gentem ad facinus concitavit,
quo Servatoris cades peracta fuit. Atqui explora-
tùm æqué est, Filii passionem præter Patris volun-
tatem contigisse; id quod progrediente oratione
¡trculentius declarabitur.
2. Age vero, quaestionis jam statu proposito, sequi-
tur utinentis ratiocinio et consideratione noscamus,
etiamsi forte circa eamdem rem, Dominicam nempe
mortem, contraria dicantur, haud læc tamen secum-
Jum modum eumdem dici. Namque unum dicitur,
quatenus ærumna est quam Christus patitur ; alterum,
guatenus fructus paritur. Fructus autem ejus necis
ſuit, salus humani generis reconciliatą, diabolique
tyrannis deletą. Blinė patet hanc rem fuisse Patri
placitam ac voluntariam, atque ejus totius erga he-
mines providentiæ summarium. Quidni vero et
llud perspicuum sit,Christi nimirum obitum at ini-
miçi nostri voluntate alienum fuisse, eique cladem
maximam intulisse? Nam Filii cædes, qui erat natu-
ralis passionis effectus, per se quidem Patri neque
jucunda erat neque grata, imo indignationis apprime
merens atque furoris; sicuți e contrario nihil erat
ex diaboli sententia magis, nihil eidem charius aut
amabilius. Quamobrem clemens Servator illa pre-
cum suarum formula veniam iis qui se læserant cu-
rans ; « Pater, ait, coudoua illis hoc peccatum; non D
enim animadvertunt quid agant ". Adeo Filii cæ-
des contra Patris voluntatem Gebat, ut multam huic
iracundiam commoyeret; ac necesse fuerit læsum
ipsum, deprecatorem feri, quo rei poenitentia ex-
piati pœnas evaderent. Neque repugnat, Patrem
Filii necem voluisse pariter ac noluisse : nam quod
cam vellet, fructus præstantia in causa erat; quod
vero nollet, id facinus per se spectatum faciebat.
3. Nam veluti imperator si fortem militem cernat
vulmera excipientem, vulneribusque hostium ordines
consumentem, ipsomet belli duce prostrato; lætatur
fɖuidem quod victoriam strenuus hic de adversariis
μένης ώρμημένοι, τὸ μὴ βούλεσθαι παθεῖν τὰ πάθη
τῆς ἀνθρωπίνης Ιάσατο φύσεως· ὁρῶν μὲν γὰρ ὁ
τῆς κακίας γενεσιουργὸς τὸ πανάχραντον ἐκεῖνο και
θεοπρεπές σῶμα τοῖς φυσικοῖς καὶ ἀδιαβλήτοις ὑπου
κείμενον πάθεσι, τὴν ἐπιβουλὴν ἐβούλευε τε καὶ εἰς
ἔργον ἄγειν ἐσπούδαζεν· ὁρῶν δὲ πάλιν διὰ τῶν
θεοσημείων τῆς θεϊκῆς ἀξίας τὴν αἴγλην ὑπεραστρά
πτουσαν, συνεστέλλετο τε καὶ ἀνεδύετο, καὶ πρὸς τὸ
θέλειν τε ἅμα καὶ μὴ θέλειν τὸν Δεσποτικὸν θάνατον
ὑποφερόμενος, την μηχανήν εἶχεν εἰς ἀμηχανία,
καταστρέφουσαν· ὅμως ἐνίκα τὸ δειλὸν ἡ ἀπόνοια
τῷ γὰρ τῆς μιαιφονίας τεχνίτῃ μᾶλλον αἱρετὸν τὸ
σύνηθες, ἢ φοβερὸν ὁ ἐπιφυόμενος φόβος· οὕτω γοῦν
ἐμφανῶς τῶν ἱερῶν ἡμῶν λογίων θελητὸν εἶναι τῷ
Πατρὶ τὸν θάνατον ἀνακηρυττόντων τοῦ Υἱοῦ, ἀθέ-
λητον δὲ τῷ πονηρῷ· τὸ γὰρ ὅτι παντὸς αὐτῷ μᾶλ
λον ὁ διὰ σταυροῦ θάνατος ήγωνίζετο, λαβεῖν ἔστι
καὶ ἐκ πολλῶν ἄλλων καὶ ὅθεν οὐκ ἄδηλον · καὶ γὰρ
τὸ Ἰουδαίων ἔθνος ἐκείνου κακουργεῖν ἀνακινοῦντος,
τὸν κατὰ Σωτῆρος ἐπαλαμῶντο θάνατον· ἀλλ' ὁμοίως
μὲν ἐπίδηλον καὶ ὡς οὐχὶ τῷ Πατρὶ τὸ πάθος τοῦ Υἱοῦ
θελητόν· ἔτι δὲ τοῦ λόγου προϊόντος, ἐπὶ πλέον δη-
λωθήσεται.
β'. Ἐπεὶ οὖν εἰς τάξιν ἤχθη ταῦτα διατυπώσεως,
διαλογίζεσθαι προσῆκε καὶ σκοπεῖν, ὡς εἰ καὶ περὶ
τοῦ αὐτοῦ πράγματος τἀναντία λέγεται, τοῦ Δεσπ
τικοῦ, φημί, θανάτου, ἀλλ' οὐ κατὰ τὸν αὐτὸν τρό-
πον· ἀλλὰ τὸ μὲν ἐξ αὐτοῦ τοῦ πάθους 8 πέπονθε
λέγεται, τὸ δὲ ἐκ τοῦ ἐκβεβηκότος· τὸ μὲν γὰρ ἐκδε
θηκὸς διὰ τοῦ θανάτου, ἡ σωτηρία τοῦ γένους ἐπράχθη
τῶν ἀνθρώπων, καὶ τῆς τοῦ διαβόλου τυραννίδος ή
καθαίρεσις· ὁ δῆλον ὅτι θελητόν τε τῷ Πατρὶ καὶ εὐ-
δοκία, καὶ τῆς αὐτοῦ προνοίας συμπάσης περὶ τὸ
ἀνθρώπινον γένος τὸ κεφάλαιον· τοῦτο δὲ πῶς οὐκ
εὔδηλον ὅτι καὶ τῷ ἐχθρῷ ἀθέλητόν τε καὶ ἐσχάτη
πληγή ; τὸ μέντοιγε σφαγιασθῆναι τὸν Υἱόν, ὅπερ ἦν
ἡ διὰ τοῦ πάθους προϊούσα πρᾶξις, καθ' ἑαυτὸ μὲν
οὔτε ἡδὺ τῷ Πατρὶ οὔτε εὐπρόσδεκτον, ἀλλὰ καὶ
λίαν ὀργῆς ἄξιον καὶ θυμοῦ· ὥσπερ δὴ τῷ πονηρῷ
καταθύμιόν τε καὶ πάντων ερασμιώτατον τῶν τερ
πνῶν· διὸ καὶ ὁ φιλάνθρωπος ἡμῶν Σωτὴρ ἐν τύπῳ
μεθοδεύων προσευχῆς τὴν ἄφεσιν τῶν ἐξυβρισάντων
εἰς αὐτὸν, ο Πάτερ, φησίν, άφες αὐτοῖς τὴν ἁμαρ
τίαν ταύτην· οὐ γὰρ οἴδασιν τί ποιοῦσιν·, οὕτω μὲν
ἀθέλητον τοῦ Παιδὸς ἡ σφαγὴ τῷ Πατρὶ, καὶ πολλὴν
τὴν ἀγανάκτησιν ἀνακινοῦσα· ὡς καὶ αὐτῆς δεῖσθαι
τῆς δεήσεως τοῦ ἠδικημένου, ἐφ᾽ ᾧ διὰ μετανοίας
καθηραμένους, μὴ δοῦναι δίκην τοὺς ἠδικηκότας·
καὶ οὐκ ἐναντίον τὸ θέλειν καὶ μὴ θέλειν τὸν θάνατον
τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα· τὸ μὲν γὰρ, ἐκ τοῦ ἐκβεβηκό
τος κατορθώματος· τὸ δὲ, ἐξ αὐτῆς τῆς προκαταρ
χούσης λέγεται πράξεως.
γ. Καθάπερ γὰρ εἴ τις στρατηγὸς τὸν ἀριστέα
βλέπων δεχόμενον τραύματα, καὶ τοῖς τραύμασι τῶν
ἐναντίων τὰς παρατάξεις κενοῦντα, καὶ αὐτὸν τὸν
ἀρχηγὸν τοῦ πολέμου καταβάλλοντα, χαίρει μὲν οἷς
?ª Luc. xxııı, 34.
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
col. 177–178page 89 of 591
PG 101:177τὸ τρόπαιον κατὰ τῶν ἀντιπάλων ὁ ἄριστευς ἵστησι, καὶ τοῖς τραύμασι πρὸς τὸ παράδοξον βλέπων τοῦ κατορθώματος οὐκ ἀλγύνεται· καθ᾿ ἑαυτὰς δὲ τὰς πληγὰς λογοθετῶν, καὶ ταύτας ἐπιστρεφόμενος, οὐχ ἡδέως ὁρᾷ τραυματίαν τὸν τὴν νίκην ἀναδησάμενον· οὕτω δὲ καὶ ὁ Πατήρ, οἷς μὲν ἑώρα τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρωπίνου γένους τὸν πολέμιον ταῖς ἐπὶ τοῦ σώματος πληγαῖς καταβάλλοντα, τῆς Θεῷ πρεπούσης εὐφροσύνης ἦν, καὶ ταῖς τοῦ Παιδὸς ἀνδραγαθίαις ἐσεμνύνετο· οἷς δ᾽ ὁ φίλτατος τετραυματισμένος ἦν ταῖς πληγαῖς καὶ τοῖς μώλωψι, καθ᾽ ἑαυτό γε εἰς αἵρεσιν οὐκ ἀνέφερε· μᾶλλον δ᾽ ἐνταῦθα πλέον τὸ τῆς θελήσεως, ἤπερ ἐν τῷ παραδείγματι· ἐκεῖ μὲν γὰρ ἀρχομένων τῶν τραυμάτων, ἐπείπερ ἄδηλος ἦν ἡ νίκη, πικρὸν τὸ θέαμα τῷ στρατηγῷ, τῆς τροπῆς τῶν ἐχθρῶν οὔπω παρούσης, κατεφαίνετο· ἐνταῦθα δὲ ἀπ᾽ αὐτῶν τῶν τραυμάτων, μᾶλλον δὲ καὶ πρὶν ἢ τοὺς μιαιφόνους τὸν Σωτῆρα τοῖς τραύμασι ἐνυβρίσαι, λαμπρόν τε καθεωρᾶτο τὸ τρόπαιον, καὶ οὐδὲν ἔλαττον ἢ ὅτε τοῖς ἐναγεστάτοις ἐτολμᾶτο τὰ ἀτόλμητα· Θεῷ τε γὰρ καὶ τὰ μέλλοντα πάρεστι, καὶ ἡ γνῶσις ἀμφοῖν πρόεισι δι᾽ ἴσου· οὐδὲν κατ᾽ αὐτό γε τοῦτο τῶν ἐπιγενομένων, οὔτε τῶν πάλαι γεγονότων, οὔτε μὴν τῶν ἤδη παρόντων, τὸ ἔλαττον ἀποφερομένων· οὐδὲν οὖν ἄπορον ἔτι παραδέχεται, τὸ θελητὸν εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν θάνατον τοῦ Υἱοῦ καὶ ἀθέλητον· οὐδὲ τὸ σπουδὴν μὲν αὐτὸν εἶναι καταπραχθῆναι τῷ ἀρχηκάκῳ τῆς φύσεως ἡμῶν ἐχθρῷ, πάσης δὲ μᾶλλον χαλεπωτέραν πληγὴν φέρειν τὸ προελθὸν πέρας ἀπὸ τῆς σπουδῆς· ὁ μὲν γὰρ πονηρὸς τῷ αἵματι χαίρων καὶ περιχανὼν τοῦ Σωτῆρος, οὔπω τῆς χαρᾶς τοῖς σπλάγχνοις ἐμβαθυνομένης, τήν τε ἀνίατον ἔσχε καταλαμβάνουσαν πληγήν, καὶ τὸν ὄλεθρον ἀπαραίτητον· ὁ δὲ Πατήρ οὐκ ἀρεσκόμενος αὐτόθεν τῇ τοῦ αἵματος χύσει, κρέσθη τε μάλιστα συμπροϊὸν τὸ τέλος ὁρῶν, καὶ περιχαρῶς προσεδέξατο· οὐκ αὐτὸ τοῦτο φιλῶν τὴν σφαγὴν τοῦ Παιδός, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ τέλους, ὡς εἴρηται, καὶ ταύτην ἐξοικειούμενος, καὶ εἰς εὐδοκίας λόγον μεταποιῶν.
δ. Καὶ ἔχεις ἀντεῦθεν εἰ βούλει καὶ ἀπορήματος παλαιοῦ πρὸς λύσιν ὁρῶσαν ἀναφυομένην ἀφορμήν· τὸ δὲ ἀπόρημα εἰ καὶ τοῖς τὰ θεῖα φιλοσοφοῦσιν οὐκ ἄδηλον, ἀλλ᾽ οὖν εἰς κοινὴν ἁπάντων γνῶσιν εἰπεῖν λυσιτελέστερον· εἰ λύτρον ἐδόθη τὸ σωτήριον αἷμα τὴν ἀπὸ τῆς αἰχμαλωσίας ἀνάῤῥυσιν τοῦ γένους ἡμῶν μεθοδεύοι, τίς ὁ λαβών; Πατρὶ μὲν γὰρ οὐχ ἡδὺ τοῦ Παιδὸς ἡ σφαγή· τῷ δὲ λῃστῇ πῶς οὐ τολμηρὸν καὶ φονεῖ, δοῦναι Κύριον αἵματος γενέσθαι τοῦ δεσποτικοῦ; πολλὰ μὲν γὰρ καὶ ἄλλα τὴν διάλυσιν παραστήσει τοῦ ζητήματος, ὧν οὐκ ἄκαιρον ἴσως μετ᾿ ὀλίγον ἐπιμνησθῆναι· τὸ δὲ διὰ τῶν ῥηθέντων προϊόν, ὁ Πατήρ μὲν δέχεται τὸ αἷμα τοῦ Παιδὸς πόθῳ τοῦ ἐκβεβηκότος· ὁ δὲ πονηρὸς ἐτόλμα μὲν καὶ ἐθρασύνετο λαβεῖν, ἀντέλαβε δὲ τῆς τυραννίδος
τὸ τρόπαιον κατὰ τῶν ἀντιπάλων ὁ ἄριστευς ίστησι,
καὶ τοῖς τραύμασι πρὸς τὸ παράδοξον βλέπων τοῦ
κατορθώματος οὐκ ἀλγύνεται· καθ᾿ ἑαυτὰς δὲ τὰς
πληγὰς λογοθετῶν, καὶ ταύτας ἐπιστρεφόμενος, οὐχ
ἡδέως ὁρᾷ τραυματίαν τὸν τὴν νίκην ἀναδησάμενον
οὕτω δὲ καὶ ὁ Πατήρ, οἷς μὲν ἑώρα τὸν Υἱὸν τοῦ ἀν
θρωπίνου γένους τὸν πολέμιον ταῖς ἐπὶ τοῦ σώματος
πληγαῖς καταβάλλοντα, τῆς Θεῷ πρεπούσης εύφρο
σύνης ἦν, καὶ ταῖς τοῦ Παιδὸς ἀνδραγαθίαις ἐσεμνύ
νετο· οἷς δ᾽ ὁ φίλτατος τετραυματισμένος ἦν ταῖς
πληγαῖς καὶ τοῖς μώλωψι, καθ' ἑαυτό γε εἰς αἵρεσιν
οὐκ ἀνέφερε· μᾶλλον δ' ἐνταῦθα πλέον τὸ τῆς θελή
σεως, ἤπερ ἐν τῷ παραδείγματι· ἐκεῖ μὲν γὰρ ἀρχο
μένων τῶν τραυμάτων, ἐπείπερ ἄδηλος ἦν ἡ νίκη,
πικρὸν τὸ θέαμα τῷ στρατηγῷ, τῆς τροπῆς τῶν
ἐχθρῶν ούπω παρούσης, κατεφαίνετο· ἐνταῦθα δὲ
ἀπ' αὐτῶν τῶν τραυμάτων, μᾶλλον δὲ καὶ πρὶν ή
τοὺς μιαιφόνους τὸν Σωτῆρα τοῖς τραύμασι ἐνυδρί
σαι, λαμπρόν τε καθεωρᾶτο το τρόπαιον, καὶ οὐδὲν
ἔλαττον ἢ ὅτε τοῖς ἐναγεστάτοις ἐτολμᾶτο τὰ ἀτόλ
μητα· Θεῷ τε γὰρ καὶ τὰ μέλλοντα πάρεστι, καὶ ἡ
γνῶσις ἀμφοῖν πρόεισι δι᾽ ἴσου· οὐδὲν κατ' αὐτό γε
τοῦτο τῶν ἐπιγενομένων, οὔτε τῶν πάλαι γεγονότων,
οὔτε μὴν τῶν ἤδη παρόντων, τὸ ἔλαττον ἀποφερο
μένων· οὐδὲν οὖν ἄπορον ἔτι παραδέχεται, τὸ θελη
τὸν εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν θάνατον τοῦ Υἱοῦ καὶ ἀθέλη
του· οὐδὲ τὸ σπουδὴν μὲν αὐτὸν εἶναι καταπραχθῆναι
τῷ ἀρχηκάκῳ τῆς φύσεως ἡμῶν ἐχθρῷ, πάσης δὲ
μᾶλλον χαλεπωτέραν πληγὴν φέρειν τὸ προελθὸν
πέρας ἀπὸ τῆς σπουδῆς· ὁ μὲν γὰρ πονηρὸς τῷ αἵματι
χαίρων καὶ περιχανὼν τοῦ Σωτῆρας, οὔπω τῆς χα.
μᾶς τοῖς σπλάγχνοις εμβαθυνομένης, τήν τε ανίατον
ἔσχε καταλαμβάνουσαν πληγήν, καὶ τὸν ὄλεθρον
ἀπαραίτητον· ὁ δὲ Πατήρ οὐκ ἀρεσκόμενος αὐτόθεν
τῇ τοῦ αἵματος χύσει, κρέσθη τε μάλιστα συμπροϊόν
τὸ τέλος ὁρῶν, καὶ περιχαρῶς προσεδέξατο· οὐκ
αὐτὸ τοῦτο φιλῶν τὴν σφαγὴν τοῦ Παιδὸς, ἀλλ᾽ ἐκ
τοῦ τέλους, ὡς εἴρηται, καὶ ταύτην ἐξοικειούμενος,
καὶ εἰς εὐδοκίας λόγον μεταποιῶν.
δ. Καὶ ἔχεις ἀντεῦθεν εἰ βούλει καὶ ἀπορήματος
παλαιοῦ πρὸς λύσιν ὁρῶσαν ἀναφυομένην ἀφορμήν
τὸ δὲ ἀπόρημα εἰ καὶ τοῖς τὰ θεῖα φιλοσοφοῦσιν οὐκ
ἄδηλον, ἀλλ᾽ οὖν εἰς κοινὴν ἁπάντων γνῶσιν εἰπεῖν
λυσιτελέστερον· εἰ λύτρον ἐδόθη τὸ σωτήριον αἷμα
τὴν ἀπὸ τῆς αἰχμαλωσίας ἀνάῤῥυσιν τοῦ γένους ἡμῶν,
μεθοδεύοι, τίς ὁ λαβών Πατρὶ μὲν γὰρ οὐχ "
ἡδὺ τοῦ Παιδὸς ἡ σφαγή· τῷ δὲ λῃστῇ πῶς οὐ τολο
μηρὸν καὶ φονεῖ, δοῦναι Κύριον αἵματος γενέσθαι
τοῦ δεσποτικού; πολλὰ μὲν γὰρ καὶ ἄλλα τὴν διάλυ
σιν παραστήσει τοῦ ζητήματος, ὧν οὐκ ἄκαιρον ἴσως
μετ᾿ ὀλίγον ἐπιμνησθῆναι· τὸ δὲ διὰ τῶν ῥηθέντων
προϊόν, ὁ Πατήρ μὲν δέχεται τὸ αἷμα τοῦ Παιδὸς
πόθῳ τοῦ ἐκβεβηκότος· ὁ δὲ πονηρὰς ἐτόλμα μὲν
καὶ ἐθρασύνετο λαβεῖν, ἀντέλαβε δὲ τῆς τυραννίδος
ΝΟΤΕ.
imo
einus spectat, dolet; sed tamen postea plagas ipsas
per se considerans, atqne his commotus, cruentam
victoriam haud læto animo aspicit: sic Pater qua
tenus gentis humanæ hostem a Filio suo acceptis in
corpore vulneribus profligatum videbat, dignam Deo
Letitiam capiebat, Filiique fortitudine gloriabatur
quatenus vero charissimus ille plagis atque vibicibus
enerabatur, id per se, inquam, æquo animo non
ferehat. Cæteroqui plus voluntatis in passione Chri
sti, quam in proposito exemplo versatum est. Nam
quod attinet ad exemplum, dum vulnera quidem im
ponuntur, incerta adhuc victoria, tetrum imperatori
spectaculum est, nondum hostibus inclinatis; verum
in Christi passione ipso vulnerum initio,
priusquam cruenti illi Servatorem plagis alicerent,
splendidum coruscabat tropæum: neque minore
perspicuitate quam postea visum est, cum ii scelesti
immane facinus jam perpetraverant. Quippe Deo
futura quoque præsentium instar sunt, isque pari
utriusque temporis scientia utitur: et seu quæ
adhuc eventura sunt, seu quæ jamdiu præteriorunt,
seu denique quæ in præsenti adsunt, æquali apud
Deum conditione fruuntur. Jam nullam itaque da
bitationem patitur, quod Filii obitus et voluntarius
Patri fuorit et involuntarius. Rursus æque indubi
tatum est, studiose in facinus ab antiquo naturæ
nostræ hoste fuisse curatum; itemque acerbissimam
omnium cladem, re effecta, diabolum suo sibi studio
intulisse. Etenim bis qui Servatoris cruore gaudebat
eique inhiabat, gaudio suo visceribus nondum re
referat, neque ejus vulneribus, dum præciarum fa
œpto, mortiferum vulnus atque ineluctabile exitium
perpessus est. Contra Pater, etsi sanguinis effusione
illico non est gavisus, nihilominus, rei exitum spe
stans, summopere delectabatur, atque hunc eum in
genti laetitia exspectabat: haud sane quod Filii
cædem per se ipsam expeteret; sed ob ejus fructum,
ut diximus, hanc amplectens atque in rei placita
loro ponens.
4. Porro autem hinc potes veteris quoque quæ
stionis dissolvenda occasionem ultroneam, si Hbet,
capere: quæ sane quæstio quanquam sacræ scientiæ
studiosis non est incognita, nunc tamen non sine
fructu ad communem omnium notitiam proferetur.
Si pretii loco Servatoris sanguis datus fuit, qui nostri
generis a captivitate redemptionem curaret, quis
ejus receptor est? Patri certe haud erat grata Filii
cædes: latroni autem et homicidæ diabolo quidni
sit nefarium Dominici sanguinis potestatem tribuere?
Aliæ quidem multæ quæstionis solutiones sunt, quas
paulo post memorare non erit fortasse intempesti
vum: sed hac sponte ex ante dictis fuit, quod
»empe Pater Filii sanguinem boni fructus studio
suscepit; diabolus autem cum furore et audacia ad
Super hac quaestione celebratum postea
fait apud Græcos multorum episcoporum conci
hum, sub Manuele imp. Comneno, quod accurate
commemorat etiam Ephræmius a me editus in Cæ
saribus v. 4742 seqq. Ipsos prædicti concilii actus
ego breyi editurus sum.
col. 179–180page 90 of 591
PG 101:179αὐτοῦ τὴν καθαίρεσιν καὶ τὴν ἀπροσδόκητόν τε καὶ ἀνίατον πληγήν· ἦν καὶ ὑπιδόμενος, ἅμα τε ἐπεπήδα τῷ σταυρῷ, καὶ ἅμα συνεστέλλετο τε καὶ ἀφίστατο τῆς θεομαχούσης ὁρμῆς· καὶ οὐκέτι παρενοχλεῖν οἶμαι τὸ τῆς ἀπορίας ἰσχὺν ἕξει τὰς τῶν εὐσεβούντων ἀκοάς· πλὴν οὐδὲν κωλύει πρὸς τὴν ἐπαγγελίαν ἐλθεῖν· ὡς ἐπεὶ τὸ λύτρον πρὸς δύο τινὰ τὴν ἀναφορὰν ὡς ἐπίπαν ἔχει, ῥύσιόν τε τῶν κατεχομένων εἶναι, καὶ δῶρον ὁρᾶσθαι τῷ κατέχοντι· ὡς μὲν ῥύσιον τῶν κατεχομένων, λύτρον ἂν εἴη τὸ σωτήριον αἷμα, ὡς δὲ δῶρον τοῦ κατέχοντος, οὐδαμῶς· ἐπεὶ καὶ πολλὰ ἄλλα τῷ κυρίως λεγομένῳ προσόντα λύτρῳ τῇ ἀφράστῳ ταύτῃ καὶ ὑπὲρ λόγον οὐ πρόσεστιν οἰκονομίᾳ· καὶ γὰρ ὁ μὲν τὸ λύτρον διδοὺς, οὐκέτι δυνάμενος εἶναι Κύριος ὧν παρέσχε, τὴν ζημίαν ἔχει κατὰ τὸ ἀπαραίτητον ἀκολουθοῦσαν· κερδαίνει δ' ὁ λαβὼν [καὶ] καθίσταται δεσπότης ὧν πρότερον τὴν ἐξουσίαν οὐκ εἶχε· ἐνταῦθα δὲ τοὐναντίον ἅπαν· ὁ μὲν κατταθέμενος τὸ λύτρον (καὶ γὰρ πάντα ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ, καὶ οὐδὲ τοῦ Ἀβελ αἷμα, οὐ μὴν οὐδὲ τῶν μαρτύρων ἔξω τῆς αὐτοῦ καθέστηκε προνοίας καὶ χειρός) οὐδὲν μὲν δηλονότι ἐζημίωται· τίς γὰρ ἂν ὅλως εἰπεῖν ἐννοήσῃ, ὡς μὲν τῶν θεραπόντων αὐτοῦ, καὶ ὧν ἐκεινώθησαν αἱμάτων ἔστι λόγος αὐτῷ, καὶ μετὰ θάνατον ὡς ἀθανάτων βοώντων ἀκούει· τὸ δὲ σωτήριον καὶ ζωοποιὸν αἷμα τοῦ κόσμου οὐκ ἐν τοῖς ἀθανάτοις τῆς αὐτοῦ προνοίας ταμείοις συνέχει ἀνώλεθρον αὐτῷ, καὶ φθορᾶς σωμάτων ἀνέπαφον συντηρούμενος· οὐκ ἐζημίωται τοίνυν οὐ μὲν οὖν ὁ τὸ λύτρον καταθέμενος, ἀλλὰ καὶ τοῦ γένους ἡμῶν παντὸς ὁ φιλάνθρωπος προσεκέρδησε τὴν σωτηρίαν· ὁ δὲ λαβεῖν νομίσας, ὅτι λαβεῖν μόνον ἐνόμισε, καὶ αὐτὴν προσαπώλεσεν, ἐφ' ᾗ τε μέγα ἐφρόνει καὶ ἦν ἐνισχύειν ἐνόμισεν αὐτοῦ τυραννίδα· ὥστε τὸ σωτήριον καὶ δεσποτικὸν αἷμα καὶ λύτρου χώραν ἂν ἐπέχοι, ἀνεκομίσατο γὰρ ἡμᾶς τῆς αἰχμαλωσίας, καὶ τοῦ λύτρου παραλλάσσει, ὅτι μηδὲ προσενέχθη τῷ τὴν ἡμετέραν φύσιν ἀπάτῃ δουλωσαμένῳ· καὶ ὅτι ἐν μὲν τῷ λύτρῳ τὸ κέρδος ὁρᾶται μέγα, μηδὲ μιᾶς συνεπινοουμένης ζημίας· ἐν δὲ τῷ κατέχοντι τοὺς αἰχμαλώτους, διπλῆ μᾶλλον δὲ παντελὴς ἡ ζημία· εἰ βούλει δὲ καὶ δεύτερον· τῶν μὲν ἄλλων λύτρων συμβατήριοι προηγοῦνται λόγοι, ἐνταῦθα δὲ τοῦ λύτρου μελετωμένου, ἡ δικαία κρίσις ἐκ παλαιτάτου τῷ πολεμίῳ τὸ ἄσπονδον καταψηφιζομένη, ἔτι μᾶλλον τηνικαῦτα τὴν τοιαύτην ἐξ ὧν ἐκεῖνος ἔπραττεν ἐπιβάλλει καταδίκην· καὶ δὴ καὶ ἐπὶ μὲν τῶν ἄλλων, σπονδαὶ πάντως ἢ ἐπὶ πολὺν ἢ ἐπ' ὀλίγον συνίστανται χρόνον· ἐν δὲ τῷ παρόντι λύτρῳ οὐδ' ἐπινοίᾳ λαβεῖν ἔστι ψιλῇ τοιοῦτόν τι προενηγμένον, καὶ πόσα ἄλλα τοιαῦτα· ὥστε χώραν ὁ λόγος προτείνεσθαι ἀνάγκην οὐκ ἔχει, ὃν τρόπον ἐπὶ τοῦ κυρίως δύναται προβάλλεσθαι λύτρου· ἐπὶ μεταφορᾶς γὰρ ἐνταῦθα, εἴπερ ἀλλαχοῦ, παρείληπται ἡ φωνή.
accipiendum raperetur, tyrannidis suæ vice versa A
perniciem retulit, atque inopinam et sine medela
plagam : de qua pridem suspicans, partim quidem
ad crucem ruebat, partim retinebatur atque a sacri-
lego impetu abstinebat. Atque adeo quæstio haec jam
non poterit piorum auribus esse molesta. Caeteroqui
licet, nimirum ut captivorum redimias, atque ut
quæ arcanæ huic et inenarrabili œconomiæ non
congruunt. Siquidem qui pretium dedit, quia rei ejus
deinceps dominus esse non potest, detrimentum
necessarium patitur : contra qui accipit, lucro au-
antea non erat. Nunc omne contra est. Qui pretium
obtulit (quandoquidem omnia in Dei potestate sunt,
ejus providentia dominioque abfuit), bic, inquam,
nullum cepit detrimentum. Nam quis omnino dicere
velit, ab eo qui famulorum suorum, et quorum san-
guis exhaustus fuit, curam gerit, quique mortuorum
ut viventium clamores audit; quis, inquam, dicat,
conservatum, atque ab omni corpurea corruptione C
protectum? Non igitur damnum pertulit qui pretium
contulit : imo universi generis nostri clemens Jesus
salutem lucratus est. Qui vero se accepturum pu-
amisit, cujus vires tantopere jactabat, tyrannidem.
redemptionis est, quia nos captivitate expedivit :
sed idem a redemptionis pretio differt, tum quia illi,
qui naturam nostram fraudulenter servitio oppressit,
non est ollatus ; tum quia pretii quidem praeclarum
lucrum esse solet, nullo damno comite: attamen
diabolo captivorum bero duplicatum potius sum-
mumque damnum evenit. Præterea redemptionibus
aliis pacifica verba præeunt; hic dum pretium re-
hoc potissimum tempore facinoribus ejus inflixit.
vel ad longum vel ad breve tempus feriuntur; in
ejusmodi aliæ plurimæ differentiæ sunt. Quare fieri
non potest ut oratio necessitatem præ se ferat,
dimiæ primario sensu intelligitur. Nam figurate boc
loco, si unquam alias, vox accipitur.
αὐτοῦ τὴν καθαίρεσιν καὶ τὴν ἀπροσδόκητόν τε καὶ
ἀνίατον πληγήν· ἦν καὶ ὑπιδόμενος, ἅμα τε ἐπεπήδα
τῷ σταυρῷ, καὶ ἅμα συνεστέλλετο τε καὶ ἀφίστατο
τῆς θεομαχούσης ὁρμῆς· καὶ οὐκέτι παρενοχλεῖν
οἶμαι τὸ τῆς ἀπορίας ἰσχὺν ἕξει τὰς τῶν εὐσεβούντων
ἀκοάς· πλὴν οὐδὲν κωλύει πρὸς τὴν ἐπαγγελίαν
ἐλθεῖν· ὡς ἐπεὶ τὸ λύτρον πρὸς δύο τινὰ τὴν ἀναφο
ρὰν ὡς ἐπίπαν ἔχει, ῥύσιόν τε τῶν κατεχομένων εἶ
ναι, καὶ δῶρον ὁρᾶσθαι τῷ κατέχοντι · ὡς μὲν ῥύσιον
τῶν κατεχομένων, λύτρον ἂν εἴη τὸ σωτήριον αἷμα,
ὡς δὲ δῶρον τοῦ κατέχοντος, οὐδαμῶς· ἐπεὶ καὶ
πολλὰ ἄλλα τῷ κυρίως λεγομένῳ προσόντα λύτρω
τῇ ἀφράστῳ ταύτῃ καὶ ὑπὲρ λόγον οὐ πρόσεστιν
οἰκονομίᾳ· καὶ γὰρ ὁ μὲν τὸ λύτρον διδοὺς, οὐκέτι
δυνάμενος εἶναι Κύριος ὧν παρέσχε, τὴν ζημίαν ἔχει
κατὰ τὸ ἀπαραίτητον ἀκολουθοῦσαν κερδαίνει δ' ὁ λα
βὼν [καὶ] καθίσταται δεσπότης ὧν πρότερον τὴν ἐξου
σίαν οὐκ εἶχε· ἐνταῦθα δὲ τοὐναντίον ἅπαν· ὁ μὲν κατ
ταθέμενος τὸ λύτρον (καὶ γὰρ πάντα ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ,
καὶ οὐδὲ τοῦ ᾿Αβελ αἷμα, οὐ μὴν οὐδὲ τῶν μαρτύρων
ἔξω τῆς αὐτοῦ καθέστηκε προνοίας καὶ χειρός) οὐδὲν
μὲν δηλονότι ἐζημίωται· τίς γὰρ ἂν ὅλως εἰπεῖν ἐν
νοήσῃ, ὡς μὲν τῶν θεραπόντων αὐτοῦ, καὶ ὧν έχει
νώθησαν αἱμάτων ἔστι λόγος αὐτῷ, καὶ μετὰ θάνα
τον ὡς ἀθανάτων βοώντων ἀκούει; τὸ δὲ σωτήριον
καὶ ζωοποιόν αἷμα τοῦ κόσμου οὐκ ἐν τοῖς ἀθανάτοις
τῆς αὐτοῦ προνοίας ταμείοις συνέχει ἀνώλεθρον αὐτῷ,
καὶ φθορᾶς σωμάτων ἀνέπαφον συντηρούμενος (39);
οὐκ ἐζημίωται τοίνυν οὐ μὲν οὖν ὁ τὸ λύτρον κατα-
θέμενος, ἀλλὰ καὶ τοῦ γένους ἡμῶν παντὸς ὁ φιλα
άνθρωπος προσεκέρδησε την σωτηρίαν· ὁ δὲ λαβεῖν
νομίσας, ὅτι λαβεῖν μόνον ενόμισε, καὶ αὐτὴν προσ
απώλεσεν, ἐφ' ᾗ τε μέγα εφρόνει καὶ ἦν ἐνισχύειν
ἐνόμισεν αὐτοῦ τυραννίδα· ὥστε τὸ σωτήριον καὶ
δεσποτικόν αἷμα καὶ λύτρου χώραν ἂν ἐπέχοι, ἀνεκο
μίσατο γὰρ ἡμᾶς τῆς αἰχμαλωσίας, καὶ τοῦ λύτρου
παραλλάσσει, ὅτι μηδὲ προσενέχθη τῷ τὴν ἡμετέραν
φύσιν ἀπάτῃ δουλωσαμένῳ· καὶ ὅτι ἐν μὲν τῷ λύτρω
τὸ κέρδος ὁρᾶται μέγα, μηδὲ μιᾶς συνεπινοουμένης
ζημίας· ἐν δὲ τῷ κατέχοντι τοὺς αἰχμαλώτους, διπλή
μᾶλλον δὲ παντελὴς ἡ ζημία· εἰ βούλει δὲ καὶ δεύτε
τῶν μὲν ἄλλων λύτρων συμβατήριοι προηγούνται λό
γοι, ἐνταῦθα δὲ τοῦ λύτρου μελετωμένου, ἡ δικαία
κρίσις ἐκ παλαιτάτου τῷ πολεμίῳ τὸ ἄσπονδον κατα
ψηφιζομένη, ἔτι μᾶλλον τηνικαῦτα τὴν τοιαύτην ἐξ
ὧν ἐκεῖνος ἔπραττεν ἐπιβάλλει καταδίκην· καὶ δὴ
καὶ ἐπὶ μὲν τῶν ἄλλων, σπονδαὶ πάντως ἢ ἐπὶ πολὺν
ἢ ἐπ' ὀλίγον συνίστανται χρόνον· ἐν δὲ τῷ παρόντι
λύτρῳ οὐδ᾽ ἐπινοίᾳ λαβεῖν ἔστι ψιλῇ τοιοῦτόν τι
προενηγμένον, καὶ πόσα ἄλλα τοιαῦτα· ὥστε χώραν
ὁ λόγος προτείνεσθαι ἀνάγκην οὐκ ἔχει, δν τρόπον
ἐπὶ τοῦ κυρίως δύναται προβάλλεσθαι λύτρου· ἐπ
μεταφορᾶς γὰρ ἐνταῦθα, εἴπερ ἀλλαχοῦ, παρείληπται
ἡ φωνή..
᾿ αὐτοῦ τὴν χαθαίοετιν χσὶ τὴν ὀπροσδόκητὸν τε χαὶ
ἀνίατον πληγήν" ἣν καὶ ὑπιθόμενος, ἄμα τε ἐπεπόδα
τῷ σταυρῷ, καὶ ἄμα συνεπτέλγετὁό τε χαὶ ἀφίστατο
τῆς θεομαχούτης ὁρμῆς καὶ οὐκέτε παρενοχλεῖν
οἶμαι τὸ τῆς ἀπορίας ἐσχύν ἕξει τὰς τῶν εὐσεδούντων
ἀκοάς" πλὴν οὐδὲν χωλθτι πρὸς τὴν ἐπαγγελίαν
ἐλθεῖν" ὡς ἐπεὶ τὸ λύτρον πρὸς δύο τινὰ τὴν ἄναψο-
ρὸν ὡς ἐπέπαν ἔχει, ῥύσιὸν τε τῶν κατεχομένων εἴς
ναι, καὶ δῶρον ὁρᾶσθαι τῷ κατέχοντι" ὡς αἷν ῥύσιον
τῶν κατεχομένων, λύτρον ἄν εἴη τὸ σωτήριον αἷμα,
ὡς δὲ δῶρον τοῦ χυτέχοντος, οὐδαμῶς" ἐπεὶ καὶ
πολλὰ ἄλλα τῷ χυρίως λεγουένῳ προσόντα λύτρῳ
τῇ ἀφράστῳ ταύτῃ καὶ ὑπὲρ λόγον οὐ πρόσεστιν
οἰχονομίκ' καὶ γὰρ ὃ υὲν τὸ γύτρον δεδοὺς, οὐχέτι
δυνάμενος εἶναι Κύριος ὧν παρέσχε, τὴν ξημίαν ἔχει
᾿χατὰ τὸ ἀπαραίτητον ἀκολουθοῦσαν" κερδαίνει δ᾽ ὁ λα-
δὼν [καὶ] χαθίσταται δεσπότης ὧν πρότερον τὴν ἐξου-
σίαν οὐκ εἶχε' ἐνταῦθα ὃς τοὐναντίον ἅπαν" ὁ μὲν κα-
ταθέμένος τὸ λύτρον (καὶ γὰρ πάντα ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ,
καὶ οὐδὲ τοῦ “Αθελ αἵμα, οὐ μὴν οὐδὲ τῶν μαοτύρων
ἔξω τῆς αὐτοῦ γαθέστηκε προνοίας καὶ χειρὸς) οὐδὲν
υὲν διρλονότε ἐξεμίωται" τίς γὰρ ἂν ὅλως εἰπεῖν ἐν--
γοήσηῃ, ὡς μὲν τῶν θεραπόντων αὐτοῦ, καὶ ὥν ἐκε-
νώθησαν αἱμάτων ἔστι λόγος αὐτῷ, καὶ μετὰ θάνα.
τον ὡς ἀθανάτων βοώντων ἀκούει; τὸ ὃς σωτήριον
καὶ ζωυποιὸν αἶμα τοῦ χόσμον οὐκ ἐν τοῖς ἀθανάτεις
τῆς αὐτοῦ προνοίας ταμείοις συνέχει ἀνώλεθρον αὐτῷ,
καὶ φθορᾶς σωμάτων ἀνέπαφον συντηρούμενος (30);
οὐκ ἐξημέωται τοίνυν οὐ μὲν οὖν ὅ τὸ γύτοον κάτα-
θέμενος, ἀλλὰ καὶ τοῦ γένους ἡμῶν παντὸς ὁ φῶ»
ἄνθρωπος τροσεχέοδησε τὴν σωτηοίαυ" ὁ δὲ λαθεῖν
νομέσας, ὅτι λαδεῖν μόνον ἐνόμισε, καὶ αὐτὴν προσ-
ἀπώλεσεν, ἐφ᾽ ἢ τε μέγα ἐφρόνει καὶ ἦν ἐνισχύειν
ἐνόμισεν αὐτοῦ τυραννίδα' ὥστε τὸ σωτήριον καὶ
δεσποτικὸν αἷμα καὶ λύτοον χώραν ἂν ἐπέχοι, ἀνεχο-
μίπατο γὰρ ἡμᾶς τῆς αἰχμαλωσίας, καὶ τοῦ λύτοου
παραλλάσσει, ὅτε μηδὲ προσενέχθη τῷ τὴν ἡμετέρσω
ψύσι ἀπάτη δουλωσαμένῳ" χαὶ ὅτε ἐν μὲν τῷ λύτοῳ
τὸ κέοδος ὁρᾶται μέγα, μεὸδξ αιᾶς συνεπινουυμένης
ξημίας" ἐν δὲ τῷ κατέχοντι τοὺς αἰχμαλώτους, διπλῇ
μᾶλλον δὲ παντελὴς ἢ ξηυῖα' εἰ βούλει δὲ χαὶ δώτι
τῶν μὲν ἄλλων λύτρων συαβατήριοι προγγοῦνται λό-
γοι, ἐνταῦθα δὲ τοῦ λύτρον μελετωμένου͵ ἢ δικαίᾳ
χρίσις ἐκ παλκχιτάτου τῷ πολεαίῳ τὸ ἄσπονδον νατα-
ψεφιξομένη, ἔτι μᾶλλον τηνικαῦτα τὴν τοιαύτην ἐξ
ὧν ἐκεῖνος ἔποαττεν ἐπεθαάλλει καταδίκην" καὶ δὴ
χαὶ ἐπὶ μὲν τῶν ἄλλων, σπονδαὶ πέντως ἢ ἐπὶ πολὺν
ἢ ἐπ' λέγον συνίστανται χρόνον" ἐν δὲ τῷ παρόντι
λύτρῳ οὐδ᾽ ἐπινοίᾳ λαβεῖν ἔστι ψιλῇ τοιοῦτόν τι
προενηγμένον, καὶ πόσα ἄλλα τοιαῦτα' ὥστε χώραν
ὁ γόγος ποοτείνετθαι ἀνάγκην οὐχ ἔχει, ὃν τρόπον
ἐπὶ τοῦ χυρίως δύναται προύἀ)γεσύαι λύτρον" ἐκ
μεταψορᾶς ψὰο ἐυταῦῦα, εἴπερ ἀλλαχηῦ, παρείληπται
ἢ ων.
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
col. 181–182page 91 of 591
PG 101:181ε'. Καὶ δῆλον ὡς οὐ χρὴ βιάζεσθαι συνεφαρμόττειν τοῖς κατὰ μεταφορὰν λεγομένοις, ὅσα πάντως παρέπεσθαι εἴωθε τῷ κατὰ τὴν ἀπ' ἀρχῆς θέσιν τῆς φωνῆς ὠνομασμένῳ· δεῖ γὰρ εἰς κοινὸν ἀναγαγεῖν τύπον, ἃ νῦν ἐπὶ τοῦ προταθέντος ἐγυμνάσθη προβλήματος· ὡς ἂν πρὸς πολλὰ εἴη τῶν αὐτὴν ἀπορίαν συνάγεσθαι δυναμένων, ἐξ ἑτοίμου καὶ καθολικωτέρας ἐφόδου τὴν λύσιν ἐπάγειν, καὶ τὸ συνταράττον ἀποσκευάζεσθαι· οὐ τοῦτο δέ φημι, ἅπαγε, ὡς τοῖς τροπικοῖς τῶν ὀνομάτων οὐ δεῖ κεχρῆσθαι· σύντροφος γὰρ ἡμῖν οὐ πολὺ τῶν κυρίων ἔλαττον ἡ χρῆσις αὐτῶν· καὶ εἴ τις ἀφέλοι ταύτας ἔκ τε τῆς ἀνὰ χεῖρα ὁμιλίας, καὶ ἐξ αὐτῆς γε τῶν συγγραμμάτων τῆς ἑρμηνείας, καὶ μάλιστά γε τὰς πολλὴν ἐχούσας τὴν ὁμοιότητα καὶ ἐγγύτητα πρὸς τὰς οὐδὲν τετραμμένον παρεχομένας, οὐκ ἐπὶ πολὺ ἔλαττον εἰς στενὸν κομιδῇ τὴν τῶν λόγων συγκλείσει χρείαν· ὡς πολλὰ τῶν πραγμάτων μηδ' ἔχειν ὀνόματι δηλῶσαι, ἢ εἴ τις τὴν κυριότητα τῶν ὀνομάτων τῆς ἡμετέρας χρήσεως ὑπερόριον ποιήσει· οὔκουν ἀχρηστίαν ἔτι καταγινώσκειν τῶν ἀπὸ τῆς τροπῆς τὴν γένεσιν ἐχόντων ὀνομάτων· ἀλλ' ἐκεῖνο φαίην ἂν ὡς εἰδέναι χρὴ λέξεως ἰδίωμα κυρίως τε λεγομένης καὶ κατὰ μετάθεσίν τινα τοῖς πράγμασιν ἐπιτιθεμένης· καὶ χρῆσθαι μὲν ταῖς φωναῖς ὡς ἐπιτρέπει τὸ ἔθος, μὴ μέντοιγε τὰ ὑπ' αὐτῶν σημαινόμενα εἰς τὴν αὐτὴν ἐξ ἀνάγκης συνάγειν τε καὶ συνδιαπλέκειν φύσιν· μεγάλων γὰρ γένοιτ' ἂν τοῦτο σφαλμάτων αἰτία, καὶ ἀπορίαι δόξουσι προκύπτειν, ἀπορίας μὲν τῇ ἀληθείᾳ λόγον οὐδένα προβεβλημέναι, τῇ δὲ μὴ κατὰ λόγον χρήσει τῶν σημαινομένων, οὐ πρὸς ἑτέρους μᾶλλον ἢ καθ' ἑαυτῶν τῶν οὕτω χρωμένων ταῖς φωναῖς τὴν ἀπορίαν ἐπινοούντων.
ϛ'. Αὐτίκα μάρτυρας καλοῦμεν τοὺς ὑπεραθλήσαντας Χριστοῦ, καὶ τὰ αἵματα αὐτῶν προσαγαγεῖν φαμὲν τῷ Θεῷ καλῶς γε καὶ δικαίως· ἀλλ' ἐκ μεταφορᾶς τῶν ὀνομάτων ἑκάτερον λέγεται· ἀπὸ γὰρ οὓς ἡ πολιτεία μάρτυρας καλεῖν οἶδεν, οἳ πάρεισιν ἐπὶ βεβαιώσει τῆς κατὰ τὸν βίον ἀληθείας, καὶ πίστιν δι' ὧν ἴσασιν ἐπάγουσι τοῖς προτεινομένοις, ἀπὸ τούτων καὶ τοὺς τῆς εὐσεβείας ἀγωνιστὰς ὀνομάζομεν μάρτυρας· καὶ γὰρ ὡς ἀληθῶς οὗτοι τὴν ἐνυπόστατον θεολογοῦντες ἀλήθειαν, ἐνώπιον τυράννων καὶ βασιλέων ἐμαρτύρησαν· καὶ προσενεγκεῖν αὐτῶν τὰ αἵματα τῷ Χριστῷ φαμεν, μετενεγκόντες τὴν προσφορὰν ἀφ' ὧν τε Ἀβὲλ ὁ δίκαιος τὰ τῶν ἀρνῶν ἐστεατωμένα, καὶ Ἀβραὰμ τὰ διχοτομήματα, καὶ τοὺς ἄρτους καὶ τὸν οἶνον ὁ Μελχισεδὲκ τῷ Ἀβραάμ· εἰ βούλει δὲ καὶ τὴν δεκάτην τῷ Μελχισεδὲκ ὁ προσδεξιωθείς· προσενήνοχε· καὶ δῆλον ὡς ἕκαστος τῶν προσενεγκόντων, ἕτερον προσήνεγκε παρ' ἑαυτόν, καὶ μηδὲν ἀνιαρὸν ὑφιστάμενος, οὐδέ τι τῶν μελῶν περικοπτόμενος· οἱ δὲ τοῦ Χριστοῦ μάρτυρες οὔτε τι κεχωρισμένον προσήνεγκαν, οὐδ' ἀπαθεῖς τὸ σῶμα προσφέροντες ἔμειναν· ἀλλ' οὐδὲ κληθέντες ὑπό τινος, μαρτυρεῖν ἐφεστήκασιν, ἀλλ' αὐτοκλήτῳ γνώμῃ τὴν θαυμαστὴν ἐκείνην καὶ θεόλογον μαρτυρίαν ἐμαρτύρησαν· εἴ τις οὖν μὴ διαστείλας τὰ τοῦ μάρτυρος σημαινόμενα, ἐπὶ θατέρου τὰ τοῦ ἑτέρου συμ-
ε'. Καὶ δῆλον ὡς οὐ χρὴ βιάζεσθαι συνεφαρμόττειν Α
τοῖς κατὰ μεταφορὰν λεγομένοις, ὅσα πάντως παρ
έπεσθαι εἴωθε τῷ κατὰ τὴν ἀπ' ἀρχῆς θέσιν τῆς φω
νῆς ὠνομασμένῳ· δεῖ γὰρ εἰς κοινὸν ἀναγαγεῖν τύ
πον, ἃ νῦν ἐπὶ τοῦ προταθέντος ἐγυμνάσθη προβλή
ματος· ὡς ἂν πρὸς πολλὰ εἴη τῶν αὐτὴν ἀπορίαν
συνάγεσθαι δυναμένων, ἐξ ἑτοίμου και καθολικωτέρας
ἐφόδου τὴν λύσιν ἐπάγειν, καὶ τὸ συνταράττον ἀπο-
σκευάζεσθαι, οὐ τοῦτο δέ φημι, ἅπαγε, ὡς τοῖς τρο
πικοῖς τῶν ὀνομάτων οὐ δεῖ κεχρῆσθαι· σύντροφος
γὰρ ἡμῖν οὐ πολὺ τῶν κυρίων ἔλαττον ἡ χρῆσις αὐτ
τῶν· καὶ εἴ τις ἀφέλοι ταύτας ἔκ τε τῆς ἀνὰ χεῖρα
ὁμιλίας, καὶ ἐξ αὐτῆς γε τῶν συγγραμμάτων τῆς
Ερμηνείας, καὶ μάλιστά γε τὰς πολλὴν ἐχούσας τὴν
ὁμοιότητα καὶ ἐγγύτητα πρὸς τὰς οὐδὲν τετραμμένον
παρεχομένας, οὐκ ἐπὶ πολὺ ἔλαττον εἰς στενὸν κοι
μεδῇ τὴν τῶν λόγων συγκλείσει χρείαν· ὡς πολλὰ
τῶν πραγμάτων μηδ᾽ ἔχειν ὀνόματι δηλῶσαι, ἢ εἴ
τις τὴν κυριότητα τῶν ὀνομάτων τῆς ἡμετέρας χρή-
σεως ὑπερόριον ποιήσει· οἴκουν ἀχρηστίαν ἔτι κατα-
γινώσκειν τῶν ἀπὸ τῆς τροπῆς τὴν γένεσιν ἐχόντων
ὀνομάτων· ἀλλ' ἐκεῖνο φαίην ἂν ὡς εἰδέναι χρὴ λέ-
ξεως ιδίωμα κυρίως τε λεγομένης καὶ κατὰ μετάθε
σίν τινα τοῖς πράγμασιν ἐπιτιθεμένης · καὶ χρῆσθαι
μὲν ταῖς φωναῖς ὡς ἐπιτρέπει τὸ ἔθος, μὴ μέντοιγε
τὰ ὑπ' αὐτῶν σημαινόμενα εἰς τὴν αὐτὴν ἐξ ἀνάγκης
συνάγειν τε καὶ συνδιαπλέκειν φύσιν· μεγάλων γὰρ
γένοιτ' ἂν τοῦτο σφαλμάτων αἰτία, καὶ ἀπορίαι δό-
ξουσι προκύπτειν, ἀπορίας μὲν τῇ ἀληθείᾳ λόγον
οὐδένα προβεβλημέναι, τῇ δὲ μὴ κατὰ λόγον χρήσει
τῶν σημαινομένων, οὐ πρὸς ἑτέρους μᾶλλον ἢ καθ'
ἑαυτῶν τῶν οὕτω χρωμένων ταῖς φωναῖς τὴν ἀπορίαν
ἐπινοούντων.
5. Αὐτίκα μάρτυρας καλοῦμεν τοὺς ὑπεραθλήσαν
τας Χριστοῦ, καὶ τὰ αἵματα αὐτῶν προσαγαγεῖν φα-
μὲν τῷ Θεῷ καλῶς γε καὶ δικαίως · ἀλλ' ἐκ μεταφο
μᾶς τῶν ὀνομάτων ἑκάτερον λέγεται· ἀπὸ γὰρ, οὓς ἡ
πολιτεία μάρτυρας καλεῖν οἶδεν οι πάρεισιν ἐπὶ βε-
βαιώσει τῆς κατὰ τὸν βίον ἀληθείας, καὶ πίστιν δι'
ὧν ἴσασιν ἐπάγουσι τοῖς προτεινομένοις, ἀπὸ τούτων
καὶ τοὺς τῆς εὐσεβείας ἀγωνιστὰς ὀνομάζομεν μάρ
κυρας · καὶ γὰρ ὡς ἀληθῶς οὗτοι τὴν ἐνυπόστατον
θεολογοῦντες ἀλήθειαν, ἐνώπιον τυράννων καὶ βασι-
λέων ἐμαρτύρησαν· καὶ προσενεγκεῖν αὐτῶν τὰ απ
· ματα τῷ Χριστῷ φαμεν, μετενεγκόντες τὴν προσφο-
ρὰν ἀφ᾽ ὧν τε ᾿Αβελ ὁ δίκαιος τὰ τῶν ἀρνῶν ἐστεα-
τωμένα, καὶ ᾿Αβραὰμ τὰ διχοτομήματα, καὶ τοὺς
ἄρτους καὶ τὸν οἶνον ὁ Μελχισεδέκ τῷ ᾿Αβραάμ· εἰ
βούλει δὲ καὶ τὴν δεκάτην τῷ Μελχισεδέκ ὁ προσδε-
ξιωθείς. προσενήνοχε· καὶ δῆλον ὡς ἕκαστος τῶν
προσενεγκόντων, ἕτερον προσήνεγκε παρ' ἑαυτὸν,
καὶ μηδὲν ἀνιαρόν υφιστάμενος, οὐδέ τι τῶν μελῶν
περικοπτόμενος· οἱ δὲ τοῦ Χριστοῦ μάρτυρες οὔτε
τι κεχωρισμένον προσήνεγκαν, οὐδ᾽ ἀπαθεῖς τὸ σῶ
μα προσφέροντες ἔμειναν· ἀλλ᾽ οὐδὲ κληθέντες ὑπό
τινος, μαρτυρεῖν ἐφεστήκασιν, ἀλλ' αὐτοκλήτῳ γνώ
μῃ τὴν θαυμαστὴν ἐκείνην καὶ θεόλογον μαρτυρίαν
ἐμαρτύρησαν· εἴ τις οὖν μὴ διαστείλας τὰ τοῦ μάρ-
τυρος σημαινόμενα, ἐπὶ θατέρου τὰ τοῦ ἑτέρου συμ
5. Profecto constat non esse adnitendum ut ad
ordinem metaphoricorum trahamus ea, quæ pror-
sus sectari solent id quod appellatum fuit secundum
primam vocis positionem. (Nam me jam oportet ad
generalem formam redigere id quod hactenus de
proposito themate disputavi. Sic enim licebit et
aliis multis, quæ eamdem perplexitatem creare pos-
sent, expedite et communiore ratione solutionem
adhibere, atque obscuritatem avertere.) Cave autem
putes, me verborum metaphoricorum usum inter-
dicere: est enim nobis horum innata familiaritas,
non minus propemodum quam eorum quæ proprio
sensu efferuntur. Ac si quis ejus generis verba ex
hoc ipso, qui in manibus est, tractatu, vel a Scri-
pturarum enarratione submoveat, presertim valde
similia ac proxima illis, quorum nullus tropus est;
is haud multo secius arctis admodum finibus ser-
monis usum concludet. Quin adeo multæ res sunt,
quas ne nomine quidem appellare possumnus, nisi
proprietas nominum procul usu quotidiano submo-
veatur. Ergo non licet inutilitatis accusare nomina
illa, quæ a metaphora originem ducunt : sed vis
potius cujusque vocabuli cognoscenda est, sive
proprie usurpati, sive cum aliqua translatione rebus
impositi. Atque verbis utendum est prout consue-
tudo fert, non autem illorum significantiæ ad eam-
dem naturam necessitate cogendæ et convolvendæ
sunt. Hinc enim magni orientur errores, ac dubia
passim emergent ; quæ quidem veram nullam per
plexitatem exhibebunt, verumtamen ob absurdum
significatuum usum, hi qui ita vocabula usurpant,
non tam aliis quam sibi dubitationes creabunt.
6. Exempli gratia testes (martyres) vocitamus eos
qui pro Christo certamen subierunt, eosque sangui-
nem suum obtulisse Deo dicimus. Præclare id qui-
dem et merito: sed tamen sine metaphora neutra
locutio est. Nam quia politica consuetudo`testes
appellat eos qui ad confirmandam quotidianarum
rerum veritatem adsunt, fidemque quatenus sciunt
suppeditant judicio certautibus, horum, inquam,
exemplo religionis quoque athletis testium nomen
imposuimus. Etenim hi revera substantialem veri-
tatem theologica oratione coram tyrannis ac regibus
testati sunt. Hosque obtulisse Christo sanguinem
dicimus, metaphora oblationis ex Abele justo sum-
pta, qui arietum adipes; et ex Abrahamo, qui di-
visas carnes; nec non a Melchisedeco, qui Abrahamo
panes et vinum obtulit; imo et ab hoc qui susce-
ptarum rerum decimas Melchisedeco attribuit. Cer-
nimus autem singulos hos rem a seipsis diversam
oètulisse, nihil molestum passos, nullisque suis
membris amissis. Atqui Christi martyres nibil ab
se alienum exhibuerunt, neque dum id sacrificium
facerent, incolumia corpora retinuerunt. Sed neque
ab aliquo postulati testimonio dicendo adfuerunt,
verum ipsi spontaneo consilio mirum illud theolo-
gicumque testimonium præbuerunt. Si quis igitur
indistinctis vocabuli testis significatibus, alterutri
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XXIV.
col. 183–184page 92 of 591
PG 101:183ζ. Καὶ πόσα ἄν τις τοιαῦτα λαβὼν ἀπὸ τῶν κατὰ τὴν πολιτείαν μαρτύρων ἐπὶ τοὺς θεολόγους διαβιβάσειε μάρτυρας, ᾧ φορυτὸς ἔρως ἀποριῶν, καὶ μυθολογεῖν καὶ παίζειν κἀν τοῖς σπουδαίοις ἀνύβριστον. Καὶ γὰρ οὐδὲν ἔργον πρὸς τὸ πρῶτον σχῆμα τῶν ἀπορημάτων εἰπεῖν, ὡς οὐχὶ τῷ αἵματι τῶν ἀθλητῶν, τῇ δὲ γνώμῃ συναρεσκόμενος ὁ Χριστὸς, καὶ τὴν σφαγὴν καὶ τὸ κενωθὲν αἷμα προσεδέξατο· ὥσπερ οὐδὲ τὸ ἐπενεγκεῖν ὡς ἐσφάγησαν μὲν οἱ μάρτυρες ὑπὲρ Χριστοῦ, καὶ τὸ αἷμα ἐξέχεαν, τοῦτο κυρίως καὶ οὐ τροπικόν· τὸ δὲ προσήνεγκαν καὶ προσέφερον καὶ τὰ τοιαῦτα, ῥημάτων ἐστὶν ἐξοικειουμένων τὴν τροπήν· οὔκουν οὐδ᾽ ἀναγκαῖον ἐπιζητεῖν τίνι προσήνεγκαν· ὥσπερ οὐδὲ ζητεῖν πῶς οἱ νεκρωθέντες τὸ σῶμα τῇ κενώσει τοῦ αἵματος δύναιντ᾽ ἂν προσενεγκεῖν λέγεσθαι· πῶς δὲ προσέφερον, οὐχ ἕτερον προσάγοντες, ὅπερ ἐστὶ τῶν κυρίως προσφερόντων; τὰ γὰρ τοιαῦτα τοσοῦτον ἀπέχει τοῦ διαπορητικοῦ τύπου, ὡς ἄμεινον ὑπεριδεῖν, μή ποτε ἄρα σαδόξωμεν συμπλεκόμενοι τοῖς παίζουσιν, οὐκ ἔξωθεν τοῦ εἰκότος συνδιαβάλλεσθαι· ὥσπερ γὰρ ἐν τοῖς σπουδαίοις παίζειν ἀσύνετον, οὕτω πρὸς τὰ γελοιότερα σπουδάζειν καταγέλαστον· τὰ δὲ τῆς ἐμφανοῦς μὲν ἀτοπίας καὶ οἴκοθεν ἐχόντων τὸν ἔλεγχον ἀνακεχωρηκότα, ταραχὴν μὲν καὶ θόρυβον προτεινόμενα ταῖς τῶν πολλῶν ἀκοαῖς, καὶ οἷς οὐκ ἔστι κρίσις διαστέλλειν τῶν ἄνευ τροπῆς προαγομένων φωνῶν, ἃς ὁ τῆς τροπῆς νόμος ἐσχημάτισεν· ἐπεὶ ῥᾷόν ἐστι τοῖς τὸ διάφορον αὐτῶν ἐπεσκεμμένοις ἀποκρούεσθαι καὶ διαλύειν τῆς δοκούσης ἀπορίας τὸ περίεργον· δεῖ δ᾽ οὖν λέγειν μὲν τὰς φωνὰς καὶ τιθέναι ἐφ᾽ ὧν φέρειν εἰώθαμεν· εἰδέναι δὲ τὰ ἑκάτερα παρεπόμενα, καὶ φυλάττειν αὐτῶν ἀσύγχυτον καὶ τὸ σημαινόμενον καὶ τὸ ἰδίωμα· ὁρᾷν δὲ ἔστι κἀντεῦθεν· ὁ μάρτυς ὁ πολιτικὸς ἕνα τῶν δικαζομένων συνιστῶν, τὸν ἕτερον συκοφάντην ἀπελέγχει τοῦ κριτοῦ τὴν γνώμην ἴσην διανέμοντος τοῖς προσώποις· ἐν δὲ τῷ θεολογοῦντι μάρτυρι, ποῦ σχέσις; ἢ πόθεν ἔχει παῤῥησίαν ἡ τοιαύτη; πάλιν· ὁ ἀθλητὴς τὸν ἀντίπαλον χερσὶ καὶ πυγμαῖς παίων, καὶ κατακρατῶν εἰς τέλος, τοῦ νικητικοῦ τυγχάνει στεφάνου· ἐνταῦθα δὲ βαλλόμενός τε καὶ τιτρωσκόμενος, καὶ πυρὶ θανατούμενος ἢ σιδήρῳ, ἢ δι᾽ ὧν ἄλλων ἐπενόησεν ἡ δήμιος ὠμότης κατὰ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τοὺς ἀνθρώπους ἐξαγαγεῖν τῆς ζωῆς, τὰ τῆς νίκης ἐστὶν ἀναδούμενος διαδήματα· καὶ ἐπὶ μυρίων ἄλλων
id accommodabit quod alterius est, nonne aures A
imperitiorum quæstionibus onerabit? Neque minus
ipse se fallet, dum se quæstionem in medium pro-
ferre judicabit, quam reapse non rerum difficultas
exhibet, sed ipsius imperita vocabulorum usurpatio.
Dicet enim hic etiam, ut facile puto, si testes san-
guinem olerunt, quis hunc recipit? Si Christus,
quomodo dici potest clemens hic sanguinibus ho-
minum delectari? Si diabolus recepit, curnam ii
voluissent suum hosti sanguinem libare? Ubinam
vero judex, qui æquo jure cum disceptantibus agal?
Disceptantes autem, quoruin alterutri testis ad vi-
etorium testimonium dat, quinam sunt?
7. Innumera ejusmodi a forensibus testibus sum-
pla ad sacros transferet testes, quicunque inepto
studio quaestionun tenetur, aut quem in re seria
fabulas venditare aut jocari non pudet. Atqui per-
facilis solutio est, si ad primam dubitationum spe-
ciem dicamus, Christum quidem haud athletarum
cruore sed mente delectatum, cædem eorum san-
guinemque exhaustum recepisse. Neque facile mi-
nus dicas, cæsos fuisse pro Christo testes et san-
guinem effudisse; id enim proprie dicitur, non
Agurate. Verum dictiones obtulerunt et oferebant
et aliæ ejusmodi, in verbis translatis numerandæ
sunt. Neque igitur necessarium est exquirere cui-
nam obtulerint : sicuti nihil opus est quærere,
quonam ii pacte dici queant obtulisse, quorum cor-
pora exhausto sanguine exanimata fuerunt. Quo-
modo enim offerrent, cum uihil a se distinctum c
afferrent, secus ac fit ab illis qui proprie offerunt?
Įlæc, inquam, omnia tantopere absunt a forma du-
bitativa, ut negligere satius sit, ne forte tibi videa-
mur non immerito reprehendendi, quia cum luden-
tibus dimicemus. Nam sicuti in re seria ludere
iusanum est, sic in ridiculis serio agere dignissi-
mum risu est. Si quæ vero locutiones absunt quidem
a manifesta absurditate, neque semet ipsa refu-
lant, sed tamen perturbationem confusionemque
multorum auribus creant, hominibus videlicet qui
discernere nesciunt verba tropo carentia, ab iis
quæ troporum legibus figurantur; facilius, inquam,
est si differentiæ earum considerentur, propulsare
ac dissolvere umbratilis controversiæ subtilitatem,
Deligenda igitur voces sunt, collocandæque quo loco D
adhiberi solent. Scire etiam oportet utramque cir-
cumstantiam, ita ut distincti serventur significatus
et proprietas. Hinc specimen esto. Forensis testis
dum uni e disceptantibus favet, alterum iniquum
coarguit : at judex interim æquam sententiam ho-
ninibus reddit. Verum in sacro teste ubinam hic
terum status? vel undenam libera dicendi copia?
Rursus athleta adversariumn manibus pugnisque
verberans, ac denique superans, victoriæ coronam
impetrat : hic autem qui percutitur ac vulneratur,
flammaque aut ferro interficitur, vel aliis crucia-
tuum generibus, quæ carnificuni contra humanam
naturam crudelitas ob enecandos homines excogita-
vit, hic, inquam, victoria corona insignitur. Atque
διβάζειν φιλονεικήσει, ἆρ᾽ οὐκ ἐκπλήσει ἀποριῶν τὰ
ὦτα τῶν ἀπειρότερων ακουόντων; σφαλείη δὲ οὐδὲν
ἔλαττον αὐτὸς ἀπορίαν οιόμενος προκομίζειν, ἣν οὐχ
ἡ τῶν πραγμάτων δυσκολία παρέσχεν, ἀλλ' ἡ ἐκείνου
τῶν ὀνομάτων οὐκ ἐν γνώσει μεταχείρισις· ἐρεῖ γὰρ
κανταῦθα ῥᾷον, Τῶν μαρτύρων προσενεγκάντων τὸ
αἷμα, τίς ὁ προσδεξάμενος; Εἰ μὲν γὰρ ὁ Χριστὸς,
καὶ πῶς ὁ φιλάνθρωπος ἀνθρώπων αἷμασιν ἐπαγάλο
λεται ; εἰ δ' ὁ πονηρὸς, καὶ πῶς ἡνέσχοντο τῷ ἐχθρῷ
τὸ οἰκεῖον αἷμα σπείσασθαι ; ποῦ δ' ὁ κριτής, δ; τὴν
ἴσην γνώμην τοῖς κρινομένοις διένειμεν ; οἱ δὲ κρι-
νόμενοι, ὧν ὁ μάρτυς θατέρῳ τὴν ἐπὶ νίκῃ ῥοπὴν
παρασχεῖν ἐφέστηκε, τίνες ;
ζ. Καὶ πόσα ἄν τις τοιαῦτα λαβὼν ἀπὸ τῶν κατὰ
την πολιτείαν μαρτύρων ἐπὶ τοὺς θεολόγους διαβιβά
Β σειε μάρτυρας, ᾧ φορυτὸς ἔρως ἀποριῶν, καὶ μυθο
λογεῖν καὶ παίζειν κἀν τοῖς σπουδαίοις ἀνύβριστον.
Καὶ γὰρ οὐδὲν ἔργον πρὸς τὸ πρῶτον σχῆμα τῶν
ἀπορημάτων εἰπεῖν, ὡς οὐχὶ τῷ αἵματι τῶν ἀθλη
τῶν, τῇ δὲ γνώμῃ συναρεσκόμενος ὁ Χριστὸς, καὶ
τήν σφαγὴν καὶ τὸ κενωθεν αἷμα προσεδέξατο
ὥσπερ οὐδὲ τὸ ἐπενεγκεῖν ὡς ἐσφάγησαν μὲν οἱ μάρ
τυρες ὑπὲρ Χριστοῦ, καὶ τὸ αἷμα ἐξέχεαν, τοῦτο κα
ρίως καὶ οὐ τροπικόν· τὸ δὲ προσήνεγκαν καὶ προς
έφερον καὶ τὰ τοιαῦτα, ῥημάτων ἐστὶν ἐξοικειουμένων.
τὴν τροπήν · οὔχουν οὐδ᾽ ἀναγκαῖον ἐπιζητεῖν τίνι
προσήνεγκαν· ὥσπερ οὐδὲ ζητεῖν πῶς οἱ νεκρωθέν-
τες τὸ σῶμα τῇ κενώσει τοῦ αἵματος δύναιντ' ἂν
προσενεγκεῖν λέγεσθαι· πῶς δὲ προσέφερον, οὐχ έτε
δε
ρον προσάγοντες, ὅπερ ἐστὶ τῶν κυρίως προσφερόν
των; τὰ γὰρ τοιαῦτα τοσοῦτον ἀπέχει τοῦ διαπορη
τικοῦ τύπου, ὡς ἄμεινον ὑπεριδεῖν, μή ποτε ἄρα σας
δόξωμεν συμπλεκόμενοι τοῖς παίζουσιν, οὐκ ἔξωθεν.
τοῦ εἰκότος συνδιαβάλλεσθαι· ὥσπερ γὰρ ἐν τοῖς
σπουδαίοις παίζειν ἀσύνετον, οὕτω πρὸς τὰ γελοιό-
τερα σπουδάζειν καταγέλαστον· τὰ δὲ τῆς ἐμφανούς
μὲν ἀτοπία; καὶ οἴκοθεν ἐχόντων τὸν ἔλεγχον ἀνακε-
χωρηκότα, ταραχὴν μὲν καὶ θόρυβον προτεινόμενα
ταῖς τῶν πολλῶν ἀκιαῖς, καὶ οἷς οὐκ ἔστι κρίσις δια
στέλλειν τῶν ἄνευ τροπῆς προαγομένων φωνῶν, &ς &
τῆς τροπῆς νόμος ἐσχημάτισεν· ἐπεὶ ῥᾷόν ἐστι τοῖς
τὸ διάφορον αὐτῶν ἐπεσκεμμένης, ἀποκρούεσθαι
καὶ διαλύειν τῆς δοκούσης ἀπορίας τὸ περίεργον
δεῖ δ' οὖν λέγειν μὲν τὰς φωνὰς καὶ τιθέναι ἐφ᾽ ὧν
φέρειν ειώθαμεν· εἰδέναι δὲ τὰ ἐκάτερα παρεπόμενα,
καὶ φυλάττειν αὐτῶν ἀσύγχυτον καὶ τὸ σημαινόμε
νον καὶ τὸ ἰδίωμα · ὁρᾷν δὲ ἔστι κάντεῦθεν· ὁ μάρ
τις ὁ πολιτικὸς ἕνα τῶν δικαζομένων συνιστῶν, τὸν
ἕτερον συκοφάντην ἀπελέγχει τοῦ κριτοῦ τὴν γνώμην
ἴσην διανέμοντος τοῖς προσώποις · ἐν δὲ τῷ θεολο
γοῦντι μάρτυρι, που σχέσις ; ἢ πόθεν ἔχει παῤῥη-
σίαν ἡ τοιαύτη; πάλιν. ὁ ἀθλητὴς τὸν ἀντίπαλον
χερσὶ καὶ πυγμαῖς παίων, καὶ κατακρατῶν εἰς τέ
λος, τοῦ νικητικού τυγχάνει στεφάνου · ἐνταῦθα δὲ
βαλλόμενός τε καὶ τιτρωσκόμενος, καὶ πυρὶ θανα
τούμενος ή σιδήρῳ, ἢ δι᾽ ὧν ἄλλων ἐπενόησεν ἡ δή-
μιος ὠμότης κατὰ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τοὺς ἀν
θρώπους ἐξαγαγεῖν τῆς ζωῆς, τὰ τῆς νίκης ἐστὶν
ἀναδούμενος διαδήματα· καὶ ἐπὶ μυρίων άλλων η
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
col. 185–186page 93 of 591
PG 101:185η. Πολλὰ μὲν οὖν τῶν ἐπὶ διαφόρων πραγμάτων ταττομένων ὀνομάτων ἐμφανεστάτην ἔχει τὴν διαφοράν· ὡς μηδέ τινα τῶν εἰς ἄκρον ἀναισχυντίας ἢ ἀσθενείας ἡκόντων χωρὶς αἰσχύνης ἢ εὐλαβείας μετενεγκεῖν ἐπὶ θάτερον ὃ τῷ ἑτέρῳ διωμολόγηται· πολλὰ δὲ κρύφιον φέρει τὴν ἑτερότητα, ὡς ὁ μάρτυς, ὡς ὁ ἀθλητὴς, ὡς τὸ λύτρον, ὡς τὸ τρόπαιον, ὡς τὰ τοῦ ᾅδου βασίλεια, ὡς μυρία ἄλλα ἐφ᾽ ὧν ἐστὶ ῥᾷον καὶ αὐτὸν πολλάκις ἀπάτης λαβεῖν τὴν ἀπορίαν παραδυόμενον, ἢ ἑτέροις τὴν ἀπάτην προάγειν ἐν τῷ λανθάνοντι· δεῖ δ᾽ οὖν ἐκ τῶν ἐμφανεστάτην ἐχόντων τὴν παραλλαγὴν καὶ παντελῶς ἐπιπόλαιον τῶν προτεινομένων τὴν διάλυσιν, τὸν κανόνα λαβεῖν, καὶ ἀπευθύνειν τῇ κοινῇ μεθόδῳ καὶ ἃ πολλὴν τὴν ἐγγύτητα πρὸς ἄλληλα κεκτημένα, τὸ τῆς ἀπάτης σχῆμα πιθανώτερον προβάλληται, καὶ οὕτως ἀπ᾽ ἐκείνων τὴν κρίσιν ἁπλανῆ καὶ ἐπὶ τούτων συνδιασώζειν. αὐτίκα τὸ πτερύγιον τοῦ ἱεροῦ· τὸ δὲ πτερύγιον οἷς μέλει τῆς Ἀττικῆς γλώττης, οἱ μὲν ἀετὸν, οἱ δὲ καὶ ἀέτωμα καλοῦσι, καὶ στέγασμα φασὶν εἶναι τοῦτο τῶν ἱερῶν οἴκων, τῷ σχήματι τὴν πτῆσιν τοῦ ζῴου μιμούμενον, ὃ δὴ καὶ πτερὸν ἔνιοι καλοῦσιν· οἱ δὲ διαστέλλουσι τὸ πτερὸν καὶ τὸ πτερύγιον τοῦ ἀετοῦ τε καὶ τοῦ ἀετώματος· φασὶ γὰρ εἶναι τὸ δηλούμενον ὑπ᾽ αὐτῶν, τὸ πρὸ τῶν ἱερῶν ἐκ λίθου πρὸς ὕψος ἀνατεινόμενον μᾶλλον κατεσκευασμένον οἰκοδόμημα· πλὴν ἀλλὰ γὰρ εἴ τις προτείνας τὸ πτερύγιον, διερωτῴη πότερον ἐξήπλωτο τῷ ἀέρι καὶ ὑπηρέτει κινούμενον τῷ ὄρνιθι τὴν πτῆσιν, ἢ συνέσταλτό τε καὶ συνεπτύσσετο, καὶ εἰς τὸ σχῆμα τῶν ἠρεμούντων τὸ πτηνὸν συνῆγεν, οἶμαι ἂν ἀντὶ τοῦ λύσιν αἰτεῖν τῆς ἀπορίας, γέλωτα παρασχεῖν· καίτοι γ᾽ ἂν ἴσως καὶ ἐπινεωτερίσαιτο, ὡς ὁπότερον ἄν τις δοίη, ἀδύνατα λέγων φωραθήσεται· οὔτε γὰρ ἐκτεταμένον τὸ πτερύγιον ὄγκου σώματος καὶ βάρος ἐπιβαῖνον ἀνέχειν δύναται, οὔτε τὴν κατὰ συστολὴν θέσιν ἔχον· πολλῷ μᾶλλον οὐδὲ τὴν ἐπίβασιν ὅλως παραδέχοιτ᾽ ἄν· ἆρα γὰρ οἱ τὰ τοιαῦτα προάγοντες ἀντὶ τοῦ συνάγειν εἰς ἀπορίαν ἑτέρους, οὐ πολὺ πρότερον ἑαυτοὺς εἰς χλεύην ἀπάγουσιν; Ἐρεῖ γὰρ, οἶμαι, ῥᾳδίως καὶ τῶν ἐπιτυγχανόντων ἕκαστος, ὡς, Ὦ βέλτιστοι, ταῦτά που τὰ δριμέα διαπορήματα ἐπὶ μὲν τοῦ ἑτέρου σημαινομένου ἀπορίαν ἐμποιήσειεν, ἐνταῦθα δὲ καὶ οὐδ᾽ ἕτερον ἔνεστιν εἰπεῖν, καὶ οὐδεμία φαίνεται πρόφασις ἀπορίας ἀνακύπτουσα· ἀπὸ γοῦν τῶν οὕτω περιφανεστάτην τὴν διαφορὰν ἐχόντων, εὐχερέστερόν ἐστι καὶ οὐδὲν ἐργῶδες, καὶ ἐπὶ τῶν ἐγκεκρυμμένην ταύτην φερόντων, τῷ κοινῷ χρωμένους κανόνι, τὰς ἀπορίας εἰς εὐπορίαν μεταβάλλειν. θ΄. Τρόπαιόν ἐστιν ὁ σταυρὸς τοῦ Χριστοῦ κατὰ τοῦ διαβόλου ἱστάμενον· καὶ τροπαίων τὸ λαμπρότατον, ὅπου γε καὶ αὐτὸς ὁ τύπος αὐτοῦ τῷ ἀέρι χαρασσόμενος, πᾶσαν αὐτῷ συμφυγαδεύει τὴν δύναμιν· καὶ οὐδήπου δεῖται βαθυτέρας περινοίας, εἴ τις εἰς ἀπο-
διαφορά · πῶς οὖν οὐ παράλογον ἐν ἑκατέρῳ τῶν &
σημαινομένων τὰ αὐτὰ ζητεῖν ἐπιθεωρεῖν; καὶ δ
προσῆν τῷ ἑτέρῳ, τὰ αὐτὰ θατέρω περιάπτειν έχε
βιάζεσθαι ;
η. Πολλὰ μὲν οὖν τῶν ἐπὶ διαφόρων πραγμάτων
ταττομένων ὀνομάτων εμφανεστάτην ἔχει τὴν διαφο
ράν· ὡς μηδέ τινα τῶν εἰς ἄκρον ἀναισχυντίας ἢ
ἀσθενείας ἡκόντων χωρὶς αἰσχύνης ἢ εὐλαβείας μετα
ενεγκεῖν ἐπὶ θάτερον & τῷ ἑτέρῳ διωμολόγηται
πολλὰ δὲ κρύφιον φέρει τὴν ἑτερότητα, ὡς ὁ μάρτυς,
ὡς ὁ ἀθλητὴς, ὡς τὸ λύτρον, ὡς τὸ τρόπαιον, ὡς τὰ
τοῦ δίδου βασίλεια, ὡς μυρία ἄλλα ἐφ᾽ ὧν ἐστὶ ῥᾷον
καὶ αὐτὸν πολλάκις ἀπάτης λαβεῖν τὴν ἀπορίαν πα-
ραδυόμενον, ἢ ἑτέροις τὴν ἀπάτην προάγειν ἐν τῷ
λανθάνοντι· δεῖ δ' οὖν ἐκ τῶν ἐμφανεστάτην εχόντων –
τὴν παραλλαγὴν καὶ παντελῶς ἐπιπόλαιον τῶν προ-
τεινομένων τὴν διάλυσιν, τὸν κανόνα λαβεῖν, καὶ
ἀπευθύνειν τῇ κοινῇ μεθόδῳ καὶ ἃ πολλὴν τὴν ἐγ
γύτητα πρὸς ἄλληλα κεκτημένα, τὸ τῆς ἀπάτης σχή-
μα πιθανώτερον προβάλληται, καὶ οὕτως ἀπ' ἐκείνων
τὴν κρίσιν ἁπλανῆ καὶ ἐπὶ τούτων συνδιασώζειν
αὐτίκα τὸ πτερύγιον τοῦ ἱεροῦ · τὸ δὲ πτερύγιον οἷς
μέλει τῆς Ἀττικῆς γλώττης, οἱ μὲν ἀετὸν, οἱ δὲ καὶ
αέτωμα καλοῦσι, καὶ στέγασμα φασὶν εἶναι τοῦτο
τῶν ἱερῶν οίκων, τῷ σχήματι τὴν πτῆσιν τοῦ ζῴου
μιμούμενον, ὃ δὴ καὶ πτερὸν ἔνιοι καλοῦσιν· οἱ δὲ
διαστέλλουσι τὸ πτερὸν καὶ τὸ πτερύγιον τοῦ ἀετοῦ
τε καὶ τοῦ ἀετώματος· φασὶ γὰρ εἶναι τὸ δηλούμενον
ὑπ' αὐτῶν, τὸ πρὸ τῶν ἱερῶν ἐκ λίθου πρὸς ὕψος
ἀνατεινόμενον μᾶλλον κατεσκευασμένον οἰκοδόμημα
πλὴν ἀλλὰ γὰρ εἴ τις προτείνας τὸ πτερύγιον, διερω
τη πότερον ἐξήπλωτο τῷ ἀέρι καὶ ὑπηρέτει κινού
μενον τῷ ὄρνιθι τὴν πτήσιν, ἢ συνέσταλτό τε καὶ
συνεπτύσσετο, καὶ εἰς τὸ σχῆμα τῶν ἠρεμούντων τὸ
πτηνὸν συνῆγεν, οἶμαι ἂν ἀντὶ τοῦ λύσιν αἰτεῖν τῆς
ἀπορίας, γέλωτα παρασχεῖν· καίτοι γ᾽ ἂν ἴσως καὶ
ἐπινεωτερίσαιτο, ὡς ὁπότερον ἄν τις δοίη, ἀδύνατα
λέγων φωραθήσεται· οὔτε γὰρ ἐκτεταμένον τὸ πτε
ρύγιον ὄγκου σώματος καὶ βάρος ἐπιβαῖνον ἀνέχειν
δύναται, οὔτε τὴν κατὰ συστολὴν θέσιν ἔχον· πολλῷ
μᾶλλον οὐδὲ τὴν ἐπίβασιν ὅλως παραδέχοιτ᾽ ἄν · ἆρα
γὰρ οἱ τὰ τοιαῦτα προάγοντες ἀντὶ τοῦ συνάγειν εἰς
ἀπορίαν ἑτέρους, οὐ πολὺ πρότερον ἑαυτοὺς εἰς
χλεύην ἀπάγουσιν; Ερεῖ γὰρ, οἶμαι, ῥᾳδίως καὶ τῶν D
ἐπιτυγχανόντων ἕκαστος, ὡς, Ὦ βέλτιστοι, ταῦτά που
τὰ δριμέα διαπορήματα ἐπὶ μὲν τοῦ ἑτέρου σημαινο-
μένου ἀπορίαν εμποιήσειεν, ἐνταῦθα δὲ καὶ οὐδ᾽ ἔτε-
ρον ἔνεστιν εἰπεῖν, καὶ οὐδεμία φαίνεται πρόφασις
ἀπορίας ἀνακύπτουσα· ἀπὸ γοῦν τῶν οὕτω περιφα
νεστάτην τὴν διαφορὰν ἐχόντων, εὐχερέστερόν ἐστι
καὶ οὐδὲν ἐργῶδες, καὶ ἐπὶ τῶν ἐγκεκρυμμένην ταύ
την φερόντων, τῷ κοινῷ χρωμένους κανόνι, τὰς ἀπο-
ρίας εἰς εὐπορίαν μεταβάλλειν.
θ'. Τρόπαιόν ἐστιν ὁ σταυρὸς τοῦ Χριστοῦ κατὰ τοῦ
διαβόλου ἱστάμενον· καὶ τροπαίων τὸ λαμπρότατον,
ὅπου γε καὶ αὐτὸς ὁ τύπος αὐτοῦ τῷ ἀέρι χαρασσός
μενος, πᾶσαν αὐτῷ συμφυγαδεύει την δύναμιν· καὶ
οὐδήπου δεῖται βαθυτέρας περινοίας, εἴ τις εἰς ἀπο-
alite praeterea innumera differentia sunt. Quidni
-
•
itaque sit absurdum, in utraque re significata eas-
dem circumstantias exquirere? et quæ uni con-
gruunt, easdem ad alteram vi pertrahere?
8. Multa igitur ex iis nominibus, quæ diversis
rebus imponuntur, manifestissimam differentiam
habent: quare nec ulli homines quanquam appri
me impudentes vel ingenio imbecillo præditi, sive
pudore aut metu transferre solent ad rem alteram
quod alterius proprium est. Multa tanen subobscu -
ram diversitatem continent, ut testis, ut athleta, ut
redimiæ, ut tropæum, ut inferorum regnum, ut alia
plurima in quibus facilius est ipsum falli qui
quaestionem ingredietur, quam aliis facum facere
in re latente. Oportet itaque ex iis quæ mani
festissimam transmutationem habent, atque omnino
tritam contradictionis suæ solutionem, normam
sumere : atque ad communem methodum illa quo-
que exigere, quæ quia valde invicem propinqua
sunt, erroris speciem credibilioris suppeditant :
atque ita ex his certum judicium de aliis quoque
(pinnaculum) tem-
facere. Exemplo sit πτερύγιον
Atticæ linguæ studiosi, alii aquilam,
plis. Πτερύγιον
alii fastigium (aquila figura præditum) atque tem
ctum esse aiunt sacrorum ædificiorum, cujus figura
volantem avem imitatur : quam ædificii partem
nonnulli etiam pinnam appellant. Alii distinguunt
pinnam et pinnaculum s sive aquilæ sive fastigii.
Aiunt enim his significari partem illam ædificii la-
C pideam, altiusque elatam, quæ sacrarum ædium
frons est. Si quis tamen pinnam seu pinnaculumı
inculcans, rogaret utrum id expanderetur in aere,
commotumque avis volatui faveret? an potius con-
traberetur atque complicaretur, avisque quiescen -
tis speciem exhiberet? credo equidem excitatum iri
potius ab hoc risumn, quam curatum ut quæstio
solvatur. Fortasse etiam novo alio argumento ute-
tur, nempe quod alterutrum quis concedat, impos-
sibilia dicere deprehendetur. Nam neque extensa
pinna gravitatein corporis pondusque impositun
sustinere potest, neque item cum est complicata.
Illud vero præcipuum, quod ascensum in aera non
patitur. Nonne qui talia in medium ferunt, nedum
aliis dubitationes laud creant, sed ipsos, se multo
citius ludibrio objiciunt? Existimo enim quemvis
facile sic dicturum : 0 boni, hæ peracutæ dubita-
tiones cum aliis fortasse significatibus quæstio-
nein conflabunt; hic tamen neutrum dici potest,
nullaque ansa dubitandi hinc exsistit. Ex his igi-
tur, quæ tam exploratam differentiam habent, fa-
cilius est nulliusque laboris, eorum etiam, quorum
differentia abstrusior est, communi regula adhibita,
perplexitatem perducere ad liquidum.
9. Tropæum est contra diabolum Christi crux
excitatum; et quidem splendidissimum, quandoqui-
dem vel ejus typus in aere impressum quamlibet
cum illo potestatem fugat. Neque tamen altiore
certandum est acumine, si quis forte de hoc voca-
• Matth. 1, 5.
AD AMPHILOCHIUM QUESTIO XXIV.
col. 187–188page 94 of 591
PG 101:187ρίαν διαπλάσαι τὸ ῥῆμα προέλοιτο· ἐκ γὰρ τῶν προειρημένων, εὐφωρότατον ἔχει τὴν διάκρισιν· οἷον εἰ τρόπαιον ὁ σταυρός, τίς ὁ στήσας τὸ τρόπαιον; εἰ μὲν ὁ νικήσας, τί μάτην τὸ Ἰουδαίων ἔθνος εἰς χριστοκτονίαν διαβάλλεται; εἰ δ᾽ αὐτοὶ τοῦτον ἐποίξαντο· οὐδὲ γὰρ ἀμφισβητήσιμον τοῦτο· πῶς ὁ Χριστὸς κατὰ τοῦ διαβόλου τρόπαιον στῆσαι λέγεται; Ὡσαύτως δὲ καὶ εἴ τις λαβὼν τῷ λόγῳ τὰ τοῦ ᾅδου βασιλείας, δηλονότι τὸν βασιλέα συνεπάγεται. Λέγει δέ που καὶ Παῦλος ὁ τῆς ἀληθείας κῆρυξ, ὡς ἐβασίλευσεν ὁ θάνατος ἀπὸ Ἀδὰμ μέχρι Μωϋσέως, οὐ μόνον ὧν ἦν τὸ ἁμάρτημα καθ᾽ ὁμοιότητα τοῦ Ἀδάμ, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοὺς κατ᾽ ἐκείνην τὴν μίμησιν ἁμαρτήσαντας· εἰ δὲ βασιλεύς, τῷ δὲ βασιλεῖ νόμος τε τὸ ἀξίωμα καὶ ἡ τῶν ὑπηκόων ἐγχειρίζεται ψῆφος, ᾧ δὲ ταῦτα περίεστι, πῶς ἂν εἴη λόγον ἔχον τῆς ὅτι δικαίως ἐβασίλευε τιμῆς, ἀντὶ τοῦ γέρας προσλαμβάνειν, ὑπέχειν τὴν στέρησιν; καὶ γὰρ ἑκάτερον τῶν εἰρημένων, ἴσως μὲν καὶ αὐτόθεν, τὴν ἀπορίαν τοῖς ἀκριβέστερον ὁρῶσιν οὐδὲν ἧττον ἢ τὴν λύσιν προσβάλλεται· μάλιστα δὲ ἐκ τῶν προειρημένων, ῥᾳδίαν ἕλκουσι τὴν ἀπάντησιν· καὶ γὰρ ἐπίδηλον τρόπαιον μὲν λέγεσθαι τὸν σταυρὸν, ἀπὸ τοῦ κατὰ τοὺς πολέμους τροπαίου τῆς φωνῆς μετενεχθείσης· ἐπεί γε λαμπρῶς καθεῖλεν ὁ Χριστὸς δι᾽ αὐτοῦ τὸν ἐχθρόν· οὐ διότι δὲ τὸν σταυρὸν ἔστησεν· οὐδὲ γὰρ αὐτὸς ἔστησεν, ἐπήξατο μὲν γὰρ αὐτὸν τὸ θεομάχον ἔθνος, οὐχ ὡς τρόπαιον δὲ κατὰ τοῦ ἐχθροῦ, ἀλλ᾽ ὡς τοῦ κοινοῦ Σωτῆρος κολαστήριον· ὁ δὲ τὴν ἐκείνων κακουργίαν εἰς τὴν κατὰ τοῦ ἐχθροῦ νίκην ἀντιστρέψας, οἷα δὴ τροπαίῳ τῷ σταυρῷ προσεχρήσατο· οὔτε γοῦν τὸ τῶν Ἰουδαίων ἄγος τὸ τρόπαιον ἔστησεν, οὐ μὴν ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ὁ Σωτὴρ τοῦ γένους ἑαυτῷ τὸν σταυρὸν συνεπήξατο, ἀλλ᾽ ἐκείνων ἐπὶ κολάσει τοῦ Δεσπότου πηξαμένων, αὐτὸς ἐπὶ σωτηρίᾳ τῆς ἡμετέρας φύσεως εἰς τρόπαιον μετετάξατο· καὶ ᾅδου δὲ βασίλεια λέγεται, καὶ βασιλεὺς ὁ θάνατος, οὐχ ὅτι θεσμοῖς καὶ γνώμῃ τῶν ἀρχομένων τὴν κατ᾽ αὐτῶν ἔσχε κυριότητα, ταῦτα γὰρ τῷ κυρίως σημαινομένῳ διὰ τῆς τοῦ βασιλέως φωνῆς ἕπεται, ἀλλ᾽ ἐπειδήπερ τῶν ἐπὶ γῆς ὁ βασιλεύων τὸ κράτος ἀδέσποτον φέρει κατὰ τῶν ὑπὸ χεῖρα· τοῦτο δὲ ὁ θάνατος διὰ τῆς παραβάσεως ἥρπασεν· ταύτῃ δὲ καὶ βασιλεὺς εἶναι, καὶ τὰ τούτου βασίλεια λέγεσθαι μεταθεμένοις τὸ ὄνομα δύναται· καὶ ἦν μὲν αὐτῷ πρὸ τοῦ σταυροῦ καθ᾽ ἡμῶν, ἄμαχος ἡ τοιαύτη ἀρχή, πᾶσαν ἀναστάσεως ἐλπίδα περικόπτουσα τε καὶ νεκροποιοῦσα, τοῦ δὲ δεσποτικοῦ πάθους τῆς ἰσχύος αὐτὸν παντελῶς ἀφελομένου, εἰκότως καὶ κατὰ λόγον φαμὲν ἐσκυλεῦσθαι τὰ τούτου βασίλεια. ι'. Ἔνεστιν οὖν, οἶμαι, γνώμῃ τε χαιρούσῃ καὶ παρρησιαζομένῃ γλώσσῃ λέγειν, ὅπως τε θελητόν ἐστι καὶ ἀθέλητον ὁ θάνατος τοῦ Υἱοῦ τῷ Πατρί· καὶ ὅπως ἑκάτερον αὐτῶν περὶ τὸν πολέμιον ὁρᾶται λεγόμενον· καὶ ὡς μὲν ὑπὲρ ἡμῶν σταυρὸν ὑπέστη, καὶ τὸ οἰκεῖον ὁ φιλάνθρωπος αἷμα ἐξέχεεν, οὐ προσήνεγκε δὲ τοῦτό τινι· οὐ γὰρ αὐτῷ σκοπὸς ἦν προσενεγκεῖν, ἀλλ᾽ ἐν τῷ πάθει τὸ ἀπολωλὸς ἀνασώσασθαι· οὐ προσήνεγκεν οὖν, εἰ μή τινι κατὰ μεταφο
bulo quæstionem aliquam condandam susceperit :
namque e superius dictis solutionem deprehendere
perfacile est. Si crux, inquit, aliquis, tropæum
est, quis id erexit? nam si ipse victor, cur jam
temere Judaico populo Christi cædes imputatur ?
Quod si illud Judæi statuerunt (quod reapse extra
aleam contentionis est) quonam pacto Christus con-
tra diabolum constituisse tropæum dicitur? Item
si quis de regno inferorum sermonem injiciens,
pergat porro dicere: si est inferorum regnum, sine
dubio intelligitur quoque rex. Et quidem ait Pau-
lus so veritatis præco, regnavisse mortem ab Ada-
mo ad Mosem, non in eos solum quorum peccatum
secundum Adami similitudinem erat, verum in
eos quoque qui ejus exemplo peccaverunt. Quod si
rex est, regi autem lege et subditorum suffragio
dignitas attribuitur; cui hæc dignitas suppetit,
quomodo consentaneum sit, eum honoris loco per-
peti justi muneris abdicationem? Nam utraque lo-
cutio, et quidem ex eodem fortasse fonte, rem stu-
diose pensantibus et dubitationem suppeditat et
explanationem. Præcipue vero ex ante dictis pro-
na responsio manat. Est enim satis exploratum,
tropæi nomine dici crucem, a tropæo bellico voce
translata : siquidem Christus præclare hostem vi
propria superavit; non autem quod ipse crucem
constituerit : hanc enim sacrilega gens defixit;
neque uti tropæum de hoste, verum ut communis
Servatoris supplicium. Sed tamen ille malitia eorum
in victoriam de hoste versa, cruce, tanquam tro-
pæn usus est. Neque igitur Judæorum impietas
tropæum statuit, neque rursus Servator hominum
crucem sibi defixit : sed quod illi lignum ad Do-
mini supplicium defixerant, hic ad salutem naturæ
nostræ tropæi forma donavit. Item inferorum re-
gnum dicitur, reginaque mors; non quod decretis
suffragioque subditorum dominatum in eos impe-
traverit; hæc enim regis vocabulo proprie dicto
conveniunt; sed quia quam rex terrenus liberam
potestatem in subditos suos exercet, eamdem sibi
mors peccati causa vindicavit : atque ob id et re-
gina mors et inferorum regnum translatis appel-
lationibus dici possunt. Et sane mortis erat in nos
ante crucem potentia invicta, omni spe resurre-
ctionis præcisa et exstincta : verum enimvero cum
Dominica passio vim illius omnino abstulerit, jure
meritoque dicimus regnum ejus esse direptum.
10. Ergo licet, ut arbitror, alacri animo confi-
dentique lingua dicere, voluntariam simul et invo-
luntariam Patri accidisse Filii necem : et id utrum-
que de hoste quoque diabolo pronuntiari posse
videmus. Dicimus insuper cruci Christum pro nobis
subjacuisse, suumque sanguinem clementiæ instin-
ctu profudisse: neque tamen cuiquam obtulisse :
non enim ei propositum erat sanguinem offerre, sed
passione sua quod perierat conservare. Non igitur
Α ρίαν διαπλάσαι τὸ ῥῆμα προέλοιτο· ἐκ γὰρ τῶν
προειρημένων, εὐφωρότατον ἔχει τὴν διάκρισιν· οἷον
εἰ τρόπαιον ὁ σταυρός, τίς ὁ στήσας τὸ τρόπαιον;
εἰ μὲν ὁ νικήσας, τί μάτην τὸ Ἰουδαίων ἔθνος εἰς
χριστοκτονίαν διαβάλλεται ; εἰ δ᾽ αὐτοὶ τοῦτον ἐπο
ήξαντο· οὐδὲ γὰρ ἀμφισβητήσιμον τοῦτο· πῶς ὁ Χρι
στὸς κατὰ τοῦ διαβόλου τρόπαιον στῆσαι λέγεται ;
Ωσαύτως δὲ καὶ εἴ τις λαβὼν τῷ λόγῳ τὰ τοῦ ᾅδου
βασιλείας, δηλονότι τὸν βασιλέα συνεπάγεται. Λέγει
δέ που καὶ Παῦλος ὁ τῆς ἀληθείας κῆρυξ, ὡς ἐβασί
λευσεν ὁ θανάτος ἀπὸ ᾿Αδάμ μέχρι Μωϋσέως, οὐ
μόνον ὧν ἦν τὸ ἁμάρτημα καθ᾽ ὁμοιότητα τοῦ Ἀδάμ,
ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοὺς κατ᾽ ἐκείνην τὴν μίμησιν ἁμαρ
τήσαντας· εἰ δὲ βασιλεὺς, τῷ δὲ βασιλεῖ νόμος τε
τὸ ἀξίωμα καὶ ἡ τῶν ὑπηκόων ἐγχειρίζεται ψῆφος,
Βᾧ δὲ ταῦτα περίεστι, πῶς ἂν εἴη λόγον ἔχον τῆς ὅτι
τοῦ πάθους τῆς ἰσχύος αὐτὸν παντελῶς ἀφελομένου,
του βασίλεια.
δικαίως ἐβασίλευε τιμῆς, ἀντὶ τοῦ γέρας προσλαμ
βάνειν, ὑπέχειν τὴν στέρησιν ; καὶ γὰρ ἑκάτερον τῶν
εἰρημένων, ἴσως μὲν καὶ αὐτόθεν, τὴν ἀπορίαν τοῖς
ἀκριβέστερον ὁρῶσιν οὐδὲν ἧττον ἢ τὴν λύσιν προς
βάλλεται· μάλιστα δὲ ἐκ τῶν προειρημένων, βαδίαν
ἕλκουσι τὴν ἀπάντησιν· καὶ γὰρ ἐπίδηλον τρόπαιον
μὲν λέγεσθαι τὸν σταυρὸν, ἀπὸ τοῦ κατὰ τοὺς πολέ
μους τροπαίου τῆς φωνῆς μετενεχθείσης· ἐπεί γε
λαμπρῶς καθεῖλεν ὁ Χριστὸς δι' αὐτοῦ τὸν ἐχθρόν
οὐ διότι δὲ τὸν σταυρὸν ἔστησεν· οὐδὲ γὰρ αὐτὸς
έστησεν, ἐπήξατο μὲν γὰρ αὐτὸν τὸ θεομάχον ἔθνος,
οὐχ ὡς τρόπαιον δὲ κατὰ τοῦ ἐχθροῦ, ἀλλ' ὡς τοῦ
κοινοῦ Σωτῆρος κολαστήριον· ὁ δὲ τὴν ἐκείνων και
κουργίαν εἰς τὴν κατὰ τοῦ ἐχθροῦ νίκην ἀντιστρέψας,
οἷα δὴ τροπαίῳ τῷ σταυρῷ προσεχρήσατο· οὔτε γοῦν
τὸ τῶν Ἰουδαίων ἄγος τὸ τρόπαιον ἔστησεν, οὐ μὴν
ἀλλ᾽ οὐδ' ὁ Σωτὴρ τοῦ γένους ἑαυτῷ τὸν σταυρὸν συν
επήξατο, ἀλλ' ἐκείνων ἐπὶ κολάσει τοῦ Δεσπότου της
ξαμένων, αὐτὸς ἐπὶ σωτηρίᾳ τῆς ἡμετέρας φύσεως
εἰς τρόπαιον μετετάξατο· καὶ ᾅδου δὲ βασίλεια λέ-
γεται, καὶ βασιλεὺς ὁ θάνατος, οὐχ ὅτι θεσμοῖς καὶ
γνώμῃ τῶν ἀρχομένων τὴν κατ' αὐτῶν ἔσχε κυριό
τητα, ταῦτα γὰρ τῷ κυρίως σημαινομένῳ διὰ τῆς
τοῦ βασιλέως φωνῆς ἕπεται, ἀλλ' ἐπειδήπερ τῶν ἐπὶ
γῆς ὁ βασιλεύων τὸ κράτος ἀδέσποτον φέρει κατὰ
τῶν ὑπὸ χεῖρα· τοῦτο δὲ ὁ θάνατος διὰ τῆς παραβά
σεως ήρπασεν· ταύτῃ δὲ καὶ βασιλεὺς εἶναι, καὶ τὰ
τούτου βασίλεια λέγεσθαι μεταθεμένοις τὸ ὄνομα δύο
ναται· καὶ ἦν μὲν αὐτῷ πρὸ τοῦ σταυροῦ καθ' ἡμῶν,
ἄμαχος ἡ τοιαύτη ἀρχή, πᾶσαν ἀναστάσεως ἐλπίδα
περικόπτουσα τε καὶ νεκροποιοῦσα, τοῦ δὲ δεσποτι
εἰκότως καὶ κατὰ λόγον φαμὲν ἐσκυλεῦσθαι τὰ τού
ι'. Ενεστιν οὖν, οἶμαι, γνώμῃ τε χαιρούσῃ καὶ
παρρησιαζομένη γλώσσῃ λέγειν, ὅπως τε θελητόν
ἐστι καὶ ἀθέλητον ὁ θάνατος τοῦ Υἱοῦ τῷ Πατρί· καὶ
ὅπως ἑκάτερον αὐτῶν περὶ τὸν πολέμιον ὁρᾶται λεγό
μενον· καὶ ὡς μὲν ὑπὲρ ἡμῶν σταυρὸν ὑπέστη, και
τὸ οἰκεῖον ὁ φιλάνθρωπος αἷμα ἐξέχεεν, οὐ προς
ἤνεγκε δὲ τοῦτό τινι· οὐ γὰρ αὐτῷ σκοπὸς ἦν προσ
ενεγκεῖν, ἀλλ᾽ ἐν τῷ πάθει τὸ ἀπολωλὸς ἀνατώσα·
σθαι· οὐ προσήνεγκεν οὖν, εἰ μή τινι κατά μεταφο
s Romn. v, 14.
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
Question XXVQuæstio XXV
col. 189–190page 95 of 591
PG 101:189ζειν προσενεγκεῖν· ἀκώλυτος γὰρ διὰ τὴν ὁμοιότητα τῆς φωνῆς ἡ χρῆσις ἐν σχήματι λεγομένης τροπῆς· ὥσπερ κεκωλυμένον τῆς τὸ κύριον ἐχούσης προσηγορίας τὸ ἰδίωμα ἐπὶ ταύτης ἀπαιτεῖν· καὶ φανερὸν ὡς οὔτε προσήνεγκεν οὔτε προσέφερεν ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου τὸ σωτήριον καὶ καθάρσιον αἷμα τοῦ γένους ἡμῶν· εἰ καὶ ὁ Πατὴρ ὁ διὰ τὸ ἀπὸ τοῦ πάθους ἐκβεβηκὸς τερπομένῃ καὶ χαιρούσῃ γνώμῃ τὸ αἷμα τοῦ Παιδὸς ὑποδέξασθαι λέγεται· ἀλλὰ ταῦτα μὲν εἰ καὶ τῆς ἐλπίδος ἦν ἔδινεν ἡ ἐξαίτησις ἴσως μὲν ἐντελέστερον, πλήν γε κατὰ τὸν ἐπίτομον προενήνεκται τύπον· ἐπεὶ μηδ' ἐπιλέλησμαι κατὰ τὰς σχολαζούσας μελέτας τοῖς ἱερωτάτοις ἡμῶν δόγμασι πολλάκις ἀκοῦσαι τὴν σὴν ἀρετὴν φυλοκρινούμενα τὰ τοιαῦτα· καὶ ῥᾴδιόν ἐστιν ἐκ τῶν παρόντων εἴ τι καὶ λήθη τῶν λογισμῶν ἀφείλετο, εἰς τὴν τῶν παραλελειμμένων συνάγεσθαι μνήμην.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΕ'.
Τίνος ἡ φωνὴ ἡ λέγουσα· « Τοῦτο δὲ ὅλον γέγονε, » πότερον τοῦ συγγραφέως, ἢ τοῦ Ἀρχαγγέλου;
Ὅτι μὲν ἐκπληττομένου καὶ θαυμάζοντός ἐστι τῶν ἔργων, καὶ τῶν λόγων τὸ ὑπερφυές, αὕτη τε τοῦ λόγου ἡ περικοπή, καὶ τῶν ὀνομάτων ἡ συνθήκη παρίστησι σαφῶς. « Τοῦτο γὰρ ὅλον γέγονε, » ὁ φησί, ἀντὶ τοῦ, πῶς ὅλον τοῦτο προῆλθε; Πῶς, ὦ τοῦ θαύματος! ἐφάνη τὸ ἔκπληκτον τοῦτο, καὶ γέμον ἐκστάσεως; Πῶς τοιοῦτον ἥλιος εἶδε; Πῶς ἀνθρώποις ἐπεγνώσθη τοιοῦτον; Καὶ ὅτι μετὰ τὸ ἀνακηρύξαι τό τε ἄσπορον τοῦ τόκου, καὶ τὴν ἐκ Πνεύματος ἁγίου σύλληψιν, καὶ τὴν τοῦ Σωτῆρος κλῆσιν, ἣν διότι σώζει, προσείληφε, τὸν λαὸν αὐτοῦ, καὶ τό γε οὐκ ἀπό τινων σωματικῶν νοσημάτων, οἷς καὶ ἰατρῶν πολλάκις χεῖρες ἐπήρκεσαν, ἀλλ᾽ ἀπ᾽ αὐτῶν γε τῆς ψυχῆς ἀῤῥωστημάτων τε καὶ μολυσμάτων ὧν οὐκ ἔστιν εὑρεῖν καθάρσιον οὔτε ἴαμα τῆς θείας χωρὶς εὐμενείας τε καὶ ἐπινεύσεως· διὰ γοῦν τὸ εἰπεῖν τὰ εἰρημένα, καὶ τὴν τοῦ Σωτῆρος, ἀπὸ τῆς κοινῆς εὐεργεσίας ὀνομασίαν, εὐθὺς ἐπήγαγε « Τοῦτο δὲ ὅλον γέγονε ἵνα πληρωθῇ τὸ ῥηθὲν ὑπὸ τοῦ Κυρίου διὰ τοῦ προφήτου λέγοντος· « Ἰδοὺ ἡ Παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει, καὶ τέξεται υἱὸν, καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ. » Ἀλλὰ ὅτι μὲν ἐκπληττομένου τε, καὶ θαυμάζοντος ἐστὶ τὸ ἄπειρον πέλαγος τῆς περὶ τὸ ἀνθρώπινον γένος προνοίας ἡ προκειμένη φωνή, φανερόν.
Εἴ τε δὲ ταύτην ἂν εἶπεν ὁ ἄγγελος, εἴ τε καὶ αὐτὸς ὁ εὐαγγελιστής, οὐδεμίαν ἐλάττωσιν οὐδετέρωθεν τὰ λόγια ἐπιδέχονται. Τὰ μὲν γὰρ μεγάλην τινὰ τάξιν ἔχοντα πολλάκις, εἴωθε καὶ ἐκ τῆς τῶν προσώπων ποιότητος προσλαμβάνειν τὴν αὔξησιν· ὁ δὲ
obtulit : nisi forte cuipiam placet, passionem ejus
tuam sæpe virtutem per scholasticas de augustis
et admiratione plenum apparuit? Qui tale factum
ρὰν τὸ ὑπὲρ ἡμῶν παθεῖν αὐτὸν, φίλον ἐστὶν ὀνομά- Α
ζειν προσενεγκεῖν· ἀκώλυτος γὰρ διὰ τὴν ὁμοιότητα
τῆς φωνῆς ἡ χρῆσις ἐν σχήματι λεγομένης τροπῆς·
ὥσπερ κεκωλυμένον τῆς τὸ κύριον ἐχούσης προσο
ηγορίας τὸ ἰδίωμα ἐπὶ ταύτης ἀπαιτεῖν· καὶ φανε-
ρὸν ὡς οὔτε προσήνεγκεν οὔτε προσέφερεν (40) &
Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου τὸ
σωτήριον καὶ καθάρσιον αἷμα τοῦ γένους ἡμῶν· εἰ
καὶ ὁ Πατὴρ ὁ διὰ τὸ ἀπὸ τοῦ πάθους ἐκβεβηκός
τερπομένῃ καὶ χαιρούσῃ γνώμῃ τὸ αἷμα τοῦ Παιδὸς
ὑποδέξασθαι λέγεται· ἀλλὰ ταῦτα μὲν εἰ καὶ τῆς
ἐλπίδος ἦν ἔδινεν ἡ ἐξαίτησις ἴσως μὲν ἐντελέστε
ρον, πλήν γε κατὰ τὸν ἐπίτομον προενήνεκται τύπον ·
ἐπεὶ μηδ' ἐπιλέλησμαι κατὰ τὰς σχολαζούσας μελέ
τας τοῖς ἱερωτάτοις ἡμῶν δόγμασι πολλάκις ἀκοῦσαι
τὴν σὴν ἀρετὴν φυλοκρινούμενα τὰ τοιαῦτα· καὶ Β
ῥμόν ἐστιν ἐκ τῶν παρόντων εἴ τι καὶ λήθη τῶν λου
γισμῶν ἀφείλετο, εἰς τὴν τῶν παραλελειμμένων
συνάγεσθαι μνήμην.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΕ'.
Τίνος ἡ φωνὴ ἡ λέγουσα· « Τοῦτο δὲ ὅλον γέγονε,
πότερον του συγγραφέως, ἢ τοῦ Ἀρχαγγέλου;
Ὅτι μὲν ἐκπληττομένου καὶ θαυμάζοντός ἐστι
τῶν ἔργων, καὶ τῶν λόγων τὸ ὑπερφυές, αὕτη τε
τοῦ λόγου ἡ περικοπή, καὶ τῶν ὀνομάτων ή συνθήκη
παρίστησι σαφῶς. • Τοῦτο γὰρ ὅλον γέγονε, ο φησί,
ἀντὶ τοῦ, πῶς ὅλον τοῦτο προῆλθε; Πῶς, ὦ τοῦ θαύ
ματος! ἐφάνη τὸ ἔκπληκτον τοῦτο, καὶ γέμον ἐκστά-
σεως; Πῶς τοιοῦτον ἥλιος εἶδε; Πῶς ἀνθρώποις
ἐπεγνώσθη τοιοῦτον ; Καὶ ὅτι μετὰ τὸ ἀνακηρύξαι
τό τε ἄσποραν τοῦ τόκου, καὶ τὴν ἐκ Πνευμάτος
ἁγίου σύλληψιν, καὶ τὴν τοῦ Σωτῆρος κλῆσιν, ἣν
διότι σώζει, προσείληφε, τὸν λαὸν αὐτοῦ, καὶ τό
γε οὐκ ἀπό τινων σωματικών νοσημάτων, οἷς καὶ
Ιατρῶν πολλάκις χεῖρες ἐπήρκεσαν, ἀλλ᾽ ἀπ' αὐτῶν
γε τῆς ψυχῆς ἀῤῥωστημάτων τε καὶ μολυσμάτων
ὧν οὐκ ἔστιν εὑρεῖν καθάρσιον οὔτε ἴαμα τῆς θείας
χωρὶς εὐμενείας τε καὶ ἐπινεύσεως· διὰ γοῦν τὸ
εἰπεῖν τὰ εἰρημένα, καὶ τὴν τοῦ Σωτῆρος, ἀπὸ τῆς
κοινῆς εὐεργεσίας ὀνομασίαν, εὐθὺς ἐπήγαγε « Τοῦτο
δὲ ὅλον γέγονε ἵνα πληρωθῇ τὸ ῥηθὲν ὑπὸ τοῦ Κυρίου
διὰ τοῦ προφήτου λέγοντος· « Ἰδοὺ ἡ Παρθένος ἐν
γαστρὶ ἕξει, καὶ τέξεται υἱὸν, καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα
αὐτοῦ Ἐμμανουήλ. . ᾿Αλλὰ ὅτι μὲν ἐκπληττομένου η
τε, καὶ θαυμάζοντος ἐστὶ τὸ ἄπειρον πέλαγος τῆς
περὶ τὸ ἀνθρώπινον γένος προνοίας ή προκειμένη
φωνή, φανερόν.
Εἴ τε δὲ ταύτην ἂν εἶπεν ὁ ἄγγελος, εἴ τε καὶ
αὐτὸς ὁ εὐαγγελιστής, οὐδεμίαν ἐλάττωσιν οὐδετέρω-
θεν τὰ λόγια ἐπιδέχονται. Τὰ μὲν γὰρ μεγάλην
τινὰ τάξιν ἔχοντα πολλάκις, εἴωθε καὶ ἐκ τῆς τῶν
προσώπων ποιότητος προσλαμβάνειν τὴν αὔξησιν· ὁ δὲ
ΝΟΤΑ.
pro nobis, figurate oblationem appellare. Nihil enim
mur ex forma prædicti tropi : at vetitum contra
eadem locutione exquirere. Sine dubio itaque neque
offerebat neque obtulit Dei Agnus, qui mundi pecca-
tum abstulit, sanguinem suum salutarem nostrique
coram sunt, prætermissorum memoriam recuperare.
Edita ab Ant. Scotto, 1. c., p. 46.
que nobilitatem admirantis ea sit vox; sublimis
semine foret, atque de Spiritu sancto conciperetur,
quia salvat populum suum, non quidem ab aliquot
manus sæpe sufficiunt, sed ab ipsis animæ ægrota-
ex beneficiis unicuique collatis susceptum præmit-
•
nuntiarit, nequaquam sermo alterutra ex parte au-
vetat ob vocabuli similitudinem, quominus eo uta¬ .
est, propriæ strictæve appellationis characterem in
generis purgatorem : quanquam Pater, ob passio-
nis utilitatem, libenti lætoque animo Filii sanguinem
suscepisse dicitur. Jamvero etsi hæc forte supra
spem postulationis tuæ paulo plenius disputata
ſuerunt, nihilominus eadem a summario dicendi
genere non recedunt. Neque enim non recordor,
nostris dogmatibus exercitationes, hæc accurate di-
de cogitationibus nostris detrivit, ope eorum, quæ
Quod stupescentis animi, et factorum verborum-
ipsa orationis particula, nominumque contextus
est adhibuit pro quomodo id omne contigit ?
Quomodo, (prob mirum !) hoc novitate percellens,
vidit sol? Quo pacto innotuit hominibus? Patet
quoque quod, ubi nuntiatum est quod Filius sine
sumeretque Salvatoris nomen, quod illi congruit,
corporis morbis, quibus curandis vel medicorum
tionibus et vitiis, quorum inveniri nequit, excepla
Dei benignitate et indulgentia, curatio et reme-
dium: ubi scilicet hæc omnia, et Salvatoris nomen
est, ut adimpleretur, quod dictum est a Domino
per prophetam dicentem: Ecce Virgo in utero ha-
bebit, et pariet filium, et vocabunt nomen ejus Em
manuel. Porro quod obstupefacta mente, atque
immensum pelagus divinæ erga bumanum genus
providentia demirante vox proposita oriatur, per-
ctoritatis imminutionem patietur. Quandoquidem
contingit, ut quæ præclarum orationis ordinem ha-
bent, ex personarum quoque qualitate splendoris
(40) Hosti scilicet et mangoni generis humani;
nt in præcedentibus Photius dixit. Nisi enim ita
** Matth. 1, 22.
intelligatur, pugna quodammodo fiet cum iis quæ
dicuntur a Paulo in Ep. ad Hebr.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XXV.
gesta audivisse. Est autem facilius, si quid oblivio
QUÆSTIO XXV [al. ΧΧΙΧ].
Cujusnam vox sit, quæ dicit: Hoc autem totum
factum est " ; » evangelistæne, an archangeli
luculenter ostendit. Profecto c hoc totum factum
tit, protinus subjiciat : « Hoc autem tolum factum
spicuum est.
Sive autem hanc angelus, sive evangelista pro-
Question XXVIQuæstio XXVI
col. 191–192page 96 of 591
PG 101:191ται, καὶ οἴκοθεν προβάλλεσθαι τοῦ μεγέθους τὸ ἀσύγκριτον, εἴ τις ἂν ὁ λέγων περὶ αὐτῶν εἴη, οὐ καταβιβάζει τῆς ἀνεκφράστου μεγαλειότητος τὸ ἀξίωμα. Πλήν γε καὶ ἡ προλαβοῦσα τοῦ λόγου περικοπὴ εἰς τὸν Ἀρχάγγελον ἀναφέρει μᾶλλον καὶ τὴν ἐπενεχθεῖσαν συνέπειαν. Καὶ οὐδὲν ἀπεικὸς μάρτυρα καλεῖν τῶν ὁρωμένων τε, καὶ λεγομένων τὸν προφήτην· διὰ γὰρ τῶν συντρόφων ὀνομάτων μᾶλλον, καὶ γινωσκομένων τῇ τῶν ἀνθρώπων ἀκοῇ τὸ τῆς πίστεως ἀδίστακτον παραγίνεται. Ἄλλως τε δὲ οὐδὲ μέχρι τοῦ προφήτου προσάγει τὴν μαρτυρίαν· ἀλλ᾽ ἐκεῖθεν εἰς τὸν κοινὸν Δεσπότην ταύτην ἀνάγει· Τὸ ῥηθὲν γὰρ, φησί, ὑπὸ τοῦ Κυρίου διὰ τοῦ προφήτου.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Κα΄.
Τίνος ἕνεκα γεννηθεὶς ὁ Χριστὸς συνεχώρησε δι᾽ αὐτὸν τὴν ἀναίρεσιν προελθεῖν τῶν νηπίων;
Καλὸν μὲν, καὶ συμπαθείας τὸ σὸν διαπόρημα, οὐ χειρόνων δ᾽ ἴσως, ἀλλὰ καὶ κρίσεως, οἶμαι, γλυκυτέρας τυγχάνει τῶν ἐπιλύσεων. Ἔδει τὴν Ἡρώδου πᾶσιν ἐμφανῆ, καὶ κατάδηλον γενέσθαι μιαιφονίαν. Εἰ μὲν οὖν διὰ τῆς εἰς τελειότητα φθασάντων ἡλικίας ἐπεδείξατο ταύτην, οὐδὲν ἐκώλυε τῶν κολάκων καὶ παρασίτων τὸ ἔθνος αἰτίας τινὰς ἀναπλάττειν, δι᾽ ὧν μετριώτερον αὐτῷ κατεσκευάζετο τὸ τῆς μιαιφονίας ἄγος· ἐνόχους τε κακῶν οὐκ ὀλίγων τοὺς ἀνῃρημένους ἀποφαίνοντας, καὶ βασιλεῖ πρέπον μὴ καταλιμπάνειν ἀτιμώρητα τὰ ἀδικήματα. Ἐπὶ δὲ τῶν νηπίων οὐδὲν τοιοῦτον οὔτε ἐννοῆσαι οὔτε ἀναπλάσαι οὐδ᾽ ὁ τῶν μύθων ἀναιδέστατος εὑρήσει χώραν· ἀλλὰ γυμνὸν διὰ πάντων, καὶ ἀπροφάσιστον ἐλέγχεται τὸ μισάνθρωπον, καὶ τῆς παλαμναίας γνώμης, καὶ γλώσσης, καὶ χειρὸς τὸ ἀνυπέρβλητον.
Ἄλλως τε δὲ καὶ τοῦ καινοῦ καὶ ἀναμαρτήτου θύματος, καὶ τὴν ἁμαρτίαν ἀποκαθαίροντος τοῦ γένους ἔδει τὰ προτέλεια κεχωρισμένα πάσης ἁμαρτίας, ὅσαι γε διὰ τῶν πράξεων πρόεισι, κεκαθαρμένα τε εἶναι, καὶ μὴ καθυβρίζειν τὸ μέγα θῦμα αὐτῶν θυσίᾳ. Διόπερ οἰκειότερον ἦν τὸν χορὸν τῶν νηπίων, ἢ τῶν τισιν ὀλισθήμασιν ἐνεχομένων τοῦ θείου Ἀμνοῦ τοῦ τὴν ἁμαρτίαν αἴροντος τοῦ κόσμου προθυθῆναι.
PHOTII PATRIARCHE CP.
incrementum accipiant : quæ autem sublimitatem A (40')
in sermone etiam inornato undique exhibent, ipsa
quoque per se granditatem quamdam superiorem
proferant ; modo, qui ipsa profert, ineffabilis m2-
gnitudinis dignitatem non deprimat. Verumtamen
sermonis particula in Archangelum potius subje-
ctum contextum transfert. Neque absurdum vi-
deri debet eorum, quæ oculis vel auribus subji-
ciebantur, testem vocari prophetam; quia per no-
mina, que nauera et notitia ad nos attinent,
nostro auditui des facilius ingeritur. Cæterum
neque in propheta sistit testimonium; sed ab eo ad
universalem usque Dominum illud redigit: Etenim
Quod dictum est, inquit, a Domino per prophe-
QUAESTIO XXVI. [al. XXV].
Cur natus Christus permiserit sui causa infantium
cædem evenire ?
Tua quidem questio pulchra est, atque a com-
miseratione oritur; nec aliqua ex infimis videtur,
sed jucundius, arbitror, cæteris solutionibus obli-
net judicium. Herodis crudelitatem omnibus co-
gnitam atque compertam fieri oportebat. Itaque si
ipsam quidem in eos, qui ad virilem pervenerant
aetatem, ostendisset, nihil prohibebat, quominus
assentatorum et parasitorum natio excusationes
aliquas comminisceretur, quibus hujusmodi piaculi
immanitatem extenuarent; atque prætenderent
criininibus obnoxios fuisse, quos ipse interfecerat, ε
nec decuisse regem inulta relinquere flagitia. In
pueris autem quidpiam hujusmodi nec cogitandi
nec fingendi copiam habebit vel impudentissimus
quisque fabulator: sed omni ex parte aperta, atque
inexcusabilis barbaries, et conscelerati animi, lin-
guæ, manusque incredibile facinus deprehen-
ditur.
Præterquam quod opus erat, ut novi ac inteme-
rati sacrificii, quodque nostri generis scelus expiam
ret, primitia, ab omni culpa, quæ propria actione
patratur, ita procul fuissent, ut et purissima forent,
et suminum sacrificium sua oblatione non deturpa-
rent. Quapropter e re potius erat infantium cho-
rum, quam hominum aliquibus culpis devinctorum
ante Agnum Dei, qui tollit peccatum mundi, im- D
molari.
ται, καὶ οἴκοθεν προβάλλεσθαι τοῦ μεγέθους τὸ ἀσύγ
κριτον, εἴ τις ἂν ὁ (41) λέγων περὶ αὐτῶν εἴη, οὐ και
ταβιβάζει τῆς ἀνεκφράστου μεγαλειότητος τὸ ἀξίωμα.
Πλήν γε καὶ ἡ προλαβοῦσα τοῦ λόγου περικοπή εἰς
τὸν ᾿Αρχάγγελον αναφέρει (12) μᾶλλον καὶ τὴν ἐπο
ενεχθεῖσαν συνέπειαν. Καὶ οὐδὲν ἀπεικὸς μάρτυρα
καλεῖν τῶν ὁρωμένων τε, καὶ λεγομένων τὸν προφή
την· διὰ γὰρ τῶν συντρόφων ὀνομάτων μᾶλλον, καὶ
γινωσκομένων τῇ τῶν ἀνθρώπων ἀκοῇ τὸ τῆς
πίστεως ἀδίστακτον παραγίνεται. "Αλλως τε δὲ οὐδὲ
μέχρι τοῦ προφήτου προσάγει την μαρτυρίαν· ἀλλ᾽
ἐκεῖθεν εἰς τὸν κοινὸν Δεσπότην ταύτην ἀνάγει· . Τὸ
ῥηθὲν γὰρ, φησί, ὑπὸ τοῦ Κυρίου διὰ τοῦ προφή
του. Δ
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Κα'.
Τίνος ἕνεκα γεννηθεὶς ὁ Χριστὸς συνεχώρησε
δι' αὐτὸν τὴν ἀναίρεσιν προελθεῖν τῶν νη-
πίων ;
Καλὸν μὲν, καὶ συμπαθείας τὸ σον διαπόρημα, ού
χειρόνων δ᾽ ἴσως, ἀλλὰ καὶ κρίσεως, οἶμαι, γλυκι
τέρας τυγχάνει τῶν ἐπιλύσεων (45). Εδει την Ηρώ-
δου πᾶσιν ἐμφανῆ, καὶ κατάδηλον γενέσθαι μιαι
φονίαν. Εἰ μὲν οὖν διὰ τῆς εἰς τελειότητα φθασάν
των ἡλικίας ἐπεδείξατο ταύτην, οὐδὲν ἐκώλυε τῶν
κολάκων καὶ παρασίτων τὸ ἔθνος αἰτίας τινὰς
ἀναπλάττειν, δι' ὧν μετριώτερον αὐτῷ κατεσκευά
ζετο τὸ τῆς μιαιφονίας ἄγος· ἐνόχους τε κακῶν οὐκ
ὀλίγων τοὺς ἀνῃρημένους ἀποφαίνοντας, καὶ βασιλεῖ
πρέπον μὴ καταλιμπάνειν ἀτιμώρητα τὰ ἀδικήματα.
Ἐπὶ δὲ τῶν νηπίων οὐδὲν τοιοῦτον οὔτε ἐννοῆσαι οὔτε
ἀναπλάσαι οὐδ᾽ ὁ τῶν μύθων ἀναιδέστατος εὑρήσει
χώραν· ἀλλὰ γυμνὸν διὰ πάντων, καὶ ἀπροφά
σιστον ἐλέγχεται τὸ μισάνθρωπον, καὶ τῆς παλα-
μναίας γνώμης, καὶ γλώσσης, καὶ χειρὸς τὸ ἀνυπέρ
βλητον.
*Αλλως τε δὲ καὶ τοῦ καινοῦ καὶ ἀναμαρτήτου
θύματος, καὶ τὴν ἁμαρτίαν ἀποκαθαίροντος τοῦ γέν
νους ἔδει τὰ προτέλεια κεχωρισμένα πάσης ἁμαρ
τίας, ὅσαι γε διὰ τῶν πράξεων πρόεισι, κεκαθαρμένα
τε εἶναι, καὶ μὴ καθυβρίζειν τὸ μέγα θῦμα αὐτ
τῶν θυσίᾳ. Διόπερ οἰκειότερον ἦν τὸν χορὸν τῶν
νηπίων, ἢ τῶν τισιν ὀλισθήμασιν ἐνεχομένων του
θείου Ἀμνοῦ τοῦ τὴν ἁμαρτίαν αἱροντος τοῦ κόσμου
προθυθῆναι.
ἀμετρήτῳ λόγῳ τὴν ὑπεροχὴν πρὸς πάντα φέρει
Edita ab Ant. Scotto, 1. c., p. 7.
(40*) Medica manu hunc locum indigere quisque
videt : vellem legisse saltem
τὰ δὲ καὶ ἀμετρήτῳ
λόγῳ ὑπεροχὴν πρὸς πάντα φερόμενα καὶ οίκοθεν,
nisi forte ad Photio παχυτέρως, et non
κ. τ. λ.,
ut ipse inquit, scribenti tribuere
ἐξειργασμένως,
malimus.
(41) O pro os ex scriptoris incuria hic excidisse
videtur, vel
πλεονάζει τὸ εἴη.
(42) Hanc Photii sententiam non amplector qui-
clem, sed damnare non ausim. Profecto tumn ortho-
doxi, cum heterodoxi scriptores pene omnes, quod
sciam, prophetæ testimonium a divo Matthæo po-
tius, quam ab angelo alferri fatentur : quippe evan-
gelista, non angeli frequentissime solebant Veteris
Testamenti loca, ut suis narrationibus fidem, ac Ju-
dæorum benevolentiam conciliarent, memorare : imo
ea, quæ sequuntur, Surgens autem Joseph a somno
fecit, sicut præcepit ei angelus Domini, satis evincunt
historicum sermonem jam prius incepisse. Etsi
autem res ita se habeat, Photio tamen Patres non-
nulli favent, Euthymius videlicet ac Theophylactus,
nec non et is, cujus ille auctoritatem magni semper,
facit, et plerumque sequitur, Joannes, inquam,
Chrysostomus, homil. 59 in Matth., ubi adductum
Isaiæ oraculum proinde commentatur, ac si ad
angelum, non ad hagiographum pertineret.
(43) Ita ex codicibus Vaticano, ac Taurinensi
legendam puto: verbis enim, quæ in nostro sunt,
γλυκύτερον τυγχάνει τῶν ἐπιλύσεων, quem sensum
excuderim?
col. 193–194page 97 of 591
PG 101:193Εἰ βούλει δὲ καὶ παραμύθιον ταῖς μεγίσταις περιστάσεσιν ἐταζόμενον, ὁρᾶν ἔστιν ἀναφυόμενον ἐντεῦθεν. Σφαγιάζεται γὰρ τὰ βρέφη, ὧν ὁ βίος ἄνω ἐπίδεκτος ἁμαρτίας· ἵν᾿ ἐπειδὰν πάσχωσί τινες, μή, διὰ βαρύτητα πλημμελημάτων νομίζοντες πάσχειν, τὴν ἐκ τῶν παθῶν πληγὴν ὑφίστανται βαρυτέραν, ἢ πικροτέραν, καὶ πρὸς ἀπόγνωσιν ὦσιν ἀφορῶντες· ἀλλ᾽ ἵνα τὸ ἀναμάρτητον τῶν βρεφῶν, καὶ τὸ ἐπ᾽ ἐκείνοις τόλμημα τῶν ἀλαστόρων ἔχοντες παράδειγμα ψυχαγωγίας, καὶ ἱκανὸν παρακαλέσαι μακροθυμεῖν, εἰς εὐχαριστίαν διανίστανται τοῦ πάντα σοφῶς τὰ ἡμέτερα οἰκονομοῦντος. Καί γε δὴ καὶ τὸ δι' ὧν ὁ φθόνος οὐδεὶς ἀναφλέγεσθαι χώραν εἶχεν (ἀρτιγενῆ γὰρ βρέφη τίν᾽ ἂν παράσχοι πρόφασιν βασκανίας), ἀλλὰ γὰρ τὸ κατ᾽ ἐκείνων εἰς σφαγὴν οὕτως ἀναίσχυντον, καὶ ἀνιστόρητον ἐξορμῆσαι, ζητήματος λύσιν οὐκ ἔστιν ἄπορον παρασχεῖν, οὐδ᾽ εἰς εὐμάρειαν μεταρυθμίσαι, ὅπως, τὸ μισόχριστον τῶν Ἰουδαίων γένος εὐεργετοῦντα, καὶ θεραπεύοντα, νόσους ἀνιάτους τὸν Σωτῆρα ἀντὶ τοῦ δοξολογεῖν, καὶ στεφάνοις ἀμείβεσθαι χαρίτων, σταυρῷ κατεδίκασε, καὶ ἐπονειδίστῳ θανάτῳ. Εἰ γὰρ, ἐφ᾽ ὧν ὁ φθόνος οὐδεμίαν πάροδον εἶχε, σφαγῇ τοὺς ἀναιτίους ὁ τῶν Ἰουδαίων ἡγεμὼν μετῆλθεν, οἱ ταῖς μιαιφονίαις ὑπ᾽ αὐτοῦ παιδοτριβηθέντες, καὶ προγυμνασθέντες τί οὐκ ἂν ἀπετόλμησαν, μάλιστα αὐτῶν τηλικούτου φθόνου στρατηγοῦντος; Καὶ γὰρ ὧν ἔστιν ὁρᾶν ἔργα μεγάλα, καὶ θαυμάσια, καὶ τῶν πολλῶν πρὸς αὐτὰ οὐδὲν ἔλαττον τὴν θέαν, ἢ τὴν εὔνοιαν ἐπιστρέφοντα, ὅσῳ τοὺς εὐγνώμονας εἰς εὐφημίαν, καὶ θαῦμα γλυκὺ καὶ σεβασμιότητα διεγείρει, τοσούτῳ μάλιστα τοῖς ἀχαρίστοις καὶ κακομηχάνοις τὸ ἐξάγιστον τοῦτο πάθος ἐνδυναστεύει καὶ τὸ κράτος ἄμαχον περιβάλλεται.
Εἰ δέ σοι φίλον καὶ πλείους ἐπιθεωρεῖν αἰτίας, πρῶτος μὲν ὁ δίκαιος Ἄβελ οὐδὲν ὀφείλων, ὅσα γε ἧκεν εἰς οἰκείων ἔργων ὀφειλήν, παραδοθείς, καὶ ὑποβληθεὶς τῷ θανάτῳ σαθρὰν αὐτοῦ τῶν θεμελίων τὴν κρηπίδα καταβαλλομένην ἔδειξεν. Ἐπεὶ δὲ μετ᾽ αὐτὸν πολλοὶ τῶν ἐνόχων περιετείχισαν τε καὶ ἐξωρόφωσαν αὐτοῦ τὴν οἰκοδομὴν εἰς ὀχύρωμα· ἔμελλε δὲ ὁ Σωτὴρ ἐπ᾽ εὐεργεσίᾳ τοῦ γένους παραγεγονὼς σκυλεύειν αὐτοῦ τὰ βασίλεια· οἱονεὶ δορυφόροι τινὲς καὶ πρόδρομοι τοῦ μεγάλου βασιλέως ἀναμάρτητοί τε, καὶ τοῖς μαρτυρικοῖς αἵμασι περιῤῥεόμενοι καταλαβεῖν τοὺς ἐν τῷ ᾅδῃ κατεχομένους διοικονομοῦνται, καὶ προαποστέλλονται· ἅμα τε τὴν Δεσποτικὴν παρουσίαν, καὶ κοινὴν ἀπολύτρωσιν διὰ τῆς αὐτῶν ἐπιστασίας εὐαγγελιζόμενοι, καὶ δεικνύντες τὰς σφαγάς, ἃς διὰ τὸν κοινὸν Ἐλευθερωτὴν ὑπέσχον· καὶ δι᾽ αὐτῶν πιστούμενοι παραγενέσθαι τὸν ὑπὸ προφητῶν ἀνακηρυττόμενον Σωτῆρα τοῦ γένους· καὶ δὴ καὶ τὸν ᾅδην ὁρῶντα τοσαύτην φάλαγγα μυρίων ἀνευθύνων ἁμαρτίαις ἐπιστᾶσαν ἐκδειματῶσαί τε, καὶ τὴν ὅσον οὔπω μέλλουσαν αὐτῷ παντελῆ καθαίρεσιν διὰ τῶν προοιμίων ἐπιδεῖξαι. Ἀναμαρτήτων γὰρ, καὶ τότε τοσούτων σφαγῇ καταβάλλει παντελῶς, καὶ ἀφαιρεῖται τὸ τοῦ θανάτου δικαίωμα.
Εἰ βούλει δὲ καὶ παραμύθιον ταῖς μεγίσταις περι- ἃ
στάσεσιν ἐταζόμενον, ὁρᾶν ἔστιν ἀναφυόμενον ἐν-
τεῦθεν, Σγαγιάξεται γὰρ τὰ βρέφη, ὧν ὁ βίος ἂν-
ἐπίδεκτος ἁμαρτίας " ἵν ἐπειδὰν πάσχωσί τινες, μὴ
διὰ βαρύτητα πλημμεληαάτων νομίζοντες πάσχειν,
τὴν ἐκ τῶν παθῶν πληγὴν ὑφίστανται βαρυτέραν,
ἢ πικροτέραν, καὶ πρὸς ἀπόγνωσιν σιν ἀφορῶντες "
ἀλλ᾽ ἵνα τὸ ἀναμάρτητον τῶν βρεφῶν, καὶ τὸ ἐπ᾽
ἐκείνοις τόλμημα τῶν ἀλαστόρων ἔχοντες παράϑει-
Ὑμα ψυχαγωγίας, καὶ ἱκανὸν παραχαλέσαι μαχροῦυ-
μεῖν, εἰς εὐχαριστίαν διανέστανται τοὺ πάντα σοφῶς
τὰ ἡμέτερα οἰκονομοῦντος. Καξ γε δὴ καὶ τὸ δὲ ὧν ὁ
ψθόνος οὐδεὶς ἀναφλέγεσθαι χώραν εἶχεν (ἀρτιγενῇ
γὰρ βρέφη τίν ἂν παράσχοι πρόγασιν βασκχανίας),
ἀλλὰ γὰρ τὸ κατ᾽ ἐκείνων εἰς σφαγὴν οὕτως ἀναί-
σχυντον, καὶ ἀνιστόρητον ἐξορμῆσαι, ξητήματος
λύσιν οὐκ ἔστιν ἄπορον παρασχεῖν, οὐδ᾽ εἰς εὐμά-
ρειαν μεταρυθμίσαι, ὅπως, τὸ μισόχριστον τῶν
Ἰουδαίων γένος εὐεργετόῦντα, καὶ θεραπεύοντα, νὸς
σους ἀνιάτους τὸν Σωτῆρα ἀντὶ τοῦ δοξολογεῖν, χαὶ
στεφάνοις ἀμείδεσθαι χαοίτων, σταυρῷ κατεδίκασε,
χαὶ ἐπονειδίστῳ θανάτῳ, Βὲ γὰρ, ἐφ᾿’ ὧν ὁ φθόνος
οὐδεμίαν πάροδον εἶχε, σφαγῇ τοὺς ἀναιτίους ὁ τῶν
᾿Ιουδᾶίων ἡγεμὼν μετῆλθεν, οἱ ταῖς αιαιφονίαις ὑπ᾽
αὐτοῦ παιϑοτριδηθέντες, καὶ προγυμνασθέντες τί οὐκ
ἂν ἀπετόλμησαν, μάλιστα αὐτῶν τηλικούτου φθόνον
στρατηγοῦντος ; Καὶ γὰρ ὧν ἔστιν ὁρῇν ἔξγα με-
γάλα, καὶ θαυμάσια, καὶ τῶν πολλῶν πρὸς αὐτὰ
οὐδὲν ἔλαττον τὴν θέαν, ἣ τὴν εὔνοιαν ἐπιστρέψοντα,
ὅσῃ τοὺς εὐγνώμονας εἰς εὐφημίαν, καὶ θαῦμα γλυχὺ
καὶ σεδασμιότητα διεγείρει, τοτούτῳ μάλιστα τοῖς
ἀχαρίστοις καὶ καχομηχάνοις τὸ ἐξάγιστον τοῦτο '
πάύος ἐνδυναστεύει χαὶ τὸ χοάώτος ἅμαγον περιδά)-
λεται.
Εἰ δὲ σοι φίλον χαὶ πλείους ἐπιθεωρεῖν αἰτίας,
πρῶτος μὲν ὁ ϑίχαιος Αδ6ελ οὐδὲν ὀρείων, ὅσα γε
ἦχεν εἰς οἰκείων ἔργων ὀφειλὴν, παραδοθεὶς, καὶ
ὑποδγηθεὶς τῷ θμνάτῳ σαθρὰν αὐτοῦ τῶν θεμελίων
τὴν κρηπῖδα καταβαλλομένεν ἔδειξεν. Ἐπεὶ δὲ μετ᾽
αὐτὸν πολλοὶ τῶν ἐνόχων περιετείχισάν τε καὶ ἐξ-
ρόφωσων αὐτοῦ τὴν οἰκοδομὴν εἰς ὀχύρωμα " ἔμελλε
δὲ ὁ Σωτὴρ ἐπ᾽ εὐεργεσίᾳ τοῦ γένους παραγεγονὼς
σκυλεύειν αὐτοῦ τὰ βασίλεια " οἷονει δορυφόροι τι-
γὲς καὶ ποόδοομοι τοῦ μεγάλον βασιλέως ἀναμώρ-
τητοὶ τε, καὶ τοῖς μαρτυριχοῖς αἴμᾶσι περιῤῥεόμε-
νοι καταλαθεῖν τοὺς ἐν τῷ ἤδη κατεχομένους διοικο-
νομοῦνται, χαὶ προαποστέλλονται " ἅμα τε τὴν]
Δισποτικὴν παρουσίαν, καὶ κοινὴν ἀπολύτρωσιν διὰ
τῆς αὐτῶν ἐπιττασίας εὐαγγελιξόμενοι, καὶ δὲι-
χνύντες τὰς σφαγὰς, ἃς διὰ τὸν χοινὸν ᾿Ελευθερωτὴν
ὑπέσχον “ καὶ δι᾽’ αὐτῶν πιστούμενοι παοαγενέσθαι
τὸν ὑπὸ προφητῶν ἀνακηρυττόμενον Σωτῆρα τοῦ
γένους " καὶ δὴ χαὶ τὸν ἦδην ὁρῶντα τοσαύτην φὰς
λαγγα μυρίων ἀνευθύνων ἁμαρτίαις ἐπιστᾶσαν ἐχ-
δειματῶταί τε, καὶ τὴν ὅσον οὕπω, μέλλουσαν αὐτῷ
παντελῆ καθαίρεσιν διὰ τῶν προοιαίων ἐπιδεῖξαι.
᾿Αναμαοτήτων γὰρ, καὶ τότε τοσούτων σγκγῇ κατα-
θάλλει παντελῶς, καὶ ἀφαιρεῖται τὸ τοῦ θανάτου δι-
Adde, si placet, quod in gravissimis infortuniis
solatium hinc prodire videatur. Enecanlur enim
pueri, quorum vila peccato carebat, ne cum pa-
tiuntur aliqui, ob culparum gravitalem se plecti
putantes, plagam ex ipsis animi perturbationibus
graviorem, aut acerbiorem reddant, neque in de-
sperationem dejiciantur; sed innocentiam puero-
rum, simulque in eos exsecrandie impietatis exem-
plum habentes pro argumento solatii, quod ad
constantiam hortationi sufficiat, ad gratias agendas
ei, qui nostra omnia sapientissime moderatur, exci-
tentur, Porro autem ex eo quod, in quibus nullam
suecensendi ansam habebat invidia (quam enim
nuper nali pueri praeberent odii causam?) in his
nihilominus usque ad necem adeo impudentem,
alque inauditam impietas exarserit, diffieile non
est questionis solutionem depromi, atque in apri-
eum proferri, quanam scilicet ratione Judaeorum
natio Christo infensissima, fundentem beneficia,
atque immedicabiles morbos sanantem Servatorem
non modo non laudibus et coronis grali animi
ergo mactaret, sed etiam cruce ac morte turpis-
simadamnaril. Sienim innocentes, in quibus nullus
invidie palebat aditus, Judeorum princeps ad
mortem persecutus est, quid non precipue sub
tante impietatis auspiciis auderent ii qui ab ipso
sevitiee instilulioneim ae preludinm aeceperant?
Cum enim grandia et mira spectantur facinora;
et que multorum non minus aitentionem quam
benevolentiam sibi conciliant, quanto magis hiea
. in amicis celebrationem, demirationemque jueun-
' dam atque obsequium excitant, tanto in ingratis
ac malignis detestabile hoc vitium impérium vim-
que insuperabilem acquirit.
Quod si tibi plura quoque placeat conspicere
hujusmodi crimina, memeuto quod Abel, primus
ile justus cum nulla suarum actionum culpa
teneretur, proditus atque per insidias morli sub-
jectus, exsecranda ejusdem vitii fundamentorum
principia jaela jam esse oslendit. Quoniam vero
post illum multi eonscelerati homines invidiwe
ipsius sedem muro ac teeto munierunt, atque eam
regali fastu Redemptor hominum bono natus spo-
lialurus eral, lanquam magui regis satellites
quidam atque precursores innocentes, et martyrii
sanguine circumfusi ad eos, qui in limbo detine-
? bantur, amplexandos diriguntur premittunturque,
ut sua proesentia simul et Domini adventum alque
communem liberationem evangelizarent, mactalio-
nemque suam pro communi Servatore toleratam
ostenderent, ac Patres per eos crederenta prophe-
lis priedieatum nostri generis Liberatorem adesse ;
imo etiam ut infernus tanta innumerorum inson-
tium multitudine adveniente terreretur, absolu-
tamque debellationem a se nondum exspectatam per
quedam prasludia preesentisceret. Scilicet innocen-
tium, el quideni Lot pieroruta oceisio morlis jus
prorsus evertit ae destrnit.
Parnon Gn. CI.
col. 195–196page 98 of 591
PG 101:195Πρὸς δέ γε τοῖς εἰρημένοις καὶ τὸ σύνηθες τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας ἐνταῦθα μάλιστα παῤῥησιάζεται. Ποῖον τοῦτο; Εἴωθεν ὡς ἐπίπαν ἡ ἀπερινόητος, καὶ ἀνέκφραστος τοῦ Θεοῦ σοφία ἐκ τῶν ἀνιαρῶν προσάγειν, ἃ χαρᾶς ἐστι, καὶ εὐφροσύνης παρεκτικά καὶ ἐκ τῶν ἐναντίων πηγάζειν τὰ ἀντικείμενα. Αὐτίκα ἐκ τῆς βασκανίας τῶν ἀδελφῶν τὸν Ἰωσὴφ τὸν φθονηθέντα τῆς Αἰγύπτου κατέστησε κύριον. Εἰ μὴ γὰρ φθονερὸν αὐτῷ ἐπέβαλον ὄμμα οἱ τῶν ὠδίνων κοινωνοί, οὐκ ἂν ἐπράθη, οὐκ ἂν μὴ πραθείς, καὶ δουλεύων, καὶ τὴν τῆς σωφροσύνης οὐκ αἰσχύνων ἐλευθερίαν δεσμωτήριον ᾤκησεν· εἰ μὴ δέσμιος ἐγεγόνει, οὐκ ἂν τοὺς ὀνείροις δεδεμένους, διέλυεν· οὐκ ἂν ἐκεῖθεν ἐγνωρίζετο βασιλεῖ, οὐδὲ τὴν μετ᾿ αὐτὸν ἀρχὴν τῆς Αἰγύπτου ἐκεχείριστο. Ὁρᾷς ἡλίκον ἐκ φθόνου, καὶ μισαδελφίας ἔφυ ἀγαθὸν, καὶ ὅσαις ὁ Θεὸς τὸν Ἰωσὴφ δόξαις κατεστέψατο; Ἄλλος ὕστερον Φαραὼ κατὰ τῆς Ἰσραηλίτιδος φυλῆς ἐξεμάνη, καὶ τοῖς τῶν βρεφῶν ἄῤῥεσι τὸν ποταμὸν ὁ παράνομος ἐπενόησε δήμιον. Ἀλλὰ ἐκ τῆς ἐκείνου μιαιφονίας ὁ Μωϋσῆς ἀντὶ τῆς ἰδίας ἑστίας μιᾶς τῶν πολλῶν οὔσης, καὶ οὐδὲν τῆς τῶν ὁμοφύλων διαφερούσης ἐν τοῖς τῶν Αἰγυπτίων ἀνακτόρων ἀνετρέφετο, αὐτόθεν τῆς θείας προνοίας ἐπιδηλούσης, ὡς ὁ ἐπιβουλευόμενος, αὐτὸς ἐγκρατὴς τῆς τῶν ἐπιβουλευόντων δυναστείας ἔσται. Ἔπειτα γὰρ δίκας φόνου λαβών, ὑπὲρ ὧν ἠδίκει τὸν ὁμόφυλον ὁ Αἰγύπτιος, καὶ κατάφωρος γεγονώς τε ἐκεῖθεν, καὶ πάλιν ὀχυρωθεὶς σημείοις τε καὶ τέρασι, καὶ παρὰ δόξαν ἐφίσταται, καὶ μαστίζει τὴν Αἴγυπτον· καὶ τέλος τοὺς μὲν ὁμοφύλους τῆς χαλεπῆς δουλείας ἀπαλλάττει· τοὺς δὲ καταδουλωσαμένους πανστρατιᾷ θαλάττης ἀντὶ τῆς ποταμίου μιαιφονίας ἐναποπνίγει ῥεύμασιν. Ὥστε ἐξ ὧν ὁ Φαραὼ τὰ τῶν Ἑβραίων βρέφη ποταμίῳ θανάτῳ κατεδικάσατο, ἐκ τούτων τε τὸ γένος ἅπαν ἀνεσώθη τῆς αἰχμαλωσίας, καὶ τῶν Αἰγυπτίων τὸ φρύαγμα αὐτῇ στρατιᾷ, καὶ ἅρμασι, καὶ τριστάταις ὑποβρύχιον γεγόνασι. Καὶ πολλὰ τοιαῦτα ἐκ τῶν ἱερῶν λειμώνων τῆς Ἐκκλησίας ἀνθολογησάμενος ἐπιδείξειεν. Οὕτω δὲ, οὕτω καὶ διὰ τῆς ἀλάστορος καὶ παλαμναίας τῶν νηπίων σφαγῆς οἱ μαρτυρικοί τε, καὶ ἀκήρατοι τοῖς μακαρίοις ἐξήνθησάν τε, καὶ διεπλάκησαν στέφανοι καὶ τὸ σὺν παρρησίᾳ παρίστασθαί τε τῷ Θεῷ, καὶ τὴν ἄληκτον ἐκείνην ἐν ἀδιηγήτῳ χαρᾷ, καὶ εὐφροσύνῃ σὺν τοῖς ἀσωμάτοις τάγμασι συνεξελίσσειν χορείαν, καὶ τοῦ μακαριωτάτου, καὶ ἀκροτάτου τῶν ὀρεκτῶν ἀπολαύειν θεάματος· ὧν πόσαι σφαγαί, ποῖαι δὲ τιμωριῶν δριμύτητες ἀντάξια λογισθήσονται; Ὥστε οὐ μόνον οὐκ ἦν ἄμεινον οὐδαμόθεν ἐπισχεῖν τὸν ἔκθεσμόν τε, καὶ ἄωρον τῶν βρεφῶν θάνατον· ἀλλὰ καὶ πολλῷ κρεῖσσον ἐναφεῖναί τε καὶ ἐνωδοῦναι προελθεῖν τοσούτων αὐτοῖς ἐκεῖθεν αἰωνίων τε καὶ ἀδιηγήτων ἀναβλαστησάντων ἀγαθῶν. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἔστω σοι τῆς ἱερᾶς φιλομαθίας ὥσπερ τις ἱερὰ ἀφοσίωσις. Εἰ δέ τις τῶν ἀποῤῥήτων τοῦ Παύλου ῥημάτων μύστης γεγονώς, μυστη-
His accedit, quod divinæ Sapientiæ consuetudo A
bac in re mirum quantum effulgeat. Quonam
pacto? Solet in omnibus ingenium, et eloquium
excedens divina Sapientia ex tristibus ea quæ
gaudium et voluptatem præstant, educere, atque
ex contrariis contraria comparare. Et primum
quidem Josephum fraterna invidia vexatum ad
Agypti imperiun evexit. Nisi enimn fratres ejus
invides in ipsum oculos conjecissent, neutiquam
venditus fuisset, neutiquam, nisi venditus et ser-
viens, et pudicitiæ non erubescens libertatem,
latuisset in vinculis detentus: nisi vinculis con-
'strictus esset, duos somniis implicatos non extri-
casset, neque inde innotuisset Pharaoni, neque
fuisset secundum hunc imperio Ægypti potitus.
Cernis quantum ex invidia odioque fraterno ma-
narit bonum, et quanta Deus Josephum gloria
coronavit?
Alius deinde Pharao contra Israeliticam gentem
odio exarsit, ac impius masculis infantibus Nilum
pro carnifice constituit. At ex illius feritate factum
est, ut pro domuncula, in qua simul multi dege-
bant, quæque nihil a cæteris popularibus differe-
bat, in aula Ægyptiorum regum Moyses enutrire-
lur, inde divina Providentia ostendente quod qui
insidiis impetebatur, insidiatorum imperium sub-
acturus esset. Nimirum paulo post mortis pœna
amiciens Ægyptium, qui eam contribuli suo infe-
rebat, et jam detectus illinc fugit, ac rursum
signis prodigiisque munitus, contra exspectationem C
exsurgit percutitque Ægyptum, et suam denique
gentemn a dura liberat servitute : eos autem, quibus
serviebant Hebræi, cum omni exercitu maris
fluctibus pro fluminis aquis tradit suffocandos.
Quare ex eo quia Hebræorum insontes in fluvio
enecati sunt, tota natio a servitio redempta est; ac
fremitus Ægyptiorum cum ipsis agminibus, curri-
bus, satellitibusque fluctu obruti sunt.
Et multa quidem hujusmodi ex sacris Eccle-
siæ historiis collecta posset quispiam in me-
dium afferre. Eadem itaque ratione per exsecran-
dam immaneınque puerorum cædem coronæ mar-
tyribus dignæ, et immarcescibiles ipsis beatis
esforuerunt atque intexta sunt : imo factum est, D
ut securi Deo sisterentur, ac perpetuam illam
ineffabili gaudio et felicitate cum incorporeis
agminibus choream plauderent, beatissimaque et
perfecta optabilium rerum visione lætarentur ;
quibus quænam interneciones et quænam suppli-
ciorum acerbitates condignæ æstimabuntur? Qua-
propter adeo non expediebat iniquam et præpro-
peram infantium mortem quacunque ratione præ-
pedire; ut multo melius fuerit eam permitti ac
perpetrari, quo ipsi tantis in æterna et inenarrabili
beatitate pullulantibus bonis cumularentur.
Atque hæc quasi ad explendam sacræ scientiæ
cupiditatem tibi sufficiant. Quod si quis in arcana
cum Paulo verba admissus, nobis melius ea
Πρὸς δέ γε τοῖς εἰρημένοις καὶ τὸ σύνηθες τῆς τοῦ
Θεοῦ σοφίας ἐνταῦθα μάλιστα παῤῥησιάζεται. Ποιον
τοῦτο; Εἴωθεν ὡς ἐπίπαν ἡ ἀπερινόητος, καὶ ἀν
έκφραστος τοῦ Θεοῦ σοφία ἐκ τῶν ἀνιαρών προς
ἄγειν, ἃ χαρᾶς ἐστι, καὶ εὐφροσύνης παρεκτικά και
ἐκ τῶν ἐναντίων πηγάζειν τὰ ἀντικείμενα. Αὐτίκα
ἐκ τῆς βασκανίας τῶν ἀδελφῶν τὸν Ἰωσὴν τὸν
φθονηθέντα τῆς Αἰγύπτου κατέστησε κύριον. Εἰ μὴ
γὰρ φθονερὸν αὐτῷ ἐπέβαλον ὄμμα οἱ τῶν ὠδίνων
κοινωνοί, οὐκ ἂν ἐπράθη, οὐκ ἂν μὴ πραθείς, καὶ
δουλεύων, καὶ τὴν τῆς σωφροσύνης οὐκ αἰσχύνων
ἐλευθερίαν δεσμωτήριον ᾤκησεν· εἰ μὴ δέσμιος ἐγε
γόνει, οὐκ ἂν τοὺς ὀνείροις δεδεμένους, διέλυεν· οὐκ
ἂν ἐκεῖθεν ἐγνωρίζετο βασιλεί, οὐδὲ τὴν μετ᾿ αὐτὸν
ἀρχὴν τῆς Αἰγύπτου ἐκεχείριστο. Ορᾷς ἡλίκον ἐκ
φθόνου, καὶ μισαδελφίας ἔφυ ἀγαθὸν, καὶ ὅσαι; ὁ
Θεὸς τὸν Ἰωσὴφ δόξαις κατεστέψατο ;
Αλλος ὕστερον Φαραώ κατὰ τῆς Ἰσραηλίτιδος
φυλῆς ἐξεμάνη, καὶ τοῖς τῶν βρεφῶν ἄῤῥεσι τὸν που
ταμὸν ὁ παράνομος ἐπενόησε δήμιον. ᾿Αλλὰ ἐκ τῆς
ἐκείνου μιαιφονίας ὁ Μωϋσῆς ἀντὶ τῆς ἰδίας ἐστίας
μιᾶς τῶν πολλῶν οὔσης, καὶ οὐδὲν τῆς τῶν ὁμοφύ
λων διαφερούσης ἐν τοῖς τῶν Αἰγυπτίων ανακτόρων
ἀνετρέφετο, αὐτόθεν τῆς θείας προνοίας ἐπιδηλού
σης, ὡς ὁ ἐπιβουλευόμενος, αὐτὸς ἐγκρατὴς τῆς τῶν
ἐπιβουλευόντων δυναστείας ἔσται. Επειτα γὰρ δί-
κας φόνου λαβών, ὑπὲρ ὧν ἡδίκει τὸν ὁμόφυλον ὁ
Αἰγύπτιος, καὶ κατάφωρος γεγονώς τε ἐκεῖθεν, καὶ
πάλιν ὀχυρωθεὶς σημείοις τε καὶ τέρασι, καὶ παρὰ
δόξαν ἐφίσταται, καὶ μαστίζει τὴν Αἴγυπτον· καὶ
τέλος τοὺς μὲν ὁμοφύλους τῆς χαλεπῆς δουλείας ἀπο
αλλάττει· τοὺς δὲ καταδουλωσαμένους πανστρατιά
θαλάττης ἀντὶ τῆς ποταμίου μιαιφονίας εναποπνίγει
δεύμασιν. Ὥστε ἐξ ὧν ὁ Φαραὼ τὰ τῶν Εβραίων
βρέφη ποταμίῳ θανάτῳ κατεδικάσατο, ἐκ τούτων τε
τὸ γένος ἅπαν ἀνεσώθη τῆς αἰχμαλωσίας, καὶ τῶν
Αἰγυπτίων τὸ φρύαγμα αὐτῇ στρατιᾷ, καὶ ἅρμασι,
καὶ τριστάταις υποβρύχιον γεγόνασι.
Καὶ πολλὰ τοιαῦτα ἐκ τῶν ἱερῶν λειμώνων τῆς
Εκκλησίας ἀνθολογησάμενος ἐπιδείξειεν. Οὕτω δὲ,
οὕτω καὶ διὰ τῆς ἀλάστορος καὶ παλαμναίας τῶν
νηπίων σφαγῆς οἱ μαρτυρικοί τε, καὶ ἀκήρατοι τοῖς
μακαρίοις ἐξήνθησάν τε, καὶ διεπλάκησαν στέφανοι
καὶ τὸ σὺν παρρησίᾳ παρίστασθαί τε τῷ Θεῷ, καὶ
τὴν ἄληκτον ἐκείνην ἐν ἀδιηγήτῳ χαρᾷ, καὶ εὐφρο
σύνῃ σὺν τοῖς ἀσωμάτοις τάγμασι συνεξελίσσειν χαρ
ρείαν, καὶ τοῦ μακαριωτάτου, καὶ ἀκροτάτου τῶν
ὀρεκτῶν ἀπολαύειν θεάματος· ὧν πόσαι σφαγαί,
ποῖαι δὲ τιμωριῶν δριμύτητες αντάξια λογισθήσον-
ται; Ὥστε οὐ μόνον οὐκ ἦν ἄμεινον οὐδαμόθεν ἐπι-
σχεῖν τὸν ἔκθεσμόν τε, καὶ ἄωρον τῶν βρεφῶν θάνα-
τον· ἀλλὰ καὶ πολλῷ κρείσσον ἐναφεῖναί τε καὶ ἐνω
δοῦναι προελθεῖν τοσούτων αὐτοῖς ἐκεῖθεν αἰωνίων
τε. καὶ ἀδιηγήτων ἀναβλαστησάντων ἀγαθῶν.
Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἔστω σοι τῆς ἱερᾶς φιλομαθίας
ὥσπερ τις ἱερὰ ἀφοσίωσις. Εἰ δέ τις τῶν ἀποῤῥή
των τοῦ Παύλου ῥημάτων μύστης γεγονώς, μυστη
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
col. 197–198page 99 of 591
PG 101:197Πῶς λέγοντες, Θεὸν μὲν ἕνα, τρεῖς δὲ ὑποστάσεις, καὶ τὸν Πατέρα λέγομεν Θεὸν, καὶ τὸν Υἱὸν κατ' αὐτὸν Θεὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα ὡσαύτως· Θεότητα δὲ λέγοντες μίαν, καὶ τρεῖς ὑποστάσεις, οὐκ ἔτι δυνάμεθα λέγειν οὔτε τὸν Πατέρα Θεότητα, οὔτε τὸν Υἱόν, οὔτε τὸ Πνεῦμα, οὐδ᾽ ἅμα;
Τὸ μὲν οὖν ἅμα μὴ λέγειν τὰς θεαρχικὰς ὑποστάσεις θεότητα, καίτοι λεγομένας ἐν μιᾷ θεωρεῖσθαι Θεότητι, εἰ βούλει δὲ, καὶ γνωρίζεσθαι, καὶ περιέχεσθαι· τοῦτο δέξοιτ᾽ ἂν αἰτίαν οὐκ ἄλογον τὸ μηδ' ἑκάστην καθ᾿ ἑαυτὴν τῶν μακαρίων ἐκείνων, καὶ δημιουργικῶν ὑποστάσεων δύνασθαι λέγειν ἡμᾶς Θεότητα. Διὰ τί δὲ Θεὸν μὲν ἑκάστην τῶν ὑπερφυῶν ὑποστάσεων λέγομεν, οὐκ ἔτι δὲ καὶ Θεότητα, ὧδε ἂν ἴσως θεωροίη· μᾶλλον δὲ πρὸ τούτου ζητητέον (ἐκεῖθεν γὰρ καὶ τοῦ παρόντος ζητήματος ἡ βλάστησις τὰς ἀφορμὰς ὑπεβάλλετο), πότερον ὁ Θεὸς καὶ ἡ θεότης ταυτὸν εἴη, ἢ ἕτερον· εἰ μὲν γὰρ ἕτερον, τί τοῦτο, καὶ τί παρὰ τὸν Θεόν; Εἰ δὲ ταυτὸν, πῶς ἑκάστη τῶν ζωαρχικῶν ὑποστάσεων Θεὸς λεγόμενος οὐ λέγεται Θεότης; Οἱ μὲν οὖν τὸ σχῆμα τῆς λέξεως αἰτιασάμενοι, ὡς ἡ μὲν ἀῤῥενικοῦ τύπου, ἡ δὲ πρὸς τὸ θῆλυ τῆς φωνῆς σχηματίζεται, καὶ διὰ τοῦτο μὴ ὁμοίως ἑκάτερον ἐπὶ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πνεύματος λέγεται, αὐτόθεν τὸν ἔλεγχον δέχονται. Κατ' οὐδέτερον γὰρ σχηματισμὸν τὸ Πνεῦμα τῇ γλώττῃ προφερόμενον, οὐδὲν ἧττον Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ Θεὸς λέγεται· καὶ τῶν ὀνομάτων τὸ ἑτερογενὲς οὐδὲν ἐκώλυσε τὴν αὐτὴν προσηγορίαν ἐπάγεσθαι, ἣν καὶ οὐ τὸ αὐτὸ γένος τῆς φωνῆς περιεπτύσσετο· καὶ τούτου σαφέστερον ἔτι γένους ἑτέρου τυγχάνουσα κατὰ φωνὴν ἡ οὐσία ἐπὶ Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ Πνεύματος ὁμοτίμως κατηγορεῖται· οὐσίαν τε γὰρ αὐτὰς λέγομεν, καὶ μιᾶς οὐσίας· οὐδὲ τὸν ἄνθρωπον δὲ ζῶον, ἢ οὐσίαν καλεῖσθαι τὸ ἑτερογενὲς τῆς φωνῆς ἀπεκώλυσε.
Τί οὖν δεῖ λέγειν; Ἢ ὅτι, ὥσπερ ὁ ἄνθρωπος, καὶ
γωγεῖν ἡμᾶς ἐθελήσειε τελειότερον, ἡδέως ἂν, καὶ
χάριν ἀνομολογοῦντες ὀφείλειν τῷ ἀνδρὶ, διὰ βίου,
καὶ κοινῇ μαθητεύσωμεν.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΖ'.
Πως λέγοντες, Θεὸν μὲν ἕνα, τρεῖς δὲ ὑποστά
σεις, καὶ τὸν Πατέρα λέγομεν Θεὸν, καὶ τὸν
Υἱὸν κατ' αὐτὸν Θεὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα ὡσαύ
τως Θεότητα δὲ λέγοντες μίαν, καὶ τρεῖς
ὑποστάσεις, οὐκ ἔτι δυνάμεθα λέγειν οὔτε τὸν
Πατέρα Θεότητα, οὔτε τὸν Υἱόν, οὔτε τὸ
Πνεῦμα, οὐδ᾽ ἅμα
Τὸ μὲν οὖν ἅμα μή λέγειν τὰς θεαρχικὰς ὑπο
στάσεις θεότητα, καίτοι λεγομένας ἐν μιᾷ θεωρεί
σθαι Θεότητι, εἰ βούλει δὲ, καὶ γνωρίζεσθαι, καὶ
περιέχεσθαι· τοῦτο δέξοιτ᾽ ἂν αἰτίαν οὐκ ἄλογον τὸ
μηδ' ἑκάστην καθ᾿ ἑαυτὴν τῶν μακαρίων ἐκείνων, "
καὶ δημιουργικῶν ὑποστάσεων δύνασθαι λέγειν ἡμᾶς
Θεότητα. Διὰ τί δὲ Θεὸν μὲν ἑκάστην τῶν ὑπερφυών
ὑποστάσεων λέγομεν, οὐκ ἔτι δὲ καὶ Θεότητα, ὧδε
ἂν ἴσως θεωροίη· μᾶλλον δὲ πρὸ τούτου ζητητέον
(ἐκεῖθεν γὰρ καὶ τοῦ παρόντος ζητήματος ἡ βλάστη
σις τὰς ἀφορμὰς ὑπεβάλλετο, πότερον ὁ Θεὸς, καὶ
Η θεότης ταυτὸν εἴη, ἡ ἕτερον; Εἰ μὲν γὰρ ἕτερον,
τί τοῦτο, καὶ τί παρὰ τὸν Θεόν; Εἰ δὲ ταυτὸν, πῶς
ἑκάστη τῶν ζωαρχικῶν ὑποστάσεων Θεὸς λεγόμενος
οὐ λέγεται Θεότης; Οἱ μὲν οὖν τὸ σχῆμα τῆς λέξεως
αἰτιασάμενοι, ὡς ἡ μὲν ἀῤῥενικοῦ τύπου, ἡ δὲ πρὸς
τὸ θῆλυ τῆς φωνῆς σχηματίζεται, καὶ διὰ τοῦτο μὴ
ὁμοίως ἑκάτερον ἐπὶ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ
τοῦ Πνεύματος λέγεται, αὐτόθεν τὸν ἔλεγχον δέχον
ται. Κατ' οὐδέτερον γὰρ σχηματισμὸν τὸ Πνεῦμα τη
γλώττη προφερόμενον, οὐδὲν ἧττον Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ
Θεὸς λέγεται· καὶ τῶν ὀνομάτων τὸ ἑτερογενές ού
δὲν ἐκώλυσε τὴν αὐτὴν προσηγορίαν ἐπάγεσθαι, ἣν
καὶ οὐ τὸ αὐτὸ γένος τῆς φωνῆς περιεπτύσσετο· καὶ
τούτου σαφέστερον ἔτι γένους ἑτέρου τυγχάνουσα
κατὰ φωνὴν ἡ οὐσία ἐπὶ Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ
Πνεύματος ὁμοτίμως κατηγορείται· οὐσίαν τε γὰρ
αὐτὰς λέγομεν, καὶ μιᾶς οὐσίας· οὐδὲ τὸν ἄνθρωπον
δὲ ζῶον, ἢ οὐσίαν καλεῖσθαι τὸ ἑτερογενὲς τῆς φως
νῆς ἀπεκώλυσε.
Πνεῦμα
Τί οὖν δεῖ λέγειν; "Η ότι, ὥσπερ ὁ ἄνθρωπος, καὶ
οὐδ᾽ ἅμα τὰ τρία,
ἀλλ' οὐδ᾽ ἅμα τὰ τρία;
τὸ οὐδὲ
ἀλλ᾽ ἅμα τὰ τρία,
mysteria pandere voluerit; tunc nos libenter, et
gratiam ei fatentes labere, dum vivimus, communi
usura discemus
Edita ab Ant.
QUÆSTIO XXVII [al. XXVI].
Quomodo cum Deum unum, tres autem hypostases
dicamus, et Patrem dicimus Deum, el Filium
per se Deum, et Spiritum sanctum similiter: cum
autem dicamus unam Divinitatem, et tres hupo
stases, non item liceat Divinitat m dicere Patrem,
neque Filium, neque Spiritum sanctum, neque
simul?
Scotto, p. 14.
Quod simul divinæ persona, licet in una Divini
tate spectari, imo, si vis, et cognosci, et contineri
dicuntur, tamen Divinitas non appellentur; hoc
poterit hanc haud absurdam labere rationem,
quod scilicet neque singulas beatas illas, creatri
cesque personas per se Divinitatem nuncupare
possimus. Cur autem unamquamque illarunt all
gustissimarum hypostaseon Deum quidem, at non
pariter Divinitatem vocemus, hic fortasse perpendi
debet: potius est autem in antecessum investigan
dum (quippe quia propositæ quæstionis caput inde
occasionem accepit) utrum Deus ac Deitas idem
sint, an aliud. Namque si aliud, quidnam hoc
est, et quidnam in Deo? Si vero idem, quomodo
quævis illarum vivifcantium personarum Deus, et
non Deitas appellatur? Qui discriminis causam in
vocabuli forma quærunt, quod nempe alterum sit
masculini generis, alterum vero ad feminini mo
dum infectatur, ac propterea non possit pariter
de Patre, de Filio, et de Spiritu sancto utrumque
usurpari, ex hoc ipso refelluntur: etsi enim nomen
(Spiritus sanctus) nostra lingua prolatum
neutrius sit generis, tamen Deus non minus, quam
Pater, et Filius nuncupatur; et generis nominum
diversitas non fuit impedimento, quominus hæc
appellatio induceretur, quam et idem vocis genus
non complectebatur: imo magis perspicue, quam
hoc, vox essentia, ulut ad aliud genus pertineat,
tamen æquo jure de Patre, Filio, et Spiritu sancto
enuntiatur: eas siquidem personas ipsam divinam
essentiam, et unius essentiæ nominamus: neque generis diversitas bominem dici animal, vel sub
stantiam unquanı prohibuit.
Quid ergo dicendum superest? An quod, quem
Cæterum per Innocentium cædem, uti monet
historia, factum est, ut non solum Judæi, et Sa
maritani, sed gentes pene omnes tempus magni
illius Messie, qui jamdiu exspectabatur, a Prophe
tis prædictum advenisse audirent, atque ita præli
cationi evangelicæ via sterneretur.
Profecto ubi de divinis operibus, ac praeser- 1) Cantica Go.
tim de scelerum permissione sermo instituitur;
tunc præcipue sunt, uti scriptum est Sap. ix, 14.
Cogitationes hominum timida, et incertæ providentiæ
idque humanæ menti omnino impervium esse plu
ries docuit Apostolus, Rom. x1, 33; 1 Cor. 11, 16.
Nihilo tamen minus rationes illæ, ut aiunt, con
gruentiæ, quas Photius affert, ab iis, quæ in Patrum
operibus occurrunt, non nimis absunt. Videsis
inter Græcos Irenæum 111, 4. Just. quaest. 13, ad
Orth. Orig. homn. in Matth. Chrysost. loin. 2 in
var. Ev. Eusebium Emissen.; inter Latinos autem
August. 111; de exposit. Symb. 4, et Serin. 8 de
Sanctis, Prud. hymn. Epiph. Fulgent. de Epiph. et
libro! De Fide ad Petrum 3 et 39; Leo. Serm. I
de Epiph. Bernard. serm. de lunoc et homil. in
In Coisliniano codice legitur
et in Vaticano tametsi male
feriati cujusdam critici, vel emendatoris manu
hodiedum deletum videatur. In Taurinensi
vero et hanc lectionem sensui
consentaneain esse temere Josephus Pasinius
affirmat, siquidem ipsum responsionis initium
refragalur.
Question XXVIIQuæstio XXVII
col. 199–200page 100 of 591
PG 101:199ἡ ἀνθρωπότης οὐκ ἄλλον, καὶ ἄλλον παραδεχόμενα λόγον, ὅμως τὸ μὲν λέγεται κατὰ τοῦ Σωκράτους ἀκωλύτως, τὸ δὲ οὐκέτι· οὕτω καὶ ἡ Θεὸς φωνὴ, καὶ ἡ Θεότης, οὐκ εἰς ἕτερον, καὶ ἕτερον ἀναπτυσσόμενα νόημα, οὐχ ὁμοίως δύνανται καὶ τῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων λέγεσθαι; Ἀλλὰ εἴποιεν ἄν τις ἴσως τῶν χαριεστέρων· ὡς αὔξησίς ἐστιν, οὐ λύσις τοῦ ἀπορήματος τοῦτο, καὶ τὴν τοῦ ἀπ' ἀρχῆς αἰτεῖσθαι ὑποψίαν οὐκ ἐκφεύγει. Τοὺς δὲ μάθοις ἂν ἐντεῦθεν, ὡς διαπέφευγε τὸ ἀκριβές· οὐ γὰρ ἀπὸ τοῦ ὁμοίων πρὸς τὸ προκείμενον ἐπὶ ζήτησιν μετάβασις, οὔτε κρατύνει μᾶλλον τὸ ἄπορον· ἀλλ' οὐδ' ἐπισύρεται τὴν αἰτίαν τοῦ ἀπ' ἀρχῆς αἰτεῖσθαι· ἐκεῖθεν δὲ μᾶλλον διελέγχοντ' ἂν οὐκ ὀρθὴν ὑπελθόντες τὴν κρίσιν. Τὸ γὰρ ὁρᾶν ἐν φυσιολογίᾳ τοιαύτην ὀνομάτων θέσιν, ἐν οἷς καὶ τὸ ταὐτὸν οὐ λυμαίνεται, καὶ πρὸς τὸ κατηγορεῖσθαι τὴν χρείαν οὐχ ὁμοίαν παρέχεται, πῶς ἐστι σαφής τε, καὶ ἀναντίρρητος παράστασις τοῦ μηδὲν ἄπορον νομίζειν, μηδὲ παράλογον ἐν τῇ πολλῷ τῆς ὕλης ὑπερκειμένῃ θεολογίᾳ, καὶ πολλῇ πανταχόθεν τὸν ἀνθρώπινον νοῦν ἐν τοῖς βαθυτέροις τῶν ζητημάτων ἀπορίᾳ περιτειχιζούσῃ, ἐφ' ὧν οὐδὲν οὐδὲ τῶν ἄλλων ὀνομάτων οὐδενὶ ῥᾴδιόν ἐστι δηλῶσαι τοῦ ζητουμένου τὴν ἀκρίβειαν· ἐπὶ τούτων ἀμωσγέπως τοιαύτην φωνῶν ἀνευρίσκειν χρήσιν, αἳ κἂν τοῖς ἐνύλοις ὁρῶνται παλαιᾷ καὶ συνήθει κρίσει ἐναρμόττουσαι, καὶ τῆς μὲν ταυτότητος οὐκ ἐξιστάμεναι, ἐν δὲ τῷ κατηγορεῖσθαι διιστάμεναι; Ποῦ τοίνυν ἐνταῦθα ἡ τῆς ἀπορίας ἐπίτασις, ἢ τῆς ἄλλης αἰτίας ὑπόληψις; Τινὰς δὲ λύειν νομίσαντας οἶδα ἐκ τοῦ τὸν ἄνθρωπον παραλαβεῖν, καὶ τὴν φύσιν, καὶ τὸ εἶδος· ἃ δοκεῖ μέν πως ἀλλήλοις εἰς ταὐτὸν συνιέναι· ἐν δὲ τῇ τοῦ Σωκράτους κατηγορίᾳ τὴν διάστασιν ἀντὶ τῆς ὁμολογίας ἐξοικειοῦνται. Ἄνθρωπος μὲν γὰρ ὁ Σωκράτης, οὔτε δὲ εἶδος, οὔτε φύσις, εἰ βούλει δέ, οὐδὲ ἡ συνταττομένη τούτοις μορφὴ δύναιτ' ἂν λέγεσθαι. Λανθάνει δὲ τούτους, ὡς ἔοικεν, ἡ τῶν ὀνομάτων διάκρισις, καὶ ὅτι ὅσα μέν ἐστι φυσικῶν πραγμάτων ὀνόματα, ταῦτα περιφανῶς τε, καὶ καθαρῶς κατὰ τῶν ὑποκειμένων φέρεται· ὅσα δὲ διαλεκτικῆς προῆλθον ἐπινοίας, καὶ διαλεκτικόν τινα περιέχουσι νοῦν, ταῦτα τῶν ὑποκειμένων τῆς φύσεως ἔργων ἰσχὺν οὐκ ἔχει διαβιβάζεσθαι. Ὁ δὲ ἄνθρωπος, καὶ ἡ ἀνθρωπότης, καὶ δὴ καὶ ἡ Θεότης, καὶ ὁ Θεὸς οὐ λογικῆς ἐστι τεχνασμάτων προβλήματα, ὑποκειμένου δὲ πράγματος ὀνόματα· πλὴν κἀκ τούτου ἔστιν ἴχνη τινὰ λαβεῖν πρὸς τὴν τῆς ἀπορίας λύσιν ἐνάγοντα. Καὶ γὰρ ἀλλήλοις ταῦτα συνιέντα, τά τε τῶν πραγμάτων ὀνόματα, καὶ ἅπερ τῆς λογικῆς ἐντρεχείας τυγχάνει πρὸς βήματα, οὐκ ὀλίγην ἐν τῇ διαστολῇ τὴν πρὸς ἄλληλα κοινωνίαν ἀσπάζεσθαι. Περιέχουσι γὰρ τὰ καθ' ἕκαστα καὶ ταῦτα, καὶ ὑπερίδρυται τούτων, καὶ πρὸς ἐκεῖνα λέγεται, εἰ καὶ μή
admodum nomina liono et humanitas non ad A
alium atque alium sensum spectant; et nibilomi-
nus illud de Socrate nullo impedimento usurpatur,
hoc autem nequaquam; ita quoque voces illæ
ñeant, nequeant tamen de divinis personis pariter
dici? At dicet fortasse elegantiorum hominum
quispiam, quod augeat hoc, non diluat propositæ
questionis difficultatem ; atque petitionis principii
suspicionem minime effugiat. Hos autem rem ac-
curate non fuisse assecutos inde patet, quod non e
re simili ad rem propositam in quæstione fiat
transitio, neque id obscuritatem augeat, imo neque
primam interrogandi causam, quasi cognitam,
supponat: atque hinc potius isti rectum non
tulisse judicium arguuntur. Si enin in naturæ Β
sermone hujusmodi vocabulorum conditio animad-
læditur, atque in enuntiationibus ipsa vocabula
perspicuum non est, quod neque abstrusum pu-
tandum sit, neque absurdum in theologia, quæ a
materie longo intervallo distat, quæque maxima
difficultate humanam mentem undequaque gravio-
ribus implicat quæstionibus, in quibus neque ulla
alta voce adamussian licet quæstionem exprimere ;
in his, inquam, quoque modo hujusmodi commi-
nisci usum vocabulorum, quæ, etiamsi rebus
atque idem significare videantur, eodem tarnen
pacto prædicari non possunt? Ubinam itaque dif-
ficultas bic augetur, aut causa pro causa ponitur?
Novi autem quosdam, qui dubium diluere arbi –
trantur hominem, ac naturam, speciemque huma-
nam assumendo, quæ quodammodo in idem iivi-
catione diversitaten, non convenientiam proferunt.
Socrates enim homo quidem dicitur, at neque spe-
cies, neque natura, si vis autem, neque forma lis
conjuncta appellari poterit. Hos autem fugit, ut vi-
detur, quomodo sit de nominibus judicandum, et
ment, ipsa ad res significatas luculenter, ac proprie
ferantur : quae vero a dialectica oriuntur specula-
sione, et dialecticum quemdam involvunt sensum, D
Lingunt. Homo vero et humanitas, necnon Divini-
tas, et Deus non sunt logicæ subtilitatis conmen-
tationes, sed exsistentis rei nomina: attamen ex his
quædam quoque vestigia ingredi fas est, quæ ad
dubii solutionem adducunt. Etenim cum hæc se-
cum invicem comparantur, rerum scilicet nomina,
et ea quæ logicam in verbis subtilitatem habent,
non minimam in ipsa differentia mutuam communia
tributa et involvunt ista nomina, et ipsis innituntur,
λόγον, ὅμως τὸ μὲν λέγεται κατὰ τοῦ Σωκράτους
ἀκωλύτως, τὸ δὲ οὐκέτι· οὕτω καὶ ἡ Θεὸς φωνὴ, καὶ
ἡ Θεότης, οὐκ εἰς ἕτερον, καὶ ἕτερον ἀναπτυσσόμενα
νόημα, οὐχ ὁμοίως δύνανται καὶ τῶν θεαρχικών
ὑποστάσεων λέγεσθαι; ᾿Αλλὰ εἴποιεν ἄν τις ἴσως
τῶν χαριεστέρων· ὡς αὔξησίς ἐστιν, οὐ λύσις του
απορήματος τοῦτο, καὶ τὴν τοῦ ἀπ' ἀρχῆς αἰτεῖσθαι
ὑποψίαν οὐκ ἐκφεύγει. Τοὺς δὲ μάθοις ἂν ἐντεῦθεν,
ὡς διαπέφευγε τὸ ἀκριβές· οὐ γὰρ ἀπὸ τοῦ ὁμοίων
πρὸς τὸ προκείμενον ἐπὶ ζήτησιν μετάβασις, ούτε
κρατύνει μάλλον τὸ ἄπορον· ἀλλ' οὐδ᾽ ἐπισύρεται
τὴν αἰτίαν τοῦ ἀπαρχῆς αἰτεῖσθαι· ἐκεῖθεν δὲ μᾶλλον
διελέγχοντ᾽ ἂν οὐκ ὀρθὴν ὑπελθόντες τὴν κρίσιν. Το
γὰρ ὁρᾶν ἐν φυσιολογία τοιαύτην ονομάτων θέσιν, ἐν
οἷς καὶ τὸ ταυτὸν οὐ λυμαίνεται, καὶ πρὸς τὸ κατ
ηγορεῖσθαι τὴν χρείαν οὐχ ἐμοίαν παρέχεται, πως
ἐστι σαφής τε, καὶ ἀναντίῤῥητος παράστασις τοῦ
μηδὲν ἄπορον νομίζειν, μηδὲ παράλογον ἐν τῇ πολλῷ
πανταχόθεν τὸν ἀνθρώπινον νοῦν ἐν τοῖς βαθυτέροις
τῶν ζητημάτων ἀπορίᾳ περιτειχιζούσῃ, ἐφ᾽ ὧν οὐδὲν
οὐδὲ τῶν ἄλλων ὀνομάτων οὐδενὶ ῥμόν ἐστι δηλῶσαι
τοῦ ζητουμένου τὴν ἀκρίβειαν· ἐπὶ τούτων ἀμωσγέ
πως τοιαύτην φωνῶν ἀνευρίσκειν χρήσιν, αἳ κάν
τοῖς ἐνύλοις ὁρῶνται παλαιᾷ καὶ συνήθει κρίσει εν
αρμόττουσαι, καὶ τῆς μὲν ταυτότητος οὐκ ἐξιστάμε
ναι, ἐν δὲ τῷ κατηγορείσθαι διιστάμεναι; Ποῦ τοί-
νυν ἐνταῦθα ἡ τῆς ἀπορίας επίτασις, ἢ τῆς ἄλλης
αἰτίας ὑπόληψις;
ἡ ἀνθρωπότης οὐκ ἄλλον, καὶ ἄλλον παραδεχόμενα
Τινὰς δὲ λύειν νομίσαντας οἶδα ἐκ τοῦ τὸν ἄνθρω
τον παραλαβεῖν, καὶ τὴν φύσιν, καὶ τὸ εἶδος· ἀ
δοκεῖ μέν πως ἀλλήλοις εἰς ταυτὸν συνιέναι· ἐν δὲ τῇ
τοῦ Σωκράτους κατηγορία τὴν διάστασιν ἀντὶ τῆς
ὁμολογίας ἐξοικειοῦνται. ῎Ανθρωπος μὲν γὰρ ὁ Σω
κράτης, οὔτε δὲ εἶδος, οὔτε φύσις, εἰ βούλει δὲ, οὗ θ
ἡ συνταττομένη τούτοις μορφὴ δύναιτ' ἂν λέγεσθαι.
Λανθάνει δὲ τούτους, ὡς ἔοικεν, ἡ τῶν ὀνομάτων
διάκρισις, καὶ ὅτι ὅσα μέν ἐστι φυσικῶν πραγμάτων
ονόματα, ταῦτα περιφανῶς τε, καὶ καθαρῶς κατὰ
τῶν ὑποκειμένων φέρετα:· ὅσα δὲ διαλεκτικής
προῆλθον ἐπινοίας, καὶ διαλεκτικόν τινα περιέχουσι
νοῦν, ταῦτα τῶν ὑποκειμένων τῆς φύσεως ἔργων
ἰσχὺν οὐκ ἔχει διαβιβάζεσθαι. Ο δὲ ἄνθρωπος, καὶ
ἡ ἀνθρωπότης, καὶ δὴ καὶ ἡ Θεότης, καὶ ὁ Θεὸς οὐ
νου δὲ πράγματος ὀνόματα· πλὴν κἀκ τούτου ἔστιν
ἴχνη τινὰ λαβεῖν πρὸς τὴν τῆς ἀπορίας λύσιν ἐν
άγοντα. Καὶ γὰρ ἀλλήλοις ταῦτα συνιέντα, τά τε τῶν
πραγμάτων ὀνόματα, καὶ ἅπερ τῆς λογικῆς ἐντρε-
χείας, τυγχάνει πρὸς βήματα, οὐκ ὀλίγην ἐν τῇ
διαστολῇ τὴν πρὸς ἄλληλα κοινωνίαν ἀσπάζεσθαι (47).
Περιέχουσι γὰρ τὰ καθ᾿ ἕκαστα καὶ ταῦτα, καὶ ὑπερ·
ίδρυται τούτων, καὶ πρὸς ἐκεῖνα λέγεται, εἰ καὶ μὴ
ΝΟΤΑ.
τῆς ὕλης ὑπερχαιμένῃ (46) θεολογίᾳ, καὶ πολλῇ
Deus, et Deilas, licet diversas ideas non conti-
vertitur in illis rebus, in quibus identitas non
usum non similem habent; quomodo evidens et
corporeis veteri et recepto judicio accommodari,
cem concidere videntur; in Socratis autem prædi-
quod quæcunque ad physicas res nomina perli-
hæc ad significatas naturæ res vi propria non per-
cationem retinent. Verba enim singularibus rebus
λογικῆς ἐστι τεχνασμάτων προβλήματα, υποκειμέ
(46) Vide an scribi debeat
υπερκαινυμένη, vel
saltem υπερκειμένῃ.
(47) Corrigas velin ἀσπάζεται.
vel ex præce lenti
periodo resumas ἔστιν.
PHOTII PATRIARCH.E CP.
col. 201–202page 101 of 591
PG 101:201κατὰ τὸν ὅμοιον τρόπον. Φαμὲν γὰρ Σωκράτην φύσιν, καὶ εἶδος, καὶ μορφήν, εἰ καὶ μὴ τῶν ἐν τῇ προτάσει μερῶν, ὥσπερ ἐν ταῖς φυσικαῖς ὁρᾶται φωναῖς, ἑκάτερον ὁμολόγως κατὰ τὴν ὀνομαστικὴν προάγεται κλήσιν.
Ἔτι δέ φαμεν τόν τε ἄνθρωπον, καὶ τὸ ζῶον λογικόν, θνητόν, ταυτόν· ναὶ μὲν καὶ τὸ γελαστικὸν ἑκατέρῳ· οὐ μὴν, ὅσα περὶ ἑνὸς τούτων λέγεται, καὶ περὶ τῶν λοιπῶν δυνατόν ἐστιν εἰπεῖν. Τὸ μὲν γὰρ ἴδιον ἀνθρώπου, τὸ δὲ ὅρος, οὐδέτερον δὲ τούτων ὁ ἄνθρωπος ῥηθείη ἂν ἀνθρώπου· καίτοι κατὰ τὸ μάλιστα ταὐτὸν τὴν ταυτότητα διεκληρώσαντο ταῦτα. Πλὴν τὸν εἰρημένον περὶ τοῦ ἀνθρώπου, καὶ τῆς φύσεως, καὶ τοῦ εἴδους λόγον κἀνταῦθα λαβεῖν ἔστι τὴν τούτων κρίσιν ἀναδεχόμενον. Καὶ γὰρ ἀφαιρουμένων τῆς λογικῆς φωνῶν ταὐτόν ἐστιν ἕκαστον ἀλλήλων τῶν τριῶν.
Ἀλλὰ ἐπὶ μὲν τῶν εἰρημένων αἰτιάσαιτ' ἄν τις τὸ ἑτερογενὲς τῶν φωνῶν μεταῤῥυθμίζων εἰς τὸ εὔπορον τὴν ἀπορίαν. Ἐπὶ δὲ τοῦ ῥηθησομένου τί ποτ' ἂν ἐρεῖ; Ὁ μὲν γὰρ ἄνθρωπος ἐστὶν οὐσία, καὶ ζῶον· ταὐτὸν δὲ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τὸ γελαστικόν, ὅπερ ἐστὶ φυσικοῦ πράγματος φωνή, οὔτε οὐσία, οὔτε ζῶον ἂν ῥηθείη· ἐπεὶ ὁ ἄνθρωπος πολλαὶ ἂν εἴησαν οὐσίαι, καὶ ζῶα. Ὥστε οὐκ ἐξ ἀνάγκης ἕπεται θατέρῳ τῶν συναπτομένων τῇ ταυτότητι ὅσα καὶ τῷ ἑτέρῳ παρέπεται, ἢ ὁ λόγος οὗτος διορισμοῦ δεῖται. Εἰ μὲν γὰρ γελαστικὸν λέγων τις τὴν τοῦ ἰδίου ἔννοιαν ἐνδέχεται, οὐκ ἂν οὔτε ζῶον, οὔτε οὐσία τοῦτο εἴη· εἰ δ' αὐτὸ τὸ ὑποκείμενον διὰ τῶν φωνῶν τούτων παραδηλοῦσιν, οὐχ ἕτερά τινα, ἃ μὴ ἀπ' ἀρχῆς ὑπῆρχεν ἐκείνῳ, προσέτι συνάγουσι· καὶ μᾶλλον ἂν ἐπεῖχε χώραν μήτε λογικὸν ζῶον λέγειν, μήτε σῶμα· ἀλλὰ μηδὲ οὐσίαν ὑπάρχειν τὸν ἄνθρωπον, ἵνα μὴ τοιοῦτον πλῆθος ληρημάτων Σωκράτην καταλείψεται. Πλὴν εἰ καὶ καθ' ἑκάτερον μέρος τῆς διαιρέσεως ὁρᾶται μὴ τῷ ἑτέρῳ συνεπόμενα, ἃ συνόντα τῷ ἑτέρῳ ἐγνωρίζετο, οὐδὲν ἧττον ὁ λόγος εὕρετο σπουδαζόμενος· οὐδὲ γὰρ εἴ με πάντα, ὅσα ταῦτα προὔκειτο, δεῖξαι τὴν διαφορὰν ἐξοικειούμενα· ἀλλ' ἤρκει τῷ λόγῳ παραστῆσαι, εἴ τινα ἐν τοῖς τοιούτοις λεγομένων ἐν τῇ πρὸς ἄλληλα κοινωνίᾳ καὶ τὴν ἑτερότητα διασώζουσιν.
Ὅσον δ' ἄν τις εἴρῃ, ὡς οὐδὲν τῶν παραδειγμάτων εἰς ὁμοιότητα τοῖς ἀπ' ἀρχῆς ἠπορημένοις συνέρχεται, οὔτε ἴδιον θατέρου θάτερον, οὔτε ὁρισμός, ἀλλ', ὡς ἂν εἴποι τις, ὀνόματα δύο περὶ ἓν ὑποκείμενον ἀναστρεφόμενα, ὡς λώπιον, καὶ ἱμάτιον. Πῶς οὖν, φασίν, ἐν τοῖς προνομίοις τὸ ἕτερον τοῖς αὐτοῖς, οὐχὶ καὶ θάτερον ἐπιγινώσκεται; Οἶδα μὲν οὖν ἐν ταῖς γυμνασίαις λόγον εἰρημένον τοιοῦτον· ὡς ὁ μὲν ἄνθρωπος, καὶ ἡ ἀνθρωπότης τὸ αὐτὸ μὲν ὑποκείμενον
κατὰ τὸν ὅμοιον τρόπον. Φαμὲν γὰρ Σωκράτην φύ-
σιν, καὶ εἶδος, καὶ μορφὴν, εἰ καὶ μὴ τῶν ἐν τῇ
προτάσει μερῶν, ὥσπερ ἐν ταῖς φυσικαῖς ὁρᾶται
φωναῖς, ἑκάτερον ὁμολόγως κατὰ τὴν ὀνομαστικὴν
προάγεται κλήσιν.
Ἔτι δέ φαμεν τόν τε ἄνθρωπον, καὶ τὸ ζῶον λο-
γικόν, θνητόν, ταυτόν· ναὶ μὲν καὶ τὸ γελαστικὸν
ἑκατέρῳ· οὐ μὴν, ὅσα περὶ ἑνὸς τούτων λέγεται, καὶ
περὶ τῶν λοιπῶν δυνατόν ἐστιν εἰπεῖν. Τὸ μὲν γὰρ
ίδιον ἀνθρώπου, τὸ δὲ ὄρος, οὐδέτερον δὲ τούτων ὁ
άνθρωπος ῥηθείη ἂν ἀνθρώπου - καίτοι κατὰ τὸ
μάλιστα ταυτὸν τὴν ταυτότητα διεκληρώσαντο ταῦτα.
Πλὴν τὸν εἰρημένον περὶ τοῦ ἀνθρώπου, καὶ τῆς
φύσεως, καὶ τοῦ εἴδους λόγον κἀνταῦθα λαβεῖν ἔστι
τὴν τούτων κρίσιν ἀναδεχόμενον. Καὶ γὰρ ἀφαιρου-
μένων τῆς λογικῆς φωνῶν ταυτόν ἐστιν ἕκαστον ἀλ-
λήλων τῶν τριῶν.
᾿Αλλὰ ἐπὶ μὲν τῶν εἰρημένων αἰτιάσαιτ' ἄν τις τὸ
Ετερογενὲς τῶν φωνῶν μεταῤῥυθμίζων εἰς τὸ εὔπο-
ρον τὴν ἀπορίαν. Ἐπὶ δὲ τοῦ ῥηθησομένου τί ποτ'
ἂν ἐρεῖ; Ὁ μὲν γὰρ ἄνθρωπος ἐστὶν οὐσία, καὶ
ζῶον· ταυτὸν δὲ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τὸ γελαστικών,
ὅπερ ἐστὶ φυσικού πράγματος φωνή, οὔτε οὐσία,
οὔτε ζῶον ἂν ῥηθείη· ἐπεὶ ὁ ἄνθρωπος πολλαὶ ἂν
εἴησαν οὐσίαι, καὶ ζῶα. Ωστε οὐκ ἐξ ἀνάγκης ἔπε-
και θατέρῳ τῶν συναπτομένων τῇ ταυτότητι ὅσα καὶ
τῷ ἑτέρῳ παρέπεται, ἢ ὁ λόγος οὗτος διορισμοῦ δεῖ-
ται. Εἰ μὲν γὰρ γελαστικὸν λέγων τις τὴν τοῦ ἰδίου
ἔννοιαν ἐνδέχεται, οὐκ ἂν οὔτε ζῶον, οὔτε οὐσία τοῦτο
εἴη · εἰδ᾽ αὐτὸ τὸ ὑποκείμενον διὰ τῶν φωνῶν τού
των παραδηλοῦσιν, οὐχ ἕτερά τινα, ἃ μὴ ἀπαρχῆς
ὑπῆρχεν ἐκείνῳ, προσέτι συνάγουσι· καὶ μᾶλλον
ἂν ἐπεῖχε χώραν μήτε λογικόν ζῶον λέγειν, μήτε
σῶμα· ἀλλὰ μηδὲ οὐσίαν ὑπάρχειν τὸν ἄνθρωπον,
ἵνα μὴ τοιοῦτον πλῆθος ληρημάτων Σωκράτην κατα
λείψεται. Πλὴν εἰ καὶ καθ' ἑκάτερον μέρος τῆς διαι-
ρέσεως ὁρᾶται μὴ τῷ ἑτέρῳ συνεπόμενα, & συνόντα
τῷ ἑτέρῳ ἐγνωρίζετο, οὐδὲν ἧττον ὁ λόγος εὕρετο
σπουδαζόμενος· οὐδὲ γὰρ εἴ με (48) πάντα, ὅσα
ταῦτα προὔκειτο, δεῖξαι τὴν διαφορὰν ἐξοικειούμενα·
ἀλλ᾽ ἤρχει τῷ λόγῳ παραστῆσαι, εἴ τινα (49) ἐν τοῖς
τοιούτοις λεγομένων ἐν τῇ πρὸς ἄλληλα κοινωνίᾳ καὶ
τὴν ἑτερότητα διασώζουσιν.
Όσον δ' ἄν τις ερῃ, ὡς οὐδὲν τῶν παραδειγμάτων
εἰς ὁμοιότητα τοῖς ἀπ' ἀρχῆς ἠπορημένοις συνέρχε
ται, οὔτε ἴδιον θατέρου θάτερον, οὔτε ὁρισμός, ἀλλ᾽,
ὡς ἂν εἴποι τις, ὀνόματα δύο περὶ ἓν ὑποκείμενον
ἀναστρεφόμενα, ὡς λώπιον, καὶ ἱμάτιον. Πῶς οὖν,
φασὶν, ἐν τοῖς προνομίοις τὸ ἕτερον τοῖς αὐτοῖς, οὐχ
καὶ θάτερον ἐπιγινώσκεται; Οἶδα μὲν οὖν ἐν ταῖς
γυμνασίαις λόγον εἰρημένον τοιοῦτον· ὡς ὁ μὲν ἄν
θρωπος, καὶ ἡ ἀνθρωπότης τὸ αὐτὸ μὲν ὑποκείμενον
ΝΟΤΑ.
A simulque referuntur ad illa, licet non eadem 14-
"
tione. Dicimus enim Socratem naturam, et speciein.
et formam, etiamsi non alterutra propositionis
eodem pacto in appellationis conditione produ-
catur.
Præterea dicimus homium et animal ratione
etiam risibile utrumque : non tamen, quæcunque
de quopiam horum dicuntur, de reliquis quoque
possunt enuntiari. Hoc profecto hominis proprium
est, illud vero definitio: neutrum tamen horum in
homine homo nuncupari licet; etsi hæc uni, quod
sermo ipse, qui de homine, natura ac specie fa-
usurpari potest. Nam idem est, si logicas voces ex-
Jam vero in his, quæ dicta sunt, dicet fortasse ·
quispiam, ut in perspicuis tenebras obfundat, ex
generis diversitate causam distinctionis erumpere.
mirum substantia et animal est: interea licet idem
sit, quam homo, risibile, quod physicæ actionis est
nomen, id tamen neque substantia, neque animal
vocari debet: quia multæ substantiæ, multaque
tiuni in idem non necessario sequuntur quæcunque
et alterum comitantur, vel certe distinctio in hujus-
risibile dicens proprietatis notionem consideraret,
hæc neque animal esset, neque substantia : quod
si alii ipsum subjectum per has voces velint deno-
tare, non alia quædam, quæ a principio illi non
inerant, superaddunt : atque id potius copiam adi-
mit dicendi hominem animal esse rationale, corpus
imo et substantiam, ne tanta tricarum multitudo
Socratis ideam destruat. Itaque, tametsi in aller-
utra divisionis parte quæcunque adesse deprehen -
duntur in altero, ad alterum confluere non animad-
vertantur, sermo tamen non minus accuratus in-
venitur : nec enim opus erat, ut omnia, quæ it:
se habebant, secum invicemn convenire ostenderen-
tur : verum satis erat, ut sermo proderet, quod
D aliqua eorum, quæ proferuntur, in ipsa mutua com-
munione diversitatem quoque retineant.
.
habeat aliquid commune; quippe in ea alterum
verbum non est alterius proprietas, vel definitio,
sed dici possunt duo nomina, quæ circa unum sub-
Quomodo itaque, inquiunt, his in antecessum
constitutis alterum, et non alterum ipsis divinis
pars, quemadmodum in physicis cernitur vocabulis,
præditum, et morti obnoxium idem esse, imo
idem omnino est, eadem sint. Præterquam quod
ctus est, hic quoque ad judicium de istis ferendum
cipias, quod a singulis bis tribus indicatur.
At ad ea, quæ adjiciemus, quid reponet? Homo ni-
animalia homo esset. Quamobrem alterum coeun-
modi sermone adhibeatur, oportet. Si quis enim
Atqui id tantum reponat quispiam, quoa nullum
ex adductis exemplis cum proposita quæstione
jectum versantur, veluti vestis et indumentum.
personis tributum invenitur? Novi nimirum in sco-
(48) Pro duabus istis voculis τὸ ἐχρῆν,
ni fallor, reponendum esset.
(49) Ita omnino pro τι
scribenduni autumo.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XXVII.
col. 203–204page 102 of 591
PG 101:203δηλοῦσιν, οὐχ ὡσαύτως δὲ παραλαμβάνονται· καὶ σὺ δ᾽ ἂν ἴσως ἀναμνησθείης. Ἡνίκα μὲν γὰρ ἄνθρωπόν φαμεν, τὴν ἐγκατατεταγμένην τῇ ὑποστάσει φύσιν λογιζόμεθα· ἡνίκα δ᾽ ἀνθρωπότητα τὴν αὐτὴν μὲν ἀνθρώπου φύσιν, οὐ τὴν ἐγκατατεταγμένην δὲ, ἀλλ᾽ ἣν ὁ νοῦς ἐξαιρῶν τῆς ὕλης καθ᾿ ἑαυτὴν πολυπραγμονεῖ. Ὥστε ταὐτόν ἐστιν ὁ ἄνθρωπος, καὶ ἡ ἀνθρωπότης, καὶ τρόπον ἕτερον παραλλάττοντα· διὸ οὐκ ἀναγκαῖον, ὅσοις ἐνθεωρεῖται τὸ ἕτερον, τοῖς αὐτοῖς ὁρᾶσθαι καὶ θάτερον. Οἷς γὰρ ἀλλήλων παρήλλακται, παρηλλαγμένην πάντως καὶ τὴν χρείαν παράσχοιτ᾽ ἄν. Διὸ καὶ ἄνθρωπον μὲν εὐλόγως φαμὲν τὸν Σωκράτην, ἀνθρωπότητα δὲ οὐκ ἔτι. Ἐν γὰρ τῷ παραλλάττοντι τῆς κατηγορίας ἔχειν μέντοι τὴν ἀνθρωπότητα τὸν Σωκράτην ἐροῦμεν· καὶ περιέχεσθαι τὸ καθ᾽ ἕκαστον ὑπ᾽ αὐτῆς, ὥσπερ ὑπὸ τοῦ ἀνθρώπου· ἐν τοῖς τοιούτοις γὰρ αὐτῶν ἐδόκει καὶ ἡ ταυτότης. Ὥστε εἰ καὶ μὴ τὸν αὐτὸν τρόπον, ἐφ᾽ ὧν ὁ ἄνθρωπος λέγεται, ἐπ᾽ αὐτῶν ἀρμόζειν δύναται καὶ ἡ ἀνθρωπότης. Ἀλλὰ περιεκτικήν τε εἶναι τῶν ἀτόμων καθαρῶς ἄν τις τὴν ἀνθρωπότητα φαίη, καὶ ἔχειν ταύτην τὸν Σωκράτην, καὶ θεωρεῖσθαι αὐτὴν ἐκ τῶν ἀτόμων. Ὁ δὲ ἐπὶ τῆς φύσεως λόγος ἕτοιμός ἐστι καὶ περὶ τῶν ὑπερφυῶν τὴν ἀμφισβήτησιν διαλύειν. Ἀλλὰ τὰ μὲν προσεχῶς εἰρημένα, σκιρτώντων ἴσως ἔτι μετὰ τὰς διαλεκτικὰς παλαίστρας, οὔπω δὲ τῶν εἰς τὸ βραβεῖον ἀφιγμένων, ὃ χαρίζεται τῆς ἀληθείας ἡ κατάληψις, νομιστέον. Πῶς γὰρ ἡ ἀνθρωπότης καὶ ἐξῄρηται τῶν ἀτόμων, καὶ ὑπ᾽ αὐτῶν ἔχεται; Πῶς δὲ περιέχει ταῦτα, μηδ᾽ ὅλως αὐτῶν κατηγορουμένη; Τὸ γὰρ ἔχειν, καὶ τὸ εἶναι, κἂν γραμμάτων ἐναλλαγῇ βραχείᾳ διίσταται, μεγάλην πραγμάτων ἀπαγγέλλει ἑτερότητα. Τὴν δ᾽ ἀπὸ τῆς ταυτότητος καταδρομὴν εὐχερέστερον ἀναστέλλειν ἂν εἴη· οὐχ ὡς ἀνάγκη τις, εἴπερ καὶ δοίη ταὐτὸν ἀνθρώπῳ τὴν ἀνθρωπότητα, κατηγορουμένου τοῦ ἑτέρου καὶ τὸ ἕτερον κατηγορεῖσθαι. Ταὐτὸν γὰρ ὁ Σωκράτης τῷ ἀνθρώπῳ, εἴπερ οὐχ ἕτερον ἑτέρου κατηγορεῖται. Ἀλλὰ γὰρ τοῦ Σωκράτους μὲν κατηγορεῖται δῆλον ὁ ἄνθρωπος, οὐκ ἔτι δὲ ὁ Σωκράτης ἀνταποδίδωσι τῷ ἀνθρώπῳ τὴν κατηγορίαν· λέγεται μὲν γὰρ ὁ Σωκράτης ἄνθρωπος, οὐκ ἔτι δὲ ὁ ἄνθρωπος Σωκράτης. Ὥστε οὐκ ἄπορον ἐπ᾽ ἐνίων ὀνομάτων λέγειν συμπροϊέναι τὴν ἑτερότητα τῇ ταυτότητι. Ἀλλά ἐστι καὶ τὸ ῥηθὲν παραδειγματικὴν πιθανότητα φέρον· οὐ τὴν αὐτὴν ἰσχὺν προβάλλεται τοῖς ἐξ ἀρχῆς ἠπορημένοις παρασχεῖν τὴν λύσιν· καὶ γὰρ ἐνταῦθα τὸ μὲν κοινὸν, τὸ δὲ τῶν καθ᾽ ἕκαστον· ἐν ἐκείνοις δὲ παραπλησίως ἑκάτερον ἀπολαύει τῆς κοινότητος. Τίς οὖν ἡ πανταχόθεν καὶ
δηλοῦσιν, οὐχ ὡσαύτως δὲ παραλαμβάνονται· καὶ
σὺ δ᾽ ἂν ἴσως ἀναμνησθείης. Ηνίκα μὲν γὰρ ἄν
θρωπόν φαμεν, τὴν ἐγκατατεταγμένην τῇ ὑποστά
σει φύσιν λογιζόμεθα· ἡνίκα δ' ἀνθρωπότητα τὴν
αὐτὴν μὲν ἀνθρώπου φύσιν, οὐ τὴν ἐγκατατεταγμέ
νην δὲ, ἀλλ᾽ ἣν ὁ νοῦς ἐξαιρῶν τῆς ὕλης καθ᾿ ἑαυτὴν
πολυπραγμονεῖ. Ὥστε ταυτόν ἐστιν ὁ ἄνθρωπος, καὶ
ἡ ἀνθρωπότης, καὶ τρόπον ἕτερον παραλλάττοντα
διὸ οὐκ ἀναγκαῖον, ὅσοις ἐνθεωρεῖται τὸ ἕτερον, τοῖς
αὐτοῖς ὁρᾶσθαι καὶ θάτερον. Οἷς γὰρ ἀλλήλων παρ
ήλλακται, παρηλλαγμένην πάντως καὶ τὴν χρείαν
παράσχοιτ' ἄν. Διὸ καὶ ἄνθρωπον μὲν εὐλόγως φα
μὲν τὸν Σωκράτην, ἀνθρωπότητα δὲ οὐκ ἔτι. Ἐν γὰρ
τῷ παραλλάττοντι τῆς κατηγορίας ἔχειν μέντοι τὴν
ἀνθρωπότητα τὸν Σωκράτην ἐροῦμεν· καὶ περι
έχεσθαι τὸ καθ᾽ ἕκαστον ὑπ' αὐτῆς, ὥσπερ ὑπὸ τοῦ
ἀνθρώπου· ἐν τοῖς τοιούτοις γὰρ αὐτῶν ἐδόκει καὶ
ἡ ταυτότης. Ὥστε εἰ καὶ μὴ τὸν αὐτὸν τρόπον, ἐφ'
ὧν ὁ ἄνθρωπος λέγεται, ἐπ' αὐτῶν ἀρμόζειν δύναται
καὶ ἡ ἀνθρωπότης. ᾿Αλλὰ περιεκτικήν τε εἶναι τῶν
ἀτόμων καθαρῶς ἄν τις τὴν ἀνθρωπότητα φαίη, καὶ
ἔχειν ταύτην τὸν Σωκράτην, καὶ θεωρεῖσθαι αὐτὴν
ἐκ τῶν ἀτόμων.
αντ' αγνη οὐχ ὡς
ὡς οὐκ.
Ο δὲ ἐπὶ τῆς φύσεως λόγος ετοιμός ἐστι καὶ
περὶ τῶν ὑπερφυῶν τὴν ἀμφισβήτησιν διαλύειν.
᾿Αλλὰ τὰ μὲν προσεχῶς εἰρημένα, σκιρτώντων ίσως
ἔτι μετὰ τὰς διαλεκτικὰς παλαίστρας, οὔπω δὲ τῶν
εἰς τὸ βραβεῖον ἀφιγμένων, ὃ χαρίζεται τῆς ἀλη
θείας ή κατάληψις, νομιστέον. Πῶς γὰρ ἡ ἄνθρω
πότης καὶ ἐξῄρηται τῶν ἀτόμων, καὶ ὑπ' αὐτῶν
ἔχεται; Πῶς δὲ περιέχει ταῦτα, μηδ' ὅλως αὐτῶν
κατηγορουμένη; Τὸ γὰρ ἔχειν, καὶ τὸ εἶναι, κἂν
γραμμάτων ἐναλλαγῇ βραχείᾳ διίσταται, μεγάλην
πραγμάτων ἀπαγγέλλει ετερότητα.
Τὴν δ' ἀπὸ τῆς ταυτότητος καταδρομήν ευχερέ
στερον ἀναστέλλειν ἂν εἴη· οὐχ ὡς ἀνάγκη τις,
εἴπερ καὶ δοίη ταυτὸν ἀνθρώπῳ τὴν ἀνθρωπότητα,
κατηγορουμένου τοῦ ἑτέρου καὶ τὸ ἕτερον κατηγο
ρεῖσθα:. Ταυτὸν γὰρ ὁ Σωκράτης τῷ ἀνθρώπῳ, εἰ
περ οὐχ ἕτερον ἑτέρου κατηγορείται. Ἀλλὰ γὰρ τοῦ
Σωκράτους μὲν κατηγορείται δῆλον ὁ ἄνθρωπος, οὐκ
ἔτι δὲ ὁ Σωκράτης ἀνταποδίδωσι τῷ ἀνθρώπῳ τὴν
κατηγορίαν· λέγεται μὲν γὰρ ὁ Σωκράτης ἄνθρω
πος, οὐκ ἔτι δὲ ὁ ἄνθρωπος Σωκράτης. Ωστε οὐκ
ἄπορον ἐπ' ἐνίων ονομάτων λέγειν συμπροϊέναι τὴν
ἑτερότητα τῇ ταυτότητα.
Αλλά ἐστι καὶ τὸ ῥηθὲν παραδειγματικὴν
πιθανότητα φέρον· οὐ τὴν αὐτὴν ἰσχὺν προβάλλεται
τοῖς ἐξ ἀρχῆς ἠπορημένοις παρασχεῖν τὴν λύσιν
καὶ γὰρ ἐνταῦθα τὸ μὲν κοινὸν, τὸ δὲ τῶν καθ'
ἕκαστον· ἐν ἐκείνοις δὲ παραπλησίως ἑκάτερον
ἀπολαύει τῆς κοινότητος. Τίς οὖν ἡ πανταχόθεν καὶ
μια προβάλλεται προβάλλεσθαι
lasticis exercitationibus hoc dici solitum, quod sci
licet homo, et humanitas idem indicent subjectuni;
sed non eodem pacto accipiantur; idque fortasse
tu pariter memineris. Sane cum hominem dici
mus, naturam individuo inhærentem intelligimus;
cum vero humanitatem, ipsam quidem hominis na
turam, sed non inhærentem, at qualem mens a
materie abstractam secundum se considerat. Quare
idem sunt homo et humanitas, sed modum signi
ficandi diversum habent: ac propterea necesse non
est, ut in quibuscunque alterum animadvertitur,
in ipsis conspiciatur et alterumn. Modus enim signi
ficandi in quibus invicem mutatus est, in iis nauta
tum quoque loquendi usum reddere debet. Idcirco
et Socratem recte hominem appellamus, at non
preterea humanitatem. Etenim permutando enun
tiationis formulam Socratem probe dicimus habere
humanitatem, ac ab ipsa res ad individua perti
mentes, uti et ab homine contineri; siquidem in
hujusmodi loquendi modis ipsarum rerum identitas
servari videtur. Etsi itaque non secundum cumdem
modum, in quibus bomo dicitur, in ipsis potest et
humanitas apposite dici; jure tamen quispiam di
cet quod et individua contineat humanitas, et complectatur hæc Socratem, atque ipsa ex individuis ab
stracta fuerit.
Porro ratio loquendi de naturalibus ad solven
dam de rebus naturam excedentibus quæstionem
opportuna est. Sed quæ hactenus enucleavimus ju
venum esse, qui in dialecticis palæstris adhuc for
tasse currunt, nondum autem ad bravium, quod
veritatis agnitio donat, pervenerunt, existimanda
sunt. Quomodo eninı humanitas et ab individuis
abstrahitur, et ab ipsis habetur? Quomodo autem
individua continet, dum non potest omnibus modis
de ipsis enuntiari? Habere profecto, et esse, etiamsi
brevi litterarum varietate distent, magnam tamen
rerum diversitatem important.
Facilius autem foret objectum ab identitate de
sumptum diluere: quandoquidem, etiamsi demus ho
minem et humanitatem idem esse, necessario ta
men non sequitur, ut altero praedicato prædicetur
et alterum. Socrates enim idem est ac homo; modo
alterum de altero non enuntietur: quippe de So
er.ate probe prædicatur homo, sed non item Socra
tes prædicationem homini reddit: profecto dicitur,
Socrates quidem est homo: non autem, homo est
Socrates. Quare difficile non est, ut in quibusdam
nominibus diversitas cum identitate prodeat.
Quod autemi exposuimus, cum per comparationem
persuadere uitatur, ad propositam quæstionem sol
vendam eamdem vim non exserit; siquidem in allatis
exemplis aliquid commune est, aliquid vero peculiare
at in divinis communicatione æque gaudet alterutrum.
Quænam igitur solutio erit, quæ omni ex parte
Vocem hanc corruptan asservat codex,
quippe lubet: ac fortasse pro
cpportunius esset
Verbum substantivum oliari videtur, sul
legendum crit.
col. 205–206page 103 of 591
PG 101:205πάντης λαβῆς ἀνακεχώρηκε λύσις; Καὶ γὰρ, ὅτι μὲν ἡ οὐ πάντα τὰ εἰς ταὐτὸν συνιέντα κατὰ πάντα κοινωνοῦν ἀλλήλοις ἀπαιτεῖται, δέδεικται τρόπον τινά· καὶ ὅτι ἡ ἀπὸ τῆς ἀνθρώπου, καὶ τῆς ἀνθρωπότητος φωνῆς προτεινομένη χρῆσις τὴν ἐν τῇ θεολογίᾳ διαλύει ἔριν. Τάχα δ' ἂν ἐπὶ μέρους ἔτι μένει τὸ ζήτημα καὶ τὸν ἔρωτα τῶν φιλοσοφεῖν αἱρουμένων ἀναφλέγειν· ὅτι μὴ καὶ τὸ λοιπὸν συνορᾷν χειραγωγίαν εὕροι.
Τί οὖν ἔστι φάναι; Τί δὲ σοφώτερον ἕτερον πρὸς τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀπορίαν, ἢ διότι ἡ μὲν Θεός φωνὴ τήν τε φύσιν εἴωθε δηλοῦν, καὶ τῶν ἀτόμων ἕκαστον οὐδὲν ἔλαττον πέφυκε σημαίνειν· ἡ δὲ Θεότης σημαντικόν τε, καὶ δηλωτικὸν αὐτῆς γε μόνης τῆς φύσεως; Διὸ περιεκτικὸν μὲν ἡ Θεότης, ὥσπερ καὶ ἡ φύσις, εἰκότως ἂν ῥηθείη τῶν ὑποστάσεων· οὐδὲ δὲ Θεότης τῶν ὑπ' αὐτῆς περιεχομένων (καὶ γὰρ οὐδὲ φύσις) δύναται λέγεσθαι. Ἡ δὲ Θεὸς φωνή, ὥσπερ περιληπτικόν, οὕτω δὴ καὶ δηλωτικὸν τῶν ὑπερφυῶν ὑποστάσεων· διὸ καὶ ἀκολούθως ὁ λόγος ἕκαστον τῶν τριῶν Θεὸν ὀνομάζειν ἐπίσταται.
Εἰ δέ τις αἰτίαν νεανιευόμενος ἐπιζητεῖ, τί δή ποτε ἡ μὲν ἀνθρωπότης τὴν φύσιν, ὁ δὲ ἄνθρωπος καὶ τὴν φύσιν, καὶ τὸ καθ' ἕκαστα πέφυκε δηλοῦν· λέληθεν ἑαυτὸν ἐν τῷ νομίζειν σοφίας ὑπόληψιν θηρᾶν, εἰς ἀμαθίαν ἐκφέρεσθαι, ἀρχὰς ἐπιζητῶν τῶν ἀρχῶν, καὶ τῶν ἀναιτίων ἀπαιτεῖν αἰτίας ὑποσυρόμενος. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὁ κεφαλαιώδης τοῦ λόγου τύπος.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΗ'.
Εἰ τοῦ αὐτοῦ αἰτίου πρόεισιν ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα, πῶς οὐχὶ τὴν τῶν ἀδελφῶν ἀναδέξονται κλῆσιν, καὶ τὴν τοῦ Υἱοῦ προσηγορίαν ὑπέλθοι τὸ Πνεῦμα;
Ἡ μὲν πρόοδος, ὦ βέλτιστε, ἅμα τε καὶ ἀδιαστάτως ἐκ τοῦ Πατρὸς τῷ τε Υἱῷ, καὶ τῷ Πνεύματι θεολογεῖται. Οὐδεὶς δ' ἀναγκάζει λόγος εἰς τὴν τοῦ Υἱοῦ μεταπεσεῖν προσηγορίαν, ἢ τὴν ἀδελφικὴν ἀναδέξασθαι σχέσιν· ὅτι μηδὲ τὸ ἀνάπαλιν ἐννοεῖν, ἢ λέγειν, ὡς ὁ Υἱὸς εἰς τὸ ἐκπορευτὸν μέτεστι Πνεῦμα, ἢ τὴν ἐκείνου σχέσιν ἐξιδιώσατο. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἕκαστος τῶν νοῦν ἔχειν ἠξιωμένων Χριστοῦ καὶ φρονεῖν, καὶ διδάσκειν ἄλλους ἕτοιμον παρέχεται τὴν χάριν. Οὐ γὰρ διότι ἐκ τοῦ αὐτοῦ θεολογοῦνται προϊέναι, ἢ εἰς υἱότητα τὸ Πνεῦμα συνδιαστήσεται τῆς
πάτης λαβῆς ἀνακεχώρηκε λύσις; Καὶ γὰρ, ὅτι μὲν ἡ?
οὐ πάντα τὰ εἰς ταυτὸν συνιέντα κατά πάντα κοινω
νοῦν ἀλλήλοις ἀπαιτεῖται, δέδεικται τρόπον τινά· καὶ
ὅτι ἡ ἀπὸ τῆς ἀνθρώπου, καὶ τῆς ἀνθρωπότητος
φωνῆς προτεινομένη χρῆσις τὴν ἐν τῇ θεολογίᾳ δια
λύει ἔριν. Τάχα δ' ἂν ἐπὶ μέρους ἔτι μένει τὸ ζήτημα
καὶ τὸν ἔρωτα τῶν φιλοσοφείν αἱρουμένων ἀναφλέ
γειν· ὅτι μὴ καὶ τὸ λοιπὸν συνορᾷν χειραγωγίαν
εὕροι.
Τί οὖν ἔστι φάναι; Τί δὲ σοφώτερον ἕτερον πρὸς
τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀπορίαν, ἢ διότι ἡ μὲν Θεός φωνή τήν
τε φύσιν είωθε δηλοῦν, καὶ τῶν ἀτόμων ἕκαστον οὐ
δὲν ἔλαττον πέφυκε σημαίνειν· ἡ δὲ Θεότης σημαν
τικόν τε, καὶ δηλωτικὸν αὐτῆς γε μόνης τῆς φύσεως;
Διὸ περιεκτικὸν μὲν ἡ Θεότης, ὥσπερ καὶ ἡ φύσις,
εἰκότως ἂν ῥηθείη τῶν ὑποστάσεων· οὐδὲ δὲ Θεότης
τῶν ὑπ' αὐτῆς περιεχομένων (καὶ γὰρ οὐδὲ φύσις)
δύναται λέγεσθαι. Ἡ δὲ Θεὸς φωνή, ὥσπερ περι
ληπτικὸν, οὕτω δὴ καὶ δηλωτικὸν τῶν ὑπερφυῶν
ὑποστάσεων· διὸ καὶ ἀκολούθως ὁ λόγος ἕκαστον
τῶν τριῶν Θεὸν ὀνομάζειν ἐπίσταται.
Εἰ δέ τις αἰτίαν νεανιευόμενος ἐπιζητεί, τί δή ποτε
ἡ μὲν ἀνθρωπότης τὴν φύσιν, ὁ δὲ ἄνθρωπος καὶ τὴν
φύσιν, καὶ τὸ καθ᾽ ἕκαστα πέφυκε δηλοῦν· λέληθεν
ἑαυτὸν ἐν τῷ νομίζειν σοφίας ὑπόληψιν θηρᾷν, εἰς
ἀμαθίαν ἐκφέρεσθαι, ἀρχὰς ἐπιζητῶν τῶν ἀρχῶν,
καὶ τῶν ἀναιτίων ἀπαιτεῖν αἰτίας ὑποσυρόμενος.
᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ὁ κεφαλαιώδης τοῦ λόγου τύπος.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΗ'.
Εἰ τοῦ αὐτοῦ αἰτίου πρόεισιν ὁ Υἱὸς καὶ τὸ
Πνεῦμα, πῶς οὐχὶ τὴν τῶν ἀδελφῶν ἀναδέ
ξονται κλῆσιν, καὶ τὴν τοῦ Υἱοῦ προσηγορίαν
ὑπέλθοι τὸ Πνεῦμα;
Η μὲν πρόοδος, ὦ βέλτιστε, ἅμα τε καὶ ἀδιαστά
τως ' ἐκ τοῦ Πατρὸς τῷ τε Υἱῷ, καὶ τῷ Πνεύματι
θεολογεῖται. Οὐδεὶς δ' ἀναγκάζει λόγος εἰς τὴν τοῦ
Υἱοῦ μεταπεσεῖν προσηγορίαν, ἢ τὴν ἀδελφικὴν ἀνα
δέξασθαι σχέσιν· ὅτι μηδὲ τὸ ἀνάπαλιν ἐννοεῖν, ἢ
λέγειν, ὡς ὁ Υἱὸς εἰς τὸ ἐκπορευτὸν μέτεστι Πνεῦμα,
ἢ τὴν ἐκείνου σχέσιν ἐξιδιώσατο. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν
ἕκαστος τῶν νοῦν ἔχειν ἠξιωμένων Χριστοῦ καὶ φρο
νεῖν, καὶ διδάσκειν ἄλλους ἕτοιμον παρέχεται τὴν
χάριν. Οὐ γὰρ διότι ἐκ τοῦ αὐτοῦ θεολογοῦνται προ
ϊέναι, ἢ εἰς υἱότητα τὸ Πνεῦμα συνδιαστήσεται τῆς
ἀδιστάκτως.
ΝΟΤΑ.
omne etiam devitet incommodum Aliquo nimirum
pacto ostensum est, quod non omnia, quæ codem
redeunt, mutuam in universis communicationent
exposcant; et quod vocum hominis et humanitatis
expositus usus dirimat in rebus divinis controver
siam. Protinus itaque quæstio ex una adhuc parte
enodanda superest, et desiderium eorum qui philo
εoplari cupiunt, accendere; quia id quoque, quod
iniquum est, nondum sua enucleatione potiri vide
tur.
Quidnam est ergo dicendum? Et quidnam aliud
magis ad quaestionem propositam facit, quam quod
ex eo, quia vox Deus et naturam exprimere con
suevit, et ad unamquamque personarum indi
candam non minus opportuna est: vox autem Di
vinitas indicat exprimitque ipsam tantummodo
naturam; idcirco divinitas, ut et natura, personas
continere merito dici posset: at non potest Divini
tas (quippe ne ipsa quidem natura) de personis
quas continet, enuntiari. Vox autem Deus, utpote
quia non modo ipsas personas augustissimas con
tinct, sed et easdem exprimit, ideo consequitur, ut
in sermone quamlibet trium hypostaseon possimus
Deum nuncupare.
Quod si quis monstrat denuo se inquirere ratio
nem, cur humanitas naturam, homo autem tan na
turam quam individuum significandi vim habeat
hic nondum sensit sese, duni sapientiæ opinionem
τenari putat, in stultitiam incidere, quia principio
rum principia scrutatur, et eorum, quae causam non
habent, causas tentat expiscari. Atque hæc sermoni
compendiario satis erunt
QUÆSTIO XXVIII [al. XXVII].
Si ex eodem principio Filius ac Spiritus sanctus
procedunt quomodo nec fratrum appellationem
accipient, nec Filii nomen Spiritus sanctus. ac÷
quiret?
Edita ab Ant. Scotto, 1. c., p. 26. Dogmatica de Trinitate.
Processio a Patre, optime vir, pariter, ac sine co
troversia et de Filio, et de Spiritu sancto in sacra
doctrina enuntiatur: nullus tamen insinuabit sermo,
quod in Filii nomen Spiritus sanctus incidat, aut
quod fraternam suscipiat conditionem: quoniam ne
que contra existimare possunius, aut dicere, quod
Filius in Spiritum sanctum procedentem mutetur,
aut ejus proprietatem sibi vindicet. Quisque autem
corum, qui Christi sapientiam censentur habere, ad
hæc tam sentienda, quam aliis tradenda libenter
sese exhibet. Non enim quia ex eodem principio.
* Non Vertendum: sine intervallo.
Ex hac quæstione ita sese extricat D. Tho
mas. Fatetur primum (part. 1, quæst. 59, art. 6,
ad sccum.) recte dici divinam essentiam esse Patrem,
quia tunc est prædicatio per identitatem; et alibi
(art. 5, ad quari.) essentia divina, inquit, prædicatur
de Patre per modum identitatis propter divinam sim
plicitatem. Jam porro docet idcirco hane proposi
tionem Pater est Deus potius adhiberi, quia (ibid.
art. 5, in corp.) licet secundum rem sit idem Deus,
quod Deitas, non tamen est idem modus significandi
utrobique: nam hoc nomen Deus, quia significat di
rinam essentiam, ut in habente (vide etiam art. 4,
in corp.) ex modo suæ significationis habet, quod
possit supponere pro persona.... Sed hoc nomen es
sentia non habet ex modo suce significationis, quod
supponat pro persona, quia supponit essentiam, ut
formam abstractam. Vide etiam Estium, lib. I, die
stinct. 4, § 1 et 2.
Question XXVIIIQuæstio XXVIII
col. 207–208page 104 of 591
PG 101:207ριζούσης αὐτὸν ἀποστὰς γεννήσεως εἰς τὸ τοῦ Πνεύματος ἰδίωμα συγχυθήσεται· ἐκ τοῦ αὐτοῦ γὰρ ἄμφω, ἀλλ' οὐχ ὡσαύτως, οὐδὲ κατὰ τὴν ἰδιότητα τὴν αὐτὴν ἡ ἑκατέρου πρόοδος. Καὶ γὰρ ὁ μὲν Υἱὸς τοῦ Πατρὸς προῆλθε δὴ γεννητῶς· τὸ Πνεῦμα δὲ δι' ἐκπορεύσεως οἰκειουμένη ἰδίωμα· ἀλλὰ οὐδὲ ἡ ἐκπόρευσις τὸν τῆς γεννήσεως χαρακτῆρα ἐναρμόζεται. Οὕτω δὲ, οὕτω. Καὶ ἃ κατὰ τὰς διαφόρους σχέσεις ἱερολογείται τοῦ Πατρὸς προέρχεσθαι, διάφορον ἔχουσι καὶ τὴν κλήσιν, καὶ τὴν ἐν ταῖς ὑποστάσεσιν ἰδιότητα, αἷς αὐτοῖς τὸ τῶν σχέσεων ἀφώριστο ἰδιότροπον.
Ἀλλὰ ἡ μὲν πραγματικὴ τοῦ δοκοῦντος ἀπορήματος λύσις οὕτως ἂν εἰς τὸ ἀναμφίβολον προαχθείη· εἰ δὲ καὶ παραδειγματικὴν ἐθέλεις πίστιν ἐκ τῶν ἐνύλων περὶ τῶν ἀΰλων λαβεῖν· τὸ καυστικὸν, καὶ φωτιστικὸν πῦρ οὐδεὶς ἐστιν, ὃς ἀγνοεῖ ἐκ τοῦ αὐτοῦ αἰτίου λαμβάνειν τὴν πρόοδον· πυρὸς γὰρ ἄμφω ἔργα τε, καὶ προβλήματα. Ἀλλὰ οὔτε τὸ καυστικὸν συνεργεῖν τῇ ὄψει τὸν ἀέρα διαυγάζον πρὸς τὴν ἀντίληψιν τῶν ὁρατῶν τοῖς γε σωφρονοῦσιν ἔνεστιν εἰπεῖν· ἴδιον γὰρ τοῦτο τοῦ φωτίζοντος· οὐ μὴν δὲ τὸ φθαρτικὸν τῆς ὑποκειμένης ὕλης οὐδεὶς ἂν ἀποδοῦναι, καθό γε φωτίζει, παρενεχθείη τῷ φωτί· οὐδὲ μεταδώσει θατέρῳ τὸ ἕτερον τοῦ ὀνόματος, δι' οὗ τὴν γνῶσιν παρέχεται τῆς ὑπάρξεως. Οὕτω γοῦν ἐκ τοῦ αὐτοῦ αἰτίου, κατά γε τὸ πλεῖστον, ἅμα μὲν καὶ ὁμοτίμως προερχόμενα οὐ κατὰ τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον τὴν πρόοδον ἔχοντα, ἐν τῇ κοινωνίᾳ τῆς ὑπάρξεως καὶ τὸ διάφορον τῶν ἰδιωμάτων ἑκάτερον ἀσυγχύτως, καὶ ἀμεταβλήτως συνδιασώζει πρὸς ἑκάτερον.
Σὺ δέ μοι τοῖς παραδείγμασιν εἴ γε πλατύνεσθαι βούλει, καὶ τὸν Ἀδάμ, καὶ τὴν Εὔαν, καὶ τὸν Ἀβελ ἐννόει· ἡ πρόοδος μὲν γὰρ, ἧς τε γέγονεν ἀπαρχὴ τῆς διαπλάσεως, ἡ πλευρά· καὶ τῆς γενέσεως αἱ πηγαὶ τοῦ πρώτου πλάσματος αἱ γοναὶ ἐκ τοῦ Ἀδάμ. Ἀλλὰ οὔτε ἡ Εὔα εἰς τὸν τῆς υἱότητος λόγον περιενεχθήσεται· οὔτε μὴν ὁ Ἀβελ τὸν υἱὸν ἀπαρνησάμενος εἰς ἑτέραν τινὰ σχέσιν παραδύσει, καὶ συμμεταστήσεται. Τὸ δὲ φωτίζειν τὸν ἥλιον, καὶ φλογίζειν, ἐστὶν ὃ τῶν σωμάτων, καὶ ὅ τε κοινόν ἐστι τῶν αἰσθανομένων ὁμολόγημα· ἀλλὰ οὔτε αἱ φλόγες εἰς ἑαυτὰς τὴν διαύγειαν ἀντὶ τοῦ φλέγειν ἠλλάξαντο μεταστήσασθαι· οὐ μὴν οὐδὲ τὸ φωτίζον εἰς τὴν τοῦ φλογίζοντος κλῆσιν, ἢ τὴν ὑπόστασιν ἀντὶ τοῦ φωτίζειν ὑπενεχθήσεται· ἀλλὰ τὸν ἀπ' ἀρχῆς ἐντεθέντα παρὰ τοῦ Δημιουργοῦ τῇ φύσει νόμον διευλαβούμενα, ἐν τῷ ἀδιαιρέτῳ τῆς προόδου, καὶ ἀπαραλλάκτῳ τῆς οὐσιώσεως, ἀπαράβατόν τε καὶ ἀναλλοίωτον ἑκάτερον τούτων τὴν προσηγορίαν αὐτῶν ὁρῶνται διαφυλάττοντα.
Εἰ δὲ ἐκ τῶν οὐρανῶν πάλιν ἐπὶ τὴν γῆν σοι κατιέναι φίλον, ὅρα, ὡς τὸ αὐτὸ φυτὸν καρπόν τε, καὶ
uterque dicitur a theologis procedere, idcirco aut 4
Spiritus sanctus ex proprietate sua dimotus in filia-
tione collocabitur; aut Filius ab ea, quæ ipsum dis-
proprietate confundetur : ex eodem enim principio,
sed non eodem pacto ambo procedunt; nec secon-
dum eamdem proprietatem est utriusque processio.
Etenim Filius quidem procedit a Patre, nempe ut
genitus, Spiritus sanctus autem per processionem,
quæ aliam illi dat proprietatem, sed neque hæc
processio generationis notionem sibi conciliat. Ita
sane res se habet; et qui secundum diversas no-
tiones a Patre exire dicuntur, diversam quoque no-
menclationem ac personalem ineunt proprietatem, qua peculiaris notionis indoles in ipsis constituta
fuerat.
At enim ita apparentis difficultatis vera solutio ad B
evidentiam usque est deducta: quod si mavis etiam
a corporeis rebus ad incorporeas similitudinis ar-
gumenta desumere ; calorem et lucem ex eodem
principio ducere originem nemo est, qui ignoret ;
siquidem utramque est ignis electus ac emanatio.
At vero neque calorem aerem illustrando visui ad
ea, quae cernuntur, percipienda prodesse quisquam
sane mentis dicet; quæ nimirum est luminis pro-
prietas; neque contra vim absumendi subjectas ma-
teries quisquam luci, secundum quod illa illuminat,
tribuere audebit: neque alterius nomen unde
exsistentium rerum agnitionem comparat, in alterum
transferet. Hac itaque ratione ex eodem principio,
ut plurimum, ea, quæ simul, ac pari dignitate pro-
cedunt, sed non secundum eumdem modum origi-
nem ducunt, licet coexsistant, tamen alterum ab
altero differentiam suam sine confusione ac muta-
bilitate conserval.
Quod si comparationibus me cupis spatiari,
Adam quoque, et Evam, et Abelein in mentem
revoca. Processio enim, unde et Evæ formatio
duxit originem, Adæ costa fuit; atque primi filii
Abelis ortus ex Ada per generationem manavit; at
neque in filiæ nomen Eva detrudetur, nec un-
quam Abel alius esse denegabit, et in quampiam
aliam conditionem incurret atque transferetur.
Quod autern sol illuminet et calefaciat, hae quaedam
proprietates sunt, quæ ad corpora atque ad animos
sentientes communiter pertingunt; at neque cale-
ſaciendi vis splendorem pro calore in se ipsam con-
vertit ac transtulit; nec unquam illuminandi vis
in caloris appellationem, vel naturam permutabi-
tur : verum utraque vis legem a Conditore naturæ
primitus impositam servans, dum nec separatur
processio, nec mutatur essentia, immutatam et
constantem nomenclationem retinere conspicitur.
Quod si tibi placet a cœlestibus ad terrena ite-
rum descendere inspice quomodo eadem lanta
ριζούσης αὐτὸν ἀποστὰς γεννήσεως εἰς τὸ τοῦ Πνεύ
ματος ιδίωμα συγχυθήσεται· ἐκ τοῦ αὐτοῦ γὰρ
ἄμφω, ἀλλ' οὐχ ὡσαύτως, οὐδὲ κατὰ τὴν ἰδιότητα
τὴν αὐτὴν ἡ ἑκατέρου πρόοδος. Καὶ γὰρ ὁ μὲν Υἱὸς
τοῦ Πατρὸς προῆλθε δὴ γεννητῶς· τὸ Πνεῦμα δὲ δι'
ἐκπορεύσεως αἰκειομένη (53) ιδίωμα· ἀλλὰ οὐδὲ ή
ἐκπόρευσις τὸν τῆς γεννήσεως χαρακτῆρα εναρμόζε
ται. Οὕτω δὲ, οὕτω. Καὶ ἃ κατὰ τὰς διαφόρους σχέ-
σεις ἱερολογείται τοῦ Πατρὸς προέρχεσθαι, διάφορον
ἔχουσι καὶ τὴν κλήσιν, καὶ τὴν ἐν ταῖς ὑποστάσεσιν
ἰδιότητα, αἷς αὐτοῖς τὸ τῶν σχέσεων αφώριστο ίδι
τρόπον.
ἰδίας εξιστάμενον ιδιότητος· ἢ ὁ Υἱός της χαρακτη
&
᾿Αλλὰ ἡ μὲν πραγματικὴ τοῦ δοκοῦντος ἀπορημα-
της λύσις οὕτως ἂν εἰς τὸ ἀναμφίβολον προαχθείη· εἰ
δὲ καὶ παραδειγματικὴν ἐθέλεις πίστιν ἐκ τῶν ἐνύλων
περὶ τῶν ἀΰλων λαβεῖν· τὸ καυστικὸν, καὶ φωτιστι
κὸν πῦρ οὐδεὶς ἐστιν, ὃς ἀγνοεῖ ἐκ τοῦ αὐτοῦ αἰτίου
λαμβάνειν τὴν πρόοδον · πυρὸς γὰρ ἄμφω ἔργα τε,
καὶ προβλήματα. ᾿Αλλὰ οὔτε τὸ καυστικόν συνεργείν
τῇ ὄψει τὸν ἀέρα διαυγάζον πρὸς τὴν ἀντίληψιν τῶν
ὁρατῶν τοῖς γε σωφρονοῦσιν ἔνεστιν εἰπεῖν· ἴδιον γὰρ
τοῦτο τοῦ φωτίζοντος· οὐ μὴν δὲ τὸ φθαρτικὸν τῆς
υποκειμένης ὕλης οὐδεὶς ἂν ἀποδοῦναι, καθό γε φω
τίζει, παρενεχθείη τῷ φωτί· οὐδὲ μεταδώσει θατέρῳ
τὸ ἕτερον τοῦ ὀνόματος, δι' οὗ τὴν γνῶσιν παρέχεται
τῆς ὑπάρξεως. Οὕτω γοῦν ἐκ τοῦ αὐτοῦ αἰτίου,
κατά γε τὸ πλεῖστον, ἅμα μὲν καὶ ὁμοτίμως προερ
χόμενα οὐ κατὰ τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον την πρόοδον
ἔχοντα, ἐν τῇ κοινωνίᾳ τῆς ὑπάρξεως καὶ τὸ διάφορον
τῶν ἰδιωμάτων ἑκάτερον ἀσυγχύτως, καὶ ἀμεταβλής
τως συνδιασώζει πρὸς ἑκάτερον.
Σὺ δέ μοι τοῖς παραδείγμασιν εἴ γε πλατύνεσθαι
βούλει, καὶ τὸν Ἀδάμ, καὶ τὴν Εὔαν, καὶ τὸν ᾿Αβελ
ἐννόει· ἡ πρόοδος μὲν γὰρ, ἧς τε γέγονεν ἀπαρχή
τῆς διαπλάσεως, ἡ πλευρά· καὶ τῆς γενέσεως αἱ πη
γαὶ τοῦ πρώτου πλάσματος αἱ γοναὶ ἐκ τοῦ 'Αδάμ.
᾿Αλλὰ οὔτε ἡ Εὔα εἰς τὸν τῆς υἱότητος λόγον περι -
ενεχθήσεται· οὔτε μὴν ὁ ᾿Αβελ τὸν υἱὸν ἀπαρνησά-
μενος εἰς ἑτέραν τινὰ σχέσιν παραδύσει, καὶ συμ
μεταστήσεται. Τὸ δὲ φωτίζειν τὸν ἥλιον, καὶ φλογί
ζειν, ἐστὶν δ τῶν σωμάτων, καὶ ὅ τε κοινόν ἐστι τῶν
αισθανομένων ὁμολόγημα· ἀλλὰ οὔτε αἱ φλόγες εἰς
ἑαυτὰς τὴν διαύγειαν ἀντὶ τοῦ φλέγειν ἠλλάξαντο
μεταστήσασθαι· οὐ μὴν οὐδὲ τὸ φωτίζον εἰς τὴν τοῦ
φωτίζοντος κλῆσιν, ἢ τὴν ὑπόστασιν ἀντὶ τοῦ φωτί
ζειν ὑπενεχθήσεται· ἀλλὰ τὸν ἀπ' ἀρχῆς ἐντεθέντα
παρὰ τοῦ Δημιουργοῦ τῇ φύσει νόμον διευλαβού-
μενα, ἐν τῷ ἀδιαιρέτῳ τῆς προόδου, καὶ ἀπαραλλάκτῳ
τῆς οὐσιώσεως, ἀπαράβατόν τε καὶ ἀναλλοίωτον ἐκά-
τερον τούτων τὴν προσηγορίαν αὐτῶν ὁρῶνται δια-
φυλάττοντα.
Εἰ δὲ ἐκ τῶν οὐρανῶν πάλιν ἐπὶ τὴν γῆν σοι κατ
είναι φίλον, ὅρα, ὡς τὸ αὐτὸ φυτὸν καρπόν τε, καὶ
ΝΟΤ.Ε.
tinguit, generatione recedens, cum Spiritus sancti
(53) Οἰκειουμένης
potius sensus requirit.
PHOTII PATRIARCHE CP.
col. 209–210page 105 of 591
PG 101:209ἄνθος, καὶ φύλλα προβάλλεται (δεῖ γὰρ ἴσως πρὸς τοὺς παντελῶς ἑτεροπίστους ἀνθυποφορὰς παραδειγματικὰς οὐ μίαν, ἀλλὰ πλείους προκομίζειν, καὶ διελέγχειν αὐτῶν εἰς τὸ μάταιον διαλυόμενον τὸ περίεργον)· ποῦ γὰρ τὰ φύλλα πρὸς τὴν ἰδιότητα τῶν καρπῶν συναγαγών τις ἐκβιάσαιτο; Τίς δὲ τὸ ἄνθος, οὗπερ ἡ ἀποβολή, κατὰ τὸ πλεῖστον, τοῦ καρποῦ γνωρίζεται προβολή, καρπὸν ὀνομάσειεν; Ἀλλὰ οὐδὲ τῶν ἄλλων οὐδέτερον ἄν τις φύσιν εἴδους, καὶ φύσεως ἔργα, καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς μετὰ τοῦ συμφυοῦς οὐκ ἀγνοῶν ἑτερότητα, εἴς τινα τῶν εἰρημένων μεταμορφώσειέ τε, καὶ μεταστήσειεν ὑπόστασιν. Οὕτω γοῦν κἂν τῇ παχύτητι τῶν σωματικῶν ἔργων τε, καὶ προσβλημάτων, καὶ ἐκ τοῦ αὐτοῦ καθορῶνται προϊόντα, καὶ τῆς οἰκείας ὑποστάσεως, οὐ πρὸς ἄλληλα μεθιστάμενα καὶ τῆς προταθείσης κατὰ τῆς εὐσεβείας ἐνστάσεως προφανῆ τε τὸν ἔλεγχον προβαλλόμενα, καὶ τὸ σαθρὸν τῆς κακουργίας ἐξ αὐτῶν τῶν ὁρωμένων τε, καὶ ἀνὰ χεῖρα στηλιτεύοντα καὶ μυρία ἄλλα. Ἡ δὲ ἀπὸ τῆς φύσεως ἐπὶ τὴν τέχνην μετάβασις (καὶ ἄρα μέχρι τίνος διασώζεται τὸ ἀκόλουθον μὲν τῇ φύσει, ἀντικείμενον δὲ τῇ ἐξ ἀρχῆς προθέσει) πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα σοι τῶν παραδειγμάτων χαριεῖται· καὶ τὸν κεραμέα δέ σοι δείξει ἐκ τοῦ αὐτοῦ πηλοῦ καὶ φυράματος ἀμίδας τε καὶ πίνακας ἱεραῖς ἐναρμοζομένους τελεταῖς διαπλάττοντα. Τῶν οὐδὲ ἂν τοὺς ἀνιέρους ἀνερυθριάστως εὑρήσεις, οἶμαι, θάτερον τῶν κατασκευασμάτων εἰς τὴν τοῦ ἑτέρου χρείαν, ἢ προσηγορίαν μετασκευάζοντας· καὶ τὴν ἰδιότητα συγχέειν ἑκατέρας τῶν ὑποστάσεων, ἄνευ τινὸς δαιμονίας πληγῆς συνεπαγομένης τὸ ἀνίατον. Εἰ βούλει δὲ πάλιν ἀναδραμεῖν ἐπὶ τὸν ἄνθρωπον, δριμύτερον αὐτοῖς ἐπαφήσεις τὸν ἔλεγχον· ἐξ αὐτοῦ γὰρ ὅ τε λόγος, καὶ ἡ φωνὴ ἀνθρωπίνου προχεόμενα στόματος, καὶ μικροῦ γε διὰ τῶν αὐτῶν ὀργάνων διαμορφούμενά τε καὶ προαγόμενα. Καὶ γὰρ τῶν ἄλλων ὄντων κοινῶν, ὁ μὲν τῷ ἄκρῳ τῆς γλώττης, τὸ δὲ τῇ γλωττίδι μᾶλλον ἀποτίκτεται· καὶ τὸ μεῖζον, καὶ θαυμασιώτερον, ὡς οὐδ' ἂν προέλθοι λόγος ἄνευ φωνῆς, ἀλλὰ καὶ ἐν αὐτῇ τῇ διαμορφώσει ὑπερείδει τε καὶ ὑπερανέχει τὴν τοῦ λόγου μορφὴν ἡ φωνὴ συνυφεστῶσά τε καὶ προάγουσα. Ἀλλὰ γὰρ τοσαύτης οὔσης τῆς συναφείας, καὶ συνανακράσεως, ὅμως, ὅτι μήτε λόγος ἡ φωνὴ τοὺς καὶ τὰ μέτρια συνορᾷν δυναμένους οὐκ οὐδεμία ποτὲ ἐνοχλήσει ἀμφισβήτησις. Οἷς ἐῤῥωμένον σαυτόν τε τῆς νομιζομένης ἀπορίας ἀπολύων διανάστηθι, καὶ τῶν κακουργεῖν ἐθελόντων ἐπιστόμιζε τὸ περίεργον.
ἄνθος, καὶ φύλλα προβάλλεται (δεῖ γὰρ ἴσως πρὸς
τοὺς παντελῶς ἑτεροπίστους ἀνθυποφοράς παραδει
γματικὰς οὐ μίαν, ἀλλὰ πλείους προκομίζειν, καὶ δι
ελέγχειν αὐτῶν εἰς τὸ μάταιον διαλυόμενον τὸ περί
εργον)· ποῦ γὰρ τὰ φύλλα πρὸς τὴν ἰδιότητα τῶν
καρπῶν συναγαγών τις ἐκβιάσαιτο; Τίς δὲ τὸ ἄνθος,
ούπερ ἡ ἀποβολή, κατὰ τὸ πλεῖστον, τοῦ καρποῦ
γνωρίζεται προβολή, καρπὸν ὀνομάσειεν; ᾿Αλλὰ οὐδὲ
τῶν ἄλλων οὐδέτερον ἄν τις φύσιν εἴδους, καὶ φύσεως
ἔργα, καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς μετὰ τοῦ συμφυοῦς οὐκ
ἀγνοῶν ἑτερότητα, είς τινα τῶν εἰρημένων μεταμορ
φώσειέ τε, καὶ μεταστήσειεν ὑπόστασιν. Οὕτω γοῦν
κάν τῇ παχύτητι τῶν σωματικῶν ἔργων τε, καὶ προσ
βλημάτων, καὶ ἐκ τοῦ αὐτοῦ καθορῶνται προϊόντα,
καὶ τῆς οἰκείας ὑποστάσεως, οὐ πρὸς ἄλληλα μεθ
ιστάμενα καὶ τῆς προταθείσης κατὰ τῆς εὐσεβείας
ενστάσεως προφανή τε τὸν ἔλεγχον προβαλλόμενα,
καὶ τὸ σαθρὸν τῆς κακουργίας ἐξ αὐτῶν τῶν ὁρω
μένων τε, καὶ ἀνὰ χεῖρα στηλιτεύοντα καὶ μυρία
άλλα.
Η δὲ ἀπὸ τῆς φύσεως ἐπὶ τὴν τέχνην μετάβασις
(καὶ ἄρα μέχρι τίνος διασώζεται τὸ ἀκόλουθον μὲν τῇ
φύσει, ἀντικείμενον δὲ τῇ ἐξ ἀρχῆς προθέσει) πολλὰ
μὲν καὶ ἄλλα σοι τῶν παραδειγμάτων χαριεῖται
καὶ τὸν κεραμέα δέ σοι δείξει ἐκ τοῦ αὐτοῦ πηλοῦ
καὶ φυράματος ἀμίδας τε καὶ πίνακας ἱεραῖς ἐν
αρμοζομένους τελεταῖς διαπλάττοντα. Τῶν οὐδὲ ἂν
τοὺς ἀνιέρους ἀνερυθριάστως εὑρήσεις, οἶμαι, θάτε
σου τῶν κατασκευασμάτων εἰς τὴν τοῦ ἑτέρου
χρείαν, ἢ προσηγορίαν μετασκευάζοντας· καὶ τὴν
ιδιότητα συγχέειν ἑκατέρας τῶν ὑποστάσεων, ἄνευ
τινὸς δαιμονίας πληγής συνεπαγομένης τὸ ἀνία
του.
Εἰ βούλει δὲ πάλιν ἀναδραμεῖν ἐπὶ τὸν ἄνθρωπον,
δριμύτερον αὐτοῖς ἐπαφήσεις τὸν ἔλεγχον· ἐξ αὐτοῦ
γὰρ ὅ τε λόγος, καὶ ἡ φωνὴ ἀνθρωπίνου προχεόμενα
στόματος, καὶ μικροῦ γε διὰ τῶν αὐτῶν ὀργάνων δια
μορφούμενά τε καὶ προαγόμενα. Καὶ γὰρ τῶν ἄλλων
ὄντων κοινῶν, ὁ μὲν τῷ ἄκρῳ τῆς γλώττης, τὸ δὲ τῇ
γλωττίδι μᾶλλον ἀποτίκτεται· καὶ τὸ μεῖζον, καὶ θαυ
μασιώτερον, ὡς οὐδ' ἂν προέλθοι λόγος ἄνευ φωνῆς,
ἀλλὰ καὶ ἐν αὐτῇ τῇ διαμορφώσει ὑπερείδει τε καὶ
ὑπερανέχει τὴν τοῦ λόγου μορφὴν ἡ φωνὴ συνυφεστῶσά
τε καὶ προάγουσα. ᾿Αλλὰ γὰρ τοσαύτης οὔσης τῆς
συναφείας, καὶ συνανακράσεως, ὅμως, ότι μήτε λόγος
ἡ φωνὴ τοὺς καὶ τὰ μέτρια συνορᾷν δυναμένους οὐκ
δεμία ποτὲ ἐνοχλήσει ἀμφισβήτησις. Οἷς ἐῤῥωμένον
σαυτόν τε τῆς νομιζομένης ἀπορίας ἀπολύων διανά
στηθι, καὶ τῶν κακουργεῖν ἐθελόντων επιστόμιζε
το περίεργον.
ΝΟΤΑ.
επιστομίζειν
ἀπόρημα
tum fructum, tum florem, tum folia producat (siqui
dem oportet in eos, qui sententiam tenent omnino
contrariam, non unum argumentum ex con-para
tionibus desumptum sed plura proferre, atque in
tempestivas earum argutias vanas ostendendo re
fellere) quisnam enim folia in fructuum proprie
tatem detrudet? Quis autem floren, quo recedente,
ut plurimum, fructus procedere conspicitur, fru
ctum appellet? At is, qui speeiei naturam, et na
turæ operationes, eorumque, quæ in ipsis ingenita
sunt, diversitatem non ignorat, in quampiam præ
dictarum rerum essentiam alteram transformare
non potest atque transferre. Ita nempe vel in
crassa operationum productionumque corporearum
conditione alia item innumera, quæ ab uno prodire
principio, et propriam retinere essentiam, nec in
vicem confundi observantur, propositæ in nostram
file objectionis apertam refutationem depromunt,
et impietatis futilitatem ex iis, quæ ob oculos et
in manibus habentur, commonstrant.
Porro autemi si a natura ad artem gradum facia
mus (atque animadverte quousque consensus cum
natura, et in objectam a principio sententiam op
positio servetur), aliæ quidem atque aliae similitu
dines occurrent, et præcipue figulus ex eodem luto
et massa tam matulas, quam lances sacris aptas
ritibus fingens tibi ostendetur. Profecto ne ipsos
quidem profanos homines, opinor, reperies, qui
harum supellectilium alteram in alterius usum, et
nomen impudenter convertentes, etiam proprieta
tem alterutrius substantiæ confundant, nisi mise
rando mentis vulnere cum sanitatis desperatione
premantur.
Quod si rursus ad hominem resilire libet, acrius
illorum objecta insectaberis. Ex ipso enim humano
ore tum sermo, tum vox funduntur, et parvo qui
dem discrimine per cadem organa formantur, et
proferuntur. Profecto dum cætera sunt communia,
sermo quidem a summitate linguæ, vox autem po
tius ab ejus radice creatur; quodque majus est, et
magis mirandum, sermo sine voce prodire non po
test imo etiam sermonis formam in ipsa ejus
productione suffulcit, ac sustinet vos, quæ simul
advenit, atque profertur. Αt enim licet tanta inter
cedat conjunctio atque commistio, tamen, quod
sermo non sit vox, ii, qui recto pollent judicio,
nulla unquam altercatione turbati tenebunt. Qui
bus argumentis et te innixum ipse ex apparenti
extricans difficultate confirma, et eorum, qui ca
villari volunt, futilitatem refrena
Pro ita sautem est legendum,
aut potius verbum aliquod finitum hic desiderari
putarim.
Causa cur Amphilochius interrogationem
istam in medium protulerit, si hariolari fas est, hæc
fuisse videtur. Ut primum Photianus error de Spi
ritus sancti processione in Græcis Ecclesiis erum
pebat, eum orthodoxi innumeris insectabantur argu
mentis; ac præsertim illo, quod scilicet, nisi a Filio
Spiritus sanctus procederet, invicem confunderen
tur. Quare Amphilochius, qui hujusmodi inhærebat
errori, ut Photio velificaretur, et sese extricaret a
nodo, istud ipsi proposuit. Photius (uti
postea etiam Scotista) asserere non dubitat ad Fi
lii, et Spiritus sancti distinctionem sufficere, quod
non eadem ratione ambo a Patre procedant. Jamvero
Question XXIXQuæstio XXIX
col. 211–212page 106 of 591
PG 101:211Ὁ μὲν θεόσοφος Λουκᾶς, ὅτι μὲν τοιαύτην ἀναγράφει φωνήν, οἷς αὐτὸς συνέταξεν εὐαγγελικοῖς λογίοις, οὐκ ἄδηλον· ὅτι δὲ τῷ βαπτίσματι, ὅπερ ὁ ἱερουργὸς ἐχρημάτισεν Ἰωάννης, τὴν ἄφεσιν, οὐκ ἔτι ὁμοίως δῆλον· πλὴν ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἑξῆς ἀκριβέστερον τεθεωρήσθω. Ὁ δὲ θεῖος Ματθαῖός φησιν, εἰ καὶ μὴ προτίθησι ῥήματι τὸ εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, ἀλλὰ οὖν, δι' ὧν εἶπεν, ἐξομολογούμενοι τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν, καὶ αὐτὸς δίδωσι συνεπινοεῖν ἀφέσεως ἁμαρτιῶν εἶναι τὸ βάπτισμα. Ὧν γὰρ ἡ ἐξομολόγησις, εἴπερ μὴ μάτην, τῶν πεπραγμένων ἡ κατάγνωσις καὶ ὁ θρίαμβος, τούτων κερδαίνομεν καὶ τὴν ἄφεσιν. Ἀλλὰ οὕτω μὲν καὶ ὁ ἐκ τελωνῶν θεολόγος. Ὁ δὲ μακάριος Μάρκος τοσοῦτον ἀπέχει διαφωνεῖν τῷ Θεοῤῥήμονι Λουκᾷ, ὡς καὶ πηγὴ ἂν οὐκ ἀπεικότως δόξει τῶν αὐτοῦ ῥημάτων· λέγει γάρ, «Ἐγένετο Ἰωάννης βαπτίζων ἐν τῇ ἐρήμῳ, καὶ κηρύσσων βάπτισμα μετανοίας εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν.» Οὕτω πολλαχόθεν ταῖς μαρτυρίαις ἡ πρόοδος, δι' ὧν ἡ πίστις παρρησιάζεται ἄφεσιν ἁμαρτιῶν τὸ Ἰωάννου βάπτισμα τοῖς βαπτιζομένοις καταπράττεσθαι· καὶ μάλιστά γε, ὅτι μηδ' αὐτὸς τὴν πρᾶξιν αὐτῷ ἐνεχείρησεν· ἀλλὰ τῷ θείῳ πειθαρχῶν νεύματι τῆς ἱερουργίας ταύτης ἐγίνετο. Καὶ γὰρ ῥῆμα Θεοῦ ἐγένετο, φησί, πρὸς αὐτόν, ὁ Λουκᾶς· ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ τῆς ἀληθείας κῆρυξ, «Ὁ ἀποστείλας με, φησί, βαπτίζειν·» ἃ δὴ πάντα σαφῶς παρίστησι δῶρόν τε εἶναι θείας εὐμενείας τὸ τοῦ Προδρόμου βάπτισμα, καὶ τῶν Ἰουδαϊκῶν περιῤῥαντισμῶν τε, καὶ θυσιῶν, καὶ τελετῶν ὑψηλότερον, δι' ὧν ἐκεῖνα τῶν ἁμαρτημάτων, ὡς ἐν τύπῳ, ἠξιοῦντο τῆς καθάρσεως. Εἰ δὲ κρεῖττον ἐκείνων τοῦτο, δῆλον, ὡς καὶ ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν ἐχαρίζετο. Ὁ γὰρ προσήν
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΚΘ'.
Εἰ τὸ βάπτισμα Ιωάννου ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, ὡς
ὁ ἱερὸς Λουκᾶς ἀναγράφει, παρεῖχε, τίς ἡ πρὸς
αὐτὸ τοῦ Δεσποτικοῦ διαφορά;
Ο μὲν θεόσοφος Λουκᾶς, ὅτι μὲν τοιαύτην ἀνα
γράφει φωνήν, οἷς αὐτὸς συνέταξεν εὐαγγελικοῖς
λογίοις, οὐκ ἄδηλον· ὅτι δὲ τῷ βαπτίσματι, ὅπερ ὁ
ἱερουργὸς ἐχρημάτισεν Ιωάννης, τὴν ἄφεσιν, οὐκ ἔτι
ὁμοίως δῆλον· πλὴν ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἑξῆς ἀκριβέστε
ρον τεθεωρήσθω. Ο δὲ θεῖος Ματθαῖός φησιν, εἰ καὶ
μὴ προτίθησι βήματι τὸ εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, ἀλλὰ
οὖν, δι' ὧν εἶπεν, ἐξομολογούμενοι τὰς ἁμαρτίας
αὐτῶν, καὶ αὐτὸς δίδωσι συνεπινοεῖν ἀφέσεως ἁμαρ
τιῶν εἶναι τὸ βάπτισμα. "Ων γὰρ ἡ ἐξομολόγησις,
εἴπερ μὴ μάτην, τῶν πεπραγμένων ἡ κατάγνωσης
καὶ ὁ θρίαμβος, τούτων κερδαίνομεν καὶ τὴν ἄφεσιν.
᾿Αλλὰ οὕτω μὲν καὶ ὁ ἐκ τελωνῶν θεολόγος. Ὁ δὲ
μακάριος Μάρκος τοσοῦτον ἀπέχει διαφωνεῖν τῷ
Θεοῤῥήμονι Λουκᾷ, ὡς καὶ πηγὴ ἂν οὐκ ἀπεικότως
δόξει τῶν αὐτοῦ ῥημάτων· λέγει γάρ, «Εγένετο
Ιωάννης βαπτίζων ἐν τῇ ἐρήμῳ, καὶ κηρύσσων βά
πτισμα μετανοίας εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν.»
Οὕτω πολλαχήθεν ταῖς μαρτυρίαις ἡ πρόοδος, δι'
ὧν ἡ πίστις παρρησιάζεται ἄφεσιν ἁμαρτιῶν τὸ
Ἰωάννου βάπτισμα τοῖς βαπτιζομένοις, καταπράτο
τεσθαι· καὶ μάλιστά γε, ὅτι μηδ' αὐτὸς τὴν πράξιν
αὐτῷ ἐνεχείρησεν· ἀλλὰ τῷ θείῳ πειθαρχῶν νεύματι
τῆς ἱερουργίας ταύτης ἐγίνετο. ι Καὶ γὰρ τῆμα
Θεοῦ ἐγένετο, φησί, πρὸς αὐτὸν, ο ὁ Λουκᾶς· ἀλλὰ
καὶ αὐτὸς ὁ τῆς ἀληθείας κῆρυξ, ε 'Ο αποστείλας με,
φησί, βαπτίζειν·, ὰ δὴ πάντα σαφῶς παρίστησι δε
ρόν τε εἶναι θείας ευμενείας τὸ τοῦ Προδρόμου
βάπτισμα, καὶ τῶν Ἰουδαϊκῶν περιῤῥαντισμῶν τε,
καὶ θυσιῶν, καὶ τελετῶν ὑψηλότερον, δι' ὧν ἐκεῖνα
τῶν ἁμαρτημάτων, ὡς ἐν τύπῳ, ἀξιοῦντο τῆς κα
θάρσεως. Εἰ δὲ κρεῖττον ἐκείνων τοῦτο, δῆλον, ὡς
καὶ ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν ἐχαρίζετο. Ο γὰρ προσήν
QUESTIO XXIX [al. XXVIII].
Si Baptisma Joannis peccatorum remissionem, ut S.
Lucas scribit, præstabat, quidnam a Dominico
Baptismate differebat?
Edita ab Ant. Scotto, s. c., p. 32. Dogmatica et exegetica
Quod Lucas a Deo afflatus verbum hujusmodi in
iis, quas ipse conscripsit ", evangelicis narratio
nibus expresserit, perspicuum est: quod autem
baptismati, quod mystico ritu ministrabat Joannes,
lanc remissionem attribuat, non est æque perspi
cuumn; at vero id quidem mox diligentius inquiren
dum. Divus autem Matthæus, licet verbo non dicat
remissionem peccatorum, › tamen per locutionem,
qua utitur, confitentes peccata sua 3,, ipse
quoque innuit remissionis peccatorum fuisse ba
prisma. Quorum enim operum confessio, dummodo
vana non sit, est damnatio, et victoria, eorumdem
remissionem quoque consequimur. Hæc quidem vel
ipse scripsit, qui e Publicano factus est theologus.
Beatus autem Marcus tantum abest, ut a Deiloquo
Luca discrepet, ut potius ejus verborum ſons non
immerito videatur. Etenim fuit Joannes, inquit,
in deserto baptizans, et prædicans baptismum pœ
nitentiæ in remissionem peccatorum”.
sr Luc. 111, 2. ** Joan. 1, 33.
Ita prodeunt multis e locis testimonia, quibus
fides reinissionem peccatorum per Joannis bapti
mma iis, qui lavabantur, factam esse aperte docet;
co vel maxime, quod nec ipse illam cæremoniam
suo libitu susceperit, sed divini nutus eum ritum
præscribentis factus sit exsecutor. Etenim Lucas,
Factum est, inquit, verbum Dei ad eum 37
»: imo
etiam ipse Joannes veritatis prædicator: «Qui
misit me, ait, baptizare 28: › quæ utique oninia
non modo Præcursoris baptisma divinæ donum cle
mentiæ, verum etiam lustrationibus, sacrificiis
atque cæremoniis Judaicis, per quæ Hebræi, tan
quam in figura, culparum veniam merebantur,
longe esse sublimius luculenter ostendunt. Quod si
hoc baptisma illis præstantius erat, patet, quod et
* Luc. III, 3. ss Matth. 111, 6. 28 Marc. 1, 4.
quisque videt, quam sint inepte comparationes,
quibus ille innititur; cum res, quas in exemplum
adducit, non per diversum processionis modum,
sed per materiem individuantem, et formæ diversi
tatem distinguantur, quæ oinnia in divinis personis
locum non habent: no interdum uti videre est
apud D. Thomam p. 1, quæst. 36, art. 3, ad 4, si
militudines propositæ contra Photium potius fa
ciunt. Verumtamen ut omnes Photianæ evanescant
offucia, operæ pretium duco contrarium D. Thomæ
hac de re argumentum huc attexere: Respondeo
dicendum quod necesse est dicere Spiritum sanctum
a Filio esse. Si enim non est ab eo, nullo modo posset
ab eo personaliter distingui: quod ex supra dictis
patel. Non enim est possibile dicere quod secundum
aliquid absolutum divinæ personæ ab invicem distin
guantur; quia sequeretur, quod non esset trium
una essentia. Quidquid enim in divinis absolute
dicitur, ad unitatem essentiæ pertinet. Relinquitur
ergo quod solum relationibus divinæ personæ ab
invicem distinguantur. Relationes autem personas
distinguere non possunt, nisi secundum quod sunt
oppositæ: quod ex hoc patet, quia Pater habet
duas relationes, quarum una refertur ad Filium, et
alia ad Spiritum sanctum: quæ tamen quia non sunt
oppositæ, non constituunt duas personas, sed ad
unam tantum personam Patris pertinent. Si ergo in
Filo et Spiritu sancto non esset invenire duas re
lationes, quibus uterque refertur ad Patrem, illæ
relationes non essent ad invicem oppositæ; sicut neque
duce relationes, quibus Pater refertur ad illos. Unde
sicut persona Patris est una, ita sequeretur quod
persona Filii, et Spiritus sancti esset una, habens duas
relationes oppositas duabus relationibus Patris. Hoc
autem est hæreticum, cum tollat fidem Trinitatis.
Oportet ergo quod Filius, et Spiritus sanctus ad in
vicem referantur oppositis relationibus. Non autem
possunt esse in divinis aliæ relationes oppositæ, nisi
relationes originis, ut supra probatum est: oppositæ
autem relationes originis accipiuntur secundum prin
cipium, et secundum quod est a principio. Relinquitur
ergo quod necesse est dicere, vel Filium esse a Spiritu
sancto (quod nullus dicit), vel Spiritum sanctum
esse a Filio, quod non confitemur. Ibid. art. 2, in corp.
col. 213–214page 107 of 591
PG 101:213Καὶ οὐδέπου γε διότι τῶν βαπτισμάτων ἑκάτερον τό τε Ἰωάννου, καὶ τὸ Δεσποτικὸν ἄφεσιν ἁμαρτιῶν ἐχαρίζετο, διὰ τοῦτο τὴν ἐν αὐτοῖς ἀγνοητέον διαφοράν. Οὐδὲ γὰρ, οὐδὲ αἱ νομικαὶ θυσίαι, καὶ αἱ τελεταὶ, καὶ τὰ βαπτίσματα, διότι τῶν ἁμαρτημάτων ἐχρημάτιζον κάθαρσις, διὰ τοῦτο καὶ τὸ Ἰωάννου μηδὲν αὐτῶν διαφέρειν ἀπαιτήσουσιν· ἀλλὰ ὥσπερ ὁ Πρόδρομος « μείζων ἐν γεννητοῖς γυναικῶν, » οὕτω τὸ βάπτισμα αὐτοῦ μεῖζον τῶν νομικῶν· ἐπεὶ καὶ ὅσον πρὸς τὸ ἔλαττον ὑποστέλλεται ἡ φωνὴ τοῦ λόγου, ὁ κῆρυξ τοῦ κηρυττομένου, ὁ πρόδρομος τῆς βασιλικῆς παρουσίας, ὁ δοῦλος τοῦ δεσπότου, τοσοῦτον καὶ τὸ τοῦ Ἰωάννου βάπτισμα, εἰ καὶ κάθαρσιν παρεῖχεν ἁμαρτιῶν, τὸ ἐνδεέστερον πρὸς τὸ Σωτήριον ἀποφέρεται. Πρόδρομός ἐστιν ἐκεῖνος τοῦ βασιλέως πάντων, καὶ τῆς κοινῆς σωτηρίας κῆρυξ, καὶ τίμιος ὁ ἀνὴρ, καὶ ὁ μείζων ἐν γεννητοῖς γυναικῶν· πρόδρομός ἐστι καὶ τὸ βάπτισμα αὐτοῦ τοῦ Σωτηρίου καὶ παγκοσμίου βαπτίσματος· καὶ τῶν φθασάντων μὲν ἐντελέστερον, πολλῷ δὲ τοῦ μέλλοντος ἐνδεέστερον· καὶ καθαῖρον μὲν ἁμαρτίας μᾶλλον, ἤπερ ὁ νόμος, οὐκ ἐν πυρὶ δὲ καὶ Πνεύματι, ὅπερ ἡ τελειότης· τῆς Δεσποτικῆς γάρ ἐστι μόνης καὶ ἱερουργίας, καὶ φιλανθρωπίας, καὶ Θεῷ πρεπούσης δυνάμεως τοῦτο δώρον καὶ χάρισμα. Ἐπεὶ οὖν τῶν ὑψηλοτέρων τούτων οὐδέν περ ἐστὶ τῆς τοῦ Ἰωάννου κατὰ τὸ βάπτισμα τελετῆς, διὰ τοῦτο καί τινες τῶν ἱερῶν ἡμῶν Πατέρων ἐθάῤῥησαν ἄφεσιν ἁμαρτιῶν εἰπεῖν μὴ παρέχειν αὐτό. Πολλὰ γὰρ τῆς χάριτος τοῦ κατὰ τὸ Σωτήριον ἀπολείπεται βάπτισμα, καὶ ἀπὸ τῆς πρὸς ἐκεῖνο συγκρίσεως ἐπεὶ τῆς ἴσης δωρεᾶς ἀπεκρίνετο, καὶ τῆς ὁμοίας οὐκ ἦν χορηγίας οὐδαμόθεν καθάρσεως. Εἰκότως οὖν οὐδὲ τὴν ἄφεσιν αὐτῷ τῶν ἁμαρτημάτων ἀπελείποντο. Τοῦ γὰρ μακαρίου Μάρκου λέγοντος, καὶ τοῦ ἱεροκήρυκος Λουκᾶ συνάδοντος ἄφεσιν ἁμαρτιῶν εἶναι παρεκτικὸν τὸ Ἰωάννου βάπτισμα, πῶς (εἰ κατ᾽ ἄλλον τινὰ τρόπον, ἀλλὰ μὴ, ἂν ἡ σύγκρισις τὸ τραχὺ τῆς ἀντιλογίας διαπραΰνουσα παραδέχεται) οὐκ ἂν αὐθαδείας ὑπαίτιον ᾖ τὸ μὴ παρέχειν αὐτὸ κάθαρσιν τῶν ἁμαρτημάτων διισχυρίζεσθαι, ἀλλὰ καὶ τῶν νομικῶν κατ᾽ αὐτό γε τοῦτο πολὺ διελέγχειν εὐτελέστερον; Τοῖς δὲ γένοιτο ἴσως καταφυγὴ καὶ τὸ τοῦ θεοσόφου Λουκᾶ ῥητὸν διὰ τοῦ μακαρίου Μάρκου ἐξευμενίζεσθαι, καὶ τὴν πρὸς αὐτοὺς δοκοῦσαν διαφωνίαν ἐκτρέπεσθαι. Τὸ γὰρ, Κηρύσσων βάπτισμα μετανοίας εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, οὐχὶ τὸ αὐτουργούμενον βάπτισμα παρὰ τοῦ Προδρόμου εἴποιεν ἂν παραδηλοῦν· ἀλλ᾽ ἐκείνου τοῦ βαπτίσματος εἶναι παραστατικὴν οὗ κῆρυξ ὁ Ἰωάννης ἀπέσταλτο. Καὶ γὰρ τὸν
τῷ έλαττονι, πῶς οὐχὶ πολλῷ μᾶλλον ἐνυπάρξει τῷ
μείζονι ;
Καὶ οὐδέπου γε διότι τῶν βαπτισμάτων ἑκάτερον
τή τε Ιωάννου, καὶ τὸ Δεσποτικὸν ἄφεσιν ἁμαρτιῶν
ἐχαρίζετο, διὰ τοῦτο τὴν ἐν αὐτοῖς ἀγνοητέον διαφο-
ράν. Οὐδὲ γὰρ, οὐδὲ αἱ νομικαὶ θυσίαι, καὶ αἱ τελε-
ταὶ, καὶ τὰ βαπτίσματα, διότι τῶν ἁμαρτημάτων
ἐχρημάτιζον κάθαρσις, διὰ τοῦτο καὶ τὸ Ἰωάννου
μηδὲν αὐτῶν διαφέρειν ἀπαιτήσουσιν· ἀλλὰ ὥσπερ
ὁ Πρόδρομος 4 μείζων ἐν γεννητοίς γυναικών, » οὕτω
τὸ βάπτισμα αὐτοῦ μεῖζον τῶν νομικῶν· ἐπεὶ καὶ
ὅσον πρὸς τὸ ἔλαττον ὑποστέλλεται ἡ φωνὴ τοῦ λό
γου, ὁ κῆρυξ τοῦ κηρυττομένου, ὁ πρόδρομος τῆς
βασιλικῆς παρουσίας, ὁ δοῦλος τοῦ δεσπότου, τοσοῦ.
τον καὶ τὸ τοῦ Ἰωάννου βάπτισμα, εἰ καὶ κάθαρσιν Β
παρεῖχεν ἁμαρτιῶν, τὸ ἐνδεέστερον πρὸς τὸ Σωτήριον
ἀποφέρεται. Πρόδρομός ἐστιν ἐκεῖνος τοῦ βασιλέως
πάντων, καὶ τῆς κοινῆς σωτηρίας κῆρυξ, καὶ τίμιος
ὁ ἀνὴρ, καὶ ο μείζων ἐν γεννητοίς γυναικῶν·,
πρόδρομός ἐστι καὶ τὸ βάπτισμα αὐτοῦ τοῦ Σωτη-
ρίου καὶ παγκοσμίου βαπτίσματος· καὶ τῶν φθα-
σάντων μὲν ἐντελέστερον, πολλῷ δὲ τοῦ μέλλοντος
ἐνδεέστερον· καὶ καθαῖρον μὲν ἁμαρτίας μᾶλλον (56),
ἤπερ ὁ νόμος, οὐκ ἐν πυρὶ δὲ καὶ Πνεύματι, ὅπερ
ἡ τελειότης· τῆς Δεσποτικῆς γάρ ἐστι μόνης καὶ
Ιερουργίας, καὶ φιλανθρωπίας, καὶ Θεῷ πρεπούσης
δυνάμεως τοῦτο δώρον καὶ χάρισμα.
Επεὶ οὖν τῶν ὑψηλοτέρων τούτων οὐδέν περ ἐστὶ
τῆς τοῦ Ἰωάννου κατὰ τὸ βάπτισμα τελετής, διὰ
τοῦτο καί τινες τῶν ἱερῶν ἡμῶν Πατέρων ἐθάῤῥησαν C
ἄφεσιν ἁμαρτιῶν εἰπεῖν μὴ παρέχειν αὐτό. Πολλά
γὰρ τῆς χάριτος τοῦ κατὰ τὸ Σωτήριον ἀπολείπεται
βάπτισμα, καὶ ἀπὸ τῆς πρὸς ἐκεῖνο συγχρίσεως
ἐπεὶ τῆς ἴσης δωρεᾶς ἀπεκρίνετο, καὶ τῆς ὁμοίας
οὐκ ἦν χορηγίας οὐδαμόθεν καθάρσεως. Εἰκότως οὖν
οὐδὲ τὴν ἄφεσιν αὐτῷ τῶν ἁμαρτημάτων ἀπελεί
ποντο. Τοῦ γὰρ μακαρίου Μάρκου λέγοντος, καὶ
τοῦ ἱεροκήρυκος Λουκᾶ συνάδοντος ἄφεσιν ἁμαρτιῶν
εἶναι παρεκτικὸν τὸ Ἰωάννου βάπτισμα, πῶς (εἰ
κατ' ἄλλον τινὰ τρόπον, ἀλλὰ μὴ, ἂν ἡ σύγκρισις τὸ
τραχὺ τῆς ἀντιλογίας διαπραΰνουσα παραδέχεται)
οὐκ ἂν αὐθαδείας υπαίτιον ᾖ τὸ μὴ παρέχειν αὐτὸ
κάθαρσιν τῶν ἁμαρτημάτων διισχυρίζεσθαι, ἀλλὰ
καὶ τῶν νομικῶν κατ' αὐτό γε τοῦτο πολὺ διελέγχειν
εὐτελέστερον ;
Τοῖς δὲ γένοιτο ίσως καταφυγὴ καὶ τὸ τοῦ θεοσο
φου Λουκᾶ ῥητὸν διὰ τοῦ μακαρίου Μάρκου ἐξευμε
νίζεσθαι, καὶ τὴν πρὸς αὐτοὺς δοκοῦσαν διαφωνίαν
ἐκτρέπεσθαι. Τὸ γὰρ, Κηρύσσων βάπτισμα μετανοίας
εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, οὐχὶ τὸ αὐτουργούμενον
βάπτισμα παρὰ τοῦ Προδρόμου εἴποιεν ἂν παραδη-
λοῦν· ἀλλ᾽ ἐκείνου τοῦ βαπτίσματος εἶναι παραστα
τικὴν οὗ κῆρυξ ὁ Ἰωάννης ἀπέσταλτο. Καὶ γὰρ τὸν
A criminum remissionem largiretur. Id enim quod
inerat minori, quomodo in majori multo magis non
invenietur?
Neque vero quia utrumque baptisma, Joannis
scilicet et Christi, sceleribus remittendis valebat,
propterea nulla inter ea differentia debet agnosci.
Non enim et legales victimæ, et cæremoniæ, lotio-
nesque, quia mundationem scelerum præstabanı,
idcirco nihil a baptismate Joannis distare conteu-
dent : sed quemadmodum ‹ Major inter nalos
mulierum " › erat Præcursor, ita ejus baptisma
legalibus antecellebat; propterea etiam quanto vox
verbo, predicatur prædicato, præcursor rege pra-
Joannis baptisma, tametsi delictorum veniam daret,
inferius reperitur, ubi cum Dominico comparatur.
›
Ille est regis omnium Præcursor, communisque sa-
lutis prædicator, virque honore dignus, et e Major
inter natos mulierum ; » Præcursor est pariter
ejus baptismus Dominici, et universalis baptisma-
tis, atque omnibus quidem priscis ablutionibus
perfectior : instituendo autem baptisno longo infe-
rior intervallo; culpasque magis quam scripta lex,
emundabat, non tamen in igne et Spiritu sancto,
quod perfectionem constituebat : unius quippe Do
minicæ operationis, et clementiæ, et Deo dignæ
virtutis est hoc donum atque charisma.
Itaque cum nulla harun. sublimiorum propric-
tatum in baptismatis Joannis cæremonia locum
habeat, ideo etiam nonuulli sanctorum Patrum
nostrorum per eam non remitti peccata asseverare
ausi sunt. In multis enim a gratia, quam Christi
baptisma confert, et a dignitate cum ipso comparata
deficit; siquidemn in beneficii paritate distingueba-
tur, eademque emundationis copia nequaquam pol-
lebat: unde fortasse ne remissionem quidem pec-
catorum ipsi reliquerunt. Enimvero cum beatus
Marcus testetur, et sacræ præco doctrinæ Lucas
consentiat, quod Joannis baptisma remiteret
peccata quomodo (si quovis alio pacto res se
babeat, quam isto, quo nostra interpretatio sale-
brosam contradictionem imminuit, et admissibilem
reddit) non esset temeritatis nota inurendus, qui
remissionem peccatorum Joannis baptisma non
tribuere contenderet, illud tamen hac ipsa quoque
in re veteris legis cæremoniis mirum quantum per-
fectius vellet arguere?
llis autem Patribus perfugium fortasse patere
poterit, et divinitus edocti Lucæ oraculum cum
beato Marco conciliare, et apparentem inter eos dis-
sensionem declinare licebit. Poterunt enim affirma-
in remissionem peccatorum,» nequaquam baptisma
a Præcursore administratum significetur, sed illud
portendatur, cui prædicando ipse missus erat.
sente, et servus domino minor apparet, tanto et
* Matth. x1, 11.
re, quod verbis prædicans baptismum pœnitentiæ
NOTÆ.
(56) Hoc adverbium sensu postulante supplendum putavi.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XXIX.
col. 215–216page 108 of 591
PG 101:215Ἱερὸν Μάρκον περὶ μὲν ἐκείνου λέγειν, « Ἐγένετο Ἰωάννης βαπτίζων ἐν τῇ ἐρήμῳ, ἐν δὲ τῷ, « Κηρύσσων βάπτισμα μετανοίας εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, » τὸ Σωτήριον ἀνακηρύττειν βάπτισμα. Καὶ οὕτω φαῖεν ἂν τὸν μακάριον Μάρκον ἑκάτερον τῶν βαπτισμάτων διαστείλασθαι ἐπιμαρτυρούμενον μὴ ἄφεσιν ἁμαρτιῶν παρέχειν, μηδ' αὐτὸν ὁμολογεῖν τὸ βάπτισμα παρεχόμενον· διὰ τοῦτο γὰρ καὶ εἰρηκέναι φιλαλήθει τε καὶ θεοσεβεστάτῃ γνώμῃ· « Ἐγὼ μὲν ἐβάπτισα ὑμᾶς ἐν ὕδατι, αὐτὸς δὲ βαπτίσει ὑμᾶς ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. » Εἰ δ' ὁ Μάρκος σαφῶς ἡμᾶς τὴν διαστολὴν τῶν βαπτισμάτων ἐδίδαξε, τῷ Δεσποτικῷ μὲν βαπτίσματι τὴν τῶν ἁμαρτιῶν ἀπονέμων ἄφεσιν, καὶ Πνεύματι ἁγίῳ διατελεσιουργεῖσθαι· τὸ δὲ Ἰωάννου καὶ ὕδατος εἶναι, καὶ ὀνομάζεσθαι βάπτισμα· δῆλον, ὡς καὶ ὁ Λουκᾶς ἄρα πρὸς τὸν συνευαγγελιστὴν καὶ συνόμιλον τὸ σύμφωνον διασώζων, οὕτω καὶ τὸ τῆς ἀληθείας ἀνύβριστον συνδιαφυλάξει ἀξίωμα· καὶ εἴη ἂν αὐτῷ εἰρημένον τὸ, « Καὶ ἦλθεν εἰς πᾶσαν τὴν περίχωρον τοῦ Ἰορδάνου κηρύσσων βάπτισμα μετανοίας εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, » οὐ περὶ ἐκείνου δήπουθεν, ὅπερ αἱ τοῦ Προδρόμου χεῖρες εἰργάζοντο, ἀλλὰ περὶ τοῦ Σωτηρίου καὶ Δεσποτικοῦ, καὶ ὃ πάντας τοὺς βαπτισαμένους τῶν ψυχικῶν μολυσμάτων ἀποκάθαιρε. Καὶ γὰρ μετ' ὀλίγον καὶ αὐτὸς εἰσάγει τὸν Ἰωάννην λέγοντα· « Ἐγὼ μὲν ἐν ὕδατι βαπτίζω ὑμᾶς, ἔρχεται δὲ ἰσχυρότερός μου, οὗ οὐκ εἰμὶ ἱκανὸς λῦσαι τὸν ἱμάντα τῶν ὑποδημάτων αὐτοῦ· » εἶτα καὶ τὸ ἀξίωμα τοῦ Κυριακοῦ βαπτίσματος, « Αὐτὸς ὑμᾶς βαπτίσει ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί. » Ναὶ μὴν καὶ Μάρκος πάλιν μετὰ τὸ φυγεῖν τοὺς Φαρισαίους καὶ Σαδδουκαίους ὑπὸ τῆς μελλούσης ὀργῆς (οὐδὲ φυγή τις ἂν ἦν, εἰ μὴ τὸ προσδραμεῖν τῷ βαπτίσματι), « Ποιήσατε, ἐπιφέρει, καρποὺς ἀξίους τῆς μετανοίας, » ὡς τοῦ δοθέντος βαπτίσματος οὐκ ἔχοντος ἰσχὺν παρασχεῖν τὴν τελείαν ἁμαρτημάτων ἀπολύτρωσιν. Ἢ τοῦτο μὲν ἄν τις εἰρῆσθαι θείη οὐ πρὸς ἐκείνους, οὓς τὰ τελεσθέντα ῥεῖθρα δεξάμενα τῶν μολυσμάτων ἐπλύνατο· ἀλλὰ τοῖς ὡρμημένοις μὲν ἐπὶ τῷ βαπτίσματι, οὔπω δὲ καταξιωθεῖσι τῆς καθάρσεως. Πλὴν εἴ τις καὶ πρὸς τοὺς ἤδη βαπτισαμένους τὸν προκείμενον λόγον ἁρμόττειν δοίη, οὐδὲ τοῦτ' ἂν ἐξ ἀνάγκης ὀφθείη τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν τοῦ κατὰ τὸν Πρόδρομον βαπτίσματος ἀφαιρούμενον. Ἡ γὰρ καρποφορία τῶν ἀρετῶν ἐγγυτέρω μᾶλλον ἐστι τῆς κεκαθαρμένης ψυχῆς, ἤπερ ἣν πολλαὶ παθῶν ἄκανθαι καὶ παραφυάδες ζιζανίων, λελυμασμένην τε καὶ ῥυπῶσαν ἐξειργάσαντο· ἀλλὰ αὕτη μὲν ἡ ἐκβολὴ καὶ μετ' ὀλίγον τάχα ἂν τύχῃ καὶ τελειοτέρας διακρίσεως. Ὅτι δὲ μὴ παρεῖχεν ἄφεσιν ἁμαρτιῶν τὸ τοῦ Προδρόμου βάπτισμα, καὶ ὁ Σωτήρ, φασί, πρὸς Νικόδημον διαλεγόμενος περὶ παλιγγενεσίας ὑπεδήλωσεν· « Ἐάν τις μὴ γεννηθῇ ἐξ ὕδατος καὶ Πνεύματος, » ἀποφαινόμενος, « οὐ μὴ εἰσέλθῃ εἰς τὴν βασιλείαν τῶν
Etenim sanctum Marcum de Joannis quidem bapti-
smate hi dixisse inquient, Fuit Joannes baptizans
in deserto; in verbis autem Prædicans bapti-
smum pœnitentiæ in remissionem peccatorum ›
Redemptoris putabunt nuntiasse baptismum. Atque
ita profecto dixerint beatum Marcum utrumque
distinxisse baptisma, ipsumque testari illud remis-
sionem peccatorum non præbere, neque eam suo
baptismati fuisse a Joanne attributam: siquidem
propterea Joannem opinantur ingenuam illam Deo-
que obsequentissimam sententiam protulisse : « Ego
quidem baptizavi vos in aqua, ipse autem baptizabit
vos in Spiritu sancto ".:
Quod si Marcus baptismatum distinctionem aperte
nos docuit, dum baptismati quidem Servatoris
ascribit, quod peccata dimitteret, et Spiritu sancto B
conficeretur; Joannis autem, quod aqua fleret, et
baptisma nuncuparetur: perspicuum est Lucam
quoque cum socio Evangelii, historiæque scriptore
consensionem servare, et sic etiam intemeratam
veritatis auctoritatem custodire quodque ille nar-
rat Et venit in omnem regionem Jordanis præ-
dicans baptismum pœnitentiæ in remissionem pec-
catorum **, › intelligendum esse neutiquam de illo
baptismnate, quod manus Præcursoris administra-
bant, sed de eo, quod Salvator ac Dominus noster
instituebat, quodque animæ maculis baptizatos
omnes emundabat. Eninivero paulo post Lucas ipse
Joannem his verbis loquentem inducit : « Ego qui-
dem aqua baptizo vos, veniet autem fortior me,
cujus non sum dignus solvere corrigiam calcea-
mentorum ejus ; › deinde ad pandendam Dominici
baptismatis præstantiam, ipse vos baptizabit in
Spiritu sancto et igni ". Præterquain quod Marcus
quoque, postquam alibi narrasset Pharisæos Sad-
ducæosque ab ira ventura fugisse (neque aliud ad-
erat effugium, quanı ad baptisma sese recipere) :
• Facite, subjicit, fructus dignos poenitentia,
perinde ac præstitum baptisma tanti non esset, ut
absolutam peccatorum veniam compararet. At quis-
piam ponet hoc a Joanne dictum fuisse non illis,
· quos sacra fluenta exceperant, ac sordibus munda-
verant, sed illis, qui contendebant quidem ad ba-
ptismum, nondum tamen ea ablutione digni habiti
fuerant. Caeterum etsi quis baptizatis etiam allatuin D
locum congruere concesserit, tamen ne hoc quiden
peccatorum remissionem a Præcursoris baptismate
necessario auferre cognoscetur. Fructus enim vir-
tutum ferre, anim potius mundati est, quam cjus
quem multe perturbationum spinæ, et innata ziza
nia iniquinatum reddiderunt atque corruptum ;
imo per ipsam productionem sanctitas fortasse
brevi etiam perfectius agnoscetur.
At enim,inquiunt, quod remissionem peccatorum
non præstaret Præcursoris baptismus, ipse quoque
Servator cum Nicodemo de regeneratione verba fa-
ciens indicavit : « Nisi quis renatus fuerit, ait, ex
aqua et Spiritu sancto, non potest introire in re-
Είν
Α Ιερόν Μάρκον περὶ μὲν ἐκείνου λέγειν, « Εγένετο
Ιωάννης βαπτίζων ἐν τῇ ἐρήμῳ, ἐν δὲ τῷ, « Κη-
ρύσσων βάπτισμα μετανοίας εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν,
τὸ Σωτήριον ἀνακηρύττειν βάπτισμα. Καὶ οὕτω
φαῖεν ἂν τὸν μακάριον Μάρκον ἑκάτερον τῶν βαπτι
σμάτων διαστείλασθαι ἐπιμαρτυρούμενον μὴ ἄφεσιν
ἁμαρτιῶν παρέχειν, μηδ' αὐτὸν ὁμολογεῖν τὸ βάπτι-
σμα παρεχόμενον· διὰ τοῦτο γὰρ καὶ εἰρηκέναι φι-
λαλήθει τε καὶ θεοσεβεστάτῃ γνώμῃ· . Ἐγὼ μὲν
ἐβάπτισα ὑμᾶς ἐν ὕδατι, αὐτὸς δὲ βαπτίσει ὑμᾶς ἐν
Πνεύματι ἁγίῳ. »
Εἰ δ' ὁ Μαρκος σαφῶς ἡμᾶς τὴν διαστολὴν τῶν
βαπτισμάτων ἐδιδάξατο, τῷ Δεσποτικῷ μὲν βαπτί
σματι τὴν τῶν ἁμαρτιῶν ἀπονέμων ἄφεσιν, καὶ
Πνεύματι ἁγίῳ διατελεσιουργεῖσθαι· τὸ δὲ Ἰωάννου
καὶ ὕδατος εἶναι, καὶ ὀνομάζεσθαι βάπτισμα· δῆλον,
ὡς καὶ ὁ Λουκᾶς ἄρα πρὸς τὸν συνευαγγελιστὴν καὶ
συνόμιλον τὸ σύμφωνον διασώζων, οὕτω καὶ τὸ τῆς
ἀληθείας ἀνύβριστον συνδιαφυλάξει ἀξίωμα· καὶ εἴη
ἂν αὐτῷ εἰρημένον τὸ, ι Καὶ ἦλθεν εἰς πᾶσαν τὴν
περίχωρον τοῦ Ἰορδάνου κηρύσσων βάπτισμα μετ
τανοίας εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, οὐ περὶ ἐκείνου
δήπουθεν, ὅπερ αἱ τοῦ Προδρόμου χεῖρες εἰργάζοντο,
ἀλλὰ περὶ τοῦ Σωτηρίου καὶ Δεσποτικοῦ, καὶ δ
πάντας τοὺς βαπτισαμένους τῶν ψυχικῶν μολυσμά
των ἀποκάθαιρε. Καὶ γὰρ μετ' ὀλίγον καὶ αὐτὸς εἰσ
ἄγει τὸν Ἰωάννην λέγοντα· « Ἐγὼ μὲν ἐν ὕδατι
βαπτίζω ὑμᾶς, ἔρχεται δὲ ἰσχυρότερός μου, οὗ οὐκ
εἰμὶ ἱκανὸς λῦσαι τὸν ἱμάντα τῶν ὑποδημάτων αὐ
τοῦ· ν εἶτα καὶ τὸ ἀξίωμα τοῦ Κυριακού βαπτίσμα
τος, « Αὐτὸς ὑμᾶς βαπτίσει ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ
πυρί. » Ναὶ μὴν καὶ Μάρκος πάλιν μετὰ τὸ φυγεῖν
τοὺς Φαρισαίους καὶ Σαδδουκαίους ὑπὸ τῆς μελλού-
σης ὀργῆς (οὐδὲ φυγή τις ἂν ἦν, εἰ μὴ τὸ προσδρα
μεῖν τῷ βαπτίσματι), ο Ποιήσατε, ἐπιφέρει, καρποὺς
ἀξίους τῆς μετανοίας, ο ὡς τοῦ δοθέντος βαπτίσμα
τος οὐκ ἔχοντος ἰσχὺν παρασχεῖν τὴν τελείαν ἁμαρ
τημάτων ἀπολύτρωσιν. Η τοῦτο μὲν ἄν τις εἰρῆσθαι
θείη οὐ πρὸς ἐκείνους, οὓς τὰ τελεσθέντα ῥεῖθρα
δεξάμενα τῶν μολυσμάτων ἐπλύνατο· ἀλλὰ τοῖς
ὠρμημένοις μὲν ἐπὶ τῷ βαπτίσματι, οὔπω δὲ κα:-
αξιωθεῖσι τῆς καθάρσεως. Πλὴν εἴ τις καὶ πρὸς τοὺς
ήδη βαπτισαμένους τὸν προκείμενον λόγον ἁρμότα
τειν δοίη, οὐδὲ τοῦτ᾽ ἂν ἐξ ἀνάγκης ὀφθείη τὴν ἄφεσιν
τῶν ἁμαρτιῶν τοῦ κατὰ τὸν Πρόδρομον βαπτίσμα
τος ἀφαιρούμενον. Η γὰρ καρποφορία τῶν ἀρετῶν
ἐγγυτέρω μᾶλλον ἐστι τῆς κεκαθαρμένης ψυχῆς, ήπερ
ἣν πολλαὶ παθῶν ἄκανθαι καὶ παραφυάδες ζιζα-
νίων, λελυμασμένην τε καὶ ῥυπῶσαν ἐξειργάσαντο·
ἀλλὰ αὕτη μὲν ἡ ἐκβολὴ καὶ μετ' ὀλίγον τάχα ἂν
τύχῃ καὶ τελειοτέρας διακρίσεως.
Οτι δὲ μὴ παρείχεν ἄφεσιν ἁμαρτιῶν τὸ τοῦ Προ-
δρόμου βάπτισμα, καὶ ὁ Σωτὴρ, φασί, πρός Νικόδη-
μον διαλεγόμενος περὶ παλιγγενεσίας ὑπεδήλωσεν·
• Εάν τις μὴ γεννηθῇ ἐξ ὕδατος καὶ Πνεύματος,
ἀποφαινόμενος, οὐ μὴ εἰσέλθῃ εἰς τὴν βασιλείαν τῶν
30 Marc. 1, 8. οι
Luc. 111, 5. ss ibid. ss ibid. 8 non Marci.
PHOTII PATRIARCHÆ EP.
col. 217–218page 109 of 591
PG 101:217Ἐξ οὖν τῶν εἰρημένων, καὶ δι᾿ ὧν προῆλθεν ἡ ἀμφισβητημάτων παράθεσις, πρός τε τὴν δίαιταν ὁ λόγος ὡρμημένος ἐφέρετο, σκοπεῖν προσῆκε τίνος μὲν ἐν κέρδει καταστήσομεν· ποῦ δὲ στησόμεθα τοῦ ζητήματος, καὶ πρὸς τὸ ἀσάλευτον ἡ διάνοια στηριχθήσεται; Ἀλλὰ γὰρ πρό γε τοῦ τέλους βραχύς τις προηγείσθω τῆς διαίτης λόγος μέχρι νῦν ὑπολειπόμενος. Τό τε γὰρ τοῦ θεσπεσίου Μάρκου λόγιον διπλῇ ἀναβαπτίζειν βαπτίσματος χρείαν ἐκβιάζεσθαι (τὸ γὰρ τοῦ Ἰωάννου μόνον ἀδιαστάτῳ κρίσει, καὶ ἀποστολικῇ φράσει, ἐπισημαίνεται)· καὶ δὴ καὶ τὸ ἀμφιβαλλόμενον εἰς κατασκευὴν μεταλαμβάνειν διανοίας πρὸς διάφορον ὁμολογίαν ἐναρμοζομένης, ἀνακόλουθον· τοὐναντίον γὰρ ἅπαν τὸ μονότροπον τῶν ἱερῶν ῥημάτων τοῦ Λουκᾶ, δι᾿ ὧν ἓν βάπτισμα τὸ τοῦ Ἰωάννου μόνον τρανῶς ἀπαγγέλλεται, καὶ τῶν ἁμαρτημάτων ἡ ἄφεσις παραδίδοται. Τοῦτο μᾶλλον εἴπερ τινὰ καὶ ἀμφιβολίαν μερισμοῦ παρείχεν τὰ τοῦ μακαρίου Μάρκου ῥήματα, εἰς τὴν τοῦ ἑνὸς ἂν ἐθύνετό τε καὶ συναπηρτίζετο βαπτίσματος δήλωσιν. Ἀλλὰ γὰρ καὶ τὸ ἐν ὕδατι βαπτίζειν τὸν Ἰωάννην, ἐν Πνεύματι δὲ τὸν Ἰησοῦν, τὸ μέγεθος ἴσμεν τῆς διαφορᾶς, καὶ τὸ κατὰ παραβολὴν ἀσύγκριτον ἀπαγγέλλει, οὗ τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν ἀφαιρεῖται τῆς ἱερουργίας Ἰωάννου. Ναὶ δὲ καὶ τὸ μετὰ τὸ βάπτισμα καρποὺς ἀξίους τῆς προλαβούσης μετανοίας ἐπιζητεῖν τε παρὰ τῶν βαπτισαμένων, καὶ παραινεῖν ἐπιδείκνυσθαι, ἀλλὰ μὴ καταισχύνειν διὰ τῶν ὑστέρων τὰ φθάσαντα· βεβαιωτικὸν μᾶλλον ἂν εἴη καὶ παραστατικὸν ἐκ τοῦ κεκαθάρθαι διὰ τῆς ἱερουργίας Ἰωάννου τοῖς Ἰορδάνου νάμασι τοὺς λελουμένους· ἀλλὰ οὐκ ἀναίρεσις οὐ μὲν οὖν τοῖς λελουμένοις καθάρσεως. Τούτων οὕτω διατυπωθέντων, καὶ τῶν ἀντιπίπτειν δοκούντων τῶν μὲν ἐκκαθαρθέντων, τῶν δὲ τὴν συμφωνίαν ἀνθελομένων, μετὰ παρρησίας φιλαλήθους, καὶ θεοφιλοῦς ἔξεστι καὶ φρονεῖν, καὶ λέγειν, ὡς παρείχε μὲν ἁμαρτιῶν ἄφεσιν τὸ τοῦ Προδρόμου βάπτισμα, οὐ πάντων δὲ, ὥσπερ οὐδὲ αἱ νομικαὶ τελεταὶ καὶ θυσίαι. Οὐδὲ γὰρ οὐδὲ τῶν ἐκ προνοίας φόνων, οὐ μὴν οὐδ᾿ εἴ τις ἀλλοτρίους γάμους διώρυξεν, οὐδ᾿ ὅσα τὸ φρικτὸν ἐκεῖνο καὶ οὐράνιον πῦρ τοῖς ἐνόχοις ζημίαν ἐπέβαλλον· οὐδ᾿ ἄλλων πολλῶν ἐξαγίστων καὶ παραπλησίων ἔργων τὴν κάθαρσιν οὔτε ὁ νόμος, οὔτε τὸ Ἰωάννου διεπράττετο βάπτισμα. Ἀλλὰ τούτων ἁπάντων ὁ μὲν νόμος, ὅσα μὴ προλαβὼν ὁ πρῶτος νομοθέτης εἰσεπράττετο, δικαστὴν τὸ ξίφος ἐκάθιζε· τὸ δὲ Ἰωάννου βάπτισμα εἰς τὸ κοι-
οὐρανῶν. » Καὶ μὴν ὁ Ἰωάννης ἐν Πνεύματι οὐκ
ἐδάπτιζεν, οὐκοῦν οὐδὲ εἰς τὴν βασιλείαν παρ-
έπεμπε τῶν οὐρανῶν· εἰ δὲ μὴ παρέπεμπεν, οὐδὲ
τὴν ἄφεσιν ἐδίδου τῶν κωλυόντων τὴν εἴσοδον.
Ἐξ οὖν τῶν εἰρημένων, καὶ δι᾿ ὧν προῆλθεν ἡ
ἀμφισβητημάτων παράθεσις, πρός τε τὴν δίαιταν ὁ
λόγος ώρμημένος ἐφέρετο, σκοπεῖν προσῆκε τίνος
μὲν ἐν κέρδει καταστήσομεν· ποῦ δὲ στησόμεθα τοῦ
ζητήματος, καὶ πρὸς τὸ ἀσάλευτον ἡ διάνοια στη
ριχθήσεται ; ᾿Αλλὰ γὰρ πρό γε τοῦ τέλους βραχύς
τις προηγείσθω τῆς διαίτης λόγος μέχρι νῦν ὑπολει
πόμενος. Τό τε γὰρ τοῦ θεσπεσίου Μάρκου λόγιον
διπλῇ ἀναβαπτίζειν βαπτίσματος χρείαν ἐκβιάζε
σθαι (57) (τὸ γὰρ (58) τοῦ Ἰωάννου μόνον ἀδιάστῳ
κρίσει, καὶ ἀποστολικῇ φράσει, ἐπισημαίνεται)·
καὶ δὴ καὶ τὸ ἀμφιβαλλόμενον εἰς κατασκευὴν μετα-
λαμβάνειν διανοίας πρὸς διάφορον ὁμολογίαν εναρμο
ζομένης, ἀνακόλουθον· τοὐναντίον γὰρ ἅπαν τὸ μονό
τροπον τῶν ἱερῶν ῥημάτων τοῦ Λουκᾶ, δι᾿ ὧν ἐν
βάπτισμα τὸ τοῦ Ἰωάννου μόνον τρανῶς ἀπαγγέλλε
ται, καὶ τῶν ἁμαρτημάτων ἡ ἄφεσις παραδίδοται.
Τοῦτο μᾶλλον εἴπερ τινὰ καὶ ἀμφιβολίαν μερισμοῦ
παρείχεν τὰ τοῦ μακαρίου Μάρκου ῥήματα, εἰς τὴν
τοῦ ἑνὸς ἂν ἐθύνετό τε καὶ συναπηρτίζετο βαπτίσμα-
τος δήλωσιν. ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ τὸ ἐν ὕδατι βαπτίζειν τὸν
Ἰωάννην, ἐν Πνεύματι δὲ τὸν Ἰησοῦν, τὸ μέγεθος
ἴσμεν τῆς διαφορᾶς, καὶ τὸ κατὰ παραβολὴν ἀσύγ-
κριτον ἀπαγγέλλει, οὗ τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν ἀφαι-
ρεῖται τῆς ἱερουργίας Ιωάννου. Ναὶ δὲ καὶ τὸ μετὰ
τὸ βάπτισμα καρποὺς ἀξίους τῆς προλαβούσης μετα-
νοίας ἐπιζητεῖν τε παρὰ τῶν βαπτισαμένων, καὶ πα
ραινεῖν ἐπιδείκνυσθαι, ἀλλὰ μὴ καταισχύνειν διὰ τῶν
ὑστέρων τὰ φθάσαντα· βεβαιωτικὸν μᾶλλον ἂν εἴη
καὶ παραστατικὴν ἐκ (59) τοῦ κεκαθάρθαι διὰ τῆς
ἱερουργίας Ἰωάννου τοῖς Ἰορδάνου νάμασι τοὺς λε
λουμένους· ἀλλὰ οὐκ ἀναίρεσις οὐ μὲν οὖν τοῖς
λελουμένοις καθάρσεως.
Τούτων οὕτω διατυπωθέντων, καὶ τῶν ἀντιπίπτειν
· δοκούντων τῶν μὲν ἐκκαθαρθέντων, τῶν δὲ τὴν συμ-
φωνίαν ἀνθελομένων, μετὰ παρρησίας φιλαλήθους,
καὶ θεοφιλοῦς ἔξεστι καὶ φρονεῖν, καὶ λέγειν, ὡς
παρείχε μὲν ἁμαρτιῶν ἄφεσιν τὸ τοῦ Προδρόμου
βάπτισμα, οὐ πάντων δὲ, ὥσπερ οὐδὲ αἱ νομικαὶ τε-
λεταὶ καὶ θυσίαι. Οὐδὲ γὰρ οὐδὲ τῶν ἐκ προνοίας
φόνων, οὐ μὴν οὐδ᾽ εἴ τις αλλοτρίους γάμους διώρυ
ξεν, οὐδ᾽ ὅσα τὸ φρικτὸν ἐκεῖνο καὶ οὐράνιον πῦρ
τοῖς ἐνόχοις ζημίαν ἐπέβαλλον· οὐδ᾽ ἄλλων πολλῶν
ἐξαγίστων καὶ παραπλησίων έργων τὴν κάθαρσιν
οὔτε ὁ νόμος, οὔτε τὸ Ἰωάννου διεπράττετο βάπτισμα.
᾿Αλλὰ τούτων ἁπάντων ὁ μὲν νόμος, ὅσα μὴ προλα
δὼν ὁ πρῶτος νομοθέτης εἰσεπράττετο, δικαστὴν τὸ
ξίφος ἐκάθιζε· τὸ δὲ Ἰωάννου βάπτισμα εἰς τὸ κοι-
A gnum calorum ". » El Jeannes quidem in Spirit
non baptizabat, unde nec immittebat in regnum
dimittebat, a quibos ingressus præcludebatur.
nos tamdiu distinendos processit, opus esset inspi-
mandum sit. Quando vero a disputatione desiste-
At enim hæc esto velut brevis quædam ante solu-
est. Profecto nec ad baptismatis utilitatein exclu-
dendam valet illud divi Marci testimonium, quo
est, ut animi opinioni mihi contrariæ adhærentis
astruerentur argumenta, est consentaneum : siqui-
dem contra est totus sacrorum Lucæ verborum
sio traditur. Idque eo magis, quia, si beati Marci
verba quamdam distinctionis ambiguitatem afferre
dum referri atque accommodari debebant. At vero
Jesus, hoc suumam esse diversitatis agnoscimus,
tatem priora hona fœdarentur; hoc adeo baptizatos
sua mundatione non destituit, ut confirmare potius,
que invicem adversari videbantur, rejectis, aliis
autem ad concordiam redactis, oportet, ut qui et
ta, nec alieni conjugii violationes, nec ea, quæ
omnibus his culpis lex quidem, ubi primi legisla-
cœlorum : quod si non immittebat, certe neque illa
Ex his igitur, quæ dicta sunt, et per quæ luctan-
tium argumentorum crevit congeries, et sermo ad
cere quanti prò sua utilitate illud baptisma æsti-
mus, et mens in quadam certitudine confirmabitur?
tionem præmissa diatriba, quæ huc usque producta
denuo baptizari præscribitur (nam id solum a Joan-
ne Baptista irrefragabili illo oraculo, et aposto-
lica sententia significatur ) : nec quidquid congestum
uniformis contextus, in quibus de uno tantum Joan-
nis baptismo diserte fit sermo, et culparum remis-
videbantur, ea ad unum Joannis baptisma indican-
quod et in aqua baptizaret Joannes, et in Spiritu
et quod in comparatione imparitatem prodit, at
C remissionem peccatorum sacro Joannis ritui non
* Joan. 111, 5.
(57) Ita scribo pro εκβεβιάσθη.
adimit. Præterea si a baptizatis fructus digni sus-
cepte poenitentiæ requirebantur, eorumque præ-
scribebatur demonstratio, ne per sequentem pravi-
‹et astruere videatur, quod per sacram Joannis
cæremoniam hominum inter fluenta Jordanis ablu-
torum corda extergerentur.
His autem ita enucleatis, et quibusdam eorum,
veritatem et Deum diligunt tuto sibi persuadeant,
atque faleantur remissionem peccatorum Joannis
baptisma prestasse, non omnium tamen, quemad-
modum ne ipsæ quidem legales cæremoniæ et sa-
crificia. Profecto nec homicidia dedita opera patra-
horrendum illum, et cœlestem ignem in reos pro
pena demittebant, nec denique alia multa exse-
cranda, et similia opera remissionem vel ex lege,
vel ex Joannis baptismate consequebantur. Sed pro
toris providentia multam non decreverat, gladium
NOTÆ.
(58) Supple ἀπὸ,
we tota ista periodus te quoque
torqueat.
(59) Expunge tò ix, et sensum habebis pianio-
rem.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XXIX.
col. 219–220page 110 of 591
PG 101:219νὸν καὶ Σωτήριον, ὡς πολλῷ μείζον ὑπάρχον τῆς ἰδίας ἰσχύος, παρέπεμπε.
Διὸ καὶ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν τὴν σκληροκαρδίαν, καὶ τὸ ἀπειθὲς ἐξονειδίζων τῶν Φαρισαίων, καὶ δηλῶν, ὡς τῶν ἐν πορνείᾳ καὶ τελωνείᾳ βιούντων χείρους τὰς γνώμας καὶ ἀδιορθώτους μᾶλλον ἔφερον· καὶ ἅμα διδάσκων, τίνες τε εἴησαν τῶν ἐξ ἁμαρτίας ἐπιστρεφόντων, καὶ τίνων ἁμαρτημάτων ἀπελύοντο, τὸ, Ἦλθε πρὸς ὑμᾶς, φησὶν, ὁ Ἰωάννης ἐν ὁδῷ δικαιοσύνης, καὶ οὐκ ἐπιστεύσατε αὐτῷ· ὥστε τελωνείας μὲν, καὶ πορνείας, καὶ τῶν τοιούτων εἴη ἂν ὁ Ἰωάννης διὰ τοῦ βαπτίσματος τοῖς εἰλικρινῶς μετανοοῦσι πραγματευόμενος κάθαρσιν. Οὐ μήν γε λῃστὰς, οὐδὲ τυμβωρύχους, οὐδὲ τοὺς ἄλλους ἀῤῥητουργοὺς τῶν μολυσμάτων ἀπήλλαττεν· ὅτι μηδὲ θαῤῥεῖν εἶχον οὗτοι προσιέναι, καὶ ἐξομολογεῖσθαι τὸ τόλμημα, τοῦ συνειδότος αὐτοῖς προαπαντώντος, καὶ ἀπὸ τῶν νόμων δίκην ἐπισείοντος, καὶ οὐκ ἐῶντος τοῖς ἄλλοις συγκαταλέγεσθαι.
Παρείχε μὲν οὖν, ὥσπερ εἴρηται, καὶ τὸ τοῦ Προδρόμου βάπτισμα τῶν ἁμαρτιῶν ἄφεσιν, οὐ πάντων δέ· τοῦτο γὰρ τοῦ Δεσποτικοῦ καὶ θειοτάτου βαπτίσματος τὸ ἐξαίρετον· παρεῖχε δὲ προευτρεπίζων τῷ Σωτηρίῳ τὴν τελειότητα· καὶ λουτρὸν ἦν πρὸ λουτροῦ, καὶ ἄφεσις ἐκ μέρους πρὸ τῆς παντελοῦς ἀφέσεως, καὶ ἀτελὴς κάθαρσις προοιμιαζομένη τὴν τελειοποιόν· οὐδὲν δὲ ἀσφαλὲς, οὐδὲ ἐχέγγυον περὶ τῶν μελλόντων χαριζόμενον. Τὸ Δεσποτικὸν δὲ καὶ Σωτήριον πάντων μὲν τῶν προλαβόντων λύσιον· ῥώμης δὲ παρεκτικὸν καὶ ἰσχύος, μὴ κατὰ τὰς πρώτας ὀλισθήσεις ἔτι πρὸς τὰ πάθη κατασύρεσθαι· καὶ τὸ μὲν εἰς τὴν τῶν οὐρανῶν ἀναφέρει βασιλείαν, καὶ τὸ μεῖζον πάντων, υἱοθεσίαν χαρίζεται. Τὸ δὲ τὴν μὲν ἄφεσιν, ὧνπερ εἴρηται, παρείχεν, οὔτε δὲ βασιλείας οὐρανῶν κληρουχίαν, οὐδὲ πολλῷ μᾶλλον πρὸς υἱοθεσίας ἀναβιβάζει ἀξίωμα.
νὸν καὶ Σωτήριον, ὡς πολλῷ μείζον ὑπάρχον τῆς
ο
ἰδίας ἰσχύος, παρέπεμπε.
Διὸ καὶ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν τὴν σκληροκαρδίαν, καὶ τὸ
ἀπειθὲς ἐξονειδίζων τῶν Φαρισαίων, καὶ δηλῶν, ὡς
τῶν ἐν πορνείᾳ καὶ τελωνείᾳ βιούντων χείρους τὰς
γνώμας καὶ ἀδιορθώτους μᾶλλον ἔφερον· καὶ ἄμπ
διδάσκων, τίνες τε εἴησαν τῶν ἐξ ἁμαρτίας επιστρε
φόντων, καὶ τίνων ἁμαρτημάτων ἀπελύοντο, τὸ,
Ηλθε πρὸς ὑμᾶς, φησὶν, ὁ Ἰωάννης ἐν ὁδῷ δι
καιοσύνης, καὶ οὐκ ἐπιστεύσατε αὐτῷ·, ὥστε τε
λωνείας μὲν, καὶ πορνείας, καὶ τῶν τοιούτων εἴη ἂν
ὁ Ἰωάννης διὰ τοῦ βαπτίσματος τοῖς εἰλικρινώς
μετανοοῦσι πραγματευόμενος κάθαρσιν. Οὐ μήν γε
λῃστὰς, οὐδὲ τυμβωρύχους, οὐδὲ τοὺς ἄλλους ἀῤῥη
τουργοὺς τῶν μολυσμάτων ἀπήλλαττεν· ὅτι μηδὲ
θαῤῥεῖν εἶχον οὗτοι προσιέναι, καὶ ἐξομολογεῖσθαι τὸ
τόλμημα, τοῦ συνειδότος αὐτοῖς προαπαντώντος, καὶ
ἀπὸ τῶν νόμων δίκην ἐπισείοντος, καὶ οὐκ ἐῶντος
τοῖς ἄλλοις συγκαταλέγεσθαι.
Παρείχε μὲν οὖν, ὥσπερ είρηται, καὶ τὸ τοῦ Προ
δρόμου βάπτισμα τῶν ἁμαρτιῶν ἄφεσιν, οὐ πάντων
δέ· τοῦτο γὰρ τοῦ Δεσποτικοῦ καὶ θειοτάτου βαπτί
σματος τὸ ἐξαίρετον· παρεῖχε δὲ προευτρεπίζων τῷ
Σωτηρίῳ τὴν τελειότητα· καὶ λουτρὸν ἦν πρὸ λου
τροῦ, καὶ ἄφεσις ἐκ μέρους πρὸ τῆς παντελούς
ἀφέσεως, καὶ ἀτελῆς κάθαρσις προοιμιαζομένη την
τελειοποιόν· οὐδὲν δὲ ἀσφαλὲς, οὐδὲ ἐχέγγυον περί
τῶν μελλόντων χαριζόμενον. Το Δεσποτικὸν δὲ καὶ
Σωτήριον πάντων μὲν τῶν προλαβόντων βύσιον
ῥώμης δὲ παρεκτικὸν καὶ ἰσχύος, μὴ κατὰ τὰς πρώ
τας ολισθήσεις ἔτι πρὸς τὰ πάθη κατασύρεσθαι· καὶ
τὸ μὲν εἰς τὴν τῶν οὐρανῶν ἀναφέρει βασιλείαν, και,
τὸ μεῖζον πάντων, υἱοθεσίαν χαρίζεται. Τὸ δὲ τὴν
μὲν ἄφεσιν, ὧνπερ εἴρηται, παρείχεν, ούτε δὲ βα
σιλείας οὐρανῶν κληρουχίαν, οὐδὲ πολλῷ μᾶλλον πρὸς
υἱοθεσίας ἀναβιβάζει ἀξίωμα.
ΝΟΤΑ.
pro vindice statuebat: Joannis autem baptisma ad
universale, et Dominicum, quod suam virtutem
multo excederet, amandabat.
Quare et ipse Redemptor noster, cum duritiem
cordis et incredulitatem Pharisæorum exprobraret,
diceretque, quod animum magis quam fornicarii,
et publicaui improbum, et inemendabilem gere
rent; simulque doceret, quinam essent qui con
verterentur a peccato, et quibusnam criminibus
absolverentur: c Veuit ad vos, ait, Joannes in via
justitiæ, et non credidistis ei "; ita ut Joannes
esset, qui per baptismum injusta vectigalium
exactionis, fornicationis, et hujuscemodi scelerum
hominibus sincere pœnitentibus veniam præberet.
At neque latrones, neque mortuorum spoliatores,
neque aliorum nefandorum criminum patratores
absolvebat; quoniam hi ne audebant quidem acce
dere, et facinus suum confiteri, cum conscientia
ipsis adversaretur, et pœnam minitaretur ex legi
bus, nec sineret piacula coram aliis recensere.
Igitur præstabat, ut dictum est, et ipse Præcur
soris baptismus peccatorum remissionem, non
omnium autem; quippe hæc Dominici ac divinis
simi baptismatis peculiaris est virtus: præstabat
tamen, dum perfecto Salvatoris sacramento viam
sternebat; eratque ante ablutionem ablutio, remis
sio particularis ante omnimodam remissionem, atque
imperfecta inundatio absolutæ mundationi præ
missa; sed nullam futurorum bonorum certam
promissionem, ac ratam fidem faciebat. Divinus
contra, et Christianus baptismus omnia ante com
missa nobis indulget; quin etiam robur et fortitu
dinem, ne denuo secundum priores lapsus concu
piscentiæ pareamus, concedit; imo homines in
regnum calorum infert, et quod majus est, adoptio
nem filiorum Dei impertitur. Joannis
baptisma eorum criminum, quæ memoravimus, re
missionem, non autem regni cœlestis præbebat hæreditatem, et multo minus ad dignitatem adoptio
nis homines evehebat
* Matth. xx1, 32.
autem
Ut aliqua de hac quæstione dicamus, Joan
nis et Christi unum idemque fuisse baptisma tri
bus gradibus, aqua, igne et spiritu ita consecra
tum, ut aquam Joannes, spiritum Christus, ignem
Paracletus dederit, Petilianus commentus est: de
quo legendus D. Augustinus lib. 11 contra Lit. Petil. c.
34. Melanchthon autem, Bucerus, et alii, baptisni
Joannis et Christi unum idemque fuisse ministe
rium, eosdemque effectus sine tergiversatione pro
nuntiarunt. In hos præcipue sacrosancta Tridentina
synodus canonem illum edidit sess. vit De bapl. can.
4: Si quis dixerit baptismum Joannis eamdem vim
cum baptismo Christi habuisse, anathema sit. Porro
hanc notam Photio non inurimus; ex eo enim sæ
penumero audivimus, quam perspicue baptisma
Christi baptisinati Joannis longe præstasse fateatur.
Hoc autem baptismo peccata non fuisse dimissa
ad fidem non pertinere Drouven. De re sacram.
contra hæret. lib. 11, quæst. 5, cap. 1, § 4; Estius
in v Sent. distinct. 2, 8 4, et alii opinantur;
atque id propterea non fuisse a concilio definitum,
quia nonnulli Patres, præsertim sanctus Optatus
Milevitanus lib. III Contra Parmen., sanctus Basi
lius, hom. 4 de baptismo, sanctus Cyrillus lliero
sol. Catech. I, hoc affirmare viderentur. Photium
autem Cyrilli verba putarim ſuisse mutuatum, ubi
Joannis baptisma remissionem peccatorum contu
lisse, baptismum vero Christi adoptionem importare
filiorum asseverat. Igitur hac in re Photio aliquan
tulum possunius parcere, ejusque sententiam non
adinodiin abnormem existimare. Illa autem distin
ctio, quam inter crimina comminiscitur, dum quæ
dam tantummodo illa ablutione remitti autumat,
risu potius excipienda, quam argumentis refutanda
videtur. Unde enim id novit? Quomodo divini con
silii certior factus est? Qua de causa his, et non
aliis limitibus remissionem conclusit? Nos interea
communem theologorum: catholicorum sententiam
ea, qua par est, veneratione tenentes, dicemus per
Joannis baptisma ex opere operantis, non autem ez
overe operato fuisse Hebræos culpis absolutos.
col. 221–222page 111 of 591
PG 101:221ΕΡΩΤΗΣΙΣ Λ' (61).
Πῶς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν λέγοντος· « Οὐχὶ δύο στρουθία ἀσσαρίου πωλεῖται, καὶ ἓν ἐξ αὐτῶν οὐ πεσεῖται ἄνευ τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς, » Παῦλος, ὁ τὸν Χριστὸν ἔχων λαλοῦντα ἐν ἑαυτῷ φησι· « Μὴ τῶν βοῶν μέλει τῷ Θεῷ;» Ἀντιφθέγγεσθαι γὰρ ἡ τοῦ μαθητοῦ πρὸς τὸν διδάσκαλον φαντασίαν παρέχεται φωνή.
Ὅτι μὲν ἡ τοῦ Θεοῦ πρόνοια καὶ μέχρι τῶν στρουθίων διήκει, καὶ οὐδὲ ἐν αὐτοῖς τὴν αὐτοῦ περιγράφει κηδεμονίαν, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ φυτῶν, καὶ βοτανῶν, καὶ ἁπλῶς, ὧν ἐγνώσθη γενεσιουργός, τούτων καὶ τῆς διαμονῆς, καὶ οἰκονομίας ἀναλλοίωτόν τε, καὶ ἀδιάδοχον φέρει τὴν φροντίδα, αἵ τε ἄλλαι τρανῶς ἡμᾶς ἐκδιδάσκουσιν ἱεραὶ Γραφαί, καὶ δὴ καὶ ὁ ἔμφυτος λογισμός, ὃς τὸν παραγαγόντα, καὶ ὑποστήσαντα ἐκ μὴ ὄντων καὶ συνέχειν τὸ παραγαγόμενον, καὶ προνοεῖσθαι κατὰ τὸν ἑκάστῳ πρέποντα τῆς Προνοίας λόγον ἀπαιτεῖ. Ἐπεὶ καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ἡμῶν φιλανθρώπως ἀπάγων ἡμᾶς τῆς πολλῆς περὶ τὰ ἀνθρώπινα σπουδῆς τε καὶ κατατριβῆς· καὶ τῶν ῥεόντων καὶ διαλυομένων τῆς σχολῆς ἐλευθερίαν τε καὶ ἀπαλλαγὴν εἰσηγούμενος, οὐκ ἀπὸ τῶν στρουθίων μόνον καὶ τῶν ἄλλων πτηνῶν τὴν ἀρίστην ταύτην εἰσήγησιν ποιεῖται, ἀλλὰ δὴ καὶ ἀπ᾽ αὐτῶν γε τῶν βοτανῶν. « Κατανοήσατε γὰρ, φησί, τὰ κρίνα τοῦ ἀγροῦ, πῶς αὐξάνει· οὐ κοπιᾷ, οὐδὲ νήθει· » εἶτα τοῦ ἀμφιάσματος τὸ κάλλος, καὶ τὸ ἀξίωμα· « Λέγω δὲ ὑμῖν, ὅτι οὐδὲ Σολομῶν ἐν πάσῃ τῇ δόξῃ αὐτοῦ περιεβάλλετο, ὡς ἓν τούτων, » ποιῶν τούτων τῶν μετ᾽ ὀλίγον ἐμβαλλομένων εἰς κάμινον. » Εἰ δὲ τῶν οὕτω μικράν τινα πληρούντων ἀνθρώποις χρείαν (πόσον γὰρ ἀνάφει πῦρ ἡ καλάμη τῶν κρίνων; Ἢ τοῦ χρώματος τὸ ἄνθος ἐπὶ πόσον χαριεῖται τὴν τέρψιν τῷ ὄμματι), τοσαύτην ὁ Θεὸς τὴν πρόνοιαν ἔχει, πῶς οὐχὶ πολλῷ μᾶλλον, καὶ ἀσυγκρίτῳ διαφορᾷ, τῶν ἀνθρώπων; Οὕτω γοῦν οὐ μόνον ἡ τῶν στρουθίων ἀνεῖται γένεσίς τε, καὶ αὔξησις, καὶ διαμονὴ τῷ Θεῷ, καὶ πάλιν ἡ κατὰ τοὺς οἰκείους καιροὺς λύσις, ἀλλὰ καὶ ἡ τῶν ἐν τῷ ἀγρῷ βοτανῶν· ἀπὸ γὰρ τοῦ ἑνὸς εἴδους καὶ περὶ τῶν ἄλλων τῶν ὁμογενῶν ὁ αὐτὸς ἂν τῆς ἀκολουθίας διαβαίνει λόγος· οὕτως οὐ μόνον τῶν βοῶν, ἀλλὰ καὶ αὐτῶν τῶν ἀπαρχῆς ἀτελεστέρας φύσεως τετυχηκότων ἡ κηδεμονία τῆς θείας ἐξῆπται ῥοπῆς. Τί οὖν ἐστιν, ὃ λέγει Παῦλος ὁ μετάρσιος ἄνθρωπος, ἡ γλῶσσα τοῦ Πνεύματος, ἣν οὐδὲν δυσχερές, οὐδὲ πολλοῦ δεῖ μάχης ἁπτόμενον; Νομίμων γὰρ παλαιῶν εἰς μνήμην καταστάς, ἃ πολλὰ παρὰ τῶν ἀλόγων νομοθετεῖ ζώων, δι᾽ ἐκείνων παιδαγωγοῦντα τὸ λογικόν
ΧΧΙΧ].
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Λ'
Πῶς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν λέγοντος· «Οὐχὶ δύο
στρουθία ασσαρίου πωλεῖται, καὶ ἓν ἐξ αὐτῶν
οὐ πεσεῖται ἄνευ τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν οὐρα
τοῖς,» Παῦλος, ὁ τὸν Χριστὸν ἔχων λαλοῦντα
ἐν ἑαυτῷ φησι· «Μὴ τῶν βοῶν μέλει τῷ Θεῷ;»
Αντιφθέγγεσθαι γὰρ ἡ τοῦ μαθητοῦ πρὸς τὸν
διδάσκαλον φαντασίαν παρέχεται φωνή.
Ὅτι μὲν ἡ τοῦ Θεοῦ πρόνοια καὶ μέχρι τῶν στρου
θίων διήκει, καὶ οὐδὲ ἐν αὐτοῖς τὴν αὐτοῦ περιγράφει
κηδεμονίαν, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ φυτῶν, καὶ βοτανῶν, καὶ
ἁπλῶς, ὧν ἐγνώσθη γενεσιουργός, τούτων καὶ τῆς
διαμονῆς, καὶ οἰκονομίας ἀναλλοίωτόν τε, καὶ ἀδιά
δοχον φέρει τὴν φροντίδα, αἵ τε ἄλλαι τρανῶς ἡμᾶς
ἐκδιδάσκουσιν ἱεραὶ Γραφαι, καὶ δὴ καὶ ὁ ἔμφυτος
λογισμός, ὃς τὸν παραγαγόντα, καὶ ὑποστήσαντα ἐκ
μὴ ὄντων καὶ συνέχειν τὸ παραγαγόμενον, καὶ προ
νοεῖσθαι κατὰ τὸν ἑκάστῳ πρέποντα τῆς Προνοίας
λόγον ἀπαιτεῖ. Ἐπεὶ καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ἡμῶν φιλο
ανθρώπω; ἀπάγων ἡμᾶς τῆς πολλῆς περὶ τὰ ἀνθρώ
πινα σπουδῆς τε καὶ κατατριβής· καὶ τῶν ῥεόντων καὶ
διαλυομένων τῆς σχολῆς ἐλευθερίαν τε καὶ ἀπαλλα
γὴν εἰσηγούμενος, οὐκ ἀπὸ τῶν στρουθίων μόνον
καὶ τῶν ἄλλων πτηνῶν τὴν ἀρίστην ταύτην εισήγη
σιν ποιεῖται, ἀλλὰ δὴ καὶ ἀπ' αὐτῶν γε τῶν βοτα
νῶν. «Κατανοήσατε γὰρ, φησί, τὰ κρίνα τοῦ ἀγροῦ,
πῶς αὐξάνει· οὐ κοπιᾷ, οὐδὲ νήθει· ν εἶτα τοῦ ἀμε
φιάσματος τὸ κάλλος, καὶ τὸ ἀξίωμα· ο Λέγω δὲ
ὑμῖν, ὅτι οὐδὲ Σολομῶν ἐν πάσῃ τῇ δόξῃ αὐτοῦ
περιεβάλλετο, ὡς ἐν τούτων, ποιῶν τούτων τῶν μετ'
ὀλίγον ἐμβαλλομένων εἰς κάμινον.» Εἰ δὲ τῶν οὕτω
μικράν τινα πληρούντων ἀνθρώποις χρεία» (πόσον
γὰρ ἀνάφει πῦρ ἡ καλάμη τῶν κρίνων; "Η τοῦ χρώ
ματος τὸ ἄνθος ἐπὶ πόσον χαριεῖται τὴν τέρψιν τῷ
δμματι), τοσαύτην ὁ Θεὸς τὴν πρόνοιαν ἔχει, πῶς
οὐχὶ πολλῷ μᾶλλον, καὶ ἀσυγκρίτῳ διαφορᾷ, τῶν ἀν
θρώπων; Οὕτω γοῦν οὐ μόνον ἡ τῶν στρουθίων
ἀνεῖται γένεσίς τε, καὶ αὔξησις, καὶ διαμονὴ τῷ Θεῷ,
καὶ πάλιν ἡ κατὰ τοὺς οἰκείους καιροὺς λύσις, ἀλλὰ
καὶ ἡ τῶν ἐν τῷ ἀγρῷ βοτανῶν· ἀπὸ γὰρ τοῦ ἑνὸς
είδους καὶ περὶ τῶν ἄλλων τῶν ὁμογενῶν ὁ αὐτὸς ἂν
τῆς ἀκολουθίας διαβαίνει λόγος· οὕτως οὐ μόνον
τῶν βοῶν, ἀλλὰ καὶ αὐτῶν τῶν ἀπαρχῆς ἀτελεστέρας
φύσεως τετυχηκότων ή κηδεμονία τῆς θείας ἐξῆπται
ροπῆς.
Τί οὖν ἐστιν, δ λέγει Παῦλος ὁ μετάρσιος άνθρωπος,
ἡ γλῶσσα του Πνεύματος, ἣν οὐδὲν δυσχερές, οὐδὲ
πολλοῦ δεῖ μάχης ἁπτόμενον; Νομίμων γὰρ παλαιῶν
εἰς μνήμην καταστὰς, & πολλὰ παρὰ τῶν ἀλόγων νο
μοθετεί ζώων, δι' ἐκείνων παιδαγωγοῦντα τὸ λογικόν
ΝΟΤΑ.
μέλει μέλλει
ἐπιγραφὴν
Αὕτη προγραφείσα αὖθις γράφεται.
QUAESTIO XXX [al.
Quomodo, cum Salvator noster dicat: ‹ Nonne duo
passeres asse veneunt, et unus ex illis non cadet
sine Patre meo, qui in calis est s?, Paulus, qui
Christum in se loquentem habet, inquit: < Num
quid de bobus cura est Deo"? Nimirum vox disci
puli magistro adversari videtur.
contradictione inter locum Matth. x, 29 et I Cor. ix, G.
Edita ab Antonio Scotto, 1. c., p. 45. De apparente
p
Quod Dei providentia ad passeres usque pertingat
et nec his limitibus ejus vigilantia concludatur;
sed et arborum, et herbarum, et omnium omnino
rerum, quarun creator agnoscitur, conservationi,
gubernationique immutabili, ac perpetua cura pro
spiciat, diserte nos docent tum alia sacrarum Litte
rarum loca, tum ipsa insita hominibus ratio quæ
postulat, ut, qui res e nihilo eduxit, atque dispo
suit, ipse productas secundum providentiæ ratio
nem unicuique consentaneam conservet, atque gu
bernet. Quoniam et ipse Redemptor noster, cum
nos ex humanarum rerum nimio studio, nimiaque
curatione peramanter avocaret; atque ut a fluxo
rum caducorumque bonorum sollicitudine libere
mur avertamurque, nobis suaderet; non a passe
ribus tantummodo et aliis volatilibus utilissimam
hanc cohortationem exorsus est, sed ab ipsis quo
que herbis: Etenim • Considerate, inquit, lilia
agri, quomodo crescunt; non laborant, neque
nent: deinde de vestimenti elegantia et decore
adjecit Dico autem, quod neque Salomon in
omni gloria sua coopertus est sicut unus ex istis,
qui paulo post in caminum immittuntur ". › Quod
si rebus, quæ tam tenuem utilitatem comparant
hominibus (quandiu enim flammam alit liliorum
caulis? Aut quandiu flosculus variegatus oculo oble
etamentum creat?) Deus, adeo providet, quomodo
non multo magis, et immenso discrimine hominum
curam gerit? Ita sane non passeres duntaxat, sed
et herbæ campi ut nascantur, crescant, et conser
ventur, et rursus suo tempore intereant, ad Deum
pertinet, quandoquidem ab una specie ad res pari
ter ejusdem naturæ idem ex consequentia sermo
procedit: atque ita non niodo boves, sel ipsas qua
que res, quæ ab ortu suo minus nobilem sortit
sunt naturam. dıvını vigilantia auxilii non dese
rit.
Quid itaque est, quod Paulus docet, vir ille excel,
sus, sancti Spiritus lingua, quam nihil absonum,
aut litigiosum decet profari? Sane dum ille veterum
legalia præcepta in mentem revocaret, quæ multa
de brutis animantibus statuunt, ut per ea hominem
" Matth. x, 29. 37 1 Cor.1x, 9. 38 Matth. vi, 28.
Noster exscriptor hanc quæstionem in codice
bis exaravit; et primo quidem loco mutilam, altero
autem integram et absolutam exhibuit. Hujus rei
causa fuit, nisi conjecturis indulgere fas est, quia
Luc ad vocem pro oculos advertit, et
magnam orationis partem verbis istis interjectam
omisit deinde vero vocabulorum similitudine de
ceptum se sentiens, laborem suum instauravit,
addiditque hanc secundæ exscriptioni
Ego vero, ue a
Coisliniani, et Taurinensis codicis ordine recede
rem, ipsam integram sedi suæ restitui, atque hic
in lucem edendain putavi.
Question XXXQuæstio XXX
col. 223–224page 112 of 591
PG 101:223οἷον οὐ δεῖ νεοττοὺς ὀρνίθων τῆς νεοσσιᾶς ἀφαιρούμενον καὶ τοὺς γεγεννηκότας λαμβάνειν· οὐδ᾽ ἔψειν ἄρνα ἐν γάλακτι μητρὸς αὐτοῦ, εἰ βούλει δὲ, μηδὲ διαφόροις σπέρμασι τὸν ἀμπελῶνα κατασπείρειν· οὐδ᾽ ἱμάτιον διαφόρων ἐκ νημάτων ὑφασμένον περιδύεσθαι· καὶ πολλὰ τοιαῦτα, ὧν ἐστι καὶ τό· « Οὐ φιμώσεις βοῦν ἀλοῦντα. » Ἐν χρείᾳ τοίνυν ὁ νομομαθὴς ἐκεῖνος, ἄνθρωπος τοῦ παρέτου νομίμου γεγονώς, κἀκεῖθεν ὑφαίνων τὴν παραίνεσιν, ὡς δεῖ τὸν εἰς ἀρετὴν ἑτέρους προτρεπόμενον, αὐτὸν ταύτης ἀπολαύειν πρότερον, εἶθ᾽ οὕτως ἐπὶ τὴν μίμησιν τοὺς ἀκροατὰς παρακαλεῖν· ἤ, εἰ βούλει, τοὺς κοπιώντας τῆς ἀπὸ τῶν πόνων παραμυθίας μὴ ὑστερεῖσθαι· ταῦτα καὶ διὰ τῆς Μωσαϊκῆς νομοθεσίας συγκροτῶν, ἐπήγαγεν· « Οὐ φιμώσεις βοῦν ἀλοῦντα. » Εἶτα ἵνα μή τις εἴπῃ· Ἢ τί πρὸς ἀνθρώπων φύσιν τὸ τῶν βοῶν γένος; « Οὐ τῶν βοῶν, φησὶν, ἐνταῦθα μέλει τῷ Θεῷ. Δι᾽ ἡμᾶς γὰρ ὁ ἐπ᾽ αὐτοῖς ἐτέθη νόμος· οὐ γὰρ ἔχει προηγουμένην τὴν θέσιν ἐπ᾽ ἐκείνων· οὐδὲ τῆς τῶν ἀλόγων πολιτείας ἡ Μωσαϊκὴ νομοθεσία στοχάζεται· ἀλλ᾽ ἅπερ ἑτέροις περιετέθη προσώποις, ταῦτα δι᾽ ἡμᾶς ἐῤῥέθη. » Μέλει μὲν γὰρ τῶν βοῶν τῷ Θεῷ, ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων κτισμάτων· ἀλλὰ οὐχ ὥστε περὶ αὐτῶν καὶ νόμους ἐκτίθεσθαι, καὶ τῆς πολιτείας τύπους, καθ᾽ οὓς γε βιώσονται· ἀλλὰ καὶ ὧν προῆλθε διάταγμα, διὰ τὴν τῶν ἀνθρώπων χρείαν καὶ παιδαγωγίαν τὴν εἰσφορὰν οἰκειώσατο. Καὶ τοῦτο φανερὸν οὐδὲν ἔλαττον καὶ ἐκ τῶν ἄλλων ζώων καθίσταται, περὶ ὧν οὐδεμία νόμων εἰσφορὰ διαδείκνυται. Ποῖος γὰρ περὶ λεόντων; τίς δὲ περὶ ἐλεφάντων, ἢ μονοκερώτων, ἢ δρακόντων νόμος εἰσενήνεκται, ἢ μυρίων ἄλλων γενῶν, ὧν τὰ μὲν ὁρᾶται χειροήθη γινόμενα, τὰ δὲ παντελῶς τὴν πρὸς ἀνθρώπων ὁμιλίαν, καὶ τὸ ὁμοτράπεζον ἀποστρέφεται; Τοῦτο γοῦν καὶ ὁ μακάριος ἐκεῖνος καὶ θεῖος ἄνθρωπος, εἴπερ τις ἄλλος, οἷα δὴ μάλιστα καὶ νομομαθής, εἰδώς, τῆς Ἐκκλησίας ἡ σάλπιγξ, ὁ νοῦς ὁ μετάρσιος, καὶ τὴν πρόνοιαν ἀνηρτῆσθαι πάντων πολλαχοῦ, καὶ πολλάκις ἀνακηρύττει Θεῷ, καὶ τοὺς περὶ τῶν ἀλόγων νόμους, οἷς ἐχρήσατο τὸ γράμμα τὸ Μωσαϊκόν, οὐ διὰ τὸν ἐκείνων βίον θεσπισθῆναι προηγουμένως ἀποφαίνεται· οὐδὲ τοσοῦτον αὐτῶν μέλλειν τῷ Θεῷ, ὥστε καὶ θεσμοὺς εἰς τὴν ἐκείνων πολιτείαν ἀναφερομένους ἀναγράφεσθαι· ἀλλ᾽ ἐπὶ παιδαγωγίᾳ, καὶ νομοθεσίᾳ τοῦ δυσηνίου, καὶ Ἰουδαϊκοῦ ἔθνους, καὶ ῥηθῆναι, καὶ ἀναγραφῆναι σοφωτάτῃ, καὶ συνεπτυγμένῃ κρίσει παραδίδωσι. Δῆλον οὖν, ὡς οὐ μόνον οὐδὲν οὐδαμῶς ὁ κῆρυξ ἀντιφθέγγεται πρὸς τὰ διδασκάλου διδάγματα· ἀλλὰ καὶ βεβαίωσις αὐτῶν καθίσταται, μάλιστα ἐν τῷ διαφόρῳ τῶν ὑποθέσεων καὶ τὴν διαφορὰν τῆς χρήσεως καταλλήλως διορθούμενος, καὶ φυλάττων ἑκάστῃ χρείᾳ τὸ τῆς θεωρίας διακεκριμένον ἀσύγχυτον, καὶ νόμον τοῖς εὐσεβέσιν ἑαυτὸν προτιθεὶς, ὅπως χρὴ τῶν
erudiant (veluti non licere ei, qui pullos avium e
nido abstulerit, parentes simul tenere "; nec in
lacte matris suæ agnum coquere"; imo, si placet,
nec vineanı altero semine serere; nec vestem ex
cujusmodi est et illud: «Non alligabis os bovi tri-
cohortationem exordiri, quod nempe, qui alios ad
virtutem incitat, hac prius debeat ipse pollere, et
sic deinde auditores ad imitationem allicere; imo
eliam, quod oporteat laborantes debita mercede
non fraudari : hæc ex Moysis quoque lege ipse
personans subdidit : « Non alligabis os bovi tritu-
ranti. › Deinde ne quis diceret : Quid bovum genus
ad hominum naturam ? Subjicit : Non hic e de bo-
bus cura est Deo. Nam propter nos hæc de ipsis
posita lex est; non enim ejus promulgatio illorum
utilitati intendit neque brulorum gubernationen
legun Mosaicarum institutio sibi pro scopo propo-
suit: sed quæ circa alia versantur animantia, hæc
nostri gratia sancita sunt,
Deo itaque curæ sunt boves, ut et aliæ creaturæ
non adeo vero ut pro illis leges quoque, et regimi-
potius, si quod de illis prodiit statutum, id pro hu-
mana utilitate, et disciplina meruit promulgari.
Atque id magis magisque ex cæteris pariter perspi-
citur animantibus, de quibus nulla legum latio po-
nam de clephantibus, aut de unicornibus, aut de
draconibus, aut de innumeris aliis animantium.
generibus, quoruin quædamn mansuefieri cernuntur,
cætera vero hominum familiaritatem et contuber-
nium prorsus refugiunt, inducta lex est? Hoc pro-
fecto cum beatus ille, et divinus vir, melius, quam
clesiæ tuba, et meus sublimis, tum rerum omnium
attribuendam prædicat, tum docet illas de brutis
leges, quas Mosaica littera adhibet, non ipsorum
vivendi normam definire, neque adeo bruta Dei
interesse, ut etiam jura ad ipsorum gubernationem
spectantia conscriberet; at potius hæc ad in-
docilis Judaici populi doctrinam, reginnenque sa- D
pientissimo et occulto consilio prolata, et litteris
credita fuisse tradit.
Patet itaque, quod non modo prædicator docu-
verum etiam ea documenta confirmatione munian-
tur, præcipue dum diversis rerum argumentis usus
diversitatem convenienter accommodat, et in quovis
usu doctrinas inter se distinctas niniure confundit;
Α οἷον οὐ δεῖ νεοττοὺς ὀρνίθων τῆς νηστιᾶς ἀφαιρούμενον
καὶ τοὺς γεγεννηκότας λαμβάνειν· οὐδ᾽ ἔψειν ἄρνα
ἐν γάλακτι μητρὸς αὐτοῦ, εἰ βούλει δὲ, μηδὲ διαφή
τοις σπέρμασι τὸν ἀμπελῶνα κατασπείρειν· οὐδ'
ἱμάτιον διαφόρων ἐκ νημάτων ὑφασμένον περιδύε
σθαι· καὶ πολλὰ τοιαῦτα, ὧν ἐστι καὶ τόν « Οὐ φιμώ
σεις βοῦν ἁλοῦντα. » Εν χρείᾳ τοίνυν ὁ νομομαθής
νώς, κἀκεῖθεν ὑφαίνων τὴν παραίνεσιν, ὡς δεῖ τὸν εἰς
ἀρετὴν ἑτέρους προτρεπόμενον, αὐτὸν ταύτης ἀπο-
λαύειν πρότερον, εἶθ' οὕτως ἐπὶ τὴν μίμησιν τοὺς
ἀκροατὰς παρακαλεῖν· ἤ, εἰ βούλει, τοὺς κοπιώντας
τῆς ἀπὸ τῶν πόνων παραμυθίας μὴ ὑστερεῖσθαι·
ταῦτα καὶ διὰ τῆς Μωσαϊκῆς νομοθεσίας συγκροτών,
ἐπήγαγεν Οὐ φιμώσεις βοῦν ἁλοῦντα. » Εἶτα ἵνα μή
τις εἴπῃ · Η τί πρὸς ἀνθρώπων φύσιν τὸ τῶν βοῶν
γένος; « Οὐ τῶν βοῶν, φησὶν, ἐνταῦθα μέλει τῷ Θεῷ.
Δι' ἡμᾶς γὰρ ὁ ἐπ' αὐτοῖς ἐτέθη νόμος· οὐ γὰρ ἔχει
προηγουμένην τὴν θέσιν ἐπ' ἐκείνων· οὐδὲ τῆς τῶν
ἀλόγων πολιτείας ή Μωσαϊκὴ νομοθεσία στοχάζεται·
ἀλλ᾽ ἅπερ ἑτέροις περιετέθη προσώποις, ταῦτα δι'
ἡμᾶς ἐῤῥέθη.
Μέλει μὲν γὰρ τῶν βοῶν τῷ Θεῷ, ὥσπερ καὶ τῶν
ἄλλων κτισμάτων· ἀλλὰ οὐχ ὥστε περὶ αὐτῶν καὶ
νόμους ἐκτίθεσθαι, καὶ τῆς πολιτείας τύπους, καθ'
οὖς γε βιώσονται· ἀλλὰ καὶ ὧν προῆλθε διάταγμα,
διὰ τὴν τῶν ἀνθρώπων χρείαν καὶ παιδαγωγίαν τὴν
εἰσφορὰν οἰκειώσατο. Καὶ τοῦτο φανερὸν οὐδὲν ἔλατ
τον καὶ ἐκ τῶν ἄλλων ζώων καθίσταται, περὶ ὧν
οὐδεμία νόμων εἰσφορὰ διαδείκνυται. Ποῖος γὰρ περὶ
λεόντων ; τίς δὲ περὶ ἐλεφάντων, ἢ μονοκερώτων,
ή
ή δρακόντων νόμος εἰσενήνεκται, ἢ μυρίων ἄλλων
γενῶν, ὧν τὰ μὲν ὁρᾶται χειροήθη γινόμενα, τὰ δὲ
παντελῶς τὴν πρὸς ἀνθρώπων ὁμιλίαν, καὶ τὸ ὁμορ
βόφιον ἀποστρέφεται; Τοῦτο γοῦν καὶ ὁ μακάριος
ἐκεῖνος καὶ θεῖος ἄνθρωπος, εἴπερ τις άλλος, οἷα
δὴ μάλιστα καὶ νομομαθής, εἰδὼς, τῆς Ἐκκλησίας
ἡ σάλπιγξ, ὁ νοῦς ὁ μετάρσιος, καὶ τὴν πρόνοιαν
ἀνηρτῆσθαι πάντων πολλαχοῦ, καὶ πολλάκις ἀνακη
ρύττει Θεῷ, καὶ τοὺς περὶ τῶν ἀλόγων νόμους, οἷς
ἐχρήσατο το γράμμα τὸ Μωσαϊκόν, οὐ διὰ τὸν ἐκεί
νων βίον θεσπισθῆναι προηγουμένως ἀποφαίνεται
οὐδὲ τοσοῦτον αὐτῶν μέλλειν τῷ Θεῷ, ὥστε καὶ
θεσμοὺς εἰς τὴν ἐκείνων πολιτείαν ἀναφερομένους
αναγράφεσθαι· ἀλλ᾽ ἐπὶ παιδαγωγίᾳ, καὶ νομο
θεσίᾳ τοῦ δυσηνίου, καὶ Ἰουδαϊκοῦ ἔθνους, καὶ ῥη
θῆναι, καὶ ἀναγραφῆναι σοφωτάτῃ, καὶ συνεπτυ
γμένη κρίσει παραδίδωσι.
Δῆλον οὖν, ὡς οὐ μόνον οὐδὲν οὐδαμῶς ὁ κήρυξ
ἀντιφθέγγεται πρὸς τὰ διδασκάλου διδάγματα· ἀλλὰ
καὶ βεβαίωσις αὐτῶν καθίσταται, μάλιστα ἐν τῷ δια
φόρῳ τῶν ὑποθέσεων καὶ τὴν διαφορὰν τῆς χρήσεως
καταλλήλως διορθούμενος, καὶ φυλάττων ἑκάστῃ
χρείᾳ τὸ τῆς θεωρίας διακεκριμένον ἀσύγχυτον, καὶ
νόμον τοῖς εὐσεβέσιν ἑαυτὸν προτιθεὶς, ὅπως χρὴ τῶν
variis contextam liciis indui " ; et plura id genus,
Curanti ", ») ille, inquam, vir legis doctor, cum in
hujus legis abolitæ usu natus esset, ac vellet inde
nis formas, secundum quas viverent, conderet; al
test exhiberi. Quænain nimirum de leonibus, quæ-
quivis alius, comperiret, utpote legis doctor, Ec-
providentiam in multis epistolis frequenter Deo
mentis magistri in nulla unquam re adversetur ;
præbetque se piis viris normam, quo pacto debeat
ἐκεῖνος, ἄνθρωπος τοῦ πάρετος (62) νομίμου γεγο
» Deut. xx11, 6. 40 Exod. xxxiv, 2 ;; Deut. πιν, 21.
vit. χικ, 19 ; Deut. xxv, 4; 1 Cor. 1x, 9.
NOT.E.
* Deut. XXII, 9. ss Deut. xxi,11. * Le-
(62) Το παρέτου suffice τῷ πάρετος, aut scribe παρ' ἔθνος,
legis in gente sua vigentis.
PHOTII PATRIARCHE CP.
col. 225–226page 113 of 591
PG 101:225Ἔνεστιν οὖν διδασκάλῳ τῷ κοινῷ τῆς Ἐκκλησίας διδασκάλῳ χρώμενον, οἷς ἔρως μὲν ἡ εὐσέβεια, ἔργον δὲ σοφίας ἡ διάκρισις, καὶ ἡ ἄνωθεν τῶν λόγων χάρις, ἐναυγάζουσα κατὰ μίμησιν τοῦ καθηγεμόνος μεθοδεύοντα, φανερώτερον ἔτι δεικνύναι, ὡς οὐδὲν ἡ τοιαύτη τῶν ῥημάτων χρῆσις οὔτε τι τῶν ἱερῶν ἡμῶν δογμάτων ἐπιλυμαίνεται, οὔτε τινὰ μῶμον ἐπιτρίβεται, ἀλλὰ καὶ τοὐναντίον ἅπαν τὸ σύμφωνόν τε καὶ ἀδιάβλητον συνεργάζεται. Οἷον ἀσπλαγχνίας τις καὶ ἀσυμπαθείας μεθέλκων τινά, ἢ πρὸς ἀπληστίαν ῥέουσαν ἀναχαιτίζων γνώμην, ἢ ταῖς ἀγνύσιν ἀμφοτέραις, τὸ λεγόμενον (63), ἐπιχωλαίνοντα ἀνορθῶν τε, καὶ ὑποστηρίζων, καὶ πρὸς τὴν σωτήριον, καὶ μονότροπον ἀπευθύνων τρίβον, τούτων ἕκαστον τῆς ἀλόγου ῥοπῆς εἴ τις ἄλλαις μὲν πολλαῖς παραινέσεσιν ἐπεχείρει ἀνακτᾶσθαι, συνείρει δὲ μάλα εὐστόχως τε καὶ ἐπικαίρως· οὐ γὰρ ἔμαθες, ἄνθρωπε, παρὰ τῶν Μωσαϊκῶν νόμων, καὶ παραγγελμάτων, μὴ ἕψειν ἄρνα ἐν γάλακτί μητρὸς αὐτοῦ, μηδὲ σπείρειν τὸν ἀμπελῶνα, μηδὲ περιβόλαιον σαυτῷ ποιεῖσθαι, καὶ βδέλον (64) ἐξ ἑτερογενῶν νημάτων ἐρίου τε καὶ λίνου συνυφασμένον; Ἢ οὐ πᾶσιν ἐπίδηλον, ὡς τὰ θεσπίσματα ταῦτα οὔτε ἀρνῶν, καὶ μητρώου γάλακτος προηγουμένην ἔχει τὴν θέσιν· ἀλλ' οὐδέ γε περὶ ἀμπελῶνος, οὐ μὴν οὐδὲ περὶ τῶν διαφόροις νήμασι συντεθειμένων ὑφασμάτων; Ποῦ γὰρ περὶ νημάτων, ἢ περὶ ἀμπελώνων, ἢ ἀρνῶν, καὶ γάλακτος τῷ Θεῷ μέλει, ὥστε καὶ νόμοις ὑποβάλλειν αὐτὰ, καὶ μηδὲν αὐτῶν τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν, δι' ἣν ἅπαντα προήχθη, διαφέρειν. Ἀλλὰ δῆλον, ὅτι δι' ἡμᾶς καὶ προὐνοήθη τὴν ἀρχὴν τὰ τοιαῦτα, καὶ γράμματι διετυπώθη. Τὸ μὲν τῶν ἀρνῶν, εἰ βούλει δέ, καὶ τῶν στρουθίων, ὡς ἂν ἐπὶ τῶν ἀλόγων τὸ συμπαθὲς καὶ εὔσπλαγχνον παιδαγωγηθέντες, πολλῷ μᾶλλον ἐπὶ τῶν ὁμογενῶν, καὶ τὴν αὐτὴν λαχόντων φύσιν τὸ φιλάνθρωπον τε, καὶ τὸν ἔλεον ὦμεν ἐπιδεδειγμένοι. Τὸ δὲ ἵνα μὴ πρὸς ἀπληστίαν κεχηνότες τά τε ἄλλα δυστυχῶν φερώμεθα· πολλῶν γὰρ ἡ ἀπληστία κακῶν αἴτιον, καὶ συναποῤῥεῖν, ὡς ἐπίπαν, εἴωθεν αὐτῇ καὶ, ὃ δικαίως ἂν ἡμῖν ἐξ αὐταρκείας περιεγένετο. Τὰ δὲ γεννήματα (65), ἵνα μὴ τὰς γνώμας ὦμεν ποικίλοι τε, καὶ πολύτροποι, ἐκ διαφόρων ἢ δογμάτων, ἢ ἐθνῶν, ἢ βουλευμάτων ἢ ῥημάτων, ἢ πράξεων συντεθειμένοι, καὶ πρὸς ἑαυτοὺς ἀθλίως τε καὶ καταγελάστως στασιάζοντες. Ὥστε οὐ μόνον οὐδὲν, ἡ τοῦ θεσπεσίου Παύλου μέθοδος, οὐδ' ἡ ἐξ αὐτοῦ προχεομένη τῶν δογμάτων αἴγλη τοὺς εὐσεβεῖς λογισμοὺς εἰς διιστάμενόν τινα, καὶ σύγχυσιν παρίστησιν· ἀλλὰ καὶ διδασκαλία δύνα-
ἱερῶν ἡμῶν λογίων τὸν νοῦν ἀνιχνεύειν· καὶ τῷ
προχείρῳ τῶν ῥημάτων, τῆς διανοίας ἀντιφθεγ
σθαι.
Ενεστιν οὖν διδασκάλῳ τῷ κοινῷ τῆς Ἐκκλησίας
διδασκάλῳ χρώμενον, οἷς ἔρως μὲν ἡ εὐσέβεια, ἔργον
δὲ σοφίας ἡ διάκρισις, καὶ ἡ ἄνωθεν τῶν λόγων
χάρις, ἐναυγάζουσα κατὰ μίμησιν τοῦ καθηγεμόνος
μεθοδεύοντα, φανερώτερον ἔτι δεικνύναι, ὡς οὐδὲν
ἡ τοιαύτη τῶν ῥημάτων χρῆσις οὔτε τι τῶν ἱερῶν
ἡμῶν δογμάτων ἐπιλυμαίνεται, ούτε τινὰ μῶμον
ἐπιτρίβεται, ἀλλὰ καὶ τοὐναντίον ἅπαν τὸ σύμφωνόν
τε καὶ ἀδιάβλητον συνεργάζεται. Οἷον ἀσπλαγχνίας
τις καὶ ἀσυμπαθείας μεθέλκων τινά, ἢ πρὸς ἀπλη-
στίαν ῥέουσαν ἀναχαιτίζων γνώμην, ἢ ταῖς ἐγνύσιν
θῶν τε, καὶ ὑποστηρίζων, καὶ πρὸς τὴν σωτήριον,
καὶ μονότροπον ἀπευθύνων τρίβον, τούτων ἕκαστον
τῆς ἀλόγου ροπῆς εἴ τις ἄλλαις μὲν πολλαῖς παραι
νέσεσιν ἐπέχειρεν ἀνακτᾶσθαι, συνείρει δὲ μάλα
εὐστόχως τε καὶ ἐπικαίρως· οὐ γὰρ ἔμαθες, ἄνθρω-
πε, παρὰ τῶν Μωσαϊκῶν νόμων, καὶ παραγγελμάτων,
μὴ ἔψειν ἄρνα ἐν γάλακτί μητρὸς αὐτοῦ, μηδὲ σπεί
ρειν τὸν ἀμπελῶνα, μηδὲ περιβόλαιον σαυτῷ ποιεῖ-
ὡς τὰ θεσπίσματα ταῦτα οὔτε ἀρνῶν, καὶ μητρώου
γάλακτος προηγουμένην ἔχει τὴν θέσιν· ἀλλ᾽ οὐδέ
γε περὶ ἀμπελῶνος, οὐ μὴν οὐδὲ περὶ τῶν διαφόροις
νημάτων, ἢ περὶ ἀμπελώνων, ἢ ἀρνῶν, καὶ γάλακτος
τῷ Θεῷ μέλει, ὥστε καὶ νόμοις ὑποβάλλειν αὐτ
τὰ, καὶ μηδὲν αὐτῶν τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν, δι' ήν
ἅπαντα προήχθη, διαφέρειν.
᾿Αλλὰ δῆλον, ὅτι δι' ἡμᾶς καὶ προὐνοήθη τὴν ἀρχὴν
ἀρνῶν, εἰ βούλει δὲ, καὶ τῶν στρουθίων, ὡς ἂν ἐπὶ
αγωγηθέντες, πολλῷ μᾶλλον ἐπὶ τῶν ὁμογενῶν, καὶ
τὴν αὐτὴν λαχόντων φύσιν τὸ φιλάνθρωπον τε, καὶ
τὸν ἔλεον ὦμεν ἐπιδεδειγμένοι. Τὸ δὲ ἵνα μὴ πρὸς
ἀπληστίαν κεχηνότες τά τε ἄλλα δυστυχῶν φερώ
μεθα· πολλῶν γὰρ ἡ ἀπληστία κακῶν αἴτιον, καὶ συν-
αποῤῥεῖν, ὡς ἐπίπαν, εἴωθεν αὐτῇ καὶ, 8 δικαίως ἂν
ἡμῖν ἐξ αὐταρκείας περιεγένετο. Τὰ δὲ γεννήμα-
τα (65), ἵνα μὴ τὰς γνώμας ὦμεν ποικίλοι τε, καὶ που
λύτροποι, ἐκ διαφόρων ἢ δογμάτων, ἢ ἐθνῶν, ἡ βουλευ
ἑαυτοὺς ἀθλίως τε καὶ καταγελάστως στασιάζοντες.
Ὥστε οὐ μόνον οὐδὲν, ἡ τοῦ θεσπεσίου Παύλου
μέθοδος, οὐδ᾽ ἡ ἐξ αὐτοῦ προχεομένη τῶν δογμάτων
αἴγλη τοὺς εὐσεβεῖς λογισμοὺς εἰς διιστάμενόν τινα,
καὶ σύγχυσιν παρίστησιν· ἀλλὰ καὶ διδασκαλία δύνα
η
ΝΟΤΑ.
Igitur doctorem decet, communi Ecclesiæ doctore
utentem, iis, quibus cordi est religio, sapientiæ
talis sacrorum oraculorum usus nec aliquod san-
etorum dogmatum nostrorum lædat, nec aliquam
num ad aviditatem animum coercere, aut utroque
poplite, ut aiunt, claudicantem erigere, et solilare
nec in lacte matris suæ agnum coqui, nec semen in
vinea spargi liceat, nec indumentum tibi aut poly-
mitam vestem ex diversis lanæ, et lini liciis debeas
materno lacti, imo nec vinex, nec vestimento
diversis filis constanti prospiciat? Num co usque
fila, aut vineæ, aut agni, et lac Deo sunt curæ, ut
an initio provisa, et litteris mandata fuerint. Partim
(quod scilicet ad agros, imo et ad passeres attinet),
sortiti sunt naturam, humanitatem et misericor-
diam exhibeamus. Partim vero (quod ad vineam
nempe, et bovem), ne in aviditatem prolabamur, et
alias simul patiamur ærumnas : multorum profecto
malorum causa est aviditas, et simul cum ipsa, ut
plurimum, difluere solet id quoque, quod juste no-
bis per frugalitatem obvenit. Cætera denique de
liciis eo spectant, ut nec animo simus vario ac
versipelli, nec diversis dogmatis, vel moribus, vel
consiliis, vel verbis, vel operibus instruamur, nec
infeliciter et ridicule a nobis ipsi dissideamus.
Quapropter non modo divi Pauli doctrina, et ab
PATROL. GR. Cl.
A sacrarum Litterarum sensus investigari, nec pro
obvia verborum notione, ubi recta ratio repugnat,
in re præsertim facili in errorem abduci.
γομένης, μάλιστα μὴ κατὰ τὸ ῥᾷον παρασύρε
ἀμφοτέραις, τὸ λεγόμενον (63), επιχωλαίνοντα ἀνορ
σθαι, καὶ βδέλον (64) ἐξ ἑτερογενῶν νημάτων ἐρίου
τε καὶ λίνου συνυφασμένον; "Η οὐ πᾶσιν ἐπίδηλον,
νήμασι συντεθειμένων υφασμάτων; Ποῦ γὰρ περὶ
τὰ τοιαῦτα, καὶ γράμματι διετυπώθη. Τὸ μὲν τῶν
τῶν ἀλόγων τὸ συμπαθὲς καὶ εὔσπλαγχνον παιδ
μάτων ἢ ῥημάτων, ἢ πράξεων συντεθειμένοι, καὶ πρὸς
autem opus est discretio, coelestisque interpretandi
sermones gratia, quæ hominem se sequentem quasi
dux illuminat, adhuc evidentius ostendere, quod
notain mereatur; sed quidquid inter se refragari
videtur, consonas veritates, et nulli criminationi
obnoxias conficiat. Ita sane si quis ab inhumani-
tate atque inclementia alterum revocaret, et pro-
vellet, eumque in salutarem rectamque viam diri-
gere : si quis, inquam, unumquemque horum ab
illis rationi adversis propensionibus vel per plures
alias adhortationes eruere aggrederetur, nimis
apposite opportuneque subjiceret: nonne didicisti,
o homo, ab institutis præceptisque Mosaicis, quod
contexere? Nonne omnibus compertum est, quod
hujuscemodi statutorum promulgatio nec agnis, nee
legibus quoque ista subjiciat, et humanæ naturæ,
cujus gratia omnia producta sunt, in nulla harum
rerum provideat?
Atqui perspectum est, quod propter nos ca jami
ut nos in bruta commiserationem, et clementiam
edocti, multo magis eis qui genus idem eamdemque
eo emissum dogmatum lumen in aliquam dissen-
sionem confusionemque mentes piorum hominum
non inducit : sed etiam hi, qui iude sapientia ra-
(65) Τὸ λεγόμενον e tacito κατά regi Graeca συν-
analogia suadet.
τάξεως
(64) Nisi Βεύδος
refiugas, nullum sensum excudes.
(65) In prima quæstionis hujus exscriptione erat
atque id opportunius.
νήματα,
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XXX.
Question XXXIQuæstio XXXI
col. 227–228page 114 of 591
PG 101:227Τὸ μὲν οὖν πρόχειρον τῆς φωνῆς ἄνευ τινὸς βαθυτέρας ἐπινοίας ἐκδιδάσκοι ἂν, ὅτι καθ᾽ ὃν τρόπον ἐκ τῆς εὐδιαχύτου, καὶ ἀπαγοῦς, καὶ γεηρᾶς ὕλης συνέπηξεν ὁ Θεὸς, τῷ ζώῳ τὸ σῶμα, καὶ εἰς ἀνθρώπου φύσιν καὶ εἶδος διεμορφώσατο τὴν κόνιν· κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ῥᾷόν τε καὶ οὐδὲν ἐργῶδες ἐκ τῆς στερεωτέρας φύσεως τῶν λίθων, ἀνθρώπων ὑπόστασιν συντεθῆναι, Θεοῦ τεχνίτου τὴν πλάσιν ἀναδεχομένου, καὶ τέκνα τοὺς γεγονότας ἐκ τοιούτου φυράματος χρηματίσαι τοῦ Ἀβραάμ. Οὐ γὰρ ἧττον εἰς θαῦμα, ἵνα μὴ λέγω καὶ μεῖζον, κόνιν εἰς ἀνθρώπου συμπῆξαί τε, καὶ συναρμολογῆσαι σάρκα· καὶ λίθου φύσιν στερεάν εἰς σώματος ζώου μεταπλάσαι χρείαν. Ἄλλως τε δὲ οὐ μόνον ὁ πρῶτος ἄνθρωπος ἐκ χάους καὶ παράδοξαν ἔσχε τὴν γένεσιν· ἀλλὰ καὶ ἡ τοῦ Λὼτ γυνὴ εἰς στήλην ἁλὸς ἀπολιθωθεῖσα τὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν ἀδιήγητόν τε καὶ ἀκατάληπτον ἀνακηρύττει, ἐν τῷ ἀδιαλύτῳ τοῦ θαύματος τὴν τῆς φύσεως ἀπόθεσιν ἄνευ ἐπιφανοῦς φθορᾶς, ἑτέρας μορφῆς ἐπιδεικνυμένη, καὶ ὑποστάσεως γένεσιν· καὶ ὃ μὲν γέγονεν, οὐκ ἦν· ὁ δὲ μὴ οἷόν τε ἦν ἀνθρωπίνοις λογισμοῖς γενέσθαι, χωρὶς ὑπέστη τῆς τοῦ προτέρου διαλύσεως. Ὁ τοίνυν Θεὸς ὁ ταῦτα παραδοξοποιῶν, καὶ τότε δίκην εἰσπραττόμενος γύναιον ἐν παραβάσεως ἐντολῆς, ὁ θέλων τὸν ἄνθρωπον σωθῆναι, καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν, τί οὐκ ἂν δράσειε διὰ φιλανθρωπίαν, εἰ λίθων εὕψεται φύσιν ἐπιτηδειοτέραν παρέχουσαν χρείαν εἰς τὸ γενέσθαι τέκνα τοῦ Ἀβραάμ; Οὐ γὰρ οὕτω ῥᾷον τοῖς Ἰουδαίοις τοῦ Ἀβραὰμ χρηματίζειν τέκνα, ὧν οὐκ ὀλίγον μέρος τοῦ γένους ἐξώσθησαν, ὡς τῷ Θεῷ διὰ τῶν λίθων αὐτῷ πολλοὺς υἱοὺς ἀπεργάσασθαι. Εἰ δέ τις ἐθέλοι καὶ προφητικὸν ἀνακηρύττειν ἔργον τὸ ῥῆμα, οἱ τότε ῥηθέντες λίθοι τῷ Προδρόμῳ, ἐξ ὧν τῷ Ἀβραὰμ ἐχρησμώδησε ἀνίστασθαι τέκνα, οὗτοι δὴ κατὰ τὸ ἑκούσιον τοῦ Σωτῆρος πάθος καὶ τὴν παγκόσμιον σωτηρίαν, καὶ ἀνάστασιν, τῷ Δεσποτικῷ ῥαγέντες πάθει, καὶ διασχισθέντες, καὶ οἷον ἐγκύμονες γεγονότες τῷ θαύματι, πολλοὺς τῶν ἀνθρώπων εἰς εὐσέβειαν ὠδίνησάν τε καὶ ἀπέτεκον. Οὗτοι δὲ λαμπρᾷ τῇ φωνῇ, καὶ οὐρανίῳ κηρύγματι
και πρόκεισθαι θαυμαστὴ τοῖς ἐκεῖθεν τὰς τῆς σου
φίας ἀκτῖνας ἐναυγάζεσθαι δυναμένοις, ὅπως χρὴ
διαιτὴν μετὰ τοῦ Πνεύματος τὰ τοῦ Πνεύματος
λόγια.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΛΑ'.
Πῶς νοητέον τὸ, ο Δύναται ὁ Θεὸς ἐκ τῶν λίθων
τούτων ἐγεῖραι τέκνα τῷ ᾿Αβραάμ;,
Ν. μεῖζον.» Ν. συναρμόσαι.
Ν. χοός.
Τὸ μὲν οὖν πρόχειρον τῆς φωνῆς ἄνευ τινὸς βα
θυτέρας ἐπινοίας ἐκδιδάσκοι ἂν, ὅτι καθ᾽ ἂν τρόπου
ἐκ τῆς εὐδιαχύτου, καὶ ἀπαγοῦς, καὶ γεηρᾶς ὕλης
συνέπηξεν ὁ Θεὸς, τῷ ζώῳ τὸ σῶμα, καὶ εἰς ἀνθρώ
που φύσιν καὶ εἶδος διεμορφώσατο τὴν κόνιν· κατὰ
τὸν αὐτὸν τρόπον ῥᾷόν τε καὶ οὐδὲν ἐργῶδες ἐκ τῆς
στερεωτέρας φύσεως τῶν λίθων, ἀνθρώπων ὑπόστα
σιν συντεθῆναι, Θεοῦ τεχνίτου τὴν πλάσιν ἀναδεχο
μένου, καὶ τέκνα τοὺς γεγονότας ἐκ τοιούτου φυρά
ματος χρηματίσαι τοῦ ᾿Αβραάμ. Οὐ γὰρ ἧττον εἰς
θαῦμα, ἵνα μὴ λέγω καὶ μείζω •, κόνιν εἰς ἀνθρώπου
συμπῆξαί τε, καὶ συναρμολογῆσαι» σάρκα· καὶ λί
θου φύσιν στερεάν εἰς σώματος ζώου μεταπλάσαι
χρείαν.
*Αλλως τε δὲ οὐ μόνον ὁ πρῶτος ἄνθρωπος ἐκ
χάους και παραδόξαν ἔσχε την γένεσιν· ἀλλὰ καὶ ἡ
τοῦ Λὼτ γυνὴ εἰς στήλην ἁλὸς ἀπολιθωθεῖσα τὴν
τοῦ Θεοῦ δύναμιν ἀδιήγητόν τε καὶ ἀκατάληπτον
ἀνακηρύττει, ἐν τῷ ἀδιαλύτῳ τοῦ θαύματος τὴν τῆς
φύσεως ἀπόθεσιν ἄνευ επιφανοῦς φθορᾶς, ἑτέρας
μορφῆς ἐπιδεικνυμένη, καὶ ὑποστάσεως γένεσιν· καὶ
ὃ μὲν γέγονεν, οὐκ ἦν· ὁ δὲ μὴ οἷόν τε ἦν ἀνθρωπί
νοις λογισμοῖς γενέσθαι, χωρὶς ὑπέστη τῆς τοῦ πρό
τερον διαλύσεως. Ο τοίνυν Θεὸς ὁ ταῦτα παραδοξο
ποιῶν, καὶ τότε δίκην εισπραττόμενος γύναιον ἐν
παραβάσεως ἐντολῆς, ὁ θέλων τὸν ἄνθρωπον σωθῆ
ναι, καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν, ο τί οὐκ ἂν
δράσεις διὰ φιλανθρωπίαν, εἰ λίθων έψεται φύσιν
ἐπιτηδειοτέραν παρέχουσαν χρείαν εἰς τὸ γενέσθαι
τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ; Οὐ γὰρ οὕτω ῥᾷον τοῖς Ἰου
δαίοις τοῦ ᾽Αβραὰμ χρηματίζειν τέκνα, ὧν οὐκ ὀλί
γον μέρος τοῦ γένους ἐξώσθησαν, ὡς τῷ Θεῷ διὰ τῶν
λίθων αὐτῷ πολλοὺς υἱοὺς ἀπεργάσασθαι.
Εἰ δέ τις ἐθέλοι και προφητικὸν ἀνακηρύττειν
ἔργον τὸ ῥῆμα, οἱ τότε ῥηθέντες λίθοι τῷ Προδρόμῳ,
ἐξ ὧν τῷ ᾽Αβραὰμ ἐχρησμώδησε ἀνίστασθαι τέκνα,
οὗτοι δὴ κατὰ τὸ ἑκούσιον τοῦ Σωτῆρος πάθος [καὶ
τὴν παγκόσμιον σωτηρίαν, καὶ ἀνάστασιν, τῷ Δεσπο
τικῷ ῥαγέντες πάθει, καὶ διασχισθέντες, καὶ οἷον
ἐγκύμονες γεγονότες τῷ θαύματι, πολλούς τῶν ἀν
θρώπων εἰς εὐσέβειαν ὠδίνησάν τε καὶ ἀπέτεκον.
Οτα δὲ - λαμπρᾷ τῇ φωνῇ, καὶ οὐρανίῳ κηρύγματι
4 Ν. φιλίαν.
ΝΟΤΑ.
ἀντιλογίας
δή Ν.
dios possunt aspicere, mirum in modum ediscunt,
quo pacto sancti Spiritus oracula cum ejusdem
oraculis concilianda sint
QUESTIO XXXI [al. XXX].
Quomodo accipiendum est illud, • Potest Deus de
lapidibus istis suscitare filios Abrahan 5?
Edita ab Ant. Scotto, I. c., p. 53.
Commentarius in Luc. 111, 8; Matth. mı, 9.
Obvius hujus oraculi sensus, si penitiorem signi
ficationem non inquiramus, poterit utique docere,
quod quemadmodum Deus ex difluenti informique,
ac terrea materie linxit animanti corpus, pulverem
que ad naturam speciemque humanam conforma
vit, ita facile minimeque operosum sit ex solidiori
lapidum natura, Deo artifice id operis suscipiente,
hominum substantiam compingere, ipsosque ho
mines ex tali massa conflatos Abrahæ filios effi
cere. Etenim non minus, ne dicam et multo magis,
mirandum est pulverem ad hominis carnem redi
gere atque accommodare, quam in corporis vi
ventis opus duram lapidum transformare natu
rani.
Præterquam quod non modo primus homo e
limo admirabilem duxit originem, sed Loti etiam
uxor in salis columnam obdurata, divinam, quam
nec effari, nec mente assequi possumus, virtutem
prædicat, dum per irrefragabile prodigium pri
stinæ natura sine manifesta corruptione abjectio
nem fuisse alterius formæ, et substantiæ genera
tionem ostendit illudque, quod fuit, antea non
erat; quod autem fieri non posse humanæ menti
videbatur, il priore figura non dissoluta, ipsi sub
stituit. Deus itaque, qui tanta patrabat miracula, et
quidem tunc, cum ab una mulicrcula violati
præcepti pœnam sumebat; ipse qui homines
vult salvos tieri, et ad agnitionem veritatis re
mire ",, quid pro sua clementia non agat, si filiis
Abrahæ suscitandis lapidum conditionem oppor
tunioris futuram usus perspexerit? Neque enim
tam facile fuit Judæis Abrahæ multiplicare filios,
quorum generis non minina pars rejecta est, quam
Deo per lapides eidem multos filios condere.
At si quis velit quidpiam propheticum dicto hoc
enuntiari, lapides, quos Præcursor tunc memora
vit, et ex quibus filios Abrahæ suscitandos præ
dixit, ii profecto sunt, qui, cum esset Servator
sua sponte mortuus, atque universo mundo salus
et vita reddita, passi Conditoris obsequio abrupti,
atque discissi, et quasi facti pro miraculo præ
gnantes, multos homines nostrae religioni et par
trierunt, et pepererunt. li vero sua conniotione,
to Matth. 111, 9. 66 1 Tim. 11, 4.
e
Si nosse cupis, in quibusnam auctoribus las
alioquin pervulgatas propositæ explana
tiones possis invenire, videsis Tertull. I. v, Contra
Marcionem, et Theodoret. quæst. 21 in Deuterono
mium.
Haec fere tota quæstio legitur apud Nicetam,
Catena in Luc. c. mi, Mai Nov. Collect. IX, p. 638,
col. 229–230page 115 of 591
PG 101:229τῷ κατ' αὐτοὺς παθήματι, τῆς ἐπὶ τῷ Σωτῆρι τόλμης, καὶ πλάνης τοὺς ἀνθρώπους ἀνακαλοῦντες, καὶ πρὸς τὴν ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας χειραγωγοῦντες, καὶ πρὸς τὸ τῆς παλιγγενεσίας δῶρον ὁρᾶν ἀφορμάς ἐχαρίζοντο· οὓς καὶ ἡ κοινωνία τῆς πίστεως, υἱοὺς Ἀβραὰμ, καὶ νομίζειν οἶδε, καὶ ὀνομάζειν μᾶλλον, ἢ τοὺς ἐξ αἵματος. Εἰ δὲ καὶ διὰ τοῦ γράμματος ἐπιβαίνειν τινὸς ὑψηλοτέρας θεωρίας ἔρως ἔχει σου τὸ φιλόθεον· καὶ λίθοι μὲν ἂν νοοῖντο οἱ τῶν ἐθνῶν πεπωρωμένοι, καὶ σκληροκάρδιοι· ἐξ ἐκείνων δὲ ὁ τοῦ Ἀβραὰμ κλῆρος ἀναπεπλήρωται, μεταβληθέντων ἐκ τῆς πωρώσεως ἐπὶ τὸ συνορᾶν τὸ σωτήριον, καὶ τῆς Ἑλληνικῆς πλάνης εἰς τὴν μυσταγωγίαν τοῦ Πνεύματος. Οὐδὲ οὕτως, οἶμαι, πόῤῥω ἂν ὀφθείης τῆς νύσσης ἐλαύνων, ἣν ἡ κατάληψις τῆς κατὰ τὴν θεωρίαν ἀληθείας ἐν τῷ σταδίῳ τῆς Ἐκκλησίας ἐπήξατέ τε, καὶ ὑπεστήσατο.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΛΒ.
Τί δηλοῖ, «Οὗ τὸ πτύον ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ,» καὶ τὰ ἑξῆς;
Ἐπειδὴ τὸν Σωτῆρα κηρύσσων ὁ Πρόδρομος, ἄλλα τε θεολογῶν περὶ αὐτοῦ διεξῄει, καὶ ὡς «ἐν Πνεύματι ἁγίῳ, καὶ πυρὶ τοὺς προσιόντας αὐτῷ βαπτίσει» (τὸ δὲ βαπτίσει τῆς δωρεᾶς τὸν πλοῦτον, καὶ τὸ δαψιλὲς τῆς εὐεργεσίας ἐμφαίνει τε καὶ παρίστησι· καὶ γὰρ ἀπολύτρωσιν, καὶ υἱοθεσίαν παρεχόμενος οὖν πανταχόθεν ἡμᾶς περιαντλεῖ τοῖς τῆς χάριτος ἀειῤῥύτοις νάμασι)· ταῦτα εἰπὼν τὰ σωτήρια, καὶ πολλῆς τῆς περὶ ἡμᾶς φιλοτιμίας γέμοντα· ἵνα μὴ δόξῃ τισίν, ὡς δωρήσασθαι μὲν τηλικαῦτα δῶρα, καὶ ἐν εὐεργεσίᾳ τοσαύτῃ καταστῆσαι παρῆν τῷ Σωτῆρι ἡμῶν βούλησις, καὶ ἰσχύς· τιμωρήσασθαι δὲ, καὶ κολάσαι τοὺς ὑπευθύνους, καὶ ἀπειθεῖς οὐδεὶς αὐτῷ λόγος περιῆν· διὰ τοῦτο ἐπήγαγε διορθούμενος τὴν ἀπόνοιαν αὐτῶν· «Οὗ τὸ πτύον ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ, καὶ διακαθαριεῖ τὴν ἅλωνα αὐτοῦ.» Οἷον· οὐ μόνον ἐστὶν εὐεργετικὸς, καὶ χορηγὸς ἄφθονος τοῖς ἐπιτηδείοις τῶν ἀγαθῶν, ἀλλὰ καὶ κολαστικὸς τῶν ἐκθέσμων ἔργων, καὶ τῶν παραβάσεων τιμωρητικός. Τὸ γὰρ πτύον ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ, ἀντὶ τοῦ· Πρόχειρος αὐτῷ ἡ ἀνταποδοτικὴ τῶν φαύλων πράξεων τιμωρία, ὥσπερ δὴ καὶ τῶν καλῶν ἀντιμισθία. Διὰ δὲ ἡ διακρίνουσα καὶ χωρίζουσα δύναμις, καὶ ἐξουσία τοὺς ἐνόχους τιμωρίας τῶν ἀξίων τῆς εὐεργεσίας [πρόχειρος αὐτῷ, ἡ ἀνὰ χεῖρα]. Ἐξ οὗ τὸν μὲν σῖτον, ὃν νῦν ὁ τῶν δικαίων ὀνομαζόμενος
τῷ κατ' αὐτοὺς παθήματι, τῆς ἐπὶ τῷ Σωτῆρι τόλμης,
καὶ πλάνης τοὺς ἀνθρώπους ἀνακαλοῦντες, καὶ πρὸς
τὴν ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας χειραγωγούντες, καὶ
πρὸς τὸ τῆς παλιγγενεσίας δῶρον ὁρᾶν ἀφορμάς
ἐχαρίζοντο τ· οὓς καὶ ἡ κοινωνία τῆς πίστεως, υἱοὺς
Αβραὰμ, καὶ νομίζειν οἶδε, καὶ ὀνομάζειν μᾶλλον, ἢ
τοὺς ἐξ αἵματος.
Εἰ δὲ καὶ διὰ τοῦ γράμματος ἐπιβαίνειν τινὸς
υψηλοτέρας θεωρίας Έρως έχει σου τὸ φιλόθεον· καὶ
λίθοι μὲν ἂν νοοῖντο οἱ τῶν ἐθνῶν πεπωρωμένοι, καὶ
σκληροκάρδιοι· ἐξ ἐκείνων δὲ ὁ τοῦ ᾽Αβραὰμ κλῆρος
ἀναπεπλήρωται, μεταβληθέντων ἐκ τῆς πωρώσεως
ἐπὶ τὸ συνορᾶν τὸ σωτήριον, καὶ τῆς Ἑλληνικῆς
πλάνης εἰς τὴν μυσταγωγίαν τοῦ Πνεύματος. Οὐδὲ
οὕτως, οἶμαι, πόῤῥω ἂν ὀφθείης τῆς νύσσης ἐλαύνων,
ἣν ἡ κατάληψις τῆς κατὰ τὴν θεωρίαν ἀληθείας ἐν
τῷ σταδίῳ τῆς Ἐκκλησίας ἐπήξατέ τε, καὶ ὑπεστής
σατο
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΛΒ.
Τί οηλοί, «Οὗ τὸ πτύον ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ, καὶ
τὰ ἑξῆς;
Ἐπειδὴ τὸν Σωτῆρα κηρύσσων ὁ Πρόδρομος, ἄλλα
τε θεολογῶν περὶ αὐτοῦ διεξῄει, καὶ ὡς «ἐν Πνεύ
ματι ἁγίῳ, καὶ πυρὶ τοὺς προσιόντας αὐτῷ βαπτίσει»
(τὸ δὲ βαπτίσει τῆς δωρεᾶς τὸν πλοῦτον, καὶ τὸ
δαψιλὲς τῆς εὐεργεσίας ἐμφαίνει τε καὶ παρίστησι
καὶ γὰρ ἀπολύτρωσιν, καὶ υἱοθεσίαν παρεχόμε
οὖν πανταχόθεν ἡμᾶς περιαντλεῖ τοῖς τῆς χάριτος
ἀειῤῥύτοις νάμασι)· ταῦτα εἰπὼν τὰ σωτήρια, καὶ
πολλῆς τῆς περὶ ἡμᾶς φιλοτιμίας γέμοντα· ἵνα μὴ
δόξῃ τισίν, ὡς δωρήσασθαι μεν τηλικαῦτα δώρα,
καὶ ἐν εὐεργεσίᾳ τοσαύτῃ καταστῆσαι παρῆν τῷ
Σωτῆρι ἡμῶν βούλησις, καὶ ἰσχύς· τιμωρήσασθαι
δὲ, καὶ κολάσαι τοὺς ὑπευθύνους, καὶ ἀπειθεῖς οὐδεὶς
αὐτῷ λόγος περιῆν· διὰ τοῦτο ἐπήγαγε διορθούμενος
τὴν ἀπότην αὐτῶν· «Οὗ τὸ πτύον ἐν τῇ χειρὶ αὐ
τοῦ καὶ δισκαθαρίσει τὴν ἄλωνα αὐτοῦ ].» Οἷον
οὐ μόνον ἐστὶν εὐεργετικὸς, καὶ χορηγὸς ἄφθονος
τοῖς ἐπιτηδείοις τῶν ἀγαθῶν, ἀλλὰ καὶ κολαστικός
τῶν ἐκθέσμων ἔργων, καὶ τῶν παραβάσεων τιμω
ρητικός.
Τὸ γὰρ πτύον ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ, ἀντὶ τοῦ
Πρόχειρος αὐτῷ ἡ ἐνταποδοτικὴ τῶν φαύλων πρά
ξεων τιμωρία, ὥσπερ δὴ καὶ τῶν καλῶν ἀντιμισθία κ.
Διὰ ἡ διακρίνουσα καὶ χωρίζουσα δύναμις, και
ἐξουσία τοὺς ἐνόχους τιμωρίας τῶν ἀξίων τῆς εὐερ
γεσίας [πρόχειρος αὐτῷ, ἡ ἀνὰ χεῖρα]. Ἐξ οὗ τὸν
μὲν οἶτον, δν νῦν ὁ τῶν δικαίων ὀνομαζόμε
Ν. χαριζόμενοι. Ν. βούλει η
Ν. τουτέστι. * ἀνὰ χεῖρας αὐτοῦ ἡ διακ. Ν.
Ν. δύναμις.
μ.
veluti clara quadam voce, coelestique praeconio hom
mines ab audacia in Redemptorem, atque ab er
rore revocantes, adducentesque ad veritatis agni
tionem, occasionem insuper præbuerunt perspicien
di munus regenerationis: quos homines etiam fi
dei magis, quam sanguinis conjunctio filios Abrahæ
et censeri fecit, et nuncupari.
Quod si etiam amor progrediendi per litteralem
sensum ad aliquam sublimiorem animadversiouem
te divinis rebus studentem incessat; lapidum qui
dem nomine ethnici, qui obdurato erant et lapi
deo corde, possent intelligi: ex illis aulem Abra
hæ hæreditas completa est, cum e sua duritie ad
agnoscendam salutem, et a Græcarum fabularum
errore ad Spiritus initiationem traducti sunt. Ne
que vero hac ratione, arbitror, longe distare vide
reris a scopo, quem in Ecclesiæ stadio veritatis
inventio per meditationem obtenta defixit, alque
constituit
QUÆSTIO XXXII [at. XXXI]. (709
Quid sibi vult illud: ‹ Cujus ventilabrum in manu
ejus ", › et quæ sequuntur?
Edita ab Antonio Scolto, 1. c. p. 56. Commentarius in Matth. 111, 12; Luc. m, 17.
67 Luc. 119 7. 48 ibid., 16
Quoniam Præcursor Servatorem prædicans, præ
ter alia, quæ sacro sermone est de eo persecutus,
ait etiam accedentes ad se Baptizabit in Spiritu
sancto, et igne **, › (in verbo autem baptizabit
gratiæ divitias, ac beneficiorum copiam patefacit,
atque proponit: ille enim liberationem adoptio
memque filiorum tribuens nos pereunibus gratia
fluentis undique circumfundit): cum res hujusmodi
salutares, et multæ munificentis plenas memoras
set; ne quibusdam videretur, Redemptori quidem
nostro talia concedendi dona, et nos tanta benefi
centia cumulandi et voluntatein adesse, et virtu
tem; reos aulem, contumacesque homines ulci
scendi, ac plectendi nullam liabere rationem; i
circo ad eorum errorem corrigendum subjecit il
lud: ‹ Cujus ventilabrum in manu ejus, et munda
bit aream suam. › Perinde ac si diceret: Ille non
modo beneficus est, effususque bonorum largitor
erga homines bene dispositos, sed et pravorum ope
rum ultor, et criminum est persecutor
Ventilabrum enim in manu ejus idem sonat
ac illud: In manibus ejus pœnæ culpis irrogandæ,
uti et præmia impendenda virtutibus posita sunt.
Quare vis et potestas illa, quæ homines supplicio
obnoxios ab iis, qui mercede sunt digni, discernit
ac dividit, in promptu illi, sive præ manibus est.
Propterea frumentum, cujus nomine justorum
1. 6 Nic. lat. Mal. N. C. 1, p. 660, 661, paucis mutatis.
Hurusq. Cat. Nic., p. 659.
Hae propositi oraculi commentationes in SS.
Hieronymo, Hilario, Augustino, Ambrosio, Gregorio
homil. 20. in Mallli. et Euthynio eadem ferme ra
tione occurrunt.
Prior pars hujus quaestionis occurrit quoque
apud Nicetam in Catena Mai, nov. coll. t. IX,
Question XXXIIQuæstio XXXII
col. 231–232page 116 of 591
PG 101:231νος χορός, εἰς τὰς ἄνω μονὰς ἀποθησαυρίζει, εἰς αἷς ἀποθήκαις οὔτε σὴς οὔτε βρῶσις ἀφανίζει, οὔτε κλέπται διορύσσουσι, καὶ κλέπτουσι· οἷς δὲ τὸ ἀμετάβλητον τοῦ κακοῦ προσθήκη, τοῖς ἡμαρτημένοις συνεφέλκεται, πυρὶ ἀσβέστῳ τὴν τιμωρίαν οὐκ ἔχοντι λήγουσαν, τούτους παραπέμψειεν.
Εἰκότως δὲ τὸ ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ πτύον, τὸ πρόχειρον αἰνιγματίζει, καὶ ἕτοιμον· οὐ γὰρ μελέτῃ, καὶ λογισμῶν ἐρεύνῃ διαχωρίζει τῶν βελτιόνων τοὺς χείρονας· ἀλλὰ ἐκ τοῦ εὐθέως, καὶ παραχρήμα διαστέλλει τῆς σωζομένης μοίρας τὸ τιμωρούμενον. Ἠβουλήθη γὰρ, ἠκολούθησεν ἡ διάκρισις, προῆλθεν ἡ κρίσις, καὶ ἡ τιμωρὸς συμπροῆλθε δίκη· ἀθρόα γὰρ ἐνώπιον Θεοῦ πάντα. Ἐπεὶ καὶ ἡ τιμωρὸς ἐνέργεια, καὶ δίκη πάρεδρός ἐστι, καὶ ὑπηρέτις τῶν τοῦ Θεοῦ κριμάτων· ὥσπερ ἡ ἄφθονος, καὶ φιλάνθρωπος, καὶ κρείττων ἀμοιβῆς ἀνταπόδοσις, δι' ἧς ἡμῖν τὰ ἀμείνω πρυτανεύεται. Σίτον μέντοι ὀνομάζει τὰ ἱερὰ λόγια, οἵτινες τὴν ἐξ ἀρχῆς εὐγένειαν φυλαξάμενοι καὶ τῆς θεόθεν τῇ φύσει καταβληθείσης ἀρχεγόνου τε, καὶ σωτηρίου σπορᾶς τὸ ἀνόθευτον, καὶ καθαρὸν μέχρις αὐτῆς τῆς καρποφορίας διεσώσαντο· ἄχυρον δὲ, καὶ πυρὸς δαπάνην, οἷς ἡ ἐπιμιξία τῶν ζιζανίων παραφυεῖσα τὴν τοῦ πνεύματος γεωργίαν ἐναπέπνιξε, καὶ ἀτελεσφόρητον ἀπειργάσατο, καὶ πρὸς τὴν τῶν σκυβάλων ἀχρηστίαν τὴν τῶν καρπῶν ἐλπιζομένην ἀπέρριψεν ὡραιότητα.
Τὸ δέ γε « Ἐν Πνεύματι ἁγίῳ βαπτίσει, καὶ πυρί, » οὐχ ὡς δύο τινῶν τὴν φύσιν παρηλλαγμένων, μίαν τὴν τοῦ βαπτίσματος χρείαν, καὶ τελειότητα ἀποτελούντων. Τίνος γὰρ ἂν καὶ δεήσῃ ἔνθα τὸ πανάγιον Πνεῦμα ἐνεργεῖ; Τί δ᾽ ἂν εἴη συμπαραλαμβανόμενον, ὃ τὴν χώραν ἀναπληρώσει τοῦ λείποντος; Ἀλλά γε τὸ ἐν πυρὶ νυνὶ συμπαρείληπται τὴν καθαρτικὴν ἀπαγγέλλον τοῦ Πνεύματος δύναμίν τε καὶ ἐνέργειαν. Ἐπεὶ γὰρ διάφορα τοῦ Παναγίου Πνεύματος τὰ χαρίσματα· ἓν δὲ αὐτοῦ τῶν θεοπρεπῶν ἐνεργειῶν καὶ τὸ καθαρτικὸν, καὶ τῆς χείρονος ὕλης ἀφανιστικὸν, καὶ, οἷς ἂν ἐπιφοιτήσειεν, ὅλην διόλου τὴν φύσιν ἀναχωνεύειν· μηδὲν τῶν καταβαρούντων αὐτὴν ἐμφωλεύειν ἔτι, καὶ λανθάνειν δυνατόν.
Διὰ τοῦτο εἰπὼν « ἐν Πνεύματι ἁγίῳ, » προσέθηκε « καὶ πυρί, » ἵνα εἴπῃς ἐν Πνεύματι ἁγίῳ τῷ καθαρτικῷ τε καὶ δαπανητικῷ τῶν ἐν ἡμῖν τῆς κακίας παθῶν· ὧν διὰ τῆς ἐμπύρου, καὶ δραστικῆς ἅμα, καὶ ἀναχωνευτικῆς ἐνεργείας ἀποκαθαιρούμενοι τῆς ἁγιότητος ἀξιούμεθα. « Καὶ γὰρ ὁ Θεὸς ἡμῶν
νος χορός, εἰς τὰς ἄνω μονὰς ἀποθησαυρίζει ενω
1 Ν. τὰς αἰωνίας. * Ν. ἀμεταμέλητον.
αἷς ἀποθήκαις οὔτε σῆς οὔτε βρῶσις ἀφανίζει, οὔτε
κλέπται διορύσσουσι, καὶ κλέπτουσι· οἷς δὲ τὸ ἀμετ
τάβλητον ", κακοῦ προσθήκη, τοῖς ἡμαρτημένοις
συνεφέλκεται, πυρὶ ἀσβέστῳ τὴν τιμωρίαν οὐκ ἔχοντι
λήγουσαν, τούτους παραπέμψειεν.
Εἰκότως δὲν τὸ ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ πτύον, ο τὸ
πρόχειρον αἰνιγματίζει, καὶ ἕτοιμον· οὐ γὰρ μελέτ
τῇ, καὶ λογισμῶν ἐρεύνῃ διαχωρίζει τῶν βελτιόνων
τοὺς χείρονας· ἀλλὰ ἐκ τοῦ εὐθέως, καὶ παραχρήμα
διαστέλλει τῆς σωζομένης μοίρας τὸ τιμωρούμενον.
Ηβουλήθη γὰρ, ἠκολούθησεν ἡ διάκρισις, προῆλθεν
ἡ κρίσις, καὶ ἡ τιμωρὸς συμπροῆλθε δίκη· ἀθρόα
γὰρ ἐνώπιον Θεοῦ πάντα. Ἐπεὶ καὶ ἡ τιμωρὸς ἐνέρ
γεια, καὶ δίκη πάρεδρός ἐστι, καὶ ὑπηρέτις τῶν τοῦ
Θεοῦ κριμάτων· ὥσπερ ἡ ἄφθονος, καὶ φιλάνθρωπος,
καὶ κρείττων ἀμοιβῆς ἀνταπόδοσις, δι' ἧς ἡμῖν τὰ
ἀμείνω πρυτανεύεται. Σίτον μέντοι ὀνομάζει τὰ δε
ρὰ λόγια, οἵτινες τὴν ἐξ ἀρχῆς εὐγένειαν φυλαξί
μενοι καὶ τῆς θεόθεν τῇ φύσει καταβληθείσης άρχε
γόνου τε, καὶ σωτηρίου σπορᾶς τὸ ἀνόθευτον, καὶ
καθαρὸν μέχρις αὐτῆς τῆς καρποφορίας διεσώσαντο
ἄχυρον δὲ, καὶ πυρὸς δαπάνην, οἷς ἡ ἐπιμιξία τῶν
ζιζανίων παραφυεῖσα τὴν τοῦ πνεύματος γεωργίας
ἐναπέπνιξε, καὶ ἀτελεσφόρητον ἀπειργάσατο, καὶ
πρὸς τὴν τῶν σκυβάλων ἀχρηστίαν τὴν τῶν καρπῶν
ἐλπιζομένην ἀπέρριψεν η ὡραιότητα.
Τὸ δέ γε ο Ἐν Πνεύματι ἁγίῳ βαπτίσει, καὶ
πυρὶ,: οὐχ ὡς δύο τινῶν τὴν φύσιν παρηλλαγμένων,
μίαν τὴν τοῦ βαπτίσματος χρείαν, καὶ τελειότητα
ἀποτελούντων. Τίνος γὰρ ἂν καὶ δεήσῃ ἔνθα τὸ πανο
άγιον Πνεῦμα ἐνεργεῖ; Τί δ᾽ ἂν εἴη συμπαραλαμ
βανόμενον, ὃ τὴν χώραν ἀναπληρώσει τοῦ λείποντος;
Αλλά γε τὸ ἐν πυρὶ νυνὶ συμπαρείληπται την και
θαρτικὴν ἀπαγγέλλον τοῦ Πνεύματος δύναμίν τε
καὶ ἐνέργειαν. Ἐπεὶ γὰρ διάφορα τοῦ Παναγίου
Πνεύματος τὰ χαρίσματα· ἓν δὲ αὐτοῦ τῶν θεοπρε
πῶν ἐνεργειῶν καὶ τὸ καθαρτικὸν, καὶ τῆς χείρονος
ὕλης ἀφανιστικὸν, καὶ, οἷς ἂν ἐπιφοιτήσειεν, ὅλην
διόλου τὴν φύσιν ἀναχωνεύειν· μηδὲν τῶν καταβόν
πούντων αὐτὴν ἐμφωλεύειν ἔτι, καὶ λανθάνειν δυ
νατόν.
Διὰ τοῦτο εἰπὼν «ἐν Πνεύματι ἁγίῳ, ο προς
έθηκε 4 καὶ πυρί, ο ἵνα εἴπῃς ἐν Πνεύματι ἁγίῳ
τῷ καθαρτικῷ τε καὶ δαπανητικῷ τῶν ἐν ἡμῖν τῆς
κακίας παθῶν· ὧν διὰ τῆς ἐμπύρου, καὶ δραστικῆς
ἅμα, καὶ ἀναχωνευτικής ενεργείας ἀποκαθαιρούμε
νοι τῆς ἁγιότητος ἀξιούμεθα. «Καὶ γὰρ ὁ Θεὸς ἡμῶν
agmen nunc significatur, in superna horrea con- 1,
gregat, in quibus prompturariis nec tinea, nec esus
consumit, nec fures effodiunt, atque subripiunt
sceleratos autem homines, quibus suppliciorum
peremuitas, tanquam mali cuimen, adjicitur, igni
inexstinguibili æternum cruciatum continenti tra
diturus est.
Verosimiliter autem ‹ ventilabrum in manu ejus▸
promptam, et expeditam Christi actionem sub
ænigmate significat: neque enim per meditationem,
neque per moram, neque per argumentationum
indaginem meliores a deterioribus discernit; sed
e vestigio, et derepente salvandorum partem a
damnandis dispescit. Scilicet voluit, secuta est
separatio, praecessit judicium, et cum judicio vin
dex justitia; quippe unico actu in conspectu Dei
sunt universa. Quandoquidem ita astitrix, et
ministra judiciorum Dei est potentia puniendi, el
justitia; quemadmodum et profusa, et benigna,
oninemque gratitudinem excedens remuneratio, qua
nobis meliora largitur. Frumentum profecto sacra
eloquia illos appellant, qui nobilitate, quam ab
initio obtinuerunt, custodita, pristinum etiam, ac
salutare semen a Deo naturæ commissum, ger
manum purumque usque ad ipsam fructus pro
ductioncus conservarunt: fenum autem, et ignis
escam nuncupant cos, in quibus connata zizaniorum
immnistio spiritus suffocavit culturam, et frugum
perfectionem intercepit, imo speratam illarum
projecit
Illud autem: ‹ Baptizabit in Spiritu sancto, et
igne,, haud ita accipiendum est, ut duo quædam
sint, quæ suæ alternatione naturæ unicam bapti
smatis virtutem, et perfectionem conficiant. Cujus
enim rei sanctissimus Spiritus ibi pro sua operatione
adhuc indigebit? Quid autem erit ille ignis simul
adjunctus, qui deficientis vacuum complebit? At
illud in igne nunc una additum est, ut Spiritus
vim, et efficaciam mundandi enuntiet. Cum enim
sanctissimi Spiritus dona inter se differant, una
autem divinarum ejus operationum sit, ut et mun
det, et, quod pravum est, destruat, ipsorumque,
in quos supervenerit, totam omnino naturam re
formet, fieri nequit, ut quidpiam eamdem foedans
abscondatur adbuc et lateat.
Quare, cum dixisset in Spiritu sancto», subjecit
ret igne,, uti dixeris in Spiritu sancto, qui de
generes nostras cupiditates depurgat, atque con
sumit; a quibus per operationem illam, quæ ignea
et efficax simul est, et vi reconflandi prædita, pur
gati, sanctitatem assequi meremur. Etenim Deus
pulchritudinem ad inutilem acuum conditionem
nav Nic. Hucusque Lat.
Quæ Photius hactenus disputavit, nemini
videntur nova, si scriptores adit, qui iu Matth. 111,
12, commentantur: fusius tamen, uti solet, Car
nelius a Lapide ista persequitur.
col. 233–234page 117 of 591
PG 101:233πῦρ καταναλίσκον ἐστίν, τήν τε ἄλλην φθοροποιόν μοχθηρίαν, καὶ ὅσα παρεισέδυ, καὶ ἐναπετάκη ἐξ ἀπροσεξίας τῇ φύσει ἡμῶν.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΛΓ.
Πῶς τῆς θεομηνίας τῆς περὶ τὸν Κορέ, καὶ Δαθάν, καὶ Ἀβειρών γεγενημένης, καὶ δέον τὸ ἄλλο πλῆθος κατέπτηχότας καὶ τὸν περὶ τὴν ψυχὴν κίνδυνον δεδιότας, τό τε τοῦ φρονήματος γαῦρον, καὶ ἀπονενοημένον συστέλλειν, καὶ ἐπιγνώμονας γίνεσθαι τῶν ἡμαρτημένων· οἱ δὲ μηδὲν τοιοῦτον ἐπιδεικνύμενοι κατὰ Μωσέως γογγύζουσιν;
Ἢ διότι πλῆθος ὄντες ὁρμαῖς ἀλόγοις ἐκδεδιῃτημένοι, καὶ λογισμοῖς ἐνεχόμενοι ἰταμωτέροις, ταῖς τοῦ Μωσέως ἐνόμιζον ἐπῳδαῖς, ἢ περιδρομαῖς τὸ Θεῖον θέλγεσθαι, καὶ πρὸς τὸ κεχαρισμένον ἐκείνῳ παραπείθεσθαι, καὶ διὰ τοῦτο τὰς τιμωρίας κατὰ τῶν λυπούντων ὁμογενῶν ἐπαφίεσθαι. Ἐδόκει γε ἐν τοῖς διαβουλίοις τούτοις περιπλανώμενον, καὶ τῇ θρασύτητι συγκροτούμενον, διὰ τῆς σφῶν ἐπαναστάσεως δεδίττεσθαί τε τὸν Μωσέα, καὶ ἀπάγειν τοῦ ἐγχειρήματος, καὶ μήτε τὸ λοιπὸν παροξύνειν τὸν Θεόν, οἷς αὐτὸν ἐπὶ τὰς κολάσεις παρεκάλει τῶν ἀδικούντων, καὶ δὴ καὶ τῆς θείας ὀργῆς ἀπαλλάττειν τὸ ὁμόφυλον. Οἷς γὰρ αὐτοὶ γνώμης ἀδεκάστου, καὶ ἀπαθείας, καὶ ὀρθότητος ταῖς διανοίαις οὐχ ὑπέβαλλον τὸ στήριγμα (πρὸς δὲ τὰ πάθη τὴν κρίσιν ἐῤῥύθμιζον), τούτοις οὐ τὸν Μωσέα μόνον, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν τὸν κοινὸν Δεσπότην καὶ Δημιουργὸν ὑποκεῖσθαι ἐφαντάζοντο.
Ἄλλως τε δὲ καὶ τὸ μέτριον τῆς τιμωρίας κεραννύμενον τῇ μὴ λίαν καταπεπληγμένῃ τῶν ἀνθρώπων γνώμῃ, ἐπιστροφῆς πολλάκις καὶ μεταβολῆς παραίτιον γίνεται, φοβούσης μὲν τῆς κολάσεως, τῷ ὑψηλῷ δὲ λεαινούσης τὴν τραχύτητα, καὶ συνορᾶν τὸ δέον χειραγωγούσης. Ἀνυπερβλήτου δὲ ταύτης διὰ τὴν ὑπερβολὴν τῶν ἡμαρτημένων φερομένης, ἀντὶ τοῦ πρὸς συγγνώμην ὁρᾷν, ὡς ἐπίπαν τὸ ἀνθρώπινον εἰς ἀπόγνωσιν, καὶ ἀπόνοιαν, καὶ τοι μὴ δέον, περιτρέπεται· καὶ πρὸς ἀγνωμοσύνην, καὶ δυσφημίαν, ἐπὰν μὴ τοῖς ἔργοις ἔχῃ τὴν ὀργὴν ἐνδείξασθαι, διανίσταται· καίτοι τῷ μᾶλλον φοβοῦντι μᾶλλον ἔδει τῶν οὐ θεμιτῶν ἀπάγεσθαι, καὶ πρὸς τὸ νουθετοῦν κατευθύνεσθαι, καὶ μὴ κατὰ τῆς ἰδίας σωτηρίας παρατάττεσθαι. Καὶ γάρ φησιν· «Ὅταν ἀπέκτεινεν αὐτοὺς» (ἄλλη τοῦτο τοῦ Ἰσραὴλ, ὡς ἐν ἐλάττοσιν ἀῤῥωστήμασι, νόσος), «τότε ἐξεζήτουν αὐτόν, καὶ ἐπέστρεφον, καὶ ὤρθριζον πρὸς τὸν Θεόν.»
Πῶς δὲ οὐ λίαν ἔμπληκτον, καὶ ποινὰς βαρυτέρας ἐκκαλούμενον τὸ μηδὲ τῇ σφοδρότητι τῶν χειρόνων μεθίεσθαι, καὶ τὴν μετάνοιαν ἀνταλλάττεσθαι;
πῦρ καταναλίσκον ἐστὶ ν, τήν τε ἄλλην φθοροποιόν
μοχθηρίαν, καὶ ὅσα παρεισέδυ, καὶ ἐναπετάκη
ἐξ ἀπροσεξίας τῇ φύσει ἡμῶν.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΑΓ.
Πῶς τῆς θεομηνίας τῆς περὶ τὸν Κορέ, καὶ Δαθὰν,
καὶ ᾿Αβειρών γεγενημένης, καὶ δέον τὸ ἄλλο
πλῆθος κατέπτηχότας καὶ τὸν περὶ τὴν ψυχὴν
κίνδυνον δεδιότας, τό τε τοῦ φρονήματος γαυ
ρον, καὶ ἀπονενοημένον συστέλλειν, καὶ ἐπι
γνώμονας γίνεσθαι τῶν ἡμαρτημένων· οἱ δὲ
μηδὲν τοιοῦτον ἐπιδεικνύμενοι κατὰ Μωσέως
γογγύζουσιν;
Η διότι πλῆθος ὄντες ὁρμαῖς ἀλόγοις ἐκδεδιητημέ
τον, καὶ λογισμοῖς ἐνεχόμενον Ιταμωτέροις, ταῖς
τοῦ Μωσέως ἐνόμιζον ἐπῳδαῖς, ἢ περιδρομαῖς τὸ
Θείον θέλγεσθαι, καὶ πρὸς τὸ κεχαρισμένον ἐκείνῳ
παραπείθεσθαι, καὶ διὰ τοῦτο τὰς τιμωρίας κατά
τῶν λυπούντων ὁμογενῶν ἐπαφίεσθαι. Εδόκει γε ἐν
τοῖς διαβουλίοις τούτοις περιπλανώμενον, καὶ τῇ
θρασύτητι συγκροτούμενον, διὰ τῆς σφῶν ἐπαναστά
σεως δεδίττεσθαί τε τὸν Μωσέα, καὶ ἀπάγειν τοῦ
ἐγχειρήματος, καὶ μήτε τὸ λοιπὸν παροξεύειν τὸν
Θεόν, οἷς αὐτὸν ἐπὶ τὰς κολάσεις παρεκάλει
τῶν ἀδικούντων, καὶ δὴ καὶ τῆς θείας ὀργῆς ἀπαλλάς
τειν τὸ ὁμόφυλον. Οἷς γὰρ αὐτοὶ γνώμης ἀδεκάστου,
καὶ ἀπαθείας, καὶ ὀρθότητος ταῖς διανοίαις
οὐχ ὑπέβαλλον τὸ στήριγμα (πρὸς δὲ τὰ πάθη τὴν
κρίσιν ἐῤῥύθμιζον), τούτοις οὐ τὴν Μωσέα μόνον, ἀλλὰ
καὶ αὐτὸν τὸν κοινὸν Δεσπότην καὶ Δημιουργὸν ὑπο
κεῖσθαι ἐφαντάζοντο.
Αλλως τε δὲ καὶ τὸ μέτριον τῆς τιμωρίας κεραν
νύμενον τῇ μὴ λίαν καταπεπληγμένῃ τῶν ἀνθρώ
πων γνώμῃ, ἐπιστροφῆς πολλάκις καὶ μεταβολῆς
παραίτιον γίνεται, φοβούσης μὲν τῆς κολάσεως, τῷ
ὑψειμένῳ δὲ λεαινούσης την τραχύτητα, καὶ συνοράν
τὸ δέον χειραγωγούσης. Ανυπερβλήτου δὲ ταύτης
διὰ τὴν ὑπερβολὴν τῶν ἡμαρτημένων φερομένης,
ἀντὶ τοῦ πρὸς συγγνώμην ὁρᾷν, ὡς ἐπίπαν τὸ ἀν
θρώπινον εἰς ἀπόγνωσιν, καὶ ἀπόνοιαν, και τοι μὴ
δέον, περιτρέπεται· καὶ πρὸς ἀγνωμοσύνην, και
δυσφημίαν, ἐπὰν μὴ τοῖς ἔργοις ἔχῃ τὴν ὀργὴν ἐν
δείξασθαι, διανίσταται· καίτοι τῷ μᾶλλον φοβοῦντι
μᾶλλον ἔδει τῶν οὐ θεμιτῶν ἀπάγεσθαι, καὶ πρὸς τὸ
νουθετοῦν κατευθύνεσθαι, καὶ μὴ κατὰ τῆς ἰδίας σω
τηρίας παρατάττεσθαι. Καὶ γάρ φησιν. «Όταν ἀπέκ
τεινεν αὐτοὺς» (ἄλλη τοῦτο τοῦ Ἰσραὴλ, ὡς ἐν ἑλάτ
τοσιν ἀῤῥωστήμασι, νόσος), τότε ο ἐξεζήτουν αὐτὸν,
καὶ ἐπέστρεφον, καὶ ὤρθριζον πρὸς τὸν Θεόν.»
Πῶς δὲ οὐ λίαν ἔμπληκτον, καὶ ποινάς βαρυτέρας
ἐκκαλούμενον τὸ μηδὲ τῇ σφοδρότητι τῶν χειρόνων
μεθίεσθαι, καὶ τὴν μετάνοιαν ἀνταλλάττεσθαι; Καὶ
ΝΟΤΑ.
λειψάνοις
τῆς διανοίας.
noster ignis consumens est tum omnem aliam
corruptionis pravitatem, tum quidquid in nostram
naturam ex negligentia irrepsit, eamque conta
minavit
QUAESTIO XXXIII [al. XXXII].
Quomodo cum Core, et Dathan, et Abiron divinam
iram experti essent 50 ac reliquæ turbæ exterritæ,
vitæque discrimine commotæ, animi audaciam vesa
niamque reprimere, et a peccatis resipiscere de
buissent, hæ contra nihil hujusmodi exhibentes
contra Mosen murmurant "18
Edita ab Antonio Scotto, 1. c., p. 61. Excursus in Num. xvı, 31.
Hebr. x11, 29. 80 Num. xvi, 31. ss ibid. 41.
Profecto id factum est, quia turbæ insanis animi
motibus concitat, seque conjecturis implicantes
magis magisque temerariis, per Mosis incantatio
nes, atque itinera tortuosa Deum mulceri et allici,
atque ad morem ei gerendum induci, ideoque pœnas
in miseros contribules irrogari autumabant. Vide
bantur enim hujusmodi consiliis decepta, in
dulgentesque temeritati, per suam rebellionem
consternare Mosen, atque a proposito revocare
ut Deum in posterum non provocaret adversus
ipsos, ad quorum scelera plectenda eum sollicita
bat, imo etiam totam ab ira divina gentem
liberaret. Cupiditates enim, quibus ipsi incorruptæ
mentis, et imperturbate, rectæque cogitationis
frenum non injiciebant (ferebant autem secundum
easdem cupiditates judicium), has non Mosen solum,
sed et ipsum communem Dominum et Conditorem
pati sibi fingebant.
Cæterum illa poena mediocris, quæ menti bo
minum non admodum obstupefactæ adjungitur,
sæpe causa conversionis atque pœnitentiæ evadit,
cum mens scilicet punitionem timeat, et submis
sione acerbitatem lenire conetur, et ad officium
agnoscendum manuducatur. Αt pena, quæ propter
facinorum iminanitatem immanissima irrogatur,
adeo ad veniam non intendit, ut etiam animus in
desperationem ac vecordiam, etiamsi non deberet,
se projiciat: atque ad improbitatem et convicia,
si iram factis prodiere non possit, gradum facial
tametsi hominem magis paventem, magis a sceleri
bus avocari, reclamque suscipere institutionem,
ac saluti suæ non officere oporteret. Scriptum est
enim: ‹ Cum occideret eos (cæteroquin hic, veluti
inter minores ægritudines, Israelis morbus erat),
quærebant eum, et revertebantur, et diluculo venie
pant adl Deum 89. >
Quomodo autem non est hominis admodum ob
stupescentis, et graviorem advocaptis castigationem,
ne malorum quidem vehementia mutari, ac pœni
3ª Psal. Lxxvi, 34.
Origenes tract. 9 in Matth., et hom. 24 in
Luc. Hilarius, et Hieronymus in Matth. cap. 3,
vers. 12, ignem boc loco interpretati sunt ignem
purgatorium, quo homines quodammodo post
mortem baptizantur, id est a culparum
abluuntur. Alii autem, uti et Photius, ignem in
telligunt ipsum Spiritum sanctum: addita est
enim uveots ad explicationem; ut illa præcipue
Spiritus sancti communicatio, quæ in die Pente
costes specie ignis facta est, significetur. Consule
expositores.
Rectius
Question XXXIIIQuæstio XXXIII
col. 235–236page 118 of 591
PG 101:235γὰρ ὁ μὲν τῷ μετρίῳ τῆς τιμωρίας μή σωφρονισθεὶς, τάχα ἂν τῷ μείζονι πρὸς τὴν διόρθωσιν πολλὰς ἐλπίδας παράσχοι συνελαθήσεσθαι. Ὁ δὲ μὴ διὰ τούτου παιδευόμενος, μηδὲ τὸ σωφρονεῖν αἱρετώτερον τοῦ παραφρονεῖν τιθέμενος, ἀνίατον ὁμολογεῖ τὸ πλημμέλημα. Ὁ δὲ μὴ μόνον πρὸς τὸ βέλτιον οὐ μετατιθέμενος, ἀλλὰ καὶ τοῦ χείρονος μᾶλλον γινόμενος, τὸ λεῖπον τῆς τιμωρίας οὐχ ὑπερβολῆς κόλασιν, ἀλλὰ εἰς τὴν τοῦ δικαίου φύσιν προστιθέμενον, κἂν μὴ τῇ γλώσσῃ, τῇ πράξει δὲ τὴν ψῆφον ἐλέγχεται φέρων. «Ἥμαρτες, φησίν, ἡσύχασον.»
Οἱ δὲ ἁμαρτάνοντες τά τε ἄλλα, καὶ οἷς τῶν δικαίως τὴν δίκην δεδωκότων ὑπερήλγουν, οὐ μόνον οὐκ ἐσίγων (οὐδὲ γὰρ εἴα τῶν ἁμαρτημάτων ἡ ὁμοιότης)· ἀλλὰ καὶ πρὸς γογγυσμὸν τοῦ παιδαγωγοῦντος ἀντανίσταντο, καὶ δι᾿ αὐτὸν τῷ κοινῷ Δεσπότῃ, καὶ εὐεργέτῃ προσεῤῥήγνυντο, κακῷ μείζονι τὸ ἔλαττον φιλονεικοῦντες ἀποκρύψασθαι. Διὸ καὶ τὸν ὄλεθρον παραπλήσιον τῶν προδεδωκότων ἀνεδέχοντο, καὶ παγγενεὶ διώλοντο ἄν· εἰ μὴ τοῦ Μωσέως ὁ ἐξειλασμὸς, καὶ ἡ δέησις τὴν θραῦσιν ἔστησεν.
Εἰ δὲ γοητικαῖς μαγγανείαις, καὶ θειοδαμεῖς τὸν τῆς ἀρετῆς, καὶ θεογνωσίας νομοθέτην ὁ νομοθετούμενος ἀνακεῖσθαι ὑπελάμβανε, καὶ ταύταις εἰσπράττεσθαι τὰς τιμωρίας τοὺς παραλυποῦντας εἶχε φρόνημα, οὕτω δὲ ἐπὶ πάντων Θεὸν καὶ Δημιουργὸν ἐφορᾷν τὰ δρώμενα, καὶ ἐπέχειν τῶν παραπτωμάτων ἐκκαλούμενον· ἡ μὲν ἐξαρχῆς ἀπορία κατὰ τὸ ῥᾴδιον τὴν λύσιν ἔχει· οὐκ ἐλάττονα δὲ ἡ λύσις ἄλλην ἀτοπίαν ἀποτίκτει, καὶ τὸ πλῆθος, εἰ ταῖς δόξαις ταύταις ἐάλωκεν ἄν, οὐχ ἅπαξ, ἀλλὰ καὶ πολλάκις ἀπολωλεκέναι δίκαιοί εἰσιν· μάλιστά γε τῶν ἐν Αἰγύπτῳ γοήτων καταισχυνθέντων οὐχ ἅπαξ, ἀλλὰ καὶ δεκάκις, καὶ τῆς κακουργίας αὐτῶν τοῦ Μωσέως θαυματουργοῦντος εἰς τὸ λαμπρότατον ἐξεληλεγμένης, καὶ ταῦτα τοὺς οἰκείους ὀφθαλμοὺς μάρτυρας ἔχοντες, παραγραφὴν οὐ δυναμένους ἔχειν. Ἔτι δὲ τερατείᾳ, καὶ μαγγανείᾳ τις ἂν διατέροι θάλασσαν, καὶ τοῖς μὲν ὑπηκόοις ὁδὸν μηδὲ νοτίδος ἴχνη φέρουσαν κατασκευάσαι, τοῖς ἐχθροῖς δὲ τάφον αὐτοσχέδιον ἀποδείξειεν; Ἐξ οὐρανοῦ δὲ πῶς ἂν τροφὴν παρασκευάσοι, καὶ τράπεζαν ἑτοιμάσοι, καὶ τὰ ἄλλα, ὅσα θεουργῶν ὁ Μωσῆς εἰς σωτηρίαν τοῦ Ἰσραὴλ τὸ θεῖον ἐξευμενιζόμενός τε, καὶ ἱλεούμενος διεπράττετο;
Ἀλλὰ ἐκεῖνοι μὲν τῆς ἐπαναστάσεως οὐ μεμπτὴν τὴν δίκην εἰσεπράχθησαν· τῶν δὲ πρὸ ἡμῶν, ὅτι μηδὲ διηπόρηται οὐδὲν τῶν εἰρημένων, οὐδ᾿ εἰς λύσιν ἐπινενόηται. Σὸν δ᾿ ἐστὶ συνορᾷν, εἴτε πραγματικῆς ἐστιν ἡ λύσις θεωρίας ἔργον, εἴτε λαλιᾶς σιγᾶν αἰσχυνομένης.
tentiam suscipere? Is nimirum, qui modica aliqua
At qui ne per bane quidem corrigitur, neque saperc
melius esse ducit, quam insanire; hic mentis suæ
ad deteriorem potius devenit, ipse reliqua supplicia
nere videtur. « Peccasti, ait Dominus, quiesce 6.
Atqui Hebræi tum alia peccata patrantes, tum
pro hominibus meritas pœnas luentibus nimium
dolentes, non solum non tacebant (neque enim
in communem Dominum, bonorumque Largitorem
irrumpebant, crimine majore minus aliud abscon-
excepissent excidium, et ad unum periissent, nisi
Quod si populus, qui legem acceperat, virtutis
ac religionis legislatorem cantionibus præstigiosis,
Deumque flectentibus suspicabatur incumbere, at-
vero haud levioris momenti impietatem ipsa solutio @
deceptæ erraverunt, non una morte, sed pluribus
dignæ sunt : quod præsertim Magis in Ægypto
non semel, sed decies confusis, eorumque fraudibus
de his etiam oculos ipsæ suos immunes deceptionis
retinentem sternerct, hostibus autem extempora-
neum sepulcrum aperiret ? Porro quomodo posset e
eætera patrare, quæ Moses divina fretus virtute ad
Israelis salutem placato, exoratuque Numine agebat?
At illi quidem non immerita suæ murmuratio-
nis pœna multati sunt. Apud majores autem no-
exstitit, ideo nec solutio excogitata fuit. Tuum au-
δ
Α γὰρ ὁ μὲν τῷ μετρίῳ τῆς τιμωρίας μή σωφρονι
σθεὶς, τάχα ἂν τῷ μείζονι πρὸς τὴν διόρθωσιν πολ
λὰς ἐλπίδας παράσχοι συνελαθήσεσθαι. ῾Ο δὲ μὴ διὰ
τούτου παιδευόμενος, μηδὲ τὸ σωφρονεῖν αἱρετώτε
ρον τοῦ παραφρονείν τιθέμενος, ἀνίατον ὁμολογεῖ
τὸ πλημμέλημα. Ὁ δὲ μὴ μόνον πρὸς τὸ βέλτιον οὐ
μετατιθέμενος, ἀλλὰ καὶ τοῦ χείρονος μᾶλλον γινό
μενος, τὸ λεἶπον τῆς τιμωρίας οὐχ ὑπερβολῆς κόλα -
σιν, ἀλλὰ εἰς τὴν τοῦ δικαίου φύσιν προστιθέμενον,
κἂν μὴ τῇ γλώσσῃ, τῇ πράξει δὲ τὴν ψῆφον ἐλέγχε
ται φέρων. • Ημαρτες, φησίν, ἡσύχασον. »
Β ὁμοιότης)· ἀλλὰ καὶ πρὸ; γογγυσμὸν τοῦ παιδαγες
Οἱ δὲ ἁμαρτάνοντες τά τε ἄλλα, καὶ οἷς τῶν δι
καίως τὴν δίκην δεδωκότων υπερήλγουν, οὐ μόνον
γοῦντος ἀντανίσταντο, καὶ δι᾿ αὐτὸν τῷ κοινῷ Δε
σπότῃ, καὶ εὐεργέτῃ προσεῤῥήγνυντο, κακῷ μείζονι τὸ
ἔλαττον φιλονεικοῦντες ἀποκρύψασθαι. Διὸ καὶ τὸν
όλεθρον παραπλήσιον τῶν προδεδωκότων ἀνεδέχοντο,
καὶ παγγενεί διώλοντο ἄν· εἰ μὴ τοῦ Μωσέως ὁ ἐξε
ιλασμὸς, καὶ ἡ δέησις τῆν θραῦσιν ἔστησεν.
Εἰ δὲ γοητικαῖς μαγγανείαις, καὶ Θειοδάμεις
τὸν τῆς ἀρετῆς, καὶ θεογνωσίας νομοθέτην ὁ
νομοθετούμενος ἀνακεῖσθαι ὑπελάμβανε, καὶ ταύ-
ταις εἰσπράττεσθαι τὰς τιμωρίας τοὺς παραλυπούν
καὶ Δημιουργὸν ἐφορᾷν τὰ δρώμενα, καὶ ἐπέχειν
τῶν παραπτωμάτων ἐκκαλούμενον· ἡ μὲν ἐξαρχῆς
ἀπορία κατὰ τὸ ῥᾴδιον τὴν λύσιν ἔχει· οὐκ ἐλάττονα
δὲ ἡ λύσις ἄλλην ἀτοπίαν ἀποτίκτει, καὶ τὸ πλῆθος.
εἰ ταῖς δόξαις ταύταις ἐάλωκεν ἂν, οὐχ άπαξ, ἀλλὰ
καὶ πολλάκι; ἀπολωλεκέναι δίκαιοί εἰσιν· μάλιστά
γε τῶν ἐν Αἰγύπτῳ γοήτων καταισχυνθέτων οὐχ άπαξ,
ἀλλὰ καὶ δεκάκις, καὶ τῆς κακουργίας αὐτῶν τοῦ
Μωσέως θαυματουργοῦντος εἰς τὸ λαμπρότατον ἐξ-
εληλεγμένης, καὶ ταῦτα τοὺς οἰκείους ὀφθαλμούς
μάρτυρας ἔχοντες, παραγραφὴν οὐ δυναμένους
ἔχειν. Ἔτι δὲ τερατείᾳ, καὶ μαγγανείς τις ἂν δια-
τέροι θάλασσαν, καὶ τοῖς μὲν ὑπηκόοις ὁδὲν μηδὲ
νοτίδος ίχνη φέρουσαν κατασκευάσαι, τοῖς ἐχθροῖς δὲ
τάφον αὐτοσχέδιον ἀποδείξειεν ; Ἐξ οὐρανοῦ δὲ πῶς
ἂν τροφὴν παρασκευάσοι, καὶ τράπεζαν ἑτοιμάσοι,
καὶ τὰ ἄλλα, ὅσα θεουργῶν ὁ Μωσῆς εἰς σωτηρίαν τοῦ
Ο Ἰσραὴλ τὸ θεῖον ἐξευμενιζόμενός τε, καὶ ἱλεούμενος
διεπράττετο:
᾿Αλλὰ ἐκεῖνοι μὲν τῆς ἐπαναστάσεως οὐ μεμπτὴν
τὴν δίκην εἰσεπράχθησαν· τῶν δὲ πρὸ ἡμῶν, ὅτι
μηδὲ διηπόρηται οὐδὲν τῶν εἰρημένων, οὐδ' εἰς λύ
σιν ἐπινενόηται. Σὸν δ' ἐστὶ συνορᾷν, εἴτε πραγματι
κῆς ἐστιν ἡ λύσις θεωρίας ἔργον, εἴτε λαλιᾶς σιγαν
αἰσχυνομένης.
ΝΟΤΑ.
castigatione non resipuit, spem relinquit se for -
tasse acriori alia posse ad emendationem perduci.
vulnus fatetur esse insanabile. Qui autem non
modo in meliorem frugem sese non recipit, sed etiam
non nimiam esse punitionem, sed complementum ad
justam mensuram, si non lingua, saltem opere, decer-
facinoribus par erat animadversio), sed et insurge.
bant ad murmurandum de suo duce, et per hunc
dere contendentes. Propterea simile aliis prioribus
Mosis placationes et preces calamitatem stitissent **.
que per eas a vexatis hominibus pœnas exigi, et
hoc potissimum pacto Deum et Creatorem facta
hominum intueri, et coercere peccata; habet qui-
dem expeditam proposita quæstio solutionem. Aliam
οὐκ ἐσίγων (οὐδὲ γὰρ εἴα (73) τῶν ἁμαρτημάτων ἡ
τας είχε φρόνημα, οὕτως (74) ἐπὶ πάντων δὲ Θεὸν
patefacit, et turba, si forte talibus suspicionibus
per Mosis prodigia quam evidentissime detectis,
testes haberent. Præterquam quod per incantatio-
nes, et praestigia quisnam mare divideret, et pu-
pulo quidem suo viam nec vestigia humiditatis
cœlo comparare cibum, et mensam apponere, et
stros de his, quæ dicta sunt, quia quæstio non
tem est expendere, utrum hæc ipsa enodatio a
vera speculatione, an a loquacitate silentium eru-
bescente oriatur.
* Gen. ix, 7, ex vers. LXX, nam deest in Vulgata. "Num. xxi. 22 et 46.
(74) Οὕτως pro οὕτων
obvia emendatio est.
(73) Sive εἴη,
sive oἷα reponatur, nostra inter-
pretatio recto stabit talo.
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
col. 237–238page 119 of 591
PG 101:237Ἐν τῷ Εὐαγγελικῷ ῥητῷ τίνα δεῖ νοεῖν παιδία, ἃ τοῖς Ἰουδαίοις ηὔλησαν, καὶ οὐκ ὠρχήσαντο, ἐθρήνησαν, καὶ οὐκ ἐκόψαντο; Τὸν γὰρ Πρόδρομον, καὶ τὸν κοινὸν Δεσπότην παιδία νοεῖν, μὴ τῷ ἀτόπῳ συνδιαλύεται καὶ τῶν Ἰουδαίων τὸ ἔγκλημα; Παιδίοις γὰρ μὴ πειθαρχεῖν οὐχ ὑπεύθυνον.
Ἄλλο μὲν ἄν τις τῶν παραβολῶν, καὶ ὁμοιώσεων τῆς ἰδιότητος τὸν τύπον φυλάττειν, οὐ πάντως ἐρεῖ παραδέχεσθαι καθ' ἕκαστον πρᾶγμα τὸν ἐπιμερισμόν τῶν ὀνομάτων. Οὐδὲ βιάζεσθαι τὰ πρόσωπα τῶν παρραβαλλομένων, καὶ οἷς παραβάλλεται, κατὰ τὸ ἀπαράληπτον περὶ πόδα ποιεῖν, καὶ τὸ τῆς ὁμοιότητος διασώζειν ἀπαράλλακτον· οὔτε μὴν τὴν ἄλλην τάξιν τῶν ῥημάτων, καὶ τῶν πραγμάτων ἑκατέρας διανοίας ζητεῖν ἀδιάφορον. Μηδὲν δὲ μήτε τὰ πρὸς τὴν παραβολὴν εἰκαζόμενα, μήτε τῆς παραβολῆς μηδαμῶς ὅλον μέρος παραχωρεῖ προσλαμβάνεσθαι, καὶ συνδεῖ πρὸς ἄλληλα ταῦτα, καὶ πρὸς λεπτολογίαν ἕκαστον ἑκάστῳ ἀνταποδίδοται.
Ὁ μὲν γὰρ τῆς ἱστορίας λόγος, καὶ τοῦ διηγήματος, καίπερ ἦν ἡ ἔκφρασις ἀναφέρεται, οὗτος καὶ τῶν ῥημάτων τὴν θέσιν πρὸς ἕκαστον ὄνομα τῶν ὑποκειμένων ἐναρμόττεσθαι πολυπραγμονεῖ· καὶ οὐδὲν οὔτε συνεπινοούμενον, οὔτε παρεντιθέμενον, ἄριστα λέγειν, ἀνέχεται ὑποβάλλεσθαι. Ὁ δὲ τῆς παραβολῆς, καὶ ὁμοιώσεως οὐκ ἐθέλει δουλεύειν ἐξ ἀνάγκης τοῖς αὐτοῖς θεσμοῖς, οὐδ' ὑπόκεισθαι τοῖς παραγγέλμασι. Διατί; Διότι ἡ μὲν ἱστορία, καὶ τὰ παραπλήσια, καὶ τὸ διήγημα, τῶν ἀγνοουμένων ἐκδιδάσκει τὴν μάθησιν, καὶ τὴν ἀρχὴν τῆς γνώσεως τοῖς ἀκροαταῖς παρεχόμενα, κατὰ τὸ ἀκριβέστατον ἀπαιτεῖται τὰς φωνὰς τῶν πραγμάτων περιάπτειν· καὶ οὐδὲν οὔτε ῥῆμα μὴ λίαν συνάδον, οὔτε πράγμα τῶν ἀσυναρτήτων, οὔτε βιαζόμενον τὴν νόησιν παραδέχεται· ἀναίρεσις γὰρ ταῦτα τῆς προτεθείσης ὑποθέσεως, καὶ διδασκαλίας, ἀλλ' οὐ κατασκευὴ διαγνώσεως. Ἡ δὲ παραβολὴ, καὶ ὁμοίωσις πρῶτον μὲν δῆλον, ὡς ἐκ προεγνωσμένων πραγμάτων παραλαμβάνεται, καὶ παραβαλεῖν ἀμωσγέπως τὰ ἐγνωσμένα τοῖς παρασκευάζουσιν αὐτὰ προαιρεῖται πιθανότερα· καὶ σκοπὸς οὐκ ἔστιν ἄλλος προηγούμενος τοῖς χρωμένοις τῇ μεθόδῳ ταύτῃ, ἢ πειθὼ παρασχεῖν ταῖς ψυχαῖς, καὶ πρὸς συγκατάθεσιν ἄγειν τὸν ἀκροατὴν ὡς σωτηρίας πρόξενον ἀσπάζεσθαι τὴν παραίνεσιν· τό γε προτεινόμενον ἁπλῶς ὡς συμφέρον, ἢ δυνατὸν ἀποδέχεσθαι. Ἐπὰν δὲ εἰς τοῦτο τῶν παραβολῶν, καὶ ὁμοιώσεων ἡ χρεία τῷ λόγῳ κατεσκευάσθη, τὴν λεπτολογίαν, καὶ τὸν καθ' ἕκαστον ἑκατέρας διανοίας ἐπιμερισμόν, καὶ τὰς κατὰ λεπτὸν συναφείας, καὶ ἀνταποδόσεις ἢ δευτέρᾳ φροντίδι, ἢ οὐδεμιᾷ γε παραπέμπεται.
gere, nonne locutionis absurditate culpam quoque
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΛΔ'.
Ἐν τῷ Εὐαγγελικῷ ῥητῷ τίνα δεῖ νοεῖν παιδία,
& τοῖς Ἰουδαίοις ηὔλησαν, καὶ οὐκ ὠρχήσαντο,
ἐθρήνησαν, καὶ οὐκ ἐκόψαντο ; Τὸν γὰρ Πρό
δρομον, καὶ τὸν κοινὸν Δεσπότην παιδία
νοεῖν, μὴ τῷ ἀτόπῳ συνδιαλύεται καὶ τῶν Ἰου-
δαίων τὸ ἔγκλημα; Παιδίοις γὰρ μὴ πειθαρχεῖν
οὐχ ὑπεύθυνον.
Αλλο μὲν ἄν τις τῶν παραβολῶν, καὶ ὁμοιώσεων
τῆς ἰδιότητος τὸν τύπον φυλάττειν, οὐ πάντως ἐρεῖ
παραδέχεσθαι καθ' ἕκαστον πρᾶγμα τὸν ἐπιμερισμόν
τῶν ὀνομάτων. Οὐδὲ βιάζεσθαι τὰ πρόσωπα τῶν παρ
ραβαλλομένων, καὶ οἷς παραβάλλεται, κατὰ τὸ ἀπα
ράληπτον περὶ πόδα ποιεῖν, καὶ τὸ τῆς ὁμοιότητος
διασώζειν ἀπαράλλακτον· οὔτε μὴν τὴν ἄλλην τάξιν
τῶν ῥημάτων, καὶ τῶν πραγμάτων ἑκατέρας δια
νοίας ζητεῖν ἀδιάφορον. Μηδὲν δὲ μήτε τὰ πρὸς τὴν
παραβολὴν εἰκαζόμενα, μήτε τῆς παραβολής μηδα-
μῶς ὅλον μέρος παραχωρεί προσλαμβάνεσθαι, καὶ
(75) συνδεῖ πρὸς ἄλληλα ταῦτα, καὶ πρὸς λεπτολογίαν
ἕκαστον ἑκάστῳ ἀνταποδίδοται.
Ὁ μὲν γὰρ τῆς ἱστορίας λόγος, καὶ τοῦ διηγήμα
τος, καίπερ ἦν ἡ ἔκφρασις ἀναφέρεται, οὗτος καὶ
τῶν ῥημάτων τὴν θέσιν πρὸς ἕκαστον ὄνομα τῶν
ὑποκειμένων εναρμόττεσθαι πολυπραγμονεῖ· καὶ
οὐδὲν οὔτε συνεπινοούμενον, οὔτε παρεντιθέμενον,
ἄριστα λέγειν, ἀνέχεται ὑποβάλλεσθαι. Ὁ δὲ τῆς
παραβολῆς, καὶ ὁμοιώσεως οὐκ ἐθέλει δουλεύειν ἐξ
ἀνάγκης τοῖς αὐτοῖς θεσμοῖς, οὐδ᾽ ὑπόκεισθαι τοῖς
παραγγέλμασι. Διατί; Διότι ἡ μὲν ἱστορία, καὶ τὰ
παραπλήσια, καὶ τὸ διήγημα, τῶν ἀγνοουμένων ἐκ-
διδάσκει τὴν μάθησιν, καὶ τὴν ἀρχὴν τῆς γνώσεως
τοῖς ἀκροαταῖς παρεχόμενα, κατὰ τὸ ἀκριβέστατον
ἀπαιτεῖται τὰς φωνὰς τῶν πραγμάτων περιάπτειν·
καὶ οὐδὲν οὔτε ῥῆμα μή λίαν συνάδον, οὔτε πράγμα
τῶν ἀσυναρτήτων, ούτε βιαζόμενον τὴν νόησιν παρα-
δέχεται· ἀναίρεσις γὰρ ταῦτα τῆς προτεθείσης
ὑποθέσεως, καὶ διδασκαλίας, ἀλλ' οὐ κατασκευή δια
γνώσεως. 'Η δὲ παραβολὴ, καὶ ὁμοίωσις πρῶτον μὲν
δῆλον, ὡς ἐκ προεγνωσμένων πραγμάτων παραλαμ-
βάνεται, καὶ παραβαλεῖν ἀμωσγέπως τὰ ἐγνωσμένα
τοῖς παρασκευάζουσιν αὐτὰ προαιρεῖται πιθανότερα·
καὶ σκοπὸς οὐκ ἔστιν ἄλλος προηγούμενος τοῖς χρω-
μένοις τῇ μεθόδῳ ταύτῃ, ἢ πειθώ παρασχεῖν ταῖς
ψυχαῖς, καὶ πρὸς συγκατάθεσιν ἄγειν τὴν ἀκροατήν
ὡς σωτηρίας πρόξενον ἀσπάζεσθαι τὴν παραίνεσιν ·
* τό γε προτεινόμενον ἁπλῶς ὡς συμφέρον, ἢ δυνα
τὸν ἀποδέχεσθαι. Επὰν δὲ εἰς τοῦτο τῶν παραβολῶν,
καὶ ὁμοιώσεων ἡ χρεία τῷ λόγῳ κατεσκευάσθη, την
λεπτολογίαν, καὶ τὸν καθ᾽ ἕκαστον ἑκατέρας δια-
νοίας ἐπιμερισμὸν, καὶ τὰς κατὰ λεπτὸν συναφείας,
καὶ ἀνταποδόσεις ἢ δευτέρα φροντίδι, ἢ οὐδεμιᾷ γε
παραπέμπεται.
ΝΟΤΑ.
Edita ab Ant. Scotto, 1. c., p. 66.
In illo Evangelii toco quinam intelligendi sunt
pueri, qui Judæis cecinerunt, et illi non saltarunt,
lamentaverunt, et illi non planxerunt ? Profecto
Præcursorem, ac D. N. puerorum nomine intelli-
Judæorum diluit? Pueris enim non obsequi nequa-
quam reprehendi debet.
Nimirum fatebitur quispiam, quod aliqua pars
parabolarum, et similitudinum typum propriæ ap-
plicationis servet, non quod illæ in omnibus om-
nino rebus nomina nominibus respondentia conti-
neant; nec quod personæ, quæ comparantur, et
eæ, cum quibus comparantur, adeo detorquendæ
sint, ut, in quo non instituitur comparatio, ad
unguem congruant, et similitudinem nunquam.
perturbatam custodiant : nec quod reliqua verbo-
rum et rerum pars in alterutra notione quæri de-
beat conformis. Porro nihil unquam copiam præ-
bet applicandi aut res quæ cum parabola confe-
runtur, aut omnem prorsus parabolæ partem; et
nibil ista invicem conciliat, et jubet usque ad mini-
mum alterum alteri respondere.
e perspectas, utpote persuasioni opportuniores ma-
Historiæ enim, et narrationis sermo, is quoque,
qui viva voce conficitur, satagere debet, ut verba
apponantur, quæ cum singulis subjectorum nom:
nibus cohæreant; nec, quo numeris omnibus absol-
vatur oratio, patitur, uti quidpiam vel simulanimad-
versum, vel obiter intersertum subrepat. Parabola
autem, ac similitudinis elocutio iisdem legibus
necessario inservire, præceptisque subjici non pa-
titur. Quid ita ? Quia historia quidem, et calera
hujusmodi, ipsaque enarratio notitiam rerum igno-
tarum, impertiuntur, et cognitionis principium
audientibus tradunt ; idcirco postulant quam ac-
curatissime voces cum rebus connecti ; nullumque
aut verbum minus consonum, aut factum perperam
dispositum, vel intellectu difficile admittunt : hæc
enim finem, eruditionemque sibi propositam ever-
terent, rerum autem notitiam non præberent. Pa-
rabola autem, et similitudo primum quidem per-
spicuum est, quod e rebus jam compertis assuman-
tur, et quod, qui ipsas condunt, res quoquo modo
lint eligere : et quod, qui tali loquendi genere
utuntur, nullum alium scopum sibi constituant,
quam aliquid animis persuadere atque auditorem
in assensum inducere, ut salutarem amplectatur
cohortationem, aut id, quod propositum est, sim-
pliciter tanquam utile, vel possibile aggrediatur.
Quoniam vero parabolarum ac similitudinum usus
hanc ob causam in sermonem invectus est, argu-
tulas animadversiones, et singularum alterutrius
notionis partium distributionem, necnon et minutas
applicationes mutuasque relationes, aut secunda,
aut nulla cura persequetur.
In Matth. xi, 17; Luc.“vii, 32.
ss Matth. x1, 17.
(75) Ad perbrevem lacunam explendam σύνδεσμον huc injeci.
QUÆSTIO XXXIV [al. XXXII].
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XXXIV.
Question XXXIVQuæstio XXXIV
col. 239–240page 120 of 591
PG 101:239Καὶ τοῦτο οὐ μόνον κατὰ τοὺς ἱερούς ἡμῶν Λόγους πολλάκις ὁρᾶται πραττόμενον, ἀλλὰ καὶ ὅσοις αὐτὸς ὁ θεῖος, καὶ καθαρὸς τῆς εὐσεβείας περίβολος συντηρῆται· καίτοι περὶ πολλοῦ τῶν λόγων οὗτοι τὴν σοφίαν εἰσὶν ἄγοντες. Οὐκοῦν οὐδὲ τὰ παιδία τις ἐπιτάττει νόμος ὡρισμένων προσώπων, καὶ τὴν πρὸς τοὺς ἄλλους ἀποκεκριμένην ἐπιζητεῖν ἀνταπόδοσιν· ἱκανὰ γὰρ καὶ τὴν τῶν ἀορίστων ἀναδεδειγμένα τάξιν τῆς παραβολῆς ἀναπληρῶσαι τὸ βούλημα. Ὁ μὲν οὖν σκοπὸς τῆς Δεσποτικῆς παραβολῆς, καὶ ὁμοιώσεως σαφής τε λίαν, καὶ δῆλος, ὡς τό γε Ἰουδαίων ἔθνος ἐπιδεῖξαι βούλεται, ὁ μήτε τοῖς θέλγουσι καὶ εὐφραίνειν, τοῦτ' ἔστι τῇ ἐθίμῳ, καὶ ἐπιπολαζούσῃ διαίτῃ (καίτοι δέον τῷ ὁμοίῳ ἐπικλίνεσθαί τε, καὶ συνεφέλκεσθαι) τὸ λυσιτελοῦν ἠθέλησε δρέψασθαι· οὔτε διὰ τοῦ ἀνακεχωρηκότος τῶν πολλῶν, καὶ συνεσταλμένου βίου (καίπερ δυσωπεῖν οἶδε καὶ εὐλαβεστέρους) ἀπεργάζεσθαι τὸ παράδοξον· ἀλλὰ ὡς ὑπ' οὐδενὸς τούτων ἐπεστράφησαν, τὸ ἀκόλαστον αὐτῶν, καὶ δυσάγωγον πρὸς εὐσέβειαν ἀποθέσθαι καὶ ἀποσείσασθαι. Καὶ τὴν πειθὼ δὲ συνυφαίνει τὸν ἔλεγχον ἐπιφέρουσαν, ὡς μὴ μετανοοῦντες τῶν Ἰουδαίων ὁ δῆμος πᾶσαν ἀπολογίαν, καὶ συγγνώμην ἑαυτοῖς περικόπτουσι. Ταῦτα μὲν δὴ πράττουσιν ἡ παραβολὴ τὰ λοιπὰ τῶν ὀνομάτων τε καὶ πραγμάτων, ὅσα μηδὲν τῶν ἀναγκαίων, καὶ πρὸς σωτηρίαν ἐκκαλουμένων προσξενεῖ, οὐδὲ σεμνύνεται πολυπραγμονεῖν. Ἐπεί τινες οἱ τὸν καύσωνα τῆς ἡμέρας, καὶ τὸν παγετὸν τῆς νυκτὸς ἐπὶ τοῖς θείοις ἔργοις ἐμψύχως διενεγκόντες· τοῖς δὲ μετ' αὐτοὺς ἐλθοῦσι μιμήσασθαι βάσκανον, καὶ πονηρὸν ὀφθαλμόν, ἐφ' οἷς μετέσχον τῶν ἴσων, ἐπιβάλλοντες; Τίς δὲ « ὁ τῆς ἀδικίας κριτής ὁ θεὸν μὴ φοβούμενος, καὶ ἄνθρωπον μὴ ἐντρεπόμενος· εἶτα τῆς χήρας καταβοώσης εἰς οἰκτιρμοὺς διαλύων τὴν ἀπόνοιαν; » Τούτων γὰρ ἑκάτερον μὴ μετὰ πολλῆς τῆς παρεκβολῆς καὶ ἀδολεσχίας, οὐ μὲν οὖν οὐκ ἔστι προσώπῳ περιωρισμένῳ ἐναρμόσασθαι. Ἀλλὰ « αἱ παρθένοι, αἱ μὲν πέντε μωραί, αἱ δὲ πέντε φρόνιμοι, » τίνος προσώπου ὡρισμένου εἰκονίσουσιν; Ὁ χρόνος δὲ, καθ' ὃν αἱ μὲν εἰσῆλθον, αἱ δὲ τοῦ νυμφῶνος ἀπεκλείσθησαν, τίς ποτ' ἂν εἴη; Ὁ γὰρ τῆς κοινῆς κρίσεως οὔπω ἐφέστηκεν. Καὶ πολλοῖς ἄλλοις ὁ ζητῶν ὡρισμένα πρόσωπα, καὶ πράγματα, καὶ κατατεμαχίζειν φιλοτιμούμενος τὰς παραβολάς, περιενεχθείη ἂν τὴν διάνοιαν, καὶ ἀπορήματα, οὐ τοσοῦτον τῶν παραβολῶν τοῦτο παρεχομένων, ὅσον τῆς περιεργίας, καὶ ἀτόπου λεπτολογίας εἰς ἀμαθίαν μᾶλλον, ἀλλὰ οὐκ εἰς εὕρεσιν ἀποτελευτώσης. Τίνες δὲ πάλιν οἱ μὴ διδόντες τῶν κερατίων μετασχεῖν « τῷ εἰς μακρὰν ἀποδημήσαντι πόλιν, καὶ τὰ πατρώα καταναλώσαντι ἀσώτως; » Οἱ μίσθιοι δὲ
prærupla rupe inexhaustos edentem fontes * : cum A
his omnibus, quæ nec exprimi, nec intelligi pos-
sunt, beneficiis ac donis fruerentur llebræi; et
quodammodo quæcunque ad eos pertinebant, es-
sent peculiari sorte selecta, ac sub communi cæte-
ris hominibus providentia et vigilantia non conti-
nerentur; hujuscemodi verba emittunt : « Deus,
qui hæc omnia gratis, atque ex sola benignitate
nobis impertiebatur, non permisisset nos peccasse ;
nisi nimiam suam ac ineffabilem erga nos curam,
et vigilantiam in iram sivisset permutari. ›
Atque hæc dicere et cogitare posset Israel obse-
erando, non affirmando; neque proferendo dogma,
sed concitando miserationem ; neque ut sese nega-
ret esse peccati causam, sed ut lamentationem
faceret, suamque deliberatam improbitatem incu- Β
saret. Quare ea quoque quæ paternum Dei amorem
et misericordiam movere possent, aliis attexit ver-
bis : Tu pater noster, Abraham nescivit nos
3 saculo nomen luum super nos “,, et quæcun-
que alia ad miserationem et clementiam conci-
liandam adjecta sunt; ut propemodum dicat:‹ Pro
quali (hei mihi!) copia donorum, et gloriae per uni-
versum orbem pervagatæ, qualibus peccatis impli-
calus, et factus [opprobrium et subsanuatio] *
deprehendor ! ›
Quod si in duas partes ubique dispesci conspi-
ciuntur Hebræi : nonnulli enim eorum vitulum sibi
conflant derelinquentes Deum "; atque hi et cæde
et morte pœnas facinoris luunt, Mosaicæ sententiæ,
aut potius justo Dei judicio subjecti : nonnulli
præterea incensum offerunt Deo, his autem terræ
hiatus extemporaneum fiunt sepulcrum ; porro
nonnullos flammæ a Deo immissæ devorant, ut
murmurationis crimen ulciscantur "; alii contra
in Dei misericordiam et in bonam frugem se reci-
pientes, incredibilis illius portenti spectatores ac
testes fiunt "; ac illorum quidem membra in
deserto cadunt, terræque promissæ judicantur in-
digni ”; hi autem ab repromissionum assecutione
non excidunt ”; atque alia innumera": cum ita-
que Israelitica natio ita in duas distingueretur
partes, quarum altera resipiscentes, altera perver-
sos complectitur; nihil-prohibet, quominus resipi-
scentium cogitationes confessionesque dicamus esse D
illud : « Multiplicatæ sunt iniquitates nostræ coram
te, et peccata nostra responderunt nobis, quia
scelera nostra nobiscum, et iniquitates nostras
cognovimus; peccare, et mentiri et aversi
sumus, ne iremus post tergum Dei nostri 58
quæcunque alia ad eamdem (confessionem, com-
punctiouemque pertinent murmurantium vero,
seq.
1 seqil:
svif.
(35) Hoc ad eos referendum puto, qui singulis plaga hujusmodi viros fuisse constat. Exod. xxxi,
populi castigationibus superstites ob poenitentiam
Luerunt. Nimirum in prima quoque Hebræorum
των ἁπάντων τῶν ὑπὲρ λόγον, καὶ ἔννοιαν εξεργε
σιῶν, καὶ δωρεῶν ἀπολαύων ὁ Ἰσραήλ, καὶ ὡς
πάντα τὰ περὶ αὐτοὺς εἴη πρὸς τὸ ἐξαίρετον ἀπο
κεκληρωμένα, καὶ οὐ κατὰ τὴν ἄλλην τῶν ἀνθρώπων
πρόνοιάν τε, καὶ κηδεμονίαν, ἀφίησι φωνὴν τοιαύ-
την, « ὡς ὁ ταῦτα προῖκα, καὶ διὰ μόνην ἀγαθότητα
παρασχὼν ἡμῖν, οὐδ' ἂν ἁμαρτεῖν εἴασεν· εἰ μὴ τὴν
πολλὴν αὐτοῦ, καὶ ἀνεκδιήγητον περὶ ἡμᾶς φροντί
δα, καὶ κηδεμονίαν εἰς ὀργὴν ἀφῆκε περιτραπή
τόμου πέτρας πηγὰς ἀκενώτους ἀναβλύζον· τού
........
ναι, ν
Καὶ ταῦτα ποτνιώμενος εἴη ἄν, καὶ λέ-
γων, καὶ διανοούμενος ὁ Ἰσραὴλ, ἀλλ' οὐκ ἀπο
φαινόμενος· οὐδὲ δογματίζων, ἀλλ' ἐλεεινολογού
μενος· οὐδὲ τὴν αἰτίαν τοῦ ἁμαρτάνειν ἀπολυόμενος,
ἀλλὰ θρηνολογῶν, καὶ τὴν ἰδίαν ἐθελοκακίαν καται-
τιώμενος. Διὸ καὶ, & στοργήν, καὶ ἔλεον ἀνακινεῖν
οἶδε, τοῖς ἄλλοις διαπλέκει ρήμασιν· · Πατὴρ ἡμῶν
εἶ σύ· Ἀβραὰμ οὐκ ἔγνω ἡμᾶς.... ἀπ᾿ ἀρχῆς τὸ
ὄνομά σου ἐφ' ἡμᾶς· » καὶ ὅσα ἄλλα συνείρηται συμ-
πάθειαν, καὶ εὐμένειαν ἕλκειν δυνάμενα, μονονουχί
λέγων· ι ὡς ἀνθ᾽ οἷου πλούτου δωρεῶν, οι μοι, καὶ
δόξης εἰς τὴν οἰκουμένην διαβοηθείσης, οἴοῖς ἁμαρ
τήμασιν ἑαλωκώς, καὶ ὄνειδος, καὶ μυκτηρισμός γεν
γονὼς ἐξελέγχομαι. »
Εἰ δὲ καὶ πρὸς διπλῆν μοίραν πανταχοῦ καθορᾶται
μεριζόμενος ὁ Ἰσραήλ· οἱ μὲν γὰρ αὐτῶν μοσχοπο:-
οῦσιν ἐγκαταλιμπάνοντες Θεόν· οἱ δὲ φόνῳ, καὶ θα
νάτῳ τὴν τόλμαν δικάζουσι, τῇ Μωσαϊκῇ ψήφῳ,
μᾶλλον δὲ τῇ τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισία υπηρετούμενοι ·
καὶ οἱ μὲν ἱερατεύουσι τῷ Θεῷ, τοῖς δὲ χάσματα
γῆς αὐτοσχέδιος τάφος γίνεται· καὶ τοὺς μὲν φλόγες
θεήλατοι κατανέμονται τοῦ γογγυσμοῦ δίκας εἰσ-
πραττόμεναι· οἱ δὲ πρὸς τὸν ἔλεον, καὶ τὴν εὐγνω
μοσύνην καταφεύγοντες, θεαταί, καὶ μάρτυρες τοῦ
παραδόξου θεάματος γίνονται· καὶ τῶν μὲν τὰ κα
λα ἐν ἐρήμῳ πίπτει, καὶ τῆς ἐπηγγελμένης γῆς
ἀνάξιοι κρίνονται · οἱ δὲ τῶν ἐπαγγελιῶν οὐκ ἐκπί-
πτουσι· καὶ μυρία ἄλλα · οὕτως οὖν εἰς δύο μοίρας,
εἰς τε τὴν εὐγνώμονα, καὶ ἀγνώμονα, τῆς Ἰσρατ
λίτιδος φυλῆς διαιρουμένης, οὐδὲν κωλύει λέγειν τῶν
μὲν εὐγνωμόνων διανοήματα, καὶ ὁμολογίας εἶναι
τό· : Πολλὴ ἡ ἀνομία ἡμῶν ἐναντίον σου καὶ αἱ
ἁμαρτίαι ἡμῶν ἀντέστησαν ἡμῖν· καὶ ὅτι αἱ ἀνομίαι
ἡμῶν ἐν ἡμῖν, καὶ τὰ ἀδικήματα ἡμῶν ἔγνωμένο
ἠσεβήσαμεν, καὶ ἐψευσάμεθα. . . . καὶ ἀπέστημεν
ἀπὸ ὄπισθεν τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ο καὶ ὅσα ἄλλα τῆς
αὐτῆς ὁμολογήσεως ὑπάρχει, καὶ κατανύξεως· τῶν
δὲ γογγυστῶν, καὶ ἀχαρίστων, καὶ ἀγνωμόνων δυσ-
φημίας εἶναι τό· . Ἰδοὺ ὠργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρ
το μεν ο εἰ βούλει δὲ, καὶ τό · . Τί ἐπλάνησας ἡμᾶς
ΝΟΤΑ.
26.
; et
5º Psal. x£m, 14; lxxviii, 4. 81 Exod. XXXII,
*ibid. 23 seqq. 55 Εxod. xr, 11 seqq.
56 Num. xiv, 28
48 Exod. xvII, 6; Nuin. xx, 11. so Isa. Laur, 16
ss ibid. 25 seqq. 53 Num. XVI, 6 seqg.
or ibid. 30. 89 εκ. μια, 12 seq.
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
col. 241–242page 121 of 591
PG 101:241πάλιν τίνες; Εἴπερ τὸ ἀνθρώπινον γένος εἰς δικαίους καὶ ἁμαρτωλοὺς διαιρούμενον, διὰ τῶν ἐν τῇ παραβολῇ δύο λαμβανομένων υἱῶν παραδηλοῦται, καὶ πῶς οὗτος, ὡς εἷς τῷ πατρὶ τῶν μισθίων, νομισθῆναι ἐξαιτεῖται; Ὁ υἱὸς ὁ πρεσβύτερος, ὁ τὸ τοῦ πατρὸς θέλημα πληρῶν, εἶτα φθονεροῖς ὄμμασι θεωρῶν τὴν ἐπιστροφὴν, καὶ σωτηρίαν τοῦ ἀδελφοῦ, καὶ δικαιολογεῖσθαι παροξυνόμενος τῷ πατρί, πῶς ἂν ὡρισμένῳ τινὶ προσώπῳ παρατεθείη; Ὥστε φανερόν, ὡς οὐχ ἅπαντα τῆς παραβολῆς τὰ μέρη πολυπραγμονεῖν, καὶ λογοθετεῖν προσήκει, πρὸς μόνον δὲ ἀφορᾶν τὸ διὰ τῆς ὁλοκληρίας ταύτης σημαινόμενον.
Τὸν δὲ πλούσιον ἄνθρωπον, ὡς τὸν διαβεβλημένον οἰκονόμον τῆς οἰκίας προεστήσατο, τίνι ἄν τις προσώπῳ ἐξιδιώσαιτο; Τίνας δ' ἂν εἴποι τοὺς διαβάλλοντας; Ἡ δὲ ἀνταπόδοσις τῶν μὲν ἀγαθῶν τῷ Λαζάρῳ, τῶν δὲ ἀνιάτων κακῶν τῷ πλουσίῳ, πῶς ἂν εἴη γεγενημένη οὔπω τῆς κοινῆς κρίσεως συνεστώσης; Καὶ αἱ διαλέξεις δέ, ἃς ὑποβάλλεται ἡ παραβολὴ τοῦ Ἀβραὰμ, καὶ τοῦ κολάσει καταδεδικασμένου, πῶς ἂν γένοιτο τῷ μὲν σιγὴν τῶν βασάνων ἐπιταττόντων (καὶ πλὴν τῶν καθ᾽ ἑαυτὸν στεναγμῶν τε καὶ ὀδυρμῶν χαλινὸν τοῖς ἄλλοις ἐπιβαλλόντων)· τοῦ δὲ μηκέτι μετὰ τὴν κρίσιν πρὸς τὸν ἐφάπαξ καταδεδικασμένον ἐπιστρεφομένου; Κατὰ τὸν αὐτὸν οὖν τύπον, καὶ νόμον οὐδὲ τὰ τῇ παραβολῇ παιδία ζητήσεις περιγεγραμμένων προσώπων ἀπαγγέλλειν ἰδιότητας· ἀλλὰ γὰρ διὰ τῶν τῆς κοινοτέρας φωνῆς ἰδιωμάτων καὶ περὶ τῆς προκειμένης παραβολῆς ἐπέλθοις.
Καὶ ὁμοιώσεως ταῦτα ἂν εἴη· ἐπεὶ τό γε αἰνιγματικὸν εἶδος αὐτῆς, καθ᾽ ὃ καὶ ἡ νῦν ἐταζομένη προενήνεκται, καὶ ἑτέραις περινοίαις τὸν πολὺν ἀκροατὴν οὐ παραδεχομέναις θαλαμεύεσθαι. Καὶ τοῦτο ἄρα, καὶ ὁ Σωτήριος λόγος ὑποσημαινόμενος· «Ὑμῖν,» ἔλεγε πρὸς τοὺς μαθητάς, «δέδοται γνῶναι τὰ μυστήρια, ἐκείνοις δὲ ἐν παραβολαῖς,» τῇ ἀκριβεστάτῃ, καὶ κατὰ λεπτὸν ἐπιγνώσει, καὶ ἀνακαλύψει τοῦ μυστηρίου, τὴν κατὰ τὰς παραβολὰς ἀνοτιδιαστέλλειν κατάληψιν.
Διὸ καὶ «Φράσον ἡμῖν,» ἔλεγον οἱ ἀπόστολοι, «τὴν παραβολὴν ταύτην·» ταύτην ἄρα καὶ τῶν ἀπειθεστάτων Ἰουδαίων ἡ Συναγωγή· «οὔτε βλέποντες ἔβλεπον, καὶ ἀκούοντες οὐκ ἤκουον,» ὡς τῶν τοιούτων παραβολῶν, καὶ ὁμοιώσεων τοῦτο μὲν καθορᾷν, καὶ ἀκούειν παρεχομένων. Εἰ γὰρ καὶ πωρώσει τῆς καρδίας τὸ τῶν Ἰουδαίων πλῆθος, καὶ πρὸς τὸ τῆς εὐσεβείας φῶς ἑκουσίως καταμύοντες· «Οὐκ ἔβλεπον βλέποντες, οὐδὲ ἀκούοντες ἤκουον·» πλὴν ἀλλά γε καὶ ἡ παραβολὴ μηδὲν πρὸς τὴν αὐτῶν ἀνθισταμένην διάθεσιν (τῇ γὰρ ἀσαφείᾳ ἐπεσκίαστο) οὔτε ἀγνωμοσύνης ἀφορμήν τινα παρέχεται· ἀλλὰ καὶ τὸν τρόπον αὐτῶν τῆς ἀπαθείας μᾶλλον διελέγχει· ὅτι δέον ζη-
πάλιν τίνες ; Είπερ τὸ ἀνθρώπινον γένος εἰς δικαίους Α
καὶ ἁμαρτωλοὺς διαιρούμενον, διὰ τῶν ἐν τῇ παρα
βολή δύο λαμβανομένων υἱῶν παραδηλοῦται, καὶ
πῶς οὗτος, ὡς εἰς τῷ πατρὶ τῶν μισθίων, » νομι
σθῆναι ἐξαιτεῖται; Ο υἱὸς ὁ πρεσβύτερος, ὁ τὸ τοῦ
πατρός θέλημα πληρῶν, εἶτα φθονεροῖς όμμασι θεω
ρῶν τὴν ἐπιστροφὴν, καὶ σωτηρίαν τοῦ ἀδελφοῦ, καὶ
δικαιολογεῖσθαι παροξυνόμενος τῷ πατρὶ, πῶς ἂν
ὡρισμένῳ τινὶ προσώπῳ παρατεθείη ; Ωστε φανερόν,
ὡς οὐχ ἅπαντα τῆς παραβολῆς τὰ μέρη πολυπραγ-
μονεῖν, καὶ λογοθετείν προσήκει, πρὸς μόνον δὲ ἀφ-
ορᾶν τὸ διὰ τῆς ὁλοκληρία; ταὐτῆς σημαινόμε
ΤΟΥ.
Τὸν δὲ πλούσιον ἄνθρωπον, ὡς τὸν διαβεβλημένον
οἰκονόμον τῆς οἰκίας προεστήσατο, τίνι ἄν τις προσ- Β
ώπῳ ἐξιδιώσαιτο; Τίνας δ' ἂν εἴποι τοὺς διαβάλλον
τας ; Ἡ δὲ ἀνταπόδοσις τῶν μὲν ἀγαθῶν τῷ Λαζάρῳ,
τῶν δὲ ἀνιάτων κακῶν τῷ πλουσίῳ, πῶς ἂν εἴη γε-
γενημένη οὔπω τῆς κοινῆς κρίσεως συνεστώσης;
Καὶ αἱ διαλέξεις δὲ, ἃς ὑποβάλλεται ἡ παραβολὴ τοῦ
᾿Αβραάμ, καὶ τοῦ κολάσει καταδεδικασμένου, πῶς
ἂν γένοιτο τῷ μὲν σιγὴν τῶν βασάνων ἐπιταττόντων
(καὶ πλὴν τῶν καθ᾿ ἑαυτὸν στεναγμῶν τε καὶ ὀδυρ-
μῶν χαλινὸν τοῖς ἄλλοις ἐπιβαλλόντων)· τοῦ δὲ μη-
κέτι μετὰ τὴν κρίσιν πρὸς τὸν ἐφάπαξ καταδεδικα
σμένον ἐπιστρεφομένου ; Κατὰ τὸν αὐτὸν οὖν τύπον,
καὶ νόμον οὐδὲ τὰ τῇ παραβολή παιδία ζητήσεις
περιγεγραμμένων προσώπων ἀπαγγέλλειν ἰδιότητας·
ἀλλὰ γὰρ διὰ τῶν τῆς κοινοτέρας φωνῆς ιδιωμά-
των καὶ περὶ τῆς προκειμένης παραβολῆς ἐπέλ-
θος.
Καὶ ὁμοιώσεως ταῦτα ἂν εἴη· ἐπεὶ τό γε αἰνιγ
ματικὸν εἶδος αὐτῆς, καθ᾽ ὁ καὶ ἡ νῦν ἐταζομένη
προενήνεκται, καὶ ἑτέραις περινοίαις τὸν πολύν
ἀκροατὴν οὐ παραδεχομέναις θαλαμεύεσθαι. Καὶ
τοῦτο ἄρα, καὶ ὁ Σωτήριος λόγος ὑποσημαινόμενος·
• Υμίν, ο έλεγε πρὸς τοὺς μαθητάς, ο δέδοται γνώ
και τα μυστήρια, ἐκείνοις δὲ ἐν παραβολαῖς, ν τῇ
ἀκριβεστάτῃ, καὶ κατὰ λεπτὸν ἐπιγνώσει, καὶ ἀνα
καλύψει τοῦ μυστηρίου, τὴν κατὰ τὰς παραβολὰς ἀνο
τιδιαστέλλειν κατάληψιν.
Διὸ καὶ ο Φράσον ἡμῖν, » ἔλεγον οἱ ἀπόστολοι, τὴν
παραβολὴν ταύτην· ο ταύτην ἄρα καὶ τῶν ἀπειθε- β
στάτων Ἰουδαίων ή Συναγωγή • οὔτε βλέποντες
ἔβλεπον, καὶ ἀκούοντες οὐκ ἤκουον, ὡς τῶν τοιούτων
παραβολῶν, καὶ ὁμοιώσεων τοῦτο μὲν καθορᾷν, καὶ
ἀκούειν παρεχομένων. Εἰ γὰρ καὶ πωρώσει τῆς καρ
δίας τὸ τῶν Ἰουδαίων πλῆθος, καὶ πρὸς τὸ τῆς εὐσε
βείας φῶς ἑκουσίως καταμύοντες· «Οὐκ ἔβλεπον
βλέποντες, οὐδὲ ἀκούοντες ἤκουον· ο πλὴν ἀλλά γε καὶ
ἡ παραβολή μηδὲν πρὸς τὴν αὐτῶν ἀνθισταμένην
διάθεσιν (τῇ γὰρ ἀσαφείᾳ ἐπεσκίαστο) οὔτε άγνωμο
σύνης ἀφορμήν τινα παρέχεται· ἀλλὰ καὶ τὸν τρόπον
αὐτῶν τῆς ἀπαθείας μᾶλλον διελέγχει· ὅτι δέον ζη-
σε
σε ilisl.
suam vivendo luxuriose " ? » Mercenarii vero qui-
nam sunt “? Si humanum genus in justos el
peccatores discerptum, duobus filiis in parabolam
inductis significatur, quomodo juvenis iste sicut
unus ex mercenariis patris esse cupiebat? Filius
autem senior, qui patri in omnibus obsequebatur,
et postea invidis oculis conversionem salutemque
fratris conspiciebat, ac de bujus justificatione ira-
scebatur in patrem ", quomodo, quæso, alicui
definito homini posset applicari ? Ex quo perspi-
citur, quod non liceat omnes parabolæ partes solli -
cite perquirere, omniumque rationem exposcere,
sed ad illud tantummodo animum admovere, quod
per rei summam indicatur.
Præterea cuinam personæ divitem illum, qui
villicum diffamatum suæ domi præfectum labe-
bat “, quispiam appropriarit? Quosnam vero esse
dixerit illius accusatores? Porro retributio felicita-
tis Lazaro, et insanabilium ærumnarum diviti “
quomodo facta esse poterit, cum commune judi-
cium nondum advenerit ? Abrahæ vero, et hominis
supplicio addicti colloquia, quæ subjicit parabola ",
quomodo contingebant, dum diviti silentium im-
ponebant tormenta (et quidem ipsi ejus genitus,
et ploratus aliis vocibus frenim injiciebant); La-
zarus vero homini jam semel condemnato verba
dirigere non debebat. Eodem itaque pacto, eadem-
que lege nec pueri in nostra parabola proprietatem
peculiarium personarum poterunt sibi vindicare :
cat etiam pro vocabuli uotioris proprietatibus in me-
segg.
morata parabola locum habuerunt.
Atque hæc parabolæ propria esse videntur; si-
quidem ad ipsam nigmaticam ejus speciem, qua
etiam liæc nostrə prolata est, pertinet quoque ut
sese contineat inter alios mentis conceptus, qui
a multis auditoribus non intelliguntur. Et id nimi-
rum vel ipsa Servatoris sententia innuit, cum
Vobis, inquit discipulis, datum est nosse my-
steria, illis vero in parabolis“; vobis videlicet fas
est, ut accuratissima, et usque ad minimum dedu-
cta agnitione, et revelatione mysterii intelligentiam
parabolarum dilatetis.
`Quare et ‹ Edissere nobis, aiebant apostoli,
< parabolam istam ; et istam utique contumacium
Synagoga Judæorum • videntes non videbant, et
audientes non audiebant 70 ; › quippe hujusmodi
videre, et audire parabolæ et similitudines præsta-
bant. Etsi enim gens Judæorum, cum corde oldu-
rato essent, et luci religionis sponte sua oculos
clauderent: Videntes non videbant, et audientes
non audiebant; nullam tamen resistenti eorum
indoli parabola (utpote quæ obscuritate involve-
batur ignorantiæ occasionem præbet, sed potius
ipsorum mores indolentiae crimine redarguit ; quod
res non perspectas ex his, quæ jam intellexerant,
* Luc. xv, 15. 68 ibid. 17,19. σε ibid. 28.
ibid. viii, 10. * Matth. xu, 30 ; xv, 15.
XVI, 1.
7º ibid. x111, 13.
σε ibid. 23 seq.
67 ibid. 24
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XXXIV
col. 243–244page 122 of 591
PG 101:243τεῖν, ἐξ ὧν συνίεσαν, ἃ μὴ συνίεσαν, ὥσπερ ἔπραττον οἱ ἀπόστολοι· οἱ δὲ λόγον οὐδένα τῶν ἀγνοουμένων ἐτίθεντο.
Τὸ δὲ τῆς παραβολῆς, καὶ ὁμοιώσεως δυσθεώρητον καὶ ὁ Παροιμιαστής τῇ παραθέσει τῶν παραλλήλων φωνῶν ὑπεσήμηνεν, ἡνίκα τὸν ταῖς παροιμίαις τελεσθέντα τὴν διάνοιαν σοφόν τινα διαγράφων, καὶ νοήμονα, « Νοήσει τε παραβολήν, φησί, καὶ σκοτεινῶν ῥήσεις τε σοφῶν, καὶ αἰνίγματα. »
Ἀλλὰ οὗτος μὲν ὁ λόγος ὁ ἀπὸ τῶν ἰδιωμάτων τῆς παραβολῆς, καὶ ὁμοιώσεως οὐ παντελῶς καθελκόμενος, πολλῶν, καὶ ἄλλων κατὰ τὸν εἰρημένον τρόπον ἐξευμαρίζειν ζητήματα δύναται. Ὃ δὲ μᾶλλον ῥηθήσεται, ὅσον τῆς προτεταγμένης θεωρίας μᾶλλον ἀκριβολογεῖται τά τε πράγματα, καὶ τὰ ῥήματα, τοσοῦτον ἰδιάζουσαν ἀποφαῖνον ἐφ᾽ ἑνὶ ζητήματι περιγράφει τὴν ἐπίλυσιν.
Διττόν τοι γὰρ οὖν παρὰ τοῖς ἱεροῖς ἡμῶν χρησμοῖς τὰ παιδία· « Ἄφετε γὰρ τὰ παιδία, καὶ μὴ κωλύετε αὐτὰ ἔρχεσθαι πρός με· » καὶ τῆς αὐτῆς ἐννοίας οὐ πόρρω, « Ἐὰν μὴ στραφῆτε, καὶ γένησθε ὡς τὰ παιδία, οὐ μὴ εἰσέλθητε εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν· » εἶτα, « Ἀδελφοί, μὴ παιδία γίνεσθε ταῖς φρεσίν, ἀλλὰ τῇ κακίᾳ νηπιάζετε. » Ὥστε διττὸν ἂν εἴη τὸ παιδίον, μᾶλλον δὲ καὶ τριτόν· εἴπερ ὁ σοφὸς εἴ τις ἄλλος τὰ θεῖα καὶ τὰ ἀνθρώπινα, Παῦλος, ἐφαρμόζειν τε εἰδὼς τὰς καταλλήλας φωνὰς ταῖς συγγενεστάταις ἐννοίαις, διακέκραγεν· « Ἐπεὶ οὖν τὰ παιδία κεκοινώνηκε σαρκὸς καὶ αἵματος, καὶ αὐτὸς παραπλησίως μετέσχε τῶν αὐτῶν, ἵνα διὰ τοῦ θανάτου καταργήσῃ τὸν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου. » Δῆλον γὰρ, ὡς τὸ παιδίον ἐνταῦθα, οὔτε τὸ ἁπλοῦν, καὶ ἄκακον, καὶ πανουργίας ἐλεύθερον, ἀπαγγέλλει, οὔτε μὴν τὸ ἀσύνετον, καὶ τὴν διάνοιαν εὐπερίφορον, ἀλλὰ τὴν ἀνθρωπίνην ἁπλῶς ἐπισημαίνεται φύσιν.
Διόπερ ὁ Πρόδρομος καὶ ὁ Σωτὴρ, παιδία ἂν οὐκ ἀπεικότως κληθείη, ὅτι τε τῆς αὐτῶν εἰσιν οὐσίας κεκοινωνηκότες· καὶ προσεχέστερον, καὶ οἰκειότερον διὰ τὴν πολλὴν ἡμερότητα, καὶ πραότητα τῶν πολυτλήτων παθῶν, καὶ ἠθῶν τὴν πρὸς τὰ παιδία ὁμοιότητα. Καὶ γὰρ ἐν ἑαυτοῖς ἐδείκνυον διαμορφούμενα, οὔτε πῦρ ἐξ οὐρανοῦ καταβιβάζοντες, οὔτε ξίφει τοὺς ἀδικοῦντας κολάζοντες, οὐδὲ χάσμασι τιμωρούμενοι, οὐδὲ καταποντίζοντες ὕδατι τοὺς ἀπειθοῦντας· ἀλλὰ παίδων εἰς ὁμοιότητα διὰ τῆς πραότητος, καὶ ἀοργησίας καθιστῶντες ἑαυτοὺς, παιδικοῖς λόγοις τοὺς μαθησομένους ἐρύθμιζον κατὰ τό, « Γάλα ὑμᾶς ἐπότισα, καὶ οὐ βρῶμα· » καὶ μήν, « Καὶ ἄλλα πολλὰ ἔχω λέγειν, ἀλλὰ οὐ δύνασθε βαστάζειν ἄρτι. »
Ὥστε παῖδες οὐκ ἀπᾴδοντι, οὔτε πρὸς ὕβριν ἐκφερομένῳ λόγῳ καὶ νομισθείεν ἂν, καὶ ῥηθείεν ὅ τε
uti solebant apostoli, iuvestigare debuissent; hi A
autem nullum sermonem non rite intellectumn in
animo recondebant.
pollentes apponit; ubi sapientem quemdam, et pru-
describens : « Exquiret, inquit, parabolam, et
proprietatibus huc non invite deducta, aliis atque
aliis quæstionibus solvendis ratione adhuc exposita
potest inservire. Idl vero, quod potius dicetur,
statuta enucleat, tanto magis propriam solutio-
nem proponit, eamque nostræ uni applicat quæ-
stioui.
nomen usurpant : scilicet, • Sinite parvulos, et
ab hac significatione non longe distat, • Nisi con-
versi fueritis, et efficiamini sicut parvuli, non in-
parvuli es!ote ". » Quare puer duo significat, aut
potius tria; siquidem Paulus, vir ille in divinis
norat consentaneas voces cognatis notionibus apta-
runt carni et sanguini, et ipse similiter participa-
bebat mortis imperium 15 • Patet enim, quod hic
vox puer neque simplex, neque innocens, neque
calliditatis expers, imo neqe stultum, et patiens
facile circumversari possit intelligi, sed naturam
humanam simpliciter significet.
natura communicarunt ; et quod magis peculiare,
multiplices perpessiones mansuetudinem, mores-
dum nec ignem deducebant e cœlo, nec improbos
gladio plectebant, nec terræ hiatibus castigabant,
nec obduratos demergebant in mare; sed lenitate
ac placiditate in puerorum similitudine se collo-
edocendos erudiebant, secundum illud: ‹ Lac vobis
polumn dedi, non escan 7 ; » et præterea « Multa alia
haben dicere, sed non potestis portare modo 17.
Locutione itaque neque absurda, neque contu-
meliosa pueri utique haberi poterunt, et dici, tum
73 Matth. XIX,
14. 73 Matth. xvIII, 3. 1 1 Cor. x1,
τεῖν, ἐξ ὧν συνίεσαν, ἃ μὴ συνίεσαν, ὥσπερ ἔπραττον
οἱ ἀπόστολοι· οἱ δὲ λόγον οὐδένα τῶν ἀγνοουμένων
ἐτίθεντο.
•
Τὸ δὲ τῆς παραβολῆς, καὶ ὁμοιώσεως δυσθεώρητον
καὶ ὁ Παροιμιαστής τῇ παραθέσει τῶν παραλλήλων
φωνῶν ὑπεσήμηνεν, ἡνίκα τὸν ταῖς παροιμίαις τελε
σθέντα τὴν διάνοιαν σοφόν τινα διαγράφων, καὶ νοή
μονα, ο Νοήσει τε παραβολήν, φησί, καὶ σκοτει
νῶν (76) ῥήσεις τε σοφῶν, καὶ αἰνίγματα. »
᾿Αλλὰ οὗτος μὲν ὁ λόγος ὁ ἀπὸ τῶν ἰδιωμάτων τῆς
παραβολῆς, καὶ ὁμοιώσεως οὐ παντελῶς καθελκόμε
νος, πολλῶν, καὶ ἄλλων κατὰ τὸν εἰρημένον τρόπον
ἐξευμαρίζειν ζητήματα δύναται. "Ο δὲ μᾶλλον ῥηθή
σεται, ὅσον τῆς προτεταγμένης θεωρίας μᾶλλον ἀκρι-
6ολογείται τά τε πράγματα, καὶ τὰ ῥήματα, τοσού
τον ἰδιάζουσαν ἀποφαῖνον ἐφ' ἑνὶ ζητήματι περιγρά
φει τὴν ἐπίλυσιν.
Διττόν τοι γὰρ οὖν παρὰ τοῖς ἱεροῖς ἡμῶν χρη-
σμοῖς τὰ παιδία· . "Αφετε γὰρ τὰ παιδία, καὶ μὴ
κωλύετε αὐτὰ ἔρχεσθαι πρός με· ν καὶ τῆς αὐτῆς ἐν
νείας οὐ πόρρω, ο Ἐὰν μὴ στραφῆτε, και γένησθε,
ὡς τὰ παιδία, οὐ μὴ εἰσέλθητε εἰς τὴν βασιλείαν τῶν
οὐρανῶν· ν εἶτα, ο Αδελφοί, μὴ παιδία γίνεσθε ταῖς
φρεσὶν, ἀλλὰ τῇ κακίᾳ νηπιάζετε. » Ωστε διττὸν ἂν
εἴη τὸ παιδίον, μᾶλλον δὲ καὶ τριτόν· εἴπερ ὁ σοφὸς
εἴ τις ἄλλος τὰ θεῖα καὶ τὰ ἀνθρώπινα, Παῦλος,
εφαρμόζειν τε εἰδὼς τὰς καταλλήλας φωνὰς ταῖς
συγγενεστάταις εννοίαις, διακέκραγεν· Ἐπεὶ οὖν
τὰ παιδία κεκοινώνηκε σαρκὸς καὶ αἵματος, καὶ αὐτ
τὸς παραπλησίως μετέσχε τῶν αὐτῶν, ἵνα διὰ τοῦ
θανάτου καταργήσῃ τὸν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανά
του. » Δῆλον γὰρ, ὡς τὸ παιδίον ἐνταῦθα, οὔτε τὸ
ἁπλοῦν, καὶ ἄκακον, καὶ πανουργίας ελεύθερον,
ἀπαγγέλλει, οὔτε μὴν τὸ ἀσύνετον, καὶ τὴν διά
νοιαν εὐπερίφορον, ἀλλὰ τὴν ἀνθρωπίνην ἁπλῶ;
ἐπισημαίνεται φύσιν.
Διόπερ ὁ Πρόδρομος καὶ ὁ Σωτὴρ, παιδία ἂν οὐκ
ἀπεικότως κληθείη, ὅτι τε τῆς αὐτῶν εἰσιν οὐσίας
κεκοινωνηκότες· καὶ προσεχέστερον, καὶ οἰκειότερον
διὰ τὴν πολλὴν ἡμερότητα, καὶ πραότητα τῶν πολυ-
τλήτων παθῶν, καὶ ἠθῶν τὴν πρὸς τὰ παιδία ὁμοιό
τητα. Καὶ γὰρ ἐν ἑαυτοῖς ἐδείκνυον διαμορφούμενα,
οὔτε πῦρ ἐξ οὐρανοῦ καταβιβάζοντες, οὔτε ξίφει
τοὺς ἀδικοῦντας κολάζοντες, οὐδὲ χάσμασι τιμωρού-
μενοι, οὐδὲ καταποντίζοντες ὕδατι τοὺς ἀπειθότας·
καὶ ἀοργησίας καθιστῶντες ἑαυτοὺς, παιδικοῖς λόγοις
τοὺς μαθησομένους ἐρύθμιζον κατὰ τὸ, « Γάλα ὑμᾶς
ἐπότισα, καὶ οὐ βρῶμα· › καὶ μὴν, « Καὶ ἄλλα πολλά
ἔχω λέγειν, ἀλλὰ οὐ δύνασθε βαστάζειν ἄρτι. »
Ὥστε παῖδες οὐκ ἀπᾴδοντι, οὔτε πρὸς ὕβριν έκρε
ρομένῳ λόγῳ καὶ νομισθείεν ἂν, καὶ ῥηθείεν ὅ τε
ΝΟΤΑ.
20.
Hanc vero parabolarum et similitudinum diffi-
cultatem vel ipse Salomon in libro Proverbiorum
indicavit, dum verbo parabolæ voces quasdam æque
dentem, qui mentem suam proverbiis excoluit,
obscura verba sapientium, et ænigmata ”. ›
Verum hæc doctrina a parabolæ et similitudinis
quanto accuratius notiones, et verba doctrinæ jam
Duplici autem sensu sacra oracula puerorum
nolite eos prohibere ad me venire ”; » quodque
trabitis in regnum coelorum ”. > Deinde vero :
• Fratres, nolite pueri effici sensibus, seul malitia
humanisque rebus quolibet alio sapientior, et qui
re, profatus est : • Quia ergo pueri communicave-
vit eisdem, ut per mortem destrueret eum qui ha-
Quain ob causam Præcursor, et Redemptor pueri
optimo jure vocari potuerunt, quia et puerorum
et proprium est, quia multam lenitatem, et inter
que pueris non absimiles præ se ferebant. Etenim
puerorum mores ipsi in se referebant expressos,
cantes, sermonibus puerili ingenio accommodatis
11 Prov. 1, 6. Hic sequor versionen LXX.
18 Hebr. 11. 14. 76 1 Cor. 111, 2. 77 Joan. xvi, 12.
ἀλλὰ παίδων (77) εἰς ὁμοιότητα διὰ τῆς πραότητος,
(76) Σκοτεινά
relinge ex sensu et libro Prover
biorum.
(77) Quatuor præcedentia verba es miss. Vati
cano et Barberino supplevimus.
PHOTII PATRIARCHE CP.
col. 245–246page 123 of 591
PG 101:245βαπτίζων ἐν ὕδατι, καὶ ὁ βαπτίζων ἐν πυρί, κατά γε τὸν λόγον τῆς φύσεως, καὶ τῶν σημαινομένων τὸ τι μιώτερον, καὶ σεμνότερον. Παῖδες δὲ τὴν ἀφροσύνην νηπιάζοντες τὰ τῶν Ἰουδαίων πλήθη, οἱ μήτε καταυλούμενοι, μήτε θρηνούμενοι, οὐδὲ καθ᾽ ἕτερον τούτων τῆς ἀπροσεξίας μετανέστησαν, οὐδὲ τῆς οἰκείας μοχθηρίας τὴν ἀπαλλαγὴν ζητεῖν ᾑρετίσαντο. Σὺ δὲ τὸν Σωτῆρα λέοντα πολλάκις ἀκούων, καὶ τὴν καθ᾿ ἡμῶν ἐχθρὸν ὠρυόμενον ὑπὸ τῆς αὐτῆς δηλούμενον κλήσεως, σκώληκά τε πάλιν τὸν Δημιουργὸν τῆς ὁρατῆς τε καὶ ἀοράτου κτίσεως· « Ἐγὼ γάρ εἰμι σκώληξ, καὶ οὐκ ἄνθρωπος· ὄνειδος ἀνθρώπου, καὶ ἐξουθένημα λαοῦ· » ἀλλὰ καὶ « ὁ σκώληξ αὐτῶν (τιμωρίας τοῦτο βαρυτάτης εἶδος) οὐ τελευτήσει· » ὡς ἐν ἐκείνοις σοφὸς ἐγένου διαιτᾷν, καὶ τὸν μὲν τῶν λεόντων εἰς τὴν εἰκόνα μεθέλκεις τοῦ Δεσπότου, τὸν δὲ τῷ ἀρχεκάκῳ θηρίῳ προσαρμόζεις· καὶ δὴ καὶ τὸν σκώληκα νῦν μὲν ἐπὶ τῆς ἀσπόρου, καὶ ἀχράντου, καὶ ἀγεωργήτου σαρκὸς τοῦ Σωτῆρος ἐκλαμβάνειν, νῦν δὲ τὸ πικρόν, καὶ ἀπαραίτητον τῆς κολάσεως σημαίνειν οὐκ ἐρυθριᾷς νομίζειν· οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν εὐαγγελικῶν παιδίων, τῇ συνήθει χρώμενος θεοσοφίᾳ, καὶ ἑκάστῳ νέμων, καὶ ἀπομερίζων, οὐδὲν οὔτε ἀσαφές, οὔτε δυσπαρακολούθητον εὑρήσεις. Πολλὴ δὲ καὶ ἄλλη τοῖς ἱεροπρεπέσιν ἡμῶν Λογίοις τῶν τοιούτων ὀνομάτων ἐγκατέσπαρται ἡ χρήσις· καθάπερ « ὁ σκύμνος· » ὁ μὲν ὠρυόμενος, καὶ ζητῶν τροφὴν παρὰ Θεοῦ· ὁ δὲ κοιμώμενος, καὶ ἐξανιστάμενος, καὶ συνεγείρων τὸ γένος τοῦ τε παλαιοῦ πτώματος, καὶ τῆς τοῦ θανάτου κατασχέσεως. Καί, Ἑωσφόρος· ὁ μὲν πρωὶ ἀνατέλλων, καὶ τὰς τῶν πιστῶν καρδίας ἔτι μᾶλλον τῷ φωτὶ τῆς θεογνωσίας ἐναυγάζων· ὁ δὲ τῷ σκότῳ προσαρμοζόμενος, καὶ διὰ τὸ ἑκούσιον τῆς μοχθηρίας τῆς νοερᾶς καὶ μακαρίας λαμπρότητος ἀπάγει. Ὄφις τε ὁ τὴν Εὔαν ἐξαπατήσας, καὶ δὴ καὶ οὗ μιμητὰς ἡμᾶς ὁ Σωτήριος λόγος προτρέπεται· « Γίνεσθε γάρ, φησί, φρόνιμοι, ὡς οἱ ὄφεις. » Ἀλλὰ γὰρ καὶ βασιλεὺς ὁ μὲν τῶν ἁπάντων, καὶ οὗ σύμπασα κτίσις· δακτύλων ἔργον· καὶ μὴν καὶ τῶν ἐν τῷ βίῳ δυσχερῶν, καὶ σκυθρωποτάτων, καὶ δεφευκτότατον ὄντα φυγεῖν· τὸ χαλεπώτατόν τε οὐκ ἔστιν ὁ θάνατος. Ἀστραπὴ δὲ πάλιν, ἡ διὰ τὴν ἔπαρσιν ἐξ οὐρανοῦ καταπεσοῦσα, καὶ δι' ἧς ἡ δευτέρου τοῦ Χριστοῦ φρικτή, καὶ σεβάσμιος παρουσία ἀπεικάζεται. Καὶ ὅρα δὲ καὶ σκότος ἱερόν, ὃ τὸ θεῖον παρασκήνιον τῆς ἀποκρυφῆς αὐτοῦ παρατί-
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XXXIV.
βαπτίζων ἐν ὕδατι, καὶ ὁ βαπτίζων ἐν πυρὶ, κατά γε
τὸν λόγον τῆς φύσεως, καὶ τῶν σημαινομένων τὸ τι
μιώτερον, καὶ σεμνότερον. Παῖδες δὲ τὴν ἀφροσύνην
νηπιάζοντες τὰ τῶν Ἰουδαίων πλήθη, οἱ μήτε καταυ-
λούμενοι, μήτε θρηνούμενοι, οὐδὲ καθ᾽ ἕτερον τούτων
τῆς ἀπροσεξίας μετανέστησαν, οὐδὲ τῆς οἰκείας
μοχθηρίας τὴν ἀπαλλαγὴν ζητεῖν ᾑρετίσαντο.
Σ: δὲ τὸν Σωτῆρα λέοντα πολλάκις ἀκούων, καὶ
τὴν καθ᾿ ἡμῶν ἐχθρὸν ὠργόμενον ὑπὸ τῆς αὐτῆς
δηλούμενον κλήσεως, σκώληκά τε πάλιν τὸν Δημιουρ-
γὸν τῆς ὁρατῆς τε καὶ ἀοράτου κτίσεως· « Ἐγὼ
γάρ εἰμι σκώληξ, καὶ οὐκ ἄνθρωπος· ὄνειδος ἀν-
θρώπου, καὶ ἐξουθένημα λαοῦ·, ἀλλὰ καὶ ι ὁ σκών
ληξ αὐτῶν (τιμωρίας τοῦτο βαρυτάτης εἶδος) οὐ τε
λευτήσει· ν ὡς ἐν ἐκείνοις σοφὸς ἐγένου διαιτᾷν,
καὶ τὸν μὲν τῶν λεόντων εἰς τὴν εἰκόνα μεθέλκεις
τοῦ Δεσπότου, τὸν δὲ τῷ ἀρχεκάκῳ θηρίῳ προσαρμό
ζεις· καὶ δὴ καὶ τὸν σκώληκα νῦν μὲν ἐπὶ τῆς
ἀσπόρου, καὶ ἀχράντου, καὶ ἀγεωργήτου σαρκὸς τοῦ
Σωτῆρος ἐκλαμβάνειν, νῦν δὲ τὸ πικρὸν, καὶ ἀπαραί
τητον τῆς κολάσεως σημαίνειν οὐκ ἐρυθριᾷς νομίζειν·
οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν εὐαγγελικών παιδίων (78), τῇ
συνήθει χρώμενος θεοσοφίᾳ, καὶ ἑκάστῳ νέμων, καὶ
ἀπομερίζων, οὐδὲν οὔτε ἀσαφές, οὔτε δυσπαρακολού
θητον εὑρήσεις.
Πολλὴ δὲ καὶ ἄλλη τοῖς ἱεροπρεπέσιν ἡμῶν Λο
γίοις τῶν τοιούτων ὀνομάτων εγκατέσπαρται ἡ χρή
σις· καθάπερ ι ὁ σκύμνος ὁ μὲν ὠρυόμενος, καὶ ζη-
τῶν τροφὴν παρὰ Θεοῦ· ὁ δὲ κοιμώμενος, καὶ ἐξ-
ανιστάμενος, καὶ συνεγείρων τὸ γένος τοῦ τε παρ
λαιοῦ πτώματος, καὶ τῆς τοῦ θανάτου κατασχέσεως.
Κα!, Εωσφόρος • ὁ μὲν πρωὶ ἀνατέλλων, » καὶ ο τὰς
τῶν πιστῶν καρδίας » ἔτι μᾶλλον τῷ φωτὶ τῆς θεο-
γνωσίας ἐναυγάζων· ὁ δὲ τῷ σκότῳ προσαρμοζόμενος,
καὶ ἂν τὸ ἑκούσιον τῆς μοχθηρίας τῆς νοερᾶς καὶ
μακαρίας λαμπρότητος ἀπάγει. Οφις τε ὁ τὴν Εὔαν
ἐξαπατήσας, καὶ δὴ καὶ οὗ μιμητὰς ἡμᾶς ὁ Σωτήριος
λόγος προτρέπεται· ι Γίνεσθε γάρ, φησί, φρόνιμοι,
ὡς οἱ ὄφεις. »
Ἀλλὰ γὰρ καὶ βασιλεὺς ὁ μὲν τῶν ἁπάντων, και
οὗ σύμπασα κτίσις· δακτύλων ἔργον· καὶ μὴν καὶ
τῶν ἐν τῷ βίῳ δυσχερῶν, καὶ σκυθρωποτάτων, καὶ
δε φευκτότατον ὄντα φυγεῖν· τὸ χαλεπώτατόν τε
οὐκ ἔστιν ὁ θάνατος. Αστραπὴ δὲ πάλιν, ἡ διὰ τὴν
ἔπαρσιν ἐξ οὐρανοῦ καταπεσοῦσα, καὶ δι' ἧς ἡ δευ
τέρου τοῦ Χριστοῦ φρικτή, καὶ σεβάσμιος παρουσία
ἀπεικάζεται. Καὶ ὅρα δὲ καὶ σκότος ἱερὸν, δ τὸ
θεῖον παρασκήνιον τῆς ἀποκρυφῆς αὐτοῦ παρατί
A qui in aqua, tum qui in igne baptizabat, secun
dum rationem ? naturæ, atque pro digniori nobilio-
rique sensuum. At vero pueri secundum stultitiam
fuerunt turbæ Judæorum, qui neque cantu, neque
lamentatione commoti, horum neutro a sua reces-
serunt socordia, et mutationi improbitatis suæ at-
tendere noluerunt.
Tu autem dum Servatorem passim appellari leo-
nem el adversarium nostrum rugientem eodem
nomine indigitatum fuisse audis so; et rursus ver-
mem Conditorem visibilis et invisibilis creaturæ;
quippe ‹ Ego sum, inquit, vermis, et non homo,
opprobrium hominum, et abjectio plebis ",, verum
etiam ‹ vermis eorum (et hoc immanissimi suppli-
cii genus est) uon morietur 83 ; › quemadmodum
¡is vocabulis sensum assignare noras, et modo leo-
nem ad imaginem Domini transfers, modo autem
bestiæ malorum causæ accommodas; eodemque
pacto vermem nunc quidem de carne Salvatoris
nec semine genita, nec sorde polluta, nec humani-
tus educata interpretari, nunc vero acerbum, et
inexorabile supplicium innuere non dubitas; ita
quoque in propositis Evangelii pueris, si solita sa-
crarum rerum scientia uteris, et unicuique, quod
suum est, adsignas et tribuis, nihil vel obscurum,
vel absurdum invenies.
Verum in sacris Litteris alia atque alia nomina
hoc pacto usurpata passim occurrunt; uti ‹ catu-
lus, (alter quidem ) rugiens, et quæreus a Deo
escam sibies ; » alter autem, qui accumbit, et sur
git, et congregat gentem veteris ruinæ, et posses
sionis mortis (79). Item Lucifer est, qui c mane
oritur es › et qui ‹ fidelium corda lumine divinæ
visionis perfectius collustrat ; ac Lucifer, qui ad
tenebras damnatus est, et ob voluntariam perduel-
lionem intelligibili beataque claritate destituitur 86.
Serpens pariter alter, qui Evam decepit er, et alter,
cujus nos feri imitatores Dominica hortatur sen-
tentia : c Estote, inquit, prudentes, sicut serpen-
Accedit quod memoratur hujus universi rector®
et cujus digitorum omnis creatura opus est; et re-
ctor malorum detestabili umque vitæ rerum
quem omniuo vitare debemus, et quo mors ipsa
D terribilior non est. Rursus autem fulgur audit, et
quod propter aeris elasticitatem decidit e cœlo 1
et id, cui alter Christi adventus terrore ac maje-
state plenus comparatur ". Porro observa tenebras
quoque sacras memorari, quæ ad Deum in Sina
fuerunt.
78 Matth. 113,
sa Psal.
et Psal. xxi, 7.
21.
RO I Petr. v. 8.
* Apoc.v, 5.
8s Isa. Lxvi, 24.
σε Job. x1, 17; ΣΧΑΝΗ, 30. 68 11 Petr. 1, 19. 86 Isa. χιν, 12.
80 Esther.
87 Gen. III, 13. 88 Matth. x, 16.
xv, 3.
* Ephes. vi, 12. οι
Exod. 1, 23; xιν, 16; et passim hoc sensu in multis Scripturae libris.
ss Matth. xxiv, 27.
les 88
fortasse illud Michææ
ν, 8.
(78) Hic quoque nobis modo laudati codices pro-
(79) Innuitur
Καὶ ἔσται τὸ ὑπόλειμμα Ἰακώβ, ὡς λέων ἐν κτήνε
σιν ἐν τῷ δρυμῷ, καὶ ὡς σκύμνος ἐν ποιμνίοις προ-
βάτων, ἐν τρόπον ὅταν διέλθῃ, καὶ διαστούλας ἁρπά
NOT.
σῃ, καὶ μὴ ᾖ ὁ ἐξαιρούμενος· ὑψωθήσεται ἡ χείρ
σου ἐπὶ τοὺς θλίβοντάς σε, καὶ πάντες οἱ ἐχθροί σου
erunt reliquiæ Jacob, ut leo in
ἐξολοθρεύσονται. Εt
jumentis silvarum, et ut catulus in gregibus ovium,
quemadmodum cum transierit, et rapere sibi prope-
suerit, et non sit, qui eripiat : exattabitur munus tua
Question XXXVQuæstio XXXV
col. 247–248page 124 of 591
PG 101:247Οὕτω τοί γὰρ οὖν εἰσι πολλαὶ φωναὶ κατά τε τὰς ἱερολόγους ἡμῶν πραγματείας· ἀλλά γε δὴ καὶ ἐφ' ὧν ἡ Ἀττικὴ γλῶττα σεμνύνεται, ἐπὶ τἀναντία τῶν πραγμάτων μερίζομαι· καὶ τοῦτο οἶμαι νόμῳ παρακολουθεῖν εἰδότι διακρίνειν τὰ μηδὲ πρόχειρον ἔχοντα τὴν διάκρισιν. Καὶ γὰρ ἕκαστον τῶν εἰρημένων ὀνομάτων ἀντικειμένας δυνάμεις, καὶ ἐνεργείας φύσιν ἔχοντα ἀπαγγέλλειν δίδωσι τοῖς βουλομένοις ἀπαραποδίστως τε καὶ ἀδιάστως ἐπιμερίζειν πρὸς ἑκάτερον τῶν πεφυκότων ὑπὸ τὴν αὐτὴν ἀνάγεσθαι σημασίαν. Δῆλον δὲ, ὡς ὁ τρόπος οὗτος τῆς τῶν ὀνομάτων διπλόης, ἐξῄρηται τῆς ὁμωνύμων θεωρίας. Ἐκείνων γὰρ, ὡς φάναι τὸ ἔπος, αἰτίαν οὐκ οἶδε, καθ᾽ ἣν ὄντα διάφορα συνυπῆλθε (τὰ δὲ δι᾽ ὁμοιώσεώς τινος ἀποτίκτεται), οὐδέτερον τούτων ὁ λόγος παραδεχόμενος· μᾶλλον δὲ καὶ διὰ τῶν ἀντικειμένων καὶ ἐναντίων, τὴν κλῆσιν ὅμως ἐφικνουμένων, ἔστιν ἡ φύσις καὶ τὸ ἄῤῥητον παραλλάττουσα.
Ἀλλὰ γὰρ ἡδύσματος χάριν καὶ ἀνέσεως παρεντεθείσθω τῆς καταπυκνούσης, καὶ παραδριμυττούσης τὴν διάνοιαν ἱερολόγου φιλοπονίας.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΛΕ΄.
Πῶς οὐ μάχεται ἡ τοῦ κορυφαίου τῶν φοιτητῶν παραίνεσις ἡ λέγουσα· «Ἕτοιμοι γένεσθε ἀεὶ πρὸς ἀπολογίαν παντὶ τῷ αἰτοῦντι ὑμᾶς λόγον περὶ τῆς ἐν ὑμῖν ἐλπίδος,» καὶ τὸ Δεσποτικὸν πρόσταγμα παρακελευόμενον, μὴ προμελετᾶν ἀπολογεῖσθαι ἐπὶ βήματος βασιλέων, καὶ ἡγουμένων ἀγομένους, ἐφ᾽ ᾧ λόγον ὑποσχεῖν τῆς πίστεως ἡμῶν;
Διότι, φιλολόγων ἱερῶν ἄριστε, ἑκατέρα χρεία, εἰ καὶ διαφορὰν ὀνόματος ἀπαγγέλλεται, ἀλλά γε πρὸς τὸν αὐτὸν σκοπὸν ἀπευθύνεται· οὐκ ἂν δὴ αὐτά ἐστι μαχόμενα, οὐδὲ πολλοῦ δεῖ, ἃ πρὸς τὴν αὐτὴν ἐνάγει παραίνεσιν, καὶ τοῖς αὐτοῖς ῥυθμίζειν νόμοις τὴν γνώμην παρακελεύεται. Τὸ γὰρ «ἑτοίμους εἶναι» τὸ μηδὲν ἀναβάλλεσθαι πρὸς τὴν ἐρώτησιν βούλεται· μηδὲ τοῖς λογισμοῖς ἐπιδιστάζειν ἀποκρίνεσθαι πρὸς τοὺς ἐρωτῶντας ὑποτίθεται· καὶ τὸ μὴ προμελετᾶν, μηδὲ τὸν καιρὸν τῆς παῤῥησίας, καιρὸν ποιεῖσθαι τῆς διασκέψεως· μηδὲ τοῦ ἀγῶνος παρόντος θορυβεῖσθαι τοῖς προαγωνίσμασιν, εἰς τὴν αὐτὴν συντρέχει.
θεται· καὶ σκότος ἄλλο τὸ μὲν τὸ ἐξώτερον, τὸ δὲ,
δι᾽ οὗ κἀκεῖνο παρεσκευάσθη τε καὶ ἡτοίμασται.
ο
Οὕτω τοῖ γὰρ οὖν εἰσι πολλαὶ φωναί κατά τε τὰς
ἱερολόγους ἡμῶν πραγματείας· ἀλλά γε δὴ καὶ ἐφ'
ὧν ἡ ᾿Αττικὴ γλῶττα σεμνύνεται, ἐπὶ τἀναντία των
πραγμάτων μερίζομαι· καὶ τοῦτο οἶμαι νόμῳ παρα
κολουθεῖν εἰδότι διακρίνειν τὰ μηδὲ πρόχειρον ἔχοντα
τὴν διάκρισιν. Καὶ γὰρ ἕκαστον τῶν εἰρημένων ὀνο
μάτων ἀντικειμένας δυνάμεις, καὶ ἐνεργείας φύσιν
ἔχοντα ἀπαγγέλλειν δίδωσι τοῖς βουλομένοις ἀπαρα
ποδίστως τε καὶ ἀδιάστως ἐπιμερίζειν πρὸς ἑκάτε
ρον τῶν πεφυκότων ὑπὸ τὴν αὐτὴν ἀνάγεσθαι σημα
σίαν. Δῆλον δὲ, ὡς ὁ τρόπος οὗτος τῆς τῶν ὀνομά
των διπλόης, ἐξῄρηται τῆς ὁμωνύμων θεωρίας.
Ἐκείνων γὰρ, ὡς φάναι τὸ ἔπος, αἰτίαν οὐκ οἶδε,
καθ᾿ ἣν ὄντα διάφορα συνυπῆλθε (τὰ δὲ δι᾿ ὁμοιώ
σεώς τινος ἀποτίκτεται), οὐδέτερον τούτων ὁ λόγος
παραδεχόμενος· μᾶλλον δὲ καὶ διὰ τῶν ἀντικειμέν
νων καὶ ἐναντίων, τὴν κλήσιν ὅμως ἐφικνουμένων,
ἔστιν ἡ φύσις καὶ τὸ ἄῤῥητον παραλλάττουσα.
᾿Αλλὰ γὰρ ἡδύσματος χάριν καὶ ἀνέσεως παρεν
τεθείσθω τῆς καταπυκνούσης, καὶ παραδριμυττού
σης τὴν διάνοιαν ἱερολόγου φιλοπονίας
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΛΕ'.
Πῶς οὐ μάχεται ἡ τοῦ κορυφαίου των φοιτητών
παραίνεσις ἡ λέγουσα·. Ετοιμοι γένεσθε ἀεὶ
πρὸς ἀπολογίαν παντὶ τῷ αἰτοῦντι ὑμᾶς λόγον
περὶ τῆς ἐν ὑμῖν ἐλπίδος,» καὶ τὸ Δεσποτικὸν
πρόσταγμα παρακελευόμενον, μὴ προμελετᾷν
ἀπολογεῖσθαι ἐπὶ βήματος βασιλέων, καὶ ἡγου
μένων αγομένους, ἐφ᾽ ᾧ λόγον ὑποσχεῖν τῆς
πίστεως ἡμῶν
Διότι, φιλολόγων ἱερῶν ἄριστε, ἑκατέρα χρεία, εἰ
καὶ διαφορὰν ὀνόματος ἀπαγγέλλεται, ἀλλά γε προς
τὸν αὐτὸν σκοπὸν ἀπευθύνεται· οὐκ ἂν δὴ αὐτά ἐστι
μαχόμενα, οὐδὲ πολλοῦ δεῖ, ἃ πρὸς τὴν αὐτὴν ἐνάγει
παραίνεσιν, καὶ τοῖς αὐτοῖς ῥυθμίζειν νόμοις τὴν
γνώμην παρακελεύεται. Τὸ γὰρ «ἑτοίμους εἶναι, ο
τὸ μηδὲν ἀναβάλλεσθαι πρὸς τὴν ἐρώτησιν βούλεται
μηδὲ τοῖς λογισμοῖς ἐπιδιστάζειν ἀποκρίνεσθαι πρὸς
τοὺς ἐρωτῶντας ὑποτίθεται· καὶ τὸ μὴ προμελετών,
μηδὲ τὸν καιρὸν τῆς παῤῥησίας, καιρὸν ποιεῖσθαι
τῆς διασκέψεως· μηδὲ τοῦ ἀγῶνος παρόντος θορυβεί
σθαι τοῖς προαγωνίσμασιν, εἰς τὴν αὐτὴν συντρέχει,
obiectum constituunt aditum; atque alias dupli
cis generis, quasdam quidem exteriores, nempe
infernales ", quasdamn vero, nempe nbcæcatio
nem”, quibus ad illas sternitur via ac præparatur
Sic itaque multæ in nostris sacris tractationibus
inveniuntur voces: atque adeo ipsas, iu quibus
Attici sermonis vis elucet, rebus contrariis apꞌare
soleo; idque eam sequi regulam opinor, quæ verba
discrimen haud perspicuum habentia docet discer
nere. Etenim unumquodque hujusmodi nominum
res oppositis natura sua facultatibus, et viribus
præditas innuere sinit iis, qui volunt libere et
expedite ea attribuere utrique notioni sub eadem
denominatione conclusæ. Patet autem, quod modus
tic duplicis in nominibus significationis ab æqui
vocorum natura deductus sit. De his enim equivo
cis, ut ita dicam, causam, ob quam res differentes
zub anain venerint appellationem (hoc autem per
aliquam similitudinem effectum est) non agnoscit
sermo ille, qui alternm quoque, nempe voces va
riæ significationis non admitteret; melius autem
per opposita, et contraria, quæ simul commune
subeunt vocabulum, natura ipsa absconditam diffe
rentiam exponit.
At hæc ad laborem, quo theologi animus oppri
mitur atque vexatur, quodam oblectamento et
remissione levandum sint obiter interjecta
QUASTIO XXXV [al. XXXIV].
Quomodo principis Apostolorum cohortatio illa, ‹ Pa
rati estole semper ad satisfactionem omni poscenti
vos rationem de ea, qua in vobis est, spe 6, Do-C
mintco præcepto non adversatur caventi, ne qui ud
regum, et præsidum tribunal aguntur, pro reddenda
nostræ fidei ratione, responsiones præmediten
tur 37?
Edita ab Ant. Scotto, 1. c., p. 81.
Cum ambo isthæc oracula, vir sacrorum philo
logorum præstantissime, nominis licet differentiam
pra se ferant, eilem tamen scopo colliment; pro
festo alterum cum altero non pugnat, nec multum
abest, ut hac, quæ ad eamdem admonitionem ad
ducant, eisaicm quoque regulis sensum nos jubeant
excudere. Illud enimn 4 paralos esse» responsa in
terrogationibus nunquam esse differenda signi
ficat; cavetque, ne, dum respondemus interrogan
tibus, perpendendo æstuemus; atque illud e non
præmeditari, liberæque professionis tempus in
tempus considerationis non convertere, neque im
ºª Deut. iv, 41; v, 23. Vox autem caligo hoc sensu occurrit Exod. xix, 9; xx, 21; xxiv, 16; Dent. v,
22; 11 Reg. xal, 10; xcv1, 2. * Matthi, stu, 12; Jude, 13, Verbum caligo idipsum innuit 111 Pet. 11,
47; Judæ, 6. 95 Psal. xxxiv, 6; Eccli. xi, 16; Joan. vii, 12; x1, 55. Ita quoque caligo Isa. viii; 22;
Lx, 2 et alibi. 90 1 Petr. III, 15. * Luc. xxi, 14, 18.
super hostes tuos, et omnes inimici tui peribunt. Si
quid opportunius tibi succurrit, candidus in
perti.
In hac, et praecedenti pagella Vaticano codici
Dulla debemus.
Jure in hac diatriba reprehendes pag. 62,
illlum indicari notissimum recentium quorum lam
Græculorum errorem de animabus corpore solutis,
quas illi censent non illico ad pœnam præmiumve
migrare; qua de re consule, prater alios, Leonem
Allatium in libro cui titulus: Hollingerus fraudis
et impostura convictus, cap. 11.
col. 249–250page 125 of 591
PG 101:249καὶ συναπαρτίζεται διάνοιαν. Ὁ γοῦν ἕτοιμος, μελέτης, καὶ μερίμνης, καὶ ἀμφιβολίας ἀπήλλακται· καὶ ὃς ἀπηλλαγμένην φέρει τὴν συνείδησιν ταύτης τῆς ἐμπαθοῦς διαθέσεως, οὐδὲν δεῖται προμελετᾶν, οὐδὲ προαγωνισμάτων, οὐδὲ πρὸς τοὺς ἐνεστηκότας ἄθλους, καὶ τὰ γυμνάσια καταμερίζεσθαι.
Ἀλλὰ τὸ καλῶς προμελετηθέν, καὶ ἐκβεβηκὸς ταῖς διανοίαις ἀμετακίνητον, τῷ τε χρόνῳ, καὶ τῷ ἔθει τὴν κρίσιν ἀδίστακτον ἐστὶν ἐπιφερόμενον. Τοῦτο δὲ προβαλλόμενον οἴκοθεν ὁ τῆς εὐσεβείας ὑπέρμαχος, τῆς τοῦ παναγίου Πνεύματος συνεργούσης αὐτῷ χάριτος, ἕτοιμός ἐστι καὶ τοῖς μαθεῖν ἐθέλουσι χορηγεῖν τὴν ἀπὸ τῆς διδασκαλίας ὠφέλειαν· καὶ τοῖς πειρωμένοις μωμεῖσθαι καὶ διαχλευάζειν τοῦ δόγματος τὴν ἀκρίβειαν ἀνθυποφέρειν μετὰ στεῤῥοῦ, καὶ ἀκλονήτου φρονήματος τῆς τε πεπλανημένης δόξης τὸν ἔλεγχον, καὶ τῆς εὐσεβείας τὸ ἀμώμητον. Βεβαίωσις γὰρ, καὶ σταθηρότης γνώμης τούς τε πρὸς μάθησιν ὁρῶντας προσεχεστέρους ποιεῖ, καὶ τῶν ἐπηρεαζόντων ἐπιῤῥαπίζειν οἶδε τὸ κακοῦργον, καὶ ἐπίμοχθον.
Διὸ τοσοῦτον ἀποδεῖ τὰ εἰρημένα πρὸς ἄλληλα μάχεσθαι (ὡς καὶ σοὶ νῦν ἔξεστι συνορᾷν), ὥστε, εἴπερ τι τῶν συναδόντων, καὶ συμφωνούντων, οὐδεμίαν ἄλλοις ὑπερβολὴν ἀπολείπεσθαι· οὐδὲ ἡ προκειμένη τῶν ῥητῶν θεωρία, καὶ ἐξέτασις οὐ μὲν οὖν οὐκ ἂν εἴη πρὸς ὁμολογίαν, καὶ συμφωνίαν δευτέραν τάξιν ἀπέχουσα. Εἰ δὴ, ὡς ἔνιοι, τὸ μὲν τοῖς πρὸ τῶν ἀγώνων σχολάζουσιν εἴρηται, ἵνα μὴ ὦσιν ἀμελήτως, μηδὲ τῆς ἀληθείας ὀλίγον λόγον ἔχοντες· τὸ δὲ πρὸς τοὺς ἐν αὐτοῖς ἐμβεβηκότας τοῖς ἀγῶσιν, ἵνα μὴ τῇ δειλίᾳ πρὸς ἀθρόον κρίσιν, καὶ ἐξέτασιν ἀγόμενοι, τὸ στεῤῥὸν τῆς ἐνούσης αὐτοῖς ὑποσαλεύωσι πίστεως· καὶ ἡ τοιαύτη τῶν ῥημάτων πρὸς τὴν διαφορὰν τῶν ὑποκειμένων διανομή, καὶ διαίτησις μετὰ τοῦ μηδὲν ἐναντιοῦσθαι, καὶ τῆς Δεσποτικῆς προνοίας, καὶ συνεργείας μέγα μαρτύριον, καὶ ἀπαράγραπτον γίνεται.
Ἠρεμοῦσιν οἱ διωγμοί, σὺ δὲ τῶν ἱερῶν Λογίων τῇ μελέτῃ σχόλαζε. Ἀναῤῥιπίζονται κατὰ τῆς εὐσεβείας, καὶ μαίνονται, μηδὲν δειλιάσῃς, μηδὲ θορυβηθῇς· μηδὲ πρὸς τὸ λοιπὸν, ἂν οὕτω τύχοι τῆς παρασκευῆς, ἀποβλέπων, τὸ παράστημα τῆς ψυχῆς τοῖς τυράννοις ἐπιδείξῃς δειλαινόμενον. Ἔχεις γὰρ τὸν Δεσπότην, ὑπὲρ οὗ τὸν ἀγῶνα φέρεις, οὐ τὸν λοιπὸν μόνον ἀναπληροῦντα, ἀλλὰ καὶ πολλῷ δαψιλέστερον τὴν συνέργειαν, καὶ δύναμιν χαριζόμενον.
καὶ συναπαρτέζεται διάνοιαν. Ὃ γοὺν ἕτοιμος, μελέτης,
καὶ μερίμνης, καὶ ἀμφιθολέας ἀπό)λακται" χαὶ ὃς ἀπηλ-,
λαγμένην ψέρει τὴν συνείδησιν τἀύτης τῆς ἐμπαθοῦς
διαθέσεως, οὐδὲν δεῖταιπρομελετᾶν, οὐδὲ προαγωνισμά-
τῶν, οὐδὲ πρὸς τοὺς ἐνεστικότας ἄθλους, καὶ τὰ γυμ-
νάσια καταμερίξεσθαι,
᾿Αλλὰ τὸ καλῶς προμέλετηθεν, καὶ ἐχθεξηκὸς ταῖς
διανοίαις ἀμεταχίνητον, τῷ τε χρόνῳ, χαὶ τῷ ἔθει
τὴν χρίσιν ἀδίσταχτόν ἐστιν ἐπιφερόμενον. Τοῦτο δὲ
προδαλλόμενον οἴκοθεν ὁ τῆς εὐσεβείας ὑπέομαχος,
τῆς τοῦ παναγίον Πνεύματος συνεργούσης αὐτῷ χά-
ριτος, ἕτοιμός ἐστι καὶ τοῖς μαθεῖν ἐθέλουσι χορηγεῖν 1
τὴν ἀπὸ τῆς διδασχαλίας ὡρέλειαν " χαὶ τοῖς πειρω-
μένοις μωμεῖσθαι χαὶ διαχλευάξειν τοῦ δόγματος τὴν
ἀκρίβειαν ἀνθυποφέρειν μετὰ στεῤῥοῦ, χαὶ ἀκλονό-
τοῦ φρονήματος τῆς τε πεπλανημένηῃς δόξης τὸν
ἔλεγχον, χαὶ τῆς εὐσεδείας τὸ ἀμώσητον. Βεβαίωσις
γὰρ, καὶ σταθηρότης γνωμτς τοὺς τὲ πρὸς κάθησιν
ὁρμῶντας προσεχεστέρους ποιεῖ, χαὶ τῶν ἐπηρξα-
ξόντων ἐπιῤῥαπίζειν οἶδε τὸ κακοῦργον, καὶ ἐπέ-
μοχῦον.
Διὸ τοσοῦτον ἀποδεῖ τὰ εἰοημένα πρὸς ἀλληλὰ αὐ-
χεσθαι (ὡς καὶ σοὶ νῦν ἕξεστε συνοῤᾷν), ὥστε, εἴπερ
τὶ τῶν συνᾳδόντων͵ καὶ συμφωνούντων, οὐδεμίαν ἄλ-
Ἴρις ὑπερδολὴν ἀπολείπεσθαι " οὐδὲ ἢ προκειμένη
τῶν ῥητῶν θεωρία, χαὶ ἐξέτασις οὐ μὲν οὖν οὖχ ἂν
εἴη πρὸς ὁμολογίαν, καὶ συμφωνίαν δευτέραν τάξιν ᾧ
ἀπέχουτα. Εἰ δὲ, ὡς ἔνιοι, τὸ μὲν τοῖς ποὴ τῶν ἀγὼ.
νων σχολάξουσιν εἴρηται, ἵνα μὴ ὦσιν ἀμελήτως,
μηδὲ τῆς ἀληθείας δλίγον λόγον ἔχοντες " τὸ δὲ πρὸς
τοὺς ἐν αὐτοῖς ἐμβεδηχότας τοῖς ἀγῶσιν, ἵνα κἡ τῇ
δειλίᾳ πρὸς ἀθρόα κοίσιν, καὶ ἐξέτασιν ἀγόμενοι, τὸ
στεῤῥὲν τῆς ἐνούσης αὐτοῖς ὑποσαλεύωτι πέστεωτ'
χαὶ ἢ τοιαύτη τῶν ῥημάτων πρὸς τὴν διαφορὰν τῶν
ὑποχειμένων διανομὴ, χαὶ διαίτησις μετὰ τοὺ μηδὲν
ἐναντιοῦτῦχι, χαὶ τῆς Δεσποτικῆς προνοίας, καὶ
συνεογείας μέγα μαρτύριον, καὶ ἀπαράγραπτον γίνε-
ται,
᾿Ἤρεμοῦσιν οἱ διωγμοὶ, σὺ δὲ τῶν ἱερῶν Αοφγίων τῇ
μελέτῃ σχόλαξε. ᾿Αναῤῥιπίξονται κατὰ τῆς εὐσεθείας,
καὶ μαίνονται, μηδὲν δειλιάσῃς, μοῦ! θορυθηθῆς" μη. Γ
δὲ πρὸς τὸ )οιπὸν, ἂν οὕτω τύχοι τῆς παρασκευῆς,
ἀποθλέπων, τὸ παράστημα τῆς ψυχῆς τοῖς τυράννοις
ἐπιδείξος δειλαινόμενον. Ἔχεις γὰρ τὸν Δεσπότην,
ὑπὲρ οὔ τὸν ἀγῶνα φέρεις, ὁὐ τὸν λοιπὸν μόνον ἀναπλη-
ροῦντα, ἀλλὰ καὶ πολλῷ δαψιλέστερον τὴν συνέργειαν,
καὶ δύναμιν χαριξόμενον.
(82, Memento, quod nostri interpretes sic ad-
duetum divi Petri locum intelligant : parati sint
omnes, etiam laici,non ad disputandum de quovis
fidei mysterio,id enim ad doctores lantum et pa-
stores Écclesiz pertinet;sed ad respondendum de
peculiaribus veritatibus, si satis sint instructi : aut
cerle in generali, quia sic revelatum a Deo, sic
waditum, sic omni seculo statutum ab Ecclesia,
quie columna et firmamentum est veritatis, gu-
bernata a Spiritu saneto et errore, ac mendacio
nunquam deturpata. Si ita interpretaberis hoa
oraculum, pronius ad Christi verba descendes.
Question XXXVIQuæstio XXXVI
col. 251–252page 126 of 591
PG 101:251Τὸ κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ γεγενήσθαι τὸν ἄνθρωπον, τοῖς μὲν τὸ λογικὸν, καὶ αὐτεξούσιον παρέστη νοεῖν, τοῖς δὲ τὸ ἀρχικὸν, καὶ ἀνηγμένον εἰς κυριότητα. Ἐν ἑκατέρῳ γὰρ τούτων εἰκονίζειν δύναται τὸν Δημιουργὸν τὸ δημιούργημα, καὶ εἰκὼν ὁ ἄνθρωπος λέγεσθαι, εἰ βούλει δὲ καὶ τὸ κατ' εἰκόνα γεγενῆσθαι Θεοῦ, ὥστε αὐτόθεν εἰδέναι πάρεστι καὶ τὴν εἰκόνα, καὶ τὸ πρωτότυπον, κατὰ φύσιν ἀρχετύπου, μᾶλλον δὲ τὴν φύσιν, καὶ τὴν εὔλογον αἰτίαν πλουτοῦντος τῶν χαρισμάτων, τὴν κατὰ χάριν ὁμοίωσιν παρεχομένου τῷ φιλανθρώπως παραχθέντι. Ὁ μὲν οὖν, ἐξ ὧν μάλιστα περὶ τοῦ Πνεύματος θεοπρεπῶς ἐφρόνει τε καὶ ἐδίδασκε, τὸν Θεολόγου ἐξιδιωσάμενος Γρηγόριον, τὴν ἐπὶ μιᾷ συλλαβῇ τῆς λέξεως παραλλαγὴν ὑπεριδών, εἰς ταὐτὸν συνάγει καὶ τὸ τῆς εἰκόνος ὄνομα, καὶ τὸ κατ' εἰκόνα. Διατί; Διότι οὔτε δόγματος ἱεροῦ τινος ἑώρα παρατροπὴν, καὶ εἰς τὰς ἀκοὰς τῶν ἀνθρώπων, ὧν ἡ σωτήριος σπουδὴ τῷ ἀνδρὶ ἡδέως εἶχε, παραδεχομένας, τὸ αὐτὸ νόημα δι' ἑκατέρας σημαίνεσθαι τῆς φωνῆς. Πλὴν ἐπειδήπερ ἡ λίχνος ἀκοὴ, καὶ τὴν φιλοπραγμοσύνην σοφίαν οἰομένη, τὴν διαφορὰν ἐπιζητεῖ τῆς εἰκόνος, καὶ τοῦ κατ᾿ εἰκόνα· οὐδὲ τοῦτ' ἂν εἴη πόρρω συγγνώμης, καὶ συμπαθείας εἰπεῖν· καὶ εἰρήσεταί γε μετὰ ταῦτα, ἵνα μὴ νῦν διακοπὴν ἡ ἀκολουθία λάβῃ τοῦ λόγου. Καὶ γάρ ἐστί τις ἐνίων τοῖς προειρημένοις ἀντιλέγουσα γνώμη, ἡ τὸ μὲν λογικὸν καὶ νοερόν μετεῖναι τοῖς ἀγγέλοις εὑροῦσα, ἀμαυροῦν βιάζεται τὴν ἀλήθειαν τῶν εἰπόντων κατά γε τὸ λογικὸν, καὶ νοερὸν τὸν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα Θεοῦ γεγενῆσθαι, καὶ συμπεραίνειν δοκοῦσιν, ὡς οὐκ ἴδιον τῇ ἀνθρωπίνῃ τοῦτο καθεστηκὸς φύσει, οὐδὲ τὸ κατ' εἰκόνα δίδουσι κατευθύνεσθαι· ὥσπερ τινὸς ἀνάγκης ἐπικειμένης, ὁ μὴ κατ' οἰκεῖον ἐξεικονίζει (κἂν τὴν εἰκόνα περιφανῶς ἐντετυπωμένην ἐμφανίζει) μηδ'
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
QUÆSTIO XXXVI (Scollo NL, Coisl. Taur. XXX). A
Quonam sensu dictum est: Faciamus hominem ad
imaginem nostram *8?, Et quid hoc loco innuat
image!, Quale autem est exemplar ? Omnis enim
imaginis exemplar etiam conspiciatur, oportet.
Hominem ad imaginem Dei fuisse conditum, non-
nulli quidem ad ratiocinandi facultatem, et liberum
arbitrium, alii vero ad imperium, et dominandi
auctoritatem retulerunt. Nam in horum utrolibet
creatura Creatoris imaginem referre, et hono imago
tei, et si placet, ad imaginem Dei factus dici potest :
ut indidem agnosci contingat tum imago, tum exem-
plar, quod habet naturam archetypi, seu potius na-
turam veramque originem a divite donorum, qui Β
homini e nihilo clementer educto suam similitudinem
per gratiam elargiatur.
Igitur Pater ille, qui inter doctores, per quos res
precipue divinas digne intelligebat, ac docebat,
Gregorium Theologum peculiariter secutus est; in
ana propositi loci syllaba mutationem sustinens,
esse imaginem, et esse ad imaginem ad idenı redu-
cit (83). Quid ita? Quia animadvertit, quod nullum
sacrum dogma hac interpretatione turbaretur,
in auribus hominum, quorum salutis studium lau-
dato viro cordi erat, ipsam excipientibus, utralibet
voce eadem indicaretur notio.
imagine et exemplari, in textu, Gen. 1,26.
Verum si quando aures delicatæ, et quæ subtili-
tatem putant esse sapientiam, diversitatem inqui-
rant inter imaginem, et rem factam ad imaginem ;
eerte ne in hoc quidem venia, et indulgentia indi-
gnæ sunt, atque de his mox dicemus, ne orationis
cursus nunc abrumpatur. Est enim quorumdam
sententia expositæ doctrinæ contraria, quæ cum
angelis rationem, et intellectum adesse animadver-
tat, illorum, qui hominem ad Dei imaginem con-
ditum affirmarunt, quoad rationem, et intellectum,
veritatem debilitare conantur; videnturque dedu-
cere, quod non sit hæc humans naturæ proprietas
peculiaris, neque illud ad imaginem › indicata
ratione explicari sinunt perinde ac si quædam
urgeat necessitas, ut, quod in aliqua proprietate D
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΑϚ'.
Κατὰ τί εἴρηται, « Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰ-
κόνα ἡμετέραν ; » Καὶ τί ἐνταῦθα ἡ εἰκών, ;
Ποῖον δὲ τὸ ἀρχέτυπον; Απάσης γὰρ εἰκό
νος ἀνάγκη συνθεωρεῖσθαι καὶ τὸ πρωτό-
τυπον.
Τὸ κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ γεγενήσθαι τὸν ἄνθρωπον,
τοῖς μὲν τὸ λογικὸν, καὶ αὐτεξούσιον παρέστη νοεῖν,
τοῖς δὲ τὸ ἀρχικὸν, καὶ ἀνηγμένον εἰς κυριότητα. Έν
ἑκατέρῳ γὰρ τούτων εἰκονίζειν δύναται τὸν Δημι
ουργὸν τὸ δημιούργημα, καὶ εἰκὼν ὁ ἄνθρωπος λέ-
γεσθαι, εἰ βούλει δὲ καὶ τὸ κατ' εἰκόνα γεγενῆσθαι
Θεοῦ, ὥστε αὐτόθεν εἰδέναι πάρεστι καὶ τὴν εἰκόνα,
καὶ τὸ πρωτότυπον, κατὰ φύσιν ἀρχετύπου, μᾶλλον
δὲ τὴν φύσιν, καὶ τὴν εὔλογον αἰτίαν πλουτοῦντος
τῶν χαρισμάτων, τὴν κατὰ χάριν ὁμοίωσιν παρεχο
μένου τῷ φιλανθρώπως παραχθέντι.
Ὁ μὲν οὖν, ἐξ ὧν μάλιστα περὶ τοῦ Πνεύματος
θεοπρεπῶς ἐφρόνει τε καὶ ἐδίδασκε, τὸν Θεολόγου
ἐξιδιωσάμενος Γρηγόριον, τὴν ἐπὶ μια συλλαβῇ τῆς
λέξεως παραλλαγὴν ὑπεριδών, εἰς ταυτὸν συνάγει
καὶ τὸ τῆς εἰκόνος ὄνομα, καὶ τὸ κατ' εἰκόνα. Διατί;
Διότι οὔτε δόγματος ἱεροῦ τινο; ἑώρα παρατρο-
πὴν, καὶ εἰς τὰς ἀκοὰς τῶν ἀνθρώπων, ὧν ἡ σω-
τήριος σπουδὴ τῷ ἀνδρὶ ἡδέως εἶχε, παραδεχομέ
νας (84), τὸ αὐτὸ νόημα δι' ἑκατέρας σημαίνεσθαι
τῆς φωνῆς.
Πλὴν ἐπειδήπερ ἡ λίχνος ἀκοὴ, καὶ τὴν φιλοπραγ
μοσύνην σοφίαν οἰομένη, τὴν διαφορὰν ἐπιζητεῖ τῆς
εἰκόνος, καὶ τοῦ κατ᾿ εἰκόνα· οὐδὲ τοῦτ' ἂν εἴη πόρ
ῥω συγγνώμης, καὶ συμπαθείας εἰπεῖν· καὶ εἰρή
σεταί γε μετὰ ταῦτα, ἵνα μὴ νῦν διακοπὴν ἡ ἀκολου
θα λάβῃ τοῦ λόγου. Καὶ γάρ ἐστί τις ἐνίων τοῖς
προειρημένοις ἀντιλέγουσα γνώμη, ἡ τὸ μὲν λογικών
καὶ νοερόν μετεῖναι τοῖς ἀγγέλοις εὑροῦσα, ἀμαυροῦν
βιάζεται τὴν ἀλήθειαν τῶν εἰπόντων κατά γε τὸ λο
γικὸν, καὶ νοερὸν τὸν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα Θεοῦ
γεγενῆσθαι, καὶ συμπεραίνειν δοκοῦσιν, ὡς οὐκ ἴδιον
τῇ ἀνθρωπίνῃ τοῦτο καθεστηκὸς φύσει, οὐδὲ τὸ «κατ'
εἰκόνα ο δίδουσι κατευθύνεσθαι· ὥσπερ τινὸς ἀνάγε
κης ἐπικειμένης, ὁ μὴ κατ' οἰκεῖον ἐξεικονίζει (καν
τὴν εἰκόνα περιφανῶς ἐντετυπωμένην ἐμφανίζει) μηδ'
τὸν ἄνθρωπον κατ' οἰκείαν εἰκόνα, καὶ ὁμοίωσιν· ἐκ
τὸ νοερὸν δηλοῖ καὶ αὐτεξούσιον· τὸ δὲ καθ' ὁμοίων
Edita ab Ant. Scotto, 1. c., p. 112-127. De
(83) Quisnam est hic Pater? Joannes Damasce-
nus, ut arbitror : hic enim sexcentis locis, inquit
Billius Vit. Gregorii Nazi. in calce, ita eum (Gre-
gorium) compilavit, ut bonam partem librorum suo-
rum De fide orthodoxa ex ejus libris consuerit, totas
plerumque periodos nullis verbis immutatis in vola-
mina sua transferens. Verba autem Damasceni, De
fide orthod. Lib. II, cap. 12, hæc sunt : Δημιουργεί
γῆς μὲν τὸ σῶμα διαπλάσας, ψυχὴν δὲ λογικὴν καὶ
νοερὰν διὰ τοῦ οἰκείου εμφυσήματος δοὺς αὐτῷ·
ὅπερ δὴ θείαν εἰκόνα φαμέν. Τὸ μὲν γὰρ κατ' εἰκόνα
σιν, τὴν τῆς ἀρετῆς, κατὰ τὸ δυνατὸν, ὁμοίωσιν·
Plasmat hominem ad suam imaginem, et similitudi-
nem : ex terra quidem corpus fingens; animam vero
rationałem, et intellectivam propria insufflatione illi
elargiens quod sane divinam imaginem dicimus.
Nam illud ad imaginem, spiritualitatem ostendit, et
liberum arbitrium: hoc autem ad similitudinem,
ostendit assimilationem, quæ (quantum homini pos-
sibile est) fit per virtutem. Quod si tibi placeat Pho-
tium hic innuere Nazianzeni eum Cæsariensi epi-
scopo Basilio amicitiam, de qua vide Socratem lib.
Iv, cap. 21, et Sozomenum lib. vi, cap. 17, ego
quidein non intercedo. Basilius enim bæc ipsa do-
cuit. De hominis structura, hom. 1, p. 333, Pari-
siis, 1721. Ceterum Theodoretus quoque, insignis
et ipse, ut docet Billius ibidem, Nazianzeni ζήλω
Quest. 20, in Genesin, dum explicat τὸ κατ'
της,
hominem passim vocal εἰκόνα Θεοῦ, et εἰ-
εἰκόνα,
κόνα ἀρχετύπου Θεοῦ.
(84) Rectius, quam
είχε.
παραδεχομένους· ἡδέως
col. 253–254page 127 of 591
PG 101:253εἰκονίζειν ὅλως ὁμολογεῖν τὸ εἰκονιζόμενον δύνασθαι.
Ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ ἀρχικὸν διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν νομίζουσιν ἀποδοκιμάζειν· καί τοι γε καὶ τῶν ἱερῶν Λογίων σαφῶς ἐνδεικνυμένων τῇ συνεχείᾳ τῆς παραθέσεως, ὡς τὸ «κατ' εἰκόνα» τὸ ἀρχικὸν ἀξίωμα σημαίνειν βούλεται. Ἔχει γὰρ τὸ τῆς συνεπείας· «Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν, καὶ καθ' ὁμοίωσιν, καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης, καὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ, καὶ τῶν κτηνῶν, καὶ πάσης τῆς γῆς.»
Οἱ δὲ μηδὲ τοῦτο δυσωπηθέντες, οὔ φασι δηλοῦσθαι διὰ τοῦ «κατ' εἰκόνα» τὸ ἀρχικόν, ἐπεὶ καὶ τῶν ἀγγέλων ἡ φύσις ἀρχῆς ἐπιβέβηκεν ἐπιστατούσης. Ἄρχοντα γὰρ Ἀσσυρίων, καὶ ἄρχοντα τῶν Ἰουδαίων ξύνου; λαμπρῶς ὁ προφήτης Δανιὴλ ἀνακηρύττει. Καί που καὶ ὁ θεόπτης φησίν· «Ἔστησεν ὅρια ἐθνῶν κατ' ἀριθμὸν ἀγγέλων Θεοῦ.» Οὐκοῦν ὥσπερ τὸ λογικὸν καὶ τὸ αὐτεξούσιον ἀγγέλοις τε καὶ ἀνθρώποις κοινόν, οὕτω δὴ καὶ τὸ δεσποτικόν τε καὶ βασιλικόν.
Ἀλλὰ τί τοῦτο; Εἰ μὲν γὰρ προσῆν τῷ λόγῳ, ὡς μόνος ἄνθρωπος κατ' εἰκόνα γέγονε Θεοῦ, μαχομένην ἂν ἴσως τὴν τῶν ἀγγέλων φύσιν εἶχε· διότι καὶ παρ' αὐτῶν ὁρᾶται, δι' ὧνπερ ἐν χαρᾷ τὸ Θεῖον ἐναπομάττεσθαι. Εἰ δὲ μηδὲν τοιοῦτον ἔστιν εὑρεῖν ἐγεγραμμένον, οὐ μόνον οὐκ ἀφαιρεῖται τῶν ἀγγέλων ἡ κοινωνία τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τὸ κατὰ τὴν πλάσιν ἀξίωμα· ἀλλὰ καὶ παραδειγματικὴν ἱκανὴ πίστιν τῆς ἀληθείας παρέχεσθαι. Οὕτως οὖν οὐδὲ διότι λογικῆς, καὶ νοερᾶς ὁ ἄγγελος φύσεως, ταύτης ὁ ἄνθρωπος ἀποστερηθείη τῆς δυνάμεως.
Ἀλλὰ γὰρ οὓς ἔχει σπουδὴ τοῖς ὀρθῶς ἀντιφέρεσθαι δεδογμένοις; οὐκ ἂν ἔμοιγε κριτῇ, τοσοῦτον ἐκείνων προσάπτεσθαι δοκοῦσιν, ὅσοι καθ' ἑαυτῶν ἀντιστρέφουσι τὴν κατηγορίαν. Ἔνθα γὰρ ὀρθότης διανοίας, καὶ ταῖς Γραφαῖς ἁρμόττουσα θεωρία μάλιστά γε τοῖς μακαρίοις ἡμῶν ἐφιλοπονήθη Πατράσιν, ἐπικουρεῖν μέν, εἴπερ τι καὶ παραλέλειπται ταύταις, καλῶς οἷόν τε συγκροτεῖν εὐγνωμόνων τε, καὶ συνέσεως οὐκ ἐστερημένων. Ὅσοις δὲ ἐρεσχελίαις τὰ καλῶς ἔχοντα κατασείεσθαι γνώμη, καὶ καινότητα ἐπιζητεῖν φιλοτιμία, οὗτοι λελήθασιν ἑαυτοὺς ἐν τῷ θηρᾶν ὑπόληψιν ἐντρεχείας, καὶ αὐτῆς τῆς ἱεροπρεποῦς, καὶ ἐμφύτου παρασυρομένους
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XXXVI.
εικονίζειν όλως ὁμολογεῖν τὸ εἰκονιζόμενον δύνα-
σθαι.
Ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ ἀρχικὸν διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν
νομίζουσιν ἀποδοκιμάζειν· καί τοι γε καὶ τῶν ἱερῶν
Λογίων σαφῶς ἐνδεικνυμένων τῇ συνεχείᾳ τῆς παρα-
θέσεως, ὡς τὸ «κατ' εἰκόνα » τὸ ἀρχικὸν ἀξίωμα ση-
μαίνειν βούλεται. Εχει γὰρ τὸ τῆς συνεπείας·
• Ποιήσωμεν άνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν, καὶ καθ᾿
ὁμοίωσιν, καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης,καὶ
τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ, καὶ τῶν κτηνῶν, καὶ πά
σης τῆς γῆς. »
Οἱ δὲ μηδὲ τοῦτο δυσωπηθέντες, οὗ φασι δηλοῦσθαι
διὰ τοῦ «κατ' εἰκόνα, τὸ ἀρχικὸν, ἐπεὶ καὶ τῶν ἀγ
τέλων ἡ φύσις ἀρχῆς ἐπιβέβηκεν ἐπιστατούσης. Αρ
χοντα γὰρ Ασσυρίων, καὶ ἄρχοντα τῶν Ἰουδαίων Β
ξύνου; λαμπρῶς ὁ προφήτης Δανιηλ ἀνακηρύττει.
Καί που καὶ ὁ θεόπτης φησίν· ι Εστησεν ὅρια
ἐθνῶν κατ' ἀριθμὸν ἀγγέλων Θεοῦ. Οὐκοῦν
ὥσπερ τὸ λογικὸν καὶ τὸ αὐτεξούσιον ἀγγέλοις τε καὶ
ἀνθρώποις κοινὸν, οὕτω δὴ καὶ τὸ δεσποτικόν τε καὶ
βασιλικόν.
᾿Αλλὰ τί τοῦτο; Εἰ μὲν γὰρ προσῆν τῷ λόγῳ, ὡς
μόνος άνθρωπος κατ' εἰκόνα γέγονε θεοῦ μαχομένην
ἂν ἴσως τὴν τῶν ἀγγέλων φύσιν εἶχε· διότι καὶ
παρ' αὐτῶν ὁρᾶται, δι' ὧνπερ ἐν χαρᾷ τὸ Θεῖον ἐν
απομάττεσθαι. Εἰ δὲ μηδὲν τοιοῦτον ἔστιν εὑρεῖν ἐγε
γεγραμμένον, οὐ μόνον οὐκ ἀφαιρεῖται τῶν ἀγγέλων
ἡ κοινωνία τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τὸ κατὰ τὴν
πλάσιν ἀξίωμα· ἀλλὰ καὶ παραδειγματικὴν ἱκανὴ
πίστιν τῆς ἀληθείας παρέχεσθαι. Οὕτως οὖν οὐδὲ
διότι λογικῆς, καὶ νοερᾶς ὁ ἄγγελος φύσεως, ταύτης
ὁ ἄνθρωπος ἀποστερηθείη τῆς δυνάμεως.
᾿Αλλὰ γὰρ οὓς ἔχει σπουδὴ τοῖς ὀρθῶς ἀντιφέρε
σθαι δεδογμένοις ; οὐκ ἂν ἔμοιγε κριτῇ, τοσοῦτον
ἐκείνων προσάπτεσθαι δοκοῦσιν, ὅσοι καθ᾿ ἑαυτῶν
ἀντιστρέφουσι τὴν κατηγορίαν. Ενθα γὰρ ὀρθότης
διανοίας, καὶ ταῖς Γραφαῖς (86) ἁρμόττουσα θεωρία
μάλιστά γε τοῖς μακαρίοις ἡμῶν ἐφιλοπονήθη Πατρά- -
σιν, ἐπικουρεῖν μὲν, εἴπερ τι καὶ παραλέλειπται
· ταύταις, καλώς οἷόν τε συγκροτείν εὐγνωμόνων τε, καὶ
συνέσεως οὐκ ἐστερημένων. Οσοις (87) δὲ ἐρεσχε - D
λίαις τὰ καλῶς ἔχοντα κατασείεσθαι γνώμη, καὶ
καινότητα ἐπιζητεῖν φιλοτιμία, οὗτοι λελήθασιν ἑαυ
τοὺς ἐν τῷ θηρᾷν ὑπόληψιν ἐντρεχείας, καὶ αὐτῆς
τῆς ἱεροπρεποῦς, καὶ ἐμφύτου παρασυρομένους
Οὕτω οἱ λοιποὶ ἐκδεδώκασιν
ἑρμηνευταί ·
A peculiari non exprimit imaginem (licet imaginem
impressam evidenter exhibeat), dicamus exemplaris
sui imaginem omnino esse non posse.
Similiter dominandi auctoritatem ob camdem
caussam arbitrantur esse rejiciendam: tametsi sa-
cræ Litteræ progressu contextus aperte declarent,
quod illud ad imaginem dominationis dignita-
tem significet. Habet enim contextus : c Facianus
hominem ad imaginem et similitudinem nostram,
et præsit piscibus maris, et volatilibus cœli, et
bestiis, universæque terræ. >
Hi autem, ne hoc quidem Scripturæ loco permoti,
dominandi potestatem per illud ‹ ad imaginem ›
indicari non fatentur, ob id scilicet, quia angelo -
rum quoque natura imperandi facultatem obtinuit.
Nani principem Assyriorum "; et principem gentis
Judæorum Propheta Daniel aperte commemorat.
Et alicubi ille etiam, qui vidit Deum facie ad fa-
ciem, inquit : « Constituit terminos gentium juxta
numerum angelorum Dei (85). • Quemadmodum
itaque ratiocinandi, atque libere agendi facultas
angelis, ac hominibus communis est, ita etiam do-
minandi ac regnandi potestas.
Sed quid ergo? Si enim proposito oraculo adde-
batur, quod solus homo ad imaginem Dei factus
fuisset, tunc obstaculum fortasse in angelorum
natura inveniretur; quia et in ipsis cernuntur ea
per quæ Divina natura exprimi posset. At si nihil
hujusmodi ibi scriptum invenitur, communio inter
angelos et humanum genus non modo non aufert
datam nobis creatione dignitatem; sed etiam ad
veritatis probationem per exemplum comparan-
dam valet. Hoc itaque pacto nec quia rationalem
et intelligenten naturam angelus habet, eadem
homo carere debet facultate.
At enim qui veritateś rite receptas oppugnare
student, non, ne judice, tantum illas attentare vi-
dcntur, quantum in se ipsi confutationem vertunt.
Hic enim recta cogitandi ratio, et sacræ Scripturæ
consentanea doctrina, a sanctis præsertim nostris
Patribus elaborata est, ut suppleatur quidquid ab
ea omissum est, et quod potest cum sententiis pio-
rum sapientiumque virorum concordare. Qui vero
doctrinae recte statutus cavillationibus salagunt
perturbare, et novitatem sectari student; hi non
sentiunt, quod, dum de arguto ingenio captant
æstimationem, ipsi se a religiosa, ac pura cogitandi
ratione divellant. Hi enim in turpem, propriumque
" Dan. x, 13, 20. 1 ibid. 21.
(85) Deut. xxx11, 8; sed Photius hic quoque se-
quitur versionem LXX, uti et Chrysostomus in
Epist. ad Coloss. homil. 3; interpres Origenis, in
num. hom. 28; D. Gregorius papa, hom. 34; D.
Hieronymus, in Michæ lib. 1, et Rufinus Aqui-
leiensis in expositione Symboli. Atvero Aquila, et
Symmachus reddiderunt
κατ' ἀριθμὸν υἱῶν Ἰσραήλ,
et Scholiastes inquit :
inter quos Versionis Vulgata auctor,
qui habet juxta numerum filiorum Israel recensea-
tur. Certe quidem scriptum est in textu: 7500't
So Lenispur bene Israel, ad numerum filio-
rum Israel.
(86) Ex ingen» τὸ Γραφαῖς
supplevi, sed brevi-
tas lacunæ, insequens verbum, et sensus id omnino
suadebant.
(87) "Οσοις pro
ὁδοῖς κατασείεσθαι pro κατασί-
in hac periodo
νεσθαι, ει καινότητα pro κρινότητα
emendasse non me pœniet.
col. 255–256page 128 of 591
PG 101:255διανοίας. Ὑβριστικόν τε γάρ, καὶ ἀλόγοις ψυχῆς φαντασίαις ἐνεχομένης πάθος ὑπελθεῖν, καὶ ἀν απόδραστον τὸν ἔλεγχον καθ' ἑαυτῶν ὁρῶνται παρεσχημένοι. Ἀλλὰ τούτους μὲν ἐῶμεν.
Τῆς αὐτῆς δὲ ἂν εἴη συστοιχείας, ὅσον εἰς ἀντιλογίαν φθάνει τοῦ κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ διαπεπλάσθαι τὸν ἄνθρωπον κατὰ τὸ τῆς ψυχῆς ἀσώματον· οὐ μόνον διότι, καθάπερ ἐν τοῖς ἀγγέλοις κατὰ μετοχήν, οὕτω καὶ ἐν αὐτῇ τὸ ὑπερούσιόν τε καὶ ὑπερφυές τῆς τε ὑπερουσίου οὐσίας καὶ τοῦ ἀσωμάτου κάλλους ἐνοπτρίζεται· ἀλλὰ ὅτι καὶ ἐν τῇ τριαδικῇ ταυτότητι ἡ ἑτερότης ὁρᾶται τὸ ἀσύγχυτον διασώζουσα· εἰ βούλει δὲ καὶ διότι λόγος πρόεισιν ἐκ ψυχῆς τῆς προαγούσης αὐτὸν φύσεως, τὸ ἀσύστοιχόν τε καὶ κατάλληλον διαφυλάττων, συμπροϊεμένην ἐπιδεικνὺς καὶ τὴν ὁμοταγῆ τοῦ πνεύματος ὑπόστασιν.
Ταῦτα δ' ἂν καὶ ἔτι διασώζοιτο τὸ κατ' εἰκόνα τοῦ Πλάσαντος ἀπαρχῆς διαμορφωθῆναι τὸν ἄνθρωπον. Ἔνεστι δέ σοι πολλῶν ἐντεῦθεν ὁρμωμένων, καὶ ἄλλων παραδειγμάτων ἀφθονία. Τὸ γὰρ σοφόν, καὶ τὸ δημιουργικόν, καὶ τὸ ἀθάνατον, καὶ πολλὰ τοιαῦτα, ἐκ τῆς πρώτης, ἐκείνης, καὶ ὑπὲρ νοῦν σοφίας, καὶ δημιουργίας, καὶ ἀϊδιότητος ἐντετυπωμένα, φέρει τῆς φύσεως τὸ ἀπεικόνισμα. Εἰ δέ τις, ὥσπερ ἐκ διαφόρων χρωμάτων, θεοειδεστάτην οἰκονομίαν διαγράψασθαι θελήσειε· καὶ διὰ τούτων ἀπάντων μορφοῦσθαι, καὶ διατυποῦσθαι, τὴν καλλίστην τε καὶ ὡραιοτάτην μορφὴν τοῦ ἀνθρώπου ἀποφήνειε· μετὰ τοῦ ἰδιάζοντος ἐπὶ τῆς φύσεως ἡμῶν παρέχειν ὁρᾶν τὴν εἰκόνα γλαφυρωτέραν, οὐ μοι δοκεῖ διαπεσεῖν τῆς κατὰ τὴν αἰτίαν ἀποδόσεως.
Οὐκοῦν οὐδέν ἐστιν ἐκ τῶν εἰρημένων ἔργων οὔτε τὴν εἰκόνα λαβεῖν, οὔτε τὸ ἀρχέτυπον ἐννοεῖν, οὐδ᾿ ὃ κατ' εἰκόνα Θεοῦ διαπέπλασται· καίτοι εἰκὼν μὲν ἂν νοηθείη Θεοῦ καὶ ἕκαστον τῶν εἰρημένων καλῶν τε καὶ τιμίων· οἷον τὸ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ λογικόν, καὶ ὅσα ἄλλα προείρηται. Καὶ γὰρ εἰκονίζει ταῦτα τὴν ὑπὲρ λόγον, καὶ ἔννοιαν ἐν τῷ Θεῷ θεωρουμένην βασιλείαν τε, καὶ σοφίαν, καὶ δημιουργίαν, καὶ τὸν ἄῤῥευστόν τε, καὶ ἀπαθῆ, καὶ ὁμοούσιον Λόγον. Καὶ ὁ ἄνθρωπος διαπλάττεται κατὰ τὴν δημιουργικήν, καὶ βασιλικήν, καὶ λογικήν, καὶ σοφίας μέτοχον εἰκόνα, οὐκ αὐτὸς ὢν (ταῦτα εἴ τις λεπτολογεῖν, καὶ πρὸς ἀκρίβειαν ἀνιχνεύειν τῶν ὀνομάτων τὴν δύναμιν ἀπερίεργον νομίζει), ἀλλὰ κατὰ ταύτην διαπεπλασμένος· ἵνα καὶ ἡ εἰκών, καὶ τὸ κατ᾿ εἰκόνα σαφέστερον θεωρηθείη, καὶ μηδὲ τοῦ πρωτοτύπου ἡ ἄγνοια ἡμῖν περιείη.
Εἰ δέ τις ταῦτα συναγαγεῖν ἐθελήσοι πρὸς τὴν εἰκόνα, καὶ τὸ πρωτότυπον, οὐδὲν οὐδ᾿ οὗτος διαμαρτάνει. Τὰ γὰρ ἐν Θεῷ μόνῳ καθορώμενα, Θεοῦ ἂν
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
animæ absurdis illusionibus obnoxiæ errorem in-
currere, imo ineluctabilem in semet ipsi confuta-
tionem exhibere videntur. At istos quidem præter-
eamus.
Quidquid autem objectum est contra illud, homi-
nem secundum animæ simplicitatem ad Dui imagi-
nem fuisse conditum, ejusdem furfuris est; non
modo quia, ut in angelis, ita et in ipsa anima, per
participationem nobilitas, et præstantia nobilissimæ
naturæ, et incorporeæ pulchri: udinis divinæ, veluti
in speculo, cernitur; verum etiam quia in trina
facultatum (intellectus, memorie, et voluntatis)
identitate confusionem effugit distinctio; imo et
quia verbum procedit ex animae natura illud profe-
rente, dum ab ipsa distinctum est, et cum ea rela-
tionem oppositionis servat; sed tamen a spiritus
natura neque separatum est, neque dissimile.
Hæc autem utique poterunt secum ferre, quod
ad imaginem Conditoris homo ab initio sit effor-
mratus. Tibi autem alia, atque alia, quæ liuc pe
tuntur, sine penuria suppetunt exempla. Sapientia
enim, vis effectrix, immortalitas, et plura hujus-
modi, in homine expressa ex prima illa, et incom-
prehensibili sapientia, et effectrice vi, atque æter-
mitate, divinæ naturae similiuidinem ferunt. Si quis
auiem maluerit, veluti ex variis coloribus, similti-
mam Dei imaginem exprimi; atque ex his omnibus
pulcherrimam, et speciosissimam hominis formam
elligi, et excudi aflirmarit ; is non modo imaginem
ad naturam nostram proprie perduentem ostendet, C
sed etiam ab elegantiore causæ redditione, meo
quidem judicio, non excidet.
Itaque nihil est quod ex dictis operibus quid sit
image, aut quid archetypum, aut quid illud, quod
ad imaginem Dei conditum est, excogitemus :
· tametsi imaginis nomine intelligi posset etianr una-
quæque carum præstantium, nobiliumque proprie.
tatum, quas bactenus recensuimus; veluti ratioci-
nandi facultas, qua homo pollet, et quæcunque
nuper adducta sunt. Hæc enim imaginem referunt
ineabilis, et incomprehensibilis, quam in Deo
contemplamur, ditionis, sapientiae, creationis, et
Verbi illius, quod nec diffluere, nec perturbari μα-
test, atque Patri est consubstantiale. Et certe vis D.
effectrix, dominationis auctoritas, ratiocinandi fa-
cultas, et sapientia participatio esse possent imago,
ad quam homo formatus est, dum non est ipse ea
imago (si quis hæc subtiliter expendere, et nomi
num potestatem ad rigorem persequi supervaca-
neum non censet), sed secundum ipsam factus est : ut simul et imago, et quod ad imaginem est, pla
nius intelligantur, nec nobis exemplar ignorare contingat.
Si quis autem ista simul ad imaginem, et exem-
plar maluerit reducere (scilicet non cogitarit homi-
лem secundum istas proprietates, quæ Dei imago
Α διανοίας. Υβριστικόν τε γάρ, καὶ ἀλόγοις ψυχῆς
φαντασίαις ενεχομένης πάθος ὑπελθεῖν, καὶ ἀν
απόδραστον τὸν ἔλεγχον καθ' ἑαυτῶν ὁρῶνται παρο
εσχημένοι. ᾿Αλλὰ τούτους μὲν ἐῶμεν.
Τῆς αὐτῆς δὲ ἂν εἴη συστοιχεία;, ὅσον εἰς ἀντιλογίαν
φθάνει τοῦ κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ διαπεπλάσθαι τὸν ἄν-
θρωπον κατὰ (88) τὸ τῆς ψυχῆς ἀσώματον· οὐ μόν
νον διότι, καθάπερ ἐν τοῖς ἀγγέλοις κατά μετοχήν,
οὕτω καὶ ἐν αὐτῇ τὸ ὑπερούσιν τε καὶ ὑπερφυές
τῆς τε ὑπερουσίου οὐσίας καὶ τοῦ ἀσωμάτου κάλλους
ἐνοπτρίζεται· ἀλλὰ ὅτι καὶ ἐν τῇ τριαδικῇ ταυτό
τητι ἡ ἑτερότης ὁρᾶται τὸ ἀσύγχυτον διασώζουσα·
εἰ βούλει δὲ καὶ διότι λόγος πρόεισιν ἐκ ψυχῆς τῆς
προαγούσης αὐτὸν φύσεως, τὸ ἀσύστοιχόν τε καὶ κατ
άλληλον διαφυλάττων, συμπροημένην (89) ἐπιδεικνύς
καὶ τὴν ὁμοταγή τοῦ πνεύματος ὑπόστασιν.
Ταῦτα (90)˙ δ' ἂν καὶ ἔτι διασώζοιτο τὸ κατ' είν
κόνα τοῦ Πλάσαντος ἀπαρχῆς διαμορφωθῆναι τὸν
ἄνθρωπον. Ενεστι δέ σοι πολλῶν ἐντεῦθεν όρο
μωμένων, καὶ ἄλλων παραδειγμάτων αφθονία.
Τὸ γὰρ σοφόν, καὶ τὸ δημιουργικὸν, καὶ τὸ
ἀθάνατον, καὶ πολλὰ τοιαῦτα, ἐκ τῆς πρώτης, ἐκε!.
νης, καὶ ὑπὲρ νοῦν σοφίας, καὶ δημιουργίας, καὶ
άϊδιότητος ἐντετυπωμένα, φέρει τῆς φύσεως τὸ ἀπε:-
κόνισμα. Εἰ δέ τις, ὥσπερ ἐκ διαφόρων χρωμάτων,
θεοειδεστάτην οἰκονομίαν διαγράψασθαι θελήσεις·
καὶ διὰ τούτων ἀπάντων μορφοῦσθαι, καὶ διατυπού
σθαι, την καλλίστην τε καὶ ὡραιοτάτην μορφήν τοῦ
ἀνθρώπου ἀποφήνεις· μετὰ τοῦ ἰδιάζοντος ἐπὶ τῆς
φύσεως ἡμῶν παρέχειν ὁρᾶν τὴν εἰκόνα γλαφυρωτέ
ραν, οὗ μοι δοκεῖ διαπεσεῖν τῆς κατὰ τὴν αἰτίαν
ἀποδόσεως.
Οὐκοῦν οὐδὲν ἐστιν ἐκ τῶν εἰρημένων ἔργων οὔτε
τὴν εἰκόνα λαβεῖν, οὔτε τὸ ἀρχέτυπον ἐννοεῖν, οὐδ᾽
8 κατ' εἰκόνα Θεοῦ διαπέπλασται· καίτοι εἰκὼν μὲν
ἂν νοηθείη Θεοῦ καὶ ἕκαστον τῶν εἰρημένων καλών
τε καὶ τιμίων· οἷον τὸ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ λογικόν, καὶ
ὅσα ἄλλα προείρηται. Καὶ γὰρ εἰκονίζει ταῦτα τὴν
ὑπὲρ λόγον, καὶ ἔννοιαν ἐν τῷ Θεῷ θεωρουμένην
βασιλείαν τε, καὶ σοφίαν, καὶ δημιουργίαν, καὶ τὸν
ἄῤῥευστόν τε, καὶ ἀπαθῆ, καὶ ὁμοούσιον Λόγον. Καὶ
ὁ ἄνθρωπος διαπλάττεται κατὰ τὴν δημιουργικὴν,
καὶ βασιλικὴν, καὶ λογικὴν, καὶ σοφίας μέτ
οχον εἰκόνα, οὐκ αὐτὸς ὢν (ταῦτα εἴ τις λεπτολογεῖν,
καὶ πρὸς ἀκρίβειαν ἀνιχνεύειν τῶν ὀνομάτων τὴν δύο
να μιν ἀπερίεργον νομίζει), ἀλλὰ κατὰ ταυτὴν διαπε-
πλασμένος· ἵνα καὶ ἡ εἰκὼν, καὶ τὸ κατ᾿ εἰκόνα
σαφέστερον θεωρηθείη, καὶ μηδὲ τοῦ πρωτοτύπου ή
ἄγνοια ἡμῖν περιήει.
Εἰ δέ τις ταῦτα συναγαγεῖν ἐθελήσοι πρὸς τὴν εἰ
κόνα, καὶ τὸ πρωτότυπον, οὐδὲν οὐδ᾽ οὗτος διαμαρ
τάνει. Τὰ γὰρ ἐν Θεῷ μόνῳ καθορώμενα, Θεοῦ ἂν
NOTÆ.
(88) Κατά,
quod hic refinxi, calligraphus dormi-
tans in zal mutaverat.
(89) Συμπροημμένην
si legas, que sensum ex-
cudes.
(90) Sic puto emendandum pro ταύτῃ.
col. 257–258page 129 of 591
PG 101:257εἴη· καὶ ὁ πρὸς ἐκεῖνα τυπούμενος, πρὸς Θεὸν ἂν οὐκ ἀλόγως τυποῦσθαι ῥηθείη. Ὡσαύτως δὲ καὶ εἰ τὰ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, ὡς ἐν ὕλῃ τὸ ἄϋλον, ὡς παραχθὲν τὸν παράγοντα ἐξεικονίζειν ἔλαβεν ἰσχὺν (γέγονε δὲ ταῦτα χάριτι θείᾳ καὶ δωρεᾷ τοῦ ἀνθρώπου), ἐν τῷ εἰκότι λόγῳ λεχθείη ἂν καὶ ὁ ἄνθρωπος εἰκὼν γεγενῆσθαι Θεοῦ.
Διὸ καὶ ὁ θεῖος Γρηγόριος ἔλεγε· « Παρ' ἑαυτῷ δὲ πνοὴν ἐνθεὶς, ὃ δὴ νοερὰν ψυχὴν, καὶ εἰκόνα Θεοῦ οἶδεν ὁ λόγος. » Συνοπτικῷ γὰρ τύπῳ χαίρων ὁ ἱερὸς ἐκεῖνος ἄνθρωπος, καὶ βραχείᾳ ῥημάτων πλοκῇ πολλῶν νοημάτων ἀπαγγέλλειν περιοχὴν, μικροῦ τοὺς λόγους αὐτοῦ κατὰ τὴν ἰδέαν ταύτην συνδιαποικίλλεσθαι ποιεῖ. Διὸ κἀνταῦθα, « Πνοήν, εἰπὼν, ἐνθεὶς » (ὃ τὴν δημιουργικὴν ἰσχὺν ἐπεῖχε τῆς ψυχῆς), ἀντὶ τοῦ ταύτην τῇ ἑρμηνείᾳ τὴν διάστασιν ἐξαπλῶσαι, συνοπτικῶς ἀπεφήνατο λίαν. « Ὃ δὴ καὶ νοερὰν ψυχὴν, καὶ εἰκόνα Θεοῦ οἶδεν ὁ λόγος. » Διαπλούμενος δ' αὐτῷ τῷ νοήματι ἔφη· « Ἥτις τὴν νοερὰν ψυχὴν ἐδημιούργησέ τε, καὶ προήγαγεν· ἦν εἰκόνα Θεοῦ, εἶδεν ὁ λόγος.
Οὕτω δὲ ἔστι καὶ εἰς δύο συναγαγεῖν τοῦ θεωρήματος τὴν ἑρμηνείαν, καὶ εἰς τρία πάλιν ἐξαπλῶσαι· μᾶλλον δ' εἴ τις καθ' ἕκαστον λεπτολογεῖν τε, καὶ πολυπραγμονεῖν ἐθελήσει τὴν προκειμένην θεωρίαν, τέσσαρα ἂν εἴη εἰσορᾷν· δι' ὧν ἡ σχέσις τοῦ εἰκονιζομένου πρὸς τὸ σφραγιζόμενον τὴν εἰκόνα διασώζει. Ἔστι μὲν γὰρ τὸ Θεῖον ἐν ᾧ τῶν ὑπὲρ αἰτίαν, καὶ κατάληψιν πᾶσαν δυνάμεων ἡ θεοπρεπὴς ἀπαστράπτει τελειότης. Ἔστι δὲ καὶ τὰ τούτων ἁμαρύγματα τὴν ἐκεῖθεν χάριν ἐκ φιλανθρωπίας ἀποματτόμενα, καὶ διὰ τοῦτο τὴν τῆς εἰκόνος κλῆσιν ἐφελκόμενα· ὑφ' οἷς ὁ ἄνθρωπος τέταρτον κατὰ τὴν νῦν εἰρημένην εἰκόνα διαπλαττόμενος ἔχει. Ὥστε οἱ τὴν εἰκόνα, καὶ τὸ κατ' εἰκόνα ἐν διαφόροις ἐπιζητοῦντες, οὐ μέχρι τριάδος ἱστᾶσι τὴν ζήτησιν, ἀλλὰ καὶ τέταρτον, ὃ μηδ' ἐζήτησαν, συνεπάγονται.
Ταύτῃ ἄρα καὶ τὸν ἐκπεριώνυμον οἶμαι Γρηγόριον καθυφέντα τῆς πολλῆς ἀκριβολογίας ἀρκεσθῆναι τῇ εἰκόνι καὶ τῷ παραδείγματι. Ἐπείπερ μηδὲ πρόθεσις ἦν αὐτῷ τὸ ῥητὸν καταμερίζειν, καὶ εἰς ὅσα δύναιτο, μέρη συναύξειν· ἀλλ' ἐν πανηγυρικῷ, καὶ δημοτελεῖ λόγῳ χρείαν πληροῦν παρελήφθη τὸ θεώρημα τῷ πλήθει συμπεριφέρουσαν.
Τινὲς δὲ τὸ « κατ' εἰκόνα » παρειλήφασιν ἀντὶ τοῦ,
εἴη· καὶ ὁ πρὸς ἐκεῖνα τυπούμενος, πρὸς Θεὸν ἂν
οὐκ ἀλόγως τυποῦσθαι βηθείη. Ὡσαύτως δὲ καὶ εἰ
τὰ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, ὡς ἐν ὕλῃ τὸ ἄϋλον, ὡς παραχθὲν
τὸν παράγοντα ἐξεικονίζειν ἔλαβεν ἰσχὺν (γέγονε δὲ
ταῦτα χάριτι θείᾳ καὶ δωρεᾷ τοῦ ἀνθρώπου), ἐν τῷ
εἰκότι λόγῳ λεχθείη ἂν καὶ ὁ ἄνθρωπος εἰκὼν γεγε
νῆσθαι Θεοῦ.
Διὸ καὶ ὁ θεῖος Γρηγόριος έλεγε· «Παρ' ἑαυτῷ δὲ
πνοὴν ἐνθεὶς, δ δὴ νοερὰν ψυχὴν, καὶ εἰκόνα Θεοῦ
οἶδεν ὁ λόγος.» Συνοπτικῷ γὰρ τύπῳ χαίρων ὁ ἱερὸς
ἐκεῖνος ἄνθρωπος, καὶ βραχείᾳ ῥημάτων πλοκῇ πολο
λῶν νοημάτων ἀπαγγέλλειν περιοχὴν, μικροῦ τοὺς λ3
γους αὐτοῦ κατὰ τὴν ἰδέαν ταύτην συνδιαποικίλλεσθαι
ποιεῖ. Διὸ κἀνταῦθα, «Πνοήν, εἰπὼν, ἐνθεὶς» (3 τὴν
δημιουργικὴν ἰσχὺν ἐπεῖχε τῆς ψυχῆς), ἀντὶ τοῦ ταύ
την τῇ ἑρμηνεία τὴν διάστασιν ἐξαπλῶσαι, συνοπτι
κῶς ἀπεφήνατο λίαν. 4 Ο δὴ καὶ νοεραν ψυχὴν, καὶ
εἰκόνα Θεοῦ οἶδεν ὁ λόγος.» Διαπλούμενος δ' αὐτῷ τῷ
νοήματι ἔφη· «"Ητις τὴν νοεράν ψυχὴν ἐδημιούργησε
τε, καὶ προήγαγεν· ἦν εἰκόνα Θεοῦ, εἶδεν ὁ λόγος.
Οὕτω δὲ ἔστι καὶ εἰς δύο συναγαγεῖν τοῦ θεωρή
ματος τὴν ἑρμηνείαν, καὶ εἰς τρία πάλιν ἐξαπλῶσαι
μᾶλλον δ' εἴ τις καθ᾿ ἕκαστον λεπτολογεῖν τε, καὶ
πολυπραγμονεῖν ἐθελήσει τὴν προκειμένην θεωρίαν,
τέσσαρα ἂν εἴη εἰσορᾷν· δι' ὧν ἡ σχέσις τοῦ εἰκονι
ζομένου πρὸς τὸ σφραγιζόμενον τὴν εἰκόνα διασώζει.
Ἔστι μὲν γὰρ τὸ Θεῖον ἐν ᾧ τῶν ὑπὲρ αἰτίαν, καὶ
κατάληψιν πᾶσαν δυνάμεων ή θεοπρεπής απαστρά
πτει τελειότης. Εστι δὲ καὶ τὰ τούτων ἁμαρύγματα
τὴν ἐκεῖθεν χάριν ἐκ φιλανθρωπίας ἀποματτόμενα,
καὶ διὰ τοῦτο τὴν τῆς εἰκόνος κλῆσιν ἐφελκόμενα
ὑφ᾽ οἷς ὁ ἄνθρωπος τέταρτον κατὰ τὴν νῦν εἰρη
μένην εἰκόνα διαπλαττόμενος ἔχει. Ὥστε οἱ τὴν εἰω
κόνα, καὶ τὸ κατ' εἰκόνα ἐν διαφόροις ἐπιζητοῦντες,
οὐ μέχρι τριάδος ἱστᾶσι τὴν ζήτησιν, ἀλλὰ καὶ τέ
ταρτον, δ μηδ' ἐζήτησαν, συνεπάγονται.
Ταύτῃ ἄρα καὶ τὸν ἐκπεριώνυμον οἶμαι Γρηγόριον
καθυφέντα τῆς πολλῆς ἀκριβολογίας ἀρκεσθῆναι τῇ
εἰκόνι καὶ τῷ παραδείγματι. Επείπερ μηδὲ πρό
θεσις ἦν αὐτῷ τὸ ῥητὸν καταμερίζειν, καὶ εἰς ὅσα
δύναιτο, μέρη συναύξειν· ἀλλ᾽ ἐν πανηγυρικῷ,
καὶ δημοτελεῖ λόγῳ χρείαν πληροῦν παρελήφθη τὸ
θεώρημα τῷ πλήθει συμπεριφέρουσαν.
Τινὲς δὲ τὸ ι κατ' εἰκόνα ο παρειλήφασιν ἀντὶ τοῦ,
μέρη
πα
νηγυρικὸν
sunt, fuisse conditum) ne is quidem erraret. Ques
enim in solo Deo perspiciuntur, Dei utique sunt; et
qui secundum ea factus est, secundum Deum factus
non immerito diceretur. Eodem autem pacto si
hæc in homine eam Dei similitudinem producere
potuerunt, quam spiritus materia, et Creatoris
creatura habere potest (hæc autem ex Dei gratia,
beneficioque homini collato facta sunt), jure meri
toque homo imago Dei factus diceretur.
Quamobrem et D. Gregorius inquit: Ex se ipse
(Deus) spiraculum indidit: qua quidem loquendi
ratione animam intelligentem, et imaginem Dei
Scriptura significat» Cum enim concisa 10
cutione, et brevi verborum ambitu sacer ille vir
multas simul sententias proferre amet, propemo
dum sermones suos his dictionis coloribus reddit
variegatos. Quare hic quoque, dumn, inquit «spira
culum indidit ›(quod vin operatricem animæ da
tam innuit), noluit hunc sensum distincte et diffuse
enucleare, sed paucis eum satis exposuit subiens
Qua quidem loquendi ratione animam intelligen
tem, et imaginem Dei Scriptura significat. › Ipse
autem eadem sententia se explicans ait: (spiraculum), «quod animam intelligentem creavit, et pro
dnxit, quam nomine imaginis Dei Scriptura significat (92).)
nem est, baud in una re quærendum putant, non
producunt; sed quartum quoque (nempe Verbi emanationem), quod non quæsierunt, adjiciunt.
Hoc autem pacto propositæ doctrinæ expositio
potest ad duo capita (ad ratiocinandi et iniperandi fa
cultatem) redigi, quin etiam ad tria (si addas vim ope
ratricem) extendi: potius autem, si quis singula sɛul).
tiliter persequi, et curlose investigare voluerit, qua
tuor utique (addita Verbi emanatione) poterunt inve
miri; per quæ relatio inter repræsentantem et repræ
sentatum, intercedens rationem imaginis servat. Esc
enim Divinitas ea, in qua perfectio facultatum, quæ
supra omnein causam et comprehensionem sunt,
digna Deo effulget. Sunt autem harum facultatum
radii, qui pulchritudinem illinc ex divina clementia
acceptam exprimunt, et propterea imaginis nomen
sibi vindicant: quorum radiorum quartum quoque
habet homo, secundum modo dictam imaginent
formatus. Quare qui imaginem et quod ad imagi
usque ad tria capita exquisitionem similitudinig
Quamobrem præclarissimum Gregorium arbitror,
sumino locutionis rigori minime vacantem, tantum
inagine et exemplari fuisse contentum. Neque
enim sibi proposuerat Scripturæ oraculum in mi
nutas partes dispescere, easque, quantura posset,
multiplicare sed cum celeberrimam, publicamque
concionem haberet, sibi proposuit sic doctrinam ex
ponere, ut frequentissimo illi conventui plenam
afferret utilitatem.
In S. Pascha hom. 11, p. 680. Edit. Col.
199) Ubi id scripserit, nescio; certe in laudata
oratione desideratur.
Monosyllabon yñv huc post zǹy frustra in
PATROL. GR. Cl.
Nonnulli vero illud ‹ ad imaginem › scriptum pro
jectum expunxi.
Hariolando illud ad interstitiolum com
plendum refinxi, nec me piget. Verbum autem
ab exordio ejusdem orationis edoctus
reddidi celeberrimum.
d by Google
col. 259–260page 130 of 591
PG 101:259διὰ τῆς εἰκόνος. Τὸ γὰρ πανάγιον Πνεῦμα, φασίν, ὥσπερ καὶ ὁ Υἱός, ἀπαύγασμα, καὶ χαρακτήρ, καὶ εἰκὼν ἀπαράλλακτος τοῦ Πατρὸς· ἐπεὶ διὰ τοῦ Πνεύματος, ἤτοι τοῦ ἐμφυσήματος προσεχῶς ἡ τοῦ ἀνθρώπου δεδημιούργηται ψυχή, εἰκότως διὰ τῆς εἰκόνος λέγοιτ' ἂν εἰς τὸ ὁλόκληρον ὁ ἄνθρωπος ἀποτελεσθῆναι, καὶ κατ' εἰκόνα γεγενῆσθαι Θεοῦ, ἤτοι τῆς θείας εἰκόνος ἔργον, καὶ φιλοτέχνημα χρηματίσαι· καὶ τὴν μετάληψιν τῶν ὀνομάτων ἀκώλυτον εἶναι. Διότι καί τινες εἰς τὴν ἔκθεσιν τῆς ἱερᾶς ἡμῶν Γραφῆς στάντων ἀντὶ τοῦ κατ' εἰκόνα εἰπεῖν, ἐν εἰκόνι Θεοῦ διέλαβον τὸν ἄνθρωπον περιποιῆσθαι. Ἀλλ' οὗτος μὲν ὁ λόγος, καὶ παραδοχῆς ἀξιούμενος, οὐδὲν τὴν ἀλήθειαν παραλυπήσει· καὶ τὴν δευτέραν τῶν εἰρημένων ὑπερχόμενος τάξιν οὐκ ἂν ἀγαπήσει, οὐδ' ἐπιζητήσει ἀπ' αὐτῆς ἀπαρθῆναι· οὐ μὲν οὖν, κατά γε κρίσιν τὴν ἐμὴν, ταύτης ὑπεραρθῆναι. Ἔστι δὲ εὑρεῖν, οἷς εἴρηται (δι' ὧν καὶ αὐτόθεν εἰς ἴδιον τὸ κατ' εἰκόνα συναναφέρεται προκαταλήψεως)· εἰρήσθω τῷ λόγῳ τὸ ῥῆμα, διαβαίνειν πρὸς τὴν τοῦ Λόγου σάρκωσιν καὶ ἐπιδημίαν. Εἰ γὰρ ὁ Λόγος, φασί, σὰρξ ἐγένετο, καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν, καὶ ἄνθρωπος ἐχρημάτισε κατὰ πάντα, πλὴν τῆς ἁμαρτίας· κατ' ἐκεῖνο τὸ ἱερὸν, καὶ ἀναμάρτητον ἄγαλμα, ἀλλὰ καὶ πάσης ἁμαρτίας καθαιρετικόν, καὶ τὸν πρωτόπλαστον Ἀδὰμ δεδημιουργηθῆναι καὶ φρονεῖν, καὶ λέγειν ὀρθῶς ἂν οὐδὲν ἀποκωλύσεις λόγος. Καὶ ἔχεις τρόπον ἄλλον, ὡς ἐν πορίσματι διὰ τῆς τοιαύτης θεωρίας προερχόμενον, καὶ τὴν εἰκόνα, καὶ τὸ πρωτότυπον, καὶ καθ' ἣν εἰκόνα ὁ Ἀδὰμ εἰς ἀνθρώπου φύσιν διεμορφώθη. Καὶ γὰρ ἡ εἰκὼν ἀπαράλλακτος, καὶ συμφυὴς ὁ Υἱὸς ὑπάρχων, γεγονὼς δὲ ἄνθρωπος καθ' ἡμᾶς, καὶ εἰς μίαν ὑπόστασιν τῷ προσλήμματι συνελθών, ὁμότιμον τὸν ἄνθρωπον ἔδειξεν ἑαυτῷ· καθ' ἣν μορφήν, καὶ ἰδέαν τῆς σωτηρίου ταύτης σαρκώσεως ἡ τὰ μέλλοντα ἤδη καθορῶσά τε, καὶ οἰκονομοῦσα Θεοῦ σοφία τὸν ἀρχηγὸν τοῦ γένους ἡμῶν χερσὶν ἀχράντοις καὶ δημιουργικοῖς, ὑπερβολῇ φιλανθρωπίας ὑπηγάγετο πλάττεσθαι. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν κατὰ τὸ σαφέστατον, οἶμαι, καὶ δι' εὐκρινείας τεθεώρηται. Ὁ γὰρ τῶν Ἀνθρωπομορφιτῶν λῆρος εἰς ἐκείνων ἀπερρίφθω κεφαλάς, οἱ πρὸς τὴν ἀνθρώπου μορφὴν καὶ τὸ σχῆμα, τὸν ἀσχημάτιστόν τε, καὶ ἀπεριόριστον, καὶ ἀκατάληπτον συγκαθέλκουσιν ἐκμεμηνότες Θεόν. Οὐδὲ τοῦτο ῥᾷον ὄν, καὶ πρόχειρον ἠθέλησαν ἐπὶ νοῦν λαβεῖν, ὡς εἰ τὸ θεῖον ἐξ ἀϊδίου, καὶ οὐχὶ λόγῳ συγ-
διὰ τῆς εἰκόνος. Τὸ γὰρ πανάγιον Πνεῦμα, φασίν,
ὥσπερ καὶ ὁ Υἱός, απαύγασμα, και χαρακτήρ, καὶ
;» εἰκὼν ἀπαράλλακτος, τοῦ Πατρὸς ἐπεὶ διὰ τοῦ Πνεύ
ματος, ἤτοι τοῦ ἐμφυσήματος προσεχῶς ἡ τοῦ ἀν
. θρώπου δεδημιούργηται ψυχή, εἰκότως διὰ τῆς εἰπ
κόνος λέγοιτ' ἂν εἰς τὸ ὁλόκληρον ὁ ἄνθρωπος ἀπο
τελεσθῆναι, καὶ ε κατ᾿ εἰκόνα γεγενῆσθαι Θεοῦ,
; ἤτοι τῆς θείας εἰκόνος ἔργον, καὶ φιλοτέχνημα
χρηματίσαι· καὶ τὴν μετάληψιν τῶν ὀνομάτων ἀκώ
λυτον εἶναι. Διότι καί τινες εἰς τὴν ἔκθεσιν τῆς
ἱερᾶς ἡμῶν Γραφῆς στάντων ἀντὶ τοῦ κατ' εἰκόνα,
. εἰπεῖν, ἐν εἰκόνι Θεοῦ διέλαβον τὸν ἄνθρωπον περ
ποιῆσθαι. Ἀλλ᾿ οὗτος μὲν ὁ λόγος, καὶ παραδοχή;
άξιούμενος, οὐδὲν τὴν ἀλήθειαν παραλυπήσεις· καὶ
την δευτέραν τῶν εἰρημένων ὑπερχόμενος τάξιν οὐκ
ἂν ἀγαπήσει, οὐδ᾽ ἐπιζητήσει οὐ μὲν οὖν, κατά γε
κρίσιν τὴν ἐμὴν, ταύτης υπεραρθῆναι.
Εστι δὲ εὑρεῖν, οἷς εἴρηται (δι' ὧν καὶ αὐτόθεν
εἰς ἴδιον τὸ ι κατ' εἰκόνα» συναναφέρεται προ
καταλήψεως)· εἰρήσθω τῷ λόγῳ τὸ ῥῆμα, διαβαί
νειν πρὸς τὴν τοῦ Λόγου σάρκωσιν καὶ ἐπιδημίαν.
Εἰ γὰρ ὁ Λόγος, φασί, σὰρξ ἐγένετο, καὶ ἐσκήνω
σεν ἐν ἡμῖν, καὶ ἄνθρωπος έχρημάτισε ο κατὰ
πάντα, ο πλὴν τῆς ἁμαρτίας· κατ' ἐκεῖνο τὸ ἱερὸν,
καὶ ἀναμάρτητον ἄγαλμα, ἀλλὰ καὶ πάσης ἁμαρ
τίας καθαιρετικὸν, καὶ τὸν πρωτόπλαστον Αδάμ δὲ
δημιουργηθῆναι καὶ φρονεῖν, καὶ λέγειν ὀρθῶς ἂν
οὐδὲν ἀποκωλύσεις λόγος.
Καὶ ἔχεις τρόπον ἄλλον, ὡς ἐν πορίσματι διὰ τῆς
τοιαύτης θεωρίας προερχόμενον, καὶ τὴν εἰκόνα, καὶ
τὸ πρωτότυπον, καὶ καθ᾽ ἣν εἰκόνα ὁ ᾿Αδὰμ εἰς ἀνα
θρώπου φύσιν διεμορφώθη. Καὶ γὰρ ἡ εἰκὼν ἀπαρ
ἄλλακτος, καὶ συμφυής ὁ Υἱὸς ὑπάρχων, γεγονώς
δὲ ἄνθρωπος καθ' ἡμᾶς, καὶ εἰς μίαν ὑπόστα
σιν τῷ προσλήμματι συνελθών, ὁμότιμον τὸν ἄν
θρωπον ἔδειξεν ἑαυτῷ καθ᾿ ἣν μορφήν, καὶ ἰδέαν
τῆς σωτηρίου ταύτης σαρκώσεως ἡ τὰ μέλλοντος
ἤδη καθορῶσά τε, καὶ οἰκονομοῦσα Θεοῦ σοφία τὸν
ἀρχηγὸν τοῦ γένους ἡμῶν χερσὶν ἀχράντοις καὶ δη
μιουργικοίς, ὑπερβολῇ φιλανθρωπίας υπηγάγετο
πλάττεσθαι
᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν κατὰ τὸ σαφέστατον, οἶμαι, καὶ
δι' εὐκρινείας τεθεώρηται. Ο γὰρ τῶν ᾿Ανθρωπο
μορφιτῶν λῆρος εἰς ἐκείνων ἀπερρίφθω κεφα
λάς, οἱ πρὸς τὴν ἀνθρώπου μορφὴν καὶ τὸ σχῆμα,
τὸν ἀσχημάτιστόν τε, καὶ ἀπεριόριστον, καὶ ἀκατά
ληπτον συγκαθέλκουσιν ἐκμεμηνότες Θεόν. Οὐδὲ
τοῦτο ῥᾷον ὄν, καὶ πρόχειρον ἠθέλησαν ἐπὶ νοῦν λα
βεῖν, ὡς εἰ τὸ θεῖον ἐξ ἀϊδίον, καὶ οὐχὶ λόγῳ συγ
ΝΟΤΑ.
Της
σὺν ἀναφαίνεται.
πρόθεσιν
εἰκόνων
per imaginem, autumant. Nam cum Spiritus san
ctus, aiunt, uti et Filius sit ‹ splendor et âgura
et imago immutabilis Patris cumque hominis
anima per Spiritum, seu Spiraculum immediate con
dita sit, jure meritoque hominem per imaginem
omnino creatum, et c ad imaginem Dei factum,
seu divinæ imaginis opus, et præstantissimam esse»
creaturam dicere possumus adeoque hanc noni
num metalepsin sine impedimento adhibemus.
Quamobrem nonnulli eorum, qui sacris Litteris ex
plicandis incubuerunt, non ‹ ad imaginem › hominem
fuisse factum dixerunt, sed e in magine interpre
Lali sunt. Atqui hæc quidem interpretandi ratio, si
etiam acceptione digna videatur, nullo pacto veri
tati officere poterit; imo et alteram hanc propositi
oraculi enucleationem subiens, ab ea, meo quidera
judicio, nec amabit, nec quæret avelli.
Reperiuntur autem auctores, qui (et hac quidem
explicatione illud ad imaginem protinus refer
tur ad divinæ personæ proprietatem ante cata
lepsin ) aiunt: esto illud cad imaginem. ita di
ctum de Verbo, ut ad Verbi incarnationem et ad
ventum pertineat. Si enim. Verbum, inquiunt, caro
factum est, et habitavit in nobis ³, › et homo fuit
per omnia* › præterquam in peccato³; utique
secundum illam sanctam, et peccato carentem,
imo et omne pcccatum destruentem imaginem
fuisse vel ipsum primum parentem Adam coudi
tum recte censere, et diccre nulla ratione prohi
beremur.
En alium modum habes, quasi in porismate ex
hujusinqdi explicatione procedentem, habesque si
mul et imaginem, et exemplar, et secundum quam
nam imaginem Adam in hominis natura fuerit con
stitutus. Cum enim Filius sit imago incommutabilis,
et consubstantialis Patri, cumque factus sit bonio,
quales nos sumus, et unam cum assumpta natura
confecerit personam; hominem ad eamdem suam
conditionem evectum ostendit: atque secundum
l:ane Verbi incarnati formam ', et ideam divina sa
pientia, quæ prævidebat, disponebatque futura, ad
primum nostri generis parentem pura, et creatrice
manu formandum a suæ benignitatis abundantia
adducta est.
Atque hæc maxima, ut arbitror, perspicuitate
et diligentia enucleata sunt. Enimvero Anthropo
morphitarum delirium esto in eorum animum in
ductum, qui Deum quavis figura, circumscri
ptione, et comprehensione carentem ad hominis
formam atque figuram pertrahendum insanientes
putarunt. Imo neque hoc, quod facile intellectu, et
cuipiam obvium est, mente percipere voluerunt; quod
* Hebr. 1, 5. s Joan. 1, 14. • Hebr. 11, 17. * llebr. IV,, 15.. Philipp. 11, 7.
Sap. VII, 26. Vide tamen, ne Photius hæc
de SS. dicens, suo per cuniculos errori viam ster
nat, ac putet ea, quæ in adductis Scripturæ locis
litteris Filio tribuuntur, usurpari posse de SS.
quia hic quoque tantuin a Patre procedat
huc temere insertum evellendum duxi.
Sic placet pro
Hanc sensu ductante refinxi.
Ita reor pro scribendum.
col. 261–262page 131 of 591
PG 101:261καταβάσεως, καὶ φιλανθρωπίας τὴν τοῦ ἀνθρώπου διεμορφοῦτο μορφήν, εἰς μάτην ἂν ἐγεγόνει ἡ ἐπ' ἐσχάτων τῶν χρόνων διὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἡμετέρου φυράματος πρόσληψις.
Οὐδὲ τὸ θεῖον καθαρεῦον εἴη (ὦ φρενὸς παρακοπτούσης) τὰ ἔσχατα κατὰ τὸ ἄῤῥεν τε καὶ θῆλυ μὴ διαστέλλεσθαι. Καὶ γὰρ τὸ ἱερὸν ἀποφηνάμενον Λόγιον· «Κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτούς», εὐθὺς ἐπήγαγεν «Ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς», ὡς τῆς εἰκόνος ἐπιπρεπούσης οὐχὶ μόνῳ τῷ Ἀδάμ, ἀλλ' ὁμοτίμως καὶ τῇ Εὔᾳ προσαρμοζούσης, καὶ δι' αὐτῶν παντὶ τῷ ἀνθρωπίνῳ γένει. Εἰ γὰρ κατὰ σωματικὴν ἐπιφάνειαν, καὶ μορφὴν ὁ ἄνθρωπος διεπλάσθη, τοῦ Θεοῦ τά τε εἰρημένα συνασεβεῖν τῇ ἀπαρχῆς δυσσεβούσῃ πλάνῃ συνέπεται, καὶ ἀνθρωποπαθὲς τὴν ἀνύβριστον ἐξυβρίζειν Θεότητα· τὸ γὰρ ἀνθρωπόμορφον οὐδ' ἀπαλλαγήν ποθεν παθῶν ἀνθρωπίνων ἐκληρώσατο.
Τοιούτων δὲ καὶ τὰ τῆς πλάνης σεβάσματα· καὶ οὐδὲν πεπυῤῥίκασιν εἰδωλικῇ δεισιδαιμονίᾳ τὴν θεοπρεπῆ, καὶ σεβάσμιον ἡμῶν θεολογίαν συνανεφύροντες, καὶ εἰς τοῦτο συνάγειν ἐκβιαζόμενοι. Πολλῶν δὲ, καὶ ἄλλων δυσφημιῶν παρεπομένων, ταῦτα μᾶλλον προκύπτει, καὶ τὴν παράνοιαν λαμπρῶς ἀπελέγχει τῶν εἰς ταύτην τὴν ὑπόληψιν ἑαυτοὺς ἀθλίως ἐναποῤῥιψάντων.
Παραπλησίου δὲ παρανοίας ἔλεγχος ἂν εἴη καὶ τῶν πολυπλάνων Ἰουδαίων ὁ μῦθος, ὃς Υἱὸν οὐ παραδεχόμενος ὁμοούσιον τῷ Πατρί, οὐδὲ τῷ Πνεύματι συνομολογεῖν ἐθέλων τὸ κατὰ φύσιν ἀξίωμα τῆς Θεότητος, διὰ μὲν ἀσωμάτου δυνάμεως πρὸς τὴν θείαν φύσιν ἀνάγειν οὐκ αἰσθάνεται βιαζόμενος· τὸ γὰρ «κατ' εἰκόνα ἡμετέραν» τὸν Θεὸν πρὸς τὰς ἀσωμάτους τάξεις οὐκ ἔσχεν εἰπεῖν οὐδεμίαν αἰδώ. Εἰκόνα γὰρ διδοὺς μίαν, καὶ τὴν αὐτὴν Θεόν τε, καὶ τῶν ἀσωμάτων δυνάμεων, εἰς ταὐτὸν ἑκατέρου τὴν φύσιν συνάγει, Δημιουργοῦ τε, καὶ δημιουργήματος ἅπαν ἀφελὼν τὸ διάφορον. Τίνα γὰρ ἡ εἰκὼν ἡ αὐτὴ, καὶ ἀπαράλλακτος, τούτων ἡ φύσις ἑτερότητα παραδέχεσθαι δύναται;
Ἀλλὰ ἐπὶ τοσοῦτον μὲν καὶ ταῦτα, καὶ ὁ λόγος οὐκ ἂν οὐδ' ἥψατο τούτων. Ἀλλ' ὡς ἂν μᾶλλον τῇ παραθέσει τῶν ἀτόπων ὑπολήψεων τὸ τῆς ἀληθείας εἴη κάλλος ἀναλάμπον, ὑπέστη διελθεῖν, ἃ πολλῷ βέλτιον ἦν μηδὲ τοῖς ἀπαρχῆς πρὸς ταῦτα κατενεχθεῖσι, μηδ' ἐν διανοίᾳ βάλλεσθαι.
καταβάσεως, καὶ φιλανθρωπίας τὴν τοῦ ἀνθρώπου
διεμορφοῦτο μορφήν, εἰς μάτην ἂν ἐγεγόνει ἡ ἐπ'
ἐσχάτων τῶν χρόνων διὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἡμετέρου
φυράματος πρόσληψις.
Οὐδὲ τὸ θεῖον καθαρεῦον εἴη (ὦ φρενὸς παρακο
πτούσης 1) τὰ ἔσχατα κατὰ τὸ ἄῤῥεν τε καὶ θῆλυ
μὴ διαστέλλεσθαι. Καὶ γὰρ τὸ ἱερὸν ἀποφηνάμενον
Λόγιον: «Κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτούς·, εύ
θὺς ἐπήγαγεν «Αρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς,
ὡς τῆς εἰκόνος ἐπιπρεπούσης οὐχὶ μόνῳ τῷ ᾿Αδάμ,
ἀλλ' ὁμοτίμως καὶ τῇ Εὐᾳ προσαρμοζούσης, καὶ δι
αὐτῶν παντὶ τῷ ἀνθρωπίνῳ γένει. Εἰ γὰρ κατὰ σω
ματικὴν ἐπιφάνειαν, καὶ μορφὴν ὁ ἄνθρωπος δια
επλάσθη, τοῦ Θεοῦ τά τε εἰρημένα συνασεβεῖν τῇ
ἀπαρχῆς δυσσεβούσῃ πλάνῃ συνέπεται, καὶ ἀνθρω
ποπαθὲς τὴν ἀνύδριστον εξυβρίζειν Θεότητα· τὸ
γὰρ ἀνθρωπόμορφον οὐδ᾽ ἀπαλλαγήν ποθεν παθῶν
ἀνθρωπίνων ἐκληρώσατο.
Τοιούτων δὲ καὶ τὰ τῆς πλάνης σεβάσματα· καὶ
οὐδὲν πεπυῤῥίκασιν ειδωλικῇ δεισιδαιμονίᾳ τὴν
θεοπρεπῆ, καὶ σεβάσμιον ἡμῶν θεολογίαν συνανα
φύροντες, καὶ εἰς τοῦτο συνάγειν ἐκβιαζόμενοι.
Πολλῶν δὲ, καὶ ἄλλων δυσφημιῶν παρεπομένων,
ταῦτα μᾶλλον προκύπτει, καὶ τὴν παράνοιαν λαμ
πρῶς ἀπελέγχει τῶν εἰς ταύτην τὴν ὑπόληψιν ἑαυτοὺς
ἀθλίως εναποῤῥιψάντων.
η
Παραπλησίου δὲ παρανοίας ἔλεγχος ἂν εἴη καὶ
τῶν πολυπλάνων Ἰουδαίων ὁ μῦθος, ὃς Υἱὸν οὐ παρα
δεχόμενος ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ, οὐδὲ τῷ Πνεύματι
συνομολογεῖν ἐθέλων τὸ κατὰ φύσιν ἀξίωμα τῆς Θεό.
τητος, διὰ μὲν ἀσωμάτου δυνάμεως πρὸς τὴν θείαν
φύσιν ἀνάγειν οὐκ αἰσθάνεται βιαζόμενος τὸ γὰρ
ε κατ᾿ εἰκόνα ἡμετέραν» τὸν Θεὸν πρὸς τὰς ἀσωμάτους
τάξεις οὐκ ἔσχεν εἰπεῖν οὐδεμίαν αἰδώ. Εἰκόνα γὰρ
διδοὺς μίαν, καὶ τὴν αὐτὴν Θεόν τε, καὶ τῶν ἀσω
μάτων δυνάμεων, εἰς ταυτὸν ἑκατέρου τὴν φύσιν
συνάγει, Δημιουργοῦ τε, καὶ δημιουργήματος ἅπαν
ἀφελὼν τὸ διάφορον. Τὴν γὰρ ἡ εἰκὼν ἡ αὐτὴ, καὶ
ἀπαράλλακτος, τούτων ἡ φύσις ἑτερότητα παραδέ
χεσθαι δύναται;
᾿Αλλὰ ἐπὶ τοσοῦτον μὲν καὶ ταῦτα, καὶ ὁ λόγος
οὐκ ἂν οὐδ᾽ ἥψατο τούτων. Αλλ' ὡς ἂν μᾶλλον τῇ
παραθέσει τῶν ἀτόπων ὑπολήψεων τὸ τῆς ἀληθείας
εἴη κάλλος ἀναλάμπον, ὑπέστη διελθεῖν, & πολλῷ
βέλτιον ἦν μηδὲ τοῖς ἀπαρχῆς πρὸς ταῦτα κατενε
χθεῖσι, μηδ' ἐν διανοίᾳ βάλλεσθαι.
πευῤῥίκασι.
scilicet, si Deus humanam formam ab ælerno, et nou
ratione descensus de cœlis et ratione misericordiæ
erga homines, habuisset, in vanum Filius in no
vissimis temporibus corpus nostrum assumpsisset.
Imo neque Deus adeo purus esset (o mentem
delirantem! ), ut genitales in eo partes secundum
masculeum fœmineumque sexum non distingueren
tur. Ubi enim sacra Eloquia inquiunt: • Ad ima
ginem Dei creavit illum; › protinus subdunt: ‹ ma
sculum et feminam creavit illos '; › utpote quod
imago non solum Adam decoraret, sed Evæ quoque,
ac per eos universo hominum generi pari honore
congrueret. Si enim homo ad corpoream Dei spe
ciem et formam conditus fuisset; impio hoc errore
præmisso, sequerentur non modo illa impietates,
quæ de Deo dictæ sunt, sed etiam quod humanis
perturbationibus veneranda divinitas deturparetur;
id enim, quod formam humanam habet, nullo pacto
humanis perturbationibus carere potest.
Anthropomorphitarum autem errorem el ista ab.
surða sequuntur; ac illi cum ethnica superstitione
nostram Deo dignam venerandamque theologiam
commiscere, et conari, ut ad idem redigantur, non
erubuerunt. Cum autem aliæ, atque aliæ absurdi
tales sint, quæ iude sequuntur, uæ magis erum
punt, et insaniam eorum, qui in istam opinionem
misere sese projecerunt, luculenter evincunt.
Paris autem dementiæ redargui posset illud quo
que Judaeorum erroribus scatentium commentum,
qui, dum Filium non admittunt consubstantialen
Patri, dumque nolunt Spiritui sancto divinæ naturæ
dignitatem tribuere, interea Filio, et Spiritui in
corpoream (creatricem) potentiam tribuentes non
animadvertunt, quod cogantur eos ad divinam nia
turam evehere: si quis enim asserat Deum dixisse
ad angelicos ordines: • Faciamus hominem ad ima
ginen nostram,» is pudori nuntium remisit. Qui
enim unam Dei, et angelorum concedit esse imagi
nem, ipsanique esse Deum, et prælitam incorpo
reis facultatibus, is ad idem reducit Dci, et angelo
rum naturam; ac omne inter Creatorem et creatu
ram discrimen tollit. Ea enim, quorum eadem est imago et immutabilis, horum natura potestne di
versitatem excipere?
* Gen. 1, 27.
Sic lego pro
et
Atque hæc absurda huc usque pervenerunt,
tamen vix pauca eorum delibavimus. Sed ut inepta
rum appositione opinionum pulchritudo veritatis
magis magisque eluceret, ea duximus esse nemo
randa, quæ multo melius esset, si neque in res ab
initio enucleatas, neque in nostrum animum inse
ruissemus
De hac quæstione sententias SS. Patrum prima
fronte discordes, sed facili negotio conciliandas
fuse more suo persequitur Dionysius Petavius, De
opificio sex dierum, lib. 11, cap. 2, 5, 4. Las itaque
si cum Photianis doctrinis conferas, quid laudan
dum, quidque improbandum sit, ipse per te judi
cabis.
Question XXXVII - XXXVIIIQuæstio XXXVII - XXXVIII
col. 263–264page 132 of 591
PG 101:263Ἔστι μὲν οὖν εἰπεῖν, ἃ καὶ τοῖς πρὸ ἡμῶν περὶ τούτου πεφιλοσόφηται τοῦ ζητήματος· ὅτιπερ οὐ διαμάχεται ταῦτα πρὸς ἄλληλα, οὐδ᾽ ἡ θατέρου θέσις ἀναίρεσις τοῦ ἑτέρου καθίσταται· ὁδὸς δὲ μᾶλλον ἐστι, καὶ παρασκευὴ διὰ τῆς ἀτελεστέρας πολιτείας πρὸς τὸ τέλειον παραπέμπουσα. Ὁ γὰρ ἐθίσας ἑαυτὸν νόμῳ τὰ καθ᾿ ἑαυτὸν ἐπιτρέπειν, οὗτος ἕτοιμός ἐστι καὶ τῶν κρειττόνων ποιεῖσθαι τὴν αἵρεσιν, καὶ πρὸς τὰς ὑψηλοτέρας τῶν πράξεων ἀνατρέχειν, καὶ μεθαρμόζεσθαι. Τοῦτο δὲ πῶς ἂν εἴη τῆς ἀντικειμένης διανοίας, καὶ πράξεως; Ἄλλως τε δὲ καὶ ὅτι ὁ μὲν νόμος τὴν αὐθάδη καὶ τολμηρὰν χεῖρα κατὰ τοῦ πλησίον τῆς παλαμναίου πράξεως διὰ τῆς ἀπειλῆς ἀναστέλλει, καὶ τῷ φόβῳ κωλύει τὸ ἄτοπον· ἡ δὲ χάρις οὐδὲ τῇ πρὸς ἐκείνην μιμήσει ἀντιδραματουργεῖν διὰ τῆς παραινέσεως τὴν ἀμύνουσαν ἐπιτρέπει· ἀλλὰ τῇ πραότητι διαλύειν παρεγγυάται τοῦ θυμουμένου τὸ κινούμενον. Καὶ τί ἂν εἴη τούτου συμφωνίαν μᾶλλον ἀντὶ τῆς διαφωνίας καταπραττόμενον; Καὶ δὴ καὶ ὅτι οὐκ ἔστιν ἐναντίον τὸν κατάρξαντα χειρῶν ἀδίκων τῆς ἰσότητος τὴν ἄμυναν ἀπαιτεῖν, καὶ τὸ λίαν ἐπιεικές, καὶ μακροθυμίας ὄρος ἐπιστέλλειν, καὶ κατευνάζειν τῆς ψυχῆς τὸ ταραττόμενον. Ἀλλὰ τὸ μὲν ἀνθρώπινον, τὸ δὲ θειότερον· ὧν τὸ μὲν ἔχει τὸ ἀκατάγνωστον, τὸ δὲ τὸ τῶν ἐπαίνων ἐπάξιον. Ἔστι μὲν οὖν ταῦτ' εἰπεῖν, καὶ τούτοις τὸ ἄπορον ἐπιλύσασθαι. Οὐδὲν δὲ χεῖρον ἴσως προσθεῖναι, καὶ ὅτι τὸ μὲν πρὸς τὸν κριτὴν ἔχει τὴν ἀναφορὰν, μηδὲν τοῦ δικαίου ποιεῖν προτιμότερον, ἀλλὰ τῆς ἰσότητος τοῖς δικαζομένοις προκεῖσθαι ζυγόν, καὶ ὀφθαλμὸν ἀδέκαστον δίκης ἐπιγινώσκεσθαι· τὸ δὲ πρὸς τὸν κρινόμενον ἀποδίδοται, μεταῤῥυθμίζον, καὶ καταπραΰνον φιλανθρωπίας πλούτῳ τὸ φλεγμαίνον τῆς ἀνταποδόσεως· καὶ μὴ ζητεῖν τὸ πάθος συναύξειν, μηδ' ὃ μισεῖ, καὶ κολάζειν νομίζει προσήκειν, τοῦτο τοῖς ὁμοίοις δράμασι πληθύνειν τὸ κακούμενον· μηδὲ τὸ τῆς φιλονεικίας συγκατασκευάζειν ἀκόρεστον.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΛΗ΄.
Τινὲς διαποροῦσιν, ὡς εἰ ἀπερίγραπτος ἡ ἐν τῷ Υἱῷ θεότης, ἡ σὰρξ, ἦν ἀνέλαβεν, ἡ πανταχοῦ· ἔνθα γὰρ ἡ θεότης, κἀκείνην παρεῖναι δεῖ· ἡ περιγραφομένη τόπῳ, τοῦ προσειληφότος διέστηκεν.
Οὐκ ἦν ἀπορεῖν τῶν εὐσεβεῖν ζητούντων, καὶ τὸ
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΑΖ'.
Πῶς δύναται μὴ ἀντικείμενον εἶναι τὸν «Οφθαλ
μὲν ἀντὶ ὀφθαλμοῦ, καὶ ὁδόντα ἀντὶ ὀδόντος,
πρὸς τὸ, ο Εγὼ δὲ λέγω ὑμῖν μὴ ἀντιστῆναι τῷ
πονηρῷ, τοῦτ' ἔστι μὴ ἐπεξελθεῖν τοῖς ὁμοίοις,
μηδὲ ἀμύνασθαι τὸν ἐχθρόν;
β
Ἔστι μὲν οὖν εἰπεῖν, ἃ καὶ τοῖς πρὸ ἡμῶν περὶ
τούτου πεφιλοσόφηται τοῦ ζητήματος· ὅτιπερ οὐ
διαμάχεται ταῦτα πρὸς ἄλληλα, οὐδ᾽ ἡ θατέρου θέσις
ἀναίρεσις τοῦ ἑτέρου καθίσταται· ὁδὸς δὲ μᾶλλον ἐστι,
καὶ παρασκευὴ διὰ τῆς ἀτελεστέρας πολιτείας προς
τὸ τέλειον παραπέμπουσα. Ο γὰρ ἐθίσας ἑαυτὸν νό
μῳ τὰ καθ᾿ ἑαυτὸν ἐπιτρέπειν, οὗτος ἕτοιμός ἐστι
καὶ τῶν κρειττόνων ποιεῖσθαι τὴν αἵρεσιν, καὶ πρὸς
τὰς ὑψηλοτέρας τῶν πράξεων ἀνατρέχειν, καὶ μεθ
αρμόζεσθαι. Τοῦτο δὲ πῶς ἂν εἴη τῆς ἀντικειμένης
διανοίας, καὶ πράξεως;
"Αλλως τε δὲ καὶ ὅτι ὁ μὲν νόμος τὴν αὐθάδη καὶ
τολμηρὰν χεῖρα κατὰ τοῦ πλησίον τῆς παλαμναίν
πράξεως διὰ τῆς ἀπειλῆς ἀναστέλλει, καὶ τῷ φόβῳ
κωλύει τὸ ἄτοπον· ἡ δὲ χάρις οὐδὲ τῇ πρὸς ἐκείνην
μιμήσει ἀντιδραματουργεῖν διὰ τῆς παραινέσεως τὴν
ἀμύνουσαν ἐπιτρέπει· ἀλλὰ τῇ πραότητι διαλύειν παρ
εγγυάται τοῦ θυμουμένου τὸ κινούμενον. Καὶ τί ἂν εἴη
τούτου συμφωνίαν μᾶλλον ἀντὶ τῆς διαφωνίας κατα
πραττόμενον;
Καὶ δὴ καὶ ὅτι οὐκ ἔστιν ἐναντίον τὸν κατάρξαντα
χειρῶν ἀδίκων τῆς ἰσότητος τὴν ἄμυναν ἀπαιτεῖν,
καὶ τὸ λίαν ἐπιεικές, καὶ μακροθυμίας ὄρος επιστέλο
λειν, καὶ κατευνάζειν τῆς ψυχῆς τὸ ταραττόμενον.
᾿Αλλὰ τὸ μὲν ἀνθρώπινον, τὸ δὲ θειότερον· ὧν τὸ
μὲν ἔχει τὸ ἀκατάγνωστον, τὸ δὲ τὸ τῶν ἐπαίνων ἐπ
άξιον.
Ἔστι μὲν οὖν ταῦτ' εἰπεῖν, καὶ τούτοις τὸ ἄπορον
ἐπιλύσασθαι. Οὐδὲν δὲ χεῖρον ἴσως προσθεῖναι, καὶ
ὅτι τὸ μὲν πρὸς τὸν κριτὴν ἔχει τὴν ἀναφορὰν, μηδὲν
τοῦ δικαίου ποιεῖν προτιμότερον, ἀλλὰ τῆς ἰσότητος
τοῖς δικαζομένοις προκεῖσθαι ζυγόν, καὶ ὀφθαλμόν
ἀδέκαστον δίκης ἐπιγινώσκεσθαι· τὸ δὲ πρὸς τὸν
κρινόμενον ἀποδίδοται, μεταῤῥυθμίζον, καὶ κατα
πραΰνον φιλανθρωπίας πλούτῳ τὸ φλεγμαίνον τῆς
ἀνταποδόσεως· καὶ μὴ ζητεῖν τὸ πάθος συναύξειν,
μηδ' δ μισεῖ, καὶ κολάζειν νομίζει προσήκειν,
τοῦτο τοῖς ὁμοίοις δράμασι πληθύνειν τὸ κακούμε
γημα· μηδὲ τὸ τῆς φιλονεικίας συγκατασκευάζειν
ἀκόρεστον.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΛΗ'.
Τινὲς διαποροῦσιν, ὡς εἰ ἀπερίγραπτος ἡ ἐν τῷ
Υἱῷ θεότης, ἡ σὰρξ, ἦν ἀνέλαβεν, ἡ πανταχοῦ
ἔνθα γὰρ ἡ θεότης, κακείνην παρεῖναι δεῖ
ἡ περιγραφομένη τόπῳ, τοῦ προσειληφότος διο
έστηκεν.
Οὐκ ἦν ἀπορεῖν τῶν εὐσεβεῖν ζητούντων, καὶ τὸ
ΝΟΤΕ.
δο
κοῦσα ἀντιλογίαν
QUASTIO XXXVI [Scotto et Coisl. et Taur.
Quomodo illud: Oculum pro oculo, et dentem pro
dente, huic præcepto: Ego autem dico vobis
non resistere malo *,» id est non referre par pari,
neque inimicum ulcisci, non adversatur?
Edita ab Antonio Scotto, 1. c., p. 85-87. De antilogia inter Verba Christi,,Matth. v, 38-39 et Verba legis Exod. xx1, 24
Lev. xxiv, 20.
Quod majores nostri de hac quæstione excogi
tarunt, idem profecto nobis est respondendum
quod videlicet hæc duo sibi invicem non adversen
tur, neque altero constituto alterum evertatur; sed
illud potius via quædam ac præparatio sit, quæ
per imperfectiorem regiminis formam ad perfectam
traducit. Qui enim legi mores suos conformare
assuevit, is facillius potest aggredi meliora, et ad
sublimiores tendere effingique virtutes. Hoc autem
quomodo ad sensus, et actiones oppositas per
tineret?
Ceterum dici potest, quod lex audacem ac teme
rariam hominis manum a damno in proximo inten
tando cohibeat, ac pœnæ formidine facinus præ
pediat: gratia vero, legem non imitata, admoni
tionem in ultionis locum sufficere curet; imo ju
beat irati animi commotionem lenitate sedari.
Quid autem poterit magis, quam hoc, non dissi
dentes, sed consentientes sensus continere?
Addendum præterea, quod neutiquam repugnet,
ut qui leges condit, ab injustis manibus talionis –
poenam exposcat, nimiæque lenitatis, ac patientire
limites contrabal, et simul animi perturbationem
compescat. Sed horum alterum humanum est,
alterum divinum; et illud quidem damnari non
potest, hoc autem est laudibus cumulandum.
Hæc itaque dicenda sunt, atque his proposita.
difficultas solvenda. At minus opportunum fortasse
non esset adjicere, quod prima quidem sententia
ad judicem referatur, ne is justam excedat castiga
tionem; sed talionis jugum plectendis hominibus
proponatur, et justitiæ oculus agnoscatur incor
ruptus: secunda vero ad eum qui in judicium
vocat, pertiueat, dum ultionis acerbitatem per cle
mentiæ divitias emendat mitigatque; ne mali ex
petat augmentum, neque quod damnum odit, et
animadversione dignum censet, hoc ipsum, par
pari referendo, multiplicet, neque inexplebilem ef
ficiat indignationem
QUÆSTIO XXXVIII [Scotto, Coisl. Taur. XXXVII].
Quidam hoc dubium proponunt: Si non est circum
scripta in Filio deitas, caro, quam assumpsit, vel
est ubique; ubi enim est deitas, illam quoque adesse
oportet: vel, si est loco circumscripta, ab eo, qui
ipsam assumpsit, separata est
Edita ab Ant. Scotto, 1. c., p. 88. Tractatio
Qui religioni obsequi cupiunt, et Christiana no
Exod. xxi, 24, Deut. xv, 21; Levit xx1,
dogmatica de ubiquitate corporis Christi.
Matth. v, 59.
Alia multa lectu dignissima ad hanc
conciliandam reperies apud Chry
sostomum hom. 18 in Mattb. Augustinum lib. 11,
De sermon. Don. Hilarium. Euthymnium, et Theo
phylactum, et auctorem Operis imperfecti in addu
ctum D. Matthaei locum.
Quod hujus questionis peroreve, et into
polatum excerptum ediderit Combefisius, fuse in
col. 265–266page 133 of 591
PG 101:265τῶν Χριστιανῶν μυστηρίων εἰδότων· εἰ ἀπερίγραπτος, καὶ πανταχοῦ ἡ θεότης, πότερον ἡ σαρξ, ἣν ἀνέλαβεν ὁ Υἱός, πανταχοῦ τῷ προσειληφότι παρεκταθήσεται, ἵνα μὴ κεχωρισμένη νοηθῇ, ἢ περιγραφομένη τόπῳ τὴν πρόσληψιν ἀπαρνήσεται; Καὶ γὰρ τούτῳ δὴ τῷ νομισθέντι ἀπορήματι πολλὰ ἂν εἴη, μᾶλλον δὲ τῇ ἀπειρίᾳ, διαμιλλώμενα τὰ ἀθύρματα· καὶ ἵνα μὴ περὶ τῶν φρικτῶν οὐ φρίττειν δόξωμεν, ἐπὶ τῆς ψυχῆς μᾶλλον, καὶ τοῦ σώματος ὁ λόγος τὴν γυμνασίαν ἀναδεχέσθω. Τί γὰρ κωλύει λέγειν τὸν βουλόμενον, πῶς ἤνωται τῷ σώματι ἡ ψυχὴ μὴ ἐμπεριγραφομένη τόπῳ; Οἷς γὰρ μὴ συμπεριγράφεται, τὴν ἕνωσιν ἀπαρνουμένη, ὡς ἡ τῶν παραληρούντων βούλεται σοφία, διελέγχεται. Καὶ πῶς (ἐγγύτερον, καὶ πρὸς αἴσθησιν φάναι) τοῦ ἀνθρωπίνου περικεχρωσμένου σώματος, ὅτῳ διὰ χρώματος αὕτη χρωμάτων ἐστὶν ἀνεπίδεκτος· καὶ τοῦ μὲν ἐκ τεσσάρων χυμῶν συγκριθέντος, τῆς ἀπὸ τῶν χυμῶν αὕτη καθαρεύει διαθέσεως· καὶ τὸ μὲν πλήρωσίς τε, καὶ οὐ κένωσις ἐκ διαδοχῆς κύκλῳ προϊοῦσα συνιστῇ· ἡ δὲ κρείττων ὁρᾶται τῶν τοιούτων στάσεων· καὶ μυρία ἄλλα; Καὶ ἀνάπαλιν δ' ἄν τις τὸν λόγον μεταχειρίσαιτο. Ἐρεῖ γὰρ, ᾧτινι φίλον περὶ τῶν σπουδαίων μὴ σπουδάζειν, ἀλλὰ ταῖς σοφιστικαῖς ἐπισεμνύνεσθαι ἐν ἴσῳ τῶν ψηφολόγων περιεργείαις· Εἰ ἤνωται τὸ τοῦ σώματος σύγκριμα τῇ λογικῇ ψυχῇ, πῶς οὐκ ἀπάρχον τῆς ἑνωθείσης ἐν τούτῳ γνωριζομένης; Πῶς δὲ οὐκ ἀναφές; Ἀλλὰ πῶς ὑποκείμενον χρώμασι; Βάρους καὶ ῥοπῆς κενώσεώς τε καὶ πληρώσεων πῶς οὐκ ἐλεύθερον, καὶ μυρίος λῆρος; Καὶ (συλλήβδην τὴν μητρόπολιν τοῦ λήρου φάναι, ἐξ ἧς καὶ τὰ εἰρημένα τοῖς λόγοις ἐμπολιτεύεσθαι πάροδον εὗρε νεανιεύματα) εἰ ἥνωται ἡ ψυχὴ τῷ σώματι, πῶς οὐχὶ ψυχὴ τὸ σῶμα, ἢ οὐχὶ σῶμα ἡ ψυχή; Εἰ δὲ ταῦτα λέγειν ἐπὶ ψυχῆς, καὶ σώματος γέλως, καὶ νῦν τὴν φύσιν τῆς ἀπορίας τὸ μέγεθος, ἡ σοφιστικὴ κατάδηλος μικροῦ καὶ τοῖς ἀγυμνάστοις τὰ τοιαῦτα γίνεται λέσχη· πόσῳ μᾶλλον ἐπὶ τοῦ θείου Λόγου, καὶ τοῦ καθ' ἡμᾶς προσλήμματος λέγειν τὰ ὅμοια οὐ παντελῶς ἐστι καταγέλαστον καὶ μὴ διακρίνειν εἰδόσι φλυαρίας τε, καὶ ἀπορίας προνόμιον; Εἴπω τὰ ἡμέτερα, μᾶλλον δ' ἃ τῆς φιλανθρωπίας τοῦ Πλάσαντος ἔργα, καὶ πάθη καθέστηκε. Πῶς ἡ Θεότης ἥλοις διαπερονηθέντος τοῦ σώματος, οὐ συντέτρωται, οὐ τῇ λόγχῃ διατέτρηται, οὐκ ἐσταύρωται;
τῶν Χριστιανῶν μυστηρίων εἰδότων· εἰ ἀπερίγρα
πτος, καὶ πανταχοῦ ἡ θεότης, πότερον ἡ σαρξ, ἣν
ἀνέλαβεν ὁ Υἱός, πανταχοῦ τῷ προσειληφότι παρ
εκταθήσεται, ἵνα μὴ κεχωρισμένη νοηθῇ, ἢ περιγρα
φομένη τόπῳ τὴν πρόσληψιν ἀπαρνήσεται; Καὶ γὰρ
τούτῳ δὴ τῷ νομισθέντι απορήματι πολλὰ ἂν εἴη,
μᾶλλον δὲ τῇ ἀπειρία, διαμιλλώμενα τὰ ἀθύρματα
καὶ ἵνα μὴ περὶ τῶν φρικτῶν οὐ φρίττειν δόξωμεν,
ἐπὶ τῆς ψυχῆς μᾶλλον, καὶ τοῦ σώματος ὁ λόγος τὴν
γυμνασίαν ἀναδεχέσθω.
Τί γὰρ κωλύει λέγειν τὸν βουλόμενον, πῶς ἤνωται
τῷ σώματι ἡ ψυχὴ μὴ ἐμπεριγραφομένη τόπῳ; Οἷς
γὰρ μὴ συμπεριγράφεται, τὴν ἕνωσιν ἀπαρνουμένη,
ὡς ἡ τῶν παραληρούντων βούλεται σοφία, διελέγχε
ται. Καὶ πῶς (ἐγγύτερον, καὶ πρὸς αίσθησιν φάναι)
τοῦ ἀνθρωπίνου περικεχρωσμένου σώματος, ὅτῳ διὰ
χρώματος αὕτη χρωμάτων ἐστὶν ἀνεπίδεκτος
καὶ τοῦ μὲν ἐκ τεσσάρων χυμῶν συγκριθέντος, τῆς
ἀπὸ τῶν χυμῶν αὕτη καθαρεύει διαθέσεως· καὶ τὸ
μὲν πλήρωσίς τε, καὶ οὐ κένωσις ἐκ διαδοχής κύκλῳ
προϊοῦσα συνιστῇ· ἡ δὲ κρείττων ὁρᾶται τῶν τοιού
των στάσεων· καὶ μυρία ἄλλα;
Καὶ ἀνάπαλιν δ' ἄν τις τὸν λόγον μεταχειρίσαιτο.
Ἐρεῖ γὰρ, ᾧτινι φίλον περὶ τῶν σπουδαίων μὴ
σπουδάζειν, ἀλλὰ ταῖς σοφιστικαῖς ἐπισεμνύνεσθαι
ἐν ἴσῳ τῶν ψηφολόγων περιεργείαις· Εἰ ἤνωται τὸ
τοῦ σώματος σύγκριμα τῇ λογικῇ ψυχῇ, πῶς οὐκ
ἀπάρχον τῆς ἑνωθείσης ἐν τούτῳ γνωριζομένης;
Πῶς δὲ οὐκ ἀναφές; ᾿Αλλὰ πῶς ὑποκείμενον χρώ
μασι; Βάρους καὶ ῥοπῆς κενώσεώς τε καὶ πλη
ρώσεων πῶς οὐκ ἐλεύθερον, καὶ μυρίος λῆρος; Καὶ
(συλλήβδην τὴν μητρόπολιν τοῦ λήρου φάναι, ἐξ ἧς
καὶ τὰ εἰρημένα τοῖς λόγοις ἐμπολιτεύεσθαι πάροδον
εὗρε νεανιεύματα) εἰ ἥνωται ἡ ψυχὴ τῷ σώματι,
πῶς οὐχὶ ψυχὴ τὸ σῶμα, ἢ οὐχὶ σῶμα ἡ ψυχή;
Εἰ δὲ ταῦτα λέγειν ἐπὶ ψυχῆς, καὶ σώματος γέλως,
καὶ νῦν τὴν φύσιν τῆς ἀπορίας τὸ μέγεθος, ἡ σοφι
στική κατάδηλος μικροῦ καὶ τοῖς ἀγυμνάστοις τὰ
τοιαῦτα γίνεται λέσχη· πόσῳ μᾶλλον ἐπὶ τοῦ θείου
Λόγου, καὶ τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς προσλήμματος λέγειν τὰ
ὅμοια οὐ παντελῶς ἐστι καταγέλαστον καὶ μὴ διακρί.
γειν εἰδόσι φλυαρίας τε, καὶ ἀπορίας προνόμιον;
Εἴπω τὰ ἡμέτερα, μᾶλλον δ' & τῆς φιλανθρωπίας
τοῦ Πλάσαντος ἔργα, καὶ πάθη καθέστηκε. Πῶς ἡ
Θεότης ήλοις διαπερονηθέντος τοῦ σώματος, οὐ συν
τέτρωται, οὐ τῇ λόγχῃ διατέτρηται, οὐκ ἐσταύρωται;
Γ,
οὕτω,
runt mysteria, hoc dubium proponere non debe
rent: utrum si non circumscripta sed ubique
est deitas, caro, quam assumpsit Filius, assumenti
adhærens sit ubique, ne separata concipiatur: anl
loco circumscripta se assumptam esse negabit?
Etenim ad banc, quam censent difficilen, quæstio
nem enucleandam, potius autem ad imperitiam
arguendam multa possent ludicra responsa pro
ferri: et ne veneranda mysteria non venerari vi
deamur, nostra hæc oratio ad hominum animam
et corpus disputationem transferat.
Quid enim vetat, si libeat, dicere: Quomodo ani
ma, dum loco non circumscribitur, corpori copulata
est? Nam quibuscum circumscriptionem communem
non habet, cum iis conjunctionem, uti vult ista nu
gantium sapientia, non admittere evincitur. Et quo
modo (ut rem propius, et per sensibilia attingamus)
dum corpus est coloratum, ipsa sic inter colores
exsistens, colores suscipere non potest: et cum
corpus ex quatuor succis sit concretum, ipsa hu
jusmodi materiali conditione caret: et corpus qui
dem non vacuitas, sed ex humorum susceptione
plenitudo undequaque dilatata constituit, anima vero
bis affectionibus non est obnoxia: atque alia sex
centa?
Ac vice versa poterit quispiam has interrogationes
retractare. Inquiet enim is, qui non serio de seriis
agere, sed subtilibus pro circulatorum more argu
tiis sese ostentare voluerit, si corpus animæ ratio
nali consociatum est, quomodo et ipsum, (quem
admodumn anima), substantia, quæ sibi agnoscitur
conjuncta, nequit imperare? Quomodo et ipsum non
eligit tactum? Quomodo est coloribus subjectum?
Quomodo gravitatis, ponderis, vacuitatis, plenilu
diis non est immune; et mille hujusmodi gerræ?
Alque (ut uno verbo matricem nugarum proferamus,
ex qua et istæ juveniles argutiæ ad sermones inva
dendos aditum invenerunt), si anima est copulata
corpori, quomodo anima non est corpus, aut corpus
non est anima?
Quod si hæc de anima et corpore effutire risum
excitat, et nunc, dum in rebus naturalibus pondus
difficultatis est, vel ab ipsis propemodum homini
bus rudioribus isthæc garrulitas cavillatoria perspi
citur: quanto magis de divino Verbo, et nostra
assumpta natura bujusmodi gerras effutire omnino
deridiculum est pro iis quoque, qui rem jocularemi
a difficultate nesciunt discernere? Hic autem adji
ciam nostra, sive potius illa, quæ ex operibus, et
perpessionibus clementissimi Conditoris nostri erui
possunt. Quomodo simul cum corpore clavis per
Prodromo docuit Cl. Joannes Andresius Regiæ
bibliothecæ præfectus. Hic autem adnotes velim,
quod ipsam jamdudum transtuleram, nounullasque
suppleveram lacunulas, cum Combefisii lacinia
mihi oblata est: id autem vel ipse itaque ex ver
sionis varietate perspicies. Ego autem pro re nata
monebo et unde incipiat Combefisius, et ubi
abrumpat, et ubi desinat, imo quoties a nostra
lectione recedat. Sic exstat in Codice Mona
censi Gr. 104, 282.
Saltem relingas ut sensus constet
Perbreve interstitiolum inter år et tñs ita
complendum censeo.
col. 267–268page 134 of 591
PG 101:267τῇ Θεότητι συγκρίματος, αὕτη τούτοις, συνοῦσα τῷ πεπονθότι, διέμεινεν ἅψαυστος; Πῶς δὲ τὸν θάνατον κατὰ τὸν οὐσιώδη λόγον αὕτη διαπέφευγε;
Καίτοι λέγεται δι' ἡμᾶς Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν ἀποθανεῖν παναληθῶς (τε τὴν οἰκείαν σάρκα ὑπὲρ ἡμῶν εἰς θάνατον δεδωκώς), καὶ τάφον οἰκῆσαι, καὶ τριημέρῳ ἀναστάσει τὴν κοινὴν ἐγκαινίσαι, καὶ θεμελιῶσαι πάντων ἀνάστασιν· ἀλλὰ γὰρ τοὺς μὲν παθητὸν ἐνυβρίζοντας τὸ θεῖον ἐπιστομίσει πάντως, ἃ προείρηται, τὸν ἀπὸ τῆς ἑνώσεως τῆς ψυχῆς, καὶ τοῦ σώματος ἔλεγχον προβαλλόμενα, καὶ ἄλλα πολλὰτοιαῦτα. Τοὺς δὲ ἐκείνῃ μὲν τῇ πλάνῃ μὴ συμφερομένους, οὐδὲν δὲ ἐκείνης ἀνεκτότερον ἐχούσῃ προσανακειμένους, καὶ τὴν ἐν τόπῳ περιγραφὴν κατὰ τῆς θείας ἑνώσεως ἀποῤῥίπτειν διανοουμένους, ἐκεῖνά τε, καὶ τὰ νυνὶ ῥηθέντα ὅμως ἔστι καὶ ἐκ τῶν καθ' ἑαυτοὺς προαγαγεῖν, καὶ ἐπ' εὐθείας ἄγειν τὸν ἔλεγχον.
Ὁ διδοὺς, ὦ ἀγαθέ, πανταχοῦ τὸ θεῖον, πῶς οὐ δώσει καὶ ὅλον πανταχοῦ παρεῖναι; Οὐ γὰρ ἔλαττον εἰς λόγον τοῦτο θεοπρεποῦς ἀξιώματος. Εἰ δὲ ὅλον ὁλικῶς πανταχοῦ, καὶ τῇ ἑνωμένῃ σαρκὶ ὅλος ἐνυπάρχων ὁ Υἱός, εἰ καὶ πάρεστι μὲν αὐτὸς πανταχοῦ, ἡ δ' ἀνθρωπίνη φύσις περιώρισται τόπῳ, καὶ χρόνῳ, ἀρχῇ τε, καὶ τελευτῇ, καὶ μυρίοις ἄλλοις· οὐ μὲν οὖν οὐδεμίαν πάροδον τῷ χωρισμῷ συνεπινοηθῆναι παραχωρήσειε. Ἐκεῖνος δέ ποτ' ἂν εἴη ὁ τὸ θεῖον καὶ χωρὶς τῆς προσληφθείσης σαρκὸς περιγινόμενον τόπῳ φανταζόμενος, ὃς κατὰ μέρη τερατεύεται πανταχοῦ παρεῖναι, ἀλλὰ μὴ καθόλου, εἷς ἂν τόποις πάρεστι τὸ Θεῖον. Λέγοι δ' ἂν κατὰ μέρη, κἂν μὴ λέγοι, ὁ φάσκων· εἰ μὴ συμπαρεκτείνοιτο τῇ θεϊκῇ τοῦ Λόγου ὑποστάσει, μηδ' ἡνωμένον αὐτῇ τὸ πρόσλημμα εἶναι. Ἡ γὰρ παράτασις, ἡ παρέκτασις, ἡ τὰ τοιαῦτα καὶ τὸ μὴ καθόλου τοῖς οὖσι, μηδ' οἷς ἐπιλάμπει παρεῖναι, τῶν ἐπιδεχομένων ἐστὶ τὸν μερισμόν· καὶ τούτοις τὸ ἑνιαῖον αὐτοῦ, καὶ ἄτμητον κατατεμνομένων.
Εἰ μεμέρισται τὸ θεῖον πανταχοῦ φοιτῶν, καὶ πάντα κατέχον, καὶ παράτασιν ἐπ' αὐτοῦ ζητεῖ, καὶ τὸ συμπαρατεινόμενον, καὶ δὴ καὶ περιγραφήν, καὶ τὸ συμπεριγράφεσθαι. Εἰ δὲ τὸ δύσφημον, καὶ ἀνάξιον τοῦ Θεοῦ φαντάζεσθαι φεύγοις
PHOTII PATRIARCHE CP.
fosso divinitas non est perforata, neque lancea
transjecta, neque cruci confixa ? Quomodo, cum
natura humana vere assumpta los omnes pateretur
cruciatus, Divinitas simul cum patiente fuit, nec
tamen ab ipsis attingi potuit? Quomodo ipsa in sua
substantia mortem effugit?
Etsi Christus Deus noster propter nos esse dicitur
verissime mortuus (quippe qui propriam carnem
pro nobis morti tradidit), et mansisse in sepulcro,
ac triduana resurrectione resurrectionis omnibus
communis dedicationem, ac fundamentum statuisse:
sed tamen qui idcirco Divinitatem passibilem blas-
phemarent, redderentur elingues per ea, quæ modo
confutationem ex animæ, et corporis conjunctione
elicientia dicta sunt, et per alia, atque alia hujus-
modi. Qui autem tali non abducuntur errore, sed
alio nihilo tolerabiliori, quam iste memoratorum
hominum est, et in Christo localem carnis cir-
cumscriptionem pro divinæ naturæ conjunctione
reiiciendam arbitrantur, tum illa de anima et
corpore, › tum hæc ‹ de passionibus Christi absurda ›
æque ex eorum propositionibus procedere, et ad
ipsos refellendos recta tendere videntur.
Qui concedit, amice, esse ubique Deitatem, quo-
modo simul non concedet totam adesse ubique ?
Hoc enim non minus, quam illud, ad divinam per-
tinet dignitatem. Quod si tota prorsùs est ubique,
et cum assumpta carne totus Filius unam habet sub-
sistentiam; etiamsi hic ubique adsit, humana vero
natura loco, ac tempore, principio, ac fine, et in-
numeris aliis definita sit; nullus tamen separationi
simul concipiendæ locus datur. Ille vero divinitatem
etiam sine assumpta carne loco circumscriptam sibi
fingeret, qui Deum secundum partes esse ubique
conciperet, non autem totum, ubi adest, adesse.
Atqui id, licet non his ipsissimis verbis, ille dicit,
qui ait : Nisi cum divina Verbi subsistentia kuma-
nitas dilataretur, ipsi conjuncta esse nequiret.
Enimvero dilatatio, seu extensio, seu aliud hujus
modi, et ne his quidem rebus ex toto adesse, quibus
liquido aliquis assistit; hæc omnia locum obtinent
in substantiis, quæ divisionem admittunt; ac eadem
omnia simplicem, indivisibileınque Dei substantiam
dispescerent.
Si Deus, utpote ubique præsens, et continens D
omnia, divisus est, profecto in eo extensionem, il-
lamque cum aliis congruentem, atque adeo circum-
scriptionem, et ipsam cum aliis communem require.
Quod si hoc tanquam Deo injurium, atque indignum,
τῇ Θεότητι συγκρίματος, αὕτη τούτοις, συνοῦσα τῷ
πεπονθότι, διέμεινεν ἅψαυστος ; Πῶς δὲ τὸν θάνατον
κατὰ τὸν οὐσιώδη λόγον αὕτη διαπέφευγε ;
Α Πῶς πάντα παθόντος ταῦτα τοῦ ἀληθῶς ἑνωθέντος
Καίτοι λέγεται δι' ἡμᾶς Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν
ἀποθανεῖν παναληθῶς (* τε [7] τὴν οἰκείαν σάρκα
ὑπὲρ ἡμῶν εἰς θάνατον δεδωκώς), καὶ τάφον οἰκῆσαι,
καὶ τριημέρῳ ἀναστάσει τὴν κοινὴν ἐγκαινίσαι, καὶ
θεμελιῶσαι πάντων ἀνάστασιν· ἀλλὰ γὰρ τοὺς μὲν
παθητὸν ἐνυβρίζοντας τὸ θεῖον ἐπιστομίσει πάντως,
ἃ προείρηται, τὸν ἀπὸ τῆς ἑνώσεως τῆς ψυχῆς, καὶ
τοῦ σώματος ἔλεγχον προβαλλόμενα, καὶ ἄλλα πολλὰ
τοιαῦτα. Τοὺς δὲ ἐκείνῃ μὲν τῇ πλάνῃ μὴ συμφε
ρομένους, οὐδὲν δὲ ἐκείνης ἀνεκτότερον ἐχούσῃ προς-
ανακειμένους, καὶ τὴν ἐν τόπῳ περιγραφὴν κατά
τῆς θείας ἑνώσεως ἀποῤῥίπτειν διανοουμένους, ἐκεῖ νά
τε, καὶ τὰ νυνὶ ῥηθέντα ὅμως ἔστι καὶ ἐκ τῶν καθ'
ἑαυτοὺς προαγαγεῖν, καὶ ἐπ᾿ εὐθείας ἄγειν τὸν ἔλεγ
χον (8).
Ο διδοὺς, ὦ ἀγαθέ, πανταχοῦ τὸ θεῖον, πῶς οὐ
δώσει καὶ ὅλον πανταχοῦ παρεῖναι; Οὐ γὰρ ἔλαττον
εἰς λόγον τοῦτο θεοπρεποῦς ἀξιώματος. Εἰ δὲ ὅλον
ὁλικῶς πανταχοῦ, καὶ τῇ ἑνωμένῃ σαρκὶ ὅλος ἐν-
υπάρχων ὁ Υἱός, εἰ καὶ πάρεστι μὲν αὐτὸς πανταχοῦ,
ἡ δ' ἀνθρωπίνη φύσις περιώρισται τόπῳ, καὶ χρόνῳ,
ἀρχῇ τε, καὶ τελευτῇ, καὶ μυρίοις (9) ἄλλοις· οὐ μὲν
οὖν οὐδεμίαν πάροδον τῷ χωρισμῷ συνεπινοηθῆναι
παραχωρήσειε (10). Ἐκεῖνος δέ ποτ' ἂν εἴη ὁ τὸ θεῖον
καὶ χωρὶς τῆς προσληφθείσης σαρκός περιγενό-
μενον (11) τόπῳ φανταζόμενος, ὃς κατὰ μέρη τερα-
τεύεται πανταχοῦ παρεῖναι, ἀλλὰ μὴ καθόλου, εἷς
ἂν (12) τόποις πάρεστι τὸ Θεῖον. Λέγοι δ᾽ ἂν κατὰ
μέρη, κἂν μὴ λέγοι, ὁ φάσκων· εἰ μὴ συμπαρεκτείνοιτο
τῇ θεϊκῇ τοῦ Λόγου ὑποστάσει, μηδ' ἡνωμένον αὐτῇ
τὸ πρόσλημμα εἶναι. Η γὰρ παράτασις(13), η παρέκτα- .
σις, ἡ τὰ τοιαῦτα καὶ τὸ μὴ καθόλου τοῖς οὖσι, μηδ'
οἷς ἐπιλάμπει παρεῖναι, τῶν ἐπιδεχομένων ἐστὶ τὸν
μερισμόν· καὶ τούτοις τὸ ἑνιαῖον αὐτοῦ, καὶ ἄτμη-
τον κατατεμνομένων (14).
Εἰ μεμέρισται τὸ θεῖον πανταχοῦ φοιτῶν, καὶ
πάντα κατέχον, καὶ παράτασιν ἐπ' αὐτοῦ ζητεῖ, καὶ
τὸ συμπαρατεινόμενον, καὶ δὴ καὶ περιγραφήν, καὶ
τὸ συμπεριγράφεσθαι. Εἰ δὲ τὸ δύσφημον, καὶ ἀνά-
ξιον τοῦ Θεοῦ φαντάζεσθαι φεύγοις ( φεύγοις
γομένοις
(9) Μορίοις
παραχωρήσαι· ὡς οὗ ποτ'
(13) Παράστασιν
(7) Erat in nostro codice ἅ τε δ' ή τήν • ego duas
tantum litterulas spongiæ subjeci.
(8) Qua: huc usque edidimus, ignoravit Combeli-
sius : fortasse ejus excerpti exscriptor his προλε
commode se posse carere censebat.
legit Combefisius, sed minus oppor-
tune.
(10) la rectius, quan
Ev, quod habet nostrum ms.
(11) Si id tibi non arridet, scribe cum nostro
codice
ἐν περιγεγραμμένῳ τόπῳ.
(12) Voculam τόποις,
a sensu reclamatam, omise
rat Combefisianus exscriptor.
habet Combefisius, quod minus
placet.
(14) Ilic memoratum excerptum abrumpitur, pe-
rinde ac si insequens παράγραφος ad rem non fa-
ceret.
col. 269–270page 135 of 591
PG 101:269ἄν, κἂν μὴ φεύγων, ἕως ἂν τῶν νοερῶν κατὰ κίνησιν ἐνεργειῶν, εἰ βούλει δὲ, καὶ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν ὁ νοῦς οὐκ εἴη ἀπεληλαμένος), ἐπὶ μεγάλοις ἀτόποις αἰσχύνην ἔφλοις, ῥᾷον ἂν αἴσθησιν λάβοις, ἀπορημάτων τοιούτων προβολεὺς καθιστάμενος. Ὥστε τὸ οἰκεῖον πάθος, καὶ ἀγνόημα προσάπτει τῷ λόγῳ ὁ μεγαφρονῶν ἐν τῷ λέγειν· Εἰ ἤνωται ἡ σάρξ τῷ Υἱῷ, ἡ πανταχοῦ, καὶ πρὸς τὸ ἀπερίγραπτον μεταβέβληται· ἢ κεχώρισται τῆς Θεότητος μὴ δυναμένη ταύτῃ συμπαρεκτείνεσθαι.
Καίτοι γε τόπῳ μᾶλλον ἀκόλουθον ἐννοεῖν, ὡς εἴπερ τὰ τῆς ψυχῆς ἰδιώματα τῷ σώματι πάρεστιν, ἢ τοῖς τοῦ σώματος ἡ ψυχὴ χαρακτηρίζεται· οὐκ ἂν αὐτοῖς ποθεν ἡ ἕνωσις περιγένοιτο, ἀλλ' οὐδὲ, εἴ τις δοίη, τῶν ἡνωμένων ἡ σύνοδος διασώζοιτο· Μεταβολὴ γὰρ ἂν εἴη τοῦτο θατέρου πρὸς θάτερον· μεταβολὴ δὲ πρὸς τὴν κυρίως ἕνωσιν, τὸ παροιμιώδες εἰπεῖν, οὐδὲν ἔλαττον, ἢ τὰ Μυσῶν, καὶ Φρυγῶν διέστηκεν ὅρια. Καὶ ὁ τὴν ἕνωσιν πολυπραγμονῶν, καὶ μορμολυττόμενος, καὶ ἀκολούθους ἐπινοίας ἀποσκευαζόμενος, λέληθεν ἑαυτὸν μετάβασιν πρὸς τὴν σάρκα καταψηφιζόμενος· καὶ εἰς τὸν ἐνύλου σαρκός, καὶ παρατάσεως καὶ παντὸς πάθους, καὶ προσθήκης ἀπαράδεκτον, καὶ Δεσποτικὸν ὑποπτευόμενος τὴν ἀνάχυσιν.
Καὶ οὔπω εἶπον τὸ παρεῖναι τὴν θεότητα κατὰ τὴν ἕνωσιν τῇ σαρκὶ, καὶ τὸ παρεῖναι πανταχοῦ, εἰ καὶ πρὸς διάφορον ἀναφέρεται καὶ νοῦν, καὶ διάνοιαν (καὶ γὰρ ὁ μὲν τὸ πανταχοῦ γινώσκων, καὶ διορίζων λόγος, οὐδὲ τῆς κοινῆς ἐπιφοιτήσεως τὴν ἐνωθεῖσαν ὑπερορίζει φύσιν· πάντα γὰρ, ὧν ὁ Θεὸς ἠξίωσε κτίστης γενέσθαι, οὐδὲ τῆς κατὰ πρόνοιαν παρουσίας ἀπολαύειν ταῦτα διατειχίζει· ὁ δὲ τὴν καθ᾿ ἕνωσιν πρεσβεύων παρουσίαν τῷ ἐνωθέντι μόνῳ ταύτην ἀφορίζει)· ἀλλὰ οὖν εἰ καὶ κατὰ διάφορον ἔννοιαν ἑκάτερον εἶδος ἀφορίζει τῆς παρουσίας, πλὴν ὁ θατέραν θρασυνόμενος πολυπραγμονεῖν, καὶ διαβάλλειν, οὐδὲ θατέρας φειδόμενος ἐξελέγχοιτ᾿ ἂν.
Τοῖς γὰρ αὐτοῖς διαβουλίοις χρώμενος, πῶς, ἂν φαίη, παρέσοιτο πανταχοῦ τὸ θεῖον μηδενὸς αὐτῷ τῶν, οἷς πάρεστι, πεφυκότος συμπαρεκτείνεσθαι; Οἷς γὰρ παρόντος ἐκείνου τῶν ὄντων ἑκάστῳ, μὴ συμπάρεστιν ἕκαστον, ἀλλ᾿ ἐπὶ τῆς ἰδίας περιγραφῆς μένει, καὶ φύσεως τῆς πρὸς ἐκεῖνο συναφείας ἀποτέτμηται· καὶ τὸ πανταχοῦ παρεῖναι πᾶσι μὴ πέφυκε, μηδὲ τὸ δημιούργημα δύναται συμπαρεκτείνεσθαι τῷ Δημιουργήσαντι. Ἐπιφοιτᾷ τοῖς ἐμψύχοις τὸ θεῖον, οὐ σύνεστιν αὐτοῖς καὶ τὰ ἄψυχα. Οὐκοῦν ἀφέστηκε τῆς ἐπὶ ταῦτα ἐπιφοιτήσεως; Ἀλλὰ γὰρ πάρεστι τοῖς ἀψύχοις, οὐδὲ τούτοις πάλιν
ἄν, κἂν μὴ φεύγων, ἕως ἂν τῶν νοερῶν κατὰ κίνη
σεν ἐνεργειῶν, εἰ βούλει δὲ, καὶ τῶν κοινων ἐννοιῶν
ὁ νοῦς οὐκ εἴη ἀπεληλαμένος), ἐπὶ μεγάλοις ἀτόποις
αἰσχύνην ἔφλοις, ῥᾷον ἂν αἴσθησιν λάβοις, ἀπορη
μάτων τοιούτων προβολεὺς καθιστάμενος. Ὥστε τὸ
οἰκεῖον πάθος, καὶ ἀγνόημα προσάπτει τῷ λόγῳ ὁ
μεγαφρονῶν ἐν τῷ λέγειν· Εἰ ἤνωται ἡ σάρξ τῷ
Γιῷ, ἡ πανταχοῦ, καὶ πρὸς τὸ ἀπερίγραπτον μετα
βέβληται· ἢ κεχώρισται τῆς Θεότητος μὴ δυναμένη
ταύτῃ συμπαρεκτείνεσθαι.
Καίτοι γε τόπῳ μᾶλλον ἀκόλουθον ἐννοεῖν, ὡς
εἴπερ τὰ τῆς ψυχῆς ἰδιώματα τῷ σώματι πάρεστιν,
ἢ τοῖς τοῦ σώματος ἡ ψυχὴ χαρακτηρίζεται· οὐκ ἂν
αὐτοῖς ποθεν ἡ ἔνωσις περιγένοιτο, ἀλλ' οὐδὲ, εἴ τις
δοίη, τῶν ἡνωμένων ἡ σύνοδος διασώζοιτο; Μετα
βολὴ γὰρ ἂν εἴη τοῦτο θατέρου προς θάτερον· μετα
βολὴ δὲ πρὸς τὴν κυρίως ἕνωσιν, τὸ παροιμιώδες
εἰπεῖν, οὐδὲν ἔλαττον, ἢ τὰ Μυσῶν, καὶ Φρυγῶν δια
έστηκεν ὅρια. Καὶ ὁ τὴν ἕνωσιν πολυπραγμονῶν, καὶ
μορμολυττόμενος, καὶ ἀκολούθους ἐπινοίας ἀποσκευα
ζόμενος, λέληθεν ἑαυτὸν μετάβασιν πρὸς τὴν σάρκα
καταψηφιζόμενος· καὶ εἰς τὸν ἐνύλου σαρκός, και
παρατάσεως καὶ παντὸς πάθους, καὶ προσθήκης
ἀπαράδεκτον, καὶ Δεσποτικὸν ὑποπτευόμενος τὴν ἀνά
χυσιν
Καὶ οὔπω εἶπον τὸ παρεῖναι τὴν θεότητα κατὰ τὴν
ἕνωσιν τῇ σαρκὶ, καὶ τὸ παρεῖναι πανταχοῦ, εἰ καὶ
πρὸς διάφορον ἀναφέρεται καὶ νοῦν, καὶ διάνοιαν
(καὶ γὰρ ὁ μὲν τὸ πανταχοῦ γινώσκων, καὶ διορίζων
λόγος, οὐδὲ τῆς κοινῆς ἐπιφοιτήσεως τὴν ἐνωθεῖσαν
ὑπερορίζει φύσιν· πάντα γὰρ, ὧν ὁ Θεὸς ἠξίωσε κτί
στης γενέσθαι, οὐδὲ τῆς κατὰ πρόνοιαν παρουσίας
ἀπολαύειν ταῦτα διατειχίζει· ὁ δὲ τὴν καθ᾿ ἕνωσιν
πρεσβεύων παρουσίαν τῷ ἐνωθέντι μόνῳ ταύτην
ἀφορίζει)· ἀλλὰ οὖν εἰ καὶ κατὰ διάφορον ἔννοιαν
ἑκάτερον εἶδος ἀφορίζει τῆς παρουσίας, πλὴν ὁ θατέ
ραν θρασυνόμενος πολυπραγμονεῖν, καὶ διαβάλλειν,
οὐδὲ θατέρας φειδόμενος εξελέγχοιτ' ἂν
Τοῖς γὰρ αὐτοῖς διαβουλίοις χρώμενος, πῶς, ἂν
φαίη, παρέσοιτο πανταχοῦ τὸ θεῖον μηδενὸς αὐτῷ
τῶν, οἷς πάρεστι, πεφυκότος συμπαρεκτείνεσθαι;
Οἷς γὰρ παρόντος ἐκείνου τῶν ὄντων ἑκάστῳ, μὴ
συμπάρεστιν ἕκαστον, ἀλλ' ἐπὶ τῆς ἰδίας περιγρα
φῆς μένει, καὶ φύσεως τῆς πρὸς ἐκεῖνο συναφείας
ἀποτέτμηται· καὶ τὸ πανταχοῦ παρεῖναι πᾶσι μὴ
πέφυκε, μηδὲ τὸ δημιούργημα δύναται συμπαρ
εκτείνεσθαι τῷ Δημιουργήσαντι. Ἐπιφοιτᾷ τοῖς ἐμ
ψύχοις τὸ θεῖον, οὐ σύνεστιν αὐτοις καὶ τὰ ἄψυχα.
Οὐκοῦν ἀφέστηκε τῆς ἐπὶ ταῦτα ἐπιφοιτήσεως;
Ἀλλὰ γὰρ πάρεστι τοῖς ἀψύχοις, οὐδὲ τούτοις πάλιν
Το, παρουσίαν
animo fingere abhorres (quippe malis nolis abhorrere
hoc debes, si tamen tua mens ab intelligibilibus circa
motum operationibus, imo etiam a notionibus com
munibus non sit remota), seposuisse te in immani
bus absurditatibus pudorem facilius utique ipse
sentire poteris, qui hujusmodi difficultates protu
leris. Quare propriæ mentis vitium atque imperi
tiam sermone suo prodet homo ille temerarius, qui
ait: Si caro Filio conjuncta est, aut est ubique, ac
proinde infinita evasit; aut a Divinitate divulsa est,
si ad tantam non pervenit immensitatem.
Atqui quanto magis consentaneum est cogitare,
quod si animæ proprietates corpori adessent, ac si
attributionibus corporeis anima afficeretur; profecto
hisce duabus substantiis conjunctio non obveniret,
aut, si ea daretur, certe quidem inter ipsas con
junctas consensus perdurare non posset? Ista enim
alterius substantiæ in alteram mutatio foret: mutatio
autem tantum a vera conjunctione, quantum Mysia,
ut fert proverbium, a Phrygia distat. Atque is, qui
hypostaticam conjunctionem nimium scrutatur, et
consentaneas notiones repellit, amoliturque, ignorat
utique se ista cogitandi ratione Filium in carnis
substantiam vertendum censere; ac de eo, qui ma
terialis carnis extensionem, passionem quamlibet,
et additamentum nequit excipere, divinamque ha
bet naturam, confusionem suspicari.
Nondum vero dixi Divinitatem carni adesse per
hypostaticam conjunctionem, et adesse ubique,
tametsi ad diversum sensum diversamque notionenr
referantur (dum enim cogitatur, et agitur de Dei
præsentia ubique, tunc nec assumpta natura a
communi Dei præsentia excluditur; cuncta enim,
quorum Deus esse voluit conditor, a præsentia
etiam providentiæ suæ minime seponit: dum autem
agitur de ill: præsentia, quæ ex liypostatica con
junctione oritur, tunc peculiaris praesentia modus
assumptæ tantummodo naturæ assignatur): ta
metsi, inquam, duo hæc ad diversa præsentiæ genera
pertineaut, tamen qui alteram scrutari, et cavillari
auderet, is utique ne ab altera quidem abstinere
argueretur.
Qui enim ipsa cogitandi ratione utitur, quomodo,
inquiet, adesse poterit ubique Deus, cum nulla
rerum, quibus adest, possit eum co immensa fieri?
Dum enim ille singulis rebus adest, singulæ res si
mul cum ipso cæteris non adsunt; sed inter proprios
continentur limites, ac suapte natura, ne ulterius
pertingant, prohibentur: atque ita omnium rerum
non est ubique adesse, neque potest creatura eo,
quo Creator, pervenire. Assistit Deus rebus anima
præditis, sed res ea carentes una cum ipso illis no1
assistunt. Num idcirco hæc destituuntur divina
praesentia? At enim rebus ille inanimis adest, neque
Hic resumit Combefisius laudali excerpti
versionem quantum autem hæc a veri sensus as
secutione distet, judicet lector,
ex Combefisio adjeci.
Quod reliquum est hujus quaestionis, plane
in Combefisio desideratur. Huc usque Monac, 10
sæc, xvi, f. 282. V. D. Hardt., Beitr. fasc. VII,
Question XXXIXQuæstio XXXIX
col. 271–272page 136 of 591
PG 101:271κἀκεῖνα ἀπηνέγκατο, τῆς τοιαύτης παρουσίας γεγονότα ὑπερόρια; Δι' ὧν γὰρ οὐ συμπαρεκτείνεται τῷ πανταχοῦ παρόντι, καὶ τὸ μηδ' ὅλως παραπολαύειν αὐτοῦ τῆς ἐλλάμψεως ὁ νεανίας λῆρος παρακελεύεται· οὐ γὰρ σοφία γε, τῶν σοφιστῶν τὰ σπουδάσματα.
Ἀλλ' ὁ μὲν κεφαλαιώδης τύπος ταῦτα· σὺ δ' ἂν προσθείης ἐκ τῶν εἰρημένων, εἰ βούλει, καὶ τὰ λείποντα.
ἘΡΏΤΗΣΙΣ ΑΘ'.
Πῶς, τοῦ Ἰακὼβ δύο παῖδας ἐκ τῆς Ῥαχὴλ ἐσχηκότος, τὸν Ἰωσήφ, καὶ τὸν Βενιαμίν· εἶτα γενεαλογῶν τοὺς ἀπὸ Ἰακὼβ ὁ Μωϋσῆς, «Ἐγένοντο δὲ, φησὶν, Βάλλα, Γηρὰ, καὶ Νοεμάν, καὶ Ἄγχις, καὶ Ῥὼς, καὶ Ναμφὶν καὶ Ὀμφιμίν· Γηρὰ δὲ ἐγέννησε τὸν Ἀράδ·» εἶτα ἐπάγει· «Οὗτοι οἱ υἱοὶ Ῥαχὴλ οὓς ἔτεκε τῷ Ἰακώβ;» Τῆς οὖν Ῥαχὴλ τὸν Ἰωσὴφ, καὶ τὸν Βενιαμὶν μόνους τεκούσης, πῶς τούτους ἡ Γένεσις λέγει ἐκ τῆς Ῥαχὴλ τεχθῆναι τῷ Ἰακώβ; Περίμωσον ἄπορον.
Αὐτὴ ἑαυτὴν διερμηνεύει τῶν ἱερῶν ἡμῶν λογίων ἡ Γραφή. Γενεαλογήσασα γὰρ τοὺς παῖδας τοῦ Ἰακώβ, καὶ μὴ μέχρι τῶν παίδων τὴν ἱστορίαν περιγράψασα, παρεκταθεῖσα δὲ καὶ πρός γε τὴν τρίτην γενεάν, οὐ μὴν εἰς αὐτούς γε τοὺς προσεχῶς γεγεννηκότας τοῦ πλήθους ἀναβιβάζει τὴν αἰτίαν, ἀλλὰ εἰς τὸ πρῶτον αἴτιον, ἐξ οὗ καὶ αὐτοὶ παρευθυνόμενα προῆλθον, καὶ πρὸς ὃν αἱ ἐπαγγελίαι τὴν τοῦ γένους εἰς πλῆθος ἐχρησμολόγουν ἐπιδέξωσιν.
Ἀπαριθμησάμενος οὖν τοὺς κατὰ τετάρτην γενεὰν ἀπογόνους τοῦ Ἰακὼβ ὁ Μωϋσῆς, οἱ τὸν Βενιαμὶν προπάτορα εἶχον, καὶ τὸ πλῆθος αὐτῶν ἐνδεικνύμενος, πρὸς τὴν ἐπαγγελίαν, καὶ τὸν τὰς ἐπαγγελίας δεξάμενον ἀνατρέχει· τὸ πρῶτον αἴτιον τῆς τοῦ γένους πληθύος ἀντὶ τοῦ κατὰ μετοχὴν δευτέρου, καὶ τρίτου παραλαβών τε, καὶ ὀνομάζων αἰτίου, καί φησι· «Οὗτοι υἱοὶ Ῥαχήλ, οὓς ἔτεκε τῷ Ἰακώβ·» διὰ τῆς κατὰ τὸν Βενιαμὶν μοίρας, καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἐπὶ τὴν Ῥαχήλ, καὶ τὸν Ἰακὼβ ἀναδραμών, τῶν ἄλλων τῶν προγενεαλογηθέντων τὴν αἰτίαν εἰς τὸν Ἰακὼβ ἀναφέρει.
Ἐντεῦθεν δέ σοι καὶ ἐν πορίσματος ἀναφέρεται μοίρᾳ, ὅτι σύνηθες τοῖς ἱεροῖς Λογίοις καὶ τοὺς ἀπογόνους υἱοὺς ὀνομάζειν, ὥσπερ καὶ τοὺς τῶν ἀδελφῶν παῖδας ἀδελφούς, οὐ μόνον τοὺς κατὰ σχέσιν τὴν πρὸς ἀλλήλους λαμβανομένους, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἑκατέρου παῖδας πρὸς ἑκάτερον τῶν ἀδελφῶν παραβαλλομένους. Καὶ γὰρ ἔστιν εὑρεῖν περιφανῶς ὥσπερ τοὺς διὰ τῶν αὐτῶν σχετῶν τῆς γεννήσεως προεληλυθότας ἀδελφοὺς ὀνομαζομένους, οὕτω καὶ τοὺς ἐξ αὐτῶν
δυνατόν συμπαρεῖναι τὰ ἔμψυχα. Τὴν αὐτὴν ἄρα
κἀκεῖνα ἀπηνέγκατο, τῆς τοιαύτης παρουσίας γεγο
νότα ὑπερόρια; Δι' ὧν γὰρ οὐ συμπαρεκτείνεται τῷ
πανταχού παρόντι, καὶ τὸ μηδ' όλως παραπολαύειν
αὐτοῦ τῆς ἐλλάμψεως ὁ νεανίας λῆρος παρακελεύε
και οὐ γὰρ σοφία γε, τῶν σοφιστῶν τὰ σπουδά
σματα.
Αλλ' ὁ μὲν κεφαλαιώδης τύπος ταῦτα· σὺ δ' ἂν
προσθείης ἐκ τῶν εἰρημένων, εἰ βούλει, καὶ τὰ λεί
ποντα.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΑΘ'.
Πῶς, τοῦ Ἰακώβ δύο παῖδας ἐκ τῆς Ῥαχὴλ
ἐσχηκότος, τὸν Ἰωσήφ, καὶ τὸν Βενιαμίν
εἶτα γενεαλογῶν τοὺς ἀπὸ Ἰακὼβ ὁ Μωϋσῆς,
Εγένοντο δὲ, φησὶν, Βάλλα, Γηρὰ, καὶ Νοε
μάν, καὶ Ἄγχις, καὶ Ρως, καὶ Ναμφὶν καὶ
Ομφιμίν· Γηρὰ δὲ ἐγέννησε τὸν Αράδ·,
εἶτα ἐπάγει· «Οὗτοι οἱ υἱοὶ Ραχήλ οὓς ἔτεκε
τῷ Ἰακώβ;» Τῆς οὖν Ραχὴν τὸν Ἰωσὴφ,
καὶ τὸν Βενιαμὶν μόνους τεκούσης, πῶς τού
τους ἡ Γένεσις λέγει ἐκ τῆς Ῥαχὴλ τεχθῆναι
τῷ ᾿Ιακώβ; Περίμωσον ἄπορον.
Αὐτὴ ἑαυτὴν διερμηνεύει τῶν ἱερῶν ἡμῶν λογίων
ή Γραφή. Γενεαλογήσασα γὰρ τοὺς παῖδας τοῦ Ἰα
κώβ, καὶ μὴ μέχρι τῶν παίδων τὴν ἱστορίαν περι
γράψασα, παρεκταθεῖσα δὲ καὶ πρός γε την τρίτην
γενεάν, οὐ μὴν εἰς αὐτούς γε τοὺς προσεχώς γεγεν
νηκότας τοῦ πλήθους ἀναβιβάζει τὴν αἰτίαν, ἀλλὰ
εἰς τὸ πρῶτον αἴτιον, ἐξ οὗ καὶ αὐτοὶ παρευθυνόμε
να προῆλθον, καὶ πρὸς ὅν αἱ ἐπαγγελίαι τὴν τοῦ γέν
νους εἰς πλῆθος ἐχρησμολόγουν ἐπιδέξωσιν
Απαριθμησάμενος οὖν τοὺς κατὰ τετάρτην γενεάν
ἀπογόνους τοῦ Ἰακὼβ ὁ Μωϋσῆς, οἱ τὸν Βενιαμίν
προπάτορα εἶχον, καὶ τὸ πλῆθος αὐτῶν ἐνδεικνύμε
νος, πρὸς τὴν ἐπαγγελίαν, καὶ τὸν τὰς ἐπαγγελίας
δεξάμενον ἀνατρέχει· τὸ πρῶτον αἴτιον τῆς τοῦ γέ
νους πληθύος ἀντὶ τοῦ κατὰ μετοχὴν δευτέρου, καὶ
τρίτου παραλαβών τε, καὶ ὀνομάζων αἰτίου, καί φη
Οὗτοι υἱοὶ Ραχήλ, οὓς ἔτεκε τῷ Ἰακώβ
διὰ τῆς κατὰ τὸν Βενιαμὶν μοίρας, καὶ τῆς ἐκεῖθεν
ἐπὶ τὴν Ραχήλ, καὶ τὸν Ἰακὼς ἀναδραμών, τῶν
ἄλλων τῶν προγενεαλογηθέντων τὴν αἰτίαν εἰς τὸν
Ἰακὼν ἀναφέρει.
σιν
Εντεῦθεν δέ σοι καὶ ἐν πορίσματος ἀναφέρεται
μοίρᾳ, ὅτι σύνηθες τοῖς ἱεροῖς Λογίοις καὶ τοὺς ἀπο
γόνους υἱοὺς ὀνομάζειν, ὥσπερ καὶ τοὺς τῶν ἀδελ
φῶν παῖδας ἀδελφούς, οὐ μόνον τοὺς κατὰ σχέσιν τὴν
πρὸς ἀλλήλους λαμβανομένους, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἑκατέ
ρου παῖδας πρὸς ἑκάτερον τῶν ἀδελφῶν παραβαλλο
μένους. Καὶ γὰρ ἔστιν εὑρεῖν περιφανῶς ὥσπερ τοὺς
διὰ τῶν αὐτῶν σχετῶν τῆς γεννήσεως προεληλυθότας
ἀδελφοὺς ὀνομαζομένους, οὕτω καὶ τοὺς ἐξ αὐτῶν
ΝΟΤΑ.
ἐπίδοξος ἦν.
animalia vice versa hisce possunt adesse. An divi
nam præsentiam animalia non admittunt, quia extra
præsentiam inanimarum rerum sunt constituta?
Quia enim cum illo, qui ubique adest, non exten
duntur, ipsius præsentia omnino non frui pueriles
istæ futilitates suadere conantur; non enim sapien
tia sunt memoratæ cavillatorum argutiæ.
Atque hæc per summa capita disserui: tu vero
lis, quae dicta sunt, reliqua, si placet, adjicies
QUAESTIO XXXΙΧ [Scotto, Coisl. Taur. XXXVIII].
Quomodo, cum Jacobus duos filios ex Rachele sus
ceperit, Josephum, et Benjaminum; Moyses postea
Jacobi filios recensens inquit: Fuerunt autem
filii Balla, Gera, et Noeman, et Anchis, et Ros, et
Amphim, et Omphimin Gera autem genuit
Arad; s deinde vero subdit: • Hi filii Rachel,
quos peperit Jacob (19)?» Cum itaque Rachel
Josephum, el Benjaminum solos pepererit, quo
modo liber Genesis et alios nuper memoralos e
Rachele Jacobo partos dicit? Solve nodum.
genealogia Jacobi, Gen. xLv1, 21-22.
Edita ab Ant. Scotto, 1. c. ‹, p. 97. De
Ipsa sacrorum Eloquiorum oracula sese inter
pretantur. Cum enim Gliorum Jacoli seriem enu
merassent, nec debuissent eorum quoque historiam
prosequi, sed ad tertiam generationem vellent per
venire, ordiuntur non ab ipsis proximis parenti
bus, sed a primo stipite, ex quo hi recta linea de
scenderunt, et eui divinæ promissiones insignem
multiplicandæ prosapiæ gloriam prædicebant. Ita
que dum Jacobi in quarta generatione nepotes, qui G
Benjaminum avum habebant, Moyses recenset,
corumque multitudinem indicat, ad promissionem,
ac eum, qui promissionem acceperat, resilit: at
que primam potius adaucti generis causam, quam
secundam, ac tertiam hujus promissionis participes
assumit, memoratque; et ‹ Hi sunt, inquit, filii
Jacobs, quos genuit Jacob; s ac ita ex parte Ben
jamin, et ex ejus linea ad Rachelem et Jacobum
recorrens, ad ipsos principium aliorum, quorum
series descripta fuerat, refert.
Hinc vero potes corollarii loco colligere, quod
sacris Eloquiis solemne sit, ut et nepotes nuncu
pent filios, uti et fratrum filios fratres, neque hos
solum, ubi sibi invicem (scilicet aliis fratrum ſi
liis) referuntur, sed etiam ubi cum suis patruis
comparantur. Etenim perspicue reperimus quemad
modum eos, qui iisdem gradibus a communi stipite
distant, fratrum nomine vocatos; ita et eos, qui
primitus quidem ex ipsis, deinde vero a cognatis
Viden Ubiquistarum Lutheranorum deliria
jam usque a Photianis temporibus derisa? Si plura
quæris, perlege præ cæteris Bellarminum Contro
vers. tom. I, lib. ii, cap. 9 et seqq., et tom. III,
fin. ult. cap. 17.
Gen. xvi, 21. Animadverte, quod locum hunc
aliquantulum a versionis Vulgatæ, et LXX viralis
lectione diversum hic afferat Photius; ac si non
legendo, sed memoriter exscripserit.
Sensui non favebat codicis lectio, quæ habe
baὶ
col. 273–274page 137 of 591
PG 101:273μὲν, ἐξ ὁμοφυῶν δὲ πηγῶν προαχθέντας, καὶ πρὸς ὕπαρξιν ἀρδευθέντας τὴν τῶν ἀδελφῶν κλῆσιν ἐν τῇ πρὸς ἀλλήλους ἐφελκυσαμένους σχέσει· καὶ οὐκ ἐν τῇ πρὸς ἀλλήλους μόνον, ἀλλὰ κἀπειδὰν αὐτῶν παραλαμβάνωνταί τινες πρὸς τοὺς ἐν τῷ μείζονι βαθμῷ παραβαλλόμενοι τεταγμένους· οἷον ὁ νῦν λεγόμενος ἀνεψιὸς πρὸς τὸν θεῖον, τόν τε προσεχῆ, καὶ ὁ πόρρω· καὶ γὰρ καὶ οὗτοι, κατά γε τῶν Λογίων τὸ ἰδίωμα, τὴν τῆς ἀδελφότητος περιπτύσσονται προσηγορίαν. Τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ μετὰ τὸ πάθος τοῦ Ναδάβ, καὶ Ἀβιούδ ὑπὸ Μωσέως εἰρημένον ἐν τῷ Λευϊτικῷ πρὸς τοὺς υἱοὺς Ὀζιήλ τὸν Ἐλισαφάν, καὶ τὸν Μισαήλ, ἢ Μισαδαήλ (διττὴ γὰρ ἡ γραφή)· Προσέλθετε, καὶ ἄρατε τοὺς ἀδελφοὺς ὑμῶν ἐκ προσώπου τῶν ἁγίων ἔξω τῆς παρεμβολῆς. Καὶ γὰρ ἀδελφοὺς νῦν ἐκάλεσεν οὐ τοὺς λύσαντας μὲν τὰς αὐτὰς μητρικὰς ὠδῖνας, οὐκ εἰς ἀλλοφύλους δὲ λαγόνας ὅμως ἀναφερομένην αὐτῶν ἔχοντας σποράν. Καὶ γὰρ ἦσαν οἱ μὲν περὶ Ναδὰβ παῖδες Ἀαρών· οἱ δὲ περὶ Ἐλισαφὰν υἱοὶ Ὀζιήλ· ὁ δὲ Ὀζιὴλ ἀδελφὸς τοῦ πατρὸς Ἀαρών· ὧν τὰ ἐπιπολάζον ἔθος, τὰς πρὸς ἀλλήλους σχέσεις ὀνομάσαι βουλόμενον, θεῖον τὸν Ὀζιὴλ τοῦ Ἀαρὼν ἐρεῖ, δεύτερον δὲ τῶν περὶ Ναδὰβ, καὶ Ἀβιούδ· τὸν δὲ Μισαήλ, καὶ Ἐλισαφὰν ἐξαδέλφους μὲν τοῦ Ἀαρών, θείους δὲ τῶν περὶ Ναδὰβ, καὶ Ἀβιούδ. Ἀλλὰ γὰρ τούτους ἡ Μωσέως συγγραφὴ ἀδελφοὺς ἐθέλει καλεῖν. Καὶ πολλὰς δὲ συγγενείας ἄλλας σχέσεις, παρὰ τοῖς ἱεροῖς ἡμῶν Λογίοις, τοῖς τε Παλαιοῖς, καὶ δι' ὧν ἡ χάρις ἀπαγγέλλεται, τὴν τῶν ἀδελφῶν ὁρᾷν ἔστιν ἐπισπασαμένας κλῆσιν· ὡς καὶ τὸ παρὰ τῷ ἠγαπημένῳ μαθητῇ, καὶ θεολόγῳ λεγόμενον· «Εἱστήκεισαν παρὰ τῷ σταυρῷ τοῦ Ἰησοῦ ἡ Μήτηρ αὐτοῦ, καὶ ἡ ἀδελφὴ τῆς μητρὸς αὐτοῦ Μαρία ἡ τοῦ Κλεόπου.» Πρόδηλον γὰρ, ὡς ἡ τῆς Παρθένου γέννησις οὐδεμίαν εἶχε κοινωνίαν ἄλλου τόκου εἰς τὸν Ἰωακὶμ ἀναφερομένην, καὶ τὴν Ἄνναν, δι' ἣν τὴν τῶν ἀδελφῶν κλῆσιν ἡ σχέσις προσάψαιτο. ΕΡΩΤΗΣΙΣ Μ'. Τοῦ Δεσποτικοῦ προστάγματος ἐν τῇ Ἐξόδῳ τοῦ Μωσέα παρακελευομένου· «Ἔκτεινον τὴν χεῖρά σου ἐπὶ τὰ ὕδατα Αἰγύπτου, καὶ ἐπὶ τοὺς ποταμοὺς αὐτῶν, καὶ ἐπὶ τὰς διώρυχας αὐτῶν, καὶ ἐπὶ τὰ ἕλη αὐτῶν, καὶ ἐπὶ πᾶν συνεστηκὸς ὕδωρ, καὶ ἔσται αἷμα·» καὶ τοῦ θαύματος δηλονότι τὸ πέρας εἰληφότος, πόθεν ἕτερον ὕδωρ εὑρέθη, ὅπερ ταῖς τῶν ἐπαοιδῶν μαγγανείαις ὕλη πρὸς τὴν τοῦ αἵματος φαντασίαν ὑπεβλήθη; Τινὲς μὲν οὖν τῶν μακαρίων ἡμῶν Πατέρων φασὶν, ὡς γείτονα τῆς αὐτῆς θαλάσσης ἐχούσης (εἰς
μὲν, ἐξ ὁμοφυῶν δὲ πηγῶν προαχθέντας, καὶ πρὸς
ὕπαρξιν ἀρδευθέντας τὴν τῶν ἀδελφῶν κλῆσιν ἐν τῇ
πρὸς ἀλλήλους ἐφελκυσαμένους σχέσει· καὶ οὐκ ἐν τῇ
πρὸς ἀλλήλους μόνον, ἀλλὰ κἀπειδὰν αὐτῶν παρα
λαμβάνωνταί τινες πρὸς τοὺς ἐν τῷ μείζονι βαθμῷ
παραβαλλόμενοι τεταγμένους· οἷον ὁ νῦν λεγόμενος
ἀνεψ:ὸς πρὸς τὸν θεῖον, τόν τε προσεχή, καὶ ὁ
πόρρω· καὶ γὰρ καὶ οὗτοι, κατά γε τῶν Λογίων τὸ
ἰδίωμα, τὴν τῆς ἀδελφότητος περιπτύσσονται προστ
ηγορίαν.
Τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ μετὰ τὸ πάθος τοῦ Ναδάβ,
καὶ ᾿Αβιούδ ὑπὸ Μωσέως εἰρημένον ἐν τῷ Λευϊτικῷ
πρὸς τοὺς υἱοὺς Οζιήλ τὸν Ἐλισαφὰν, καὶ τὸν Μια
σαὴλ, η Μισαδαήλ (διττὴ γὰρ ἡ γραφή) - Προσέλθετε,
καὶ ἄρατε τοὺς ἀδελφοὺς ὑμῶν ἐκ προσώπου των
ἁγίων ἔξω τῆς παρεμβολῆς. Καὶ γὰρ ἀδελφοὺς νῦν
ἐκάλεσεν οὐ τοὺς λύσαντας μὲν τὰς αὐτὰς μητρικὰς
ὠδῖνας, οὐκ εἰς ἀλλοφύλους δὲ λαγόνας ὅμως
ἀναφερομένην αὐτῶν ἔχοντας σποράν. Καὶ γὰρ ἦσαν
οἱ μὲν περὶ Ναδαβ παῖδες 'Ααρών· οἱ δὲ περὶ Ελι
σαφὰν υἱοὶ Οζιήλ· ὁ δὲ Οζιήλ ἀδελφὸς τοῦ πατρὸς
Ααρών· ὧν τὰ ἐπιπολάζον ἔθος, τὰς πρὸς ἀλλήλους
σχέσεις ὀνομάσαι βουλόμενον, θεῖον τὸν Ὀζιὴλ τοῦ
᾿Απρὼν ἐρεῖ, δεύτερον δὲ τῶν περὶ Ναδάβ, καὶ
᾿Αβιούδ· τὸν δὲ Μισαήλ, καὶ Ἐλισαφὰν ἐξαδέλ
φους μὲν τοῦ Ααρών, θείους δὲ τῶν περὶ Ναδαβ, καὶ
Αβιούδ, ᾿Αλλὰ γὰρ τούτους ἡ Μωσέως συγγραφή
ἀδελφοὺς ἐθέλει καλεῖν.
Καὶ πολλὰς δὲ συγγενείας ἄλλας σχέσεις, παρὰ
τοῖς ἱεροῖς ἡμῶν Λογίοις, τοῖς τε Παλαιοῖς, καὶ δι'
ὧν ἡ χάρις ἀπαγγέλλεται, τὴν τῶν ἀδελφῶν ὁρᾷν
ἔστιν ἐπισπασαμένας κλῆσιν· ὡς καὶ τὸ παρὰ τῷ
ἠγαπημένῳ μαθητῇ, καὶ θεολόγῳ λεγόμενον· «Εἰ
στήκεισαν παρὰ τῷ σταυρῷ τοῦ Ἰησοῦ ἡ Μήτηρ αύτ
τοῦ, καὶ ἡ ἀδελφὴ τῆς μητρὸς αὐτοῦ Μαρία ἡ τοῦ
Κλεόπου. ο Πρόδηλον γὰρ, ὡς ἡ τῆς Παρθένου γένω
νησις οὐδεμίαν εἶχε κοινωνίαν ἄλλου τόκου εἰς τὸν
Ἰωακὶμ ἀναφερομένην, καὶ τὴν ᾿Ανναν, δι᾿ ἣν τὴν
τῶν ἀδελφῶν κλῆσιν ἡ σχέσις προσάψαιτο.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ Μ'.
Τοῦ Δεσποτικοῦ προστάγματος ἐν τῇ Ἐξόδῳ τὸν
Μωσέα παρακελευομένου· ι Εκτεινον τὴν
χεῖρά σου ἐπὶ τὰ ὕδατα Αἰγύπτου, καὶ ἐπὶ τοὺς
ποταμοὺς αὐτῶν, καὶ ἐπὶ τὰς διώρυχας αὐτῶν,
καὶ ἐπὶ τὰ ἔλη αὐτῶν, καὶ ἐπὶ πᾶν συνεστη
κὸς ὕδωρ, καὶ ἔσται αἷμα·» καὶ τοῦ θαύματος
δηλονότι τὸ πέρας ειληφότος, πόθεν ἕτερον
ὕδωρ εὑρέθη, ὅπερ ταῖς τῶν ἐπαοιδών μαγγα
νείαις ύλη πρὸς τὴν τοῦ αἵματος φαντασίαν
ὑπεβλήθη;
γι,
Τινὲς μὲν οὖν τῶν μακαρίων ἡμῶν Πατέρων φα
σὶν, ὡς γείτονα τῆς αὐτῆς θαλάσσης ἐχούσης (εἰς
ΝΟΤΑ.
σταγόνας,
θαγόνας,
fontibus manarunt, et ad exsistentiam producti
sunt, eamdem sibi appellationem vindicasse, dum
sibi mutuo referuntur; neque solum dum sibi nu
tuo referuntur, sed etiam dum aliqui eorum cum
viris in priori gradu positis comparantur: veluti
dum ille, qui nunc dicitur patruelis, cum patruo
comparatur, licet hic propior, ille remotior sit (a
communi stipite): etenim isti quoque peculiari
sacrarum Litterarum consuetudine fratrum nomi
nationem amplectuntur.
Hujusmodi et illud occurrit, quod a Mose post
Nadabi, et Abiudi mortem ad Elisaphanem, Misae
lem, seu Misadaelem (duplici enim pacto scriptum
invenitur Ozielis Alios in Levitico dictum est
et
Ite, et tollite fratres vestros de conspectu sanctua
rii, et asportate extra castra "., Fratres nimirum
hoc loco nuncupavit eos, qui quidem non ex eadem
parturiente vulva eliti sunt; sed tamen originem
non a diversis lumbis deducebant. Enimvero Nadab
et Abiud erant filii Aaronis; Elisaphan autem,
Misael filii erant Ozielis; Oziel vero frater erat pa
tris Aaronis: quorum mutuis relationibus si more
apud nos recepto nomina velimus apponere, Ozie
lem vorabimus patruum quidem Aaronis, magnum
vero patruum Nadabi, et Abiudi: porro Misaelen,
et Elisaphanem patrueles quidem Aaronis, patruos
vero Nadabi, et Abiudi dicemus. Sed tamen hos
Mosis historia fratres amat nuncupare.
Jam vero in sacris Litteris tuin Testamenti Ve
teris, tum ejus, in quo gratia annuntiatur, plures
aliæ conspici possunt cognationis relationes, quæ
fratrum nominationem usurpant: uti et illud, quod
discipulus dilectus, ac theologus scripsit: Stabant
juxta crucem Jesu Mater cjus, et soror Matris ejus
Maria Cleophæ.. Compertum est enim, quod
beatæ Virginis generatio cum nulla alia prole
Joachimum et Annam habuerit communes, unde
sororum nominationem cognatio obtinere potue
rit
QUAESTIO XL [Scotto, Coisl. Taur. XXXIX].
In Exodo Cum Mosen urgeret illud Domini præ
ceptum: «Extende manum tuam super aquas
Egypti, et super fluvios eorum, et rivus, ac pa
tudes, et omnes lacus aquarunt..... et sit cruor; ▸
cumque scilicet hoc prodigium evenisset, undenam
alia deprompta fuit aqua, quæ incantatorum
præstigiis ad miraculi simulamen materiam præ
buit ss?
Edita ab Ant. Scotto, 1. c., p. 101. Excursus in Exodum 19.
" Levit. x, 4. 20 Joan. xix, 25. * Exod. vi, 19.
Nonnulli beatorum Patrum nostrorum docent,
quod cum mare ipsum non longe distaret (siquidem
Vaticanus codex habet quod ver
bum ad semen genitale significandum potuisset
detorqueri: Noster autenn quod nullibi
occurrit: lector interca, an ego bene emendarim,
judicet.
Hæc Photii animadversiones in propositum
ss Ibid. 22.
Geneseos locum nonnihil prodesse poterunt ad alia
sacrarum Litterarum oracula explananda, uti est
in eodem quoque capite versus 15.
Confer cuin hac quæstione Theodoreti
questionem vicesimam in Exodum.
Question XLQuæstio XL
col. 275–276page 138 of 591
PG 101:275αὐτὴν γὰρ ἀπερεύγεται καὶ τὰ ἑπτὰ τοῦ Νείλου στόματα), ἐκεῖθεν τὸ ὕδωρ συγκομισάμενοι, οἷς ὑπηρετεῖν τοῖς φαρμάκοις ἔργον ἦν, παρέσχοντο τῆς θαλάσσης τὰ νάματα τῇ τῶν ἐπαοιδῶν φαρμακείᾳ, βαφῇ περιχρῶσαι τοῦ αἵματος. Ἴσως δέ τις τῷ προκειμένῳ ῥητῷ, δι᾿ οὗ πρόεισι τὸ ζήτημα, προσέχων, καὶ τά τε προηγούμενα αὐτοῦ, καὶ τὰ ἐπαγόμενα ἐπιμελῶς πολυπραγμονῶν, εὑρήσει μὲν τὸν ποταμὸν μεταβεβλημένον εἰς αἷμα, οὐχὶ δὲ τὰ λοιπὰ τῶν ὑδάτων συστήματα, οὐδ᾽ ὅσα πηγαῖς, ἢ τρόπον ἄλλον περιγραφαῖς ἰδίαις συνέστηκεν. Ἱστοροῦσα γὰρ ἡ Γραφή, μετὰ τὸ προελθεῖν τὸ θαῦμα, τὴν κατὰ μέρος τοῦ παραδόξου ἔργου προσαγωγήν, καὶ « Μετέβαλλε, φησί, πᾶν τὸ ὕδωρ εἰς αἷμα·», οὐχ ἁπλῶς εἰποῦσα, ἀλλ᾽ εὐθὺς ἐπισυνάπτουσα· «ἐν τῷ ποταμῷ.» Εἶτα, «Καὶ οἱ ἰχθύες ἐπώζεσαν,» οὐχ ἁπλῶς πάντες· οὐ γὰρ οἱ ἐν τῇ θαλάσσῃ, ἀλλὰ οἱ ἐν τῷ ποταμῷ. «Καὶ οὐκ ἐδύναντο πίνειν οἱ Αἰγύπτιοι ὕδωρ» (πόθεν;) «ἐκ τοῦ ποταμοῦ.» Ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ ἀπαρχὴ τοῦ κατὰ τὸ θαῦμα διηγήματος, οὔπω τῆς πράξεως ἐπιδεδειγμένης, τὸ αὐτὸ νοεῖν ὑποτίθεται. Καὶ «Στήσῃ γὰρ σύ, φησὶν ὁ Μωϋσῆς, ἐπὶ τὸ χεῖλος τοῦ ποταμοῦ·» καὶ μετ᾽ ὀλίγα, τὸ Δεσποτικὸν πρόταγμα ἀπαγγέλλων ὁ Μωϋσῆς, «Τάδε λέγει Κύριος, φησίν· Ἐν τούτῳ γνώσῃ, ὅτι ἐγὼ Κύριος. Ἰδοὺ ἐγὼ τύπτω τῇ ἐν τῇ χειρί μου ῥάβδῳ τὸ ὕδωρ τὸ ἐν τῷ ποταμῷ» (οὐχὶ τὸ ἐν πάσῃ γῇ Αἰγύπτου, ἀλλὰ «τὸ ἐν τῷ ποταμῷ»), «καὶ μεταβαλεῖ εἰς τὸ αἷμα, καὶ οἱ ἰχθύες» (τίνες;) «οἱ ἐν τῷ ποταμῷ, τελευτήσουσιν·» εἶτα, «Καὶ ἐποξέσει ὁ ποταμός.» Πρὸς τούτοις, «Οὐ δυνήσονται οἱ Αἰγύπτιοι πιεῖν ὕδωρ» (ποῖον;) «τὸ ἐκ τοῦ ποταμοῦ.» Ὥστε καὶ τὸ μεταξὺ χωρίον ἑκατέρου τῶν εἰρημένων ῥητῶν, τὸ Δεσποτικὸν ἀπαγγέλλον πρόσταγμα δευτέρῳ διηγήματι (εἴπερ οἰκεῖον τῷ Λογίῳ, καὶ θεοφιλὲς μὴ διαφθείρειν αὐτοῦ τὴν συμφωνίαν τὴν πρὸς ἑκάτερον) κατὰ τὸν αὐτὸν ἂν νοηθείη λόγον, καὶ τρόπον, καί, «Ἔκτεινον ἐπὶ τὰ ὕδατα Αἰγύπτου,» οὐχ ἁπλῶς ὕδατα πάντα, ἀλλὰ τὰ ἐπὶ τοῦ ποταμοῦ. Καὶ γὰρ καὶ συνεπάγει, «Καὶ ἐπὶ τοὺς ποταμοὺς αὐτῶν·», καίτοι ἑνὸς ποταμοῦ τὴν Αἴγυπτον διαῤῥέοντος, ἀλλὰ οὐ πολλῶν αὐτὴν μεριζομένων τοῖς νάμασιν. Ὕδατα οὖν, καὶ ποταμοὺς διαφόροις ῥήμασι τὸν Νεῖλον ὀνομάζει. Ἀκολούθως δὲ καὶ διώρυχας τοῦ ποταμοῦ, καὶ ἕλη τὰ ἐν αὐτῷ, καὶ πᾶν συνεστηκὸς ὕδωρ ἐν αὐτῷ. Καὶ ταῦτα δὴ πάντα τὰ πότιμα ῥεῖθρα εἰς αἵματος φύσιν μετεβλήθησαν· «Καὶ ἐγένετο αἷμα ἐν πάσῃ γῇ Αἰγύπτου,» δηλονότι καθ᾽ ἣν ἐπορεύετο ὁ ποταμός· καὶ ἐν αὐτῷ ξύλον ἐνῆν, ἢ λίθος δυνάμενον ὕδωρ ἀνέχειν, καὶ στέγειν. Οὐ γὰρ τὰ ἐν ταῖς οἰκίαις ξύλα, καὶ οἱ λίθοι, οὐδὲ ὅσα ἐν ὑπαίθρῳ νοτί
inserviebant, marinas lymphas præstigiis incantato-
rum subjecerint, ut ipsas ementito sanguinis colore
circumfunderent.
concludebantur. Cum enim Scriptura narraret, quo-
flumine. › Deinde ‹ et pisces oluerunt, › non sim-
pliciter omnes; non enim marini, sed fluviales.
e flumine. >
innuitur. Moyses enim inquit : • Stabis tu super
annuntians præceptum subdit: Hæc dicit Domi-
quæ est in flumine; non quæ est in universa terra
ju luvio, morientur, o postea c et olebit flumen.
Præterea, non poterunt Ægyptii aquam bibere
utrosque modo adductos est, quique divinum refert
dem sacris Litteris consentaneum, Deoque charum
est mutuam oraculorum concordiam nunquam
atque hoc : < Estende super aquas Ægypti, o ni-
fluviales. Subdit enim : c Εt super fluvios eorum,
etiamsi Egyptum unus interlueret fluvius, nec
duobus nominibus, aquis nimirum, ac fluviis Nilum
git ea, quæ ad ipsum erant. Et certe hæ fluviales
tinere in alveo et constringere posset. Non enim
NOTÆ.
Δ αὐτὴν γὰρ ἀπερεύγεται καὶ τὰ ἑπτὰ τοῦ Νείλου
▸
στόματα), ἐκεῖθεν τὸ ὕδωρ συγκομισάμενοι, οἷς ὑπε
ηρετεῖν τοῖς φαρμάκοις ἔργον ἦν, παρέσχοντο τῆς
θαλάσσης τὰ νάματα τῇ τῶν ἐπαοιδῶν φαρμακεία,
βαφῇ περιχρῶσαι τοῦ αἵματος.
Ἴσως δέ τις τῷ προκειμένῳ ῥητῷ, δι᾿ οὗ πρόεισι
τὸ ζήτημα, προσέχων, καὶ τά τε προηγούμενα αυ
τοῦ, καὶ τὰ ἐπαγόμενα ἐπιμελῶς πολυπραγμονών,
εὑρήσει μὲν τὸν ποταμὸν μεταβεβλημένον εἰς αἷμα,
οὐχὶ δὲ τὰ λοιπὰ τῶν ὑδάτων συστήματα, οὐδ' ὅσα
πηγαῖς, ἢ τρόπον ἄλλον περιγραφαῖς ἰδίαις συνέστη
κεν. Ἱστοροῦσα γὰρ ἡ Γραφή, μετὰ τὸ προελθεῖν τὸ
θαῦμα, τὴν κατὰ μέρος τοῦ παραδόξου έργου προς
αγωγήν, καὶ ο Μετέβαλλε, φησί, πᾶν τὸ ὕδωρ εἰς
αἷμα·, οὐχ ἁπλῶς εἰποῦσα, ἀλλ᾽ εὐθὺς ἐπισυν-
άπτουσα · ἐν τῷ ποταμῷ. » Εἶτα, ο Καὶ οἱ ἰχθύες
ἐπώζεσαν, ο οὐχ ἁπλῶς πάντες· οὐ γὰρ οἱ ἐν τῇ
θαλάσσῃ, ἀλλὰ οἱ ἐν τῷ ποταμῷ. « Καὶ οὐκ ἐδύναντο
πίνειν οἱ Αἰγύπτιοι ὕδωρ » ( πόθεν;) « ἐκ τοῦ του
ταμοῦ.
Ωσαύτως δὲ καὶ ἡ ἀπαρχή τοῦ κατὰ τὸ θαῦμα
διηγήματος, οὔπω τῆς πράξεως ἐπιδεδειγμένης, τὸ
αὐτὸ νοεῖν ὑποτίθεται. Καὶ ὁ Στήσῃ γὰρ σύ, φησὶν ὁ
Μωϋσῆς (25), ἐπὶ τὸ χεῖλος τοῦ ποταμοῦ· καὶ
μετ' ὀλίγα, τὸ Δεσποτικόν πρόταγμα ἀπαγγέλλων ὁ
γνώσῃ, ὅτι ἐγὼ Κύριος. Ἰδοὺ ἐγὼ τύπτω τῇ ἐν τῇ
χειρί μου ῥάβδῳ τὸ ὕδωρ τὸ ἐν τῷ ποταμῷ » (οὐχὶ
τὸ ἐν πάσῃ γῇ Αἰγύπτου, ἀλλὰ ε τὸ ἐν τῷ ποταμῷ »),
και μεταβαλεῖ · εἰς τὸ αἷμα, καὶ οἱ ἰχθύες » (τίνες ;)
κ οἱ ἐν τῷ ποταμῷ, τελευτήσουσιν, εἶτα, ο Καὶ ἐπ-
οξέσει ὁ ποταμός. • Πρὸς τούτοις, « Οὐ δυνήσονται οἱ
Αἰγύπτιοι πιεῖν ὕδωρ» (ποῖον;) στὸ ἐκ τοῦ ποταμοῦ.
Ὥστε καὶ τὸ μεταξὺ χωρίον ἑκατέρου τῶν εἰρη
μένων ῥητῶν, τὸ Δεσποτικὸν ἀπαγγέλλον πρόσω
ταγμα δευτέρῳ διηγήματι (εἴπερ οἰκεῖον τῷ Λογίῳ,
καὶ θεοφιλές μὴ διαφθείρειν αὐτοῦ τὴν συμφωνίαν
τὴν πρὸς ἑκάτερον) κατὰ τὸν αὐτὸν ἂν νοηθείη λό
γον, καὶ τρόπον, καὶ, ο Εκτεινον ἐπὶ τὰ ὕδατα Α-
γύπτου, ο οὐχ ἁπλῶς ὕδατα πάντα, ἀλλὰ τὰ ἐπὶ τοῦ
ποταμοῦ. Καὶ γὰρ καὶ συνεπάγει, « Καὶ ἐπὶ τοὺς
ποταμοὺς αὐτῶν·, καίτοι ἑνὸς ποταμοῦ τὴν Αἴγυ
πτον διαῤῥέοντος, ἀλλὰ οὐ πολλῶν αὐτὴν μεριζομέ
νων τοῖς νάμασιν. Υδατα οὖν, καὶ ποταμούς δια-
φόροις βήμασι τὸν Νεῖλον ὀνομάζει.
Ακολούθως δὲ καὶ διώρυχας τοῦ ποταμοῦ, καὶ
ἔλη τὰ ἐν αὐτῷ, καὶ πᾶν συνεστηκὸς ὕδωρ ἐν
αὐτῷ. Καὶ ταῦτα δὴ πάντα τὰ πότιμα ῥεῖθρα εἰς
αἵματος φύσιν μετεβλήθησαν· ι Καὶ ἐγένετο αἷμα
ἐν πάσῃ γῇ Αἰγύπτου, ο δηλονότι καθ᾽ ἣν ἐπορεύετα
ὁ ποταμός· καὶ ἐν αὐτῷ ξύλον ἐνῆν, ἢ λίθος δυνά-
μενον ὕδωρ ἀνέχειν, καὶ στέγειν. Οὐ γὰρ τὰ ἐν ταῖς
οἰκίαις ξύλα, καὶ οἱ λίθοι, οὐδὲ ὅσα ἐν ὑπαίθρῳ νοτί
in illud septem quoque Nili ostia immittuntur), inde
aquam comportantes illi, qui pharmacis apparandis
Si quis autem proposito oraculo, ex quo oritur
quaestio, mentem advertat, et quæ præcedunt, et
quæ sequuntur, accurate perpendat, fortasse in-
veniet fluvium quidem in sanguinem fuisse conver-
sum, non autem aquas alibi congregalas, nec qua-
cunque fontibus, aut alio modo propriis limitibus
modo elito miraculo incredibilis ille eventus per
singulas partes processerit, et e Convertit, inquit,
omnem aquam in sanguinem (24); › non dixit au-
tem simpliciter omnem, sed protinus subjecit ‹ in
• Ac non poterant bibere Ægyptii aquam (unde?)
Eodem quoque pacto, ubi portenti hujus primor-
dium facto nondum exposito describitur, id ipsum
ripam fluminis (26);B et paulo post divinum
nus : In hoc cognosces, quia ego Dominus. Ecce
ego percutio virga, quæ est in manu mea, aquanı,
Ægypti, sed ‹ quæ est in flumine; › et converten-
tur in e sanguinem, et pisces (quinam ?) qui sunt
(Qualem?) e flumine (27).
Quapropter locus Exodi propositus, qui inter
mandatum, eodem sensu, eademque ratione (si qui-
perturbare), qua secunda narratio intelligi potest,
mirum non super omines omnino aquas, sed super
multi eam suis alveis persecarent. Moyses igitur
indigitat.
Consequenter autem et rivos fluminis, et
paludes ejus, et omnes lacus aquarum intelli-
effusiones in sanguinis naturam conversæ sunt :
● Et fuit sanguis in tota terra Ægypti (28), vide-
licet in ea, juxta quam flumen decurrebat : atque
in ipso lignum erat, aut saxum, quod aquam con-
Μωϋσῆς, • Τάδε λέγει Κύριος, φησίν· Ἐν τούτῳ
(24) Εxod. vii,20. Hic autem, et alibi in hac quæ-
Lone ad sensus perspicuitatem magis Græcæ verbis,
quam vulgatæ editioni adhærebo.
(23) Legendum fortasse
φησὶν ὁ Θεὸς Μωϋσεῖ.
VI, 15
(26) Exod.
(27) Ibid. 17.
(28) Ibid 21.
PHOTII PATRIARCHE CP.
col. 277–278page 139 of 591
PG 101:277δος αὐτὰ μὴ περισταλαζούσης ἐτύγχανεν· ἀλλὰ ὅσα ἐν τῷ ποταμῷ, τούτων οὐδὲν τὸ κοινὸν πάθος τῶν ποταμίων ναμάτων διέφυγεν. Οὐκ ἀγνοῶ δέ τινας « ξύλα, καὶ λίθους » τὰ ξύλινα σκεύη, καὶ λίθινα ἐξειληφότας· οἷς ἱκανὸς ἔλεγχος ἥ τε τῶν ὀστράκων, καὶ τοῦ ὑέλου, καὶ τῆς ἄλλης ὕλης ἀποσιώπησις, ἐξ ὧν τεχνουργεῖται τὰ παραπλήσια· καὶ τὸ ἐπὶ μέγα διενηνοχέναι ξύλα, καὶ λίθους ὀνομάζειν, καὶ προαγορεύειν σκεύη, ἃ τῆς ὑγρᾶς φύσεως δοχεῖα τέχνῃ, καὶ σοφίᾳ κατασκευάζεται. Εἰ οὖν τοῦ ποταμοῦ τὸ ὕδωρ, καὶ τῶν ἐν τῷ ποταμῷ πάντων ναμάτων εἰς αἷμα μετεβλήθη· τὰ δὲ τῆς ἄλλης γῆς Αἰγύπτου νάματα οὐ συμμεταβέβληται· οὐδὲν ἄπορον τοὺς τῶν Αἰγυπτίων γόητας, ὕδωρ ἀλλαχόθεν λαβόντας, τὴν τοῦ αἵματος ὄψιν αὐτῷ, καὶ φαντασίαν περιθεῖναι. Καὶ εἴη ἂν πρὸς μίμησιν μᾶλλον οἰκειότερον πότιμον, καὶ γλυκάζον ὕδωρ παραλαβεῖν εἰς ἐπίδειξιν τοῦ τέρατος, ἢ τὴν ἀλμυρὰν οὐσίαν, καὶ ἄποιον· ἡ γὰρ τῆς ὕλης παραλλαγὴ τῆς πράξεως ὑποτέμνεται τὴν ὁμοιότητα. Εἰ δὲ τὰ πάντα τῆς Αἰγύπτου ὕδατα τῇ Μωσέως καὶ Ἀαρὼν ῥάβδῳ εἰς αἱμάτων ῥεῖθρα μετέστη, πρῶτον μὲν οὐκ εὔλογον ἦν τῷ πάθει τῶν ἀδικούντων συνυποβάλλειν καὶ τοὺς ἠδικημένους, καὶ δίψει τιμωρεῖσθαι τοὺς, ὑπὲρ ὧν τὰ τοιαῦτα ἐθαυματουργεῖτο. Ἔπειτα οὐδὲ ὁ Φαραὼ φαίνεται διενοχλούμενος ἐπὶ τοσοῦτον τῷ πάθει (ὡς παρὸν πιεῖν ἀλλαχόθεν), οὐδὲ ἐπιταχύνων τὸν Μωσέα τῆς πληγῆς τοὺς Αἰγυπτίους ἐλευθερῶσαι, ὅπερ ἐπί τε τῶν βατράχων ἐπεποιήκει, καὶ ἐπὶ τῶν παραπλησίων· καίτοι γε χαλεπωτέρα ἡ τοῦ δίψους ὑπῆρχε μάστιξ τῆς διὰ τῶν βατράχων ποινηλασίας. Καὶ τρίτον ἐπὶ τούτοις, εἰ ἅπαν τὸ ἐν Αἰγύπτῳ ὕδωρ μεταβεβλημένον εἰς αἷμα συνήδεισαν οἱ Αἰγύπτιοι (καὶ γὰρ καταπλήττειν τὴν ἐκείνων ἀπόνοιαν, καὶ μαλάσσειν τὴν σκληροκαρδίαν τὸ θαῦμα ἐπράττετο), οὐκ ἂν οὐδὲ ἐπεχείρουν διορύττειν τοῦ ποταμοῦ κύκλῳ, ὥστε πιεῖν ὕδωρ· οὐ γὰρ ἐδύναντο πιεῖν ὕδωρ ἐκ τοῦ ποταμοῦ. Η συμφώνως ἐκδεδώκασι καὶ ἕτεροι τῆς Ἑβραΐδος γλώττης εἰς τὴν Ἑλληνίδα φωνὴν τὴν μετάθεσιν φιλοτιμησάμενοι· ὁ μὲν Σύμμαχος λέγων· « Καὶ ὤρυξε πᾶσα ἡ Αἴγυπτος κυκλόθεν τοῦ ῥείθρου ὕδωρ τοῦ πιεῖν, ὅτι οὐκ ἐδύναντο πιεῖν ἐκ τοῦ
δος αὐτὰ μὴ περισταλαζούσης ἐτύγχανεν· ἀλλὰ ὅσα
ἐν τῷ ποταμῷ, τούτων οὐδὲν τὸ κοινὸν πάθος τῶν
ποταμίων ναμάτων διέφυγεν.
Οὐκ ἀγνοῶ δέ τινας • ξύλα, καὶ λίθους» τὰ ξύλινα
σκεύη, καὶ λίθινα ἐξειληφότας· οἷς ἱκανὸς ἔλεγχος
ἥ τε τῶν ὀστράκων, καὶ τοῦ ὑέλου, καὶ τῆς ἄλλης
ὕλης ἀποσιώπησις, ἐξ ὧν τεχνουργεῖται τὰ παρα
πλήσια· καὶ τὸ ἐπὶ μέγα διενηνοχέναι ξύλα, καὶ
λίθους ὀνομάζειν, καὶ προαγορεύειν σκεύη, ἃ τῆς
ὑγρᾶς φύσεως δοχεῖᾳ τέχνῃ, καὶ σοφίᾳ κατασκευά
ζεται.
Εἰ οὖν τοῦ ποταμοῦ τὸ ὕδωρ, καὶ τῶν ἐν τῷ που
ταμῷ πάντων ναμάτων εἰς αἷμα μετεβλήθη· τὰ δὲ
τῆς ἄλλης γῆς Αἰγύπτου νάματα οὐ συμμεταβέβλη
ται· οὐδὲν ἄπορον τοὺς τῶν Αἰγυπτίων γόητας, ὕδωρ
ἀλλαχόθεν λαβόντας, τὴν τοῦ αἵματος ὄψιν αὐτῷ, καὶ
φαντασίαν περιθεῖναι. Καὶ εἴη ἂν πρὸς μίμησιν μᾶλο
λον οἰκειότερον πότιμον, καὶ γλυκάζον ὕδωρ παραλα
δεῖν εἰς ἐπίδειξιν τοῦ τέρατος, ἢ τὴν ἀλμυρὰν οὐσίαν,
καὶ ἄποιον· ἡ γὰρ τῆς ὕλης παραλλαγὴ τῆς πράξεως
ὑποτέμνεται τὴν ὁμοιότητα.
Εἰ δὲ τὰ πάντα τῆς Αἰγύπτου ὕδατα τῇ Μωσέως
καὶ Ααρών ῥάβδῳ εἰς αἱμάτων ῥεῖθρα μετέστη,
πρῶτον μὲν οὐκ εὔλογον ἦν τῷ πάθει τῶν ἀδικούν
των συνυποβάλλειν καὶ τοὺς ἡδικημένους, καὶ δίψει
τιμωρεῖσθαι τοὺς, ὑπὲρ ὧν τὰ τοιαῦτα ἐθαυματουρ
γεῖτο. Έπειτα οὐδὲ ὁ Φαραώ φαίνεται διενοχλούμε
νος ἐπὶ τοσοῦτον τῷ πάθει (ὡς παρὸν πιεῖν ἀλλαχό
θεν), οὐδὲ ἐπιταχύνων τὸν Μωσέα τῆς πληγῆς τοὺς
Αἰγυπτίους ἐλευθερῶσαι, ὅπερ ἐπί τε τῶν βατράχων
ἐπεποιήκει, καὶ ἐπὶ τῶν παραπλησίων· καίτοι γε
χαλεπωτέρα ἡ τοῦ δίψους ὑπῆρχε μάστιξ τῆς διὰ τῶν
βατράχων ποινηλασίας. Καὶ τρίτον ἐπὶ τούτοις, εἰ
ἅπαν τὸ ἐν Αἰγύπτῳ ὕδωρ μεταβεβλημένον εἰς αἷμα
συνήδεισαν οἱ Αἰγύπτιοι (καὶ γὰρ καταπλήττειν
τὴν ἐκείνων ἀπόνοιαν, καὶ μαλάσσειν τὴν σκληρο
καρδίαν τὸ θαῦμα ἐπράττετο), οὐκ ἂν οὐδὲ ἐπ
εχείρουν ο διορύττειν τοῦ ποταμοῦ κύκλῳ, ὥστε
πιεῖν ὕδωρ· οὐ γὰρ ἐδύναντο πιεῖν ὕδωρ ἐκ τοῦ που
ταμού.»
Η συμφώνως ἐκδεδώκασι καὶ ἕτεροι τῆς Ἑβραῖ
δος γλώττης εἰς τὴν Ἑλληνίδα φωνὴν τὴν μετάθεσιν
φιλοτιμησάμενοι· ὁ μὲν Σύμμαχος λέγων· Και
ὤρυξε πᾶσα ἡ Αίγυπτος κυκλόθεν τοῦ ρείθρου
ὕδωρ τοῦ πιεῖν, ὅτι οὐκ ἐδύναντο πιεῖν ἐκ τοῦ
κατὰ μετωνυμίαν
ἐκ συν
εκδοχής
Τὸ ὕδωρ
quæ in domibus erant ligna, et saxa, nec quæcun
que sub dio imbrem collectum asservabant, sed
quæcunque erant in flumine, nullum horum com
munem fluviaticæ lymphæ mutationem effugit.
At vero non me fugit quosdam esse, qui ‹ ligno
rum saxorumque» nominibus lignea, et saxea
vasa significari opinentur: ad quos refellendos vel
illud sufficiat, quod nulla testarum, vitri, et alius
materiæ, unde hujusmodi vasa finguntur, mentio
fiat et quod multum differant inter se, ligna et
saxa nominare, et vasa innuere, quæ ad humidam
substantiam excipiendam ars, et industria sibi com
parat
Igitur si aqua fluminis, omniumque fluminis
effusionum in sanguinem abiit; illi autem, quæ in
aliis Ægypti partibus inveniebatur, idem non ol
tigit; diflicile non fuit, ut Agyptiorum praestigia
tores lympham aliunde desumentes ei colorem, ac
speciem sanguinis induxerint. Et nimirum ad imi
tationem ostentationemque prodigii, aqua potius
potabilis, ac dulcis, quam salsa, et bibi nescia,
opportuna esse poterat: siquidem materiæ diver
sitas operis similitudinem imminuisset.
Quod si omnes Ægypti aquæ per Mosis et Aaro
nis virgam in sanguinis fluenta immutate fuissent;
primo quidem injustum fuisset opprimentium sup
plicio oppressos quoque subjicere, et cos, pro qui
bus talia edebantur miracula, siti torquere. Præte
rea nec Pharao (utpote cui aqua aliunde præsto
erat) hac ærumna nimis perturbari, nec Mosen ad
Ægyptios ipsa plaga liberandos urgere, uti quidem
ob ranas, et cætera id genus egerat, conspicitur
etiamsi gravius esset, quam ranarum molestia, sitis
tormentum. Tertio accedit quod, si omnes per Ægy
ptum aquas in sanguinem conversas cognovissent
Ægyptii (profecto eorum vecordiam excutere, et
obduratos animos emollire miraculum debebat),
utique ne tentassent quidem fodere circuitum
fluminis, aquam ut biberent: non enim poterant
bibere de aqua fluminis ".
per
Cui sententiæ concorditer verterunt alii, qui ex
Hebraico in Græcum sermonem sacras Litteras
«transferrestu«luerunt: et Symmachus quidem inquit
33 Erod. vi, 24.
Habet D. Hieronymi Versio vers. 19: Sit
cruor in omni terra Ægypti, tam in ligneis vasis,
quam in saxeis, cui favel Targum. Etsi enim He
braeus codex la!:eal D'o'ya ubaghezim, uba
babanim, et in lignis, et in lapidibus. hoc tamen
ad vasa referendum; vel po
ius to vasis necessario subintelligendum. Sic H,
Reg. vi, 4, mille ponitur pro mille currus, uti la
betur Paral. XVIII, 4, et Matth. xxvi, 17; pri
mias pro primus dies, uti dicit Marcus XIV, 12.
Et fodit omnis Ægyptus in circuitu fluminis ad
bibendum, quia non poterant bibere de profluente.>
Videsis in proposita verba Ainsworthum auctorem
heterodoxis minime suspectum. Quod autem
lignea et lapidea vasa pro ceteris memo
rari potuerint, recte docuit Malvenda, nec multis
indiget argumentis. En igitur quanti habenda sit,
quæ vulgatæ versioni hic objicit Photius.
huc interserui ex Hexaplis Origenis
a Montfauconio editis, in quibus locus ipse forte
reperitur: insequens autem Aquitæ ac Theodotion:s
auctoritas omnino desideratur.
col. 279–280page 140 of 591
PG 101:279τίων ἐκδεδώκασι· « Τῶν ποταμίων ὑδάτων ἡ πρὸς αἷμα παρὰ Μωσέως καὶ Ἀαρὼν ἐγεγόνει μεταβολή. »
Τοῦτο γὰρ τὸ εὔλογον συνεπάγεται, τὸν ποταμὸν βδελυκτὴν γενέσθαι, καὶ λελυμασμένον, καὶ ἄχρηστον ἐκεῖνον, ὃν τὸ Αἰγυπτίων ἔθνος Θεὸν ἐπωνόμαζον, καρποδότην, καὶ ζωοδότην θειάζοντες, καὶ ἐν ᾧ τὰ τῶν Ἰσραηλιτῶν βρέφη ἐναπέῤῥιπτον ἀποκτίννυσθαι. Ἐβόα γὰρ κἀκείνων τὸ αἷμα ἀπὸ τῶν ὑδάτων, ὥσπερ καὶ τοῦ Ἀβὲλ ἀπὸ τῆς γῆς. Ἔδει γὰρ τοὺς Αἰγυπτίους ποινὰς δοῦναι τῆς τε δυσσεβούσης Θεοπλαστίας, δι' ἧς τὸ ὕδωρ καὶ μυρίοις πάθεσι καὶ φθοραῖς ὑποκείμενον, τῆς ἀϊδίου καὶ ἀπαθοῦς καὶ ἀῤῥεύστου φύσεως παρετίθετο ἀξίωμα, καὶ οἷς δι' αὐτῶν τῶν ἀνευθύνων βρεφῶν ἐπαλαμῶντο τὴν μιαιφονίαν· ὅτι προῆλθον εἰς φῶς, κατὰ τοῦ νόμου τῆς φύσεως αὐτοῦ τοῦ φωτὸς τὴν ἀποστέρησιν εἰσπραττόμενοι δίκην. Ἡ δὲ φιλάνθρωπος φύσις τέως μὲν ἀναβάλλεται τὴν εἰς ἀνθρώπους τιμωρίαν κολάζει δὲ, καὶ παιδεύει τρόπον ἄλλον, λυμαινόμενος, καὶ μαστίζων τὸ ἄψυχον· δι' οὗπερ ἐκείνοις, καὶ τὸ τῆς μιαιφονίας ἄγος, καὶ τῆς εἰς Θεὸν δυσσεβείας ἐτολμήθη τὸ ἀνοσιούργημα.
Εἰ δὲ συγχωροί τις τὰ ἀνὰ πᾶσαν γῆν Αἰγύπτου ὕδατα εἰς οὐσίαν αἵματος μεταστοιχειωθῆναι, οὐδ' οὕτω δείκνυται ἄπορον τὸ καὶ τοὺς γόητας τῶν Αἰγυπτίων τὴν θεουργίαν ἐκμιμήσασθαι δόξαι διὰ τῆς κακουργίας. Ἐπεὶ γὰρ προείρητο μὲν τῷ Μωσεῖ τὸ θαῦμα, ᾐσθάνετο δὲ ὅ τε Φαραώ, καὶ οἱ τῶν Αἰγυπτίων ἐπαοιδοὶ ἐκ τῆς κατὰ τὴν ῥάβδον εἰς ὄφιν μεταβολῆς ᾔδεισαν, ὡς εἰς ἔργον ἡ ἀπειλὴ πάντως προχωρήσει (τὸ γὰρ ἤδη προγεγονὸς τοῦ γενησομένου μαρτυρία ἦν· ἔσπευδον δὲ κἀκεῖνοι μὴ φανῆναι ταῖς μηχανουργίαις ἐλάττους), εἰκότως εἰδότες, ὡς τὰ πανταχοῦ τῆς γῆς ὕδατα ὕπαιθρα εἰς αἷμα μεταβάλλει· τοῦ θαύματος μὲν ἤδη λεγομένου, οὔπω δὲ τῆς θεουργίας προελθούσης, τηνικαῦτα ὕδατα ἀρυσάμενοι, ὅσα δυνατὰ παραδεῖξαι τὴν φαντασίαν τοῦ σοφίσματος, προπαρασκεύασάν τε, καὶ ἐναπέθεντο· ὡς ἂν ἐν τῷ καιρῷ τῆς χρείας εὐποροῦντες ὀφθεῖεν ὑδάτων, οἷς τὸ χρῶμα τοῦ αἵματος περιθέμενοι, τὸ παράδοξον τῆς θεουργίας τῇ φαντασίᾳ τοῦ ψεύδους ἐλαττώσουσι.
Τισὶ δὲ εἴρηται, ὡς τοῦ Μωσέως παραδοξοποιοῦντος τὸ ποτάμιον ὕδωρ εἰς αἷμα κατὰ τὸν αὐτὸν καιρὸν συμπαρῆσαν καὶ οἱ τοῦ ψεύδους σοφισταὶ ταῖς οἰκείαις χρώμενοι κακοτεχνίαις· καὶ τὸ μὲν πλεῖστον τοῦ ὕδατος τοῦ Μωσέως ὑπηρετεῖτο τῷ θαύματι, οὐκ ὀλίγον δὲ τούτου καὶ τῇ τῶν μάγων χρείᾳ συγκατεμερίζετο. Ἀλλὰ γὰρ τοῦτο παρ' ἱστορίαν τέ ἐστι λέγειν, καὶ τῆς ἐν τῷ Μωσεῖ μεγαλουργοῦ, καὶ πανσόφου προνοίας ἀνάξιον, καὶ δυνάμεως κοινωνὸν, καὶ μεσίτην ποιεῖν τὸν πολεμιώτατον, καὶ ὁμόσπονδον
Aquila vero ac Theodotio reddiderunt : Fluvialium A
aquarum a Mose et Aarone facta erat in sanguinem
conversio. D
Hæc enim apposita animadversio adjicitur, quod
scilicet immundus, corruptus, ac potui ineptus sit
factus ille fluvius, quem Ægyptiorum gens Deum
nuncupabat, atque uti fructuum, vitæque datorem
colebat, et in quein Hebræorum enecandos projicio-
bat infantes. Clamabat enim etiam eorum sanguis
Ægyptios impiæ superstitionis, qua aqua innumeris
tuni perturbationibus, tum corruptionibus obnoxia
dignitatem æternæ, imperturbatæ, et immutabilis
naturæ sibi vindicabal, dare poenas, et quidem illis,
quibus per eorumdem innocuorum infantium stra-
gem intulerant injuriam : quippe hi in lucem editi
sunt, dum contra natura legem lucis privatione
multabantur. Interea pientissima Dei natura puni-
tionem Ægyptiis infligendam differt alia vero ra-
tione castigat, et corripit, dum rem inanimem (sci-
licet Nilum corrumpit, ac percutit : per quam
quidem illi et cædis et impietatis in Deum scelus
perpetrarunt.
Si quis autem aquas per universam Ægypti ter-
ram in sanguinis substantiam conversas concederet,
ne hoc quidem pacto difficile fuisse arguitur, ut
Ægyptiorum præstigiatores per suum maleficium
viderentur divinam operationem æmulari. Quoniam
enim prodigium prænuntiarat Moses, Pharao autem
expertus fuerat, et Ægyptiorum incantatores ex
virgae in serpenten mutatione * cognoverant, quod
comminatio ad eventum esset omnino provehenda
(quod enim jam factum erat, rei facienda testimo-
niu' perhibebat : studebant autem ii non videri per
suas machinationes minores): cum probabiliter
nossent, quod ille aquas sub dio, ubicumque exsi-
sterent, esset permutaturus; simul ac miraculum
dum prodierat; tantam aquæ quantitatem haurien-
tes, quanta efficiendæ illusioni satis erat, eam et ap-
pararunt, et seposuerunt: ut cum opus esset, aquis
abundare viderentur, quibus colorem sanguinis
asciscentes, incredibilem divinæ operationis glo-
riam per falsæ illusionem imminuerent.
Nonnulli autem affirmarunt, quod quo tempore
Moses fluviales aquas in sanguinem convertebat,
simul adessent et ipsi falsitatis molitores sua adhi-
bentes maleficia; et quod maxima quidem aquæ
pars Mosis prodigio inserviret, non parva autem
ad magorum usum esset segregata. At vero hoc est
et historiæ contrarium, et mirifica sapientissima-
que Mosis prudentia indignum ; quia et infensissi-
mum adversarium reddidisset virtutis suæ consor-
tem, ac participem, et cum irreconciliabili sese
ὕδατος τοῦ ποταμοῦ·, καὶ ᾿Ακύλας δὲ, καὶ Θεοδο
τίων ἐκδεδώκασι· « Τῶν ποταμίων υδάτων ἡ πρὸς
αἷμα παρὰ Μωσέως καὶ Ααρών ἐγεγόνει μετα
βολή. »
Τοῦτο γὰρ τὸ εὔλογον συνεπάγεται, τὸν ποταμὸν
βδελυκτὴν γενέσθαι, καὶ λελυμασμένον, καὶ ἄχρηστον
ἐκεῖνον, ὃν τὸ Αἰγυπτίων ἔθνος Θεὸν ἐπωνόμαζον,
καρποδότην, καὶ ζωοδότην θειάζοντες, καὶ ἐν ᾧ τὰ
τῶν Ἰσραηλιτῶν βρέφη ἐναπέῤῥιπτον ἀποκτίννυ-
σθαι. Εβόα γὰρ κἀκείνων τὸ αἷμα ἀπὸ τῶν ὑδάτων,
ὥσπερ καὶ τοῦ ᾿Αβελ ἀπὸ τῆς γῆς. Ἔδει γὰρ τοὺς
Αἰγυπτίους ποινὰς δοῦναι τῆς τε δυσσεβούσης Θεο
πλαστίας, δι' ἧς τὸ ὕδωρ καὶ μυρίοις πάθεσι καὶ
φθοραῖς ὑποκείμενον, τῆς ἀϊδίου καὶ ἀπαθοῦς καὶ
ἀῤῥεύστου φύσεως παρετίθετο (51) ἀξίωμα, καὶ οἷς
δι' αὐτῶν τῶν ἀνευθύνων βρεφῶν ἐπαλαμῶντο τὴν
μιαιφονίαν· ὅτι προῆλθον εἰς φῶς, κατὰ τοῦ νόμου
τῆς φύσεως αὐτοῦ τοῦ φωτὸς τὴν ἀποστέρησιν εἰσο
πραττόμενοι δίκην. Ἡ δὲ φιλάνθρωπος φύσις τέως
μὲν ἀναβάλλεται τὴν εἰς ἀνθρώπους τιμωρίαν κολα-
ζει δὲ, καὶ παιδεύει τρόπον ἄλλον, λυμαινόμενος, καὶ
μαστίζων τὸ ἄψυχον· δι' οὗπερ ἐκείνοις, καὶ τὸ τῆς
μιαιφονίας ἄγος, καὶ τῆς εἰς Θεὸν δυσσεβείας ἐτολ-
μήθη τὸ ἀνοσιούργημα.
Εἰ δὲ συγχωροί τις τὰ ἀνὰ πᾶσαν γῆν Αἰγύπτου
ὕδατα εἰς οὐσίαν αἵματος μεταστοιχειωθῆναι, οὐδ'
οὕτω δείκνυται ἄπορον τὸ καὶ τοὺς γόητας τῶν Αίγυ
πτίων τὴν θεουργίαν ἐκμιμήσασθαι δόξαι διὰ τῆς
κακουργίας. Ἐπεὶ γὰρ προείρητο μὲν τῷ Μωσεῖ τὸ
θαῦμα, ησθάνετο δὲ ὅ τε Φαραώ, καὶ οἱ τῶν Αἰγυ
πτίων ἐπαοιδοὶ ἐκ τῆς κατὰ τὴν ῥάβδον εἰς ὅριν
μεταβολῆς ᾔδεισαν, ὡς εἰς ἔργον ἡ ἀπειλή πάντως
προχωρήσει (τὸ γὰρ ἤδη προγεγονὸς τοῦ γενησομέν
νου μαρτυρία ἦν· ἔσπευδον δὲ κἀκεῖνοι μὴ φανήναι
ταῖς μηχανουργίαις ἐλάττους), εἰκότως εἰδότες, ὡς
τὰ πανταχοῦ τῆς γῆς ὕδατα ὕπαιθρα εἰς αἷμα μετα
βάλλει· τοῦ θαύματος μὲν ἤδη λεγομένου, οὔπω δὲ
τῆς θεουργίας προελθούσης, τηνικαῦτα ὕδατα ἀρυσά-
μενοι, ὅσα δυνατά παραδεῖξαι τὴν φαντασίαν τοῦ σου
ἂν ἐν τῷ καιρῷ τῆς χρείας εὐποροῦντες ὀφθεῖεν ὑδά
των, οἷς τὸ χρῶμα τοῦ αἵματος περιθέμενοι, τὸ
παράδοξον τῆς θεουργίας τῇ φαντασίᾳ τοῦ ψεύδους
ἐλαττώσουσι.
Τισὶ δὲ εἴρηται, ὡς τοῦ Μωσέως παραδοξοποιοῦν-
τος τὸ ποτάμιον ὕδωρ εἰς αἷμα κατὰ τὸν αὐτὸν και
ρὸν συμπαρῆσαν καὶ οἱ τοῦ ψεύδους σοφισταὶ ταῖς
οἰκείαις χρώμενοι κακοτεχνίαις· καὶ τὸ μὲν πλεῖστον
τοῦ ὕδατος τοῦ Μωσέως ὑπηρετεῖτο τῷ θαύματι, οὐκ
ὀλίγον δὲ τούτου καὶ τῇ τῶν μάγων χρείς συγκατο
εμερίζετο. Αλλά γὰρ τοῦτο παρ' ἱστορίαν τέ ἐστι
λέγειν, καὶ τῆς ἐν τῷ Μωσεί μεγαλουργοῦ, καὶ παν-
σόφου προνοίας ἀνάξιον, καὶ δυνάμεως κοινωνὸν, καὶ
μεσίτην ποιεῖν τὸν πολεμιώτατον, καὶ ὁμόσπονδον
ΝΟΤΑ.
dle aquis, ut sanguis Abel de terra *. Οportebat ergo
quidem prænuntiatum erat, sed Dei operatio non-
* Gen. vi, 10.
(51) Παρατίθεντο
legeram, sed patebat error.
φίσματος, προπαρασκεύασαν τε, καὶ ἐναπέθεντο· ὡς
PHOTII PATRIARCHE CP.
col. 281–282page 141 of 591
PG 101:281παραβάλλειν τὸν ἄσπονδον· οἷς τὴν ἀφορισθεῖσαν αὐτῷ ὕλην τοῦ θαύματος ἐκείνῳ συνδιεκληροῦτο, καὶ συνεμερίζετο. Καὶ ἄλλως οὐχ ἑκών γε ἂν ὁ Αἰγύπτιος εἰς τοῦτο κατέστη παρανοίας τὸν αὐτῷ σεβόμενον ποταμόν, στήλην τε τῆς μιαιφονίας αὐτοῦ λαμπρὰν ἀνεγείρειν, καὶ λύθροις μιαίνειν, καὶ πρὸς τὸ βδελυρώτερον τὸ τιμώμενον μεταβάλλειν· εἰ καὶ τὸ χρῶμα οὔθ᾽ ἑνίσσοντος τῆς πλανωμένης ἦν ἔργον ὄψεως.
Καὶ τὸ λέγειν ἅπαν μὲν τὸ Αἰγύπτιον ὕδωρ θαυματουργοῦντος Μωσέως ἀπογενηθῆναι εἰς αἷμα, τοὺς δὲ μάγους ἀποροῦντας ὕδατος ἀμεταβλήτου τὸ μεταβεβλημένον εἰς αἷμα λαβεῖν, καὶ κλέψαι τὴν ὄψιν τῶν ὁρώντων ἀντὶ τῆς ἐρυθρᾶς βαφῆς τὴν ὑδατώδη χρόαν φαντάζεσθαι· μετὰ τοῦ μηδὲ τὴν ἱστορίαν μηδὲν τοιοῦτον ἐμφαίνειν, καὶ τοὺς μάγους τέως ἐπισεμνύνεσθαι παρασκευάζει. Τὸ γὰρ φαντασθὲν, ὡς ὕδωρ, αἷμα, ὅτι καὶ τὴν φύσιν ἀληθῶς τῇ τέχνῃ τῶν μάγων ἔσχε τοῦ αἵματος, μεγαλορρημονεῖν αὐτοὺς περίεστι, καὶ διπλοῦν ἀνθ᾽ ἁπλοῦ τὸ τέρας ἐργάζεται, αἵματος εἰς ὕδωρ ἀλλοίωσιν, καὶ τὸ ὕδωρ πάλιν εἰς φόνον μεταβαλλόμενον.
Εἰσὶ δὲ οἷς ἐπῆλθεν εἰπεῖν μετὰ τὸ ἐπαναγαγεῖν τὸν Μωσέα τὸ ὕδωρ ἀπὸ τοῦ αἵματος εἰς τὴν αὐτοῦ φύσιν, τότε χρήσασθαι τοὺς ἐπαοιδοὺς ἐπ᾽ αὐτοῦ τῷ σοφίσματι τῆς γοητείας.
Οἱ δὲ λέγουσι καὶ τῶν ἄλλων μᾶλλον εὐλογώτερον, ὡς τὰ μὲν ἄλλα πάντα τῆς Αἰγύπτου ὕδατα εἰς αἷμα μετεβλήθη τῇ μεγαλουργῷ δυνάμει τοῦ Μωσέως· ὅσα δὲ τοῖς Ἰσραηλίταις προὔκειτο εἰς χρῆσιν, τῆς μεταβολῆς διετηρήθησαν κρείττω (οὐδὲ γὰρ ἦν κακοποιεῖν ἀκόλουθον, ὑπὲρ ὧν ἐνέσκηπτον αἱ πληγαὶ τοῖς κακοποιεῖν αὐτοὺς ἐπαρθεῖσιν· οὐδ᾽ ἅμα μὲν ἐκδικεῖν τοὺς αὐτοὺς, ἅμα δὲ διὰ τῆς ἐκδικήσεως κολάζειν· καὶ τὸ τῶν ἀποδείξεων ἐξ ὁμοίων περιούσιον ὑπολοίπων ἐννέα πληγῶν κατὰ διαδοχὴν τοῖς Αἰγυπτίοις ἐπενεχθεισῶν, οὐδεμιᾷ τούτων ὁ Ἰσραὴλ ἐδείχθη καταστιζόμενος)· τοῦ δὲ παρὰ τοῖς Ἰσραηλίταις ὕδατος διαμείναντος ἀμεταβλήτου, τοὺς ἐπαοιδοὺς ἐκεῖθεν λαβόντας, ὕλῃ χρήσασθαι πρὸς τὴν τοῦ οἰκείου σοφίσματος τερατείαν.
Οὕτως οὖν πολλαχόθεν ἔστι συνορᾷν οὐδὲν ἄπορον, καὶ τὸν Μωσέα θαυματουργοῦντα τὴν τοῦ ὕδατος φύσιν εἰς αἷμα μεταβαλεῖν, καὶ τοὺς ἐπαοιδοὺς τῶν Αἰγυπτίων ὕδατος μὴ ἀποστερεῖσθαι, δι᾽ οὗπερ αὐτοῖς ἡ τοῦ φάσματος ὄψις ὑποδραμεῖται τὴν ὀνομασίαν τοῦ θαύματος.
ΕΡΩΤΗΜΑ ΜΑ'.
Πῶς νοητέον τό· «Ἐγὼ σκληρυνῶ τὴν καρδίαν Φαραώ;»
Τινὲς μέν φασι σκληρύνειν λέγεσθαι τὸν Θεὸν
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XLI.
παραβάλλειν τὸν ἄσπονδον· οἷς τὴν ἀφορισθεῖσαν A
αὐτῷ ὕλην τοῦ θαύματος ἐκείνῳ συνδιεκληροῦτο,
καὶ συνεμερίζετο. Καὶ ἄλλως οὐχ έκών γε ἂν ὁ Αἰ
γύπτιος εἰς τοῦτο κατέστη παρανοίας τὸν αὐτῷ σε
βόμενον ποταμόν, στήλην τε τῆς μιαιφονίας αὐτοῦ
λαμπρὰν ἀνεγείρειν, καὶ λύθροις μιαίνειν, καὶ πρὸς
τὸ βδελυρώτερον τὸ τιμώμενον μεταβάλλειν· εἰ καὶ
τὸ χρῶμα οὔθ᾽ ἐνίσσοντος (23) τῆς πλανωμένης ἦν
ἔργον όψεως.
Καὶ τὸ λέγειν ἅπαν μὲν τὸ Αἰγύπτιον ὕδωρ θαν
ματουργοῦντος Μωσέως ἀπογενηθῆναι εἰς αἷμα,
τοὺς δὲ μάγους ἀποροῦντας ὕδατος ἀμεταβλήτου τὸ
μεταβεβλημένον εἰς αἷμα λαβεῖν, καὶ κλέψαι τὴν
ὄψιν τῶν ὁρώντων ἀντὶ τῆς ἐρυθρᾶς βαφῆς τὴν
ὑδατώδη χρόαν φαντάζεσθαι· μετὰ τοῦ μηδὲ τὴν
ἱστορίαν μηδὲν τοιοῦτον ἐμφαίνειν, καὶ τοὺς μάγους
τέως ἐπισεμνύνεσθαι παρασκευάζει. Τὸ γὰρ φαντα
σθὲν, ὡς ὕδωρ, αἷμα, ὅτι καὶ τὴν φύσιν ἀληθῶς τῇ
τέχνῃ τῶν μάγων ἔσχε τοῦ αἵματος, μεγαλορρημο-
νεῖν αὐτοὺς περίεστι, καὶ διπλοῦν ἀνθ᾽ ἁπλοῦ τὸ τέ
ρας ἐργάζεται, αἵματος εἰς ὕδωρ ἀλλοίωσιν, καὶ τὸ
ὕδωρ πάλιν εἰς φόνον μεταβαλλόμενον.
Εἰσὶ δὲ οἷς ἐπῆλθεν εἰπεῖν μετὰ τὸ ἐπαναγαγεῖν
τὸν Μωσέα τὸ ὕδωρ ἀπὸ τοῦ αἵματος εἰς τὴν αὐτοῦ
φύσιν, τότε χρήσασθαι τοὺς ἐπαοιδοὺς ἐπ' αὐτοῦ τῷ
σοφίσματι τῆς γοητείας.
Οἱ δὲ λέγουσι καὶ τῶν ἄλλων μᾶλλον εὐλογώτερον,
ὡς τὰ μὲν ἄλλα πάντα τῆς Αἰγύπτου ὕδατα εἰς αἷμα
μετεβλήθη τῇ μεγαλουργῷ δυνάμει τοῦ Μωσέως· ὅσα
δὲ τοῖς Ἰσραηλίταις προὔκειτο εἰς χρῆσιν, τῆς με
ταβολῆς διετηρήθησαν κρείττω (οὐδὲ γὰρ ἦν κακο-
ποιεῖν ἀκόλουθον, ὑπὲρ ὧν ἐνέσκηπτον αἱ πληγαὶ
τοῖς κακοποιεῖν αὐτοὺς ἐπαρθεῖσιν· οὐδ᾽ ἅμα μὲν
ἐκδικεῖν τοὺς αὐτοὺς, ἅμα δὲ διὰ τῆς ἐκδικήσεως κοι
λάζειν· καὶ τὸ τῶν ἀποδείξεων ἐξ ὁμοίων περιούσιον
ὑπολοίπων ἐννέα πληγῶν κατὰ διαδοχὴν τοῖς Αἰγυ-
πτίοις ἐπενεχθεισῶν, οὐδεμιᾷ τούτων ὁ Ἰσραὴλ ἐδεί-
χθη καταστιζόμενος)· τοῦ δὲ παρὰ τοῖς Ἰσραηλίταις
ὕδατος διαμείναντος ἀμεταβλήτου, τοὺς ἐπαοιδούς
ἐκεῖθεν λαβόντας, ὕλῃ χρήσασθαι πρὸς τὴν τοῦ οἱ-
κείου σοφίσματος τερατείαν.
Οὕτως οὖν πολλαχόθεν ἔστι συνορᾷν οὐδὲν ἄπορον,
καὶ τὸν Μωσέα θαυματουργοῦντα τὴν τοῦ ὕδατος φύ-
σιν εἰς αἷμα μεταβαλεῖν, καὶ τοὺς ἐπαοιδοὺς τῶν Αἰ- D
γυπτίων ὕδατος μὴ ἀποστερεῖσθαι, δι' οὗπὲρ αὐτοῖς
ἡ τοῦ φάσματος ὄψις ὑποδραμείται τὴν ὀνομασίαν
τοῦ θαύματος.
ΕΡΩΤΗΜΑ ΜΑ'.
Τινὲς μέν φασι
ΝΟΤΑ.
οὔθ᾽ ἑνίσσοντος
conciliasset ; ubi scilicet subtractam sibi miraculi
materiam cum eo amice sortiebatur, atqui divi-
debat. Cæterum non libenter magus Ægyptius eo
dementiæ devenisset, ut fluvium, quem colebat,
praeclarum patratæ innocentium caedis eliceret
monumentum, et cruore fœdaret, remque honori
habitam in abominabilem permutaret etiamsi co-
lor fluminis nec unitatem suam retinentis esset
deceptæ visionis effectus.
Porro si quis diceret Mose miraculum edente
cunctas Ægypti aquas sanguinem fuisse factas,
magos autem aqua non mutata indigentes aquam
accepisse in sanguinem conversam, et oculos in-
tuentium ita decepisse, ut pro sanguineo rubore
aqueus color appareret, is et nulla sententiæ
suæ in historia vestigia reperiret, et interim glo-
riam præstigiatoribus majorem compararet. San-
guis enim, qui aqua videbatur, quia magorum
arte sanguinis etiam naturam vere retinuit, ip-
sorum jactationi favet, et pro unico duplex mi
raculum efficit, sanguinis videlicet in aquam, et
aquæ rursus in sanguinem conversionen.
Præterea sunt quibus placuit asserere, quod post-
quam Moses aquam e sanguine ad pristinam natu-
ram reduxit, tunc in ea incantatores præstigiorum
fallaciam exercuerint.
Alii vero, et quidem rectius, quam cæteri, affir-
mant mirifica Mosis potentia omnes alias Ægypti
aquas in sanguinem transiisse; quotquot autem
usui Israelitarum inserviebant, mutationis fuisse
immunes (neque enim consentaneum erat, ut illi
vexarentur, quorum gratia plagæ in homines, qui
ad ipsos opprimendos insurgebant, infligebantur :
atque ut simul obtinerent acceptæ injuriæ ultionem,
et in ultione ipsi punirentur: accedit quod pro-
prium fuerit sex similibus ostentis ex reliquarum
novem plagarum, quæ deinceps Ægyptiis immissa
sunt, ut horum nulla Israel aflictus fuisse innua-
tur (26) : cum autem aqua pencs Hebræos non
mutata permanserit, indidem haurientes incanta-
tores, hanc materiam ad præstigiarum suarum illu-
sionem adhibuisse.
Sic igitur multis modis perspici potest, quod non
fuerit difficile, ut et Moses per prodigium aquæ
naturam in sanguinem converterit, et Ægyptiorum
incantatores aqua non caruerint, per quam fcla
sanguinis species nomen miraculi usurparet (23).
Πώς νοητέον τό· «Ἐγὼ σκληρυνῶ τὴν καρδίαν
Φαραώ ;»
28 Exod. vi, 10.
Edita ab Ant. Scotto, l. c., p. 128,
σκληρύνειν λέγεσθαι τὸν Θεὸν
36 Exod. viii. seqq.
QUAESTIO XLI [Coisl. Taur. XL, Scotto XLII].
Quænam sententia subjecta est verbis illis: ‹ Ego in-
durabo cor Pharaonis 36 ?,
(32) Ad significandam aquarum divisionem, quam
inter Mosen et magos nonnulli factam somnian-
refinxi, quod erat οὐθὲν ἴσσον-
tur
τος.
(33) De hac quæstione quædam
attigerunt vetus
Commentarius in Exod. 1v, 21.
Nonnulli quidem docent Deum hoc sensu dici
sacrarum Litterarum scholiastes, Theodoretus, D.
Augustinus Quæstion. in Exod. Lippomanus, et
Nicolaus a Lyra. Addatur, si placet, Abenezra, et
R. Levi ; et inter recentiores Menochius, Clarius,
et Grotius.
col. 283–284page 142 of 591
Pharaonis cor indurare, quod, dum contumacia J tempore eum patienter exspectabat, et nec ipsum, nec ipsius gentem eque pervicacem funditus per- debat, poenas autem irrogabat leniores; tantam ei ansam superbiendi prebuerit, ut mandata con- temneret. Cum enim ille et Dei patientia ocasionem augendee sur obstipalionis et veeordim arripere, a Deo dicilur fuisse obduratus ; perinde ac si divina clementia pertinacem ipsi animum, et crudelem in deret, et quodammodo suam ad hoc operam con- ferret. At enim istam loci hujus interpretationem multi quidem inoffensis auribus excipiunt, eamque ver- borum explicationem uli piam amplectuntur : for- tasse vero in hanc non planam dubii solutionem quispiam potest insurgere. Et quidem Deus plagas ! JEgypto sui infligebat, non ut palientie suse spe- eimen preberet, sed ut Pharaonis, ejusque mini- strorum retunderet furorem, aique ut intoleran- dam duramquelsraelitarum vexalionem reprimeret. Neque Deus sibi proposuerat Jgyptiam gentem evertere, sed &erumnarum, et castigationum timore efficere, ut illa erga Hebreos misericordior huma- niorque fieret, atque ad eos a servitule, et calami- tateliberandos facilius, clementiusque induceretur. Non ergo hae in exordio orationis allata interpre- tatio loco proposito quadrat, neque verborum sen- sum acu tangens inconeussam obtinet stabilita- tem (30). Atdici nequit, quod rectiore judicio indigeamus, siillud: « Ego indurabo cor Pharaonis, interpre- € temur hoc paeto : cor jam durum, atque indomi- tum ego magis patefaciam, isto affiei vitio, et neque morte neque suppliciis imminentibus emol- liri. » Enimvero duritia cordis Pharaonis cietero- rumque, qui ejus animum :emulati humanitatem cum feritate commutarunt, omnibus ostensa et denuntiata est; dum ne tante quidem, talesque calamitates duriliam eorum, et obfirmationem emollire, atqueobceeeationis vim solvere potuerunt. Atque priusquam stvitio el inhumanitate excee- caretur Pharaonis animus, palebat quidem, quod ad induendam clementiam non induceretur ; sed tamen non patebat, quod adeo durus, adeo superbus, et adeo inflexibilis esset: neque is ullo facinorum suorum sic omnibus innotuit, el indele- | bile sibi monumentum comparavit; ui quando per incredibilia prodigia flagellatus, in. eadem tamen immanitate, et rabie ferina permansit. Si quis autem planius quoque velit ea verba interpretari, et illud: « Ego indurabo » intelligat pro « ego sinam et permittam durum fieri ; » certe quidem a religiosa cogitandi ratione neque isthaec commentatio aberrarit: non aggreditur autem pro- (34) At istam ego interpretationem minime dam - narim, quippe 48 fautores habet preeelarissimos ; Origenem Philoc. c. 20, Theodoretum, tn Epis. ad
Question XLIQuæstio XLI
col. 285–286page 143 of 591
PG 101:285τὴν μεταχείρησιν, ἀλλὰ εἰς τὴν κοινὴν καταφεύγει λύσιν, δι' ἧς καὶ ἄλλα πλείω τὸ τῆς μεθόδου κοινὸν ἐπιλύεται· ὡς τὸ, « Παρέδωκεν αὐτοὺς εἰς πάθη ἀτιμίας· » καὶ, « Παρέδωκεν ὁ Θεὸς ἐν ταῖς ἐπιθυμίαις τῆς καρδίας αὐτῶν· » καὶ, « Καθὼς οὐκ ἐδοκίμασαν τὸν Θεὸν ἔχειν ἐν ἐπιγνώσει, παρέδωκεν αὐτοὺς ὁ Θεὸς εἰς ἀδόκιμον νοῦν· » καὶ, « Ἐτύφλωσε τὰ νοήματα τῶν ἀπίστων εἰς τὸ μὴ αὐγάσαι αὐτοῖς τὸν φωτισμὸν τοῦ Εὐαγγελίου· » καὶ, « Ἔδωκεν αὐτοῖς ὁ Θεὸς πνεῦμα κατανύξεως, ὀφθαλμοὺς τοῦ μὴ βλέπειν, καὶ ὦτα τοῦ μὴ ἀκούειν· » καί, « Πεπώρωκεν αὐτῶν ὁ Θεὸς τὴν καρδίαν· » καί, « Ἐξέκλινας τὰς τρίβους ἡμῶν ἀπὸ τῆς ὁδοῦ σου, » καὶ μυρία ἄλλα.
Εἰ γὰρ καὶ ἑτέροις ἐφόδοις ἕκαστον τῶν εἰρημένων ἱερῶν λογίων εἰς τὸ σαφέστατόν τε καὶ ἀστασίαστον καταῤῥυθμίζεται· ἀλλ᾽ οὖν αὕτη ἡ κοινή, καὶ κατὰ πάντων τῶν ὁμοίων μεταβολὴ οὐδὲν ἔλαττον καὶ τοῦ ἐπιθολοῦντος τοὺς λογισμοὺς ἐστιν ἀνακάθαρσις, καὶ οὐ διὰ μακροτέρων τὴν μεταβολὴν ἐπιδείκνυται. Τὸ γὰρ παρέδωκε καὶ ἔδωκε, καὶ ἕκαστον τῶν εἰρημένων ἀντὶ τοῦ συνεχώρησεν, ἐνέδωκεν, εἴασε λαμβανόμενον οὐ πρὸς τοὐναντίον τῆς ὁρμῆς ἐξεβιάσατο τὸ ἀπροαίρετον κατάρχειν τῆς προαιρέσεως ἠνάγκασε, καὶ τοῦ αὐτεξουσίου τοὺς λογισμοὺς ἀπεστέρησεν, ἐν ἴσοις ὅροις ἐκκλείων τὸ ἐφ' ἡμῖν, καὶ τὸ μὴ ἐφ' ἡμῖν, διωρίσατο, οὐδ᾽ ἀκουσίους πρὸς τὸ καλὸν μεθειλκύσατο, οὐδὲ μὴ βουλομένους τῆς προθέσεως ἀνεχαίτισε. Τὸ οὕτω μεταβάλλειν εἰς τὰς ὁμοδυνάμους, καὶ ἀμφιβόλους φωνάς, τὰς ὅσαι τοῖς πολλοῖς ἐδόκουν ἀπορίαν παρέχειν τῷ τῆς ὁμωνυμίας ἀμερίστως συνεχόμεναι, τῆς τε ἀσφαλοῦς εἴη ἂν ὑπολήψεως, καὶ τῇ μιᾷ θεωρίᾳ πλείω διαλυομένης ζητήματα.
Πῶς οὖν ἀντὶ τοῦ παρέδωκε, καὶ πεπώρωκε, καὶ τῶν τοιούτων τὸ συνεχώρησεν, οὐκ ἐκώλυσεν, οὐ κατέσχεν, οὐ πρὸς βίαν μετέστησεν ἐκληφθήσεται, καὶ τὰ τοιαῦτα· ὅτι ἐπὶ τῶν ἀνθρωπίνων ᾧ πρόσεστι παρανομίαν, ἤ τινα ἄλλην πλημμέλειαν ἐκκόπτειν, ὁ δὲ τὸν πλησίον ἁμαρτάνειν οὐκ ἐκώλυσεν· οὗτος τὴν αἰτίαν οὐκ ἐκφεύγει μὴ συνεργάσασθαι τῷ ἡμαρτηκότι τὸ ἀτόπημα, καὶ παραδοῦναι λέγοιτ' ἂν τὸν παραπεσόντα τοῖς πάθεσι; Σοὶ γὰρ ἐξῆν ἀσφαλίζεσθαι τὸν πέλας· σὺ δὲ τοῦτον οὐκ ἀνέχων πρὸς τὰ πάθη συνώθισας. Ἐξέτεινε τὴν χεῖρα λαβεῖν τὰ ἀλλότρια· αὐτὸς παρών, καὶ ἰσχύων μεθέλκυσον. Τὰ ὄμματα τοῖς τῆς ἀκολασίας προπυ
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XLI.
τὴν μεταχείρησιν, ἀλλὰ εἰς τὴν κοινὴν καταφεύγει
λύσιν, δι' ἧς καὶ ἄλλα πλείω τὸ τῆς μεθόδου κοινὸν
ἐπιλύεται· ὡς τὸ, « Παρέδωκεν αὐτοὺς εἰς πάθη
ἀτιμίας · ο καὶ, ο Παρέδωκεν ὁ Θεὸς ἐν ταῖς ἐπιθυ-
μίαις τῆς καρδίας αὐτῶν· καὶ, ο Καθὼς οὐκ ἐδο-
κίμασαν τὸν Θεὸν ἔχειν ἐν ἐπιγνώσει, παρέδωκεν
αὐτοὺς ὁ Θεὸς εἰς ἀδόκιμον νοῦν· ο καὶ, ο Ετύφλωσε
τὰ νοήματα τῶν ἀπίστων εἰς τὸ μὴ αὐγάσαι αὐτοῖς
τὸν φωτισμὸν τοῦ Εὐαγγελίου· » και, « Εδωκεν αύτ
τοῖς ὁ Θεὸς πνεῦμα κατανύξεως, ὀφθαλμοὺς τοῦ μή
βλέπειν, καὶ ὦτα τοῦ μὴ ἀκούειν· ο καί, ο Πεπώρως
κεν αὐτῶν ὁ Θεὸς τὴν καρδίαν· ν και, « Εξέκλινας
τὰς τρίβους ἡμῶν ἀπὸ τῆς ὁδοῦ σου (55), » καὶ μυρία
ἄλλα.
Εἰ γὰρ καὶ ἑτέροις ἐφόδοις ἕκαστον τῶν εἰρημένων
ἱερῶν λογίων εἰς τὸ σαφέστατόν τε καὶ ἀστασία-
στον καταῤῥυθμίζεται· ἀλλ᾽ οὖν αὕτη ἡ κοινή, καὶ
κατὰ πάντων τῶν ὁμοίων μεταβολὴ οὐδὲν ἔλαττον
καὶ τοῦ ἐπιθολοῦντος τοὺς λογισμούς ἐστιν ἀνακά-
θαρσις, καὶ οὐ διὰ μακροτέρων τὴν μεταβολὴν ἐπι
δείκνυται. Τὸ γὰρ παρέδωκε καὶ ἔδωκε, καὶ ἕκαστον
τῶν εἰρημένων ἀντὶ τοῦ συνεχώρησεν, ἐνέδωκεν,
εἴασε λαμβανόμενον οὐ πρὸς τοὐναντίον τῆς ὁρμῆς
ἐξεδιάσατο τὸ ἀπροαίρετον κατάρχειν τῆς προαιρέ -
σεως ἠνάγκασε, καὶ τοῦ αὐτεξουσίου τοὺς λογισμούς
ἀπεστέρησεν (36), ἐν ἴσοις ὅροις ἐκκλείων τὸ ἐφ'
ἡμῖν, καὶ τὸ μὴ ἐφ' ἡμῖν, διωρίσατο, οὐδ᾽ ἀκουσίους
πρὸς τὸ καλὸν μεθειλκύσατο, οὐδὲ μὴ βουλομένους
τῆς προθέσεως ἀνεχαίτισε. Τὸ οὕτω μεταβάλλειν εἰς
τὰς ὁμοδυνάμους, καὶ ἀμφιβόλους φωνὰς, τὰς ὅσαι c
τοῖς πολλοῖς ἐδόκουν ἀπορίαν παρέχειν τῷ τῆς ὁμω.
νυμίας ἀμερίστως συνεχόμεναι, τῆς τε ἀσφαλούς εἴη
ἂν ὑπολήψεως, καὶ τῇ μιᾷ θεωρίᾳ πλείω διαλυομέ-
της ζητήματα (37).
Πῶς οὖν ἀντὶ τοῦ παρέδωκε, καὶ πεπώρωκε, καὶ
τῶν τοιούτων τὸ συνεχώρησεν, οὐκ ἐκώλυσεν, οὐ
κατέσχεν, οὐ πρὸς βίαν μετέστησεν ἐκληφθήσε
ται, καὶ τὰ τοιαῦτα· ὅτι ἐπὶ τῶν ἀνθρωπίνων ᾧ
πρόσεστι παρανομίαν, ή τινα ἄλλην πλημμέλειαν
ἐκκόπτειν, ὁ δὲ τὸν πλησίον ἁμαρτάνειν οὐκ ἐκώλυ-
σεν· οὗτος τὴν αἰτίαν οὐκ ἐκφεύγει μὴ συνεργάσα-
σθαι τῷ ἡμαρτηκότι τὸ ἀτόπημα, καὶ παραδοῦναι D
λέγοιτ' ἂν τὸν παραπεσόντα τοῖς πάθεσι; Σοὶ γὰρ
ἐξὴν ἀσφαλίζεσθαι τὸν πέλας· σὺ δὲ τοῦτον οὐκ
ἀνέχων πρὸς τὰ πάθη συνώθισας. Ἐξέτεινε τὴν
χεῖρα λαβεῖν τὰ ἀλλότρια · αὐτὸς παρών, καὶ ἰσχύων
μεθέλκυσον. Τὰ ὄμματα τοῖς τῆς ἀκολασίας προπυ
ἀπὸ τῆς ὁδοῦ σου
τὸ ἀπροαίρετον κατάρχειν,
A priam loci hujus interpretationem, sed ad commu-
nem confugit solutionem, per quam et plures aliæ
difficultates regula communi enucleantur: quem-
adinodum : illud e Tradidit illos in passiones igno
miniæ ; et Tradidit Deus in desideria cordis
eorum ; » præterea : c Sicut non probaverunt
Deum habere in notitia, tradidit ills Deus in
reprobum sensum ";, imo, 4 Excæcavit mentes
infidelium, ut non fulgeat illis illuminatio Evan-
gelii "; » tum : c Dedit illis (Deus) spiritum com-
punctionis, oculos, ut non videant, et aures, ut
non audiant "; » denique : « luduravit cor eo-
rum " ; ; postremo : • Declinasti semitas nostras a
via tua ", › atque alia sexcenta.
Etsi enim aliis explicandi modis unumquodque
sacrorum oraculorum, quæ nuper memorata sunt,
luculentissimum et inconcussum obtinet sensumi;
tamen communis isthæc, et ad omnes hujusmodi
locutiones pertinens expositio nihilominus suflicit
ad refellendas hominis veritatem obscurantis cavil-
lationes, nec per longiores ambages exhibet inter-
prelationen. Illud enim tradidit, et dedit, et
quodvis ex verbis adductis, si pro permisit, nor
impedivit, sivit accipitur; non significat, qud
Deus vim intulerit voluntati, ut contra inclinationem
egerit, aut coegerit voluntarias electiones, inνο-
luntario motui obtemperare, et deliberationes
libero orbarit arbitrio; sed significat, quod æquis
terminis secludens, quæ subjacent, et quæ von
subjacent nostrae potestati, ea separarit, neque
iuvitos ad bonum pertraxerit, neque volentes a
proposito revocaverit. Qui hoc pacto in æque
pollentes, et ambiguas voces transmutat illas, qua
multis negotium facessere videbantur ob æquivo-
cationem sibi inseparabiliter conjunctam; is sententiam non modo tutam, sed et unica regula
solventem plures controversias tenere potest.
Quomodo itaque pro verbis illis tradidit, excœ-
cavit, atque aliis hujusmodi, intelligentur verba
hæc permisit, non impedivit, non´detinuit, non per
vim transtulit, et cætera id genus : cum in huma-
nis rebus si quis flagitio, vel cuipiam culpæ poterat
occurrere, et tamen proximi peccatum non
prepedivit ; is censuram non effugit, quod culpam
cum ejus patratore communicarit, et jure diceretur
hominem prolapsum malis tradidisse? Tu enim
poteras proximum tutari : tu eum non coercens in
suas cupiditates compulisti. Extendit ille manum
ad aliena usurpanda ; tu, si adsis, et valeas, fac
retrabatur. Oculos in luxuriæ illecebras injecit;
NOTÆ.
* Rom. 1. 26. 30 ibid. 24.
ΣΗ, 14. * Joall.
XII, 40.
31 ibid. 28.
35 Psal. XLIII, 19.
32 II Cor. IV, 4. "Rom. xı, 8. Isa. vi, 9; et Matth.
(55) Pagina αὐτογράφου
inferne, vel superne, ut
arbitror, abscissa duplicem utrinque patiebatur
lacunam. Quare exscriptor bis in nostro codice
spatiolum interjecit, addiditque τὸ λείπει. Nos
autem ne mutilam exhiberemus hanc quæstionis
solutionem, ex Vaticano codice eam complendam
curavimus. Quod igitur ex verbis
et quod rursus
usque ad
ab
καὶ τὴν δύναμιν
οὕτως ὁ δυνάμενος usque ad
hic intersertum vides, totum id Cl. Hieronymus
Amatius Vaticanæ bibliothecæ scriptor nobiscuin
benignissime communicavit.
(36) Particulam adversativam ἀλλὰ ad sensus
perspicuitatem adde lector; nos, uti vides, in ver-
sione adjecimus.
(37) Sic legendum pro ζητήματος.
col. 287–288page 144 of 591
PG 101:287λαίοις ἐπιβάλλει· ἐξόν σοι παύειν, ἀνάστειλον. Ἂν δὲ μὴ ἀναστείλῃς, μηδὲ μεθέλκῃς, μηδὲ ἐπέχῃς φερόμενον, οὐδὲν ἔλαττον τὸ ἔργον σὸν, ἢ τοῦ ἐμβεβηκότος τοῖς παραπτώμασι. Οὕτως ὁ δυνάμενος ἐπέχειν τὰ ἄτοπα, μὴ ἐπέχων δὲ, λέγοιτ' ἂν αὐτὸς τῷ τῶν ἀτόπων ἐργάτῃ συγκατεργάζεσθαι.
Ἀπὸ δὲ τῶν παρ' ἡμῖν συνήθως λεγομένων, καὶ περὶ Θεοῦ τῇ λέξει παραπλησίως κεχρῆσθαι, οὐκ ἂν εἴη δυσχερές, οὐδ' ἀνακόλουθον. Ἀλλὰ καὶ πολλὴ μὲν ἡ Ἑλλὰς οὕτω ταῖς φωναῖς ἀποκέχρηται· πολλὴ δὲ τῶν ἱερῶν ἡμῶν λογίων ἡ συνήθεια· καὶ τὸ μυρίοις ὅσοις ἐν τῷ ἀσυγκρίτῳ καὶ ὑπερφυεῖ πρὸς τὰ ἀνθρώπινα τῆς διαφορᾶς (τήν τε θείαν βούλησιν, καὶ τὴν δύναμιν, καὶ τὴν εὐδοκίαν, καὶ τὰ ὅμοια) οὐ μόνον οὐδὲν πρὸς τὴν μετάληψιν τῶν εἰρημένων ῥημάτων ἀντιφθέγγεται, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον συγκατασκευάζει τὴν ἐπιχείρησιν. Ἐν οἷς γὰρ ἡ βούλησις, καὶ ἡ δύναμις, καὶ ἡ εὐδοκία ἀπαραπόδιστον παντελῶς τὴν οἰκείαν ἐνέργειαν προβάλλεται, ἐγγὺς ἱερολογίας εἶναι τὴν εἰρημένην τῶν ὀνομάτων τεκμηριοῦται μετάθεσιν.
Ἀλλὰ γὰρ ἱκανά σοι καὶ ταῦτα τὴν στοιχειώδη τοῦ ζητήματος παραστῆσαι διάγνωσιν.
ΕΡΩΤΗΜΑ ΜΒ'.
Πῶς νοητέον τό, « Σὺ ὠργίσθης, » εἰρημένον τῷ θεολήπτῳ Ἡσαΐᾳ, « καὶ ἡμεῖς ἡμαρτόμεν; »
Ἐνῆν μὲν τὸ ἡμάρτομεν ἐκλαβεῖν, οὐχ ὅτι τὰς πράξεις, αἳ τὰς ἀρετὰς λυμαίνονται, προειλόμεθα· ἀλλ' ὅτι ἁπλῶς, ὧν ἡ αἵρεσις ἡμῖν, καὶ ἡ σπουδή, τούτων ἀπετύχομεν. Καὶ γὰρ διαμαρτάνειν κἀκεῖνος λέγοιτ' ἂν, ὃς ἄλλο μὲν ἐξανύσαι προὔθετο, καὶ τὴν ὁρμὴν πρὸς τὸ καταθύμιον ἔτεινε, τοῖς ἐναντίοις δὲ περιπέπτωκε, καὶ ἀντὶ τῶν προκριθέντων τοῖς ἀνελπίστοις συνέχεται.
Τοιοῦτον γάρ ἐστιν (ἵνα τὴν ἄλλην τέως ἐξέτασιν τῶν ῥηθησομένων ἐάσω) καὶ τό, « Οὐκ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ ἡ ὁδὸς αὐτοῦ· » καί, « Ἐὰν μὴ Κύριος οἰκοδομήσῃ οἶκον, εἰς μάτην ἐκοπίασαν οἱ οἰκοδομοῦντες· »
PHOTII PATRIARCHA CP.
Edita ab Ant. Scotto, 1. c., p. 135.
modo detur tibi compescendi copia, ipsum avoca.
Quod si eum in vitia præcipitem, neque avoces,
neque retrabas, neque coerceas, non minus est
opus tuum, quam illius, qui in peccata prolapsus
est. Ita qui potest crimina impedire, non impedit
autem, is criminum patratori cooperari merito
diceretur.
Illis autem loquendi modis, quos adhibere sole-
mus de nobis verba facientes, de Deo quoque
loquentes similiter uti, nequaquam poterit inop-
portunum esse, aut minus consentaneum. Imo
sæpe quilem Græci, sape autem solita sacrarum
Litterarum elocutio sic voces usurpant; et quidem
in sexcentis locis, ubi tanta est diversitas divi-
narum rerum ab humanis, ut nec comparatio
institui, nec intra naturæ terminos concludi posset
(scilicet quoad divinam voluntatem, et potentiam,
et beneplacitum, et cætera hujusmodi), non modo
propositorum verborum metalepsi nequaquam ad-
versantur; verum etiam ipsam susceptam potius
confirmant. In quibus enim voluntas, et potentia,
et beneplacitum propriam operationem omnino
At enim et ista ad exhibendam elementarem
qurstionis discussionem tibi suficiunt (39).
QUAESTIO XLII [Coisl. Taur. XLI, Scollo XLIII].
Quomodo intelligendum est illud, quod Isaias divino
Spiritu afflatus pronuntiavit: Tu iratus es, et
Verbum illud peccavimus accipiendum erat, non
ut innuat, e facinora virtutibus contraria aggressi
sumus; › sed simpliciter, ‹ ea, quæ nobis propo-
sueramus, et studebamus, non attigimus. » Etenim
ille etiam peccare dici potest, qui aliud quidem sibi
constituit conficiendum, animique sui motum ad
propositum intendit; in contraria autem incidit,
ac insperata tenet pro præstitutis (40).
Enimvero hujus generis (ut cæteras interpreta-
tiones mox adducendas in præsenti omittam) est
illud : « Non in homine via ejus (41);, et : < Nisi
Dominus ædificaverit domum, in vanum laborave-
Α λαίοις ἐπιβάλλει · ἐξόν σοι παύειν, ἀνάστειλον. Αν
δὲ μὴ ἀναστείλῃς, μηδὲ μεθέλκῃς, μηδὲ ἐπέχῃς φε-
ρόμενον, οὐδὲν ἔλαττον τὸ ἔργον σὸν, ἢ τοῦ ἐμβεβη
κότος τοῖς παραπτώμασι. Οὕτως ὁ δυνάμενος ἐπέχειν
τὰ ἄτοπα, μὴ ἐπέχων δὲ, λέγοιτ' ἂν αὐτὸς τῷ τῶν
ἀτόπων ἐργάτῃ συγκατεργάζεσθαι.
Ἀπὸ δὲ τῶν παρ' ἡμῖν συνήθως λεγομένων, καὶ
περὶ Θεοῦ τῇ λέξει παραπλησίως κεχρῆσθαι, οὐκ ἂν
εἴη δυσχερές, οὐδ᾽ ἀνακόλουθον. ᾿Αλλὰ καὶ πολλὴ
μὲν ἡ Ἑλλὰς οὕτω ταῖς φωναῖς ἀποκέχρηται· πολλή
δὲ τῶν ἱερῶν ἡμῶν λογίων ἡ συνήθεια · καὶ τὸ (38)
μυρίοις ὅσοις ἐν τῷ ἀσυγκρίτῳ καὶ ὑπερφυεῖ πρὸς
τὰ ἀνθρώπινα τῆς διαφορᾶς (τήν τε θείαν βούλησιν,
καὶ τὴν δύναμιν, καὶ τὴν εὐδοκίαν, καὶ τὰ ὅμοια)
οὐ μόνον οὐδὲν πρὸς τὴν μετάληψιν τῶν εἰρημένων
ῥημάτων ἀντιφθέγγεται, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον συγκατα-
σκευάζει τὴν ἐπιχείρησιν. Ἐν οἷς γὰρ ἡ βούλησις,
καὶ ἡ δύναμις, καὶ ἡ εὐδοκία ἀπαραπόδιστον παντε
λῶς τὴν οἰκείαν ἐνέργειαν προβάλλεται, ἐγγὺς ἱερο
λογίας εἶναι τὴν εἰρημένην τῶν ὀνομάτων τεκμηριοῦ
ται μετάθεσιν.
᾿Αλλὰ γὰρ ἱκανά σοι καὶ ταῦτα τὴν στοιχειώδη τοῦ
ζητήματος παραστῆσαι διάγνωσιν.
ΕΡΩΤΗΜΑ ΜΒ'.
Πώς νοητέον τὸ, ο Σὺ ὠργίσθης, » εἰρημένον
τῷ θεολήπτῳ Ησαΐᾳ, ὁ καὶ ἡμεῖς ἡμαρτο-
μεν ; .
Ἐνὴν μὲν τὸ ἡμάρτομεν ἐκλαβεῖν, οὐχ ὅτι τὰς
πράξεις, αἳ τὰς ἀρετὰς λυμαίνονται, προειλόμεθα·
ἀλλ' ὅτι ἁπλῶς, ὧν ἡ αἵρεσις ἡμῖν, καὶ ἡ σπουδή,
τούτων ἀπετύχομεν. Καὶ γὰρ διαμαρτάνειν κἀκεῖνος
λέγοιτ' ἂν, δς ἄλλο μὲν ἐξανύσαι προὔθετο, καὶ τὴν
ὁρμὴν πρὸς τὸ καταθύμιον ἔτεινε, τοῖς ἐναντίοις δὲ
περιπέπτωκε, καὶ ἀντὶ τῶν προκριθέντων τοῖς ἀνελ
πίστοις συνέχεται.
Τοιοῦτον γάρ ἐστιν (ἵνα τὴν ἄλλην τέως ἐξέτασιν
τῶν ῥηθησομένων ἐάσω) καὶ τὸ, « Οὐκ ἐν τῷ ἀνθρώ
πῳ ἡ ὁδὸς αὐτοῦ· ν και, « Ἐὰν μὴ Κύριος οικοδομή -
σῃ οἶκον, εἰς μάτην εκοπίασαν οἱ οἰκοδομούντες· ο
δικαίου ἁμαρτά-
γει
liberam elicit, secundum theologicam loquendi rationem prædicta nominum permutatio esse com-
probatur.
(nos) peccavimus "?>
86 Isa. LXIV,
Commentarius in Isaium, Lxıv, 5.
(38) Τοῖς
procul dubio refingendum est.
(39) Calvinus, et notum est, hoc Exodi loco, tan-
quam argumentorum suorum Achille, probare co-
natur, quod Deus directe, ac proprie, impellendo,
et cogendo cor Pharaonis obdurarit. Atqui hujus-
modi blasphemiam vel ipse Photius exhorruit, ac
nigro, ut aiunt, theta trajecit. Imo cætera quoque
sacrarum Litterarum oracula, quibus Calvinus ad
suam præstruendain doctrinam abutitur, in hac
diatriba Photius, quomodo intelligenda sint, satis
superque iudicavit. Si plura quæris, consule Mo
linam, Vasquez, Valentiam, Suarez, et alios.
(40) Locuni, de quo disputat Photius, sic legit He-
braeus : ΝΕΟΥ ΠΕΙΡ ΤΗΝ
haltah kat zaphia, vanne-
cheta, quod LXII seniores peropportune verterunt :
et cui ad unguem
Συὠργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν,
respondet Vulgata D. Hieronymi versio: Tx irains
es, et (uos) peccavimus. Re enim vera prima de-
bræi verbi N chatah significatio est, ut patet ex
thesi, quam Hipkil appellant grammatici, aberrare.
Vide Judicum xx, 16. Græci pariter eodem sensu tò
passim usurpant, ut verbum peccare.
ἁμαρτάνειν
Nimirum quia is, qui delinquit,
a justo aberrat; idcirco translate tum NEN
chatah, tum άμαρτάνω,
tum denique pecco translate
delinquo significant. Per primum igitur, ac proprium
verbi sensum propositam Photius difficultatem enu-
cleare conatur.
(41) Jerem. x, 23. Quod hujus diatribæ reliquum
est, non codici nostro, sed laudati Amatii bumani-
tati debemus.
Question XLIIQuæstio XLII
col. 289–290page 145 of 591
PG 101:289καί· « Ἐὰν μὴ Κύριος φυλάξῃ πόλιν, εἰς μάτην ἠγρύπνησεν ὁ φυλάσσων· » καὶ τό· « Οὐκ ἐν τῇ δυναστείᾳ τοῦ ἵππου θελήσει, οὐδὲ ἐν ταῖς κνήμαις τοῦ ἀνδρὸς εὐδοκεῖ·» καί· «Οἱ βουλὴν ποιοῦντες ἐμβαθυνόμενοι τοῖς διαλογισμοῖς αὐτῶν, καὶ οὐ διὰ Κυρίου·» καὶ γὰρ καὶ οὗτοι, ἀντὶ τοῦ μὴ διαπεσεῖν τοῦ σπουδάσματος, οὐ μόνον διήμαρτον, ἀλλὰ καὶ τὸ οὐαὶ προεπεσπάσαντο. Παραπλήσιον δὲ καὶ τὸ εἰρημένον πρὸς τοὺς πεποιθότας ἐπ' Αἴγυπτον· « Ἐποιήσατε βουλὴν οὐ δι' ἐμοῦ· καὶ συνθήκας οὐ διὰ τοῦ πνεύματός μου προσθεῖναι ἁμαρτίαν ἐφ' ἁμαρτίας, οἱ πορευόμενοι καταβῆναι εἰς Αἴγυπτον·» οἷς καὶ ἡ καταφυγὴ, καὶ τῆς βοηθείας ἡ ἐλπὶς εἰς αἰσχύνην, καὶ ὄνειδος περιτρέπεται. Καὶ γὰρ ἑκάστη τῶν εἰρημένων, καὶ πολλῶν ἄλλων παραπλησίων πράξεων, τῆς ἄνω κεχωρημένη ῥοπῆς, οὐκ ἂν τοῦ προτεθέντος τέλους ἐφίκοιτο· οὐδ' ἡ μελέτη πρὸς ἔργον χωρήσει, μὴ τῆς ἄνωθεν προκαταβαλλομένης εὐμενείας τὸ πλούσιον ἔλεος. Εἰ δὲ καὶ ὀργίζοιτο, οἷς ἂν τις τοῖς οἰκείοις διαβουλίοις ἐρείδηται· πῶς οὐκ ἀνάγκη πάντως διαμαρτεῖν τοῦ τέλους, καὶ μηδενὸς τυχεῖν ἑκάστων τῶν εἰς τοῦτο παρενηνεγμένων, ὧν ἡ γνώμη ἠγωνίζετο; Ἀλλ' αὐτὴ μὲν τῆς θεωρίας ἡ ἐπιβολὴ πρὸς μὲν τὰ παραταθέντα ῥητὰ, καὶ εἴ τι τούτοις ἐνάμιλλον, τὸ ἡρμοσμένον, καὶ κατάλληλον ἐπιδείκνυται τοῦ νοήματος· οὐ μήν γε τὴν αὐτὴν ἀποδίδωσι χρείαν, καὶ τὴν ἐξαρχῆς ὑπόθεσιν εὐμαρίσασθαι· τά τε γὰρ τοῦ λόγου προηγούμενα, καὶ ἡ ἄλλη τῶν ῥημάτων διασκευὴ πρὸς ἑτέραν μᾶλλον προτρέπεται διάνοιαν ἀπευθύνεσθαι. Τί οὖν δεῖ λέγειν, ἢ τό· « Σύ ὠργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν,» οὐχὶ τοῦτο φησίν· «Ὡς τῆς σῆς ὀργῆς προελθούσης ἡ ἁμαρτία ἡμῶν ἐκυρίευσε;» Τοῦτο γὰρ οὐδὲ τὴν θείαν εἴη δικαιοκρισίαν διασώζοντος, οὐδ' αἴτιον εἰσάγει τὸν ἄνθρωπον, οὐδ' ἐν οἷς ἀπὸ γνώμης πονηρεύεται· ἀλλὰ τὴν πάσης κακίας ἀναίτιον, τοῦτον καταβιβάζει τῇ βλασφημίᾳ πρὸς τὸ ὑπαίτιον· καὶ δὴ καὶ τὸ αὐτεξούσιον παρέτην ἐξαρχῆς πλάσιν, καὶ δωρεὰν εἰς τὸ δοῦλον, καὶ ὑπεξούσιον μεταπλάττοντα. Εἰ γὰρ, διότι ὠργίσθη, ἡμάρτομεν, ἡ ὀργὴ τὴν ἁμαρτίαν ἔτεκεν· ὀργῆς δ' ἀμάχου συνωθούσης εἰς παράπτωμα, τίς ἀντιστήσεται; Διόπερ εἰς τοῦτο μὲν διαλογισμῶν ἀπενεγκεῖν τὰς ἱερὰς φωνὰς, οὐδεμία παρείσδυσις, μάλιστα πολλῶν ἄλλων διδαγμάτων καὶ πανταχοῦ τῆς ἱερᾶς Γραφῆς, καὶ δὴ καὶ ἐν αὐτῷ τῷ προφήτῃ τἀναντία καὶ μαρτυρομένων, καὶ κρατυνόντων. «Μή γάρ, φησίν, ἐβάρυνε Κύριος τὸ οὖς αὐτοῦ τοῦ μὴ εἰσακούσαι·
καί· «Ἐὰν μὴ Κύριος φυλάξῃ πόλιν, εἰς μάτην; ›: ‹
ἠγρύπνησεν ὁ φυλάσσων καὶ τό Οὐκ ἐν τῇ
δυναστείᾳ τοῦ ἵππου θελήσει, οὐδὲ ἐν ταῖς κνήμαις
τοῦ ἀνδρὸς εὐδοκεῖ·, καί·. Οἱ βουλὴν ποιοῦντες
εμβαθυνόμενοι τοῖς διαλογισμοῖς αὐτῶν, καὶ οὐ διὰ
Κυρίου· ο καὶ γὰρ καὶ οὗτοι, ἀντὶ τοῦ μὴ διαπεσεῖν
τοῦ σπουδάσματος, οὐ μόνον διήμαρτον, ἀλλὰ καὶ τὸ
οὐαὶ προεπεσπάσαντο. Παραπλήσιον δὲ καὶ τὸ εἰρη
μένον πρὸς τοὺς πεποιθότας ἐπ᾽ Αἴγυπτον· «Ἐποιή
σατε βουλὴν οὐ δι' ἐμοῦ· καὶ συνθήκας οὐ διὰ τοῦ
πνεύματός μου προσθεἶναι ἁμαρτίαν ἐφ᾽ ἁμαρτίας,
οι πορευόμενοι καταβῆναι εἰς Αἴγυπτον·» οἷς καὶ
ἡ καταφυγὴ, καὶ τῆς βοηθείας ἡ ἐλπὶς εἰς αἰσχύνην,
καὶ όνειδος περιτρέπεται. Καὶ γὰρ ἑκάστη των
εἰρημένων, καὶ πολλῶν ἄλλων παραπλησίων πράξεων,
τῆς ἄνω κεχωρημένη ῥοπῆς, οὐκ ἂν τοῦ προτεθέντος
τέλους ἐφίκοιτο· οὐδ᾽ ἡ μελέτη πρὸς ἔργον χωρήσει,
μὴ τῆς ἄνωθεν προκαταβαλλομένης εὐμενείας τὸ
πλούσιον ἔλεος. Εἰ δὲ καὶ ὀργίζοιτο, οἷς ἂν τις τοῖς
οἰκείοις διαβουλίοις ἐρείδηται· πῶς οὐκ ἀνάγκη
πάντως διαμαρτείν τοῦ τέλους, καὶ μηδενὸς τυχεῖν
ἑκάστων τῶν εἰς τοῦτο παρενηνεγμένων, ὧν ἡ γνώ
μη ηγωνίζετο;
να
Αλλ' αὐτὴ μὲν τῆς θεωρίας ἡ ἐπιβολὴ πρὸς
μὲν τὰ παραταθέντα ῥητὰ, καὶ εἴ τι τούτοις ἐνάμιλ
λον, τὸ ἡρμοσμένον, καὶ κατάλληλον ἐπιδείκνυται τοῦ
νοήματος· οὐ μήν γε τὴν αὐτὴν ἀποδίδωσι χρείαν,
καὶ τὴν ἐξαρχῆς ὑπόθεσιν εὐμαράσασθαι τά
τε γὰρ τοῦ λόγου προηγούμενα, καὶ ἡ ἄλλη τῶν ῥη
μάτων διασκευὴ πρὸς ἑτέραν μᾶλλον προτρέπεται
διάνοιαν ἀπευθύνεσθαι. Τί οὖν δεῖ λέγειν, ἢ τό· «Σύ
ὠργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν, οὐχὶ τοῦτο φησίν
Ὡς τῆς σῆς ὀργῆς προελθούσης ἡ ἁμαρτία ἡμῶν ἐκυ
ρίευσε;» Τοῦτο γὰρ οὐδὲ τὴν θείαν εἴη δικαιοκρισίαν
διασώζοντος, οὐδ' αἴτιον εἰσάγει τὸν ἄνθρωπον, οὐδ᾽
ἐν οἷς ἀπὸ γνώμης πονηρεύεται· ἀλλὰ τὴν πάσης
κακίας ἀναίτιον, τοῦτον καταβιβάζει τῇ βλασφημία
πρὸς τὸ ὑπαίτιον· καὶ δὴ καὶ τὸ αὐτεξούσιον παρέ
τὴν ἐξαρχῆς πλάσιν, καὶ δωρεὰν εἰς τὸ δοῦλον, καὶ
ὑπεξούσιον μεταπλάττοντα. Εἰ γὰρ, διότι ο ὠργίσθη,
ἡμάρτομεν, ο ἡ ὀργὴ τὴν ἁμαρτίαν ἔτεκεν ὀργῆς δ'
ἀμάχου συνωθούσης εἰς παράπτωμα, τίς ἀντιστή
σεται;
Διόπερ εἰς τοῦτο μὲν διαλογισμῶν ἀπενεγκεῖν τὰς
ἱερὰς φωνὰς, οὐδεμία παρείσδυσις, μάλιστα πολλῶν
ἄλλων διδαγμάτων καὶ πανταχοῦ τῆς ἱερᾶς Γραφῆς,
καὶ δὴ καὶ ἐν αὐτῷ τῷ προφήτῃ τἀναντία καὶ μαρτ
τυρομένων, καὶ κρατυνόντων. «Μή γάρ, φησίν,
ἐβάρυνε Κύριος τὸ οὖς αὐτοῦ τοῦ μὴ εἰσακούσαι
ΝΟΤΑ.
είμα
ρίσασθαι. δύναται,
συντάξει,
ἀποδίδωσι
runt, qui difcant r præterea Nisi Dominus
» • custodierit civitatem, frustra vigilat qui custo
dit ";» et rursus: e Nou in fortitudine equi
funtatem habebit, nec in sibiis viri beneplacitum
erit. ei 30;»
rursus: «Qui consilium faciunt ›
profundi in cogitationibus suis, et non per
Dominum: › et nimirum hi pro co ac a proposito
non exciderent, non solum inde aberrarumt, sed
etiam illud væ sibi promeruerunt. Hujusmodi est
et illud, quod dictum est Hebræis in Ægyptum
confisis: ‹ Fecistis consilium, et non ex me, et
fœdera non per spiritum meum, ut adderetis pec
catum super peccatum, qui ambulatis, ut descen
datis in Ægyptum: quibus effugium, et auxilii
spes e in confusionem, et ignominiam, converti
tur (42-28). Singula enim jam dicta opera, et alia id
genus plura, cum superna directione essent de
stituta, ad propositum sibi finem utique pervenire
non poterant; neque ad opus designatum indu
stria perveniet, nisi divina clementia opus ipsum
redundanti auspicetur misericordia. Si autem Deus
etiam irascitur, eo quod propriis consiliis quispiam
innitatur, quomodo necessario non sequitur, ut
iste a fine aberret, et nuHam rerum ad finem comparatarum, ad quas animus contendebat, con
tingal?
* Psal. cxxvi, 1. ss ibid. 2.» Psal. cxLvi, 10.
At hæc indicata loci propesiti expositio sensum
ejus ostendit cum adductis sacrarum Litterarum
oraculis, et cum cæteris hujusmodi essé congruen
tem, et consentaneuin; verum quid sibi velit, non
definit, neque difficultaten a principio propositam
plane diluit: siquidem tum ea verba, quæ sunt
«liatribae hujus argumendum, tumn appositus locorum
sacræ Scripturæ apparatns ad aliam potius senten
tiam dirigi desiderant. Quid ergo dicendum, nisi
quod illo: Tu iratus es, et nos erravimus, › nequa
quam hoc innuatur: «Ob iram tuam præcedentem
peccatum in nobis dominatum est? › Id enim et
divinam læderet justitiam, et hominem, ne eorum
quidem in quibus ex animi sententia peccat, cau
sam redderet; sed in Deum, qui cujuscunque
culpæ causa esse non potest, culpam per blasphe
miam transferret: quin etiam Deum induceret redi
gentem hominis libertatem contra primitivam crea
tionem, gratiamque in servitutem, et subjectionem.
Si enim, quia Deus r iratus est, uos peccavimus;
ira peccatum peperit: dum autem ira ineluctabilis
ad peccatum compellit, quisnam resistet?
Quamobrem nulla via est, qua sacra oracula ad
bujusmodi deliria possint detorqueri; praesertin
cum alia atque alia sint documenta tum ubique in
sacris Litteris, tum etiam apud eumdem prophetam.
quæ contrarium et testantur et evincunt. Inquit
enim: Non aggravata est auris ejus, ut non exau
(42-28) Isa. xxx, 1, 2, 3. Sed hic Photius Isaiæ
potius sententiam quam verba in medio ponit.
Ex Barberino corrigendum omnino
Supple aut aliquid simile; nisi
malis infinitivum, contorta aliquantutum
ad referre.
col. 291–292page 146 of 591
PG 101:291ὑμῶν, καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ Θεοῦ· καὶ διὰ τὰς ἁμαρτίας ὑμῶν ἀπέστρεψε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ τοῦ μὴ ἐλεῆσαι. » Ὥστε οὐκ ἐκ τῆς θείας ἀποστροφῆς τὸ ἁμαρτάνειν ἡμᾶς· οὐδὲ ἐκ τοῦ παρορᾷν, καὶ μὴ ἀκούειν, τῶν ἁμαρτημάτων ἡ ἰσχύς· ἀλλ' ἐξ ὧν ἁμαρτάνομεν, καὶ πλημμελοῦμεν, καὶ ἡ ἀποστροφή, καὶ ἡ ὀργὴ, καὶ ἡ ἐγκατάλειψις τοῦ Θεοῦ. Καὶ πάλιν· « Ἀνεμείναμεν κρίσιν, καὶ οὐκ ἔστι· σωτηρία, μακρὰν ἀφέστηκεν ἀφ' ἡμῶν. » Διὰ τί; « Πολλὴ γὰρ ἡμῶν ἡ ἀνομία ἐναντίον σου, καὶ αἱ ἁμαρτίαι ἡμῶν ἀντέστησαν ἡμῖν· αἱ γὰρ ἀνομίαι ἡμῶν ἐν ἡμῖν, καὶ τὰ ἀδικήματα ἡμῶν ἔγνωμεν· ἠσεβήσαμεν, καὶ ἐψευσάμεθα· καὶ ἀπέστημεν ἀπὸ ὄπισθεν τοῦ Θεοῦ ἡμῶν. » Καὶ πλήρη τῶν τοιούτων χρήσεων τά τε παλαιὰ Μαθήματα, καὶ ἐν οἷς ἡ χάρις ἀνακαινίζεται. Ποῦ τοίνυν σοφίας, καὶ συνέσεως, τῆς αὐτῆς νῦν μὲν διδασκούσης, ὡς εἴη τῆς ἁμαρτίας, καὶ ἀποστροφῆς αἴτιον ἡ ὀργή· νῦν δὲ τὴν ἀποστροφήν, καὶ τὴν ὀργὴν τὴν ἁμαρτίαν ἀποτελεῖν. Ἀλλ' αὕτη μὲν ἡ συνεξέτασις, καὶ μελέτη τῶν λογισμῶν, ὅτι μὲν οὐ δηλοῖ τὸ Λόγιον κατάρχειν τῆς ἁμαρτίας τὴν ὀργήν, παρέστησε τηλαυγῶς· τί ποτε δέ ἐστι τὸ δηλούμενον ὑπ' αὐτοῦ, οὐκέτι ὁμοίως ὑπέδειξεν ἐμφανῶς. Οὐκοῦν τῆς ἑτέρας ἐπισκέψεως τρόπον ἡ χρεία παρακαλεῖ, καὶ ἴσως ἂν ἐθέλοι τὰ λόγια δηλοῦν· « Ὡς τὰς μὲν ἄλλαχόθεν κινουμένας ὀργὰς ἡ σὴ πολλάκις ἀνέκοψε φιλανθρωπία, καὶ συμπάθεια· διὸ καὶ ἁμαρτεῖν ἡμῶν προθεμένων, καὶ τὴν ἄμυναν ἐπιτρέπειν ἑαυτοῖς, ἐν τῷ τοὺς ἐπανισταμένους καθ' ἡμῶν φέρεσθαι, ἡ προφθάσασα χάρις, καὶ εὐμένεια καὶ τὴν ἐκείνων ἐπίνοιαν διεσκέδασε, καὶ ἡμᾶς ἑκατέρας ὁρμῆς, καὶ ἁμαρτίας ἐξήρπασε. Νῦν δὲ ἐπειδὴ μηδὲν ὁρᾶται τοιοῦτον παρὰ τῆς σῆς προνοίας οἰκονομούμενον· ἀλλ' ἀπὸ τῆς σῆς ἀγαθότητος, καὶ φιλανθρωπίας ἡ ὀργή· καὶ τὸ ἁμαρτάνειν ἡμᾶς, ὡς μηδενὸς ἀναστέλλοντος, ἀκωλύτως ἔπεται. Ἐκεῖ μὲν γὰρ πολλαὶ τῆς ἡμετέρας σωτηρίας αἱ ἀφορμαί, τῆς σῆς συμπαθείας, καὶ προνοίας συνεχούσης ἡμῶν τὸ εὐόλισθον· ἐνταῦθα δὲ τῆς ὀργῆς ἐκ τῆς ἡμῶν πρὸς τὰ πάθη πυρώσεως ἀναῤῥιπισθείσης, καὶ μηδενὸς τὴν φορὰν ἐπέχοντος, αὐτοῖς λογισμοῖς εἰς αὐτὸν τὸν τῆς ἁμαρτίας βύθυνον ὠλισθήσαμεν. » Ἄλλως τε δὲ ἐπειδὰν ὁ πάντα προειδώς, καὶ κρεῖττον, ἢ ὡς γεγονότα, πρὸ γενέσεως, τὸ τῆς γνώμης φαῦλον, καὶ τῆς μελέτης τῇ ἀδεκάστῳ ζυγοστατήσῃ δίκῃ, καὶ τὴν ὀργὴν συνάψῃ τῇ κρίσει, καὶ τὴν ἀμοιβὴν ὁρίσῃ τοῦ ἁμαρτήματος· οὕτω τῆς φιλανθρωπίας, καὶ ἀγαθότητος περὶ ἡμᾶς διακειμένης, τίς μὲν ἀναστείλαι τὴν ψῆφον, τίς δὲ τὴν ἀπόφασιν χρόνῳ πραΰναι δυνήσεται· ὅπερ εἴωθεν ἀπαντᾶν, ἐφ'
diat : sed iniquitates vestræ diviserunt inter voς,
quia Deus se avertit, nos peccamus; nec quia ille
et elongata est a nobis. › Quid ita? Multiplicatæ
nostra responderunt nobis'; quia scelera nostra no-
ne iremus post tergum Dei nostri “. ,
Atque hujusmodi loquendi modis scatent tum B
stria luculenter quidem exposuit oraculum propo-
zitum non ostendere, quod ira peccatum producal;
spicue declaravit. Altero itaque expositionis modo
nobis error impendebat, dumque insurgentes ho- C
stes irruebant in nos, ut eis nostra ultio committe-
retur; præveniens tua gratia, atque benignitas et
postquam nihil hujusmodi a tua providentia dispo·
situm conspicitur, sed pro tua benignitate et cle-
mentia insurgit ira; sine impedimento, utpote ne-
enim multa erant salutis nostræ perfugia, quia tua
miseratio et providentia nostrain regebat imbecil-
cet, ipsi nostris consiliis in ipsam peccati ſoveam
prolapsi sumus.
prævidit, animi et consilii nostri pravitatem in-
corrupta expenderit justitia, iramque cum judicio
conjunxerit, et peccati pœnam constituerit; dum
quis decretum revocare, quis adversam senten-
tiam tempore lenire poterit? quod quidem ibi con-
ἡ ἀλλὰ τὰ ἁμαρτήματα ὑμῶν διϊστῶσιν ανα μέσον
ὑμῶν, καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ Θεοῦ· καὶ διὰ τὰς ἁμαρο
τίας ὑμῶν ἀπέστρεψε το πρόσωπον αὐτοῦ τοῦ μὴ
ἐλεῆσαι. » Ὥστε οὐκ ἐκ τῆς θείας ἀποστροφῆς τὸ
ἁμαρτάνειν ἡμᾶς· οὐδὲ ἐκ τοῦ παρορᾷν, καὶ μὴ
ἀκούειν, τῶν ἁμαρτημάτων ἡ ἰσχύς· ἀλλ' ἐξ ὧν
ἁμαρτάνομεν, καὶ πλημμελοῦμεν, καὶ ἡ ἀποστροφή,
καὶ ἡ ὀργὴ, καὶ ἡ ἐγκατάλειψις τοῦ Θεοῦ. Καὶ πάλιν
• Ανεμείναμεν κρίσιν, καὶ οὐκ ἔστι σωτηρία, μα
κρὰν ἀφέστηκεν ἀφ᾿ ἡμῶν. » Διὰ τί; «Πολλὴ γὰρ
ἡμῶν ἡ ἀνομία ἐναντίον σου, καὶ αἱ ἁμαρτίαι ἡμῶν
ἀντέστησαν ἡμῖν· αἱ γὰρ ἀνομίαι. ἡμῶν ἐν ἡμῖν,
καὶ τὰ ἀδικήματα ἡμῶν ἔγνωμεν· ἡσεβήσαμεν,
καὶ ἐψευσάμεθα· καὶ ἀπέστημεν ἀπὸ ὄπισθεν τοῦ
Θεοῦ ἡμῶν. »
Καὶ πλήρη τῶν τοιούτων χρήσεων τά τε παλαιὰ
Μαθήματα, καὶ ἐν οἷς ἡ χάρις ἀνακαινίζεται. Που
τοίνυν σοφίας, καὶ συνέσεως, τῆς αὐτῆς νῦν μὲν
διδασκούσης, ὡς εἴη τῆς ἁμαρτίας, καὶ ἀποστροφής
αἴτιον ἡ ὀργή· νῦν δὲ τὴν ἀποστροφήν, καὶ τὴν ὀρο
γὴν τὴν ἁμαρτίαν ἀποτελεῖν.
Αλλ' αὕτη μὲν ἡ συνεξέτασις, καὶ μελέτη τῶν
λογισμῶν, ὅτι μὲν οὐ δηλοῖ τὸ Λόγιον κατάρχειν, τῆς
ἁμαρτίας τὴν ὀργήν, παρέστησε τηλαυγώς· τί ποτε
δέ ἐστι τὸ δηλούμενον ὑπ' αὐτοῦ, οὐκέτι ὁμοίως ὑπο
έδειξεν ἐμφανῶς. Οὐκοῦν τῆς ἑτέρας ἐπισκέψεως
τρόπον ἡ χρεία παρακαλεῖ, καὶ ἴσως ἂν ἐθέλοι τὰ
λόγια δηλοῦν· . Ὡς τὰς μὲν ἄλλαχόθεν κινουμένας
ὀργὰς ἡ σὴ πολλάκις ἀνέκοψε φιλανθρωπία, καὶ
συμπάθεια· διὸ καὶ ἁμαρτεῖν ἡμῶν προθεμένων,
καὶ τὴν ἄμυναν ἐπιτρέπειν ἑαυτοῖς, ἐν τῷ τοὺς
ἐπανισταμένους καθ' ἡμῶν φέρεσθαι, ἡ τὴ προφθάσασα
χάρις, καὶ εὐμένεια καὶ τὴν ἐκείνων ἐπίνοιαν δι-
εσκέδασε, καὶ ἡμᾶς ἑκατέρας ὁρμῆς, καὶ ἁμαρτίας
ἐξήρπασε. Νῦν δὲ ἐπειδὴ μηδὲν ὁρᾶται τοιοῦτον παρὰ
τῆς σῆς προνοίας οἰκονομούμενον· ἀλλ᾽ ἀπὸ τῆς σῆς
ἀγαθότητος, καὶ φιλανθρωπίας ἡ ὀργή· καὶ τὸ ἁμαρτ
τεῖν ἡμᾶς, ὡς μηδενὸς ἀναστέλλοντος, ἀκωλύτως
ἔπεται. Ἐκεῖ μὲν γὰρ πολλαὶ τῆς ἡμετέρας σωτη-
ρίας αἱ ἀφορμαί, τῆς σῆς συμπαθείας, καὶ προνοίας
συνεχούσης ἡμῶν τὸ εὐόλισθον· ἐνταῦθα δὲ τῆς ὀργῆς
ἐκ τῆς ἡμῶν πρὸς τὰ πάθη πυρώσεως ἀναῤῥπισθεί.
σης, καὶ μηδενὸς τὴν φορὰν ἐπέχοντος, αὐτοῖς λο
γισμοῖς εἰς αὐτὸν τὸν τῆς ἁμαρτίας βύθυνον ὠλισθή-
σαμεν. »
"Αλλως τε δὲ ἐπειδὰν ὁ πάντα προειδώς, καὶ
κρεῖττον, ἢ ὡς γεγονότα, πρὸ γενέσεως, τὸ τῆς γνώ
μης φαῦλον, καὶ τῆς μελέτης τῇ ἀδεκάστῳ ζυγοστα
τήσῃ δίκῃ, καὶ τὴν ὀργὴν συνάψῃ τῇ κρίσει, καὶ τὴν
ἀμοιβὴν ὁρίσῃ τοῦ ἁμαρτήματος· οὕτω τῆς φιλαν
θρωπίας, καὶ ἀγαθότητος περὶ ἡμᾶς διακειμένης,
τίς μὲν ἀναστείλαι τὴν ψῆφον, τίς δὲ τὴν ἀπόφασιν
χρόνῳ πραΰναι δυνήσεται· ὅπερ εἴωθεν ἀπαντᾶν, ἐφ᾽
et Deum vestrum; et peccata vestra absconderunt
faciem ejus a vobis, ne exaudiret (30).») Quare non
præterit, et non exaudit, peccata in nobis dominan-
tur : sed quia peccamus, et delinquimus, Deus et
avertit se, et irascitur, et nos derelinquit. Ει rui-
sus : Exspectavimus judicium, et non est ; salutem,
sunt enim iniquitates nostræ coram te, et peccata
biscum, et iniquitates nostras cognovimus : pec-
care, et mentiri contra Dominum ; et aversi sumus,
Veteris Testamenti doctrinæ, tum eæ, in quibus
gratia innovatur. Ubi ergo esset sapientia, et intel-
ligentia, si ipsa modo quidem doceret, quod pec-
cati nostri, et aversiones divinæ causa sit Dei ira;
modo autem, quod peccatum pariat aversionem et
iram ?
At isthæc commentatio, et considerationum indu-
quid autem ipsum oraculum innuat, nondum per-
utamur, oportet, ac fortasse ea verba hoc sibi vo-
lunt : ‹ Iras quidem aliunde in nos excitatas tua
propulsavit clementia ac misericordia: quare dum
disjecit illorum consilium, et nos tam ab ipsorum
impetu, quam a nostro errore eripuit. Nunc autem,
mine prohibente, sequitur, ut nos erremus. Illic
litatem : hic autem, quia ira per nostrum erga
vitia ardorem incensa est, et nemo impetum coer-
Cæterum postquam ille, qui cuncta, et quidem
melius ante creationem, quam si creata fuissent,
divina clementia ac benignitas ita in nos se habet,
60 Isa. Lix, 11, 12, 13.
NOTÆ.
(30) Isa. Lix, 1 et 2. lui hoc autem et sequenti Isaiæ loco Photius LXX viralem, ego Vulgatam ver-
sionem de more sequar.
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
col. 293–294page 147 of 591
PG 101:293ὧν ἡ ὀργὴ προλαμβάνει τὸν χρόνον τῆς κρίσεως; Οὐκοῦν τὴν μὲν κίνησιν τῆς ὀργῆς καὶ κατὰ σχολήν, καὶ μελέτην τῶν πονηρῶν ἡμῶν ἐνθυμήσεων παροξύνει πρόοδος· ἡ δὲ ἐκεῖθεν τολμηθεῖσα πρᾶξις τὰς ἐκ τῆς ὀργῆς τιμωρητικὰς ψήφους προσκαλέσατο. Καὶ δῆλον, ὡς τὸ ἀδυσώπητον τῆς ὀργῆς, καὶ ἀμεττάτρεπτον, καὶ ἀκώλυτον ὁ Ἱεροφάντης παραστῆσαι βουλόμενος, ὡς σύνδρομον, καὶ προφθάνον τῷ λόγῳ διέλαβεν. Ἡ γὰρ τῶν φθασάντων κολάσεων, καὶ τιμωριῶν, ἐφ' οἷς ἡμάρτομεν, κρίσις, καὶ ὀργὴ τῷ ἀκωλύτῳ, καὶ ἀτρέπτῳ, καὶ ἀδυσωπήτῳ συναπαρτίζεται καὶ περαίνεται.
Εἰ βούλει δὲ, καὶ διότι τὸ τῆς ὀργῆς πάντως ἐν κρίσει νῦν μὲν ὁρίζεται, νῦν δὲ τῶν ψήφων ἐξενεχθέντων εἰς ἔργον προάγεται, τὸ μὲν κινουμένης, τὸ δὲ πεπραγμένης τῆς ἁμαρτίας, φησίν· « Ὠργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν. » Ἐπιμεριζομένης γὰρ τῆς ὀργῆς, καὶ πρὸς τὸ διττὸν διατυπουμένης, καὶ τῆς μὲν ἐν τῷ κινεῖσθαι τὴν ἁμαρτίαν, τῆς δὲ ἐν τῷ τολμᾶσθαι θεωρουμένης, ἡ μὲν προτέρα φανερόν, ὅτι τὴν ἔκθεσμον προφθάνει πρᾶξιν· ἡ δευτέρα δὲ συνακολουθεῖ, καὶ συγκαταβάλλεται. Ὥστε τὴν κακουργίαν μὲν ἡ κατὰ τὴν μελέτην ὀργὴ προλαμβάνει· ἣν δ᾽ ἀνῆψεν ἡ τόλμα, συμπαρομαρτεῖ ταύτῃ, καὶ συνεπιφύεται. Διὸ καὶ κατὰ μὲν τὴν προτέραν διάνοιαν ἔξεστι λέγειν ἀδιστάκτως τε, καὶ εὐσεβοφρόνως, ὡς· « Ὠργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν·» ἡ γὰρ κατὰ μελέτην ὀργὴ προϋπάρχει τοῦ ἁμαρτήματος· ἐπὶ δὲ τῆς δευτέρας, οὔτε θεοφιλές, οὔτε ἀκόλουθον· οὐ γὰρ ἐκ τῆς ὀργῆς ἁμαρτάνομεν, ἀλλὰ διότι ἁμαρτάνομεν, τὴν ὀργὴν ἐπισπώμεθα.
Παραπλήσιον δ᾽ ἂν εἴη καὶ, εἴ τις ἐντεῦθεν τὴν ὁρμὴν τῷ λόγῳ βαλλόμενος, διὰ λειοτέρου, καὶ οἰκτιζομένου νοήματος ἐπιδείξει φερόμενον· «Οὐκ ἐπέσχες τὴν ὁρμὴν κινηθείσης ἡμῶν τῆς γνώμης ἐπὶ τὰς πράξεις τὰς πονηράς· ἀλλὰ προορῶν τὸ ἐκβησόμενον, ὡς ἐκβεβηκός (καὶ γὰρ καὶ τὸ ἀκατέργαστον ἡμῶν τὸ σὸν πανεπίσκοπον ὄμμα ἐφορᾷ), τῇ μελέτῃ τῶν φαύλων καὶ τὴν ὀργὴν λαβεῖν ἀρχὴν παρέσχες κινήσεως. Ταύτης δὲ καθ᾿ ἡμῶν ἐν τῷ μετεώρῳ φερομένης ἡ ἁμαρτία θρασύτερον ἡμῶν ἐπιπηδᾷ, καὶ ῥᾳδίαν εὑρίσκει τὴν πάροδον. Τῇ γὰρ μισοπονηρίᾳ τῆς τε περὶ ἡμᾶς φιλανθρωπίας ὑπενδιδούσης, καὶ τῷ δικαίῳ τῆς συμπαθείας ὑποχωρούσης εὐάλωτον τῷ ἐχθρῷ τὸ θήραμα γίνεται. Ἐπεὶ εἴπερ ἦν ἡμῖν πόθεν τὴν σὴν ὀργὴν κινουμένην εἰς εὐμένειαν διαλῦσαι, καὶ ἡ ἁμαρτία ἂν εἰς δειλίαν τὸ θράσος συνέστελλε, καὶ τὸ ἡμέτερον βοηθούμενον τε, καὶ ἀναῤῥωννύμενον, μᾶλλον ἂν αὐτῆς τὴν προσβολὴν ἀπεσείσατο, ἢ τοῖς ταύτης θηράτροις ἐνέπεσεν.»
Ἴσως δ᾽ ἂν ἐγγύτερον εἴη θεωρούμενον, εἰ καὶ μὴ ταῖς ὑψηλοτέραις ἐπινοίαις συνεπαίρεται τὸ « Ὠργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν,» εἰς τὸ « Ὠργίσθης, διότι ἡμεῖς ἡμάρτομεν,» μεταλαμβανόμενον· καὶ, Διότι ἡμάρτομεν, τὴν καθ᾿ ἡμῶν οὐκ ἐπέσχες ὀργήν.
ὧν ἡ ὀργὴ προλαμβάνει τὸν χρόνον τῆς κρίσεως;
Οὐκοῦν τὴν μὲν κίνησιν τῆς ὀργῆς καὶ κατὰ σχολήν,
καὶ μελέτην τῶν πονηρῶν ἡμῶν ἐνθυμήσεων παροξύ-
νει πρόοδος· ἡ δὲ ἐκεῖθεν τολμηθεῖσα πρᾶξις τὰς
ἐκ τῆς ὀργῆς τιμωρητικὰς ψήφους προσκαλέσατο.
Καὶ δῆλον, ὡς τὸ ἀδυσώπητον τῆς ὀργῆς, καὶ ἀμετ
τάτρεπτον, καὶ ἀκώλυτον ο Ιεροφάντης παραστῆσαι
βουλόμενος, ὡς σύνδρομον, καὶ προφθάνον τῷ λόγῳ
διέλαβεν. Η γὰρ τῶν φθασάντων κολάσεων, καὶ
τιμωριών, ἐφ' οἷς ἡμάρτομεν, κρίσις, καὶ ὀργὴ τῷ
ἀκωλύτῳ, καὶ ἀτρέπτῳ, καὶ ἀδυσωπήτῳ συναπαρτί
ζεται καὶ περαίνεται.
Εἰ βούλει δὲ, καὶ διότι τὸ τῆς ὀργῆς πάντως ἐν
κρίσει νῦν μὲν ὁρίζεται, νῦν δὲ τῶν ψήφων ἐξενεχ
θέντων εἰς ἔργον προάγεται, τὸ μὲν κινουμένης, το
δὲ πεπραγμένης τῆς ἁμαρτίας, φησίν · « αργίσθης,
καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν. » Επιμεριζομένης γὰρ τῆς
ὀργῆς, καὶ πρὸς τὸ διττὸν διατυπουμένης, καὶ τῆς
μὲν ἐν τῷ κινεῖσθαι τὴν ἁμαρτίαν, τῆς δὲ ἐν τῷ τολ-
μᾶσθαι θεωρουμένης, ἡ μὲν προτέρα φανερόν, ὅτι
τὴν ἔκθεσμον προφθάνει πρᾶξιν· ἡ δευτέρα δὲ συν-
ακολουθεί, και συγκαταβάλλεται. Ὥστε τὴν κακουρ
γίαν μὲν ἡ κατὰ τὴν μελέτην ὀργὴ προλαμβάνει
ἦν δ᾽ ἀνῆψεν ἡ τόλμα, συμπαρομαρτεῖ ταύτῃ, καὶ
συνεπιφύεται. Διὸ καὶ κατὰ μὲν τὴν προτέραν διά-
νοιαν ἔξεστι λέγειν ἀδιστάκτως τε, καὶ εὐσεβοφρόνως,
ὡς • αργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν· ἡ γὰρ
κατὰ μελέτην ὀργὴ προϋπάρχει τοῦ ἁμαρτήματος
ἐπὶ δὲ τῆς δευτέρας, οὔτε θεοφιλές, οὔτε ἀκόλουθον· α
οὐ γὰρ ἐκ τῆς ὀργῆς ἁμαρτάνομεν, ἀλλὰ διότι ἁμαρ
τάνομεν, τὴν ὀργὴν ἐπισπώμεθα.
Παραπλήσιον δ' ἂν εἴη καὶ, εἴ τις ἐντεῦθεν τὴν
ὁρμὴν τῷ λόγῳ βαλλόμενος, διὰ λειοτέρου, καὶ
οἰκτιζομένου νοήματος ἐπιδείξει φερόμενον· «Οὐκ
ἐπέσχες τὴν ὁρμὴν κινηθείσης ἡμῶν τῆς γνώμης
ἐπὶ τὰς πράξεις τὰς πονηράς· ἀλλὰ προορῶν τὸ
ἐκβησόμενον, ὡς ἐκβεβηκός (καὶ γὰρ καὶ τὸ ἀκατέρ-
γαστον ἡμῶν τὸ σὸν πανεπίσκοπον ὄμμα ἐφορᾷ), τῇ
μελέτῃ τῶν φαύλων καὶ τὴν ὀργὴν λαβεῖν ἀρχὴν
παρέσχες κινήσεως. Ταύτης δὲ καθ᾿ ἡμῶν ἐν τῷ
μετεώρων φερομένης ἡ ἁμαρτία θρασύτερον ἡμῶν
ἐπιπηδᾷ, καὶ ῥᾳδίαν εὑρίσκει τὴν πάροδον. Τῇ γὰρ D
μισοπονηρίᾳ τῆς τῆς περὶ ἡμᾶς φιλανθρωπίας
ὑπενδιδούσης, καὶ τῷ δικαίῳ τῆς συμπαθείας ὑπο-
χωρούσης ευάλωτον τῷ ἐχθρῷ τὸ θήραμα γίνεται.
Ἐπεὶ εἴπερ ἦν ἡμῖν πόθεν τὴν σὴν ὀργὴν κινουμένην
εἰς εὐμένειαν διαλῦσαι, καὶ ἡ ἁμαρτία ἂν εἰς δειλίαν
τὸ θράσος συνέστελλε, καὶ τὸ ἡμέτερον βοηθούμενον
τε, καὶ ἀναῤῥωννύμενον, μᾶλλον ἂν αὐτῆς τὴν προσ
βολὴν ἀπεσείσατο, ἢ τοῖς ταύτης θηράτροις ἐνέπε-
σεν. Η
Ἴσως δ' ἂν ἐγγύτερον είη θεωρούμενον, εἰ καὶ μὴ
ταῖς ὑψηλοτέραις ἐπινοίαις συνεπαίρεται τὸ, ο αρ-
γίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν, » εἰς τὸν ὠργίσθης,
διότι ἡμεῖς ἡμάρτομεν, μεταλαμβανόμενον· καὶ,
Διότι ἡμάρτομεν, τὴν καθ᾿ ἡμῶν οὐκ ἐπέσχες όρ-
γήν.
A tingere solet, ubi judicii tempus ira antevertit.
Itaque divinæ iræ motum incendit improbarum no-
strarum cupiditatum progressio facta et per dele-
ctationem morosam et per deliberationem : opus
autem inde perpetratum decretum punitionis ab ea
ira in nos concitavit. Ac patet quod, ut iram divi-
nam non posse exorari, flecti, ac impediri signi-
ficaret propheta, in adductis verbis eam quasi operi
concurrentem, et prævenientem acceperit. Casti-
gationum enim ultionumque, que ob nostra pec-
cata processerunt, judicium et ira vi quadam, quæ
impediri, flecti et exorari nequit, explentur, atque
´ad exitum perducuntur.
Si vis autem, quia ira modo quidem solo judicio
omnino terminatur, modo autem edito decreto ad
exsecutionem progreditur; atque illud quidern est
pro interno peccati motu, hoc vero pro externa ejus
perpetratione ; idcirco propheta : Iratus es, in-
quit, et nos peccavimus. » Cum enim ira bic divi-
datur, distinguaturque 'in duas partes; atque altera
quidem internum peccati motum, altera vero ex-
ternam ejus perpetrationem respiciat; patet quod
prior illa improbum præveniat opus; isthæc autem
posterior consequatur, simulque descendat. Quare
delictum quidem ea ira prævertit, quæ ob delibera-
tionem est; ea vero, quæ ob opus perpetratum
incenditur, illud comitatur atque adhæret. Quam-
obrem si prior ira respiciatur, sine dubio, ac im-
pietatis nota dicere fas est : • Iratus es, et nos
peccavimus; » siquidem ira ob deliberationem ex-
•
citata præcedit perpetrationem peccati si altera
autem spectetur, hoc dicere neque religiosum est,
neque consentaneum. Non enim ob iram peccamus,
sed quia peccamus, iram in nos concitamus.
Neque vero longe abscederemus, si quis, hinc
principium interpretationi præbens, mitiori et
commiserationem excitante sensu locum proposi -
tum ostenderit procedere: < Nempe non cohibuisti
impetum animi nostri ad prava opera incitati: sed
praevidens futura, uti praeterita (etenim id quoque,
quod necdum egimus, oculus tuus omnium inspe-
ctor observat), ob ipsam malorum operum delibera-
tionem effecisti, ut et ira sumeret excitationis suæ
principium. Hac autem adversus inos alle elferve-
scente, peccatum acriori audacia in nos insilit, et
facilem invenit aditum. Cum enim tua erga nos cle-
mentia cedit odio peccati, ac misericordia dat ju-
stitiæ locum ; facili negotio nos venatur inimicus.
Quoniam si nobis contingebat iram tuam concitatam
ad clementiam flectere; utique non modo peccatum
audaciam suam ad timorem revocasset, sed etiam
animus noster gratia adjutus, ac roboratus, potius
ipsius peccati irruptionem fuisset amolitus, quam
in ejus retia incidisset. ›
Fortasse vero ad veritatem propius accederemus,
tametsi sublimioribus mentis conceptibus non at-
tolleremur; si illud : c Iratus es, et nos peccavi-
mus, › mutaremus in hoc, Iratus es, quia nos
peccavimus; et quia peccavimus, iram contra 165
haud cohibuisti.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XLII.
col. 295–296page 148 of 591
PG 101:295Τὸν γὰρ συνδέοντα τὰ ἐν διανοίαις ῥήματά τε, καὶ νοήματα, ἤτοι τὸν καὶ, τά τε ἱερὰ ἡμῶν Λόγια, καὶ ἡ Ἀττικίζουσα σπουδὴ αἰτιολογικῶς πολλάκις παραλαμβάνειν βούλεται· καὶ τὰ παραδείγματα πᾶσι γνώριμα. Πλήν γε τὰς μὲν Ἑλληνικὰς χρήσεις οὐ μοι σχολὴ καταλέγειν· δυοῖν δὲ τῶν ἡμετέρων ἐπιμνησθεὶς, τῶν ἄλλων, ἂν ἄρα σοι καταθύμιον, τὴν συλλογὴν φιλοτιμεῖσθαι ἀφίημι. Λέγει τοιγαροῦν Ἱεροψάλτης, καὶ Θεοπάτωρ Δαβίδ· « Δὸς ἡμῖν βοήθειαν ἐκ θλίψεως, καὶ ματαία σωτηρία ἀνθρώπου. » Ἐνταῦθα γὰρ τὸ καὶ, ἀντὶ μυρίων ἄλλων παραδειγμάτων, ἀρκεῖ παραστῆσαι, ὡς αἰτιολογικῶς ἀποδίδοται· οἷον, « Δὸς ἡμῖν βοήθειαν ἐκ θλίψεως· ματαία γὰρ σωτηρία ἀνθρώπου. » Καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Ἡσαΐας (οἰκειότερον δ' ἂν εἴη διὰ τῆς αὐτῆς φωνῆς, καὶ τοῦ αὐτοῦ ἐδάφους εἰς τὸ αἰτιολογικὸν εἶδος ἐπιδεῖξαι τὸν καὶ σύνδεσμον μεταλαμβανόμενον) ἔφη· « Οὐαὶ οἱ ἐν κρυφῇ βουλὴν ποιοῦντες, καὶ ἔσται ἐν σκοτίᾳ τὰ ἔργα αὐτῶν· » τὸ γὰρ καὶ ἔσται οὐδεὶς ἂν ἀμφισβητήσειε μὴ οὐχὶ αἰτιολογικῶς εἰρῆσθαι· διὰ τοῦτο αὐτοῖς καὶ τὸ οὐαὶ ἐπαφίεται. Οὕτως οὖν καὶ τό, « Ὠργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν, » ἀταλαιπώρως, καὶ χωρίς τινος ἐπιδρομῆς κατανοήσεται, τῆς Γραφικῆς συνηθείας τὸ ἕτοιμον, καὶ δι' ἀκοῆς ἀλύπου παραδύεσθαι πρὸς τὴν ὀρθὴν διάνοιαν παρεχομένης, καὶ τὸ κοινὸν ὁμολόγημα, καὶ θεοφιλὲς ἀντὶ τῆς ἐξ ἀρχῆς ἀπορίας συνδιασωζούσης. Ἔννοια γὰρ κοινὴ, καὶ μάλιστά γε τοῖς εὐσεβέσιν, ὡς ἁμαρτανόντων ἡμῶν τὸ Θεῖον ὀργίζεται. Καὶ ὁρᾶν ἔστιν, ὡς ὁ παρὼν λόγος, ὅσον μετριώτερον τοῦ ἀνηγμένου φέρεται, τοσοῦτον τῶν κύκλῳ περιόντων ῥημάτων, καὶ ταῖς περινοίαις ἀποθλιβόντων τὸ νόημα ἀνενδεὴς ὑπάρχει, καὶ κρείττων, ἢ ἀποχρήσασθαι. Ἐπισκοπεῖν δ' οὐκ ἀποκνητέον· πηγὴ γὰρ ὑπάρχει ψυχωφελῶν, καὶ σωτηρίων ναμάτων τὰ ἱερὰ ἡμῶν Λόγια· καὶ ὅσον ἂν αὐτὰ τοῖς λογισμοῖς ἀνορύττωμεν, τοσοῦτον ἂν ἀφθόνους πηγάζει τῶν νοημάτων τὰς χάριτας. Ἄπορον οὖν ἐδόκει τό· « Σὺ ὠργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν, » ἁπλῶς τε λεγόμενον, καὶ ἐφ' ὅλης τῆς ἀνθρωπίνης ἐξακουόμενον φύσεως. Ποῦ γὰρ ἐνῆν τινα φυγεῖν τὴν ἁμαρτίαν, τῆς θείας ὀργῆς ταύτην ἐπαφιείσης; Τίς δὲ δικαία τῶν ἁμαρτημάτων εἴσπραξις, ἀκόντων ἑλκομένων εἰς ἃ μὴ θέμις, τῶν ἐπηρεαζομένων; Τὸ δὲ αὐτεξούσιον ποῦ; Καὶ μυρία ἄλλα, ὧν οὐχὶ τὸ ῥητὸν μᾶλλον αἴτιον ὁρᾶται; Ἀλλ' εἴ τις αὐτὸ πρὸς τὸ κοινὸν ἀξίωμα
η
Τὸν γὰρ συνδέοντα τὰ ἐν διανοίαις βήματά τε, καὶ
νοήματα, ἤτοι τὸν καὶ, τά τε ἱερὰ ἡμῶν Λόγια, καὶ
η Αττικίζουσα σπουδὴ αἰτιολογικώς πολλάκις παρα
λαμβάνειν βούλεται καὶ τὰ παραδείγματα τᾶτι
γνώριμα. Πλήν γε τὰς μὲν Ἑλληνικὰς χρήσεις οὗ
μοι σχολή καταλέγειν· δυοῖν δὲ τῶν ἡμετέρων ἐπι
μνησθεὶς, τῶν ἄλλων, ἂν ἄρα σοι καταθύμιον, τὴν
συλλογήν φιλοτιμεῖσθαι ἀφίημι. Λέγει τοιγαροῦν
Ἱεροψάλτης, καὶ Θεοπάτωρ Δαβίδ· «Δὸς ἡμῖν βοή
θειαν ἐκ θλίψεως, καὶ ματαία σωτηρία ανθρώπου.»
Ενταῦθα γὰρ τὸ καὶ, ἀντὶ μυρίων ἄλλων παρα
δειγμάτων, ἀρκεῖ παραστῆσαι, ὡς αἰτιολογικῶς
ἀποδίδοται· οἷον, «Αὸς ἡμῖν βοήθειαν ἐκ θλίψεως
ματαία γὰρ σωτηρία ἀνθρώπου.» Καὶ αὐτὸς δὲ ὁ
Ἡσαΐας (οἰκειότερον δ' ἂν εἴη διὰ τῆς αὐτῆς φωνῆς,
καὶ τοῦ αὐτοῦ ἐδάφους εἰς τὸ αἰτιολογικὸν εἶδος ἐπι
δείξαι τὸν καὶ σύνδεσμον μεταλαμβανόμενον) ἔφη
Οὐαὶ οἱ ἐν κρυφῇ βουλὴν ποιοῦντες, καὶ ἔσται ἐν
σκοτίᾳ τὰ ἔργα αὐτῶν· › τὸ γὰρ καὶ ἔσται οὐδεὶς
ἂν ἀμφισβητήσεις μὴ οὐχὶ αἰτιολογικῶς εἰρήσθαι
διὰ τοῦτο αὐτοῖς καὶ τὸ οὐαὶ ἐπαφίεται.
Οὕτως οὖν καὶ τὸ, ο Ὠργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρ
τομεν,» ἀταλαιπώρως, καὶ χωρίς τινος ἐπιδρομῆς
κατανοήσεται, τῆς Γραφικῆς συνηθείας τὸ ἕτοιμον,
καὶ δι᾿ ἀκοῆς ἀλύπου παραδύεσθαι πρὸς τὴν ὀρθὴν
διάνοιαν παρεχομένης, καὶ τὸ κοινὸν ὁμολόγημα, καὶ
θεοφιλὲς ἀντὶ τῆς ἐξ ἀρχῆς ἀπορίας συνδιασωζούσης.
Έννοια γὰρ κοινὴ, καὶ μάλιστά γε τοῖς εὐσεβέσιν, ὡς
ἁμαρτανόντων ἡμῶν τὸ Θεῖον ὀργίζεται. Καὶ ὁρᾶν
ἔστιν, ὡς ὁ παρών λόγος, ὅσον μετριώτερον τοῦ ἀν
ηγμένου φέρεται, τοσοῦτον τῶν κύκλῳ περιόντων
ῥημάτων, καὶ ταῖς περινοίαις ἀποθλιβόντων τὸ
νόημα ἀνενδεής ὑπάρχει, καὶ κρείττων, ἢ ἀποχρή
σασθαι.
Ἐπισκοπεῖν δ᾽ οὐκ ἀποκνητέον· πηγὴ γὰρ ὑπάρ
χει ψυχωφελῶν, καὶ σωτηρίων ναμάτων τὰ ἱερὰ
ἡμῶν Λόγια· καὶ ὅσον ἂν αὐτὰ τοῖς λογισμοῖς ἀνορύτο
τωμεν, τοσοῦτον ἂν ἀφθόνους πηγάζει τῶν νοημάτ
των τὰς χάριτας. Απορον οὖν ἐδόκει τό· «Σὺ ώρε
γίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν, ἡ ἁπλῶς τε λεγόμενον,
καὶ ἐφ' ὅλης τῆς ἀνθρωπίνης ἐξακουόμενον φύσεως.
Ποῦ γὰρ ἐνῆν τινα φυγεῖν τὴν ἁμαρτίαν, τῆς θείας
ὀργῆς ταύτην ἐπαφιείσης; Τίς δὲ δικαία τῶν ἁμαρ
τημάτων είσπραξις, ἀκόντων ἑλκομένων εἰς ἃ μὴ
θέμις, τῶν ἐπηρεαζομένων; Τὸ δὲ αὐτεξούσιον ποῦ;
Καὶ μυρία ἄλλα, ὧν οὐχὶ τὸ ῥητὸν μᾶλλον αἴτιον
ὁρᾶται; Αλλ' εἴ τις αὐτὸ πρὸς τὸ κοινὸν ἀξίωμα
ΕΝ ΠΟΠ Ντου
κατὰ λέξιν
Particulam enim conjunctivam vérborum, et sen
tentiarum, quæ sunt in pluribus orationis concep
tibus, sive particulam et, tum sacræ Litteræ, tum
Attici sermonis elegantia sæpe causali sensu amant
accipere ac exempla omnibus comperta sunt.
Verumtamen ad recensenda Atticorum scriptorum
documenta otium mibi deest, duorum autem Scri
pturæ locorum recordatus, cæterorum, si forte tihi
cordi est, collectionem curandam relinquo. Ait
itaque sacer Psaltes, et pater Dei incarnati David
‹ Da nobis auxilium de tribulatione, et vana salus
hominis» llic enim illud et, pro sexcentis
aliis exemplis, satis evincit, quod sit causali sensu
reddendum, veluti: c Da nobis auxiliumn de tribu
latione, quia vana salus hominis.» Atque vero ipse
Isaias (opportunius autem esse utique poterit per
camdem vocem, eumdemque librum ostendere, quod
causali modo conjunctio et accipiatur), «V,
¡nquit, qui in occulto consilium faciunt, et erunt in
tenebris opera eorum; › hoc enim ‹ et erunt, ɔ
nemo utique dubitarit, quin causali sensu usurpa
tum sit; propterea in eos illud væ infligitur.
Sic igitur et hoc:ciratus es, et nos peccavimus,
nullo labore ac mentis incitatione intelligetur; cum
sacrarum Litterarum consuetudo nobis viam ape
riat, qua ad rectum sensum prompte, ac inoffensis
auribus perveniamus, et loco propositæ difficultatis
professionem catholicam, Deoque acceptam serve
mus incolumem. Etenim communis sententia est,
et quidem piis praesertim viris, quod peccantibus
nobis Deus irascatur. Atque animadvertendum est
quod hujusmodi commentatio, quanto adductis
aliis moderatius procedit, tanto minus verbis indi
real circulo vitioso laborantibus, torquentibusque
mentem per subtilitates, neque ipsa quispiam possit
abuti.
At ne pigeat ulterius rem perpendere: fons enim
aquarum animæ utilium ac salutarium sacra Elo
quia sunt; et quanto magis ea meditationibus fodi
mus, tanto copiosiores veritatum gratiæ inde sca
turiunt. Difficile itaque videbatur illud: Tu iratus
es, et nos peccavimus, dum absolute dici, ac de
universo hominum genere putabatur intelligi. Quo
modo enim quispiam posset vitare peccatum, ubi
ipsum divina immisit ira? Quæuam autem justa
peccatis pœna irrogaretur, si ad nefas inviti per
vim traberemur? Ubi liberum consisteret arbi
trium? Atque alia sexcenta erumperent absurda,
quorum causa nonne potius propositum oraculum
Psal. cvu, 13. Legit autem Vulgata: Da
nubis auxilium de tribulatione, quia vana salus ho
minis. Hebræus autem versioni LXXvirali propius
accedeus habet
hachab lanu hbezrath mitzizar vescaub hdam. Nemi
nem autem vel tironem in Hebraica palæstra
præterit præfixum 7 interdum non conjunctivæ, sed
causalis particulæ vicem gerere. Vide præ cæteris
Glassium Gram. I. iv, tracl. 1, observ. 7.
Isa. xxix, 15. Ita sunt transferenda Lxx1
seniorum verba. Sed D. Hieronymi versio habet
Væ, qui profundi estis corde, ul a Domino abscon
datis consilium, quorum sunt in tenebris opera.
הוי המעמיקים מיהוה לסתר עצה והיה במחשך At
☐ hoj hammahhamikim meiehorah Lastir
hhetzah, vehaieh bemachscach mahhasehem, legit
Hebratus quod Latine sonaret: V@prof
ditatibus a Domino ad abscorsionem consilii, et erun,
in tenebris opera eorum.
col. 297–298page 149 of 591
PG 101:297ἐπαίρει, καὶ κατὰ πάσης τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως εἰρῆσθαι νομίζει· ἐπεὶ, εἴ τις γε αὐτὸ πρὸς τὴν καθολικὴν μὴ ἐκβιάζοιτο ἔννοιαν, ἀλλὰ τοῖς ἰδίοις ὅροις συνέχει περιστελλόμενον, τῶν πλειόνων ἀτοπημάτων ἀνεύθυνον ὁραθήσεται.
Τί οὖν ἐστιν, ὃ λέγω; Ὅτι περὶ τοῦ Ἰσραηλιτικοῦ ἔθνους προενήνεκται τῷ Προφήτῃ τὸ ῥῆμα, ἀλλ' οὐ περὶ πάντων ἁπλῶς ἀνθρώπων· καὶ ὅτι οὐδενὶ καταλείπει ἀμφισβήτησιν, αὐτή γε ἡ τῆς προφητείας ἐπιγραφὴ μαρτυρεῖ· « Ὅρασις γάρ, φησίν, ἣν εἶδεν Ἡσαΐας υἱὸς Ἀμώς, ἣν εἶδε κατὰ τῆς Ἰουδαίας, καὶ κατὰ Ἱερουσαλὴμ ἐν βασιλείᾳ Ὀζίου, καὶ Ἰωαθάμ, καὶ Ἄχαζ, καὶ Ἐζεκίου. » Καὶ γάρ, καὶ ἐν οἷς ἑτέρων ἐθνῶν μνήμην ποιεῖται, καὶ ὁράσεις ἀνακαλύπτει, ἀλλὰ γὰρ καὶ τούτων ἡ διήγησις, ὡς ἐπίπαν, εἰς τὸν Ἰσραηλίτην λαὸν ἀφορᾷ· νῦν μὲν μάστιγος αὐτοῖς ἀναπληρούντων χρείαν τῶν ἀλλοφύλων, παρὰ τὰ τοῦ Κυρίου δικαιώματα πορευομένοις· νῦν δὲ κράτος αὐτῶν τῆς θείας ῥοπῆς ἐγχειριζούσης, καὶ νίκην, τῶν Δεσποτικῶν ἐντολῶν ἀντιποιουμένοις.
Ναὶ δὴ καὶ πρό γε βραχέως τοῦ προκειμένου ῥητοῦ, ἵνα τὰ ἄλλα ἐάσω, ἀναμφισβήτητον πᾶσι ποιῶν ὁ προφήτης, ὅτι περὶ τοῦ Ἰσραηλιτικοῦ γένους ἐῤῥέθη τὸ, «Σὺ ὠργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν·», οὕτω πως ἔφη· Ποῦ ἐστιν ὁ ἀγαγὼν τῇ δεξιᾷ Μωϋσῆν, ὁ βραχίων τῆς δόξης αὐτοῦ; Καὶ ἤγαγεν αὐτοὺς διὰ τῆς ἀβύσσου, ὡς ἵππον δι' ἐρήμου, καὶ οὐκ ἐκοπίασαν· Οὕτως ἤγαγες τὸν λαόν σου ποιῆσαι σεαυτῷ ὄνομα δόξης. Ἐπίστρεψον ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ἴδε ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ ἁγίου σου, καὶ δόξης· Σὺ γὰρ ἡμῶν εἶ πατήρ, ὅτι Ἀβραὰμ οὐκ ἔγνω ἡμᾶς, καὶ Ἰσραὴλ οὐκ ἐπέγνω ἡμᾶς. » Καὶ ὀχληρὸν ἴσως πάντα καταλέγειν.
Ἐπεὶ οὖν περιφανέστατον γέγονεν, ὡς περὶ τοῦ Ἰσραηλιτικοῦ γένους τό· « Ἰδοὺ ὠργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν, » εἴρηται· ἐπιζητεῖν ἐστι λοιπὸν, καὶ διότι εἴρηται. Πολλῶν ἀπολαύσαντες παραδόξων, καὶ ὑπερφυῶν ἔργων· τοῦτο μὲν μαστιζομένην τὴν Αἴγυπτον δι' αὐτοὺς δέκα πληγαῖς ἑωρακότες· τοῦτο δὲ τοὺς πολεμίους ἐπιδιώκοντας ἄνευ χειρὸς, καὶ δόρατος πανωλεθρίᾳ διαφθαρέντας· τοῦτο δὲ τὴν ὑγρὰν φύσιν ξηρὰ τὰ νῶτα πεζοπορεῖν παρασχομένην· στύλον πυρὸς ἐν νυκτὶ πυρσεύοντα πρὸς ὁδὸν εὐθεῖαν· καὶ νεφέλην φωτὸς τὰς ἀπὸ τοῦ Ἡλίου στέγουσαν ἀκτῖνας, ὡς ἀλυπότερον γίνεσθαι τὴν ὁδοιπορίαν· ἄρτον οὐρανόθεν Μωσαϊκῇ γλώσσῃ γεωργούμενον· καὶ θάλασσαν καὶ γῆν αὐτοσχεδίων θυμάτων τράπεζαν αὐτοῖς παρασκευάζουσαν· ὕδωρ ἐξ ἀκρο-
επαίρει, και κατά πάσης τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως
εἰρῆσθαι νομίζει· ἐπεὶ, εἴ τις γε αὐτὸ πρὸς τὴν καθ
ολικὴν μὴ ἐκβιάζοιτο ἔννοιαν, ἀλλὰ τοῖς ἰδίοις ὅροις
συνέχει περιστελλόμενον, τῶν πλειόνων ἀτοπημάτων
ἀνεύθυνον ὁραθήσεται.
Τί οὖν ἐστιν, ὃ λέγω; Ότι περ τοῦ Ἰσραηλιτικοῦ
ἔθνους προενήνεκται τῷ Προφήτῃ τὸ ῥῆμα, ἀλλ' οὐ
περὶ πάντων ἁπλῶς ἀνθρώπων· καὶ ὅτι οὐδενὶ και
ταλείπει ἀμφισβήτησιν, αυτή γε ἡ τῆς προφητείας
ἐπιγραφὴ μαρτυρεῖ· «Ορασις γάρ, φησίν, ἣν εἶδεν
Ησαΐας υἱὸς Ἀμώς, ἣν εἶδε κατὰ τῆς Ἰουδαίας, καὶ
κατὰ Ἱερουσαλὴμ ἐν βασιλείᾳ Ὀξίου, καὶ Ἰωαθαμ,
καὶ "Αχαζ, και Εζεκίου.» Καὶ γὰρ, καὶ ἐν οἷς ἐτέ
ρων ἐθνῶν μνήμην ποιεῖται, καὶ ὁράσεις ἀνακαλύ
πτει, ἀλλὰ γὰρ καὶ τούτων ἡ διήγησις, ὡς ἐπίπαν,
εἰς τὸν Ἰσραηλίτην λαὸν ἀφορᾷ· νῦν μὲν μάστιγος
αὐτοῖς ἀναπληρούντων χρείαν τῶν ἀλλοφύλων, παρὰ
τὰ τοῦ Κυρίου δικαιώματα πορευομένοις· νῦν δὲ
κράτος αὐτῶν τῆς θείας ῥοπῆς ἐγχειριζούσης, καὶ
νίκην, τῶν Δεσποτικῶν ἐντολῶν ἀντιποιουμένοις.
Ναὶ δὴ καὶ πρό γε βραχέως τοῦ προκειμένου ῥη
τοῦ, ἵνα τὰ ἄλλα ἐάσω, αναμφισβήτητον πᾶσι ποιῶν
Ο προφήτης, ὅτι περὶ τοῦ Ἰσραηλιτικού γένους
ἐῤῥέθη τὸ, «Σὺ ὠργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν·,
οὕτω πως ἔφη • Ποῦ ἐστιν... ὁ ἀγαγὼν τῇ δεξιᾷ
Μωϋσῆν, ὁ βραχίων τῆς δόξης αὐτοῦ. Καὶ ἤγαγεν
αὐτοὺς διὰ τῆς ἀβύσσου, ὡς ἱππον δι' ἐρήμου, καὶ
οὐκ ἐκοπίασαν... Οὕτως ἤγαγες τὸν λαόν σου ποιῆσαι
σεαυτῷ ὄνομα δόξης. Επίστρεψον ἐκ τοῦ οὐρανοῦ,
καὶ ἴδε ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ ἁγίου σου, καὶ δόξης... Σὺ
γὰρ ἡμῶν εἰ πατὴρ, ὅτι ᾽Αβραὰμ οὐκ ἔγνω ἡμᾶς,
καὶ Ἰσραὴλ οὐκ ἐπέγνω ἡμᾶς.» Καὶ ὀχληρὸν ἴσως
πάντα καταλέγειν.
Ἐπεὶ οὖν περιφανέστατον γέγονεν, ὡς περὶ τοῦ
Ἰσραηλιτικού γένους τό· «Ἰδοὺ ὠργίσθης, καὶ
ἡμεῖς ἡμάρτομεν, εἴρηται· ἐπιζητεῖν ἐστι λοιπὸν, καὶ
διότι εἴρηται. Πολλῶν ἀπολαύσαντες παραδόξων, καὶ
ὑπερφυῶν ἔργων· τοῦτο μὲν μαστιζομένην τὴν Αἴ.
γυπτον δι' αὐτοὺς δέκα πληγαῖς ἑωρακότες· τοῦτο δὲ
τοὺς πολεμίους ἐπιδιώκοντας ἄνευ χειρός, καὶ δό
ματος πανωλεθρία διαφθαρέντας· τοῦτο δὲ τὴν ὑγρὰν
φύσιν ξηρὰ τὰ νῶτα πεζοπορεῖν παρασχομένην· στύ
λον πυρὸς ἐν νυκτὶ πυρσεύοντα πρὸς ὁδὸν εὐθεῖαν
καὶ νεφέλην φωτὸς τὰς ἀπὸ τοῦ Ἡλίου, στέγουσαν
ἀκτῖνας, ὡς ἀλυπότερον γίνεσθαι τὴν ὁδοιπορίαν.
ἄρτον οὐρανόθεν Μωσαϊκή γλώσσῃ γεωργούμενον
καὶ θάλασσαν καὶ γῆν αὐτοσχεδίων θυμάτων τρά
πεζαν αὐτοῖς παρασκευάζουσαν ὕδωρ ἐξ ἀκρο
Σ.,
ΨΙ, ΙΣ, Χ, ΧΙ.
Παρασκευαζούσας πληθυντικού
σύνταξιν
agnoscitur? At ita erit, si quis illud ad communem
hominum conditionem evehat, et de tota humana
natura dictum esse opinetur: quoniam pluribus
absurditatibus immune conspicietur, si quis ipsum
ad universalem sensum non detorqueat, sed intra
proprios terminos conclusum detineat.
Quid igitur dicam? Nempe quod de Israelitica
gente, non autem de omnibus omnino hominibus a
propheta ea verba prolata sint quodque nemini de
hoc ambigendi relinquatur locus, ipsa utique pro
phetiæ inscriptio testatur. Inquit enim: c Visio
Isaiæ Alii Amos, quam vidit super Judam et Jeru
salem in diebus Ozia, Joatham, Achaz, et Eze
chiæ ".» Revera vel ubi aliarum gentium mentio
nem facit, revelatque visiones, certe horum eliam
enarratio Israeliticum, ut plurimum, populum re
spicit: quippe modo quidem alienigena lagelli
partes implebant in eum contra justificationes
Domini ambulantem; modo autem ipsi Dominica
mandata capessenti alienigenarum potentiam ac
victoriam divinum auxilium in manus tradebat.
Quin etiam paulo ante propositum oraculum, ut
cætera præteream, proplieta, quo omnibus extra
dubitationis aleam poneret, se de Israelitica gente
dixisse illud: ‹ Tu iratus es, et nos peccavimus; ›
sic aliquando inquit: «Ubi est qui eduxit ad
dexterain Moysen brachio majestatis suæ... Et
eduxit eos per abyssos, quasi equam in deserto
non impingentem... Sic adduxisti populum tuum,
ut faceres tibi nomen gloriæ. Allende de cos!o, et
vide de habitaculo sancto tuo, et gloriæ.... Tu enimn
pater noster, et Abraham nescivit nos, et Israel
ignoravit nos **.» Ac molestum fortasse foret omnia
percensere.
Cum igitur luculentissime constet de Israelitica
gente hoc: «Ecce iratus es, et nos peccavimus,
fuisse dictum; reliquum est ut, et cur dietum sit,
inquiramus. Multis Hebræi incre:libilibus, ac nată
ræ vires excedentibus prodigiis ditati; cum vidis
sent modo Ægyptum decem plagis propter se
flagellatam"; modo persequentes hostes sine
manu et hasta perditos ac profligatos “; modo
humidam materiam eis siccum, ut pedibus incede
rent, solum præbentem **; columnam ignis nocte
prælucentem, ut rectam caperent viam; et nuben
lucis radios a sole emissos tegentem, ut jucundius
iter conficeretur **; panem cœlitus Mosaica lingua
paratum; tum mare, tum terram tumultuariis
hostiis mensas eorum exstruentem aquam ex
Exod. XIV,
es ibid.
7 Exod. XVI, 13 seqq.
st Isa. I, 1. 68 Isa. Lxil, 11 seq. • Exod. vi,
seqq.; Josue, ut, 15 seqq.
66 Exod. 5111, 21 self.
numero ad
elegantiorem fortasse habet Barberinus.
Si hoc loco intelligas cibos a terra et mari
conquisitos; fortasse ad res ex Ægyptiorum terra
asportatas et ad coturnices vento valido supra mare
delatas, Exod. xvi, 13 et Num. x1, 31, id referendum
est. Si autem spolia ex profligatis hostibus detracta
seqq.
hic innui opinaris, habes eas quæ ex Ægyptiorum ca
daveribus capere potuerunt, Exod. iv, 31, et alias,
quæ ex maltis captis direptisque urbibus relate
sunt. Vide, præ cæteris Pentateuchi locis, Deutero
nomium, ii. 25, et II, 7. Iuno et aperte dicitur
capite xx, 14, Comedes de spoliis hostium tuo
col. 299–300page 150 of 591
PG 101:299τῶν ἁπάντων τῶν ὑπὲρ λόγον, καὶ ἔννοιαν ἐξεργεσιῶν, καὶ δωρεῶν ἀπολαύων ὁ Ἰσραήλ, καὶ ὡς πάντα τὰ περὶ αὐτοὺς εἴη πρὸς τὸ ἐξαίρετον ἀποκεκληρωμένα, καὶ οὐ κατὰ τὴν ἄλλην τῶν ἀνθρώπων πρόνοιάν τε, καὶ κηδεμονίαν, ἀφίησι φωνὴν τοιαύτην, « ὡς ὁ ταῦτα προῖκα, καὶ διὰ μόνην ἀγαθότητα παρασχὼν ἡμῖν, οὐδ' ἂν ἁμαρτεῖν εἴασεν· εἰ μὴ τὴν πολλὴν αὐτοῦ, καὶ ἀνεκδιήγητον περὶ ἡμᾶς φροντίδα, καὶ κηδεμονίαν εἰς ὀργὴν ἀφῆκε περιτραπῆναι. » Καὶ ταῦτα ποτνιώμενος εἴη ἄν, καὶ λέγων, καὶ διανοούμενος ὁ Ἰσραήλ, ἀλλ' οὐκ ἀποφαινόμενος· οὐδὲ δογματίζων, ἀλλ' ἐλεεινολογούμενος· οὐδὲ τὴν αἰτίαν τοῦ ἁμαρτάνειν ἀπολυόμενος, ἀλλὰ θρηνολογῶν, καὶ τὴν ἰδίαν ἐθελοκακίαν καταιτιώμενος. Διὸ καὶ, ἃ στοργήν, καὶ ἔλεον ἀνακινεῖν οἶδε, τοῖς ἄλλοις διαπλέκει ῥήμασιν· « Πατὴρ ἡμῶν εἶ σύ· Ἀβραὰμ οὐκ ἔγνω ἡμᾶς.... ἀπ᾿ ἀρχῆς τὸ ὄνομά σου ἐφ' ἡμᾶς· » καὶ ὅσα ἄλλα συνείρηται συμπάθειαν, καὶ εὐμένειαν ἕλκειν δυνάμενα, μονονουχὶλέγων· « ὡς ἀνθ᾽ οἵου πλούτου δωρεῶν, οἴμοι, καὶ δόξης εἰς τὴν οἰκουμένην διαβοηθείσης, οἵοις ἁμαρτήμασιν ἑαλωκώς, καὶ ὄνειδος, καὶ μυκτηρισμὸς γεγονὼς ἐξελέγχομαι. » Εἰ δὲ καὶ πρὸς διπλῆν μοίραν πανταχοῦ καθορᾶται μεριζόμενος ὁ Ἰσραήλ· οἱ μὲν γὰρ αὐτῶν μοσχοποιοῦσιν ἐγκαταλιμπάνοντες Θεόν· οἱ δὲ φόνῳ, καὶ θανάτῳ τὴν τόλμαν δικάζουσι, τῇ Μωσαϊκῇ ψήφῳ, μᾶλλον δὲ τῇ τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισίᾳ ὑπηρετούμενοι· καὶ οἱ μὲν ἱερατεύουσι τῷ Θεῷ, τοῖς δὲ χάσματα γῆς αὐτοσχέδιος τάφος γίνεται· καὶ τοὺς μὲν φλόγες θεήλατοι κατανέμονται τοῦ γογγυσμοῦ δίκας εἰσπραττόμεναι· οἱ δὲ πρὸς τὸν ἔλεον, καὶ τὴν εὐγνωμοσύνην καταφεύγοντες, θεαταί, καὶ μάρτυρες τοῦ παραδόξου θεάματος γίνονται· καὶ τῶν μὲν τὰ κῶλα ἐν ἐρήμῳ πίπτει, καὶ τῆς ἐπηγγελμένης γῆς ἀνάξιοι κρίνονται· οἱ δὲ τῶν ἐπαγγελιῶν οὐκ ἐκπίπτουσι· καὶ μυρία ἄλλα· οὕτως οὖν εἰς δύο μοίρας, εἰς τε τὴν εὐγνώμονα, καὶ ἀγνώμονα, τῆς Ἰσραηλίτιδος φυλῆς διαιρουμένης, οὐδὲν κωλύει λέγειν τῶν μὲν εὐγνωμόνων διανοήματα, καὶ ὁμολογίας εἶναι τό· « Πολλὴ ἡ ἀνομία ἡμῶν ἐναντίον σου καὶ αἱ ἁμαρτίαι ἡμῶν ἀντέστησαν ἡμῖν· καὶ ὅτι αἱ ἀνομίαι ἡμῶν ἐν ἡμῖν, καὶ τὰ ἀδικήματα ἡμῶν ἔγνωμεν· ἠσεβήσαμεν, καὶ ἐψευσάμεθα... καὶ ἀπέστημεν ἀπὸ ὄπισθεν τοῦ Θεοῦ ἡμῶν· » καὶ ὅσα ἄλλα τῆς αὐτῆς ὁμολογήσεως ὑπάρχει, καὶ κατανύξεως· τῶν δὲ γογγυστῶν, καὶ ἀχαρίστων, καὶ ἀγνωμόνων δυσφημίας εἶναι τό· « Ἰδοὺ ὠργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν· » εἰ βούλει δὲ, καὶ τό· « Τί ἐπλάνησας ἡμᾶς
των ἁπάντων τῶν ὑπὲρ λόγον, καὶ ἔννοιαν εξεργε
σιῶν, καὶ δωρεῶν ἀπολαύων ὁ Ἰσραήλ, καὶ ὡς
πάντα τὰ περὶ αὐτοὺς εἴη πρὸς τὸ ἐξαίρετον ἀπο
κεκληρωμένα, καὶ οὐ κατὰ τὴν ἄλλην τῶν ἀνθρώπων
πρόνοιάν τε, καὶ κηδεμονίαν, ἀφίησι φωνὴν τοιαύ
την, «ὡς ὁ ταῦτα προῖκα, καὶ διὰ μόνην ἀγαθότητα
παρασχὼν ἡμῖν, οὐδ' ἂν ἁμαρτεῖν εἴασεν· εἰ μὴ τὴν
πολλὴν αὐτοῦ, καὶ ἀνεκδιήγητον περὶ ἡμᾶς φροντί
δα, καὶ κηδεμονίαν εἰς ὀργὴν ἀφῆκε περιτραπή
τόμου πέτρας πηγὰς ἀκενώτους ἀναβλύζον· τού
ναι, ν
Καὶ ταῦτα ποτνιώμενος εἴη ἄν, καὶ λέ
γων, καὶ διανοούμενος ὁ Ἰσραὴλ, ἀλλ' οὐκ ἀπο
φαινόμενος· οὐδὲ δογματίζων, ἀλλ' ἐλεεινολογού
μενος· οὐδὲ τὴν αἰτίαν τοῦ ἁμαρτάνειν ἀπολυόμενος,
ἀλλὰ θρηνολογῶν, καὶ τὴν ἰδίαν ἐθελοκακίαν καται
τιώμενος. Διὸ καὶ, & στοργήν, καὶ ἔλεον ἀνακινεῖν
οἶδε, τοῖς ἄλλοις διαπλέκει ρήμασιν·· Πατὴρ ἡμῶν
εἶ σύ· Ἀβραὰμ οὐκ ἔγνω ἡμᾶς.... ἀπ᾿ ἀρχῆς τὸ
ὄνομά σου ἐφ' ἡμᾶς·» καὶ ὅσα ἄλλα συνείρηται συμ
πάθειαν, καὶ εὐμένειαν ἕλκειν δυνάμενα, μονονουχί
λέγων· ι ὡς ἀνθ᾽ οἷου πλούτου δωρεῶν, οι μοι, καὶ
δόξης εἰς τὴν οἰκουμένην διαβοηθείσης, οἴοῖς ἁμαρ
τήμασιν ἑαλωκώς, καὶ ὄνειδος, καὶ μυκτηρισμός γεν
γονὼς ἐξελέγχομαι.»
Εἰ δὲ καὶ πρὸς διπλῆν μοίραν πανταχοῦ καθορᾶται
μεριζόμενος ὁ Ἰσραήλ· οἱ μὲν γὰρ αὐτῶν μοσχοπο
οῦσιν ἐγκαταλιμπάνοντες Θεόν· οἱ δὲ φόνῳ, καὶ θα
νάτῳ τὴν τόλμαν δικάζουσι, τῇ Μωσαϊκῇ ψήφῳ,
μᾶλλον δὲ τῇ τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισία υπηρετούμενοι
καὶ οἱ μὲν ἱερατεύουσι τῷ Θεῷ, τοῖς δὲ χάσματα
γῆς αὐτοσχέδιος τάφος γίνεται· καὶ τοὺς μὲν φλόγες
θεήλατοι κατανέμονται τοῦ γογγυσμοῦ δίκας εἰσ
πραττόμεναι· οἱ δὲ πρὸς τὸν ἔλεον, καὶ τὴν εὐγνω
μοσύνην καταφεύγοντες, θεαταί, καὶ μάρτυρες τοῦ
παραδόξου θεάματος γίνονται· καὶ τῶν μὲν τὰ κα
λα ἐν ἐρήμῳ πίπτει, καὶ τῆς ἐπηγγελμένης γῆς
ἀνάξιοι κρίνονται· οἱ δὲ τῶν ἐπαγγελιῶν οὐκ ἐκπί
πτουσι· καὶ μυρία ἄλλα· οὕτως οὖν εἰς δύο μοίρας,
εἰς τε τὴν εὐγνώμονα, καὶ ἀγνώμονα, τῆς Ἰσρατ
λίτιδος φυλῆς διαιρουμένης, οὐδὲν κωλύει λέγειν τῶν
μὲν εὐγνωμόνων διανοήματα, καὶ ὁμολογίας εἶναι
τό·: Πολλὴ ἡ ἀνομία ἡμῶν ἐναντίον σου καὶ αἱ
ἁμαρτίαι ἡμῶν ἀντέστησαν ἡμῖν· καὶ ὅτι αἱ ἀνομίαι
ἡμῶν ἐν ἡμῖν, καὶ τὰ ἀδικήματα ἡμῶν ἔγνωμένο
ἠσεβήσαμεν, καὶ ἐψευσάμεθα.... καὶ ἀπέστημεν
ἀπὸ ὄπισθεν τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ο καὶ ὅσα ἄλλα τῆς
αὐτῆς ὁμολογήσεως ὑπάρχει, καὶ κατανύξεως· τῶν
δὲ γογγυστῶν, καὶ ἀχαρίστων, καὶ ἀγνωμόνων δυσ
φημίας εἶναι τό·. Ἰδοὺ ὠργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρ
το μεν ο εἰ βούλει δὲ, καὶ τό·. Τί ἐπλάνησας ἡμᾶς
εκ. μια,
ΝΟΤΑ.
prærupla rupe inexhaustos edentem fontes *: cum
his omnibus, quæ nec exprimi, nec intelligi pos
sunt, beneficiis ac donis fruerentur llebræi; et
quodammodo quæcunque ad eos pertinebant, es
sent peculiari sorte selecta, ac sub communi cæte
ris hominibus providentia et vigilantia non conti
nerentur; hujuscemodi verba emittunt: «Deus,
qui hæc omnia gratis, atque ex sola benignitate
nobis impertiebatur, non permisisset nos peccasse;
nisi nimiam suam ac ineffabilem erga nos curam,
et vigilantiam in iram sivisset permutari. ›
Atque hæc dicere et cogitare posset Israel obse
erando, non affirmando; neque proferendo dogma,
sed concitando miserationem; neque ut sese nega
ret esse peccati causam, sed ut lamentationem
faceret, suamque deliberatam improbitatem incu
saret. Quare ea quoque quæ paternum Dei amorem
et misericordiam movere possent, aliis attexit ver
bis: Tu pater noster, Abraham nescivit nos
3 saculo nomen luum super nos “,, et quæcun
que alia ad miserationem et clementiam conci
liandam adjecta sunt; ut propemodum dicat:‹ Pro
quali (hei mihi!) copia donorum, et gloriae per uni
versum orbem pervagatæ, qualibus peccatis impli
calus, et factus [opprobrium et subsanuatio] *
deprehendor! ›
Quod si in duas partes ubique dispesci conspi
ciuntur Hebræi: nonnulli enim eorum vitulum sibi
conflant derelinquentes Deum "; atque hi et cæde
et morte pœnas facinoris luunt, Mosaicæ sententiæ,
aut potius justo Dei judicio subjecti: nonnulli
præterea incensum offerunt Deo, his autem terræ
hiatus extemporaneum fiunt sepulcrum; porro
nonnullos flammæ a Deo immissæ devorant, ut
murmurationis crimen ulciscantur "; alii contra
in Dei misericordiam et in bonam frugem se reci
pientes, incredibilis illius portenti spectatores ac
testes fiunt "; ac illorum quidem membra in
deserto cadunt, terræque promissæ judicantur in
digni”; hi autem ab repromissionum assecutione
non excidunt”; atque alia innumera": cum ita
que Israelitica natio ita in duas distingueretur
partes, quarum altera resipiscentes, altera perver
sos complectitur; nihil-prohibet, quominus resipi
scentium cogitationes confessionesque dicamus esse
illud: «Multiplicatæ sunt iniquitates nostræ coram
te, et peccata nostra responderunt nobis, quia
scelera nostra nobiscum, et iniquitates nostras
cognovimus; peccare, et mentiri et aversi
sumus, ne iremus post tergum Dei nostri 58
; et
quæcunque alia ad eamdem (confessionem, com
punctiouemque pertinent murmurantium vero,
seq.
5º Psal. x£m, 14; lxxviii, 4. 81 Exod. XXXII,
*ibid. 23 seqq. 55 Εxod. xr, 11 seqq.
56 Num. xiv, 28
48 Exod. xvII, 6; Nuin. xx, 11. so Isa. Laur, 16
1 seqil
ss ibid. 25 seqq. 53 Num. XVI, 6 seqg.
or ibid. 30. 89 12 seq.
svif.
Hoc ad eos referendum puto, qui singulis plaga hujusmodi viros fuisse constat. Exod. xxxi,
populi castigationibus superstites ob poenitentiam
Luerunt. Nimirum in prima quoque Hebræorum
col. 301–302page 151 of 591
PG 101:301ἀπὸ τῆς ὁδοῦ σου, καὶ ἐσκλήρυνας τὰς καρδίας ἡμῶν τοῦ μὴ φοβεῖσθαί σε; » καὶ ὅσα τῆς αὐτῆς ἀπονενοημένης γνώμης ἐστὶ τοιαῦτα βλαστήματα.
Εἰ γὰρ καὶ ἑτέροις λόγοις τὰ ὕστερον εἰρημένα διαιτᾶσθαι, καὶ καθίστασθαι δύναται πρὸς τὸν εἱρμὸν τῆς ἀκολουθίας, καὶ τὸ τῆς συγκατανεύσεως ἀστασίαστον· ἀλλ᾽ οὖν καὶ ὁ ῥηθεὶς τρόπος ἱκανός ἐστι τὴν τῶν λογισμῶν ἀχλὺν ἀποσκεδάσαι, καὶ τὸ τῆς ἀμφιβολίας νέφος διαλύσασθαι. Καὶ οὐκ ἔστιν ἐνδοιαζόμενον τῆς ἀγνώμονος εἶναι διαθέσεως τῆς δυσφημίας τὰ ῥήματα. Εἰωθότων γὰρ κατὰ Θεοῦ, καὶ κατὰ τῶν αὐτοῦ θεραπόντων γογγύζειν, καὶ κατ᾽ εξανίστασθαι τῶν συμπληρούντων τὴν ἀγνώμονα, καὶ πεπωρωμένην, καὶ ἀθεράπευτον μοῖραν· ἀκόλουθός ἐστιν αὐτοῖς καὶ μελέτη, μάλιστα καὶ τῶν κακῶν ἁπάντων ἀντὶ τοῦ ἑαυτοὺς αἰτίους νομίζειν, εἰς τὴν τῆς σωτηρίας ἁπάσης πηγὴν, καὶ τῶν καλῶν αἴτιον τὰς αἰτίας ἀναφέρειν.
᾿Αλλ᾽ εἴρηται μὲν, ὅσα εἴρηται· τοῖς δὲ τὴν κριτικὴν ἕξιν τῇ τοῦ παναγίου Πνεύματος δυνάμει χαριτωθεῖσιν ὑπεξίσταμαι διαιτᾶν, καὶ τὰ κρείττω μᾶλλον τῶν ἄλλων ἀποδέχεσθαι, καὶ στέργειν. Ἐπὶ τέλει δέ μοι τοῦ λόγου περιῆλθεν ἡ μνήμη τῆς τοῦ Συμμάχου ἐκδόσεως, ἥτις εἰ κατ᾽ ἀρχὰς ἐπέστη, οὐκ ἂν τοσούτων ἐνθυμημάτων, οὐδὲ περινενοημένων θεωρημάτων πρὸς τὴν λύσιν ἐδεήθημεν. Καὶ γὰρ ἐκεῖνος τὸ ῥητὸν οὕτως ἐκδέδωκεν· « Ὠργίσθης ἡμῶν ἁμαρτόντων·» ὅπερ οὐδὲν ἀμφίβολον, οὐδέ τινα παρέχεται ζήτησιν· φανερὰν δὲ, καὶ κρείττω προτίθησιν, ἢ διαπορεῖσθαι, τὴν διάνοιαν. Ἴσμεν γὰρ, ἴσμεν σαφῶς ἅπαντες τὸ θεῖον ἐπὶ ταῖς ἁμαρτίαις ἡμῶν ὀργιζόμενον. Οὐκ ἄδηλον δὲ, ὅτι μὴ μόνον αὐτὴ καθ᾽ ἑαυτὴν ἡ τοιαύτη ἔκδοσις διαλύειν ἐστὶν ἱκανὴ τὸ ἀπόρημα· ἀλλὰ καὶ ὅτι οὐκ ὀλίγας τῶν προειρημένων ἐπιλύσεων βεβαιοτέρας μᾶλλον ἀποφαίνει· οὐδὲ πρὸς τὰς λοιπὰς διαφερομένη, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῆς ἰδίας χρείας διαμένειν ἀπολείπουσα.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΜΓ.
Τί δή ποτε τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ εἰς ὄνομα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος βαπτίζειν μυσταγωγήσαντος, οἱ ἀπόστολοι καὶ μαθηταὶ αὐτοῦ οὐχ οὕτως, ἀλλ᾽ εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ ἐβάπτιζον;
α΄. Τινὰς μὲν οὖν τῶν ἱερῶν ἀνδρῶν ἔστιν ἰδεῖν ἱσταμένους πρὸς τὸ ἄπορον, οὐ δι᾽ ὧν τὸ ζήτημα διαλύε-
ἀπὸ τῆς ὁδοῦ σου, καὶ ἐσκλήρυνας τὰς καρδίας ἡμῶν
τοῦ μὴ φοβεῖσθαί σε;» καὶ ὅσα τῆς αὐτῆς
ο καὶ ὅσα τῆς αὐτῆς
ἀπονενοημένης γνώμης ἐστὶ τοιαῦτα βλαστήματα.
Εἰ γὰρ καὶ ἑτέροις λόγοις τὰ ὕστερον εἰρημένα διαι
τᾶσθαι, καὶ καθίστασθαι δύναται πρὸς τὸν εἱρμὸν τῆς
ἀκολουθίας,καὶ τὸ τῆς συγκατανεύσεως ἀστασίαστον
ἀλλ᾽ οὖν καὶ ὁ ῥηθεὶς τρόπος ἱκανός ἐστι τὴν τῶν
λογισμῶν ἀχλὺν ἀποσκεδάσαι, καὶ τὸ τῆς ἀμφιβο
λίας νέφος διαλύσασθαι. Καὶ οὐκ ἔστιν ἐνδοια
ζόμενον τῆς ἀγνώμονος εἶναι διαθέσεως τῆς
δυσφημίας τὰ ῥήματα. Ειωθότων γὰρ κατὰ Θεοῦ,
καὶ κατὰ τῶν αὐτοῦ θεραπόντων γογγύζειν, καὶ κατ
εξανίστασθαι τῶν συμπληρούντων τὴν ἀγνώμονα,
καὶ πεπωρωμένην, καὶ ἀθεράπευτον μοῖραν· ἀκό
λουθός ἐστιν αὐτοῖς καὶ μελέτη, μάλιστα καὶ τῶν και
κῶν ἁπάντων ἀντὶ τοῦ ἑαυτοὺς αἰτίους νομίζειν, εἰς
τὴν τῆς σωτηρίας ἁπάσης πηγὴν, καὶ τῶν καλῶν αἱ
τιον τὰς αἰτίας ἀναφέρειν.
᾿Αλλ' εἴρηται μὲν, ὅσα εἴρηται· τοῖς δὲ τὴν κρι
τικὴν ἕξιν τῇ τοῦ παναγίου Πνεύματος δυνάμει χα
ριτωθεῖσιν ὑπεξίσταμαι διαιταν,καὶ τὰ κρείττω μᾶλ
λον τῶν ἄλλων ἀποδέχεσθαι, καὶ στέργειν. Ἐπὶ
τέλει δέ μοι τοῦ λόγου περιῆλθεν ἡ μνήμη τῆς τοῦ
Συμμάχου εκδόσεως, ἥτις εἰ κατ' ἀρχὰς ἐπέστη, οὐκ
ἂν τοσούτων ἐνθυμημάτων, οὐδὲ περινενοημένων
θεωρημάτων πρὸς τὴν λύσιν ἐδεήθημεν. Καὶ γὰρ
ἐκεῖνος τὸ ῥητὸν οὕτως ἐκδέδωκεν, ι Ωργίσθης
ἡμῶν ἁμαρτόντων·, ὅπερ οὐδὲν ἀμφίβολον, οὐδέ. (36);,
τινα παρέχεται ζήτησιν· φανερὰν δὲ, καὶ κρείττω
προτίθησιν, ἢ διαπορεῖσθαι, τὴν διάνοιαν. Ισμεν
γὰρ, ἴσμεν σαφῶς ἅπαντες τὸ θεῖον ἐπὶ ταῖς
ἁμαρτίαις ἡμῶν ὀργιζόμενον. Οὐκ ἄδηλον δὲ, ὅτι
μὴ μόνον αὐτὴ καθ' ἑαυτὴν ἡ τοιαύτη Εκδοσις δια
λύειν ἐστὶν ἱκανὴ τὸ ἀπόρημα· ἀλλὰ καὶ ὅτι οὐκ ὀλί
γας τῶν προειρημένων ἐπιλύσεων βεβαιοτέρας μᾶλ
λον ἀποφαίνει· οὐδὲ πρὸς τὰς λοιπάς διαφερομένη,
ἀλλ᾽ ἐπὶ τῆς ἰδίας χρείας διαμένειν ἀπολεί
πουσα.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΜΓ.
Τί δή ποτε τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ
Χριστοῦ εἰς ὄνομα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου
Πνέυματος βαπτίζειν μυσταγωγήσαντος, οἱ
ἀπόστολοι καὶ μαθηταὶ αὐτοῦ οὐχ οὕτως, ἀλλ'
εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου ᾿Ιησοῦ ἐβάπτιζον;
Νου.
α'. Τινὰς μὲν οὖν τῶν ἱερῶν ἀνδρῶν ἔστιν ἰδεῖν ἱστα
μένους πρὸς τὸ ἄπορον, οὐ δι' ὧν τὸ ζήτημα διαλύε
λείψανον
ἀποσπάσματι
εμφατικῶς
ἴσμεν γὰρ σαφῶς.
δογμάτων
ingratorumque, ac vecordium blasphemias esse
rasti cor nostrum, ne timeremus te "?, atque
erumpunt.
hoc, ecce «Iratus es, et nos peccavimus; imo et
hoc:. Quare errare nos fecisti de viis tuis, indu
alia hujusmodi, quæ ex eadem animi cæcitate
Etsi enim verba isthæc aliis quoque interpreta
tionibus conciliari, et ad consentanei sensus con
nexionem, conseusionemque inconcussam redigi
possunt; prædictus tamen modus sufficit ad discu
tiendam ratiocinationum caliginem, et nubeni
ambiguitatis dissolvendam. Neque in dubium revo
catur, quin ad vecordem Hebræorum animum
blasphemiæ verba pertineant. Cumn enim ii, qui
vecordium, obduratorum, atque inemendabilium
hominum partem constituebant, contra Deum,
ejusque ministros murmurare, atque insurgere
soliti fuerint; consentanea etiam ipsis ea cura
est, ut et præcipue malorum omnium, pro eo ac
sese auctores arbitrentur, causas in totius salutis
fontem, originemque bonorum transferant.
At ego quidem dixi, quæ dixi: Hæc autem iis,
qui arte critica per Spiritus sancti virtutem præditi
sunt, trado, ut concilient, et quæ meliora sunt,
præ cæteris amplectantur ac probent. Porro dum
diatribæ finem imponebam, venit mihi in mentein
Symmachi versio; quam si statim a principio
adduxissemus, utique non fuisset opus tantas com
mentationes, ratiocinationesque ad dificultatis
solutionem excogitare. Is enim dictum illud ita
reddidit: Iratus es nobis peccantibus
quod quidem nullam ambiguitatem, ac nullam
quæstionis materiam exhibet; perspicuum autem,
et de quc ambigere nemo potest, sensum proponit.
Novimus enim, novimus, inquam, luculenter omnes
Deum propter peccata nostra irasci. Patet autem
hujusmodi versionem non modo ipsam per se ad
questionem dissolvendam suflicere, sed etiain non
paucas ex allatis solutionibus magis magisque
confirmare, dum ne discrepat quidem a reliquis,
sed ipsas in propriis usibus permanere sinit
QUASTIO XLIII [al. XLII].
Curnam cum Dominus et Servator noster Jesus
Christus in nomine Patris et Filii et sancti Spiritus
baptizare docuisset, apostoli atque horum discipuli
non sic, sed in nomine Domini Jesu baptizabant.
Edita ab Ang. Maio, Coll., I, 90-120. De
** Isa. LXIII, 17.
Gratiæ Photio habendæ, quod hoc ex Sym
nachi versione nobis servaverit; deerat
enim in eis Hexaplorum quæ Mont
fauconius collegerat.
Ita in Vaticano legitur; Barberi
nus autem habet tantum
Calvinistas, qui Deum ad peccatum nos in
citantem, imo cogentem somniantur, non minus in
hac, quam in præcedenti lucubratione Photius lucu
lentissime refellere, ac ne ex proposito Isaiæ loco
novam sumant cavillandi materiam, antevertere
baptismo in nomine Jesu administrato.
1. Sanctorum patrum nonnullos video ita in hac
quæsti versantes, ut non tam illa argumenta
videtur. Adnotandum vero quod Munsterus, ac
Grotius, caeteroqui Catholicorum non
nimis amici, illud et peccavimus, cui tota diflicul
tatis moles innititur, quia peccavimus exponendum
non inficiantur. Photius autem celeris, quod scio,
fusius ac planius proposita prophetæ verba com
mentatur; ac blasphemias ex Calvini errore eruptu
ras quodammodo præsentit. De quibus videsis
Dionysium Petavium De Deo, lib. x De prædest.,
cap. G et seqq.
Question XLIIIQuæstio XLIII
col. 303–304page 152 of 591
PG 101:303ται, ἀλλὰ δι' ὧν συγγνώμη τοῖς μὴ δυναμένοις φυλάξαι τὰ προστεταγμένα λύει τὸ ἔγκλημα· ὁμολογοῦσι μὲν γὰρ τοὺς μαθητάς, μὴ καθ' ὃν ἐδιδάχθησαν τρόπου βαπτίζειν· βαπτίζειν δὲ ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, οἰκονομίας τινὸς καὶ προνοίας λόγῳ χρωμένους· καὶ τῷ καιρῷ καὶ τῷ κατεπείγοντι ἔτι μᾶλλον τὴν γνώμην ἁρμόζειν, πρὸς τὸ συμφέρον καὶ εὐπαράδεκτον τοῖς τῷ κηρύγματι προσιοῦσι τὴν μυστικὴν ταύτην καὶ ἱερὰν πρᾶξιν μεθοδεύοντας· ὃ γὰρ τῶν ἄλλων μᾶλλον ἑώρων τοῖς πλήθεσι προϊστάμενον καὶ θόρυβον τοῖς λογισμοῖς αὐτῶν παρεχόμενον, τοῦτο δή, τοῦτο προθεραπεύειν τε καὶ προκαταρτίζειν ποιεῖσθαι σπούδασμα· προΐστατο δὲ καὶ δυσπαράδεκτον ἐνομίζετο ὁμολογεῖν τε Σωτῆρα τὸν Χριστὸν καὶ μάλιστα Υἱὸν Θεοῦ καὶ Θεόν, καὶ τοῖς ἐκείνου πειθαρχεῖν παραγγέλμασιν· ὃ τοίνυν ἑώρων μάλιστα διδασκαλίας δεόμενον, ἐκεῖνο τῶν ἄλλων προὐτίθεντο, καὶ κατ' ἐκεῖνο μυσταγωγεῖν τῶν προσιόντων τὸ πλῆθος ἐδοκίμαζον. Διὸ καὶ βαπτίζοντες οὐκ εἰς Πατέρα, καὶ Υἱόν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἐβάπτιζον, ἀλλὰ τὸν Κύριον Ἰησοῦν ἐπικαλούμενοι, τῷ λουτρῷ τῆς παλιγγενεσίας τῶν μολυσμάτων τοὺς λελουμένους ἐκάθαιρον· ἱερουργοῦντες μὲν τῇ τοῦ Διδασκάλου κλήσει καὶ ὀνομασίᾳ τὸ δῶρον, δι' αὐτοῦ δὲ εἰς υἱοθεσίαν τοὺς ἀξιουμένους τῆς καθάρσεως διδάσκοντες καταλέγεσθαι· υἱοὺς δὲ Θεοῦ κατὰ χάριν ἐκεῖνον μόνον δύνασθαι ποιεῖν, ᾧ κατὰ φύσιν τε καὶ ἐξ ἀϊδίου τὸ τῆς υἱότητος καὶ θεότητος ἐνυπῆρχεν ἀξίωμα· δι' οὗ καὶ τὸ ὁμογενὲς Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι συνθεωρεῖται καὶ συναναφαίνεται. Οἱ τοίνυν τὴν υἱοθεσίαν διὰ τοῦ Υἱοῦ πιστεύσαντες δέξασθαι, οὐδ' ὅτι Θεός ἐστιν ὁ ταύτην δωρούμενος βραδεῖς ἂν ὀφθεῖεν συγκατατίθεσθαι. Οὕτω μὲν οὖν ἐπῆλθέ τισι τὴν ἀπορίαν ἐπιλύεσθαι.
β. Ἐγὼ δὲ οὐκ εἰμὶ δυνατὸς συνορᾶν πῶς ἄν τις μᾶλλον δι' ἑτέρων ἢ διὰ τούτων ἀντὶ τοῦ λύειν, δεσμὸν ἐπιβάλλειν πειραθείη, οὐκ ἀσθενέστερον τοῦ προτέρου συμπλέκειν τὸ ἄπορον. Κατασκευὴ γὰρ μᾶλλον ἂν εἴη τοῦτο καὶ αἰτία τῆς τῶν μαθητῶν διαφωνίας πρὸς τὸν διδάσκαλον. Ἡ γὰρ αἰτία τοῦ διαφωνεῖν, οὐ μὲν οὖν οὐκ ἔστι τῆς διαφωνίας ἀναίρεσις, ἀλλὰ καὶ κρίσιν ταύτῃ συνάπτειν, καὶ τοῦ Δεσποτικοῦ φρονήματος διὰ μελέτης τὸ οἰκεῖον ἀνθαιρεῖσθαι. Τί δ' ἂν καὶ ἕτερον τῶν κατεπειγόντων μᾶλλον εἴη τῆς θεολογούσης ἐκφαντορίας καὶ τὸ τῆς Τριάδος ὁμοφυὲς καὶ ὁμοδύναμον συνεπτυγμένοις ὀνόμασι ἀνακαλυπτούσης; Καὶ τότε μυσταγωγουμένοις οὐκ ἐν ἀρχῇ, οὐ τῶν μαθητῶν ἐν τῷ ἀτελεῖ διακειμένων ἔτι, οὐδὲ τῶν ἑκουσίων καὶ σωτηρίων παθῶν ἐπιτελεῖσθαι μελλόντων, καὶ συσκιάζεσθαι τῷ καιρῷ τῆς ἀκριβείας τῆς ἐν κρίσει διδασκαλίας ἀπαιτούσης· ἀλλὰ μετὰ τὸν σταυρόν, μετὰ τὴν ταφήν, μετὰ τὸ σκυλευθῆναι τὰ τοῦ ᾅδου βασίλεια, καὶ δε-
proferant, quibus controversia solvitur, sed ea po-
tius quibus veniam impetrent iis qui mandato ob-
temperare non potuerunt, eosdemque crimine ab-
solvant. Quippe fatentur discipulos non illo modo
quo eruditi fuerant baptizavisse, sed in nomine Do-
mini nostri Jesu Christi baptismum impertivisse,
secundum economiam quamdam ac providentiam
hac formula utentes temporique et in primis in-
stanti necessitati sententiam accommodavisse, dum
ex utilitate et płacito neophytorum mysticum hune
sacrumque ritum administrabant. Nam quod præ
cæteris cernebant in vulgi animis antestare, eo-
rumque eogitationibus perturbationem injicere, hoc
apprime procurandum sibi studioseque præmu-
niendum putabant. Jamvero antestabat atque om-
nium difcillima videbatur hæc allirmatio, Servato- Β
rem scilicet esse Christum, præcipueque Dei Filium
et Deum ejusque mandatis esse obediendum. Quod
isaque magis indiguin magisterii videbant, id cæteris
prævertebant, atque ex hujus norma initiandam sa-
eris multitudinem proselytorum existimabant. Quare
baptismum haud in Patris et Filii et Spiritus sancti
nonine impertiebant, verum Domino Jesu invocato,
regenerationis lavacro lotos culpis purgabant : ad-
ministrantes quidem cum Domini invecatione et ap-
pellatione sacrum munus, simulque docentes qui
digni hac purgatione fuissent, eos per illum ado-
ptionem consequi: quippe filios Dei per gratiam eum
taplummodo posse arrogare, cui naturaliter atque
ab æterno Filii atque Dei dignitas inest : qua ex re
naturæ quoque unitas Patris et Filii ac Spiritus
sancti conspicitur atque palescit. Jam qui adoptio-
vem se per Filium consecutos credebant, eos par
erat de ejus quoque divinitate, qui id donum con-
tulerat, haud gravate assentiri. Sic itaque nonnullis
visum est controversiam banc dirimere.
2. Ego vero haud potis sum intelligere, quidquam
aptius esse aliud, quod nedum nodum haud expe-
diat, sed potius laqueum injiciat, et quidem non
infirmiorem, eo qui supra memoratus est, al con-
stringendam controversiæ difficultatem. Imo vero
demonstratio hæc erit atque accusatio dissidentium
ac magistro discipulorum. Nam causa dissidendi
haud est equidem dissonantiæ abrogatio, sed judi-
cium de re interpositum, et proprii arbitrii Dominica D
voluntati præmeditata prælatio. Quænam autem
gravior necessitas est, quam ut sacra scientia ma-
nifestetur, atque ut Trinitatis natura una visque
una conjunctis nominibus reveletur? Et quidem
discipuli haud recenter initiati fuerant, neque im-
perfecta adhuc conditione erant, neque voluntaria
Servatoris passio non fuerat peracta, neque legi
usque ad tempus idoneum summa controverse do-
ctrinæ notitia jam postulabat: sed post crucem,
post necem, post sepulturam, post inferorum reg..
"
ξαι τὰ προστεταγμένα λύει τὸ ἔγκλημα· ὁμολογοῦσε
μὲν γὰρ τοὺς μαθητάς, μὴ καθ᾿ ὃν ἐδιδάχθησαν τρό
που βαπτίζειν· βαπτίζειν δὲ ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Κυρίου
ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, οἰκονομίας τινὸς καὶ προνοίας
λόγῳ χρωμένους· καὶ τῷ καιρῷ καὶ τῷ κατεπείγοντι
ἔτι μᾶλλον τὴν γνώμην ἁρμόζειν, πρὸς τὸ συμφέρον
καὶ εὐπαράδεκτον τοῖς τῷ κηρύγματι προσιούσι τὴν
μυστικὴν ταύτην καὶ ἱερὰν πρᾶξιν μεθοδεύοντας· δ
γὰρ τῶν ἄλλων μᾶλλον ἑώρων τοῖς πλήθεσι προϊστά
μενον καὶ θόρυβον τοῖς λογισμοῖς αὐτῶν παρεχόμε
νον, τοῦτο δή, τοῦτο προθεραπεύειν τε καὶ προκαταρ
τίζειν ποιεῖσθαι σπούδασμα· προΐστατο δὲ καὶ δυσ-
παράδεκτον ένομίζετο ὁμολογεῖν τε Σωτῆρα τὸν Χρι
στὸν καὶ μάλιστα Υἱὸν Θεοῦ καὶ Θεὸν, καὶ τοῖς ἐκεί
νου πειθαρχεῖν παραγγέλμασιν· ὅ τοίνυν ἑώρων μά
λιστα διδασκαλίας δεόμενον, ἐκεῖνο τῶν ἄλλων πρού
τίθεντο, καὶ κατ' ἐκεῖνο μυσταγωγεῖν τῶν προσιόν
των τὸ πλῆθος ἐδοκίμαζον. Διὸ καὶ βαπτίζοντες οὐκ
εἰς Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἐβάπτιζον,
ἀλλὰ τὸν Κύριον Ἰησοῦν ἐπικαλούμενοι, τῷ λουτρό
τῆς παλιγγενεσίας τῶν μολυσμάτων τοὺς λελουμένους
ἐκάθαιρον· ἱερουργοῦντες μὲν τῇ τοῦ Διδασκάλου
κλήσει καὶ ὀνομασίᾳ τὸ δῶρον δι' αὐτοῦ δὲ εἰς υἱο
θεσίαν τοὺς ἀξιουμένους τῆς καθάρσεως διδάσκον
τες καταλέγεσθαι· υἱοὺς δὲ Θεοῦ κατὰ χάριν ἐκεῖνον
μόνον δύνασθαι ποιεῖν, ᾧ κατὰ φύσιν τε καὶ ἐξ ἀἱ·
δίου τὸ τῆς υἱότητος καὶ θεότητος ἐνυπῆρχεν ἀξίω
μα· δι' οὗ καὶ τὸ ὁμογενές Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ
Πνεύματι συνθεωρεῖται καὶ συναναφαίνεται. Οι τοί
νυν τὴν υἱοθεσίαν διὰ τοῦ Υἱοῦ πιστεύσαντες δέξα
σθαι, οὐδ᾽ ὅτι Θεός ἐστιν ὁ ταύτην δωρούμενος βραδείς
ἂν ὀφθεῖεν συγκατατίθεσθαι. Οὕτω μὲν οὖν ἐπῆλθε
τισι τὴν ἀπορίαν ἐπιλύεσθαι.
Α ται, ἀλλὰ δι' ὧν συγγνώμη τοῖς μὴ δυναμένοις φυλά
.
•
β. Ἐγὼ δὲ οὐκ εἰμὶ δυνατὸς συνορᾷν πῶς ἄν τις
μᾶλλον δι' ετέρων ἢ διὰ τούτων ἀντὶ τοῦ λύειν, δε
σμὸν ἐπιβάλλειν πειραθείη, οὐκ ἀσθενέστερον τοῦ προ
τέρου συμπλέκειν τὸ ἄπορον (39). Κατασκευὴ γὰρ
μᾶλλον ἂν εἴη τοῦτο καὶ αἰτία τῆς τῶν μαθητῶν δια-
φωνίας πρὸς τὸν διδάσκαλον. Ἡ γὰρ αἰτία τοῦ δια-
φωνεῖν, οὐ μὲν οὖν οὐκ ἔστι τῆς διαφωνίας αναίρε
σις, ἀλλὰ καὶ κρίσιν ταύτῃ συνάπτειν, καὶ τοῦ Δε
σποτικού φρονήματος διὰ μελέτης τὸ οἰκεῖον ἀνθα:
ρεῖσθαι. Τί δ' ἂν καὶ ἕτερον τῶν κατεπειγόντων μάλ
λον εἴη τῆς θεολογούσης ἐκφαντορίας καὶ τὸ τῆς
Τριάδος ὁμοφυὲς καὶ ὁμοδύναμον συνεπτυγμένοι;
ανακαλυπτούσης ὀνόμασι; Καὶ τότε μυσταγωγουμέ
νοις οὐκ ἐν ἀρχῇ, οὐ τῶν μαθητῶν ἐν τῷ ἀτελεῖ δια-
κειμένων ἔτι, οὐδὲ τῶν ἑκουσίων καὶ σωτηρίων πα-
θῶν ἐπιτελεῖσθαι μελλόντων, καὶ συσκιάζεσθαι τῷ
καιρῷ τῆς ἀκριβείας τῆς ἐν κρίσει διδασκαλίας ἀπαι
τούσης· ἀλλὰ μετὰ τὸν σταυρόν, μετά την ταφήν,
μετὰ τὸ σκυλευθῆναι τὰ τοῦ ᾅδου βασίλεια, καὶ δε
NOT.E.
(39) Nos Itali dicimus scusa peggiore della colpa.
PHOTII PATRIARCHE CP.
col. 305–306page 153 of 591
PG 101:305σμοῖς ἀλύτοις παραδοθῆναι τὸν πολέμιον τοῦ γένους ἡμῶν, ἡνίκα τοῦ τάφου ἀνέστη καὶ τὴν κοινὴν ἀνάστασιν ἐνεκαίνισε, τότε δή τότε τὴν ἐξουσίαν ἁπάντων τῶν ἐπιγείων καὶ τῶν οὐρανίων ὁ φύσει ταύτην ἔχων τῇ θεϊκῇ καὶ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον ἀναδεξάμενος, τότε τὸν βασιλικὸν τοῦτον καὶ σωτήριον νόμον, οὐκ ἐν πλαξὶ λιθίναις, ἀλλ' ἐν πλαξὶ κρείττοσιν ἢ μετέχειν ὕλης ἐπιγείου, ταῖς τῶν ἀποστόλων διανοίαις ἐνεχάραξεν οἱονεὶ προθέματά τινα δι' αὐτῶν καὶ προγράμματα ἀνὰ πᾶσαν ἁπλώσας τὴν οἰκουμένην, καθ' ἃ καὶ μυεῖσθαι καὶ τελειοῦσθαι τοὺς προσιόντας ἔδει τὴν εὐσέβειαν· « Πορευθέντες γάρ, φησί, μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίσαντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· διδάσκοντες αὐτοὺς τηρεῖν (δηλονότι καὶ πρὸ τῶν ἄλλων τὸ νῦν εἰσφερόμενον) πάντα ὅσα ἐνετειλάμην ὑμῖν. »
γ. Τούτου δὴ τοῦ ἱεροῦ καὶ σωτηρίου προστάγματος, τί ἂν εἴη κατεπείγον μᾶλλον; τί δὲ κρίσεως ἀνθρωπίνης δεόμενον, τῆς Δεσποτικῆς φωνῆς ἱερολογούσης τὸ δόγμα, καὶ σφραγίδος πάσης ἀσφαλέστερον τὴν ψῆφον αὐτῷ περιτιθεμένης; Καί τοι γε εἰ καὶ ἄμφω τὸ κατεπείγον ἐπὶ τῇ ἴσῃ καὶ ὁμοίᾳ ἐνέμοντο χρεία, ὅ τε σωτήριος φημὶ νόμος, καὶ τῶν μαθητῶν ἡ γνώμη, οὐδ' ἕτερον διεφέρετο νόημα, οὐδ' οὕτως ἦν ἀνεκτὸν τῆς δεσποτικῆς μυσταγωγίας τὴν ὑπηρετοῦσαν γλῶσσαν ἔμπροσθεν ποιεῖν. Εἰ δὲ τῇ θέσει τῶν μαθητῶν ἡ τοῦ διδασκάλου ἀναίρεσις ἕπεται, πῶς οὐκ εἰς τόλμαν ἥκει δι' ἧς ὑβρίζεται τῆς συγγνώμης ἡ χάρις; τὴν μὲν Δεσποτικὴν κρίσιν μὴ τῶν κατεπειγόντων εἶναι νομίζειν, τὴν δὲ τῶν δούλων ἐπίνοιαν τῶν κατεπειγόντων· καὶ παρορᾶν μὲν οὗ μὴ ἔστι χωρὶς ἀπονοίας ὁμολογεῖν τὴν παρόρασιν, στέργειν δὲ καὶ προτιθέναι, ἧς ἡ κρίσις δίκη τοῦ κρίναντος. Ἀλλὰ γὰρ αὐτοί γε περιφανῶς οὕτω τοσαύτης καὶ τηλικαύτης ἐντολῆς ἰσχὺν παρορῶντες καὶ παραβαίνοντες, εἰ ὡς ἀληθῶς ἦσαν τῆς παραβάσεως, πῶς ἂν ἠδύναντο τοὺς τῶν ἱερῶν μαθημάτων ἀκροατὰς παραινεῖν ταῖς Δεσποτικαῖς ἐντολαῖς πειθαρχεῖν καὶ καθαῤῥυθμίζεσθαι, καὶ τῆς οἰκείας πολιτείας κατὰ ταύτας ποιεῖσθαι τὴν ἐπιμέλειαν; ἴσον γάρ ἐστι διὰ τῆς τῶν ἐντολῶν ἀθετήσεως πειρᾶσθαι φύλακας τῶν προσταγμάτων ποιεῖν, καὶ ἀθετεῖν αὐτοὺς ἀπαιτεῖν τὸ ἐν παραβάσει ἀπαράβατον. Οὗ τι ἂν ὁ ἐχθρὸς εὑρήσει μᾶλλον, δι' οὗ καὶ τὴν διδασκαλίαν ἐπαρθήσεται νοθεύειν, καὶ τὴν ἐσχάτην ὕβριν προσάψασθαι τῷ κηρύγματι;
δ. Ταῦτα τοίνυν καὶ πολλὰ τοιαῦθ' ἕτερα διὰ τῶν εὐσεβῶν καὶ ἀδεκάστων προϊόντα λογισμῶν, καὶ τὴν νομισθεῖσαν λύσιν αἰτιώμενα ἄλλην τινὰ θεωρίαν τοῦ ζητήματος ἀνιχνεύειν ὑποτίθεται, δι' ἧς καὶ τὸ τῆς ἀπορίας δυσπρόσοδον ἐπὶ τὸ λεῖον καὶ ὁμαλὸν τῆς καταλήψεως ἀνευρύνεται, καὶ ὁ τῶν διαβουλίων ὄχλος διασκεδασθήσεται. Ὅτι μὲν γὰρ τῶν ἱερῶν ἀποστόλων αἱ παναγεῖς καὶ τελεστικαὶ τῆς εὐσεβείας Πράξεις ἱερουργοῦσαι τὸ βάπτισμα ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ λέγονται τοῦτο τελεσιουργεῖν, οὐδεὶς τῶν
σμοῖς ἀλύτοις παραδοθῆναι τὸν πολέμιον τοῦ γένους
ἡμῶν, ἡνίκα τοῦ τάφου ἀνέστη καὶ τὴν κοινὴν
ἀνάστασιν ἐνεκαίνισε, τότε δή τότε τὴν ἐξουσίαν
ἁπάντων τῶν ἐπιγείων καὶ τῶν οὐρανίων ὁ φύσει
ταύτην ἔχων τῇ θεϊκῇ καὶ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον ἀνα-
δεξάμενος, τότε τὸν βασιλικὸν τοῦτον καὶ σωτήριον
νόμον, οὐκ ἐν πλαξὶ λιθίναις, ἀλλ' ἐν πλαξὶ κρείττο-
σιν ἢ μετέχειν ὕλης ἐπιγείου, ταῖς τῶν ἀποστόλων
διανοίαις ἐνεχάραξεν οἱονεὶ προθέματά τινα δι' αὐτ
τῶν καὶ προγράμματα ἀνὰ πᾶσαν ἁπλώσας τὴν οἰ
κουμένην, καθ᾽ ἃ καὶ μυεῖσθαι καὶ τελειοῦσθαι τοὺς
προσιόντας ἔδει τὴν εὐσέβειαν· « Πορευθέντες γάρ,
φησί, μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίσαντες αὐτ
τοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ
ἁγίου Πνεύματος· διδάσκοντες αὐτοὺς τηρεῖν (δηλον-
ότι καὶ πρὸ τῶν ἄλλων τὸ νῦν εἰσφερόμενον) πάντα
ὅσα ἐνετειλάμην ὑμῖν. »
γ. Τούτου δὴ τοῦ ἱεροῦ καὶ σωτηρίου προστάγματ
τος, τί ἂν εἴη κατεπείγον μᾶλλον; τί δὲ κρίσεως
ἀνθρωπίνης δεόμενον, τῆς Δεσποτικῆς φωνῆς ἱερο-
λογούσης τὸ δόγμα, καὶ σφραγίδος πάσης ἀσφαλέ
στερον τὴν ψῆφον αὐτῷ περιτιθεμένης ; Καί τοι γε
εἰ καὶ ἄμφω τὸ κατεπείγον ἐπὶ τῇ ἔσῃ καὶ ὁμοίᾳ δι
ενέμοντο χρεία, ὅ τε σωτήριος φημὶ νόμος, καὶ τῶν
μαθητῶν ἡ γνώμη, οὐδ᾽ ἕτερον διεφέρετο νόημα, οὐδ'
οὕτως ἦν ἀνεκτὸν τῆς δεσποτικῆς μυσταγωγίας τὴν
ὑπηρετοῦσαν γλῶσσαν ἔμπροσθεν ποιεῖν. Εἰ δὲ τῇ
θέσει τῶν μαθητῶν ἡ τοῦ διδασκάλου ἀναίρεσις
ἕπεται, πῶς οὐκ εἰς τόλμαν ἥκει δι' ἧς ὑβρίζεται τῆς
συγγνώμης ἡ χάρις; τὴν μὲν Δεσποτικὴν κρίσιν μὴ
τῶν κατεπειγόντων εἶναι νομίζειν, τὴν δὲ τῶν δού
λων ἐπίνοιαν τῶν κατεπειγόντων· καὶ παρορᾷν μὲν
οὗ μή ἔστι χωρὶς ἀπονοίας ὁμολογεῖν τὴν παρόρασιν,
στέργειν δὲ καὶ προτιθέναι, ἧς ἡ κρίσις δίκη τοῦ κρίσ
ναντος. ᾿Αλλὰ γὰρ αὐτοί γε περιφανῶς οὕτω τοσαύ
της καὶ τηλικαύτης ἐντολῆς ἰσχὺν παρορῶντες καὶ
παραβαίνοντες, εἰ ὡς ἀληθῶς ἦσαν τῆς παραβάσεως,
πῶς ἂν ἠδύναντο τοὺς τῶν ἱερῶν μαθημάτων ἀκροα
τὰς παραινεῖν ταῖς Δεσποτικαῖς ἐντολαῖς πειθαρχείν
καὶ καθαῤῥυθμίζεσθαι, καὶ τῆς οἰκείας πολιτείας
κατὰ ταύτας ποιεῖσθαι τὴν ἐπιμέλειαν ; ἴσον γάρ ἐστι
διὰ τῆς τῶν ἐντολῶν ἀθετήσεως πειρᾶσθαι φύλακας
τῶν προσταγμάτων ποιεῖν, καὶ ἀθετεῖν αὐτοὺς ἀπαι
τεῖν τὸ ἐν παραβάσει ἀπαράβατον. Οὗ τι ἂν ὁ ἐχθρὸς
εὑρήσει μᾶλλον, δι᾿ οὗ καὶ τὴν διδασκαλίαν ἐπαρθή-
σεται νοθεύειν, καὶ τὴν ἐσχάτην ὕβριν προσάψασθαι
τῷ κηρύγματι ;
δ. Ταῦτα τοίνυν καὶ πολλὰ τοιαῦθ᾽ ἕτερα διὰ τῶν
εὐσεβῶν καὶ ἀδεκάστων προϊόντα λογισμῶν, καὶ τὴν
νομισθεῖσαν λύσιν αιτιώμενα ἄλλην τινὰ θεωρίαν
τοῦ ζητήματος ἀνιχνεύειν ὑποτίθεται, δι' ἧς καὶ τὸ
τῆς ἀπορίας δυσπρόσοδον ἐπὶ τὸ λεῖον καὶ ὁμαλὸν
τῆς καταλήψεως ἀνευρύνεται, καὶ ὁ τῶν διαβουλίων
ὄχλος διασκεδασθήσεται. Ὅτι μὲν γὰρ τῶν ἱερῶν
ἀποστόλων αἱ παναγεῖς καὶ τελεστικαὶ τῆς εὐσεβείας
Πράξεις ἱερουργοῦσαι τὸ βάπτισμα ὀνόματι Ἰησοῦ
Χριστοῦ λέγονται τοῦτο τελεσιουργεῖν, οὐδεὶς τῶν
A gnum direptumn, post generis nostri hostem insolubi-
•
libus vinculis traditum, postquam Christus sepulcro
evaserat, communisque resurrectionis auspicium
dederat; tum demum terrestrium omnium atque
cœlestium potestatem, is qui divina natura jam
eam tenebat, humana quoque natura recipiens;
tunc, inquam, regalem hanc salutaremque legem
haud in tabulis lapideis, sed in aliis terrenæ ma-
teriæ vilitatem excedentibus, nempe in apostolo-
rum mentibus scripsit: edicto veluti quodam atque
programmate universo orbi proposito, cujus verbis
initiari et consecrari oportebat quicunque ad reli-
gionem accederent ; nam ; • Euntes, inquit, do-
cete omnes gentes, baptizantes eas in nomine
Patris et Filii et sancti Spiritus: erudientes ut om-
uia (nempe in pritnis quod in praesenti mandaveral)
quæcunque præcepi vobis observent ***.
>
D quod jam peccatum fuerit peccent. Quo quidnam
3. Sane hoc sacro Servatoris præcepto quidnam
urgentius esse potest ? quonam autem judicio ho-
minum opus est, quandoquidem vox Dominica do-
ctrinam hanc tradit, omnique sigillo tutiorem sen-
tentiam suam illi circumponit? Atqui si forte lex
Servatoris et discipulorum opinio formula aliqua
necessaria ad par ac simile officium uteretur, ne-
que illæ duæ sententiæ inter se dissiderent, atta-
men ne tum quidem ferendum videretur, servileni
linguamn herili de re sacra doctrinae anteponi. Quod
si reapse discipulorum decreto magistrale ipsum
antiquatur, donne hæc gravis audacia est, quæ ve-
niæ gratiam contumelia afficit ? nempe vi judicium
Dominicum in rerum necessariarum numero nequa-
quam habeatur; servorum autem excogitationes
in necessariis reputentur: sique negligatur id,
cujus neglectum sine vesania fateri non possumus,
ametur autem atque anteponatur id, cujus electio
damnatio eligentis est. Jam vero discipuli si talis
tantique praecepti vim neglexissent ac violavissent,
cum se reapse contumaciæ ejus reos præstitissent,
num sacræ doctrinæ asseclas hortari poterant ut
mandatis Dominicis obedirent, ad eaque se confor-
marent, suamque vitam ex horum præscripto rege-
rent? Nam qui per ipsam præceptorum viola-
tionem, obedientes mandatis homines facere nititur,
idem sibi licentiam aufert postulandi ab aliis ne
opportunius inveniet hostis, unde et magisterium
adulterare ausit, et extremam ignominiam Evan-
gelio aspergere ?
4. He atque aliæ hujusmodi a piis profecto
incorruptisque ingeniis contradictiones, quæ ju-
stam postulant solutionern, impellunt nos ad in-
dagandam aliam quæstionis explanationem, qua
dubii asperitas ad intelligentiæ lævitatem atque pla-
nitiem dilatetur, et ambiguitatum molestia dispel-
latur. Profecto quod sancti religionisque suasores
divorum apostolorum Actus baptismum in Christi
nomine administratum dicant nemo sana audiendi
vi præditus, negare audebit verumtamen quinam
*** Matth. xxvII, 19, 20.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XLIII.
col. 307–308page 154 of 591
PG 101:307ἀκοὴν ὑγιαίνουσαν ἐχόντων ἀντιλέγειν ὑποστήσεται· Τίνα δὲ διάνοιαν τὰ τοιαῦτα ῥήματα καὶ ὀνόματα ἀναπτύσσει καὶ διερμηνεύει, οὐκέτι παντός ἐστι συνιέναι. Λέγει μὲν οὖν ὁ κορυφαῖος Πέτρος εἰς μετάνοιαν τοὺς Ἰουδαίους ἐπαλείφων καὶ συγγνώμην εὐαγγελιζόμενος τῆς μιαιφονίας· « Βαπτισθήτω ἕκαστὸς ὑμῶν ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν. » Καὶ πάλιν ἐκ θείας ἐπιπνοίας τὸν ἑκατόνταρχον βαπτίσασθαι προτραπείς, αὐτόν τε Κορνήλιον καὶ τοὺς μετ' αὐτοῦ τῆς παλιγγενεσίας ἀξιοῖ, τὸ δῶρον αὐτοῖς τῆς ἀφέσεως ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Κυρίου ἱερουργῶν. Καὶ κατὰ τὴν Ἔφεσον δὲ ἦσαν μαθηταὶ οἱ μόνον τῷ τοῦ Ἰωάννου βαπτίσματι ἐβαπτίσαντο· οὓς καὶ ἀκούοντας τοῦ Παύλου διδάσκοντος, ἡ ἱστορία ἀναγράφει ἐπιθέντος αὐτοῖς τοῦ Ἀποστόλου τὰς ἱλαστηρίους χεῖρας εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, τὸ οὐράνιον τῆς υἱοθεσίας δῶρον δέξασθαι, καὶ τῆς ἐπιφοιτήσεως ἀπολαῦσαι τοῦ παναγίου Πνεύματος. Καὶ μυρία δὲ ἄλλα τοιαῦτα κατὰ τὸν ὅμοιον τῶν ῥημάτων τύπον τοῦ βαπτίσματος ἐξενηνεγμένα ἀταλαιπώρως ἐστὶ καταλαμβάνειν. Πλήν, ὡς εἴρηται, πολλάκις τὸ πρόχειρον τῆς ἑρμηνείας τῷ βάθει καταδυόμενον τῆς ἱερᾶς διανοίας, ἂν μὴ προσλάβῃ τὴν φιλολογοῦσαν βάσανον καὶ μελέτην, τῆς ἀσαφείας καὶ τῆς κατὰ τὴν ὑπόληψιν στάσεως οὐκ ἐθέλει ἀπαλλάττεσθαι. Καὶ γὰρ ἡ κατὰ τὰς φωνὰς ἀδιάκριτος συγκατάθεσις, καὶ ἡ κατὰ τὴν ἀπήχησιν τῶν ῥημάτων παραδοχή, ἄλλα τε πολλὰ τῶν ἀτόπων ἐν πολλοῖς πολλάκις ἀπέτεκε· καὶ νῦν ἂν οὐκ εἰς δύο τελετὰς μόνας τὸ φρικτὸν τῆς παλιγγενεσίας διακόψειεν, ἀλλὰ καὶ μυρίας ἄλλας τῇ κατατομῇ προβαίνούσας ἐπιδείξει, τὴν πρώτην προσθήκην ἀφορμὴν εὑροῦσα τῶν μετὰ ταύτην· καὶ εἰς πλῆθος ἀπολεπτύνουσα τὸ ἑνιαῖον καὶ ἄτμητον τῆς εὐσεβείας, καὶ τὸ τῆς μυσταγωγίας μονοειδὲς καὶ μονότροπον· οὐκέτι παραγραφόμενον, οὐδὲ τὴν πρώτην ἐπεισελθοῦσαν, καὶ τὸ προνόμιον τῆς Δεσποτικῆς ἐντολῆς νενοθεύσασαν, μὴ οὐχὶ συμπαραγράφεσθαι. ε. Ὅρα δὲ εἰς πόσα κατατέμνει καὶ καταμερίζει τὸ θεῖον καὶ οὐράνιον χάρισμα τῆς υἱοθεσίας ἡ τῶν ῥημάτων ὡς πολλάκις ἔφημεν ἀβασάνιστος προσοχή, καὶ τὸ μὴ βούλεσθαι πρὸς τὸ βάθος τῆς ἀληθείας καταδύεσθαι. Ἡ μὲν γὰρ κατὰ τὴν ὑπόθεσιν τῶν πρὸς τὰς λέξεις κεχηνότων, ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ βαπτίζει, ἄλλη δὲ ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Κυρίου μόνον. Τίνι οὖν τῶν εἰρημένων ἐν τῇ τοῦ δώρου τελεσιουργίᾳ χρησόμεθα; Οὐκ ἔχουσι γὰρ τὸ παραλλάττον οὐδὲ τὸ προκεκριμένον κεχρῆσθαι τοῖς βουλομένοις αἱ φωναί· καὶ ὁ μίαν τῶν εἰρημένων παραγραφόμενος, ἔδωκεν ὁδὸν δι' ἧς ἕξουσι τὸ κράτος καὶ τῶν ἄλλων αἱ παραγραφαί. Καὶ οὕτω πάσας κατὰ πασῶν παρατάττεσθαι συνελάσουσιν οἶμαι κατὰ τὴν δεσποτικὴν μυσταγωγίαν τελοῦντες τὸ βάπτισμα. Καὶ εἰ δέδοται κατὰ τὰς ἐκφωνήσεις τῆς μυστικῆς υἱοθεσίας τὸ μὲν ἀφελεῖν, τὸ δὲ προσθεῖναι, τί κωλύει πάλιν τοὺς βουλομένους καὶ παρὰ τὰς εἰρημένας ἑτέρας ἐπινοεῖν τελετάς; Πόσῳ δὲ μᾶλλον ἀντὶ τῶν οὐκ εἰρημένων ἣν ἡ τῆς ἀληθείας αὐτῆς ἀπεθέ-
Imrum verborum ac nominum sensus significatus A
sit, haud æque omnes intelligunt. Ait igitur princeps
apostoloruin Petrus, dum Judæos ad poenitentiam
hortaretur, veniamque iis patratæ cædis offerret :
● Baptizetur unusquisque vestruin in nomine Jesu
Christi in remissionem peccatorum 52.1. Rursumque
divino afflatu ad baptizandum centurionem instin-
ctus, Cornelium ipsum et qui cum eo erant regencra-
tione dignatus est, donum eis remissionis in nomine
Domini impertiens. Præterea Ephesi quidam erant
discipuli, qui Joannis tantum baptismo loti fuerant :
atque hi post auditam Pauli prædicationem, cum
¡is piaculares ab Apostolo manus in nomine Domini
Jesu Christi fuissent impositæ, cœleste adoptionis
donum exceperunt, et sanctissimi Spiritus amatum
experti sunt . Sepenumero alias secundum hanc Β
formulam baptismum administratum haud ægre in-
venies. Verumtamen, uti jam dictum est, sæpe
facilis interpretatio in sacræ mentis sinibus condita,
nisi eruditum judicium ac meditationem nancisca-
tur, neque obscuritate neque apparente repugnantia
liberabitur. Namique inconsultus vocibus ipsis as-
sensus, ac verborum prout souant admissio, et alias
multas multoties absurditates peperit, et nunc etiam
non in duos solos ritus verendum regenerationis
mysterium divideret, sed alios multos e divisione
pullulantes exhiberet: siquidem ex incremento pri-
mo originem alia traherent; ita ut in multitudinem
diduceretur unica atque individua religio, et uni-
formis atque unimoda sacrorum institutio: quæ
rituum varietas minime auferri potest, nisi prima
invecta diversitas, quæ divini præcepti præroga-
tivain pessumdedit, simul auferatur.
5. Cerne autem, sodes, quot in partes dividat atque
dispertiat divinam coelestemque adoptionis gratiam
inconsiderata, ut diximus, verborum observantia,
apud eos qui nolunt ad penetrale veritatis permeare.
Quippe secundum eorum institutum, qui verba plus
æquo suspiciunt, alter quidem ritus in nomine Jesu
Christi baptizat, alter tantummodo in nomine Do-
mini. Quamnam igitur ex his formulis in sacri mu-
neris ministratione usurpabimus? Neque enim al-
ternis et pro libito his dictionibus uti licet : et qui
alterutram prædictarum abolet, is viam munit ad
alias quoque abolitiones constabiliendas. Atque ita
ritus cunctos inter se quasi praelio committent ii qui
baptismum ex Dominica institutione celebrant. Quod
si in mysticæ adoptionis formulis libera sit facultas
hoc auferendi, illud adjiciendi; quis jam impediat,
quominus alii alias, præter diclas, excogitent ini-
tiationes? Quanto igitur justius atque extra omnem
controversiam est, eam stabiliter præ arbitrariis
formulam retinere, quam ipsius veritatis lingua pro-
.
3:8
ἀκοὴν ὑγιαίνουσαν ἐχόντων ἀντιλέγειν ὑποστήσεται·
Τίνα δὲ διάνοιαν τὰ τοιαῦτα βήματα καὶ ὀνόματα
ἀναπτύσσει καὶ διερμηνεύει, οὐκέτι παντός ἐστι συ
ιέναι. Λέγει μὲν οὖν ὁ κορυφαῖος Πέτρος εἰς μετά
νοιαν τοὺς Ἰουδαίους ἐπαλείφων καὶ συγγνώμη.
εὐαγγελιζόμενος τῆς μιαιφονίας· « Βαπτισθήτω έκα-
στὸς ὑμῶν ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ εἰς ἄφεσιν
ἁμαρτιῶν. » Καὶ πάλιν ἐκ θείας ἐπιπνοίας τὸν ἔκα-
τόνταρχον βαπτίσασθαι προτραπείς, αὐτόν τε Κορνή
λιον καὶ τοὺς μετ' αὐτοῦ τῆς παλιγγενεσίας ἀξιοί,
τὸ δῶρον αὐτοῖς τῆς ἀφέσεως ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Κυ
ρίου ἱερουργῶν. Καὶ κατὰ τὴν Ἔφεσον δὲ ἦσαν με
θηταὶ οἱ μόνον τῷ τοῦ Ἰωάννου βαπτίσματι ἐβαπτί
σαντο· οὓς καὶ ἀκούοντας τοῦ Παύλου διδάσκοντος, ἡ
ἱστορία ἀναγράφει ἐπιθέντος αὐτοῖς τοῦ ᾿Αποστόλου
τὰς ἱλαστηρίους χεῖρας εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου της
σοῦ Χριστοῦ, τὸ οὐράνιον τῆς υἱοθεσίας δῶρον δέξα
σθαι, καὶ τῆς ἐπιφοιτήσεως ἀπολαῦσαι τοῦ παναγίου
Πνεύματος. Καὶ μυρία δὲ ἄλλα τοιαῦτα κατὰ τὸν
ὅμοιον τῶν ῥημάτων τύπον τοῦ βαπτίσματος ἐξενη
νεγμένα ἀταλαιπώρως ἐστὶ καταλαμβάνειν. Πλήν,
ὡς εἴρηται, πολλάκις τὸ πρόχειρον τῆς ἑρμηνείας τῷ
βάθει καταδυόμενον τῆς ἱερᾶς διανοίας, ἂν μὴ προς -
λάβῃ τὴν φιλολογοῦσαν βάσανον καὶ μελέτην, τῆς
ἀσαφείας καὶ τῆς κατὰ τὴν ὑπόληψιν στάσεως οὐκ
ἐθέλει ἀπαλλάττεσθαι. Καὶ γὰρ ἡ κατὰ τὰς φωνὰς
ἀδιάκριτος συγκατάθεσις, καὶ ἡ κατὰ τὴν ἀπήχησιν
τῶν ῥημάτων παραδοχή, ἄλλα τε πολλὰ τῶν ἀτόπων
ἐν πολλοῖς πολλάκις ἀπέτεκε· καὶ νῦν ἂν οὐκ εἰς δύο
τελετὰς μόνας τὸ φρικτὸν τῆς παλιγγενεσίας διακό
ψειεν, ἀλλὰ καὶ μυρίας ἄλλας τῇ κατατομή προβαι
νούσας ἐπιδείξει, την πρώτην προσθήκην ἀφορμην
εὑροῦσα τῶν μετὰ ταύτην· καὶ εἰς πλῆθος ἀπολε
πτύνουσα τὸ ἑνιαῖον καὶ ἄτμητον τῆς εὐσεβείας, καὶ τὸ τῆς μυσταγωγίας μονοειδὲς καὶ μονότροπον· 25
οὐκέτι παραγραφόμενον, οὐδὲ τὴν πρώτην ἐπεισελθοῦσαν, καὶ τὸ προνόμιον τῆς Δεσποτικῆς ἐντολῆς νε
θεύσασαν, μὴ οὐχὶ συμπαραγράφεσθαι.
ε. Ορα δὲ εἰς πόσα κατατέμνει καὶ καταμερίζει
τὸ θεῖον καὶ οὐράνιον χάρισμα τῆς υἱοθεσίας ἡ τῶν
ῥημάτων ὡς πολλάκις ἔφημεν ἀβασάνιστος προσοχή,
καὶ τὸ μὴ βούλεσθαι πρὸς τὸ βάθος τῆς ἀληθείας
καταδύεσθαι. Η μὲν γὰρ κατὰ τὴν ὑπόθεσιν τῶν
πρὸς τὰς λέξεις κεχηνότων, ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ
Χριστοῦ βαπτίζει, ἄλλη δὲ ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Κυ
ρίου μόνον. Τίνι οὖν τῶν εἰρημένων ἐν τῇ τοῦ δώ
του τελεσιουργία χρησόμεθα; Οὐκ ἔχουσι γὰρ τὸ
παραλλάττον οὐδὲ τὸ προκεκριμένον κεχρῆσθαι τοῖς
βουλομένοις αἱ φωναί · καὶ ὁ μίαν τῶν εἰρημένων
παραγραφόμενος, ἔδωκεν ὁδὸν δι' ἧς ἐξουσι τὸ κρά-
τος καὶ τῶν ἄλλων αἱ παραγραφαί. Καὶ οὕτω πάσας
κατὰ πασῶν παρατάττεσθαι συνελάσουσιν οἶμαι κατά
τὴν δεσποτικὴν μυσταγωγίαν τελοῦντες τὸ βάπτισμα.
Καὶ εἰ δέδοτα: κατὰ τὰς ἐκφωνήσεις τῆς μυστικῆς
υἱοθεσίας τὸ μὲν ἀφελεῖν, τὸ δὲ προσθεῖναι, τί κω
λύει πάλιν τοὺς βουλομένους καὶ παρὰ τὰς εἰρημέ
νας ἑτέρας ἐπινοεῖν τελετάς; Πόσῳ δὲ μᾶλλον ἀντὶ
τῶν οὐκ εἰρημένων ἣν ἡ τῆς ἀληθείας αὐτῆς ἀπεθέ
89.2 Act. 11, 58; x 48. 30 Acl. XIX, 5.
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
col. 309–310page 155 of 591
PG 101:3095. Καὶ οὔπω εἶπον τῶν ἐλέγχων τὸ ἄμαχον ὅτι δώσουσι κἂν μὴ θέλωσιν οἱ τὴν δεσποτικὴν μυσταγωγίαν ἀπ' ἀρχῆς λιπόντες, ἀπείρους τὰς τῆς μιᾶς υἱοθεσίας τελετάς, καὶ εἰς χλεύην τὸ χάρισμα περιστήσουσι. Βαπτίσουσι δὲ καὶ οὐκέτι τοῦ ἱερέως τὰς θεοπρεπεῖς μυσταγωγοῦντος κλήσεις, ἀλλ' αὐτοῦ γε τοῦ μυουμένου πρὸ τοῦ μυηθῆναι τὴν μυσταγωγὴν πρᾶξιν ἁρπάζοντος, καὶ τότε οὐχ ἑτέρους ἀλλ᾽ ἑαυτὸν καθαίροντος τῷ λουτρῷ τῆς παλιγγενεσίας. Καὶ γὰρ ἐν αὐταῖς ἐστι τῶν ἀποστόλων εὑρεῖν ταῖς ἁγιοπρεπέσι Πράξεσιν, ὡς τῶν μαθητῶν εἷς ὑπάρχων ὁ Ἀνανίας, καὶ θείας ὄψεως προσταττούσης εἰς τὸν χορὸν τῶν ἀποστόλων, συναγαγεῖν τὴν διώκτην καὶ δεινὸν πολέμιον τῆς εὐσεβείας τὸν οὔπω Παῦλον γεγονότα, ἡνίκα καὶ τὸ σωματικὸν σκότος τῶν ὄψεων τῇ τῆς χειρὸς ἀφῇ ὁ μυσταγωγὸς τοῦ μυουμένου περιεῖλε, τότε δὴ τότε ὁ Ἀνανίας πρὸς τὸν ἐκ σκότους εἰς τὸ φῶς καὶ τὸν νοῦν καὶ τὰς ὄψεις μεταβεβλημένον, καὶ νῦν, φησί, Τί μέλλεις; Ἀναστάς, βάπτισαι καὶ ἀπόλουσαι τὰς ἁμαρτίας σου ἐπικαλεσάμενος τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου· σὺ ἐπικαλεσάμενος, ἀλλ᾽ οὐχὶ τινὸς ἑτέρου μυοῦντος οὐδὲ ἐπᾴδοντος τὰς θεολόγους κλήσεις. Τί λέγεις, ὁ μυούμενος πρὶν ἢ τυχεῖν τῆς μυήσεως ἐμυσταγώγει; ὁ τῆς παλιγγενεσίας δεόμενος, αὐτὸς ἐνήργει τὴν παλιγγενεσίαν; ὁ τοῦ ἱερέως χερσὶ καὶ χείλεσι τελειούμενος, αὐτὸς τὸ ἐκείνου ἁρπάζων ἀξίωμα ἑαυτῷ τὴν τελειότητα περιτίθησι; Τὸ γὰρ τοῦ γράμματος ἐπιπόλαιον, ᾧ πεποιθότες τὴν Δεσποτικὴν ἐντολὴν παραγράφονται, τοῦτο νομίζειν αὐτοὺς καὶ μὴ βουλομένους ἀπαιτεῖ. Τρόπος οὖν οὗτος ἄλλος μυήσεως μηδενὶ τῶν προειρημένων συμφερόμενος. Ὅταν δὲ ὁ κορυφαῖος τὰς καθολικὰς παραινέσεις γράφων τοῖς τῶν Ἰουδαίων ἐν διασπορᾷ, τῷ δρόμῳ τῆς γλώττης καὶ τῷ τάχει τῆς γραφῆς χερσὶν ἀμφοῖν καθυπάτευε, τὸ βάπτισμα συνειδήσεως ἀπεθέσπισεν ἀγαθῆς, οὐκ ἐκ τρίποδος χρώμενος μαντικοῦ, ἀλλ᾽ ἐκ θεολήπτου ψυχῆς ἱερολογῶν· ἀλλ' ἄρα οὐχὶ σὺ πάλιν ἁρπάσαις τὴν λέξιν, καὶ μυσταγωγίας ἑτέρας εἰσήγησιν οὐκ ἀνακηρύξαις, καὶ λουτρὸν ἐγκαινίζειν ἁμαρτημάτων καθάρσιον, οὐκ ἐπ' ὀνόματι τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ τελούμενον, οὐδὲ κατ᾿ ἄλλον τινὰ τῶν εἰρημένων λόγον μυσταγωγούμενον, ἀλλὰ συνειδήσεως ἀγαθῆς εἰς Θεὸν ὑπάρχον ἐπερώτημα; Ὁρᾷς ὅσοις ἀτόποις ἑαυτοὺς ἐκδιδόασιν, οἷς ἡ τῶν ὀνομάτων ἀβασάνιστος προφορὰ τῆς ἐν τοῖς πράγμασιν ἀληθείας προτετίμηται; Ἀλλὰ τί φημι καὶ ἕτερόν τι τῶν εἰρημένων οὐδενὸς ἀνεπαχθέστερον, ἵνα μὴ λέγω πάντων βαρύτερον; Ἡ τοῦ πνεύματος μεγαλόφωνος σάλπιγξ Παῦλος ὁ μετάρσιος ἄνθρωπος μέγα καὶ περιφανὲς ἀπεσάλπισεν, ὡς εἰς τὸν θάνατον Χριστοῦ ἡμεῖς ἐβαπτίσθημεν.
σπισε γλῶσσα ταύτην κρατύνειν, καὶ κατὰ ταύτην Α
ἐκτελεῖν τὴν παλιγγενεσίαν ὅσιόν τε καὶ αἰτίας πάσης
ὑπερανεστηκός ;
5. Καὶ οἴπω εἶπον τῶν ἐλέγχων τὸ ἄμαχον ὅτι
δώσουσι κἂν μὴ θέλωσιν οἱ τὴν δεσποτικὴν μυσταγω
γίαν ἀπ' ἀρχῆς λιπόντες, ἀπείρους τὰς τῆς μιᾶς
υιοθεσίας τελετάς, καὶ εἰς χλεύην τὸ χάρισμα περι-
στήσουσι. Βαπτίσουσι δὲ καὶ οὐκέτι τοῦ ἱερέως τὰς
θεοπρεπεῖς μυσταγωγοῦντος κλήσεις, ἀλλ' αὐτοῦ γε
τοῦ μυουμένου πρὸ τοῦ μυηθῆναι τὴν μυσταγωγὴν
πρᾶξιν ἁρπάζοντος, καὶ τότε οὐχ ἑτέρους ἀλλ᾽ ἑαυτὸν
καθαίροντος τῷ λουτρῷ τῆς παλιγγενεσίας. Καὶ γὰρ
ἐν αὐταῖς ἐστι τῶν ἀποστόλων εὑρεῖν ταῖς ἁγιοπρε
πέσι Πράξεσιν, ὡς τῶν μαθητῶν εἰς ὑπάρχων ὁ
᾿Ανανίας, καὶ θείας όψεως προσταττούσης εἰς τὸν
χορὸν τῶν ἀποστόλων, συναγαγεῖν τὴν διώκτην και Β
δεινὸν πολέμιον τῆς εὐσεβείας τὸν οὔπω Παῦλον γε-
γονότα, ἡνίκα καὶ τὸ σωματικών σκότος τῶν ὄψεων
τῇ τῆς χειρὸς ἀφῇ ὁ μυσταγωγὸς τοῦ μυουμένου
περιεῖλε, τότε δὴ τότε ὁ ᾿Ανανίας πρὸς τὸν ἐκ σκό
τους εἰς τὸ φῶς καὶ τὸν νοῦν καὶ τὰς ὄψεις μεταδε-.
βλημένον, καὶ νῦν, φησί, Τί μέλλεις; ᾿Αναστάς,
βάπτισαι καὶ ἀπόλουσαι τὰς ἁμαρτίας σου ἐπικαλεσά
μενος τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου· σὺ ἐπικαλεσάμενος, ἀλλ᾽
οὐχὶ τινὸς ἑτέρου μυοῦντος οὐδὲ ἐπᾴδοντος τὰς θεολό
γους κλήσεις. Τί λέγεις, ὁ μυούμενος πρὶν ἢ τυχεῖν
τῆς μυήσεως ἐμυσταγώγει; ὁ τῆς παλιγγενεσίας
δεόμενος, αὐτὸς ἐνήργει την παλιγγενεσίαν; ὁ τοῦ
ἱερέως χερσὶ καὶ χείλεσι τελειούμενος, αὐτὸς τὸ ἐκεί-
νου ἁρπάζων ἀξίωμα ἑαυτῷ τὴν τελειότητα περιτί
θησι; Τὸ γὰρ τοῦ γράμματος ἐπιπόλαιον, ᾧ πεποι-
θότες τὴν Δεσποτικὴν ἐντολὴν παραγράφονται, τοῦτο
ομίζειν αὐτοὺς καὶ μὴ βουλομένους ἀπαιτεῖ. Τρόπος
οὖν οὗτος ἄλλος μυήσεως μηδενὶ τῶν προειρημένων
συμφερόμενος. "Οταν δὲ ὁ κορυφαῖος τὰς καθολικὰς -
παραινέσεις γράφων τοῖς τῶν Ἰουδαίων ἐν διασπορά,
τῷ δρόμῳ τῆς γλώττης καὶ τῷ τάχει τῆς γραφής
χερσὶν ἀμφοῖν καθυπάτευε (40), τὸ βάπτισμα συνει
δήσεως ἀπεθέσπισεν ἀγαθῆς, οὐκ ἐκ τρίποδος χρώμενος
μαντικοῦ, ἀλλ᾽ ἐκ θεολήπτου ψυχῆς ἱερολογῶν· ἀλλ'
ἄρα οὐχὶ σὺ πάλιν ἁρπάσαις τὴν λέξιν, καὶ μυσταγω
γίας ἑτέρας εἰσήγησιν οὐκ ἀνακηρύξαις, καὶ λουτρὸν
ἐγκαινίζειν ἁμαρτημάτων καθάρσιον, οὐκ ἐπ' ὀνόματι
τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ τελούμενον, οὐδὲ κατ᾿ ἄλλον τινά
τῶν εἰρημένων λόγον μυσταγωγούμενον, ἀλλὰ συνει
δήσεως ἀγαθῆς εἰς Θεὸν ὑπάρχον ἐπερώτημα; Ορᾷς
ὅσοις ἀτόποις ἑαυτοὺς ἐκδιδόασιν, οἷς ἡ τῶν ὀνομά
των αβασάνιστος προφορὰ τῆς ἐν τοῖς πράγμασιν
ἀληθείας προτετίμηται; ᾿Αλλὰ τί φημι καὶ ἕτερόν τι
τῶν εἰρημένων οὐδενὸς ἀνεπαχθέστερον, ἵνα μὴ λέγω
πάντων βαρύτερον; Η τοῦ πνεύματος μεγαλόφωνος
σάλπιγξ Παῦλος ὁ μετάρσιος ἄνθρωπος μέγα καὶ
περιφανὲς ἀπεσάλπισεν, ὡς εἰς τὸν θάνατον Χριστοῦ
ἡμεῖς ἐβαπτίσθημεν. 'Ακούεις, ἄνθρωπε, ἀλλὰ προεῖ-
ΝΟΤΕ.
peragere?
6. Nondum tamen invictam protuli opinionis hu-
jus refutationem; nempe quod qui Dominicum ini-
merabiles unius adoptionis rationes procudent, gra-
tiamque hanc ludibrio objicient. Baptizabunt enim
haud jam sacerdote divinas præeunte invocationes
sanctis ipsis apostolorum Actibus 26, Ananias ex
ligionis hostem, nondum Paulum effectum ; postea
G
mentis simul et oculorum visum receperat : Quid
moraris, ait? Surge, baptizare, et tuas culpas elue,
nomen Domini invocaus : tu, inquam, ipse invo
cans, non alius initians neque divinas invocationes
tamen mystagogus erat? regenerationis indigus,
auctor fiebat regenerationis? qui sacerdotis mani-
bus labiisque initiandus erat, ipse hujus dignitatem
iuvadens, consecrationem sibimet circumponebat?
Nam litteræ superficies, qua freti Dominicum præ-
ceptumn abrogant, sic cos statuere, etsi præter vo-
princeps apostolorum generales adhortationes disper-
sis Judæis scribens, linguæ cursu scripturæque ce-
ptismum conscientiae bonæ nuntiavit s, haud sane
mo loquens? nonne tu hac protinus dictione abrepta,
consecrationis alterius inventionem prædicabis, no-
vum nempe lavacrum peccata expians, neque id in
aliud minus molestum, ne dicam omnium gravissi-
mum? Clarissima sancti Spiritus tuba Paulus, ille
zatos. Audin' homo ? Atqui idem Paulus antea dixe-
opinionem qui sine judicio ullo vocabulis utendum
.
σπισε γλῶσσὰ ταύτην κρατύνειν, καὶ κατὰ ταύτην,
ἐκτελεῖν τὴν παλεγγενεσίαν ὅσιόν τε καὶ αἰτίας πάσης
ὑπερανεστηχός ’
ς΄. Καὶ οὕπω εἶπον τῶν ἐλέγχων τὸ ἄμαχον ὅτι
ϑώσουσι χὰν μὴ θέλωσιν οἱ τὴν δεσποτικὴν μυσταγω-
γίαν ἀπ' ἀρχῆς λιπόντες, ἀπείρους τὰς τῆς μιᾶς
υἱοθεσίας τελετὰς, καὶ εἰς χλεύην τὸ χάρισμα περι-
στήσουσι, [βαπτίσουσι δὲ καὶ οὐκέτι τοῦ ἱερέως τὰς
θεοπρεπεῖς μυσταγωγοῦντος κλήσεις, ἀλλ αὐτοῦ γε
τοῦ μνουμένον πρὸ τοῦ μυηθῆναι τὴν μυσταγωγὴν
πρᾶξιν ἀρπάξοντος, καὶ τότε οὐχ ἑτέρους ἀλλ᾽ ἑαυτὸν
χαθαίροντος τῷ λουτρῷ τῆς παλιγγενεσίας. Καὶ γὰρ
ἐν αὐταῖς ἐστι τῶν ἀποστόλων εὑρεῖν ταῖς ἁγιοπρε-
πέσι Πράξεσιν, ὡς τῶν μαθητῶν εἷς ὑπάρχων ὁ
᾿Ανανίας, καὶ θείας ὄψεως προσταττούσης εἰς τὸν
χορὸν τῶν ἀποστόλων συναγαγεῖν τὴν διώκτην χαὶ
δεινὸν πολέμιον τῆς εὐσεδείας τὸν οὕπω Παῦ)ον γε-
γονότα, ἡνίχα καὶ τὸ σωματικὸν σχότος τῶν ὄψεων
τῇ τῆς χειρὸς ἁφῇ ὁ μυσταγωγὸς τοῦ μυουμένον
περιεῖλε, τότε δὴ τότε ὁ ᾿Ανανίας πρὸς τὸν ἐκ σχό-
τοὺς εἰς τὸ φῶς χαὶ τὸν νοῦν καὶ τὰς ὄψεις μεταῦε-
θλημένον, χαὶ νῦν, φησὶ, Τί μέλλεις ; ᾿Αναστὰς,
βάπτισαι καὶ ἀπόλουσαι τὸς ἁμαρτίας σου ἐπιχαλεσά-
μένος τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου " σὺ ἐπιχαλεσάαενος, ἀλλ᾽
οὐχὶ τινὸς ἑτέρου μυοῦντος οὐδὲ ἐπάδοντος τὸς θεολό-
γους χλήσεις, Τὶ λέγεις, ὁ μνούμενος πρὶν ἢ τυχεῖν
τῆς μνήσεως ἐμνσταγώγει ; ὁ τῆς παλιγγενεσίας
δεόμενος, αὐτῥς ἐνήργει τὴν παλιγγενεσίαν ; ὁ τοῦ
ἱερέως χερσὶ καὶ χείλεσι τελειούμενος, αὐτὸς τὸ ἐχεέ-
νον ἀρπάξων ἀξίωμα ἐχυτῷ τὴν τελειότητα περιτέ-
θησι; Τὸ γὰρ τοῦ γράμματος ἐπιπόλαιον, ὦ πεποι-
θότες τὴν Δεσποτικὴν ἐντολὴν παραγράψονται, τοῦτο
νομίξειν αὐτοὺς καὶ μὴ βουλομένους ἀπαιτεῖ. Τοόπος
οὖν οὗτος ἄλλος μνήσεως μηδενὶ τῶν προειρημένων
συμφερόμενος. Ὅταν δὲ ὃ κορυφαῖος τὰς χαθολιχὰς
παραινέσεις γράφων τοῖς τῶν Ιουδαίων ἐν διασπορᾷ,
τῷ δρόμῳ τῆς γλώττης καὶ τῷ τάχει τῆς γραφῆς
χερσὶν ἀμφοῖν καθυπάτενε (40), τὸ βάπτισμα συνει-
ϑήστως ἀπεθέσπισεν ἀγαθῆς, οὐκ ἐκ τρίποδος χρώμενος
μαντικοῦ, ἀλλ᾽ ἐκ θεολήπτου ψυχῆς ἱερολογῶν " ἀλλ᾽
ἄρα οὐχὶ σὺ πάλιν ἁοπάσαις τὴν λέξιν, καὶ μυσταγω-
γίας ἑτέρας εἰσήγηπιν οὐχ ἀναχηρύξαις, καὶ λουτρὸν
ἐγκαινίξειν ἁμαρτημάτων χαθάρσιον, οὐχ ἐπ᾽ ὀνόματι
τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ τελούμενον, οὐδὲ κατ᾽ ἄλλον τινὰ
τῶν εἰρημένων λόγον μυσταγωγούμενον, ἀλλὰ σννει-
ϑήστως ἀγαθῆς εἰς Θεὸν ὑπάρχον ἐπερωτημα ; Ὁρᾷς
ὅσοις ἀτόποις ἑαυτοὺς ἐκδιδόασιν, οἷς 2 τῶν ὀνομά
τῶν ἀβασάνιστος προφορὰ τῆς ἐν τοῖς πράγμασιν
ἀληθείας πουτετίμηται ; ᾿Αλλὰ τέ φημι καὶ ἕτερον τι
τῶν εἰρημένων οὐδενὸς ἀνεπαχϑέστερον, ἵνα μὴ λέγω
πάντων βαρύτερον ; Ἢ τοῦ πνεύματος μεγαλόφωνος
σάλπιγξ Παῦλος ὁ μετάρσιος ἀνθρωπος μέγα χαὶ
περιγανὲς ἀπεσάλπισεν, ὡς εἰς τὸν θάνατον Χοιστοῦ
ἠοῖ; ἐδαπτίσθημεν, ᾿Αχούεις. ἀνθρωπε ἀλλὰ πρρεῖ-
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XLIII.
col. 311–312page 156 of 591
PG 101:311αὐτές· Ὅσοι εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθημεν. » Οὐκοῦν ἅμα δύο μυσταγωγίας κατὰ τὴν ὑπόθεσιν τῶν ἀδιακρίτως κεχρῆσθαι δογματιζόντων τοῖς ὀνόμασι.
ζ'. Τί οὖν δεῖ λέγειν; Ἡ γὰρ τῶν ἐλέγχων ἀδέκαστος συνεξέτασις, οὐκ ἐκείνους μόνους ἐλέγχειν ἔσχε τὸ ἀπαράγραπτον, οἳ διαφόρους μυσταγωγίας παρὰ τὴν δεσποτικὴν τερατολογοῦσι τοὺς μαθητὰς ἐπιδείξασθαι, ἀλλά γε δοκεῖ παρενείρειν ὅλως τῆς Δεσποτικῆς ἱερολογίας προκειμένης ἑτέρας φωνάς, αἱ μὴ κατὰ πάντα πρὸς αὐτὴν τὸ ἀπαράλλακτον διασώζουσιν ἢ ἀποφαίνειν οὐκ ἀναίτιον. Τὸ δέ, οὐδὲν τοιοῦτόν ἐστιν· οὐ γὰρ ἀντινομοθετοῦσι πράττειν παρὰ τὸν ἐκείνης ὅρον καὶ τὸ θέσπισμα, οὐδ' εἰς ἑαυτὰς περιστῶσι τὸ ταύτης προνόμιον, εἰς αὐτὴν δὲ μόνην ἀναφέρουσι τὸν τῆς παλιγγενεσίας λόγον, καὶ ταύτην ἐν τῇ ποικιλίᾳ τῶν ὀνομάτων διασημαίνουσί τε καὶ ἀπαγγέλλουσι. Τί οὖν δεῖ λέγειν; τί δὲ ἄλλο παρ' ὃ εἴρηται; καὶ παραδειγματικῶς εἰπεῖν ὅτι πάντα ὅσα τὴν παλιγγενεσίαν ἐπισημαίνονται, οἷον λαμπάδες εἰσί τινες φωταυγοῦσαι, καὶ πρὸς τὸ θεῖον καὶ πηγαῖον ἐκεῖνο καὶ ἀκήρατον καὶ ἀένναον ἀναχεόμεναι. Οὐ μὴν αὐταί γε εἰσὶ τὸ καθάρσιον πῦρ, οὐδὲ κατὰ ταύτας τελεσιουργεῖται ἡ ἀναγέννησις· ἀλλ' ἓν μέν ἐστιν ἐκεῖνο τὸ τὴν ὑπὲρ λόγον χάριν καὶ υἱοθεσίαν χαριζόμενον, ἐκεῖνα δὲ τοῦτο παραδηλοῦσι τὰ μὲν σαφέστερον, τὰ δὲ αἰνιγματικώτερον καὶ τὴν αὐτὴν ἡμῖν καὶ μίαν μυσταγωγίαν μυστικῶς τε καὶ συνεπτυγμένως ὑποσημαίνονται. Καὶ γὰρ τοῖς μὲν φιλοθεάμοσι καὶ νοῦν ὀνομάτων καὶ ῥημάτων κατανοεῖν χάριν παρὰ τοῦ πνεύματος εἰληφόσιν, ἕκαστον τῶν ἀνὰ μέρος εἰρημένων τὸ εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ Πνεῦμα Ἅγιον ἀπαγγέλλουσι βάπτισμα. Τοῖς δὲ μέχρι τῆς πύλης τῶν ἀκοῶν τὸν ἦχον παραδεχομένοις τοῦ ῥήματος, τὸ δ' ἔνδον κωφὸν προϊεμένοις κριτήριον, μυρίοις ἂν εἴη περιπταίειν τοῖς παραπτώμασιν.
η'. Οὐκ ἐπὶ μόνης δὲ τῆς παρούσης ὑποθέσεως ψιλαῖς ταῖς λέξεσι πολλοὶ τῶν πραγμάτων ἀποστάντες περικάθηνται· ἀλλὰ καὶ ἐπὶ μυρίων ἄλλων, δι' ὧν τὰ αἱρετικὰ τῆς Ἐκκλησίας παραφυέντα ζιζάνια, καρπὸν μὲν οὐδένα τρόφιμον γεωργεῖ, δηλητηριώδη δὲ βλαστάνει φάρμακα. Ἀλλ' οὐχ οὕτως ἡ εὐσέβεια, πανταχοῦ δὲ μᾶλλον τοῦ πνεύματος ἢ τοῦ γράμματος γινομένη, καὶ τὸν καρπὸν τῆς εὐσεβείας τρυγᾷ, καὶ τροφῆς ἀπολαύει, οὐδεμιᾶς ἐπιμιγνυμένης αὐτῇ δρακοντείας ἐπισπορᾶς, ἀλλ' οὐδὲ ἴχνος οὐδὲν ὑποφαινούσης τοῦ παλαιοῦ ὄφεως. Ἐπεὶ πῶς ἂν εἴη λέγειν ὡς τὸ εἰς Χριστὸν βαπτίζειν, ἕτερος νόμος βαπτίσματος; πῶς δ' ἄλλος τὸ εἰς τὸν τοῦ Χριστοῦ βαπτίζειν θάνατον; Εἰ γὰρ τῆς μυσταγωγίας νόμος ἦν τούτων ἑκάτερον, ἀλλήλοις ἀντενομοθέτουν ἄν· καὶ δι' ὧν τις ἀνατρέπειν ἐπεχείρει θάτερον, τὸ λοιπὸν συνανέτρεπεν. Ὡσαύτως δὲ καὶ εἰ νόμων εἰσφορᾶς προνόμιον εἶχον τὰ τοιαῦτα, οὐκ ἀλόγως ἂν καὶ ἡ δεσποτικὴ μυσταγωγία εἰς τὸ περιττόν τι καὶ ἄχρηστον παρ
varias prater Dominicam initiandi formulas a disci-
pulis traditas incredibiliter fingunt; sed eadem
quoque videtur inserere Dominico effalo alias
voces, quas indifferentiam erga illud band satis
tueri, non absurde causari licet. Atqui revera
negotium non ita se habet : non enim voces illæ
quidquam fieri statuunt, præter Dominicæ locutio-
mis terminos atque oraculum; neque sibi prærð‐
gativam hujus vindicant; sed ipse potius ad
prædictam illam regenerationis formulam referun-
tur, atque eamdemn tota suorum varietate verborum
significant ac designant. Quid igitur dicendum est?
quid, inquam, aliud præter id quod jam dictum
omnia quæ regenerationem significant nomina,
vice fungi facularum quarumdam lucentium, quæ
in divinum illum et originalem et immortalem ac
perennem ignem refunduntur. Neque sane ipsæ
ignis ille purgatorius sunt, neque per ipsas rege-
neratio fit : nam unus est qui inenarrabilem gratiam
atque adoptionem confert ignis, illa autem facule
hunc ostendunt, aliæ quidem clarius, aliæ paulo
obscurius ita tamen ut unam eamdemque initia-
lionem mystice atque arcane nobis significent.
Profecto considerandi studiosis, atque iis qui ad
gratia spiritus adjuvantur, cuncta quæ supra siu-
gillatim dicta fuere, baptismum in Patre et filio et
Spiritu sancto prædicant. Veruin ii qui in aurium
tantummodo limine vocabuli sonum excipiunt,
circumferri erroribus solent.
8. Neque in hoc solum, quod nunc versamus,
proposito multi re omissa nudis vocibus hærent :
verum etiam alias sæpissime: quo fit ut hæretica
exoriantur zizania, quæ nullum utilem fructum
afferunt, imo vero exitialia venena generant. Aliter
se gerit pietas, quæ sane ubique spiritum potius
quam litteram consectatur, et religionis fructum
percipit, ejusque alimonia fruitur, sine ulla ser-
pentini seminis insitione, inso draconis veteris ne
vestigio quidem usquam obvio. Nam cur dicere
liceat, baptizare in Christo, aliam esse legem
baptismi? item cur alia lex sit, baptizare in
Christi morte? Nam si utraque locutio lex initiandi
est, profecto leges invicem repugnant. Porro qui-
bus argumentis alterutram convellere machinabe- D
ris, iisdem reliquam simul evertes. Similiter si
hæ locutiones vim latæ legis haberent, illa jam
Dominico ore pronuntiata initiandi formula non
immerito videretur inutilis ac supervacanea: vel
cæco autem interiore judicio utuntur, innumeris
Πεν
αὐτές·ι Οσοι εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθημεν. » Οὐκοῦν ἅμα δύο μυσταγωγίας κατὰ τὴν ὑπόθεσιν
τῶν ἀδιακρίτως κεχρῆσθαι δογματιζόντων τοῖς ὀνόμασι.
-
ζ'. Τί οὖν δεῖ λέγειν ; Η γὰρ τῶν ἐλέγχων ἀδέκαστος
συνεξέτασις, οὐκ ἐκείνους μόνους· ἐλέγχειν ἔσχε τὸ
ἀπαράγραπτον, οἳ διαφόρους μυσταγωγίας παρὰ τὴν
δεσποτικὴν τερατολογοῦσι τοὺς μαθητὰς ἐπιδείξασθαι,
ἀλλά γε δοκεί παρενείρειν ὅλως τῆς Δεσποτικῆς ἱερο
λογίας προκειμένης ἑτέρας φωνάς, αἱ μὴ κατὰ πάντα
πρὸς αὐτὴν τὸ ἀπαράλλακτον διασώζουσιν ἡ ἀποφαί
νειν οὐκ ἀναίτιον. Τὸ δὲ, οὐδὲν τοιοῦτόν ἐστιν· οὐ
γὰρ ἀντινομοθετοῦσι πράττειν παρὰ τὸν ἐκείνης
ὅρον καὶ τὸ θέσπισμα, οὐδ' εἰς ἑαυτὰς περιστῶσι
τὸ ταύτης προνόμιον, εἰς αὐτὴν δὲ μόνην ἀναφέρουσε
τὸν τῆς παλιγγενεσίας λόγον, καὶ ταύτην ἐν τῇ ποι
κιλίᾳ τῶν ὀνομάτων διασημαίνουσί τε καὶ ἀπαγγέλ
λουσι. Τί οὖν δεῖ λέγειν; τί δὲ ἄλλο παρ' ὅ εἴρηται ;
καὶ παραδειγματικῶς εἰπεῖν ὅτι πάντα ὅσα τὴν πα-
λιγγενεσίαν ἐπισημαίνονται, οἷον λαμπάδες εἰσί τινες
φωταυγοῦσαι, καὶ πρὸς τὸ θεῖον καὶ πηγαῖον ἐκεῖνο
καὶ ἀκήρατον καὶ ἀένναον ἀναχεόμεναι. Οὐ μὴν αὐτ
ταί γε εἰσὶ τὸ καθάρσιον πῦρ, οὐδὲ κατὰ ταύτας
τελεσιουργεῖται ἡ ἀναγέννησις· ἀλλ' ἐν μὲν ἐστιν
ἐκεῖνο τὸ τὴν ὑπὲρ λόγον χάριν καὶ υἱοθεσίαν χαρι-
ζόμενον, ἐκεῖνα δὲ τοῦτο παραδηλοῦσι τὰ μὲν σα
φέστερον, τὰ δὲ αἰνιγματικώτερον καὶ τὴν αὐτὴν
ἡμῖν καὶ μίαν μυσταγωγίαν μυστικῶς τε καὶ συνεπτυ
γμένως υποσημαίνονται. Καὶ γὰρ τοῖς μὲν φιλοθεάμεσι
καὶ νοῦν ὀνομάτων καὶ ῥημάτων κατανοείν χάριν παρὰ
τοῦ πνεύματος εἰληφόσιν, ἕκαστον τῶν ἀνὰ μέρος
εἰρημένων τὸ εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ Πνεῦμα Ἅγιον
ἀπαγγέλλουσι βάπτισμα. Τοῖς δὲ μέχρι τῆς πύλης
τῶν ἀκοῶν τὸν ἦχον παραδεχομένοις τοῦ ῥήματος, τὸ
δ' ἔνδον κωφὸν προϊεμένοις κριτήριον, μυρίοις ἂν εἴη
περιπταίειν τοῖς παραπτώμασιν.
·
η. Οὐκ ἐπὶ μόνης δὲ τῆς παρούσης ὑποθέσεως
ψιλαῖς ταῖς λέξεσι πολλοὶ τῶν πραγμάτων ἀποστάν
τες περικάθηνται· ἀλλὰ καὶ ἐπὶ μυρίων ἄλλων, δι'
ὧν τὰ αἱρετικὰ τῆς Ἐκκλησίας παραφυέντα ζιζάνια,
καρπὸν μὲν οὐδένα τρόφιμον γεωργεί, δηλητηριώδη
δὲ βλαστάνει φάρμακα. 'Αλλ' οὐχ οὕτως ἡ εὐσέβεια,
πανταχοῦ δὲ μᾶλλον τοῦ πνεύματος ἢ τοῦ γράμματος
γινομένη, καὶ τὸν καρπὸν τῆς εὐσεβείας τρυγᾷ, καὶ
τροφῆς ἀπολαύει, οὐδεμιᾶς ἐπιμιγνυμένης αὐτῇ δρα
κοντείας ἐπισπορᾶς, ἀλλ' οὐδὲ ἴχνος οὐδὲν ὑποφαινού -
σης τοῦ παλαιοῦ ὄφεως. Ἐπεὶ πῶς ἂν εἴη λέγειν ὡς
τὸ εἰς Χριστὸν βαπτίζειν, ἕτερος νόμος βαπτίσματος ;
πῶς δ᾽ ἄλλος τὸ εἰς τὸν τοῦ Χριστοῦ βαπτίζειν θά-
νατον; Εἰ γὰρ τῆς μυσταγωγίας νόμος ἦν τούτων
ἑκάτερον, ἀλλήλοις ἀντενομοθέτουν ἄν · καὶ δι' ὧν τις
ἀνατρέπειν ἐπεχείρει θάτερον, τὸ λοιπὸν συνανέτρε
πεν. Ὡσαύτως δὲ καὶ εἰ νόμων εἰσφορᾶς προνόμιον
εἶχον τὰ τοιαῦτα, οὐκ αλόγως ἂν καὶ ἡ δεσποτικὴ
μυσταγωγία εἰς τὸ περιττόν τι καὶ ἄχρηστον παρ
•
7. Quid ergo dicendum est? Profecto harum Α
convictionum æqua consideratio non solum coar-
guit eorum hominum indefinitam rationem, qui
est? nimirum generali notione dicendum est,
cognoscendum nominum verborumque sensum
Num scribendum aç
διασώζειν?
VARLE LECTIONES.
PHOTII PATRIARCHE CP.
col. 313–314page 157 of 591
PG 101:313ἐδύετο· κἀκείνη πάλιν τούτων ἁπάντων εἰσηγεῖτο μετὰ λαμπροτέρας τῆς ἰσχύος καὶ τοῦ ἀξιώματος τὴν ἀναίρεσιν. Οὐκοῦν καὶ ἀπὸ τῆς ἄλληλα τῶν πολλάκις εἰρημένων ῥημάτων ἀποσκευάσασθαι. Ἀλλὰ τί ποτε ἦν ὁ λέγει, ἢ ὅτι διὰ τοῦτο μὴ προηγούμενον ἔργον ἐθέμην τὸ βάπτισμα; « Ἵνα μὴ τῷ πλήθει τῶν βαπτιζομένων δόξαν ἐμαυτῷ περιάπτειν τοῖς βασκάνοις λέγειν, καὶ τὰ κάλλιστα τῷ φθόνῳ βάλλειν βίον ποιουμένοις, πρόφασιν ἐπὶ διαβολῇ παρέξω, καὶ τὴν σωτηρίαν τῶν ἀναγεννωμένων καπηλεύειν, ἐπαίνοις ἰδίοις τὸ δῶρον τοῦ Πνεύματος ἐνυβρίζων. » Καὶ δι' ἄλλων δὲ μυρίων ἔστι συνιδεῖν, ὡς ἡ δόξα καὶ ὁ ἔπαινος καὶ ἡ τιμή σημαίνεται τῷ ὀνόματι.
θ'. Καὶ δὴ διὰ τούτων ἡ τοιαύτη θεωρία, καὶ ἐπ' αὐτὰ τὰ καθέκαστα τῶν ὀνομάτων διαβαίνει. Ἃ δὴ τὸν διαφορισμὸν καὶ τὴν διαστολὴν ποιεῖται τῶν προσώπων· καὶ νῦν μὲν μίμησίν τινα καὶ ὁμοίωσιν τοῦ κατάρξαντος προσώπου πράξεώς τινος μεγαλοπρεποῦς ἀπαγγέλλει· νῦν δὲ φυλακὴν καὶ συντήρησιν τῶν παραγγελμάτων ὑπογράφει. Ταύτῃ γὰρ καὶ εἰς τὸν Μωσήν οἱ Ἰσραηλῖται βαπτίσασθαι λέγονται· οἷον ἐκεῖνον μιμούμενοι τὴν ὑγρὰν φύσιν πεζοπορoῦντες ποσὶν ἀβρόχοις διέβησαν· καὶ τῆς πράξεως ἡγεμόνα ποιησάμενοι, καὶ πρὸς αὐτὸν ὁρᾶν ὅλην τὴν ἐλπίδα ἀναθέμενοι, τῶν Αἰγυπτίων τῆς ἐπιβουλῆς ὤφθησαν κρείττους· καὶ οἷς αὐτοὶ ῥείθροις οὐδὲ τοὺς πόδας ἐνοτίζοντο, τούτοις ὑποβρυχίους γινομένους τοὺς διώκτας ἔβλεπον· καὶ διπλαῖς εὐφροσύναις ἐνετρύφων, τῆς τε τῶν ἐχθρῶν παραδόξου πανωλεθρίας, καὶ τῆς ἰδίας ὑπὲρ λόγον σωτηρίας. Τοιαύτης τινὸς ἀκολουθίας ἔχεται, καὶ ἅπερ τῆς οἰκουμένης ὁ Διδάσκαλος φησίν· « Ὅσοι εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθημεν, εἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ ἐβαπτίσθημεν· » διὰ μὲν γὰρ τοῦ « Εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθημεν, » τὸ κατὰ τὴν ἐκείνου μυσταγωγίαν καὶ τὴν παραδεδομένην τελετὴν ἀπαγγέλλει καὶ ἡμᾶς τὴν ἀναγέννησιν ἐπιτελεῖν· διὰ δὲ τοῦ « εἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ, » οὐχ ὅτι τὸ λουτρὸν τῆς παλιγγενεσίας τῇ τοῦ Δεσποτικοῦ θανάτου ἐπικλήσει τελεσιουργοῦμεν· μὴ γένοιτο· Εὐνομίῳ γὰρ τῷ ἀνομοίῳ τὸ τοιοῦτον ἐτολμήθη παρανόμημα· ἀλλ' ὅτι οἱ βαπτιζόμενοι εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὡς ἐν ἱεροῖς συμβόλοις καὶ κρυφομύστοις αἰνίγμασι τὸν τοῦ Σωτῆρος ἐκμιμοῦνται θάνατον, καὶ ὑπογράφουσι καὶ διατυποῦσιν ἅπερ ἑκὼν ἐκεῖνος ὑπέμεινε· τὴν μὲν τριήμερον ἐν τῷ ᾅδῃ διατριβὴν ἐξεικονίζοντες τῇ τριπλῇ καταδύσει· τῇ δὲ ἴσῃ πάλιν ἀναδύσει, τὴν τριήμερον ἀνάστασιν, δι' ἣν καὶ ἡ ἀποκατάστασις ἡμῖν τοῦ παλαιωθέντος Ἀδὰμ καὶ ὁ ἀνακαινισμὸς συνεξεικονίζεται. Ἐπεὶ καὶ αὐτὸ τὸ εἰς Χριστὸν βαπτίζεσθαι, καὶ τὸ εἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ, καὶ εἰς ἓν
εδύςτο· κἀκείνη πάλιν τούτων ἁπάντων εἰσηγεῖτο
μετά λαμπροτέρας τῆς ἰσχύος καὶ τοῦ ἀξιώματος τὴν
ἀναίρεσιν. Οὐκοῦν καὶ ἀπὸ τῆς ἄλληλα τῶν πολλάκις
εἰρημένων ῥημάτων ἀποσκευάσασθαι. ᾿Αλλὰ τί ποτε
ἦν ὁ λέγει, ἡ ὅτι διὰ τοῦτο μὴ προηγούμενον ἔργον
εθέμην τὸ βάπτισμα; ε Ἵνα μὴ τῷ πλήθει τῶν βα
πτιζομένων δόξαν ἐμαυτῷ περιάπτειν τοῖς βασκάνοις
λέγειν, καὶ τὰ κάλλιστα τῷ φθόνῳ βάλλειν βίον
ποιουμένοις, πρόφασιν ἐπὶ διαβολῇ παρέξω, καὶ τὴν
σωτηρίαν τῶν ἀναγεννωμένων καπηλεύειν, ἐπαίνοις
ἰδίοις τὸ δῶρον τοῦ Πνεύματος ενυβρίζων.» Καὶ δι'
ἄλλων δὲ μυρίων ἔστι συνιδεῖν, ὡς ἡ δόξα καὶ
ὁ ἔπαινος καὶ ἡ τιμή σημαίνεται τῷ ὀνόματι.
θ'. Καὶ δὴ διὰ τούτων ἡ τοιαύτη θεωρία, καὶ ἐπ' αὐτὰ
τὰ καθέκαστα τῶν ὀνομάτων διαβαίνει. "Α δὴ τὸν διαφο
ρισμὸν καὶ τὴν διαστολὴν ποιεῖται τῶν προσώπων
καὶ νῦν μὲν μίμησίν τινα καὶ ὁμοίωσιν τοῦ κατάρ
ξαντος προσώπου πράξεώς τινος μεγαλοπρεπούς
ἀπαγγέλλει· νῦν δὲ φυλακὴν καὶ συντήρησιν τῶν
παραγγελμάτων υπογράφει. Ταύτῃ γὰρ καὶ εἰς τὸν
Μωσήν οἱ Ἰσραηλῖται βαπτίσασθαι λέγονται
οἷον ἐκεῖνον μιμούμενοι τὴν ὑγρὰν φύσιν πεζοπο
ροῦντες ποσὶν ἀβρόχοις διέβησαν· καὶ τῆς πράξεως
ἡγεμόνα ποιησάμενοι, καὶ πρὸς αὐτὸν ὁρᾷν ὅλην τὴν
ἐλπίδα ἀναθέμενοι, τῶν Αἰγυπτίων τῆς ἐπιβουλῆς
ὤφθησαν κρείττους· καὶ οἷς αὐτοὶ ῥείθροις οὐδὲ
τοὺς πόδας ἐνοτίζοντο, τούτοις υποβρυχίους γινομέ
νους τοὺς διώχτας ἔβλεπον· καὶ διπλαῖς εὐφροσύ
ναις ἐνετρύφων, τῆς τε τῶν ἐχθρῶν παραδόξου παν
ωλεθρίας, καὶ τῆς ἰδίας ὑπὲρ λόγον σωτηρίας.
Τοιαύτης τινὸς ἀκολουθίας ἔχεται, καὶ ἅπερ τῆς οἰ
κουμένης ὁ Διδάσκαλος φησίν· «Ὅσοι εἰς Χριστὸν
δ
ἐβαπτίσθημεν, εἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ ἐβαπτίσθημεν
διὰ μὲν γὰρ τοῦ» Εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθημεν, ε τὸ
κατὰ τὴν ἐκείνου μυσταγωγίαν καὶ τὴν παραδεδομέ
νὴν τελετὴν ἀπαγγέλλει καὶ ἡμᾶς τὴν ἀναγέννησιν
ἐπιτελεῖν· διὰ δὲ τοῦ ν εἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ, οὐχ ὅτι
τὸ λουτρὸν τῆς παλιγγενεσίας τῇ τοῦ Δεσποτικοῦ θα
νάτου ἐπικλήσει τελεσιουργοῦμεν· μὴ γένοιτο· Εὐα
νομίῳ γὰρ τὸ ἀνομοίῳ τὸ τοιοῦτον ἐτολμήθη παρανό
μημα ἀλλ' ὅτι οἱ βαπτιζόμενοι εἰς τὸ ὄνομα
τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος,
ὡς ἐν ἱεροῖς συμβόλοις καὶ κρυφομύστοις αινίγμασι
τὸν τοῦ Σωτῆρος ἐκμιμοῦνται θάνατον, καὶ ὑπογρά
φουτι καὶ διατυποῦσιν ἅπερ ἑκὼν ἐκεῖνος ὑπέμεινε
τὴν μὲν τριήμερον ἐν τῷ ᾅδῃ διατριβὴν ἐξεικονίζον
τες τῇ τριπλῇ καταδύσει· τῇ δὲ ἴσῃ πάλιν ἀναδύσει,
τὴν τριήμερον ἀνάστασιν, δι᾿ ἣν καὶ ἡ ἀποκατάστασις
ἡμῖν τοῦ παλαιωθέντος Ἀδὰμ καὶ ὁ ἀνακαινισμός
συνεξεικονίζεται. Ἐπεὶ καὶ αὐτὸ τὸ εἰς Χριστὸν βα
πτίζεσθαι, καὶ τὸ εἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ, καὶ εἰς ἐν
ΝΟΤΑ.
ΙΧ,
potius haec ipsa prædictarum omnium pro sua
luculentiore vi ac dignitate abrogationem inveheret.
Quare formulae jam sæpe memoralæ invicem ex
pungerent. Quid autem Pauli illud dictum? se
nimirum haud præcipuam dedisse operam ut ba
ptizaret: Ne, inquit, multitudine baptizatorum
gloriam mihimet me quærere dicerent invidi: neve
iis calumniandi ansam præberem, qui optima
quæque livore suo
quæque livore suo insectari solent; atque ita
salutem renatorum lucro haberem, dum laudibus
propriis adversus Spiritus donum injurius fle
rem”. › Deinum ex innumeris aliis locis cognoscere
possumus gloriam et laudem et honorem vocabulo
nomen significari.
9. Quin adeo doctrina hujusmodi per singula
nomina hoc pacto deducitur. Etenim nomina ap
prime quidem personarum discrimen distinctionem
que efficiunt: et modo quidem imitationem quam
dam similitudinemque denotant personæ alicujus,
quæ facinus illustre aggreditur; modo autem man
datorum curam atque observantiam significant. Sic
enim et Israelitæ in Mose baptizati dicuntur **
quippe qui hujus exemplo humidum elementum
siccis pedibus permearunt: quem dum sequuntur
ducem, dumque in ejus respectu spem omnem
collocant, Ægyptiorum laqueis evaserunt: et qui
bus ipsi fluctibus ne pedum quidem tenus hume
clati sunt, iisdem obrutos persecutores suos
viderunt: duplicique gaudio elati sunt, nempe et
Chostíum insperato exitio, et suæ salutis miraculo.
In hanc ferine sententiam conspirant etiam quæ
mundi doctor ait: «Quotquot in Christo baptizati
fuimus, in ejus morte sumus baptizati.» Nam verbis
c in Christo baptizati sumus, utique docet,
juxta illius ritum mandatamque initiandi formu
lam, a nobis fieri regenerationem; verbis aulem
‹ in ejus morte, › haud sane ait nos lotionem
regenerationis cum Dominicæ mortis invocatione
peragere; quod absit; namque anomœas Eunomius
hoc crimen ausus fuit: sed ait baptizatos in no
mine Patris et Filii et Spiritus sancti, quasi sacris
symbolis arcanisque mysteriis Dominicum obitum
imitari; atque oculis subjicere et deformare quæ
ille sponte perpessus est: scilicet triduanam apud
inferos moram triplici mersione repræsentare
rursusque totidem emersionibus resurrectionem
tertia die peractam; cujus beneficio redintegratio
nobis veteris Adami renovatioque conficitur. Si
quidem et locutiones in Christo baptizari, et in
morte ejus, et in uno corpore, et in nomine Cliri
sti, et aliæ hujusmodi, quod quidem attinet ad
nominum verborumque figuram, haud magnoper
"I Cor. 1, 14. 1 Cor. x, 2.
In concilio generali quinto ed. Colet. t.
p. 209, quidam reprehendit Theodorum Mopsueste
num quia locutionem baptizari in nominė Christi
comparaverat cum hac, baptizari in Mose.
Veterum auctorum testimonia, qui hujus
criminis Eunomium postulaverunt, profert Ursus
cardin. in Dissert, de baptismo in Christi nomine
part. It, p. 64 seqq. Legatur ctiam Harduinus in
dissertatione item de baptismo in Ciz. nom. Thesaur.
theolog. tom. X, part. 1, p. 104.
col. 315–316page 158 of 591
PG 101:315σῶμα, καὶ εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ, καὶ τὰ τοιαῦτα. τῷ μὲν σχήματι τῶν ὀνομάτων καὶ ῥημάτων οὐδὲν ἐπιδείκνυται μέγα παραλλάττοντα· ἐν δὲ τῇ σημασίᾳ τοῦ νοήματος, καὶ διακρίσει καὶ ἀπαγγελίᾳ τοῦ πράγματος, μεγίστην ὅσην τὴν διαφορὰν ἐμφανίζουσιν·
ι. Ὅτι μέντοι τὸ ὄνομα καὶ τρόπον ἄλλον τὴν τοῦ κηρύγματος δύναμιν ἀπαγγέλλει, ὁ τοῦ Παύλου μυσταγωγὸς Ἀνανίας, ἡνίκα φόβῳ τοῦ παθεῖν ἅπερ ἦν εἰκὸς ὑπονοεῖν τὸν Σαῦλον ποιεῖν, σαφῶς παριστᾷ. Πρὸς γὰρ τὸν χρηματίζοντα αὐτῷ μυσταγωγῆσαι τὸν διώκτην· Κύριε, ἀκήκοα, φησὶν, ἀπὸ πολλῶν περὶ τοῦ ἀνδρὸς τούτου ὅσα κακὰ ἐποίησε τοῖς ἁγίοις σου ἐν Ἱερουσαλήμ. Εἶτα· Καὶ ὧδε ἔχει ἐξουσίαν παρὰ τῶν ἀρχιερέων δῆσαι πάντας τοὺς ἐπικαλουμένους τὸ ὄνομά σου· καίτοι τῶν πιστῶν οὐκ ἦν ἔργον οὐδὲ σπούδασμα οὐδενὶ ψιλὸν τὸ τοῦ Χριστοῦ ὄνομα ἀναβοᾷν· οὐδὲ χωρὶς τῆς δογματικῆς ὀρθότητος καὶ τῆς πίστεως ἣν ἐκεῖνος ἐμυσταγώγησε, τὴν κλῆσιν ἀπαγγελίαν διὰ τῶν χειλέων ποιεῖν· ἀλλά γε νῦν ἐπικαλουμένους ἐκείνους τὸ ὄνομα λέγει τοῦ Χριστοῦ, ὅσους ἡ εἰς αὐτὸν ἐκόσμει πίστις, καὶ τῆς κατ᾿ αὐτὸν μυσταγωγίας ἐνῆν ὁρᾶν ἐραστὰς, καὶ τῆς εὐσεβείας ἀγὼν αὐτοῖς ἡ ἀκρίβεια. Τί δὲ τοῦτο ἄλλο ἦν, ἢ τὸ φρονεῖν καὶ κηρύττειν Υἱὸν μὲν τοῦ Θεοῦ τὸν Σωτῆρα εἶναι, καὶ τῷ Πατρὶ ὁμοούσιον; Ἐγώ γάρ, φησί, καὶ ὁ Πατὴρ ἓν ἐσμεν· καὶ μὴν τὸ πανάγιον Πνεῦμα ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, καὶ τῆς αὐτοῦ δόξης τε καὶ θεότητος οὐκ ἀλλοτριούμενον· τὸ γὰρ κατὰ φύσιν μᾶλλον δὲ ὑπερφυεστάτῳ καὶ ἀφράστῳ λόγῳ τῆς πατρικῆς οὐσίας προϊόν, τοῦ προβαλλομένου τὴν δόξαν καὶ τὴν ἐξουσίαν καὶ δύναμιν ἐν ἑαυτῷ φέρειν οἶδε, καὶ τὸν χαρακτῆρα τῆς ὑπὲρ λόγου οὐσίας ἀπαραχάρακτον συντηρεῖν. Δῆλον δὲ ὅτι καὶ ὁ Υἱὸς ἀπαύγασμα ὢν τοῦ Πατρὸς, ἅπαντα φέρειν ἐν ἑαυτῷ ὅσα γεννῶν ὁ Πατὴρ ταῖς ἀκτῖσι τῆς θεότητος τὴν μορφὴν ὥραιζε τοῦ γεννήματος, καὶ τὸ συγγενὲς ἀνεκήρυττε. Τῇ τοιαύτῃ τοίνυν θεολόγῳ μυσταγωγίᾳ τῶν πιστευόντων ἐτελεῖτο τὰ πλήθη. Καὶ δικαίως ἂν λέγοιντο τὸ ὄνομα τοῦ Σωτῆρος ἐπικαλεῖσθαι, διότι τοῦ δόγματος οὗ διδάσκαλος ἐχρημάτιζεν, αὐτοὶ διέσωζον τὴν ὀρθότητα.
ια΄. Οὐδὲν δὲ ἧττον προϊὼν ὁ λόγος καὶ δι᾿ ἑτέρων παραστήσει τῆς τοιαύτης δόξης τὸ ἀκόλουθον. Λέγει γὰρ ὁ χρηματίζων τῆς πολλῆς ἀγωνίας καὶ τοῦ δέους ἀνακαλούμενος τὸν μυσταγωγὸν τοῦ Παύλου· Ὅτιπερ ἂν τέθηπας καὶ δέδοικας ὡς πολέμιον τοῦ σωτηρίου κηρύγματος, οὗτός μοι σκεῦός ἐστιν ἐκλογῆς· εἰς τὸ βαστάσαι τὸ ὄνομά μου ἐνώπιον ἐθνῶν τε καὶ βασιλέων υἱῶν τε Ἰσραήλ· ἀντὶ τοῦ· Οὐ μόνον αὐτὸς τῶν ἐχθρῶν τῆς φάλαγγος ἀπεπήδησεν, ἀλλὰ καὶ προασπιστὴς τῆς πολεμουμένης εὐσεβείας
σῶμα, καὶ εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ, καὶ τὰ τοιαῦτα.
τῷ μὲν σχήματι τῶν ὀνομάτων καὶ ῥημάτων οὐδὲν
ἐπιδείκνυται μέγα παραλλάττοντα· ἐν δὲ τῇ σημασία
τοῦ νοήματος, καὶ διακρίσει καὶ ἀπαγγελίᾳ τοῦ πράγματος, μεγίστην ὅσην τὴν διαφορὰν ἐμφανίζουσιν
ι. Οτι μέντοι τὸ ὄνομα καὶ τρόπον ἄλλον τὴν τοῦ
κηρύγματος δύναμιν ἀπαγγέλλει ὁ τοῦ Παύ
λου μυσταγωγός Ανανίας, ἡνίκα φόβῳ τοῦ παθεῖν
ἅπερ ἦν εἰκὸς ὑπονοεῖν τὸν Σαῦλον ποιεῖν, σαφώς
παριστᾷ. Πρὸς γὰρ τὸν χρηματίζοντα αὐτῷ μυστ
αγωγῆσαι τὸν διώκονται Κύριε, ἀκήκοα, φησὶν, ἀπὸ
πολλῶν περὶ τοῦ ἀνδρὸς τούτου ὅσα κακὰ ἐποίησε
τοῖς ἁγίοις σου ἐν Ἱερουσαλήμ.» Εἶτα· Καὶ ὧδε ἔχει
ἐξουσίαν παρὰ τῶν ἀρχιερέων δῆσαι πάντας τοὺς
ἐπικαλουμένους τὸ ὄνομά σου· ο καίτοι τῶν πιστῶν
οὐκ ἦν ἔργον οὐδὲ σπούδασμα οὐδενὶ ψιλὸν τὸ τοῦ
Χριστοῦ ὄνομα ἀναβοᾷν· οὐδὲ χωρὶς τῆς δογματικῆς
ὀρθότητος καὶ τῆς πίστεως ἣν ἐκεῖνος ἐμυσταγώγησε,
τὴν κλῆσιν ἀπαγγελίαν διὰ τῶν χειλέων ποιεῖν
ἀλλά γε νῦν ἐπικαλουμένους ἐκείνους τὸ ὄνομα λέγει
τοῦ Χριστοῦ, ὅσους ἡ εἰς αὐτὸν ἐκόσμει πίστις, καὶ
τῆς κατ' αὐτὸν μυσταγωγίας ἐνὴν ὁρᾶν ἐραστὰς, καὶ
τῆς εὐσεβείας ἀγὼν αὐτοῖς ἡ ἀκρίβεια. Τί δὲ τοῦτο
ἄλλο ἦν, ἢ τὸ φρονεῖν καὶ κηρύττειν Υἱὸν μὲν τοῦ
Θεοῦ τὸν Σωτῆρα εἶναι, καὶ τῷ Πατρὶ ὁμοούσιον;
Εγώ γάρ, φησί, καὶ ὁ Πατὴρ ὃν ἐσμεν; › Καὶ μὴν
τὸ πανάγιον Πνεῦμα ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμε
νον καὶ τῆς αὐτοῦ δόξης τε καὶ θεότητος οὐκ
ἀλλοτριούμενον· τὸ γὰρ κατὰ φύσιν μᾶλλον δὲ ὑπερ
φυεστάτῳ καὶ ἀφράστῳ λόγῳ τῆς πατρικῆς οὐσίας
προϊόν, τοῦ προβαλλομένου τὴν δόξαν καὶ τὴν ἐξουσία»
καὶ δύναμιν ἐν ἑαυτῷ φέρειν οἶδε, καὶ τὸν χαρακτήρα
τῆς ὑπὲρ λόγου οὐσίας ἀπαραχάρακτον συντηρεῖν.
Οι
Χ,
Δῆλον δὲ ὅτι καὶ ὁ Υἱὸς ἀπαύγασμα ὢν τοῦ Πατρὸς,
ἅπαντα φέρειν ἐν ἑαυτῷ ὅσα γεννῶν ὁ Πατήρ ταῖς
ἀκτῖσι τῆς θεότητος τὴν μορφὴν ὡράιζε τοῦ γεννή
ματος, καὶ τὸ συγγενὲς ἀνεκήρυττε. Τῇ τοιαύτη
τοίνυν θεολόγῳ μυσταγωγίᾳ τῶν πιστευόντων ετε
λεῖτο τὰ πλήθη. Καὶ δικαίως ἂν λέγοιντο τὸ ὄνομα
τοῦ Σωτῆρος ἐπικαλεῖσθαι, διότι τοῦ δόγματος οὗ διο
δάσκαλος ἐχρημάτιζεν, αὐτοὶ διέσωζον τὴν ὀρθά
τητα.
ια΄. Οὐδὲν δὲ ἧττον προϊὼν ὁ λόγος καὶ δι᾿ ἑτέρων
παραστήσει τῆς τοιαύτης δόξης τὸ ἀκόλουθον. Λέγει
γὰρ ὁ χρηματίζων τῆς πολλῆς ἀγωνίας καὶ τοῦ δέ
ους ἀνακαλούμενος τὸν μυσταγωγὸν τοῦ Παύλου,
"Οτιπερ ἂν τέθηπας καὶ δέδοικας ὡς πολέμιον τοῦ
σωτηρίου κηρύγματος, οὗτός μοι σκεῦός ἐστιν ἐκλο
γῆς· εἰς τὸ βαστάσαι τὸ ὄνομά μου ἐνώπιον ἐθνῶν
τε καὶ βασιλέων υἱῶν τε Ισραήλ, ἀντὶ τοῦ. Οὐ
μόνον αὐτὸς τῶν ἐχθρῶν της φάλαγγος απεπήδησεν,
ἀλλὰ καὶ προασπιστής τῆς πολεμουμένης εὐσεβείας
ΝΟΤΑ.
Ει
discrepare inter se videntur; verumtamen senten
tiæ vi, et ipsius rei definitione ac notatione,
mirum quantum inter se differunt.
10. Quod autem alio etiam sensu nomen signi
ficet prædicationis vim, Pauli initiator Ananias
manifeste docuit, cum ea se passurum timeret quæ
non temere ex Saulo exspectanda erant, Divino
enim recepto oraculo ut persecutorem sacris im
bueret: • Audivi, inquit, Domine, a multis de viro
hoc, quanta is mala sanctis this intulerit in urbe
Hierosolymis ",. Tum addidit: «Εt quidem huc
etiam accepta a sacerdotibus potestate venit vin
ciendi omnes qui hoc nomen invocant 33., Atqui
fidelium nemini negotium studiumque erat, ut nu
dum Christi nomen inclamaret, neque ut absque
dogmatum rectitudine traditaque ab illo fide, hanc
labiorum tenus invocationem, salutiferi nuntii loco
haberet. Sed reapse nomen Christi invocantes dicit
illos, quos fides in eum ornabat, et qui evangelico
rum sacrorum studium præ se ferebant, quique ad
pietatem summo conatu enitebantur. Hoc autem
quid aliud erat præter quam credere ac prædicare
Servatorem nostrum Dei esse Filium, Patrique
consubstantialem: • Ego enim, inquit, et pater
unum sumus”?» nec non sanctum Spiritunı a
Patre procedentem, atque ab ejus gloria ac divini
tate minime alienum? Nam qui naturaliter, imo
vero supernaturali maxime et inenarrabili ratione
a paterna substantia procedit, lune oportet produ
centis gloriam et potestatem et vim secum deferre,
alque illibatum iuenarrabilis substantia characte
rem retinere. Constat insuper Filium, qui Patris
splendor est, omnia secum ferre quibus gignens
Pater per radios divinitatis formam Geniti conve
nustavit, conjunctamque naturam patefecit. Hac
igitur theologica initiatione multitudo credentium
imbuebatur. Jure autem Servatoris nomen dicuntur
invocavisse, quia doctrinæ, cujus ipse antecessor
eral, rationem veram bi retinebant.
14. Sed enim progrediens sermo aliis quoque
argumentis sententiæ hujus probabilitatem astruet.
Quippe Christi oraculum, ut a metu atque conster
natione initiatorem Pauli revocet; quem exhorres,
ait, ac veluti inimicum salutaris prædicationis exti
mescis: c Is est mihi vas electionis.» Addit: «
portet nomen meum coram gentibus et regibus
alque Israelis filiis ".» Nempe dicit non solum ab
hostili exercitu eum transfugisse, verum etiam in
prima acie vexatæ fidei propugnatorem versari.
31 Act. 18, 13. ss ibid. 14. ss Joan. 30.
» Act. 15,
Sic v. gr. apud Livium nomen Latinum pro
Latina rep. seu potentia.
Dum Spiritum a Patre procedere ait, neque
a Filio addit, oblique saltem hic quoque errorem
suum de Filii a solo Patre processione Photius pro
dit, quem alibi plurimis verbis inculcat, nempe
epist. 2, seu libello encyclico. Legenda vero sunt
quæ Montacutins copiose disputat contra illam
Photii epistolam, nec non cl. A. Schottus ad Amphi
loc. quæst. 28. quidem res satis ventilata fuit
in Florentino concilio, et a catholicis passion theo
logis; quos inter vide certe Allatium.
col. 317–318page 159 of 591
PG 101:317ἀναδειχθήσεται· καὶ γὰρ ὑπὸ τῶν δυσσεβούντων τολιορκούμενόν τε καὶ κατασειόμενον, αὐτὸς ἀναβαστάσει καὶ ὑποστηρίξει καὶ ἀκράδαντον παραστήσει τὸ θεοσεβές κήρυγμα. Τοῦτο γὰρ ἐνταῦθα ἡ τοῦ ὀνόματος ἀπαγγέλλει δύναμις, τὴν ἀληθῆ πίστιν, τὸ τῆς εὐσεβείας φρόνημα, τῆς θεολογίας τὸ κήρυγμα, τῆς τοῦ Λόγου σαρκώσεως τὸ μυστήριον· ἐπεὶ τί χαλεπὸν ἦν, τίνων δὲ στηριγμάτων δεόμενον, ἁπλῶς οὕτως καὶ μιᾷ φωνῇ προσαγορεύειν τὸν Κύριον; Καὶ αὐτῶν ἐνίοτε τῶν δαιμονίων ἀναβοωμένων καὶ μετὰ προσθήκης τινὸς τὸ Δεσποτικὸν ὄνομα. Ἀλλὰ δῆλον ὡς νῦν ὄνομα, τὸ διὰ Παύλου καταγγελλόμενον κήρυγμα λέγει, καὶ τὸ πρὸς Θεὸν ἀναφερόμενον σέβας, ὑπὲρ οὗ μυρίους καθ᾿ ἑκάστην θανάτους ὁ πρὶν διώκτης ἡδέως ἔφερε, διδάσκων, παραινῶν, μυσταγωγῶν, κηρύσσων τὴν πίστιν, καθ᾿ ἣν αὐτῷ μυσταγωγίαν ὁ Σωτὴρ ἀπεκάλυψεν· «Ἐγὼ γὰρ, φησὶν, ὑποδείξω αὐτῷ ὅσα δεῖ αὐτὸν ὑπὲρ τοῦ ὀνόματός μου παθεῖν.»
ιβ'. Καὶ ἄρα συνεχής ἡ χρήσις τοῦ ὀνόματος. Διὰ τί; ἵνα ἡ ἐπιμονὴ τῆς φωνῆς τὸ αὐτὸ πράγμα πολλάκις σημαίνουσά τε καὶ κατάδηλον ποιουμένη, ὥσπερ διὰ τῆς ἀκοῆς ἐντυπώσεις τοῖς λογισμοῖς τὸ τῆς εὐσεβείας μυστήριον καὶ οἷα βασιλικὸν ἐκσφράγισμα ταῖς διανοίαις τοῦτο φέροντες καὶ πρὸς αὐτὸ ἀφορῶντες, μὴ πρὸς πολλὰς εἴημεν ὁδοὺς διαφόροις φωναῖς σχηματιζομένους ἐκτρεπόμενοι. Ὑπὲρ τοῦ μυστηρίου τούτου καὶ τῆς περὶ τὴν πίστιν ἀκριβείας ὁ Παῦλος ἔπασχε τὰ ἀνήκεστα· οὐ γὰρ περὶ ὀνόματος ψιλοῦ, οὐδὲ συλλαβῶν βραχείᾳ συνθέσει, τὸ φρικτὸν καὶ μέγα τῆς πίστεως περιγράφοντος. Διὸ καὶ ἀκούειν ἐστὶ τῶν ἱερῶν πάλιν ἐκδιδασκόντων ῥημάτων· οὐχ οὗτος ἐστὶν ὁ πορθήσας ἐν Ἱερουσαλὴμ τὸ ὄνομα τοῦτο; Πῶς γὰρ ἐπορθεῖτο λέξις πληγῇ ἀέρος βραχείᾳ περιγραφομένη, καὶ πρὸς μηδένα νοῦν τό γε ἐπ᾿ αὐτῇ, μηδὲ δόξαν θεολόγων ἀναπλουμένη, μηδ᾿ ἀνθρώπων ψυχαῖς ἐνιέναι δογμάτων ἀκρίβειαν δυναμένη, καὶ τὴν ὕπαρξιν χρονικωτέραν οὐκ ἔχουσα τῆς γενέσεως; Ἀλλὰ γὰρ δῆλον ὡς νῦν ὄνομα, οὐ τὸ σύνηθες καὶ πᾶσι περιφερόμενον ἐννοεῖν δεῖ, ἀλλὰ τὸ τῆς εὐσεβείας ὅλης ἀπαγγέλλον τε καὶ διασημαῖνον μυστήριον, καὶ τὴν τοῦ κηρύγματος διὰ πάσης ἡμῶν τῆς θεολογίας προϊοῦσαν ἀκρίβειαν. Καὶ γὰρ τὸ τοιοῦτον ὄνομα, ἤτοι τῆς πίστεως ἡ τελείωσις, καὶ ταῖς διανοίαις ἡμῶν ἐμβαθύνεται, καὶ θεμέλιον λαμβάνει ἑδραζόμενον τῇ τῶν πιστευόντων φιλοθέῳ γνώμῃ καὶ τῇ στερρότητι τοῦ φρονήματος. Τοῦτο τὸ ὄνομα ὁ πρὶν μὲν Σαῦλος ἐπολιόρκει, ὁ δὲ μετὰ ταῦτα Παῦλος ἐνώπιον ἐθνῶν καὶ βασιλέων ἐβάσταζεν, ἀπερίτρεπτον τοῦτο καὶ ἀκαταγώνιστον ἰδίοις ἐπιδεικνύμενος ἀγωνίσμασι, καὶ πολλὰ τῶν ἐθνῶν ἀπὸ τῆς δυσσεβείας εἰς ταύτην μεθαρμόσας καὶ μυσταγωγήσας τὴν εὐσέβειαν. Δεῖ τοίνυν, ἐπειδὰν τὰ Λόγια λέγῃ ὡς ἐβάπτιζον οἱ μαθηταὶ ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἢ κατ᾿ ἄλλην τινὰ συνθήκην παραπλησίου λόγου συμφερομένην, τῷ προκειμένῳ τῆς ἐκφωνήσεως τύπῳ ἀκολούθως τε καὶ θεοπρεπῶς ἐννοεῖν· καὶ τῶν μα-
ἀναδειχθήσεται· καὶ γὰρ ὑπὸ τῶν δυσσεβούντων του
λιορκούμενόν τε καὶ κατασειόμενον, αὐτὸς ἀναβα-.
στάσει καὶ ὑποστηρίξει καὶ ἀκράδαντον παραστήσει
τὸ θεοσεβές κήρυγμα. Τοῦτο γὰρ ἐνταῦθα ἡ τοῦ
ὀνόματος ἀπαγγέλλει δύναμις, τὴν ἀληθῆ πίστιν,
τὸ τῆς εὐσεβείας φρόνημα, τῆς θεολογίας τὸ κήρυγ
μα, τῆς τοῦ Λόγου σαρκώσεως τὸ μυστήριον· ἐπεὶ
τί χαλεπὸν ἦν, τίνων δὲ στηριγμάτων δεόμενον,
ἁπλῶς οὕτως καὶ μιὰ φωνῇ προσαγορεύειν τὸν Κύ
ριον; Καὶ αὐτῶν ἐνίοτε τῶν δαιμονίων ἀναβοωμέ-
νων καὶ μετὰ προσθήκης τινὸς τὸ Δεσποτικὸν ὄνομα.
᾿Αλλὰ δῆλον ὡς νῦν ὄνομα, τὸ διὰ Παύλου καταγγελ-
λόμενον κήρυγμα λέγει, καὶ τὸ πρὸς Θεὸν ἀναφερό-
μενον σέβας, ὑπὲρ οὗ μυρίους καθ᾿ ἑκάστην θανά
τους ὁ πρὶν διώκτης ήδέως έφερε, διδάσκων, παρ-
αινῶν, μυσταγωγῶν, κηρύσσων τὴν πίστιν, καθ'
ἦν αὐτῷ μυσταγωγίαν ὁ Σωτὴρ ἀπεκάλυψεν· «Εγώ
γὰρ, φησὶν, ὑποδείξω αὐτῷ ὅσα δεῖ αὐτὸν ὑπὲρ τοῦ
ὀνόματός μου παθεῖν.»
ιβ'. Καὶ ἄρα συνεχής ή χρήσις τοῦ ὀνόματος. Διὰ
τί; ἵνα ἡ ἐπιμονή τῆς φωνῆς τὸ αὐτὸ πράγμα
πολλάκις σημαίνουσά τε καὶ κατάδηλον ποιουμένη,
ὥσπερ διὰ τῆς ἀκοῆς ἐντυπώσεις τοῖς λογισμοῖς τὸ τῆς
εὐσεβείας μυστήριον καὶ οἷα βασιλικὸν ἐκσφράγισμα
ταῖς διανοίαις τοῦτο φέροντες καὶ πρὸς αὐτὸ ἀφορῶντες,
μὴ πρὸς πολλὰς εἴημεν ὁδοὺς διαφόροις φωναῖς σχημα
τιζομένους ἐκτρεπόμενοι. Ὑπὲρ τοῦ μυστηρίου τούτου
καὶ τῆς περὶ τὴν πίστιν ἀκριβείας ὁ Παῦλος ἔπασχε τὰ
ἀνήκεστα· οὐ γὰρ περὶ ὀνόματος ψιλοῦ, οὐδὲ συλλαβῶν
βραχείᾳ συνθέσει, τὸ φρικτὸν καὶ μέγα τῆς πίστεως
περιγράφοντος. Διὸ καὶ ἀκούειν ἐστὶ τῶν ἱερῶν πά
λιν ἐκδιδασκόντων ῥημάτων· οὐχ οὗτος ἐστὶν ὁ πορ-
θήσας ἐν Ἱερουσαλὴμ τὸ ὄνομα τοῦτο; Πῶς γὰρ
ἐπερθεῖτο λέξις πληγῇ ἀέρος βραχεία περιγραφο-
μένη, καὶ πρὸς μηδένα νοῦν τό γε ἐπ' αὐτῇ, μηδὲ
δόξαν θεολόγων ἀναπλουμένη, μηδ' ἀνθρώπων ψυ-
χαῖς ἐνιέναι δογμάτων ἀκρίβειαν δυναμένη, καὶ τὴν
ὕπαρξιν χρονικωτέραν οὐκ ἔχουσα τῆς γενέσεως ;
᾿Αλλὰ γὰρ δῆλον ὡς νῦν ὄνομα, οὐ τὸ σύνηθες καὶ
πᾶσι περιφερόμενον ἐννοεῖν δεῖ, ἀλλὰ τὸ τῆς εὐσε-
Θείας ὅλης ἀπαγγέλλον τε καὶ διασημαῖνον μυστή
ριον, καὶ τὴν τοῦ κηρύγματος διὰ πάσης ἡμῶν τῆς
θεολογίας προϊοῦσαν ἀκρίβειαν. Καὶ γὰρ τὸ τοιοῦτον
ὄνομα, ἤτοι τῆς πίστεως ἡ τελείωσις, καὶ ταῖς δια
νοίας ἡμῶν ἐμβαθύνεται, καὶ θεμέλιον λαμβάνει έδρα- D
ζόμενον τῇ τῶν πιστευόντων φιλοθέῳ γνώμῃ καὶ τῇ
στεῤῥότητα τοῦ φρονήματος. Τοῦτο τὸ ὄνομα ὁ πρὶν
μὲν Σαῦλος ἐπολιόρκει, ὁ δὲ μετὰ ταῦτα Παῦλος
ἐνώπιον ἐθνῶν καὶ βασιλέων ἐβάσταζεν, ἀπερίτρε-
στον τοῦτο καὶ ἀκαταγώνιστον ἰδίοις ἐπιδεικνύμενος
ἀγνίσμασι, καὶ πολλὰ τῶν ἐθνῶν ἀπὸ τῆς δυσσε
βείας εἰς ταύτην μεθαρμόσας καὶ μυσταγωγήσας
τὴν εὐσέβειαν. Δεῖ τοίνυν, ἐπειδὰν τὰ Λόγια λέγῃ ὡς
ἐβάπτιζον οἱ μαθηταὶ ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ,
ἢ κατ' ἄλλην τινὰ συνθήκην παραπλησίου λόγου συμ
φερομένην, τῷ προκειμένῳ τῆς ἐκφωνήσεως τύπῳ
ἀκολούθως τε καὶ θεοπρεπῶς ἐννοεῖν· καὶ τῶν μα
•
A Divinam, inquit, prædicationem ab impiis oppugna
tam atque concussam sustinebit ipse atque firmabit
immotamque statuet. Ita videlicet hoc loco voca-
bulum nomen sonat veram fidem, piam sententiam,
divinæ doctrinæ prædicationem, Verbi incarnati
mysterium. Secus enim cur ardua fuisset, vel qui-
bus adminiculis indiguisset simplex nec unius vo-
cabuli fines excedens Domini appellatio ? Certe et
ipsi aliquando dæmones cum aliquo etiam epitheto
Dominicum nomen pronuntiaverunt. Sed prorsus
exploratum est, nunc vocabulo nomen, prædicandam
a Paulo doctrinam dici, devotumque Deo cultuin,
cujus gratia iununeras quotidie mortes is, qui
antea persecutor fuerat, libenter perferebat, do-
cendo, hortando, initiaudo, prædicando fidem, sc-
cundum quam Servator sacrə eum religione im-
buerat. e Ego enim, inquit, ostendam illi, quanta
ipsum oporteat mei nominis causa pati ”.
12. Atque adeo videsis perpetuum vocabuli
nomen usum. Cur autem? Nempe ut constantia
vocabuli, quod eamdem rem multoties denotat atque
ostendit, vel ipso auditu nienti insculpat religionis
mysterium; atque ut id ceu regium signaculum
pectore impressum ferentes, et ad hoc respicientes,
haudquaquam in vias multiplices varietate vocabu-
lorum patefactas divertamus. Hujus causa mysterii
atque accuratæ fidei Paulus acerbissimas molestias
pertulit. Non enim nudo uomine tenus, neque in-
tra brevem syllabarum compositionem, venerandum
magnumque mysterium circumscribebat. Quare
rursus audire expedit sacrorum magisterium ver-
borum Nonne is est, qui vastabat Hierosolymis
nomen hoc? Quonam autem pacto dictio quæ brevi
aris percussione finitur, vastitatem fecisset ? dictio,
inquam, quæ nullum per se sensum continet, ne-
que theologicam aliquam sententiam exprimit, ne-
que in hominum animis definitum aliquod dogma
imprimere potest; quæ denique exsistentiam haud
longeviorem nativitale habet. Perspicuum est ita-
que, nunc in vocabulo nomen haud consuetam illam
pervulgatamque significantiam esse intelligendamı,
sed mysterium potius quo religio universa innuitur
ac denotatur, nempe exquisitam Evangelii scien-
tiam quæ ex omni nostra theologica disciplina
manat. lloc nomen, seu potius fidei summa, et
mentibus nostris insculpitur, et fundamentis utitur
pia credentium mente constantiaque sententiæ fir-
matis. Hoc Saulus nomen vastabat; atque idem
postea Paulus coram gentibus regibusque portabat;
insuperabile id atque invictum suis ipsis facinori-
bus exhibens, multasque gentes ab impictate ad
veram religionem pertraliens, sacrisque imbuens.
Igitur quotiescunque apud sacras Litteras dicuntur
discipuli baptizavisse in Christi nomine aut secun-
dum aliam locutionis similis formulam, id intelli-
gendum est digne ac convenienter prout fert pro-
33 Matth. VIII, 29.
38 Acl. 15,
16.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XLIII.
col. 319–320page 160 of 591
PG 101:319μα τοῦ Σωτῆρος καὶ τὴν διδασκαλίαν, ὁμολογεῖν τοὺς ἀποστόλους τελεσιουργεῖν τὴν ἀναγέννησιν, καὶ τοὺς ἄλλους πράττειν ὁμοίως μυσταγωγοῦντας, μηδὲν ἔξω θεν τῆς Δεσποτικῆς ἐντολῆς μήτε ἐννοοῦντας, μήτε λέγοντας μήτε πράττοντας.
ιγ'. Ἀλλὰ γὰρ ἴσως ἄν τισιν ἐπέλθοι λογοθετεῖν, ἵνα μὴ λέγω φιλονεικεῖν, ὡς εἴ γε εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐβάπτιζον οἱ μαθηταί, τί δή ποτε εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ λέγονται βαπτίζειν ἢ εἰς τὰ ὅμοια; καὶ γὰρ τοῦτο μὲν διὰ τῶν εἰρημένων ἤδη ἀποχρώντως ἐπιδείκνυται. Ἤρκει γὰρ ἀντὶ πολλῶν ἄλλων τὴν αἰτίαν ταύτην εἰς τὸ τῆς ἱερᾶς ἡμῶν Γραφῆς ἔθος ἀνάγειν, καὶ παραστῆσαι ταύτην οἰκειούμενον, μηδὲ μᾶλλον τοῦ φιλοσοφεῖν τὸ πολυπραγμονεῖν ἀνταλλάττεσθαι. Καὶ γὰρ ἄλλα τε πολλὰ καθ' ἕκαστον εἶδος λόγου δι' ὧν χαρακτηρίζεται καθορᾶται ἰδιώματα· καὶ οὐδεὶς ἐπιγνοὺς τὸ ἰδίωμα, πρὸς ἑτέραν ἀποπλανᾶσθαι τὸν νοῦν ἀφίησι ζήτησιν· καὶ τοῦτο οὐ μόνον ἐπὶ τῶν θεοσόφων λόγων ἐστὶν ἀναθεωρεῖν, ἀλλὰ καὶ κοσμεῖν φιλοτιμεῖται γλῶσσα ἡ ἀττικίζουσα. Πλὴν οὐδὲν κωλύει καὶ τὸ ἰδίωμα πλατύτερον συνεκδιδάσκειν· καίτοι γε οὐδὲ τοῦτο παρεῖδεν ἔμπροσθεν ὁ λόγος, ὅτι μὴ ἐστέρηται τοῦ αἰτιολογεῖσθαι· καὶ γὰρ «Εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ», καὶ εἰς τὰ παραπλήσια (ὧν ἐν τῷ διαφόρῳ τῶν φωνῶν ἀδιάφορος ἡ διάνοια καὶ μία), δικαίως ἂν ἀναφέροιτο ἡ παρ' αὐτοῦ μυσταγωγηθεῖσα τοῖς μαθηταῖς, καὶ διὰ τῶν μαθητῶν τῷ κόσμῳ, πίστις, τοῦ ὀνόματος τοῦτο παραδηλοῦντος, διότι αὐτὸς ἀρχηγὸς κατέστη τῆς εἰς τὸ θεῖον εὐσεβείας· καὶ διότι ἐν τῇ τοῦ Ἰησοῦ καὶ Κυρίου μνήμῃ διδασκόμεθα συγκεφαλαιοῦσθαι καὶ συνεμφανίζεσθαι τὸ μυστήριον ὅλον τῆς τοῦ Λόγου δι' ἡμᾶς οἰκονομίας. Ἀναπλοῦσθαί τε δύναται τῶν εὐσεβούντων ἕκαστος, καὶ ἀπευθύνεσθαι δι' αὐτοῦ πρὸς τὸ τέλειον τῆς θεογνωσίας· οὐ τῇ βραχύτητι τῆς λέξεως συναποθλίβων καὶ συστενοχωρῶν τὸν νοῦν τῶν δογμάτων (τοῦτο γὰρ ἂν εἴη ψιλὴν τὴν φωνὴν προφέρειν), ἀλλ' ἐμπλατυνόμενος καὶ καταρτιζόμενος τῇ πίστει καὶ τῇ τελειότητι τῆς εὐσεβείας. Εἰ βούλει δέ, ἀχώριστός ἐστι καὶ ἀδιάστατος ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Πνεύματι, ὡς τῆς αὐτῆς ὑπερουσίου οὐσίας καὶ δυνάμεως καὶ ἐξουσίας ὑπάρχων. Ὡράθη δὲ καὶ ἐψηλαφήθη σάρκα τὴν ἡμετέραν ἀναλαβὼν ὁ Υἱὸς, καὶ γέγονεν ἡμῖν ὄμμασί τε ληπτός, ἁφῇ τε ψηλαφητός. Ὃ γὰρ ἐθεασάμεθα, φησὶ, καὶ αἱ χείρες ἡμῶν ἐψηλάφησαν περὶ τοῦ λόγου τῆς ζωῆς· καὶ ἡ ζωὴ ἐφανερώθη. Ἐξ ἑνὸς οὖν τοῦ μᾶλλον ἡμῖν διὰ φιλανθρωπίας ἄφατον πέλαγος ἐν γνώσει καθεστῶτος, καὶ τὰ ὑπὲρ λόγον μυσταγωγήσαντος τοῦ ὁμοουσίου, καὶ παντοκρατορικῆς Τριάδος τὸ ὑπερούσιόν τε καὶ ἑνιαῖον ἐλλαμφθέντες, πρός τε τὴν ἄλητον τοῦ μυστηρίου θεωρίαν δι' αὐτοῦ χειραγωγηθέντες, εἰκότως ἄρα καὶ ἐπειδάν τινα πράττωμεν κατὰ τὸ παραδεδομένον δόγμα τελοῦντες, εἰς τὸν παραδεδωκότα ταῦτα δικαιοῦμεν ἀναφέρεσθαι.
positus tessera typus, neque indignum aliquid A
contra discipulos suspicandum; sed fatendum po-
tius, juxta doctrinam Servatoris ac magisterium,
apostolos sacram regenerationem perficere solitos,
aliosque pariter ad id faciendum erudivisse; ita ut
prater Dominicum præceptum cogitarent, dicerent,
facerentve nihil.
13. Sed fortasse aliquis ratiocinari pergens, ne
dicam altercari, si in nomine, inquit, Patris et Filii
et sancti Spiritus baptizabant. discipuli, curnam
in nomine Christi aut aliis ejusmodi formulis ba-
ptizare dicuntur ? Atqui hujus rei notio in supra di-
ctis jam satis exposita est. Sufficit enim, complurium
instar, si hæc controversia mori sacrarum Litte-
rarum imputetur; et si is qui hanc sibi tractandam
sumit, non tam curiose agere, quam veritati stu-
dere, velit. Nam et alia singulari orationis genera
pro sua quodque forma idiotismos habere comper-
tum est : nemoque idiotismi gnarus, in alias vesti-
gationes pervagari mentem sinit: quæ res non in
divinis solum sermonibus usuvenit, verum in iis
etiam quos Attica lingua studiose exornat. Nihil
tamen vetat quominus bunc idiotismum paulo fu-
sius exponamus. Quanquam hanc partem ne iu
superiore quidem oratione negleximus, in qua re-
rum causas evolvere non omisimus. Nimirum in
Jocutione In nomine Domini Jesu Christi » atque
in aliis hujusmodi (quarum etsi dissimilis sonus,
non absimilis tamen neque multiplex sententia est)
jure meritoque intelligi fides potest qua Christus
discipulos, atque hi vicissim mundum imbuerunt :
nạm hæc a nomine denotari potest, quia Christus
ipse pietatis erga Deum auctor est; et quia in Jesu
Dominique mentione docemur contineri summatim
conspicique Verbi pro nobis incarnati mysterium.
Porro pius quisque hoc duce mysterio tendere diri-
gique potest ad perfectam Dei cognitionem; haud
equidem contrahendo constringendoque intra bre-
vem hanc vocem dogmatum sensu (id enim deret,
si nuda vox proferretur), imo potius dilatando ac
perficiendo per fidem ac pietatis consummationem.
Quod si denique et hoc audire libet, indivisis et in-
separabilis Filius a Patre Spirituque est, quia sci-
licet ejusdem incomprehensibilis substantiæ et vir-
tutis ac potestatis particeps est. Sed tamen visus
fuit atque palpatus postquam carnem nostram as-
sumpsit Filius, factus nimirum oculis nostris con-
spicabilis tactuque palpabilis : Quod enim vidi-
mus, ait (Joannes], et manus nostræ contrectaverunt
de verbo vitæ; et vita apparuit. Cum igitur ab
uno, qui nomination nobis ob suæ charitatis infini-
tum pelagus cognoscendum se obstulit, quique
ineffabilia nobis mysteria aperuit 37 • a consub-
stantiali, inquam, Filio, onunipoteniis quoque Tri-
nitatis incomprehensibilitatem atque unitatem edocti
fuerimus, atque ad reliquam mysterii notitiam de-
ducti, merito nos sane quotiescunque aliquid se-
cundum traditum dogma facimus, merito, inquam, ad auctorem dogmatis rem factam referi
θητῶν μηδὲν ἀνάξιον ὑπονοεῖν, ἀλλὰ κατὰ τὸ κήρυ
μα τοῦ Σωτῆρος καὶ τὴν διδασκαλίαν, ὁμολογεῖν τοὺς
ἀποστόλους τελεσιουργεῖν τὴν ἀναγέννησιν, καὶ τοὺς
ἄλλους πράττειν ὁμοίως μυσταγωγοῦντας, μηδὲν ἔξω
ωθεν τῆς Δεσποτικῆς ἐντολῆς μήτε ἐννοοῦντας, μήτε
λέγοντας μήτε πράττοντας.
ιγ'. ᾿Αλλὰ γὰρ ἴσως ἄν τισιν ἐπέλθοι λογοθετεῖν,
ἵνα μὴ λέγω φιλονεικεῖν, ὡς εἴ γε εἰς τὸ ὄνομα τοῦ
Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐβά-
πτιζον οἱ μαθηταί, τί δή ποτε εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Χρι-
στοῦ λέγονται βαπτίζειν ἢ εἰς τὰ ὅμοια; καὶ γὰρ
τοῦτο μὲν διὰ τῶν εἰρημένων ἤδη ἀποχρώντως ἐπ:-
δείκνυται. Ἤρκει γὰρ ἀντὶ πολλῶν ἄλλων τὴν αἰτίαν
ταύτην εἰς τὸ τῆς ἱερᾶς ἡμῶν Γραφῆς ἔθος ἀνάγειν,
καὶ παραστῆσαι ταύτην οικειούμενον, μηδὲ μᾶλλον
τοῦ φιλοσοφεῖν τὸ πολυπραγμονεῖν ἀνταλλάττεσθαι.
Καὶ γὰρ ἄλλα τε πολλὰ καθ᾿ ἕκαστον εἶδος λόγου
δι' ὧν χαρακτηρίζεται καθορᾶται ἰδιώματα· καὶ οὐ
δεὶς ἐπιγνοὺς τὸ ἰδίωμα, πρὸς ἑτέραν ἀποπλανάσθαι
τὸν νοῦν ἀφίησι ζήτησιν· καὶ τοῦτο οὐ μόνον ἐπὶ
τῶν θεοσόφων λόγων ἐστὶν ἀναθεωρεῖν, ἀλλὰ καὶ 2
κοσμεῖν φιλοτιμεῖται γλῶσσα ἡ ἀττικίζουσα. Πλην
οὐδὲν κωλύει καὶ τὸ ἰδίωμα πλατύτερον συνεκδιδά-
σκειν· καίτοι γε οὐδὲ τοῦτο παρεῖδεν ἔμπροσθεν ὁ
λόγος, ὅτι μὴ ἑστέρηται τοῦ αἰτιολογεῖσθαι· καὶ γὰρ
«Εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ εἰς
τὰ παραπλήσια (ὧν ἐν τῷ διαφόρῳ τῶν φωνῶν ἀδιά
φορος ἡ διάνοια καὶ μία), δικαίως ἂν ἀναφέροιτο ἡ
παρ' αὐτοῦ μυσταγωγηθεῖσα τοῖς μαθηταῖς, καὶ διὰ
τῶν μαθητῶν τῷ κόσμῳ, πίστις, τοῦ ὀνόματος τοῦτο
παραδηλοῦντος, διότι αὐτὸς ἀρχηγὸς κατέστη τῆς εἰς
τὸ θεῖον εὐσεβείας· καὶ διότι ἐν τῇ τοῦ Ἰησοῦ καὶ
Κυρίου μνήμῃ διδασκόμεθα συγκεφαλαιοῦσθαι καὶ
συνεμφανίζεσθαι τὸ μυστήριον ὅλον τῆς τοῦ Λόγου δι'
ἡμᾶς οἰκονομίας. Αναπλοῦσθαί τε δύναται τῶν εὐσε
βούντων ἕκαστος, καὶ ἀπευθύνεσθαι δι' αὐτοῦ πρὸς
τὸ τέλειον τῆς θεογνωσίας· οὐ τῇ βραχύτητι τῆς
λέξεως συναποθλίβων καὶ συστενοχωρῶν τὸν νοῦν
τῶν δογμάτων (τοῦτο γὰρ ἂν εἴη ψιλὴν τὴν φωνὴν
προφέρειν), ἀλλ' ἐμπλατυνόμενος καὶ καταρτιζόμε
νος τῇ πίστει καὶ τῇ τελειότητι τῆς εὐσεβείας. «Ε
βούλει δὲ, ἀχώριστός ἐστι καὶ ἀδιάστατο; ὁ Υἱὸς τῷ
Πατρὶ καὶ τῷ Πνεύματι, ὡς τῆς αὐτῆς ὑπερουσίου
οὐσίας καὶ δυνάμεως καὶ ἐξουσίας υπάρχων. Ωράθη
δὲ καὶ ἐψηλαφήθη σάρκα τὴν ἡμετέραν ἀναλαβὼν
ὁ Υἱὸς, καὶ γέγονεν ἡμῖν ὅμμασί τε ληπτός, ἀφῇ τε
ψηλαφητός. «Ο γὰρ ἐθεασάμεθα, φησὶ, καὶ αἱ χεί
ρες ἡμῶν ἐψηλάφησαν περὶ τοῦ λόγου τῆς ζωῆς·
καὶ ἡ ζωὴ ἐφανερώθη. Ἐξ ἑνὸς οὖν τοῦ μᾶλλον ἡμῖν
διὰ φιλανθρωπίας ἄφατον πέλαγος ἐν γνώσει καθ
εστῶτος, καὶ τὰ ὑπὲρ λόγον μυσταγωγήσαντος τοῦ
ὁμοουσίου, καὶ παντοκρατορικῆς Τριάδος τὸ ὑπερού
σιόν τε καὶ ἑνιαῖον ἐλλαμφθέντες, πρός τε τὴν ἄλο
την τοῦ μυστηρίου θεωρίαν δι᾿ αὐτοῦ χειραγωγή
θέντες, εἰκότως ἄρα καὶ ἐπειδάν τινα πράττωμεν
κατὰ τὸ παραδεδομένον δόγμα τελοῦντες, εἰς τὸν
παραδεδωκότα ταῦτα δικαιοῦμεν ἀναφέρεσθαι.
,
3 [ Joan. 1, 1, 2.
PHOTII PATRIARCHE CP.
col. 321–322page 161 of 591
PG 101:321ιδ'. Ὅπως μέν τοι γε καὶ ὁ Παῦλος κατήγγελλε τὸ ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ, καὶ κατὰ ποῖον σημαινόμενον τοῦ ὀνόματος, κἀντεῦθεν δῆλον· μᾶλλον δὲ τῶν ἐκείνου λόγων ἡ χάρις ὧν ἥψατο τῆς καρδίας, ἄδηλον οὐδενί. Νῦν μὲν γὰρ τὸ φρικτὸν καὶ φιλάνθρωπον τῆς σαρκώσεως, καὶ μυσταγωγῶν καὶ κηρύττων ἐδείκνυτο· νῦν δὲ θεολογῶν τὴν Τριάδα ἐπαρρησιάζετο, συνανακηρύττων καὶ τὴν ἄλλην τοῦ μυστηρίου δύναμιν καὶ θειότητα· ἀλλὰ γὰρ οὐδέν ἐστι οἷον αὐτοῦ ἀκούειν, ὃς ὢν ἀπαύγασμα τῆς δόξης καὶ χαρακτὴρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ, δηλονότι τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός, οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ. Οὐδὲ γὰρ ἔσχε τὸν κλῆρον τῆς θεότητος ἐκ διαδοχῆς, οὐδὲ ἐπιθέμενος καὶ ἁρπάσας ἐξ ἑτέρου, περιέθετο τὸ κράτος ἑαυτῷ· ἀλλ' ἀπ' ἀρχῆς, ὡς τῆς αὐτῆς ὢν οὐσίας καὶ φύσεως, καὶ μηδεμίαν ταύτης ἀφαίρεσιν μηδαμῶς ὑποστῆναι πεφυκώς. Διὰ τοῦτο μηδὲν ὅλως δυσχερὲς ὑφορώμενος, «Ἐκένωσεν ἑαυτὸν μορφὴν δούλου λαβών·» καὶ πάλιν, «Εἷς Θεὸς καὶ Πατὴρ ἐξ οὗ τὰ πάντα· καὶ εἷς Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς δι' οὗ τὰ πάντα· καὶ ἓν Πνεῦμα ἅγιον ἐν ᾧ τὰ πάντα.» Οὕτω δὴ οὕτω καὶ τὴν τοῦ Λόγου οἰκονομίαν ἀνεκήρυττε, καὶ τῆς Τριάδος θεολογίαν ἐκράτυνεν· ἔκ τε τοῦ μὴ ἀφελεῖν τὸ ἑνιαῖον ἀπὸ μηδεμιᾶς τῶν τριῶν ὑποστάσεων, ἀλλ' ὁμοτίμως εἰς αὐτὸ ταύτας ἀναφέρεσθαι· καὶ ἐκ τοῦ μὴ τὴν μὲν πάντων, τὴν δὲ τινῶν ἄρχειν καὶ προνοεῖν, ἀλλὰ τὰς τρεῖς πάντων τῶν ὄντων καὶ τὴν δημιουργίαν ἔχειν ὁμοεθνῶς καὶ ὁμοτίμως, καὶ τὴν κυριότητα καὶ τὴν πρόνοιαν.
ιε'. Ὁρᾷς ὅπως ὁ τῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλος ἐβάσταζε τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ; ἔτι συνδρα· «Παῦλος δοῦλος Ἰησοῦ Χριστοῦ κλητὸς ἀπόστολος ἀφωρισμένος εἰς Εὐαγγέλιον Θεοῦ, ὃ προεπηγγείλατο διὰ τῶν προφητῶν αὐτοῦ ἐν Γραφαῖς ἁγίαις, περὶ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ τοῦ γενομένου ἐκ σπέρματος Δαβίδ·» πάλιν κἀνταῦθα κηρύττεται ἡ Τριάς· Θεὸς καὶ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ καὶ Πνεῦμα ἅγιον, καὶ ἡ σάρκωσις συνανακηρυττομένη τοῦ Λόγου. Ἐπεὶ δὲ Υἱὸν Θεοῦ εἶπεν, ἐπάγει δι' ὧν ἀφορίζεται ὁ Υἱός· τοῦ γὰρ ἐπιγνωσθέντος, φησὶ, καὶ ἀφορισθέντος ἐξ ἄλλων τε πολλῶν ἰδιωμάτων ἃ μηδενὶ πρόσεστι, καὶ ὅτι ὃ μηδέποτε γέγονεν, αὐτουργὸς τῆς ἰδίας ἀναστάσεως γέγονεν. Οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ ἐξ ὧν τὸ πανάγιον Πνεῦμα ἐπεσκίασέ τε τῷ τόκῳ τὸν ὁμοούσιον Λόγον ἐκ σπέρματος Δαβὶδ συνεργὸν προελθεῖν, καὶ μάρτυς ἐν τῷ βαπτίσματι τῆς ἀψευδοῦς υἱότητος καὶ τῆς ὁμοουσίου θεότητος γεγονώς. Εἰς κόρον ἂν, οἶμαι, λογισθείην τοῖς ἀκροαταῖς προσφέρεσθαι καὶ τὰ περιττὰ φιλότιμος, εἰ πάσας τὰς χρήσεις τοῦ θεσπεσίου Παύλου ἀναγράφοιμι, δι' ὧν ἐθεολόγει τε τὴν Τριάδα, καὶ τῆς σαρκώσεως ἐκήρυττε τὸ μυστήριον, βαστάζων ἐνώπιον ἐθνῶν τε καὶ βασιλέων τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου. Διόπερ τοῖς εἰρημένοις ἀρκεσθησόμεθα, οὐδὲν ἔργον ὑπολείποντες, οὐδὲ τοῖς ἐθέλουσι κἀκείνοις ἀναλέγεσθαι· κατὰ τὰ αὐτὰ δὲ δηλονότι καὶ τῶν ἄλλων μαθητῶν ὁ θεῖος ἐκήρυττε καὶ ἐδίδασκε χορός. ὡς δὲ ἐκήρυττον, οὕτως ἐβάπτιζον· ἐκήρυττον δὲ ὡς ἡ ἐνυπόστατος αὐτοὺς σοφία θεολογεῖν καὶ κηρύττειν ἐξεπαίδευεν· ὧν ἂν ἦν
ιδ'. Οπως μέν τοι γε καὶ ὁ Παῦλος κατήγγελλε τὸ Α
ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ, καὶ κατὰ ποῖον σημαινόμενον τοῦ
ὀνόματος, κἀντεῦθεν δῆλον· μᾶλλον δὲ τῶν ἐκείνου
λόγων ἡ χάρις ὧν ἥψατο τῆς καρδίας, ἄδηλον οὐδενί.
Νῦν μὲν γὰρ τὸ φρικτὸν καὶ φιλάνθρωπον τῆς σαρ-
κώσεως, καὶ μυσταγωγῶν καὶ κηρύττων ἐδείκνυτο
νῦν δὲ θεολογῶν τὴν Τριάδα ἐπαρρησιάζετο, συνανα-
κηρύττων καὶ τὴν ἄλλην τοῦ μυστηρίου δύναμιν
θειότητα· ἀλλὰ γὰρ οὐδέν ἐστι οἷον αὐτοῦ ἀκούειν,
4 Ος ὢν ἀπαύγασμα της δόξης και χαρακτήρ τῆς ὑπου
στάσεως αὐτοῦ, δηλονότι τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός, οὐχ άρ-
παγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ. » Οὐδὲ γὰρ ἔσχε τὸν
κλῆρον τῆς θεότητος ἐκ διαδοχής, οὐδὲ ἐπιθέμενος
καὶ ἁρπάσας ἐξ ἑτέρου, περιέθετο τὸ κράτος ἑαυτῷ·
ἀλλ' ἀπ' ἀρχῆς, ὡς τῆς αὐτῆς ὢν οὐσίας καὶ φύσεως,
καὶ μηδεμίαν ταύτης ἀφαίρεσιν μηδαμῶς ὑποστή- "
και πεφυκώς. Διὰ τοῦτο μηδὲν ὅλως δυσχερές ὑφ-
ορώμενος, « 'Εκένωσεν ἑαυτὸν μορφὴν δούλου λαβών· ο
καὶ πάλιν, « Εἷς Θεὸς καὶ Πατὴρ ἐξ οὗ τὰ πάντα· καὶ
εἷς Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς δι᾿ οὗ τὰ πάντα· καὶ ἕν
Πνεῦμα ἅγιον ἐν ᾧτὰ πάντα. › Οὕτω δὴ οὕτω καὶ τὴν
τοῦ Λόγου οἰκονομίαν ἀνεκήρυττε, καὶ τῆς Τριάδος
θεολογίαν ἐκράτυνεν· ἔκ τε τοῦ μὴ ἀφελεῖν τὸ
ἐνιαῖον ἀπὸ μηδεμιᾶς τῶν τριῶν ὑποστάσεων, ἀλλ᾽
ὁμοτίμως εἰς αὐτὸ ταύτας ἀναφέρεσθαι· καὶ ἐκ τοῦ
μὴ τὴν μὲν πάντων, τὴν δὲ τινῶν ἄρχειν καὶ προ
νοεῖν, ἀλλὰ τὰς τρεῖς πάντων τῶν ὄντων καὶ τὴν δη-
μιουργίαν ἔχειν ὁμοεθνῶς καὶ ὁμοτίμως, καὶ τὴν
κυριότητα καὶ τὴν πρόνοιαν.
τε'. Ορᾷς ὅπως ὁ τῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλος βά-
σταζε τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ; ἔτι συνδρα· « Παῦλος δού-
λος Ἰησοῦ Χριστοῦ κλητὸς ἀπόστολος αφωρισμένος
εἰ; Εὐαγγέλιον Θεοῦ, δ προεπηγγείλατο διὰ τῶν προφη-
τῶν αὐτοῦ ἐν Γραφαῖς ἁγίαις, περὶ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ
τοῦ γενομένου ἐκ σπέρματος Δαβίδ·, πάλιν κἀνταῦθα
κηρύττεται ἡ Τριάς · Θεὸς καὶ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ καὶ
Πνεῦμα ἅγιον, καὶ ἡ σάρκωσις συνανακηρυττομένη
τοῦ Λόγου. Ἐπεὶ δὲ Υἱὸν Θεοῦ εἶπεν, ἐπάγει δι' ὧν
ἀφορίζεται ὁ Υἱός· τοῦ γὰρ ἐπιγνωσθέντος, φησὶ, καὶ
ἀφορισθέντος ἐξ ἄλλων τε πολλῶν ἰδιωμάτων & μη-
δενὶ πρόσεστι, καὶ ὅτι 8 μηδέποτε γέγονεν, αὐτουρ-
γὰς τῆς ἰδίας ἀναστάσεως γέγονεν. Οὐχ ἥκιστα δὲ
καὶ ἐξ ὧν τὸ πανάγιον Πνεῦμα ἐπεσκίασέ τε τῷ τόκῳ
τὸν ὁμοούσιον Λόγον ἐκ σπέρματος Δαβὶδ συνεργὸν
προελθεῖν, καὶ μάρτυς ἐν τῷ βαπτίσματι τῆς ἀψευ-
δοῦς υἱότητος καὶ τῆς ὁμοουσίου θεότητος γεγονώς.
Εἰς κόρον ἂν, οἶμαι, λογισθείην τοῖς ἀκροαταῖς προσ-
φέρεσθαι καὶ τὰ περιττά φιλότιμος, εἰ πάσας τὰς
χρήσεις τοῦ θεσπεσίου Παύλου ἀναγράφοιμι, δι' ὧν
ἐθεολόγει τε τὴν Τριάδα, καὶ τῆς σαρκώσεως ἐκήρυτ
τε τὸ μυστήριον, βαστάζων ἐνώπιον ἐθνῶν τε καὶ
βασιλέων τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου. Διόπερ τοῖς εἰρημέ
νοις ἀρκεσθησόμεθα, οὐδὲν ἔργον ὑπολείποντες, οὐδὲ
τοῖς ἐθέλουσι κἀκείνοις, ἀναλέγεσθαι· κατὰ τὰ αὐτὰ
δὲ δηλονότι καὶ τῶν ἄλλων μαθητῶν ὁ θεῖος ἐκήρυττε
καὶ ἐδίδασκε χορός. ὡς δὲ ἐκήρυττον, οὕτως ἐβά-
πτιζον· ἐκήρυττον δὲ ὡς ἡ ἐνυπόστατος αὐτοὺς σου
φία θεολογεῖν καὶ κηρύττειν ἐξεπαίδευεν· ὧν ἂν ἦν
>
14. Quanam igitur ratione Paulus Jesu nomen
nuntiaret, et quanam nominis significantia, bac.
tenus patefactum est: præsertim vero id neminem
eorum latuit, quorum cor sermonum illius gratia
tetigit. Modo enim venerandam et clementissimam
incarnationem docebat prædicandoque monstrabat:
modo theologica oratione Trinitatem animosius
asserebat, cæteram quoque mysterii vim ac divi-
nitatem simul deprædicans. Sed nihil melius de
eo audiri potest, quam ‹ Qui cum esset splendor
gloriæ et figura substantiæ ejus 38.59 (nempe Filius
splendor
splendor et figura Patris) non rapinam arbitratus
est se esse æqualem Deo ". Non enim successione
sortitus divinitatem erat, neque vi detractam alicui
potentiam sibi circumposuerat : sed ab initio sub-
stantiæ ejusdem naturæque fuit, nullumque hujus
detrimentum pati poterat. Idcirco nihil molestumi
detrectans, Exinanivit semetipsum, formam servi
accipiens . . Et rursus : • Unus Deus et Paler
ex quo omnia et unus Jesus Christus, per quem
omnia: et unus Spiritus sanctus, in quo omnia “. »
Sic omnino Paulus incarnationem prædicabat, Tri-
nitatisque divinam notitiam confirmabat: dum
scilicet unitatem nulli trium personarum detrahe-
rel, easdemque ad unum æqualiter referret; et dum
baud aliam personam cunctis rebus, aliam vero
nonnullis dominari et consulere diceret; sed tres per-
sonas omnium rerum creationem conjunctim æqua-
literque curavisse, iisdemque moderari ac providere.
15. Viden' ut Ecclesia doctor Christi nomen por-
laverit? Sed perge porro considerare : « Paulus
servus Jesu Christi vocatus apostolus segregatus in
Evangelium Dei, quod promiserat per prophetas
suos in Scripturis sanctis, de Filio suo qui factus
est ei ex genere David **. › Iterum hic prædicatur
Trinitas, Deus et Filius Dei et Spiritus sanctus,
necnon et Verbi incarnatio simul prædicatur. Jam
ubi Dei Filium dixit, adjicit etiam quanam ratione
distinguatur Filius. Nam cum cognitus distinctusque
jam esset aliis multis proprietatibus, quæ praeter ip-
sum nemini insunt; tum vero quod nunquam antea
contigerat, ipse auctor resurrectionis suæ fuit. Item
Spiritus sanctus fetum obunbrando, dedit operat
ut Verbum consubstantiale ex Davidis genere na-
sceretur; atque in baptismale filiationi verae et con-
substantiali Divinitati testimonium dedit. Satieta-
tem audientibus creem, nimiusque videar, si cunctas
inclyti Apostoli locutiones ascribere velim, quibus
theologica oratione Trinitatem nos docuit, et du
incarnationis mysterio certiores fecit, nomen Do-
mini coram gentibus regibusque portans. Quam-
obrem dictis contenti erimus; præsertim quia cæ-
tera, si quis volet, nullo negotio coacervare poterit.
Atque hoc modo reliquus etiam discipulorum vene-
randus chorus prædicabat atque docebat. Jam sicuti
bi prædicabant, ita etiam baptizabant. Prædica-
bant autem sicuti ipsos hypostatica sapientia ad
theologice loquendum prædicandumque erudiverat.
28.39 flebr. 1, 5. *• Philip. 1, 6. ** ibid. 7. *
I Cor. VIII, 6. " Rom. 1, 1, 2.
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XLIII.
PATROL. GR. Cl.
col. 323–324page 162 of 591
PG 101:323εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ Πνεῦμα ἅγιον τὸ λουτρόν τῆς παλιγγενεσίας τελεσιουργεῖν, καὶ ταῖς αὐτῶν ἐπικλήσεσι τοὺς βαπτιζομένους ἄγειν εἰς ἀναγέννησιν. Οὕτω τῶν ἀποστόλων ὁ θεόκριτος σύλλογος τὸ δῶρον ἐμυσταγωγεῖ τῆς ἀφέσεως· οὕτω Παύλος ἐβάπτισεν οὓς ἐβάπτισεν· οὕτω βαστάζων ἐνώπιον ἐθνῶν καὶ βασιλέων τὸ ὄνομα τοῦ Σωτῆρος ἐπαρρησιάζετο· κατὰ ταύτην ἐβόα τὴν ἔννοιαν, «Παρακαλῶ οὖν ὑμᾶς, ἀδελφοί, διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἵνα τὸ αὐτὸ λέγητε.»
καὶ οὐδενὸς τῶν ἄλλων δογμάτων ἔλαττον, καὶ τὸ
ιϛʹ. Βούλει δέ σοι καὶ τὸν κορυφαῖον παρέσεσθαι μάρτυρα; εἰ γὰρ καὶ μὴ δοκεῖ κατά γε τὴν τῶν ῥημάτων προφορὰν τῷ τῆς Ἐκκλησίας ἔθει καὶ τῇ πράξει συμφθέγγεσθαι, ἀλλά γε φιλαλήθως αὐτοῦ καὶ ἐπιμελῶς ὁ σκοπὸς ἀνερευνώμενος, οὐδὲν ἔλαττον, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον, ταύτην ἐπικρατεῖ καὶ συνίστησι. Καὶ γὰρ ταῖς θαυματουργίαις οὐκ ἔλαττον τῆς θεοσεβοῦς διδασκαλίας τὴν Ἰουδαίαν περιερχόμενος, τὸν πρὸς τῇ ὡραίᾳ πύλῃ καθεζόμενον, οὗ αἱ βάσεις τῶν ποδῶν καὶ τὰ σφυρὰ διαλέλυτο· τοῦτον ἁρμολογῶν τῷ ῥήματι καὶ ὑγιᾶ παραδόξως ἀναδεικνύς, «Ἐν τῷ ὀνόματι, φησίν, Ἰησοῦ Χριστοῦ ἔγειρε καὶ περιπάτει.» Ἀλλ' ὁ μὲν τύπος φωνῆς τῇ ὑπὲρ λόγον ἐνεργείᾳ τῆς χάριτος οὕτω συμπροήχθη· αὐτὸς δὲ τοῦ ῥήματος τὴν δύναμιν ἀναπτύσσων, καὶ τί βούλεται αὐτῷ τὸ ὄνομα δηλοῦν ἐφερμηνεύων, τοὺς μὲν καταπλητто- μένους τῷ θαύματι ἐδίδασκεν ὡς ἐξουθενηθεὶς παρ' αὐτῶν, καὶ σταυρῷ καὶ θανάτῳ καταδικασθείς, αὐτός ἐστιν οὗ ἡ δύναμις τὴν ἀνίατον ἰάσατο νόσον. Ἐδίδασκε δὲ ὅτι καὶ τὸ ὄνομα νῦν αὐτῷ τῆς πίστεως τὴν συγκεφαλαίωσιν καὶ τὴν ὁμολογίαν ἀπαγγέλλει. Ὅρα γὰρ οἷά φησιν· «Ὁ Θεὸς Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ ἐδόξασε τὸν παῖδα αὐτοῦ Ἰησοῦν·» Καὶ ἐπιδηλότερον τὸ βούλημα ποιῶν, ἐπάγει· «καὶ ἐπὶ τῇ πίστει τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ, τοῦτον ὃν θεωρεῖτε καὶ οἴδατε ἐστερέωσε τὸ ὄνομα αὐτοῦ.» Πρόσχες· «Ἀλλὰ καὶ ἡ πίστις ἡ δι' αὐτοῦ, ἔδωκεν αὐτῷ τὴν ὁλοκληρίαν ταύτην.» Ἀρχόμενος τοῦ θαύματος τὸ ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ αὐτουργεῖν τὴν ἴασιν ἀνακηρύττει· εἶτα μεταλαμβάνει τὸ ὄνομα πρὸς τὴν πίστιν, ὅπερ ἐστὶ τὸ μυστήριον τῆς εὐσεβείας. Μετὰ τοῦτο πάλιν ὄνομα τὴν εἰς αὐτὸν καλεῖ πίστιν, ὥσπερ δεδιὼς μὴ λήθην λάβωσιν οἱ ἀκροαταὶ ὅτι τὸ ὄνομα αὐτῷ ἀντὶ τῆς πίστεως παρελήφθη. Εἶτα ἐπάγει· «Καὶ ἡ πίστις ἡ δι' αὐτοῦ,» τουτέστιν ἡ κηρυχθεῖσα παρ' αὐτοῦ. Ὁρᾷς ὅπως τὸ μὲν ὄνομα τὴν πίστιν νῦν τὴν εἰς αὐτὸν ἀπαγγέλλει; ἡ δὲ πίστις τὴν ὑπ' αὐτοῦ κηρυχθεῖσαν θεοσέβειαν; τὸ δὲ κήρυγμα τοῦ χωλοῦ τὰς βάσεις στερεοῖ; Ὥστε εἰ μή τις ἄλλη τῶν μαρτυριῶν προσῆν, ἤρκεσεν ἂν ἡ τοῦ κορυφαίου μόνη προκομιζομένη λαμπρῶς παραστῆναι τί σημαίνει τὰ ἱερὰ Λόγια ἐν τῷ λέγειν βαπτίζεσθαι τοὺς προσιόντας ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τὰ ὅμοια. Ταῦτα μὲν Πέτρος τὴν θεουργίαν ἐμφανίζων ἔλεγεν· ὁ δὲ τῶν μαθητῶν ἠγαπημένος συνεδογμάτιζε, Λου-
Jam in his unum, et quidem nulli secundum, A
dogma erat, ut lavacrum regenerationis in Patre et
Filo et Spiritu sancto perageretur, atque ut bapti-
zati homines cum harum personarum invocatione
ad regenerationem perducerentur. Sic apostolorum
divinitus delectus chorus veniæ donum initiatis
imperticbat. Sic Paulus baptizabat, quos quidem
baptismo tingebat. Sic coram gentibus regibusque
Servatoris nomen cum fiducia deferebat : atque hac
mente instinctus clamabat : c Rogo vos, fratres, per
Dominum Jesum Christum, ut sermonis concordiam
sectemini **.
16. Vin' tibi principis quoque apostolici testimo-
nium exhibeam? qui quidem etsi verborum sono
haud videtur cum Ecclesiæ more actuque congruere,
si tamen scopum ejus cum veritatis studio diligen- Β
terque scrutabimur, nihilo is secius, imo vehemen-
tius, sacram hanc consuetudinem confirmare ac
stabilire videbitur. Is enim Judæam non minus pro-
digiis quam sacra doctrina peragrans, hominem
illum ad Speciosam portam sedentem, cujus pedum
bases atque malleoli dissoluti erant, hunc, inquam,
verbo instaurans', sanumque mirabiliter sistens :
• In nomine, inquit, Jesu Christi, surge et am.
bula.Et dictionis quidem formula ineffabili
virtute sic fuit prolata: ipse vero princeps vim
vocabuli explicans, notionemque nomini subjectam
interpretans, prodigio attonitos admonebat quem
ipsi aspernati fuerant, crucisque supplicio multave-
rant, hunc ipsum esse, cujus virtute insanabilis
morbus curatus fuerat. Præterea docuit, se vocabulo
nomen fidei summam confessionemque designare.
Audi enim quæ dicat: ‹ Deus Abraham et Deus
Isaac glorificavit Filium suum Jesum 16. » Atque ut
magis animi sententiam declaret, addit: Et in
fide nominis ejus hunc quem videtis et probe scitis
confirmavit nomen ejus ". » Audi adhuc : • lmo
fides, quæ per eum est, integram huic sanitatem
tribuit.Miraculum scilicet patraturus, a Jesu
Christi nomine causam ejus medicinæ repetit;
deinde nomen ad fidem transfert, quod est religionis
mysterium. Tum rursus nomen dicit pro fide in
Jesum, quasi melut, ne forte auditores obliti es-
sent, nomen ab se tidei loco fuisse usurpatum. Mox
pergit dicere: Et fides per ipsum ",, id est ab
eo prædicata. Viden' ut nomen nunc fidem in Chri-
stum significet ? fides autem, prædicatam ab eo re-
ligionem ? quæ quidem prædicatio bases claudi-
cantis solidat. Quare etiamsi aliud testimonium
exstaret nullum, vel hoc a principe prolatum sum-
ceret, palam ut fieret quidnam sacræ Litteræ in-
nuant, cum aiunt proselytos in Jesu Christi nomine
aliisque hujusmodi formulis baptizari. Sic ergo
Petrus aiebat cum divinam efficaciam monstraret ;
dilectus autem inter discipulos sic item decernebat;
Lucas subscribebat; Paulus docebat; quibus paria
reliquorum apostolorum caetas prædicabat; neque
εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ Πνεῦμα ἅγιον τὸ λουτρόν
τῆς παλιγγενεσίας τελεσιουργεῖν, καὶ ταῖς αὐτῶν
ἐπικλήσεσι τοὺς βαπτιζομένους ἄγειν εἰς ἀναγέννη
σιν. Οὕτω τῶν ἀποστόλων ὁ θεόκριτος σύλλογος τὸ
δῶρον ἐμυσταγωγει τῆς ἀφέσεως· οὕτω Παύλος
ἐβάπτισεν οὓς ἐβάπτισεν· οὕτω βαστάζων ἐνώπιον
ἐθνῶν καὶ βασιλέων τὸ ὄνομα τοῦ Σωτῆρος ἐπαρξη-
σιάζετο· κατὰ ταύτην ἐβόα τὴν ἔννοια», « Παρακαλῶ
οὖν ὑμᾶς, ἀδελφοί, διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χρι-
στοῦ, ἵνα τὸ αὐτὸ λέγητε. »
καὶ οὐδενὸς τῶν ἄλλων δογμάτων ἔλαττον, καὶ τὸ
ις'. Βούλει δέ σοι καὶ τὸν κορυφαίον παρέσεσθαι
μάρτυρα; εἰ γὰρ καὶ μὴ δοκεῖ κατά γε τὴν τῶν ῥη
μάτων προφορὰν τῷ τῆς Ἐκκλησίας ἔθει καὶ τῇ πρά
ξει συμφθέγγεσθαι, ἀλλά γε φιλαλήθως αὐτοῦ καὶ
ἐπιμελῶς ὁ σκοπός ἀνερευνώμενος, οὐδὲν ἔλαττον εἰ
μὴ καὶ μᾶλλον ταύτην ἐπικρατεῖ καὶ συνίστησι. Καὶ
γὰρ ταῖς θαυματουργίαις οὐκ ἔλαττον τῆς θεοσεβούς
διδασκαλίας τὴν Ἰουδαίαν περιερχόμενος, τὸν πρὸς
τῇ ὡραίᾳ πύλῃ καθεζόμενον, οὗ αἱ βάσεις τῶν που
δῶν καὶ τὰ σφυρὰ διαλέλυτο· τοῦτον ἀρμολογῶν τῷ
ῥήματι καὶ ὑγιᾶ παραδόξως ἀναδεικνύς, «Ἐν τῷ ὀνό
ματι, φησίν, Ἰησοῦ Χριστοῦ ἔγειρε καὶ περιπάτει. »
Αλλ' ὁ μὲν τύπος φωνῆς τῇ ὑπὲρ λόγον ἐνεργείᾳ τῆς
χάριτος, οὕτω συμπροήχθη· αὐτὸς δὲ τοῦ ῥήματος
τὴν δύναμιν ἀναπτύσσων, καὶ τί βούλεται αὐτῷ τὸ
ὄνομα δηλοῦν ἐφερμηνεύων, τοὺς μὲν καταπληττο
μένους τῷ θαύματι ἐδίδασκεν ὡς ἐξουθενηθεὶς παρ'
αὐτῶν, καὶ σταυρῷ καὶ θανάτῳ καταδικασθεὶς, αὐτ
τός ἐστιν οὗ ἡ δύναμις τὴν ἀνίατον ιάσατο νόσον.
Ἐδίδασκε δὲ ὅτι καὶ τὸ ὄνομα νῦν αὐτῷ τῆς πίστεως
τὴν συγκεφαλαίωσιν καὶ τὴν ὁμολογίαν ἀπαγγέλλει.
Ορα γὰρ οἷά φησιν· « Ο Θεός Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ ἐδό-
ξασε τὸν παῖδα αὐτοῦ Ἰησοῦν· » Καὶ ἐπιδηλότερον τὸ
βούλημα ποιῶν, ἐπάγει· « καὶ ἐπὶ τῇ πίστει τοῦ
ὀνόματος αὐτοῦ, τοῦτον ὂν θεωρεῖτε καὶ οἴδατε ἐστε-
ρέωσε τὸ ὄνομα αὐτοῦ. » Πρόσχες· . ᾿Αλλὰ καὶ ἡ
πίστις ἡ δι' αὐτοῦ, ἔδωκεν αὐτῷ τὴν ὁλοκληρίαν ταύ-
την. ο 'Αρχόμενος τοῦ θαύματος τὸ ὄνομα τοῦ Ἰησ
σοῦ Χριστοῦ αὐτουργεῖν τὴν ἴασιν ἀνακηρύττει· εἶτα
μεταλαμβάνει τὸ ὄνομα πρὸς τὴν πίστιν, ὅπερ ἐστὶ
τὸ μυστήριον τῆς εὐσεβείας. Μετὰ τοῦτο πάλιν ὄνο-
μα τὴν εἰς αὐτὸν καλεῖ πίστιν, ὥσπερ δεδιώς μὴ λή
Β θην λάβωσιν οἱ ἀκροαταὶ ὅτι τὸ ὄνομα αὐτῷ ἀντὶ
τῆς πίστεως παρελήφθη. Είτα επάγει· ι Καὶ ἡ πίσ
στις ἡ δι' αὐτοῦ, ν τουτέστιν ἡ κηρυχθεῖσα παρ' αὐτ
τοῦ. Ὁρᾷς ὅπως τὸ μὲν ὄνομα τὴν πίστιν νῦν τὴν
εἰς αὐτὸν ἀπαγγέλλει ; ἡ δὲ πίστις τὴν ὑπ' αὐτοῦ
κηρυχθεῖσαν θεοσέβειαν ; τὸ δὲ κήρυγμα τοῦ χωλοῦ
τὰς βάσεις στερεοῖ; Ὥστε εἰ μή τις ἄλλη τῶν μαρ
τυριῶν προσῆν, ήρκεσεν ἂν ἡ τοῦ κορυφαίου μόνη
προκομιζομένη λαμπρῶς παραστῆναι τί σημαίνει τα
ἱερὰ Λόγια ἐν τῷ λέγειν βαπτίζεσθαι τοὺς προσιόν
τας ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τὰ ὅμοια.
Ταῦτα μὲν Πέτρος τὴν θεουργίαν ἐμφανίζων ἔλεγεν
ὁ δὲ τῶν μαθητῶν ἠγαπημένος συνεδογμάτιζε, Λου
** I Cor. xiv, 1. * Acl. 11, 2 seqq. ** ibid. 15.
67 ibid. 16.
68 ibid. * ibid.
PHOTII PATRIARCHE CP.
col. 325–326page 163 of 591
PG 101:325καὶ συνέγραφε, Παῦλος ἐδίδασκεν· οἷς καὶ τῶν λοιπῶν ἀποστόλων ὁ χορός (οὐ γὰρ ἦν οὐδαμῶς οὐδ' ἐπὶ νοῦν λαβεῖν αὐτοὺς περὶ τὰ καίρια φέρεσθαι) συνανεκήρυττεν. Οὕτως ὄνομα Χριστοῦ ἡ πίστις ἡ εἰς Χριστόν· πίστις δὲ εἰς Χριστὸν ἡ δι' αὐτοῦ παραδεδομένη τοῖς αὐτόπταις τοῦ λόγου καὶ ὑπηρέταις θεολογία, καὶ τῆς οἰκονομίας τὸ μυστήριον.
ιζ. Σὺ δὲ εἴ τις ἔρως ἐπῆλθε πρὸς τὴν αὐτὴν ὑπόθεσιν εὐπορεῖν πλειόνων ἐπιχειρημάτων, κἀντεῦθεν τῆς προθέσεως οὐκ ἀποτεύξῃ. Πρῶτον μὲν γὰρ τῆς ἀπ' ἀρχῆς ἀπορίας εὐλογωτέρα λύσις οὐκ ἂν εἴη τις ἑτέρα παρὰ τὴν εἰρημένην σαφῶς, ἐμφανίζουσα τὴν τοῦ ζητήματος γνῶσιν. Δεύτερον δὲ καὶ ἣν τινες ἐπενόησαν λύσιν, τὸ ἀνεπιτίμητον οὐκ ἔσχε· καὶ γὰρ ἤδη μὲν οὐκ ὀλίγας ἔδωκε λαβάς· δοίη δ' ἂν σοι βουλομένῳ καὶ πλείους. Εἰ γὰρ προσίστατο τοῖς κατ' ἀρχὰς προσιοῦσι καὶ μόνον προφερόμενον τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ, πῶς ἦν τῶν κατεπειγόντων βαπτίζοντας αὐτὸ προκομίζειν; Οὐδὲ γὰρ θεραπείαν τινὰ τοῦ θορυβοῦντος παρείχεν ἂν τὸ παραλυποῦν προτεινόμενον· ἀλλ' ἐπὶ πλέον ἐξετράχυνεν ἂν καὶ ἀνεφλέγμαινεν αὐτὸ τὴν γνώμην. Σιγώμενον γὰρ μᾶλλον τὸ ἀνιαρὸν, ἢ φθεγγόμενον, τοὺς δυσχεραίνοντας αὐτὸ διαπραΰνει. Καὶ τὸ ἔτι μᾶλλον ἀναφλέγον εἰς ὀργήν, σιωπῆσαι μὲν καὶ ὑπεριδεῖν ἃ τοῖς πολλοῖς τῶν Ἰουδαίων ἐγνωρίζετο, Πατέρα λέγω καὶ Πνεῦμα, ἀντεπεισάγειν δὲ τὴν κλῆσιν τοῦ Υἱοῦ, οἷς οὐδὲ τὴν φωνὴν ἄλυπον ἦν ταῖς ἀκοαῖς παραδέχεσθαι· καὶ γὰρ μᾶλλον ἂν προαγόμενον, οὕτω προσίστατο. Μετὰ μὲν γὰρ τῶν τιμωμένων συνταττομένου, πρὸς ἑκατέραν μοῖραν τήν τε παραλυποῦσαν καὶ τὴν εὐφραίνουσαν ὁ ἀκροατὴς ἐμερίζετο· καὶ πρὸς μίαν καινοτομίαν τῆς προσθήκης ὁ ἐταράσσετο. Τῶν δὲ γνωρίμων καὶ τιμωμένων σιγῇ παραπεμπομένων, μόνου δὲ τοῦ πλήττοντος ἀντ' ἐκείνων κηρυσσομένου, πῶς οὐκ ἦν εὐλογώτερον ἀποπηδεῖν αὐτίκα, καὶ τὰ ὦτα φράττειν, διπλαῖς μᾶλλον δὲ πολλαπλαῖς βαλλομένους ταῖς καινοτομίαις, καὶ τὸ βέλος τῆς ἀνίας πικρότερον καὶ δριμύτερον ὑποδεχομένους; ἐξ ὧν μᾶλλον τὸ παντελῶς αὐτοὺς ἐκτραχύνεσθαι, καὶ τοῦ προσιέναι ὅλως τῷ κηρύγματι, εἰς τὸ ἀδύνατον κατεσκευάζετο.
ιη'. Οὐκ ἠνείχοντο, φησί, τὸ Ἰουδαίων ἔθνος Θεὸν τὸν Χριστὸν ὁμολογεῖν· διὰ τοῦτο ἄρα ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ τῶν ἀποστόλων ὁ χορὸς ἐβάπτιζε. Καὶ ποῦ τοῦτο λόγον ἔχοι πραΰνειν διὰ τοῦ φλεγμαίνοντος, καὶ θεραπεύειν διὰ τοῦ τραύματος; Πῶς δ' οὐχ ὁ ἐναντίος λόγος εἰς τὸ εὐλογώτερον ἂν εἴη καὶ συνετώτερον προτεινόμενος; Οὐκ ἐβάπτιζον οἱ ἀπόστολοι εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ· βαρέως γὰρ οἱ μυσταγωγού
και συνέγραφε, Παῦλος ἐδίδασκεν· οἷς καὶ τῶν λοι
τῶν ἀποστόλων ὁ χορός (οὐ γὰρ ἦν οὐδαμῶς οὐδ'
ἐπὶ νοῦν λαβεῖν αὐτοὺς περὶ τὰ καίρια φέρεσθαι)
συνανεκήρυττεν. Οὕτως ὄνομα Χριστοῦ ἡ πίστις ἡ
εἰς Χριστόν· πίστις δὲ εἰς Χριστὸν ἡ δι' αὐτοῦ
παραδεδομένη τοῖς αὐτόπταις τοῦ λόγου καὶ ὑπηρέταις θεολογία, καὶ τῆς οἰκονομίας τὸ μυστήριον.
ιζ. Σὺ δὲ εἴ τις ἔρως ἐπῆλθε πρὸς τὴν αὐτὴν ὑπό
θεσιν εὐπορεῖν πλειόνων ἐπιχειρημάτων, κἀντεῦθεν
τῆς προθέσεως οὐκ ἀποτεύξῃ. Πρῶτον μὲν γὰρ τῆς
ἀπ' ἀρχῆς ἀπορίας εὐλογωτέρα λύσις οὐκ ἂν εἴη τις
ἑτέρα παρὰ τὴν εἰρημένην σαφῶς, ἐμφανίζουσα την
τοῦ ζητήματος γνῶσιν. Δεύτερον δὲ καὶ ἦν τινες
ἐπενόησαν λύσιν, τὸ ἀνεπιτίμητον οὐκ ἔσχε· καὶ γὰρ
ἤδη μὲν οὐκ ὀλίγας ἔδωκε λαβάς· δοίη δ' άν σοι βου
λομένῳ καὶ πλείους. Εἰ γὰρ προσίστατο τοῖς κατ'
ἀρχὰς προσιοῦσι καὶ μόνον προφερόμενον τὸ ὄνομα
τοῦ Χριστοῦ, πῶς ἦν τῶν κατεπειγόντων βαπτίζοντας
αὐτὸ προκομίζειν; Οὐδὲ γὰρ θεραπείαν τινὰ τοῦ θο
ρυδοῦντος παρείχεν ἂν τὸ παραλυποῦν προτεινόμενον
ἀλλ᾽ ἐπὶ πλέον ἐξετράχυνεν ἂν καὶ ἀνεφλέγμαινεν
αὐτὸ τὴν γνώμην. Σιγώμενον γὰρ μᾶλλον τὸ ἀνια
ρὸν, ἢ φθεγγόμενον, τοὺς δυσχεραίνοντας αὐτὸ δια
πραΰνει. Καὶ τὸ ἔτι μᾶλλον ἀναφλέγον εἰς ὀργήν,
σιωπῆσαι μὲν καὶ ὑπεριδεῖν & τοῖς πολλοῖς τῶν Ἰου
δαίων ἐγνωρίζετο, Πατέρα λέγω καὶ Πνεῦμα, ἀντ
επεισάγειν δὲ τὴν κλῆσιν τοῦ Υἱοῦ, οἷς οὐδὲ τὴν φω
νὴν ἄλυπον ἦν ταῖς ἀκοαῖς παραδέχεσθαι· καὶ
γὰρ μᾶλλον ἂν προαγόμενον, οὕτω προσίστατο. Μετά
μὲν γὰρ τῶν τιμωμένων συνταττομένου, πρὸς ἑκα
τέραν μοῖραν τήν τε παραλυποῦσαν καὶ τὴν εὐφραί
νουσαν ὁ ἀκροατής ἐμερίζετο· καὶ πρὸς μίαν καινο
τομίαν τῆς προσθήκης ο ἐταράσσετο. Τῶν δὲ γνω
ρίμων καὶ τιμωμένων σιγῇ παραπεμπομένων, μόνου
δὲ τοῦ πλήττοντος ἀντ᾽ ἐκείνων κηρυσσομένου, πῶς
οὐκ ἦν εὐλογώτερον ἀποπηδὲν αὐτίκα, καὶ τὰ ὦτα
φράττειν, διπλαῖς μᾶλλον δὲ πολλαπλαῖς βαλλομένους
ταῖς καινοτομίαις, καὶ τὸ βέλος τῆς ἀνίας πικρότε
ρον καὶ δριμύτερον ὑποδεχομένους; ἐξ ὧν μᾶλλον τὸ
παντελῶς αὐτοὺς ἐκτραχύνεσθαι, καὶ τοῦ προσιέναι
ὅλως τῷ κηρύγματι, εἰς τὸ ἀδύνατον κατεσκευά
ζετο.
Ο
τη'. Οὐκ ἠνείχοντο, φησί, τὸ Ἰουδαίων ἔθνος Θεὸν
τὸν Χριστὸν ὁμολογεῖν· διὰ τοῦτο ἄρα ἐν τῷ ὀνόματι
αὐτοῦ τῶν ἀποστόλων ὁ χορὸς ἐβάπτιζε. Καὶ ποῦ τοῦτο
λόγον ἔχοι πραΰνειν διὰ τοῦ φλεγμαίνοντος, καὶ θερα
πεύειν διὰ τοῦ τραύματος; Πῶς δ᾽ οὐχ ὁ ἐναντίος
λόγος εἰς τὸ εὐλογώτερον ἂν εἴη καὶ συνετώτερον
προτεινόμενος; Οὐκ ἐβάπτιζον οἱ ἀπόστολοι εἰς τὸ
ὄνομα τοῦ Χριστοῦ· βαρέως γὰρ οἱ μυσταγωγού
τὴν προσθήκην.
enim suspicari licet, mortiferis ipsos noxis se ob
stringere solitos. Constat igitur Christi nomen pro
fide in Christum dici: fides vero in Christum nibil
est nisi tradita spectatoribus verbi atque admi
nistris sacra doctrina et incarnationis mysterium.
17. Jam vero si qua te cupiditas tenet in eodem
proposito argumentis pluribus abundandi, hic quo
que scopum tuum assequeris. Nam primo dubita
tionis ejus, quam initio scripsimus, nulla est præter
prædictam probabilior solutio, quæ manifeste
quæstionis explanationem tradit. Deinde quæ ab
aliis excogitata fuit solutio, non caret reprehen
sione, eaque non paucas reapse vituperandi ansas
dedit; et quidem tibi volenti plures præbebit. Nam
si offendebat primos illos proselytos vel ore tenus
prolatum Christi nomen, cur jam necesse erat inter
baptizandum id oggerere? Certe illud medelam
perturbationis nullam fecisset, quod non sine in
grato sensu exhiberi poterat: quin adeo mentes
efferavisset potius atque incendisset. Nam si mo
lesta res est, silendo magis quam prædicando, ens
qui abhorrent mitigare solemus. Tum ira gravius
commota fuisset, si ii silentio pressi fuissent ac
neglecti, qui multis Judais comperti erant, Pater
nimirum et Spiritus; obtrusa autem Filii invocatio,
cujus ne nomen quidem sine molestia auditu excipi
poterat quod sane ita prolatum vehementius
offendebat. Contra si nomen hoc cum aliis jam in
honore habitis collocabatur, bifariam auditor scin
debatur, partim scilicet agre ferens, partim ge
stiens sola autem additamenti novitate conturba
batur. At vero si cogniti jam et in honore habiti
silentio prætermitterentur; unus autem, qui offen
debat, praedicaretur: quidni exspectandum erat, ut
protinus Judaei aufugerent, aures occluderent, per
culsi scilicet duplici imo multiplici novitate, teloque
tristitiæ acerbius asperiusque recepto: quo fiebat,
ut ipsi magis irritarentur, et ab accessu ad Evange
lium omnino prohiberentur.
18. Aiunt adversarii: Non ferebat Judaicus popu
lus Christum Deum confiteri: proptereaque apo
stolorum cœtus in nomine ejus baptizabat. Atqui
non est rationi consentaneum, ut re acerba miti
gemus, atque ut vulnere medicinam faciamus.
Quidni potius contrarius sermo probabiliorem pru
dentioremque sententiam præbeat? Non baptiza
bant apostoli in Christi nomine; ægre enim fere
Cod.
De notitia Filii apud Hebræos dicendum no
bis erit cum Theodori Mopsuesteni Commentarium
ad Zachariam prophetam edemus (vide Patrologia,
tom. LXVI). Videsis interim Eusebium Cæsarien
sem in Opere theologico contraMarcellum, 1, 19.
col. 327–328page 164 of 591
PG 101:327μενοι καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν κλήσιν ἐφέροντο. Ἆρ' οὐκ εἰς ἀποτροπὴν μᾶλλον ἐπῆγον τοῦ βαπτίσματος, εἰ οὕτω βαπτίζειν ἐπεχείρουν καὶ πρὸς τοὐναντίον ἢ ἐκήρυττον; Ἀλλ' ἐβάπτιζον ὡς ἐβούλοντο, ἀλλ' οὐχ ὡς ὁ Δεσπότης ἐδίδαξατο· καὶ κράτος ἔλαβεν ἡ γνώμη, καὶ ἔθει καὶ χρόνῳ τὸ τοῦ Διδασκάλου δόγμα παραγράφεσθαι. Τίς οὖν πάλιν ἢ πόθεν ἐπέστη ζηλον καὶ ῥώμην, ὃς τοσαύτην ἔσχεν ἀναλαβεῖν δι' ὧν τὸ παράγγελμα τοῦ Σωτῆρος λήθῃ δεδομένον ἀνεσώσατο; Ἀλλ᾽ εἰπεῖν οὐκ ἔχουσιν οὐδ᾽ ἂν εἴπωσι. Τίς γὰρ αὐτῷ καὶ προσέσχε τῆς Δεσποτικῆς μὲν ἤδη παρεκραμένης ἐντολῆς; καὶ τότε οὐχ ὑπὸ τῶν τυχόντων, ἀλλ' οἱ τῶν ἄλλων ἦσαν τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως κήρυκες καὶ διδάσκαλοι. Τίς οὖν ἕτερος εἰς τὴν οἰκείαν τάξιν τὸ Δεσποτικὸν ἐπανήγαγε πρόσταγμα; καὶ μάλιστα τῆς τῶν μαθητῶν ἐπινοίας, ὡς ὁ διαφιλονεικῶν λόγος βούλεται, εἰς τὴν οἰκουμένην ἐξαπλωθείσης ἤδη καὶ συνήθους ἅπασι τοῖς μυσταγωγουμένοις καθισταμένης. Καί τοι μή πω μὲν πλατυνθείσης τῆς περὶ τοῦ βαπτίσματος καινοτομίας, οὐκ ἦν ἐργῶδες οὕτως τὸ Δεσποτικὸν κρατύνεσθαι νομοθέτημα. Ταύτης δὲ τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης καταλαβούσης, τίς ἂν εἴη ὁ τὴν κατασχοῦσαν μὲν μυσταγωγίαν ἐκβαλεῖν γεγενημένος δυνατός; τὴν δ᾽ ἐξ ἀρχῆς δοθεῖσαν μὲν, σεσιγημένην δὲ παντελῶς, ἀνακαλέσασθαι; Εἰ γὰρ οὐχ εὗρε χώραν διὰ τὸ δυσπαράδεκτον τῶν ἀκροατῶν ἡ σωτήριος ἐντολή, ὁπότε μηδεμία τις ἑτέρα μύησις προκατέλαβε τὰς ἀκοὰς αὐτῶν, μηδὲ ταῖς ψυχαῖς ἐνεγράφη καὶ ἐνετυπώθη, ἐπειδὰν κατεσχέθησαν καὶ ἐτελέσθησαν τῇ τῶν ἀποστόλων τελετῇ, πῶς ἂν εὕροι παρείσδυσιν, ἀντιπιπτούσης αὐτῇ καὶ ἀντανισταμένης τῆς ἤδη τὸ κράτος ἄμαχον ἐχούσης; Ὁρᾷς ὡς ἀδύνατον πανταχόθεν ἐπιδείκνυται τοὺς αὐτόπτας τοῦ λόγου καὶ ὡς ἀληθῶς ὑπηρέτας, ὧν ὁ βίος ἦν καὶ ὁ δρόμος θανάτῳ τὸ Δεσποτικὸν βεβαιώσαι φίλοτρον, καὶ τῶν αὐτοῦ θεσπισμάτων μὴ συντηρήσαι τὸ ἀπαράβατόν τε καὶ ἀπερίτρεπτον.
ιθ'. Τί δ᾽ ἂν εἴποις; τίς δ' ἄν σε μὴ λάβῃ φρίκη καὶ δέος ἐπειδὰν τῶν ἀποστολικῶν θεσμῶν τὰς ἀπειλουμένας ψήφους ἀκούσῃς; ἃς οὐχ εἷς μόνον οὐδὲ δεύτερος, οὐδὲ καθ᾿ ἕνα πλείους, σύμπας δ' ὁ χορὸς τῶν μαθητῶν τὴν Δεσποτικὴν ἐντολὴν βεβαιῶν, οὐ λύων, ἄπαγε, ἀπεφήνατο. Καὶ τοῦ λαβεῖν ἔστιν αὐτῶν τὸ φρικτὸν τῆς ἀρᾶς; Αὐτῶν χρεῶν ἀκούειν τῶν οὐρανίῳ ψήφῳ κεκυρωμένων φωνῶν· διαπρύσιον αὗται βοῶσιν· «Εἴ τις ἐπίσκοπος ἢ πρεσβύτερος (ἐπίστησον, ἄνθρωπε, μᾶλλον δὲ οὐδὲ ἐπιστάσεως ἐνταῦθα δεῖ· περιφανῶς γὰρ ἡ Δεσποτική κυροῦται παράδοσις), εἴ τις οὖν κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου διάταξιν μὴ βαπτίσοι εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, καθαιρείσθω.» Καὶ οὐδὲ μέχρι τούτου τὴν καταδίκην ἱστῶσιν· ἀλλὰ καὶ ἐὰν ὀνομάτων παραλαβεῖν οἱ βαπτίζοντες ἐπιχειρήσωσι, μηδὲν ὅλως τὸν
μενοι καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν κλήσιν εφέροντο. Αρ' οὐκ
ς
εἰς ἀποτροπὴν μᾶλλον ἐπῆγον τοῦ βαπτίσματος, εἰ
οὕτω βαπτίζειν ἐπεχείρουν καὶ πρὸς τοὐναντίον ἢ
ἐκήρυττον; Αλλ' ἐβάπτιζον ὡς ἐβούλοντο, ἀλλ' οὐχ
ὡς ὁ Δεσπότης έδι άξατο· καὶ κράτος ἔλαβεν ἡ γνώ
μη, καὶ ἔθει καὶ χρόνῳ τὸ τοῦ Διδασκάλου δόγμα
παραγράφεσθαι. Τίς οὖν πάλιν ἢ πόθεν ἐπέστη ζη
λον καὶ ῥώμην, ὃς τοσαύτην ἔσχεν ἀναλαβεῖν δι' ὧν τὸ
παράγγελμα τοῦ Σωτῆρος λήθῃ δεδομένον ἀνεσώσατο;
Ἀλλ᾽ εἰπεῖν οὐκ ἔχουσιν οὐδ᾽ ἂν εἴπωσι. Τίς γὰρ αὐ
τῷ καὶ προσέσχε τῆς Δεσποτικῆς μὲν ἤδη παρεκραμέ
νης ἐντολῆς; καὶ τότε οὐχ ὑπὸ τῶν τυχόντων, ἀλλ' οι
τῶν ἄλλων ἦσαν τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως κήρυκες καὶ
διδάσκαλοι. Τίς οὖν ἕτερος εἰς τὴν οἰκείαν τάξιν τὸ
Δεσποτικὸν ἐπανήγαγε πρόσταγμα; καὶ μάλιστα τῆς
τῶν μαθητῶν ἐπινοίας, ὡς ὁ διαφιλονεικών λόγος βού
λεται, εἰς τὴν οἰκουμένην ἐξαπλωθείσης ἤδη καὶ συν
ήθους ἅπασι τοῖς μυσταγωγουμένοις καθισταμένης.
Καί τοι μή πω μὲν πλατυνθείσης τῆς περὶ τοῦ βα
πτίσματος καινοτομίας, οὐκ ἦν ἐργῶδες οὕτως τὸ Δε
σποτικὸν κρατύνεσθαι νομοθέτημα. Ταύτης δὲ τὰ
πέρατα τῆς οἰκουμένης καταλαβούσης, τίς ἂν εἴη
ὁ τὴν κατασχοῦσαν μὲν μυσταγωγίαν ἐκβαλεῖν γε
γενημένος δυνατός; τὴν δ᾽ ἐξ ἀρχῆς δοθεῖσαν μὲν,
σεσιγημένην δὲ παντελῶς, ἀνακαλέσασθαι; Εἰ γὰρ
οὐχ εὗρε χώραν διὰ τὸ δυσπαράδεκτον τῶν ἀκροατῶν
ἡ σωτήριος ἐντολή, οπότε μηδεμία τις ἑτέρα μύη
σις προκατέλαβε τὰς ἀκοὰς αὐτῶν, μηδὲ ταῖς ψυ
χαῖς ἐνεγράφη καὶ ἐνετυπώθη, ἐπειδὰν κατεσχέθησαν
καὶ ἐτελέσθησαν τῇ τῶν ἀποστόλων τελετῇ, πῶς ἂν
εὕροι παρείσδυσιν, ἀντιπιπτούσης αὐτῇ καὶ ἀνταν
ισταμένης τῆς ἤδη τὸ κράτος ἄμαχον ἐχούσης; Θρᾷς
ὡς ἀδύνατον πανταχόθεν ἐπιδείκνυται τοὺς αὐτόπτας
τοῦ λόγου καὶ ὡς ἀληθῶς ὑπηρέτας, ὧν ὁ βίος ἦν
καὶ ὁ δρόμος θανάτῳ τὸ Δεσποτικὸν βεβαιώσαι φίλο
τρον, καὶ τῶν αὐτοῦ θεσπισμάτων (μη) συντηρήσαι
τὸ ἀπαράβατόν τε καὶ ἀπερίτρεπτον.
ιθ'. Τί δ᾽ ἂν εἴποις; τίς δ' ἄν σε μη λάβῃ φρίκη
καὶ δέυς ἐπειδὰν τῶν ἀποστολικῶν θεσμῶν τὰς ἀπει
λουμένας ψήφους ἀκούσῃς; ἃς οὐχ εἰς μόνον οὐδὲ
δεύτερος, οὐδὲ καθ᾿ ἕνα πλείους, σύμπας δ' ὁ χορὸς
τῶν μαθητῶν τὴν Δεσποτικὴν ἐντολὴν βεβαιῶν, οὐ
λύων, ἄπαγε, ἀπεφήνατο. Καὶ τοῦ λαβεῖν ἔστιν αὐτ
τῶν τὸ φρικτὸν τῆς ἀρᾶς; Αὐτῶν χρεῶν ἀκούειν
τῶν οὐρανίῳ ψήφω κεκυρωμένων φωνών - δια
πρύσιον αὗται βοῶσιν· «Εἴ τις ἐπίσκοπος ἢ πρε
σβύτερος (ἐπίστησον, ἄνθρωπε, μᾶλλον δὲ οὐδὲ ἐπι
στάσεως ἐνταῦθα δεῖ· περιφανῶς γὰρ ἡ Δεσποτική
κυροῦται παράδοσις), εἴ τις οὖν κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου
διάταξιν μὴ βαπτίσοι εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον
Πνεῦμα, καθαιρείσθω.» Καὶ οὐδὲ μέχρι τούτου την
καταδίκην ἱστῶσιν· ἀλλὰ καὶ ἐὰν ὀνομάτων παρα
λαβεῖν οἱ βαπτίζοντες ἐπιχειρήσωσι, μηδὲν ὅλως τὸν
bant initiati hanc appellationem. Noune enim
fugam potius baptismi suasissent, si ita baptizare
instituissent, ritu nimirum prædicationi propriæ
adversante? At enimn, inquiunt, baptizabant apostoli
pro suo libito, non uti docuerat Dominus: præva
luitque sententia eorum, ita ut tempore et consue
tadine dogma Magistri antiquaretur. Verum enim
vero quis demum tanto rursus inflammatus zelo
fuit tantaque vi præditus, ut Servatoris præceptum
oblivioni jam traditum instauraret? Mehercule ne
minem hujusmodi neque nunc appellare queunt,
neque unquam appellabunt. Quis enim huic homini
auscultasset, 'postquam Dominicum mandatum jam
fuisset abolitum? idque adeo non a vulgaribus, sed
ab iis qui credendi in Christum magistri cæteris
præconesque fuerant. Quis, inquam, alius in suum
ordinem restituisset præceptum Dominicum? præ
sertim cum ile discipulorum cogitatus, ut adver
sariorum serme affirmat, jam toto orbe esset diffu
sus, atque apud omnes initiatos in more positus.
Sane antequam illa circa baptismum novitas vul
gata esset, Dominicam legem haud ægre frmare
licuisset; verum illa novitate ad orbis terrarum
terminos propagata, quisnam potuisset dominantem
jam ritum expellere: illum autem, qui initio quidem
traditus fuerat, sed deinde omnino suppressus, re
vocare? Nam si propter auditorum morosos animos
Dominico mandato non est locus inventus, cum non
dum alia initiandi formula illorum aures occuparis
set, nec mentibus inscripta fuisset atque impressa;
num deinde apud jam imbutos apostolico ritu atque
initiatos, aditus priori ritui sperandus erat, adver
sante altero aljue obsistente, qui jam insuperabiles
vires obtinuerat? Ut vides igitur demonstratum qua
quaversus est, qui spectatores Verbi fuissent verique
administri, et quorun vitæ curriculum eo tendebat,
ut vel ipsa nece suam erga Dominum charitatem
testarentur, fieri, inquam, non posse quin hi ejusdem
mandata integra atque inviolata esse curaverint.
19. Quid porro dices, vel quis te horror corri
piet atque metus, cum decretorum apostolicorum
districtam sententiam audies? quam non unus et
alter, neque multi sigillatim, sed universus discipu,
lorum cœtus scripsit, Dominico præcepto baud
antiquando, quod absit, sed stabiliendo intentus.
Ubinam autem tam borrendæ minæ sunt? Aposto
lorum scilicet audiendæ sunt cœlesti suffragio latæ
leges, quæ clarissima voce clamant: ‹ Si quis
episcopus aut presbyter (audi, homo; quanquam
singulari attentione non est opus, quoniam nihil
aliud quam Dominicam traditionem sanciri ab his
patet); si quis contra Domini mandatum, non
baptizaverit in Patre et Filio et Spiritu sancto, de
ponatur. Neque hactenus pœnam statuunt: sed
si etiam nomina nominibus commutare baptizantes
Tum Canones vulgo apostolicos tum Con
titutiones (etsi scriptum utrumque pervetustum
sit) mentiri nomen apostolorum, nemo jam dubi
tat. Quare Photii argumentum hinc petitum, etsi
nullum non est, vires tamen apostoličas non ha
bet.
col. 329–330page 165 of 591
PG 101:329ἀριθμὸν τῆς Τριάδος ὑποτεμνόμενοι, οὐδ' οὕτως εὑρίσκουσιν ἀποφυγὴν τοῦ μὴ οὐχὶ τὴν ἴσην δοῦναι δίκην· οὐδὲν γὰρ ἧττον οὐδ' οὗτοι τὸ Δεσποτικὸν προπηλακίζουσι δόγμα. Οὐδ' ἂν τὰς μὲν κλήσεις φυλάττωσιν ὡς παρέλαβον, τὸ σχῆμα δὲ τῆς ἐν τῷ βαπτίσματι καταδύσεως μὴ συνδυάσωσιν, ἀλλὰ διὰ μιᾶς ἀντὶ τῶν τριῶν τὸν βαπτιζόμενον τελειώσωσι, μᾶλλον δὲ εἰπεῖν οἰκειότερον συντελέσωσιν, οὐδ' ἂν τὰ μὲν ἄλλα τῆς ἐντολῆς ἐκτελέσωσιν, εἰς δὲ τὸν θάνατον τοῦ Κυρίου βαπτίσωσιν, οὐ μὲν οὖν τῆς αἰτίας οὐκ ἀπολύονται. Τῷ δ' αὐτῷ περιπίπτουσι καὶ κρίσματι καὶ ἐγκλήματι· ἡ γὰρ ἐν τοῖς ὁμοίοις παράβασις τὴν ὁμοίαν τιμωρίαν εἰσπράττεται. Καὶ γὰρ ἐπίσης πρὸς τὴν ἀθέτησιν ἀποκλίνουσι τῆς σεβασμίου ἐντολῆς καὶ ὅσοι καθ' ἕτερόν τινα τρόπον βαπτίζειν ἐτόλμησαν, καὶ ὅσοις ἔδοξε τῇ ἐπικλήσει τοῦ Χριστοῦ, ἢ τοῦ θανάτου αὐτοῦ, ἱερουργεῖσθαι τὸ βάπτισμα.
κ'. Ἀκούεις, ὦ Παῦλε; Ἀλλ' ἀνάσχου καὶ μετὰ στεφάνους πρὸς ἀγῶνας ἀποδύεσθαι· πάλιν πορθεῖς τὴν Ἐκκλησίαν, πάλιν ἐπιστολὰς παρὰ τῶν Ἰουδαϊκῶν ἀρχιερέων λαμβάνεις, μετὰ δὲ τὸν Παῦλον εἰς Σαῦλον ἐξέστης. Καὶ πῶς ταῦτα διδάξας, πάλιν λέγεις εἰς τὸν θάνατον τοῦ Χριστοῦ πάντας βαπτίζεσθαι; Καὶ νῦν μὲν μετὰ τῶν συναποστόλων καὶ συναγωνιστῶν ποινὰς τοὺς καθ' ἕν τι τούτων βαπτίζειν τολμῶντας ἀπαιτεῖς, νῦν δὲ καθ' ἑαυτὸν γενόμενος, οὐ μόνον λέγεις οὐδ' ἐν γωνίᾳ, ἀλλὰ καὶ κηρύττεις· καὶ οὐχὶ κηρύττεις μέν, οὐ γράφεις δέ, ἀλλὰ καὶ γράμματι τὸ κήρυγμα Ῥωμαίοις μάλιστα γράφων, εἰς ἄμαχον ἐπαίρεις ἰσχὺν εἰς τὸν θάνατον τοῦ Χριστοῦ τοὺς βαπτιζομένους βαπτίζεσθαι. Ἀλλ' ὁ μὲν τῆς ἀληθείας κῆρυξ τῶν εἰσαγόντων τοῦ βαπτίσματος τὴν καινοτομίαν, κἀκεῖνον αὐτὸν ἐπιψηφίζεσθαι τῇ δόξῃ κατηγορούντων, ὧδε ἂν αὐτοὺς ἐπιστομίσειε.
κα'. Ναί, φησίν, ὁμολογῶ μὲν τοὺς βαπτισθέντας εἰς τὸν θάνατον τοῦ Χριστοῦ βαπτίσασθαι, οὐχ ὁμολογῶ δὲ τὸ βάπτισμα τῇ τοῦ θανάτου αὐτοῦ ἐπικλήσει ἱερουργεῖσθαι· μὴ γένοιτο· ἀλλὰ τελεῖσθαι μὲν τοῦτο τὸ δῶρον τῆς ἀφέσεως, ὡς αὐτὸς ὁ Σωτὴρ παραδέδωκεν εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· σύμβολον δ' εἶναι τοῦτο τοῦ θανάτου αὐτοῦ, διὰ τῆς τριττῆς καταδύσεώς τε καὶ ἀναδύσεως τὴν τριήμερον αὐτοῦ ταφὴν καὶ ἀνάστασιν εἰκονίζον τε καὶ διατυπούμενον. Διὸ καὶ οὐχ ἁπλῶς εἶπον, « Εἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ ἐβαπτίσθημεν, » ἀλλὰ προτάξας τὸ « Ὅσοι εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθημεν, » οὕτως ἐπήγαγον τὸ « Εἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ ἐβαπτίσθημεν, » τῇ κατὰ συνέχειαν παραθέσει τῶν διαφόρων ἐννοιῶν τε καὶ ὀνομάτων, κατὰ μηδεμίαν μὲν ἱερουργεῖσθαι τὸ βάπτισμα διδαξάμενος, ἢ γὰρ ἂν τἀναντία καὶ μάλιστα ἅμα φρονῶν τε καὶ λέγων ἑαλωκὼς εἴην. Ἀλλὰ διὰ μὲν τοῦ εἰπεῖν « Εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθημεν, » ὅτι κατὰ τὴν αὐτοῦ μυσταγωγίαν βαπτισθῆναι παρεδήλωσα· διὰ δὲ τοῦ
ἀριθμὸν τῆς Τριάδος υποτεμνόμενοι, οὐδ' οὕτως εύ-
ρίσκουσιν ἀποφυγὴν τοῦ μὴ οὐχὶ τὴν ἴσην δοῦναι δι
κην· οὐδὲν γὰρ ἧττον οὐδ᾽ οὗτοι τὸ Δεσποτικὸν προ-
πηλακίζουσι δόγμα. Οὐδ' ἂν τὰς μὲν κλήσεις φυλάτ-
τωσιν ὡς παρέλαβον, τὸ σχῆμα δὲ τῆς ἐν τῷ βαπτίσ
σματι καταδύσεως μὴ συνδυάσωσιν, ἀλλὰ διὰ μιᾶς
ἀντὶ τῶν τριῶν τὸν βαπτιζόμενον τελειώσωσι, μάλ
λον δὲ εἰπεῖν οἰκειότερον συντελέσωσιν, οὐδ᾽ ἂν τὰ
μὲν ἄλλα τῆς ἐντολῆς ἐκτελέσωσιν, εἰς δὲ τὸν θάνα
τον τοῦ Κυρίου βαπτίσωσιν, οὐ μὲν οὖν τῆς αἰτίας
οὐκ ἀπολύονται. Τῷ δ' αὐτῷ περιπίπτουσι καὶ κρίσ
ματι καὶ ἐγκλήματι· ἡ γὰρ ἐν τοῖς ὁμοίοις παρά-
βασις τὴν ὁμοίαν τιμωρίαν εἰσπράττεται. Καὶ γὰρ
ἐπίσης πρὸς τὴν ἀθέτησιν ἀποκλίνουσι τῆς σεβα-
σμίου ἐντολῆς καὶ ὅσοι καθ' ἕτερόν τινα τρόπον
βαπτίζειν ἐτόλμησαν, καὶ ὅσοις ἔδοξε τῇ ἐπικλήσει τοῦ Χριστοῦ, ἢ τοῦ θανάτου αὐτοῦ, ἱερουργεῖσθαι
τὸ βάπτισμα.
κ'. ᾿Ακούεις, ὦ Παῦλε; ᾿Αλλ᾿ ἀνάσχου καὶ μετὰ Β
στεφάνους πρὸς ἀγῶνας ἀποδύεσθαι· πάλιν πορθείς
τὴν Ἐκκλησίαν, πάλιν ἐπιστολὰς παρὰ τῶν Ἰουδαϊ
κῶν ἀρχιερέων λαμβάνεις, μετὰ δὲ τὸν Παῦλον εἰς
Σαῦλον ἐξέστης. Καὶ πῶς ταῦτα διδάξας, πάλιν λέ-
γεις εἰς τὸν θάνατον τοῦ Χριστοῦ πάντας βαπτίζει
σθαι ; Καὶ νῦν μὲν μετὰ τῶν συναποστόλων καὶ συν-
αγωνιστῶν ποινάς τοὺς καθ' ἔν τι τούτων βαπτίζειν
τολμῶντας ἀπαιτεῖς, νῦν δὲ καθ' ἑαυτὸν γενόμενος,
οὐ μόνον λέγεις οὐδ᾽ ἐν γωνίᾳ, ἀλλὰ καὶ κηρύττεις -
καὶ οὐχὶ κηρύττεις μὲν, οὐ γράφεις δὲ, ἀλλὰ
καὶ γράμματι τὸ κήρυγμα Ῥωμαίοις μάλιστα γρά
φων, εἰς ἄμαχον ἐπαίρεις ἰσχὺν εἰς τὸν θάνατον τοῦ
Χριστοῦ τοὺς βαπτιζομένους βαπτίζεσθαι. Αλλ' ὁ μὲν
τῆς ἀληθείας κῆρυξ τῶν εἰσαγόντων τοῦ βαπτίσμα-
τος τὴν καινοτομίαν, κἀκεῖνον αὐτὸν ἐπιψηφίζεσθαι
τῇ δόξῃ κατηγορούντων, ὧδε ἂν αὐτοὺς ἐπιστομίσειε.
κα'. Ναί, φησὶν, ὁμολογῶ μὲν τοὺς βαπτισθέντας,
εἰς τὸν θάνατον τοῦ Χριστοῦ βαπτίσασθαι, οὐχ ὁμο-
λογῶ δὲ τὸ βάπτισμα τῇ τοῦ θανάτου αὐτοῦ ἐπικλή-
σει ἱερουργεῖσθαι· μὴ γένοιτο· ἀλλὰ τελεῖσθαι μὲν
τοῦτο τὸ δῶρον τῆς ἀφέσεως, ὡς αὐτὸς ὁ Σωτὴρ
παραδέδωκεν εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ
καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος σύμβολον δ' εἶναι τοῦτο
τοῦ θανάτου αὐτοῦ, διὰ τῆς τριττῆς καταδύσεώς τε
καὶ ἀναδύσεως τὴν τριήμερον αὐτοῦ ταφὴν καὶ ἀνά-
στασιν εἰκονίζον τε καὶ διατυπούμενον. Διὸ καὶ οὐχ
ἁπλῶς εἶπον, ο Εἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ ἐβαπτίσθη
μεν, » ἀλλὰ προτάξας τὸ, ο Ὅσοι εἰς Χριστὸν ἐδα-
πτίσθημεν, ο οὕτως ἐπήγαγον τὸ « Εἰς τὸν θάνατον D
αὐτοῦ ἐβαπτίσθημεν, τῇ κατὰ συνέχειαν παραθέσει
τῶν διαφόρων ἐννοιῶν τε καὶ ὀνομάτων, κατὰ μηδε
μίαν μὲν ἱερουργεῖσθαι τὸ βάπτισμα διδαξάμενος,
ἢ γὰρ ἂν τἀναντία καὶ μάλιστα ἅμα φρονῶν τε καὶ
λέγων εαλωκὼς εἴην. Ἀλλὰ διὰ μὲν τοῦ εἰπεῖν,
• Εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθημεν, ο ὅτι κατὰ τὴν αὐτοῦ
μυσταγωγίαν βαπτισθῆναι παρεδήλωσα· διὰ δὲ τοῦ
ΝΟΤΑ.
nuerint, nihilominus quin parem poenam subeant,
fieri non potest; æque enim Dominico dogmati in-
jurii sunt. Εt si forte appellationes secundum tra-
ditionem retineant, rationem tamen in baptismo
legitimam non simul usurpent, verum unica pro
tribus immersione baptizandum initient, seu ut
aptius loquar perficiant; item si reliquas præcepti
partes curent, in Christi autem morte baptizent,
crimine non vacabunt; imo haud minori culpa
noxaque semet irretient. Nam æque ad venerandi.
mandati violationem incumbunt tum qui alio ritu
quolibet prater legitimum baptizant, tum qui cum
Christi aut mortis ejusdem appellatione baptismum
conficiunt.
A ausi fuerint, licet Trinitatis numerum non immi
15.
20. Audin', Paule? Igitur te compara post coro ·
nas ad subeundos agones : rursus Ecclesiam
vastas, rursus epistolas a Judaicis pontificibus
refers cum jam Paulus fueris. iterum in Saulum
recidis. Nam cur qui talia docueris, nunc omnes
jubes in Christi morte baptizari? El modo cum
apostolis laborumque sociis poenas ab iis reposcis,
qui cum qualibet ex his formis baptizare ausi fue-
rint; modo ipse sigillatim non solum in angulo
dicis, sed et prædicas : nec solum predicas, scri-
bendo tamen abstinens, sed litteris et quidem ad
Romanos scriptis præconium commendans, sum-
mam tribuis auctoritatem baptismo in Christi
morte collato. Sed enim veritatis præco eos qui
baptismi novitatem invehunt, seque ipsum senten-
tiæ eorum astipulari calumniantur, sic fere refuta-
21. Equidem ego aio baptizatos baptismum in
Christi morte recepisse ; non tamen aio baptismum
in ejusdem mortis invocatione conferri ; quod ab-
sit; sed dico remissionis hoc domum deri, prout
ipse Servator tradidit, in nomine Patris et Fili
et Spiritus sancti: id vero esse symbolum mor-
tis ejus, quia tribus immersionibus totidemque
emersionibus triduanam ipsius sepulturam resur-
rectionemque deformat atque exprimit. Idcirco haud
simpliciter dixi : « ln morte ejus baptizati sumus ",
sed cum antea dixissem: «Quotquot in Christo bapti-
zati sumus, › deinde addidi, ‹ In mor;e ejus baptizati
fuimus : » scilicet hac proxima differentium sen-
tentiarum ac nominum adjectione satis docens,
secundum nullam ex his formis baptismum confici.
Alioquin contraria maxime et sentire et dicere co-
arguerer. Sed revera cum dixi: c In Christo bapti
zati sumus, › secundum ejus initiandi ritum bapti-
zatos nos declaravi; cum autem dixi: «In morte
ejus baptizati fuimus, › nibil aliud significavi,
* Rom. vi, 5. 81 ibid. σε flebr. 19,
(47) Canon. apost. 48, 49. Item Const. apost. lib. vult, 25..
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XLIII.
bit.
col. 331–332page 166 of 591
PG 101:331εἰπεῖν, ο Εἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ ἐβαπτίσθημεν, ο ὅτι τύπον φέρει καὶ εἰκόνα τοῦ τὴν ἀθανασίαν ἡμῖν πηγάσαντος θανάτου αὐτοῦ τὸ σωτήριον βάπτισμα. Ἕτερον δὲ παντελῶς ἐστι λέγειν ταῦτα ὅπερ καὶ ἡμεῖς τιθέμεθα, καὶ ἕτερον τὸ λέγειν ὅτι τῇ ἐπικλήσει τοῦ θανάτου αὐτοῦ, ὁ καταδικάζομεν, τὸ τῆς παλιγγενεσίας ἱερουργεῖται μυστήριον. Οὔκουν ἡμεῖς μετέστημεν, οὐδὲ πρὸς τὰς Ἰουδαϊκὰς ἐπιστολὰς ὧν κατέγνωμεν ἐπεστράφημεν· ἅπαξ τὰ οὐράνια δόγματα οὐκ ἐν λιθίναις πλαξὶν, ἀλλ᾽ ἐν στερροτάταις καὶ ἀθραύστοις ἐγγραφέντες τῆς ψυχῆς πίναξιν. Ἐκεῖνοι δὲ μεθιστᾶν ἐπιχειροῦσι τὸν Παῦλον εἰς Σαῦλον, καὶ τὰ ἄλλα διασύρουσιν, κἂν ὁμολογεῖν ἐπαισχύνωνται, οἷς παρανοεῖν καὶ συκοφαντεῖν τοὺς ἐμοὺς ἐπῆλθε λόγους· ἐπεὶ τάς γε κοινὰς τῶν συναποστόλων ψήφους καὶ αὐτὸς ὁμοίως στέργων καὶ κυρῶν, τοὺς καθ᾿ ἕτερόν τινα τρόπον βαπτίζειν ἀποτολμῶντας καὶ μὴ κατὰ τὴν Δεσποτικὴν μυσταγωγίαν, κἂν τῆς Τριάδος ἰσάριθμα τὰ ὀνόματα παραλαμβάνωσι, κἂν οὐδὲν μὲν τῶν ἄλλων παραχαράττωσι, διὰ μιᾶς δὲ καταδύσεως τὸ βάπτισμα ἀπαρτίζωσι, κἂν μηδὲ τούτοις ἐνέχωνται, εἰς δὲ τὴν τοῦ Χριστοῦ κλῆσιν βαπτίζωσιν, ἢ εἰς τὴν τοῦ θανάτου αὐτοῦ, κἂν ἄλλην τινὰ ἐπίνοιαν ἐπινοήσωσι καινοτομοῦσαν τὴν θείαν αὐτοῦ καὶ σωτήριον παράδοσιν, οὐδεμιᾶς ἔγωγε φειδοῦς τοὺς τοιούτους ἀξιώσαιμι· ἀλλὰ τὸν ἐφ᾽ ἑνί τινι τῶν εἰρημένων ἁλόντα, ἢ τινὶ τῶν τούτοις παραπλησίων, τῆς αὐτῆς καταδίκης οὐχ ὁλοίην μὴ γραφόμενος ἔνοχον. Οὐ γὰρ ἡ τῆς τῶν ὀνομάτων ποιότητος ἐναλλαγὴ πρὸς τὸ μέτριον ἄγει τὸ ἔγκλημα, ἀλλὰ τῆς ἐντολῆς ἡ παράβασις τῆς αὐτῆς καταδίκης τοῖς ἐνόχοις καθίσταται πρόξενος. Ταῦτα Παῦλος τῆς Ἐκκλησίας ὁ ῥήτωρ, συνηγορῶν μὲν αὐτῆς τῷ ἔθει καὶ ταῖς πράξεσι, κρατύνων δὲ τὴν σωτήριον ἐντολήν, ἐπιστομίζων δὲ τοὺς ὅσοι πρὸς τοὐναντίον ῥέπειν ἐπεχείρησαν, τῶν προλαβόντων αὐτὸν εἰς τὴν ἐκλογὴν καὶ ἀποστολὴν ἐπισφραγιζόμενος τὰ ψηφίσματα. Σὺ δὲ τί λέγεις ἔτι; ἆρα δυνατόν ἐστιν ἄλλοις μὲν παράβασιν ἐγκαλεῖν, αὐτοὺς δὲ καθίστασθαι διδασκάλους τῆς παραβάσεως; καὶ λαμβάνειν μὲν παρ᾽ ἑτέρων τῆς παραβάσεως ποινάς, ἑαυτοὺς δὲ νομίζειν ἀνευθύνους εἶναι τοῦ τολμήματος; καί τοι καὶ ὧν ἡμάρτανον ἕτεροι, εἴπερ ἡμάρτανον, ἐκείνους ἐχρῆν ὑπέχειν τὴν δίκην, ὡς τῆς αἰτίας ἀπ᾽ αὐτῶν εἰς ἐκείνους δοθείσης. Ἀλλὰ γὰρ ἱκανὰ καὶ ταῦτα οἶμαι.
κβ'. Καιρός δ᾽ ἂν εἴη συνορᾶν δι᾽ ὅσων τοῦ ἐξ ἀρχῆς ἀπορήματος ἐπιχειρημάτων προελήλυθεν ἡ λύσις. Πρόεισι μὲν γὰρ καθ᾽ ἕνα λόγον διαστελλομένων τῶν σημαινομένων τοῦ ὀνόματος καὶ τῆς συγχύσεως διακρινομένης· ὥς τε σαφῶς εἰδέναι πότε μὲν τὸ κύριον αὐτὸ καθ᾿ ἑαυτὸ τὸ ὄνομα σημαίνει, πότε δὲ δόξαν καὶ τιμὴν τοῦ ὀνομαζομένου, καὶ πότε τὴν διδασκαλίαν αὐτοῦ καὶ τὸ κήρυγμα. Συνεπικροτεῖ δὲ τὴν λύσιν καὶ τὸ λαβεῖν ἐπιστήμην μὴ διαπαντὸς ἕπεσθαι τῷ τύπῳ τῆς φωνῆς τὴν τῶν νοημάτων ὁμοιότητα. Οὐδὲ γὰρ τὸ εἰς τὸν θάνατον τοῦ Χριστοῦ, οὐδὲ τὸ εἰς Χριστὸν βαπτισθῆναι λέγεσθαι, οὐ μὲν οὖν ἀλλ᾽ οὐδὲ τὸ εἰς ἓν σῶμα, διὰ τὸ σχῆμα τῆς φωνῆς τὴν αὐτὴν παραστήσουσι διάνοιαν· ἀλλ᾽ ὅσον ταῦτα τῇ προφορᾷ τῶν ῥημάτων καὶ τῶν ὀνομάτων
nisi quod baptismus a Servatore institutus typumn
præ se fert atque imaginis mortem ejus, quæ im-
mortalitatis fontem nobis reseravit. Aliud autem
omnino est sic loqui ut nos ediximus, aliud est
affirmare (quæ damnata a nobis sententia est) rege-
erationis mysterium cum invocatione mortis
Christi confieri solitum. Haud nos igitur mentem
immutavimus, neque ad Judaicas epistolas jai a
nobis improbatas reversi sumus: qui videlicet cœ-
lestia dogmata non in lapideis, sed firmissimis et
nunquam frangendis anim:i tabulis inscripsimus. Illi
potius Paulum transformare in Saulum nituntur,
atque in aliis ejusmodi obtrectant, quanquam id
ipsum fateri eos pudet, quos perperam intelligere
et calumniari sermones meos juvat. Ego sane com-
munes meorum in apostolatu sociorum sententias β
ipse quoque amplectens ac sanciens, homines illos
qui alio quovis mo·lo baptizare audent, quam fit in
Dominica initiandi formula; etiamsi Trinitatis tria
nomina adhibeant, etiamsi nihil reliquorum omit-
tant; si tamen hi una immersione baptismum con-
ficiant; et si ne id quidem committant, sed vel in
Christi invocatione baptizent, vel in ejus morte,
vel aliam quamlibet novitatem, prater Servatoris
traditionem, excogitent ; ego lios nulla venia dignam
bor; sed eum qui vel in uno e supradictis pecca-
verit vel in alio simili, sine dubio reum agam. Non
enim quia nominum qualitas variatur, ideo, leve
crimen contrahitur; sed quia mandatum violatur,
idcirco reus damnatione feritur. Ilec Paulus eccle-
sive orator, mori hujus praxique patrocinans, Ser-
vatoris præceptum confirmans, os illorum occlu-
dens qui contrarium factitare ausi essent, suorum
autem in electione et apostolatu præcessorum de-
creta sigillo nuniens. Tu vero quid jam ais ? herine
potuit ut apostoli transgressionem aliis exprobra-
rent, ipsi magistri transgressionis essent? atque ab
aliis noxæ pœnas reposcerent; ipsi impune pecca-
turos se crederent? quid quod, si quid alii pecca-
bant, si tamen peccabant, ipsl ob id plectendi
erant, quia causa criminis illis fuerant ? Sed hacte-
nus dicta sufficiant.
Ser-C
22. Nunc uno intuitu vi«lendum superest, quibus- D
nam ex argumentis proposita ab initio quæstionis
solutio dimanet. Ilæc primo a singulorum vocabuli
nomen significatuum distinctione, atque a confu-
sionis discriminatione deducitur : ita ut perspicue
sciamus quandonam nomen significatum proprium
habeat; quando item gloriam honoremque nominati
denotet; rursus quando ejusdem doctrinam ac
prædicationen. Favet præterea solutioni si probe
noscamus, haud adamussim congruere cum vocis
typo sententiarum similitulinem. Nam neque locu-
tiones in Christi morte, et in Christo baptizari, et
in uno corpore, sub eodem vocis schemate eamdem
sententiam exhibent : sed quantum hæ verborum
zc aominum pronuntiatione proximæ invicem sunt
Α εἰπεῖν, ο Εἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ ἐβαπτίσθημεν, ο ὅτι
τύπον φέρει καὶ εἰκόνα τοῦ τὴν ἀθανασίαν ἡμῖν πη-
γάσαντος θανάτου αὐτοῦ τὸ σωτήριον βάπτισμα.
Ἕτερον δὲ παντελῶς ἐστι λέγειν ταῦτα ὅπερ καὶ
ἡμεῖς τιθέμεθα, καὶ ἕτερον τὸ λέγειν ὅτι τῇ ἐπικλή
σει τοῦ θανάτου αὐτοῦ, ὁ καταδικάζομεν, τὸ τῆς παι
λιγγενεσίας ἱερουργείται μυστήριον. Ούκουν ἡμεῖς
μετέστημεν, οὐδὲ πρὸς τὰς Ἰουδαϊκὰς ἐπιστολὰς ὧν
κατέγνωμεν ἐπεστράφημεν· ἅπαξ τὰ οὐράνια δό
γματα οὐκ ἐν λιθίναις πλαξὶν, ἀλλ᾽ ἐν στεῤῥοτάταις
καὶ ἀθραύστοις ἐγγραφέντες τῆς ψυχῆς πίναξιν.
Ἐκεῖνοι δὲ μεθιστἂν ἐπιχειροῦσι τὸν Παῦλον εἰς Σαῦ-
λον, καὶ τὰ ἄλλα διασύρουσιν, κἂν ὁμολογεῖν ἐπαι
σχύνωνται, οἷς παρανοεῖν καὶ συκοφαντεῖν τοὺς ἐμοὺς
ἐπῆλθε λόγους· ἐπεὶ τάς γε κοινὰς τῶν συναποστό
λων ψήφους καὶ αὐτὸς ὁμοίως στέργων καὶ κυρῶν,
τοὺς καθ᾿ ἕτερόν τινα τρόπον βαπτίζειν ἀποτολμῶν
τας καὶ μὴ κατὰ τὴν Δεσποτικήν μυσταγωγίαν, κάν
τῆς Τριάδος ισάριθμα τὰ ὀνόματα παραλαμβάνωσι,
κἂν οὐδὲν μὲν τῶν ἄλλων παραχαράττωσι, διὰ μιᾶς
δὲ καταδύσεως τὸ βάπτισμα ἀπαρτίζωσι, καν μηδὲ
τούτοις ἐνέχωνται, εἰς δὲ τὴν τοῦ Χριστοῦ κλῆσιν
βαπτίζωσιν, ἢ εἰς τὴν τοῦ θανάτου αὐτοῦ, κἂν ἄλ
λην τινὰ ἐπίνοιαν ἐπινοήσωσι καινοτομούσαν τὴν θείαν
αὐτοῦ καὶ σωτήριον παράδοσιν, οὐδεμιᾶς ἔγωγε φει-
δοῦς τοὺς τοιούτους ἀξιώσαιμι· ἀλλὰ τὸν ἐφ' ἑνὶ τινὶ
τῶν εἰρημένων ἀλόντα, ἢ τινὶ τῶν τούτοις παραπλη
σίων, τῆς αὐτῆς καταδίκης οὐχ ὁλοίην μὴ γραφόμε
νος ἔνοχον. Οὐ γὰρ ἡ τῆς τῶν ὀνομάτων ποιότητος
ἐναλλαγὴ πρὸς τὸ μέτριον ἄγει τὸ ἔγκλημα, ἀλλὰ τῆς
ἐντολῆς ἡ παράβασις τῆς αὐτῆς καταδίκης τοῖς ἐνα
όχοις καθίσταται πρόξενος. Ταῦτα Παῦλος τῆς Ἐκ-
κλησίας ὁ ῥήτωρ, συνηγορῶν μὲν αὐτῆς τῷ ἔθει καὶ
ταῖς πράξεσι, κρατύνων δὲ τὴν σωτήριον ἐντολή
επιστομίζων δὲ τοὺς ὅσοι πρὸς τούναντίον ρέπειν
επεχείρησαν, τῶν προλαβόντων αὐτὸν εἰς τὴν ἐκλο
γὴν καὶ ἀποστολὴν ἐπισφραγιζόμενος τὰ ψηφίσματα.
Σὺ δὲ τί λέγεις ἔτι ; ἆρα δυνατόν ἐστιν ἄλλοις μὲν
παράβασιν ἐγκαλεῖν, αὐτοὺς δὲ καθίστασθαι διδα-
σκάλους τῆς παραβάσεως; καὶ λαμβάνειν μὲν παρ'
ἑτέρων τῆς παραβάσεως ποινάς, ἑαυτοὺς δὲ νομίζειν
ἀνευθύνους εἶναι τοῦ τολμήματος; καί τοι καὶ ὧν
ἡμάρτανον ἕτεροι, εἴπερ ἡμάρτανον, ἐκείνους ἐχρῆν ὑπέχειν τὴν δίκην, ὡς τῆς αἰτίας ἀπ' αὐτῶν εἰς ἐκεί
νους δοθείσης. ᾿Αλλὰ γὰρ ἱκανὰ καὶ ταῦτα οἶμαι.
κβ'. Καιρός δ' ἂν εἴη συνορᾷν δι᾽ ὅσων τοῦ ἐξ ἀρ
χῆς ἀπορήματος επιχειρημάτων προελήλυθεν ή λύο
σις. Πρόεισι μὲν γὰρ καθ' ἕνα λόγον διαστελλομένων
τῶν σημαινομένων τοῦ ὀνόματος καὶ τῆς συγχύσεως
διακρινομένης· ώς τε σαφῶς εἰδέναι πότε μὲν τὸ κύ
ριον αὐτὸ καθ᾿ ἑαυτὸ τὸ ὄνομα σημαίνει, πότε δὲ δό
ξαν καὶ τιμὴν τοῦ ὀνομαζομένου, καὶ πότε τὴν δι-
δασκαλίαν αὐτοῦ καὶ τὸ κήρυγμα. Συνεπικροτεί δὲ
τὴν λύσιν καὶ τὸ λαβεῖν ἐπιστήμην μὴ διαπαντός
ἕπεσθαι τῷ τύπῳ τῆς φωνῆς τὴν τῶν νοημάτων
όμοιότητα. Οὐδὲ γὰρ τὸ εἰς τὸν θάνατον τοῦ Χριστοῦ,
οὐδὲ τὸ εἰς Χριστὸν βαπτισθῆναι λέγεσθαι, οὐ μὲν
οὖν ἀλλ᾽ οὐδὲ τὸ εἰς ἕν σῶμα, διὰ τὸ σχῆμα τῆς φω
νῆς τὴν αὐτὴν παραστήσουσι διάνοιαν· ἀλλ' ὅσον
ταῦτα τῇ προφορᾷ τῶν ῥημάτων καὶ τῶν ὀνομάτων
PHOTII PATRIARCHÆ CP.
col. 333–334page 167 of 591
PG 101:333συνεγγίζει τε καὶ συσχηματίζεται, τοσοῦτον ἀπ' ἀλλήλων κατὰ τὴν τῶν νοημάτων διέστηκεν ἑτερότητα. Καὶ πρὸς τούτοις ἐν ταῖς ἄλλαις ἐπιδέδεικται τῶν ἀτόπων συνεπομένων ἐπιλύσεσιν. Ἔτι δὲ ὅτι μὴ οἷον ἦν τῶν μαθητῶν τὴν τοῦ διδασκάλου νομοθεσίαν καινοτομούντων ἑτέρωθεν ἀνακτήσασθαι, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ μέχρι νῦν ἐκράτει τῆς ἐντολῆς ἀθέτησις, οὐκ ἐχούσης πάροδον τῆς νῦν θειαζομένης τῇ Ἐκκλησίᾳ καταστάσεως· καὶ ὅτι μάρτυρες τῆς τοιαύτης ἐπιλύσεως τῶν μαθητῶν οἱ κορυφαίοι καθεστήκασι Πέτρος καὶ Παῦλος· καὶ τὸ φρικτὸν καὶ φοβερὸν, ὅτι συνοδικὴ τῶν ἀποστόλων, καὶ ἀδυσώπητος καταλαμβάνει ψῆφος τοὺς καθ᾿ ἕτερόν τινα τρόπον βάπτισμα παρὰ τὸν τοῦ Δεσπότου νόμον τολμῶντας ἐπιτελεῖν, καὶ ἀντινομοθετεῖν τῇ ἐκείνου κυριότητι· διὰ τοῦτο καὶ ἡ ἀνὰ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην Ἐκκλησία κατὰ διαδοχὴν τῶν ἀποστολικῶν πράξεών τε καὶ κηρυγμάτων εἰς ὄνομα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος βαπτίζουσα, μετὰ τὸ καθαρθῆναι τοὺς βαπτισαμένους τῇ ἀναγεννήσει, εὐμελεῖ τε καὶ διαπρυσίῳ εἴωθεν ὑποψάλλειν τῇ φωνῇ, «Ὅσοι εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθητε, Χριστὸν ἐνεδύσασθε»· οὐδὲν ἧττον ἀνακηρύττουσα, ὅτι καθάπερ νῦν τοὺς εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ Πνεῦμα ἅγιον βαπτισθέντας, εἰς Χριστὸν λέγομεν βαπτισθῆναι καὶ Χριστὸν ἐνδύσασθαι· οὕτω καὶ τῶν ἀποστόλων ὁ χορὸς τὸ τῆς ἀναγεννήσεως λουτρὸν ἱερουργοῦντες, τῇ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπικλήσει, βαπτίζειν ἐλέγοντο εἰς Χριστόν, καὶ ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τὰ παραπλήσια.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΜΔ΄
Τί δηλοῖ τὸ εἰρημένον, «Ἐν παντὶ καιρῷ ἔστωσαν τὰ ἱμάτιά σου λευκά, καὶ ἔλαιον ἐπὶ τῆς κεφαλῆς σου μὴ ὑστερησάτω, καὶ τοῦ σοφοῦ οἱ ὀφθαλμοὶ ἐν τῇ κεφαλῇ αὐτοῦ.»
Τὸ λευχειμονεῖν οἷς ἡ κατὰ τὰ παλαιὰ νόμιμα πολιτεία περισπούδαστον εὐφροσύνης ἱερᾶς καὶ ἁγιοπρεποῦς καταστάσεως παρελαμβάνετο σύμβολον, καὶ δὴ καὶ τὸ τὴν κεφαλὴν ἐλαίῳ ἀλείφεσθαι τῆς αὐτῆς τεκμήριον ἐποιοῦντο διαθέσεως. Διὸ καὶ ὁ Κύριος ἡμῶν τῆς τῶν Φαρισαίων ἀπάγων ἡμᾶς μιμήσεως ἔλεγε· «Σὺ δὲ νηστεύων ἄλειψαί σου τὴν κεφαλὴν ἐλαίῳ»· οἷον, Μηδὲν σκυθρωπόν, μηδὲ κατηφὲς τῷ τῆς νηστείας κατορθώματι συνδιαπλέξης. Ἐπεὶ οὖν τὰ
συνεγγίζει τε καὶ συσχηματίζεται, τοσοῦτον ἀπ' ἀλ
λήλων κατὰ τὴν τῶν νοημάτων διέστηκεν ετερότητα.
Καὶ πρὸς τούτοις & ταῖς ἄλλαις ἐπιδέδεικται τῶν
ἀτόπων συνεπομένων ἐπιλύσεσιν. Ἔτι δὲ ὅτι μὴ οἷον
ἦν τῶν μαθητῶν τὴν τοῦ διδασκάλου νομοθεσίαν
καινοτομούντων ἑτέρωθεν ἀνακτήσασθαι, ἀλλὰ καὶ
αὐτὴ μέχρι νῦν ἐκράτει τῆς ἐντολῆς ἀθέτησις, οὐκ
ἐχούσης πάροδον τῆς νῦν θειαζομένης τῇ Ἐκκλησία
καταστάσεως· καὶ ὅτι μάρτυρες τῆς τοιαύτης ἐπι
λύσεως τῶν μαθητῶν οἱ κορυφαίοι καθεστήκασι Πέ
τρος καὶ Παῦλος· καὶ τὸ φρικτὸν καὶ φοβερὸν,
ὅτι συνοδικὴ τῶν ἀποστόλων, καὶ ἀδυσώπητος και
ταλαμβάνει ψῆφος τοὺς καθ᾿ ἕτερόν τινα τρόπον
βάπτισμα παρὰ τὸν τοῦ Δεσπότου νόμου του
μῶντας ἐπιτελεῖν, καὶ ἀντινομοθετεῖν τῇ ἐκεί
του κυριότητι· διὰ τοῦτο καὶ ἡ ἀνὰ πᾶσαν τὴν
οἰκουμένην Εκκλησία κατὰ διαδοχὴν τῶν ἀποστολικῶν
πράξεών τε καὶ κηρυγμάτων εἰς ὄνομα Πατρὸς καὶ
Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος βαπτίζουσα, μετὰ τὸ καθε
αρθῆναι τοὺς βαπτισαμένους τῇ ἀναγεννήσει, εὐμε
λεῖ τε καὶ διαπρυσίῳ είωθεν ὑποψάλλειν τῇ φωνῇ, «Οσοι
εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθητε, Χριστὸν ἐνεδύσασθε (48)·,
οὐδὲν ἧττον ἀνακηρύττουσα, ὅτι καθάπερ νῦν τοὺς
εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ Πνεῦμα άγιον βαπτισθέντας,
εἰς Χριστὸν λέγομεν βαπτισθῆναι καὶ Χριστὸν ἐνδύ
σασθαι· οὕτω καὶ τῶν ἀποστόλων ὁ χορὸς τὸ τῆς
αναγεννήσεως λουτρόν ἱερουργοῦντες, τῇ τοῦ Πατρός
καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπικλήσει,
βαπτίζειν ἐλέγοντο εἰς Χριστὸν, καὶ ἐν τῷ ὀνόματι
Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τὰ παραπλήσια
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΜΔ'
Τι δηλοῖ τὸ εἰρημένον,«Ἐν παντὶ καιρῷ ἔστωσαν
τὰ ἱμάτιά σου λευκά, καὶ ἔλαιον ἐπὶ τῆς κεφα
λῆς σου μὴ ὑστερησάτω, καὶ τοῦ σοφοῦ οἱ
ὀφθαλμοὶ ἐν τῇ κεφαλῇ αὐτοῦ.
Τὸ λευχειμονεῖν οἷς ἡ κατὰ τὰ παλαιὰ νόμιμα που
λιτεία περισπούδαστον εὐφροσύνης ἱερᾶς καὶ ἁγιοπρε
τους καταστάσεως παρελαμβάνετο σύμβολον, καὶ δὴ
καὶ τὸ τὴν κεφαλὴν ἐλαίῳ ἀλείφεσθαι τῆς αὐτῆς
τεκμήριον ἐποιοῦντο διαθέσεως. Διὸ καὶ ὁ Κύριος ἡμῶν;
τῆς τῶν Φαρισαίων ἀπάγων ἡμᾶς μιμήσεως ἔλεγε
Σὺ δὲ νηστεύων ἄλειψαί σου τὴν κεφαλὴν ἐλαίῳ· ο <
οἷον, Μηδὲν σκυθρωπόν, μηδὲ κατηφὲς τῷ τῆς νη
στείας κατορθώματι συνδιαπλέξης. Ἐπεὶ οὖν τὰ
ΝΟΤΑ.
et configuratæ, tantundem inter se differunt senten
tiarum diversitate. His adde demonstrationes,
quæ ex consequentium absurdorum solutionibus
manant. Præterea, quod si discipuli legi magistri
novitatem suam supposuissent, lex postea illa in
staurari aliunde non potuisset, verum huc usque
abrogatio ejus mansisset, neque postliminium ex
stitisset consuetudinis ejus, quæ nunc in Ecclesia
divinitus viget. Insuper quod hujus solutionis suffra
gatores sunt discipulorum principes Petrus et
Paulus quodque longe gravissimum tremendum
que est, synodica apostolorum et inexorabilis sen
tentia percutit eos qui alio quovis modo, præter
quam a Domino mandatum fuit, baptisma confi
ciunt, et contra ejus supremam potestatem decer
nunt. Quare toto orbe terrarum propagata Ecclesia,
que secundum.Actuum præconiorumque apostoli
corum traditionem baptizat in nomine Patris et
Filii et Spiritus sancti, postquam baptizatos rege
neratione purgavit, modulata claraque voce solet
canere: c Quotquot in Christo baptizati estis, Chri
stum induistis. Atque ita prædicare non dubitat,
sicuti nunc in Patre et Filio et Spiritu sancto bapti
zatos suscepisse baptismum dicimus et Christum
induisse; ita cœtum apostolorum regenerationis
lavacrum administrantem cum Patris et Filii et Spi
ritus sancti invocatione, dictum olim fuisse bapti
zare in Christo, et.in nomine Jesu Christi, et simi
libus formulis.
QUAESTIO XLIV [al. XLIII].
Quid significat illud quod dictum est: Omni 12m
pore sint vestimenta tua alba, et oleum in capita
tuo ne deficiat, et sapientis oculi in capite ejus.»
Edita a Maio, Nov. Coll., t. IX, p. 27-3. Explanatio in Eccles. ix, 811, 14.
Veste alba indui, iis quibus vitæ juxta an
tiquos ritus institutum studio appetitum erat, sacra
lætitiæ et sancti status symbolum assumebatur; et
sane adbuc capu̟t ungi oleo sibi faciebant hujus
dispositionis testimonium quapropter et Dominus
noster nos a Pharisæorum avertens imitatione di
cebat: Tu autem cuin jejunas, unge caput tuum
oleo; quasi dixisset: Nihil triste, nihil masti
jejunii bono immisceas. Quoniam igitur alba vesti
Vide Græcorum Euchologium, cap. de bapli
smale.
Photio ut scriberet luculentam hanc de bapli
smi formula dissertationem, vix dubito quin cau
sam obtulerit controversia per id tempus denuo
conimota, quam e celebri S. Nicolai 1. Papæ re
sponso ad Bulgaros satis cognoscimus, de baptismo
nimirum in S. Trinitatis vel in Christi nomine ad
ninistrato. Quod autem Photius neque hoc scripto
neque illa epistola encyclica, quæ est secunda inter
editas, contumeliarum et criminationum in Romanos
Bulgarorum doctores plena, quidquam hujusmodi
Nicolao viventi objecerit, id rursus comprobat in
humaniter et iique facere eos qui Nicolao maledi
eunt, cui vel acerbissimus hostis in hac parte ob
trectare non est ausus. Ad rem ipsam quod attinet,
quæstio sane historica potius est, utrum nempe
apostoli peculiari aliquo jure ab evangelica forma
aliquando discesserint, necne. Nam quod certe in
præsenti aliis verbis baptizare non liceat, nisi evan
gelicis et in Ecclesia universa usitatis, nemo jam
negat. Inter multos recentiores, qui controversiam
curiose ventilarunt, theologos, Harduinus et Calme
tus eminent atque Ursus. Et duo quidem priores
cum inedita Photii sententia (quam cæteroqui non
legerant) satis conspiraverunt: Urso aulem, copiosa
licet et docto, qui ab his dissidet, et tune statim
pro opinione sua contra theologum quemdam Sor
bonicum decertandum fuit, et nunc gravior Photius
post fata adversarius exoritur. Photio denique
consonant Didymus, de Spirit. suncto, cap. 21,
et Theophylactus sub finem commentarii ad LI
cani.
Question XLIVQuæstio XLIV
col. 335–336page 168 of 591
PG 101:335λευκὰ ἱμάτια τοῖς ἐν τῷ νόμῳ καὶ τὸ ἔλαιον ἐκόσμει μὲν τὸ σῶμα, ἐδήλου δὲ τὴν ἐν τῇ εὐφροσύνῃ κατάστασιν τῆς ζωῆς, οὕτως ἀπὸ τῶν ἐκτὸς παραδειγμάτων ὁ Λόγος αὐτὴν παρακελεύεται φαιδρὰν ἔχειν καὶ ἐξωραϊσμένην τὴν ψυχήν. Φαιδρύνοιτο δ᾽ ἂν καὶ ὡραίζοιτο καὶ τῶν ταύτης περιβολαίων λευκῶν ὑπαρχόντων. Λευκὰ δ᾽ ἂν γίγνοιντο ἐπειδὰν τὴν καθαρότητα καὶ λαμπρότητα τῶν ἀρετῶν ἄνευ τινὸς ἐπιμελαινούσης αὐτὰ κακίας ἀποστίλβοντα εἴη καὶ διαφανῆ· ὧν οὐκ ἔστι χωρὶς οὐδ᾽ ἡ πρὸς τὸ θεῖον εὐσέβεια. Αὐτὴ γὰρ ἐστιν ἡ καὶ τὰς ἀρετὰς προβαλλομένη καὶ πηγάζουσα, καὶ τὸν ἐν ἐκείνοις χορὸν ἐναρμόνιόν τε καὶ σύμφωνον ἀποφαίνουσα, καὶ τὸν νυμφικὸν χιτῶνα καὶ τῆς ἐπουρανίου παστάδος ἐπιἄξιον ἐξυφαίνουσά τε καὶ περιβάλλεσθαι παρασκευάζουσα τὴν ψυχὴν καὶ τῆς σωτηρίας ὑπάρχουσα πρόξενος· οἷς καὶ τοῦ ἐλαίου χρίσις μάλιστά τε προκαταβάλλεταί τε καὶ προκαταρτίζεται· καὶ ὁ λόγος φησί· «Καὶ ἔλαιον ἐπὶ τῆς κεφαλῆς σου μὴ ὑστερησάτω·» τὴν εἰς τοὺς πλησίον ἐλεημοσύνην καὶ τὸ τῆς γηγενοῦς ἐλαίου λιβάδος ὑπογραφόμενος· ἧς μηδέποτε ὑστερεῖσθαι ἡμῶν τὴν κεφαλὴν παρακελεύεται. Οὐ γὰρ εἴ τις ποτὲ ἠλέησε, τὸν ἔλεον κατωρθώσατο· ἀλλ᾽ εἴ τις πολλάκις τὸν δεόμενον ὑπερεῖδε, τὸ προλαβὸν τῆς ἀγαθουργίας κατήγορον ἀπειργάσατο, τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς ἐλεημοσύνης ὑπερόπτην ἑαυτὸν οὐκ ἔχων ὕβριν διελέγχεσθαι· καὶ τὸ πραχθὲν οὐκ ἀρετῆς, ἀλλά τινος διελέγχει περιστάσεως. Καὶ ὅρα τὸ βαθὺ καὶ περινενοημένον τῆς λέξεως· «Μὴ ὑστερησάτω, φησί, τὸ ἔλαιον ἐπὶ τῆς κεφαλῆς σου.» Εἰ γὰρ καὶ πολλάκις ἠλείψατο, ἐν ᾧ, φησί, τοῦ λιπαίνεσθαι διέστη, ὑστέρημα τοῦτο τῆς ἔμπροσθεν καθίσταται πράξεως· καὶ ἄλλως δὲ τὸ τῆς λέξεως ἐμφαντικὸν θεωρήματος εὕρεσις γίνεται· ὡς ὁ τῷ ἐλαίῳ χρώμενος οὐ τοσαύτην τοῖς ἑλεουμένοις τὴν εὐεργεσίαν εἰσάγει, ὅσον ἑαυτῷ καταβάλλεται καὶ προξενεῖ τὸ κέρδος. Διὰ τοῦτο τὸ περιορᾶν τὸν εἰς τοὺς ὁμοφυεῖς ἔλεον, ὑστέρησιν τῆς ἰδίας λιπάνσεως καὶ τῆς ὠφελείας ἀποκαλεῖ· καὶ οὐχ ἁπλῶς στέρησιν μέρουςτινὸς τῶν τυχόντων ἐν τῷ σώματι, ἀλλὰ τοῦ κυριωτάτου καὶ συνεκτικωτάτου τῆς κεφαλῆς. Ἀλλὰ γὰρ οἷον εἴρηται τοιοῦτόν ἐστι τὸ ὑστερεῖσθαι δι᾽ ὧν ἡ κεφαλὴ ἐπαλείφεται· πολλοὶ γὰρ οὔτε τοῦ ἐλαίου τὴν κτῆσιν οὐδὲ τὴν χρῆσιν θαυμάζοντες τῆς ἀπ᾽ αὐτοῦ δόξης καὶ ὀνομασίας τὸν ἔρωτα ὑποδύονται· καὶ οἱ μὲν διανέμουσί τινα τῶν προσόντων, καὶ ταῦτα οὐδὲ αὐτοῖς περισπούδαστα, τὴν τοῦ ἐλαίου παρωνυμίαν συνάγειν βουλόμενοι· οἱ δὲ ἵνα τοῖς πολλοῖς δόξωσι χρημάτων κρείττους, καὶ τῶν πολὺ σπουδαζομένων ὑπερόπται· οἱ δὲ δι᾽ ἕτερόν τι τῶν μηδὲν εἰς τῆς ἀρετῆς ἀναφερομένων λόγον· ὧν κἂν δοκῇ διαρρέειν ὁ ἔλεος, ἀλλ᾽ οὐκ ἀπὸ τῆς κεφαλῆς οὐδ᾽ ἐπὶ τὴν κεφαλὴν ὁ τοιοῦτος φέρεται· οὐ γὰρ ἐν κρίσει διανοίας καὶ ὀρθότητι, ἀλλὰ σαλευομένῃ γνώμῃ καὶ θεραπείᾳ παθῶν· ὃ συμφερόντως ἂν καὶ σωτηριωδῶς μάλιστα τῷ κενοῦντι διαχεῖσθαί τε καὶ δαψιλεύεσθαι εὖ μάλα ἠδύνατο, ἐπιζημίως τε καὶ ἐπισφαλῶς ἀποκενοῦται, καὶ μηδὲ σταλαγμὸν ὠφελείας τοῖς κενοῦσιν ἀνταλλαττόμενον. Ὁ δὲ ἐπὶ θεραπείᾳ μόνῃ τῶν πενήτων καὶ τῷ ἱλασμῷ τῆς ἰδίας ψυχῆς καὶ τῷ τῆς ἀρετῆς νόμῳ τὸν ἔλεον, οὗτος ὡς ἀληθῶς ἀπὸ κεφαλῆς τε τὸ δῶρον προχέει
menta et oleum iis qui in lege vivebant orabant A
corpus, significabant autem vitam in lætitia con-
stitutam ita per æterna exempla Verbum nos hor-
tatur ut eamdem mentein nitidam et ornatam habea-
mus. Nitebit autem et ornabitur, si stolæ ejus albæ
sint. Alba porro erunt, quando puritate et splen-
dere virtutum absque ulla eas inquinante malitia
splendebunt et translucidæ erunt; quorum exterior
non est erga Deum pietas. Ea est enim quæ virtutes
producit et scaturit et in illis chorum consonum
et concinnum ostendit, et vestem nuptialem, et
cœlesti cœna dignam texit et ea animam circumdal
et salutis est conciliatrix ; quibus et olei unctio
imprimis injicitur et adaptatur. Et verbum ait :
• Oleum in capite tuo ne deficiat, eleemosynam in
proximos oliva liquorem subscribens, quo ut nun- Β
quam egeat caput nostrum hortatur. Non enim si
quis aliquando misertus est, misericordiam adim-
plevit; sed si sepius egentem contempsit, antece-
dentes dies reddidit suæ bonæ actionis accusatores,
virtutis et eleemosynæ contemptorem non erubescens
ipsum convinci ; et quod fecit, non virtutis, sed cu-
jusdam ostendit esse circumstantia.
Et vide hujus vocis altitudinem et sapientiam.
• Ne deficiat, inquit, oleum in capite tuo. » Etsi
sim saepius unxit, quantum, inquit, a pinguedine
distat, tantum in sua priore actione deficit. Et
aliunde vis hujus verbi meditatione invenitur; ita
ut ille qui oleo utitur non tantam indigentibus be-
neficentiam adducit, quantum sibi lucrum injicit et
præbet. Idcirco in congeneres misericordiam con-
temnere propriæ pinguedinis et utilitatis privatio-
nem nuncupat; et non simpliciter privationem cu-
jusdam partis eorum quæ sunt in corpore, sed
præcipui et capacissimi, nempe capitis. Sed enim
quod dictum est, idipsum est iis carere quibus caput
ungitur. Multi enim neque olei possessionem neque
usum admirantes, ejus famæ quæ per id acquiritur
et nominis amorem induunt; et alii quidem nonui-
hil distribuunt eorum quæ ipsis adsint, neque ea
quæ sibi sunt charissima, eo oleo nomen sibi con-
ciliare volentes, alii vero ut multitudini videantur D
divitiis pollentes, et eorum qui multa ambiunt con-
temptores; alii autem propter aliam ad nihil virtu-
tis vergentem rationem ; quorum quamvis videatur
dimuere misericordia, non tamen a capite neque
supra caput talis misericordia fertur. Non enim in
judicio et intentionis rectitudine, sed in agitata
mente et cupiditatum cura. Quod ideo utiliter et
salubriter non mukum danti diffundi et abundare
poterat, in modum pnæ et infeliciter illi subtra-
bitur, nec eo modo se privantibus vel guttulam
commodi reddit. Qui vero sola egentium eura et
propriæ animæ et virtutis misericordia, facit mise-
ricordiam, ille vere de capite donum fundit et de
recta intentione, ncc caput suum illa pinguedine
λευκὰ ἱμάτια τοῖς ἐν τῷ νόμῳ καὶ τὸ ἔλαιον εκόσμει
μὲν τὸ σῶμα, ἐδήλου δὲ τὴν ἐν τῇ εὐφροσύνῃ κατά
στασιν τῆς ζωῆς, οὕτως ἀπὸ τῶν ἐκτὸς παραδειγμάτ
των ὁ Λόγος αὐτὴν παρακελεύεται φαιδρὰν ἔχειν καὶ
ἐξωραϊσμένην τὴν ψυχήν. Φαιδρύνοιτο δ᾽ ἂν καὶ
ὡραίζοιτο καὶ τῶν ταύτης περιβολαίων λευκῶν ὑπαρ
χόντων. Λευκὰ δ' ἂν γίγνοιντο ἐπειδὰν τὴν καθαρό
τητα καὶ λαμπρότητα τῶν ἀρετῶν ἄνευ τινὸς ἐπιμε
λαινούσης αὐτὰ κακίας ἀποστίλβοντα εἴη καὶ διαφα
νῆ· ὧν οὐκ ἔστι χωρὶς οὐδ᾽ ἡ πρὸς τὸ θεῖον εὐσέ
Γεια. Αὐτὴ γὰρ ἐστιν ἡ καὶ τὰς ἀρετὰς προβαλλο
μένη καὶ πηγάζουσα, καὶ τὸν ἐν ἐκείνοις χορὸν
ἐναρμόνιόν τε καὶ σύμφωνον ἀποφαίνουσα, καὶ τὸν
νυμφικὸν χιτῶνα καὶ τῆς ἐπουρανίου παστάδος ἐπι
ἄξιον ἐξυφαίνουσά τε καὶ περιβάλλεσθαι παρασκευά-
ζουσα τὴν ψυχὴν καὶ τῆς σωτηρίας ὑπάρχουσα πρό
ξενος · οἷς καὶ τοῦ ἐλαίου χρίσις μάλιστά τε προκα
ταβάλλεταί τε καὶ προκαταρτίζεται· καὶ ὁ λόγος
φησί· ι Καὶ ἔλαιον ἐπὶ τῆς κεφαλῆς σου μὴ ὑστερη
σάτω· › τὴν εἰς τοὺς πλησίον ἐλεημοσύνην καὶ τὸ τῆς
γηγενοῦς ἐλαίου λιβάδος υπογραφόμενος · ἧς μηδέ
ποτε ὑστερεῖσθαι ἡμῶν τὴν κεφαλὴν παρακελεύεται.
Οὐ γὰρ εἴ τις ποτὲ ἠλέησε, τὸν ἔλεον κατωρθώσατο·
τῆς ἀγαθουργίας κατήγορον ἀπειργάσατο, τῆς
ἀλλ' εἴ τις πολλάκις τὸν δεόμενον ὑπερεῖδε, τὸ προλαβὸν
ἀρετῆς καὶ τῆς ἐλεημοσύνης ὑπερόπτην ἑαυτὸν οὐκ ἔχων ὕβριν διελέγχεσθαι· καὶ τὸ πραχθὲν οὐκ ἀρετῆς,
ἀλλά τινος διελέγχει περιστάσεως.
•
Καὶ ὅρα τὸ βαθὺ καὶ περινενοημένον τῆς λέξεως ο
«Μὴ ὑστερησάτω, φησί, τὸ ἔλαιον ἐπὶ τῆς κεφαλῆς σου.
Εἰ γὰρ καὶ πολλάκις ἠλείψατο, ἐν ᾧ, φησί, του λιπαί
νεσθαι διέστη, ὑστέρημα τοῦτο τῆς ἔμπροσθεν καθ
ίσταται πράξεως· καὶ ἄλλως δὲ τὸ τῆς λέξεως ἐμφαν
τικὸν θεωρήματος εὕρεσις γίνεται · ὡς ὁ τῷ ἐλαίῳ
χρώμενος οὐ τοσαύτην τοῖς ἑλεουμένοις τὴν εὐεργε
σίαν εἰσάγει, ὅσον ἑαυτῷ καταβάλλεται καὶ προξενεί
τὸ κέρδος. Διὰ τοῦτο τὸ περιορᾷν τὸν εἰς τοὺς ὁμο-
φυεῖς ἔλεον, ὑστέρησιν τῆς ἰδίας λιπάνσεως καὶ τῆς
ὠφελείας ἀποκαλεῖ · καὶ οὐχ ἁπλῶς στέρησιν μέρους
τινὸς τῶν τυχόντων ἐν τῷ σώματι, ἀλλὰ τοῦ κυρίω
τάτου καὶ συνεκτικωτάτου τῆς κεφαλῆς. Ἀλλὰ γὰρ
οἷον είρηται τοιοῦτόν ἐστι τὸ ὑστερεῖσθαι δι' ὧν ἡ
κεφαλὴ ἐπαλείφεται· πολλοὶ γὰρ οὔτε τοῦ ἐλαίου
τὴν κτῆσιν οὐδὲ τὴν χρῆσιν θαυμάζοντες τῆς ἀπ'
αὐτοῦ δόξης καὶ ὀνομασίας τὸν ἔρωτα ὑποδύονται
καὶ οἱ μὲν διανέμουσί τινα τῶν προσόντων, καὶ ταῦ
τα οὐδὲ αὐτοῖς περισπούδαστα, τὴν τοῦ ἐλαίου παρ
ωνυμίαν συνάγειν βουλόμενοι· οἱ δὲ ἵνα τοῖς πολλοῖς
δίξωσι χρημάτων κρείττους, καὶ τῶν πολὺ σπουδα
ζομένων ὑπερόπται· οἱ δὲ δι᾿ ἕτερόν τι τῶν μηδὲν
εἰς τῆς ἀρετῆς ἀναφερομένων λόγον · ων κἂν δοκῇ
διαρρέειν ὁ ἔλεος, ἀλλ' οὐκ ἀπὸ τῆς κεφαλῆς οὐδ᾽
ἐπὶ τὴν κεφαλὴν ὁ τοιοῦτος φέρεται· οὐ γὰρ ἐν κρίσ
στι διανοίας καὶ ὀρθότητι, ἀλλὰ σαλευομένῃ γνώμῃ καὶ
θεραπεία παθῶν· 8 συμφερόντως ἂν καὶ σωτηριωδῶς
μάλιστα τῷ κενοῦντι διαχεῖσθαί τε καὶ δαψιλεύεσθαι εὖ
μάλα ἠδύνατο, ἐπιζημίως τε καὶ ἐπισφαλῶς ἀποκενοῦ-
ται, καὶ μηδὲ σταλαγμὸν ὠφελείας τοῖς κενοῦσιν ἀνταλ
λαττόμενον. Ὁ δὲ ἐπὶ θεραπεία μόνῃ τῶν πενήτων καὶ τῷ
ἱλασμῷ τῆς ἰδίας ψυχῆς καὶ τῷ τῆς ἀρετῆς νόμων τὸν
ἔλεον, οὗτος ὡς ἀληθῶς ἀπὸ κεφαλῆς τε τὸ δῶρον προχέει
PHOTII PATRIARCH/E CP.
col. 337–338page 169 of 591
PG 101:337καὶ τῆς ὀρθῆς κρίσεως, καὶ τὴν ἑαυτοῦ κεφαλὴν οὐκ ἀποστερεῖ τῆς ἀναῤῥωνυούσης τὸ ἡγεμονικὸν καὶ ἱλαρυνούσης λιπάνσεως. Δῆλον δ' ὅτι τῷ τῆς ἐλεημοσύνης κατορθώματι καὶ ἄλλαι συναναφύουσι καὶ συνεξανθοῦσιν ἀρεταί. Τίς γὰρ ὡς ἀληθῶς ἀκαπήλευτον φέρων ἐν ἑαυτῷ τοῦ ἐλέους τὸ πολύτιμον χρῆμα βάσκανον ὀφθαλμῷ ἐπιβαλεῖ τῷ πλησίον, ἢ τύραννον ἐπατήσει χεῖρα καὶ ταύτην ἣν οὔπω ἔληξε προτείνειν τὸν ἔλεον ἀναβλύζουσαν; τίς δὲ λῃστὴς ἀλλοτρίων ἔσεται γάμων τῷ ἐλαίῳ περιῤῥεόμενός τε καὶ τὴν γνώμην μαλασσόμενος; Ἀλλά με τόκους πως εἰσπράξεται τοὺς ὀφειλέτας οὗτος ὁ καταμερίζων τοῖς ἐνδεεστέροις καὶ ὅσα κλῆρος ὁ πατρὸς εἰς αὐτὸν διεβίβασεν; οὐκοῦν διὰ μιᾶς ἀρετῆς τῆς ἀναβλυζούσης τὸν ἔλεον καὶ τὰς ἄλλας ὡς συγγενεῖς καὶ συνακολούθους ὁ τὴν ἡγεμονίαν ἐκείνης προκαταλαβὼν εἰς φάλαγγας ἑαυτῷ καὶ συμμάχους διατάξει καὶ ἐξοικειώσεται. Τοῦ δὲ κατωρθωκότος ἐν σπουδῇ καὶ σοφίᾳ τὸν ἔλεον, τούτου δ' ἂν εἶεν καὶ οἱ ὀφθαλμοὶ ἐπὶ τῆς κεφαλῆς, τουτέστιν ἡ ἐποπτική τε καὶ διακρίνουσα τὸ χεῖρον ἀπὸ τοῦ κρείττονος ἕξις καὶ δύναμις. Τοῖς γὰρ ἀποδιϊσταμένοις τῆς κατὰ τὸν ἔλεον πράξεως καὶ συμπαθείας, οἱ ὀφθαλμοὶ καὶ ἡ διάκρισις οὐκέτι ἐπὶ τῆς κεφαλῆς, οὐδ' ὥστε φαίνειν καὶ ὁδηγεῖν τὸν αὐτοῖς χρώμενον, ἀλλ' ἐπὶ τῆς ὀσφύος ἢ τῆς γαστρὸς, μᾶλλον δὲ τῶν ποδῶν γεγόνασιν ὑποπόδιον καταπατούμενοί τε καὶ ἀχρειούμενοι, καὶ τυφλὸν καὶ πλανώμενον ἐν βαθεῖ σκότῳ καταλιπόντες τὸν ἄνθρωπον. Εἰ δὲ κεφαλὴ ἀνδρὸς ὁ Χριστὸς, παραινεῖ τὸ λόγιον ἡμᾶς ἀεὶ καὶ διὰ παντὸς ἀφορᾷν πρὸς αὐτόν, καὶ ἐν αὐτῷ πᾶσαν ἡμῶν στηρίζειν καὶ ἀνατείνειν τὴν ἐποπτικήν τε καὶ θεωρητικὴν ἡμῶν ἐπιμέλειαν· « Προωρώμην γὰρ τὸν Κύριον ἐνώπιόν μου διὰ παντὸς, ὅτι ἐκ δεξιῶν μου ἐστὶν, ἵνα μὴ σαλευθῶ. » Ἀλλὰ γὰρ « ὡς ὀφθαλμοὶ παιδίσκης, φησίν, εἰς χεῖρας τῆς κυρίας αὐτῆς, οὕτως οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν πρὸς Κύριον τὸν Θεὸν ἡμῶν· » καὶ τὸ κέρδος οἷον καταλαμβάνουσιν ἡμᾶς οἱ φιλότιμοι καὶ πλούσιοι δωρεάν· καὶ μὴν καὶ διὰ παντὸς ὄντων τῶν ἡμετέρων ὀφθαλμῶν πρὸς τὸν Κύριον, αἱ παγίδες ἃς ὁ ἐχθρὸς παρὰ τὰ διαβήματα ἡμῶν ἐκτείνει, ἀργαὶ καὶ ἄπρακτοι καὶ τοὺς πόδας ἡμῶν κατέχειν οὐδεμίαν ἰσχὺν ἔχουσαι. Αὐτὸς γὰρ ὁ πλάστης καὶ προνοητὴς, καὶ δι' οὗ τὸ ὁρᾷν πεποίθαμέν τε καὶ πεπιστεύκαμεν, ἀμάχῳ ῥώμῃ τοὺς πόδας ἡμῶν ἐκ τῶν τοῦ ἐχθροῦ παγίδων ἀποσπάσει, καὶ λείαν καὶ ὁμαλὴν τὴν ὁδὸν ἡμῶν τῆς σωτηρίας ἀπεργάσεται. Τὸ μὲν οὖν « Ἔλαιον τῆς κεφαλῆς σου μὴ ὑστερησάτω, » τίνα προσῆκε νοεῖσθαι τρόπον, διηγόρευται. Εἰ δ' ἀντὶ τοῦ « Μὴ ὑστερησάτω, » τὸ λόγιον οὐ μὴ ὑστερήσῃ τῷ γράμματι ἀπαγγέλλοιτο (εὑρίσκεται γὰρ καὶ τοιαύτη τῶν ῥημάτων ἡ προφορά), οὐδὲν κωλύει· καὶ οὕτω τὸ μὲν « Ἔστωσαν τὰ ἱμάτιά σου λευκά, » ὡς καὶ προείρηται, σύμβολον τῶν ἀρετῶν ἐκλαμβάνειν· τὸ δὲ Μὴ ὑστερήσῃ ἐπὶ τῆς κεφαλῆς ἔλαιον, ὅτι τῶν κατορθωμάτων περιαυγαζόντων τὴν ψυχήν, καὶ περιβαλλομένης αὐτῆς τὸν νοητὸν κόσμον καὶ τὴν ἐξ αὐτῶν λαμπρότητα, τὸ πολυτίμητον ἔλαιον καὶ μύρον ὃ τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος χάριν καὶ δωρεὰν ὑπογράφεται, οὐ μὴ ὑστερήσῃ καταρδεύον καὶ
καὶ τῆς ὀρθῆς κρίσεως, καὶ τὴν ἑαυτοῦ κεφαλὴν οὐκ
ἀποστερεῖ τῆς ἀναῤῥωνυούσης τὸ ἡγεμονικὸν καὶ ἱλα
ρυνούσης λιπάνσεως. Δῆλον δ' ὅτι τῷ τῆς ἐλεημοσύ
νης κατορθώματι καὶ ἄλλαι συναναφύουσι καὶ συν
εξανθοῦσιν ἀρεταί. Τίς γὰρ ὡς ἀληθῶς ἀκαπήλευτον
φέρων ἐν ἑαυτῷ τοῦ ἐλέους τὸ πολύτιμον χρῆμα βά
σκανον ὀφθαλμῷ ἐπιβαλεῖ τῷ πλησίον, ἢ τύραννον
ἐπατήσει χεῖρα καὶ ταύτην ἣν οὔπω έληξε προτεί-
νειν τὸν ἔλεον ἀναβλύζουσαν; τίς δὲ λῃστὴς ἀλλο-
τρίων ἔσεται γάμων τῷ ἐλαίῳ περιῤῥεόμενός τε καὶ
τὴν γνώμην μαλασσόμενος; Αλλά με τόκους πως
εἰσπράξεται τοὺς ὀφειλέτας οὗτος ὁ καταμερίζων
τοῖς ἐνδεεστέροις καὶ ὅσα κλῆρος ὁ πατρος εἰς αὐτὸν
διεβίβασεν; οὐκοῦν διὰ μιᾶς ἀρετῆς τῆς ἀναβλυζούσης
τὸν ἔλεον καὶ τὰς ἄλλας ὡς συγγενεῖς καὶ συνακολού-
θους ὁ τὴν ἡγεμονίαν ἐκείνης προκαταλαβὼν εἰς φάλαγ. Β
γας ἑαυτῷ καὶ συμμάχους διατάξει καὶ ἐξοικειώσεται.
Τοῦ δὲ κατωρθωκότος ἐν σπουδῇ καὶ σοφίᾳ τὴν
Έλεον, τούτου δ' ἂν εἶεν καὶ οἱ ὀφθαλμοὶ ἐπὶ τῆς κει
φαλῆς, τουτέστιν ἡ ἐποπτική τε καὶ διακρίνουσα
τὸ χεῖρον ἀπὸ τοῦ κρείττονος ἕξις καὶ δύναμις. Τοῖς
γὰρ ἀποδιϊσταμένοις τῆς κατὰ τὸν ἔλεον πράξεως
καὶ συμπαθείας, οἱ ὀφθαλμοὶ καὶ ἡ διάκρισις οὐκέτι
ἐπὶ τῆς κεφαλῆς, οὐδ᾽ ὥστε φαίνειν καὶ ὁδηγεῖν τὸν
αὐτοῖς χρώμενον, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῆς ὀσφύος ἢ τῆς γα
στρὸς, μᾶλλον δὲ τῶν ποδῶν γεγόνασιν ὑποπόδιον
καταπατούμενοί τε καὶ ἀχρειούμενοι, καὶ τυφλὸν
καὶ πλανώμενον ἐν βαθεῖ σκότῳ καταλιπόντες τὸν
ἄνθρωπον. Εἰ δὲ κεφαλὴ ἀνδρὸς ὁ Χριστὸς, παραινεῖ
τὸ λόγιον ἡμᾶς ἀεὶ καὶ διὰ παντὸς ἀφορᾷν πρὸς αὐτ
τὸν, καὶ ἐν αὐτῷ πᾶσαν ἡμῶν στηρίζειν καὶ ἀνατεί.
νειν τὴν ἐποπτικήν τε καὶ θεωρητικὴν ἡμῶν ἐπιμέ
λειαν· « Προωρώμην γὰρ τὸν Κύριον ἐνώπιόν μου διὰ
παντὸς, ὅτι ἐκ δεξιῶν μου ἐστὶν, ἵνα μὴ σαλευθῶ. »
Ἀλλὰ γὰρ ο ἃς ἐφθαλμοὶ παιδίσκης, φησιν, εἰς χεῖο
ρας τῆς κυρίας αὐτῆς, οὕτως οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν πρὸς
Κύριον τὸν Θεὸν ἡμῶν· › καὶ τὸ κέρδος οἷον κατα-
λαμβάνουσιν ἡμᾶς οἱ φιλότιμοι καὶ πλούσιοι δωρεάν
καὶ μὴν καὶ διὰ παντὸς ὄντων τῶν ἡμετέρων ὀφθαλ-
μῶν πρὸς τὸν Κύριον, αἱ παγίδες ἂς ὁ ἐχθρὸς παρὰ
τὰ διαβήματα ἡμῶν ἐκτείνει, ἀργαὶ καὶ ἄπρακτοι
καὶ τοὺς πόδας ἡμῶν κατέχειν οὐδεμίαν ἰσχὺν ἔχουσ
σαι. Αὐτὸς γὰρ ὁ πλάστης καὶ προνοητὴς, καὶ δι' οὖ
τὸ ὁρᾷν πεποίθαμέν τε καὶ πεπιστεύκαμεν, ἀμάχῳ
ῥώμῃ τοὺς πόδας ἡμῶν ἐκ τῶν τοῦ ἐχθροῦ παγίδων D
ἀποσπάσει, καὶ λείαν καὶ ὁμαλὴν τὴν ὁδὸν ἡμῶν τῆς
σωτηρίας ἀπεργάσεται. Τὸ μὲν οὖν • Ελαιον τῆς κεφαλῆς σου μὴ ὑστερησάτω, ο τίνα προσῆκε νοεῖσθαι
τρόπον, διηγόρευται.
Εἰ δ᾽ ἀντὶ τοῦ «Μὴ ὑστερησάτω, » τὸ λόγιον οὐ μὴ
υστερήσῃ τῷ γράμματι ἀπαγγέλλοιτο (εὑρίσκεται
γὰρ καὶ τοιαύτη τῶν ῥημάτων ή προφορά), οὐδὲν
κωλύει· καὶ οὕτω τὸ μὲν « Εστωσαν τὰ ἱμάτιά σου
λευκά, ο ὡς καὶ προείρηται, σύμβολον τῶν ἀρετῶν
ἐκλαμβάνειν· τὸ δὲ Μὴ ὑστερήσῃ ἐπὶ τῆς κεφαλῆς
ἔλαιον, ὅτι τῶν κατορθωμάτων περιαυγαζόντων τὴν
ψυχὴν, καὶ περιβαλλομένης αὐτῆς τὸν νοητὸν κόσμον
καὶ τὴν ἐξ αὐτῶν λαμπρότητα, τὸ πολυτίμητον ἔλαιον
καὶ μύρον δ τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος χάριν καὶ δω-
ρεὰν ὑπογράφεται, οὐ μὴ ὑστερήσῃ καταρδεύον καὶ
A privat qua illam præcipuam partem roborat et hi-
larat. Patet autem eleemosynæ bono actu (præstito
et alias nasci et florescere virtutes. Quis non adulte-
ratas in se ferens miscricordiæ excellentes divitias
malevolum oculum in proximum injiciet, et tyran-
nicam emittet manum et illam quam nondum ces-
savit protendere misericordiam scaturientem ? Quis
erit alienarum nuptiarum fur, oleo mentem habens
inunctam et mollitain? Sed etiam quomodo pecu-
niam a debentibus parentibus exiget, qui indigen-
tibus et ea quæ paterna hæreditas ipsi transmisit,
distribuerit ? Igitur una virtute misericordiam sca-
turiente, et alias ut congeneres et consequentes,
ille qui ejus ductum ante suscepit, sibi in phalan-
ges et socias disponet et familiares reddet.
Qui vero cum zelo et sapientia misericordiam
impleverit, ejus etiam erunt oculi in capite, id est
inspiciendi et discernendi pejus a meliore, illi erit
status et vis. Qui enim ab actionibus et compassione
quæ secundum misericordiam sunt longe distant,
eorum oculi et vis discernendi non in capite, ne-
que ita ut eum qui illis utitur illuminent et diri-
gant, sed in lumbis et ventre, sed potius pedum
scabellum, proculcati et inutiles facti et hominen
in densis tenebris cæcum et errantem relinquentes.
Si autem caput hominis Christus, nos ratio horta-
tur ut illum semper et omni modo inspiciamus, et
ut in eum nostram intuentem et contemplativain
curam erigamus et extendamus: Providebam Do-
minum in conspectu meo semper, quoniam a dex-
tris est mihi, ne commovear; > sed enim: ‹ Ut oculi
ancillæ in manus dominæ suæ, ita oculi nostri að
Dominum Deum nostrum. › Et lucrum tale erit ut
occupent nos ambitiosi et divites frustra. Et vero
perpetuo oculis nostris ad Dominum erectis, ten-
diculæ quas inimicus juxta nostrum iter disponit,
otiosæ et inertes sunt, et pedes nostros minime
valent cohibere. Ipse enim conditor noster et nos-
tra Providentia et ille per quem videndo confidimus
et credidimus, invicta fortitudine pedes nostros
ab inimici retibus abstrahet et facilem et æquam
nostræ salutis viam faciet. Quomodo igitur illud :
• Ne deficiat oleum de capite tuo, » sit intelligendum,
expositum est.
Si autem pro Ne deficiat › scriptum sit et, Ne
deficias (invenitur enim et talis verborum enun-
ciatio), nihil obstat. Et sic illud : « Sint vestimenta
tna alba, ut et dictum est, accipi debet ut virtu-
tum symbolum ; illud vero : « Ne deficias oleo in
capite tuo, » ostendit te, rectis intentionibus men-
tem tuam nitore ornantibus, et spirituali ornatu
illam induente et illo, qui ex his sequitur, splendore,
hoc pretiosum oleum et unguentum quod sancti
Spiritus gratiam et donum describit non differre
debere quod tuum caput imbuat et inungat, el
AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO XLIV.
Question XLVQuæstio XLV
col. 339–340page 170 of 591
PG 101:339καταμυρίζον σου τὸ ἡγεμονικόν, καὶ πάσης ἱερᾶς καὶ μακαρίας ἀνεμπιμπλῶν θεωρίας τε καὶ τελειότητος. Εἰ δὲ καὶ κεφαλὴ τῆς Ἐκκλησίας, τουτέστι τῶν πιστῶν, ὁ Χριστὸς λέγεται καὶ πιστεύεται, οἰκειοῦται δὲ πάλιν τρόπον ἕτερον τοὺς πένητας καὶ τὴν εἰς ἐκείνους ἐλεημοσύνην εἰς ἑαυτὸν ἀναδέχεται· « Ἐφ᾽ ὅσον γὰρ ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἀδελφῶν μου τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιήσατε. » Διὰ τῶν προκειμένων λόγων ὁ Ἐκκλησιαστὴς παραινεῖ μὴ καταμελεῖν τοῦ ἀλείφειν ἡμῶν ἐλαίῳ τὴν κεφαλήν· ὅπερ ἐστὶν ἀένναον τὴν ἐλεημοσύνην τοῖς πενομένοις χορηγεῖν. Διὰ γὰρ ἐκείνων εἰς τὴν ἡμῶν κεφαλὴν τὸν Χριστὸν τὸν ἔλεον ἀναφέρομεν· ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐπὶ τοσοῦτον.
Οἶδα δέ τινας ἀξιόλογον ἐν πολλοῖς ὑπόληψιν παρεχομένους τὴν ἀποκαθαίρουσαν ἡμῶν τοὺς ἀπὸ τῆς γενέσεως μολυσμοὺς καὶ τῆς ἐνύλου προσπαθείας τὸν ῥύπον· ταύτην δὲ τὴν καθάρσιον καὶ σωτήριον ἀναγέννησιν διὰ τῶν προκειμένων ῥημάτων ὑπὸ τοῦ Σολομῶντος δηλοῦσθαι· παραινεῖν γὰρ προορώντα Χριστοῦ τὴν ἐπιδημίαν καὶ τὰς μυστικὰς δι᾽ αὐτοῦ τελετὰς τὸν ἄνθρωπον τὴν καθαρὰν ταύτην καὶ διαυγῆ λαμπροφορίαν καὶ μέχρι ψυχῆς ἐμβαθυνομένην λευκότητα τῶν ἄλλων ἁπάντων προαιρεῖσθαι· ἐν ᾗ καὶ ἡ κεφαλὴ τῷ ἐλαίῳ ἐπαλείφεται τῷ τετελεσμένῳ μύρῳ διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· καὶ ὧν αἰσθήσεων ἡ κεφαλὴ καθηγεῖται, ἐξ αὐτῆς τὸ ῥεῦμα τῶν ἀντιλήψεων χορηγοῦσα· καὶ τὸ μὲν μικροῦ σύμπαν τῶν λέξεων περὶ πόδα εἶναι τῇ προκειμένῃ θεωρίᾳ καὶ τῶν ἄλλων πασῶν ἀναπτύξεων ἐξοικειοῦσθαι τὴν ἑρμηνείαν, οὐδενὶ δισταγμὸν μὴ οὐχὶ καλῶς καὶ εἰς τὸ ἀκριβέστατον τεθεωρῆσθαι παρέχει. Τὸ δὲ ἐν παντὶ καιρῷ περιβεβλῆσθαι τῶν ἱματίων τὰ λευκά, καὶ τὸ μὴ ὑστερεῖσθαι μηδέποτε τῆς διὰ τοῦ μύρου χρίσεως τὴν κεφαλήν, οὐκ οἶδα πῶς ἂν ῥᾳδίως συμβιβασθείη ἅπαξ ἔχοντα καιρὸν ἐπιτελεῖσθαι· ἀλλὰ καὶ τὸ παραίνεσιν εἰσάγειν μηδενὶ τηνικαῦτα μήτε συνιέναι δυναμένῳ, μήτε μὴν εἰς ἔργον ἄγειν ἀνεχομένῳ, οὐκ οἶδα πῶς ἂν ἐκ τοῦ ῥάστου τὸ μάταιον ἀποσκευάσασθαι κατευοδωθείη. Τάχα δ᾽ ἂν ἐν παντὶ καιρῷ φορεῖν λευκὰ νοηθείη ὁ μετὰ τὸ καθάρσιον βάπτισμα τῇ λαμπρότητι τῶν ἀρετῶν περιστέλλων ἑαυτόν, καὶ τὸν τῆς ἁμαρτίας ζόφον παντελῶς ἀπελαύνων πλησιάζειν ἑαυτῷ. Ὁ γὰρ τοιοῦτος ἐν παντὶ καιρῷ λαμπροφορεῖ· καὶ τὸ μῦρον δὲ ὁ τοιοῦτος ἐπὶ τῆς κεφαλῆς εἴη ἂν μὴ ὑστερούμενος, ἀεὶ φρονῶν τὰ τοῦ πνεύματος καὶ τῆς ἐκεῖθεν χάριτος καταρδόμενος τοῖς ῥείθροις. Εἰ δὲ καὶ τὸ προφητικὸν ὁ Σολομὼν εἶχε χάρισμα συμπληρούμενον, τὰ θεῖα καὶ τὰ ἀνθρώπινα διεξιών, τὸν λόγον προείπεν οὗ χρόνοις ὕστερον ἔμελλε τὸ ἔργον ἐκβαίνειν.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΜΕ'.
Τό, « Τίς ἐστιν ἡ μήτηρ μου καὶ τίνες οἱ ἀδελφοί μου, » πῶς νοητέον; πολλοὶ γὰρ αὐτὸ προσκόμματος ἔθεντο πρόφασιν.
Οὐδὲν θαυμαστὸν ἂν ὁ τὴν γνώμην ἀστήρικτος
καταμυρίζον σου τὸ ἡγεμονικόν, καὶ πάσης ἱερᾶς καὶ
μακαρίας ἀνεμπιμπλῶν θεωρίας τε καὶ τελειότητος.
Εἰ δὲ καὶ κεφαλὴ τῆς Ἐκκλησίας, τουτέστι τῶν π
στῶν, ὁ Χριστὸς λέγεται καὶ πιστεύεται, οἰκειοῦται
δὲ πάλιν τρόπον ἕτερον τοὺς πένητας καὶ τὴν εἰς
ἐκείνους ἐλεημοσύνην εἰς ἑαυτὸν ἀναδέχεται· «Εφ᾽
ὅσον γὰρ ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἀδελφῶν μου
τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιήσατε.» Διὰ τῶν προκειμέ
νων λόγων ὁ Ἐκκλησιαστὴς παραινεῖ μὴ καταμελεῖν
τοῦ ἀλείφειν ἡμῶν ἐλαίῳ τὴν κεφαλὴν· ὅπερ ἐστὶν
ἀένναον τὴν ἐλεημοσύνην τοῖς πενομένοις χορηγεῖν.
Διὰ γὰρ ἐκείνων εἰς τὴν ἡμῶν κεφαλὴν τὸν Χριστὸν τὸν ἔλεον ἀναφέρομεν· ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐπὶ τοσ
οὗτον.
Οίδα δέ τινας ἀξιόλογον ἐν πολλοῖς ὑπόληψιν παρ
εχομένους τὴν ἀποκαθαίρουσαν ἡμῶν τοὺς ἀπὸ τῆς
γενέσεως μολυσμοὺς καὶ τῆς ἐνύλου προσπαθείας
τὸν ῥύπον· ταύτην δὲ τὴν καθάρσιον καὶ σωτήριον
ἀναγέννησιν διὰ τῶν προκειμένων ῥημάτων ὑπὸ τοῦ
Σολομῶντος δηλοῦσθαι· παραινεῖν γὰρ προορώντα
Χριστοῦ τὴν ἐπιδημίαν καὶ τὰς μυστικὰς δι' αὐτοῦ
τελετὰς τὸν ἄνθρωπον τὴν καθαρὰν ταύτην καὶ
διαυγή λαμπροφορίαν καὶ μέχρι ψυχῆς ἐμβαθυνομέ
την λευκότητα τῶν ἄλλων ἁπάντων προαιρεῖσθαι· ἐν
ᾗ καὶ ἡ κεφαλὴ τῷ ἐλαίῳ ἐπαλείφεται τῷ τετελε
σμένῳ μύρῳ διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· καὶ ὧν αἱ
σθήσεων ἡ κεφαλὴ καθηγεῖται, ἐξ αὐτῆς τὸ ῥεῦμα
τῶν ἀντιλήψεων χορηγοῦσα· καὶ τὸ μὲν μικροῦ σύμ
παν τῶν λέξεων περὶ πόδα εἶναι τῇ προκειμένῃ θεω
ρίᾳ καὶ τῶν ἄλλων πασῶν ἀναπτύξεων ἐξοικειοῦσθαι
τὴν ἑρμηνείαν, οὐδενὶ δισταγμὸν μὴ οὐχὶ καλῶς καὶ
εἰς τὸ ἀκριβέστατον τεθεωρῆσθαι παρέχει. Τὸ δὲ ἐν
παντὶ καιρῷ περιβεβλῆσθαι τῶν ἱματίων τὰ λευκά,
καὶ τὸ μὴ ὑστερεῖσθαι μηδέποτε τῆς διὰ τοῦ μύρου
χρίσεως τὴν κεφαλὴν, οὐκ οἶδα πῶς ἂν ῥᾳδίως συμ
βιβασθείη ἅπαξ ἔχοντα καιρὸν ἐπιτελεῖσθαι· ἀλλὰ
καὶ τὸ παραίνεσιν εἰσάγειν μηδενὶ τηνικαῦτα μήτε
συνιέναι δυναμένω, μήτε μὴν εἰς ἔργον ἄγειν ἀνεχο
μένῳ, οὐκ οἶδα πῶς ἂν ἐκ τοῦ ῥάστου τὸ μάταιον
αποσκευάσασθαι κατευοδωθείη. Τάχα δ' ἂν ἐν παντὶ
καιρῷ φορεῖν λευκὰ νοηθείη ὁ μετὰ τὸ καθάρσιον
βάπτισμα τῇ λαμπρότητι τῶν ἀρετῶν περιστέλλων
ἑαυτὸν, καὶ τὸν τῆς ἁμαρτίας ζόφον παντελῶς ἀπὸ
ελαύνων πλησιάζειν ἑαυτῷ. Ο γὰρ τοιοῦτος ἐν παντὶ
καιρῷ λαμπροφορεῖ· καὶ τὸ μῦρον δὲ ὁ τοιοῦτος ἐπὶ
τῆς κεφαλῆς εἴη ἂν μὴ ὑστερούμενος, ἀεὶ φρονῶν
τὰ τοῦ πνεύματος καὶ τῆς ἐκεῖθεν χάριτος καταρδό
μενος τοῖς ῥείθροις. Εἰ δὲ καὶ τὸ προφητικὸν ὁ Σολο
μὼν εἶχε χάρισμα συμπληρούμενον, τὰ θεῖα καὶ τὰ ἀνθρώπινα διεξιών, τὸν λόγον προείπεν οὗ χρόνοι;
ὕστερον ἔμελλε τὸ ἔργον ἐκβαίνειν.
ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΜΕ'.
Τό, ο Τίς ἐστιν ἡ μήτηρ μου καὶ τίνες οἱ ἀδελ
φοί μου,» πῶς νοητέον; πολλοὶ γὰρ αὐτὸ
προσκόμματος ἔθεντο πρόφασιν
ΝΟΤ.Ε.
Οὐδὲν θαυμαστὸν ἂν ὁ τὴν γνώμην ἀστήρικτος
i
omni sacra et beata contemplatione et perfectione
impleat. Etsi enim caput Ecclesiæ, id est fidelium
Christus dicitur, sibi tamen alio modo pauperes
conjungit et datam illis eleemosyuam ad se refert;
Quod enim uni eorum fratrum meorum minimorum
feceritis, mili fecistis, «Per præcedentia verba Ec
clesiastes hortatur ut caput nostrum oleo ungere non
negligamus; quod est perpetuo eleemosynam pau
peribus dare. Per hæc enim in nostrum caput Chri
stum misericordiam inferimus; sed hæc quidem
hactenus.
Scio autem quosdam dignan in multis opinionem
præsentare quæ expurgat ea quæ ex nostra gene
ratione contagia sequuntur et carnalis cupiditatis
sordes: illam vero purificantem et salutarem reno
vationem per præcedentia verba a Salomone ostendi
contendunt, hortari enim prævidentem Christi ad
ventum et mysticas per eum perfectiones, ut homo
purum illum et nitentem vestium splendorem et
usque ad animam pertingentem albedinem omni
bus anteferat; in qua et caput oleo inungitur per
fectissimo unguento per sanctum Spiritum; et iis
sensibus quibus praest caput, ex ipso præbens
perceptionum flumen. Et fere cæteræ voces omnes
pra positæ theoriæ adæquatæ sunt et omnium alia
rum explanationum familiaris reddita est interpre
talio. Unde nemini dubium esse debet, quin bene
et accurate consideratum sit. Illud autem: «Omni
tempore induantur vestimenta alba, et nunquam
deficiat per unguentum uµctio in capite, nescio
quomodo adimpletum esse probetur, cum id una
vice tantum occasionem habeat. Sed hortationem
adhibere nemini qui tunc temporis aut intelligere,
et ad opus induci possit, nescio quomodo facile
sensuni vanum abjicere valeat? Forsan autem
Omni tempore alba vestimenta ferre intelligetur qui
post purificans baptisma virtutum splendore scipsun
vestit, et omni modo prohibet ne peccati caligo
ad se accedat. Et unguentum in capite suo nun
quam deficere sinet, qui semper ea quæ sunt spi
ritus cogitabit et se gratiæ imbuet fluminibus. Si
vero et propheticam gratiam Salomon plenam ha- "
buerit, divina et huinana percurrens, verbum præ
dixit cujus futuris temporibus opus debebat ex
surgere.
QUÆSTIO XLV. [al. XLIV.]
Illud: Quæ est mater mea et qui fratres mei, ›
quomodo intelligendum est? multi enim id in scan
dali occasionem posuerunt.
Edita a Maio, 1. c., p. 30-3%. Explanatio verborum Marc. 11, 33.
Nihil mirum, si is qui mente infirmus est offendat
Questionem hanc edisserit, sed aliis plerumque verbis, Photius etiam in epistola 132. ed.
Montacut. quam vide, infra quæstio CCV.
col. 341–342page 171 of 591
PG 101:341προσκόπτῃ ἐφ᾽ οἷς ἡ σωτηρία πολλοῖς διαλάμπει καὶ ὠφέλεια· ἀλλ᾽ ἐκεῖνο θαυμαστὸν εἰ καὶ τοὺς ἐκουσίως τυφλώττοντας, τὸ φορητὸν φῶς ἀνέχεται περιαυγάζειν τὴν γνῶσιν καὶ χειραγωγεῖν, οὐκ ἐξουθενεῖ καθορᾷν τὴν ἀλήθειαν. Ἐπεὶ καὶ ὁ Κύριος καὶ Σωτὴρ ἡμῶν τοῖς ἀπολλυμένοις πρόσκομμα γέγονε καὶ πέτρα σκανδάλου καὶ λίθος ἀποδεδοκιμασμένος εἰς κεφαλὴν γωνίας ὑποβεβλημένος, οὐκ αὐτὸς ταῦτα γεγονώς, ἀλλὰ τοῖς πεπλανημένοις δόξας γεγονέναι. Κανταῦθα τοίνυν οὐκ ἀποσκευαζόμενος τὴν μητέρα, ὡς τὸ ἄθεον φρόνημα βούλεται τῶν δυσσεβούντων, τόν· « Τίς ἐστιν, εἶπεν, ἡ μητήρ μου, » οὐδὲ παρὰ φαῦλον τὴν τεκοῦσαν τιθέμενος, ταύτην ὁ Σωτὴρ ἀφῆκε τὴν φωνήν. Πῶς γὰρ ὅς γε κατὰ τὸ ἀτελέστερον τῆς ἡλικίας νόμῳ φύσεως ἔτι γινωσκόμενος ὑπετάσσετο τε τῇ Μητρὶ καὶ τὰ προνόμια πανταχοῦ τῇ τεκούσῃ συνδιέσωζε, πῶς οὗτος πρὸς τὴν τελειότητα τῆς ἡλικίας φθάσας ἀτελέστερον καὶ ἀγνωμονέστερον πρὸς τὴν Μητέρα ἂν διετίθετο; Οὔκουν οὐχ ἀποσκευαζομένου τὴν Μητέρα τὰ ῥήματα, ἅπαγε, ἀλλ᾽ ἑτέραν τινὰ διάνοιαν ἑρμηνεύοντος· ποῦ γὰρ ἀκόλουθον, ποῦ δ᾽ ἀστασίαστον, ἐξ ἧς διὰ φιλανθρωπίαν ἠξίωσε σαρκὶ προελθεῖν καὶ τῶν ἀχράντων αἱμάτων ὁ εὐδοκήσας ἑαυτῷ βροτείαν μορφὴν συμπήξασθαί τε καὶ περιέψεσθαι, ταύτην ἀπαξιῶσαι Μητέρα συνομολογεῖν καὶ τῆς ἐν ῥήμασιν ἀποστερεῖν οἰκειότητος· προϋποστὰς καὶ προκαταλαβὼν καὶ προδωρησάμενος τὴν ἐν τῷ πράγματι σχέσιν καὶ ἀλήθειαν. Καὶ εἰ ἔμελλεν, ὢ τῆς γλωσσαλγίας! ἀπαρνήσασθαι ταύτην, τί καὶ τὴν ἀρχὴν ὅλως προσήκατο; τί καὶ σχῆμα περιέδυ, οὗ τὴν μορφὴν ὕβριν ἐνόμιζε; καὶ γὰρ καὶ μέχρι τούτου τῆς γλώσσης ἤλασε τὰ τολμήματα· ἀλλ᾽ ἡ μὲν ἐκείνων ἀπόνοια, ταύτῃ τε καὶ ἐξ ἄλλων πλειόνων τὸν ἔλεγχον δίδωσιν. Ἴσως δ᾽ ἄν τις οὐ πόῤῥω τῶν εὐαγγελικῶν γνωρισμάτων διαπλαττόμενος φάναι τὸν Σωτῆρα τὸ ῥῆμα ἐρεῖ, οὐχ ὑποτεμνόμενον μὲν τῇ Μητρὶ τὴν τιμήν, οὐδὲ πολλῷ μᾶλλον ἀπαρνούμενον τὴν ἔμφυτον σχέσιν καὶ στοργήν, οὐδὲ πολλοῦ δεῖ γέμοντα καὶ πρέποντα τῇ γεννησαμένῃ μέρα, ὅμως τῆς περὶ αὐτὴν θεραπείας τὴν τῶν ἀνθρώπων προτιμᾶν σωτηρίαν, καὶ τὴν εἰς τοῦτο τὸ τέλος φέρουσαν διδασκαλίαν, δι᾽ οὓς καὶ Μήτηρ καὶ τόκος καὶ τῶν πατρῴων κόλπων ἀκένωτος κένωσις καὶ ἐν ἀνθρώποις ἀναστροφὴ καὶ πολιτεία καὶ σταυρὸς ἑκούσιος καὶ κακούργων θάνατος, εἶτα καὶ ταφὴ καὶ ἀνάστασις, ἐπισχύσει δ᾽ ἂν πειραθείη τὴν ἐπίνοιαν, καὶ ὅτι περ οὐδ᾽ ἦν ἄλλως πράττειν τὸν Ἰησοῦν, εἰ μὴ κατὰ ταύτην τὴν ἀκολουθίαν καὶ τὸν εἱρμὸν τῆς προνοίας διετίθετο. Ἐδίδασκε γὰρ ὁ Σωτὴρ μετὰ τῶν ἄλλων σωτηρίων μαθημάτων καὶ τὸ μὴ προτιμᾶν πατέρα ἢ μητέρα ἢ γυναίκα, τῆς αὐτοῦ ψυχωφελοῦς διδασκαλίας καὶ τῆς πρὸς αὐτὸν ἀπονεύσεως· « Ὅστις γὰρ, φησὶν, οὐκ ἐγκαταλείψει πατέρα ἢ μητέρα, κ. τ. λ., οὐκ ἔστι μου ἄξιος, » τουτέστιν, ὃς οὐ προτιμήσει τὴν ἐμὴν καὶ σώζουσαν παραίνεσιν καὶ νουθεσίαν, καὶ τὴν εἰς ἐμὲ στοργήν, οὗτος ἐξέπεσε μὲν τῶν ἀτελευτήτων ἀγαθῶν, ἐξέπεσε δὲ τῆς μακαριότητος ἧς οἱ προτιμήσαντες τῶν συγγενικῶν θεσμῶν
προσκόπτῃ ἐφ᾽ οἷς ἡ σωτηρία πολλοῖς διαλάμπει καὶ Α
ὠφέλεια· ἀλλ᾽ ἐκεῖνο θαυμαστὸν εἰ καὶ τοὺς ἐκου-
σίως τυφλώττοντας, τὸ φορητὸν φῶς ἀνέχεται περι-
αυγάζειν τὴν γνῶσιν καὶ χειραγωγεῖν, οὐκ ἐξουθενεί
καθορᾷν τὴν ἀλήθειαν. Ἐπεὶ καὶ ὁ Κύριος καὶ Σω
τὴρ ἡμῶν τοῖς ἀπολλυμένοις πρόσκομμα γέγονε καὶ
πέτρα σκανδάλου καὶ λίθος ἀποδεδοκιμασμένος εἰς
κεφαλὴν γωνίας ὑποβεβλημένος, οὐκ αὐτὸς ταῦτα
γεγονώς, ἀλλὰ τοῖς πεπλανημένοις δόξας γεγονέναι.
Κανταῦθα τοίνυν οὐκ ἀποσκευαζόμενος την μητέρα,
ὡς τὸ ἄθεον φρόνημα βούλεται τῶν δυσσεβούντων,
τόν « Τίς ἐστιν, εἶπεν, ἡ μητήρ μου, » οὐ δὲ παρὰ
φαῦλον τὴν τεκοῦσαν τιθέμενος, ταύτην ὁ Σωτὴρ
ἀφῆκε την φωνήν. Πῶς γὰρ ὅς γε κατὰ τὸ ἀτελέστε
ρον τῆς ἡλικίας νόμῳ φύσεως ἔτι γινωσκόμενος ὑπ
ετάσσετο τε τῇ Μητρὶ καὶ τὰ προνόμια πανταχού "
τῇ τεκούσῃ συνδιέσωζε, πως οὗτος πρὸς τὴν τελειό
τητα τῆς ἡλικίας φθάσας ἀτελέστερον καὶ ἀγνωμο
νέστερον πρὸς τὴν Μητέρα ἂν διετίθετο; Ούκουν οὐχ
ἀποσκευαζομένου τὴν Μητέρα τὰ ῥήματα, ἅπαγε,
ἀλλ᾽ ἑτέραν τινὰ διάνοιαν ἑρμηνεύοντος· ποῦ γὰρ
ἀκόλουθον, ποῦ δ' ἀστασίαστον, ἐξ ἧς διὰ φιλανθρω
πίαν ἠξίωσε σαρκὶ προελθεῖν καὶ τῶν ἀχράντων αι
μάτων ὁ εὐδοκήσας ἑαυτῷ βροτείαν μορφήν συμπής
ξασθαί τε καὶ περιέψεσθαι, ταύτην ἀπαξιῶσαι Μη-
τέρα συνομολογεῖν καὶ τῆς ἐν ρήμασιν ἀποστερεῖν
οικειότητος· προϋποστὰς καὶ προκαταλαβὼν καὶ προ-
δωρησάμενος τὴν ἐν τῷ πράγματι σχέσιν καὶ ἀλή
θειαν. Καὶ εἰ ἔμελλεν, ἢ τῆς γλωσσαλγίας! ἀπαρνή-
σασθαι ταύτην, τί καὶ τὴν ἀρχὴν ὅλως προσήκατο; @
τί καὶ σχῆμα περιέδυ, οὗ τὴν μορφὴν ὕβριν ἐνόμιζε;
καὶ γὰρ καὶ μέχρι τούτου τῆς γλώσσης ήλασε τὰ
τολμήματα· ἀλλ᾽ ἡ μὲν ἐκείνων ἀπόνοια, ταύτῃ τε
καὶ ἐξ ἄλλων πλειόνων τὸν ἔλεγχον δίδωσιν.
Ἴσως δ᾽ ἄν τις οὐ πόῤῥω τῶν εὐαγγελικών γνω-
ρισμάτων διαπλαττόμενος φάναι τον Σωτῆρα τὸ
ῥῆμα ἐρεῖ, οὐχ ὑποτεμνόμενον μὲν τῇ Μητρὶ τὴν
τιμὴν, οὐδὲ πολλῷ μᾶλλον ἀπαρνούμενον τὴν ἔμφυ-
τον σχέσιν καὶ στοργήν, οὐδὲ πολλοῦ δεῖ γέμοντα καὶ
πρέποντα τῇ γεννησαμένη μέρα, όμως τῆς περὶ αὐτ
τὴν θεραπείας τὴν τῶν ἀνθρώπων προτιμάν σωτη
ρίαν, καὶ τὴν εἰς τοῦτο τὸ τέλος φέρουσαν διδασκα-
λίαν, δι' οὓς καὶ Μήτηρ καὶ τόκος καὶ τῶν πατρῴων
κόλπων ἀκένωτος κένωσις καὶ ἐν ἀνθρώποις ἀνα-
στροφὴ καὶ πολιτεία καὶ σταυρὸς ἑκούσιος καὶ κακ- D
ούργων θάνατος, εἶτα καὶ ταφὴ καὶ ἀνάστασις,
επισχύσει δ' ἂν πειραθείη τὴν ἐπίνοιαν, καὶ ὅτι περ
οὐδ᾽ ἦν ἄλλως πράττειν τὸν Ἰησοῦν, εἰ μὴ κατὰ
ταύτην τὴν ἀκολουθίαν καὶ τὸν εἱρμὸν τῆς προνοίας
διετίθετο. Εδίδασκε γὰρ ὁ Σωτὴρ μετὰ τῶν ἄλλων
σωτηρίων μαθημάτων καὶ τὸ μὴ προτιμᾷν πατέρα
Η μητέρα ή γυναίκα, τῆς αὐτοῦ ψυχωφελούς διδα
σκαλίας καὶ τῆς πρὸς αὐτὸν ἀπονεύσεως· « Οστις
γὰρ, φησὶν, οὐκ ἐγκαταλείψει πατέρα ή μητέρα, κ.
τ. λ., οὐκ ἔστι μου ἄξιος, » τουτέστιν, ὃς οὐ προτι
μήσει τὴν ἐμὴν καὶ σώζουσαν παραίνεσιν καὶ νου-
θεσίαν, καὶ τὴν εἰς ἐμὲ στοργήν, οὗτος ἐξέπεσε μὲν
τῶν ἀτελευτήτων ἀγαθῶν, ἐξέπεσε δὲ τῆς μακαριό
τητος ἧς οἱ προτιμήσαντες τῶν συγγενικών θεσμών
iis quibus salus et utilitas multis splendet ; sel
mirandum quod voluntarie cæcorum adjuvans lu-
men intellectum illuminare sustineat et manu du-
cere; nec jam eos indignos judicet qui veritatem
videant. Noster enim Dominus et Salvator pereun-
tibus obstaculam effectus est et petra scandali et
lapis reprobatus in caput anguli subjectus. Non ille
sane id effectus est, sed errantibus visus est effici.
Et in hoc loco certe non rejiciens matrem, ut vult
blasphema impiorum cogitatio, neque eam qui
ipsum genuit contemnens, hanc vocem Salvator
emisit : : Quæ est, inquit, mater mea ? . Quomodo
enim qui pro aetatis imperfectione nature lege adhuc
cognitus matri subditus erat, et primas partes illi
qui ipsum pepererat, servabat, quomodo idem,
postquam ad aetatis perfectionem pervenit imper-
fectius et ingratius erga matrem sentiret? Non
igitur matrem rejicientis verba sunt, sed alteram
aliquam cogitationem docentis. Quomodo couse-
quens ést et non absurdum, eam ex qua per beni-
guitatem carne amictus prodire dignatus est el
sincero sanguine sibi mortalem formam confor-
mare et obire voluit, ean, inquam, abnuere ma-
trem confiteri et verbis eam consanguinitate
privare? postquam aute in re habitum et veritaten
suscepit et admisit et largitus est? Et si debuit,
(proh blasphemiam!) illam denegare, quid eam al
initio approbaverat ? Quid et habitum induebal,
cujus formam opprobrium credebat? Etenim us-
que ad id urget linguæ audacia. Sed et eorum
linguæ audacia et inde et ex multis aliis sui ar-
gumentum præbet.
Forsitan et aliquis non longe ab evangelicis in-
diciis opinans hoc verbum emisisse Salvatorem
dicet, non matris honorem auferentem neque a
fortiori ingenitum habitum et amorem abnegantein,
neque multum sane abest, plena et convenientia
matri præmia, tamen illius curæ salutem hominum
anteponentem et ad eum tinem ducentem doctri-
nam; propter quos et mater et partus et paterni
sinus non evacuata evacuatio, et in hominibus
commoratio et vitæ institutum et crux voluntaria,
et malefca mors ; deinde et sepultura et resurrectio
validam mentem reddere (conarentur; et quia non
poterat se gerere Jesum, nisi hanc viam et semitam
sequeretur. Docebat enim Salvator simul cum cæ-
teris salutaribus doctrinis ipsius animis tam utili
doctrinæ et ad ipsum inclinationi non patrem aut
matrem aut uxorem anteferendam : « Quicunque
enim non relinquet patrem et matrem, etc., non
est me dignus, id est, qui non anteponet meam
salutarem hortationem et consilium et mei amo-
rem, ille ab æternis bonis decidit; ab illa autem
beatitudine decidit, qua in æternum fruuntur qui
congeneribus institutis meas leges et divinum amo-
rem prætulerunt.
Hujus vero mandati facilitatem et adimpletionis
AD AMPHILOCHIUM QUESTIO XLV.
col. 343–344page 172 of 591
PG 101:343τοὺς ἐμοὺς νόμους καὶ τὸν θεῖον ἔρωτα διὰ παντὸς ἀπολαύουσι. Ταύτης δὲ τῆς ἐντολῆς τὸ ῥᾷον καὶ εὐκατόρθωτον καθιστῶν ὁ Σωτὴρ, αὐτὸς ταύτην μετέρχεται πρῶτος καὶ εἰς τοὺς ἀκροατὰς διδασκαλίαν τῆς μητρικῆς προκρίνει χρείας καὶ χάριτος, μονονουχὶ λέγων ὅτι καθάπερ ἐγὼ διδάσκων ὑμᾶς, καὶ περὶ τὴν ὑμῶν σωτηρίαν ἀσχολούμενος τὴν μητρικὴν ἐθέμην δευτέραν θεραπείαν, τὴν ὑμετέραν σωτηρίαν προελόμενος, οὕτω χρὴ ὑμᾶς ἁπάσης τῆς διὰ τῶν σωματικῶν δεσμῶν προϊούσης σχέσεώς τε καὶ συμπαθείας τὴν ὑμῶν αὐτῶν σωτηρίαν ἀνταλλάττεσθαι, καὶ τῶν ἐμῶν διδαγμάτων καὶ νόμων τὴν φυλακὴν καὶ συντήρησιν. Ταύτῃ τοι καὶ τὸν αἰτησάμενον ἀπελθεῖν ἐπὶ τὸ θάψαι τὸν Πατέρα, οὐκ ἐπέτρεψεν· οὐ καταφρονεῖν μητρός, μή τι γένοιτο καὶ μάλιστα τῆς ὁσίας, οὐδὲ τοῦ πατρὸς ἐξαργεῖσθαι τὴν σχέσιν καὶ τὸν πόθον ἐνυβρίζειν ἀφορμὰς διδούς, ἀλλὰ πανταχοῦ παραινῶν τὴν ψυχικὴν προκρίνειν σωτηρίαν τῆς σωματικῆς ἁπάσης καὶ συναφείας καὶ διαθέσεως. Ταῦτα μὲν οὖν ἴσως ἄν τις, ὥσπερ εἴρηται, δοκῶν τῇ μητρὶ τῶν προνομίων τῆς τιμῆς οὐκ ἀποστερεῖν, ἀλλ' ἐν τῷ ἴσῳ συντηρεῖν, διέλθοι πραγματευόμενος καὶ τὴν προσήκουσαν αἰδῶ συνδιασώζων καὶ σεβασμιότητα· καί τοι τὸ τῆς συγκρίσεως τὸν τρόπον μὲν ἑρμηνεύει καθ' ὃν πρὸς τὴν ἐλάττω τάξιν κατέβη τὸ συγκρινόμενον, οὐκ ἀπαλλάττει δὲ τῆς ἐλαττώσεως. Οἶδα δέ τινας τῶν μακαρίων ἡμῶν Πατέρων, οὓς ἐν πολλοῖς πολλάκις θαυμάσας καὶ ἀποδεχόμενος, οὐκ ἂν ἐν ταύτῃ τῇ γνώμῃ θαυμάσαιμι ἐπ' ἀθετήσει τῆς δυσσεβοῦς δόξης εἰς τοιαύτην καταβεβηκότας διάνοιαν· ὡς ἐπείπερ ἡ Μήτηρ τοῦ Ἰησοῦ ἀνθρώπινόν τι παθοῦσα ἐπεσεμνύνετο μὲν τῷ Παιδὶ, ἐζήτει δὲ παρρησιασθῆναι καὶ διαχυθῆναι τῷ ἀγαλλιάματι, ὅτι τηλικούτου Παιδὸς ἐχρημάτισε Μήτηρ, καὶ διὰ τοῦτο προσῄει διδάσκοντος τοῦ Υἱοῦ· καὶ ὡς εἰκὸς τῇ διδασκαλίᾳ δοξαζομένου συνδοξασθῆναι καὶ τὸν ἔπαινον συμμερίσασθαι· διὸ καὶ Σωτὴρ καὶ ὁ τοὺς ἄλλους ἀποκαθαίρων τῶν ψυχικῶν παθῶν καὶ τὴν Μητέρα τῶν τοιούτων ἀπαλλάττειν θέλων ἐλαττωμάτων, τάξιν ἐπιτιμήσεως ἐπέχουσαν ἀφῆκε τὴν λέγουσαν φωνήν· «Τίς ἐστιν ἡ Μήτηρ μου, καὶ τίνες οἱ ἀδελφοί μου;» Ἀλλ' οἷς μὲν ἐπῆλθεν ταῦτα εἰπεῖν, καί γε εἴρηται· ἡ δὲ τῆς ἀκολουθίας συνεξέτασις, πρῶτον μὲν οὐχ ὁρᾷ τὴν Μητέρα οὐδὲν τοιοῦτον ἐπιδεικνυμένην οὐδὲ σοβαρὸν φέρουσαν φρόνημα. Οὐδὲ γὰρ οὐδὲ διδάσκοντος αὐτεπάγγελος ἐπεχώρησεν, οὐδ' εἰς τὸ μέσον ἐπῆλθεν τοῦ συλλόγου, οὐδὲ τὸν διδασκαλικὸν λόγον περιέκοψεν, οὐδ' εἶπεν οὐδὲν ὑψηλὸν ἢ μεγάλαυχον, ἀλλ' ἔξω πανευλαβῶς ἑσταμένη τὴν παρουσίαν μόνον ἐμήνυσεν, ἢ οὐδὲ τοῦτο λόγῳ ἐμήνυσεν, ἀλλ' ἀπαγγέλλειν ἐφιλοσόφει τὴν θέαν τὸ μήνυμα· ὃ πῶς ἂν φιλοτιμουμένης τὸ δοξάζεσθαι, πῶς δὲ ζητούσης σεμνύνεσθαι καὶ τῇ τοῦ υἱοῦ ἐπιγαυροῦσθαι μεγαλειότητι; τί δ' ἂν ἕτερον καὶ θεράπων ἔπραξε χρείας αὐτὸν ἐπὶ τὸν Κύριον παραγενέσθαι καλούσης; οὔκουν οὐκ ἦν ἐπιτίμησις ὁ λόγος τοῦ Ἰησοῦ τῇ Μητρί, οὐδέ τις τρόπος ἀνακαλούμενος διὰ μέμψεως τὸ ἐλάττωμα. Οὐ γὰρ ἦν ἐλάττωμα οὐδαμοῦ, ἀλλὰ Ἰουδαϊκὸν ἐπεστόμιζε τὰ
promptitudinem statuens, ipse illud primus insequi-
tur, el maternæ necessitati et gratiæ auditorum insti-
tutionem prafert, fere dicens : Quemadmodum ego vos
doceus et vestram salutem procurans, maternam solli-
citudinem, secundum feci, saluten vestram antepo-
nens, ita oportet vos omnem per vincula corporea
procedentem habitum et naturæ convenientiam
pro vestra salute et nostrarum doctrinarum et legum
custodia et observatione commutare. Eadem ratione
et ei qui ipsum rogabat ut ad sepeliendum patrem
abiret, non concessit ; non contemnendi matrem,
absit, et præsertim piam, neque patris dignitatem
negligendi et ejus desiderinm injuria prosequendi
occasionem præbens; sed omnimodo nos hortans
ut spiritualem salutem corporeæ omni conjunctioni
et dispositioni anteferamus. Haec forsitan aliquis,
ut dictum est, matrem putans se prærogativis ho-
moris non privare, sed ei in eodein gradu servare,
disserere conaretur matris et convenientem vene-
rationem et reverentiam tuens. Attamen hæc col-
latio modum quidem exponit quo ad inferiorem
ordinem descendit, non autem eam ab honoris di-
minutione liberat.
Scio quosdam beatorum Patrum quos in multis
sæpe mirans et admittens, non hic pari benevo-
lentia mirarer, qui impiæ opinionis improbatione
in talem sensum descenderunt. Cum mater Jesu,
aliquid humanum experta de suo filio se jactaret,
libere autem loqui quæreret, et lætitia diffundere-
tur, eo quod talis filii mater esset, et propter hoc,
docente filio, accederet; et ut decebat, doctrina
gloriam sibi filio acquirente conglorificari ipsam
et ejus laudis participem feri cuperet, ideo Salva-
tor qui et alios ab animi cupiditatibus mundat et
talibus matrem infirmitatibus eripere volebat, quasi
vituperatione plenam emisit vocem, dicens: ‹ Quæ
est mater mea, et qui sunt fratres mei?, Sed si
illi quibus ea dicere in mentem venit et a quibus
reipsa dic a sunt, contextum examini subjecissent,
animadvertissent matrem nihil tale ostendere nec
superbum præ se animum gerere. Non enim, Filio
docente, ipsa nuntia advenit, nec in medium colum p
supervenit; neque docentis sermonem interrupit,
neque quidquam altum aut superbum dixit; sed
foris modeste stans, suam præsentiam tantum si-
gnificavit, neque etiam verbo, sed suo aspectu, ut
signo ut id annuntiaret usa est. Quomodo id glo-
riam ambientis esset, vel venerationem quærentis,
et ex filii magnitudine superbiam? Quid autem
aliud egisset servus, quem sua necessitas invitasset
id ad Dominum clamitare? Ergo non erat objurga-
tio illud Jesu Christi ad matrem verbum, nec ali- ς
quis modus defectum per vituperationem inclamandi;
non enim erat ullo modo delictum. Sed quod dictum
est, Judaicam repressit irrisionem. Hale dispositis
enim et ingratis Judæis nunc per calumniam Sal-
Δ τοὺς ἐμοὺς νόμους καὶ τὸν θεῖον ἔρωτα διὰ παντὸς
"
ἀπολαύουσι. Ταύτης δὲ τῆς ἐντολῆς τὸ ῥᾷον καὶ εὐ-
κατόρθωτον καθιστῶν ὁ Σωτὴρ, αὐτὸς ταύτην μετ
έρχεται πρῶτος καὶ εἰς τοὺς ἀκροατὰς διδασκαλίαν
τῆς μητρικῆς προκρίνει χρείας καὶ χάριτος, μονον-
ουχί λέγων ὅτι καθάπερ ἐγὼ διδάσκων ὑμᾶς, καὶ
περὶ τὴν ὑμῶν σωτηρίαν ἀσχολούμενος τὴν μητρικὴν
εθέμην δευτέραν θεραπείαν, τὴν ὑμετέραν σωτηρίαν
προελόμενος, οὕτω χρὴ ὑμᾶς ἁπάσης τῆς διὰ τῶν
σωματικῶν δεσμῶν προϊούσης σχέσεώς τε καὶ συμ
παθείας τὴν ὑμῶν αὐτῶν σωτηρίαν ἀνταλλάττεσθαι,
καὶ τῶν ἐμῶν διδαγμάτων καὶ νόμων τὴν φυλακὴν
καὶ συντήρησιν. Ταύτῃ τοι καὶ τὸν αἰτησάμενον ἀπὸ
ελθεῖν ἐπὶ τὸ θάψαι τον Πατέρα, οὐκ ἐπέτρεψεν· οὐ
καταφρονεῖν μητρός, μή τι γένοιτο καὶ μάλιστα τῆς
ὁσίας, οὐδὲ τοῦ πατρὸς ἐξαργεῖσθαι τὴν σχέσιν καὶ
τὸν πόθον ἐνυβρίζειν ἀφορμάς διδούς, ἀλλὰ παντα-
χοῦ παραινῶν τὴν ψυχικὴν προκρίνειν σωτηρίαν τῆς
σωματικῆς ἁπάσης καὶ συναφείας καὶ διαθέσεως.
Ταῦτα μὲν οὖν ἴσως ἄν τις, ὥσπερ είρηται, δοκῶν τῇ
μητρὶ τῶν προνομίων τῆς τιμῆς οὐκ ἀποστερεῖν,
ἀλλ' ἐν τῷ ἴσῳ συντηρεῖν, διέλθοι πραγματευόμενος
καὶ τὴν προσήκουσαν αἰδῶ συνδιασώζων καὶ σεβα-
σμεύτητα· καί τοι τὸ τῆς συγκρίσεως τὸν τρόπον μὲν· ἑρμηνεύει καθ᾿ ὃν πρὸς τὴν ἐλάττω τάξιν κατ
έβη τὸ συγκρινόμενον, οὐκ ἀπαλλάττει δὲ τῆς ἐλαττώσεως.
Ο
Οἶδα δέ τινας τῶν μακαρίων ἡμῶν Πατέρων, οὓς
ἐν πολλοῖς πολλάκις θαυμάσας καὶ ἀποδεχόμενος,
οὐκ ἂν ἐν ταύτῃ τῇ γνώμῃ θαυμάσαιμι ἐπ' ἀθετήσει
τῆς δυσσεβοῦς δόξης εἰς τοιαύτην καταβεβηκότας
διάνοιαν· ὡς ἐπείπερ ἡ Μήτηρ τοῦ Ἰησοῦ ἀνθρώπι-
νόν τι παθοῦσα ἐπεσεμνύνετο μὲν τῷ Παιδὶ, ἐζήτει
δὲ παῤῥησιασθῆναι καὶ διαχυθῆναι τῷ ἀγαλλιάματι,
ὅτι τηλικούτου Παιδὸς ἐχρημάτισε Μήτηρ, καὶ διὰ
τοῦτο προσῄει διδάσκοντος τοῦ Υἱοῦ· καὶ ὡς εἰκὸς
τῇ διδασκαλίᾳ δοξαζομένου συνδοξασθῆναι καὶ τὸν
ἔπαινον συμμερίσασθαι· διὸ καὶ Σωτὴρ καὶ ὁ τοὺς
ἄλλους ἀποκαθαίρων τῶν ψυχικῶν παθῶν καὶ τὴν
Μητέρα τῶν τοιούτων ἀπαλλάττειν θέλων ἐλαττω
μάτων, τάξιν ἐπιτιμήσεως ἐπέχουσαν ἀφῆκε τὴν λέ-
γουσαν φωνήν· « Τίς ἐστιν ἡ Μήτηρ μου, καὶ τίνες
οἱ ἀδελφοί μου ; » 'Αλλ' οἷς μὲν ἐπῆλθεν ταῦτα εἰ
τεῖν, καί γε εἴρηται ἡ δὲ τῆς ἀκολουθίας συνεξέτα
σις, πρῶτον μὲν οὐχ ὁρᾷ τὴν Μητέρα οὐδὲν τοιοῦτον
ἐπιδεικνυμένην οὐδὲ σοβαρόν φέρουσαν φρόνημα.
Οὐδὲ γὰρ οὐδὲ διδάσκοντος αυτεπάγγελος ἐπιχωρία-
σεν, οὐδ' εἰς τὸ μέσον ἐπῆλθεν τοῦ συλλόγου, οὐδὲ
τὸν διδασκαλικὸν λόγον περιέκοψεν, οὐδ᾽ εἶπεν οὐδὲν
ὑψηλὸν ἢ μεγάλαυχον, ἀλλ' ἔξω πανευλαβῶς ἔστα
μένη τὴν παρουσίαν μόνον ἐμήνυσεν, ἢ οὐδὲ τοῦτο
λόγῳ ἐμήνυσεν, ἀλλ' ἀπαγγέλλειν ἐφιλοσόφει τὴν
θέαν τὸ μήνυμα· ὅ πῶς ἂν φιλοτιμουμένης τὸ δο
ξάζεσθαι, πῶς δὲ ζητούσης σεμνύνεσθαι καὶ τῇ τοῦ
υἱοῦ ἐπιγαυροῦσθαι μεγαλείοτητι ; τί δ᾽ ἂν ἕτερον καὶ
θεράπων ἔπραξε χρείας αὐτὸν ἐπὶ τὸν Κύριον παρα-
γενέσθαι καλούσης ; οὔχουν οὐκ ἦν ἐπιτίμησις ὁ λό-
γος τοῦ Ἰησοῦ τῇ Μητρί, οὐδέ τις τρόπος ανακαλού-
μενος διὰ μέμψεως τὸ ἐλάττωμα. Οὐ γὰρ ἦν ἐλάτο
τωμα οὐδαμοῦ, ἀλλὰ Ἰουδαϊκὸν ἐπεστόμιζε τὰ
PHOTII PATRIARCHIÆ CP.