Pars Prima: Exegetica

Photius Patriarch of Constantinople

Diplomatic text · vision-corrected (sonnet, page-by-page) · Migne scan — scholarios OCR + scan in the Page/Facsimile views — PG column chips mark the printed columns.

« first ‹ prevPage 4 of 4

Question CCXLIVQuæstio CCXLIV

col. 1047–1048page 520 of 591

PG 101:1047ὅλως ἐν χρείᾳ καθίστασθαι τῶν, ὅσα σαρκὸς φύσις ἐδούλευεν, τῆς τῶν ἀσωμάτων λήξεως χαρίζεσθαι τὴν συγγένειαν, ὥστε εἰκότως καὶ ἰσάγγελοι, καὶ κρείττους ἐκείνων ἐσόμεθα. Τῷ μὲν τὴν φύσιν ἡμῶν ἐν τῷ προσλαβόντι συνεδριάσαι τῷ Πατρί, κρείττους. Τῇ δὲ καθέκαστον ἡμῶν ἀπαθείᾳ καὶ ἀφθαρσίᾳ καὶ σωματικῶν πάντων καὶ παθῶν καὶ σκιρτημάτων, καὶ ταχύτητος ἀπηλλάχθαι προσύλου, τὴν πρὸς τοὺς ἀσωμάτους νέας ἰσότητα ἀναδεδεγμένοι. Ἐπισκεπτέον δὲ τὸ, « Ἔσονται ὡς ἄγγελοι Θεοῦ· » οὐ τὴν ἰσοτιμίαν κηρύττει τῆς φύσεως, ἀλλὰ τὸ μηδὲν πάσχειν, ὧν ἔπασχον πρότερον, σαρκικῶν. Παραπλησίως δὲ τῆς ἀγγελικῆς ἀπαθείας καὶ αὐτοὺς ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν σαρκικῶν ἀπηλλαγμένους πολιτεύεσθαι, κρείττους δὲ καὶ ἄλλως ἀγγέλων, ὅτι ἡμῶν μὲν ὀλισθησάντων τὴν φύσιν ἀνέλαβεν ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς καὶ ἀνεσώσατο, ἐκείνων δὲ οὐκέτι. Καὶ ζητεῖν δεῖ τὴν αἰτίαν, ὅτι αὐτοὶ μὲν ἐπλάνησαν, ἡμεῖς δὲ τῶν πλανηθέντων. Καὶ ὅτι αὐτοὶ μὲν πολλὰς ἀφορμὰς εἶχον τοῦ μὴ ἐξαμαρτήσαι, τὸ δυσπαθές τε καὶ τὸ πλησιάζειν μᾶλλον Θεῷ καὶ τὸ ἀσώματον. Τοῖς δὲ ῥοπὴν ἐλέου παρέχει καὶ τὸ εὐπαθέστερον καὶ τῷ σώματι καθέλκεσθαί τε καὶ συνδεδέσθαι, καὶ τὸ μεῖζον, ὅτι οὐκ ἐπιγεγένηνται ἐκ τῶν πεσόντων ἕτεροι, δι' οὓς ἂν τὸν φιλάνθρωπον εἷλκεν τὸ πτῶμα πρὸς ἔλεον. Ἀλλ' αὐτοί γε οἱ παραβάντες τὴν παράβασιν διαπαντὸς μένουσι στέργοντες. Ἔτι οὐδ' ὅμοιον οὐδ' ἐγγὺς ἀγγέλων τε φύσεως καὶ ἀνθρώπων ἐπιλαβέσθαι. Τί γὰρ καὶ ὤνησεν τοὺς οὐ πεσόντας; εἰ δὲ διὰ τοὺς πεσόντας, πῶς οὐ χείρους οἱ μὴ πεπτωκότες τῶν πεπτωκότων· ἢ τοῦτο ἐπεργαστέον; Ἔτι σαρκωθεὶς ὁ Λόγος τά τε τῆς ἀρετῆς καὶ τὰ τῆς εὐσεβείας μαθήματα ἡμᾶς ἐξεπαίδευσεν, δι' ὧν ἡμῖν γέγονεν τῇ παρ' αὐτοῦ χάριτι κατορθοῦντας, ἃ ὑπέθετο τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας ἀδιάδοχος κληρονομία. Ἡ δὲ ἀγγελικὴ φύσις καὶ τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς εὐσεβείας εἶχεν τὴν γνῶσιν. Τῆς μὲν ἀρετῆς, ἐξ ὧν τοὺς ὑπ' αὐτῆς ὑποσκελιζομένους πρὸς τἀναντία μεθεῖκέν τε καὶ ὑπεδελέαζεν. Καὶ τῆς εὐσεβείας δ' ὁμοίως, καὶ ἐξ ὧν ἐβόα· « Οἶδά σε τίς εἶ· ὁ ἅγιος τοῦ Θεοῦ· » καὶ, « Ἦλθες πρὸ καιροῦ βασανίσαι ἡμᾶς· » καὶ μυρία ἄλλα. Ὥστε εἰς μάτην αὐτὴν τῶν ἀγγέλων ὑπήρχετο φύσιν. Ὅτι σαρκοῦται ὁ Λόγος, ὁδὸν ἡμῖν δι' ὧν ἔπραττεν ὑποδεικνύς, δι' ἧς ἡμῖν ἡ πρὸς τὸν οὐρανὸν ἄνοδος πορισθήσεται. Τοῖς δὲ δαίμοσι πρόκειται τὰ ὁμογενῆ τάγματα τῆς ἀρχαίας λήξεως, δι' ὧν πράττοντες τὴν μακαριότητα προδεικνύοντα. Ἀλλ' ἐκεῖνοι γνώμης ἀπονείᾳ οὔτε ἕπονται, οὔτε πρὸς αὐτοὺς ἐπι-

ὅλως ἐν χρείᾳ καθίστασθαι τῶν, ὅσα σακρὸς φύσις ἐδούλευεν, τῆς τῶν ἀσωμάτων λήξεως χαρίζε και την συγγένειαν, ὥστε εἰκότως καὶ ἰσάγγε λοι, καὶ κρείττους ἐκείνων ἐσόμεθα. Τῷ μὲν τὴν φύσιν ἡμῶν ἐν τῷ προσλαβόντι συνεδριάσαι τῷ Πατρὶ; κρείττους. Τῇ δὲ καθέκαστον ἡμῶν ἀπα θείᾳ καὶ ἀφθαρσία και σωματικῶν πάντων και παρ θῶν καὶ σκιρτημάτων, καὶ ταχύτητος ἀπηλλάχθαι προσύλου, τὴν πρὸς τοὺς ἀσωμάτους νέας ισότητα αναδεδεγμένοι σει μήτε καθέλκεσθαι, μηδὲ παρασύρεσθαι, μηδ' Νονί Επισκεπτέον δὲ τὸ, «Εσονται ὡς ἄγγελοι Θεού, οὐ τὴν ἰσοτιμίαν κηρύττει τῆς φύσεως, ἀλλὰ τὸ μηδὲν πάσχειν, ὧν ἔπασχον πρότερον, σαρκικῶν. Παραπλη σίως δὲ τῆς ἀγγελικῆς ἀπαθείας καὶ αὐτοὺς ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν σαρκικῶν ἀπηλλαγμένους πολιτεύε σθαι, κρείττους δὲ καὶ ἄλλως ἀγγέλων, ὅτι ἡμῶν μὲν ὀλισθησάντων τὴν φύσιν ἀνέλαβεν ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς καὶ ἀνεσώσατο, ἐκείνων δὲ οὐκέτι. Καὶ ζητεῖν δεῖ τὴν αἰτίαν, ὅτι αὐτοὶ μὲν ἐπλάνησαν, ἡμεῖς δὲ τῶν πλανηθέντων. Καὶ ὅτι αὐτοὶ μὲν πολλὰς ἀφορο μὰς εἶχον τοῦ μὴ ἐξαμαρτήσαι, τὸ δυσπαθές τε καὶ τὸ πλησιάζειν μᾶλλον Θεῷ καὶ τὸ ἀσώματον. Τοῖς δὲ ῥοπὴν ἐλέου παρέχει καὶ τὸ εὐπαθέστερον καὶ τῷ σώματι καθέλκεσθαί τε καὶ συνδεδέσθαι, καὶ τὸ μείζον, ὅτι οὐκ ἐπιγεγένηνται ἐκ τῶν πεσόντων έτεροι, δι' οὓς ἂν τὸν φιλάνθρωπον εἷλκεν τὸ πτῶμα πρὸς ἔλεον. Αλλ' αὐτοί γε οἱ παραβάντες τὴν παρά βασιν διαπαντός μένουσι στέργοντες. Ετι οὐδ᾽ ὅμοιον οὐδ᾽ ἐγγὺς ἀγγέλων τε φύσεως καὶ ἀνθρώπων ἐπιλα δέσθαι. Τί γὰρ καὶ ὤνησεν τοὺς οὐ πεσόντας; εἰ δὲ διά τοὺς πεσόντας, πῶς οὐ χείρους οἱ μὴ πεπτωκότες τῶν πεπτωκότων ἢ τοῦτο ἐπεργαστέον; Έτι σαρκωθεί; ὁ Λόγος τά τε τῆς ἀρετῆς καὶ τὰ τῆς εὐσεβείας μαθή ματα ἡμᾶς ἐξεπαίδευσεν, δι' ὧν ἡμῖν γέγονεν τῇ παρ' αὐτοῦ χάριτι κατορθοῦντας & ὑπέθετο τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας ἀδιάδοχος κληρονομία. Η δὲ ἀγγελικὴ φύσις καὶ τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς εὐσεβείας εἶχεν τὴν γνῶσιν. Τῆς μὲν ἀρετῆς, ἐξ ὧν τοὺς ὑπ' αὐτῆς ὑποσκελιζομένους πρὸς τἀναντία μεθείας κέν τε καὶ ὑπεδελέαζεν. Καὶ τῆς εὐσεβείας δ' ὁμοίως, καὶ ἐξ ὧν ἐβόα· «Οἶδά σε τίς εἶ· ὁ ἅγιος του Θεοῦ· ι καὶ, ο "Ηλθες πρὸ καιροῦ βασανίσαι ἡμᾶς· ο καὶ μυρία ἄλλα. Ὥστε εἰς μάτην αὐτὴν τῶν ἀγγέ λῶν ὑπήρχετο φύσιν. Ὅτι σαρκοῦται ὁ Λόγος, ὁδὸν ἡμῖν δι᾿ ὧν ἔπραττεν, ὑποδεικνύς, δι' ἧς ἡμῖν ἡ πρὸς τὸν οὐ ρανὸν ἄνοδος πορισθήσεται. Τοῖς δὲ δαίμοσι πρόκειται τὰ ὁμογενῆ τάγματα τῆς ἀρχαίας λήξεως, δι᾿ ὧν πράτο τουσι, τὴν μακαριότητα προδεικνύοντα. Αλλ' ἐκεῖνοι γνώμης ἀπονείᾳ οὔτε ἕπονται, οὔτε πρὸς αὐτοὺς ἐπι φύσις φύσιν. φύσει. ἐδούλευεν, ἑβούλευεν, φύσις. ὥστε εἰκότως προστεθηκότω. αναδεδειγμένοι, ἀναδέχομαι. κατορθοῦσι, αὐτῆς αὐτούς. ἡμῖν. nihil eorum, quæ ad corpus pertinent, vel amove tur, vel contemnitur, nulla vero etiam re, quam corporis natura alias postulat, idem amplius indi get; id quidem nobis commercium conditionis re rum incorporearum ita largitur, ut et similes ange lis, et superiores iis dem simus futuri. Superiores quidem ideo, quod natura nostra per eum, qui illam assumpsit, juxta Patrem collocata est; ad similitudinem vero mentium incorporearum per ducti; postquam ab affectibus et corruptibilitate immunes, et a corporeis affectionibus, petulantiaque et inconstantia, cui materiale quodque obnoxium est, liberi evasiinus. Hic vero etiam observandum est, verbis illis Erant ut angeli Dei', › non eamdem naturæ dignitatem, sed id potius indicari, quod nihil corum, quibus in carne fuerant obnoxii, imposie yum simus experturi, angelicæ vero indolentiæ par ticipes et a passionibus corporeis immunes vitam in resurrectione acturi, quamvis interim angelis eo simus superiores, quod nostram lapsorum naturam Dei Filius assumpsit et redemit, illorum vero non item. Cujus quidem rei rationem in eo quærere oportet, quod illi quidem nos seduxerunt, nos vero seducti sumus; quodque illi varias prærogativas habuerunt, quo minus peccarent, quippe qui affecti bus minus paterent, ad Deum vero propius accede rent, et corpore denique carerent. Ab altera parte mobis quidam miserationem magis conciliavit, quod vitiis magis patebamus, corporique obnoxii et alli gati eramus; tum vero imprimis, quod ex illis, qui Japsi erant, tales non geniti sunt, per quos Numen benignissimum ad veniam lapsus faciendam adduci poterat. Imo vero illi, qui legem violaverant, eam dem violare semper amant. 'Porro neque similia neque affinia sunt, angelorum naturam et hominuın illam assumere. Quid enim hoc profuisset illis angelis, qui non erant lapsi? Si vero in lapsorum gratiam id factum esset, nonne, hoc facto, illi, qui lapsi non erant deterioris, quam lapsi, conditionis fuissent? Præterea Verbum incarnatum et virtutis et pietatis præcepta nos docuit, per quæ, siquidem illa per gratiam ejus observemus, eorum reddimur participes, quæ perpetua regni coelorum hæreditas sperare jubet. Jam vero angelorum natura et virtu tis et pietatis notitia erat instructa. Virtutis qui dem, ceu ex eo patet, quod homines, ab illa avo catos, in contraria omnia pellexerunt: nec minus pietatis. Argumento est ille, qui clamabat; « te, quis sis: sanctus Dei'; › et, ‹ Venisti ut ante tempus nos affligeres*.» Cujusmodi complura alibi exstant. Itaque Dominus frustra angelorum naturam 7 Matth. xx1, 30. 1 Luc. 1V, 34: 8 Matth. 18, Pro Colb. Neutrum rectum puto: legerim Fortasse vero pro legendum fuerit suadebut. Εt sic retineri possit Colb. pro Ita scripsi pro ex verba Legendum puto si. Malim ut referatur ad antecedens Colb. pro

col. 1049–1050page 521 of 591

PG 101:1049στρέφονται· ὥστε περίεργόν ἐστιν ἀγγέλων τὴν τοῦ Θεοῦ φύσιν ὑπελθεῖν. Μᾶλλον δὲ εἰς μείζω καὶ βαρυτέραν, εἴπερ οἷόν τέ ἐστι, τῆς ἀποκειμένης αὐτοῖς κολάσεως. Ἔτι ἀγγέλων εἴπερ ἔμελλεν ὁ Λόγος φύσιν ὑπέρχεσθαι, πῶς ἂν ὑπῆλθεν, τόκου μὴ μεσιτεύοντος; εἰ δ᾽ ἁπλῶς κατ' οἰκείωσιν καὶ σχετικὴν σύνοδον τοῦτο προσῆν τοῖς δαίμοσιν, ἀλλ' ἐκεῖθεν διερράγησαν. Ἔτι τίνος τῶν πεπτωκότων ἐποιεῖτο τὴν κατὰ τὸ ἄκρον οἰκείωσιν; Εἰ μὲν τῶν ἑστώτων, καὶ τί ἂν τὸ πεπτωκὸς ὤνητο; Ἐκείνων γὰρ καὶ πρὶν μενόντων ἐν τοῖς ἀμείνοσι τὸ δαιμόνιον ταλανίζεται. Εἰ δὲ τῶν πεπτωκότων, ποῦ τὸ δίκαιον; Πῶς δ᾽ ἂν οὐκ ἔσχεν χώραν ἐκλέγεσθαι τὸ κατεγνωσμένον Παύλῳ· «Ποιήσωμεν τὰ κακά;» Ἔτι δὲ τόκου ταῖς ἀγγελικαῖς δυνάμεσι μὴ μεσιτεύοντος, οὐδὲ φύσιν ἦν δυνατὸν αὐτῶν ἀναλαβεῖν τὸν Λόγον τοῦ Θεοῦ, ἀλλά τινα τὸν καθ᾽ ἕκαστον. Ὃν δ᾽ ἂν ἔλαβεν, μόνον ἐκεῖνον ἂν καὶ ἔσωξεν. Ὥστε συνέβαινεν ἂν αὐτὸν μυριάκις ἀγγέλων ἄτομα ὑποδύεσθαι. Μᾶλλον δὲ ἀνίλεως εἴη δαιμόνων, οἱ πάσης κακίας ἑαυτοὺς ἀπέδειξαν ὄργανα. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΜΕ. Διατί διδασκόμεθα ἀποτάσσεσθαι τῷ Σατανᾷ καὶ οὐχὶ τοῖς πονηροῖς ἀνθρώποις; Ἀποτασσόμεθα τῷ Σατανᾷ καὶ τοῖς ἔργοις αὐτοῦ, καὶ οὐχὶ τοῖς πονηροῖς ἀνθρώποις, πρῶτον μὲν ἵνα μὴ ἀφορμάς, εἰ καὶ μὴ εὐλόγους, ἐκ ταύτης λάβωμεν τῆς ἀποταγῆς, μισεῖν καὶ ἀποστρέφεσθαι καὶ ἐκτρέπεσθαι καὶ ἀποτάσσεσθαι τὸ ὁμόφυλον. Δεύτερον δὲ, εἰ ἀπετασσόμεθα τοῖς πονηροῖς ἀνθρώποις, οὐχ ἡμεῖς δὲ ἀλλὰ καὶ πρὸ ἡμῶν οἱ διδάσκαλοι καὶ ἀπόστολοι, τίς ἂν τῶν ἁμαρτωλῶν ἐσέσωστο, τῆς μὲν ἀποταγῆς τὴν ἀποστροφὴν τικτούσης, τῆς δὲ τὴν παραίνεσιν καὶ διδασκαλίαν συναναιρούσης, ᾗ καὶ ἡ ἐπιστροφὴ καὶ ἡ μεταμέλεια συναναιρεῖται; γ΄. Καὶ τίς ἂν ἐκεῖνος ὁ λέγων, Ἀποτάσσομαι τοῖς ἁμαρτωλοῖς ἢ πονηροῖς ἀνθρώποις; εἰ μὲν λέγοι ἑαυτὸν τῶν ἁμαρτωλῶν, ἑαυτῷ ἂν ἀπετάττετο· εἰ δὲ τῶν δικαίων, ἵνα τἄλλα ἐάσω, ἀλλ' ἐν καιρῷ τῆς μετανοίας καὶ σωτηρίας, βάραθρον ἑαυτῷ μεγαλαυχίας καὶ φαρισαϊκῆς ἀπωλείας διώρυττε. δ΄. Οὐχ ὁ ἄνθρωπος ἀπ' ἀρχῆς, ἀλλ' ὁ πονηρὸς ἠπάτησε. ε΄. Ὁ μὲν Σατανᾶς τὴν κακίαν ἐστὶν ἀμετάβλητος. ς΄. Ἐν τῇ ἀποταγῇ τῶν τοῦ Σατανᾶ ἔργων καὶ ὅσα ἄνθρωπος πράξει, ἐπεὶ ἐκεῖθεν ἐκ τῆς ἀπάτης τὸ σπέρμα, ἐν ἐκείνοις περιέχεται· εἰς γὰρ ἐκεῖνον ἀναφέρεται.

στρέφονται· ὥστε περίεργόν ἐστιν ἀγγέλων τὴν τοῦ Θεοῦ φύσιν ὑπελθεῖν. Μᾶλλον δὲ εἰς μείζω καὶ βαρυτέραν, εἴπερ οἷόν τέ ἐστι, τῆς ἀποκειμένης αὐτοῖς κολάσεως. "Ετι ἀγγέλων εἴπερ ἔμελλεν ὁ Λόγος φύσιν ὑπέρχε σθαι πῶς ἂν ὑπῆλθεν, τόκου μὴ μεσιτεύοντος εἰ δ᾽ ἁπλῶς κατ' οἰκείωσιν καὶ σχετικὴν σύνοδον τοῦτο προσῆν τοῖς δαίμοσιν, ἀλλ' ἐκεῖθεν διερράγησαν Ετι τίνος τῶν πεπτωκότων ἐποιεῖτο τὴν κατὰ τὸ ἄκρον οἰκείωσιν; Εἰμὲν τῶν ἑστώτων, καὶ τί ἂν τὸ πεπτωκὸς ὤνητο; Εκείνων γὰρ καὶ πρὶν μενόντων ἐν τοῖς ἀμείνοσι τὸ δαιμόνιον ταλανίζεται. Εἰ δὲ τῶν πεπτωκότων, ποῦ τὸ δίκαιον; Πῶς δ᾽ ἂν οὐκ ἔσχεν χώραν ἐκλέγεσθαι τὸ κατεγνωσμένον Παύλῳ ε Ποιή σωμεν τὰ κακά; ν Ἔτι δὲ τόκου ταῖς ἀγγελικαῖς δυνά μεσι μὴ μεσιτεύοντος, οὐδὲ φύσιν ἦν δυνατὸν αὐτῶν ἀναλαβεῖν τὸν Λόγον τοῦ Θεοῦ, ἀλλά τινα τὸν καθ' ἕκαστον. Ον δ᾽ ἂν ἔλαβεν, μόνον ἐκεῖνον ἂν καὶ ἔσω ξεν. Ὥστε συνέβαινεν ἂν αὐτὸν μυριάκις ἀγγέλων άτομα ὑποδύεσθαι. Μᾶλλον δὲ ἀνίλεως εἴη δαιμόνων,οι πάσης κακίας ἑαυτοὺς ἀπέδειξαν όργανα. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΜΕ. Διατί διδασκόμεθα ἀποτάσσεσθαι τῷ Σατανᾷ καὶ οὐχὶ τοῖς πονηροῖς ἀνθρώποις; Αποτασσόμεθα τῷ Σατανᾷ καὶ τοῖς ἔργοις αὐτοῦ, καὶ οὐχὶ τοῖς πονηροῖς ἀνθρώποις, πρῶτον μὲν ἵνα μὴ ἀφορμάς, εἰ καὶ μὴ εὐλόγους, ἐκ ταύτης λάβωμεν τῆς ἀποταγῆς, μισεῖν καὶ ἀποστρέφεσθαι καὶ ἐκτρέ πεσθαι καὶ ἀποτάσσεσθαι τὸ ὁμόφυλον. Δεύτερον δὲ, εἰ ἀπετασσόμεθα τοῖς πονηροῖς ἀνθρώποις, οὐχ ἡμεῖς δὲ ἀλλὰ καὶ πρὸ ἡμῶν οἱ διδάσκαλοι καὶ ἀπό στολοι, τίς ἂν τῶν ἁμαρτωλῶν ἐσέσωστο, τῆς μὲν ἀποταγῆς τὴν ἀποστροφὴν τικτούσης, τῆς δὲ τὴν παραίνεσιν καὶ διδασκαλίαν συναναιρούσης, ᾗ καὶ ἡ ἐπιστροφὴ καὶ ἡ μεταμέλεια συναναιρεῖται; γ΄. Καὶ τίς ἂν ἐκεῖνος ὁ λέγων, Αποτάσσομαι τοῖς ἁμαρτωλοῖς ἢ πονηροῖς ἀνθρώποις; εἰ μὲν λέγοι ἑαυτὸν τῶν ἁμαρτωλῶν, ἑαυτῷ ἂν ἀπετάττετο εἰ δὲ τῶν διο καίων, ἵνα τἄλλα ἐάσω, ἀλλ' ἐν καιρῷ τῆς μετανοίας καὶ σωτηρίας, βάραθρον ἑαυτῷ μεγαλαυχίας καὶ φαρισαϊκῆς ἀπωλείας διώρυττε. δ'. Οὐχ ὁ ἄνθρωπος ἀπ' ἀρχῆς, ἀλλ' ὁ πονηρὸς ἠπάτησε. ε'. Ο μὲν Σατα νᾶς τὴν κακίαν ἐστὶν ἀμετάβλητος. ς'. Ἐν τῇ ἀπο ταγῇ τῶν τοῦ Σατανᾶ ἔργων καὶ ὅσα ἄνθρωπος πρά ξει, ἐπεὶ ἐκεῖθεν ἐκ τῆς ἀπάτης τὸ σπέρμα, ἐν έκεί νοις περιέχεται· εἰς γὰρ ἐκεῖνον ἀναφέρεται. ὑπέρχεται. μιν καὶ ἐῤῥάγησαν. Τίνος τινός. χάριν, για πεπτωκότων ἀγγέλων ἑστῶτας πεπτωκότας τίνος τῶν ἀγγέλων; μὲν ὄννων, άτοπα, αλλίλιως είδη. είδη είη. ἀνίλεως. erat suscepturus. Incarnabatur præterea Verbun, viam nobis per ea, quae agebat, ostensurum, per quam reditus nobis in cœlum pateret. Dæmonibus vero in exemplum propositi sunt similes illis ange ; forum ordines, pristinam sedem tuentes, atque illis ipsis, quæ agunt, viam ad beatitatem common strantes. Illi vero, mente aversi, nec sequuntur illus, nec ad eosdem convertuntur. Itaque super vacaneum foret, si Dei natura illam angelorum susciperet; imo id ipsum ponam imminentem ma jorem et graviorem, siquidem talis dari potest, redderet. Quod si præterea Verbum angelorum na turam assumere unquam voluisset, quomodo id sine intercedente partu aliquo fieri potuisset? Si porro tantum per appropriationem aliquam et relationem moralem Verbum illud se cum dæmonibus commu nicasset, illi vel sic ab eo sejuncti fuissent. Qua porro de causa Verbum lapsos illos sibi maxime appropriasset? Si dixeris: In gratiam illorum, qui stationem suam retinuerant, quid inde commodi ad lapsos pervenisset? Illis enim meliore conditione pridem fruentibus, dumones vices suas miserantur. Si vero in gratiam lapsorum; quomodo id fas fuisset? Nonne potius id factum esset, quod Paulus aversatur: ‹ Faciamus mala *.» Quando denique partus angelicis copiis mederi et usu venire non potuit, nec naturam angelorum Verbum Dei assumere, sed unum aliquem eorum, potuit. Quemcun que vero eorum assumpsisset, illum unum salvasset. Ita vero futurum erat, ut illa angelorum indivisibilia millies susciperet. Satius itaque erat, dæmonum non misereri, qui se ipsos omnis pra vitatis instrumenta præstitissent. QUÆSTIO CCXLV [Coisl. Taur.XCII. Maio CCXLIV]. Quare præcipiatur nobis renuntiatio Satanæ, non autem pravis hominibus. De abrenuntiatione diaboli. Satane et operibus ejus, non autem pravis ho minibus renuntiamus, primo quidem, ne motivum quamvis non rationabile, ex ista renuntiatione su mamus, confratrum odio persequendorum vel vitandorum, vel repellendorum, vel rejiciendorum. Secundo autem, si renuntiaremus pravis hominibus, nec nos, nec ante nos magistri et apostoli, quis peccatorum salvatus fuisset? renuntiatione quidem aversionem producente, sed et exhortationem et instructionem destruent, et ita conversionem et poenitentiam tollente. Tertio, et quis est qui dicat renuntio peccatoribus, vel pravis hominibus? si seipsum dicit inter peccatores, nonne seipso re nuntiabit? si vero inter justus, ne plura dicam, in tempore poenitentiæ et salutis, superbiæ et phari saicæ perditionis gurgitem sibi effo diret. Quarto, non homo a principio, sed Satanas decepit. Quinto, Satanas quidem in malo est invariabilis. Sexto, In restuntiatione Satanæ operibus, et quæcunque facit homo, siquidem hinc fallaciæ semen, conti nentur. In illum enim relationem habent. Edita a Maio (Nov. Coll. t. IX, p. 114). Sic scrilo pro, Ita Colb. scripsi pro Sed vel sic sensus biat, nisi subintellexeris vel sequentem ce: cum illa permutes. Mox enim angeli in et distinguun tur. Ita vero legendum fuerit quem angelorum chorum sibi appropriasset? Sic scribo, cum Colb. pro qua!!) lectionem tumen in versione expressi. Sic Colb. pro quod lue non quadrat. Noster: nullo sensu: Cols, pro habet Legendum itaque

Question CCXLVI - CCXLVIIIQuæstio CCXLVI - CCXLVIII

col. 1051–1052page 522 of 591

Quæstio CCXLV

PG 101:1051Ὁμολογηταὶ δ᾽ ἂν οἱ περὶ Γουρίαν μάρτυρες καλοῖντο, οὐχ ὅτι τὸν Χριστὸν ἐν σταδίῳ διωμολογήσαντο· κοινὸν γὰρ ἀγώνισμα τοῦτο πάντων τῶν μαρτύρων· ἀλλ᾽ ὅτι τῶν ὁμολογιῶν ἃς πρὸς ἀλλήλους ἄνθρωποι τίθενται ἐπόπται καὶ μεσῖται παραληφθέντες, οὔτε τῶν πεπιστευκότων αὐτοῖς τὰς ἐλπίδας ἐψεύσαντο, καὶ τοὺς ἀθετήσαντας τὰ ὁμολογηθέντα τὴν δικαίαν δίκην ἀπήτησαν· ὡς οὖν ἐπόπται θερμοὶ καὶ ἀπαραίτητοι τῶν πρὸς ἀλλήλους τοῖς ἀνθρώποις ὁμολογιῶν γεγενημένοι, εἰκότως τὴν τῶν ὁμολογητῶν ὀνομασίαν διεκληρώσαντο. Σταυροῦται σαρκωθεὶς ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος καὶ Θεός, ἵνα λαμπρῶς ἀδικοῦντα διελέγξῃ τὸν διάβολον, καὶ ἵνα τὸ πρὸς ἀνθρώπους φίλτρον παραστήσῃ ἀνυπέρβλητον, καὶ ἵνα μὴ δόξαν εὐχερὲς τὸ λέγειν αὐτὸν εἶναι Θεόν, πολλοῖς ἀφορμὴ κατασταθῇ θεοποιεῖν ἑαυτούς, καὶ πλάνην καταργῶν πλάνην εἰσαγάγῃ ὀλέθριον· καὶ ἵνα τοῖς ἐν ἐπηρείαις καὶ ἐπιβουλαῖς καὶ κακώσεσι πρὸς θάνατον ἀγούσαις ἐξεταζομένοις, ἑαυτὸν ὑπομονῆς καὶ καρτερίας παράδειγμα προθείς, γενναίως φέρειν καὶ εὐχαρίστως παρασκευάσῃ τὰ συμπίπτοντα· καὶ ἵνα τὸ πανσθενέστατον αὐτοῦ μᾶλλον φανερώσῃ τῆς δυνάμεως· τὸ μὲν γὰρ ῥώμῃ καὶ χειρὶ καὶ ὅπλοις καὶ συμμάχοις τὸν ἀντίπαλον, ἐπαινετὸν μέν, τῶν συνήθως δὲ διαπεπραγμένων καὶ οὐδὲν εἰσάγον θεουργίας ἐξαίρετον· τὸ διὰ θανάτου, αὐτόν τε θάνατον καὶ ᾅδην καὶ διάβολον καὶ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἐξουσίας τοῦ κόσμου καταργῆσαί τε καὶ θριαμβεῦσαι, τοῦτο ἂν εἴη ὡς ἀληθῶς τῆς ὑπὲρ νοῦν καὶ ἔννοιαν παντοκρατορικῆς δυνάμεως τοῦ Θεοῦ· καὶ ἵνα τὴν ὑπερβολὴν τῶν εἰς ἡμᾶς ἀγαθῶν ἐνδειξάμενος, χρεώστας τῆς καθαρᾶς πρὸς αὐτὸν ἀγάπης παραστήσῃ, καὶ τῆς κατὰ τοὺς αὐτοῦ νόμους πολιτείας· δι᾽ ὧν τὸ κέρδος εἰς ἡμᾶς αὐτοὺς ἀναστρέφεται, βασιλείας ἡμῖν κλῆρος ὤν, καὶ ἐν ἀδιηγήτοις διαγωγὴ καὶ ἀπόλαυσις. Πῶς συμβιβασθήσεται τὸ ἀποστολικὸν ῥητόν, τὸ φάσκον· «Τὰ σημεῖα οὐ τοῖς πιστεύουσιν, ἀλλὰ τοῖς ἀπίστοις,» τοῖς Δεσποτικοῖς λογίοις τοῖς λέγουσιν· «Ἡ πίστις σου σέσωκέ σε.» Καί· «Οὐκ ἠδύνατο ποιῆσαι σημεῖα διὰ τὴν ἀπιστίαν αὐτῶν·» καὶ ὅσα ἄλλα τὴν αὐτὴν ὑποβάλλει διάνοιαν; Τῷ διερευνῶντι φιλομαθῶς οὐκ ἐργώδης τῶν εἰρημένων ἡ κατανόησις. Τοῖς τε γὰρ ἤδη χρόνῳ πεπιστευκόσι, καὶ μηδεμίαν ἀμφιβολίαν περὶ τοῦ καθ᾽ ἡμᾶς μυστηρίου παραδεχομένοις, ὡσαύτως δὲ καὶ τοῖς τελείως τῇ ἀπιστίᾳ κεκρατημένοις, καὶ μὴ

λοῖντο, οὐχ ὅτι τὸν Χριστὸν ἐν σταδίῳ διωμολογή Σταυροῦται σαρκωθεὶς ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος καὶ Θεὸς, μένων ἡ κατανόησις. Τοῖς τε γὰρ ἤδη χρόνῳ πεπι- Quare Confessores vocentur Samonas et socii? cantur non quod Christum in stadio confessi sint, bæc est enim communis omnium martyrum æmu- homines habebant lestes et mediatores assumpti, poenata expetivere. Sicut ergo testes rigidi et bant homines facti, merito confessorum nomen sortiti sunt. Cur Christus cruci affixus? Crucifigitur incarnatum Dei Verbum, Deus ipse, B ut aperte diaboli injustitiam redarguat, utque suum erga bomines amorem immensum demon- stret, ne etiam multi credentes sese dicere Deum facile esse occasionem inde sumant sese deos fa- ciendi et funestum errorem inducendi, utque illis centibus probantur, semetipsum patientiæ et forti- wdiuis exemplum proponens, viriliter et gratanter accidentia ferre præparet. Ut etiam omnipotentia virtutis suæ magis in lucem prodeat: Vi enim et mauibus et armis et pugnis adversarium (supe- signum revelat. Sed morte mortem ipsanı et infe- ros et diabolum et principatus et potestates mundi G annihilare et vincere, hoc est sine dubio omnipo- tentiæ divinæ quæ omnem sensum et mentem su- perat. Utque magnitudine bonorum in nos imperti- torum exhibita, debitores nos puri erga illum et voluplas. Quomodo dictum illud apostolicum Sigua non D credentibus, sed incredulis; › cum illis Domini oraculis conciliari potest": ‹ Fides tua salvum te fecit; › et : « Non poterat facere signa propter incredulitatem eorum; itemque alia, eamdem sententiam inculcantia 15. Qui discendi studio in hæc inquirit, illi dictorum de magno illo, quod profitemur, mysterio vexantur; similiter vero etiam illis, qui incredulitati penitus Διατί ὁμολογηταὶ καλοῦνται οἱ περὶ Σαμωνᾶν ; Ομολογηταὶ δ᾽ ἂν οἱ περὶ Γουρίαν μάρτυρες και σαντο · κοινὸν γὰρ ἀγώνισμα τοῦτο πάντων τῶν μαρ τύρων· ἀλλ᾽ ὅτι τῶν ὁμολογιῶν ἂς πρὸς ἀλλήλους ἄνθρωποι τίθενται επόπται καὶ μεσῖται παραληφθέν τες, οὔτε τῶν πεπιστευκότων αὐτοῖς τὰς ἐλπίδας εψεύσαντο, καὶ τοὺς ἀθετήσαντας τὰ ὁμολογηθέντα, τὴν δικαίαν δίκην ἀπήτησαν ὡς οὖν ἐπόπται θερμοί καὶ ἀπαραίτητοι τῶν πρὸς ἀλλήλους τοῖς ἀνθρώποις ὁμολογιῶν γεγενημένοι, εἰκότως τὴν τῶν ὁμολογητῶν ὀνομασίαν διεκληρώσαντο. ἵνα λαμπρῶς ἀδικοῦντα διελέγξῃ τὸν διάβολον, καὶ ἵνα τὸ πρὸς ἀνθρώπους φίλτρον παραστήσῃ ἀνυπέρ- βλητον, καὶ ἵνα μὴ δόξαν εὐχερὲς τὸ λέγειν αὐτὸν εἶναι Θεὸν, πολλοῖς ἀφορμὴ κατασταθῇ θεοποιεῖν ἑαυ τοὺς, καὶ πλάνην καταργών πλάνην εἰσαγάγῃ ὀλέθριον καὶ ἵνα τοῖς ἐν ἐπηρείαις καὶ ἐπιβουλαῖς καὶ κακώσεσι πρὸς θάνατον ἀγούσαις ἐξεταζομένοις, ἑαυτὸν ὑπο μονῆς καὶ καρτερίας παράδειγμα προθεὶς, γενναίως φέρειν καὶ εὐχαρίστως παρασκευάσῃ τὰ συμπίπτοντα· καὶ ἵνα τὸ πανσθενέστατον αὐτοῦ μᾶλλον φανερώσῃ τῆς δυνάμεως· τὸ μὲν γὰρ ῥώμῃ καὶ χειρὶ καὶ ὅπλοις καὶ συμμάχοις τὸν ἀντίπαλον, ἐπαινετὸν μὲν, τῶν συνήθως δὲ διαπεπραγμένων καὶ οὐδὲν εἰσάγον θεουργίας ἐξαίρετον· τὸ διὰ θανάτου, αὐτόν τε θάνα- τον καὶ ᾅδην καὶ διάβολον καὶ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς εξουσίας τοῦ κόσμου καταργῆσαί τε καὶ θριαμβεύ σαι, τοῦτο ἂν εἴη ὡς ἀληθῶς τῆς ὑπὲρ νοῦν καὶ ἔν- νοιαν παντοκρατορικῆς δυνάμεως τοῦ Θεοῦ · καὶ ἵνα τὴν ὑπερβολὴν τῶν εἰς ἡμᾶς ἀγαθῶν ἐνδειξάμενος, χρεώστας τῆς καθαρᾶς πρὸς αὐτὸν ἀγάπης παραστή- σῃ, καὶ τῆς κατὰ τοὺς αὐτοῦ νόμους πολιτείας · δι' ὧν τὸ κέρδος εἰς ἡμᾶς αὐτοὺς ἀναστρέφεται, βασι- λείας ἡμῖν κλῆρος ὂν, καὶ ἐν ἀδιηγήτοις διαγωγή και ἀπόλαυσις. Πως συμβιβασθήσεται τὸ ἀποστολικὸν ῥητὸν, τὸ φάσκον· « Τὰ σημεῖα οὐ τοῖς πιστεύουσιν, ἀλλὰ τοῖς ἀπίστοις, τοῖς Δεσποτικοῖς λογίοις τοῖς λέγουσιν. «Η πίστις σου σέσωκέ σε. Και, « Οὐκ ἠδύνατο ποιῆσαι σημεία δια τὴν ἀπιστίαν αὐτῶν· ν καὶ ὅσα ἄλλα τὴν αὐτ τὴν ὑποβάλλει διάνοιαν ; » Τῷ διερευνῶντι φιλομαθῶς οὐκ ἐργώδης τῶν εἰρη- στευκόσι, καὶ μηδεμίαν ἀμφιβολίαν περὶ τοῦ καθ' ἡμᾶς μυστηρίου παραδεχομένοις, ώσαύτως δὲ καὶ τοῖς τελείως τῇ ἀπιστία κεκρατημένοις, καὶ μὴ , c. p. 115, q. 245). Edita a Maio (1. Confessores qui sunt circa Guriam martyres vo- latio, sed quod promissionum quas ad invicem eorum qui illis considerant spem non deceperunt, et ab illis qui a promissis defecerunt justam inexorabiles promissionum quas ad invicem habe- Edita a Maio (1. c. p. 115, q. 246). qui probris et angustiis et malis ad mortem du- rare), laudabile quidem est, sed in ordine rerum ordinariarum est, nec ullum divinæ operationis amoris, et vitæ secundum ipsius leges constituenda faciat. Ex quibus lucrum ad nos ipsos revertitur, regni, id est, hæreditas, et in ineffabilibus quies Editarum a Wolfio tricesima septima (Cur. Phil. p. 685, 686. Galland. XIII, 707, 11). - Quomodo concilianda verba 1 Cor. xiv, 22, cum Matth. ix, 22, III, 58, et similibus locis? sensus non difficulter patebit. Illis enim, qui jam per tempus aliquod crediderunt, nec dubio aliquo 10 1 Cor. πιν, 22. 11 Matth. rr, 22. 19 Matth. xiii, 58. NOTÆ. (1) Hanc quaestionem jam editam Maius rursus typis mandavit (Nov. Coll. ι. 1Χ, p. 116.) ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΜΕ. PHOTII PATRIARCHE CP. QUAESTIO CCXLVI [Coisl. CLIX Taur. CLVIII]. QUÆSTIO CCXLVII [Coisl. Taur. XCVIII]. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΜΖ'. Διατί σταυροῦται ὁ Χριστός; QUAESTIO CCXLVIII | Coisl. Τaur. XCIX, Μαίο CCXLVII] (4). ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΜΗ.

col. 1053–1054page 523 of 591

PG 101:1053θέλουσι διὰ τῶν σημείων πρὸς τὴν εὐσέβειαν χειραγωγηθῆναι, κενὸν καὶ μάταιον ἡ τῶν σημείων ἐπίδειξις. Τοῖς δέ γε ἐν τῇ ἀπιστίᾳ μὲν τεθραμμένοις, εἶτα ἠρέμα πως τοὺς λογισμοὺς πρὸς τὴν εὐσέβειαν ἐνδιδόναι διανισταμένοις, τούτοις οἰκεία καὶ πρόσφορος τῶν παραδόξων ἔργων ἡ φανέρωσις. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ Κύριος οὔτε παρὰ τῶν παντελῶς ἀπίστων πίστιν ἐπιζητεῖ. ᾔδει γὰρ οὐχ εὑρίσκων ἐν αὐτοῖς· οὔτε παρὰ τῶν εἰλικρινῶς πεπιστευκότων. Προειλήφει γὰρ καὶ ταύτην προεισενεγκόντων αὐτῶν. Ζητεῖ δὲ παρ' ἐκείνων, οἱ ἐξ ἀσεβείας εἰς εὐσέβειαν μεταβαλλόμενοι, ἤδη τὴν πίστιν ὠδίνουσιν ἐν ἑαυτοῖς. Τοῖς τοίνυν πιστοῖς οὐ δίδοται τὰ σημεῖα. Περιττόν γάρ. Οὐδὲ τοῖς ἀμεταβλήτως ἔχουσιν ἀπὸ τῆς ἀπιστίας. Εἰς κενόν γάρ. Ἀλλὰ τοῖς ἐξ ἀπιστίας εἰς πίστιν μεταβαλλομένοις. ἂν καὶ ἡ πίστις ἐπιζητεῖται τελεσφορηθῆναι, καὶ τελεσφορουμένη πρόξενος γίνεται τῆς ἀπολαύσεως τῶν θεοσημειῶν. Οὐδὲν οὖν διαμάχεται τοῦ θεσπεσίου Παύλου ἡ φωνὴ τοῖς εὐαγγελικοῖς ῥήμασι. Πρὸς μὲν γὰρ πεπωρωμένους τὴν καρδίαν οὐκ ἠξίου παραδοξοποιεῖν ὁ ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν ἀνθρώπων πάντα πράττων Θεός. Οἱ δὲ εἰλικρινῶς πεπιστευκότες οὐκ ἐδέοντο τούτων εἰς τὸ πιστεῦσαι. Ὑπόλοιπον, πρὸς ἐκείνους θαυματουργίας τὸν τοῦ γένους ἡμῶν Σωτῆρα ἐπιτελεῖν, οἱ οὔπω μὲν πεπιστευκότες ἦσαν, τὴν δὲ τῶν ἀπίστων ἔτι χώραν ἀνεπλήρουν, ὅμως ἐζήτουν, δι' ὧν πιστεύουσιν, καὶ χειραγωγὸν λαμβάνοντες τὰ σημεῖα, εἰς τὴν τῶν πιστῶν μετηλλάττοντο μοῖραν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΜΘ'. Εἰ ἦν ἡ γῆ, πῶς ἐγένετο; λέγει γάρ· Ἡ δὲ γῆ ἦν. Ἠλίθιον τὸ ἐρώτημα· ὁ γὰρ εἰπών· «Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν,» οὐκ ἀΐδιον δηλονότι ἔφη τὴν γῆν· ἔφη δὲ οὐχ ὅτι ἦν ἡ γῆ ἀπολύτως, ἀλλ' ὅτι ἦν ἀκατασκεύαστος· ἔτι γὰρ ἀόρατος ἦν ἐπικειμένου τοῦ ὕδατος· καὶ ἀκατασκεύαστος, μηδέπω κοσμηθεῖσα βλάστῃ· καὶ διατί τοῦ φωτὸς πρῶτον εἶδος, εἶτα τὸ ὑποκείμενον ἤτοι τὸ ἡλιακὸν σῶμα ὑπέστησεν; ἵνα θαυματουργήσῃ, φησὶν ὁ Θεολόγος, μείζονα· ἐπειδὴ γὰρ τοῖς ἄλλοις ὕλην προϋποστήσας εἰδοποίησεν, ὕστερον τάξιν ἑκάστῳ καὶ σχῆμα καὶ μέγεθος περιθεὶς, ἐνταῦθα παραδοξότερον τῆς ὕλης τὸ εἶδος προϋπεστήσατο· εἶδος γὰρ ἡλίου τὸ φῶς. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝ'. Εἰ τὸ φῶς ὁ Θεὸς ἐδημιούργησεν, οὐκ αὐτὸς τὸ σκότος ἐποίησεν· ἐναντία γὰρ ταῦτα ἀλλήλοις. Ἐναντία μὲν ἀλλήλοις, ἀλλ' ἀναγκαῖα τοῖς ἀνθρώποις ἀμφότερα· καὶ τοῦτο καὶ ὁ Δαβὶδ ἐξυμνῶν τὴν τοῦ Ποιητοῦ μεγαλουργίαν λέγει· «Ἔθου γάρ, φησί, σκότος, καὶ ἐγένετο νύξ,» κ. τ. λ. ἕως· «Ἐξ-

θέλουσι διὰ τῶν σημείων πρὸς τὴν εὐσέβειαν χειρ αγωγηθῆναι, κενὸν καὶ μάταιον ἡ τῶν σημείων ἐπίσ δειξις. Τοῖς δέ γε ἐν τῇ ἀπιστία μὲν τεθραμμένοις, εἶτα ηρέμα πως τοὺς λογισμοὺς πρὸς τὴν εὐσέβειαν ἐνδιδόναι διανισταμένοις, τούτοις οἰκεία καὶ πρόσφο ρος τῶν παραδόξων ἔργων ή φανέρωσις. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ Κύριος οὔτε παρὰ τῶν παντελῶς ἀπίστων πίσ στιν ἐπιζητεῖ. Ηδει γὰρ οὐχ εὑρίσκων ἐν αὐτοῖς οὔτε παρὰ τῶν εἰλικρινῶς πεπιστευκότων. Προειλή φει γὰρ καὶ ταύτην προεισενεγκόντων αὐτῶν. Ζητεί δὲ παρ' ἐκείνων, οἱ ἐξ ἀσεβείας εἰς εὐσέβειαν μετα βαλλόμενοι, ἤδη τὴν πίστιν ὠδίνουσιν ἐν ἑαυ τοῖς. Τοῖς τοίνυν πιστοῖς οὐ δίδοται τὰ σημεῖα. Πε ριττόν γάρ. Οὐδὲ τοῖς ἀμεταβλήτως ἔχουσιν ἀπὸ τῆς ἀπιστίας. Εἰς κενόν γάρ. ᾿Αλλὰ τοῖς ἐξ ἀπιστίας εἰς πίστιν μεταβαλλομένοις. ἂν καὶ ἡ πίστις ἐπιζητεί ται τελεσφορηθῆναι, καὶ τελεσφορουμένη πρόξενος γίνεται τῆς ἀπολαύσεως τῶν θεοσημειῶν. Οὐδὲν οὖν διαμάχεται τοῦ θεσπεσίου Παύλου ἡ φωνὴ τοῖς εὐαγγελικοῖς ῥήμασι. Πρὸς μὲν γὰρ πεπωρω μένους τὴν καρδίαν οὐκ ἠξίου παραδοξοποιεῖν ὁ ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν ἀνθρώπων πάντα πράττων Θεός. Οἱ δὲ εἰλικρινῶς πεπιστευκότες οὐκ ἐδέοντο τούτων εἰς τὸ πιστεῦσαι. Υπόλοιπον, πρὸς ἐκείνους θαυματουργίας τὸν τοῦ γένους ἡμῶν Σωτῆρα ἐπιτελεῖν, οἱ οὔπω μὲν πεπιστευκότες ἦσαν, τὴν δὲ τῶν ἀπίστων ἔτι χώραν ἀνεπλήρουν, ὅμως ἐζήτουν, δι' ὧν πιστεύουσιν, καὶ χειραγωγὸν λαμβάνοντες τὰ σημεῖα, εἰς τὴν τῶν πι στῶν μετηλλάττοντο μοῖραν. ΕΡΩΤΗΤΙΣ ΣΜΘ'. Εἰ ἦν ἡ γῆ, πῶς ἐγένετο; λέγει γάρ. Η δὲ γὴ ἦν. Ἠλίθιον τὸ ἐρώτημα· ὁ γὰρ εἰπών· «Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, ν οὐκ ἀΐδιον δηλονότι ἔφη τὴν γῆν· ἔφη δὲ οὐχ ὅτι ἦν ἡ γῆ ἀπολύτως, ἀλλ' ὅτι ἦν ἀκατασκεύαστος· ἔτι γὰρ αύ ρατος ἦν ἐπικειμένου τοῦ ὕδατος· καὶ ἀκατασκεύα στος, μηδέπω κοσμηθεῖσα βλάστῃ· καὶ διατί τοῦ φωτὸς πρῶτον εἶδος, εἶτα τὸ ὑποκείμενον ἤτοι τὸ ἡλιακὸν σῶμα ὑπέστησεν; ἵνα θαυματουργήσῃ, φη σὶν ὁ Θεολόγος, μείζονα· ἐπειδὴ γὰρ τοῖς ἄλλοις ὕλην προϋποστήσας εἰδοποίησεν, ὕστερον τάξιν ἑκάστῳ καὶ σχῆμα καὶ μέγεθος περιθεὶς, ἐνταῦθα παραδο ξήτερον τῆς ὕλης τὸ εἶδος προϋπεστήσατο· εἶδος γὰρ ἡλίου τὸ φῶς. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝ'. Εἰ τὸ φῶς ὁ Θεὸς ἐδημιούργησεν, οὐκ αὐτὸς τὸ σκότος ἐποίησεν ἐναντία γὰρ ταῦτα ἀλλήλοις. Ἐναντία μὲν ἀλλήλοις, ἀλλ᾽ ἀναγκαῖα τοῖς ἀν θρώποις ἀμφότερα· καὶ τοῦτο καὶ ὁ Δαβὶδ ἐξυμνῶν τὴν τοῦ Ποιητοῦ μεγαλουργίαν λέγει·. Εθου γὰρ, φησί, σκότος, καὶ ἐγένετο νύξ,» κ. τ. λ. ἕως, «Έξ ήδη. ΝΟΤΑ. πρὸς sunt obnoxii, nec ad doctrinam pietatis per mira cula adduci cupiunt, signorum demonstratio frustra et vano conatu offertur. Contra vero illis, qui in incredulitate educati quidem sunt, postea vero sensim mentem suam ad pietatem convertere sustinent, operum mirandorum manifestatio accom modata et proficua est. Propterea et Dominus nec ab illis, qui penitus erant increduli, fidem postulat; noverat enim se apud illos non inventurum neque ab illis, qui sincere credebant; noverat enim eos illam jam ante probasse. Postulat vero ab illis, qui ab impietate ad pietatem conversi fidem apud s ipsos parturiebant. Credentibus itaque signa non eduntur; id enim supervacaneum foret neque illis, qui ab incredulitate avocari non pos sunt; frustra enim id feret; sed illis tan tum, qui ab incredulitate ad fidem perducuntur. Horum enim fides perfectior reddi debet, facta vero perfectior ad fructum ex divinis miraculis capiendum perducitur. Divi itaque Pauli oraculumn cum verbis Evangelii non pugnat. In eorum enim, qui corde penitus obdurati erant, gratiam Deus, in hominum salutem omnia faciens, miracula edere non sustinebat. Qui vero sincere crediderant, illis ad credendum non indigebant. Relinquitur itaque Salvatorem nostrum eorum causa miracula pa trasse, qui nondum crediderant, sed incredulorum hactenus locum occupantes ea requirebant, per quæ ad tidem pervenirent, miracula autem instar ducis nacti in credentium cœtum transferebantur. QUAESTIO CCXLIX [Coisl. CCLXXIV. Taur. Si terra jam esset quomodo facta fuerit, dixit enim terra autem eraι? Edita a Maio (Nov. Coll. t. IX, p. 116) Edita a Maio (1. c. p. 117, q. 249). - An Sic Colb. pro In Gen. 1, 2. De ortu terræ. Stulta est hæc quæstio; qui enim dixit: in prin cipio creavit Deus cœlum et terram, non evidenter terram æternam esse dixit: dixit enim non quod terra erat absolute, sed quod erat inornata. Adhuc enim invisibilis erat, aquis circumdata et inornata, nullo modo ad fructificationem præparata. Et quare luminis primum visionem postea vero sup positum, id est, solis substantiam constituat? ut majora, dicit Theologus, faciat mirabilia. Siquidem aliis formam, præexsistente materia, dedit, postea ordinem unicuique et statum et magnitudinem disposuit. Hic autem quod est mirabilius mate riæ formam prius creat, forma enim solis est lumen. QUAESTIO CCL [Coisl. CCLXXV. Taur. CCLXV). Si lumen Deus creavit, non ipse tenebras fecit; hæc enim inter se pugnant Deus auctor lucis tenebras creare potuerit. Sunt quidem inter se contraria, sed hominibus ambo necessaria. Hoc David Creatoris magnificen tiam, proclamans dicit: e Posuisti enim tenebras, inquit, et facta est mox, et reliqua usque al illud est ex Colb. quod sensus pos tulat. Hanc dissertationem Photius fere totam ex Theodoreto q. 5 in Genes. (Opp. ed. nov. t. I hujus Patrologia LXXX, cul. 83. Est pariter ex Theodoreto q. 7 in Genes. I. c. col. 87.

Question CCLIQuæstio CCLI

col. 1055–1056page 524 of 591

Quæstio CCXLIX - CCL

PG 101:1055ἐργασίαν αὐτοῦ ἕως ἑσπέρας. Ἀλλ' ὅτι μὲν ἀναγκαῖον τὸ σκότος, δῆλον· ὅτι δὲ οὐκ οὐσία, ἀλλὰ συμβεβηκός, καὶ ἐντεῦθεν ἔστι λαβεῖν· οὐρανοῦ γὰρ καὶ γῆς ἐστιν ἀποσκίασμα· διά τε τοῦτο καὶ φροῦδον γίνεται καὶ εἰς τὸ μὴ ὂν διαλύεται τοῦ φωτὸς ἀνίσχοντος. Τὸ δὲ φῶς οὐσία ἐστὶ καὶ ὑφέστηκε· διὸ καὶ δυόμενον ἀνίσχει· καὶ ἀπιὸν ἐπανέρχεται. γνοίη δ' ἄν τις κἀντεῦθεν ὅτι τὸ σκότος ἐπισυμβέβηκεν· οἶκος γὰρ οὐκ ἔχων φωταγωγοὺς σκότους ἐστὶ πλήρης, εἰσκομισθείσης δὲ λαμπάδος φωτίζεται, οὐ τοῦ σκότους ἄλλοσέ τη μεταβαίνοντος, ἀλλὰ πάμπαν διαλυομένου τῇ τοῦ φωτὸς παρουσίᾳ. Οὐ τοίνυν ἀγέννητος οὐσία τὸ σκότος, οὔτε μήν γεννητή, ἀλλ' ἐκ τῶν γεννητῶν συνισταμένη χρῆσις ἀναγκαία, τοῦ Θεοῦ τὴν σοφίαν κηρύττουσα· αὐτίκα γοῦν καὶ ὁ προφήτης καὶ ἐντεῦθεν ὑμνεῖ τὸν Θεόν· ὁ ποιήσας γάρ, φησί, φῶς καὶ κατασκευάσας σκότος, ἐπὶ μὲν τοῦ φωτὸς ἁρμοζόντως εἰπὼν ὁ ποιήσας· ἐπὶ δὲ τοῦ σκότους, κατασκευάσας· συμβεβηκὸς γάρ ἐστι συνιστάμενον καὶ διαλυόμενον. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝΑ΄. Διατί τὰ θηρία καὶ τὰ ἑρπετὰ πεποιηκεν ὁ Θεός; Δεῖται τὰ παιδία καὶ μορμολυκείων καὶ ἱμάντων καὶ ῥάβδων· καὶ τοῖς μὲν αὐτὰ δεδιττόμεθα, τοῖς δὲ καὶ παιδεύομεν. Καὶ ἡμᾶς τοίνυν προειδὼς ὁ Θεὸς ὡς εἰς ῥαθυμίαν ἐκκλίνοντας, οἷον ἱμάντας τινὰς ἢ μορμολύκεια προκατεσκεύασεν ἡμῖν τὰ θηρία, ἵνα τούτοις ἡμᾶς δεδιττόμενος, πρὸς ἑαυτὸν ἕλκῃ καὶ καλεῖν αὐτὸν εἰς συμμαχίαν παρασκευάζῃ. Ἀλλ' ὥσπερ οἱ τέλειοι τῶν παιδικῶν δειμάτων καταφρονοῦσιν, οὕτω καὶ οἱ τῆς ἀρετῆς τρόφιμοι τὰς τῶν θηρίων οὐ δειμαίνουσι προσβολάς· καὶ γὰρ τῷ Ἀδὰμ πρὸ τῆς ἁμαρτίας παρειστήκει τὰ θηρία τὴν δουλείαν ὁμολογοῦντα· καὶ τῷ Νῶε συνῳχίζετο ἐν τῇ κιβωτῷ· καὶ τῷ Δανιὴλ ἐν τῷ λάκκῳ οἱ λέοντες, καίτοι λίαν λιμώττοντες· καὶ ὁ ἔχις δὲ τῇ Ἀποστόλου χειρὶ τοὺς ὀδόντας ἐμβαλὼν καὶ τῆς ἁμαρτίας τὸ χαῦνον καὶ χαλαρὸν οὐχ εὑρὼν ἀπεπήδησε παραυτίκα καὶ κατὰ τῆς πυρᾶς ἥλατο, ὥσπερ δίκας ἑαυτὸν εἰσπραττόμενος ὅτι τῷ μηδαμόθεν προσήκοντι προσέβαλε σώματι. Καὶ ἡμῶν δὲ ῥᾳθυμούντων ὅμως κηδόμενος ὁ Θεός, τοὺς ἐρημοτέρους ἐκείνοις τόπους καὶ τῆς νυκτὸς ἀπεκλήρωσε τὸν καιρόν, τοῖς ἑρπετοῖς δὲ τοὺς ἐν τῇ γῇ κατένειμε χηραμούς, ὅπως μὴ ῥᾷον ὑπ' αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων πημαίνοιτο τὸ γένος· συγχωρεῖ δὲ ἔσθ' ὅτε τινὰς ὑπ' αὐτῶν παραβλάπτεσθαι· ὡς ἂν ἕκαστος δεδιὼς μήτι παραπλήσιον πάθῃ, πρὸς τὸν δυνάμενον σώζειν Θεὸν καταφεύγῃ· ἄλλως τε δὲ ταῦτα καὶ πρὸς πολλὰ τῶν ἀλεξικάκων φαρμάκων συντελεῖ. Μηδεὶς τοίνυν αὐτὸ καθ' ἑαυτὸ τὸ θηρίον ἐξετάζων ἐπιμεμφέσθω τῷ Ποιητῇ, ἀλλὰ τὴν χρείαν ἐπιζητείτω· ἐπεὶ καὶ τὸ σῶμα τὸ ἀνθρώπινον πολλὴν ἔχει καὶ ὥραν καὶ ἁρμο-

QUASTIO CCLI [ Coisl. CCLXXVI. Taur. • Exibit homo ad opus suum et ad operationen A suam usque ad vesperan. . Quod sint necessariæ tenebræ evidens est; quod autem non sint sub- stantia, sed res quædam accidentalis, facile est hoc intelligere ; sunt enim coeli et terræ adumbra- tio. Quamobrem evanescit et in nihilum evadit, redeunte lumine; lumen autem est substantia et in se subsistit. Itaque et oriens splendescit, et cum occiderit, rorsum oritur ; et cum abierit, revertitur. Ex hoc autem discat quis quod tenebræ sint acci- dens. Domus enim non habens lampades in tene- bris est tota; adductis autem lampadibus illustra- tur : Non tenebris alio migrantibus, luminis ad- ventu pereuntibus. Non sunt igitur tenebræ substantia quædam increata neque etiam sub- stantia creata; sed usus quidam necessarius, Β ab his quæ facta sunt proveniens et sapientiam Dei prædicans. Statim ergo propheta ex hoc Deum lau- dat, ‹ Qui fecit, inquit, lumen et præparavit tene- bras. › De lumine quidem convenienter dicit : Qui fecit; de tenebris autem, Præparavit. Sunt enim accidens quoddam quod et consistit et dis- solvitur. CCLXVI]. Quare ferus et reptilia fecerit Deus (48) ? De feris et reptilibus a Deo creatis. Gen. 1, 20. Edita a Maio (1. c. p 117, 118, q. 250). Pueri tum terriculamentis, tum etiam loris et virgis indigent. Et per illa quidem ipsos terremus, per hæc autem erudimus. Nos ergo sciens Deus ad indolentiam propensos, sicut funiculos quosdam et terricula feras nobis præparavit ut ab illis ter- riti, ad illum attrahamus et ad illum in auxi- lium vocandum præparemur. Sed quemadmo- dum adulti infantiles timores spernunt, ita et qui in virtute confirmati sunt ferarum non per- timescunt incursus. Etenim ante Adamum asta- lant fera, ante peccatum, servitutem suam conf- tentes, et cum Noe in arca habitabant et cum Da- niel in fossa leones quanquam dira fame cruciati; vipera etiam, Apostoli manu dentibus arrepta, nec peccati flaccitate et mollitie inventa, sese statum dejicit et in ignem irruit, quasi sibiinetipsi poenam infligens ex eo quod in corpus non conveniens sese injecisset. Nobis ergo enervatis providens, deserta illis' loca et noctis tempus partitus est. Reptilia autem cavernis assignavit ut nonnisi difficulter ab D illis hominum genus vulneraretur. Accidit autem aliquando quosdam ab illis sauciari, ut unusquis que timens ne simile damnum patiatur ad illum qui potest salvare (id est) ad Deum confugiat, Aliunde et illa ad multa salutaria remedia inser- viunt. Nemo ergo feras singulas considerans Crea- Loren reprehendat sed illarum utilitatem requi- rat. Etenim et corpus humanun multam habet gratiam et harmoniam et utilitatem in partibus, zed habet etiam pituitam et ad illius secretionem recessus, et male olentem odorem. Nullus autem NOTÆ εργασίαν αὐτοῦ ἕως ἑσπέρας. • Αλλ' ὅτι μὲν ἀναγ- καῖον τὸ σκότος, δῆλον· ὅτι δὲ οὐκ οὐσία, ἀλλὰ συμ βεβηκός, καὶ ἐντεῦθεν ἔστι λαβεῖν· οὐρανοῦ γὰρ καὶ γῆς ἐστιν ἀποσκίασμα διά τε τοῦτο καὶ φροῦδον γίνεται καὶ εἰς τὸ μὴ ὂν διαλύεται του φωτός ἀνίσχοντος. Τὸ δὲ φῶς οὐσία ἐστὶ καὶ ὑφέστηκε διὸ καὶ δυόμενον ἀνίσχει· καὶ ἀπιὸν ἐπανέρχεται γνοίη δ' ἄν τις κἀντεῦθεν ὅτι τὸ σκότος ἐπισυμβέβη- κεν · οἶκος γὰρ οὐκ ἔχων φωταγωγούς σκότους ἐστὶ πλήρης, εἰσκομισθείσης δὲ λαμπάδος φωτίζεται, οὐ τοῦ σκότους ἄλλοσέ τη μεταβαίνοντος, ἀλλὰ πάμπαν διαλλυμένου τῇ τοῦ φωτὸς παρουσίᾳ. Οὐ τοίνυν ἀγέν νητος οὐσία τὸ σκότος, οὔτε μήν γεννητή, ἀλλ' ἐκ τῶν γεννητῶν συνισταμένη χρησις ἀναγκαία, τοῦ Θεοῦ τὴν σοφίαν κηρύττουσα· αὐτίκα γοῦν καὶ ὁ προφήτης καὶ ἐντεῦθεν ὑμνεῖ τὸν Θεὸν, ο Ὁ ποιήσας γάρ, φησί, φῶς καὶ κατασκευάσας σκότος, ἐπὶ μὲν τοῦ φωτὸς ἁρμοζόντως εἰπὼν ὁ ποιήσας· ἐπὶ δὲ τοῦ σκότους, κατασκευάσας συμβεβηκός γάρ ἐστι συνιστάμενον καὶ διαλυόμενον. ελεύσεται ἄνθρωπος ἐπὶ τὸ ἔργον αὐτοῦ καὶ ἐπὶ τὴν - ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝΑ'. Διατί τὰ θηρία καὶ τὰ ἑρπετὰ πεποιηκεν ὁ Θεός ; δόμενος ὁ Θεὸς, τοὺς ἐρημοτέρους ἐκείνοις τόπους Δεῖται τὰ παιδία καὶ μορμολυκείων καὶ ἱμάντων καὶ ῥάβδων· καὶ τοῖς μὲν αὐτὰ δεδιττόμεθα, τους δὲ καὶ παιδεύομεν. Καὶ ἡμᾶς τοίνυν προειδώς δ Θεὸς ὡς εἰς ῥαθυμίαν ἐκκλίνοντας, οἷον ἱμάντας τι νὰς ἢ μορμολύκεια προκατεσκευάσεν ἡμῖν τὰ θηρία ἵνα τούτοις ἡμᾶς δεδιττόμενος, πρὸς ἑαυτὸν ἕλκη καὶ καλεῖν αὐτὸν εἰς συμμαχίαν παρασκευάζῃ. Αλλ' ὥσπερ οἱ τέλειοι τῶν παιδικῶν δειμάτων καταφρονού σιν, οὕτω καὶ οἱ τῆς ἀρετῆς τρόφιμοι τὰς τῶν θη ρίων οὐ δειμαίνουσι προσβολάς· καὶ γὰρ τῷ Ἀδὰμ πρὸ τῆς ἁμαρτίας παρειστήκει τὰ θηρία την ο λείαν ὁμολογοῦντα· καὶ τῷ Νῶς συνῳχίζετο ἐν τῇ κιβωτῷ· καὶ τῷ Δανιὴλ ἐν τῷ λάκκῳ οἱ λέοντες, καίο τοι λίαν λιμώττοντες· καὶ ὁ ἔχις δὲ τῇ ᾿Αποστόλου χειρὶ τοὺς ὀδύντας ἐμβαλὼν καὶ τῆς ἁμαρτίας τὴ χαῦνον καὶ χαλαρὸν οὐχ εὑρὼν ἀπεπήδησε παραυτίκα καὶ κατὰ τῆς πυρᾶς ἥλατο, ὥσπερ δίκας ἑαυτὸν εἰσπραττόμενος ὅτι τῷ μηδαμόθεν προσήκοντι προσ- έβαλε σώματι. Καὶ ἡμῶν δὲ ῥᾳθυμούντων ὅμως κερ καὶ τῆς νυκτὸς ἀπεκλήρωσε τὸν καιρὸν, τοῖς ἑρπε τοῖς δὲ τοὺς ἐν τῇ γῇ κατένειμε χηραμούς, ὅπως μὴ ῥᾷον ὑπ' αὐτῶν, τῶν ἀνθρώπων πημαίνοιτο τὸ γέ- νος· συγχωρεῖ δὲ ἔσθ' ὅτε τινὰς, ὑπ' αὐτῶν παρα βλάπτεσθαι· ὡς ἂν ἕκαστος δεδιώς μήτι παραπλή στον πάθῃ, πρὸς τὸν δυνάμενον σώζειν Θεὸν κατα- φεύγῃ · ἄλλως τε δὲ ταῦτα καὶ πρὸς πολλὰ τῶν ἀλε- ξικάκων φαρμάκων συντελεῖ. Μηδεὶς τοίνυν αὐτὸ καθ' ἑαυτὸ τὸ θηρίον ἐξετάζων, ἐπιμεμφέσθω τῷ Ποιητῇ, ἀλλὰ τὴν χρείαν ἐπιζητείτω· ἐπεὶ καὶ τὴ σῶμα τὸ ἀνθρώπινον πολλὴν ἔχει καὶ ὥραν καὶ ἀρμο (48) Est Theodoreti fetus q. 18 in Genes. cul. 98. PHOTII PATRIARCHÆ CP.

col. 1057–1058page 525 of 591

PG 101:1057νίαν καὶ τῶν μορίων τὴν χρείαν· ἀλλ᾽ ἔχει καὶ κόρυζαν καὶ πτύελον καὶ δυσώδη κόπρον· ἀλλ᾽ οὐδεὶς εὖ φρονῶν ἀπὸ τούτων διαβάλοι τὸ ζῶον· δίχα γὰρ τούτων βιῶναι, τῶν ἀδυνάτων· διὰ γὰρ τούτων ἀρδόμενον τέθηλε, καὶ αἷματος καὶ φλέγματος καὶ χολῆς ἑκατέρας· ἀλλ᾽ ὥσπερ διὰ τούτων συνέστηκεν, οὕτως διὰ τούτων ἑνὸς τῶν εἰρημένων πλεονάσαντος ἢ ἑλλείψαντος διόλλυται· καὶ σκυταλίδα εἴ τις ἐκτέμοι τῶν δακτύλων ὄψεται αὐτὴν παντελῶς ἄχρηστον. Προσήκει δὲ διὰ τοῦτο καὶ ἡμᾶς μὴ αὐτὸ καθ᾽ ἑαυτὸ ἀπομερίζοντας τοῦ παντὸς ἕκαστον μέρος ἐξετάζειν τῆς κτίσεως· ἀλλὰ ζητεῖν καὶ ἐπισκοπεῖν εἰ τῷ κοινῷ χρείαν τινὰ συντελεῖ. Καὶ τὰ θηρία αἰδεῖται μὲν τὸν ἄνθρωπον διὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς αὐτῷ δοθεῖσαν ἐξουσίαν κατ᾽ αὐτῶν· παραβεβηκότος δὲ τὸν θεῖον νόμον ἔστιν ὅτε καταφρονεῖ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝΒ'. Τίνι ὁ Θεὸς εἴρηκε· « Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν; » Δηλονότι τῷ ὁμοουσίῳ καὶ ταυτοφυεῖ Υἱεῖ· τούτων γὰρ καὶ μία δύναται γενέσθαι εἰκών. Οἱ δὲ πρὸς τοὺς ἀγγέλους εἰρῆσθαι τοῦτο παραληρήσαντες αἱρετικοί, καὶ πρός γε τοὺς δαίμονας τὸ ἀθεώτερον, λίαν εἰσὶν ἀνόητοι· τίνα γὰρ κοινωνίαν ἔχει εἰκὼν Θεοῦ καὶ ἀγγέλων ἢ δαιμόνων; ᾗ γὰρ οὐσία ἀσυγκρίτῳ λόγῳ διενήνοχε, τίς μηχανὴ τούτων τὴν αὐτὴν εἰκόνα ἐννοῆσαι; Ἰουδαίων γὰρ ἄν τις καὶ γελάσειε τὴν ἄνοιαν· πρὸς ἑαυτὸν γὰρ τοῦτο τὸν Θεόν φασιν ἀποφήνασθαι, κατά τινα μίμησιν τῶν· καίτοι εἰ καὶ πληθυντικῶς καὶ τὸ κελεύομεν καὶ τὸ ποιήσωμεν προφέρεται, ἀλλ᾽ οὖν πολλὴν ἔχει πρὸς ἄλληλα τὴν διαφοράν· τὸ μὲν γὰρ ποιήσωμεν, ὥσπερ ἐπὶ κοινωνίᾳ τῆς πράξεως τὸν ἰσότιμον καλεῖ· τὸ δὲ κελεύομεν ἢ γράφομεν, εἰ καὶ πληθυντικῶς ἐσχημάτισται, ἀλλ᾽ οὐδαμῶς ἑτέρου κλῆσιν εἰς συνεργίαν δίδωσιν ἐννοεῖν· ἄλλως τε τὸ μὲν γράφομεν καὶ κελεύομεν, ἔχει πρόσωπον φανερὸν πρὸς ὃ λέγεται· δῆλον γὰρ ὡς πρὸς τὸν ὑπεξούσιον· ἐνταῦθα δὲ τὸ ποιήσωμεν, μάλιστά γε διὰ τὴν ἐπαγωγὴν τοῦ κατ᾽ εἰκόνα, οὐδαμῶς δίδωσι πρόσωπον ἄλλο παρὰ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ πανάγιον Πνεῦμα ἐννοεῖν, τὰς μεγάλας πιστευόμενον ἀρχάς, οἱ λέγειν εἰώθεσαν κελεύομεν, καὶ γράφομεν, καὶ προστάττομεν, καὶ τὰ ὅμοια· καίτοι τὰ πλεῖστα ἑνικῶς ἡ θεία Γραφὴ προφέρει λέγοντα τὸν τῶν ὅλων Θεόν· «Καιρὸς γὰρ παντὸς ἥκει ἐναντίον ἐμοῦ·» καί, «Ἐνεθυμήθην ὅτι ἐποίησα τὸν ἄνθρωπον·» καί, «Ἀπαλείψω τὸν ἄνθρωπον·» καί, «Οὐκ ἔσονται θεοὶ ἕτεροι πλὴν ἐμοῦ·» καὶ μυρία· ὀλιγάκις δὲ πληθυντικῶς σχηματίζει τῶν τῆς Τριάδος προσώπων ἐμφαίνων τὸν ἀριθμόν· ὥσπερ τό, «Δεῦτε, καὶ καταβάντες συγχέωμεν τὰς γλώσσας·» καὶ περὶ οὗ νῦν ὁ λόγος· καὶ γὰρ ἐνταῦθα ἐπειδὴ τὸ λογικὸν ζῶον διέπλαττεν ὁ Θεός· ὁ καὶ ἀνακαινίζειν μετὰ πολλὰς ἔμελλεν γενεὰς ταῖς τῆς ἁγίας Τριάδος ἐπικλήσεσι τελεσιουργῶν τὸ πανάγιον βάπτισμα, μέλλων δημιουργεῖν τὴν ἐκεῖνα τὰ μυστήρια παραλη-

τὸν ἄνθρωπον διὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς αὐτῷ δοθεῖσαν ἐξουσίαν κατ' αὐτῶν· παραβεβηκότος δὲ τὸν θεῖον νόμον ἔστιν ὅτε καταφρονεῖ. εἰσὶν ἀνόητοι· τίνα γὰρ κοινωνίαν ἔχει εἰκὼν Θεοῦ φήνασθαι, κατά τινα μίμησιν τῶν καίτοι εἰ καὶ πληθυντικῶς καὶ τὸ κελεύομεν καὶ τὸ ποιήσωμεν διαφοράν · τὸ μὲν γὰρ ποιήσωμεν, ὥσπερ ἐπί κοι ποιήσωμεν, μάλιστά γε διὰ τὴν ἐπαγωγὴν τοῦ κατ' εἰκόνα, οὐδαμῶς δίδωσι πρόσωπον ἄλλο παρὰ προφέρει λέγοντα τὸν τῶν ὅλων Θεόν « Καιρὸς γὰρ ἐποίησα τὸν ἄνθρωπον, καὶ, «Απαλείψω τὸν ἄνθρω λογικὸν ζῶον διέπλαττεν ὁ Θεός· ὁ καὶ ἀνακαινίζειν Verbum enim faciamus quasi ad actionem commu- alium ad actionem communem vocari supponunt. νίαν καὶ τῶν μορίων τὴν χρείαν· ἀλλ᾽ ἔχει καὶ κό- ρυζαν καὶ πτύελον καὶ δυσώδη κόπρον· ἀλλ᾽ οὐδεὶς εὖ φρονῶν ἀπὸ τούτων διαβάλοι τὸ ζῶον· δίχα γὰρ τούτων βιῶναι, τῶν ἀδυνάτων· διὰ γὰρ τούτων ἀρδό- μενον τέθηλε, καὶ αἷματος καὶ φλέγματος καὶ χολῆς ἑκατέρας· ἀλλ᾿ ὥσπερ διὰ τούτων συνέστηκεν, οὕτως διὰ τούτων ἑνὸς τῶν εἰρημένων πλεονάσαντος ἢ ἑλλεί- ψαντος διόλλυται · καὶ σκυταλίδα εἴ τις ἐκτέμοι τῶν δακτύλων ὄψεται αὐτὴν παντελῶς ἄχρηστον. Προσ- ήκει δὲ διὰ τοῦτο καὶ ἡμᾶς μὴ αὐτὸ καθ᾿ ἑαυτὸ ἀπομερίζοντας τοῦ παντὸς ἕκαστον μέρος ἐξετάζειν τῆς κτίσεως· ἀλλὰ ζητεῖν καὶ ἐπισκοπεῖν εἰ τῷ κοι- νῷ χρείαν τινὰ συντελεῖ. Καὶ τὰ θηρία αἰδεῖται μὲν ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝΒ'. εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν ; » Δηλονότι τῷ ὁμοουσίῳ καὶ ταυτοφυεῖ Υἱεῖ· τού- Β των γὰρ καὶ μία δύναται γενέσθαι εἰκών. Οἱ δὲ πρὸς τοὺς ἀγγέλους εἰρῆσθαι τοῦτο παραληρήσαντες αίρε- τικοί, καὶ πρός γε τοὺς δαίμονας τὸ ἀθεώτερον, λίαν καὶ ἀγγέλων ἢ δαιμόνων; "ν γὰρ οὐσία ἀσυγκρίτῳ λόγῳ διενήνοχε, τίς μηχανή τούτων τὴν αὐτὴν εἰκόνα ἐννοῆσαι ; Ἰουδαίων γὰρ ἄν τις καὶ γελάσειε τὴν ἄνοιαν· πρὸς ἑαυτὸν γὰρ τοῦτο τὸν Θεόν φασιν ἀπο- προφέρεται, ἀλλ᾽ οὖν πολλὴν ἔχει πρὸς ἄλληλα την νωνία τῆς πράξεως τὸν ἰσότιμον καλεῖ· τὸ δὲ κελεύομεν ἢ γράφομεν, εἰ καὶ πληθυντικῶς ἐσχη- μάτισται, ἀλλ' οὐδαμῶς ἑτέρου κλῆσιν εἰς συνεργίαν C δίδωσιν ἐννοεῖν· ἄλλως τε τὸ μὲν γράφομεν καὶ κε λεύομεν, έχει πρόσωπον φανερὸν πρὸς ὁ λέγεται · δῆλον γὰρ ὡς πρὸς τὸν ὑπεξούσιον· ἐνταῦθα δὲ τὸ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ πανάγιον Πνεῦμα ἐννοεῖν, τὰς μεγά- λας πιστευόμενον ἀρχὰς, οἱ λέγειν εἰώθεσαν κελεύομεν, καὶ γράφομεν, καὶ προστάττομεν, καὶ τὰ ὅμοια· καίτοι τὰ πλεῖστα ἑνικῶς ἡ θεία Γραφή παντὸς ἥκει εναντίον ἐμοῦ·, και, ο Ενεθυμήθην ὅτι πον, καὶ, « Οὐκ ἔσονται θεοὶ ἕτεροι πλὴν ἐμοῦ, καὶ μυρία· ὀλιγάκις δὲ πληθυντικώς σχηματίζει τῶν τῆς Τριάδος προσώπων ἐμφαίνων τὸν ἀριθμόν. Ωσπερ τὸ, D • Δεῦτε, καὶ καταβάντες συγχέωμεν τὰς γλώσσας· ο καὶ περὶ οὗ νῦν ὁ λόγος · καὶ γὰρ ἐνταῦθα ἐπειδὴ τὸ μετὰ πολλὰς ἔμελλεν γενεὰς ταῖς τῆς ἁγίας Τριάδος ἐπικλήσεσι τελεσιουργῶν τὸ πανάγιον βάπτισμα, μέλλων δημιουργεῖν τὴν ἐκεῖνα τὰ μυστήρια παραλη- A sanus ex hoc vitam accusabit. Sine enim illis vi- eninı unam digiti partem absciderit, videbitur illa onɔnino inutilis; convenit ergo nos non singulatim communi aliquo modo inserviant. Feræ hominem pertimescunt, propter potestatem illi super illas a principio datam. Quia autem legem divinam trans- gressus fuit, aliquando illum spernunt. Cuinam Deus dixerit : Faciamus hominem ad imagi» - Evidenter suo consubstantiali et ejusdem na- turæ Filio; illorum enim una potest fieri imago. Hæretici autem qui illud ad angelos dictum fuisse Quamnam enim habeat communitatem imago Dei derideat, ad semetipsum enim dieunt Deum illud locutum fuisse, proferens faciamus ad imitationem illorum quæ dicit etiam in plurali numero, man- nem æqualem vocat, manaamus autem vel decer nimus, quamvis plurali numero prolata, nullo modo Aliter autem verbum decernimus et mandamus clare apparet ad quid dicantur, evidenter enim ad subjectum. Hic autem verbum faciamus, praesertim propter illud quod adjicitur ad imaginem, nibil ab- solute dat excogitandum nisi Filium et Spiritum ante me. > • Me poenitet quia feci hominem ; et : « Delebo hominem; » et : c Non erunt dii alii præter me, et alia niulta. Aliquando autem in plurali numero loquens numerum Trinitatis per- sonarum figurare videtur, ut cum dicit : « Venite, Δηλονότι τῷ ὀμουυσίῳ καὶ ταυτοφυεῖ Υἱεξ " τού- τῶν γὰρ καὶ μία δύναται γενέσθαι εἰκών, Οἱ δὲ ποὸς τοὺς ἀγγέλους εἰρῆσθαι τοῦτο παραληρήσαντες αἶρε- τικοὶ, καὶ πρός γε τοὺς ϑαίμονας τὸ ἀθεώτερον, λίαν εἰσὶν ἀνόητοι " τίνα γὰρ κοινωνίαν ἔχει εἰκὼν Θεοῦ χαὶ ἀγγέλων ἢ ϑαιμόνων; Ὧν γὰρ οὐσία ἀσυγχρέτῳ λόγῳ διενήνοχε, τίς μηχανὴ τούτων τὴν αὐτὴν εἰκόνα ἐννοῆσαι ; Ἰουδαίων γὸρ ἄν τις καὶ γελάσειε τὴν ἄνοιαν - πρὸς ἑαντὸν γὰρ τοῦτο τὸν Θεόν φψασω ἀπο- φήνασθαι, κατά τινα μίμησιν τῶν χαΐτοι εἰ καὶ πληθυντιχῶς καὶ τὸ κελεύομεν χαὶ τὸ ποιήσωμεν προφέρεται. ἀλλ' οὖν πολλὴν ἔχει πρὸς ἄλληλα τὴν διαφοράν " τὸ μὲν γὰρ ποισωμεν, ὥσπερ ἐπὶ κοι- νωνίᾳ τῆς πράξεως τὸν ἰσότιμον καλεῖ " τὸ δὲ χελούομεν ἢ γράφομεν, εἰ καὶ πληθυντικῶς ἐσχη- μάτισται, ἀλλ' οὐδαμῶς ἑτέρον κλῆσιν εἰς συνεργίαν δίϑωσιν ἐννοεῖν ' ἄλλως τε τὸ μὲν γράφομεν καὶ κε- λεύομεν, ἔχει πρόσωπον φανεοὸν πρὸς ὃ λέγεται " ϑῆλον γὰρ ὡς πρὸς τὸν ὑπεξούσιον" ἐνταῦθα δὲ τὸ ποιήσωμεν, μάλιστά γε διὰ τὴν ἐπαγωγὴν τοῦ χατ' εἰκόνα, οὐδαυὼς δίδωσι πρόσωπον ἄλλο παρὰ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ πανάγιον Πνεῦμα ἐννοεῖν, τὰς μεγώ- λας πιστευόμενον ἀρχὰς, οἱ λέγειν εἰώθεσαν κελεύομεν, χαὶ γράφομεν, καὶ προστάττομεν, καὶ τὰ ὅμοια " καίτοι τὰ πλεῖστα ἑνιχῶς ἢ ὑεία Γραφὴ προρέοει λέγοντα τὸν τῶν ὅλων Θεόν" « Καιρὸς γὰρ παντὸς ἧκει ἐναντίον ἐμοῦ" » καὶ, « ᾿Ενεθυμήθην ὅτι ἐποίησα τὸν ἄνθρωπον" ν καὶ, « ᾿Απαλείψω τὸν ἄνθρω- πον" ἡ χαὶ, « Οὐχ ἔσονται θεοὶ ἕτεροι πλὴν ἐμοῦ" » καὶ μυρία" ὀλιγάκις δὲ πληθυντικῶς σχηματίξει τῶν τῆς Τριάδος προσώπων ἐμφαίνων τὸν ἀριθμόν, Ὥσπεο τὸ, «Δεῦτε, καὶ καταβάντες συγχέωμεν τὰς γλώσσας" » καὶ περὶ οὔ νῦν ὁ λόγος " καὶ γὰρ ἐνταῦθα ἐπειδὴ τὸ )ογιχὸν ξῶον διέπλαττεν ὁ Θεὸς " ὃ χαὶ ἀναχαινίξειν μετὰ πολλὰς ἔμελλεν γενεὰς ταῖς τῆς ἁγίας Τριάδος ἐπικλήσεσι τελεσιουργῶν τὸ πανάγιον βάπτισμα, μθλων δημιουργεῖν τὴν ἐκεῖνα τὰ μνατήρια παραλη- AD AMPHILOCHIUM QUAESTIO CCLI, CCLII. Τίνι ὁ Θεὸς εἴρηκε· ι Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' QUESTIO CCLII.

Question CCLIIIQuæstio CCLIII

col. 1059–1060page 526 of 591

Quæstio CCLII

PG 101:1059ψομένην φύσιν, αἰνιγματωδῶς καὶ τὸ ταὐτὸν τῆς οὐσίας καὶ τὸν τῶν προσώπων παρεδήλωσεν ἀριθμόν· διὰ μὲν γὰρ τοῦ εἰπεῖν, Εἶπεν ὁ Θεὸς, τὸ κοινὸν τῆς θείας δεδήλωκε φύσεως· ἐπαγαγὼν δὲ τὸ, Ποιήσωμεν, ἐνέφηνε τῶν προσώπων τὸν ἀριθμόν· πάλιν εἰπὼν ἐνικῶς εἰκόνα τὸ ταὐτὸν τῆς φύσεως ἔδειξεν· ἡμετέραν δὲ προσθεὶς, τὸν τῶν ὑποστάσεων ἀριθμόν· ἅπαντα γὰρ προορῶν ὁ τῶν ἀπάντων Θεὸς καὶ τὴν τοῦ Μονογενοῦς ἐνανθρώπησιν, ὡς ταύτην τὴν φύσιν ἐκ πανάγνου τῆς Παρθένου λήψεται, μάλα εἰκότως καὶ αὐτὴν τοῦ γένους τὴν κρηπίδα τιμῆς μεγίστης ἠξίωσε. Πρῶτον μὲν γὰρ βουλὴν τῆς δημιουργίας προέταξεν, ἵνα τοῦ δημιουργουμένου τὸ λογικὸν προσημάνῃ· εἶτα τῶν προσώπων τῆς θεότητος παρεδήλωσε τὸν ἀριθμόν, ἵνα τὰ τῆς θεολογίας ὁ πλαττόμενος ἄνθρωπος λάβῃ αἰνίγματα, καὶ ὁ τοῦ παναγίου βαπτίσματος ἀξιούμενος γινώσκῃ σαφῶς ὅτι ὁ πλάσας καὶ διέσωσε, καὶ ὁ σώσας αὐτὸς καὶ διέπλασε· πρὸς δὲ τούτοις καὶ οἷον αὐτουργὸς τῆς διαπλάσεως γενόμενος, ἔδειξε τὴν πλείονα περὶ τόδε τὸ πλάσμα φιλοστοργίαν· ἀλλ᾽ οὔτε χεῖρας ἔχειν τὸ θεῖόν φαμεν οὔτε δεῖσθαι βουλῆς τινος καὶ προθεωρίας, ἵνα κατὰ τοὺς Πλάτωνος μύθους πρὸς τὴν τῆς ἐνθυμήσεως ἰδέαν κατασκευάσῃ τὸ ποίημα· ἀλλὰ καὶ τούτων ἕκαστον τὴν πλείονα τοῦ Θεοῦ περὶ τὸ ζῶον κηδεμονίαν δηλοῖ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝΓ. Τί ἐστι τὸ «Κατ' εἰκόνα»; Τινὲς τὸ ἀόρατον τῆς ψυχῆς τὸ κατ' εἰκόνα εἰρήκασιν· ἀλλ᾽ εἰ τοῦτο, πολλῷ μᾶλλον κατ' εἰκόνα ὑπῆρχον ἂν οἱ ἄγγελοι· τινὲς δὲ λίαν ἀνοήτως τὸ ἀνθρώπινον κατ' εἰκόνα θείαν γεγενῆσθαί φασιν, ἀπατηθέντες ἐκ τοῦ λέγειν πολλάκις ἐπὶ Θεοῦ τὴν θείαν Γραφὴν ὀφθαλμοὺς καὶ χεῖρας καὶ τὰ ὅμοια, μὴ συνιδόντες ὡς ἀνθρώποις δι᾽ ἀνθρώπων διαλεγόμενος ὁ Θεὸς τῇ τῶν ἀκουόντων ἀσθενείᾳ τοὺς λόγους μετρεῖ· καὶ ἐπειδὴ δι᾽ ὀφθαλμῶν ὁρῶμεν ἡμεῖς, τὴν ὀπτικὴν αὑτοῦ δύναμιν ὀφθαλμοὺς ὀνομάζει· ὥσπερ καὶ ὦτα τὸ ἀκουστικόν· καὶ τὸ πρόσταγμα στόμα· καίτοι τὸ ἀπερίγραφον τοῦ Θεοῦ πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς ἔστιν ἐκμαθεῖν· τινὲς τοίνυν τῶν διδασκάλων οὕτως ἐνόησαν τὸ, «κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν,» ὅτι τὴν κτίσιν τὴν αἰσθητήν τε καὶ νοητὴν πεποιηκὼς ὁ τῶν ὅλων Θεὸς τὸν ἄνθρωπον διέπλασεν ἔσχατον· οἷόν τινα εἰκόνα αὑτοῦ ἐν μέσῳ τεθεικὼς τῶν ἀψύχων καὶ αἰσθητῶν καὶ νοητῶν· ἵνα τὰ μὲν ἄψυχά τε καὶ ἔμψυχα τούτῳ προσφέρῃ ὥσπερ τινὰ φόρον τὴν χρείαν· αἱ δὲ νοηταὶ φύσεις ἐν τῇ περὶ τοῦτον κηδεμονίᾳ, τὴν περὶ τὸν πεποιηκότα δεικνύουσιν εὔνοιαν. Τινὲς δὲ τὸ κατ' εἰκόνα Θεοῦ κατὰ τὸ ἀρχικὸν γεγενῆσθαι τὸν ἄνθρωπον ἔφησαν· ἐπήγαγε γὰρ, φασίν· «Καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης,» κ. τ. λ. Ὥσπερ γὰρ αὐτὸς ἔχει τῶν ὅλων τὴν δεσποτείαν, οὕτω καὶ δέδωκε τῷ ἀνθρώπῳ τῶν ἀλόγων τὴν ἐξουσίαν.

ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝΓ. creaturus quæ ista mysteria acciperet, in ænigmate et unitatem substantiæ et numerum personarum naturæ communitatein manifestat; adjiciendo au- tem faciamus, personarum multiplicitatem declarat. Iterum dicendo numero singulari imaginem identi- tatem naturæ exhibuit; nostram autem adjiciendo bypostasium multiplicitatem. Omnia enim pravi- dens Deus et Unigeniti sui incarnationem, scilicet quod istam naturam ex sanctissima virgine assum- lium creationis præposuit ut creandarum rerum rationem præsignificaret. Postea personarum divi- nitatis numerum manifestavit, ut formatus homo ipse salvavit, et qui salvavit et ipse formavit. immensum erga hoc plasma amorem; sed nec manus habere Divinitatem dicimus, nec consilio quodam, vel pravisione indigere, ut, secundum Pla- tonis verba, ad cogitatam formam facturam, suam præpararet : sed istorum unumquodque immensam Dei erga creaturas sollicitudinem demonstrat. Quid significet : « Ad imaginem » (50) ? Edita a Maio (1. c. p. Quidam aa invisibilitatem animæ referri illud ad C Imaginem dixerunt : sed si ita sit, multo magis ad imaginem essent angeli: quidam autem omnino stulte dicunt humanitatem ad imaginem divi- dicatur in Scriptura sacra de Deo : Oculi, ma- mus, et similia, non intelligentes quod Deus ho- mines per alios homines alloquens, audientium imbecillitati sermones metitur, et quia per oculos nos videmus, visionis facultatem in illo oculos no- minavit, sicut et aures, audiendi facultatem, et loquendi os. Attamen immensitatem Dei ex multis Scripturæ locis discere facile est. Quidam ergo ma- gistri ita intelligebant illud, ‹ ad imaginem et simili- tudinem nostram, scilicet,› quod cum creaturas sen- hominem ultimo loco fecit, sicut quamdam sui ipsius imaginem ponens in medio creaturarum ina- nimatarum et sensibilium et rationabilium ut crea- turæ animatæ et inanimatæ illi sicut quoddam tri- lentiam ostendunt. Quidam autem verba ad ima- ginem Dei ad imperium factum fuisse hominem significare dicebant : adjecit enim, inquiunt : < Et præsit piscibus maris, › et reliqua. Sicut enim ille babet omnium potentiam, ita et dedit hominibus in creaturas irrationales potentiam. ψομένην φύσιν, αἰνιγματωδῶς καὶ τὸ ταυτὸν τῆς οὐσίας καὶ τὸν τῶν προσώπων παρεδήλωσεν ἀριθμόν· διὰ μὲν γὰρ τοῦ εἰπεῖν, Εἶπεν ὁ Θεὸς, τὸ κοινὸν τῆς θείας δεδήλωκε φύσεως· ἐπαγαγὼν δὲ τὸ, Ποιή- σωμεν, ἐνέφηνε τῶν προσώπων τὸν ἀριθμόν· πάν λιν εἰπὼν ἐνικῶς εἰκόνα τὸ ταυτὸν τῆς φύσεως ἔδειξεν· ἡμετέραν δὲ προσθεὶς, τὸν τῶν ὑποστά σεων ἀριθμόν· ἅπαντα γὰρ προορῶν ὁ τῶν ἀπάν των Θεὸς καὶ τὴν τοῦ Μονογενοῦς ἐνανθρώπησιν, ὡς ταύτην τὴν φύσιν ἐκ πανάγνου τῆς Παρθένου λήψε ται, μάλα εἰκότως καὶ αὐτὴν τοῦ γένους τὴν κρη πίδα τιμῆς μεγίστης ηξίωσε. Πρῶτον μὲν γὰρ βου λὴν τῆς δημιουργίας προέταξεν, ἵνα τοῦ δημιουρ γουμένου τὸ λογικόν προσημάνῃ · εἶτα τῶν προσ ώπων τῆς θεότητος παρεδήλωσε τὸν ἀριθμὸν, ἵνα τὰ τῆς θεολογίας ὁ πλαττόμενος ἄνθρωπος λάβῃ αἰνί- γματα, καὶ ὁ τοῦ παναγίου βαπτίσματος ἀξιούμενος γινώσκῃ σαφῶς ὅτι ὁ πλάσας καὶ διέσωσε, καὶ ὁ σώ σας αὐτὸς καὶ διέπλασε · πρὸς δὲ τούτοις καὶ οἷον αὐτ τουργὸς τῆς διαπλάσεως γενόμενος, έδειξε την πλείονα περὶ τόδε τὸ πλάσμα φιλοστοργίαν· ἀλλ᾽ οὔτε χεῖρας ἔχειν τὸ θεῖόν φαμεν οὔτε δεῖσθαι βουλής τινος καὶ προθεωρίας, ἵνα κατὰ τοὺς Πλάτωνος μύθους πρὸς τὴν τῆς ἐνθυμήσεως ἰδέαν κατασκευάσῃ τὸ ποίημα τ ἀλλὰ καὶ τούτων ἕκαστον τὴν πλείονα τοῦ Θεοῦ περὶ τὸ ζῶον κηδεμονίαν δηλοί. Τι ἐστι τὸ « Κατ' εικόνα ;ι Τινὲς τὸ ἀόρατον τῆς ψυχῆς τὸ κατ' εἰκόνα εἰρή κασιν · ἀλλ᾽ εἰ τοῦτο, πολλῷ μᾶλλον κατ' εικόνα ὑπῆρχον ἂν οἱ ἄγγελοι· τινὲς δὲ λίαν ἀνοήτως τὸ ἀνθρώπινον κατ' εἰκόνα θείαν γεγενῆσθαί φασιν, απατηθέντες ἐκ τοῦ λέγειν πολλάκις ἐπὶ Θεοῦ τὴν θείαν Γραφὴν ὀφθαλμοὺς καὶ χεῖρας καὶ τὰ ὅμοια, μὴ συνιδόντες ὡς ἀνθρώποις δι' ἀνθρώπων διαλεγόμενος ὁ Θεὸς τῇ τῶν ἀκουόντων ἀσθενείᾳ τους λόγους μετ τρεῖ· καὶ ἐπειδὴ δι᾿ ὀφθαλμῶν ὁρῶμεν ἡμεῖς, τὴν ὀπτικὴν αὑτοῦ δύναμιν ὀφθαλμοὺς ὀνομάζει · ὥσπερ καὶ ὦτα τὸ ἀκουστικόν· καὶ τὸ πρόσταγμα στόματ καίτοι τὸ ἀπερίγραφον τοῦ Θεοῦ πολλαχοῦ τῆς Γρα φῆς ἔστιν ἐκμαθεῖν· τινὲς τοίνυν τῶν διδασκάλων οὕτως ἐνόησαν τὸ, «κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν, ο ὅτι τὴν κτίσιν τὴν αἰσθητήν τε καὶ νοητὴν πεποιηκὼς ὁ τῶν ὅλων Θεὸς τὸν ἄνθρωπον διέπλα- σεν ἔσχατον · οἷόν τινα εἰκόνα αὑτοῦ ἐν μέσῳ τεθει κώς τῶν ἀψύχων καὶ αἰσθητῶν καὶ νοητῶν· ἵνα τὰ μὲν ἄψυχά τε καὶ ἔμψυχα τούτῳ προσφέρῃ ὥσπερ τινὰ φόρον τὴν χρείαν· αἱ δὲ νοητα: φύσεις ἐν τῇ περὶ τοῦτον κηδεμονία, τὴν περὶ τὸν πεποιηκότα δεικνύουσιν εὔνοιαν. Τινὲς δὲ τὸ κατ' εἰκόνα Θεοῦ κατὰ τὸ ἀρχικὸν γεγενῆσθαι τὸν ἄνθρωπον ἔφησαν ο ἐπήγαγε γὰρ, φασίν · ! Καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης, ο κ. τ. λ. Ὥσπερ γὰρ αὐτὸς ἔχει τῶν ὅλων τὴν δεσποτείαν, οὕτω καὶ δέδωκε τῷ ἀνθρώπῳ τῶν ἀλόγων τὴν ἐξουσίαν. • conficiens sanctissimum baptisma, generationem A demnonstrat. Cum enim dicit, Dixit Deus, divinæ pturus erat, merito illam generationis fundamentum bonore magno dignatus est. Primum quidem consi- theologiæ secreta sumeret et qui sancto baptismo dignatus est, clare cognoscat quod qui formavit et Praeterea ut auctor formationis factus, ostendit QUESTIO CCLIII. Ham factam fuisse, decepti ex eo quod sæpe tientes et rationales fecisset qui est omnium Deus, D butum utilitatem conferant. Creaturæ autem ratio- nales illi providendo suam erga factorem benevo- 119, 121, q. 251). NOTÆ. (50) Cum hac quæstione, quain e Theodoreto q. 20 in Genes. decerpsit auctor, confer quæst. XXXVI. PHOTII PATRIARCHA CP.

col. 1061–1062page 527 of 591

PG 101:1061Ἔστι μέντοι καὶ ἄλλα εὑρεῖν ὡς ἀρχετύπου μιμήματα· δημιουργεῖ γὰρ καὶ ἄνθρωπος κατὰ μίμησιν τοῦ πεποιηκότος Θεοῦ καὶ οἰκίας καὶ τείχη καὶ πόλεις καὶ λιμένας, οὐρανοῦ ἐκτυπώματα, καὶ ἡλίου καὶ σελήνης καὶ ἀστέρων καὶ ἀνθρώπων καὶ ἀλόγων ζώων εἰκόνας· εἰ καὶ τὸ τῆς δημιουργίας διάφορον ἄφατον, ἀλλ' ὅμως δημιουργῶν ὁ ἄνθρωπος ἀμηγάπη, τὸν οἰκεῖον μιμεῖται ποιητὴν ὡς εἰκὼν τὸ ἀρχέτυπον· καὶ γὰρ ἡ εἰκὼν ἔχει τὰ τοῦ ἀρχετύπου ἐνδάλματα· ἀλλὰ τὸ μὲν τῶν μορίων εἶδος ἔχει, τὰς δὲ ἐνεργείας οὐκ ἔχει· ἐστέρηται γάρ ψυχῆς δι' ἧς κινεῖται τὸ σῶμα· οὕτω πάλιν καὶ βασιλεύει ὁ ἄνθρωπος καὶ κρίνει κατὰ μίμησιν τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ· ἀλλ' ὁ μὲν καὶ μαρτύρων καὶ κατηγόρων δεῖται καὶ μυρίων ἄλλων ἐν τῇ συγκρίσει· ὁ δὲ οὐδενός· πάντα γὰρ καὶ πρὶν γενέσθαι οἶδεν· οὕτω καὶ θεὸς ὁ ἄνθρωπος ὠνομάσθη· διότι καὶ εἰκὼν ἐκλήθη Θεοῦ· καὶ γὰρ ὁ Παῦλός φησιν· Ἀνὴρ οὐκ ὀφείλει κατακαλύπτεσθαι τὴν κεφαλήν, εἰκὼν καὶ δόξα Θεοῦ ὑπάρχων· ἀλλὰ πάλιν ὁ μὲν Θεὸς καὶ τὴν φύσιν ἐστὶν ὅπερ καλεῖται· ὁ δὲ ἄνθρωπος ὡς εἰκὼν τοὔνομα μόνον ἔχει· πάλιν ἀπερίγραφον κυρίως μὲν καὶ ἀληθῶς ὁ Θεός· μιμεῖται δὲ αὐτό πως καὶ ὁ ἀνθρώπινος λογισμός· ἐν ἀχαρεῖ γὰρ περινοστεῖ τά τε ἑῷα καὶ τὰ ἑσπέρια καὶ τὰ νότια καὶ τὰ βόρεια καὶ δὴ καὶ τὰ οὐράνια καὶ τὰ ὑποχθόνια· ἀλλ' ὁ μὲν τῇ τοῦ λογισμοῦ μόνῃ φαντασίᾳ· Θεὸς δὲ καὶ τῇ οὐσίᾳ καὶ τῇ σοφίᾳ καὶ τῇ δυνάμει τὸ ἀπερίγραφον ἔχει· εὕροι δ' ἄν τις καὶ ἑτέραν μίμησιν ἀκριβεστέραν ἐν τῇ ψυχῇ τοῦ ἀνθρώπου· ἔχει γὰρ αὐτὴ ἐν ἑαυτῇ καὶ τὸ λογικὸν καὶ τὸ ζωτικόν· καὶ γεννᾷ μὲν ὁ νοῦς τὸν λόγον· συμπρόεισι δὲ τῷ λόγῳ πνεῦμα, οὐ γεννώμενον καθάπερ ὁ λόγος, συμπαρομαρτοῦν δ' ἀεί. Ἀλλὰ ταῦτα ὡς ἐν εἰκόνι πρόσεστι τῷ ἀνθρώπῳ· διὸ ἀνυπόστατός ἐστι καὶ ὁ λόγος καὶ τὸ πνεῦμα· ἐπὶ δὲ τῆς ἁγίας Τριάδος τρεῖς νοοῦμεν τὰς ὑποστάσεις καὶ ἀσυγχύτως ἡνωμένας καὶ καθ' ἑαυτὰς ὑφεστώσας. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝΔ'. Ἀγαθὸν τὸν Θεὸν ὀνομάζοντες, πῶς αὐτῷ περιάπτετε τοσαύτην ἀποτομίαν; Ὠμότητα γὰρ καὶ ἀπήνειαν τὸ διὰ βρώσιν ὀλίγην τοσαύτην ἐπενεγκεῖν τιμωρίαν, οὐ τοῖς ἡμαρτηκόσι μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἐξ ἐκείνων βεβλαστηκόσιν. Πρῶτον προσήκει πεπεῖσθαι τοὺς εὐσεβεῖν προαιρουμένους ὡς πᾶν ὁτιοῦν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων γινόμενον ἢ κελευόμενον καὶ ὅσιον καὶ δίκαιον καὶ ἀγαθὸν καὶ φιλάνθρωπον· ἔπειτα εἰδέναι χρὴ ὡς πᾶς νόμος εἰ καὶ περὶ μικρῶν τινων διαγορεύει, τὴν ἴσην ἔχει δύναμιν τῷ τὰ μέγιστα κελεύοντι δρᾶν, καὶ διαφερόντως ὅταν θεῖος ᾖ ὁ νόμος· αὐτίκα γοῦν ὁ περιτέμνεσθαι κελεύων, οὐδεμίαν παραβαινόμενος τῷ πέλας ἐξεργάζεται βλάβην· ἀλλ' ὅμως ὁ νομοθέτης φησίν, Ὅτι πᾶς ἄρσην ἀπερίτμητος ὃς οὐ περιτμηθήσεται τῇ ἡμέρᾳ τῇ ὀγδόῃ, ἐξολοθρευθήσεται

ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝΔ'. Εστι μέντοι καὶ ἄλλα εὑρεῖν ὡς ἀρχετύπου μια A μήματα · δημιουργεῖ γὰρ καὶ ἄνθρωπος κατά μίμησ σιν τοῦ πεποιηκότος Θεοῦ καὶ οἰκίας καὶ τείχη καὶ πόλεις καὶ λιμένας, οὐρανοῦ ἐκτυπώματα, καὶ ἡλίου καὶ σελήνης καὶ ἀστέρων καὶ ἀνθρώπων καὶ ἀλόγων ζώων εἰκόνας· εἰ καὶ τὸ τῆς δημιουργίας διάφορον ἄφατον, ἀλλ' ὅμως δημιουργῶν ὁ ἄνθρωπος ἀμη- γάπη, τὸν οἰκεῖον μιμεῖται ποιητὴν ὡς εἰκὼν τὸ ἀρχέτυπον· καὶ γὰρ ἡ εἰκὼν ἔχει τὰ τοῦ ἀρχετύπου ἐνδάλματα · ἀλλὰ τὸ μὲν τῶν μορίων εἶδος ἔχει, τὰς δὲ ἐνεργείας οὐκ ἔχει· εστέρηται γάρ ψυχῆς δι' ἧς κινεῖται τὸ σῶμα· οὕτω πάλιν καὶ βασιλεύει ὁ ἄνθρωπος καὶ κρίνει κατά μίμησιν τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ· ἀλλ' ὁ μὲν καὶ μαρτύρων καὶ κατηγόρων δεῖ- ται καὶ μυρίων ἄλλων ἐν τῇ συγκρίσει · ὁ δὲ οὐδε νός· πάντα γὰρ καὶ πρὶν γενέσθαι οἶδεν· οὕτω καὶ Β θεὸς ὁ ἄνθρωπος ὠνομάσθη· διότι καὶ εἰκὼν ἐκλήθη Θεοῦ· καὶ γὰρ ὁ Παῦλός φησιν· . Ανήρ οὐκ ὀφείλει κατακαλύπτεσθαι τὴν κεφαλὴν, εἰκὼν καὶ δόξα Θεοῦ ὑπάρχων·, ἀλλὰ πάλιν ὁ μὲν Θεὸς καὶ τὴν φύσιν ἐστὶν ὅπερ καλεῖται· ὁ δὲ ἄνθρωπος ὡς εἰκὼν τοὔνομα μόνον ἔχει· πάλιν ἀπερίγραφον κυρίως μὲν καὶ ἀληθῶς ὁ Θεός· μιμεῖται δὲ αὐτό πως καὶ ὁ ἀνθρώ- πινος λογισμός · ἐν ἀχαρεῖ γὰρ περινοστεί τά τε ἐῷα καὶ τὰ ἑσπέρια καὶ τὰ νότια καὶ τὰ βόρεια καὶ δὴ καὶ τὰ οὐράνια καὶ τὰ ὑποχθόνια · ἀλλ' ὁ μὲν τῇ τοῦ λογισμοῦ μόνη φαντασίᾳ· Θεὸς δὲ καὶ τῇ οὐσίᾳ καὶ τῇ σοφίᾳ καὶ τῇ δυνάμει τὸ ἀπερίγραφον ἔχει· εὕροι δ᾽ ἄν τις καὶ ἑτέραν μίμησιν ἀκριβεστέραν ἐν τῇ ψυχῇ τοῦ ἀνθρώπου· ἔχει γὰρ αὐτὴ ἐν ἑαυτῇ καὶ τὸ λογικὸν καὶ τὸ ζωτικόν· καὶ γεννᾷ μὲν ὁ νοῦς τὸν λόγον · συμπρόεισι δὲ τῷ λόγῳ πνεῦμα, οὐ γεν νώμενον καθάπερ ὁ λόγος, συμπαρομαρτοῦν δ' ἀεί. ᾿Αλλὰ ταῦτα ὡς ἐν εἰκόνι πρόσεστι τῷ ἀνθρώπῳ· διὸ ἀνυπόστατός ἐστι καὶ ὁ λόγος καὶ τὸ πνεῦμα· ἐπὶ δὲ τῆς ἁγίας Τριάδος τρεῖς νοοῦμεν τὰς ὑπο στάσεις καὶ ἀσυγχύτως Ηνωμένας καὶ καθ᾿ ἑαυτὰς ὀφεστώσας. Αγαθὸν τὸν Θεὸν ὀνομάζοντες, πῶς αὐτῷ περι άπτετε τοσαύτην ἀποτομίαν; 'Ωμότητα γὰρ καὶ ἀπήνειαν τὸ διὰ βρώσιν ὀλίγην τοσαύτην ἐπ- ενεγκεῖν τιμωρίαν, οὐ τοῖς ἡμαρτηκόσι μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἐξ ἐκείνων βεβλαστηκόσιν. - — Πρῶτον προσήκει πεπεῖσθαι τοὺς εὐσεβεῖν προαι- D ρουμένους ὡ, πᾶν ὁτιοῦν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων γινόμενον ἢ κελευόμενον καὶ ὅσιον καὶ δίκαιον καὶ ἀγαθὸν καὶ φιλάνθρωπον · ἔπειτα εἰδέναι χρὴ ὡς πᾶς νόμος εἰ καὶ περὶ μικρῶν τινων διαγορεύει, τὴν ἴσην ἔχει δύναμιν τῷ τὰ μέγιστα κελεύοντι δρᾷν, καὶ διαφερόντως όταν θεῖος ἡ ὁ νόμος · αὐτίκα γοῦν ὁ περιτέμνεσθαι κελεύων, οὐδεμίαν παραβαινόμενος τῷ πέλας ἐξεργάζεται βλάβην· ἀλλ' ὅμως ὁ νομο θέτης φησίν, "Οτι πᾶς ἄρσην ἀπερίτμητος ὃς οὐ πε- ριτμηθήσεται τῇ ἡμέρᾳ τῇ ὀγδόῃ, ἐξολοθρευθήσεται 7. Possent etiam inveniri alia quasi archetypi exen- plaria : fecit enim homo, exemplo Dei creatoris, et domos et muros et urbes et portus, cœli simi- litudines, et solis et lunæ et astrorum et hominum et irrationalium animalium imagines. Quamvis ineffabilis sit in operando differentia, attamen homo aliquo modo creans suum factorem imitatur sicut imago suum archetypum. Etenim imago habet ar- chetypi apparentias ; partium quidem formas habet, virtutem autem non habet: anima enim qua sese movet corpus privatur. Sic iterum regnat homo et judicat ad imitationem illius qui est omnium Deus. Ille quidem testibus et accusatoribus indiget et multis aliis ad judicandum : hic autem, nullo. Omnia enim antequam facta sint cognoscit. Sic et homo Deus appellatus est, quia et imago vocatus est Dei. Paulus enim dicit: Homo non debet caput rooperire, cum sit imago et gloria Dei '' Sel Deus secundum naturam suam sic vocatur; homo autem sicut imago nomen tantum habet. Item vere et realiter incircumscriptus est Deus: hoc autem aliquo modo imitatur intelligentia humana; in mo- mento enim et orientem et occidentem et austrum et septentrionem et cœlestia et subterranea per- currit: sed hic quidem sola mentis imaginatione; Deus autem substantia et sapientia et potentia in- circumscriptus est. Inveniri etiam potest aliud exemplum satis perfectum in anima hominis : habet enim illa in seipsa et vitam rationalem et anima- lem; et mens parit verbum : verbo autem præest spiritus, non generatus sicut verbum, sed semper gine, itaque inconsistens est verbum sicut et mens. In sancta autem Trinitate tres credimus hy- postases et indivisibiliter unitas et in se singula- Bonum esse Deum existimantes, quomodo illi tantam attribuatis severitatem ? Crudelitas est enim et duritia tantam propter parvam manducationem inferre pœnam, non solum illis qui peccaverunt, Edita a Maio (1. c. . 121, 122, q. 253). — De pœna gravissima a Deo in Adamum et ejus posteros constituta. Gen. i, 16, 17. 13 | Cor. XI, Primo convenit persuasum esse illis qui pietati colendæ student, quod quodcunque ab omnipo- tente Deo factum vel mandatum sit, et sanctum et justum et bonum et philanthropicum est. Deinde scito opus est omnem legem, quamvis de mininis rebus statuat, æqualem habere virtutem ac illa quæ maxima facere jubet, et eminenter quando agitur de lege divina. Sit in exemplum lex quæ circum- cidi omnes jubet, quam si quis transgressus fuerit, nullam proximo offensionem causat, attamen legis- lator dixit : • Quod omne masculinum incircum- comitans. Hæc autem sunt in homine, sicut in ima- riter subsistentes. sed et illorum posteritati (51). NOTÆ. (51) Theodoreti sunt fere omnia (q. 57 in Genes. p. 151). AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO CCLIII, CCLIV. QUAESTIO CCLIV.

Question CCLIVQuæstio CCLIV

col. 1063–1064page 528 of 591

PG 101:1063καὶ ἣν ὥρισε τοῖς ἀνδροφόνοις καὶ μοιχοῖς τιμωρίαν, ταύτην δὴ τούτοις ἐπλήρωσεν. Εἰ δὲ Μαρκίων καὶ οἱ τῆς αὐτῆς δυσσεβείας διὰ ταῦτα μάλιστα τὸν νόμον καὶ αὐτὸν κακίζουσι τὸν νομοθέτην, ἐκ τοῦ Εὐαγγελίου ἐπιστομιζέσθωσαν· «Ὁ γὰρ λάγνως ὁρῶν γυναῖκα ὡς μοιχὸς ἐκείνῳ κρίνεται·» καί, «Ὁ ῥακά λέγων τὸν ἀδελφόν, γραφῆς ὑπεύθυνος· καὶ ὁ εἰκῆ ὀργιζόμενος, ἔνοχος τῇ κρίσει· καὶ ὁ μωρὸν καλῶν, ἄξιος τῆς γεέννης·» τί γὰρ τὸν μὲν ἀγαθὸν ὀνομάζουσιν, ἀπηνῆ δὲ τὸν τῆς Παλαιᾶς νομοθέτην; ταῦτα γὰρ ἐκείνων κατὰ τὸν τούτων ὅρον ὠμότερα· ἡμεῖς δὲ καὶ τούτους κἀκείνους ἴσμεν τοὺς νόμους ἑνός· τὸ δὲ διάφορον ἡ τῶν νομοθετουμένων ποιότης εἰργάσατο· οἷα γὰρ σοφὸς διδάσκαλος τοῖς μὲν ἀτελέσι τὰ ἀτελῆ, τοῖς δὲ τελείοις τὰ τέλεια προσενήνοχε. Πρὸς δὲ τούτοις σκοπητέον καὶ τοῦτο, ὅτι τοῖς πρώτοις παραβαίνουσι τοὺς νόμους δίχα συγγνώμης ἐπιφέρονται αἱ τιμωρίαι, ὥστε τοὺς ἄλλους ὁρῶντας τὴν κόλασιν μὴ παραβαίνειν· οὕτως ὁ πρῶτος ἐν Σαββάτῳ ξύλα συλλέξας ὑπὸ παντὸς τοῦ λαοῦ κατελεύσθη· χρόνῳ δὲ ὕστερον πολλῶν τὸν περὶ Σαββάτου νόμον παραβεβηκότων, μακροθύμως ὁ νομοθέτης ἤνεγκεν· οὕτω Κάϊν πρῶτος φονεύσας ἀνηκέστοις τιμωρίαις περιβάλλεται, πολλῶν φονέων ὕστερον οὐ παραυτίκα δόντων τὰς τιμωρίας· ἔδει τοίνυν καὶ τὸν Ἀδὰμ δεξάμενον τὸν νόμον, καὶ νόμον κουφότατον (τῶν παντοδαπῶν γὰρ καρπῶν αὐτῷ ἐδεδώκει τὴν ἀφθονίαν, ἑνὸς δὲ μόνου ἀπηγορεύσει), δοῦναι δίκας τοῦ πλημμελήματος εἰς ὠφέλειαν τοῦ γένους· εἰ δὲ δυσόργητος ὤν, ὡς ὁ δυσώνυμος ἔφη Μαρκίων, διὰ βρῶσιν ὀλίγην τὴν τοῦ θανάτου τιμωρίαν ἐπήνεγκε, πῶς ἀπάντων ἀνθρώπων εἰς ἀσέβειαν ἐξοχειλάντων καὶ παρανομίαν, οὐ πανωλεθρίαν ἐπήνεγκεν; ἀλλὰ καὶ τὸν Υἱὸν ἔδωκε καὶ τὴν διὰ τοῦ πάθους καὶ σταυροῦ ἐδωρήσατο σωτηρίαν· καίτοι δῆλον τοῖς τὰ θεῖα πεπαιδευμένοις ὡς οὐδὲν ἐκ μεταμελείας ποιεῖ ὁ Θεός· τοῦτο γὰρ ἴδιον τὸ πάθος τῶν τρεπτὴν ἐχόντων τὴν φύσιν, ἔτι δὲ καὶ τὸ μέλλον ἀγνοούντων· ὁ δὲ Θεὸς καὶ τὰ μήπω γεγενημένα ὡς ἤδη γεγενημένα ὁρᾷ· διὸ καὶ τὸν Ἀδὰμ προειδὼς ὅτι θνητὸς γενήσεται τὴν ἐντολὴν παραβάς, τοιαύτην αὐτοῦ καὶ τὴν φύσιν εἰς ἄρρεν καὶ θῆλυ προκατεσκεύασε· τῶν γὰρ θνητῶν καὶ παιδοποιίας δεομένων εἰς τὴν τοῦ γένους διαμονὴν ἡ τοιαύτη τῶν σωμάτων διάπλασις· ἡ γὰρ ἀθάνατος φύσις οὐ δεῖται τοῦ θήλεος· τούτων χάριν ὁ Ποιητής, τὸν μὲν τῶν σωμάτων ἀριθμὸν ὁμοῦ παρήγαγε, τῶν δὲ θνητῶν ζώων ἀνὰ δύο· καθ' ἕκαστον δημιουργησάμενος, τῆς αὔξης αὐτοῖς τὴν εὐλογίαν προσήνεγκεν. Ταῦτα τοίνυν προορῶν ὁ Θεὸς οὐ μόνον εἰς ἄρσεν καὶ θῆλυ τὸν ἄνθρωπον διέπλασεν, ἀλλὰ καὶ τὴν περὶ τῆς βρώσεως αὐτοῖς νόμον ἔδωκεν. «Ἰδοὺ γάρ, φησίν, ἔδωκα ὑμῖν πάντα χόρτον σπόριμον καὶ ἑξῆς· ὑμῖν δέδωκα εἰς βρῶσιν·» καὶ ταῦτα πρὸ τῆς ἐντολῆς· οὐ τοίνυν ὀργῆς ἡ τιμωρία ἀλλ' οἰκονομία σοφίας

cisum quod non circumcisum fuerit die octava, ex- A terminabitur, et quam statuit homicidis et adulteris panam, eamdem illis ponit 4., Si autem Marcion et ejusdem impietatis assecla propterea præsertim et legem et Legislatorem ipsum redarguunt, Evangelio ¡ingua eorum comprimenda est. «Qui enim mente lasciva mulierem viderit sicut adulter ab illo judi- calur 15 ; » et, «Qui dicit fratri suo, Raca, reus est con- cilio ; et qui temere irascitur, rens erit judicio; et qui illum ſatuum vocaverit, reus erit gehennæ ignis ''. » Quidam hunc quidem bonum appellant, crudelem autem Veteris Testamenti legislatorem. Hæc autem istis secundum illorum mensuram du. riora sunt ; nos autem et has et illas unius legos scimus, differentiam autem sola effecit subditorum qualitas. Sicut enim bonus magister imperfectis quidem imperfecta, perfectis autem perfecta Ad hoc autem et illud considerandum est, quod Β illis qui primi leges transgrediuntur, sine venia infliguëtur pœnæ : ita ut alii punitione visa trans- gredi non audeant. Sic qui prius in Sabbato lignum collegit, ab omni populo lapidatus est. Postea autem multis Sabbati legem transgredientibus longani- aniter tulit legislator. Sic Cain qui primus homicida fuit, inexorabilibus penis circumfertur, quamvis postea multi homicidæ pœnas non statim dederint. Oportebat ergo Adamum, accepta lege et hac nom onerosa, siquidem ex omni genere fructuum de- Jerat abundantiam, uno solummodo impedito, pro delicto ad utilitatem generis sui pœnas dare. Si autem nimnia ira commotus, ut dixit Marcion abo minabilis, propter parvam comestionem mortis pœ- nam intulit, quomodo omnibus hominibus ad inı- pietatem et injustitiam irruenfibus, non totalem perditionem intulerit, sed e contra suum Filium de- derit, et per passionem ad crucem salutem dona- verit. Evidens est autem illis qui in divinorum notitia versantur nihil ex animi inconstantia facere Deum hæc est enim proprie passio illorum qui naturam variabilem habent, nec futurum cogno- scunt. Deus autem et quæ non sunt sicut et quæ facta sunt videt. Itaque prævidens Deus quod Adam mortalis feret propter transgressionem mandati, tali modo illius naturam in masculum et feminam generis sui durationem indigentibus, talis est cor- porum dispositio. Immortalis enim natura non in- diget femina : hujus causa Creator corporum qui- dem numerum simul produxit, mortalia autem animalia bina ; et postquam singula formata sint, illis benedictionem ad multiplicandum intulit. Hæc ergo prævidens Deus, non modo in mascu- lun et feminam hominem fecit, sed et de mandu- calione legem illis dedit. « Ecce enim, inquit, dedi vobis omnem herbam afferentem semen, et cætera, ut sint vobis in escam 17 › Et hæc ante mandatum. Non ergo ita plena est iræ punitio, sed est modus καὶ ὴν ὥρισε τοῖς ἀνδροφόνοις καὶ μοιχοίς τιμωρίαν, ταύτην δὴ τούτοις επλήρωσεν. » Εἰ δὲ Μαρκίων καὶ οἱ τῆς αὐτῆς δυσσεβείας διὰ ταῦτα μάλιστα τὸν νόμον καὶ αὐτὸν κακίζουσι τὸν νομοθέτην, ἐκ τοῦ Εὐαγγελίου επιστομιζέσθωσαν· « Ο γὰρ λάγνως ὁρῶν γυναῖκα ὡς μοιχὸς ἐκείνῳ κρίνεται· ν και, « Ο ρακά λέγων τὸν ἀδελφὸν, γραφῆς ὑπεύθυνος· καὶ ὁ εἰχή ὀργιζόμενος, ἔνοχος τῇ κρίσει · καὶ ὁ μωρὸν καλών, ἄξιος τῆς γεέννης· τί γὰρ τὸν μὲν ἀγαθὸν ὀνομάζου σιν, ἀπηνῇ δὲ τὸν τῆς Παλαιᾶς νομοθέτην; ταῦτα γὰρ ἐκείνων κατὰ τὸν τούτων ὅρον ὠμότερα· ἡμεῖς δὲ καὶ τούτους κἀκείνους ἴσμεν τοὺς νόμους ἑνός· τὸ δὲ διάφορον ἡ τῶν νομοθετουμένων ποιότης εἰργάσατο· οἷα γὰρ σοφὸς διδάσκαλος τοῖς μὲν ἀτελέσι τὰ ἀτελῆ, τοῖς δὲ τελείοις τὰ τέλεια προσενήνοχε. Πρὸς δὲ τούτοις σκοπητέον καὶ τοῦτο, ὅτι τοῖς πρώτοις παραβαίνουσι τους νόμους δίχα συγγνώμης ἐπιφέρονται αἱ τιμωρίαι, ὥστε τοὺς ἄλλους ὁρῶντας τὴν κόλασιν μὴ παραβαίνειν· οὕτως ὁ πρῶτος ἐν Σαββάτῳ ξύλα συλλέξας ὑπὸ παντὸς τοῦ λαοῦ κατ ελεύσθη· χρόνῳ δὲ ὕστερον πολλῶν τὸν περὶ Σαββάτου νόμον παραβεβηκότων, μακροθύμως ὁ νομοθέτης ήνεγκεν· οὕτω Κάϊν πρῶτος φονεύσας ἀνηκέστοις τι μωρίαις περιβάλλεται, πολλῶν φονέων ὕστερον οὐ παραυτίκα δόντων τὰς τιμωρίας · ἔδει τοίνυν καὶ τὸν Ἀδὰμ δεξάμενον τὸν νόμον, καὶ νόμον κουφότα- τον (τῶν παντοδαπῶν γὰρ καρπῶν αὐτῷ ἐδεδώκει τὴν ἀφθονίαν, ἑνὸς δὲ μόνου ἀπηγορεύσει), δοῦναι δίκας τοῦ πλημμελήματος εἰς ὠφέλειαν τοῦ γένους εἰ δὲ δυσόργητος ὢν, ὡς ὁ δυσώνυμος Εφη Μαρκίων, διὰ βρῶσιν ὀλίγην τὴν τοῦ θανάτου τιμωρίαν επήνεγκε, πῶς ἀπάντων ἀνθρώπων εἰς ἀσέβειαν ἐξοχειλάντων καὶ παρανομίαν, οὐ πανωλεθρίαν επήνεγκεν : ἀλλὰ καὶ τὸν Υἱὸν ἔδωκε καὶ τὴν διὰ τοῦ πάθους καὶ σταυροῦ ἐδωρήσατο σωτηρίαν· καίτοι δῆλον τοῖς τὰ θεῖα περ παιδευμένοις ὡς οὐδὲν ἐκ μεταμελείας ποιεῖ ὁ Θεός - τοῦτο γὰρ ἴδιον τὸ πάθος τῶν τρεπτὴν ἐχόντων τὴν φύσιν, ἔτι δὲ καὶ τὸ μέλλον ἀγνοούντων· ὁ δὲ Θεὸς καὶ τὰ μήπω γεγενημένα ὡς ἤδη γεγενημένα ὁρᾷ- διὸ καὶ τὸν Ἀδὰμ προειδὼς ὅτι θνητὸς γενήσεται τὴν ἐντολὴν παραβὰς, τοιαύτην αὐτοῦ καὶ τὴν φύσιν εἰς ἄῤῥεν καὶ θῆλυ προκατεσκεύασε· τῶν γὰρ θνη- τῶν καὶ παιδοποιίας δεομένων εἰς τὴν τοῦ γένους δια- μονὴν ἡ τοιαύτη τῶν σωμάτων διάπλασις· ἡ γὰρ ἀθάνατος φύσις οὐ δεῖται τοῦ θήλεος· τούτων χάριν ὁ Ποιητὴς, τὸν μὲν τῶν σωμάτων ἀριθμὸν ὁμοῦ παρήγαγε, τῶν δὲ θνητῶν ζώων ἀνὰ δύο · καθ' ἕκαστον δημιουργησάμενος, τῆς αὔξης αὐτοῖς τὴν εὐλογίαν προσήνεγκεν. • Ταῦτα τοίνυν προορῶν ὁ Θεὸς οὐ μόνον εἰς ἄρσεν καὶ θῆλυ τὸν ἄνθρωπον διέπλασεν, ἀλλὰ καὶ τὴν περὶ τῆς βρώσεως αὐτοῖς νόμον ἔδωκεν. 4 Ἰδοὺ γὰρ, φησίν, ἔδωκα ὑμῖν πάντα χόρτον σπόριμον καὶ ἑξῆς ὑμῖν δέδωκα εἰς βρῶσιν· καὶ ταῦτα πρὸ τῆς ἐντολῆς οὐ τοίνυν ὀργῆς ἡ τιμωρία ἀλλ' οἰκονομία σοφίας attulit. præparavit. Mortalibus enim et generatione ad » Levit. XII, 3. 15 Matth. v, 28. " ibid. 22. 17 Genes. *, 29. PHOTII PATRIARCHIE CP.

col. 1065–1066page 529 of 591

PG 101:1065μεστή· ἵνα γὰρ μισήσῃ τὴν ἁμαρτίαν τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος ὡς αἰτίαν θανάτου γεγενημένην, μετὰ τὴν παράβασιν τῆς ἐντολῆς ἐπιφέρει τοῦ θανάτου τὴν ψῆφον ὁ πάνσοφος, τοῦτο μὲν τὸ περὶ τὴν ἁμαρτίαν μηχανώμενος μίσος, προευτρεπίζων δὲ τῷ γένει τῆς σωτηρίας τὸ φάρμακον, τὴν τοῦ Μονογενοῦς ἐνανθρώπησιν· δι' ἧς ἡμῖν ἡ ἐκ νεκρῶν ἀνάστασις καὶ ἡ ἀθανασία διαπεπραγμάτευται· τί δὲ καὶ ἀπηνὲς ἢ ἀπόφασις ἔχει; «Γῆ εἶ, καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ.» Ἀπὸ γῆς σε, φησίν, εἰς ἀμείνω πολλῷ φύσιν μετεσκεύασα· ἐπεὶ δὲ φυλάξαι μου τὴν ἐντολὴν οὐκ ἠθέλησας, πρὸς τὴν προτέραν ἐπανελεύσῃ φύσιν· ἀνθέτου δὲ καὶ σμικρὸν εἶναι δοκεῖ τὸ ἁμάρτημα; Ὁ μὲν πάντων ἔδωκε τὴν ἐξουσίαν, ἑνὸς δὲ μόνου ἀπεῖρξεν· ὁ δὲ καταλιπὼν ἅπαντα, τοῦτον καὶ μόνον καὶ πρῶτον ἐτρύγησε τὸν καρπόν· τοῦτο γὰρ αὐτῷ καὶ ὁ Δεσπότης ἐμέμψατο. Τίς γάρ, φησίν, ἀνήγγειλέ σοι ὅτι γυμνὸς εἶ, εἰ μὴ ἀπὸ τοῦ ξύλου οὗ ἐνετειλάμην σοι τούτου μόνον μὴ φαγεῖν, ἀπ' αὐτοῦ ἔφαγες; δεδήλωκε δὲ καὶ ὁ διάβολος μὴ φαγεῖν αὐτοὺς ἀπό τινος ἄλλου ξύλου. Δι' ὧν ἔφη τῇ Εὔᾳ· Τί ὅτι εἶπεν ὁ Θεός, Οὐ μὴ φάγητε ἀπὸ παντὸς ξύλου τοῦ ἐν παραδείσῳ; εἰ γὰρ οἶδεν ἐδηδοκότας, οὐκ ἂν ᾠήθη περὶ πάντων αὐτοὺς τῶν δένδρων εἰληφέναι τὴν ἐντολήν· οὐ μικρὰ τοίνυν ἡ παράβασις· πρώτου γὰρ μετέλαβον, οὗ μόνου μὴ μετασχεῖν ἐκελεύσθησαν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝΕ. Τίνας υἱοὺς θεοῦ κέκληκε Μωϋσῆς; Οἱ μὲν τοὺς ἀγγέλους ὑπονοήσαντες, μαίνονται· υἱοὺς δὲ κέκληκε νῦν τοῦ Θεοῦ τοὺς ἐκ τοῦ Σὴθ καταγομένους· εἰποῦσα γὰρ ἡ Γραφὴ ὅπως ἐκ τοῦ Σὴθ ὁ Ἐνὼς ἐγεννήθη, προσέθηκεν· «Οὗτος ἤλπισεν ἐπικαλεῖσθαι τὸ ὄνομα Κυρίου τοῦ Θεοῦ·» ὁ δὲ Ἀκύλας φησί· Τότε ἤρξατο καλεῖν ἐν ὀνόματι Κυρίου· αἰνίττεται δὲ ὡς διὰ τὴν εὐσέβειαν οὗτος πρώτος τῆς θείας προσηγορίας τετύχηκε καὶ ὑπὸ τῶν συγγενῶν ὠνομάσθη Θεός· ὅθεν οἱ ἐκ τούτου φύντες, υἱοὶ Θεοῦ ἐχρημάτιζον· διὸ καὶ ὁ Κύριος διὰ τοῦ προφήτου Δαβίδ· «Ἐγὼ εἶπα· Θεοί ἐστε καὶ υἱοὶ Ὑψίστου πάντες·» καί· «Ὁ Θεὸς ἔστη ἐν συναγωγῇ θεῶν· ἐν μέσῳ δὲ θεοὺς διακρινεῖ·» οὕτω δὲ ὀνομάζει τοὺς ἄρχοντας· καὶ γὰρ ἐπάγει· «Ἕως πότε κρίνετε ἀδικίαν καὶ πρόσωπα ἁμαρτωλῶν λαμβάνετε;» καὶ ἑξῆς· καὶ πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς εὑρήσεις θεοὺς τοὺς διαφέροντας τῶν πολλῶν ἀνθρώπων ὀνομαζομένους· οἱ τοίνυν τοῦ Σὴθ ἀπόγονοι εἴτε ἐκ τοῦ Ἐνώς, ὃς Θεός ἐπεκλήθη πρῶτος, ἐκφύντες, εἴτε ἁπλῶς ὡς εὐσεβείᾳ τῶν ἐκ τοῦ Κάϊν τεχθέντων διαφέροντες, υἱοὶ Θεοῦ ἐκαλοῦντο, καὶ οὐκ ἐμίγνυντο τοῖς ἐκ τοῦ Κάϊν διὰ τὴν ἐπενεχθεῖσαν αὐτῷ παρὰ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἀράν· χρόνῳ δὲ ὕστερον εὐειδεῖς θεασάμενοι τὰς ἐκ τῆς τοῦ Κάϊν συγγενείας θυγατέρας, καὶ καταθελχθέντες, ὡς εἰκός, τοῖς παρ' αὐτῶν ἐπινοηθεῖσι μουσικοῖς

QUÆSTIO CCLV [Coist. CCCV, Taur. CCXCIV]. μεστή ἵνα γὰρ μισήσῃ τὴν ἁμαρτίαν τὸ τῶν ἀνθρώ- πων γένος ὡς αἰτίαν θανάτου γεγενημένην, μετὰ τὴν παράβασιν τῆς ἐντολῆς ἐπιφέρει τοῦ θανάτου τὴν ψῆφον ὁ πάνσοφος, τοῦτο μὲν τὸ περὶ τὴν ἁμαρ τίαν μηχανώμενος μίσος, προευτρεπίζων δὲ τῷ γένει τῆς σωτηρίας τὸ φάρμακον, τὴν τοῦ Μονογενοῦς ἐνανθρώπησιν· δι' ἧς ἡμῖν ἡ ἐκ νεκρῶν ἀνάστασις καὶ ἡ ἀθανασία διαπεπραγμάτευται· τί δὲ καὶ ἀπὸ ηνὲς ἢ ἀπόφασις ἔχει; «Γῆ εἶ, καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ. » ᾿Απὸ γῆς σε, φησίν, εἰς ἀμείνω πολλῷ φύσιν μετ- εσκεύασα· ἐπεὶ δὲ φυλαξαι μου τὴν ἐντολὴν οὐκ ἠθέλησας, πρὸς τὴν προτέραν επανελεύσῃ φύσιν · ἀνθέτου δὲ καὶ σμικρὸν εἶναι δοκεῖ τὸ ἁμάρτημα; Ὁ μὲν πάντων ἔδωκε τὴν ἐξουσίαν, ἑνὸς δὲ μόνου ἀπεῖρξεν· ὁ δὲ καταλιπών ἅπαντα, τοῦτον καὶ μόνον καὶ πρῶτον ἐτρύγησε τὸν καρπόν· τοῦτο γὰρ αὐτῷ B καὶ ὁ Δεσπότης ἐμέμψατο. Τις γαρ, φησιν, ἀνήγγειλέ σοι ὅτι γυμνὸς εἶ, εἰ μὴ ἀπὸ τοῦ ξύλου οὗ ἐνετειλάμην σοι τούτου μόνον μὴ φαγεῖν, ἀπ' αὐτοῦ ἔφαγες; δε δήλωνε δὲ καὶ ὁ διάβολος μή φαγεῖν αὐτοὺς ἀπό τινος ἄλλου ξύλου. Δι' ὧν ἔφη τῇ Εὔᾳ· Τί ὅτι εἶπεν ὁ Θεὸς, Οὐ μὴ φάγητε ἀπὸ παντὸς ξύλου τοῦ ἐν πα- ραδείσῳ; εἰ γὰρ οἶδεν εδηδοκότας, οὐκ ἂν ᾠήθη περί πάντων αὐτοὺς τῶν δένδρων εἰληφέναι τὴν ἐντολήν οὐ μικρὰ τοίνυν ἡ παράβασις· πρώτου γὰρ μετα έλαβον, οὗ μόνου μὴ μετασχεῖν ἐκελεύσθησαν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝΕ. Τίνας υἱοὺς θεοῦ κέκληκε Μωϋσῆς; Οἱ μὲν τοὺς ἀγγέλους ὑπονοήσαντες, μαίνονται C υἱοὺς δὲ κέκληκε νῦν τοῦ Θεοῦ τοὺς ἐκ τοῦ Σὴθ κατ αγομένους· εἰποῦσα γὰρ ἡ Γραφὴ ὅπως ἐκ τοῦ Σὴθ ὁ · Ενὼς ἐγεννήθη, προσέθηκεν· «Οὗτος ἤλπισεν ἐπικα- · λεῖσθαι τὸ ὄνομα Κυρίου τοῦ Θεοῦ, ὁ δὲ Ακύλας φησί Τότε ήρξατο καλεῖν ἐν ὀνόματι Κυρίου, αἰνίτε τεται δὲ ὡς διὰ τὴν εὐσέβειαν οὗτος πρώτος τῆς θείας προσηγορίας τετύχηκε καὶ ὑπὸ τῶν συγγενῶν ὠνομάσθη Θεός· ὅθεν οἱ ἐκ τούτου φύντες, υἱοὶ Θεοῦ ἐχρημάτιζον· διὸ καὶ ὁ Κύριος διὰ τοῦ προφή του Δαβίδ « Ἐγὼ εἶπα · Θεοί ἐστε καὶ υἱοὶ Ὑψίσ στου πάντες· » και, « Ὁ Θεὸς ἔστη ἐν συναγωγῇ θεῶν· ἐν μέσῳ δὲ θεοὺς διακρινεῖ· οὕτω δὲ ὀνομάζει τοὺς ἄρχοντας· καὶ γὰρ ἐπάγει « "Εως πότε κρίνετε ἀδικίαν καὶ πρόσωπα ἁμαρτωλῶν λαμβάνετε ;, καὶ ἑξῆς· καὶ πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς εὑρήσεις θεοὺς τοὺς δια- φέροντας τῶν πολλῶν ἀνθρώπων ὀνομαζομένους· οἱ τοίνυν τοῦ Σήθ ἀπόγονοι εἴτε ἐκ τοῦ Ἐνώς, ὃς Θεός ἐπεκλήθη πρῶτος, ἐκφύντες, εἴτε ἁπλῶς ὡς εὐσεβεία τῶν ἐκ τοῦ Κάϊν τεχθέντων διαφέροντες, υἱοὶ Θεοῦ ἐκαλοῦντο, καὶ οὐκ ἐμίγνυντο τοῖς ἐκ τοῦ Κάϊν διὰ τὴν ἐπενεχθεῖσαν αὐτῷ παρὰ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἀράν χρόνῳ δὲ ὕστερον εὐειδεῖς θεασάμενοι τὰς ἐκ τῆς τοῦ Κάϊν συγγενείας θυγατέρας, καὶ καταθελχθέντες, ὡς εἰκὸς, τοῖς παρ' αὐτῶν ἐπινοηθεῖσι μουσικοῖς ΝΟΤΑ. A agendi sapientia plenus. Ut enim peccatum ex- . - horresceret hominum genus ut causam mortis factum, post transgressionem mandati mortis de- cretum qui est omnino sapiens, intulit, et hoc qui- dem odium peccati moliens, hominibus autem sa- lutarem medicinam præparans, scilicet, Unigeniti resurrectio et immortalitas operatur. Quid autem crudele habet hoc decretum? Terra es, et in terram reverteris 18 › e terra te, inquit, ad multo meliorem datum meum servare, ad primam naturam rever- teris, quare autem parvum esse videatur pecca- tum? Ille quidem omnium dedit potentiam, uno solummodo interdixit; hic autem omnibus relictis, illum et solum et primum carpsit fructum. « Hoc indicavit tibi quod nudus esses, nisi quod ex ligno de quo præceperam tibi ne comederes comedisti "?, demonstravit autem et diabolus illos non come- disse ab alio quodam ligno. Itaque dicit Eva : Cur præcepit vobis Deus ut non comederetis de omni ligno paradisi ? Si enim illos comedisse scivisset, non putasset de omnibus arboribus illos mandatum accepisse. Non est parva ergo transgressio: primun enim apprehendit quem solum nou attingere jussus fuerat. Quosnam filios Dei vocaverit Moyses (52). Qui quidem augelos esse sentiunt turpiter errant, filios autem vocavit Dei illos qui ex Seth orti sunt. Dicens enim Scriptura sacra quod ex Seth Enoch natus est, adjecit : « Iste confidit invocare nomen Domini Dei so. Aquila autem dicit : Tune capit invocare nomen Domini; ostendit autem quod per pietatem iste primus divinam appellationem obtinuit ex illo nati sunt, filii Dei nominabantur. Itaque Dominus per prophetam David dicit : ‹ Ego dixi : Dii estis et filii Excelsi omnes "., Et: ‹ Deus stetit in concilio deorum ". In medio autem deos judicat. • Sic nominat illos qui imperant. Etenin adjicit Usquequo judicatis injustitiam et per- sonas peccatorum sumitis "?, et cætera. Et sic in D multis Scripturæ locis invenies deos vocari illos omnes qui ab aliis hominibus distinguuntur. Qui vocatur, nati sint, sive solummodo pietate a tiliis Cain differentes, filii Dei vocabantur, et non mi- scebantur cum illis qui ex Cain descendebant, propter maledictionem contra illum a Deo illatam. Temporis autem decursu, pulchras videntes filias Cain et multis musicis instrumentis ab illis inventis deliniti, Jobal enim ex illis ortus psalterium et ci- Edita a Maio (l. c. p. 125, q. 254). - sui incarnationem, per quam nobis ex mortuis naturam præparavi, quia autem non voluisti man- enim illi Dominus exprobravit. Quis enim, inquit, De filiis Dei in textu Gen. νι, 2. et a parentibus Deus cognominatus est. Unde qui * Gen. mi, 19. 18 ibid. 11. 20 Genes. IV, 24. ergo ex Seth orti sunt sive ex Enoch, qui Deus primus 31 Psal. LXXXΙ, 6. ¹ª Psal. cx, 1. 33 Psal. Lxxx, 2- (52) Ex Theodoreto quæst. 47 in Genes. p. 147 seq AD AMPHILOCHIUM QUESTIO CCLV.

Question CCLVI - CCLVIIQuæstio CCLVI - CCLVII

col. 1067–1068page 530 of 591

Quæstio CCLV

PG 101:1067ὀργάνοις (ὁ γὰρ Ἰωβὰλ ἐξ αὐτῶν ἀνθήσας ψαλτήριον καὶ κιθάραν κατέδειξεν), ἐπεμίγησαν αὐταῖς καὶ διέφθειραν τὴν οἰκείαν εὐγένειαν, καὶ θεήλατον τιμωρίαν ἐδέξαντο, καρπὸν τῆς παρανομίας τὴν πανωλεθρίαν εὑράμενοι· ἐκεῖνο μέντοι ἐπισημήνασθαι χρή, ὡς οὐχ ἁπλῶς αὐτῶν ἁμαρτίαν ὁ θεῖος λόγος κατηγορεῖ, ἀλλὰ τὴν μετ' ἐπιμελείας καὶ σπουδῆς παρανομίαν· τοῦτο γὰρ δηλοῖ τό, Πᾶς τις διανοεῖται ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ ἐπιμελῶς ἐπὶ τὰ πονηρὰ πάσας τὰς ἡμέρας· οἱ μὲν γὰρ δυσχεραίνοντες τῆς ἁμαρτίας τὴν ὑπερβολήν, ἡττώμενοι δὲ διὰ τὴν τοῦ νοῦ ῥᾳθυμίαν, οὐ πονηρίᾳ, εἶτα ὕστερον ἀλγοῦντες καὶ στένοντες ἔχουσί τινα μετρίαν ἀμηγέπη παραίτησιν· οἱ δὲ εἰς ἀκολασίαν καὶ πονηρίαν παντάπασιν ἀποκλίναντες, ὥστε καὶ προσεπινοεῖν νεωτέρας κακίας ἰδέας, ποίας ἄξιοι συγγνώμης; ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝϚ'. Τοῦ νόμου μήπω τεθέντος ὃς διαγορεύει τιμᾶν τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα, πῶς ὁ Χὰμ ὡς πατραλοίας κρίνεται; Τῇ φύσει τοὺς ἀναγκαίους νόμους ἐντέθεικεν ὁ Θεός· οὕτω τὸν Κάϊν κατέκρινεν, ἐπειδήπερ αὐτὸν ἡ φύσις ἐδίδασκεν ὡς ὁ φόνος παράνομον· αὐτίκα γοῦν δόλῳ χρησάμενος συνεργῷ, πόῤῥω τῶν γεγεννηκότων ἀπάγων ἀνεῖλε τὸν ἀδελφόν, καὶ τοῦ Θεοῦ πυνθανομένου, «Ποῦ Ἄβελ ὁ ἀδελφός σου;» ἠρνήθη, δηλονότι ὡς ἐπιστάμενος κακὸν εἶναι τὸ τολμηθέν· ἐλεγχθεὶς δὲ ὑπὸ τοῦ δικαίου Κριτοῦ, ὡμολόγησεν ὑπὲρ συγγνώμην ἡμαρτηκέναι· «Μείζων γὰρ ἡ ἁμαρτία μου τοῦ ἀφεθῆναι με»· καὶ μέντοι καὶ ὁ Ἀδὰμ τῆς θείας ἐπιφανείας αἰσθόμενος ἐπειράθη λαθεῖν, καὶ εἰδὼς ὅτι δὴ τὸ κλέπτειν κακόν· οὕτω δὴ ὁ Χὰμ τὴν τοῦ πατραλοίου κατηγορίαν ἐδέξατο ὡς παραβὰς τὸν τῆς φύσεως νόμον· ὅτι δὲ καὶ τὸ γεραίρειν τοὺς γεγεννηκότας ἡ φύσις ἐδίδασκε, μαρτυροῦσιν οἱ τοῦ Χὰμ ἀδελφοὶ οἱ μετὰ πολλῆς αἰδοῦς τὸν πατέρα συγκαλύψαντες. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝΖ'. Τί δήποτε τοῦ Χὰμ ἐπταικότος, ὁ ἐκείνου παῖς ἠράθη; Κοινῇ πάντες μετὰ τὴν τοῦ κατακλυσμοῦ παύλαν τῆς θείας μετέλαχον εὐλογίας· τολμηρὸν τοίνυν ὑπέλαβεν ὁ Νῶς ἐπάγειν ἀρὰν τῷ τῆς θείας εὐλογίας μετειληχότι· τούτου χάριν τῷ ἐκείνου παιδὶ ταύτην περιέθηκεν· ἔχει δὲ ἡ τιμωρία τὸ δίκαιον· ἐπειδὴ γάρ υἱὸς ὢν ἐξήμαρτεν εἰς πατέρα, διὰ τῆς τοῦ παιδὸς ἀρᾶς δέχεται τιμωρίαν· πρὸς δὲ τούτῳ σκοπητέον κἀκεῖνο· ὡς εἰ αὐτὸς ὁ Χὰμ ἐδέξατο τὴν ἀράν, εἰς ὅλον ἂν διέβη τὸ γένος ἡ τιμωρία· ἐκ δὲ τούτου ἐβλάστησαν Αἰθίοπες καὶ Αἰγύπτιοι καὶ Λιβύη πᾶσα καὶ Φοινίκη καὶ Παλαιστίνη· ἵνα τοίνυν μὴ ἅπαν

probrare peccatum, sed zelum et ardorem in trans- grediendo: hoc enim indicat illud : Omnis qui in corde suo studiose cogitat malum omnibus diebus. Qui enim peccati victoriam ægre ferunt, propter trem el matrem, quomodo Cham ut parricida Deus. Sic Cain condemnavit. quia illum natura erudivit quod homicidium est vetitum, attamen sciebat malum esse quod patraverat, convictus au- tem a justo Judice confessus est majus suum esse enim iniquitas mea quam ut veniam merear”. malum est. Sic Chain parricidii accusationem in- tur Cham fratres qui cum multo pudore patrem dicatur (54) ? Cham parricidir reus judicatus. Gen. .x, 28. fuerunt participes. Timuit ergo Noe maledictionem particeps : cujus causa hanc flio illius deposuit, et hac punitio justa est. Quia enim cum esset flius patrem offendit, per maledictionem alii punitionen quod, si ipse Cham maledictionem accepisset, in om- tharam invenit, et acceperunt illas sibi uxores, et ita illorum honestas corrupta fuit, et a Deo pœnas transgressionis causa dederunt, perditionem tota- lem invenientes. Illud autem omnino advertendum est scilicet, non simpliciter illis divinum verbum ex- mentis imbecillitatem, non autem ex malitia supe- rati, postea autem dolore affecti et gementes habent rationabilem aliquo modo excusationem. Qui au- tem ad licentiam et malitiam omnimode inclinantur, ita ut semper novas malitiæ ideas excogitent, qualis veniæ sint digni ? Lege nondum promulgata quæ jubet honorare pa- Edita a Maio (1. c. p. 125, 124, q. 255). — Cur Naturaliter in corde necessarias leges inscripsit dolo utens ut adjumento longe a parentibus abdu- cens fratrem interfecit, et Deo interrogante, c Ubi est Abel frater tuus *, » scire negat, evidenter quia Porro ipse Adam divinam praesentiam sentiens sese abscondere tentavit, sciens certe quod furtum currit, propter legis naturalis transgressionem. Quod vero honorare parentes natura edocet, testan- operuerunt. Omnes una, finito diluvio, divinae benedictionis D inducere in aliquem qui divinæ benedictionis ſuerat accepit. Ad hoc autem et illud considerandum est nem suam progeniem pœna extenderetur. Porro ex illo orti sunt Æthiopes et Ægyptii et Libya tota et Phoenicia et Palæstina. Ne autem omne genus pœna at- 9. ss ibid 13. αὐτῶν Α οργάνοις (ὁ γὰρ Ἰωβάλ ἐξ αὐτῶν ἀνθήσας ψαλτή - ρον καὶ κιθάραν κατέδειξεν), ἐπεμίγησαν αὐταῖς καὶ διέφθειραν τὴν οἰκείαν εὐγένειαν, καὶ θεήλατον τιμωρίαν ἐδέξαντο, καρπὸν τῆς παρανομίας τὴν πεν ωλεθρίαν εὑράμενοι· ἐκεῖνο μέντοι ἐπισημήνα- σθαι χρή, ὡς οὐχ ἁπλῶς αὐτῶν ἁμαρτίαν ὁ θεῖος λόγος κατηγορεῖ, ἀλλὰ τὴν μετ' ἐπιμελείας καὶ σπου δῆς παρανομίαν· τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ, Πᾶς τις δια- νοεῖται ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ ἐπιμελῶς ἐπὶ τὰ πονηρὰ πάσας τὰς ἡμέρας· οἱ μὲν γὰρ δυσχεραίνοντες τῆς ἁμαρτίας τὴν ὑπερβολὴν, ἡττώμενοι δὲ διὰ τὴν τοῦ νοῦ ῥᾳθυμίαν, οὐ πονηρίαν, εἶτα ὕστερον ἀλγοῦντες καὶ στένοντες ἔχουσί τινα μετρίαν ἀμηγέπη παραί- τησιν· οἱ δὲ εἰς ἀκολασίαν καὶ πονηρίαν παντάπασιν ἀποκλίναντες, ὥστε καὶ προσεπινοεῖν νεωτέρας και Β κίας ιδέας, ποίας ἄξιοι συγγνώμης ; ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝϚ'. Τοῦ νόμου μήπω τεθέντος ὃς διαγορεύει τιμής τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα, πῶς ὁ Χαμ ὡς πατραλοίας κρίνεται; Τῇ φύσει τοὺς ἀναγκαίους νόμους ἐντέθεικεν ὁ Θεός· οὕτω τὸν Κάϊν κατέκρινεν, ἐπειδήπερ αὐτὸν ἡ φύσις ἐδίδασκεν ὡς ὁ φόνος παράνομον· αὐτίκα γοῦν δόλῳ χρησάμενος συνεργῷ, πόῤῥω τῶν γεγεν νηκότων ἀπάγων ἀνεῖλε τὸν ἀδελφὸν, καὶ τοῦ Θεοῦ πυνθανομένου, «Ποῦ ᾿Αβελ ὁ ἀδελφός σου, ο ηρνήθη, δηλονότι ὡς ἐπιστάμενος κακὸν εἶναι τὸ τολμηθέν· ἐλεγχθεὶς δὲ ὑπὸ τοῦ δικαίου Κριτοῦ, ὡμολόγησεν ὑπὲρ συγγνώμην ἡμαρτηκέναι «Μείζων γὰρ ἡ ἁμαρτ τία μου τοῦ ἀφεθῆναι με· καὶ μέντοι καὶ ὁ ᾿Αδάμ τῆς θείας ἐπιφανείας αἰσθόμενος επειράθη λαθεῖν, καὶ εἰδὼς ὅτι δὴ τὸ κλέπτειν κακόν· οὕτω δὴ ὁ Χάμ τὴν τοῦ πατραλοίου κατηγορίαν ἐδέξατο ὡς παρα- βὰς τὸν τῆς φύσεως νόμον· ὅτι δὲ καὶ τὸ γεραίρειν τοὺς γεγεννηκότας ή φύσις ἐδίδασκε, μαρτυροῦσιν οἱ τοῦ Χὰμ ἀδελφοὶ οἱ μετὰ πολλῆς αἰδοῦς τὸν πατέρα συγκαλύψαντες. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝΖ'. Τι δήποτε τοῦ Χαμ επταικότος, ὁ ἐκείνου παῖς ἠράθη; Κοινῇ πάντες μετὰ τὴν τοῦ κατακλυσμοῦ παύλαν, τῆς θείας μετέλαχον εὐλογίας· τολμηρὸν τοίνυν ὑπ ἔλαβεν ὁ Νῶς ἐπάγειν ἀρὰν τῷ τῆς θείας εὐλογίας μετειληχότι· τούτου χάριν τῷ ἐκείνου παιδὶ ταύτην περιέθηκεν· ἔχει δὲ ἡ τιμωρία τὸ δίκαιον· ἐπειδὴ γάρ υἱὸς ὢν ἐξήμαρτεν εἰς πατέρα, διὰ τῆς τοῦ παιδὸς ἀρᾶς δέχεται τιμωρίαν· πρὸς δὲ τούτῳ, σκου πητέον κἀκεῖνο· ὡς εἰ αὐτὸς ὁ Χὰμ ἐδέξατο τὴν ἀράν, εἰς ὅλον ἂν διέβη τὸ γένος ή τιμωρία· ἐκ δὲ τούτου ἐβλάστησαν Αιθίοπες καὶ Αἰγύπτιοι καὶ Λιβύη πα σε καὶ Φοινίκη καὶ Παλαιστίνη· ἵνα τοίνυν μὴ ἅπαν ΝΟΤΑ. judicatur (53) ? * Genes. 17, (35) Ex Theodoreto q. 57 in Genes. p. 159. (84) Ex Theouoreto q. 58 in Genes. p. 162. PHOTII PATRIARCHÆ CP. QUÆSTIO´CCLVI [Coisl. CCLXXVH,' Taur. CCLXVII]. peccatum quam ut veniam mereretur. ‹ Major est QUÆSTIO CCLVII Coisl. CCLXX VIII, Taur. CCLXVIII]. Quare, Cham in peccutum lapso, filius illius male- Edita a Maio (l. c. p. 124, q. 256). · De filio Chaami peccatoris maledicto

col. 1069–1070page 531 of 591

PG 101:1069τὸ γένος περιβάλῃ τῇ τιμωρίᾳ, εἰς τὸν νεώτατον υἱὸν τὴν τιμωρίαν παρέπεμψε· καὶ τοῦτο δὲ εἰδέναι προσήκει ὡς πρόῤῥησίς ἐστιν οὐκ ἀρὰ· τοῦ δικαίου τὰ ῥήματα· ἐπειδὴ γὰρ ἤμελλεν ὁ Ἰσραὴλ ἐκ τοῦ Σὴμ κατάγων τὸ γένος τῆς Παλαιστίνης κύριος ἔσεσθαι, ταύτην δὲ πάλαι ᾤκουν οἱ ἐκ τοῦ Χαναάμ, εἰς ἀρὰν σχηματίζει τὴν πρόῤῥησιν, προαγορεύων μὲν τὰ ἐσόμενα, δεδιττόμενος δὲ τοὺς ὕστερον ἐσομένους μὴ πλημμελεῖν εἰς γονέας· καὶ τοῦτο σαφῶς ἡμᾶς ἡ τοῦ Σὴμ εὐλογία διδάσκει· «Εὐλογητὸς γὰρ Κύριος ὁ Θεὸς τῷ Σήμ· ἔσται Χαναὰν παῖς· πλατύναι ὁ Θεὸς τῷ Ἰάφεθ· καὶ κατοικησάτω ἐν τοῖς σκηνώμασι τοῦ Σήμ·» καὶ τοῦ Ἰάφεθ τὴν πολυγονίαν προείρηκε, τοῦ δὲ Σὴμ τὴν εὐσέβειαν· τὸν γὰρ Θεὸν ἐν τοῖς σκηνώμασι τοῦ Σὴμ κατοικήσειν προείρηκε· κατῴκησε δὲ ἐν τοῖς τοῦ Σὴμ πατριάρχαις καὶ ἐν τοῖς ἐκ τούτων βεβλαστηκόσι προφήταις, καὶ ἐν τῇ σκηνῇ πρότερον καὶ ἐν τοῖς Ἱεροσολύμοις ὕστερον· ἀκριβὲς δὲ τέλος ἔσχηκεν ἡ προφητεία τὸ τῆς οἰκονομίας μυστήριον· ὅτε αὐτὸς Θεὸς Λόγος ἐνηνθρώπησε καὶ ναὸν ἑαυτοῦ προσηγόρευσεν ἣν ἐκ σπέρματος Δαβὶδ καὶ Ἀβραὰμ ἔλαβε σάρκα· ἐκ τοῦ Σὴμ γὰρ καὶ οὗτοι κατήγον τὸ γένος· ἡ δὲ Χαναὰν δουλεία ἐν τοῖς Γαβαωνίταις τὸ τέλος ἐδέξατο. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝΖ. Πῶς Ἀβραὰμ πιστὸς ὀνομάζεται εἰρηκὼς τῷ Θεῷ, «Κατὰ τί γνώσομαι τοῦτο ὅτι κληρονομήσω αὐτήν;» Τὸ «Κατὰ τί γνώσομαι;» οὐκ ἀπιστοῦντός ἐστιν ἀλλὰ μαθεῖν ποθοῦντος τῆς κληρονομίας τὸν τρόπον· ἐπειδὴ γὰρ ἑώρα πλήθη μυρία τὴν Παλαιστίνην οἰκοῦντα, μαθεῖν ἐβούλετο τίνι τρόπῳ παραλήψεται τῆς γῆς ἐκείνης τὴν δεσποτείαν· νόμῳ πολέμου; δίχα πολέμου; ζώντων ἐκείνων; ἀναιρουμένων; ἐξελαυνομένων; τούτου χάριν μετὰ τὴν θυσίαν ὁ τῶν ὅλων ὀφθεὶς Θεός, «Γινώσκων, φησί, γνώσῃ ὅτι πάροικον ἔσται τὸ σπέρμα σου,» καὶ ἑξῆς ἕως τοῦ, «Οὔπω γὰρ ἀναπεπλήρωνται αἱ ἁμαρτίαι τῶν Ἀμορραίων.» Ἐκ τῆς θείας τοίνυν ἀποκρίσεως ἔστι γνῶναι τὸν τρόπον τῆς ἐρωτήσεως· ἐπειδὴ γὰρ εἶπε, «Κατὰ τί γνώσομαι ὅτι κληρονομήσω αὐτήν;» ἐδιδάχθη μὲν ὅσον παροικήσουσι χρόνον, καὶ ὅπως ταλαιπωρήσουσιν, ὅσης δὲ ἀξιωθήσονται προμηθείας· τῶν μὲν πολεμησάντων αὐτοὺς κολασθησομένων, τῶν δὲ τὰ ἐκείνων καρπωσομένων· καὶ ὅτι τούτων αὐτὸς οὐδεμίαν πεῖραν λαβὼν ἐν εἰρήνῃ καταλύσει τὸν βίον· ἐδίδαξε δὲ καὶ τῆς ἀναβολῆς τὴν αἰτίαν· ἵνα γὰρ μή τις τοπάσῃ καὶ διὰ τὸ πλῆθος τῶν ἐνοικούντων μὴ δυνηθῆναι τὸν Δεσπότην Θεὸν τῆς γῆς ἐκείνης παραδοῦναι τὴν δεσποτείαν, φησίν, «Ὅτι οὔπω ἄξια πανωλεθρίας δεδράκασιν οἱ Ἀμοῤῥαῖοι·» οὐ γὰρ χρὴ πρὸ τῆς ἁμαρτίας ἐκ προγνώσεως ἐνεχθῆναι τὴν τιμωρίαν· ὅτι δὲ εἶχον κατ' ἐκεῖνο καιροῦ εὐσεβεῖς, δῆλον ἔκ τε τοῦ Ἀβιμέλεχ καὶ ἐκ τῶν τὴν

τὸ γένος περιβάλῃ τῇ τιμωρίᾳ, εἰς τὸν νεώτατον υἱὸν τὴν τιμωρίαν παρέπεμψε· καὶ τοῦτο δὲ εἰδέ και προσήκει ὡς πρόῤῥησίς ἐστιν οὖν ἀρὰ τοῦ δι καίου τὰ ῥήματα· ἐπειδὴ γὰρ ἡμελλεν ὁ Ἰσραὴλ ἐκ τοῦ Σὴμ κατάγων τὸ γένος τῆς Παλαιστίνης κύριος ἔσεσθαι, ταύτην δὲ πάλαι ᾤκουν οἱ ἐκ τοῦ Χαναάμ, εἰς ἀρὰν σχηματίζει την πρόρρησιν, προαγορεύων μὲν τὰ ἐσόμενα, δεδιττόμενος δὲ τοὺς ὕστερον ἐσου μένους μὴ πλημμελεῖν εἰς γονέας· καὶ τοῦτο σαφῶς ἡμᾶς ἡ τοῦ Σὴμ εὐλογία διδάσκει· « Εὐλογητὸς γὰρ Κύριος ὁ Θεὸς τῷ Σήμ· ἔσται Χαναὰμ παῖς· πλατύναι ὁ Θεὸς τῷ Ἰάφεθ· καὶ κατοικησάτω ἐν τοῖς σκηνώμασι τοῦ Σήμ·, καὶ τοῦ Ἰάφεθ τὴν πολυγονίαν προείρηκε, τοῦ δὲ Σὴν τὴν εὐσέβειαν· τὸν γὰρ Θεὸν ἐν τοῖς σκη- νώμασι τοῦ Σὴμ κατοικήσειν προείρηκε· κατῴκησε δὲ ἐν τοῖς τοῦ Σὴμ πατριάρχαις καὶ ἐν τοῖς ἐκ τούτων βεβλαστηκόσι προφήταις, καὶ ἐν τῇ σκηνῇ πρότερον καὶ ἐν τοῖς Ἱεροσολύμοις ὕστερον· ἀκριβὲς δὲ τέτ λος ἔσχηκεν ἡ προφητεία τὸ τῆς οἰκονομίας μυστή ριον· ὅτε αὐτὸς Θεὸς Λόγος ἐνηνθρώπησε καὶ ναὸν ἑαυτοῦ προσηγόρευσεν ἣν ἐκ σπέρματος Δαβὶδ καὶ ᾿Αβραὰμ ἔλαβε σάρκα· ἐκ τοῦ Σὴμ γὰρ καὶ οὗτοι κατήγον τὸ γένος· ἡ δὲ Χαναὰμ δουλεία ἐν τοῖς Γαβαωνίταις τὸ τέλος ἐδέξατο. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝΗ. Πῶς 'Αβραὰμ πιστὸς ὀνομάζεται εἰρηκὼς τῷ Θεῷ, • Κατὰ τί γνώσομαι τοῦτο ὅτι κληρονομήσω αὐτήν ; Τ», « Κατὰ τί γνώσομαι; › οὐκ ἀπιστοῦντός ἐστιν C ἀλλὰ μαθεῖν ποθοῦντος τῆς κληρονομίας τὸν τρόπον ἐπειδὴ γὰρ ἑώρα πλήθη μυρία την Παλαιστίνην οἰκοῦντα, μαθεῖν ἡβούλετο τίνι τρόπω παραλήψεται τῆς γῆς ἐκείνης τὴν δεσποτείαν νόμῳ πολέμου; δίχα πολέμου ; ζώντων ἐκείνων ; ἀναιρουμένων ; ἐξελαυ νομένων ; τούτου χάριν μετὰ τὴν θυσίαν ὁ τῶν ὅλων ὀφθεὶς Θεός, « Γινώσκων, φησί, γνώσῃ ὅτι πάροικον ἔσται τὸ σπέρμα σου, καὶ ἑξῆς ἕως τοῦ, «Ούπω γὰρ αναπεπλήρωνται αἱ ἁμαρτίαι τῶν ᾿Αμορραίων. » Ἐκ τῆς θείας τοίνυν ἀποκρίσεως ἔστι γνῶναι τὸν τρόπον τῆς ἐρωτήσεω;· ἐπειδὴ γὰρ εἶπε, « Κατά τι γνώσομαι ὅτι κληρονομήσω αυτήν; ἐδιδάχθη μὲν ὅσον παροικήσουσι χρόνον, καὶ ὅπως ταλαιπωρή σουσιν, ὅσης δὲ ἀξιωθήσονται προμηθείας· τῶν μὲν πολεμησάντων αὐτοὺς κολασθησομένων, τῶν δὲ τὰ ἐκείνων καρπωσομένων· καὶ ὅτι τούτων αὐτὸς οὐδεμίαν πεῖραν λαβὼν ἐν εἰρήνῃ καταλύσει τὸν βίον· ἐδίδαξε δὲ καὶ τῆς ἀναβολῆς τὴν αἰτίαν· ἵνα γὰρ μή τις τοπάσῃ καὶ διὰ τὸ πλῆθος τῶν ἐνοι- κούντων μὴ δυνηθῆναι τὸν Δεσπότην Θεὸν τῆς γῆς ἐκείνης παραδοῦναι τὴν δεσποτείαν, φησὶν, ε Οτι οὔπω ἄξια πανωλεθρίας δεδράκασιν οἱ ᾿Αμοῤῥαῖοι·, οὐ χρή γὰρ πρὸ τῆς ἁμαρτίας ἐκ προγνώσεως ενεχθῆναι τὴν τιμωρίαν· ὅτι δὲ εἶχον κατ' ἐκεῖνο καιροῦ εὐσε- βεῖς, δῆλον ἔκ τε τοῦ ᾿Αβιμέλεχ καὶ ἐκ τῶν τὴν ΝΟΤ.Ε. A tingeretur, in juniorem filium ponam immisit. Εt he scire convenit non esse maledictionem sed prædictio- nem verba justi. Cum enim Israel ex Sem oriundus Palæstina potiturus erat, hanc autem a longe habita- bant filii Chanaan sub forma imprecationis prædi - ctionem declarat, annuntians futurum, et timorem incutiens illis qui postea futuri erant, ne in parentes peccarent. et clare hoc docet Sem benedictio : • Benedictus Dominus Deus Sem : erit Cham ser- vus ejus. Dilatet Deus Japhet et habitet in ta- bernaculis Sem.» Japhet numerosam progeniem prophetavit, Sem autem pietatem. Deum autem in tabernaculis Sem habitaturum prædixit: habitavit autem in patriarchis ex Sem ortis et in prophetis ab istis descendentibus; et primum sub tentoriis et postea in Jerusalem. Perfectam autem adimpletio- nem habuit prophetia in mysterii dispositione mira- bili, cum ipse Deus Verbum incarnatum est et lem- plum suum vocavit quam ex semine David et Abraham assumpserat carnem. Ex Sem enim et ipsi originem ducebant. Chanaan autein servitus in Gabaonitis adimpletionem obtinuit. Quomodo Abranam fidus appelletur qui dixerit : ‹ Unde scire possum quod possessurus sim eam? Edita a Maio (1. c. p. 125, q. 257). De Abrahami interrogatione. Gen. xv, 14. Hoc verbum unde scire possum non increduli est, sed expetentis discere hæreditatis modum. Post- quam enim vidisset populis ab innumerabilibus Palæstinam habitari, discere voluit quomodo terræ hujus dominatum occuparet. Belli jure? sine bello? viventibus illis? interemptis? expulsis? Quapropter, post sacrificium, qui omnium rerum Deus visus erat, Prænoscens, inquit, cognosces quod peregri- nuin futurum sit semen tuum "7, › et cætera usque ‹ Nondum enim completæ sunt iniquitates Amorrhæorum. Proinde, ex divina illa responsione cognosci potest modus quæstionis. Postquam enim dixisset : ‹ Unde scire possum quod possessurus sim eam, › didicit quot quidem annos peregre commorarentur, affligerentur, quantæque digni D censerentur providentia, quosdam quidem cum his bellaturos, castigandos esse; alios vero illorum fortunis fruituros. Atque ipsum nihil ex iis perpes- sum, in pace animam ellaturum. Didicit etiam hujus dilationis causam, ne quis conspiceret propter multitudinem incolarum non potuisse Dominum Deum hujus terræ tradere dominatum, dixit ‹ Quia nondum exitii digna fecissent Amorrbæi. › Non enim oportet venturi sceleris ex præsumptione solvi pœnas; et quod eo tempore pii essent, constat ex Abimelech atque e Chebræ incolis quos 3. Genes. lx, 26. 17 Geues. xv, 13. (53) Eat Theodoreti q. 65 in Genes. 171. AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO CCLVI-CCLVIII. QUESTIO CCLVII [Coist. CCLXXIX, Taur. CCLXIX]. ad :

Question CCLIX - CCLXQuæstio CCLIX - CCLX

col. 1071–1072page 532 of 591

Quæstio CCLVIII

PG 101:1071Χεβρών οἰκούντων· ὧν ἔστι πρὸς τὸν πατριάρχην ἀκοῦσαι λεγόντων· ὁ Βασιλεύς εἶ σὺ παρὰ Θεοῦ ἐν ἡμῖν, ἐν τοῖς ἐκλεκτοῖς μνημείοις ἡμῶν θάψον τὸν νεκρόν σου. Τίνος ἕνεκεν ἐκπαλαίει τῷ Ἰακὼβ ὁ ἄγγελος; Δεδιότι τὸν ἀδελφὸν θάρσος ἐντίθησι διά τοι τοῦτο καὶ τῆς νίκης αὐτῷ παρακεχώρηκε μονονουχί λέγων· Ἐμὲ νενίκηκας, καὶ ἄνθρωπον δέδοικας; ἵνα δὲ μὴ μέγα φρονῇ δόξας νενικηκέναι Θεόν, τῇ ἁφῇ τοῦ μηροῦ τὸ ἐθελούσιον τῆς ἥττης ἐδήλωσε· τῇ γὰρ ἁφῇ τοῦ μηροῦ τὴν νάρκην εἰργάσατο. Γνοὺς δὲ τοῦ ἐπιφανέντος τὴν δύναμιν, τὴν εὐλογίαν αἰτεῖ· ὁ δὲ καὶ τὴν αἴτησιν δίδωσι καὶ τὴν προσηγορίαν ἀμείβει· διέμεινε δὲ καὶ μετὰ τὴν ἐγρήγορσιν ὁ μηρὸς νάρκων τε καὶ ὑποσκάζων, ἵνα μὴ φαντασίαν ὑπολάβῃ τὴν ὄψιν· διὰ τοῦτο καὶ ἐρωτήσας τίνα προσηγορίαν ἔχει, οὐ μόνον διαμαρτάνει τῆς αἰτήσεως, ἀλλὰ καὶ ἐπιπλήττεται ὡς ὑπερβὰς τὰ μέτρα τῆς φύσεως· Ἵνα τί γάρ, φησίν, ἐρωτᾷς τὸ ὄνομά μου; καὶ τοῦτό ἐστι θαυμαστόν· ἐπισημαντέον δὲ κἀνταῦθα ὅτι τὸν αὐτὸν ἐκάλεσε καὶ ἄνθρωπον καὶ Θεόν· Ἐνισχύσας γάρ, ἔφη, μετὰ Θεοῦ καὶ μετὰ ἀνθρώπων ἔσῃ δυνατός· καὶ ἐκάλεσε τὸ ὄνομα τοῦ τόπου ἐκείνου· Εἶδος Θεοῦ. Εἶδον γάρ, φησίν, Θεὸν πρόσωπον πρὸς πρόσωπον· καὶ ἐσώθη ἡ ψυχή· καὶ πάλιν· Ἀνέτειλε δ᾽ αὐτῷ ὁ ἥλιος, ἡνίκα παρῆλθε τὸ εἶδος τοῦ Θεοῦ· διὰ τούτων δὲ πάντων μανθάνομεν ὡς ὁ μονογενὴς Υἱὸς ἐφάνη κἀνταῦθα τῷ Ἰακώβ. Πῶς εὐλογῆσαι τοὺς παῖδας ὁ Ἰακὼβ λέγεται ἐνίοις ἐπαρασάμενος; α'. Οὔτε ἀραί εἰσιν οὔτε εὐλογίαι ἀλλὰ προῤῥήσεις οἱ τελευταῖοι τοῦ Πατριάρχου λόγοι· Συνάχθητε γάρ, φησίν, ἵνα ἀναγγείλω ὑμῖν τί ἀπαντήσεται ὑμῖν ἐπ᾽ ἐσχάτου τῶν ἡμερῶν· ἐμνήσθη δὲ καὶ τῶν παρ᾽ ἐνίων γεγενημένων, οὐκ ἐπειδὴ δίκας οἱ παῖδες εἰσεπράττοντο τῶν πατρικῶν ἁμαρτημάτων, ἀλλὰ σχηματίζων εἰς ἀρὰν καὶ εὐλογίαν τοὺς λόγους εἰς κοινὴν τῶν ἐντευξομένων ὠφέλειαν. Καὶ τῷ μὲν Ῥουβὶμ αὐθάδειαν ἐπιμέμφεται καὶ θρασύτητα καὶ τὴν εἰς πατρώαν εὐνὴν παρανομίαν· οὗ δὴ ὀλίγους αὐτοῦ γεγενῆσθαι τοὺς ἀπογόνους προλέγει· τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ Ὡς ὕδωρ μὴ ἐκζέσαις, ἀντὶ τοῦ, Μὴ ἐκθερμανθείης εἰς πολυγονίαν. Νεμεσᾷ δὲ καὶ τῷ Σιμεὼν καὶ τῷ Λευί, τῶν Σικιμιτῶν τὸν ἄδικον ὄλεθρον ὀδυρόμενος, καὶ εὔχεται μηδεμίαν κοινωνίαν εἰς τὴν παρανομίαν ἔχειν ἐκείνην· ἐπαρᾶται μέντοι οὐκ αὐτοῖς, ἀλλὰ τοῖς

audire potuisses patriarchæ dicentes : • Rex es tu & vaticinia sunt patriarchæ sermones extremi. Adeste, Χεβρών οικούντων· ὧν ἔστι πρὸς τὸν πατριάρχην - ἀκοῦσαι λεγόντων· ο Βασιλεὺς εἶ σὺ παρὰ Θεοῦ ἐν ἡμῖν, ἐν τοῖς ἐκλεκτοῖς μνημείοις ἡμῶν θάψον τὸν νεκρόν σου. » ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΝΘ'. Τίνος ένεκεν ἐκπαλαίει τῷ Ἰακὼς ὁ ἄγγελος ; Δεδιότι τὸν ἀδελφὸν θάρσος ἐντίθησι διά τοι τοῦτο καὶ τῆς νίκης αὐτῷ παρακεχώρηκε μονονουχί λέ γων· Εμὲ νενίκηκας, καὶ ἄνθρωπον δέδοικας ; ἵνα δὲ μὴ μέγα φρονῇ δόξας νενικηκένα: Θεὸν, τῇ ἀφῇ τοῦ μηροῦ τὸ ἐθελούσιον τῆς ἡττης ἐδήλωσε· τῇ γὰρ ἀφη τοῦ μηροῦ τὴν νάρκην εἰργάσατο. Γνοὺς δὲ τοῦ ἐπι φανέντος τὴν δύναμιν, τὴν εὐλογίαν αἰτεῖ· ὁ δὲ καὶ τὴν αἴτησιν δίδωσι καὶ τὴν προσηγορίαν ἀμείβει διέμεινε δὲ καὶ μετὰ τὴν ἐγρήγορσιν ὁ μηρός ναρ κῶν τε καὶ ὑποσκάζων, ἵνα μὴ φαντασίαν ὑπολάβη τὴν ὄψιν· διὰ τοῦτο καὶ ἐρωτήσας τίνα προσηγορίαν ἔχει, οὐ μόνον διαμαρτάνει τῆς αἰτήσεως, ἀλλὰ καὶ επιπλήττεται ὡς ὑπερβὰς τὰ μέτρα τῆς φύσεως· "Ινα τί γάρ, φησὶν, ἐρωτᾷς τὸ ὄνομά μου ;, καὶ τοῦτό ἐστι θαυμαστόν· ἐπισημαντέον δὲ κἀνταῦθα ὅτι τὸν αὐ τὸν ἐκάλεσε καὶ ἄνθρωπον καὶ Θεόν «Ενισχύσας γὰρ, ἔφη, μετὰ Θεοῦ καὶ μετὰ ἀνθρώπων ἔσῃ δυνατός· καὶ ἐκάλεσε τὸ ὄνομα τοῦ τόπου ἐκείνου· Εἶδος Θεοῦ. « Ε:- δον γάρ, φησίν, Θεὸν πρόσωπον πρὸς πρόσωπον· καὶ ἐσώθη ἡ ψυχή· » καὶ πάλιν· « Ανέτειλε δ᾽ αὐτῷ ὁ ἥλιος, ἡνίκα παρῆλθε τὸ εἶδος τοῦ Θεοῦ·, διὰ τούτων δὲ πάντων μανθάνομεν ὡς ὁ μονογενής Υἱὸς ἐφάνη κάν ταῦθα τῷ Ἰακώβ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΕ'. Πῶς εὐλογῆσαι τοὺς παῖδας ὁ ᾿Ιακώβ λέγεται ἐνίοις ἐπαρασάμενος; α'. Οὔτε ἀραί εἰσιν οὔτε εὐλογία ἀλλὰ προῤῥήσεις οἱ τελευταῖοι τοῦ Πατριάρχου λόγοι Συνάχθητε γάρ, φησίν, ἵνα ἀναγγείλω ὑμῖν τί ἀπαντήσεται ὑμῖν ἐπ' ἐσχάτου τῶν ἡμερῶν· ἐμνήσθη δὲ καὶ τῶν παρ' ἐνίων γεγενημένων, οὐκ ἐπειδὴ δίκας οἱ παῖδες εἰσεπράτο τοντο τῶν πατρικῶν ἁμαρτημάτων, ἀλλὰ σχηματίζων εἰς ἀρὰν καὶ εὐλογίαν τοὺς λόγους εἰς κοινὴν τῶν ἐντευξομένων ὠφέλειαν. Καὶ τῷ μὲν Ῥουσιμ αύθο άδειαν ἐπιμέμφεται καὶ θρασύτητα καὶ τὴν εἰς πα- τρώαν εὐνὴν παρανομίαν· οὗ δὴ ὀλίγους αὐτοῦ γε- γενῆσθαι τοὺς ἀπογόνους προλέγει· τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ • Ως ὕδωρ μὴ ἐκζέσαις, ἀντὶ τοῦ, Μὴ ἐκθερμανθείης εἰς πολυγονίαν. Νεμεσᾷ δὲ καὶ τῷ Σιμεὼν καὶ τῷ Λευί, τῶν Σικιμιτῶν τὸν ἄδικον όλεθρον ὀδυρόμενος, καὶ εὔχεται μηδεμίαν κοινωνίαν εἰς τὴν παρανομίαν ἔχειν ἐκείνην· ἐπαρᾶται μέντοι οὐκ αὐτοῖς, ἀλλὰ τοῖς ΝΟΤ.Ε. a Deo missus nobis; in electis sepulcris nostris sepeli corpus tuum. » Quam ab causam eluctetur adversus Jacobum Eadem etiam de causa huic victoriam concessit, hac propemodum dicens : Qui me vicisti, homi- victum fuisse putans tactu femoris angelus volun- femoris illi torporem obducit. Postquam autem angeli qui sibi apparuerat potentiam novit, Jacobus annuit; ejusque nomen mutat. Remansit vel post vigiliam femur ejus torpore affectum ac leviter claudum, ne vanam imaginem duceret hoc visum. Qua de causa cum interrogasset quo angelus meum 18., Mirumque est atque hic notatione dignum quod eumdem appellavit et hominem et Deum, nomen loci illius Phanuel, dicens: Vidi Deum facie ● Ortusque est ei statim sol postquam transgressus est Phanuel”. › Quas ob causas intelligimus uni- genitum Filium bic Jacob apparuisse. nonnullis certe maledixerit 30 (57*). quoque meminit, quæ nonnulli patraverant; non quod patrum scelera vindicentur in filiis, sed quia munem legentium utilitatem figurat. Jam vero Ru- benio arrogantiam exprobrat et ferociam patrisque thalamum violatum : posterosque ejus paucos præ- dieit : id enim innuunt verba, instar aquæ non Irascitur quoque Simeoni atque Levinio, Sicimita- rum injustam neeem deplorans; deprecatur autem quominus ipsemet ullam sceleris ejus societatem attingat : tum maledicit affectibus eorum improbis angelus (56). - De angeli cum Jacobo certamine. Gen. xxxи, 24. Edita a Maio (1. c. p. 125, 126, q. 258). Cum fratrem timeret angelus ei virtutem addit. nem times? Ne vero ille superbiret Deum a se tariam fuisse cladem suam ostendit. Tactu enim benedictionem ab eo poscit, quam ille petenti Β appellaretur nomine, non solum petitio non ex- auditur, sed etiam ipse increpatur, ut natura men- suram transgressus. • Cur, inquit, quæris women dixit enim : ‹ Tu qui contra Deum fortis fuisti, contra homines prævalebis, vocavitque Jacobus ad faciem, et salva facta est anima mea s. -- Cur liberis suis benedixisse Jacobus dicatur, cum Edita a Maio (Nov. Coll. t. I, p. 208 seq.). - De Jacobi ultima oratione ac benedictionibus. Gen. xlx. 1. Neque diræ neque benedictiones, imo vero inquit, ut certiores vos faciam quid cuique po- strenſis temporibus eventurum sit. Tum facinorum diris ac benedictionibus orationem suam ob com- ferveas, id est ad fecunditatem non incalescas. 28 Genes. xxxi, 29. " ibid. 28. so ibid. 30 et seq. 30. Genes. XLIX, 1 seqq. (56) Hæc quæstio, quæ in cod. Taurin. deside- ratur, ex Theodoreto q. 92 in Genes. p. 199 de- sumpta fuit. (57) Est Theodoreti q. 6 in Exod. t. LXXX, p. 230. (57) Fere verbo tenus ex Theodoreto q. 110 in Genes p. 215. PHOTII PATRIARCHÆ CP QUAESTIO CCLIX [Coisl. CCLXXX]. QUAESTIO CCLX [Coisl. CLXX, Taur. CLXIX].

col. 1073–1074page 533 of 591

PG 101:1073πονηροῖς αὐτῶν πάθεσι καὶ τῇ ὀργῇ τῇ μήνιδι· ἐπιθυμίαν δὲ τὴν ὀργὴν ἐκάλεσεν· ἐκ ταύτης γὰρ ἡ ὀργὴ τὴν ἐτυμολογίαν ἔχει· ὀρέγεται γὰρ ὁ ὀργιζόμενος ἀμύνασθαι τὸν ἐχθρόν· καὶ αὐτὴ δὲ ἡ τιμωρία πρόῤῥησις ἦν· « Διαμεριῶ γὰρ αὐτοὺς ἐν Ἰακώβ, καὶ διασπερῶ αὐτοὺς ἐν Ἰσραήλ·» ἀλλ᾽ ἡ τοῦ Λευὶ φυλὴ διὰ τὴν ἄκραν διεσπάρη τιμήν· ὥστε γὰρ ἐκάστῃ φυλῇ συνεῖναι Λευΐτας καὶ ἱερέας καὶ τὴν παρ᾽ αὐτῶν ὠφέλειαν καρποῦσθαι, οὐκ ἔλαβον ἴδιον κλῆρον, ἀλλ᾽ ἐν ἑκάστῃ φυλῇ τινες αὐτοῖς ἀπενεμήθησαν πόλεις, καὶ τῆς προαστείου γῆς ὡρισμένος πήχεων ἀριθμός· καὶ ἡ τοῦ Σιμεὼν φυλὴ οὐκ εἶχε κλῆρον κεχωρισμένον, ἀλλὰ κατὰ τὴν τοῦ πατριάρχου πρόῤῥησιν μεταξὺ τῶν ἄλλων φυλῶν διεσπαρμένον. β΄. Τοῦ δὲ Ἰούδα πολλοὺς ἐπαίνους διέξεισιν. « Ἰούδα, σὲ αἰνέσαισαν οἱ ἀδελφοί σου· αἱ χεῖρές σου ἐπὶ νώτου τῶν ἐχθρῶν σου· προσκυνήσουσί σοι οἱ υἱοὶ τοῦ πατρός σου· σκύμνος λέοντος Ἰούδα, ἐκ βλαστοῦ, υἱέ μου, ἀνέβης.» Ἀλλὰ τούτων οὐδὲν τῷ Ἰούδα ἁρμόττει, ἀλλὰ τῇ ἐκ τούτου βλαστησάσῃ φυλῇ· βασιλικὴ γὰρ ἦν αὕτη, πρώτου μὲν τοῦ Δαβὶδ βασιλεύσαντος, εἶτα τῶν ἐξ ἐκείνου, καὶ πασῶν δὲ τῶν ἄλλων φυλῶν ἦν δυνατωτάτη· καὶ γὰρ ἡνίκα Δαβὶδ ὁ βασιλεὺς ἀριθμηθῆναι προσέταξε τὸν λαόν, τετρακοσίας χιλιάδας τοῦ Ἰούδα εὗρε, τῶν δὲ ἄλλων φυλῶν ἐννεακοσίας· καὶ μέντοι κἀν τῇ ἐρήμῳ ἀριθμηθέντες, πλείους ὤφθησαν τῶν ἄλλων φυλῶν· ἀλλὰ τὸ ἀκριβὲς τῆς προῤῥήσεως τὴν ἔκβασιν ἔλαβεν ἐπὶ τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ, ὃς ἐκ βλαστοῦ Ἰούδα ἀνέτειλε κατὰ τὸν πατριάρχην Ἰακώβ, καὶ κατὰ τὸν προφήτην Ἡσαΐαν· « Ἐξῆλθε ῥάβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσαί, καὶ ἄνθος ἐκ τῆς ῥίζης ἀνέβη·» αὐτῷ δὲ καὶ τὸ « Ἀναπεσὼν ὡς λέων ἐκοιμήθη,» ἁρμόττει, καὶ « ὡς σκύμνος λέοντος·» ὥσπερ γὰρ ὁ λέων καθεύδων ἐστὶ φοβερός, οὕτως ὁ Δεσποτικὸς θάνατος καὶ τῷ θανάτῳ καὶ τῷ διαβόλῳ γεγένηται· λέοντα γὰρ αὐτὸν καὶ σκύμνον λέοντος κέκληκεν ὡς Βασιλέα καὶ Βασιλέως Υἱόν, καὶ Θεὸν καὶ Θεοῦ Υἱόν· καὶ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, ἐκ τοῦ Δαβὶδ γὰρ ἐβλάστησε· καὶ ὡς Θεὸς πρὸ τῶν αἰώνων ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐγεννήθη· καὶ τὸ « Τίς ἐγερεῖ αὐτόν;» τὴν ἄφατον αὐτοῦ δείκνυσι δύναμιν· αὐτὸς γὰρ ἑαυτὸν ἀνέστησε κατὰ τὴν αὐτοῦ πρόῤῥησιν· « Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον,» καὶ ἑξῆς. γ΄. Προαγορεύει δὲ καὶ τῆς ἐπιφανείας αὐτοῦ τὸν καιρόν· « Οὐκ ἐκλείψει γὰρ ἄρχων ἐξ Ἰούδα,» καὶ ἑξῆς· σημεῖον γὰρ τοῦτο τῆς τοῦ Κυρίου παρουσίας σαφέστατον· ἐξέλιπον γὰρ τῶν Ἰουδαίων οὐχ οἱ βασιλεῖς μόνον ἀλλὰ καὶ οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ προφῆται· τοῦ γὰρ Σωτῆρος ἡμῶν μέλλοντος τίκτεσθαι, ἀλλόφυλοι αὐτῶν ἐκράτησαν βασιλεῖς, ἵνα ὁ αἰώνιος δειχθῇ Βασιλεὺς ἡ τῶν ἐθνῶν προσδοκία· καὶ γὰρ καὶ τῷ Ἀβραὰμ καὶ τῷ Ἰσαὰκ καὶ τῷ Ἰακὼβ ὑπέσχετο ὁ Θεὸς ἐν τῷ σπέρματι αὐτῶν εὐλογήσειν πάντα τὰ ἔθνη τῆς γῆς· τοῦτο δὲ καὶ ἐνταῦθα παραδηλῶν ὁ Ἰακώβ, φησί· « Οὐκ ἐκλείψει ἄρχων,» καὶ ἑξῆς· ἕως, « Καὶ αὐτὸς προσδοκία ἐθνῶν·» καὶ Ἰουδαίων συστάντα

πονηροῖς αὐτῶν πάθεσι καὶ τῇ ὀργῇ τῇ μήνιδι· ἐπι- Α θυμίαν δὲ τὴν ὀργὴν ἐκάλεσεν· ἐκ ταύτης γὰρ ἡ ὀργή τὴν ἐτυμολογίαν ἔχει· ὀρέγεται γὰρ ὁ ὀργιζόμενος ἀμύνασθαι τὸν ἐχθρόν· καὶ αὐτὴ δὲ ἡ τιμωρία πρόῤῥησις ἦν· « Διαμεριῷ γὰρ αὐτοὺς ἐν Ἰακώβ, καὶ διασπερῶ αὐτοὺς ἐν Ἰσραήλ·, ἀλλ᾽ ἡ τοῦ Λευῒ φυλή διὰ τὴν ἄκραν διεσπάρη τιμήν· ὥστε γὰρ ἐκάστῃ φυλῇ συνεῖναι Λευΐτας καὶ ἱερέας καὶ τὴν παρ' αὐτῶν ὠφέ λειαν καρποῦσθαι, οὐκ ἔλαβον ἴδιον κλῆρον, ἀλλ' ἐν ἑκάστῃ φυλῇ τινες αὐτοῖς ἀπενεμήθησαν πόλεις, καὶ τῆς προαστείου γῆς ὡρισμένος πήχεων ἀριθμός καὶ ἡ τοῦ Σιμεών φυλὴ οὐκ εἶχε κλῆρον κεχωρισμέν νου, ἀλλὰ κατὰ τὴν τοῦ πατριάρχου πρόῤῥησιν μετ ταξὺ τῶν ἄλλων φυλών διεσπαρμένον. β'. Τοῦ δὲ Ἰουδα πολλούς επαίνους διέξεισιν. • Ἰούδα, σὲ αἰνέσαισαν οἱ ἀδελφοί σου· αἱ χειρές σου ἐπὶ νώτου τῶν ἐχθρῶν σου προσκυνήσουσί σοι οἱ υἱοὶ τοῦ πατρός σου· σκύμνος λέοντος Ἰούδα, ἐκ βλαστοῦ, υἱέ μου, ἀνέβης. » ᾿Αλλὰ τούτων οὐδὲν τῷ Ἰούδα ἁρμόττει, ἀλλὰ τῇ ἐκ τούτου βλαστησάσῃ φυλῇ· βασιλικὴ γὰρ ἦν αὕτη, πρώτου μὲν τοῦ Δαβὶδ βασιλεύσαντος, εἶτα τῶν ἐξ ἐκείνου, καὶ πασῶν δὲ τῶν ἄλλων φυλῶν ἦν δυνατωτάτη· καὶ γὰρ ἡνίκα Δαβὶδ ὁ βασιλεὺς ἀριθμηθῆναι προσέταξε τὸν λαὸν, τετρακοσίας χιλιάδας τοῦ Ἰούδα εὗρε, τῶν δὲ ἄλλων φυλῶν ἐννεακοσίας· καὶ μέντοι κάν τῇ ἐρήμῳ ἀρι (μηθέντες, πλείους ὤφθησαν τῶν ἄλλων φυλῶν· ἀλλὰ τὸ ἀκριβὲς τῆς προῤῥήσεως τήν ἔκβασιν ἔλαβεν ἐπὶ τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ, ὃς ἐκ βλαστοῦ Ἰούδα ἀνέτειλε κατὰ τὸν πατριάρχην Ἰακώβ, καὶ κατὰ τὸν προφή την Ησαΐαν ο Εξῆλθε ῥάβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ιεσαί, καὶ ἄνθος ἐκ τῆς ῥίζης ἀνέβη, αὐτῷ δὲ καὶ τὸ « Αναπε- σὼν ὡς λέων ἐκοιμήθη, ἁρμόττει, καὶ ὡς σκύμνος λέοντος· › ὥσπερ γὰρ ὁ λέων καθεύδων ἐστὶ φοβερός, οὕτως ὁ Δεσποτικὸς θάνατος καὶ τῷ θανάτῳ καὶ τῷ διαβόλῳ γεγένηται· λέοντα γὰρ αὐτὸν καὶ σκύμνον λέοντος κέκληκεν ὡς Βασιλέα καὶ Βασιλέως Υιόν, καὶ Θεὸν καὶ Θεοῦ Υἱόν · καὶ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον· ἐκ τοῦ Δαβὶδ γὰρ ἐβλάστησε· καὶ ὡς Θεὸς πρὸ τῶν αἰώνων ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐγεννήθη· καὶ τὸ « Τίς ἐγερεῖ αὐτόν;» τὴν ἄφατον αὐτοῦ δείκνυσι δύναμιν· αὐτὸς γὰρ reliqua. ἑαυτὸν ἀνέστησε κατὰ τὴν αὐτοῦ πρόῤῥησιν ο Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, » καὶ ἑξῆς. γ. Προαγορεύει δὲ καὶ τῆς ἐπιφανείας αὐτοῦ τὸν D καιρόν· « Οὐκ ἐκλείψει γὰρ ἄρχων ἐξ Ιούδα, » καὶ ἑξῆς· σημεῖον γὰρ τοῦτο τῆς τοῦ Κυρίου παρουσίας σας φέστατον· ἐξέλιπον γὰρ τῶν Ἰουδαίων οὐχ οἱ βασι- λεῖς μόνον ἀλλὰ καὶ οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ προφῆται· τοῦ γὰρ Σωτῆρος ἡμῶν μέλλοντος τίκτεσθαι, ἀλλά φυλοι αὐτῶν ἐκράτησαν βασιλεῖς, ἵνα ὁ αἰώνιος δει χθῇ Βασιλεὺς ἡ τῶν ἐθνῶν προσδοκία· καὶ γὰρ καὶ τῷ ᾽Αβραὰμ καὶ τῷ Ἰσαὰκ καὶ τῷ Ἰακὼν ὑπέσχετο ὁ Θεὸς ἐν τῷ σπέρματι αὐτῶν εὐλογήσειν πάντα τὰ ἔθνη τῆς γῆς· τοῦτο δὲ καὶ ἐνταῦθα παραδηλῶν ὁ Ἰακώβ, φησί· « Οὐκ ἐκλείψει ἄρχων,» καὶ ἑξῆς· ἕως, • Καὶ αὐτὸς προσδοκία ἐθνῶν· » καὶ Ἰουδαίων συστάντα iraque viudici. Εt quidem cupiditatis nomine excali- descentiam appellat : illinc quippe ducitur voca- buli excandescentia ratio; ardet enim excandescens inimicum ulciscendi cupiditate. Atque hæc ipsa ultio vaticinium erat. ‹ Dividam quippe eos in Ja- cob, dispergam in Israel. » Reapse tamen Levinii tribus summi honoris gratia dispersa fuit: nam- que ut in singulis tribubus Levitæ essent ac saœer- dotes, indidemque utilitatem perciperent ", non est illis assignata peculiaris possessio, sed in una- quaque tribu quædam urbes attributæ cum subur- bani soli definito cubitorum numero. Tum ne Si- meonis quidem tribus proprium agrum sortita est, sed ut patriarcba prædixerat, inter alias tribus dispersa ". 2. Age vero Judæ plurimas laudes recitat. Juda, laudent te fratres tui; manus tuæ in cervicibus hostium tuorum ; filii patris tui adorent te. Catulus leonis Judas ; ex germine, Gili mni, ascendas. Atqui nihil horum Judæ congruit, sed ortæ ex eo tribui, quæ regalis evasit, Davide rege primo, deinde posteris ejus. Hæc omnium tribuum potentissima fuit: nam et cum rex David numerari populum jussit, quadringenta millia Judzorum reperit; ex aliis vero cunctim tribubus nongenta millia”. Imo et in deserto cum census ageretur, plures Judæi cæteris tribubus comperti sunt. Vaticinii ta- men accurata ratio nacta est exitum in Christo Domino, qui de Judæ germine emersit, prout Jaco - bus patriarcha et Isaias propheta affirmaverunt : Exiit virga de radice Jessæi, et flos de radice ascen- dit. Christo præterea verba congruunt, Ut leo procumbens quievit, ut leonis catulus". » Nam sicuti leo cubans terribilis est, ita mers Dominica morti ac diabolo terrori fuit. Leonem ipsum calu- lumque leonis appellat, nempe ut regem regisque filium, Deumque Del Filium. Etenim ut homo, Da- vide ortus est; ut Deus, ante sæcula a Patre geni- tus. Jam verba Quis suscitabit eum, › maximas ejus vires demonstrant : ipse enim seinet prout prædixe- rat exsuscitavit : • Solvite templum hoc; › et 3. Pergit tempus etiam prædicere, quo ille ven- turus erat: ‹ Non deficiet princeps ex Juda; › et reliqua. Hoc enim indicium fuit Christi præsentis exploratissimum : namque apud Judzos defecerant non reges tantummodo, sed etiam pontifices atque prophetæ. Etenim Servatoris nostri iustante nativi- tate, alienigenæ reges dominabantur, ut rex æter- nus manifestaretur, gentium exspectatio. Nam et Abrahamo et Isaaco et Jacobo promiserat Deus, in semine eorum benedicturum se gentes terræ. Ið ipsumn hoc loco declarans Jacobus ait : « Non deli- ciet princeps ; » et reliqua, usque ad verba : « Et ipse erit exspectatio gentium : › populumque Judaicum as Num. xxxν, 4. * Genes. XLIX, 10. ** Isa. x1, 7. ss Joan. :3, 19. ss Jos. XIX, 9. 88 1 Paral. xxi, 5; Num. 1, 27. AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO CCLIX, CCLX.

col. 1075–1076page 534 of 591

PG 101:1075λαόν. «Δεσμεύων πρὸς ἄμπελον τὴν ὄνον αὐτοῦ, φησί, καὶ τῇ ἕλικι τῆς ἀμπέλου τὸν πῶλον τῆς ὄνου αὐτοῦ·» ὅτι δὲ ἄμπελος ὁ Ἰσραὴλ ὠνομάζετο, πάντες μὲν οἱ προφῆται διδάσκουσι· καὶ Δαβίδ φησι· «Ἄμπελον ἐξ Αἰγύπτου μετῆρας·» καὶ ὁ Κύριος δὲ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις· «Ἄνθρωπός τις ἐφύτευσεν ἀμπελῶνα·» πῶλον δὲ τὸν ἐξ ἐθνῶν ὀνομάζει λαόν, ὡς ἀδάμαστον ὄντα καὶ πωλοδάμνην οὐκ ἐσχηκότα· τοῦτο γὰρ καὶ ὁ Κύριος ᾐνίξατο τοῖς ἀποστόλοις προστεταχὼς εἰς τὴν ἀπέναντι κώμην ἀπελθεῖν καὶ λῦσαι τὴν ὄνον τὴν δεδεμένην καὶ τὸν ταύτης πῶλον, ἐφ' ὅν, φησί, οὐδεὶς ἀνθρώπων ἐκάθισε· οὔτε γὰρ πατριάρχης, οὔτε νομοθέτης, οὔτε προφήτης, τῆς τῶν ἐθνῶν ἐφρόντισε σωτηρίας· οἱ δὲ θεῖοι ἀπόστολοι προσταχθέντες μαθητεῦσαι τὰ ἔθνη, ἔλυσαν μὲν τὴν ὄνον, τουτέστι τῶν ἀνθρώπων τὴν φύσιν τὴν δεδεμένην ταῖς τῆς ἁμαρτίας σειραῖς· ἔλυσαν δὲ καὶ τὸν πῶλον τὸν ἐκ ταύτης βεβλαστηκότα λαόν· καὶ ἐπιθέντες αὐτῷ τὰ ἱμάτια τὰ ἑαυτῶν, τουτέστι τὴν χάριν ἧς ἔτυχον (ὅσοι γὰρ εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθησαν, Χριστὸν ἐνεδύσαντο), εὐήνιον ἀπέφηναν τὸν ἀδάμαστον πῶλον, καὶ ἐπεκάθισαν αὐτῷ τὸν Δεσπότην, καὶ προσέδησαν αὐτὸν τῇ ἀμπέλῳ, τουτέστιν ἑαυτοῖς· ἐξ Ἰουδαίων γὰρ οἱ ἀπόστολοι· οὐ μόνον δὲ τοῖς ἀποστόλοις συνήφθησαν οἱ πεπιστευκότες, ἀλλὰ καὶ τοῖς τῶν ἀποστόλων μαθηταῖς· καὶ τοῦτο προορῶν ὁ πατριάρχης ἔφη· «Δεσμεύων πρὸς ἄμπελον τὴν ὄνον αὐτοῦ, καὶ τῇ ἕλικι τῆς ἀμπέλου τὸν πῶλον τῆς ὄνου αὐτοῦ.» δ. Εἶτα καὶ τὸ πάθος προλέγει· «Πλυνεῖ ἐν οἴνῳ τὴν στολὴν αὐτοῦ, καὶ ἐν αἵματι σταφυλῆς τὴν περιβολὴν αὐτοῦ· χαροποιοὶ οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ ἀπὸ οἴνου· καὶ λευκοὶ οἱ ὀδόντες αὐτοῦ·» καὶ τὸ μὲν σῶμα αὐτοῦ στολὴν ὀνομάζει· τὸ δὲ αἷμα οἶνον· ἐπειδὴ καὶ τὸν μυστικὸν οἶνον αἷμα κέκληκεν ὁ Δεσπότης· ἀκούομεν δὲ καὶ τοῦ εὐαγγελιστοῦ διδάσκοντος ὡς τοῦ στρατιώτου τῇ λόγχῃ νύξαντος αὐτοῦ τὴν πλευράν, ἐξῆλθεν αἷμα καὶ ὕδωρ· οὗτοι δὲ οἱ κρουνοὶ διὰ τοῦ σώματος κατεῤῥύησαν· διὰ τοῦτο καί φησι· «Πλυνεῖ ἐν οἴνῳ τὴν στολὴν αὐτοῦ, καὶ ἐν αἵματι σταφυλῆς τὴν περιβολὴν αὐτοῦ.» Εἶτα δεικνὺς τὴν ἀπὸ τοῦ πάθους γενησομένην εὐφροσύνην· «Χαροποιοί, φησὶν, οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ ἀπὸ οἴνου·» εὐφροσύνη γὰρ τῆς οἰκουμένης τὸ σωτήριον πάθος. Ὅτι δὲ οὕτω τὸ πάθος ἐκάλεσε, μάρτις αὐτὸς ὁ Κύριος λέγων· «Πάτερ, εἰ δυνατόν, παρελθέτω τὸ ποτήριον τοῦτο ἀπ' ἐμοῦ·» οὕτω καὶ τοῖς υἱοῖς ἔφη Ζεβεδαίου· «Δύνασθε πιεῖν τὸ ποτήριον ὃ ἐγὼ μέλλω πιεῖν;» τὸ τοίνυν χαροποιὸν τῶν ὀφθαλμῶν, τὴν μετὰ τὸ πάθος εὐφροσύνην δηλοῖ· μετὰ γὰρ τὸ πάθος καὶ τὴν ἀνάστασιν, εἰς πᾶσαν ἀπεστάλησαν τὴν οἰκουμένην οἱ μαθηταὶ τὴν σωτηρίαν προσφέροντες τοῖς πιστεύουσι· τῆς δέ γε δια-

constituet. Alligans, inquit, viti asinam suam, vitis A denotetur Israel, passim prophetæ docent. Utique David ait: Vineam ex Ægypto transtulisti ". Tum Dominus in Evangeliis : c Homo quidam populum, utpote adhuc indocilem et domitore ca- rentem. Hoc ipse Dominus innuit, cum mandavit discipulis ut in adversum castellum irent, vinctam. adhuc, inquit, insederat ". Nam neque patriarcha, cos jussi solverunt asinam, id est hominum natu- rum peccatorum loris antea devinctam : solverunt η et pullum, germinantem scilicet ex ea populum : perant, gratia (nam quotquot in Christo baptizati sunt, Christum induerunt*) docilem effecerunt eum, qui erat antea pullus indomitus, ipsique Dominum imposuerunt. Tum eumdem viti alliga- verunt, id est sibimet ipsis: nam Judæis oriundi apostoli. Neque apostolis tantum, verum etiam horum discipulis devincti fideles sunt: id quod patriarcha prævidens ait: Alligans viti asinam suain, ramoque vitis pullum asinæ suæ. vino stolam suam, sanguine uvæ pallium suum : hilares oculi ejus a vino, candidi dentes. Corpus quidem ejus stolæ nomine indigitat, vini nomine sanguinem: nam consecratum vinuın sanguis est“, teste Servatoris sermone. Tum evangelistam docen- tem audimus, quod cum militis lancea latus ejus effossum est, sanguis et aqua eruperit 48 : quæ sca- tebræ cum in corpus diffluereut, idcirco ait: La- vabit vino stolam suam, uvæ sanguine pallium suum". Deinde ostendens exorturum e passione gaudium, Hilares, inquit, oculi ejus a vino : a nam lætitia orbis Servatoris passio est. Quod autem hac Dominus dicens : « Pater, si feri potest, transeat a me calix iste *. > Tum etiam Zebedæi filiis D aiebat: Potestisne bibere calicem quem ego bibiturus sum? » Ergo oculorum hilaritas conse- salutem fidelibus allaturi. Jaun doctrinæ puritatem · claritatemque candidissimis dentibus comparavit. • Candidi, inquit, dentes ejus præ lactes. hactenus patriarcha Judam commendavit. λαόν. «Δεσμεύων πρὸς ἄμπελον τὴν ὄνον αὐτοῦ, φησί, @ » καὶ τῇ ἕλικι τῆς ἀμπέλου τὸν πῶλον τῆς ὄνου αὐτοῦ, ὅτι δὲ ἄμπελος ὁ Ἰσραὴλ ὠνομάζετο, πάντες μὲν οἱ προφῆται διδάσκουσι· καὶ Δαβίδ φησι· « Αμπελον ἐξ Αἰγύπτου μετῆρας· καὶ ὁ Κύριος δὲ ἐν τοῖς Εὐαγ- γελίοις· « "Ανθρωπός τις έφύτευσεν ἀμπελῶνα·, πωλον δὲ τὸν ἐξ ἐθνῶν ὀνομάζει λαὸν, ὡς ἀδάμαστον όντα και πωλοδάμνην οὐκ ἐσχηκότα· τοῦτο γὰρ καὶ ὁ Κύριος ηνίξατο τοῖς ἀποστόλοις προστεταχὺς εἰς τὴν ἀπέναντι κώμην ἀπελθεῖν καὶ λῦσαι τὴν ἄνον την δεδεμένην καὶ τὸν ταύτης πῶλον, ἐφ᾽ ὄν, φησί, οὐδεὶς ἀνθρώπων ἐκάθισε· οὔτε γὰρ πατριάρχης, οὔτε νομοθέτης, ούτε προφήτης (58), τῆς τῶν ἐθνῶν ἐφρόντισε σωτηρίας· οἱ δὲ θεῖοι ἀπόστολοι προσ ταχθέντες μαθητεῦσαι τὰ ἔθνη, ἔλυσαν μὲν τὴν ὄνον, τουτέστι τῶν ἀνθρώπων τὴν φύσιν τὴν δεξε- μένην ταῖς τῆς ἁμαρτίας σειραῖς· ἔλυσαν δὲ καὶ τὸν πῶλον τὸν ἐκ ταύτης βεβλαστηκότα λαόν· καὶ ἐπιθέντες αὐτῷ τὰ ἱμάτια τὰ ἑαυτῶν, τουτέστι τὴν χάριν ἧς ἔτυχον (ὅσοι γὰρ εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθησαν, Χριστὸν ἐνεδύσαντο), εὐήνιον ἀπέφηναν τὸν ἀδάμαστον πῶλον,καὶ ἐπεκάθισαν αὐτῷ τὸν Δεσπότην, καὶ προς ἔδησαν αὐτὸν τῇ ἀμπέλῳ, τουτέστιν ἑαυτοῖς· ἐξ Ἰουδαίων γὰρ οἱ ἀπόστολοι, οὐ μόνον δὲ τοῖς ἀπο στόλοις συνήφθησαν οι πεπιστευκότες, ἀλλὰ καὶ τοῖς τῶν ἀποστόλων μαθηταῖς· καὶ τοῦτο προορῶν ὁ πατριάρχης ἔφη· « Δεσμεύων πρὸς ἄμπελον τὴν ὄνον αὐτοῦ, καὶ τῇ ἔλικι τῆς ἀμπέλου τὸν τῶλον τῆς ὄνου αὐτοῦ. » δ. Εἶτα καὶ τὸ πάθος προλέγει· « Πλυνεῖ ἐν οἴνῳ τὴν στολὴν αὐτοῦ, καὶ ἐν αἵματι σταφυλῆς τὴν περι βολὴν αὐτοῦ· χαροποιοὶ οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ ἀπὸ οἴνου· καὶ λευκοί οἱ ὀδόντες αὐτοῦ· . καὶ τὸ μὲν σῶμα αὐτοῦ στολὴν ὀνομάζει· τὸ δὲ αἷμα οἶνον · ἐπειδὴ καὶ τὸν μυστικὸν οἶνον αἷμα κέκληκεν ὁ Δεσπότης (59)· ἀκούομεν δὲ καὶ τοῦ εὐαγγελιστοῦ διδάσκοντος ὡς τοῦ στρατιώτου τῇ λόγχῃ νύξαντος αὐτοῦ τὴν πλευράν, ἐξῆλθεν αἷμα καὶ ὕδωρ · οὗτοι δὲ οἱ κρουνοὶ διὰ τοῦ σώματος κατεῤῥύησαν· διά τοῦτο καί φησι· « Πλυνεῖ ἐν οἴνῳ τὴν στολὴν αὐτοῦ, καὶ ἐν αἵματι σταφυλῆς τὴν περιβολὴν αὐτοῦ. ο Εἶτα δεικνὺς τὴν ἀπὸ τοῦ πάθους γενησομένην εὐφροσύνην ο Χαροποιοί, φησὶν, οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ ἀπὸ οἴνου·, εὐφροσύνη γὰρ τῆς οἰκουμένης τὸ σω τήριον πάθος. Ότι δὲ οὕτω τὸ πάθος ἐκάλεσε, μάρ τις αὐτὸς ὁ Κύριος λέγων « Πάτερ, εἰ δυνατόν, παρελθέτω τὸ ποτήριον τοῦτο ἀπ' ἐμοῦ·, οὕτω καὶ τοῖς υἱοῖς ἔφη Ζεβεδαίου· « Δύνασθε πιεῖν τὸ ποτή ριον ὃ ἐγὼ μέλλω πιεῖν;» τὸ τοίνυν χαροποιὸν τῶν ὀφθαλμῶν, τὴν μετὰ τὸ πάθος εὐφροσύνην δηλοῖ· · μετὰ γὰρ τὸ πάθος καὶ τὴν ἀνάστασιν, εἰς πᾶσαν απεστάλησαν τὴν οἰκουμένην οἱ μαθηταὶ τὴν σωτη- ρίαν προσφέροντες τοῖς πιστεύουσι· τῆς δέ γε δια ΝΟΤΑ. ramo pullum asinæ suæ. Quod quidem vitis nomine vineam plautavit 3. » Pullum dicit ethnicorum que asinam solverent cum pullo ejus, quem nemo neque legislator, neque propheta salutis ethnicorum curam gesserant. Divi autem apostoli erudire ethni- impositisque ei vestimentis suis, id est, quam acce- 4. Exin passionem quoque prædicit: e Lavabit figura passionem patriarcha designaverit, testis ipse culam e passione latitiam denotat. Namque post passionem missi sunt in universum orbem discipuli Atque * Psal. Lxxrx, 9. as Luc. xx, 9. 30 Luc. xix, 30. 60 Galat. 1:1, 27. * Matth. Χάνι, 28. * Marc. *Matth. xxvi, 39. * Matth. xx, 22. 46 Genes. XLIX, 12. x, 38. • Gen. xLIX, 11. (8) Excipe tamen certe Jonam ad ethnicos Niuivitas missum. (59) Recole Photii quæstionem 75. PHOTII PATRIARCHÆ CP.

col. 1077–1078page 535 of 591

PG 101:1077δασκαλίας τὸ διειδὲς καὶ τὸ διαφανὲς λευκοτάτοις ὁδοῦσιν ἀπείκασε· «Λευκοί γάρ, φησίν, οἱ ὀδόντες αὐτοῦ ἢ γάλα.» Τοσαῦτα μὲν προείρηκεν ὁ πατριάρχης εὐλογῶν τὸν Ἰούδαν. ε΄. Τοῦ δὲ Ζαβουλὼν προείρηκε τὴν παράλιον οἴκησιν· τοῦ δὲ Ἰσάχαρ τὴν γηπονίαν· τοῦ δὲ Δάν, κατὰ μέν τινας, τὰ ὑπὸ τοῦ Σαμψὼν γεγενημένα· ἐκ ταύτης γὰρ ἦν τῆς φυλῆς· συνηρίθμηται δὲ καὶ τοῖς Κριταῖς· καὶ διὰ τοῦτο, φησίν, ἔφη· «Δὰν κρινεῖ τὸν ἑαυτοῦ λαὸν ὡσεὶ καὶ μία φυλὴ ἐν Ἰσραήλ.» ἔνιοι δέ φασι τὰ κατὰ τὴν Λάϊσσαν τὴν νῦν Πανεάδα καλουμένην προσαγορεῦσαι· ἐξαπίνης γάρ τινες ἀπὸ ταύτης ὁρμώμενοι τῆς φυλῆς, ταύτῃ προσβαλόντες τῇ πόλει, εἷλόν τε κατὰ κράτος καὶ ᾤκισαν, καὶ τὴν οἰκείαν αὐτῇ προσηγορίαν ἐπέθεσαν. Δὰν γὰρ αὐτὴν ἐκάλεσαν· ἐγὼ δὲ οἶμαι τὸ θεῖον Πνεῦμα ὥσπερ τὰ περὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, οὕτω καὶ περὶ τοῦ Ἀντιχρίστου διὰ τοῦ πατριάρχου ἐκ ταύτης δηλοῦν τῆς προρρήσεως. Δὰν γάρ, φησί, κρινεῖ τὸν ἑαυτοῦ λαὸν ὡσεὶ καὶ φυλὴ μία ἐν Ἰσραήλ. Ὥσπερ γάρ, φησί, ἐκ τῆς τοῦ Ἰούδα φυλῆς ὁ Σωτὴρ βλαστήσας διασώζει τὴν οἰκουμένην, οὕτως ἐκ τῆς τοῦ Δὰν φυλῆς ὄφις ὀλέθριος ἐξελεύσεται· τοῦτο γὰρ λέγει· «Καὶ γενηθήτω Δὰν ὄφις ἐφ᾽ ὁδοῦ καθήμενος ἐπὶ τρίβου δάκνων πτέρναν ἵππου· καὶ πεσεῖται ὁ ἱππεὺς τὴν σωτηρίαν ἀναμένων Κυρίου·» ἐπειδὴ γὰρ ἀπάταις παντοδαπαῖς κεχρημένος πειρᾶται τοὺς φενακιζομένους ἀγρεύειν εἰς ὄλεθρον, ὄφει τινὶ αὐτὸν ἀπεικάζει παρά τινι τρίβῳ φωλεύοντι καὶ τοῖς παριοῦσι λυμαινομένῳ· ἵππον δὲ οἶμαι καλεῖν αὐτὸν τὸ σῶμα, ἐπιβάτην δὲ τὴν ψυχήν· τὸ δὲ εἰς τουπίσω πεσεῖν, τουτέστιν ὕπτιον κεῖσθαι τὸν θάνατον παραδηλοῖ· τοιοῦτο γὰρ τῶν τεθνεώτων τὸ σχῆμα· διὰ δὲ τῆς πτέρνης τὴν ἀπάτην ᾔνίξατο· ἐπειδὴ τοὺς μὲν ἐξαπατᾷ, τοῖς δὲ παγχαλέποις ἐπιφέρει κολάσεις· διὰ δὲ τοῦ ἵππου τὸ σῶμα ᾐνίξατο, οὗ δακνομένου καὶ διαφθειρομένου, θάνατος γίνεται, τοὺς δὲ τῆς τοιαύτης ἐλπίδος τοῖς ὑπομένουσι κομίζων καρπούς· καρπὸς δὲ τῆς τοιαύτης ἐλπίδος ἡ σωτηρία. ς΄. Προλέγει τῷ Γὰδ τὰς ἐσομένας αὐτῷ παρὰ τῶν ληστρικῶν ἐφόδων ἐπιβουλάς· τοῦτο γὰρ λέγει, «Πειρατήριον πειρατεύει αὐτόν·» προαγορεύει δὲ καὶ τὴν ἐσομένην αὐτοῦ νίκην· «Καὶ αὐτός γάρ, φησί, πειρατεύσει αὐτὸν κατὰ πόδας·» ὡσαύτως δὲ καὶ τοῦ Ἀσὴρ τὴν σιτοφόρον χώραν· καὶ τοῦ Νεφθαλεὶμ τὴν εἰς πλῆθος ἐπίδοσιν· τοῦτο γὰρ ἔφη· «Στέλεχος ἀνειμένον ἐπιδιδοὺς ἐν τῷ γεννήματι κάλλος·» εἶτα τοῦ Ἰωσὴφ τὸν φθόνον, καὶ τὰς παντοδαπὰς ἐπιδείξας ἐπιβουλάς, τὴν θείαν ὑμνεῖ κηδεμονίαν, δι' ἧς τοὺς πεπολεμηκότας ἐνίκησε. «Συνετρίβη γάρ, φησί, μετὰ κράτους τὰ τόξα αὐτῶν, καὶ ἐξελύθη νεῦρα βραχιόνων χειρῶν αὐτῶν, διὰ χεῖρα δυνάστου Ἰακώβ· ἐκεῖθεν ὁ κατισχύσας σε Ἰσραὴλ παρὰ Θεοῦ τοῦ Πατρός σου· καὶ ἐβοήθησέ σοι ὁ Θεὸς ὁ ἐμός· καὶ εὐλόγησέ σε εὐλογίαν οὐρανοῦ ἄνωθεν, καὶ εὐλογίαν γῆς ἐχούσης πάντα,» καὶ ἑξῆς·

δασκαλίας τὸ διειδὲς καὶ τὸ διαφανὲς λευκοτάτοις ὁδοῦσιν ἀπείκασε· «Λευκοί γάρ, φησίν, οἱ ὀδόντες αὐτοῦ ἢ γάλα.» Τοσαῦτα μὲν προείρηκεν ὁ πατριάρχης εὐλογῶν τὸν Ἰούδαν. ε'. Τοῦ δὲ Ζαβουλών προείρηκε την παράλιον 5. οἴκησιν· τοῦ δὲ Ἰσάχαρ τὴν γηπονίαν· τοῦ δὲ Δάν, κατὰ μέν τινας, τὰ ὑπὸ τοῦ Σαμψών γεγενημένα ἐκ ταύτης γὰρ ἦν τῆς φυλῆς· συνηρίθμηται δὲ καὶ τοῖς Κριταῖς· καὶ διὰ τοῦτο, φησιν, ἔφη· ο Δαν κρινεί τὸν ἑαυτοῦ λαὸν ὡσεὶ καὶ μία φυλὴ ἐν Ἰσραήλ, ἔνιοι δέ φασι τὰ κατὰ τὴν Λάϊσσαν τὴν νῦν Πανεάδα καλουμένην προσαγορεῦσαι· ἐξαπίνης γάρ τινες ἀπὸ ταύτης ὁρμώμενοι τῆς φυλῆς, ταύτῃ προσβα λόντες τῇ πόλει, εἷλόν τε κατὰ κράτος καὶ ᾤκισαν, καὶ τὴν οἰκείαν αὐτῇ προσηγορίαν ἐπέθεσαν. Δὲν γὰρ αὐτὴν ἐκάλεσαν· ἐγὼ δὲ οἶμαι τὸ θεῖον Πνεῦμα ὥσπερ τὰ περὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, οὕτω καὶ περὶ τοῦ ᾿Αντιχρίστου διὰ τοῦ πατριάρχου ἐκ ταύτης δηλοῦν δηλῶν τῆς προρρήσεως. Δὲν γὰρ, φησί, κρινεῖ τὸν ἑαυτοῦ λαὸν ὡσεὶ καὶ φυλὴ μία ἐν Ἰσραήλ. Ὥσπερ γάρ, φησί, ἐκ τῆς τοῦ Ἰούδα φυλῆς ὁ Σωτὴρ βλαστήσας διασώζει τὴν οἰκουμένην, οὕτως ἐκ τῆς τοῦ Δὰν φυλῆς ὄφις ολέθριος ἐξελεύσεται· τοῦτο γὰρ λέγει· ι Καὶ γενηθήτω Δὲν ὄφις ἐφ᾽ ὁδοῦ καθήμενος ἐπὶ τρίβου δάκνων πτέρναν ἵππου· καὶ πεσεῖται ὁ ἱππεὺς τὴν σωτηρίαν ἀναμένων Κυρίου· › ἐπειδὴ γὰρ ἀπάταις παντοδαπαῖς κεχρημένος πειρᾶται τους φενακιζομένους ἀγρεύειν εἰς ὄλεθρον, ὄφει τινὶ αὐτ τὸν ἀπεικάζει παρά τινι τρίβῳ φωλεύοντι καὶ τοῖς παριοῦσι λυμαινομένῳ· ἵππον δὲ οἶμαι καλεῖν αὐτὸν τὸ σῶμα, ἐπιβάτην δὲ τὴν ψυχὴν· τὸ δὲ εἰς τουπίσω πεσεῖν, τουτέστιν ύπτιον κεῖσθαι τὸν θάνατον παρα δηλοῖ· τοιοῦτο γὰρ τῶν τεθνεώτων τὸ σχῆμα· διὰ δὲ τῆς πτέρνης τὴν ἀπάτην ηνίξατο· ἐπειδὴ τοὺς μὲν ἐξαπατᾷ, τοῖς δὲ παγχαλέποις ἐπιφέρει κολά σεις· διὰ δὲ τοῦ ἵππου τὸ σῶμα ᾐνίξατο, οὗ δακνο μένου καὶ διαφθειρομένου, θάνατος γίνεται, τοὺς τῆς δὲ τῆς τοιαύτης ελπίδος ή σωτηρία. ἐλπίδος τοῖς ὑπομένουσι κομίζων καρπούς· καρπὸς ς'. Προλέγει τῷ Γὰδ τὰς ἐσομένας αὐτῷ παρὰ τῶν ληστρικῶν ἐφόδων ἐπιβουλάς· τοῦτο γὰρ λέγει, Πειρατήριον πειρατεύει αὐτόν· › προαγορεύει δὲ καὶ τὴν ἐσομένην αὐτοῦ νίκην·. Καὶ αὐτὸς γὰρ, φησί, πειρατεύσει αὐτὸν κατὰ πόδας· ο ὡσαύτως δὲ καὶ τοῦ Ἀσὴρ τὴν σιτοφόρον χώραν· καὶ τοῦ Νεφθα λεὶμ τὴν εἰς πλῆθος ἐπίδοσιν· τοῦτο γὰρ ἔφη· «Στέ λεχος ἀνειμένον ἐπιδιδοὺς ἐν τῷ γεννήματι κάλλος, εἶτα τοῦ Ἰωσὴφ τὸν φθόνον, καὶ τὰς παντοδαπας ἐπιδείξας ἐπιβουλάς, τὴν θείαν ὑμνεῖ κηδεμονίαν,. δι' ἧς τοὺς πεπολεμηκότας ἐνίκησε. • Συνετρίβη γάρ, φησί, μετά κράτους τὰ τόξα αὐτῶν, καὶ ἐξω ελύθη νεῦρα βραχιόνων χειρῶν αὐτῶν, διὰ χεῖρα δυ νάστου Ἰακώβ· ἐκεῖθεν ὁ κατισχύσας σε Ισραήλ παρὰ Θεοῦ τοῦ Πατρός σου· καὶ ἐβοήθησέ σοι ὁ Θεὸς ὁ ἐμός· καὶ εὐλόγησε σε εὐλογίαν οὐρανοῦ ἄνωθεν, καὶ εὐλογίαν γῆς ἐχούσης πάντα,» καὶ ἑξῆς· δι' ὧν ων ΝΟΤΑ. Age vero Zabulonis maritimum incolatum (cod. prædixit; Isachari agricolandi studium; Danis die nique, ut quidam autumant, quæ Samsoni accide runt. Ex hac enim is tribu fuit, idemque in Judicibus connumeratur. Quapropter dicitur: • Dan judica bit populum suum, instar unius tribus in Israele 47. Alii dicunt commemorari ea quæ contigerunt Laissæ nunc Paneadi dictæ. Repente enim non nulli ea tribu oriundi urbem hanc adorti, vi captam ipsi incoluerunt, suumque ei nomen indiderunt, Dan scilicet vocitantes. Ego vero existimo divinum Spiritum sicuti res Servatoris nostri, ita res quo que Antichristi hoc vaticinio patefacere; «Dan scili cet, inquit, judicabit populum suum, instar unius tribus in Israele.» Sicuti de Judæ tribu Servator pullulans mundum servabit, ita de Danis tribu exitiosus anguis exsiliet. Id enim verba innuunt, fiat Dan serpens in via, projectus in semita, nordens equi calcaneum: tum corruet eques, qui a Domino exspectabit salutem. Quoniam Antichristus omni modis dolis utens illectos pertrahere nitetur in interitum, hunc colubro comparat juxta semitam latitanti, viatoribusque exitium inferenti. Equum dici a patriarcha corpus censeo; equitem, animam. Quod autem retro decidit, id est supinus projicitur, mors nimirum innuitur: hic est enim exanimato rum habitus. Calcaneo denique fraudem significat; quia videlicet Antichristus alios decipiet, alios acerbissimis suppliciis cruciabit. Equo, ut dixi, corpus innuitur; quo læsu et corrupto, mors con sequitur: quæ tamen fortibus spei fructum affert hujus vero spei fructus, salus. 6. Gado futuras a latronum incursionibus insidias ominatur. ld enim aiunt verba, direptio eum diri piet. Tum etiam victoriam spondet: ipse, inquit, mox diripiet illum. Asero similiter frugiferum agrum prædicit; Nephtalimo sobolis incrementum sic enim intelliguntur verba, caudex emissus, ex se gignens pulchritudinis germen. Deinde infensam Josepho invidiam variasque pandens insidias, divi nam celebrat Providentiam, qua tectus adversarios suos superavit. Contriti sunt, inquit, arcus 61 Jos. xix, 47. * Genes. xlix, 24, 25. eorum; dilapsi sunt nervi brachiorum manuumque eorum, per manum potentis Jacob. Illinc qui te roborat Israel a Deo Patris tui. Opitulatus est tibi Deus meus: benedixit tibi benedictione coli desu per, terræque benedictione omnia continentis"; } et reliqua. Quibus omnibus verbis Deum suum ce lebravit, qui se fratri adversario superiorem reddi Ita habent LXX interpretes, quos sequitur Photius; neque ullam varietatem ego reperi in Holmesiana diversarum lectionum magna farragine. Textus tamen Lat. vulgatus habet alia, quia lecta fuit in Hebraico archetypo vicesima pro quarta littera.

Question CCLXIQuæstio CCLXI

col. 1079–1080page 536 of 591

PG 101:1079ἁπάντων ὕμνησε τὸν οἰκεῖον Θεὸν, ὃς καὶ αὐτὸν κρείττονα τοῦ πεπολεμηκότος ἀπέφηνεν ἀδελφοῦ, καὶ τὸν υἱὸν ἄμαχον ἔδειξε παρὰ τοσούτων ἀδελφῶν ἐπιβουλευθέντα. Ταύτης δέ, φησί, τῆς κηδεμονίας τε τύχηκας, τῆς εἰς τοὺς γεγεννηκότας θεραπείας μισθὸν κομισάμενος· τοῦτο γὰρ λέγει, «Ἕνεκεν εὐλογίας μα στῶν καὶ μήτρας, εὐλογίας πατρός σου καὶ μητρός σου· γηροκόμος γὰρ τοῦ πατρὸς σπουδαῖος ἐγεγόνει· τὰ δὲ εἰς αὐτὸν γεγενημένα, κοινὰ αὐτοῦ τε καὶ τῆς μη τρὸς εἶναί φησι· ταύτης γὰρ ἂν τῆς κηδεμονίας κἀκείνη ἀπήλαυσεν, εἰ μὴ θᾶττον ἐξῆλθε τοῦ βίου· εἶτα ἐπεύ χεται αὐτῷ περιφάνειαν, ὥστε γενέσθαι αὐτὸν παρὰ πᾶσιν ἐπίσημον. «Ὑπερισχύσαις γάρ, φησίν, ὑπὲρ εὐ λογίας ὀρέων μονίμων καὶ ἐπιθυμίας θινῶν αἰωνίων, ἔσονται ἐπὶ κεφαλῆς Ἰωσήφ, καὶ ἐπὶ κορυφῆς ὧν ἡγή σατο ἀδελφῶν· τὸ δὲ θῖνας ὁ Ἀκύλας βουνοὺς ἡρμή νευσεν· ἐπειδὴ τοίνυν πόρρωθεν ὁρῶνται καὶ οἱ βουνοὶ καὶ τὰ ὄρη, τούτοις παραπλησίως εὔχεται γνώριμον αὐτὸν γενέσθαι καὶ πάντων περιφανέστατον. ζ΄. Τὸν δὲ Βενιαμὶν λύκον ἅρπαγα κέκληκε διὰ τὸ συμβεβηκὸς πάθος τῇ τούτου φυλῇ. Διὸ ἐπήγαγε· «Τὸ πρωϊνὸν ἔδεται, καὶ εἰς τὸ ἑσπέρας διαδώσει τροφήν»· οἱ γὰρ ἐν τῇ πρώτῃ καὶ δευτέρᾳ συμπλοκῇ νενικηκότες, ὕστερον ἄρδην ἀπώλοντο, πλὴν εὐαριθμήτων τινῶν ὀλίγων, οὓς οἱ νενικηκότες οἰκτείραντες, δοῦναι μὲν αὐτοῖς γυναῖκας διὰ τὸν ὅρκον ὑπείδοντο, ἑτέρως δ᾽ αὐτοῖς τὸν γάμον ἐμηχανήσαντο· εἰδέναι δὲ χρὴ ὥς τινες τήνδε τὴν πρόῤῥησιν εἰς τὸν θεσπέσιον Παῦλον εἵλκυσαν· λύκου γὰρ δίκην ἐλυ μαίνετο τὴν Ἐκκλησίαν κατὰ τοὺς οἴκους εἰσπορευόμενος, ὕστερον δὲ τὴν πνευματικὴν τροφὴν τῇ οἰκουμένῃ διέδωκε. Ταῦτα τοῦ Ἰακὼβ εἰρηκότος, καὶ τὴν οἰκείαν τελευτὴν μεμηνυκότος, ὁ συγγραφεὺς ἔφη· «Καὶ ἐξάρας τοὺς πόδας αὐτοῦ ἐπὶ τὴν κλίνην ἐξέλιπε, καὶ προσετέθη πρὸς τὸν λαὸν αὐτοῦ·» τοῦτο δὲ καὶ πρὸς τὸν Ἀβραὰμ ὁ τῶν ὅλων ἔφη Θεός· «Σὺ δὲ ἀπελεύσῃ πρὸς τοὺς πατέρας σου ἐν εἰρήνῃ, τραφεὶς ἐν γήρει καλῷ·» ἐντεῦθεν καὶ ὁ Κύριος τὴν τῶν Σαδδουκαίων ἀπιστίαν διήλεγξεν εἰρηκώς· «Ὅτι δὲ ἐγείρονται οἱ νεκροὶ οὐκ ἀνέγνωτε; Ἐγὼ ὁ Θεὸς Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ.» Οὐκ ἔστιν ὁ Θεὸς Θεὸς νεκρῶν, ἀλλὰ ζώντων. Αὐτῷ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΞΑ. Τί δηλοῖ τὸ τὴν βάτον καίεσθαι καὶ μὴ κατακαίεσθαι; Τὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν καὶ φιλανθρωπίαν κηρύττει, ὅτι φρυγανώδη οὖσαν οὐκ ἀνήλισκε τὸ ἄσβεστον πῦρ· οἶμαι δὲ δι᾽ αὐτοῦ παραδηλοῦσθαι καὶ ὅτι ὁ Ἰσραὴλ ὑπὸ τῶν Αἰγυπτίων ἐπιβουλευόμενος οὐκ ἀναλωθήσεται· ἔτι δὲ καὶ ὡς ὁ Μονογενὴς ἐνανθρωπήσας καὶ παρθενικὴν ἐνοικήσας νηδύν, φυλάξει τὴν παρθενίαν ἀκήρατον· φασὶ δέ τινες ἐν βάτῳ φανῆναι τὸν Θεὸν,

8 : colles seu montes, horum instar patriarcha dit : aliumque pariter suum, contra quem tanta A fratrum turba conjuraverat. Hanc, inquit, tutelam nactus es propter tuum erga parentes studium. Sic enim intelligas verba : propter benedictionem ube- rum et vulvæ, benedictionem patris matrisque tuæ. Is enim senis patris sollicitam curam gessit : quid- quid autem patri fecit, id utrique parenti commune dicitur : namque et mater eamdem curam fuisset experta, nisi citius vita excessisset. Deinde precatur ei præclaram famam, atque ut apud omues incla- rescat : ‹ Exsuperes, inquit, benedictiones montium immobilium, desideriumque clivorum æternorum.» Hæc fient in capite Josephi, in vertice quorum ipse dus est fratrum. Haud vocabulum θίνας Aquila, sed posuit. Sicuti ergo procul conspiciuntur optat conspicuum fleri Josephum atque omnium illustrissimum. 7. Denique Benjaminum dixit lupum rapacem propter eam quæ contigit huic tribui cladem. Id- circo adjecit : Mane comedet, vespere cibum distribuet *. › Nam primo alteroque congressu su- periores Benjamite, ad extremum funditus deleti fuerunt, paucis admodum exceptis, quibus victores misericordia commoti feminas quidem in matrimo- nium ob sacramenti religionem non tradiderunt, aliter tamen eis nuptias conciliaverunt. Neque ta- men nesciendum est nonnullos hoc vaticinium ad divum Paulum traxisse: hic enim iupi ritu noxius Ecclesiae fuit in domos irrumpens; postea vero spi- ritalem escam orbi distribuit. Postquam hæc Jaco- bus dixisset, suumque obitum nuntiavisset, pergit dicere historicus: Collectis in lectulo pedibus, ani- mam egit, et ad populum suum appositus est. Id ipsum Abrahamo quoque dixerat communis Deus : Tu vero abibis ad patres tuos, bona senectute nutritus". Hinc etiam Dominus Sadducæorum incredulitatem coarguebat dicens : « Quod autem mortui surrecturi sint, nonne legistis? Ego Deus Abrahami et Isaaci et Jacobi ". » Non est Deus, mortuorum Deus, sed viventium. Ipsi gloria in s- cula. Amen. Quid hoc ostendat rubum ardere nec comburi. Hoc Dei potentiam atque amorem in homines proclamat quod rubum qui lignosus erat non com- bussit inexstinguibilis ignis. Præterea censeo ab hoc Israel repræsentari qui ab Ægyptiis vexatus non tamen periturus erat, vel etiam Filium Unige- nitum qui, postquam naturam numananı sumpsisset atque in sinu virginis habitavisset, ei integram vir- 69 Judic. xx; ΧΧΙ. το Genes. xv, 15. 51 Marc. XII, 26. ἁπάντων ὕμνησε τὸν οἰκεῖον Θεὸν, δς καὶ αὐτὸν βουνούς " κρείττονα τοῦ πεπολεμηκότος ἀπέφηνεν ἀδελφοῦ, καὶ τὸν υἱὸν ἄμαχον ἔδειξε παρὰ τοσούτων ἀδελφῶν ἐπιβουλευθέντα. Ταύτης δέ, φησί, της κηδεμονίας τε τύχηκας, τῆς εἰς τοὺς γεγεννηκότας θεραπείας μισθὸν κομισάμενος· τοῦτο γὰρ λέγει, «Ενεκεν εὐλογίας μα σθῶν καὶ μήτρας, εὐλογίας πατρός σου καὶ μητρός σου, γηρωκόμος γὰρ τοῦ πατρὸς σπουδαῖος ἐγεγόνει τὰ δὲ εἰς αὐτὸν γεγενημένα, κοινὰ αὐτοῦ τε καὶ τῆς μη- τρὸς εἶναί φησι· ταύτης γὰρ ἂν τῆς κηδεμονίας κἀκείνη ἀπήλαυσεν, εἰ μὴ θᾶττον ἐξῆλθε τοῦ βίου· εἶτα ἐπεύ χεται αὐτῷ περιφάνειαν, ὥστε γενέσθαι αὐτὸν παρά πᾶσιν ἐπίσημον. « Υπερισχύσαις γάρ, φησίν, ὑπὲρ εύ- λογίας ὀρέων μονίμων καὶ ἐπιθυμίας θινῶν αἰωνίων, ἔσονται ἐπὶ κεφαλῆς Ἰωσήφ, καὶ ἐπὶ κορυφῆς ὧν ἡγή- σατο ἀδελφῶν· τὸ δὲ θῖνας ὁ ᾿Ακύλας βουνοὺς ἡρμή νευσεν· ἐπειδὴ τοίνυν πόρρωθεν ὁρῶνται καὶ οἱ βουνοὶ καὶ τὰ ὄρη, τούτοις παραπλησίως εύχεται γνώριμον αὐτὸν γενέσθαι καὶ πάντων περιφανέστατον. ζ'. Τὸν δὲ Βενιαμὶν λύκον ἁρπαγα κέκληκε διὰ τὸ συμβεβηκός πάθος τῇ τούτου φυλῇ. Διὸ ἐπήγαγε • Τὸ πρωΐνὸν ἔδεται, καὶ εἰς τὸ ἑσπέρας διαδώσει τροφήν· ὁ ἐν γὰρ τῇ πρώτῃ καὶ δευτέρᾳ συμπλοκή νενικηκότες, ὕστερον ἄρδην ἀπώλοντο, πλὴν εὐαρι θμήτων τινῶν ὀλίγων, οὓς οἱ νενικηκότες οικτείραντες, δοῦναι μὲν αὐτοῖς γυναῖκας διὰ τὸν ὅρκον ὑπείδοντο, ἑτέρως δ᾽ αὐτοῖς τὸν γάμον ἐμηχανήσαντο· εἰδέναι δὲ χρὴ ὥς τινες τήνδε την πρόῤῥησιν εἰς τὸν θεσπέ- στον Παῦλον είλκυσαν (61)· λύκου γὰρ δίκην ἐλυ- μαίνετο τὴν Ἐκκλησίαν κατὰ τοὺς οἴκους εἰσπου ρευόμενος, ὕστερον δὲ τὴν πνευματικὴν τροφὴν τῇ οἰκουμένῃ διέδωκε. Ταῦτα τοῦ Ἰακὼβ εἰρηκότος, καὶ τὴν οἰκείαν τελευτήν μεμηνυκότος, ὁ συγγραφείς ἔφη· ι Καὶ ἐξάρας τοὺς πόδας αὐτοῦ ἐπὶ τὴν κλίνην ἐξέλιπε, καὶ προσετέθη πρὸς τὸν λαὸν αὐτοῦ· › τοῦτο δὲ καὶ πρὸς τὸν Ἀβραὰμ ὁ τῶν ὅλων ἔφη Θεός • Σὺ δὲ ἀπελεύσῃ πρὸς τοὺς πατέρας του ἐν εἰρήνῃ, τραφεὶς ἐν γήρει καλῷ· ἡ ἐντεῦθεν καὶ ὁ Κύριος τὴν τῶν Σαδδουκαίων ἀπιστίαν διήλεγξεν εἰρηκώς· « Ότι δὲ ἐγείρονται οἱ νεκροὶ οὐκ ἀνέγνωτε ; Ἐγὼ ὁ Θεὸς ᾿Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ, ο Οὐκ ἔστιν ὁ Θεὸς Θεός νεκρῶν, ἀλλὰ ζώντων. Αὐτῷ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΞΑ. Τί δηλοῖ τὸν τὴν βάτον καίεσθαι καὶ μὴ κατα καίεσθαι ; Τὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν καὶ φιλανθρωπίαν κηρύττει, ὅτι φρυγανώδη οὖσαν οὐκ ἀνήλισκε τὸ ἄσβεστον πῦρο οἶμαι δὲ δι᾽ αὐτοῦ παραδηλοῦσθαι καὶ ὅτι ὁ Ἰσραὴλ ὑπὸ τῶν Αἰγυπτίων ἐπιβουλευόμενος οὐκ ἀναλωθή- σεται· ἔτι δὲ καὶ ὡς ὁ Μονογενὴς ἐνανθρωπήσας και παρθενικὴν ἐνοικήσας νηδύν, φυλάξει την παρθενίαν ἀκήρατον· φασὶ δέ τινες ἐν βάτῳ φανῆναι τὸν Θεὸν, ΝΟΤΑ. (61) In his Hieronymus ep. 38, 1, et quæst. in Genes. nec non in opusculo quod ejus nomen jactal, Be benedictioribus Lacob. PHOTII PATRIARCHÆ CP. QUASTIO CCLXI [Coisl. CCLXXXI, Taur. CCLXX]. Edita a Maio (Nov. Coll. t. IX, p. 126). Exod. 11, 2.

col. 1081–1082page 537 of 591

PG 101:1081καὶ οὐκ ἐν ἄλλῳ φυτῷ, διὰ τὸ μὴ δύνασθαί τινα ἐκ βάτου γλύψαι Θεόν· εἰκὸς γὰρ ἦν Ἰουδαίους καὶ τοῦτο τολμῆσαι, εἴπερ ἐν ἄλλῳ ὤφθη φυτῷ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΞΒ. Ἡ λέπρωσις τῆς χειρὸς τί δηλοῖ; Ἐν εὐσεβείᾳ τραφὲν τὸ γένος τοῦ Ἰακὼβ εἰς τὴν Αἴγυπτον εἰσελήλυθεν· ἀλλ᾽ ἐκεῖ τῶν Αἰγυπτίων μετέμαθε τὴν ἀσέβειαν· τῆς δὲ ἐκείνων δουλείας ἀπαλλαγὲν μετέμαθε τὸν τῶν ὅλων Θεόν· δεδήλωκε τοίνυν διὰ τῆς ἀλλοιώσεως τῆς χειρὸς, τὴν λέπρωσιν αὐτῶν καὶ τὴν κάθαρσιν· πρὸς δὲ τούτοις καὶ ἕτερον ᾠκονόμει ὁ Θεός· ἐπειδὴ γὰρ ἔμελλε τὸν περὶ τῶν λεπρῶν τιθέναι νόμον καὶ ἀκαθάρτους τούτους προσαγορεύειν, ἕτερα διὰ τούτων οἰκονομῶν ἐλέπρωσε τοῦ νομοθέτου τὴν χεῖρα τὴν τὰ τέλεια πεπαιδευμένην, διδάσκων ὡς οὐδὲν τῶν τοιούτων τἀληθεῖ λόγῳ ἀκάθαρτον· πῶς γὰρ ἀκάθαρτον τὸ ἀκούσιον; διὰ τί τὰ θαύματα ἐκεῖνα ἐργασαμένη δεξιά, λεπρὰ πρότερον γενομένη ταῖς θεοσημείαις ὑπούργησε· τοῦτο δὲ καὶ τὸν νομοθέτην ἐπαίδευσε μὴ μέγα φρονεῖν, ἀλλ᾽ εἰδέναι τὴν φύσιν τῆς λεπρωθείσης ἀναμιμνησκόμενον δεξιᾶς. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΞΓ. Διατί ἠβουλήθη ὁ ἄγγελος ἀνελεῖν τὸν Μωϋσῆν; Ἡ γυνὴ μὲν ἐτόπασε διὰ τὸ θάτερον τῶν παίδων ἀπερίτμητον εἶναι, διὸ καὶ αὐτίκα περιέτεμε· τινὲς δέ φασι, διότι ἐπ᾽ ἐλευθερίᾳ πεμφθεὶς τῶν ὁμοφύλων, κοινωνὸν τῆς ὁδοῦ ἐπήγετο τὴν ὁμόζυγα, οὓς ἐχρῆν συνιδεῖν ὅτι πεῖσαι τὸν κηδεστήν βουλόμενος ὡς οὐκ ἀμελήσει τῆς γυναικός, οὐδ᾽ αὐτῆς ἄλλην προτιμήσει, ταύτην ἠναγκάσθη συνεπάγεσθαι, ἀλλ᾽ οὐ καταφρονητικῶς διακονῶν τῷ θείῳ προστάγματι· αὐτίκα γοῦν λαβὼν τὴν ἀφορμὴν τοῦ ἀγγέλου, ταύτην ἀναστρέψαι πρὸς τοὺς οἰκείους προσέταξε· καὶ ὅτι τοῦτό ἐστιν ἀληθές, ἡ ἱστορία διδάσκει· μετὰ γὰρ τὴν ἔξοδον τὴν ἐξ Αἰγύπτου διαβάντων αὐτῶν τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν καὶ εἰς τὸ Σίναιον ὄρος παραγεγονότων ἀφίκετο σὺν τῇ γυναικὶ καὶ τοῖς δύο παισὶν ὁ κηδεστὴς πρὸς αὐτόν· τοιγάρτοι ἄλλο κατασκευάζων ὁ ἄγγελος, ἔδειξε τὴν ῥομφαίαν γυμνήν· ἐπειδὴ γὰρ ὁ μέγας Μωϋσῆς ἐδεδίει τὸν Φαραώ, ὡς πολλαχοῦ τὸ δέος ἐδήλωσε, νῦν μὲν λέγων· « Τίς εἰμι ἐγὼ ὅτι πορεύσομαι πρὸς Φαραὼ βασιλέα Αἰγύπτου; » νῦν δέ· « Προχείρισαι ἄλλον δυνάμενον ὃν ἐξαποστελεῖς, » καὶ πάλιν· « Ἰσχνόφωνος καὶ βραδύγλωσσός εἰμι ἐγώ· » ἀπειλεῖ αὐτῷ τιμωρίαν ὁ ἄγγελος, φόβῳ φόβον ἐξελαύνων, τῷ μείζονι τὸν ἐλάττονα, μονονουχὶ λέγων διὰ τῆς γεγυμνωμένης

fit immundum sit? Quam ob causam quæ tot mira- sent Moysen ita fecisse ut socero suo persuasum aliam præferret; quare illam secum ducere coactus venissentque ad Sinai montem, socer Moysis cum ad aliud spectans angelus ostendit nudum gladium. Cum enim Pharaonem timeret magnus Moyses, ac linguæ ego sum *, . ab illo ponas sumpsit ange- καὶ οὐκ ἐν ἄλλῳ φυτῷ, διὰ τὸ μὴ δύνασθαί τινα ἐκ βάτου γλύψαι Θεόν· εἰκὸς γὰρ ἦν Ιουδαίους καὶ τοῦτο τολμῆσαι, εἴπερ ἐν ἄλλῳ ὤφθη φυτῷ. Η λέπρωσις τῆς χειρὸς τί δηλοῖ; Ἐν εὐσεβεία τραφέν τὸ γένος τοῦ Ἰακώβ εἰς τὴν Αἴγυπτον εἰσελήλυθεν· ἀλλ᾽ ἐκεῖ τῶν Αἰγυπτίων μετέμαθε τὴν ἀσέβειαν τῆς ἐκείνων δὲ δουλείας ἀπαλλαγὲν μετέμαθε τὸν τῶν ὅλων Θεόν δεδήλωκε τοίνυν διὰ τῆς ἀλλοιώσεως τῆς χειρὸς, τὴν λέπρωσιν αὐτῶν καὶ τὴν κάθαρσιν· πρὸς δὲ τούτοις καὶ ἕτερον ᾠκονόμει ὁ Θεός· ἐπειδὴ γὰρ ἔμελλε τὸν περὶ τῶν λεπρών τιθέναι νόμον καὶ ἀκαθάρτους τούτους προσ- αγορεύειν, ἕτερα διὰ τούτων οἰκονομῶν ἐλέπρωσε τοῦ νομοθέτου τὴν χεῖρα τὴν τὰ τέλεια πεπαιδευ- μένην, διδάσκων ὡς οὐδὲν τῶν τοιούτων τἀληθεῖ λόγῳ ἀκάθαρτον· πῶς γὰρ ἀκάθαρτον τὸ ἀκούσιον ; διὰ ἡ τὰ θαύματα ἐκεῖνα εργασαμένη δεξιά, λεπρά πρότερον γενομένη ταῖς θεοσημείαις ὑπούργησε τοῦτο δὲ καὶ τὸν νομοθέτην επαίδευσε μή μέγα φρο νεῖν, ἀλλ᾽ εἰδέναι τὴν φύσιν τῆς λεπρωθείσης ανα- μιμνησκόμενον δεξιᾶς. Διατί ἠβουλήθη ὁ ἄγγελος ἀνελεῖν τὸν Μωϋσῆν; Ἡ γυνὴ μὲν ἐτόπασε διὰ τὰ θάτερον τῶν παίδων ἀπερίτμητον εἶναι, διὸ καὶ αὐτίκα περιέτεμε· τινὲς δέ φασι, διότι ἐπ' ἐλευθερίᾳ πεμφθεὶς τῶν ὁμοφύ λων, κοινωνὸν τῆς ὁδοῦ ἐπήγετο τὴν ὁμόζυγα, οὓς ἐχρῆν συνιδεῖν ὅτι πεῖσαι τὸν κηδεστήν βουλόμενος " ὡς οὐκ ἀμελήσει τῆς γυναικός, οὐδ᾽ αὐτῆς ἄλλην προτιμήσει, ταύτην ἠναγκάσθη συνεπάγεσθαι, ἀλλ᾽ οὐ καταφρονητικῶς διακονῶν τῷ θείῳ προστάγματι· αὐτίκα γοῦν λαβὼν τὴν ἀφορμὴν τοῦ ἀγγέλου, ταύ- την αναστρέψαι πρὸς τοὺς οἰκείους προσέταξε· καὶ ὅτι τοῦτό ἐστιν ἀληθὲς, ἡ ἱστορία διδάσκει· μετά γὰρ τὴν ἔξοδον τὴν ἐξ Αἰγύπτου διαβάντων αὐτῶν τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν καὶ εἰς τὸ Σίναιον ὄρος πα ραγεγονότων ἀφίκετο σὺν τῇ γυναικὶ καὶ τοῖς δύο παισὶν ὁ κηδεστής πρὸς αὐτόν· τοιγάρτοι ἄλλο και τασκευάζων ὁ ἄγγελος, ἔδειξε την ῥομφαίαν γυμνήν ἐπειδὴ γὰρ ὁ μέγας Μωϋσῆς ἐδεδίει τὸν Φαραώ, ὡς πολλαχοῦ τὸ δέος ἐδήλωσε, νῦν μὲν λέγων· « Τίς εἰμι ἐγὼ ὅτι πορεύσομαι πρὸς Φαραώ βασιλέα Αί- ν γύπτου; › νῦν δέ· . Προχείρισαι ἄλλον δυνάμενον ὃν ἐξαποστελεῖς, καὶ πάλιν· ε Ἰσχνόφωνος καὶ βραδύγλωσσός εἰμι ἐγώ·, ἀπειλεῖ αὐτῷ τιμωρίαν ὁ ἄγγελος, φόβῳ φόβον ἐξελαύνων, τῷ μείζονι τὸν ἐλάττονα, μονονουχί λέγων διὰ τῆς γεγυμνωμένης A ginitatem servavit. Dicunt quidam Deum rubi quidem non autem alius plantæ formam induisse, quia non potest ex rubo cælari Deus. Verisimile est Judæos boc tentare ausuros fuisse si Deus in alia planla visus esset. - Leprositas manus quid significet. Educatum in pietate Jacobi genus Ægyptum in- gressun erat. Hic vero Ægyptiorum didicit impie- tatem; quorum servitio liberatum rursus didicit omnium rerum Deum. Ostendit igitur, per hauc manus immutationem, hørum et leprositatem et purgationem. Praetereaque aliud etiam constituit Deus : cum enim prope esset ut Hebræi in leprosos legem ferrent eosque immundos declararent, alia Deus providens leprosam effecit legislatoris manum quæ ad tantas res apla erat, doceus nihil tale revera immundum esse. Quo pacto enim quod non sponte bilia peregerat, hæc dextra leprosa prius facta ope- ram postea navavit prodigiis divinis. Hoc quoque le- gislatorem ipsum Deus edocuit, non superbire, propria naturæ scientem, dextraque antea leprose haud immemorem. Quia, ut conjecit Moysis uxor, unus e duobus pueris incircumcisus erat; ideo quoque statim cir cumcidit eum; vel quia ut aliis placet, missus Moy- ses ad emancipandos populares, sociam itineris conjugem secum duxit. At illi intelligere debuis- esset fore ut ipse minime uxorem negligeret nec est, sed nequaquam contemptu divini mandati. Statim igitur, accepto angeli impetu, precepit uxori ut ad patrem suum rediret. Quod fuisse ves Ægypto, cum Judæi Rubrum mare trajecissent per- ejus muliere duobusque pueris eum adiit. Proinde melum persæpe jam declaravisset modo dicens : Quis sum ego ut vadam ad Pharaonem Ægyptiorum regem s?, modo : • Elige alium fortem virum quenì mittes, › rursusque: Impeditioris et tardioris lus, metu metum expellens, majore minorem, prope modumn nudo gladio dicens: • Pharaonem Edita a Maio (1. c. p. 126, q. 271). - Exod. v, 6. q. 272). - Exod. 18, 24. rs Exod. 1V, 10. rum historia testatur. Etenim, post exitum ex NOTÆ. ss Exod. st, 11 et seqq. (62) Ex Theodoreto q. 10 in Exod. 1. c. p. 231. (63) Est Theodoreti q. 14 in Exod. l. c. p. 242. AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO CCLXI-CCLXIII. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΕΒ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΕΓ. QUAESTIO CCLXII Coisl. CCLXXXII, Taur. CCLXXI]. QUESTIO CCLXIII. Coisl. GCLXXXIII, Taur. CCLXXII]. Qua de causa voluerit angelus occidere Moysen (63).

Question CCLXIVQuæstio CCLXIV

col. 1083–1084page 538 of 591

Quæstio CCLXII - CCLXIII

PG 101:1083ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΙΔ'. Διατί φεύγουσιν ἐπιτελέσαι προσέταξε τοῦ Πάσχα τὴν ἑορτήν; Ἀείμνηστον ἠβουλήθη φυλαχθῆναι τῆς σωτηρίας τὴν μνήμην· διὸ καὶ νομοθετῶν ἔλεγεν· Ἐὰν ἐρωτήσῃ σε ὁ υἱός σου λέγων· Τί ἐστι τὸ Πάσχα; ἐρεῖς, Ὅτι ἐν τῇ σήμερον ἡμέρᾳ ἐξήγαγε τοὺς πατέρας ἡμῶν Κύριος ὁ Θεὸς ἐκ τῆς Αἰγύπτου, καὶ ἑξῆς. Τούτου χάριν παρακελεύεται ταύτην ἐπιτελοῦντας τὴν ἑορτὴν περικεῖσθαι τὸ τῆς ὁδοιπορίας σχῆμα· Ἔστωσαν γὰρ αἱ ὀσφύες ὑμῶν περιεζωσμέναι, καὶ ἑξῆς· τὸ δὲ Πάσχα ὁ μὲν Φίλων ἡρμήνευσε διαβατήρια· ὁ δὲ Ἰώσηππος, ὑπερβάσια· ὁ δὲ Σύμμαχος, ὑπερβάσεις· ὁ δὲ Θεοδοτίων, φασέκ, αὐτὴν τὴν Ἑβραίαν τεθεικὼς φωνήν· σημαίνει δὲ τὸ ὄνομα τῶν Ἑβραίων πρωτοτόκων τὴν σωτηρίαν· παρεκελεύσατο γὰρ δέσμην ὑσσώπου λαβεῖν καὶ τῷ αἵματι τοῦ θυομένου προβάτου ἐμβάψαντας τοὺς σταθμοὺς ἐπιχρίσαι καὶ τὴν φλιάν, ἵνα ὅταν ἐπιστῇ ὁ ὀλοθρεύων πατάξαι τὰ πρωτότοκα τῶν Αἰγυπτίων, ἰδὼν τὸ αἷμα, ὑπερβῇ τῶν Ἑβραίων τὰς οἰκίας· οὐκ ἐπειδὴ τοιούτων ἐδεῖτο σημείων ἡ ἀσώματος φύσις, ἀλλ' ὅτι διὰ τοῦ συμβόλου ἔδει κἀκείνους μαθεῖν τὴν τοῦ Θεοῦ κηδεμονίαν, καὶ ἡμᾶς τοὺς τὴν ἄμωμον Ἀμνὸν θύοντας γνῶναι προδιαγράφοντα τὸν τύπον· οὐκ ἐκ τῶν προβάτων δὲ μόνον ἄρνας λαβεῖν κελεύει, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν αἰγῶν ἐρίφους· οὐχ ἵνα κατὰ ταὐτὸν ἐκεῖνον θύσωσιν, ἀλλ' ἵνα ὁ μὲν ἔχων πρόβατον, τὸν ἀρνόν· ὁ δὲ μὴ ἔχων, τὸν ἔριφον θύσῃ· τῇ δὲ δεκάτῃ τοῦ πρώτου μηνὸς παρεγγυᾷ τοῦτο λαβεῖν ἵν' εὐτρεπίσῃ πρὸ τῆς ἑορτῆς· τῇ δὲ τεσσαρεσκαιδεκάτῃ τυθῆναι πρὸς ἑσπέραν· ὅτι καὶ ὁ Δεσπότης τὴν ἑσπέραν τοῖς Ἰουδαίοις παρεδόθη· μετὰ πικρίδων δ' αὐτὸ βρωθῆναι, εἰς ἀνάμνησιν τῆς ἐν Αἰγύπτῳ πικροτάτης ζωῆς· διὰ δὲ τῶν ἀζύμων οὐ μόνον τῆς ὁδοιπορίας τὸ σύντομον καὶ τὸ τῆς τροφῆς αὐτοσχέδιον, ἀλλὰ καὶ ὅτι προσήκει μηδὲν ἴχνος τῆς Αἰγυπτιακῆς πολιτείας ἐπιφέρεσθαι· οὕτω γὰρ ὁ Κύριος ἡρμήνευσε· Προσέχετε, λέγων, ἀπὸ τῆς ζύμης τῶν Γραμματέων καὶ Φαρισαίων· ἐκέλευσε δὲ καὶ τοὺς μὴ διαρκοῦντας εἰς θυσίαν προβάτου παραλαβεῖν τοὺς γείτονας καὶ κατὰ ταὐτὸν θῦσαι τὸ Πάσχα, φιλαδελφίαν αὐτοὺς ἐκπαιδεύων καὶ τὸν εἰς τοὺς πένητας ἔλεον· διὰ τοῦτο παρακελεύεται καὶ τὰ περιττεύοντα τῶν χρεῶν κατακαίεσθαι, ταύτῃ καταναγκάζων αὐτοὺς καλεῖν τοὺς δεομένους εἰς κοινωνίαν τῆς ἑορτῆς. Ταῦτα δὲ πάντα τῶν ἡμετέρων ἐστὶ μυστηρίων αἰνίγματα· χρίομεν γὰρ καὶ ἡμεῖς τῷ αἵματι τοῦ ἡμετέρου Ἀμνοῦ οὐ μόνον τὴν φλιὰν ἀλλὰ καὶ τοὺς δύο σταθμούς, κατὰ μὲν τὸ ὁρώμενον τὴν γλῶτταν

CCXCVI]. feriarum. times, potius me timeas qui tibi vel invisibiliter A vulnera infligere possum. › Qua de causa fugientibus præceperit •xsequi Pascha ferias. In perpetuum voluit ab iis obtineri conser- vationis memoriam, ideoque dixit legislator: • Si interrogabit filius tuus dicens: Quid est Pascha? respondes: In hodierna die eduxit patres nostros Dominus Deus de Ægypto ", » et cætera. Quamobrem jubentur qui has ferias exse- quuntur, itineris veste circumdari. « Renes vestros accingetis *. › Hoc autem vocabulum Pascha Philo interpretatur sacrificia pro transitu; Josephus trans- gressionem; Symmachus transgressiones; Theodo- tius Phasek, ipso Hebraico usus verbo, quo signi- ficatur exterminatorem a primogenitis Hebræorum abstinuisse. Jussi fuerant enim fasciculum hyssopi sumere, mactatæque ovis cruore immersis, postes et limen illinere, ut cum immineret extermi- nator percutiendis Ægyptiorum primogenitis, cruo, rem aspiciens, Hebræorum domos transgrederetur. lis quidem signis non opus erat experti corporis angelo, sed Judæis ut symbolo Dei sollicitudinem discerent, nosque qui Agnum labe carentem immo- lamus, hunc figuris prædescriptum novissemus. Nec ex ovibus agnos solum sumere jubet, sed etiam ex capris hædos, non ut mactarent utrumque simul, sed ut qui ovem haberet, agnum mactaret, C qui vero non haberet, hædum. Die decimo primi mensis jubet hostias desumere quæ pararentur ante festum, et quarto decimo die sub vesperum mactarentur, quia Christus vespere Judæis tra- ditus est; cum silvestribus intybus hostiam come- dere debebant, memores amarissimæ in Ægypto vitæ. Azyma significant non solum itineris celeri- talem, ccenamque improvisam, sed etiam Judæos, ut par erat, nihil vestigii e moribus Ægyptiis secum allaturos. Sic enimı Dominus interpretatur dicens : • Cavete a fermento scribarum et pharisæorum "., Jussitque eos qui ad agni sacrificium pares non essent, vicinos sibi socios asciscere, et una cum eis Pascham immolare. Sic illos fraternam chari- tatem docet, et in pauperes commiserationen. Idcirco jussi fuerunt carnium redundantiam com- burere, ut cogerentur inopes ad communionem Hæc omnia nostrorum sunt mysteriorum æni- gmata. Linimus enim et nos cruore nostri Agni non ɛolum limen, sed etiam duos quoque postes ; figu- rate quidem linguam et labra mundantes et sancti- NOTÆ. ῥομφαίας· « Εἰ τὸν Φαραὼ δέδοικας, μᾶλλον δεῖσον ἐμὲ τὸν καὶ ἀοράτως σοι τὴν πληγὴν ἐπάγειν δυνά- μενον. » Διατί φεύγουσιν ἐπιτελέσαι προσέταξε τοῦ Πάσχα τὴν ἑορτήν ; - • Αείμνηστον ἠβουλήθη φυλαχθῆναι τῆς σωτηρίας τὴν μνήμην· διὸ καὶ νομοθετῶν ἔλεγεν· Ἐὰν ἐρω τήσῃ σε ὁ υἱός σου λέγων· Τί ἐστι τὸ Πάσχα ; ἐρεῖς, Οτι ἐν τῇ σήμερον ἡμέρᾳ ἐξήγαγε τους πατέρας ἡμῶν Κύριος ὁ Θεὸς ἐκ τῆς Αἰγύπτου, » καὶ ἑξῆς. Τούτου χάριν παρακελεύεται ταύτην ἐπιτελοῦντας τὴν ἑορτὴν περικεῖσθαι τὸ τῆς ὁδοιπορίας, σχῆμα - • Ἔστωσαν γὰρ αἱ ὀσφύες ὑμῶν περιεζωσμέναι, ο καὶ ἑξῆς· τὸ δὲ Πάσχα ὁ μὲν Φίλων ήρμήνευσε δια βατήρια· ὁ δὲ Ιώσηππος, ὑπερβάσια· ὁ δὲ Σύμμα χος, ὑπερβάσεις· ὁ δὲ Θεοδοτίων, φασέκ, αὐτὴν τὴν Εβραίαν τεθεικώς φωνήν σημαίνει δὲ τὸ ὄνομα, τῶν Εβραίων πρωτοτόκων τὴν σωτηρίαν παρεχε λεύσατο γὰρ δέσμην ὑσσώπου λαβεῖν καὶ τῷ αἵματι τοῦ θυομένου προβάτου εμβάψαντας τους σταθμούς ἐπιχρίσαι [καὶ] τὴν φλιάν, ἵνα ὅταν ἐπιστῇ ὁ ὀλοθρεύων πατάξαι τὰ πρωτότοκα τῶν Αἰγυπτίων, ἰδὼν τὸ αἷμα, υπερβῇ τῶν Ἑβραίων τὰς οἰκίας, οὐκ ἐπειδὴ τοιού- των ἐδεῖτο σημείων ἡ ἀσώματος φύσις, ἀλλ' ὅτι διὰ τοῦ συμβόλου ἔδει κἀκείνους μαθεῖν τὴν τοῦ Θεοῦ κηδεμονίαν, καὶ ἡμᾶς τοὺς τὴν ἄμωμον ᾿Αμνὸν θύον τας γνῶναι προδιαγράφοντα τὸν τύπον· οὐκ ἐκ τῶν προβάτων δὲ μόνον ἄρνας λαβεῖν κελεύει, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν αἰγῶν ἐρίφους· οὐχ ἵνα κατὰ ταυτὸν ἐκεῖνον θύσωσιν, ἀλλ᾽ ἵνα ὁ μὲν πρόβατον, τὸν ἀρνόν· ὁ δὲ μὴ ἔχων, τὸν ἔριφον θύσῃ τῇ δεκάτῃ δὲ τοῦ πρώτου μηνός παρεγγυᾷ τοῦτο λαβεῖν ἵν' εὐτρεπίσῃ πρὸ τῆς ἑορτῆς· τῇ δὲ τεσσαρεσκαιδεκάτῃ τυθῆναι πρὸς ἑσπέ ραν· ὅτι καὶ ὁ Δεσπότης τὴν ἑσπέραν τοῖς Ἰουδαίοις παρεδόθη· μετὰ πικρίδων δ᾽ αὐτὸ βρωθῆναι, εἰς ἀνάμνησιν τῆς ἐν Αἰγύπτῳ πικροτάτης ζωῆς· διὰ δὲ τῶν ἀζύμων οὐ μόνον τῆς ὁδοιπορίας τὸ σύντομον καὶ τὸ τῆς τροφῆς αὐτοσχέδιον, ἀλλὰ καὶ ὅτι προσ- ήκει μηδὲν ίχνος τῆς Αἰγυπτιακῆς πολιτείας ἐπι- φέρεσθαι· οὕτω γὰρ ὁ Κύριος ήρμήνευσε ο Προσ έχετε, λέγων, ἀπὸ τῆς ζύμης τῶν Γραμματέων καὶ Φαρισαίων· ἡ ἐκέλευσε δὲ καὶ τοὺς μὴ διαρκοῦντας εἰς θυσίαν προβάτου παραλαβεῖν τοὺς γείτονας καὶ κατὰ ταυτὸν θῦσαι τὸ Πάσχα, φιλαδελφίαν αὐτοὺς ἐκπαιδεύων καὶ τὸν εἰς τοὺς πένητας ἔλεον· διὰ τοῦτο παρακελεύεται καὶ τὰ περιττεύοντα τῶν χρεῶν κατακαίεσθαι, ταύτῃ καταναγκάζων αὐτοὺς καλεῖν τοὺς δεομένους εἰς κοινωνίαν τῆς ἑορτῆς. Ταῦτα δὲ πάντα τῶν ἡμετέρων ἐστὶ μυστηριων αἰνίγματα· χρέομεν γὰρ καὶ ἡμεῖς τῷ αἵματι τοῦ ἡμετέρου ᾿Αμνοῦ οὐ μόνον τὴν φλιὰν ἀλλὰ καὶ τοὺς δύο σταθμούς, κατὰ μὲν τὸ ὁρώμενον τὴν γλῶτταν Edita a Maio (1. c. p. 127-129, q. 273). De præcepto Exodi xu, 11. Exod. XII, 31. ss ibid. 11. se Matth. xvj, 11. (64) Est Theodoreti q. 24 in Exod., p. 250. PHOTII PATRIARCH/B CP. QUÆSTIO CELXIV [Coist. CCCVII, Taur. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΙΔ'.

col. 1085–1086page 539 of 591

PG 101:1085καὶ τὰ χείλη καθαίροντές τε καὶ ἁγιάζοντες· κατὰ δὲ τὸ νοούμενον ἀντὶ φλιᾶς τὸ λογικόν· ἀντὶ δὲ τῶν δύο σταθμῶν, τὸ θυμοειδὲς καὶ ἐπιθυμητικόν· ἁρμόττει δὲ ἡμῖν καὶ τὸ μήτε ὠμά, μήτε ἐψημένα, ἐσθίειν, ἀλλ᾽ ὀπτὰ πυρί· οὔτε γὰρ μόνῳ τῷ ὄμματι προσβλέπομεν, ἀλλὰ τὴν διάνοιαν ἐρευνῶμεν, οὔτε μὴν ἀνθρωπίνους λογισμοὺς τοῖς θείοις ἐπεισάγομεν λόγοις· τοῦτο γὰρ καὶ Ἡσαΐας τινῶν κατηγόρησεν, ὡς ἀναμιγνύντων ὕδατι τὸν οἶνον· ἀλλὰ μόνῳ χρώμεθα τῷ θείῳ πυρί, τῇ τοῦ παναγίου Πνεύματος χάριτι· τὸ δὲ μὴ καταλιπεῖν τῶν χρεῶν εἰς τὴν ὑστεραίαν, οὕτω νοοῦμεν· ὅτι ὁ μέλλων βίος τῶν συμβόλων οὐ δεῖται· αὐτὰ γὰρ ὁρῶμεν ἐν ἐκείνῳ τῷ πράγματι· τὰ δὲ ὀστᾶ τοῦ προβάτου συντρίβουσιν οἱ κακῶς τὰ θεῖα νοοῦντες Λόγια καὶ εἰς τὴν οἰκείαν αὐτὰ πειρώμενοι μεταφέρειν ἀσέβειαν· τὸ δὲ μὴ μόνον ἐκ προβάτων ἀλλὰ καὶ ἐξ ἐρίφων λαμβάνειν, τὴν θείαν πάλιν κηρύττει φιλανθρωπίαν· οὐ γὰρ μόνον ὑπὲρ δικαίων ὁ Χριστὸς ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ ἁμαρτωλῶν τὸ σωτήριον ὑπομεμένηκε πάθος· ἔριφον γὰρ ὑπὲρ ἁμαρτωλοῦ ὁ νόμος προσφέρειν ἐκέλευσε· καὶ τῶν θείων δὲ μυστηρίων οἱ μεταλαμβάνοντες, οἱ μὲν ὡς προβάτου μεταλαμβάνουσιν, ἅτε δὴ τελείαν τὴν ἀρετὴν κεκτημένοι· οἱ δὲ ὡς ἐρίφου, διὰ μετανοίας ἐξαλείφοντες τὰς τῶν ἁμαρτημάτων κηλίδας· οὕτω καὶ ὁ Κύριος ἡμῶν οὐκ ἐκ σιτίνων μόνον ἀλλὰ καὶ ἐκ κριθίνων τοὺς συνεληλυθότας ἄρτων διέθρεψε· καὶ ἡμῖν δὲ διεκέλευσεν ἔχειν τὰς ὀσφύας περιεζωσμένας καὶ τοὺς πόδας ὑποδεδεμένους καὶ τοὺς λύχνους καιομένους, ὡς οἰκέτας δεσπότην προσμένοντας· ἀλλ᾽ Ἑβραῖοι μὲν ὡς Αἰγυπτίων ἀπαλλαττόμενοι καὶ εἰς τὴν Χαναναίων γῆν εἰσαγόμενοι τοῦτο εἶχον τὸ σχῆμα· ἡμεῖς δὲ ὡς ἐντεῦθεν εἰς ἕτερον μεθιστάμενοι βίον. Διὰ τοῦτο καὶ ἡμῖν ὁ θεῖος παρακελεύεται Παῦλος βοῶν· «Ἐκκαθάρατε τὴν παλαιὰν ζύμην·» καὶ ἑξῆς εἰπών· «Ὥστε ἑορτάζωμεν μὴ ἐν ζύμῃ παλαιᾷ, μηδὲ ἐν ζύμῃ κακίας καὶ πονηρίας, ἀλλ᾽ ἐν ἀζύμοις εἰλικρινείας καὶ ἀληθείας.» Ἄνωθεν δὲ προμεμήνυκε τὴν τῶν ἐθνῶν σωτηρίαν ὁ Θεός· καὶ γὰρ προσηλύτους μεταλαγχάνειν τοῦ Πάσχα προσέταξε. Γιόραν γὰρ τὸν προσήλυτον ἐκάλεσεν, καὶ ἰσονομίας αὐτῷ μετέδωκεν· «Ἔσται γάρ, φησίν, ὡς αὐτόχθων τῆς γῆς·» καὶ τὸ «Ἐν οἰκίᾳ μιᾷ βρωθήσεται,» φυλάττουσιν οἱ πιστοί, ἐν μόνῃ τῇ Ἐκκλησίᾳ τῶν θείων μεταλαμβάνοντες μυστηρίων, τὰς δὲ τῶν αἱρετικῶν συναγωγὰς βδελυττόμενοι· τὰ μέντοι πρωτότοκα καὶ τῶν προβάτων καὶ τῶν βοῶν προσφέρεσθαι νενομοθέτηκε, τῆς τῶν πρωτοτόκων αὐτοὺς σωτηρίας ἀναμιμνήσκων· οὐδὲ γὰρ αὐτὸς τῶν θυμάτων ἐδεῖτο, ἀλλὰ τὴν ἐκείνων ὠφέλειαν ἐπραγματτεύετο· τοῦτο δὲ καὶ αὐτὸς ὁ νόμος δηλοῖ· «Ἐὰν γὰρ ἐρωτήσῃ σε ὁ υἱός σου, Τί ἐστι τοῦτο;» καὶ ἑξῆς, ἕως τοῦ, «Διὰ τοῦτο ἐγὼ θύω τῷ Κυρίῳ πᾶν διανοίγον μήτραν, τὰ ἀρσενικά· καὶ πᾶν πρωτότοκον τῶν υἱῶν σου λυτρώσομαι· καὶ ἔσται εἰς σημεῖον ἐπὶ τῆς χειρός σου καὶ ἀσάλευτον πρὸ ὀφθαλμῶν· ἐν γὰρ

καὶ τὰ χείλη καθαίροντές τε καὶ ἁγιάζοντες· κατὰ δὲ τὸ νοούμενον ἀντὶ φλιᾶς τὸ λογικόν· ἀντὶ δὲ τῶν δύο σταθμῶν, τὸ θυμοειδὲς καὶ ἐπιθυμητικόν ἁρμότα τει δὲ ἡμῖν καὶ τὸ μήτε ώμα, μήτε ἐψημένα, ἐσθίειν, ἀλλ᾽ ὀπτὰ πυρί · οὔτε γὰρ μόνῳ τῷ ὄμματι προσβλέ πομεν, ἀλλὰ τὴν διάνοιαν ἐρευνῶμεν, οὔτε μὴν ἀνα θρωπίνους λογισμοὺς τοῖς θείοις επεισάγομεν λόγοις· τοῦτο γὰρ καὶ Ησαΐας τινῶν κατηγόρησεν, ὡς ἀνα- μιγνύντων ὕδατι τὸν οἶνον· ἀλλὰ μόνῳ χρώμεθα τῷ θείῳ πυρί, τῇ τοῦ παναγίου Πνεύματος χάριτι· τὸ δὲ μὴ καταλιπεῖν τῶν χρεῶν εἰς τὴν ὑστεραίαν, οὕτω νοοῦμεν· ὅτι ὁ μέλλων βίος τῶν συμβόλων οὐ δεῖται· αὐτὰ γὰρ ὁρῶμεν ἐν ἐκείνῳ τῷ πράγματι· τὰ δὲ ὀστᾶ τοῦ προβάτου συντρίβουσιν οἱ κακῶς τὰ θεῖα νοοῦντες Λόγια καὶ εἰς τὴν οἰκείαν αὐτὰ πειρώμενοι μεταφέρειν ἀσέβειαν· τὸ δὲ μὴ μόνον ἐκ προβάτων ἀλλὰ καὶ ἐξ ἐρίφων λαμβάνειν, τὴν θείαν πάλιν κη- ρύττει φιλανθρωπίαν· οὐ γὰρ μόνον ὑπὲρ δικαίων ὁ Χριστὸς ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ ἁμαρτωλῶν τὸ σωτήριον ὑπομεμένηκε πάθος· ἔριφον γὰρ ὑπὲρ ἁμαρτωλοῦ ὁ νόμος προσφέρειν ἐκέλευσε· καὶ τῶν θείων δὲ μυ στηρίων οἱ μεταλαμβάνοντες, οἱ μὲν ὡς προβάτου μεταλαμβάνουσιν, ἅτε δὴ τελείαν τὴν ἀρετὴν κεκτη μένοι· οἱ δὲ ὡς ἐρίφου, διὰ μετανοίας ἐξαλείφοντες τὰς τῶν ἁμαρτημάτων κηλίδας· οὕτω καὶ ὁ Κύριος ἡμῶν οὐκ ἐκ σιτίνων μόνον ἀλλὰ καὶ ἐκ κριθίνων τοὺς συνεληλυθότας ἄρτων διέθρεψε· καὶ ἡμῖν δὲ διεκέλευσεν ἔχειν τὰς οσφύας περιεζωσμένας καὶ τοὺς πόδας ὑποδεδεμένους καὶ τοὺς λύχνους καιομέ- νους, ὡς οἰκέτας δεσπότην προσμένοντας· ἀλλ' c Ἑβραῖοι μὲν ὡς Αιγυπτίων ἀπαλλαττόμενοι καὶ εἰς τὴν Χαναναίων γῆν εἰσαγόμενοι τοῦτο εἶχον τὸ σχῆμα· ἡμεῖς δὲ ὡς ἐντεῦθεν εἰς ἕτερον μεθιστάμε να βίον. Διὰ τοῦτο καὶ ἡμῖν ὁ θεῖος παρακελεύεται Παῦλος βοῶν· • Εκκαθάρατε τὴν παλαιὰν ζύμην· καὶ ἑξῆς εἰπών· ι Ωστε ἑορτάζωμεν μὴ ἐν ζύμῃ πα λαιᾷ, μηδὲ ἐν ζύμῃ κακίας καὶ πονηρίας, ἀλλ᾽ ἐν ἀζύμοις εἰλικρινείας καὶ ἀληθείας. » Ανωθεν δὲ προμεμήνυκε τὴν τῶν ἐθνῶν σωτηρίαν ὁ Θεός· καὶ γὰρ προσηλύτους μεταλαγχάνειν τοῦ Πάσχα προστ έταξε. Γιόραν γὰρ τὸν προσήλυτον ἐκάλεσεν, καὶ ἰσο- νομίας αὐτῷ μετέδωκεν· ο Εσται γὰρ, φησίν, ὡς αὐτόχθων τῆς γῆς· ν καὶ τὸ « Ἐν οἰκίᾳ μιᾷ βρωθήσε ται, » φυλάττουσιν οἱ πιστοὶ, ἐν μόνῃ τῇ Ἐκκλησίᾳ τῶν θείων μεταλαμβάνοντες μυστηρίων, τὰς δὲ τῶν αἱρετικῶν συναγωγὰς βδελυττόμενοι· τὰ μέντοι πρωτότοκα καὶ τῶν προβάτων καὶ τῶν βοῶν προσφέ- ρεσθαι νενομοθέτηκε, τῆς τῶν πρωτοτόκων αὐτοὺς σωτηρίας ἀναμιμνήσκων· οὐδὲ γὰρ αὐτὸς τῶν θυμά- των ἐδεῖτο, ἀλλὰ τὴν ἐκείνων ὠφέλειαν ἐπραγματ τεύετο· τοῦτο δὲ καὶ αὐτὸς ὁ νόμος δηλοί· Ἐὰν γὰρ ἐρωτήσῃ σε ὁ υἱός σου, Τί ἐστι τοῦτο;» καὶ ἑξῆς, ἕως τοῦ, « Διὰ τοῦτο ἐγὼ θύω τῷ Κυρίῳ πᾶν διανοί- γον μήτραν, τὰ ἀρσενικὰ καὶ πᾶν πρωτότοκον τῶν υἱῶν σου λυτρώσομαι· καὶ ἔσται εἰς σημεῖον ἐπὶ τῆς χειρός σου καὶ ἀσάλευτον πρὸ ὀφθαλμῶν· ἐν γὰρ A ficantes, revera autem pro limine intellectum, pro duobus postibus animum et cupiditates. Hæc quo- que: Non comedetis ex eo crudum quid, nec coctum aqua, sed tantum assum igni 87, › ad nos pertinent qui non ad speciem tantum respi- cimus, sed mentem etiam indagamus, nec humanas rationes divinis asciscimus. Quod etiam Isaias quibusdam exprobravit, quasi vinum cum aqua miscuissent; sed solo divino igne utimur, scilicet sancti Spiritus gratia. - Quod non oporteat ad posterum diem linquere carnes sic intelligimus : futuræ vitæ non opus esse symbolis. Idem sequèn- tia declarant. Ossa enim agni conterunt qui male oracula divina intelligunt, et ad impietatem suam ea referre conantur. Quod non oporteat solum ex ovibus, sed etiam ex hædis hostias desumere, hoc rursus divinum in homines proclamat amorem, non enim solum pro justis Christus, sed etiam pro peccatoribus salutarem pertulit passionem. Nam hædum pro peccatoribus lex oferre jussit; ex iis autem qui sacra mysteria participant, alii quidem quasi in partem agni veniunt, utpote virtutem exi- miam adepti, alii vero quasi in partem hædi, sci- licet qui pœnitentia maculas peccatorum oblitterant. Sic enim Dominus noster non e frumentario solum, sed etiam ex hordeaceo pane turbam enutrivit, et nobis præscripsit lumbos cinctos habere, et pedes calceatos, et lucernam accensam ut famulis do- minum exspectantibus. Ut igitur Hebræi de Ægypto exire jussi, migrantesque in Chanaan hunc cultum habebant, habeamus et nos qui ex hac vita in alteram migramus. Qua de causa et nos divus adhortatur Paulus, clamans : «Expurgate vetus fermentum *, et reliqua, dicens: Itaque epulemur non in veteri fermento, nec in malitiæ et vitii fermento, sed in azymis sinceritatis veritatisque ".› A longe prænuntisvit gentilium salutem Deus qui proselytos Pascha fieri participes jussit. Etenim proselytum appellavit, eique juris æquabilitatem dedit. • Erit enimn, in- quit, ut terræ indigena. Hoc autem Pascha in una dorno comedetur ",, observant fideles qui una in D ecclesia sacrorum participes mysteriorum sunt, et ab hæreticis conventibus abhorrent. Attamen primogenita ovium et boum oferri Hebræis præ- cepit Dominus, ut primogenita eorum servata fuisse iis in memoriam revocaret. Nullo enim modo ei victimis opus erat, hoc autem ad Hebræorum utilitatem spectabat. Quod idem ostendit lex. ‹ Cumque interrogaverit te filius tuus: Quid est hoc, » et reliqua usque ad hoc : « ldcirco immolo Domino omne quod aperit vulvam masculini sexus et omnia primogenita filiorum meorum redimo, et erit igitur quasi signum in manu tua, quasi appensum quid ob recordationem inter oculos tuos . 3ª Exod. x11, 9. 38 I Cor. v, 7. 5 ibid. 8. "Exod. x11, 46. " Exod. xii, 14. AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO CCLXIV.

Question CCLXV - CCLXVIQuæstio CCLXV - CCLXVI

col. 1087–1088page 540 of 591

PG 101:1087Τοιγάρτοι τούτων ἕκαστον οὐ τῆς τοῦ Θεοῦ χρείας ἕνεκα, ἀλλὰ τῆς τοῦ λαοῦ ἐγένετο ὠφελείας. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΞΕ'. Πῶς νοητέον τὸ ὑπὸ τοῦ Ἀποστόλου εἰρημένον, « Πάντες εἰς τὸν Μωϋσῆν ἐβαπτίσθημεν, » καὶ ἑξῆς, ἕως· « Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός; » Τύπος ἦν τῶν νέων τὰ παλαιὰ, καὶ σκιὰ μὲν ὁ νόμος, σῶμά τι δὲ ἡ χάρις· ἐπειδὴ τοίνυν ἐδίωκον τοὺς Ἑβραίους οἱ Αἰγύπτιοι, διαβάντες δὲ τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν οἱ Ἑβραῖοι τῆς πικρᾶς τῶν Αἰγυπτίων ἀπηλλάγησαν δεσποτείας, τύπον ἔχει τῆς κολυμβήθρας ἡ θάλαττα· ἡ δὲ νεφέλη, τοῦ Πνεύματος· ὁ δὲ Μωϋσῆς, τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ· τοῦ σταυροῦ δὲ, ἡ ῥάβδος· τοῦ διαβόλου δὲ, ὁ Φαραώ· τῶν δαιμόνων, οἱ Αἰγύπτιοι· τὸ δὲ μάννα, τῆς θείας τροφῆς· τὸ δὲ τῆς πέτρας ὕδωρ, τοῦ σωτηρίου αἵματος· ὥσπερ γὰρ ἐκεῖνοι μετὰ τὸ διαβῆναι τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν καὶ τῆς ξένης τροφῆς καὶ τοῦ παραδόξου ἀπήλαυσαν νάματος, οὕτως ἡμεῖς μετὰ τὸ σωτήριον βάπτισμα, τῶν θείων μεταλαγχάνομεν μυστηρίων. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΞΣ'. Πῶς τὸ δίκαιον σώζεται, τῶν παίδων ὑπὲρ τῶν πατέρων κολαζομένων; Μείζους τῶν κολάσεων παρὰ τῷ Θεῷ αἱ ἀπειλαί· φησὶ γάρ· « Πᾶς ἀπερίτμητος ἄρσην ὃς οὐ περιτμηθήσεται τῇ ἡμέρᾳ τῇ ὀγδόῃ, ἐξολοθρευθήσεται·» ἀλλ᾽ ἔστιν ἰδεῖν τοὺς μὲν περιτετμημένους ἐν τῇ ἐρήμῳ διαφόρως ἀναιρεθέντας· τοὺς δὲ ἀπεριτμήτους, καὶ τῆς τῶν προγόνων ἐπαγγελίας ἀντὶ τῆς τιμωρίας τετυχηκότας (τούτους γὰρ ἐν Γαλγάλοις ὁ Ἰησοῦς περιέτεμε)· πάλιν ταῖς ἐχούσαις ζύμην οἰκίαις πανωλεθρίαν ἠπείλησεν, ἀλλ᾽ οὐκ ἐπήγαγεν· καὶ ἐνταῦθα τοίνυν ὡς φιλόπαιδας δεδίττεται ταῖς ἀπειλαῖς· καί φησιν· « Ἀποδιδοὺς ἁμαρτίας πατέρων ἐπὶ τέκνα ἐπὶ τρίτην καὶ τετάρτην γενεὰν τοῖς μισοῦσί με·» ὅτι προσέχειν γυμνῷ τῷ γράμματι ἀσεβές, αὐτὸς δι᾽ ὧν τἀναντία διδάσκει ὁ Θεός, δῆλον· « Οὐκ ἀποθανοῦνται γὰρ παῖδες ὑπὲρ πατέρων, φησίν, οὐδὲ πατέρες ὑπὲρ παίδων· ἀλλ᾽ ἕκαστος ἐν τῇ ἰδίᾳ αὐτοῦ ἁμαρτίᾳ ἀποθανεῖται·» καὶ διὰ Ἐζεκιήλ· « Τίς ὑμῖν παραβολὴ αὕτη λεγόντων· Οἱ πατέρες ἔφαγον ὄμφακας, καὶ οἱ ὀδόντες τῶν υἱῶν αἱμοδίασαν; Ζῶ ἐγώ, λέγει Κύριος ὁ Θεός, εἰ ἔσται ἡ παραβολὴ αὕτη, ἀλλὰ τῶν φαγόντων τὸν ὄμφακα αἱμοδιάσουσιν οἱ ὀδόντες· ὅτι πᾶσαι αἱ ψυχαὶ ἐμαί εἰσι·» καὶ τὰ ἑξῆς δὲ ταύτην τὴν ἔννοιαν ἔχει· ἐγὼ δὲ οἶμαι μᾶλλον τὴν θείαν φιλανθρωπίαν ἐμφαίνειν τὴν ἀπειλήν· πρόκειται γὰρ τοῖς μισοῦσί με, τουτέστι

eo quod in manu forti eduxit nos Dominus de sed pro populi commodis evenerunt. Quomodo inteligere oporteat hæc Apostoli verba : quidem lex, corpus vero quoddam gratia. Cum Rubrum mare inusitato cibo et mirabili fonte fruiti enim : « Quicunque incircumcisus erit masculus, pro panis, ea consecutos quæ majoribus promissa tatem patrum in filios in tertiam quartamque bolam vertitis in proverbium istud dicentes: Patres comederunt uvam acerbam, et dentes filiorum vobis parabola. Hæc in proverbium in Israel; sed Ægypto. Proinde hæc omnia non pro re Domini, • Omnes in Moyse baptizati sumus, » et reliqua, usque ad ‹Hic vero lapis erat Christus (65).» Figura erant novarum autiquæ res et umbra igitur persequerentur Hebræos Ægyptii, ¡¡que trans- gressi sunt mare Rubrum, et ainara Ægyptiorum servitute liberati sunt, figura fuit baptisterii mare, Spiritus sancti nubes, Christi Salvatoris Moyses, crucis virga, diaboli Pharao, dæmonum Ægyptii, divini cibi manna, redemptoris sanguinis aqua e saxo. Ut enim illi postquam transgressi fuerunt sunt, sic nos postquam per baptisma salvati fuimus divinorum mysteriorum participes facti sumus. Majores apud Deum sunt minæ penis; dicit C nec circumcidetur die octavo, exterminabitur. › Sed videre possumus quosdam circumcisos diverse tamen in deserto interemptos; alios vero, incircumcisos, fuerant. Hos enim circuincidit Josue Galpalis. Rur- sus domibus fermentum habentibus ruinam minatus est, sed non immisit. Deinde etiam qui pueros dilige- bant, hos terret minis, dicitque, • Visitans iniqui- generationem eorum qui oderunt me 6. Porro adhibere fidem huie nudo verbo impium esse ipse Deus docet, contraria ostendens ; dicit etenim : « Non sed unusquisque pro peccato suo morietur . obstupescunt. Vivo ego, dicit Dominus, si erit ultra comedentium acerbam uvam obstupescunt dentes. Eece enim omnes animæ meæ sunt “.› Quæque sequuntur hunc babent sensum. Ego autem puto potius divinum in homines amorem repræsentari Α χειρί κραται, ἐξήγαγέ σε Κύριος ἐξ Αἰγύπτου. » - Τοιγάρτοι τούτων ἕκαστον οὐ τῆς τοῦ Θεοῦ χρεία; ἕνεκα, ἀλλὰ τῆς τοῦ λαοῦ ἐγένετο ὠφελείας. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΞΕ'. Πῶς νοητέον τὸ ὑπὸ τοῦ ᾿Αποστόλου ειρημένον, • Πάντες εἰς τὸν Μωϋσῆν ἐβαπτίσθημεν, » καὶ ἑξῆς, ἕως· « Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός; » Τύπος ἦν τῶν νέων τὰ παλαιὰ, καὶ σκιὰ μὲν ὁ νό μος, σῶμά τι δὲ ἡ χάρις· ἐπειδὴ τοίνυν ἐδίωκον τοὺς Εβραίους οἱ Αἰγύπτιοι, διαβάντες δὲ τὴν Ἐρυ- θρὰν θάλασσαν οἱ Ἑβραῖοι τῆς πικρᾶς τῶν Αἰγυ τίων ἀπηλλάγησαν δεσποτείας, τύπον ἔχει τῆς κολυμ βήθρας ἡ θάλαττα· ἡ δὲ νεφέλη, τοῦ Πνεύματος· ὁ δὲ Μωϋσῆς, τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ· τοῦ σταυροῦ δὲ, ἡ ῥάβδος· τοῦ διαβόλου δὲ, ὁ Φαραώ· τῶν δαιμόνων, οἱ Αἰγύπτιοι· τὸ δὲ μάννα, τῆς θείας τροφή; τὸ δὲ τῆς πέτρας ὕδωρ, τοῦ σωτηρίου αἵματος· ὥσπερ γὰρ ἐκεῖνοι μετὰ τὸ διαβῆναι τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν καὶ τῆς ξένης τροφῆς καὶ τοῦ παραδόξου ἀπήλαυσαν νάματος, οὕτως ἡμεῖς μετὰ τὸ σωτήριον βάπτισμα, τῶν θείων μεταλαγχάνομεν μυστηρίων ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΕΤ'. Πῶς τὸ δίκαιον σώζεται, τῶν παίδων ὑπὲρ τῶν πατέρων κολαζομένων ; Μείζους τῶν κολάσεων παρὰ τῷ Θεῷ αἱ ἀπειλαί φησὶ γάρ «Πᾶς ἀπερίτμητος ἄρσην ὃς οὐ περιτμηθή σεται τῇ ἡμέρᾳ τῇ ὀγδόῃ, ἐξολοθρευθήσεται·, ἀλλ ἔστιν ἰδεῖν τοὺς μὲν περιτετμημένους ἐν τῇ ἐρήμῳ διαφόρως ἀναιρεθέντας· τοὺς δὲ ἀπεριτμήτους, καὶ τῆς τῶν προγόνων ἐπαγγελίας ἀντὶ τῆς τιμωρίας τετυχηκότας (τούτους γὰρ ἐν Γαλγάλοις ὁ Ἰησοῦς περιέτεμε), πάλιν ταῖς ἐχούσαις ζύμην οἰκίαις πανωλεθρίαν ἠπείλησεν, ἀλλ᾽ οὐκ ἐπήγαγεν· καὶ ἐν ταῦθα τοίνυν ὡς φιλόπαιδας δεδίττεται ταῖς ἀπειλαίς καί φησιν· ο 'Αποδιδοὺς ἁμαρτίας πατέρων ἐπὶ τέκνα ἐπὶ τρίτην καὶ τετάρτην γενεὰν τοῖς μισοῦσί με κ ὅτι προσέχειν γυμνῷ τῷ γράμματι ἀσεβὲς, αὐτὸς δι' ὧν τἀναντία διδάσκει ὁ Θεὸς, δῆλον · · Οὐκ ἀποθα νοῦνται γὰρ παῖδες ὑπὲρ πατέρων, φησίν, οὐδὲ πα τέρες ὑπὲρ παίδων· ἀλλ᾽ ἕκαστος ἐν τῇ ἰδίᾳ αὐτοῦ ἁμαρτίᾳ ἀποθανεῖται· ν καὶ διὰ Ἐζεκιήλ « Τίς ὑμῖν παραβολὴ αὕτη λεγόντων· Οἱ πατέρες ἔφαγον ὄμφακας, καὶ οἱ ὀδόντες τῶν υἱῶν αἱμοδίασαν; Ζω ἐγώ, λέγει Κύριος ὁ Θεὸς, εἰ ἔσται ἡ παραβολὴ αὕτη, ἀλλὰ τῶν φαγόντων τὸν ἔμφακα αιμοδιάσουσιν οἱ ὀδόντες· ὅτι πᾶσαι αἱ ψυχαὶ ἐμαί εἰσι· ν καὶ τὰ ἑξῆς δὲ ταύτην τὴν ἔννοιαν ἔχει· ἐγὼ δὲ οἶμαι μάλ λον τὴν θείαν φιλανθρωπίαν ἐμφαίνειν τὴν ἀπειλήν πρόκειται γάρ τοῖς μισοῦσί με, τουτέστι μας 2. ΝΟΤΑ. punitis (66). Et in Ezechiel : ‹ Quid est quod inter vos para- 62 Exod. xx, 5. " Deut. xxiv, 16. "Ezech. (65) Ex Theodoreto q. 27 in Exod., p. 258. (66) Ex Theodoreto q. 40 in Exod. t. LXXX, p. 266. PHOTII PATRIARCHE CP. QU.ESTIO CCLXV [Coisl.CCLXXXIV, Taur. CCLXXIII]. Edita a Maio (1. c. p. 129, 130, q. 274). QUAESTIO CCLXVI (Coisl. CCLXXXV, Taur. CCLXXIV]. Quomodo incolume sit æquum filiis pro patribus In 1 Cor. x, 1, 4, et Exod. xını, 21, xiv, 22. Edita a Maio (1. c. p. 129, 130, q. 273). occidentur filii pro patribus, nec patres pro filiis, · Exod. xx, 5.

col. 1089–1090page 541 of 591

PG 101:1089μακροθυμῶ τοῖς πατράσιν ἡμαρτηκόσι· μακροθυμῶ καὶ παισίν. Εἰ δὲ οἱ ἔκγονοι καὶ οἱ ἀπόγονοι τὴν τῶν προγόνων ζηλώσαιεν πονηρίαν, τότε ἐπάξω τὴν τιμωρίαν. «Ποιῶν γὰρ, φησίν, ἔλεος εἰς χιλιάδας καὶ μυριάδας τοῖς ἀγαπῶσί με.» Εὕροι δ' ἄν τις καὶ τὴν ἱστορίαν σύμφωνον· πέμπτῃ γὰρ γενεᾷ ἀνέβησαν οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ ἐξ Αἰγύπτου· ἀλλὰ τοῖς τῶν Αἰγυπτίων ἐν Αἰγύπτῳ δεδουλευκότες θεοῖς οὐκ ἔτισαν δίκας, οὔτε οἱ πατέρες αὐτῶν οὔτε οἱ προπάτορες, αὐτοὶ δὲ ζηλώσαντες τὴν ἐκείνων ἀσέβειαν ἐκολάσθησαν· ὡς μετὰ τοσαύτην εὐεργεσίαν καὶ τὰ μυρία θαύματα τὴν ἀσέβειαν οὐκ ἐκπτύσαντες· οἱ δὲ τούτων παῖδες τὸν Σωτῆρα Θεὸν ἡγαπηκότες τῆς προγονικῆς ἀπήλαυσαν ὑποσχέσεως· καὶ ὁρῶμεν τὸ ἀψευδὲς τῆς πρὸς τοὺς πατέρας γεγενημένης ἐπαγγελίας· τὰ γὰρ ἔθνη διὰ τοῦ σπέρματος Ἀβραὰμ τῆς εὐλογίας τετύχηκεν· ἐπειδὴ τοίνυν τὸν μόσχον ἔμελλον προσκυνεῖν, προαπειλεῖ τὴν τιμωρίαν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΞΖ'. Τί ἐστι ἐξεικονισμένον βρέφος; Φασὶ τοῦ σώματος ἐν τῇ μήτρᾳ διαπλασθέντος, τότε ἐμψυχοῦσθαι τὸ ἔμβρυον· καὶ γὰρ καὶ τὸ τοῦ Ἀδὰμ σῶμα πρότερον διέπλασεν ὁ Θεὸς, εἶτα ἐνεφύσησε τὴν ψυχήν. κελεύει τοίνυν ὁ νομοθέτης γυναικὸς ἐγκύμονος ἐν μάχῃ ἀμβλωσάσης, εἰ μὲν ἐξεικονισμένον, τουτέστι μεμορφωμένον ἐξέλθοι τὸ βρέφος, φόνον καλεῖσθαι καὶ φόνου δίκην ὑπέχειν τὸν δεδρακότα· ἂν δὲ μή, φόνου μὲν ἀφίεσθαι· οὐ γὰρ ἔμψυχον ἐξημβλώθη· ζημίαν δέ τινα τίνειν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΞΗ'. Τὴν σκηνὴν τί δήποτε γενέσθαι προσέταξεν; Αὐτὸς ὁ Θεὸς αἰτίαν δεδήλωκε. «Καὶ ποιήσεις γάρ μοι, φησὶν, ἁγίασμα, καὶ ὀφθήσομαι ἐν ὑμῖν· καὶ ποιήσεις κατὰ πάντα ὅσα ἐγὼ δείκνυμί σοι ἐν τῷ ὄρει, τὸ παράδειγμα τῆς σκηνῆς καὶ τὸ παράδειγμα τῶν σκευῶν αὐτῆς.» Ἐπειδὴ γὰρ ἐν τῷ ὄρει Σινᾶ νόμον ἐδεδώκει, εἰκὸς δὲ ἦν τινας ὑποτοπάσαι περιγεγράφθαι τὸ θεῖον, ἐκέλευσε γενέσθαι σκηνήν· ἐκεῖθεν τὴν οἰκείαν ποιούμενος ἐπιφάνειαν, ἐκπαιδεύει τὸν λαὸν τὴν εὐσέβειαν. Ὥσπερ γὰρ τὴν ἐπηγγελμένην ἀπειληφότων, ναὸν γενέσθαι προσέταξε, καὶ τὰς θείας λειτουργίας ἐν τούτῳ γίνεσθαι προσέταξεν, ἵνα μὴ ἀδεῶς τοῦτο ὁρῶντες τῇ τῶν δαιμονίων περιπέσωσι πλάνῃ, οὕτω τὴν ἔρημον διαβαίνουσι σκηνὴν γενέσθαι προσέταξε, μεταβῆναι καὶ αὐτὴν δυναμένους· καὶ ἀπαιρόντων, ἡγεῖσθαι προσέταξεν, ἵνα μὴ ζητῶσιν πάλιν θεοὺς, οἳ προπορεύσονται αὐτ-

? Hebr. jg, 46. ?* Luc. 1, 55. EPOTHZIZ XZH'. VRUEOUURENNME USER RC ME E EE TER Ir E REIR QU.ESTIO CCLXVII [Coisl. CCXXXVI, Taur. CCLXXY]. QU/ESTIO CCLXVIII [Coisl. CLXXI, Taur. : CLXX]. uM sc Qua de causu. tabernaculum fieri Deus prasceri- pserit (68). χροθυμὼ τοῖς πατράσιν ἣυαρτηχκότι - μαχροθυμῶ χαὶ παισίν. Εἰ δὲ οἱ ἔχγονοι χαὶ οἱ ἀπόγονοι τὴν τῶν προγόνων ζηλώσαιεν πονηοίαν, τότε ἐπάξω τὴν τι- μωρίαν. « Ποιῶν γὰρ, φησὶν, ἔλεος εἰς χιλιάδας χαὶ μυριάδας τοῖς ἀγαπῶσί με.» Εὔροι δ᾽ ἄν τις καὶ τὴν ἱστορίαν σύμφωνον" πέμπτῃ γὰρ γενεᾷ ἀνέ- θησαν οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ ἐξ Αὐγύπτου - ἀλλὰ τοῖς τῶν Αἰγυπτίων ἐν Αἰγύπτῳ ϑεϑονλευχότες θεοῖς οὐχ ἔτι- σαν δίκας, οὔτε οἱ πατέρες αὐτῶν οὔτε οἱ προπάτορες, αὐτοὶ δὲ ξηλώσαντες τὴν ἐκείνων ἀσέθειαν ἐκολάσθη- σαν" ὡς μετὰ τοσαύτην εὐεργεσίαν χαὶ τὰ μυρία θαύματα τὰν ἀσέβειαν οὐκ ἐκπτύσαντες" οἱ δὲ τού- τῶν παῖδες τὸν Σωτῆρα Θεὸν ἡγαπηχότες τῆς προ- γονικῆς ἀπήγαυσαν ὑποσχέσεως " χαὶ ὁρῶμεν τὸ ἀψευδὲς τῆς πρὸς τοὺς πατέρας γεγενημένης ἐπαγ- δίας τὰ γὰρ ξύνη διὰ τοῦ σπέρματος 'Αθραὰα τῆς εὐλυγίας τετύχηκεν" ἐπειδὴ τοίνυν τὸν μόσχον ἔμελλον ποοσχυνεῖν, προχπειλεῖ τὴν τιμωρίαν. Νὰ σα. Ὁ ὃῸὃῸ ῤ ὁΦἕὅΈΌῬΌῬΓτ ὃ ΠΠ ἀδὲ -ς ἈΠ ΡΝ τ᾿ ΡΥ (Ὁ. ὩΡγ ὩΡΡ ΡΡν ἘΕΠ τ Το ΎΜΌΜΜΗΝ ἈΜΑΡΡΑΟΒΕΙ ΕΣ Ε 5 λῶν διὰ τὴν σύστοιχον αὐτῷ πεντάδα καὶ προσφιλῆ τῶν σωματικῶν καὶ ταχυτέρων αἰσθήσεων, ὧν ἡ ψήτηρ ὡς εἴῃ μήτηρ ἑαυτὴν περιέκρυδε, καὶ τὸν ἀσίγητον τοῦτον προφήτην ἑαυτῇ συναπέχρυπτεν. πόνος ΘΝ μοι μἷς οοοέοΘ[έῆἶς πο ΠΡΟ Φασὶ τοῦ σώματος ἐν τῇ μήτρα διαπλασθέντος, τότε ἐμψυχούσθαι τὸ ἔμθρυον καὶ γὰρ καὶ τὸ τοῦ ᾿Αϑδὰμ σῶμα πρότερον διέπλασεν ὃ Θεὸς, εἶτα ἐυ- εφύσητε τὴν ψυχῆν' χελεύει τοίνυν ὃ νομοθέτης γυνωιχὸς ἐγκύμονος ἐν μάχῃ ἀμδλωσάσης, εὶ μὲν ἐξεικονισμένον, τουτέστι μεμορφωμένον ἐξέλθοι τὸ βρέφος, φόνον χαλεῖσθαι χαὶ φόνου δίχην ὑπέχειν τὸν δεδρακότα: ἂν ὃὲ μὴ, φόνον οἷν ἀφίεσθαι " οὐ γὰρ ἔνψυχον ἐξημόλώθη" ξημίαν δὲ τινα τίνειν, TU TUUC LC BEP NU RIP UNE - Sore op ree EN C 15. Verumtamen sextus aderat mensis, aderat quoque Virgo qu» Inereatum, sed modo faetum, in utero suo gestabat. In sexto. mense concepit i- lum qui intra sex dies mundum. constituerat et dio sexto creaverat hominem ; hominem autem male degentem per erücem denuo creavit, Quiescere non diutius sustinuit Joannes: Verbo enim presente, vocem cohibere non potuit : przmaturus fuit pre- €o et nullatenus przeconium cjus vinculis linguz im- plicatur: etenim saltibus suis clamat illum adesse qui homines liberaret a vineulis et nos a. vinculis solutos exsilire siueret, Exsullavit clamans spiritu illum advenisse qui ab omuium facie lacrymas tol- leret; protendit indicem et Agnum Dei ostendit, qui propter hircorum peceata maetandus, delicta ) lotius mundi ablaturus. erat. Suas extendit manus el erueis tropzeum ita proclamavit , in utero Vir- ginis exsisteus, advenit ut staret contra d:emones : recie steil el omnium resurreetionem ab inferis mystice denuntiavit, quam etiam przfiguravit e sepulero, dum ipse in matre sua intemerata recu- haret, His perspectis, contra matrem suam pugna- |urus erat Joannes, quod ipsum praedicandi cupi- dum nature vinculis coliberet, et reluctantem in captivitate detinerel. Ast vocem suam ipsi citis- Sime tribuit mater, et his verbis beatam Virglnem af- Quid sit informatum fetus (67) ? , q. 276). — Exod. xxi, 92, Aiunt quidam corpori, statim atque in utero for- matur, animam afllari. Etenim corpus Adam pri- mum formavit Deus, deinde immisit animam. Precipit igitur legislator : Simulier quedam pree- gnans, inter rixandum percussa, abortivum quidem fecerit, idque jam informatum, id est quadam suscepta hominis forma exierit, habebitur homicida. utque homicida punielur facinoris molitor. Sin aliter, veus de eeede quidem. absolvetur, non enim. vivus infans partus eril, sed quadam tamen pcena multabitur. SBOHRIR SENT ONNUSKOHL. ERSTES SUNSET NET INIRE e IRR pserit (68). — De tabernaculo. Exod. xxvi, 4 seq. Deus ipse causam attulit dicens : « EL facies mei sanetuarium, el babitabo in medio vestrum, secun- dam exemplar quod libi in monte monstratum est, similitudinem tabernaculietsimilitudinem vasorum in cultum ejus *.» Cum enim in monte Sinai legem dedisset, verisimileque esset quosdam cre- dituros circumscriptam esse numini habitationem, jussit fieri tabernaculum, unde propria ae pe- culiari manifestatione populum pietatem doceat. Lique nos, quibus promissa persoluta sunt, tem- plum habere jussit Deus in quo liturgia quadam servaretur, ne sacra absque reverentia facientes ) facile in demonum insidiis caderemus, sic Hebreis desertum transeuntibus Deus presscripsit ut esset tabernaculum ; idque qui valerent asportarent, ut- que asportanles anteirent, ne rursus qui ex Hebreis AM (01) Ex Theodoreto 4. 48 in Exod. Vide t. LXXX, p. 271. Parnot, Gn. CI. (68) Ex Theodoreto q. 00 in Exod. T. LXXX, p. 279. iun

Question CCLXVII - CCLXVIIIQuæstio CCLXVII - CCLXVIII

col. 1091–1092page 542 of 591

PG 101:1091κτίσεως τὴν εἰκόνα· ὥσπερ γὰρ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν δημιουργήσας ὁ Θεὸς μέσον ἔστησε τὸ στερέωμα δι' αὐτοῦ διορίσας τὰ ἄνω τῶν κάτω, οὕτω τὴν σκηνὴν μίαν προστάξας γενέσθαι, ἐν μέσῳ διαταχθῆναι κελεύει τὸ παραπέτασμα ἐν τύπῳ τοῦ στερεώματος· καὶ δι' αὐτοῦ διῄρητο ἡ κιβωτός· καὶ τὸ παρὰ τὴν θύραν μέρος ἐκάλεσεν ἅγια· τὸ δὲ τοῦ παραπετάσματος ἔνδον, Ἅγια ἁγίων· καὶ ὥσπερ λέγει ὁ Δαβίδ· « Ὁ οὐρανὸς τοῦ οὐρανοῦ τῷ Κυρίῳ, τὴν δὲ γῆν ἔδωκε τοῖς υἱοῖς τῶν ἀνθρώπων, » οὕτω καὶ τὸ ἔξω μὲν τοῦ καταπετάσματος εἰσητὸν ἦν τοῖς ἱερεῦσι, τὰ δὲ ἔνδον ἄψαυστα ἦν καὶ ἄδυτα· τὸν ἀρχιερέα γὰρ μόνον ἅπαξ τοῦ ἔτους νόμος ἦν εἰσιέναι. Ἦν δὲ ἐκεῖ τὰ τῶν Χερουβὶμ εἰκονίσματα, τύπον τῶν ἀσωμάτων δυνάμεων ἐπέχοντα· ἐν μέσῳ δὲ τούτων ἡ κιβωτὸς τὰς πλάκας ἔχουσα τοῦ νόμου, καὶ τὴν στάμνον τοῦ μάννα, καὶ τὴν ῥάβδον Ἀαρὼν τὴν βλαστήσασαν· ἐπέκειτο δὲ αὐτῇ τὸ ἱλαστήριον ταῖς πτέρυξι τῶν Χερουβὶμ σκιαζόμενον· ἐν τούτῳ δὲ ὁ τῶν ὅλων Θεὸς τὴν οἰκείαν ἐπιφάνειαν ἐποιεῖτο· ἐπειδὴ γὰρ ἡ θεία φύσις ἀνείδεός τε καὶ ἀσχημάτιστος, καὶ τῆς τοιαύτης οὐσίας εἰκόνας τεκτήνασθαι παντάπασιν ἀδύνατον, τὰ σύμβολα τῶν μεγίστων αὐτῶν δωρεῶν ἔνδον κεῖσθαι προσέταξεν· αἱ μὲν γὰρ πλάκες τὴν νομοθεσίαν ἐδήλουν· τὴν ἱερωσύνην δὲ ἡ ῥάβδος· τὸ δὲ μάννα τὴν ἐν ἐρήμῳ τροφήν· τὸ δέ γε ἱλαστήριον τῆς προφητείας σύμβολον ἦν· ἐκεῖθεν γὰρ αἱ προῤῥήσεις ἐγίνοντο· τὰ μὲν οὖν ἔνδον τοῦ καταπετάσματος, τῶν οὐρανίων εἶχε τύπον· διὸ καὶ Ἅγια τῶν ἁγίων ὠνόμαστο· μαρτυρεῖ δὲ τοῦτο καὶ ὁ μακάριος Παῦλος λέγων· « Οὐ γὰρ εἰς χειροποίητα ἅγια εἰσῆλθεν ὁ Χριστὸς ἀντίτυπα τῶν ἀληθινῶν, ἀλλ' εἰς αὐτὸν τὸν οὐρανόν· » τὰ δὲ τούτου ἐντὸς εἰκόνα ἔφερε τῶν ἐπιγείων· εἶχε δὲ ταῦτα λυχνίαν μὲν ἐν τῷ νοτίῳ μέρει ἑπτάκαυλον, ἰσαρίθμους ἔχουσαν λύχνους ἐπικειμένους· ἐδήλουν δὲ οὗτοι τῶν ἡμερῶν τῆς ἑβδομάδος τὸν ἀριθμόν· τράπεζαν δὲ ἐν τῷ βορείῳ χρυσῆν, ἐφ' ἧς ἄρτους προσέταξε προσκεῖσθαι δυοκαίδεκα, καὶ φιάλας χρυσᾶς πλήρεις λιβανωτοῦ καὶ ἀλῶν· ἐν δὲ τῷ μέσῳ τῆς τε λυχνίας καὶ τῆς τραπέζης, χρυσοῦν ἔκειτο θυσιαστήριον· ταῦτα δ' ἦν συντάγματα τῶν ἀπὸ γῆς τοῖς ἀνθρώποις δεδωρημένων καρπῶν. Πρὸ δὲ τῆς σκηνῆς ἔξω τὸ χαλκοῦν θυσιαστήριον, τὸ τὰ προσφερόμενα δεχόμενον θύματα· δηλοῖ δὲ τοῦτο περιττὰ εἶναι ταῦτα καὶ μὴ ἀρεστὰ τῷ Θεῷ· ὅθεν ἐπιτελεῖσθαι μὲν αὐτὰ συνεχώρησεν διὰ τὴν Ἰουδαίων ἀσθένειαν, ἔξω δὲ σκηνῆς ὡς οὐκ ἀναγκαία τοῖς ἔνδον· ἡμεῖς δὲ τὴν τοῖς ἔνδον ἀπονεμηθεῖσαν λειτουργίαν ἐπιτελοῦμεν· θυμίαμα γὰρ καὶ λυχνιαῖον φῶς προσφέρομεν τῷ Θεῷ καὶ τὴν μυστικὴν τῆς τραπέζης ἱερουργίαν· τριάκοντα δὲ πήχεων ἦν τὸ μῆκος τῆς σκηνῆς, καὶ δέκα τὸ εὖρος· καὶ τοῦτο καταμαθεῖν εὐπετές· εἴκοσι γὰρ σανίδας εἶχε τὸ νότιον μέρος, καὶ τοσαύτας τὸ βόρειον· σανίδας δὲ τοὺς στύλους ὠνόμασαν οἱ ἄλλοι ἑρμηνευταί· ἑκάστης δὲ

præcedebant, sibi deos quarerent, utque, populo assidente, assiderent. Praeterea habet tabern:culum quasi creationis imaginem. Ut enim, postquam cœlum et terram fecisset Deus, in medio collocavit firmamentum, quo secernerentur cœlestia terre- stribus, haud aliter, postquam sanctuarium esse uum prescripsisset, in medio ejus poni jussit velum quod esset pro firmamento. Sic arca in duas divisa est partes; partem autem quæ juxta portam erat sanctuarium appellavit, interiorem vero Sancta sanctorum ; utque dicit David : • Cœlum cœli Domino, terram autem dedit filiis hominum 67 sic exterior sanctuarii pars data est sacerdotibus, interior vero intacta remansit, nullique unquam patuit, nisi summo pontifici, et semel modo quotannis. Hic erant simulacra Cherubim qui incorporeas potestates figurabant. In medio arcæ tabulas legis includens et urnam cum manua, et virgam Aaronis germinatam. Hic quoque erat propitiatorium quod expansis alis, tegebant Cherubim. Hæc inter omnia se Deus manifestatum dabat. Cum enim natura divina neque corporea sit, neque figurata, nec ea prorsus cui similis imago struatur, Deus præcepit maxima sui ipsius insignia repræsentari symbolis quæ tabernaculi intus essent. Indices enim legisla- tionis erant tabulæ; sacerdotii virga, victus in deserto nanna, prophetiarumque propitiatorium. Jude enim prophetias edebat Deus. Quæ igitur velo intus fuerant collocata, cœlestia referebant, et ideo pars illa Sancta sanctorum appellabatur. Hoc beatus Paulus testatur dicens : Non enim in manufacta sancta Jesus introivit exemplaria verorum, sed in ipsum cœlum “., Quæ autem citra velum erant, terrestria representabant. Hic erat, australi parte, candelabrum septem ex hastilibus constans, et super candelabrum lucernæ septem, septem heb- domadis dies figurabant. Ex boreali parte, aurea mensa supra quam, Dci jussu, panes imponebantur duodecim, aureæque phialæ thuris et salis plenæ. Inter candelabrum et mensam altare ex auro stabat. Ilæc ordinatio erat fructuum quos homini terra præbet. neum autem altare ad quod victimæ adduce- D bantur, coram tabernaculo, foris exstabat; unde perspicuum est hæc supervacanea fuisse, Deoque injucunda. Hæc operari sacra Deus concessit Judæis ob eorum infirmitatem, sed solum extra taberna- culum, velut interioribus non necessaria, nos autem solemnia nostra interioribus exsequimur, Deo thus, lucernarumque flammam, et mysticum mensæ offerentes sacrificium. Longitudo tabernaculi erat triginta cubitorum, latitudo decem, quod edocere facile est, nam viginti tabulas pars australis habe- bat, et totidem borealis. Tabulas cæteri interpretes columnas appellarunt. Cum vero unaquæque tabula ή κτίσεως τὴν εἰκόνα· ὥσπερ γὰρ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν δημιουργήσας ὁ Θεὸς μέσον ἔστησε τὸ στερέωμα δι' αὐτοῦ διορίσας τὰ ἄνω τῶν κάτω, οὕτω τὴν σκη· νὴν μίαν προστάξας γενέσθαι, ἐν μέσῳ διαταχθῆναι κελεύει τὸ παραπέτασμα ἐν τύπῳ τοῦ στερεώματος καὶ δι' αὐτοῦ διῄρητο ἡ κιβωτός· καὶ τὸ παρὰ τὴν Οὐραν μέρος εκάλεσεν ἅγια· τὸ δὲ τοῦ παραπετά σματος ἔνδον, "Αγια ἁγίων· καὶ ὥσπερ λέγει ὁ Δαβίδ • Ο οὐρανὸς τοῦ οὐρανοῦ τῷ Κυρίῳ, τὴν δὲ γῆν ἔδωκε τοῖς υἱοῖς τῶν ἀνθρώπων, » οὕτω καὶ τὸ ἔξω μὲν τοῦ καταπετάσματος εἰσητιτὸν ἦν τοῖς ἱερεῦσι, τὰ δὲ ἔνδον ἄψαυστα ἦν καὶ ἄδυτα· τὸν ἀρχιερέα γὰρ μόνον ἅπαξ τοῦ ἔτους νόμος ἦν εἰσιέναι. Α τῶν· καὶ αὐλιζομένων ἔστασθαι· εἶχε δὲ αὕτη της • 、 *Ην δὲ ἐκεῖ τὰ τῶν Χερουβὶμ εἰκονίσματα, τύπον τῶν ἀσωμάτων δυνάμεων ἐπέχοντα· ἐν μέσῳ δὲ τού των ἡ κιβωτὸς τὰς πλάκας ἔχουσα τοῦ νόμου, καὶ τὴν στάμνον τοῦ μάννα, καὶ τὴν ῥάβδον 'Ααρὼν τὴν βλαστήσασαν· ἐπέκειτο δὲ αὐτῇ τὸ ἱλαστήριον ταῖς πτέρυξι τῶν Χερουβὶμ σκιαζόμενον· ἐν τούτῳ δὲ ὁ τῶν ὅλων Θεὸς τὴν οἰκείαν ἐπιφάνειαν ἐποιεῖτο· ἐπειδὴ γὰρ ἡ θεία φύσις ἀνείδεός τε καὶ ἀσχημάτι στος, καὶ τῆς τοιαύτης ουσίας εἰκόνας τεκτήνασθαι παντάπασιν ἀδύνατον, τὰ σύμβολα τῶν μεγίστων απ τῶν δωρεῶν ἔνδον κεῖσθαι προσέταξεν· αἱ μὲν γὰρ πλάκες τὴν νομοθεσίαν ἐδήλουν· τὴν ἱερωσύνην δὲ ἡ ῥάβδος· τὸ δὲ μάννα τὴν ἐν ἐρήμῳ τροφήν· τὸ δέ γε ἱλαστήριον τῆς προφητείας σύμβολον ἦν· ἐκεῖθεν γὰρ αἱ προῤῥήσεις ἐγίνοντο· τὰ μὲν οὖν ἔνδον τοῦ καταπετάσματος, τῶν οὐρανίων εἶχε τύπον· διὸ καὶ Αγια τῶν ἁγίων ὠνόμαστο μαρτυρεῖ δὲ τοῦτο καὶ ὁ μακάριος Παῦλος λέγων· « Οὐ γὰρ εἰς χειροποίητα ἅγια εἰσῆλθεν ὁ Χριστὸς ἀντίτυπα τῶν ἀληθινῶν, ἀλλ᾽ εἰς αὐτὸν τὸν οὐρανόν· κ τὰ δὲ τούτου ἐντὸς εἰ κόνα ἔφερε τῶν ἐπιγείων· εἶχε δὲ ταῦτα λυχνίαν μὲν ἐν τῷ νοτίῳ μέρει ἑπτάκαυλον, ισαρίθμους ἔχουσαν λύχνους ἐπικειμένους· ἐδήλουν δὲ οὗτοι τῶν ἡμερῶν τῆς ἑβδομάδος τὸν ἀριθμόν· τράπεζαν δὲ ἐν τῷ βο ρείῳ χρυσῆν, ἐφ' ἧς ἄρτους προσέταξε προσκεῖσθαι δυοκαίδεκα, καὶ φιάλας χρυσᾶς πλήρεις λιβανωτού καὶ ἀλῶν· ἐν δὲ τῷ μέσῳ τῆς τε λυχνίας καὶ τῆς τραπέζης, χρυσοῦν ἔκειτο θυσιαστήριον· ταῦτα δ' ἦν συντάγματα τῶν ἀπὸ γῆς τοῖς ἀνθρώποις δεάυρη μένων καρπῶν. Πρὸ δὲ τῆς σκηνῆς ἔξω τὸ χαλκοῦν θυσιαστήριον, τὸ τὰ προσφερόμενα δεχόμενον θύματα· δηλοῖ δὲ τοῦτο περιττὰ εἶναι ταῦτα καὶ μὴ ἀρεστὰ τῷ Θεῷ· ὅθεν ἐπιτελεῖσθαι μὲν αὐτὰ συνεχώρησεν διὰ τὴν Ἰουδαίων ἀσθένειαν, ἔξω δὲ σκηνῆς ὡς οὐκ ἀναγκαία τοῖς ἔνδον· ἡμεῖς δὲ τὴν τοῖς ἔνδον ἀπονεμηθεῖσαν λειτουργίαν ἐπιτελοῦμεν · θυμίαμα γὰρ καὶ λυχνιαῖον φῶς προσφέρομεν τῷ Θεῷ καὶ τὴν μυστικὴν τῆς τραπέζης ἱερουργίαν· τριάκοντα δὲ πήχεων ἦν τὸ μῆκος τῆς σκηνῆς, καὶ δέκα τὸ εὖρος· καὶ τοῦτο καταμαθεῖν εὐπετές· εἴκοσι γὰρ σανίδας εἶχε τὸ νό τιον μέρος, καὶ τοσαύτας τὸ βόρειον· σανίδας δὲ τοὺς στύλους ὠνόμασαν οἱ ἄλλοι ἑρμηνευταί· ἑκάστης δὲ 67 Psal. cxil, 16. 68 Hebr. 1x, 24. PHOTII PATRIARCH.E CP.

col. 1093–1094page 543 of 591

PG 101:1093σανίδης πήχυν ἐχούσης καὶ ἥμισυ, τριάκοντα πήχεις αἱ εἴκοσι σανίδες ἐπλήρουν· οὕτω πάλιν τὸ πρὸς δυσμὰς ἀποβλέπον ἓξ εἶχε σανίδας τὸ αὐτὸ μέτρον ἐχούσας καὶ δύο γωνίας· δώδεκα δὲ πήχεις ἐκ τούτων συναγόμενοι οἱ μὲν δέκα τὸ ἔνδον μέρος ἐπλήρουν, οἱ δὲ ἄλλοι δύο τῶν ἑκατέρων πλευρῶν τὰς ἁρμονίας ἐδέχοντο· ἐκ μέντοι τοῦ ἐῴου μέρους τὴν θύραν γενέσθαι προσέταξεν, ἵνα καὶ αὐτὸς ἀνίσχων ὁ ἥλιος οἷόν τινα προσκύνησιν προσφέρῃ τοῖς προπυλαίοις εὐθὺς ἐκεῖσε τὰς ἀκτῖνας ἐκπέμπων· καὶ οἱ τῷ Θεῷ μόνῳ λατρεύοντες ὄπισθεν τὸν ἥλιον ἔχωσι πρὸς τὴν σκηνὴν τετραμμένοι, καὶ μὴ τοῦτον, ἀλλὰ τὸν τούτου Ποιητὴν προσκυνῶσι· δρυφακτῷ τοίνυν ἡ σκηνὴ προσεώκει, σανίδας πάντοθεν ἔχουσα συνηρμοσμένας ἀλλήλαις· εἶχον δὲ καὶ τὰς βάσεις ἀργυρᾶς καὶ κεφαλίδας ὡσαύτως· καὶ αὗται δὲ ἔξωθεν καὶ ἔνδοθεν ἦσαν εἰλημμέναι χρυσῷ· τὸν δὲ ὄροφον εἶχεν ἐξ ὑφασμάτων ποικίλων, ἐκ διαφόρων κατεσκευασμένον χρωμάτων· τὸ μὲν γὰρ ἦν ἀλουργόν· τὸ δὲ ῥοδοειδὲς ἢ κοκκοβαφές· τὸ δὲ ὑακίνθῳ προσεοικός· ἡ δὲ βύσσος τὴν λευκὴν εἶχε χρόαν· καὶ ταῦτα δὲ τῶν τεσσάρων στοιχείων ἦν αἰνίγματα· ὁ μὲν ὑάκινθος τῷ ἀέρι προσέοικε· τὸ δὲ ῥοδοειδὲς ἢ κοκκοβαφὲς τῷ πυρί· τὸ δὲ ἀλουργὸν μηνύει τὴν θάλασσαν· ἐκείνη γὰρ τρέφει τὸν κόχλον, ἐξ ἧς τὸ τοσοῦτον γίνεται χρῶμα· ἡ δὲ βύσσος τὴν γῆν, ἐκ ταύτης γὰρ φύεται· καὶ δέῤῥεις δὲ εἶχε τριχίνας ἐπικειμένας, καὶ μέντοι καὶ διφθέρας ποικίλας, ὥστε καὶ τὸν ὑετὸν ἀπείργειν. Καὶ τοῖς ἱερεῦσι δὲ παντοδαπὸν περιέθηκε κόσμον, τὸν μὲν λαὸν καταπλήττοντα τῷ διαφόρῳ τοῦ σχήματος, αὐτοὺς δὲ τοὺς ἱερέας διδάσκοντα ὅπως χρὴ τὴν ψυχὴν ἐξωραΐζειν καὶ κοσμεῖν· ὑποδύτην δὲ καλεῖ τὸν ἐνδότερον χιτωνίσκον· ἐπενδύτην δὲ τὸν χιτῶνα τὸν ἐξώτερον· ὑακίνθινον δὲ τοῦτον προσέταξε γενέσθαι· ποδήρη δὲ προσηγόρευσε ὡς μέχρι ἄκρων τῶν ποδῶν διήκοντα· ἀπήρτησε δὲ τούτου κώδωνας χρυσοῦς καὶ ῥοΐσκους ἵνα εἰς τὸ ἄδυτον καὶ ἀνάκτορον τῆς σκηνῆς εἰσιών, καὶ τὴν ἀπὸ τούτων ἐπιτελουμένην ἠχὴν εἰσδεχόμενος μετὰ δέους τὴν λειτουργίαν ἐπιτελῇ εἰς μνήμην τοῦ προστεταχότος ἀφικνούμενος· διά τοι τοῦτο καὶ ὁ ποδήρης τοῦ ἀέρος εἶχε τὸ χρῶμα· ὑάκινθος δὲ ἦν ὡς ἂν εἰς τοῦτον ἀφορῶν μετάρσιος γίνηται· ἐπέκειτο δὲ τῇ κεφαλῇ κίδαρις τὸν οὐρανὸν μιμουμένη· ἐπεκάλυπτε δὲ καὶ ταινία τὸ μέτωπον, ἣν μίτραν εἶπον οἱ Ἑβδομήκοντα· εἶχε δ' ἐν μέσῳ αὕτη πέταλον χρυσοῦν ἐγγεγραμμένον ἔχον τοῦ Θεοῦ ἄφραστον ὄνομα ὃ καλοῦσιν Ἑβραῖοι τετραγράμματον· εὐλάβειαν δὲ τὸν λαὸν ἐκπαιδεύων δι' αἰνίγματος τοῦτο δεδήλωκεν· Ἐπιγράψεις γὰρ, φησίν, αὐτὸ ἁγίασμα Κυρίου. Ἐκέλευσε δὲ αὐτῷ καὶ ἐφεστρίδα γενέσθαι, ἣν οἱ Ἑβδομήκοντα ἐπωμίδα ἐκάλεσαν· ἐν δὲ ταῖς Βασιλείαις εὑρίσκομεν ἐφούδ αὐτὴν κατὰ τὴν τῶν Ἑβραίων γλῶτταν ὠνομασμένην· αὕτη εἶχεν ἐφ' ἑκατέρου μὲν ὤμου δύο λίθους πολυτελεῖς ἔχοντας τῶν φυλῶν τὰς προσηγορίας ἐγγεγραμμένας· τῷ στήθει δὲ τὸ καλούμενον λογεῖον τὴν λογικὴν συγκα-

σανίδης πήχυν ἐχούσης καὶ ἥμισυ, τριάκοντα πήχεις αἱ εἴκοσι σανίδες ἐπλήρουν· οὕτω πάλιν τὸ πρὸς δυσμὰς ἀποβλέπον ἐξ εἶχε σανίδας τὸ αὐτὸ μέτρον ἐχούσας καὶ δύο γωνίας· δώδεκα δὲ πήχεις ἐκ τούτων συναγόμενοι οἱ μὲν δέκα τὸ ἔνδον μέρος ἐπλήρουν, οι δὲ ἄλλοι δύο τῶν ἑκατέρων πλευρῶν τὰς ἁρμονίας ἐδέχοντο· ἐκ μέντοι τοῦ ἐῴου μέρους τὴν θύραν γε- νέσθαι προσέταξεν, ἵνα καὶ αὐτὸς ἀνίσχων ὁ ἥλιος οἷόν τινα προσκύνησιν προσφέρῃ τοῖς προπυλαίοις εὐθὺς ἐκεῖσε τὰς ἀκτῖνας ἐκπέμπων· καὶ οἱ τῷ Θεῷ μόνῳ λατρεύοντες ὄπισθεν τὸν ἥλιον ἔχωσι πρὸς τὴν σκη- νὴν τετραμμένοι, καὶ μὴ τοῦτον, ἀλλὰ τὸν τούτου Ποιητὴν προσκυνῶσι· δρυφακτῷ τοίνυν ἡ σκηνή προσ- εώκει, σανίδας πάντοθεν ἔχουσα συνηρμοσμένας ἀλλήλαις· εἶχον δὲ καὶ τὰς βάσεις ἀργυρᾶς καὶ κεφα- λίδας ὡσαύτως· καὶ αὗται δὲ ἔξωθεν καὶ ἔνδοθεν ἦταν ειλημμέναι χρυσῷ· τὸν δὲ ὄροφον εἶχεν ἐξ ὑφασμάτ των ποικίλων, ἐκ διαφόρων κατεσκευασμένον χρω- μάτων· τὸ μὲν γὰρ ἦν ἀλουργόν· τὸ δὲ ῥοδοειδὲς ἢ κοκκοβαφές· τὸ δὲ ὑακίνθῳ προσεοικός· ἡ δὲ βύσσος τὴν λευκὴν εἶχε χρόαν· καὶ ταῦτα δὲ τῶν τεσσάρων στοιχείων ἦν αἰνίγματα· ὁ μὲν υάκινθος τῷ ἀέρι προσέοικε· τὸ δὲ ῥοδοειδὲς ἢ κοκκοβαφὲς τῷ πυρί· τὸ δὲ ἀλουργὸν μηνύει τὴν θάλασσαν· ἐκείνη γὰρ τρέφει τὸν κόχλον, ἐξ ἧς τὸ τοσοῦτον γίνεται χρῶμα· ἡ δὲ βύσσος τὴν γῆν, ἐκ ταύτης γὰρ φύεται· καὶ δέῤῥεις δὲ εἶχε τριχίνας ἐπικειμένας, καὶ μέντοι καὶ διφθέρας ποικίλας, ὥστε καὶ τὸν ὑετὸν ἀπείργειν. Καὶ τοῖς ἱερεῦσι δὲ παντοδαπὸν περιέθηκε κόσμον, τὸν μὲν λαὸν καταπλήττοντα τῷ διαφόρῳ τοῦ σχή- ματος, αὐτοὺς δὲ τοὺς ἱερέας διδάσκοντα ὅπως χρὴ τὴν ψυχὴν ἐξωραΐζειν καὶ κοσμεῖν· ὑποδύτην δὲ καλεῖ τὸν ἐνδότερον χιτωνίσκον· ἐπενδύτην δὲ τὸν χιτῶνα τὸν ἐξώτερον· δακίνθινον δὲ τοῦτον προσέταξε γενέσθαι· ποδήρη δὲ προσηγόρευσε ὡς μέχρι ἄκρων τῶν ποδῶν διήκοντα· απήρτησε δὲ τούτου κώδωνας χρυσοῦς καὶ ῥοΐσκους ἵνα εἰς τὸ ἄδυτον καὶ ἀνάκτο ρον τῆς σκηνῆς εἰσιών, καὶ τὴν ἀπὸ τούτων ἐπιτε- λουμένην ἠχὴν εἰσδεχόμενος μετὰ δέους τὴν λειτουρ- γίαν ἐπιτελῇ εἰς μνήμην τοῦ προστεταχότος ἀφικνού. μενος· διά τοι τοῦτο καὶ ὁ ποδήρης, τοῦ ἀέρος εἶχε τὸ χρῶμα· υάκινθος δὲ ἦν ὡς ἂν εἰς τοῦτον ἀφορῶν μετάρσιος γίνηται· ἐπέκειτο δὲ τῇ κεφαλῇ κίδαρις τὸν οὐρανὸν μιμουμένη· ἐπεκάλυπτε δὲ καὶ ταινία τὸ μέτα ωπον, ἣν μίτραν εἶπον οἱ Εβδομήκοντα· εἶχε δ' ἐν μέσῳ αὕτη πέταλον χρυσοῦν ἐγγεγραμμένον ἔχον τοῦ Θεοῦ ἄφραστον ὄνομα ὃ καλοῦσιν Ἑβραῖοι τε τραγράμματον· εὐλάβειαν δὲ τὸν λαὸν ἐκπαιδεύων δι' αἰνίγματος τοῦτο δεδήλωκεν· Επιγράψεις γὰρ, φησίν, αὐτὸ ἁγίασμα Κυρίου. Εκέλευσε δὲ αὐτῷ καὶ ἐφεστρίδα γενέσθαι, ἣν οἱ Εβδομήκοντα, επωμίδα ἐκάλεσαν· ἐν δὲ ταῖς Βασι Θείαις εὑρίσκομεν, ἐφούδ, αὐτὴν κατὰ τὴν τῶν Εβραίων γλῶτταν ὠνομασμένην· αὕτη εἶχεν ἐφ' ἑκατέρου μὲν ὤμου δύο λίθους πολυτελεῖς ἔχοντας τῶν φυλῶν τὰς προσηγορίας εγγεγραμμένας· τῷ στήθει δὲ τὸ καλούμενον λογεῖον τὴν λογικήν συγκα A in sesquicubitum protenderetur, viginti igitur ta- bulæ in triginta cubitos erant protensæ. Rursus quæ pars respicit ad occidentem, sex habebat ta- bulas eadem mensura, duosque angulos. Ex his duodecim cubitis ita distributis, decem implebant interiorem partem cateri laterum juncturam suscipiebant. Ex ea vero parte quæ respicit ad orientem, portam esse jussit, ut ipse oriens sol, osculatione, ut ita dicam, vestibulum complecte retur, statim radios immittens, utque qui unicum Deum adoraturi essent, ad tabernaculum conversi, orientem a tergo solem exciperent, nec eum, sed ejus Creatorem adorarent. Tabulato quidem taber- naculum simile erat, columnas undequaque habens alias aliis aptas. lis erant argenteæ bases, capitis- que tegumenta ex eodem metallo, illaque extrin- secus et ex interiori parte auro distincta. Tectuni ex varia textura constabat, diversis coloribus de- pictum, parte ex alia purpureum, alia roseum, alia cocco tinctum, alia hyacinthinum, alia referente al- bum byssi colorem. Hæc quatuor elementorum erant symbola.Hyacinthus aeri similis est, roseus coccineus- ve color igni, purpureus vero mare significat; illud enim nutrit concham ex qua tam pulcher nascitur color: repraesentat byssus terram e qua oritur; pelles etiam crinibus confecta illis superinducta erant, exuviæque distincte quæ imbrem arcerent. Præterea sacerdotibus diversissimas vestes Deus assignavit, quae populo, cultus varietate, mira- tionem moverent, ipsosque docerent sacerdotes quomodo animam exornare venustamque efficerc oporteret. Vesten interiorem appellat tuniculam, amiculum exteriorem, et hanc tunicam hyacin- thinam esse prescripsit. Cui ad imos pedes pro- missæ talaris fuit cognomen, de qua aurea tintinna- bula speciem mali punici referentia pendebant, ut in adytum et regiam tabernaculi cum intraret sacerdos, percepto eorum sonitu, cum reverentia solemnia perageret, recordans illius qui hæc omnia præceperat. Quamobrem talaris aeriam colorem referebat, hyacintheaque erat ut ad eam intuens mentem sacerdos sursum teneret. Imminebatque summi sacerdotis fronti tiara, cœlum imitata, fa- ciem contegebat viua quam Septuaginta mitram appellarunt ; stabat in medio lamina aurea in qua inenarrabile Dei nomen, a Judæis tetragramıma appellatum, inscriptum erat. Sic figurate Deus populum reverentiam docebat, ut ex his apparet : Sculpes, inquit, ipsum sanctum Domino . Præcepit quoque Deus summum sacerdotem indui veste quam superhumeralem vocaverunt Septuaginta, quam autem in Regum libris appellant Ephod, He- bræa voce designatam. Huic erant super utrumque humerum dua pretiosi lapides inscripti nominibus tribuum Israel. In pectore, mentis tegmen pectorale. Huic quoque duodecim lapides aptati erant, variis Exod. XXVIII, 17. AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO CCLXVIII.

Question CCLXIXQuæstio CCLXIX

col. 1095–1096page 544 of 591

PG 101:1095ἀλύπτον καρδίαν· εἶχε δὲ καὶ τοῦτο δώδεκα λίθους προσηρμοσμένους διάφορον ἔχοντας χρόαν· διὰ δὲ τοῦτο ἐδηλοῦτο πολέμου συγκροτηθέντος, ἢ νίκη, ἢ ἧττα· καὶ τοῦτο δὲ τῶν Βασιλειῶν ἡ ἱστορία διδάσκει· ἐπιστρατευσάντων γὰρ τῶν πολεμίων τῷ Ἰσραὴλ οὐ πρότερον ἐτόλμησεν ὁ Σαούλ παρατάξασθαι, ἕως εἶδε τὰ τῆς νίκης μηνύματα· διὰ τοῦτο εἰρηκὼς ὁ τῶν ὅλων Θεός· Καὶ ἐπιθήσεις τὸ λογεῖον τῆς κρίσεως ἐπὶ τὸ στῆθος Ααρών, καὶ συνάψεις αὐτὸ πρὸς τὴν ἐπωμίδα· ἐπήγαγε· Καὶ ἐπιθήσεις αὐτῷ τὴν δήλωσιν καὶ τὴν ἀλήθειαν· ἡ καὶ δήλωσιν μὲν ἐκάλεσεν τὰ ἐκεῖθεν μηνύματα· ἀλήθειαν δὲ τῶν μηνυμάτων τὸ ἀψευδές· ἰστέον μέν τοι ὡς παχυτέροις οὖσι τοῖς τηνικαῦτα καὶ τῶν νοητῶν ἐφικέσθαι μὴ δυναμένοις, διὰ τῶν σωματικῶν συμβόλων τὴν ὠφέλειαν ὁ πάνσοφος ἡμῶν Δεσπότης ἐπραγματεύετο· καὶ γὰρ ἡμεῖς νοοῦμεν διὰ τοῦ λογείου τὴν θεωρίαν τῶν νοητῶν· διὰ δὲ τῆς ἐπωμίδος τὴν ἐργασίαν τῆς ἀρετῆς, καὶ τὴν τοῦ λογείου καὶ τῆς ἐπωμίδος ἁρμονίαν τε καὶ συνάφειαν εἰς τὴν τῆς πίστεως καὶ τῆς ἀγαθῆς πράξεως λαμβάνομεν συμφωνίαν· τὸ δὲ πρώτοις ἐπιτίθεσθαι τὴν ἐπωμίδα, εἶθ' οὕτως ταύτῃ τὸ λογεῖον συνάπτεσθαι τὸ τὴν ἀγαθὴν πρᾶξιν ὑποβάθραν εἶναι τῶν ἀρετῶν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΞΘ'. Διατὶ τὰς πλάκας συνέτριψεν. Ανάξιον κρίνας τὸν λαὸν τῆς νομοθεσίας· ἐπειδὴ γὰρ προικῴων γραμματείων τύπον εἶχον αἱ πλάκες, ἡ δὲ νύμφη πρὸ τῆς παστάδος εἰς μοιχείαν ἀπέκλινε, μάλα εἰκότως τὸ προικῷον γραμματεῖον διέρρηξεν· ἐπισκεπτέον μὲν ὡς τότε δεξάμενος ὁ Θεὸς τὴν ἱκεσίαν, ἀπεβάλετο τὴν τιμωρίαν· προστέθεικε δέ· Ἧ δ' ἂν ἡμέρᾳ ἐπισκέπτομαι, ἐπάξω ἐπ' αὐτοὺς πᾶσαν τὴν ἁμαρτίαν αὐτῶν· ἔοικε δὲ τοῦτο τοῖς ὑπὸ τοῦ Ἀποστόλου εἰρημένοις· Ἀγνοῶν ὅτι τὸ χρηστὸν τοῦ Θεοῦ εἰς μετάνοιάν σε ἄγει· κατὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου, καὶ ἑξῆς· ὁ μέντοι νομοθέτης ἀκούσας ὡς οὐκ ἀνέξεται συνεῖναι αὐτοῖς ὁ τῶν ὅλων Θεὸς ἔτι, ἀλλ' ἄγγελον ἐπιστήσει, ᾔτησε μὲν γνῶναι καὶ τὸν ἐπιστησόμενον, ἠντιβόλησε δὲ μὴ δοῦναι αὐτοῖς ὁμόδουλον ἡγεμόνα, ἀλλ' αὐτὸν αὐτῶν καθηγήσασθαι· ὡς δὲ καὶ ταύτην ἔσχε τὴν ἀρχήν, ἔρωτι μεθύων ἐπαινουμένῳ τῶν ὑπὲρ ἄνθρωπον ἠράσθη καὶ τὴν ἀθέατον φύσιν ἰδεῖν ἐπεθύμησεν, ἀλλὰ μεμάθηκεν ὡς τοῦτο ἀδύνατον· τὰ δὲ τῆς οἰκονομίας τε καὶ ἐνεργείας, οὕτω γὰρ δεῖ νοεῖν τοῦ Θεοῦ τὰ ὀπίσθια, θεωρῆσαι δυνατὸν τοῖς κατὰ Μωϋσέα, οὐδὲ τούτοις δὲ ἁπλῶς, ἀλλ' εἰς τὴν πέτραν ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ τιθεμένοις· σημαίνει δὲ αὕτη τῆς πίστεως τὸ στερρὸν καὶ ἀκράδαντον· καὶ διὰ τῆς ὁπῆς τῆς πέτρας, δηλοῖ δὲ αὕτη τῆς πίστεως ὀφθαλμὸν θεωροῦντα τοῖς αἰσθητοῖς ὀφθαλμοῖς ἀνέφικτα καὶ ἀθέατα.

Edita a Maio (l. c. p. 154, q. 278). — Exod. XXXII, 19. coloribus micantes. Quibus indicto hello, vel victoria, vel clades significabatur. Quod Regum ex historia constat. Cum enim adversus Israel bellum suscepissent hostes, non prius ausus est Saul aciem instruere quam signa victoriæ vidisset. Quare uni- versi mundi Deus dicit: « Ponesque rationale ju- dicii in pectore Aaron, et in utroque latere super- humeralis. Adjecitque : • Ponesque in eo do- ctrinam et veritatem *. » Doctrinamque quidem vocavit signa ex illis lapidibus, veritatem vero signorum veracitatem. Hoc enim animadverten- dum censeo quod crassioribus hujus ætatis homi- nibus quam ut spiritualia intelligerent sapientissi- mus Dominus noster per corporea symbola auxilium suppeditavit, nobis autem interpretatur pectorale speculatio spiritualium, chlamys perfectio virtutis, junctura autem concinna pectoralis et chlanrydis no- bis figurate docet fidei et effectivæ virtutis concen- tionem. Primum imponi chlamydem, deinde huic pectorale aptari significat rectam agendi rationem supponi virtutibus fundanientum. Quam ob causam Moyses tabulas contriverit (69). Quia credidit populum legis esse indignum. Cum enim tabulæ pro dotalibus libellis essent, spon• saque nondum thalamum ingressa, sese prosti- tuisset, valde iratus, ut par est, dutale libellum dirupit. Animadvertendum est quod tunc ad preces placabilis factus Deus, in aliud tempus distulerit pœnas, dicens: Ego autem in die ultionis visitabo et hoc peccatum eorum "., Quod Apostoli verbis simile est Ignoras quoniam benignitas Dei ad pœnitentiam te adducit? Secundum autem duri- tiam tuam " et reliqua. Attamen legislator cognito quod universus Deus jam nollet esse cum Judæis, angelum vero iis præfecturus esset, scire quæsivit quem esset missurus, obsecravitque ne ¡¡s daret conservum ducem, sed ipse eos dirigeret. Quod ubi impetravit, sublato ebrius amore quæ hominem excedunt affectavit, invisibilemque na- turam cernere concupivit. Verumenimvero hoc esse nefas didicit; quæ autem ad divinam pertinent providentiam et actionem (sic enim intelligenda est D posterior Dei pars) contemplari possumus, non qui- dem palam, sed ut Moyses et in petra quasi ab ipso Deo collocati, sic ostenditur firma fidei sta- bilitas, et in foramine hujus lapidis fidei foramen apparet, quæ inaccessa oculis corporeis et invisibi- lia perspicit. Α λύπτον καρδίαν· εἶχε δὲ καὶ τοῦτο δώδεκα λίθους προσηρμοσμένους διάφορον ἔχοντας χρόαν· διὰ δὲ τοῦτο ἐδηλοῦτο πολέμου συγκροτηθέντος, η νίκη, ἧττα· καὶ τοῦτο δὲ τῶν Βασιλειῶν ἡ ἱστορία διδά σκει· ἐπιστρατευσάντων γὰρ τῶν πολεμίων τῷ Ἰσραὴλ οὐ πρότερον ἐτόλμησεν ὁ Σαούλ παρατάξα- σθαι, ἕως εἶδε τὰ τῆς νίκης μηνύματα· διὰ τοῦτο εἰ- ρηχὼς ὁ τῶν ὅλων Θεός· Καὶ ἐπιθήσεις τὸ λογεῖον τῆς κρίσεως ἐπὶ τὸ στῆθος Ααρών, καὶ συνάψεις αὐτὸ πρὸς τὴν ἐπωμίδα · › ἐπήγαγε ο Καὶ ἐπιθήσεις αὐτῷ τὴν δήλωσιν καὶ τὴν ἀλήθειαν· ἡ καὶ δήλωσιν μὲν ἐκάλεσεν τὰ ἐκεῖθεν μηνύματα· ἀλήθειαν δὲ τῶν μηνυμάτων τὸ ἀψευδές· ἰστέον μέν τοι ὡς παχυτέ- ροις οὖσι τοῖς τηνικαῦτα καὶ τῶν νοητῶν ἐφικέσθαι μή δυναμένοις, διὰ τῶν σωματικῶν συμβόλων τὴν Β ὠφέλειαν ὁ πάνσοφος ἡμῶν Δεσπότης έπραγμα τεύετο· καὶ γὰρ ἡμεῖς νοοῦμεν διὰ τοῦ λογείου την θεωρίαν τῶν νοητῶν· διὰ δὲ τῆς ἐπωμίδος τὴν ἐργα σίαν τῆς ἀρετῆς, καὶ τὴν τοῦ λογείου καὶ τῆς ἐπω μίδος ἁρμονίαν τε καὶ συνάφειαν εἰς τὴν τῆς πίστεως καὶ τῆς ἀγαθῆς πράξεως λαμβάνομεν συμφωνίαν· τὸ δὲ πρώτοις ἐπιτίθεσθαι τὴν ἐπωμίδα, εἶθ' οὕτως ταύτῃ τὸ λογεῖον συνάπτεσθαι τὸ τὴν ἀγαθὴν πρᾶξιν ὑποβάθραν εἶναι τῶν ἀρετῶν. : ‹ Ανάξιον κρίνας τὸν λαὸν τῆς νομοθεσίας· ἐπειδὴ γὰρ προικῴων γραμματείων τύπον εἶχον αἱ πλάκες, ἡ δὲ νύμφη πρὸ τῆς παστάδας εἰς μοιχείαν ἀπέκλινε, μάλα εἰκότως τὸ προικῷον γραμματεῖον διέρρηξεν ἐπισκεπτέον μὲν ὡς τότε δεξάμενος ὁ Θεὸς τὴν ἱκε- σίαν, ἀπεβάλετο τὴν τιμωρίαν· προστέθεικε δε, « "Η δ' ἂν ἡμέρᾳ ἐπισκέπτομαι, ἐπάξω ἐπ᾿ αὐτοὺς πᾶσαν τὴν ἁμαρτίαν αὐτῶν· ἔοικε δὲ τοῦτο τοῖς ὑπὸ τοῦ ᾿Αποστόλου εἰρημένοις· « Αγνοῶν ὅτι τὸ χρηστὸν τοῦ Θεοῦ εἰς μετάνοιάν σε ἄγει· κατὰ δὲ τὴν σκληροτητά σου, » καὶ ἑξῆς· ὁ μέντοι νομοθέτης ἀκούσας ὡς οὐκ ἀνέξεται συνεἶναι αὐτοῖς ὁ τῶν ὅλων Θεὸς ἔτι, ἀλλ᾽ ἄγγελον ἐπιστήσει, ᾔτησε μὲν γνώσ καὶ τὸν ἐπιστησόμενον, ἡντιβόλησε δὲ μὴ δοῦναι αὐ τοῖς ὁμόδουλον ἡγεμόνα, ἀλλ' αὐτὸν αὐτῶν καθηγή σασθαι· ὡς δὲ καὶ ταύτην ἔσχε τὴν ἀρχὴν ἔρωτι μετ θύων ἐπαινουμένῳ τῶν ὑπὲρ ἄνθρωπον ηράσθη καὶ τὴν ἀθέατον φύσιν ἰδεῖν ἐπεθύμησεν, ἀλλὰ μεμάθη κεν ὡς τοῦτο ἀδύνατον· τὰ δὲ τῆς οἰκονομίας τε καὶ ενεργείας, οὕτω γὰρ δεῖ νοεῖν τοῦ Θεοῦ τὰ ὀπίσθια, ' θεωρῆσαι δυνατὸν τοῖς κατὰ Μωϋσέα, οὐδὲ τούτοις δὲ ἁπλῶς, ἀλλ᾽ εἰς τὴν πέτραν ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ τιθεμένοις· σημαίνει δὲ αὕτη τῆς πίστεως τὸ στερρόν καὶ ἀκράδαντον· καὶ διὰ τῆς ὁπῆς τῆς πέτρας, δηλοῖ δὲ αὕτη τῆς πίστεως ὀφθαλμὸν θεωροῦντα τοῖς αἰσθη- τοῖς ὀφθαλμοῖς ἀνέφικτα καὶ ἀθέατα. ΝΟΤΑ. *• Exod. xxvii, 38. 71 Exod. xxxi, 34. 99 Rom. 11, 4. (69) Ex Theodoreto q. 68 in Exod. T. LXXX, p. 294. PHOTII PATRIARCHÆ CP. QUASTIO CCLXIX. [Coisl. CCLXXXVII, Taur. CCLXXVI.] ΕΡΩΤΗΚΙΣ ΣΞΘ'. Διατὶ τὰς πλάκας συνέτριψεν,

col. 1097–1098page 545 of 591

PG 101:1097Πολλὰς αὐτοῖς παιδείας ὁ Θεὸς τοιαύτας ἐπήγαγεν· αὐτίκα γοῦν καὶ περὶ λεπρῶν οἰκιῶν οὕτως ἔφη· «Ὡς ἂν εἰσέλθητε εἰς τὴν γῆν τῶν Χαναναίων ἣν ἐγὼ δίδωμι ὑμῖν· καὶ δώσω ἀφὴν λέπρας ἐν ταῖς οἰκίαις τῆς γῆς τῆς ἐγκτήτου ὑμῶν,» καὶ ἑξῆς· διδάσκει δὲ διὰ τούτων ὅτι θεήλατοι ἦσαν αἱ πληγαί, ποτὲ μὲν κατὰ ἱματίων, ποτὲ δὲ κατὰ οἰκιῶν φερόμεναι· ταῦτα δὲ τὴν ἄφατον τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίαν ἀνεδήλου· τῶν γὰρ ἀνθρώπων ἁμαρτανόντων, ἱματίοις καὶ οἰκίαις ἐπέφερε τὰς πληγάς, διὰ τούτων τοῖς ταῦτα κεκτημένοις τὴν θεραπείαν προσφέρων· ἔοικε δὲ τῷ λεπρῶντι οἴκῳ ὁ οἶκος τοῦ Ἰσραήλ, οὗ πολλάκις μὲν ἐξῃρέθησαν καθάπερ λίθοι τινὲς λεπρῶντες οἱ πλημμελήσαντες, ποτὲ μὲν διὰ Ἀσσυρίων, ποτὲ δὲ διὰ Βαβυλωνίων, ἄλλοτε δὲ διὰ Μακεδόνων· ἐπειδὴ δὲ παγίαν ἔσχον τὴν λέπραν, ἄρδην καταλυθῆναι τὴν οἰκίαν ὁ νομοθέτης ἐκέλευεν. Τοῦ σωτηρίου πάθους περιέχει τὸν τύπον· ὥσπερ γὰρ τούτων τὸ μὲν θύεται, τὸ δὲ εἰς τὸ τοῦ τυθέντος αἷμα βαπτόμενον ἀπελύετο, οὕτως ὑπὲρ τῆς λεπρώσης ἀνθρωπότητος ὁ Δεσπότης ἐσταυρώθη Χριστός, τῆς μὲν σαρκὸς δεξαμένης τὸν θάνατον, τῆς δὲ Θεότητος οἰκειωσαμένης τὸ τῆς ἀνθρωπότητος πάθος· καὶ καθάπερ ὕδατι καθαρῷ τοῦ σφαγέντος ὀρνιθίου τὸ αἷμα μιγνύμενον, καὶ κεδρίνου ξύλου καὶ ὑσσώπου καὶ κοκκίνου κεκλωσμένου περιῤῥαινόμενος ὁ καθαριζόμενος λεπρὸς λαμπρός τε καὶ καθαρὸς ἀποδείκνυται, οὕτως ὁ τῷ Σωτῆρι πιστεύων Χριστῷ καὶ τῷ τοῦ παναγίου Πνεύματος ὕδατι καθαιρόμενος, τὰς τῶν ἁμαρτημάτων ἀποβάλλει κηλίδας· σύμβολον δὲ τὸ μὲν κέδρινον ξύλον, τῆς ἀπαθοῦς Θεότητος· ἄσηπτον δὲ τὸ ξύλον· τὸ δὲ κόκκινον τὸ κλωστόν, τῆς ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος ἀνθρωπότητος· τὸ δὲ ὕσσωπον, τῆς τοῦ παναγίου Πνεύματος θερμότητός τε καὶ εὐοσμίας· διὰ τούτων οἱ βαπτιζόμενοι τῆς ψυχικῆς ἀπαλλάττονται λέπρας· καὶ ἡ κοτύλη δὲ τοῦ ἐλαίου, τοῦ Πνευματικοῦ ἐστι μύρου σημαντική· δηλοῖ δὲ τὸ ἐπιχριόμενον ἔλαιον τῷ ὠτίῳ τῷ δεξιῷ καὶ τῇ δεξιᾷ χειρὶ καὶ τῷ δεξιῷ ποδί, τὸ μὲν τὴν ἀκοὴν τοῖς δεξιοῖς ἀφοριεῖσθαι λογίοις· τὴν δὲ χεῖρα καὶ τὸν πόδα, ταῖς δεξιαῖς πράξεσιν ἐπιβαλλόμενον· τῇ δὲ κεφαλῇ, τὴν ἀφιέρωσιν τοῦ λογικοῦ δηλοῖ· ὁ μέντοι διαμείνας λεπρὸς ἔξω τῆς Ἐκκλησίας ἐκεβάλλεται.

Quomodo intelligendum in vestimentis lepram Judæis multæ talesque institutiones a Deo datæ mines amorem demonstrant : hominum enim pec- catorum in vestimenta et domos vulnera cum rehat. Simile est domui leprosæ domus Israel e qua sæpissime, quasi petræ quædam, Judæi leprosi, Dominus Christus crucifixus corpore quidem mor- tem suscepit, divinæque naturæ humanitatis pas- viventi aquæ commistus fuerat, homoque leprosus torem Christum credit, et sancti Spiritus aqua purus factus est, omnes peccatorum maculas projicit. vero nendo deductus, humanitatem ex anima et lorem et suavitatem. Sic iis qui baptizantur ex anima lepra adimitur; cotula oleo plena significat dem, oleum ostendit. Auditum quidem aperiri crationem significat. Qui autem leprosus perman- serit, ex Ecclesia ejicietur. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΟ'. Πῶς ἐν ἱματίοις λέπρα ἐγίνετο ; Πολλὰς αὐτοῖς παιδείας ὁ Θεὸς τοιαύτας επήγαγεν αὐτίκα γοῦν καὶ περὶ λεπρῶν οἰκιῶν οὕτως ἔφη· • Ως ἂν εἰσέλθητε εἰς τὴν γῆν τῶν Χαναναίων ἣν ἐγὼ δίδωμι ὑμῖν· καὶ δώσω ἀφὴν λέπρας ἐν ταῖς οἰκίαις τῆς γῆς τῆς ἐγκτήτου ὑμῶν, » καὶ ἑξῆς· διδά- σκει δὲ διὰ τούτων ὅτι θεήλατοι ἦσαν αἱ πληγαί, ποτὲ μὲν κατὰ ἱματίων, ποτὲ δὲ κατὰ οἰκιῶν φερόμεναι· ταῦτα δὲ τὴν ἄφατον τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίαν ἀνεδή- λου· τῶν γὰρ ἀνθρώπων ἁμαρτανόντων, ἱματίοις καὶ οἰκίαις ἐπέφερε τὰς πληγάς, διὰ τούτων τοῖς ταῦτα Β κεκτημένοις τὴν θεραπείαν προσφέρων· ἔοικε δὲ τῷ λεπρῶντι οἴκῳ ὁ οἶκος τοῦ Ἰσραήλ, οὗ πολλάκις μὲν ἐξῃρέθησαν καθάπερ λίθοι τινὲς λεπρῶντες οἱ πλημ μελήσαντες, ποτὲ μὲν διὰ ᾿Ασσυρίων, ποτὲ δὲ διὰ Βαβυλωνίων, ἄλλοτε δὲ διὰ Μακεδόνων· ἐπειδὴ δὲ παγίαν ἔσχον τὴν λέπραν, ἄρδην καταλυθῆναι τὴν οἰκίαν ὁ νομοθέτης ἐκέλευεν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΟΑ'. Τι σημαίνει τὰ δύο ὀρνίθια ὑπὲρ τοῦ καθαριζομέ- του προσφερόμενα ; Τοῦ σωτηρίου πάθους περιέχει τὸν τύπον· ὥσπερ C γὰρ τούτων τὸ μὲν θύεται, τὸ δὲ εἰς τὸ τοῦ τυθέντος αἷμα βαπτόμενον ἀπελύετο, οὕτως ὑπὲρ τῆς λεπρώ- σης ἀνθρωπότητος ὁ Δεσπότης ἐσταυρώθη Χριστὸς, τῆς μὲν σαρκὸς δεξαμένης τὸν θάνατον, τῆς δὲ Θεότη τος οἰκειωσαμένης τὸ τῆς ἀνθρωπότητος πάθος· καὶ καθάπερ ὕδατι καθαρῷ τοῦ σφαγέντος ὀρνιθίου τὸ αἷμα μιγνύμενον, καὶ κεδρίνου ξύλου καὶ ὑσσώπου καὶ κοκκίνου κεκλωσμένου περιῤῥαινόμενος ὁ καθα- ριζόμενος λεπρός λαμπρός τε καὶ καθαρὸς ἀπο- δείκνυται, οὕτως ὁ τῷ Σωτῆρι πιστεύων Χριστῷ καὶ τῷ τοῦ παναγίου Πνεύματος ὕδατι καθαιρόμενος, τὰς τῶν ἁμαρτημάτων ἀποβάλλει κηλίδας· σύμβολον δὲ τὸ μὲν κέδρινον ξύλον, τῆς ἀπαθοῦς Θεότητος" ἄσηπτον δὲ τὸ ξύλον· τὸ δὲ κόκκινον τὸ κλωστόν, τῆς ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος ἀνθρωπότητος· τὸ δὲ ὕσD σωπον, τῆς τοῦ παναγίου Πνεύματος θερμότητός τε καὶ εὑοσμίας· διὰ τούτων οἱ βαπτιζόμενος τῆς ψυ χικῆς ἀπαλλάττονται λέπρας· καὶ ἡ κοτύλη δὲ τοῦ ἐλαίου, τοῦ Πνευματικοῦ ἐστι μύρου σημαντική δηλοῖ δὲ τὸ ἐπιχριόμενον ἔλαιον τῷ ὠτίῳ τῷ δεξιῷ καὶ τῇ δεξιᾷ χειρὶ καὶ τῷ δεξιῷ ποδί, τὸ μὲν τὴν ἀκοὴν τοῖς δεξιοῖς ἀφοριεῖσθαι λογίοις· τὴν δὲ χεῖρα καὶ τὸν πόδα, ταῖς δεξιαῖς πράξεσιν ἐπιβαλλόμενον δὲ καὶ τῇ κεφαλῇ, τὴν ἀφιέρωσιν τοῦ λογικοῦ δηλοῖ· ὁ μέν τοι διαμείνας λεπρὸς ἔξω τῆς Ἐκκλησίας έχε βάλλεται. ΝΟΤΑ. inesse (70)? - sunt. Statim igitur de leprosis domibus sic loqui - tur : ‹ Cum ingressi fueritis terram Chanaan quam ego dabo vobis in possessionem, si fuerit plaga lepræ in ædibus ",, et reliqua. Sic docet vulnera csse a Deo immissa, modo in vestes, modo in domos. Hæc autem ipsa ineffabilem Dei erga ho- immitteret, ita sanationem ea possidentibus affe- id est, peccatores avulsi sunt, nunc ab Assyriis, nunc a Babyloniis, alias tandem a Macedonibus; cum autem inveterata domui cuidam lepra hæ- reret, hanc evelli funditus legislator imperabat. • 280). Figura sunt salutaris passionis. Ut enim horum alia immolatur, aliaque in sanguinem immolatæ immersa dimittebatur, haud aliter pro humana lepra. sionem. Ac veluti cruor immolatæ avis postquam ligno cedrino, hyssopo, coccoque conspersus erat, tunc mundus purusque videbatur; sic qui in Salva- Exprimit liguum cedrinum expertem doloris divini- tatem; incorruptum enim est hoc lignum; coccus corpore conflatam; hyssopus Spiritus sancti ca- sancti Spiritus gratiam, illitum super extremum auriculæ dextræ, et super manum dextram et pe- dextris eloquiis, manum vero et pedem recte facta elaboraturos. Illitum autem capiti mentis conse- offerebantur (71). · Levit. xiv, 4. 7ª Num. xxxiv, 2. (70) Ex Theodoreto q. 18 in Levit. T. LXXX, P. 322. (71) Ex Theodoreto q. 19 in Levit. Τ. LXXX, p. 323. QUAESTIO CCLXX. Coisl. CCLXXXVIII, Taur. AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO CCLXIX-CCLXXI. CCLXXVII.] • Levit. xi, 47. Edita a Maio (l. c. p. 134, g. 279). QUESTIO CCLXXI. Coisl. CCLXXXIX, Taur. CCLXXVIII.\ Quid significent duæ aves quæ pro expiando homine Edita a Maio (l. c. p. 135, q.

Question CCLXXII - CCLXXIIIQuæstio CCLXXII - CCLXXIII

col. 1099–1100page 546 of 591

Quæstio CCLXX - CCLXXI

PG 101:1099Ἤδει τὴν ἐνίων ἀσέβειαν, καὶ ὅτι τοῖς δαίμοσι θυσίας προσοίσουσι· προσέταξε τοίνυν πάντα θύσαι βουλόμενον μόσχον ἢ πρόβατον ἢ αἴγα, παρὰ τὴν θύραν τῆς σκηνῆς ἀγαγεῖν· καὶ τὸ αἷμα ἐκχέαι καὶ μεταβαλεῖν οἴκαδε τῶν κρεῶν· τὸν δὲ τοῦτο μὴ δεδρακότα, ὡς φόνων ἔνοχον κατηγορεῖσθαι ἐκέλευσεν· « Αἷμα γάρ, φησί, λογισθήσεται τῷ ἀνθρώπῳ ἐκείνῳ αἷμα ἐξέχεε, » καὶ ἑξῆς. Ὅτι δὲ τοῦτον ἔχει τὸν σκοπὸν ὁ νόμος, τὰ ἐφεξῆς διδάσκει. « Ἀνοίσει γάρ, φησίν, ὁ ἱερεὺς τὸ στέαρ εἰς ὀσμὴν εὐωδίας τῷ Κυρίῳ, καὶ οὐ θύσουσιν ἔτι τὰς θυσίας αὐτῶν τοῖς ματαίοις, ὧν αὐτοὶ ἐκπορνεύσουσιν ὀπίσω αὐτῶν· » οὗτος ὁ νόμος παρὰ Ἰουδαίοις ἐπικρατεῖ· ὁ γὰρ ἱερεὺς θύει τὰ ἐσθιόμενα ζῶα· ἀπηγόρευσε δὲ καὶ τὸ ἐσθίειν αἷμα καὶ τὴν αἰτίαν ἐδίδαξεν. « Ἡ γὰρ ψυχή, φησί, πάσης σαρκὸς αἷμα αὐτοῦ ἐστι· καὶ ἐγὼ αὐτὸ δέδωκα ὑμῖν ἐπὶ τοῦ θυσιαστηρίου ἐξιλάσκεσθαι περὶ τῶν ψυχῶν ὑμῶν· τὸ γὰρ αἷμα αὐτοῦ ἀντὶ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ ἐξιλάσεται· διὰ τοῦτο εἴρηκα τοῖς υἱοῖς Ἰσραήλ· Πᾶσα ψυχὴ ἐξ ὑμῶν οὐ φάγεται αἷμα· » ὥσπερ σύ, φησί, ψυχὴν ἀθάνατον ἔχεις, οὕτω τὸ ἄλογον ζῶον ἀντὶ τῆς ψυχῆς ἔχει τὸ σῶμα· οὗ δὴ χάριν κελεύει ἀντὶ τῆς σῆς ταύτην προσενεχθῆναι· ἐὰν δὲ τοῦτο φάγῃς, ψυχὴν ἐσθίεις· λογικῆς γὰρ ψυχῆς τάξιν τοῦτο πληροῖ· διὸ καὶ φόνον τὴν βρῶσιν ὠνόμασε· τούτου ἕνεκα καὶ τὰ τεθνηκότα τῶν ζώων ἐσθίειν ἀπαγορεύει, ὡς τοῦ αἵματος μὴ χωρισθέντος τοῦ ζώου. α'. Γέροντος ἱεροῦ καὶ φιλοπόνου αἴτησις, γέροντος θεσπεσίου καὶ θεωρητικοῦ θεωρίαν προβάλλεται τὴν ταύτης ἐπιζητοῦσα σαφήνειαν· καίτοι γε τοῖς τὰ πρακτικὰ σοφοῖς οὐ λόγος ὡς ἐπίπαν φιλεῖ καθίστασθαι διδάσκαλος· ἡ δὲ πρᾶξις καὶ μίμησις αὐτόθεν ἀνακαλύπτει τὸ μάθημα. Τοῦ ἡμετέρου τοίνυν ἐστὶ γέροντος, τοῦ παλαιοῦ γέροντος τὰ ἀπὸ τῆς πράξεως διαλύειν αἰνίγματα· ἔργῳ γὰρ ἔχων τὰ πράγματα καὶ ὅσα λόγος ἀδυνατεῖ τῶν ἀπορημάτων διαλύειν, ἡ πρᾶξις καθοδηγεῖ συνεπίστασθαι· πλὴν ἐπεὶ προσλαβεῖν ταῖς ἄλλαις ἀρεταῖς κανταῦθα τὸ τῆς ταπεινοφροσύνης τέλειον καὶ παρ' οἷς οὐκ ἔστι πρᾶξις, ὁ πρακτικὸς τῶν πρακτικῶν θεωρημάτων τὰ ἀπόῤῥητα ζητεῖ γενέσθαι ῥητά, οὐχ ἡμῖν, ἀλλὰ τῇ ἐκείνου καὶ

ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΟΒ. Διατί ἀπαγορεύει πόρρω τῆς σκηνῆς θύεσθαι τὰ ἐσθιόμενα θρέμματα; Ηδει τὴν ἐνίων ἀσέβειαν, καὶ ὅτι τοῖς δαίμοσι θυ σίας προσοίσουσι· προσέταξε τοίνυν πάντα θύσαι βουλόμενον μόσχον ἢ πρόβατον ἡ αἴγα, παρὰ τὴν θύραν τῆς σκηνῆς ἀγαγεῖν· καὶ τὸ αἷμα εκχέαι καὶ μεταβαλεῖν οἴκαδε τῶν χρεῶν· τὸν δὲ τοῦτο μὴ δε δρακότα, ὡς φόνων ἔνοχον κατηγορεῖσθαι ἐκέλευσεν Αίμα γάρ, φησί, λογισθήσεται τῷ ἀνθρώπῳ ἐκείνῳ αἷμα ἐξέχες, ο καὶ ἑξῆς. Ὅτι δὲ τοῦτον ἔχει τὴν σκοπὸν ὁ νόμος, τὰ ἐφεξῆς διδάσκει. ο 'Ανοίσει γάρο φησίν, ὁ ἱερεὺς τὸ στέαρ εἰς ὀσμὴν εὐωδίας τῷ Κυ ρίῳ, καὶ οὐ θύσουσιν ἔτι τὰς θυσίας αὐτῶν τοῖς ματαίοις, ὧν αὐτοὶ ἐκπορνεύσουσιν ὀπίσω αὐτῶν·» οὗτος ὁ νόμος παρὰ Ἰουδαίοις ἐπικρατεῖ· ὁ γὰρ δε ρεὺς θύει τὰ ἐσθιόμενα ζῶα· ἀπηγόρευσε δὲ καὶ τὸ ἐσθίειν αἷμα καὶ τὴν αἰτίαν ἐδίδαξεν. ι Η γὰρ ψυχή, φησί, πάσης σαρκὸς αἷμα αὐτοῦ ἐστι· καὶ ἐγὼ αὐτὸ δέδωκα ὑμῖν ἐπὶ τοῦ θυσιαστηρίου ἐξιλά σκεσθαι περὶ τῶν ψυχῶν ὑμῶν· τὸ γὰρ αἷμα αὐτοῦ ἀντὶ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ ἐξιλάσεται· διὰ τοῦτο εἴρηκα τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ· Πᾶσα ψυχὴ ἐξ ὑμῶν οὐ φάγεται αἷμα· › ὥσπερ σύ, φησί, ψυχὴν ἀθάνατον ἔχεις, οὕτω τὸ ἄλογον ζῶον ἀντὶ τῆς ψυχῆς ἔχει τὸ σῶμα· οὗ δὴ χάριν κελεύει ἀντὶ τῆς σῆς ταύτην προσενεχθῆναι ἐὰν δὲ τοῦτο φάγῃς, ψυχὴν ἐσθίεις· λογικῆς γὰρ ψυ χῆς τάξιν τοῦτο πληροί· διὸ καὶ φόνον τὴν βρῶσιν ὠνόμασε· τούτου ένεκα καὶ τὰ τεθνηκότα τῶν ζώων ἐσθίειν ἀπαγορεύει, ὡς τοῦ αἵματος μὴ χωρισθέντος του ζώου. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΟΓ. Τῆς Κλίμακος ἐκ τοῦ περὶ ἡσυχίας καὶ ὑπομο γῆς· «Μετερχόμενος τὸ μέσον ἐν μέσοις γέγο να, ν καὶ, ο ἐπότιζε διψῶνται ἕως τοῦ, «λέγειν εἰς ἅπαν οὐκ ἔχω» α'. Γέροντος ἱεροῦ καὶ φιλοπόνου αἴτησις, γέροντος θεσπεσίου καὶ θεωρητικού θεωρίαν προβάλλεται την ταύτης ἐπιζητοῦσα σαφήνειαν· καίτοι γε τοῖς τὰ πρακτικὰ σοφοῖς οὐ λόγος ὡς ἐπίπαν φιλεῖ καθίστα σθαι διδάσκαλος· ἡ δὲ πρᾶξις καὶ μίμησις αὐτόθεν ἀνακαλύπτει τὸ μάθημα. Τοῦ ἡμετέρου τοίνυν ἐστὶ το το γέροντος, τοῦ παλαιοῦ γέροντος τὰ ἀπὸ τῆς πράξεως διαλύειν αἰνίγματα· ἔργῳ γὰρ ἔχων τὰ πράγματα καὶ ὅσα λόγος ἀδυνατεῖ τῶν ἀπορημάτων διαλύειν, ἡ πρᾶξις καθοδηγεί συνεπίστασθαι· πλὴν ἐπεὶ προσλα δεῖν ταῖς ἄλλαις ἀρεταῖς κανταῦθα τὸ τῆς ταπεινο φροσύνης τέλειον καὶ παρ' οἷς οὐκ ἔστι πρᾶξις, δ πρακτικὸς τῶν πρακτικών θεωρημάτων τὰ ἀποῤῥητα ζητεί γενέσθαι ρητά, οὐχ ἡμῖν, ἀλλὰ τῇ ἐκείνου καὶ QUAESTIO CCLXXI [Coisl. CCXC, Taur. Cur non licuerit Judæis edulia immolare animatia nisi coram tabernaculo (72)? Edita a Maio (1. c. p. 135, 156, q. 282). Non Deum fugiebat Judæos esse impios, pro pensosque ad victimas dæmonibus offerendas. Imperavit igitur ut qui vellet aliquid inimolare, vel vitulum, vel ovem, vel capram, is ad januam ta bernaculi adduceret, tunc profuso ejus sanguine secum carnes domum asportaret. Eum qui aliter ageret, ut homicidii reum ſleri jussit, dicens Sanguinis reus erit, quasi si sanguinem fude rit *,» et reliqua. Quod autem lex ad id spectet, e sequentibus constat: • Nam adolebit sacerdos, inquit, ‘adipem in odorem suavitatis Domino, et nequaquaquam ultra immolabunt hostias suas damonibus cum quibus fornicati sunt ** a Isla est lex quæ apud Judæos viget; nam sacerdos im molat edulia animalia, prohibuit vero ne sanguis esca fieret his de causis: ‹ Anima carnis in san guine est, et ego dedi illum vobis ut super altare in eo expietis pro animabus vestris, et sanguis pro animæ piaculo sit. Idcirco dixi filiis Israel: Omnis anima ex vobis non comedet sanguinem "., Velut ipse, inquit, animam immortalem habes, sic ani mal sensu carens, pro anima corpus habet. Quam obrem pro anima tua hanc Deus poni jubet. Sanguinem igitur si comedes, anima vesceris; nam rationalis anima vices implet. Quam edentem vocat homicidan). Quamobrem morticina animalia come dere vetat, quoniam a sanguine separatum non est corpus. Sancti Joannis Climaci locus ex capite de quiete et patientia, «Medium præteriens in mediis perveni, et: ‹ Potum sitienti dabat, › usque ad verba: ‹ Di ceroprorsus nequeo. ▸ De præcepto Levit. xvii, 3, 4. Nunc primum edita a D. Hergenroether e cod. Vatleano, f. 186. Explicatio quorumdam verborum Joannis Climaci® 1. Sen's sacri atque laboriosi petitio, senis vene rabilis et contemplativi quæstionem proponit ejus dem postulans explicationem, cum tamen iis, qui sunt in vita activa sapientes, non solet ut pluri mum magister esse sermo, sed actio atque imitatio per se doctrinam revelat. Nostri igitur senis est, vetusti senis ex actionum instituto ænigmata ex plicare; facto enim cumn habeas res ipsas, quasque nequit sermo quæstiones diluere, actio ad illarum cognitionem præit ac ducit. Quoniam tamen cæte ris vult virtutibus etiam hic humilitatis perfectio nem adjungere et ab iis, in quibus non exstat vir tulum praxis, practicus iste vir practicarum doctrinarum arcana poscit sibi explicari ac patelieri 76 Levit. xvit, 4. ibid. 6. ibid. 11. Ex Theodoreto q. 23 in Levit. T. LXXX, p. 334. Climax seu scala paradisi est titulus operis ascetici, quem rogante Joanne abbate Raithuensi Joannes abbas in monte Sinai, exinde Climacus nuncupatus, sæculo sexto conscripsit (cf. de eo Fessler Patrolog. tom. II, § 410, p. 890 seq.). Hujus libri locum Photius illustrat et exponit hac quæ stione, quæ in cod. Coisliniano et Taurinensi on nino deost.

col. 1101–1102page 547 of 591

PG 101:1101ἀρετῇ καὶ αἰτήσει θαῤῥοῦντες ἐπὶ τὴν τῶν ἀπορουμένων λύσιν βαδιούμεθα. β'. Τρεῖς ὁ παλαιὸς καὶ καλὸς ἐκεῖνος γέρων προκοπάς εἴτε τάξεις εἴτε βαθμούς, εἴτε τι ἄλλο φίλον τοῖς βουλομένοις καλεῖν, ἐν τοῖς παροῦσιν ἐκδιδάσκει βήμασιν· ἀμεριμνίαν τῶν ἐν βίῳ καὶ οἷς ὁ βίος συγκαταλύεται πραγμάτων, προσευχὴν ἄοκνον, καὶ τρίτον ἐργασίαν ἄσυλον καρδίας· ὥστε δῆλον ὅτι μέσον ἑκατέρου τῶν ἄκρων ἡ προσευχὴ κεῖται. Ὁ τοίνυν τὴν ἀμεριμνίαν μὴ κτησάμενος οὐδὲ τὰ ἑφεξῆς δύο δυνατός ἐστι μετελθεῖν. Ἀλλὰ τί τὸ ἐντεῦθεν; Τὸ μέσον τοίνυν ἤτοι τὴν προσευχὴν μετερχόμενος ἐν μέσοις γέγονε τοῖς καλοῖς, κἂν μήπω πρὸς τὸ ἄκρον ἀναβεβήκῃ τῶν ἀγαθῶν. γ'. Ἐπότιζε δ' ὅμως διψῶντα καὶ πόρρωθεν οὖσα ἡ τοῦ σελασφόρου θεάματος πλήρωσις καὶ τρυφὴ καὶ θέα· εἶτα οὐ μέχρι παντὸς τοῦ θεάματος ἐτρύφων, ἀλλὰ μετὰ ταῦτα πάλιν ἐν ἐκείνοις, ἐν οἷς καὶ πρώην. Τί μὲν οὖν ἦν πρὸ τῆς ὁρατῆς μορφῆς ἐν τοῖς ὁρωμένοις, οὐδ᾽ αὐτὰ τὰ ὁρώμενα διδάσκειν ἠδύναντο, ὥσπερ εἴωθεν ἡ ὄψις τὰ πολλὰ τῶν ὁρωμένων διδάσκαλος γίνεσθαι· οὐδὲ γὰρ ἦν τῶν κατὰ φύσιν καὶ συνήθων θεαμάτων, ἀλλὰ χάρις ἦν ἡ διδοῦσα τὰ μὲν ὁρᾶν, τὰ δὲ κρείττω ποιοῦσα τῶν διὰ τῆς ὄψεως καταλήψεων· καὶ γὰρ οὐδὲ ὁ ταύτης ἡμῖν τῆς ἀπορρήτου τρυφῆς καὶ θεωρίας ἀρχιτέκτων ἐφεῖτο καὶ συνεχώρει ἀκραιφνῆ λαμβάνειν τὴν μάθησιν. Ἀλλ' ἔγωγε πόθῳ καὶ ἔρωτι μαθεῖν πρώτων ὅμως, πῶς δὴ νῦν ὁ τῆς σωτηρίας ἡμῶν καὶ τῶν καλῶν θεαμάτων αὐτουργὸς ὑπάρχει· καὶ ἡ ἀπόκρισις ἔλεγεν ἐν τοῖς ἰδίοις μέν, ἀλλ' οὐκ ἐν οἷς ᾠκονόμει τὴν ὅρασιν εἶναι· τὰ μὲν γὰρ ἦν φιλανθρωπίας καὶ συγκαταβάσεως, τὰ δὲ τῷ μὴ τῆς οἰκείας ἐξίστασθαι φύσεως τὸ ἀΐδιον ὑπογράφοντα καὶ ἀμετάβλητον. Εἶτα ἐπειδή με πρὸς φύσιν ἀνῆγε πάσης ὄψεως καὶ καταλήψεως ὑπεραναβεβηκυῖαν, ἐπυνθανόμην ἔτι προσδιαπορῶν, ὡς· Εἰ ταῦθ' οὕτως ἔχει, τίς ἡ δεξιὰ στάσις καὶ καθέδρα καὶ τὰ τῶν ὑλικῶν σχέσεων καὶ διαθέσεων ὀνόματα; ποῦ γὰρ ἔχει ταῦτα χώραν λέγεσθαι ἐν οἷς καὶ τῶν ὁρωμένων τὰ πολλὰ οὐχ ὅρασίς ἐστιν, ἀλλὰ τῆς φαντασίας διατύπωσις· ὁ δὲ τῶν ἀποριῶν ἀκροατὴς ἐπιτιμῶν, ὡς ἔοικε, φιλοπράγμονα ἔνστασιν καὶ οὐκ ἐῶν ἀπολαύειν τοῦ ζητήματος, κρεῖττον ἀκοῆς ἔφη τὴν ἐρώτησιν καὶ καιρὸν οἰκεῖον ἔχειν τῆς ἀποκαλύψεως. Ἐγὼ δὲ φιλονεικῶν ἔτι καὶ τὸν καιρόν με συναγαγεῖν παρεκάλουν καὶ μὴ τῆς καλῆς ἀποστερεῖν ἐφέσεως· ἐκεῖνος δὲ τοῦ λυποῦντος ὡς οἷόν τε καὶ ἀδημονοῦντος ἀπάτων οὔπω τὸν καιρὸν ἔλεγε παρεῖναι· οὔπω γὰρ οὐδὲ τὸ πῦρ τὸ τὴν ἀφθαρσίαν ἀνάπτον ἐν τοῖς καθ' ἡμᾶς ἀναφλέγεται. δ'. Ταύτην οὖν τὴν ὀπτασίαν ὁ καλὸς καὶ φιλόθεος καὶ παλαιὸς ἐκεῖνος ἀπαγγείλας γέρων οὐ μεγαλαυχεῖ, οὐδὲ τοιαῦτα τεθεαμένος ἐπαίρεται· ἀλλὰ καὶ ἄγνοιαν ἑαυτῷ προσάπτει λέγων· Οὐκ οἶδα εἰ σὺν τῷ χοῒ ταῦτα ἐθεάμην, εἴτε καθ᾿ ἑαυτὴν τῆς ψυχῆς

ἀρετῇ καὶ αἰτήσει θαῤῥοῦντες ἐπὶ τὴν τῶν ἀπορου- Α μένων λύσιν βαδιούμεθα. β'. Τρεῖς ὁ παλαιὸς καὶ καλὸς ἐκεῖνος γερων προ κοπάς εἴτε τάξεις εἴτε βαθμούς, εἴτε τι ἄλλο φίλον τοῖς βουλομένοις καλεῖν, ἐν τοῖς παροῦσιν ἐκδιδάσκει βήμασιν· ἀμεριμνίαν τῶν ἐν βίῳ καὶ οἷς ὁ βίος συγκαταλύεται πραγμάτων, προσευχὴν ἄοκνον, καὶ τρίτον εργασίαν ἄσυλον καρδίας· ὥστε δῆλον ὅτι μέσον ἑκατέρου τῶν ἄκρων ἡ προσευχὴ κεῖται. Ο τοίνυν τὴν ἀμεριμνίαν μὴ κτησάμενος οὐδὲ τὰ ἔφε ξῆς δύο δυνατός ἐστι μετελθεῖν. ᾿Αλλὰ τί τὸ ἐντεῦ Θεν; Τὸ μέσον τοίνυν ἤτοι τὴν προσευχήν μετερχό- μενος ἐν μέσοις γέγονε τοῖς καλοῖς, κἂν μήπω πρὸς τὸ ἄκρον ἀναβεβήκῃ τῶν ἀγαθῶν. Β 3. γ. Επότιζε δ' όμως διψῶντα καὶ πόρρωθεν οὖσα ἡ τοῦ σελασφόρου θεάματος πλήρωσις και τρυφὴ καὶ θέα· εἶτα οὐ μέχρι παντὸς τοῦ θεάματος ἐτρύφων, ἀλλὰ μετὰ ταῦτα πάλιν ἐν ἐκείνοις, ἐν οἷς καὶ πρώην. Τί μὲν οὖν ἦν πρὸ τῆς ὁρατῆς μορφῆς ἐν τοῖς ὁρωμένοις, οὐδ᾽ αὐτὰ τὰ ὁρώμενα διδάσκειν ἠδύναντο, ὥσπερ εἴωθεν ἡ ὄψις τὰ πολλὰ τῶν ὁρωμέ- νων διδάσκαλος γίνεσθαι· οὐδὲ γὰρ ἦν τῶν κατὰ φύσιν καὶ συνήθων θεαμάτων, ἀλλὰ χάρις ἦν ἡ δι- δοῦσα τὰ μὲν ὁρᾷν, τὰ δὲ κρείττω ποιοῦσα τῶν διὰ τῆς ὄψεως καταλήψεων· καὶ γὰρ οὐδὲ ὁ ταύτης ἡμῖν τῆς ἀποῤῥήτου τρυφῆς καὶ θεωρίας ἀρχιτέκτων ἐφεῖτο καὶ συνεχώρει ἀκραιφνῆ λαμβάνειν τὴν μάθης σιν. Αλλ' ἔγωγε πόθῳ καὶ ἔρωτι μαθεῖν πρώτων ὅμως, πῶς δὴ νῦν ὁ τῆς σωτηρίας ἡμῶν καὶ τῶν καλῶν θεαμάτων αὐτουργὸς ὑπάρχει· καὶ ἡ ἀπόκρι σις ἔλεγεν ἐν τοῖς ἰδίοις μὲν, ἀλλ' οὐκ ἐν οἷς ᾠκο- νόμει τὴν ὅρασιν εἶναι· τὰ μὲν γὰρ ἦν φιλανθρωπίας καὶ συγκαταβάσεως, τὰ δὲ τῷ μὴ τῆς οἰκείας ἐξ- ἔστασθαι φύσεως τὸ ἀΐδιον ὑπογράφοντα καὶ ἀμετά βλητον. Εἶτα ἐπειδή με πρὸς φύσιν ἀνῆγε πάσης ὄψεως καὶ καταλήψεως υπεραναβεβηκυίαν, ἐπυνθα- νόμην ἔτι προσδιαπορῶν, ὡς Εἰ ταῦθ' οὕτως ἔχει, τίς ἡ δεξιὰ στάσις καὶ καθέδρα καὶ τὰ τῶν ὑλικῶν σχέ- σεων καὶ διαθέσεων ὀνόματα; ποῦ γὰρ ἔχει ταῦτα χώραν λέγεσθαι ἐν οἷς καὶ τῶν ὁρωμένων τὰ πολλὰ οὐχ δρασίς ἐστιν, ἀλλὰ τῆς φαντασίας διατύπωσις· ὁ δὲ τῶν ἀποριῶν ἀκροατὲς ἐπιτιμῶν, ὡς ἔοιχε, φιλο- πράγμονα ἔνστασιν καὶ οὐκ ἐῶν ἀπολαύειν τοῦ ζη- τήματος, κρεῖττον ἀκοῆς ἔφη τὴν ἐρώτησιν καὶ καιρὸν οἰκεῖον ἔχειν τῆς ἀποκαλύψεως. Ἐγὼ δὲ φιλο- νεικῶν ἔτι καὶ τὸν καιρόν με συναγαγεῖν παρεχ άλουν καὶ μὴ τῆς καλῆς ἀποστερεῖν ἐφέσεως· ἐκεῖνος δὲ τοῦ λυποῦντος ὡς οἷόν τε καὶ ἀδημονοῦντος ἀπά- των οὔπω τὸν καιρὸν ἔλεγε παρεἶναι· οὔπω γὰρ οὐδὲ τὸ πῦρ τὸ τὴν ἀφθαρσίαν ἀνάπτον ἐν τοῖς καθ' ἡμᾶς ἀναφλέγεται. δ'. Ταύτην οὖν τὴν ὀπτασίαν ὁ καλὸς καὶ φιλόθεος καὶ παλαιὸς ἐκεῖνος ἀπαγγείλας γέρων οὐ μεγαλαυ- χεῖ, οὐδὲ τοιαῦτα τεθεαμένος επαίρεται· ἀλλὰ καὶ ἄγνοιαν ἑαυτῷ προσάπτει λέγων· Οὐκ οἶδα εἰ σὺν τῷ χοὶ ταῦτα ἐθεάμην, εἴτε καθ᾿ ἑαυτὴν τῆς ψυχῆς non nobis, sed illius et virtute et postulatione freti ad dubiorum solutionem procedimus. 2. Tres antiquus ille bonusque senex progres- siones ad virtutem sive ordines sive gradus sive quid aliud appellare libeat, in his verbis indicat : plenam rerun hujus vitæ, cum quibus et ipsa vita simul interit, incuriam, sedulam atque indefessam orationem, et tertio inviolatam cordis operationem; unde constat mediam inter utraque extrema ora- tionem esse. Qui igitur neglectum rerum munda- narum non possederit, nec reliqua duo persequi poterit. Verum quid inde ? Medium igitur, videlicet orationem, exercens in mediis exsistit bonis, quamvis nondum ad extremum bonorum ascen- derit. Polum vero sitienti dabat veleminus exsistens splendidi spectaculi impletio et ollectatio atque visio ; deinde non usque ad universum spectacu- lum deliciabar; sed postea rursus eram in illis, in quibus et antea. Quid igitur esset ante visibilem formam in rebus, quas videmus, ne ipsæ quidem res, quas videmus, docere nos poterant, sicut solet visiofrequenter eorum quæ videntur interpretes esse; neque enim erat ex iis spectaculis, quæ naturalia nobisque familiaria exsistunt, sed gratia erat, quæ dabat alia quidem intuenda, alia vero potiora oculorum perceptione efficiebat; etenim nec ipse arcanæ hujus oblectationis et contemplationis no- stræ auctor permittebat vel concedebat claram c illius haurire cognitionem. Sed ego studio atque D tio. Ille dubitationum auditor increpans, ut par amore discendi sciscitabar nihilominus, ubi nunc. salutis nostræ præclarorumque spectaculorum nobis auctor exstet. Εt responsio dicebat : in propriis quidem, non tamen in quibus disponebat visionem esse; hæc enim erant benignitatis et indulgentiæ; illa vero æternitatem atque immutabilitatem desi- gnabant, quod ex propria non receleret natura. Deinde ubi me ad naturam evexit omni visione et con- templatione superiorem, interrogabam adhuc addu- bitans: Si hæc ita se habent, quænam est dextera statio et sessio et materialium habitudinum dispo- sitionumque nomina? Ubi enim hæc locum habent ut dicantur, in quibus et mulla eorum, quæ conspi ciuntur, non visio sunt, sed imaginationis delinea- erat, curiosam instantiam nec frui me sinens quæ- stionis solutione, non posse auditu percipi interro - gationem inquit, eamque proprium habere revela- tionis tempus. Ego vero adhuc contendens et con- trahi mihi tempus precabar nec me honesta cupiditate fraudari. Ille autem dolorem, qua pote- rat, mœstitiamque levans nondum adesse dicebat tempus ; nondum enim ignis, qui incorruptibili- laten impertit, inter nos ardet. 4. Hanc igitur visionem bonus ille, pius atque antiquus senex enuntians non se magnifice jactat, nec se quod hæc viderit extollit, sed et ignoran- tiam sibi tribuit inquiens: Nescio, an cum corpore terreno hæc intuerer, an vero anima per se ad Deum AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO CCLXXII-CCLXXIJI.

Question CCLXXIV - CCLXXVQuæstio CCLXXIV - CCLXXV

col. 1103–1104page 548 of 591

PG 101:1103ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΟΔ΄. Διατί προσέταξεν ἀριθμηθῆναι τὸν λαὸν ὁ Θεός; Ἵνα τῆς οἰκείας ἐπαγγελίας δείξῃ τὸ ἀληθές· ὑπισχνούμενος γὰρ τῷ Ἀβραὰμ ἔφη· «Πληθύνων πληθυνῶ τὸ σπέρμα σου ὡς τοὺς ἀστέρας τοῦ οὐρανοῦ καὶ ὡς τὴν ἄμμον τὴν παρὰ τὸ χεῖλος τῆς θαλάσσης·» ἔδειξε γὰρ τὴν τῆς ἐπαγγελίας ἀλήθειαν· ἐκ πέντε γὰρ καὶ ἑβδομήκοντα τῶν εἰς Αἴγυπτον κατελθόντων, ἑξακόσιαι χιλιάδες καὶ τρισχίλιοι καὶ ἑξακόσιοι καὶ πεντήκοντα ἠριθμήθησαν ἄνδρες δυνάμενοι πολεμεῖν, καὶ ἐξώρου ἡλικίας καὶ τῆς ἀώρου κεχωρισμένης, καὶ μέντοι καὶ τοῦ θήλεος γένους καὶ τῆς λευϊτικῆς φυλῆς· ταύτην αὐτοῦ διδάσκων τὴν δύναμιν ὁ Θεὸς καὶ διὰ τοῦ Ἡσαΐου ἔφη· «Ἐμβλέψατε εἰς Ἀβραὰμ τὸν πατέρα ὑμῶν καὶ εἰς Σάρραν τὴν ὠδίνασαν ὑμᾶς, ὅτι εἰς ἦν, καὶ ἐκάλεσα αὐτὸν, καὶ ἐπλήθυνα αὐτόν.» ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΟΕ΄. Διατί ἄλευρον κρίθινον ὑπὲρ τῆς ὑποπτευομένης μοιχευθῆναι προσεκομίζετο; Αὐτὸς ὁ Δεσπότης ἡρμήνευσεν· «Ἔστι γάρ, ἔφη, θυσία ζηλοτυπίας, θυσία μνημοσύνου, θυσία ἀναμιμνήσκουσα ἁμαρτίαν·» ὅθεν οὐδὲ ἔλαιον αὐτὴν οὐδὲ λίβανον ἔχειν προσέταξεν· ἐστέρηται γὰρ καὶ τῆς εὐωδίας καὶ τοῦ τῆς δικαιοσύνης φωτός· τοῦτο μέντοι γίνεσθαι νενομοθέτηκε τὴν μιαιφόνον αὐτῶν ἐπιστάμενος γνώμην· ἵνα γὰρ μὴ ἐξ ὑποψίας κατακτείνωσι τὰς ὁμοζύγους, ἐκέλευσε τὴν ὑποπτευομένην αὐτῷ προσενεχθῆναι, ἅτε δὴ πάντα καὶ τὰ λαθραία σαφῶς ἐπισταμένῳ· «Προτάξει γάρ, φησίν, ὁ ἱερεὺς καὶ στήσει τὴν γυναῖκα ἔναντι τοῦ Κυρίου, καὶ λήψεται ὁ ἱερεὺς ὕδωρ καθαρὸν ζῶν ἔναντι Κυρίου,» καὶ ἑξῆς· ταῦτα δὲ πάντα γενέσθαι προσέταξε, τὴν γυναῖκα τὴν ὑποπτευομένην ἐκδειματῶν, ἵνα εἰ ἐξήμαρτεν, ὁμολογήσῃ καὶ διὰ μετανοίας λάβῃ τὴν ἄφεσιν· τούτου χάριν καὶ ἀκάλυπτον αὐτὴν τῷ Θεῷ προσενεχθῆναι κελεύει, διδάσκων ὅτι γυμνὰ πάντα καὶ τετραχηλισμένα ἐνώπιον αὐτοῦ· ὅτι δὲ ταῦτα, δεδιττόμενος αὐτήν, γενέσθαι κεκέλευε, τὰ ἑξῆς μαρτυρεῖ· «Καὶ ὁρκιεῖ αὐτὴν ὁ ἱερεὺς καὶ ἐρεῖ τῇ γυναικί· Εἰ μὴ κεκοίμηταί τις μετὰ σοῦ, εἰ μὴ παραβέβηκας μιανθῆναι ὑπὸ τὸν ἄνδρα σεαυτῆς, ἀθῷος ἴσθι ἀπὸ τοῦ ἐλεγμοῦ τοῦ ἐπικαταρωμένου τούτου· εἰ δὲ παραβέβηκας, ὕπανδρος οὖσα,» καὶ ἑξῆς, ἕως· «Οὐ δώῃ σοι Κύριος ἐν ἀρᾷ καὶ ἐν ὅρκιον ἐν μέσῳ τοῦ λαοῦ σου, ἐν τῷ δοῦναι τὴν μηρόν σου περιπεπτωκέναι καὶ τὴν κοιλίαν σου πεπρησμένην·»

querit ac conjunctione ac mistione cum ipsa se- Ut suæ promissionis ostenderet veritatem. Et- enim promissa Abraham faciens, dixerat : • Multi- poterant ad bella procedere, excepta intempestiva ‹licit : ‹ Attendite ad Abraham patrem vestrum Edita a Maio (1. c. p. 136, 137). abdita etiam perspicue novit. Offeret igitur eam, et reliqua. Hæc autem omnia fieri a muliere su- acciperet. Quamobrem hanc, delecta capite, ad haud dubium est quin ita mulierem terrere voluerit. ‹ Adjurabitque eam, et dicet mulieri sacerdos : rumpatur . » Jussa erat mulier his precibus as- sentiri, ac respondere : Amen. anem. Praeceptum erolaverit corpusque ad modicum temporis reli- A plicans multiplicabo semen tuum sicut stellas coeli, Cæterum promissionis veritatem ostendit; nam quæ cum de Ægypto egressi fuissent septuaginta et immatura late et femineo genere, et tribu Levi. Hanc suam docet potentiam Deus, cum eum, et multiplicavi eum **. › cium zelotypiæ est, sacrificium recordationis, et suavitatis et justitiae luce. Hoc præcepit legislator quem non fugiebaut homicide Judzorum cogita- tiones ; ne enim tenui de suspicione conjuges occi- derent, suspectam adduci voluit ad eum qui omnia inquit, sacerdos et statuet coram Domino, assu- metque aquam sanctain, vivens coram Domino”, › specta præcipit, ut perculsa timore, si peccavisset, confiterctur et per pœnitentiam peccati remissionem Dominum duci jubet, his dictis : • Omnia autem nuda et aperta sunt oculis ejus ®. » E sequentibus Si non dormivit vir alienus tecum, et si non polluta cs, deserto mariti toro, non tibi nocebunt aquæ istæ amarissimæ. Sin autem declinasti a viro tuo, › et reliqua : ‹ad tempus det te Dominus in male- tuo; putrescere facial femur tuum, et uterus dis- * Genes. xvi, 10. 78 Isai. Li, 2. " Num. v, 16. so ibid. 18. 8 ibid. 19, 21. ἀν:πταμένης πρὸς τὸ κρεῖττον καὶ τὸ σῶμα λειπού σης ἐπὶ βραχύ, τοῦ πρὸς αὐτὴν συνδέσμου κεχωρι σμένον καὶ τῆς ἀνακράσεως. - ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΟΔ'. Διατί προσέταξεν ἀριθμηθῆναι τὸν λαὸν ὁ Θεός ; Ἵνα τῆς οἰκείας επαγγελίας δείξῃ τὸ ἀληθές· ὑπο ισχνούμενος γὰρ τῷ ᾽Αβραὰμ ἔφη· • Πληθύνων πληθυνῶ τὸ σπέρμα σου ὡς τοὺς ἀστέρας τοῦ οὐρα νοῦ καὶ ὡς τὴν ἄμμον τὴν παρὰ τὸ χεῖλος τῆς θαλάσ σης · › ἔδειξε γὰρ τὴν τῆς ἐπαγγελίας ἀλήθειαν· ἐκ πέντε γὰρ καὶ ἑβδομήκοντα τῶν εἰς Αἴγυπτον κατ- ελθόντων, εξακόσιαι χιλιάδες καὶ τρισχίλιοι καὶ ἐξα- κόσιοι καὶ πεντήκοντα ηριθμήθησαν ἄνδρες δυνάμενοι πολεμεῖν, καὶ ἐξώρου ἡλικίας καὶ τῆς ἀώρου κεχω ρισμένης, καὶ μέντοι καὶ τοῦ θήλεος γένους καὶ τῆς λευϊτικῆς φυλῆς· ταύτην αὐτοῦ διδάσκων τὴν δύνα- μιν ὁ Θεὸς καὶ διὰ τοῦ Ἡσαΐου ἔφη· • Εμβλέψατε εἰς ᾿Αβραὰμ τὸν πατέρα ὑμῶν καὶ εἰς Σάρραν τὴν ὠδίνασαν ὑμᾶς, ὅτι εἰς ἦν, καὶ ἐκάλεσα αὐτὸν, καὶ επλήθυνα αὐτόν. » ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΟΕ . Διατί ἄλευρον κρίθινον ὑπὲρ τῆς ὑποπτευομένης μοιχευθῆναι προσεκομίζετο ; Αὐτὸς ὁ Δεσπότης ἡρμήνευσεν · . Εστι γάρ, ἔφη, θυσία ζηλοτυπίας, θυσία μνημοσύνου, θυσία ανα μιμνήσκουσα ἁμαρτίαν· ὅθεν οὐδὲ ἔλαιον αὐτὴν οὐδὲ λίβανον ἔχειν προσέταξεν· ἐστέρηται γὰρ καὶ τῆς εὐωδίας καὶ τοῦ τῆς δικαιοσύνης φωτός· τοῦτο μέν τοι γίνεσθαι νενομοθέτηκε την μιαιφόνον αὐτῶν ἐπιστάμενος γνώμην· ἵνα γὰρ μὴ ἐξ ὑποψίας κατα- κτείνωσι τὰς ὁμοζύγους, ἐκέλευσε τὴν ὑποπτευομέ τὴν αὐτῷ προσενεχθῆναι, ἅτε δὴ πάντα καὶ τὰ λα- θραία σαφῶς ἐπισταμένῳ· . Προτάξει γάρ, φησίν, ὁ ἱερεὺς καὶ στήσει τὴν γυναῖκα έναντι τοῦ Κυρίου, καὶ λήψεται ὁ ἱερεὺς ὕδωρ καθαρὸν ζῶν ἔναντι Κυ- ρίου·, καὶ ἑξῆς· ταῦτα δὲ πάντα γενέσθαι προσ- έταξε, τὴν γυναῖκα τὴν ὑποπτευομένην ἐκδειματῶν, ἵνα εἰ ἐξήμαρτεν, ὁμολογήσῃ καὶ διὰ μετανοίας λάβῃ τὴν ἄφεσιν· τούτου χάριν καὶ ἀκάλυπτον αὐτὴν τῷ Θεῷ προσενεχθῆναι κελεύει, διδάσκων ὅτι γυμνά πάντα καὶ τετραχηλισμένα ενώπιον αὐτοῦ· ὅτι δὲ ταῦτα, δεδιττόμενος αὐτήν, γενέσθαι κεκέλευε, τα εξῆς μαρτυρεῖ· « Καὶ ὁρκιεῖ αὐτὴν ὁ ἱερεὺς καὶ ἐρεῖ τῇ γυναικί· Εἰ μὴ κεκοίμηταί τις μετὰ σοῦ, εἰ μὴ παραβέβηκας μιανθῆναι ὑπὸ τὸν ἄνδρα σεαυτῆς, ἀθῶος ἴσθι ἀπὸ τοῦ ἐλεγμοῦ τοῦ ἐπικαταρωμένου τούτου· εἰ δὲ παραβέβηκας, ὑπανδρος οὗτα, » καὶ ἑξῆς, ἕως,« Οὐ δώη σοι Κύριος ἐν ἀρᾷ καὶ ἐνόρκιον ἐν μέσῳ τοῦ λαοῦ σου, ἐν τῷ δοῦναι τὴν μηρόν σου περιπεπτωκέναι καὶ τὴν κοιλίαν σου πεπρισμένην ΝΟΤΑ. junctum. Cur populum numerari Deus jusserit (73°). Edita a Maio (Nov. Coll. t. IX, p. 136). et velut arenam quæ est in littore maris ". > et quinque millium, tum sexcenta tria millia quin- genti quinquaginta virorum numerati sunt, qui et ad Saram quæ peperit vos, quia unum vocavi De numerato Dei jussu populo. Num. 1, 1-3. Ipse Dominus explicavit dicens : • Quia sacrif- oblatio zelotypiæ. Inde neque oleum, neque thus in hoc sacrilicio esse jussit; orbatum est enim dictionem, exemplumque cunctorum in populo - De textu Num. v, 15. (75') Deprompta est hæc questio ex Theodoreti q. in Numer. t. LXXX, p. 350. (74) Haec quoque ex Theodoreto q. 10 in Num. descripsit Pho:ius. T. LXXX, p. 358. PHOTII PATRIARCHÆ CP. QUAESTIO CCLXXIV. Coisl. CCXCI, Maio exinde CCLXXXIV, Taur. CCLXXX.] QUAESTIO CCLXXV [Coisl. CCCVI, Taur. CCXCV, Maio CCLXXXV.} Qua de cansa farina ex hordeo pro muliere accusala stapri afferretur (74).

col. 1105–1106page 549 of 591

PG 101:1105ἐκέλευσε δὲ καὶ τὴν γυναῖκα συντίθεσθαι τῇ ἀρᾷ, καὶ λέγειν· Γένοιτό μοι· γένοιτό μοι· καὶ γραφῆναι δὲ τὴν ἀρὰν προσέταξε καὶ ἐξαλειφθῆναι ὕδατι· καὶ πιεῖν τὴν γυναῖκα τὸ ὕδωρ· πρότερον δὲ τὴν θυσίαν προσενεχθῆναι, τουτέστιν τὸ κρίθινον ἄλευρον· εἶτα διδάσκει ὡς ἀθῶος μὲν οὖσα, ὑγιὴς φυλαχθήσεται· ἔνοχος δὲ οὖσα καὶ κρύπτουσα, τῇ πείρᾳ μαθήσεται τῆς ἀρᾶς τὴν ἰσχύν, καὶ τῆς κοιλίας διαρρηγνυμένης καὶ τοῦ μηροῦ διαπίπτοντος· δι' ὧν γὰρ ἡ ἁμαρτία, διὰ τούτων ἡ τιμωρία· τὸ δὲ ἐνόρκιον οὕτω νοητέον· ὅταν τις δεινὰ καὶ ἀνήκεστα πάθῃ, εἰώθασί τινες ὀμνύντες λέγειν, Μὴ πάθοιμι ὁ δεῖνα πέπονθεν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΟΓ΄. Τίνος ἕνεκεν ἁμαρτάνουσιν εὐθὺς ἐπάγει τὰς τιμωρίας; Ἀρχὴν εἶχεν ἡ νόμος· ἔδει τοίνυν τῇ τῶν παραβαινόντων τιμωρίᾳ σωφρονίζεσθαι τοὺς λοιπούς· ἁρμόδιος γὰρ τοῖς ἀρχομένοις ὁ φόβος· συνέζευκτο μέντοι τῇ τιμωρίᾳ φιλανθρωπία· μεταμελόμενοι γὰρ φιλανθρωπίας ἀπήλαυον· αὐτίκα γοῦν τοῦ θεηλάτου πυρὸς μέρος τι τῆς παρεμβολῆς ἀναλώσαντος, εἶτα πάντων συνδεδραμηκότων εἰς δέησιν, ᾔτησεν ὁ νομοθέτης τὴν ἄφεσιν· παρέσχε δὲ αὐτὴν ὁ φιλάνθρωπος Θεός· ὅτι δὲ αὐτοῖς ἀναγκαίως αἱ τιμωρίαι ἐπήγοντο, τὰ ἑξῆς μαρτυρεῖ· εὐθὺς γὰρ μετὰ τὴν παῦλαν τῆς τιμωρίας, τῆς Αἰγύπτου καὶ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ τὴν μνήμην ἀνενεώσαντο· μάλα τοίνυν εἰκότως τῇ ἐκείνων ἀχαριστίᾳ τὴν θείαν συνῆψε φιλοτιμίαν ὁ συγγραφεὺς τὰ περὶ τοῦ μάννα διηγησάμενος, καὶ ὅτι οὐ μόνον ἄρτου χρείαν, ἀλλὰ καὶ κρεῶν ἐπλήρου· ἤληθον γὰρ ἐν τῷ μύλῳ καὶ ἔτριβον ἐν τῇ θύᾳ καὶ ἥψουν ἐν τῇ χύτρᾳ καὶ ἐποίουν ἐγκρυφίας· ἐκείνων δὲ ὀλοφυρομένων χαλεπαίνει μὲν ὁ Δεσπότης Θεός, δυσχεραίνει δὲ ὁ προφήτης καὶ βοᾷ λέγων· « Ἵνα τί ἐκάκωσας τὸν θεράποντά σου, καὶ διατί οὐχ εὕρηκα χάριν ἐνώπιόν σου ἐπιθεῖναι μοι τὴν ὁρμὴν τοῦ λαοῦ τούτου ἐπ' ἐμέ; μὴ ἐγὼ ἐν γαστρὶ ἔλαβον τὸν λαὸν τοῦτον; » καὶ ἑξῆς· δεδήλωκε διὰ τούτων τὸ ἀτελὲς αὐτῶν καὶ νηπιῶδες· θηλάζοντι γὰρ αὐτοὺς ἀπείκασεν, ἄλλο μὲν οὐδὲν ἐργάσασθαι δυναμένῳ, ἐκβυζᾶν δὲ μόνον βουλομένῳ τὸ γάλα· ἐπειδὴ δὲ σφόδρα ἦν τὰ ῥήματα τοῦ δυσχεραίνοντος, καὶ τὰ ἑξῆς γὰρ τοῦτον ἔχει τὸν νοῦν, διδάσκεται παρὰ τοῦ Δεσπότου Θεοῦ, ὡς οὐκ ἀνθρωπίνῃ δυνάμει, θείᾳ δὲ χάριτι τὸν λαὸν κυβερνᾷ· ἔφη γάρ· Συνάγαγέ μοι ἑβδομήκοντα ἄνδρας·, εἶτα μετ' ὀλίγα· « Καὶ ἀφελῶ ἀπὸ τοῦ πνεύματος τοῦ ἐπὶ σοί, καὶ ἐπιθήσω ἐπ' αὐτούς· καὶ συναντιλήψομαι μετὰ σοῦ τὴν ὁρμὴν τοῦ λαοῦ τούτου, καὶ οὐκ οἴσεις αὐτοὺς σὺ μόνος·.» μεμάθηκε δὲ διὰ τούτων τῶν λόγων ὁ νομοθέτης ὡς ἀποχρῶσαν ἔλαβε τῇ οἰκονομίᾳ τὴν χάριν· διὰ τοῦτο εἶπεν· Ἀφελῶ ἀπὸ τοῦ πνεύματός σου ἐν σοί· οὐ γὰρ σπανίζων ἑτέρας δυνάμεως,

ἐκέλευσε δὲ καὶ τὴν γυναῖκα συντίθεσθαι τῇ ἀρᾷ, καὶ λέγειν· Γένοιτό μοι· γένοιτό μοι· καὶ γραφή καὶ δὲ τὴν ἀρὰν προσέταξε καὶ ἐξαλειφθῆναι ὕδατι· καὶ πιεῖν τὴν γυναῖκα τὸ ὕδωρ· πρότερον δὲ τὴν Ουσίαν προσενεχθῆναι, τουτέστιν τὸ κρίθινον ἄλευ- ρον· εἶτα διδάσκει ὡς ἀθῶος μὲν οὖσα, ὑγιὴς φυσ λαχθήσεται· ἔνοχος δὲ οὖσα καὶ κρύπτουσα, τῇ πείρα μαθήσεται τῆς ἀρᾶς τὴν ἰσχύν, καὶ τῆς κοι- λίας διαρρηγνυμένης καὶ τοῦ μηρού διαπίπτοντος· δι' ὧν γὰρ ἡ ἁμαρτία, διὰ τούτων ἡ τιμωρία· τὸ δὲ ἐνόρκιον οὕτω νοητέον· ὅταν τις δεινὰ καὶ ἀνήκεστα πάθῃ, ειώθασί τινες ομνύντες λέγειν, Μὴ πάθοιμι 2 ὁ δεῖνα πέπονθεν. Τίνος ένεκεν ἁμαρτάνουσιν εὐθὺς ἐπάγει τὰς τιμωρίας; Ἀρχὴν εἶχεν ἡ νόμος· ἔδει τοίνυν τῇ τῶν παρα- βαινόντων τιμωρία σωφρονίζεσθαι τους λοιπούς ἀρμόδιος γὰρ τοῖς ἀρχομένοις ὁ φόβος· συνέζευκτο μέντοι τῇ τιμωρία φιλανθρωπία· μεταμελόμενοι γὰρ φιλανθρωπίας ἀπήλαυον· αὐτίκα γοῦν τοῦ θεηλάτου πυρός μέρος τι τῆς παρεμβολῆς ἀναλώ σαντος, εἶτα πάντων συνδεδραμηκότων εἰς δέησιν, ᾔτησεν ὁ νομοθέτης τὴν ἄφεσιν· παρέσχε δὲ αὐτὴν ὁ φιλάνθρωπος Θεός· ὅτι δὲ αὐτοῖς ἀναγκαίως απ τιμωρίαι ἐπήγοντο, τὰ ἑξῆς μαρτυρεῖ· εὐθὺς γὰρ μετὰ τὴν παῦλαν τῆς τιμωρίας, τῆς Αἰγύπτου καὶ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ τὴν μνήμην ἀνενεώσαντο· μάλα τοίνυν εἰκότως τῇ ἐκείνων ἀχαριστία τὴν θείαν συν ήψε φιλοτιμίαν ὁ συγγραφεὺς τὰ περὶ τοῦ μάννα διηγησάμενος, καὶ ὅτι οὐ μόνον ἄρτου χρείαν, ἀλλὰ C καὶ κρεῶν ἐπλήρου· ἤληθον γὰρ ἐν τῷ μύλῳ καὶ ἔτριβον ἐν τῇ θύᾳ καὶ ἥψουν ἐν τῇ χύτρα καὶ ἐποίουν ἐγκρυφίας· ἐκείνων δὲ ὀλοφυρομένων χαλεπαίνει μὲν ὁ Δεσπότης Θεός, δυσχεραίνει δὲ ὁ προφήτης καὶ βοᾷ λέγων· « Ἵνα τί ἐκάκωσας τὸν θεράποντά σου, καὶ διατί οὐχ εὕρηκα χάριν ἐνώπιόν σου ἐπι θεῖναι μοι τὴν ὁρμὴν τοῦ λαοῦ τούτου ἐπ' ἐμέ; μὴ ἐγὼ ἐν γαστρὶ ἔλαβον τὸν λαὸν τοῦτον; » καὶ ἑξῆς· δεδήλωκε διὰ τούτων τὸ ἀτελὲς αὐτῶν καὶ νηπιῶδες· θηλάζοντι γὰρ αὐτοὺς ἀπείκασεν, ἄλλο μὲν οὐδὲν ἐργάσασθαι δυναμένῳ, ἐκβυζαν δὲ μόνον βουλομένῳ τὸ γάλα· ἐπειδὴ δὲ σφόδρα ἦν τὰ ῥήματα τὰ δυσχε ραίνοντος, καὶ τὰ ἑξῆς γὰρ τοῦτον ἔχει τὸν νοῦν, δια δάσκεται παρὰ τοῦ Δεσπότου Θεοῦ, ὡς οὐκ άνθρω- D πίνῃ δυνάμει, θείᾳ δὲ χάριτι τὸν λαὸν κυβερνᾷ · ἔφη γάρο Συνάγαγέ μοι ἑβδομήκοντα ἄνδρας·, εἶτα μετ' ὀλίγα· « Καὶ ἀφελῶ ἀπὸ τοῦ πνεύματος τοῦ ἐπὶ σοι, καὶ ἐπιθήσω ἐπ' αὐτούς· καὶ συναντιλήψομαι μετὰ σοῦ τὴν ὁρμὴν τοῦ λαοῦ τούτου, καὶ οὐκ οἴσεις αύτ τοὺς σὺ μόνος· . μεμάθηκε δὲ διὰ τούτων τῶν λό- γων ὁ νομοθέτης ὡς ἀποχρῶσαν ἔλαβε τῇ οἰκονομίᾳ τὴν χάριν· διὰ τοῦτο εἶπεν· Ἀφελῶ ἀπὸ τοῦ πνεύ ματός σου ἐν σοί· οὐ γὰρ σπανίζων ἑτέρας δυνάμεως, aquis deluenda, aquas autem mulieri exhauriendas, incolumem futuram; sin autem obnoxia culpam celet, experiendo discituram quæ sit exsecrationis vis, et dilapso ventre femur putrefaciendum. Unde enim peccatum, exinde pœna. Jusjurandum vero nabilia tulit, solent quidam cum jurejurando dicere: Utinam non feram quæ iste perpessus est. Cur a peccatoribus pœnæ statim expetantur (75). -- Erat legi suprema potestas : necesse igitur, multata legis violatione, docere cæteros sapien- tiam. Decet enim subditos timor. Sed conjuncta erat cum amore pœna. Quos enim pœnitebat, amore fruebantur. Statim igitur immisso igne, magnaque deprecationes concurrentibus, peccati remissionem est. Judæis poenas ex necessitate immissas quæ sequuntur demonstrant. Vix enim priori pon finis erat, quam Ægyptum recordarentur. Haud immerito igitur historicus cum ingrato Judæorum animo divinam confert munificentiam; in his quæ de manna narravit, dicens illam non solum panis, sed etiam carnis loco fuisse. Hanc enim mola in olla, et ex eo tortulas efficiebant. Graviter la- mentantes objurgat Dominus Deus, ac moleste fert ipse propheta, exclamans : • Cur affixisti servum cur imposuisti pondus universi populi hujus super me? Nunquid ego concepi omnem hanc multitu- dinem ? vel genui cam ® ? , et reliqua. His diclis indicat quam simplices puerilesque fuerunt; sugenti puero illos comparavit qui nihil aliud facere potest nisi lac cum clamoribus exposcere. Cum autem vehementia essent Moysis indignantis verba, nanı Domino Deo hunc populum non humana potestate, scd gratia Dei gubernari ; dicit enim : « Congrega mihi septuaginta virus. . Deinde paulo post : «Au- sustentabo tecum onus populi hujus, et non tu solus graveris 8. His verbis cognovit legislator se sufficientem vim administrandæ genti accepisse. Quapropter dictum erat: Auferam de spiritu tuo verum sic locutus est ut Moysen doceret concessam A quoque erat ista maledicta scribenda esse, Α priusque oblationem afferri, id est hordeaceam farinam. Deinde admonet mulierem, si sit innoxia, ita intelligendum est: cum aliquis mala et insa- De textu Num. xi, 1 seq. Edita a Maio (1. c. p. 137, 138). 8ª Num. x1, 11, 12. 8³ Num. xı, 24-25. exercitus parte consumpta, deinde omnibus ad postulavit legislator; et benigne a Deo exauditus frangebant et terebant in mortario, et coquebant tuum? Quare non invenio gratiam coram te? Et sequentia hunc sensum habent, admonitus est a feram de spiritu qui est in te, tradamque eis, et in te, non quod Deus externa potentia indigeret, NOTE. (75) Hæc questio deest in codd. Coislinjano et Taurinensi; et ipsa quoque ex Theodoreto desumpta est q. 18 in Num. T. LXXX, p. 370. AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO CCLXXIV-CCI.XXVI. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΟΓ'. QUAESTIO CCLXXVI. [Maio CCLXXVI.]

Question CCLXXVIIQuæstio CCLXXVII

col. 1107–1108page 550 of 591

Quæstio CCLXXVI

PG 101:1107ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΟΖ'. Διατί προσέταξεν ὁ Θεὸς τὰ τῶν στασιαστῶν πυρεῖα τῷ θυσιαστηρίῳ γενέσθαι περίθεμα; Εἰς ἔλεγχον τῶν κατὰ τῆς ἱερωσύνης θρασυνομένων, καὶ βεβαίωσιν τῶν ἱερουργεῖν τεταγμένων· τοῦτο γὰρ ἐπήγαγε· « Μνημόσυνον τοῖς υἱοῖς Ἰσραήλ, » καὶ ἑξῆς· τούτου χάριν καὶ τὴν βλαστήσασαν τοῦ Ἀαρὼν ῥάβδον ἐντεθῆναι προσέταξε τῇ κιβωτῷ· καὶ πάλιν ἐνομοθέτησε τοὺς μὲν ἱερέας ἱερουργεῖν, τοὺς δὲ Λευίτας ὑπουργεῖν, μήτε τῷ θυσιαστηρίῳ μήτε τοῖς ἱεροῖς πελάζοντας σκεύεσιν· εἶτα διδάσκει καὶ τίνα χρὴ τοὺς ἱερέας λαμβάνειν· τὰς γὰρ αὐτῷ προσφερομένας ἀπαρχὰς σίτου καὶ οἴνου καὶ ἐλαίου καὶ ἄρτων, αὐτοὺς ἐσθίειν προσέταξε, καὶ μέντοι καὶ τὰ ἀναθήματα καὶ τὰ πρωτότοκα· τῶν μὲν ἀκαθάρτων κτηνῶν ὁρίσας, τὰ λίτρα πέντε σίκλων ἕκαστον κατὰ τὸν σίκλον τὸν ἅγιον, ὅς ἐστιν εἴκοσι ὀβολοί· τῶν δὲ καθαρῶν πρωτοτόκων ζώων τὸ μὲν αἷμα ἐκχεθῆναι παρὰ τὴν τοῦ θυσιαστηρίου βάσιν, τὸ δὲ στέαρ προσενεχθῆναι, τὰ δὲ κρέα αὐτοὺς λαμβάνειν· ὥσπερ δὴ τὸ στηθύνιον καὶ τὸν βραχίονα ἀπὸ τῶν ἄλλων θυμάτων κομίζονται· διαθήκην δὲ ἁλὸς τὴν κοινωνίαν ἐκάλεσεν· ἐπειδή, κατὰ τὸν θεῖον Ἀπόστολον, « Οἱ τῷ θυσιαστηρίῳ προσεδρεύοντες, τῷ θυσιαστηρίῳ συμμερίζονται· » τινὲς δέ φασιν, ἐπειδὴ ταῖς θυσίαις ἐπιβάλλεσθαι τοὺς ἅλας προσέταξεν, εἶτα διδάσκει καὶ τοὺς ἱερέας καὶ τοὺς Λευίτας καὶ τῶν ἀπὸ γῆς φυομένων τὰς δεκάτας, καὶ τῶν ἐκ ποιμνίων καὶ βουκολίων προσγενομένων κερδῶν, καὶ τῶν ἐξ ἐμπορίας καὶ ἑτέρας τινὸς χρείας· τοὺς δὲ Λευΐτας τῶν δεκατῶν τὰς δεκάτας προσφέρειν τοῖς ἱερεῦσι· καὶ τούτων μὲν ἐν παντὶ τόπῳ κελεύει μεταλαγχάνειν· τὰ δέ γε ἐκ τῶν θυσιῶν ἀφωρισμένα αὐτοῖς, ἔνδον ἐσθίειν ἐν τῷ ναῷ· καλεῖ δὲ καὶ τὰς δεκάτας « Μισθὸν εἰς τὴν τοῦ λαοῦ ὠφέλειαν· » ὑμῶν γάρ, φησίν, οἰκοδομούντων ἢ ἐμπορευομένων ἢ οἴκοι διαγόντων, οὗτοι ἀντὶ πάντων ὑμῶν τῇ ἐμῇ προσεδρεύουσι λειτουργίᾳ· τοῦτο γὰρ ἔφη· « ὅτι μισθὸς ὑμῶν οὗτός ἐστιν, » ἀντὶ τῶν λειτουργιῶν ὑμῶν τῶν ἐν τῇ σκηνῇ τοῦ μαρτυρίου.

stimonii. 85 | Cor. ix, 13. ei fuisse vim quæ ad usum suppeditaret. Etenim A septuaginta viris dans, non minuit illius gratiam, ut ex eventu constat. Eadem enim et imperio et miraculis peragebat quam antea. Quod et nos quo- tidie idem fieri videmus. Multi enim ab uno sacer- dote Baptizati, alii summo sacerdote consecrati, munusque divinum accipientes, minime dantis minuunt gratiam, et ipsi donum eximium accipiunt. Hoc testatur ipse Dominus servi sui suffragio, cui dixit: • Congrega quos tu nosti. » CCLXXXI.] Cur præscripserit Deus factiosorum thuribula cir- cum altare distribuí (76) ? Ut coargueret temere adversus sacerdotium in- cepta, eosque confirmaret qui sacris operam dabant. Hoc enim edixit : « Commone filios Israel, et reliqua. Quamobrem germinatam Aaron virgam collocari in arca præcepit, et rursus sacerdotes sacra facere, et Levitas eis subministrare, nec ad altare, nec ad sacra accedere vasa. Deinde docet quæ sacerdotibus dono darentur. Oblatas enim primitias pauis, et vini, et olei, et cibi eos come- dere præscripsit, et alia quæcunque donaria. Posteaque decrevit : • Pro primogenito immun- dorum animalium pretium esse sielis argenti quinque, pondere sanctuarii, siclus viginti obolos habet; mundorum vero animalium sanguinem tantum eorum fundere super altare et farinam of C ferre, et ab illis carnes accipi. Sicut pectusculum consecratum, et armus dexter, tua erunt "., Hoc foedus pactum salis appellavit, quoniam, secundum divum Apostolum, ‹ Qui altari deserviunt, cum altari participant *. » A quibusdam quoque dicitur : Postquam in victimas spargi sal præscripsit, tum edixit et sacerdotes et Levitas omnes decimas Israe- lis in possessionem habituros, et decimas lucri ex ovibus, et ex bobus, et ex mercatura, et ex alio quocunque lucro. Præcepit quoque Levitas e de cimis decimas offerre sacerdotibus. Jubet sacer- doles omnibus locis harum rerum fieri participes, ipsisque sepositas hostiarum partes intus in templo comedere. Vocatque decimas • Pretium pro mi- nisterio quo populo serviunt "; » vobis, inquit, ædifcantibus, vel mercantibus, vel domi viven- tibus, illi pro vobis omnibus sedulo meo ninisterio serviunt. Hoc quoque dicit: • Quia pretium est pro ministerio st » , quod praestatis in tabernaculo te- Explanatio in Num. xvi, 37 seq. ® Nam. III, 86 Num. XVIII, 87 ibid. 3. NOTÆ. (76) Est Theodoreti fetus q. 34 in Num. • ἀλλ' ἐκεῖνον διδάσκων ὡς εἰλήφει δύναμιν ἀρκοῦσαν τῇ χρείᾳ, τοῦτο ἔφη· ὅτι γὰρ καὶ τοῖς ἑβδομήκοντα δούς, οὐκ ἐμείωσε τούτου τὴν χάριν, τὰ πράγματα μαρτυρεῖ· τὰ αὐτὰ γὰρ καὶ οἰκονομῶν καὶ θαυμα τουργῶν διετέλει & καὶ πρότερον· τοῦτο καὶ νῦν ὁρῶ μεν γινόμενον· πολλοὶ γὰρ ὑπὸ ἑνὸς ἀνθρώπου ἱερέως βαπτιζόμενοι, ἄλλοι δὲ παρὰ ἀρχιερέως χειροτονού μενοι, καὶ τὴν θείαν δεχόμενοι δωρεάν, οὔτε σμικρύ νουσι τοῦ μεταδόντος τὴν χάριν, καὶ αὐτοὶ τὸ τέλειον δέχονται· μεμαρτύρηκε μέντοι ὁ Δεσπότης καὶ τῇ τοῦ θεράποντος ψήφῳ· ἔφη γὰρ αὐτῷ· • Εκλεξαι οὕς οἶδας. » - ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΟΖ'. Διατί προσέταξεν ὁ Θεὸς τὰ τῶν στασιαστών πυρεῖα τῷ θυσιαστηρίῳ γενέσθαι περίθεμα ; Εἰς ἔλεγχον τῶν κατὰ τῆς ἱερωσύνης θρασυνομέ- νων, καὶ βεβαίωσιν τῶν ἱερουργεῖν τεταγμένων· τοῦτο γὰρ ἐπήγαγε · . Μνημόσυνον τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ, » καὶ ἑξῆς· τούτου χάριν καὶ τὴν βλαστή σασαν τοῦ Ααρών ῥάβδον ἐντεθῆναι προσέταξε τῇ κιβωτῷ· καὶ πάλιν ἐνομοθέτησε τοὺς μὲν ἱερέας ἱερουργεῖν, τοὺς δὲ Λευίτας ὑπουργεῖν, μήτε τῷ θυσιαστηρίῳ μήτε τοῖς ἱεροῖς πελάζοντας σκεύεσιν· εἶτα διδάσκει καὶ τίνα χρὴ τοὺς ἱερέας λαμβάνειν τὰς γὰρ αὐτῷ προσφερομένας ἀπαρχὰς σίτου καὶ οἴνου καὶ ἐλαίου καὶ ἄρτων, αὐτοὺς ἐσθίειν προσέταξε, καὶ μέντοι καὶ τὰ ἀναθήματα καὶ τὰ πρωτότοκα τῶν μὲν ἀκαθάρτων κτηνῶν ὁρίσας, τὰ λίτρα πέντε σίκλων ἕκαστον κατὰ τὸν σίκλον τὸν ἅγιον, ὅς ἐστιν είκοσι οβολοί· τῶν δὲ καθαρῶν πρωτοτόκων ζώων τὸ μὲν αἷμα ἐκχεθῆναι παρὰ τὴν τοῦ θυσιατηρίου βά σιν, τὸ δὲ στέαρ προσενεχθῆναι, τὰ δὲ κρέα αὐτοὺς λαμβάνειν· ὥσπερ δὴ τὸ στηθύνιον καὶ τὸν βραχίονα ἀπὸ τῶν ἄλλων θυμάτων κομίζονται· διαθήκην δὲ ἁλὸς τὴν κοινωνίαν ἐκάλεσεν· ἐπειδή, κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον, « Οἱ τῷ θυσιαστηρίῳ προσεδρεύοντες, τῷ θυσιαστηρίῳ συμμερίζονται·, τινές δέ φασιν, ἐπειδὴ ταῖς θυσίαις ἐπιβάλλεσθαι τοὺς ἅλας προσέ ταξεν, εἶτα διδάσκει καὶ τοὺς ἱερέας καὶ τοὺς Λευίτας καὶ τῶν ἀπὸ γῆς φυομένων τὰς δεκάτας, καὶ τῶν ἐκ ποιμνίων καὶ βουκολίων προσγενομένων κερδών, καλ τῶν ἐξ ἐμπορίας καὶ ἑτέρας τινός χρείας· τοὺς δὲ Λευΐτας τῶν δεκατῶν τὰς δεκάτας προσφέρειν τοῖς ἱερεῦσι· καὶ τούτων μὲν ἐν παντὶ τόπῳ κελεύει με ταλαγχάνειν· τὰ δέ γε ἐκ τῶν θυσιῶν ἀφωρισμένα αὐτοῖς, ἔνδον ἐσθίειν ἐν τῷ ναῷ· καλεῖ δὲ καὶ τὰς δεκάτας « Μισθὸν εἰς τὴν τοῦ λαοῦ ὠφέλειαν· ο ὑμῶν γάρ, φησίν, οἰκοδομούντων ἢ ἐμπορευομένων ἢ οἴκοι διαγόντων, οὗτοι ἀντὶ πάντων ὑμῶν τῇ ἐμῃ προσ- εδρεύουσι λειτουργίᾳ· τοῦτο γὰρ ἔφη· 4 ὅτι μισθός ὑμῶν οὗτός ἐστιν, » ἀντὶ τῶν λειτουργιῶν ὑμῶν τῶν ἐν τῇ σκηνῇ τοῦ μαρτυρίου. 47. 2. PHOTII PATRIARCHE CP. QUAESTIO CCLXXVII. [Coisl. CCXCII, Taur. Edita a Maio (1. c. p. 138, 139, q. 287).

col. 1109–1110page 551 of 591

PG 101:1109Τί δήποτε ὠργίσθη τῷ Μωϋσεῖ καὶ τῷ Ἀαρὼν ὁ Θεὸς, ἡνίκα τὸ ὕδωρ ἐκ τῆς πέτρας ἐξήγαγεν; Ἀθυμοῦσιν αὐτοῖς διὰ τὴν τῆς ἀδελφῆς τελευτήν, ἐπέκειντο αὐτοῖς ὁ λαὸς διὰ τὴν τοῦ ὕδατος σπάνιν· δυσχεραίνοντες οὖν τὴν πολλὴν αὐτῶν ἀκρασίαν, ἀμφιβόλοις ἐχρήσαντο ῥήμασιν τὸ ὕδωρ ἐξαγαγόντες· ἔφη γάρ· «Ἀκούσατέ μου, οἱ ἀπειθεῖς, μὴ ἐκ τῆς πέτρας ταύτης ἐξάξω ὑμῖν ὕδωρ;» τοῦτο γοῦν ὁ Θεὸς ἔφη· «Ὅτι οὐκ ἐπιστεύσατέ μοι ἁγιάσαι με ἐναντίον τῶν υἱῶν Ἰσραήλ, διὰ τοῦτο οὐκ εἰσάξετε ὑμεῖς τὴν συναγωγὴν ταύτην εἰς τὴν γῆν ἣν ἔδωκα αὐτοῖς·» τοῦτο καὶ Δαβίδ φησι· «Καὶ ἐκακώθη Μωϋσῆς δι᾽ αὐτοὺς,» καὶ ἑξῆς· ὀργιζόμενος γὰρ ἐκείνοις ἀμφιβόλως τὸν λόγον προήνεγκεν· καὶ ἦν οὐ τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ τῆς γλώσσης ἀμφιβολία· τοῦτο γὰρ ἔφη· «Καὶ διέστειλεν ἐν ταῖς χείλεσιν αὐτοῦ·» ἱστέον μέντοι ὅτι ἕτερον οἰκονομῶν ὁ Θεὸς ταύτην ἐξενήνοχε τὴν ἀπόφασιν. Διατί τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν διαμαρτύρεσθαι προσετάχθη; Οὐκ ἐπειδὴ ἔμψυχα ταῦτα καὶ λογικὰ, ἀλλ᾽ ὅτι πάντων ἐστὶ τῶν κτισμάτων περιεκτικά· τοῦτο καὶ Ἡσαΐας ὁ προφήτης πεποίηκεν· «Ἄκουε γάρ, φησὶν, οὐρανέ, καὶ ἐνωτίζου, γῆ,» καὶ ἑξῆς· καὶ Ἱερεμίας· «Ἐξέστη οὐρανὸς ἐπὶ τούτῳ, καὶ ἔφριξεν ἐπὶ πλέον ἡ γῆ, λέγει Κύριος·» ἐπειδὴ γὰρ εἰς μαρτυρίαν αὐτὰ τῆς ἀπειλῆς ὁ νομοθέτης ἐκάλεσεν, εἰκότως μετὰ τὴν τῶν νόμων παράβασιν καὶ φρίξαι λέγεται καὶ ἐκστῆναι· οὕτω γὰρ καὶ Ἰακὼβ καὶ Λάβαν τὸν οὐρανὸν ὠνόμασε «βουνὸν τῆς μαρτυρίας·» καὶ Ἀβραὰμ ὁ πατριάρχης καὶ Ἀβιμελὲς τῶν Γεράρων ὁ βασιλεὺς «φρέαρ τοῦ ὅρκου,» ὡς ἐκεῖ μεθ᾽ ὅρκου ποιησάμενοι τὰς συνθήκας. Πῶς νοητέον τό, «Εὐφράνθητε, ἔθνη, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ, καὶ ἐνισχυσάτωσαν αὐτῷ πάντες ἄγγελοι Θεοῦ;» Καὶ ἐξ Ἰουδαίων πολλαὶ μυριάδες ἐπίστευσαν τῷ Δεσπότῃ Χριστῷ, καὶ τὸ πλεῖστον τῶν κατὰ τὴν οἰκουμένην ἐθνῶν· ἀλλὰ τοῖς ἔθνεσι τὴν διδασκαλίαν οἱ ἐξ Ἰουδαίων πεπιστευκότες προσήνεγκαν· ἐξ Ἰουδαίων γὰρ οἱ θεῖοι ἀπόστολοι· ταῦτα τοίνυν προθεσπίζων ὁ προφήτης ἔφη· «Εὐφράνθητε, ἔθνη, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ,» τουτέστι τῶν ἐξ ἐθνῶν πεπιστευκότων, καὶ ἐνισχυσάτωσαν αὐτοὺς πάντες ἄγγελοι Θεοῦ τοὺς εἰς αὐτὸν πεπιστευκότας· καὶ γὰρ

guis usi sunt, cum aquam educerent. Scriptum est Τι δήποτε ὠργίσθη τῷ Μωϋσεῖ καὶ τῷ 'Ααρων δ ᾿Αθυμοῦσιν αὐτοῖς διὰ τὴν τῆς ἀδελφῆς τελευτήν, ἐπέκειντο αὐτοῖς ὁ λαὸς διὰ τὴν τοῦ ὕδατος σπάνιν · δυσχεραίνοντες οὖν τὴν πολλὴν αὐτῶν ἀκρασίαν, ἐναντίον τῶν υἱῶν Ἰσραήλ, διὰ τοῦτο οὐκ εἰσάξετε ὑμεῖς τὴν συναγωγὴν ταύτην εἰς τὴν γῆν ἣν ἔδωκα αὐτοῖς· › τοῦτο καὶ Δαβίδ φησι· ι Καὶ ἐκακώθη Β Μωϋσῆς δι' αὐτοὺς, » καὶ ἑξῆς ὀργιζόμενος γὰρ ἐκείνοις ἀμφιβόλως τὸν λόγον προήνεγκεν· καὶ ἦν γὰρ ἔφη· « Καὶ διέστειλεν ἐν ταῖς χείλεσιν αὐτοῦ· ἐξενήνοχε τὴν ἀπόφασιν. πάντων ἐστὶ τῶν κτισμάτων περιεκτικά· τοῦτο καὶ σὶν, οὐρανέ, καὶ ἐνωτίζου, γῆ, » καὶ ἑξῆς· καὶ Ἱερε μίας· « Ἐξέστη οὐρανὸς ἐπὶ τούτῳ, καὶ ἔφριξεν ἐπὶ πλέον ἡ γῆ, λέγει Κύριος·, ἐπειδὴ γὰρ εἰς μαρτυ- τως μετὰ τὴν τῶν νόμων παράβασιν καὶ φρίξαι λέο γεται καὶ ἐκστῆναι· οὕτω γὰρ καὶ Ἰακὼς καὶ Λάβαν Πως νοητέον τό, « Ευφράνθητε, ἔθνη, μετὰ τοῦ Δεσπότῃ Χριστῷ, καὶ τὸ πλεῖστον τῶν κατὰ τὴν οἰ κουμένην ἐθνῶν· ἀλλὰ τοῖς ἔθνεσι τὴν διδασκαλίαν μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ, » τουτέστι τῶν ἐξ ἐθνῶν πε- ἄγγελοι Θεοῦ τοὺς εἰς αὐτὸν πεπιστευκότας· καὶ γὰρ Θεὺς, ἡνίκα τὸ ὕδωρ ἐκ τῆς πέτρας ἐξήγαγεν ; ἀμφιβόλοις ἐχρήσαντο ρήμασιν τὸ ὕδωρ ἐξαγαγόν- τες· ἔφη γάρ· . Ακούσατέ μου, οἱ ἀπειθεῖς, μὴ ἐκ τῆς πέτρας ταύτης ἐξάξω ὑμῖν ὕδωρ ; » τοῦτο γοῦν ὁ Θεὸς ἔφη· ι Ὅτι οὐκ ἐπιστεύσατέ μοι ἁγιάσαι με οὐ τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ τῆς γλώσσης ἀμφιβολία· τοῦτο ἱστέον μέντοι ὅτι ἕτερον οἰκονομῶν ὁ Θεὸς ταύτην Οὐκ ἐπειδὴ ἔμψυχα ταῦτα καὶ λογικὰ, ἀλλ' ὅτι Ἡσαΐας ὁ προφήτης πεποίηκεν· « Ακουε γάρ, φη- ρίαν αὐτὰ τῆς ἀπειλῆς ὁ νομοθέτης εκάλεσεν, εἰκό 'Αβραὰμ ὁ πατριάρχης καὶ ᾿Αβιμελὲς τῶν Γεράρων ὁ βασιλεὺς • φρέαρ τοῦ ὅρκου, ο ὡς ἐκεῖ μεθ᾽ ὅρκου ποιησάμενοι τὰς συνθήκας. λαοῦ αὐτοῦ, καὶ ἐνισχυσάτωσαν αὐτῷ πάντες ἄγγελοι Θεοῦ; » Καὶ ἐξ Ἰουδαίων πολλαὶ μυριάδες ἐπίστευσαν τῷ D οἱ ἐξ Ἰουδαίων πεπιστευκότες προσήνεγκαν· ἐξ Ἰου δαίων γὰρ οἱ θεῖοι ἀπόστολοι· ταῦτα τοίνυν προ θεσπίζων ὁ προφήτης ἔφη· • Ευφράνθητε, Εθνη. πιστευκότων, καὶ ἐνισχυσάτωσαν αὐτοὺς πάντες ΝΟΤΑ. Cur olim iratus sit contra Moysen et Aaron Deus (77) cum aquam e saxo eduxit. - Cum animo deficerent, mortua sorore, eis pro- pter aquæ penuriam minabatur populus. Egre igitur ferentes pravamn ejus indolem, verbis ambi Hoc igitur dixit Deus : • Quia non credidistis mibi ut sanctificaretis me coram filiis Israel, non introducetis hos populos in terram quam dabo eis s. Hoc quoque dicit David : • Εt vexatus ' est Moyses propter eos , et reliqua. Ira- non animæ, sed linguæ hæsitatio; adjecitque: ‹ Et aliud spectans, hanc protulit sententiam. Cur calum et terram obtestari jussus fuerit (78) ? Non quia hæc sunt animata et ratione prædita, sed quia totam creationem complectuntur. Hoc et Isaias propheta fecit, dicens : Audite, cœli, et au- ribus percipe, terra ",› ac reliqua. Et Jeremias : ‹ Obstupescite, cœli, super hoc, et portæ ejus, deso- lamini vehementer, dicit Dominus vs. . Ea enim quæ in testimonium minarum vocaverat legislator, cuntur et obstupescere. Sic enim et Jacob et La- banus cœlum vocaverunt acervum testimonii *, item patriarcha Abraham et Abimelech Gerarorum rex, ‹ puteum juramenti *, » quia hic cum jura- 45. Innumerabilis multitudo, et ex Judæis, in terræ populis, quibus Judæi qui crediderant, doctrinam attulerunt. Ex Judæis enim erant divini apostoli. Hæc igitur prædivinans dixit pro- id est, gentes ex populis credentibus; eosque confirment angeli Dei qui in Christum crediderunt. Cum enim Salvator nobis natus fuit, angelorum In Num. xx, 12. enim : « Audite, rebelles et increduli, num de petra hac vobis aquam poterimus ejicere **?, tus enim dubium sermonem fecit eis, et erat distinxit in labiis suis, › notandum quod Deus ad merito post legis transgressionem horrescere di- mento fœdus fecerant. Quomodo intelligendum sit hoc verbum (79) « Lala- mini, gentes cum plebe ejus, et confirment eum omnes angeli Dei? ; * Num. xx, 10. so ibid. 12. » Psal, cv, Gen. xxi, 32. 65 Isai. LXVI, 10. 32-33. Dominum Christum credidit, et præsertim ex aliis pheta : « Latamini, gentes, cum plebe ejus ", 93 Isa. 1, 2. * Jerem. 11, 12. "Gen. xxxı, 47. teron. (77) Theodoretum q. 37 in Num. fere transcripsit Photius. (78) Desumpta ex Theodoreto q. 40 in Deu- (79) Fere eadem babes apud Theodoretum q. 42 in Deuteron. AD AMPHILOCHIUM QUESTIO CCLXXVII-CCLXXX. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΟΗ. A QUÆSTIO CCLXXVIII [Coist. CCXCIII. Taur. CCLXXXII]. Edita a Maio (l. c. p. 159, q. 288). ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΟΘ'. QUAESTIO CCLXXIX. [Coisl. CCXCIV, Taur. CCLXXXIII.] Διατί τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν διαμαρτύρεσθαι προσετάχθη : Edita a Maio (1. c. p. 139, q. 289).- In Deuteron. Iv, 26 ; xxxı1, 1. τὸν οὐρανὸν ὠνόμασε ο βουνὸν τῆς μαρτυρίας· κ καὶ ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΠ. QUAESTIO CCLXIX. [Coisl. CLXXII, Taur. CLXXI.] Edita a Maio (1. c. p. 140, q. 290). — In Deuteron. xxxn,

Question CCLXXXIQuæstio CCLXXXI

col. 1111–1112page 552 of 591

Quæstio CCLXXVIII - CCLXXX

PG 101:1111τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν γεννηθέντος, χορὸς ἀγγέλων ὑμνεῖ τὴν θείαν φιλανθρωπίαν βοῶν· « Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία· » καὶ τὰς ἀσπάρτους δὲ καὶ ἀλόχευτοις ἐκείνας ὠδῖνας Γαβριήλ προείρηκεν ὁ ἀρχάγγελος· κὰν τῷ πρὸς τὸν διάβολον ἀγῶνι παρῆσαν τῶν ἀγγέλων οἱ δῆμοι· « Προσελθόντες γάρ, φησίν, οἱ ἄγγελοι, διηκόνουν αὐτῷ· » καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἄγγελοι τῷ τάφῳ προσεδρεύουσιν, εὐαγγελιζόμενοι ταῖς γυναιξὶ τὴν ἀνάστασιν καὶ τοῖς ἀποστόλοις μετὰ τὴν εἰς οὐρανοὺς ἄνοδον τοῦ Δεσπότου· καὶ τῷ Κορνηλίῳ ἄγγελος τὰ κατὰ τὸν μέγαν Πέτρον ἐμήνυσε· καὶ αὐτὸν Πέτρον τῆς φυλακῆς ἄγγελος ἐξήγαγε· καὶ ὁ θεῖος Παῦλος τοῖς συμπλέουσιν ἔφη· « Ὤφθη μοι τοῦ Θεοῦ ἄγγελος οὗ εἰμι· » καὶ πολλὰ τοιαῦτα· εἰπὼν δὲ περὶ τῶν πεπιστευκότων ὁ προφήτης ταῦτα, προλέγει καὶ τῶν ἀπίστων τὰς τιμωρίας καὶ τὰς αἰτίας δι' ἂς πείσονται· ἔφη γάρ· « Ὅτι τὸ αἷμα τῶν υἱῶν αὐτοῦ ἐκκεῖται, καὶ ἐκδικήσει, καὶ ἀνταποδώσει δίκην τοῖς ἐχθροῖς, καὶ τοῖς μισοῦσιν αὐτὸν ἀνταποδώσει, καὶ ἐκκαθαρεῖ Κύριος τὴν γῆν τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. » Υἱοὺς δὲ Θεοῦ κέκληκε τοὺς ἁγίους οὓς ἀνεῖλον οἱ μιαρήνοι· ἵνα γὰρ τὰς τῶν προφητῶν σφαγὰς παραλίπω, καὶ τοῦ Δεσπότου τὸ σωτήριον πάθος, τὸν μὲν καλλίνικον κατέλευσαν Στέφανον, ξύλῳ δὲ τὸν μέγαν ἀνεῖλον Ἰάκωβον, καὶ μυρία ἄλλα, καὶ τῶν τῷ Κυρίῳ δὲ πεπιστευκότων τὰς οἰκίας ἐξεπόρθησαν, ὡς πολλαχοῦ Παῦλος ὁ θεῖος καὶ Θεσσαλονικεῦσι δὲ γράφων ἐπιμαρτύρεται· Μιμηταὶ γὰρ ἐγένεσθε τῶν ἐν Ἰερουσαλὴμ ἁγίων· τὰ αὐτὰ γὰρ, φησί, καὶ ὑμεῖς ἐπάθετε ὑπὸ τῶν ἰδίων συμφυλετῶν, καθάπερ ἐκεῖνοι ὑπὸ Ἰουδαίων τῶν καὶ τὸν Κύριον ἀποκτεινάντων, καὶ τοὺς ἰδίους προφήτας καὶ ἡμᾶς ἐκδιωξάντων, καὶ Θεῷ μὴ ἀρεσκόντων καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις ἐναντίων. » Ταῦτα καὶ ὁ Κύριος αὐτῶν κατηγόρησεν ἐν τῇ τοῦ ἀμπελῶνος παραβολῇ· ὅτι τῶν δούλων ὃν μὲν ἔδειραν, ὃν δὲ ἀπέκτειναν, ὃν δὲ ἐλιθοβόλησαν· τούτου χάριν αὐτοὺς εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην διέσπειρεν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΠΑ'. Τί δήποτε διὰ σμικρὰν πλημμέλειαν Μωϋσῆς πόῤῥωθεν ἰδεῖν προσετάχθη τὴν γῆν, εἰσαγαγεῖν δὲ τὸν λαὸν ἐκωλύθη; Διδάσκει διὰ τούτων ἡμᾶς ὁ Θεὸς, ὡς τοὺς ἐν ἀρετῇ τελείους, τὴν ἄκραν ἀρετὴν ἀπαιτεῖ· καὶ τοῖς ἄλλοις ἀνθρώποις μεγάλα παρανομοῦσι μακροθυμῶν, τοῖς ἁγίοις ταύτης οὐ μεταδίδωσι τῆς συγγνώμης· τοῦτο καὶ σοφός τις· ὁ μὲν γὰρ ἐλάχιστος, συγγνωστός ἐστιν ἐλέους, δυνατοὶ δὲ δυνατῶς ἐτασθήσονται· καὶ ὁ Κύριος ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγελίοις· ᾧ μὲν ὀλίγον δοθήσεται, ὀλίγον ἀπαιτήσουσι παρ' αὐτοῦ· ἰστέον μέντοι καὶ τοῦτο, ὡς ἕτερα δι' ἑτέρων ὁ Δεσπότης οἰκονομεῖ· ὥσπερ ἀμέλει καὶ τουτονὶ τὸν μέγαν προ-

• Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus chorus celebravit divinum erga homines amorem. bonæ voluntatis "., Præterea inseminatos et vir- in pugna adversus diabolum erant angelorum le- giones, dictumque est : « Ecce angeli accesserunt et ministrabant ei ". Et post resurrectionem angeli, præ sepulcro sedentes, nuntiant mulieribus Domini resurrectionem. Item angeli, Christo ad cœ- lum reverso, cum apostolis colloquuntur. Angelus Cornelio magnum Petrum indicavit, angelus Petrum eduxit carcere. Ipse divus Paulus secum navigan- tibus dicebat: Astitit enim mihi Dei angelus, cujus sum ego 8, » et multa alia. Hæc de creden- tibus propheta loquitur; his prædicit verbis, et trucidarunt homicida. Namque, ut prophetarum mactationes omissas faciam et Domini salutarem passionem, mactaverunt et victorem egregium Stephanum, et ligno occiderunt magnum Jacobum, Domiuum credebant, depopulati sunt, ut persæpe tribulibus vestris, sicut et ipsi a Judæis qui et Dominum occiderunt Jesum, et ipsos prophetas, et nos persecuti sunt, et Deo non placent, et om- nibus adversantur . Hæc quoque Dominus illis exprobravit in parabola vineæ: namque servorum alium verberarunt, alium occiderunt, alium lapida- spergentur. Cur demum parvi peccati causa Moyses procul videre pollicitam terram jussus sit, et introducere Sic nos commonet Deus se ab illis qui eximia D cateros vero homines qui abunde leges transgre- diantur, patienter ferentem, sanctos homines, hujus indulgentiæ non facere participes; quod et ait Sapiens quidam: Parvuli quidem digni misericor- diæ, potentes potenter scrutabuntur ***. Et Dominus in sacris Evangeliis : . Cui modicum dabitur, mo- dicum ab illo repetetur. Intelligendumque est hoc : quod alium Anem alia via quærit Dominus. • Α τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν γεννηθέντος, χορὸς ἀγγέλων ὑμνεῖ τὴν θείαν φιλανθρωπίαν βοῶν· « Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εν δοκία· ο καὶ τὰς ἀσπάρτους δὲ καὶ ἀλοχεύτοις ἐκείνας ὠδῖνας Γαβριήλ προείρηκεν ὁ ἀρχάγ γελος· κὰν τῷ πρὸς τὸν διάβολον ἀγῶνα παρῆσιν τῶν ἀγγέλων οἱ δῆμοι· . Προσελθόντες γάρ, τη σὶν, οἱ ἄγγελοι, διηκόνουν αὐτῷ· ν καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἄγγελοι τῷ τάφῳ προσεδρεύουσιν, εὐαγγελιζόμενοι ταῖς γυναιξὶ τὴν ἀνάστασιν καὶ τοῖς ἀποστόλοις μετὰ τὴν εἰς οὐρανοὺς ἄνοδον του Δεσπότου· καὶ τῷ Κορνηλίῳ ἄγγελος τὰ κατὰ τὸν μέγαν Πέτρον ἐμήνυσε· καὶ αὐτὸν Πέτρον τῆς τε λακῆς ἄγγελος ἐξήγαγε· καὶ ὁ θεῖος Παῦλος της συμπλέουσιν ἔφη· . Ωφθη μοι τοῦ Θεοῦ ἄγγελος οὗ εἰμι· » καὶ πολλὰ τοιαῦτα· εἰπὼν δὲ περὶ τῶν πεπιστευκότων ὁ προφήτης ταῦτα, προλέγει καὶ τῶν ἀπίστων τὰς τιμωρίας καὶ τὰς αἰτίας δι' ἂς πείσου ται· ἔφη γάρ· . Οτι τὸ αἷμα τῶν υἱῶν αὐτοῦ ἐκε;- κεῖται, καὶ ἐκδικήσει, καὶ ἀνταποδώσει δίκην τοῖς ἐχθροῖς, καὶ τοῖς μισοῦσιν αὐτὸν ἀνταποδώσει, καὶ ἐκκαθαιρεῖ Κύριος τὴν γῆν τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. » Υιούς δὲ Θεοῦ κέκληκε τοὺς ἁγίους οὓς ἀνεῖλον οἱ μιαρή. νοι· ἵνα γὰρ τὰς τῶν προφητῶν σφαγὰς παραλίπω, καὶ τοῦ Δεσπότου τὸ σωτήριον πάθος, τὸν μὲν καλ- λίνικον κατέλευσαν Στέφανον, ξύλῳ δὲ τὸν μέγαν ἀνεῖλον Ἰάκωβον, καὶ μυρία ἄλλα, καὶ τῶν τῷ Κυρά, δὲ πεπιστευκότων τὰς οἰκίας ἐξεπόρθησαν, ὡς πολ λαχοῦ Παῦλος ὁ θεῖος καὶ Θεσσαλονικεῦσι δὲ γράφων ἐπιμαρτύρεται· [Μιμηταὶ γὰρ ἐγένεσθε τῶν ἐν Ίε- ρουσαλὴμ ἁγίων· τὰ αὐτὰ γὰρ, φησί, καὶ ὑμεῖς ἐπάν θετε ὑπὸ τῶν ἰδίων συμφυλετών, καθάπερ ἐκεῖνος ὑπὸ Ἰουδαίων τῶν καὶ τὸν Κύριον ἀποκτεινάντων, καὶ τοὺς ἰδίους προφήτας καὶ ἡμᾶς ἐκδιωξάντων, καὶ Θεῷ μὴ ἀρεσκόντων καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις ἐναντίων. » Ταῦτα καὶ ὁ Κύριος αὐτῶν κατηγόρησεν ἐν τῇ τοῦ ἀμπελῶνος παραβολῇ· ὅτι τῶν δούλων ὂν μὲν ἔδειραν, ὃν δὲ ἀπέκτειναν, ἂν δὲ ἐλιθοβόλησαν· τούτου χάριν αὐτοὺς εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην διέσπειρεν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΠΑ'. Τι δήποτε διὰ σμικρὰν πλημμέλειαν Μωϋσής πόῤῥωθεν ἰδεῖν προσετάχθη τὴν γῆν, εισαγα γεῖν δὲ τὸν λαὸν ἐκωλύθη; - Διδάσκει διὰ τούτων ἡμᾶς ὁ Θεὸς, ὡς τοὺς ἐν ἀρετῇ ἀνθρώποις μεγάλα παρανομοῦσι μακροθυμῶν, τοῖς τελείους, τὴν ἄκραν ἀρετὴν ἀπαιτεῖ· καὶ τοῖς ἄλλοις ἁγίοις ταύτης οὐ μεταδίδωσι τῆς συγγνώμης· τοῦτο καὶ σοφός τις· ὁ μὲν γὰρ ἐλάχιστος, συγγνωστός ἐστιν ἐλέους, δυνατοὶ δὲ δυνατῶς ἐτασθήσονται· καὶ ὁ Κύριος ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγελίοις· τῇ μὲν ὀλίγον δοθήσεται, ὀλίγον ἀπαιτήσουσι παρ' αὐτοῦ· ἡ ἰστέον μέντοι καὶ τοῦτο, ὡς ἕτερα δι' ἑτέρων ὁ Δεσπότης οἰκονομεῖ· ὥσπερ ἀμέλει καὶ τουτονὶ τὸν μέγαν προ- ginales dolores Gabriel prædixerat archangelus, et incredulorum poenas, et quas ob causas punientur. Propter sanguinem filiorum ultio sumpta est, et sumet Dominus de inimicis suis, justitiam retribuet, eisque qui eum oderunt, et expurgabit Dominus terram populi sui. Filios Dei appellat sanctos, quos et sexcentos alios. Denique domos eorum qui in divus Paulus Thessalonicis scribens testatur : ‹ Vos enim imitatores facti estis sanctorum qui Jeru- salem sunt, quia eadem passi estis et vos a con- verunt, quapropter Judæi per orbem terrarum di- populum prohibitus (80). Edita a Maio (1. c. p. 141, q. 291). virtute sunt præditi, summam virtutem expetere, * Luc. 11, 14. * Matth. iv, 11. 08 Act. xxvII, 23. ” I Thess. it, 14. "* Sap. vi, 7. ' Matth. xi, 18. NOTÆ. (80) Haec ultima ex questionibus, quas e Theodoreto sumpsit Photius, exstat apud Theodoretum q. 43 in Deuteron. T. LXXX, p. 447. PHOTII PATRIARCHE CP. QUÆSTIO CCLXXXI [Coisl. CCXCV, Taur. CCLXXXIV]. In Deuteron. xxx11, 48, 52.

col. 1113–1114page 553 of 591

PG 101:1113φήτην οὐκ εἴασεν εἰς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας εἰσαγαγεῖν τὸν λαόν. ἵνα μὴ ὡς Θεὸν αὐτὸν σεβασθῶσιν οἱ Ἰσραηλῖται· τούτου χάριν αὐτοῦ καὶ τὸν τάφον ἄδηλον ἐποίησεν ὁ σοφῶς τὰ καθ᾽ ἡμᾶς πρυτανεύων Θεός. Εἰδέναι δὲ καὶ τοῦτο προσήκει, ὡς Μωϋσῆς τύπον ἔχει τοῦ νόμου· διὸ καὶ Μωϋσῆς τὴν προσηγορίαν ὁ νόμος ἔχει· ἔχουσι γάρ, φησί, Μωϋσέα καὶ τοὺς προφήτας· Μωϋσέα τὸν νόμον καλέσας· καὶ πολλαχοῦ τοῦτο εὕροις· ὥσπερ γὰρ Ἡσαΐας καὶ Ἱερεμίας καὶ Ἰεζεκιὴλ οὐ τοὺς ἄνδρας μόνους, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐκείνων βιβλία καλοῦμεν· καὶ σχεδὸν τὸ αὐτὸ ἐπὶ πάντων καθορᾷν ἔστι τῶν συγγραφὰς θείας ἀπολελοιπότων· οὕτω καὶ Μωϋσῆν οὐ τὸν ἄνδρα μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸν νόμον ἔστιν ἰδεῖν κεκλημένον· τύπος μὲν οὖν Μωϋσῆς τοῦ νόμου· Ἰησοῦς δὲ ὁ τοῦ Ναυῆ, τύπος τοῦ Σωτῆρος· ὥσπερ τοίνυν Μωϋσῆς μὲν ἐξήγαγε τὸν λαὸν ἐξ Αἰγύπτου, Ἰησοῦς δὲ αὐτὸν εἰς τὴν ἐπηγγελμένην εἰσήγαγε γῆν, οὕτως ὁ νόμος τῆς μὲν ἀσεβείας ἀπαλλάττει τοὺς πειθομένους, ἡ δὲ τῶν Εὐαγγελίων χάρις εἰς τὴν βασιλείαν εἰσάγει τῶν οὐρανῶν. Τί ἐστιν· «Ἐν ὀλίγῳ με πείθεις Χριστιανὸν γενέσθαι;» Τουτέστι, δι᾽ ὀλίγων ῥημάτων, ἐν βραχέσι λόγοις, ἐν ὀλίγῃ διδασκαλίᾳ, χωρὶς πολλοῦ πόνου καὶ συνεχοῦς διαλέξεως· διὸ καὶ πρὸς αὐτὸν καταλλήλως ὁ Παῦλός φησιν· «Ηὐξάμην ἂν τῷ Θεῷ,» καὶ ἑξῆς· οἷον ὅτι ἐμοὶ σπουδὴ τοῦτο τὸ γενέσθαι πάντας Χριστιανούς· καὶ τοῦτό ἐστί μοι εὐχὴ πρὸς Θεόν· ἐπεὶ ἕτοιμός εἰμι καὶ πολλῶν λόγων καὶ ὀλίγων τὴν ἐν Χριστῷ κηρύσσειν πίστιν καὶ μετὰ πόνου καὶ κόπου καὶ ἐκ τοῦ παραχρῆμα· κόπος καὶ πόνος ἐν τῇ διδασκαλίᾳ καὶ κηρύγματι οὐδαμῶς λογίζεταί μοι· ἀλλ᾽ ἴσόν ἐστι κοπιᾷν καὶ μή, καὶ πολὺν χρόνον τρίβειν κηρύττοντι καὶ ὀλίγον· μόνον εἴ τινας ὁρῶ πρὸς τὸν Χριστὸν ἐπιστρέφοντας· ταῦτα δὲ ἔλεγεν, ἅμα μὲν τὸ αὐτοῦ πρόθυμον καὶ διάπυρον ἐνδεικνύμενος, ἅμα δὲ κἀκεῖνον ἐκκαλούμενος, ὡς εἰ βούλοιτο καὶ πλείω ἀκοῦσαι καὶ τελειοτέρας διδασκαλίας ἀπολαύσαι, οὐ μόνον οὐδὲν ἀποκνήσει, ἀλλ᾽ οὕτως ἐστὶν ἕτοιμος καὶ τὸ πρόθυμον παρέχων, ὥστε καὶ εὐχῆς ἔργον αὐτὸ ποιεῖται, ἂν μόνον τυγχάνῃ τοῦ σκοποῦ· Ηὐξάμην γὰρ καὶ ἐν ὀλίγῳ καὶ ἐν πολλῷ οὐ μόνον σέ, κ. τ. λ. Τί ἐστι· τοῦ ὁρισθέντος Υἱοῦ Θεοῦ ἐν δυνάμει. Τοῦ εἰς γνῶσιν ἐλθόντος, τοῦ ἐπιγνωσθέντος ἡμῖν καὶ φανερωθέντος Υἱοῦ Θεοῦ· πόθεν δὲ γνωσθέντος; διὰ τῶν προφητῶν, διὰ τῶν ἐπιδειχθέντων σημείων καὶ δυνάμεων, διὰ τοῦ ἁγιαστικοῦ αὐτοῦ Πνεύματος οὗ παρέσχε τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύουσιν, δι᾽ αὐτῆς αὐ-

A Ut enim Deus non curat, vel potius non sinit hunc Israelit, eadem de causa sepulcrum ejus abdidit qui sapienter humanas res moderatur Deus. Hoc omnes propemodum quorum sacra exstant opera, igitur legis est figura, Josue, Nun flius, Salvatoris. Ut igitur Moyses quidem eduxit populum de duxit, sic lex quidem impietate credentes liberat, gratia vero Evangelii in regnum calorum intro- Id est, paucis verbis, brevi sermone, modico putatione. Quare ad illum respondens Paulus dicit : per Deum',, et reliqua. Perinde ac si namque paratus sum et in mouico et in magno prædicare fidem in Christum, per laborem et mo- prædicare, modo aliquos ad Christum conversos una indicabat. Cum igitur Agrippam ad Deum etiam adeo paratus est et ardens, ut ad preces se conferat, dummodo propositum assequatur. Precor Denim et in modico et in magno non solum te, et Explanatio in Rom. 1, 4. autem ad notitiam ? Per prophetas, per signa et ejus Spiritum quem immisit eis qui in eum crede- φήτην οὐκ εἴασεν εἰς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας εἰσαγα- γεῖν τὸν λαὸν. ἵνα μὴ ὡς Θεὸν αὐτὸν σεβασθῶσιν οἱ Ἰσραηλῖται· τούτου χάριν αὐτοῦ καὶ τὸν τάφον ἄδη- λον ἐποίησεν ὁ σοφῶς τὰ καθ᾿ ἡμᾶς πρυτανεύων Θεός. Εἰδέναι δὲ καὶ τοῦτο προσήκει, ὡς Μωϋσῆς τύπον ἔχει τοῦ νόμου· διὸ καὶ Μωϋσῆς τὴν προσο ηγορίαν ὁ νόμος ἔχει· ἔχουσι γάρ, φησί, Μωϋσέα και τοὺς προφήτας· Μωϋσέα τὸν νόμον καλέσας· καὶ πολλαχοῦ τοῦτο εὕροις· ὥσπερ γὰρ Ησαΐας καὶ Ιερεμίας καὶ Ἰεζεκιήλ οὐ τοὺς ἄνδρας μόνους, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐκείνων βιβλία καλοῦμεν· καὶ σχεδὸν τὸ αὐτὸ ἐπὶ πάντων καθορᾷν ἔστι τῶν συγγραφὰς θείας ἀπολελοιπότων· οὕτω καὶ Μωϋσῆν οὐ τὸν ἄνδρα μόν νον, ἀλλὰ καὶ τὸν νόμον ἔστιν ἰδεῖν κεκλημένον· τύ πος μὲν οὖν Μωϋσῆς τοῦ νόμου· Ἰησοῦς δὲ ὁ τοῦ Ναυῆ, τύπος τοῦ Σωτῆρος· ὥσπερ τοίνυν Μωϋσῆς Β μὲν ἐξήγαγε τὸν λαὸν ἐξ Αἰγύπτου, Ἰησοῦς δὲ αὐτ τὸν εἰς τὴν ἐπηγγελμένην εἰσήγαγε γῆν, οὕτως ὁ νόμος τῆς μὲν ἀσεβείας ἀπαλλάττει τοὺς πειθομέ- νους, ἡ δὲ τῶν Εὐαγγελίων χάρις εἰς τὴν βασιλείαν εἰσάγει τῶν οὐρανῶν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΠΕ. ς Τι ἐστιν· « Εν ὀλίγῳ με πείθεις Χριστιανὸν δο γέσθαι ; » Τουτέστι, δι' ὀλίγων ῥημάτων, ἐν βραχέσι λόγοις, ἐν ὀλίγῃ διδασκαλίᾳ, χωρὶς πολλοῦ πόνου καὶ συνε- χούς διαλέξεως· διὸ καὶ πρὸς αὐτὸν καταλλήλως ὁ Παυλός φησιν· . Ηυξάμην ἂν τῷ Θεῷ, » καὶ ἑξῆς· οἷον ὅτι ἐμοὶ σπουδὴ τοῦτο τὸ γενέσθαι πάντας Χρι- στιανούς· καὶ τοῦτό ἐστί μοι εὐχὴ πρὸς Θεόν· ἐπεὶ ἕτοιμός εἰμι καὶ πολλῶν λόγων καὶ ὀλίγων τὴν ἐν Χριστῷ κηρύσσειν πίστιν καὶ μετὰ πόνου καὶ κόπου καὶ ἐκ τοῦ παραχρῆμα κύπος καὶ πόνος ἐν τῇ δι δασκαλίᾳ καὶ κηρύγματι οὐδαμῶς λογίζεται μοι· ἀλλ᾽ ἴσόν ἐστι κοπιᾷν καὶ μὴ, καὶ πολὺν χρόνον τρί βειν κηρύττοντι καὶ ὀλίγον· μόνον εἴ τινας ὁρῶ πρὸς τὸν Χριστὸν ἐπιστρέφοντας· ταῦτα δὲ ἔλεγεν, ἅμα μὲν τὸ αὐτοῦ πρόθυμον καὶ διάπυρον ἐνδεικνύμενος, ἅμα δὲ κἀκεῖνον ἐκκαλούμενος, ὡς εἰ βούλοιτο καὶ πλείω ἀκοῦσαι καὶ τελειοτέρας διδασκαλίας ἀπολαύ σαι, οὐ μόνον οὐδὲν ἀποκνήσει, ἀλλ᾽ οὕτως ἐστὶν ἕτοιμος καὶ τὸ πρόθυμον παρέχων, ὥστε καὶ εὐχής ἔργον αὐτὸ ποιεῖται, ἂν μόνον τυγχάνῃ τοῦ σκοποῦ· Εξάμην γὰρ καὶ ἐν ὀλίγῳ καὶ ἐν πολλῷ οὐ μόνον cέ, κ. τ. λ. « Ομίο ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΠΓ. Τι ἐστι· τοῦ ὁρισθέντος Υἱοῦ Θεοῦ ἐν δυνάμει. Τοῦ εἰς γνῶσιν ἐλθόντος, τοῦ ἐπιγνωσθέντος ἡμῖν καὶ φανερωθέντος Υἱοῦ Θεοῦ· πόθεν δὲ γνωσθέντος ; διὰ τῶν προφητῶν, διὰ τῶν ἐπιδειχθέντων σημείων καὶ δυνάμεων, διὰ τοῦ ἁγιαστικοῦ αὐτοῦ Πνεύματος 8 παρέσχε τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύουσιν, δι' αὐτῆς αὐτ ' • magnum prophetam in terram promissam populum introducere, ne ut pro Deo illum venerarentur quoque scire debemus Moysen fuisse legis figuram. Quare cognomen Moyses habet lex. Habent enim Moysen et prophetas, ait Scriptura. Legem Moysen appellant, quod multis locis invenias. Ut enim Isaiam, Jeremiam et Ezechiel non viros modo, sed etiam eorum libros appeHamus, utque sic habemus haud aliter Moysen, non virum modo, sed etiam legem illius hoc nomine appellari videmus. Moyses Egypto, Josue autem in terram promissam intro- mittit. documento, absque multo labore et assidua dis- lestiam et ex tempore; molestiam enim et laborem inter docendum et prædicandum minimi facio. Sed mihi par est laborare vel non, et diu aut ad breve videam. His dictis alacritatem animi et ardorem vocaret, ut si voluisset plura audire amplioremque doctrinam adipisci, non solum nihil reformidat, sed caetera. - que perspicuum et revelatum nobis exhibuit. Unde miracula quæ in lucem prodierunt, per sanctum • Act. xxvi, 29. AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO CCLXXXI-CCLXXXIII. QUAESTIO CCLXXXII [Coisl. CCXCVI, Taur. CCLXXXV]. Quid est hoc: In modico suades me Christianum fieri? » Edita a Maio (1. c. p. 141, 142, q. 292). - Explanatio in Act. xxvi, 28. diceret : Nihil mihi potius est quam omnes homines fieri Christianos. Hæ sunt meæ coram Deo preces, Edita a Maio (1. c p. 142, q. 293). QUAESTIO CCLXXXIII [Coisl. CCXCVII, Taur. CCLXXXH||. Quid istud significet : ‹ Manifestatus est Filius Dei in pulestate. Manifestatus, id est, nobis in notitiam venit, se-

Question CCLXXXIVQuæstio CCLXXXIV

col. 1115–1116page 554 of 591

Quæstio CCLXXXII - CCLXXXIII

PG 101:1115τοῦ τῆς ἐκ νεκρῶν παραδοξοτάτης ἐγέρσεως· τούτου οὖν τοῦ προαγγελθέντος διὰ τῶν προφητῶν, τοῦ γνωρισθέντος ἐν τῇ ἐπιδείξει τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, τοῦ φανερωθέντος κατὰ τὸ ἁγιαστικὸν Πνεῦμα ὃ παρἔσχε τοῖς πιστεύουσιν εἰς αὐτὸν, τοῦ δηλωθέντος ἐκ τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ, τούτου εἰμὶ δοῦλος· εἰ γὰρ καὶ δοῦλος, ἀλλὰ τούτου δοῦλος, τοῦ διὰ τοσούτων καὶ τηλικούτων μαρτυριῶν πιστωθέντος ἡμῖν ὅτι Υἱός ἐστι τοῦ Θεοῦ· Δι' οὗ, φησὶν, καὶ ἡμεῖς ἐλάβομεν χάριν καὶ ἀποστολὴν εἰς ὑπακοὴν πίστεως· οἷον, Ἔχομεν τὰς μαρτυρίας, φησὶν, καὶ ἐξ ἄλλων ἃ εἴπομεν· μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ ἡμέτερον, Υἱὸν αὐτὸν ἀληθῆ εἶναι Θεοῦ· ποῖον τοῦτο; τὸ τρέχειν μὲν ἡμᾶς καὶ κατεπείγεσθαι εἰς τὰ ἔθνη ἃ οὐκ ἔγνωμεν· ἐκεῖνα δὲ ὑπακούειν καὶ δέχεσθαι τὸν λόγον τῆς πίστεως· μαρτύριον γὰρ ὡς ἀληθῶς θεοφανείας τοῦτο· ἄνθρωπου καταλιπόντα πατρίδα καὶ γένος τρέχειν εἰς ἀλλοτρίαν, οὐδεμιᾶς ὠφελείας ἢ κέρδους ἕνεκα σωματικοῦ· τί λέγω κέρδους καὶ ὠφελείας; ἀλλὰ κοπιῶντα, λιμώττοντα, τυπτόμενον, μαστιζόμενον, ὑπερορώμενον, ἀλλὰ ὅμως τὸ οἰκεῖον ἔργον ἀνύοντα καὶ τὴν πίστιν καταγγέλλοντα· ἐλίμωττεν; ἀλλὰ καὶ ἄλλους ἔτρεφεν· ὑπερεώρων αὐτόν; ἀλλ' ὕστερον καὶ ἐθαύμαζον· ἔτυπτον; ἀλλ' ἐπίστευον· ἐδίωκον; ἀλλ' ἐπεζήτουν· ἐμάστιζον; ἀλλὰ διὰ τῶν σουδαρίων αὐτοῦ καὶ σιμικινθίων, τῶν σωματικῶν ἀπηλλάσσοντο μαστίγων· ἆρα μὴ μικρὸν μαρτύριον τοῦτο ἢ ἐνδέον τῶν προειρημένων, εἰς τὸ ἐπιγνῶναι πάντας Υἱὸν Θεοῦ εἶναι τὸν Χριστόν; ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΠΔ'. Τί ἐστι· Καὶ ἐκωλύθην ἄχρι τοῦ δεῦρο, ἵνα καρπόν τινα σχῶ; Καθ' ὑπερβατὸν εἰρῆσθαί μοι δοκεῖ, ἵν' ᾖ τὸ κατὰ συνέχειαν οὕτως· Πολλάκις προεθέμην ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς, ἵνα τινὰ καρπὸν σχῶ· καὶ γὰρ ἡ τούτου παρουσία πάντως αὐτοὺς καρποφορεῖν ἐποίησεν ἂν τὴν εὐσέβειαν· τὸ δὲ καρπὸν, οἶδα, φησίν, ὅτι ἡ πίστις ὑμῖν ἐνέσπαρται, ἀλλὰ καὶ καρπὸν σχεῖν ἐπιθυμῶ παρ' ὑμῶν ἵνα καρπὸν σχῶ· τὰ γὰρ ὑμέτερα, ἐμὲ λογίζομαι· ἂν οὖν ἴδω καρπὸν ἐν ὑμῖν, οὕτως εὐφρανθήσομαι ὡς αὐτὸς ἐγὼ τὸν καρπὸν ἔχων, καὶ ἐν τούτῳ κομῶν· οὕτω μὲν γὰρ εἰ καθ' ὑπερβατόν τις ἐκλάβοι τὸ χωρίον· ἔσται γὰρ τὸ ἐφεξῆς· Καὶ ἐκωλύθην ἄχρι τοῦ δεῦρο· εἰ δὲ μὴ καθ' ὑπερβατόν, οὕτω νοηθείη ἄν· Ἐκωλύθην ἄχρι τοῦ δεῦρο, ἀναμένων καρπὸν τῆς πίστεως ἐν ὑμῖν ἰδεῖν· τί οὖν ἂν καὶ καρποφορῶμεν; τίς χρεία τῆς σῆς παρουσίας; πολλὴ μὲν οὖν· οὐ γὰρ πάντα τὸν καρπόν φησιν ἀνέμενον, ἀλλὰ τινὰ καρπόν· ἵνα πρόθυμον αὐτοὺς κατασκευάσω καὶ τῶν λειπόντων φέρειν καρπόν· ὥσπερ γὰρ περιττὸν τὸ τὸν τελείως καρποφοροῦντα διδάσκειν, οὕτω παντελῶς ἐπίπονον καὶ μοχθηρὸν τὸν μηδόλως εἰς εὐκαρπίαν εὔχρηστον τῷ τῆς διδασκα-

etiam testimonia sunt nobis, ac illa quæ memora- ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΡΠΔ'. bant, et per mirabilem hanc e mortuis resurrectio- pheta, qui, declarata potestate, mundo innotuit, revelatusque est a sancto Spiritu quem credenti- bus in se præbuit, qui denique se per resurrectio- nem suam manifestum dedit, ego sum servus. Etiamsi servus, sed hujus saltem qui per tanta et talia testimonia ostendit se esse Filium Dei. ‹ Per quem, inquit, accepimus gratiam et apostolatum ad obediendum fidei '. . Perinde ac si dixisset, Alia vimus. Testis est ipsa nostra vita, hunc vere Filium esse Dei; quo pacto? Hoc scilicet quod cur- riraus et properamus ad gentes ignotas, quæ au- diunt accipiuntque testimonium fidei. Vere te- stimonium est divinæ manifestationis hominem, Β relicta patria familiaque, ad alienam currere, idque minime utilitatis et lucri corporei causa, quid dico de lucro et utilitate? imo laborantem, esurientem, verberatum, fagellatum, contemptum, sed nihilominus officio suo functum, et fidem præ- dicantem. Esuriebat? sed alios alebat; contemne- bant eum? sed deinde mirabantur; verberabant? sed ei fdem adhibebant; expellebant ? sed require- bant; flagellabant? sed sudariis et succentoriis corporis ejus vulnera sanabant. Num igitur parvi momenti hoc testimonium est, quodque his antea dictis indigeat ut nos omnes commonefacial Filium Dei esse Christum? Quid hoc sit: Prohibitus sum usque adhuc ut ali- Edita a Maio (1. c. p. 142, 143, q. Hæc verba, opinor, transposita sunt, et illis hic sensus, hæc est continuitas : • Quia sæpe proposui venire ad vos ut aliquem fructum habeam, et in vobis. Hic autem ad eos adveniens, causa fuisset cur copiosos pietatis fructus ferrent. Haud nescio, inquit, fidem sparsam esse inter vos, sed etiam hanc frugiferam fieri desidero et in vobis, ut fructus carpere possim. Vestra enim mea duco ; si videam fructus in vobis, ita lælabor, perinde ac si ego fructus ferrem, iisque ornatus essem. Sic inter- pretandus hic locus, admissa inversione. Tunc enim leges quæ sequuntur: Et prohibitus sum usque adhuc . » Repudiata autem inversione, sic D fere intelligendum : Prohibitus sum usque adhuc, exspectans donec fidei fructus in vobis viderem. Quomodo igitur fructum feremus? Quæ utilitas adventus tui? Imo vero multa; non enim, inquit, omnes fructus, at quidam saltem neglecti sunt; nunc veuio ut, jam seduli, per me parati sitis ad reliquos fructus ferendos. Etenim ut supervaca- neum est fructus eximios edentem excitare, sic NOTÆ, Α τοῦ τῆς ἐκ νεκρῶν παραδοξοτάτης εγέρσεως· τούτου • . οὖν τοῦ προαγγελθέντος διὰ τῶν προφητῶν, τοῦ γνωρισθέντος ἐν τῇ ἐπιδείξει τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, τοῦ φανερωθέντος κατὰ τὸ ἁγιαστικὸν Πνεῦμα 8 παρ- ἔσχε τοῖς πιστεύουσιν εἰς αὐτὸν, τοῦ δηλωθέντος ἐκ τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ, τούτου εἰμὶ δοῦλος· εἰ γὰρ καὶ δοῦλος, ἀλλὰ τούτου δοῦλος, τοῦ διὰ τοσού- των και τηλικούτων μαρτυριών πιστωθέντος ἡμῖν ὅτι Υιός ἐστι τοῦ Θεοῦ· Δι' οὗ, φησὶν, καὶ ἡμεῖς ελάβομεν χάριν καὶ ἀποστολὴν εἰς ὑπακοὴν πίστεως, ο οἷον, Ἔχομεν τὰς μαρτυρίας, φησὶν, καὶ ἐξ ἄλλων ἀπ εἴπομεν· μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ ἡμέτερον, Υἱὸν αὐτὸν ἀληθῆ εἶναι Θεοῦ· ποῖον τοῦτο; τὸ τρέχειν μὲν ἡμᾶς καὶ κατεπείγεσθαι εἰς τὰ ἔθνη ἃ οὐκ ἔγνωμεν· ἐκεῖνα δὲ ὑπακούειν καὶ δέχεσθαι τὸν λόγον τῆς πίστεως μαρτύριον γὰρ ὡς ἀληθῶς θεοφανείας τοῦτο· ἄνθρω που καταλιπόντα πατρίδα καὶ γένος τρέχειν εἰς ἀλ λοτρίαν, οὐδεμιᾶς ὠφελείας ἢ κέρδους ἕνεκα σωματι κοῦ· τί λέγω κέρδους καὶ ὠφελεία;; ἀλλὰ κοπιῶντα, λιμώττοντα, τυπτόμενον, μαστιζόμενον, ὑπερορώμε νον, ἀλλὰ ὅμως τὸ οἰκεῖον ἔργον ἀνύοντα καὶ τὴν πίστιν καταγγέλλοντα· ἐλίμωττεν; ἀλλὰ καὶ ἄλλους ἔτρεφεν· ὑπερεώρων αὐτόν; ἀλλ᾽ ὕστερον καὶ ἐθαύ μάζον· ἔτυπτον; ἀλλ᾽ ἐπίστευον· ἐδίωκον ; ἀλλ᾽ ἐπ- εζήτουν· ἐμάστιζον; ἀλλὰ διὰ τῶν σουδαρίων αὐτοῦ καὶ σιμικινθίων, τῶν σωματικῶν ἀπηλλάσσοντο μα στίγων· ἄρα μὴ μικρὸν μαρτύριον τοῦτο ἢ ἐνδέον τῶν προειρημένων, εἰς τὸ ἐπιγνῶναι πάντας Υἱὸν Θεοῦ εἶναι τὸν Χριστόν ; Τι ἐστι· Καὶ ἐκωλύθην ἄχρι τοῦ δεύρο, ἵνα καρ πόν τινα σχῶ; ν Καθ' ὑπερβατὸν εἰρῆσθαί μοι δοκεῖ, ἵν' ᾗ τὸ κατὰ συνέχειαν οὕτως• • Πολλάκις προεθέμην ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς, ἵνα τινὰ καρπὸν σχῷ· καὶ γὰρ ἡ τούτου πα ρουσία πάντως αὐτοὺς καρποφορεῖν ἐποίησεν ἂν τὴν εὐσέβειαν· τὸ δὲ καρπὸν, οἶδα, φησίν, ὅτι ἡ πίστις ὑμῖν ἐνέσπαρται, ἀλλὰ καὶ καρπὸν σχεῖν ἐπιθυμώ παρ' ὑμῶν ἵνα καρπὸν σχῶ· τὰ γὰρ ὑμέτερα, ἐμὲ λογίζομαι· ἂν οὖν ἴδω καρπὸν ἐν ὑμῖν, οὕτως εύ φρανθήσομαι ὡς αὐτὸς ἐγὼ τὸν καρπὸν ἔχων, καὶ ἐν τούτῳ κομῶν· οὕτω μὲν γὰρ εἰ καθ' ὑπερβατόν τις ἐκλάβοι τὸ χωρίον· ἔσται γὰρ τὸ ἐφεξῆς· « Και ἐκωλύθην ἄχρι τοῦ δεῦρο· ν εἰ δὲ μὴ καθ' ὑπερβατόν, οὕτω νοηθείη ἄν· Εκωλύθην ἄχρι τοῦ δεῦρο, ἀναμέν νων καρπὸν τῆς πίστεως ἐν ὑμῖν ἰδεῖν· τί οὖν ἂν καὶ καρποφορῶμεν; τίς χρεία τῆς σῆς παρουσίας; πολλὴ μὲν οὖν· οὐ γὰρ πάντα τὸν καρπόν φησιν ἀνέ- μενον, ἀλλὰ τινὰ καρπόν· ἵνα πρόθυμον αὐτὸς και ρασκευάσω καὶ τῶν λείποντα φέρειν καρπόν· ὥσπερ γὰρ περιττὸν τὸ τὸν τελείως καρποφοροῦντα δι δάσκειν, οὕτω παντελῶς ἐπίπονον καὶ μοχθηρὸν τὸν μηδόλως εἰς εὐκαρπίαν εύχρηστον τῷ τῆς διδασκα- 1, 5. nem. Hujus igitur quem prænuntiáverunt pro- quem fructum habeam (81). › 294.)— Explanatio in Rom. 1, 13. • Rom. • Rom. 1, 15. (81) ldem Pauli textus q. XCl exponitur. PHOTII PATRIARCHE CP. QUAESTIO CCLXXXIV [Coisl. CCXCVIII, Taur. CCLXXXVII ].

col. 1117–1118page 555 of 591

PG 101:1117λέας ἀρότρῳ ἐξεργάζεσθαι καὶ ἀροτριᾷν· εἰ γὰρ καὶ κλητοί, ἀλλ᾽ οὖν χρεία καὶ τῆς οἰκείας προαιρέσεως καὶ σπουδῆς· Ἐπεὶ καὶ πολλοὶ κλητοί, ὀλίγοι δὲ ἐκλεκτοί. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΠΕ. Τί ἐστι· « Δικαιοσύνη γὰρ Θεοῦ ἐν αὐτῷ ἀποκαλύπτεται ; » Δικαιοσύνη γὰρ Θεοῦ, τουτέστιν, ἡ δικαιοσύνη τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ αὐτοῦ ἀποκαλύπτεται καὶ φανεροῦται· πῶς καὶ τίνα τρόπον; ἐκ πίστεως μὲν τοῦ προσιόντος, τὴν ἀρχὴν λαμβάνουσα τῆς φανερώσεως καὶ ἀποκαλύψεως· εἰς πίστιν δὲ προάγουσα καὶ τελειοῦσα τὸν πεπιστευκότα, εἰλικρινῆ καὶ ἀκέραιον· οὐχ ἣν τέχναι συγκροτοῦσιν, ἀλλ᾽ ἣν ἡ ἄνωθεν ἔλλαμψις χαριζομένη τῷ μέτρῳ παρέχει τῆς προαιρέσεως· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ τοῦ Θεοῦ ἀποκαλυπτομένη διὰ τοῦ Εὐαγγελίου δικαιοσύνη, ὅτι σπέρμα πίστεως εὑροῦσα, καρπὸν βλαστῆσαι παρεσκεύασε πίστεως· ἔστι δὲ καὶ ἄλλως ὑπολαβεῖν τὴν διάνοιαν τοῦ ῥητοῦ· ὅτι ἐν αὐτῷ τῷ πιστεύοντι ἡ δικαιοσύνη τοῦ Θεοῦ καθορᾶται καὶ γινώσκεται· ὅτι μικρὰν πίστιν προαιρέσεως λαβὼν παρ᾽ αὐτοῦ, ὅλην αὐτῷ τὴν ἐξ ἀποκαλύψεως καὶ θείας γνώσεως πίστιν παρέσχετο, ἐκ τῆς ἀτελοῦς πίστεως εἰς μεγάλην αὐτὸν χειραγωγήσας καὶ καταρτίσας πίστεως τελειότητα· εἶτα καθὼς γέγραπται· Ὁ δὲ δίκαιος ἐκ πίστεως ζήσεται· μὴ νομίσῃς δέ, φησί, καινὸν καὶ πρόσφατον· τοῦτο προφητικῇ φωνῇ τοῦ Ἁββακοὺμ ἄνωθεν προανακηρύττεται· ποίᾳ ταύτῃ; Ὁ δὲ δίκαιος ἐκ πίστεως ζήσεται· τουτέστιν, ἡ τοῦ δικαίου καὶ σπουδαίου ζωή· δίκαιον γὰρ τὸν πᾶσαν τὴν ἀρετὴν κατορθώσαντα νῦν λέγει· τούτου οὖν ἡ ζωὴ πίστει ἐστὶ περατουμένη καὶ συμπεριλαμβανομένη· ἄρχεται μὲν γὰρ ἀπὸ τῆς κατὰ προαίρεσιν πίστεως· τελευτᾷ δὲ καὶ ἀποπερατοῦται εἰς τὴν κατὰ θείαν ἀποκάλυψιν πίστιν· διὸ ἀεὶ ὁ δίκαιος ἐκ πίστεως ζῇ· τὸ δὲ ζήσεται, ὅτι οὐκ ἔζησε μέν, παύσεται δέ, ἀλλὰ καὶ εἰσέτι ζήσεται, ὡς καὶ πρότερον ζήσας· ὅπερ ἴσον τῷ, ἀεὶ ζῇ ἐκ πίστεως· τὸ δὲ ζήσεται, ἀντὶ τοῦ, διὰ παντὸς ἐν αὐτῇ ἔσται καὶ στηριχθήσεται· ὥστε μηδὲ ζῆν αἱρεῖσθαι χωρὶς αὐτῆς, μηδὲ ἀναπνεῖν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΠΣΤ'. Τί ἐστι τὸ παρὰ τῷ Ἀποστόλῳ εἰρημένον· « Παράδοτε αὐτὸν τῷ Σατανᾷ ; » Ὅτι τὸ παραδοῦναι αὐτὸν τῷ Σατανᾷ περὶ τοῦ ἡμαρτηκότος Κορινθίου τῷ θεσπεσίῳ Παύλῳ εἰρημένον, ἔστι, φησὶ, ἐξῶσαι αὐτὸν τῆς Ἐκκλησίας· οἱ γὰρ τῶν Ἐκκλησιῶν ἐξωθούμενοι, ἔξω τῆς θείας γινόμενοι κηδεμονίας, ὑπὸ τὴν βουλὴν καὶ τὴν δυναστείαν πίπτουσι τὴν ἐκείνου· καλῶς δὲ ἐπήγαγε καὶ τό· Εἰς ὄλεθρον τῆς σαρκός, δεικνὺς ὅτι οὐδὲ τοῦτο ἀφειδίᾳ ποιεῖ καὶ μίσει, ἀλλ᾽ ἵνα τῇ πείρᾳ γνόντες τὸ διάφορον, πρὸς μεταμέλειαν νεύσωσιν· οὕτω τε τῆς

fectionem, quasi manu perducti, constituuntur. Habacuc proclamatum est. Quomodo? Justus revelatione pervenit. Quamobrem continuo justus λέας ἀρότρῳ ἐξεργάζεσθαι καὶ ἀροτριᾷν· εἰ γὰρ καὶ κλητοί, ἀλλ᾽ οὖν χρεία καὶ τῆς οἰκείας προαιρέσεως καὶ σπουδῆς· · Ἐπεὶ καὶ πολλοὶ κλητοί, ὀλίγοι δὲ Εκλεκτοί. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΠΕ. Τί ἐστι· « Δικαιοσύνη γὰρ Θεοῦ ἐν αὐτῷ ἀποκαλύ- πτεται ; » η Δικαιοσύνη γὰρ Θεοῦ, τουτέστιν, ἡ δικαιοσύνη τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ αὐτοῦ ἀποκαλύπτεται καὶ φα- νεροῦται· πῶς καὶ τίνα τρόπον; ἐκ πίστεως μὲν τοῦ προσιόντος, τὴν ἀρχὴν λαμβάνουσα τῆς φανερώσεως καὶ ἀποκαλύψεως· εἰς πίστιν δὲ προάγουσα καὶ τε λειοῦσα τὸν πεπιστευκότα, εἰλικρινῆ καὶ ἀκέραιον· οὐχ ἦν τέχναι συγκροτοῦσιν, ἀλλ᾽ ἣν ἡ ἄνωθεν ἔλλαμ ψις χαριζομένη τῷ μέτρῳ παρέχει τῆς προαιρέσεως· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ τοῦ Θεοῦ ἀποκαλυπτομένη διὰ τοῦ Εὐαγγελίου δικαιοσύνη, ότι σπέρμα πίστεως εὑροῦσα, καρπὸν βλαστῆσαι παρεσκεύασε πίστεως· ἔστι δὲ καὶ ἄλλως ὑπολαβεῖν τὴν διάνοιαν τοῦ ῥητοῦ· ὅτι ἐν αὐτῷ τῷ πιστεύοντι ἡ δικαιοσύνη τοῦ Θεοῦ καθορᾶται καὶ γινώσκεται· ὅτι μικρὰν πίστιν προαιρέσεως λαβὼν παρ' αὐτοῦ, ὅλην αὐτῷ τὴν ἐξ ἀποκαλύψεως καὶ θείας γνώσεως πίστιν παρέσχετο, ἐκ τῆς ἀτελοῦς πίστεως εἰς μεγάλην αὐτὸν χειραγωγήσας καὶ καταρτίσας πίστεως τελειότητα· εἶτα καθώς γέγραπται· Ὁ δὲ δίκαιος ἐκ πίστεως ζήσεται·, μὴ νομίσης δέ, φησί, ο καινὸν καὶ πρόσφατον· τοῦτο προφητικῇ φωνῇ τοῦ ᾿Αββακούμ ἄνωθεν προανακηρύττεται· ποίᾳ ταύτῃ ; • Ο δὲ δίκαιος ἐκ πίστεως ζήσεται·, τουτέστιν, ἡ τοῦ δικαίου καὶ σπουδαίου ζωή· δίκαιον γὰρ τὸν πᾶσαν τὴν ἀρετὴν κατορθώσαντα νῦν λέγει· τούτου οὖν ἡ ζωὴ πίστει ἐστὶ περατουμένη καὶ συμπεριλαμβανομένη ἄρχεται μὲν γὰρ ἀπὸ τῆς κατὰ προαίρεσιν πίστεως - τελευτᾷ δὲ καὶ ἀποπερατοῦται εἰς τὴν κατὰ θείαν ἀποκάλυψιν πίστιν· διὸ ἀεὶ ὁ δίκαιος ἐκ πίστεως ζῆ· τὸ δὲ ζήσεται, ὅτι οὐκ ἔζησε μὲν, παύσεται δὲ, ἀλλὰ καὶ εἰσέτι ζήσεται, ὡς καὶ πρότερον ζήσας· ὅπερ ἴσον τῷ, ἀεὶ ζῇ ἐκ πίστεως· τὸ δὲ ζήσεται, ἀντὶ τοῦ, διὰ παντὸς ἐν αὐτῇ ἔσται καὶ στηριχθήσεται· ὥστε μηδὲ ζῆν αἱρεῖσθαι χωρὶς αὐτῆς, μηδὲ ἀναπνεῖν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΠΙΤ'. Τί ἐστι τὸ παρὰ τῷ Ἀποστόλῳ εἰρημένον ο Πα- ράδοτε αὐτὸν τῷ Σατανᾷ ; » Οτι τὸ παραδοῦναι αὐτὸν τῷ Σατανά περὶ τοῦ ἡμαρ τηκότος Κορινθίου τῷ θεσπεσίῳ Παύλῳ εἰρημένον, ἔστι, φησὶ, ἐξῶσαι αὐτὸν τῆς Ἐκκλησίας· οἱ γὰρ τῶν Ἐκκλησιῶν ἐξωθούμενοι, ἔξω τῆς θείας γινόμενοι κηδεμονίας, ὑπὸ τὴν βουλὴν καὶ τὴν δυναστείαν πίπτουσι τὴν ἐκείνου· καλῶς δὲ ἐπήγαγε καὶ τό • Εἰς ὄλεθρον τῆς σαρκὸς, δεικνὺς ὅτι οὐδὲ τοῦτο ἀφει- δίᾳ ποιεῖ καὶ μίσει, ἀλλ᾽ ἵνα τῇ πείρᾳ γνόντες τὸ διά φορον, πρὸς μεταμέλειαν νεύσωσιν· οὕτω τε τῆς A multi et iimprobi laboris est arva frugibus minime « apta aratro doctrinæ vertere et subigere. Si enim vocati estis, at vobis opus est propria vestra ele- ctione, propriis studiis, • Multi enim sunt vocati, pauci vero electi*. Quid sit : c'Justitia enim Dei in eo revelatur? Justitia euim Dei, id est, justitia Dei in Evange- lio suo revelata et retecta. Quomodo? Profluit e fide proselytorum justitiæ divinæ manifestatio et revelatio, rursusque justitia credentes propellit et confirmat in fidem puram atque incorruptam quain non artes indicant, sed gratia divina desuper nobis sponte sua tribuit. Hæc est enim divina illa reve- lata per Evangelium justitia, quæ inventa fidei semina fecit ut germinarent fidei fructus. Aliter tamen hujus verbi sensus intelligi potest, ita scili- cet Divina percipitur et dignoscitur justitia ipsis in credentibus qui, postquam Deo præstiterunt modicam ex voluntate fidem, integram vicissim accipiant revelationis et divinæ scientiæ fidem, et ex inani quadam fide ad summam illam fidei per- Quod autem deinde scriptum est: ‹ Justus in fide sua vivet *, ne existimes, inquit, hoc novum et recens esse. Hoc jampridem enim prophetica voce autem in fide sua vivet 7. Hoc viri probi et justi vitam significat. Justus enim censetur qui omnia cum virtute gerit. Illius ergo vita in fide sua quasi comprehensa et clausa est, et a fide voluntaria in- cipit. Postremum vero ad fidem e divina ortam in fide sua vivit; scriptum est, vivet, id est, vita jam caruit, vitæ finis erit; at deinceps reviviscet ut prius vixerit; quorum sensus idem est atque ille : in fide sua continuo vivit, hoc autem verbum vivet ponitur pro: in illa perpetuo erit et confirma- bitur; ita ut sine illa nec vivere, nec respirare Quo spectet hoc Apostoli verbum : « Tradile illume . - Sutanes. Hoc verbum, ‹ Tradite illum Satanæ, › quod pro- pler Corinthii peccatum divus edidit Paulus, idem est ac si dixisset: Ejicite illum ex Ecclesia; qui enim expulsi sunt ex Ecclesia et ejecti e divina sanctorum affinitate, arbitrio et potestati Satanæ permittuntur; et optime adjecit: In interitum carnis; › ostendens ita se minime crudelitatis et odii causa id facere, sed ut exemplo docti, quantum interesset Deum inter ac Satanam, ad pœnitentiam 11 17 295). — Explanatio in Rom. 1, 17. Quid sit tradere Satanæ, 1 Cor. v, 5. ³ Matth. xx, 16. Rom. 1, 17. 7 Habac. 1, 4. 81 Cor. v, 5. ibid. AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO CCLXXXIV-CCLXXXVI Edita a Maio (1. c. p. 145, 144, q. QUAESTIO CCLXXXV [Coisl. CCXCIX, Taur. CCLXXX VIII ]. possit. QUASTIO CCLXXXVI [ Coisl. CCC, Taur. CCLXXXIX]. Edita a Maio (1. c. p. 144, q. 296). .

Question CCLXXXVIIQuæstio CCLXXXVII

col. 1119–1120page 556 of 591

Quæstio CCLXXXV - CCLXXXVI

PG 101:1119τονος αἱρέσει, τῆς σωτηρίας αὐτοὺς τῆς μελλούσης καταστήσωσιν ἀξίους· ὅθεν καὶ ἐπήγαγεν· « Ἵνα τὸ πνεῦμα σωθῇ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. » ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΠΖ'. Τί ἐστιν· « Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῆς κληρονομούσης; » Τρία ἡμῖν ἀπὸ τῆς ἐπιγραφῆς ζητήματα ἀνακύπτει· τίς ἡ κληρονομοῦσα, τίς ὁ κλῆρος, καὶ πότε ἡ κληρονομία· κληρονομοῦσα μέν ἐστιν ἡ Ἐκκλησία καὶ τὸ πλήρωμα αὐτῆς· κλῆρος δὲ ἃ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ οὖς οὐκ ἤκουσε, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη· τὸ δὲ πότε, αὐτὸς ἐδήλωσεν εἰπὼν, εἰς τὸ τέλος· ὅπερ ἐστὶν ὁ μέλλων, ἀλλ' οὐχ ὁ παρὼν αἰών· διατί δὲ κληρονόμους ἡμᾶς ἐγγράφει; ὅτι υἱοποιήσατο· τίνας δέ; τοὺς ἀξίους· ἄξιοι δὲ τίνες; οἱ τῶν ἐντολῶν φύλακες· περὶ ταύτης τῆς κληρονομούσης καὶ ὁ Παῦλος ἔλεγεν· « Ἡρμοσάμην ὑμῖν παρθένον ἁγνὴν ἑνὶ ἀνδρὶ παραστῆσαι τῷ Χριστῷ· » καὶ ὁ Ἰωάννης φησίν· « Ὁ ἔχων τὴν νύμφην νυμφίος ἐστίν· » ἀλλ' ὁ μὲν ἐνταῦθα νυμφίος μετὰ τὰς πρώτας ἡμέρας καταλύει τὸ σφοδρὸν τοῦ ἔρωτος, ὁ δὲ ἡμέτερος νυμφίος μένει διηνεκῶς ἀγαπῶν ἡμᾶς, καὶ ἐπιτείνων τὸν πόθον· ὅπερ δηλῶν ὁ Ἰωάννης, νυμφίον αὐτὸν ἐπεκάλει· ὅτι ἀκμάζοντες οἱ πόθοι· οὐ διὰ τοῦτο δὲ μόνον νυμφίος, ἀλλὰ καὶ ὅτι πάντας ἓν σῶμα εἶναι βούλεται καὶ μίαν ψυχὴν κατὰ τὸν τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς ἀγάπης λόγον· καὶ ὅτι καθάπερ ἡ νύμφη πάντα ποιεῖ πρὸς ἀρέσκειαν τοῦ ἀνδρὸς, οὕτω καὶ ἡμᾶς διὰ παντὸς τοῦ βίου τοιούτους εἶναι χρὴ, οἷα ἡ νύμφη κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην, οἷα ἐπὶ τῶν παστάδων καθέζεται, ἓν μεριμνῶσα μόνον ὅπως ἀρέσῃ τῷ νυμφίῳ· ταύτης τῆς νύμφης καὶ ὁ Δαβὶδ μέμνηται λέγων· « Παρέστη ἡ βασίλισσα ἐκ δεξιῶν, » καὶ ἑξῆς· ἴδες τὸν ἱματισμόν· θέλεις δὲ εἰδέναι αὐτῆς καὶ τὰ ὑποδήματα; Παῦλος διδάσκει ὁ νυμφαγωγὸς λέγων· « Ὑποδυσάμενοι τοὺς πόδας ἐν ἑτοιμασίᾳ τοῦ Εὐαγγελίου τῆς εἰρήνης· » θέλεις ἰδεῖν καὶ τὴν ζώνην πῶς ἀπὸ ἀληθείας σύγκειται; « Περιζωσάμενος, φησί, τὴν ὀσφῦν ἡμῶν ἐν ἀληθείᾳ· » θέλεις καὶ τοὺς πόδας ἰδεῖν; Ἄκουε τοῦ Προφήτου λέγοντος· « Ὡς ὡραῖοι οἱ πόδες τῶν εὐαγγελιζομένων εἰρήνην, τῶν εὐαγγελιζομένων τὰ ἀγαθά· » καὶ τὸ δὴ θαυμαστὸν καὶ ἐκπλήξεως γέμον ὅτι καὶ κοσμήσας τοῦτον τὸν τρόπον ἦλθεν, οὐχὶ τὴν δόξαν ἐπιδεικνύμενος τὴν ἑαυτοῦ, ἵνα μὴ ὑπερβολὴ τοῦ κάλλους ἐκπλήξῃ αὐτὴν καὶ παράφρονα ἐργάσηται, ἀλλ' ἔρχεται ἱμάτιον περιβεβλημένος οἷον ἡ νύμφη· μετέσχηκε γὰρ αἵματος καὶ σαρκὸς παραπλησίως αὐτῇ· καὶ οὐκ αὐτὸς αὐτὴν ἄνω καλεῖ, ἀλλ' αὐτὸς πρὸς αὐτὴν παραγίνεται, τηρῶν κἀνταῦθα τὸν τοῦ νυμφίου νόμον, ὃς αὐτὸν ἄγει πρὸς τὴν νύμφην· ὅπερ καὶ ὁ Παῦλος ἔλεγεν· « Ἀντί τούτου καταλείψει ἄνθρωπος τὸν πατέρα αὐτοῦ

Tria nobis hac de quæstione investiganda sunt : Quæ hæres? Quod patrimonium ? Et quando hære- spectarent, atque ita ex potestate diaboli egressi et A meliori electione facta, futuram salutem mereren- tur : unde et adjecit : . Ut spiritus salvus sit in die Domini nostri Jesu Christi. › Quid hoc valeat: In finem pro ea quæ hæredita- ditas? Hares est Ecclesia, et illius plenitudo ; pa- trimonium quod non vidit oculus, nec auris audi- vit, et quousque cor hominis non erigitur, hoc n futurum ævum, non autem præsens; cur nos hære- des inscribit? Quoniam filios Deus adoptavit. Quos- nam? Dignos. Qui autem digni? Qui mandata ser- vant. De illa hærede Paulus dixit : « Despondi enim vos uni viro virginem castam exhibere Christo 1, Et Joannes dicit : • Qui habet sponsam, sponsus est 's; » sed hic sponsus, post paucos dies, amoris vim dispellit, noster autem sponsus semper 108 amat, semper protendit amorem. Quod confirmat Joannes sponsum illum appellans; sponsumque non qui tantum desideriis fervent, scd etiam qui velit omnes esse unum corpus et unam animam, ut nostra virtutis et amoris lege præceptum est. Et quemadmodum sponsa omnia facit ut viro pla- C ceat, sic nos semper in hac vita tales esse debe- mus, qualis sponsa in hac die, cum in thalamo sedet, hoc unum sollicita, quomodo viro placeat. Cujus sponsæ scilicet David recordatur dicens : • Astitit regina a dextris 43, et cælera. Vestem ejus vidisti, visne quoque videre ejus calceamenta ? Hæc Paulus ostendet divinæ dux sponsæ, dicens : . Et calceati pedes in præparatione Evangelii pa- cum veritate? Præcincti lumbos 1, , inquit, in veritate. Visne et pedes videre? Audi Prophetam loquentem : e Quam speciosi pedes evangelizan- tium pacem, evangelizantium bona 1!, Et hoc mihi mirationem stupenti incutit quod, postquam hoc modo sese sponsus ornasset, venit non suam D ostentans gloriam, ne eximia pulchritudine percel- leret sponsam amentemque faceret, sed venit vesti- sanguinis et carnis particeps, sponsus non eam sursum vocal, sed ipse ad eam descendit, ita legem observans sponsalem quæ vult sponsum ad spon- sam ire. Quod ostendit Paulus, dicens • Propter hoc relinquet homo patrem et matrem suam, et adhærebit uxori. Sacramentum hoc magnum est, ego autem dico in Christo et in Ecclesia ". • Post- quam igitur accessisset ad sponsæ stationem, eam- δυναστείας τοῦ διαβόλου ἔξω γινόμενοι τῇ τοῦ κρείτ - • τονος αἱρέσει, τῆς σωτηρίας αὐτοὺς τῆς μελλούσης καταστήσωσιν ἀξίους · ὅθεν καὶ ἐπήγαγεν ο Ινα το πνεῦμα σωθῇ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. » Τι ἐστιν· « Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῆς κληρονο μούσης; » Τρία ἡμῖν ἀπὸ τῆς ἐπιγραφῆς ζητήματα ανακύ πτει· τίς ἡ κληρονομοῦσα, τίς ὁ κλῆρος, καὶ πότε ἡ κληρονομία· κληρονομοῦτα μέν ἐστιν ἡ Ἐκκλησία καὶ τὸ πλήρωμα αὐτῆς· κλῆρος δὲ ἃ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσε, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη· τὸ δὲ πότε, αὐτὸς ἐδήλωσεν εἰπὼν, εἰς τὸ τέλος· ὅπερ ἐστὶν ὁ μέλλων, ἀλλ' οὐχ ὁ παρών αἰών· διατί δὲ κληρονόμους ἡμᾶς ἐγγράφει; ἔτι υἱοποιή σατο· τίνας δέ; τοὺς ἀξίους · ἄξιοι δὲ τίνες; οἱ τῶν ἐντολῶν φύλακες· περὶ ταύτης τῆς κληρονομούσης καὶ ὁ Παῦλος ἔλεγεν ο Ηρμοσάμην ὑμῖν παρθένον ἁγνὴν ἑνὶ ἀνδρὶ παραστῆσαι τῷ Χριστῷ, καὶ ὁ Ἰωάννης φησίν· « Ο ἔχων τὴν νύμφην νυμφίος ἐστίν· « ἀλλ' ὁ μὲν ἐνταῦθα νυμφίος μετὰ τὰς πρώτας ἡμέρας καταλύει τὴ σφοδρὸν τοῦ ἔρωτος, ὁ δὲ ἡμέ τερος νυμφίος μένει διηνεκώς ἀγαπῶν ἡμᾶς, καὶ ἐπιτείνων τὸν πόθον· ὅπερ δηλῶν ὁ Ἰωάννης, νυμφίον αὐτὸν ἐπεκάλει· ὅτι ἀκμάζοντες οἱ πόθοι · οὐ διὰ τοῦτο δὲ μόνον νυμφίος, ἀλλὰ καὶ ὅτι πάντας ἓν σῶμα εἶναι βούλεται καὶ μίαν ψυχὴν κατὰ τὸν τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς ἀγάπης λόγον· καὶ ὅτι καθάπερ ή νύμφη πάντα ποιεῖ πρὸς ἀρέσκειαν τοῦ ἀνδρὸς, οὕτω καὶ ἡμᾶς διὰ παντὸς τοῦ βίου τοιούτους εἶναι χρὴ, οἷα ἡ νύμφη κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην, οἷα ἐπὶ τῶν παστάδων καθέζεται, ἓν μεριμνώσα μόνον ὅπως ἀρέσῃ τῷ νυμφίῳ· ταύτης τῆς νύμφης καὶ ὁ Δαβιδ μέμνηται λέγων· . Παρέστη ἡ βασίλισσα ἐκ δεξιῶν, ο καὶ ἑξῆς· ἴδες τὸν ἱματισμόν· θέλεις δὲ εἰδέναι αὐτῆς καὶ τὰ ὑποδήματα; Παῦλος διδάσκει ὁ νυμφαγωγός λέγων· : Ὑποδυσάμενοι τοὺς πόδας ἐν ἑτοιμασία τοῦ Εὐαγγελίου τῆς εἰρήνης, θέλεις ἰδεῖν καὶ τὴν ζώνην πῶς ἀπὸ ἀληθείας σύγκειται ; ι Περιζωσάμενος, φησί, τὴν ὀσφῦν ἡμῶν ἐν ἀληθείᾳ· ο θέλεις καὶ τοὺς πόδας ἰδεῖν ; "Ακους τοῦ Προφήτου λέγοντος· « 2; ὡραῖοι οἱ πόδες τῶν εὐαγγελιζομένων εἰρήνην, τῶν εὐαγγελιζομένων τὰ ἀγαθά· ν καὶ τὸ δὴ θαυμαστὸν καὶ ἐκπλήξεως γέμον ὅτι καὶ κοσμήσας τοῦτον τὸν τρόπον ἦλθεν, οὐχὶ τὴν δόξαν ἐπιδεικνύμενος τὴν ἑαυτοῦ, ἵνα μὴ ὑπερβολὴ τοῦ κάλλους ἐκπλήξῃ αὐτὴν καὶ παράφρονα ἐργάσηται, ἀλλ' ἔρχεται ἱμάτιον πε- ριβεβλημένος οἷον ή νύμφη· μετέσχηκε γὰρ αἵματος καὶ σαρκὸς παραπλησίως αὐτῇ · καὶ οὐκ αὐτὸς αὐτὴν ἄνω καλεῖ, ἀλλ' αὐτὸς πρὸς αὐτὴν παραγίνεται, τηρῶν κανταῦθα τὸν τοῦ νυμφίου νόμον, δς αὐτὸν ἄγει πρὸς τὴν νύμφην· ὅπερ καὶ ὁ Παῦλος ἔλεγεν · • Αντί τούτου καταλείψει ἄνθρωπος τὸν πατέρα αὐτοῦ ΝΟΤΑ. tem consequitur 1. ο Edita a Maio (1. c. p. 144, 145, q. 297). - Quid sibi ipse forsan revelat dicens: In finem, quod est cis. Visne intueri et zonam qua sit concors vult in inscriptione Psalmorum illud: ‹ In finem ? » mento involutus ut ipsa sponsa. Quæ cum sit 10 Psal. v, 1. " ][ Cor. x1, 2. 13 Joan. 11, 29. 11. ** Rom. x, 15. 17 Ephes. v. 31. 13 Psal. XLIV, 10. Is Ephes. vi, 15. 13 Isa. ΧΧΣΗ, (82) Hæc quæstio deest in codd. Coislin. et Taurinensi. PHOTII PATRIARCHE CP. QUAESTIO CCLXXXVII (82). ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΠΖ'.

col. 1121–1122page 557 of 591

PG 101:1121καὶ τὴν μητέρα καὶ προσκολληθήσεται πρὸς τὴν γυναῖκα αὐτοῦ· τὸ μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστίν· ἐγὼ δὲ λέγω εἰς Χριστὸν καὶ τὴν Ἐκκλησίαν· ἐλθὼν τοίνυν εἰς τὸ καταγώγιον αὐτῆς, καὶ εὑρὼν αὐτὴν ῥυπῶσαν, αὐχμῶσαν, γυμνήν, πεφυρμένην αἵματι, ἔλουσεν, ἤλειψεν, ἔθρεψεν, ἐνέδυσεν ἱμάτιον, οἷον εὑρεθῆναι ἕτερον οὐκ ἔνι, αὐτὸς αὐτῇ γενόμενος περιβολή· καὶ λαβὼν αὐτὴν οὕτως ἀνάγει εἰς τὸν οὐρανόν· ταύτης συνήγορός ἐστιν ὁ προφήτης· καὶ γὰρ πολλὰ καὶ περὶ τοῦ νυμφίου καὶ περὶ τῆς νυμφαγωγίας καὶ περὶ τῶν ἀγαθῶν τῶν διαδεξομένων αὐτὴν προείπε καὶ προανεφώνησε· διὰ δὴ τοῦτο καὶ ἐνταῦθα ὑπὲρ αὐτῆς ποιεῖται τὸν λόγον· καὶ τί αἰτεῖ ἡ κληρονομοῦσα; Ἀκούσωμεν τί φησι· «Τὰ ῥήματά μου ἐνώτισαι, Κύριε.» ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΠΗ. «Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξης με, μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με.» Ὅταν ἀκούσῃς θυμὸν καὶ ὀργὴν ἐπὶ Θεοῦ, μηδὲν ἀνθρώπινον ὑποπτεύσῃς· συγκαταβάσεως γάρ ἐστι τὰ ῥήματα· καὶ γὰρ τὸ θεῖον ἁπάντων ἀπήλλακται τῶν παθῶν· διαλέγεται δὲ οὕτως ὥστε καθάψασθαι τῆς τῶν παχυτέρων διανοίας· ἐπεὶ καὶ ἡμεῖς, ὅταν βαρβάροις διαλεγώμεθα, τῇ ἐκείνων χρώμεθα γλώσσῃ· κἂν πρὸς παιδίον φθεγγώμεθα, συμψελλίζομεν, κἂν μυριάκις ὦμεν σοφοί· ἄλλως τε δὲ καὶ ὁ θυμὸς καὶ ἡ ὀργὴ οὐκ ἐξ ἀνάγκης πάθος τῶν προβαλλομένων αὐτὰ ἐνδείκνυται· ἐν δυσὶ γὰρ τὸ δι' αὐτῶν ἐγγινόμενον πάθος συνίσταται, ἔν τε τῷ βαλλομένῳ, καὶ ἐν οἷς ταῦτα πλήττοντα ἀλγεινὴν διάθεσιν ἀπεργάζεται· ὅ τε γὰρ θυμούμενος ἢ ὀργιζόμενος διατίθεται πως κατὰ ταῦτα· καὶ ὁ τὸν θυμὸν καὶ τὴν ὀργὴν ἐκδεξάμενος, κἀκεῖνος πεπονθὼς διετέθη κατὰ τὴν πάθησιν· ἐν ἀμφοτέροις μὲν οὖν τὸ πάθος ὁρᾶται· ἀλλ' ὥσπερ ἔστιν ἰδεῖν ἐνίοτε μόνον τὸν προβαλλόμενον τὸν θυμὸν καὶ τὴν ὀργὴν πάσχοντα, πρὸς ὃν δὲ ταῦτα ἀφίεται, ἀπαθῆ καὶ ἀναλλοίωτον, ἴσως φιλοσοφίᾳ τὴν ψυχὴν τονώσαντα, καὶ κρείττω τῆς ὀργῆς τῶν θυμουμένων καὶ ὀργιζομένων γενόμενον· ἀλλ' ὅμως κἂν ἐν θατέρῳ τὸ πάθος ὁρᾶται· οὐδὲν ἧττον θυμὸς ὁ θυμὸς καὶ ἡ ὀργὴ λέγεται· οὕτω κἂν μόνος ὁ τὸν θυμὸν καὶ τὴν ὀργὴν ἐκδεχόμενος κατὰ τὸ πάθος διατεθείη, τοῦ προβαλλομένου ταῦτα μηδὲν ὅλως ἀλλοιωθέντος ἢ κατά τι πάθος διατεθέντος, οὐδὲν ἔλαττον ταῦτα, ἀλλ' ὁμοίως θυμὸς καὶ ὀργὴ πάθος καὶ ἄλγος τῷ ἐκδεξαμένῳ ἐμπεποιηκότα, ἀκολούθῳ λόγῳ καλοῖτ' ἄν· καὶ ἰατροὶ δὲ τέμνοντες καὶ καίοντες οὐ θυμῷ τοῦτο ποιοῦσιν, ἀλλὰ σκοπῷ τῆς διορθώσεως, οὐκ ὀργιζόμενοι τοῖς κάμνουσιν, ἀλλ' ἐλεοῦντες αὐτοὺς καὶ τῶν νοσημάτων ἀπαλλάττοντες· ὅταν οὖν εἴπῃ· «Μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξης με,» τουτέστι· Μὴ ἀπαιτήσῃς με δίκην τῶν ἡμαρτημένων, μηδὲ ἐπεξέλθῃς τοῖς πεπλημμελημένοις. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΠΘ. «Ὅτι ἐταράχθη τὰ ὀστᾶ μου.» Ὀστᾶ δὲ ἐνταῦθα λέγει τὴν ἰσχὺν ἅπασαν· ταραχὴν δὲ τὴν πληγὴν, τὴν κόλασιν, τὴν τιμωρίαν·

sanguine inquinatam, lavit, unxit, nutrivil, vesti- CCXCJ. Edita a Maio (1. c. p. 145, 146, q. 298). — Psal. vi, 1, 2 ; xxxviii, rum vindictam quærere. Edita a Maio (l. c. p. 146, 147. CCXCI] προείπε καὶ προανεφώνησε· διὰ δὴ τοῦτο καὶ ἐν κληρονομοῦσα; Ακούσωμεν τί φησι· . Τὰ ῥήματά καὶ τὴν μητέρα καὶ προσκολληθήσεται πρὸς τὴν γυ- Α ναῖκα αὐτοῦ· τὸ μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστίν· ἐγὼ δὲ λέγω εἰς Χριστὸν καὶ τὴν Ἐκκλησίαν· ἐλθὼν τοίνυν εἰς τὸ καταγώγιον αὐτῆς, καὶ εὑρὼν αὐτὴν ῥυπῶσαν, αὐχμῶσαν, γυμνήν, πεφυρμένην αἵματι, έλουσεν, ήλειψεν, ἔθρεψεν, ἐνέδυσεν ἱμάτιον, οἷον εὑρεθῆναι ἕτερον οὐκ ἔνι, αὐτὸς αὐτῇ γενόμενος περ ριβολή· καὶ λαβὼν αὐτὴν οὕτως ἀνάγει εἰς τὸν οὐρα- νέν· ταύτης συνήγορός ἐστιν ὁ προφήτης· καὶ γὰρ πολλὰ καὶ περὶ τοῦ νυμφίου καὶ περὶ τῆς νυμφαγω γίας καὶ περὶ τῶν ἀγαθῶν τῶν διαδεξομένων αὐτὴν ταῦθα ὑπὲρ αὐτῆς ποιεῖται τὸν λόγον· καὶ τί αἰτεῖ ἡ μου ενώτισαι, Κύριε. » ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΤΗ. «Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξης με, μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με. » Οταν ἀκούσῃς θυμὸν καὶ ὀργὴν ἐπὶ Θεοῦ, μηδὲν ἀνθρώπινον ὑποπτεύσῃς· συγκαταβάσεως γάρ ἐστι τὰ · ῥήματα· καὶ γὰρ τὸ θεῖον ἁπάντων ἀπήλλακται τῶν παθῶν· διαλέγεται δὲ οὕτως ὥστε καθάψασθαι τῆς τῶν παχυτέρων διανοίας· ἐπεὶ καὶ ἡμεῖς, ὅταν βαρβάροις διαλεγώμεθα, τῇ ἐκείνων χρώμεθα γλώσσῃ· κἂν πρὸς παιδίον φθεγγώμεθα, συμψελο λίζομεν, καν μυριάκις μεν σοφο!· ἄλλως τε δὲ καὶ ὁ θυμὸς καὶ ἡ ὀργὴ οὐκ ἐξ ἀνάγκης πάθος τῶν προβαλλομένων αὐτὰ ἐνδείκνυται· ἐν δυσὶ γὰρ τὸ δι' αὐτῶν ἐγγινόμενον πάθος συνίσταται, ἔν τε τῷ βαλλομένῳ, καὶ ἐν οἷς ταῦτα πλήττοντα ἀλγεινὴν διάθεσιν ἀπεργάζεται· ὅ τε γὰρ θυμούμενος ἢ ὀργιζόμενος διατίθεται πως κατὰ ταῦτα· καὶ ὁ τὸν θυμὸν καὶ τὴν ὀργὴν ἐκδεξάμενος, κἀκεῖνος πεπονθὼς C διετέθη κατὰ τὴν πάθησιν· ἐν ἀμφοτέροις μὲν οὖν τὸ πάθος ὁρᾶται· ἀλλ' ὥσπερ ἔστιν ἰδεῖν ἐνίοτε μόνον τὸν προβαλλόμενον τὸν θυμὸν καὶ τὴν ὀργὴν πάσχοντα, πρὸς ἂν δὲ ταῦτα ἀφίεται, ἀπαθῆ καὶ ἀναλλοίωτον, ἴσως φιλοσοφίᾳ τὴν ψυχὴν τονώσαντα, καὶ κρείττω τῆς ὀργῆς τῶν θυμουμένων καὶ ὀργιζο- μένων γενόμενον· ἀλλ' ὅμως κἂν ἐν θατέρῳ τὸ πάν θος ὁρᾶται· οὐδὲν ἧττον θυμὸς ὁ θυμὸς καὶ ἡ ὀργή λέγεται· οὕτω κἂν μόνος ὁ τὸν θυμὸν καὶ τὴν ὀργὴν ἐκδεχόμενος κατὰ τὸ πάθος διατεθείη, του προβαλ λομένου ταῦτα μηδὲν ὅλως άλλοιωθέντος ή κατά τι πάθος διατεθέντος, οὐδὲν ἔλαττον ταῦτα, ἀλλ' ὁμοίως θυμὸς καὶ ὀργὴ πάθος καὶ ἄλγος τῷ ἐκδεξαμένῳ ἐμπεποιηκότα, ἀκολούθῳ λόγῳ καλοἶτ᾽ ἄν· καὶ ἰατροὶ δὲ τέμνοντες καὶ καίοντες οὐ θυμῷ τοῦτο ποιοῦσιν, D ἀλλὰ σκοπῷ τῆς διορθώσεως, οὐκ ὀργιζόμενοι τοῖς κάμνουσιν, ἀλλ' ἐλεοῦντες αὐτοὺς καὶ τῶν νοσημάτων ἀπαλλάττοντες · ὅταν οὖν εἴπῃ· « Μὴ τῷ θυμῷ σου ἡμαρτημένων, μηδὲ ἐπεξέλθῃς τοῖς πεπλημμελημένοις. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΠΟ. *Οτι εταράχθη τὰ ὀστᾶ μου. ἐλέγξης με, ο τουτέστι Μὴ ἀπαιτήσῃς με δίκην τῶν Ὀστὰ δὲ ἐνταῦθα λέγει τὴν ἰσχὺν ἅπασαν ταραχὴν δὲ τὴν πληγὴν, τὴν κόλασιν, τὴν τιμωρίαν· mentoque texit tali quale nemo aliud simile repe- rivisset; ipse enim fuit amicus illi, et postquam eam sumpsisset, ad coelum eduxit. Quibus assenti tur propheta, qui multa de sponso, deque nuptiis, deque bonis omnibus quæ sponsæ ventura essent prædixit et proclamavit. Quamobrem de illa sic loquitur : Quid poscit hæres? Auliamus responsio- nem : • Verba mea auribus percipe, Domine 48., que invenisset, sordidam, squalentem, nudam et Domine ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me. › - 1. Furorem et iram Dei audiens, nibil humanum suspicari debes. Hæc enim sunt ex pacto et eon- ventu verba, cum sit alienum a cunctis animi mo- tibus Numen. Sic autem locutus est Deus, ut vel crassi homines intelligerent: quando enim cum barbaris colloquimur eorum lingua utimur, ac si coram pueris verba facimus, balbutimur, etsi de- cies millies periti essemus. Cæterum furorem et iram qui præ se ferunt non idcirco ex necessitate declarant interiorem animi motum. Animi motus e duobus constat : prius est quod percellit, poste- rius autem quod illa molesta perculsione contingi- tur. Aliud patitur qui irascitur, aliud qui iræ ob- noxius est, quamvis utrique inesse aliquid passionis videatur. Sed ut identidem invenias hunc solum stomachantem commoveri, illum autem cui prior offensus est nullo motu concitari, quod forte ani- mum philosophia fultum, præ impetibus iræ ac furoris sustulerit; ac tamen utrique aliquid pas- sionis esse videatur, quod nullo discrimine iram vocamus. Haud aliter, etiamsi quem iræ impetus lacessivit is unus permoveretur; qui autem iram concitavit æquo plane animo esset, nulloque motu affectus, nibilosecius quæ offenso conturbationem et dolorem attulerunt, vulgari sermone, ira et sto- machus appellarentur. Medici quoque quoties ali- quid vel resecant, vel exurunt, iræ non indulgent, non irati sunt adversus ægrotantes, sed commise- ratione affecti et eos morbo liberare cupiunt; cum igitur dicis : c Ne in furore tuo arguas me, id est; noli poenas a me exigere, et peccatorum no- • Quoniam conturbata sunt ossa mea. » q. 299). Ossa hic vim omnem significant. Turbatio pro pluga, pena, vindicta poniur. Aiunt quidam, hic 16 Psal. v, 2. PATROL. GR. CI. In Psal. vi, 2. AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO CCLXXXVII-CCLXXXIX. QUAESTIO CCLXXXVIII [Coisl. CCCI, Taur. QUAESTIO CCLXXXIX [Coisl. CCCII. Taur.

Question CCXC - CCXCIQuæstio CCXC - CCXCI

col. 1123–1124page 558 of 591

Quæstio CCLXXXVIII - CCLXXXIX

PG 101:1123τινές φασιν ἐνταῦθα ταραχὴν λέγειν αὐτὸν, τὸν ἐκ τῆς ἁμαρτίας γινόμενον [φόβον]· τοῦτο δὲ μάλιστα καὶ ἐν ἐπιθυμίαις ἀσελγείας συμβαίνειν εἴωθε, τοῦτο δὲ ἐν θυμῷ καὶ ἐν συμφοραῖς· πάντα γὰρ ταῦτα ταράττει ψυχὴν καὶ ὀστᾶ, καὶ αἱ κόραι διαστρέφονται, καὶ οὐδὲ οἱ ὀφθαλμοὶ κατὰ τάξιν βλέπουσιν, ἀλλ' ὥσπερ ἡνιόχου θορυβηθέντος ἀτάκτως οἱ ἵπποι φέρονται, οὕτω τοῦ λογισμοῦ διαταραχθέντος, πάντα συγχεῖται, πάντα διαστρέφεται· καὶ πῶς αὕτη γίνεται ἡ ταραχή; ἀναγκαῖον γὰρ καὶ τοῦτο εἰπεῖν· οὐ γὰρ ὥσπερ ἐν θαλάσσῃ παρὰ τὴν τῶν πνευμάτων ἐμβολὴν, οὕτω καὶ ἐν ψυχῇ, οὐ κατά τινα ἀδόκητον περίστασιν, ἀλλὰ παρὰ τὴν ἡμετέραν ῥαθυμίαν συμβαίνει· καὶ γὰρ καὶ τοῦ γενέσθαι καὶ τοῦ μὴ γενέσθαι τὴν περίστασιν τῆς ἁμαρτίας ἡμεῖς κύριοι, τῆς ἐπιθυμίας ἀναπτομένης· ἀλλ' ἂν μὴ σὺ τὴν φλόγα ἀνάψῃς, οὐκ αἴρεται ἡ κάμινος, ἂν μὴ τροφὴν παράσχῃς τῇ ὕλῃ, ἂν μὴ τὰς εὐμόρφους ὄψεις περιεργάσῃ, ἂν μὴ θέατρον παρανομίας ἀναβαίνῃς, ἂν μὴ πιαίνῃς τρυφῇ τὴν σάρκα, ἂν μὴ καταποντίζῃς οἴνῳ τὸν λογισμόν, οὐκ αἴρεται ἡ φλόξ, οὐ γίνεται χαλεπώτερον τὸ θηρίον, οὐ διατέμνεται καθάπερ ὑπὸ πνευμάτων ἀγρίων τῆς διανοίας τὸ καθαρόν. Ἀρκεῖ οὖν ταῦτα, φησί, πρὸς τὸ διαφυγεῖν τὴν φλόγα τῆς ἁμαρτίας; οὐκ ἀρκεῖ· ἀλλὰ δεῖ καὶ ἕτερα προστεθῆναι, προσευχὰς διηνεκεῖς, ἁγίων συνουσίαν, νηστείαν σύμμετρον, δίαιταν λιτήν, ἀσχολίας ἀναγκαίας· πρὸ τῶν ἄλλων ἁπάντων, τοῦ Θεοῦ τὸν φόβον, τὴν μέλλουσαν κρίσιν, τὰς ἐπαγγελίας τῶν ἀγαθῶν· διὰ τούτων πάντων δύνασαι χαλινώσαι τὴν λυσσώσαν ἐπιθυμίαν καὶ στῆσαι τὴν κυμαινομένην θάλασσαν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΕ. « Κύριε, ἐκέκραξα πρὸς σέ, εἰσάκουσόν μου. » Τούτου τοῦ ψαλμοῦ τὰ μὲν ῥήματα ἅπαντες, ὡς εἰπεῖν, ἴσασι, καὶ διὰ πάσης ἡλικίας διατελοῦσι ψάλλοντες, τὴν δὲ διάνοιαν ἐνίων τῶν εἰρημένων ἀγνοοῦσιν· ὅπερ οὐ μικρὸν εἰς κατηγορίας λόγον· ψάλλειν μὲν καθ' ἡμέραν, μηδ' ἅπαξ δ' ἐπιζητῆσαι μαθεῖν τὸν νοῦν τῶν ψαλλομένων· καὶ γὰρ νωθείας καὶ χαυνότητος ἐσχάτης, διὰ παντὸς τὸν ψαλμὸν καὶ ἐκ πρώτης ἡλικίας εἰς ἔσχατον γῆρας μελετώντας διατελεῖν, τὰ ῥήματα μόνον εἰδότας ἔρημα διανοίας· καὶ παρακαθῆσθαι θησαυρῷ συνεσκιασμένῳ, καὶ βαλάντιον περιφέρειν ἐσφραγισμένον· καὶ οὐδὲ ὑπὸ πολυπραγμοσύνης παρωξύνθη τις μαθεῖν, τί ποτέ ἐστι τὸ λεγόμενον· καίτοι γε οὐδὲ ἐκεῖνο ἔστιν εἰπεῖν, ὅτι σαφής τις ὢν πάντας εἰς ὕπνον ἤγαγε· καὶ οὐκ ἀφῆκε ζητῆσαι τὸ προχείρως κείμενον· καὶ γάρ ἐστιν ἀσαφὴς καὶ ἱκανὸς διεγείραι τὸν μὴ σφόδρα καθεύδοντα, μᾶλλον δὲ καὶ τὸν καθεύδοντα. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΑ'. « Φωνῇ μου πρὸς Κύριον ἐκέκραξα, φωνῇ μου πρὸς Κύριον ἐδεήθην. » Δύο ἐνταῦθα ἀρετὰς μανθάνομεν, τό τε εὔτονον τῆς προθυμίας, τό τε συντεταγμένον τῆς διανοίας, καὶ ἕτερον πρὸς τούτοις τὸ αὐτοῦ εἶναι τὴν φωνὴν

a turbatione signifcari metum qui ex peccato ori- tur. Quod praesertim in libidinosis cupiditatibus contingere solet, æque ac in ira et in calamitali- bus. Quæ cuncta animam et ossa turbant. Hic tum pupillæ distorquentur, et mihil oculi recte vident. Sed ut ab amenti auriga inordinate ducuntur equi, sic turbata ratione, omnia confunduntur, omnia perversa fiunt. Unde autem satis oriatur perturba- io? namque id explanandum operæ pretium est; non enim ut mare ventis irruenubus sic anima, inopinata quadam vicissitudine perturbatur; sed hoc per nostram desidiam licet. Possumus enim effi- cere ut sit, non accensa libidine, peccati occasio ; namque si flammam non accendes, non ardebit caminus; si materiem igni lignum non subjicies, si formosos vultus non inquires, si theatrum iniqui- Β tatis non accendes, nec dapibus carnem saginabis, nec rationem vino demerges, non assurget flamma, non intractabilior fera fiet, non disturbabitur; <quasi furentibus ventis, animi castitas. Hocne salis, inquies, ut fanna peccati viletur? minime, sed oportet et alia insuper adjici : continuæ preces, sanctorum consuetudo, aliquot interdum jejunia, simplex vivendi genus, necessariæ occupationes, præsertimque Dei metus, futuri judicii memoria et mercedum quæ justis desponsæ fuerunt. Hoc per omnia vesanam aninii concupiscentiam compe- scere el fluctuosum mare frenare poteris. QUAESTIO CCXC [Coisl. CCCIll. Taur. CCXCII]. • Clamavi ad te, Domine, exaudi me. › Hæc hujus psalmi dicta omnes, ut ita dicam, C sciunt, et tota vita concinunt; sensus autem ali- quot verborum eos fallit. Quod iis non leviter exprobrandum est. Etenim quid est aliud quam psallere toto die, sed ne semel quidem psalmi sen sum requirere? Namque hoc est segnitiei et so cordiæ summum continuo psalmum, a puerilibus annis ad ultimam senectutem in usu habere; ucc aliud præterquam verba sensu carentia memoria Lenere, lectuna prope thesaurum assidere, crume- namque obsignatam circumferre, nec quemquam vel curiositate impelli ut sciret quo demum hæc verba spectarent. Attamen ne hoc quidam dicas : perspicuum quemdam eos tali torpore affecisse ut quærere omitterent quod in promptu esset cum inexplicito vir sermone sit idoneus leviter dormien- D tibus excitandis, nec alios excitet quam qui dor- miunt. QUÆSTIO CCXCI [Coist. CCCIV. Taur. CCXCIII]. Voce mea ad Dominum clamuvi, voce mea Dominum deprecatus sum.) Duas hic virtutes docemur, fortitudinis constan- tiam, cogitationisque ordinationem; præterea P'sal- uistæ verba tertium aliud significant : non enim In Psal. CXLI, 1 (Græce CXLII). Α τινές φασιν ἐνταῦθα ταραχὴν λέγειν αὐτὸν, τὸν ἐκ τῆς μέλλουσαν κρίσιν, τὰς ἐπαγγελίας τῶν ἀγαθῶν· διὰ ἐπιθυμίαν καὶ στῆσαι τὴν κυμαινομένην θάλασσαν. γάρ ἐστιν ἀσαφὴς καὶ ἱκανὸς διεγείραι τὸν μὴ σφό- ἁμαρτίας γινόμενον [φόβον] · τοῦτο δὲ μάλιστα καὶ ἐν ἐπιθυμίαις ἀσελγείας συμβαίνειν είωθε, τοῦτο δὲ ἐν θυμῷ καὶ ἐν συμφοραῖς· πάντα γὰρ ταῦτα ταράττει ψυχὴν καὶ ὀστᾶ, καὶ αἱ κόραι διαστρέφονται, καὶ οὐδὲ οἱ ὀφθαλμοὶ κατὰ τάξιν βλέπουσιν, ἀλλ' ὥσπερ ἡνιόχου θορυβηθέντος ἀτάκτως οἱ ἵπποι φέρονται, οὕτω τοῦ λογισμοῦ διαταραχθέντος, πάντα συγχεῖται, πάντα διαστρέφεται· καὶ πῶς αὕτη γίνεται ή ταραχή; ἀναγκαῖον γὰρ καὶ τοῦτο εἰπεῖν· οὐ γὰρ ὥσπερ ἐν θαλάσσῃ παρὰ τὴν τῶν πνευμάτων ἐμβολὴν, οὕτω καὶ ἐν ψυχῇ, οὐ κατά τινα ἀδόκητον περίστασιν, ἀλλὰ παρὰ τὴν ἡμετέραν ῥαθυμίαν συμβαίνει · καὶ γὰρ καὶ τοῦ γενέσθαι καὶ τοῦ μὴ γενέσθαι τὴν περίστασιν τῆς ἁμαρτίας ἡμεῖς κύριοι, τῆς ἐπιθυ- μίας αναπτομένης· ἀλλ᾽ ἂν μὴ σὺ τὴν φλόγα ἀνάψῃς, οὐκ αἴρεται ἡ κάμινος, ἂν μὴ τροφὴν παράσχης τῇ ὕλῃ, ἂν μὴ τὰς εὐμόρφους ὄψεις περιεργάσῃ, ἂν μὴ θέατρον παρανομίας ἀναβαίνῃς, ἂν μὴ πιαίνῃς τρυφῇ τὴν σάρκα, ἂν μὴ καταποντίζῃς είνῳ τὸν λογισμόν, οὐκ αίρεται ἡ φλόξ, οὐ γίνεται χαλε- πώτερον τὸ θηρίον, οὐ διατέμνεται καθάπερ ὑπὸ πνευμάτων ἀγρίων τῆς διανοίας τὸ καθαρόν. Αρκεί οὖν ταῦτα, φησί, πρὸς τὸ διαφυγεῖν τὴν φλόγα τῆς ἁμαρτίας; οὐκ ἀρκεῖ· ἀλλὰ δεῖ καὶ ἕτερα προστεθῆναι, προσευχὰς διηνεκεῖς, ἁγίων συνουσίαν, νηστείαν σύμμετρον, δίαιταν λιτήν, ἀσχολίας ἀναγκαίας· πρὸ τῶν ἄλλων ἁπάντων, τοῦ Θεοῦ τὸν φόβον, τὴν τούτων πάντων δύνασαι χαλινώσαι τὴν λυσσώσαν · Κύριε, ἐκέκραξα πρὸς σὲ, εἰσάκουσόν μου. » Τούτου τοῦ ψαλμοῦ τὰ μὲν ῥήματα ἅπαντες, ὡς εἰπεῖν, ἴσασι, καὶ διὰ πάσης ἡλικίας διατελοῦσι ψάλ λοντες, τὴν δὲ διάνοιαν ἐνίων τῶν εἰρημένων ἀγνοοῦ σιν· ὅπερ οὐ μικρὸν εἰς κατηγορίας λόγον • ψάλλειν μὲν καθ' ἡμέραν, μηδ' ἅπαξ δ' ἐπιζητῆσαι μαθεῖν τὸν νοῦν τῶν ψαλλομένων· καὶ γὰρ νωθεία; καὶ χαυνότητος ἐσχάτης, διὰ παντὸς τὸν ψαλμὸν καὶ ἐκ πρώτης ἡλικίας εἰς ἔσχατον γῆρας μελετώντας διατελεῖν, τὰ ῥήματα μόνον εἰδότας ἔρημα διανοίας· καὶ παρακαθήσθαι θησαυρῷ συνεσκιασμένῳ, καὶ βαλάντιον περιφέρειν ἐσφραγισμένον· καὶ οὐδὲ ὑπὸ πολυπραγμοσύνης παρωξύνθη τις μαθεῖν, τί ποτέ ἐστι τὸ λεγόμενον · καίτοι γε οὐδὲ ἐκεῖνο ἔστιν εἰ πεῖν, ὅτι σαφής τις ὢν πάντας εἰς ὕπνον ἤγαγε · καὶ οὐκ ἀφῆκε ζητῆσαι τὸ προχείρως κείμενον· καὶ - δρα καθεύδοντα, μᾶλλον δὲ καὶ τὸν καθεύδοντα. • Φωνῇ μου πρὸς Κύριον ἐκέκραξα, φωνῇ μου προς Κύριον ἐδεήθην. » Δύο ἐνταῦθα ἀρετὰς μανθάνομεν, τό τε εύτονον τῆς προθυμίας, τό τε συντεταγμένον τῆς διανοίας, καὶ ἕτερον πρὸς τούτοις τὸ αὐτοῦ εἶναι τὴν φωνὴν PHOTII PATRIARCHEÆ CP. Edita a Maio (1. c. p. 147, q. 300). - In Psal. cxL, 1 (Græce CXLI). Edita a Maio (1. c. p. 147, q. 301).- ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΕ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ Σ Α'.

col. 1125–1126page 559 of 591

PG 101:1125οὐ γὰρ πάντες οὔτε φωνῇ βοῶσιν, οὔτε πρὸς τὸν Θεόν, οὔτε τῇ οἰκείᾳ· δεῖ δὲ ἅπαντα ταῦτα συνελθεῖν· ὁ κατ' ἐχθρῶν βοῶν οὐκ ἀνθρώπου φωνὴν προήσεται, ἀλλὰ θηρίου καὶ ὄψεως· ὁ ῥᾳθυμῶν, καὶ μὴ ἀκούων ὧν λέγει, οὐ πρὸς τὸν Θεὸν βοᾷ, ἀλλ' εἰκῆ καὶ μάτην φθέγγεται· ὁ μὴ διεγείρων τὴν διάνοιαν, κἂν μεγάλα κράζῃ, πάλιν οὗτος οὐ βοᾷ· φωνὴν γὰρ, ὡς πολλάκις ἔφθην εἰπὼν, οὐ τὸν τόνον λέγει τοῦ πνεύματος, ἀλλὰ τὴν συντεταγμένην διάνοιαν· ἀλλ' οὐχ οὕτως· ἀλλὰ τὰ τρία ταῦτα συνάγει· ὅτι τε φωνεῖ, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ τῇ ἑαυτοῦ φωνῇ· διὰ τοῦτο δεύτερον φησί· « Φωνῇ μου, καὶ φωνῇ μου. » ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΞΒ΄. Τί ἐστι τὸ, « Εὐλόγησε Μελχόλ τὸν Δαβίδ ; » Τὸ δὲ, Εὐλόγησε Μελχόλ τὸν Δαβίδ, λαμβάνει μὲν καὶ ἐκ τῆς προειρημένης ἀναπτύξεως τὸ σαφές· ἀντὶ γὰρ τοῦ ἐξουδένωσεν εἴρηται· ἀλλότριον γὰρ ἐδόκει τὸ γύναιον βασιλικοῦ φρονήματος καὶ ὄγκου, χοροῖς καὶ σκιρτήμασιν ἐνδιατρίβειν· ἀλλ' αὐτὸ μὲν τοῦτο τὸ χορείαις μὴ συγκαταφέρεσθαι τὸν βασιλέα, οὐκ ἀνεπισκέπτως ἐλογίζετο ἡ τοῦ Σαούλ θυγάτηρ· τὸ δὲ θεῖον πόθον ἐπιδεικνύμενον ἐπὶ τοσοῦτον ἁλῶναι καὶ τῷ ἔρωτι τοῦ ποθουμένου ἐνίκα τῆς γυναικείας φύσεως τὴν γνῶσιν· καὶ ἀγνοοῦσαν διήλεγχε τὰ κέντρα τοῦ Δαυϊτικοῦ πόθου. Ἐπισημαίνεται δὲ τὸ Γράμμα τὸ ἱερὸν, ὡς μήτηρ οὐκ ἐχρημάτισεν αὕτη παιδίου, τῆς ἐπὶ τῷ Δαβὶδ χλεύης ἀπαγγέλλουσα τὴν δίκην· ἀφίεται δὲ ἡ Μελχόλ εἰς τὴν περὶ τοῦ Δαβίδ κατενεχθῆναι χλεύην, ἡνίκα δίκην χρεωστοῦσα ἀπαιτηθῇ τὴν ἀπαιδίαν· ἀπαιτεῖται δὲ τὴν ἀπαιδίαν, ἵνα μηδεὶς ἐκ τοῦ σπέρματος ὅπερ ἀπεφύετο τοῦ Σαούλ τοῦ βασιλικοῦ διάδοχος ἀξιώματος καταστῇ· ἔτι δὲ ἵνα μὴ στάσις καὶ φόνος τοῦ τε ἐξ αὐτῆς προεληλυθότος καὶ τῶν ἐξ ἑτέρων γυναικῶν ἐπιγεγονότων διαπραχθῇ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΞΓ΄. Διατί ὁ Δαβὶδ τὸ ἐφοὺδ περιεβάλετο; Εἴρηται δὲ ὅτι ἐπὶ τοῦ Δαυΐδ, ἐφούδ· καίτοι οὐκ ἐξὸν αὐτῷ εὐσεβῶς βιοῦντι ἱερέως στολὴν περιβαλέσθαι· ἀλλὰ περὶ τούτου τισὶ μὲν ἐῤῥήθη, ὡς ἐπειδὴ Σαμουὴλ μὲν ἀπεβίω, οἱ δὲ τούτου παῖδες ἐξητάζοντο ἐν αἰτίαις, ἔδει δὲ ἱερέα τῆς κιβωτοῦ τοῦ Θεοῦ προπορεύεσθαι, καὶ οὐκ ἦν ὁ τὴν ὑπηρεσίαν ταύτης ἠξιωμένος, ἐξ ἀνάγκης ὁ βασιλεὺς τὴν τοιαύτην ἀναδέχεται λειτουργίαν, ἅτε δὴ καὶ τῶν ἀλλοφύλων τὴν κιβωτὸν αὐτὸς ἀνενεγκών· διὸ καὶ χρησμὸν ἀνεῖλε τὸ ἐφοὺδ νίκην ἐπαγγελλόμενον τῷ Ἰσραήλ· καὶ τὴν νίκην ὁ Δαυΐδ ἀνατίθησι τῷ Θεῷ· ἅμα δὲ οὐδ' ἀτιμάζοντος ἦν τοῦτο τὴν ἱερατικὴν στολήν, ἀλλὰ σεβαζομένου καὶ τῆς ὅτι μάλιστα τιμῆς ἀξιοῦντος· ἐδείκνυ γὰρ δι' ὧν εἰς ἐκείνην κατέφευγεν, ὅση ὠφείλετο τοῖς ὡς ἀληθῶς ἱερεῦσιν ἡ τιμή· ὧν ἡ στολὴ τῷ βασιλεῖ δόξαν τε καὶ νίκην καὶ τοσαύτην χάριν προξενεῖ. Ἀλλ' οὕτω μὲν ἔνιοί φασιν· ἑτέροις δὲ δοκεῖ μὴ ἄν ποτε κατατολμῆσαι τὸν βασιλέα Δαυΐδ

ad Deum; oportet tamen hæc tria una fieri. Qui audit quid dicat, non ad Deum clamat, sed temere et incassum loquitur. Qui non expergefacta mente, · Explanatio in II Reg. vi, 20. a regia gravitate et majestate ducebat regem in choris et saltationibus versari. Hoc ipsum choros Saul .... ; divinum vero desiderium quod, captus amore David, tam vehementer declaraverat, hujus tem redarguit fervidus Davidis amor. Docetur in pœna pro allatis in Davidem conviciis. Repudiatur Melchol quæ Davidem irriserat, et pro exsul- Cur David sit accinctus Ephod ? · In II Reg. vi, 14; I Paralipom. xv, 27. Dictum est Davidem Ephod induisse quod buic ex necessitate regem hoc officio functum esse, qui duit ; David igitur victoriam ad Deum refert ; nou autem hoc erat stolam contemnentis sacerdotalem, οὐ γὰρ πάντες οὔτε φωνῇ βοῶσιν, οὔτε πρὸς τὸν Λ Θεόν, ούτε τῇ οἰκείᾳ· δεῖ δὲ ἅπαντα ταῦτα συνελθεῖν· ὁ κατ' ἐχθρῶν βοῶν οὐκ ἀνθρώπου φωνὴν προήσεται, ἀλλὰ θηρίου καὶ ὄψεως· ὁ ῥᾳθυμῶν, καὶ μὴ ἀκούων ὧν λέγει, οὐ πρὸς τὸν Θεὸν βοᾷ, ἀλλ' εἰκῆ καὶ μάτην φθέγγεται · ὁ μὴ διεγείρων τὴν διάνοιαν, κἂν μεγά λα κράζῃ, πάλιν οὗτος οὐ βοι· φωνὴν γὰρ, ὡς πολλά- κις ἔφθην εἰπὼν, οὐ τὸν τόνον λέγει τοῦ πνεύματος, ἀλλὰ τὴν συντεταγμένην διάνοιαν· ἀλλ' οὐχ οὕτως· ἀλλὰ τὰ τρία ταῦτα συνάγει· ὅτι τε φωνεῖ, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ τῇ ἑαυτοῦ φωνῇ · διὰ τοῦτο δεύ τερον φησί · « Φωνῇ μου, καὶ φωνῇ μου. » Τί ἐστι τὸ, « Εὐλόγησε Μελχόλ τὸν Δαβίδ ; » Τὸ δὲ, Εὐλόγησε Μελχόλ τὸν Δαβίδ, λαμβάνει Β μὲν καὶ ἐκ τῆς προειρημένης αναπτύξεως τὸ σαφές· ἀντὶ γὰρ τοῦ ἐξουδένωσεν είρηται· ἀλλότριον γὰρ ἐδόκει τὸ γύναιον βασιλικοῦ φρονήματος καὶ ὄγκου, χοροῖς καὶ σκιρτήμασιν ἐνδιατρίβειν· ἀλλ' αὐτὸ μὲν τοῦτο τὸ χορείαις μὴ συγκαταφέρεσθαι τὸν βασιλέα, οὐκ ἀνεπισκέπτως ελογίζετο ἡ τοῦ Σαούλ θυγάτηρ... τὸ δὲ θεῖον πόθον ἐπιδεικνύμενον ἐπὶ τοσοῦτον ἀλῶ- καὶ τῷ ἔρωτι τοῦ ποθουμένου ἐνίκα τῆς γυναικείας φύσεως τὴν γνῶσιν· καὶ ἀγνοοῦσαν διήλεγχε τα κέντρα τοῦ Δαυϊτικοῦ πόθου. Επισημαίνεται δὲ τὸ Γράμμα τὸ ἱερὸν, ὡς μήτηρ οὐκ ἐχρημάτισεν αὕτη παιδίου, τῆς ἐπὶ τῷ Δαβὶδ χλεύης ἀπαγγέλλουσα τὴν δίκην· ἀφίεται δὲ ἡ Μελχόλ εἰς τὴν περὶ τοῦ Δαβίδ κατενεχθῆναι χλεύην, ἡνίκα δίκην χρεωστοῦσα ἀπαιτηθῇ τὴν ἀπαιδίαν· ἀπαιτεῖται δὲ τὴν άπαι. δίαν, ἵνα μηδεὶς ἐκ τοῦ σπέρματος ὅπερ ἀπεφύετο τοῦ Σαούλ τοῦ βασιλικού διάδοχος ἀξιώματος κατα στῇ· ἔτι δὲ ἵνα μὴ στάσις καὶ φόνος τοῦ τε ἐξ αὐτῆς προεληλυθότος καὶ τῶν ἐξ ἑτέρων γυναικῶν ἐπιγε γονότων διαπραχθῇ. Διατί ὁ Δαβὶδ τὸ ἐμοὺδ περιεβάλετο ; Εἴρηται δὲ ὅτι ἐπὶ τοῦ Δαυΐδ, ἐφούδ· καίτοι οὐκ ἐξὸν αὐτῷ εὐσεβῶς βιοῦντι ἱερέως στολήν περιβαλέ- σθαι· ἀλλὰ περὶ τούτου τισὶ μὲν ἐῤῥήθη, ὡς ἐπει- δὴ Σαμουὴλ μὲν ἀπεβίω, οἱ δὲ τούτου παῖδες ἑξητά- D ζοντο ἐν αἰτίαις, ἔδει δὲ ἱερέα τῆς κιβωτοῦ τοῦ Θεοῦ προπορεύεσθαι, καὶ οὐκ ἦν ὁ τὴν ὑπηρεσίαν ταύτης ἠξιωμένος, ἐξ ἀνάγκης ὁ βασιλεὺς τὴν τοιαύτην ἀνα- δέχεται λειτουργίαν, ἅτε δὴ καὶ τῶν ἀλλοφύλων τὴν κιβωτὸν αὐτὸς ἀνενεγκών· διὸ καὶ χρησμὸν ἀνεῖλε τὸ ἐφοὺδ νίκην ἐπαγγελλόμενον τῷ Ἰσραήλ· καὶ τὴν νίκην ὁ Δαυΐδ ἀνατίθησι τῷ Θεῷ· ἅμα δὲ οὐδ' ἀτιμάζοντος ἦν τοῦτο τὴν ἱερατικὴν στολήν, ἀλλὰ σεβαζομένου καὶ τῆς ὅτι μάλιστα τιμῆς ἀξιοῦν τος· ἐδείκνυ γὰρ δι' ὧν εἰς ἐκείνην κατέφευγεν, ὅση ὠφείλετο τοῖς ὡς ἀληθῶς ἱερεῦσιν ἡ τιμή· ὧν ἡ στου λὴ τῷ βασιλεῖ δόξαν τε καὶ νίκην καὶ τοσαύτην χάσ ριν προξενεί. Αλλ' οὕτω μὲν ἔνιοί φασιν · ἑτέροις δὲ δοκεῖ μὴ ἄν ποτε κατατομῆσαι τὸν βασιλέα Δαυίδ omnes neque voce clamant, neque propria, neque Edita a Maio (1. ĉ. p. 148). - adversus hostes clamat, non humanami vocem pro- mit, sed feræ et serpentis. Qui negligens est, nec. etsi vehementer vociferetur, rursus ille non cla- mat. Vocis enim, ut jam dictitavi, non mentis te- norein indicat, sed usitatas terit voces. Non au- tem sic Propheta qui bæc tria complectitur, clamatque ad Deum, et propria ipsius voce ; qua- propter bis exclamat : c Voce mea, voce mea. his quæ supra docuimus; verba enim despexit eum in corde suo sic interpretati sumus. Mulier alienum non decere regem, non inconsulto cogitabat filia mulieris naturam et mentem superabat; ignoran- sacris Scripturis Melchol nunquam matris nomine vocatam esse, sicque nuntiavisse qua afficeretur venda pœna, deinceps non parit: sterilițate autem aficitur ne quisquam e semine Saul in regiam po- testatem succederet, aut factiones et homicidia per ejus filium, aliosque ex aliis mulieribus liberos orirentur. Edita a Maio (l. c. p. 148, q. 505). ;; utpote integra vita non licebat. Hac de re alii alia çensuerunt. Samuele scilicet mortuo, ejusque filiis in crimen vocalis, ut oporteret sacerdotem arcan Dei præcedere, ac nemo tanti esset ininisterii dignus, ab alienis gentibus arcam ipse retulerat. Quare Ephod quod filiis Israel victoriam nantiabat in- sed venerantis et eam quam maximi ſacientis. Apparet enim ex iis qui ad hanc stolam confugerunt quantus deberetur vere sacerdotibus honor, quo- rum stola regi gloriam et victoriam et tantam gra- tiam suppeditabat. Hæc a quibusdam dicuntur, allis autem placet nunquam ausum fuisse regem David sacerdotalem stolam induere, sed fuisse quamdam propriam regibus vestem, cui sacerdotalis stol AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO CCXC-CCXCIII. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΕ Β'. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΕ Γ. QUÆSTIO CCXCII [Coist. Taur. CIV). Quid valeat hoc verbum: ‹ Gratulata est Melchol David ? D Hæc Metchol gratulata est David plana sunt ex QUÆSTIO CCXCIII [Coisl. Taur. CV].

Question CCXCIV - CCXCVIQuæstio CCXCIV - CCXCVI

col. 1127–1128page 560 of 591

Quæstio CCXCII - CCXCIII

PG 101:1127Ἐν δὲ τῷ παραδείσῳ τεθεὶς ὁ Ἀδὰμ οὐκ ἀργὸν οὐδὲ ἄπρακτον ἐπολιτεύετο βίον, ἀλλ' ἀρετῆς μὲν ἐπεμελεῖτο, τοῖς δὲ κατ' αὐτὴν ἔργοις ἐνησχολεῖτο· διὸ καὶ ἡνίκα τοῦ φύλαξ εἶναι τῆς ἀρετῆς καὶ τῶν δεδομένων ἐξέστη, τοῦ παραδείσου τὴν ὑπερορίαν κατεδικάσθη· μέσον δὲ τοῦ παραδείσου τὸ ξύλον διότι ζωῆς ἦν ξύλον· καὶ ἀναλογίαν τινὰ ἐπέχει πρὸς τὴν καρδίαν· ὥσπερ οὖν αὕτη ἐν μέσῳ τῷ τοῦ ζώου καταβέβληται σώματι, οὕτω κἀκεῖνο ζωῆς ὑπάρχον, ξύλον μέσον ἐπεφύτευτο τοῦ παραδείσου· εἰ δέ σοι φίλον καὶ ὁ ἀναγωγικός λόγος, ἡ γενικωτάτη, φασὶν, ἀρετὴ ἐν τῷ λογικῷ θεωρουμένη ζώῳ, ὥσπερ ἀπὸ μέσης τινὸς ἀκρωρείας ἐπὶ πᾶσαν διαχεῖται πρᾶξιν· καὶ καθ' ὃν τρόπον ἡ ζωὴ ἐκ μέσου τινὸς χωρίου προχεομένη, πάντα τὰ τοῦ ζώου μέρη ζωογονεῖ τε καὶ συνέχει, οὕτω καὶ αὕτη ἐκ μέσης τινὸς οἱονεὶ πηγῆς προϊοῦσα ἀρδεῖ τε καὶ ἐκτρέφει καὶ τὰς ὑποβεβηκυίας αὐτῇ λοιπὰς ἀρετάς. Ἐγγὺς δ' ἂν εἴη διανοεῖν, μέσον εἰρῆσθαι τοῦ παραδείσου τὸ τῆς ζωῆς πεφυτεῦσθαι ξύλον, ὅτι καὶ Χριστὸς ἡ ζωὴ ἡμῶν ἐν μέσῳ τῆς γῆς τὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἐδέξατο σταυρόν· καὶ γὰρ εἰς τὸ μεσαίτατον φασὶ τῆς γῆς τὸ ζωηφόρον ξύλον, τὸν σταυρὸν παγῆναι· τὸ δὲ ξύλον τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρὸν εἴρηται μέν, οὐδεὶς δὲ χῶρος αὐτῷ ἀποτέτακται· διατί; διότι ἡ κακία χώραν οὐκ ἔχει, ἀλλὰ τῇ ἀρετῇ παρυφίσταται· ἄμεινον δὲ μετὰ ταῦτα περὶ τούτου διαληπτέον. Πρὸς ἑσπέραν δὲ ἐθύετο ὁ ἀμνὸς, ὅτι τύπον προδιέγραφε τοῦ ἀληθινοῦ ἀμνοῦ καὶ ποιμένος Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν· ἐπὶ δυσμαῖς γὰρ τῶν αἰώνων καὶ ὁ πλάστης τὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἐκούσιον ὑπέστη θάνατον· πλησιφαοῦς δὲ τῆς σελήνης οὔσης προσήγετο τὸ θῦμα· ἐπεὶ καὶ ὁ τοῦ γένους ἡμῶν Σωτήρ οὐκ ἄνθρωπος μόνον ἐχρημάτιζεν, ἀλλὰ καὶ Θεός· καὶ τύπον μὲν τῆς Θεότητος φέρει τὸ φῶς, τὸ δὲ σεληνιακὸν σῶμα τῆς προσληφθείσης σαρκός· πλὴν ἐπειδὴ κατὰ τὴν κοσμογένειαν ὁλοκλήρῳ φωτὶ καταλαμπομένη ἡ σελήνη λαμβάνει τὴν προαγωγήν, ὁ δὲ τοῦ Σωτῆρος ὑπὲρ τοῦ γένους θάνατος ἀνανέωσίν τε καὶ ἀνακαίνισιν ἐπραγματεύετο τοῦ παντὸς, εἰκότως ἡ σελήνη τὸ φῶς ἀμείωτον κατ' ἐκεῖνο καιροῦ παρέχειν ὑπὸ τοῦ πάντα σοφῶς οἰκονομοῦντος ἀπετάχθη. Τὸ δὲ ἐν τῇ νεφέλῃ τόξον Ἑλλήνων μὲν παῖδες φυσικόν τι νομίζουσιν ἔργον, καὶ ἀφ' οὗ νεφέλαι καὶ ἥλιος, κἀκεῖνα τὴν σύστασιν λαμβάνει· τῷ δέ γε θε-

constitutus erat, e paradiso in exsilium ejectus est. radisi crescebat ; vel, si tibi placet mysticus sermo, Utque vita medio e corpore diffusa, omnes ani- et nutrit. Prope intelligerem arborem vitæ in medio paradiso positam, quia Christus, vita nostra, media est. Qua de causa? Quia malitia locum non habet, veri agni pastorisque Christi nostri. Ad occasum cunque integram lucem adepta est, universo mundo Arcum in nubibus, gentilium filii quoddam natu- Explanatio in Gen. ix, 13. cognomen erat, eamque illo tempore a rege David A indutam fuisse. neque inertem vitam agebat, sed virtuti incumbe- bat, et ad virtutis opera sese exercebat. Quoniam- que virtutis custos, et omnium rerum hujus loci vitæ arbor? Est huic arbori cum corde quædam si- militudo; etenim ut cor medium in corpore ani- mali constituitur, sic illa vitæ arbor in medio pa- summa virtus rationali arbore figurata, quasi media, summo e monte in omnem vitam profuit. malis partes vivas et coalescentes tenet, sic illa ex medio veluti fonte emissa, omnes virtutes irrigat in terra cruci pro nobis affixus est. Namque huic Tigno quod medium in terris erat, haud absimilis crux dicitur. De arbore scientiæ boni et mali verba quidem facta sunt, nullus autem locus assignatus sed virtuti propemodum coleret; melius vero erit de his postea disputare. Cur sub vespere immolaretur agnus? agni vespertino. Exod. 11, 6; Deuter. xvi, 6. · De sacrificio Sub vespere in molabatur agnus, quia figura erat diei Creator noster pro nobis voluntariam mortem obiit. Præscriptum erat sacrificium offerri, luna plenam lucem habente. Cum autem Salvator ge- neris nostri non solum homo appelletur, sed Deus, lunaris quidem lux figura divinitatis, Junare autem corpus corporis assumpti. Praeterea ut luna quoties dux praest, eodemque modo Salvator noster, obita morte, cuncta recreaverit ac refecerit, haud im- D merito luna tunc temporis ab eo qui sapienter omnia regit, integram lucem exhibere jussa est. Quid ex his verbis intelligendum Ponam arcum meum in nubibus? rale putant opus, quod suam, unde solet nubes con- stitutionem accipit; divo autem Moysi quantum e ἱερατικὴν στολήν περιβαλεῖν, ἀλλ᾽ εἶναί τι, φασὶν, ἀποκεκληρωμένον τοῖς βασιλεῦσιν ἀμφίασμα, δ καὶ αὐτὸ ἔφερε τὴν ὀνομασίαν τῆς ἱερατικῆς στολῆς, καὶ τοῦτο κατ' ἐκεῖνο καιροῦ περιβεβλῆσθαι τὸν βασιλέα Δαυΐδ. Τί ἔπραττεν 'Αδάμ ἐν παραδείσῳ ; • Ἐν δὲ τῷ παραδείσῳ τεθεὶς ὁ Ἀδὰμ οὐκ ἀργὸν οὐδὲ ἄπρακτον ἐπολιτεύετο βίον, ἀλλ' ἀρετῆς μὲν έπεμελεῖτο, τοῖς δὲ κατ' αὐτὴν ἔργοις ἐνησχολεῖτο· διὸ καὶ ἡνίκα τοῦ φύλαξ εἶναι τῆς ἀρετῆς καὶ τῶν δεδομένων ἐξέστη, τοῦ παραδείσου τὴν ὑπερορίαν κατεδικάσθη· μέσον δὲ τοῦ παραδείσου τὸ ξύλον διότι ζωῆς ἦν ξύλον · καὶ ἀναλογίαν τινὰ ἐπέχει πρὸς τὴν καρδίαν· ὥσπερ οὖν αὕτη ἐν μέσῳ τῷ τοῦ ζώου καταβέβληται σώματι, οὕτω κἀκεῖνο ζωῆς ὑπάρχον, ξύλον μέσον ἐπεφύτευτο τοῦ παραδείσου - εἰ δέ σοι φίλον καὶ ὁ ἀναγωγικός λόγος, ἡ γενικω τάτη, φασὶν, ἀρετὴ ἐν τῷ λογικῷ θεωρουμένη ζώῳ, ὥσπερ ἀπὸ μέσης τινὸς ἀκρωρείας ἐπὶ πᾶσαν δια- χεῖται πρᾶξιν· καὶ καθ' δν τρόπον ἡ ζωὴ ἐκ μέσου τινὸς χωρίου προχεομένη, πάντα τὰ τοῦ ζώου μέρη ζωογονεί τε καὶ συνέχει, οὕτω καὶ αὕτη ἐκ μέσης τινὸς οἱονεὶ πηγῆς προϊοῦσα ἀρδει τε καὶ ἐκτρέφει καὶ τὰς ὑποβεβηκυίας αὐτῇ λοιπὰς ἀρετάς. Ἐγγὺς δ᾽ ἂν εἴη διανοεῖν, μέσον εἰρῆσθαι τοῦ παραδείσου τὸ τῆς ζωῆς πεφυτεῦσθαι ξύλον, ὅτι καὶ Χριστὸς ἡ ζωὴ ἡμῶν ἐν μέσῳ τῆς γῆς τὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἐδέξατο σταυρόν· καὶ γὰρ εἰς τὸ μεσαίτατον φασὶ τῆς γῆς τὸ ζωηφόρον ξύλον, τὸν σταυρὸν παγῆναι· τὸ δὲ ξύ Ο λον τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρὸν εἴρηται μέν, οὐδεὶς δὲ χῶρος αὐτῷ ἀποτέτακται· διατί ; διότι ἡ κακία χώραν οὐκ ἔχει, ἀλλὰ τῇ ἀρετῇ παρυφίστα ται· ἄμεινον δὲ μετὰ ταῦτα περὶ τούτου διαληπτέον. - Διατί πρὸς ἑσπέραν εθύετο ὁ ἀμνός ; Πρὸς ἑσπέραν δὲ ἐθύετο ὁ ἀμνὸς, ὅτι τύπον προς διέγραφε τοῦ ἀληθινοῦ ἀμνοῦ καὶ ποιμένος Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν · ἐπὶ δυσμαῖς γὰρ τῶν αἰώνων καὶ ὁ πλάστης τὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἐκούσιον ὑπέστη θάνατον· πλησιφαοῦς δὲ τῆς σελήνης οὔσης προσήγετο τὸ 05- μα· ἐπεὶ καὶ ὁ τοῦ γένους ἡμῶν Σωτήρ οὐκ ἄνθρω πος μόνον ἐχρημάτιζεν, ἀλλὰ καὶ Θεός· καὶ τύπον μὲν τῆς Θεότητος φέρει τὸ φῶς, τὸ δὲ σεληνιακὸν σῶμα τῆς προσληφθείσης σαρκός - πλὴν ἐπειδὴ κατὰ την κοσμογένειαν ὁλοκλήρῳ φωτὶ καταλαμπομένη ἡ σελήνη λαμβάνει την προαγωγὴν, ὁ δὲ τοῦ Σωτῆρος ὑπὲρ τοῦ γένους θάνατος ανανέωσίν τε καὶ ἀνακαι νισιν ἐπραγματεύετο τοῦ παντὸς, εἰκότως ἡ σελήνη τὸ φῶς ἀμείωτον κατ' ἐκεῖνο καιροῦ παρέχειν ὑπὸ τοῦ πάντα σοφῶς οἰκονομοῦντος ἀπετάχθη. Τι ἐστι, ο θήσω τὸ τόξον μου ἐν τῇ νεφέλῃ ; ν Τὸ δὲ ἐν τῇ νεφέλη τόξον Ελλήνων μὲν παῖδες φυτ σικόν τι νομίζουσιν ἔργον, καὶ ἀφ᾽ οὗ νεφέλαι καὶ ἥλιος, κἀκεῖνα τὴν σύστασιν λαμβάνει· τῷ δέ γε θε PHOTII PATRIARCHE CP. QUÆSTIO CCXCIV [Coisl. Taur. CVI]. Quid faceret Adam in paradiso ? ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΕ Δ'. Edita a Maio (1. c. p. 149, q. 304). - Quid Adam in paradiso fecerit. Gen. 11, 15. In paradiso collocatus Adam, neque otiosam In medio paradiso erat arbor. Qua de causa erat QUÆSTIO CCXCV [Cois!. Taur. CVII]. Edita a Maio (1. c. p. 149, q. 30). ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΚΕ. QUESTIO CCXCVI Coisl., Taur. CIX]. Edita a Maio (1. c. p. 150, q. 306). ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΕ Γ.

col. 1129–1130page 561 of 591

PG 101:1129σημασίας οὐκ ἐδόκει τοῦτο, ἀλλὰ σύγχρονον εἶναι τῇ δεδομένῃ διαθήκῃ· Ἰδοὺ γὰρ, φησί, τίθημι τὸ τόξον μου ἐν τῇ νεφέλῃ, ὡς νῦν τιθεμένου καὶ τῆς διαθήκης χρηματίζοντος σημείου· οὐδὲν δὲ ἄτοπον ἐννοεῖν καὶ φάσεως μὲν ἀπαρχὴν προσβολὴν εἶναι τὸ τόξον, ἐπὶ βεβαιώσει δὲ τῆς πρὸς τὸν Νῶε διαθήκης τὸ θεῖον αὐτὸ προσλαμβάνειν· οἷον ὡς εἰ λέγοντες, ὅτι ἕως ἂν τοῦτο γένηται καὶ ἡ φύσις τὸ οἰκεῖον προβάληται ἔργον, οὐκ ἔσται κατακλυσμός· καθ' ἃ ἄν τις εἴποι· Ἕως οὖν ἀνταναιρεθῇ ἡ σελήνη, καὶ ἕως ἂν ὁ ἥλιος τὸν οὐράνιον διατρέχων πόλον τὰ ἐπίγεια φωτίζει· ὅπερ ἐστίν· Ἕως ἡ φύσις τὸν οἰκεῖον εἱρμὸν διασώζει καὶ πρὸς λύσιν οὐ διαστρέφει, ἕως τότε τὸ ἀνθρώπινον γένος κατακλυσμῷ ἀτιμώρητον ἔσται· ὁ δὲ βασιλεὺς τῆς Συρίας μαθεῖν ἀποστέλλει περὶ τῆς ζωῆς αὐτοῦ πρὸς τὸν Ἐλισσαῖον· καίτοι μὴ τῷ Θεῷ, ἀλλ' εἰδώλοις λατρεύων, ὅτι προφήτην αὐτὸν πανταχοῦ διήγγελλεν ἡ φήμη, καὶ ἡ νόσος ἐπιστᾶσα τῷ βασιλεῖ συνηνάγκαζε πυθέσθαι πρὸς οἷον ἀποβήσεται τέλος. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣϞΖ'. Δίκαιος δὲ ὁ Νῶς τυγχάνων, διατί ἁλίσκεται μέθῃ, καὶ οὐ δίδωσι δίκην; Δίκαιος δὲ ὁ Νῶς τυγχάνων ἁλίσκεται μέθῃ καὶ οὐ δίδωσι δίκην, ὅτι μήτε ἀκρασίᾳ κεχρημένος τὴν μέθην ὑπέστη, καὶ νόμον οὐκ εἶχε τῆς εἰς κόρον ἀπείργοντα οἰνοποσίας· ἄλλως τε δὲ καὶ ἀγνοίᾳ τῆς χρήσεως, ἀλλ' οὐχὶ πολυποσίᾳ κατέπεσεν εἰς μέθην· κιρνάμενος γὰρ ὁ οἶνος οὐχ οὕτως τῶν ἐπιθολούντων ἀτμῶν τὸν ἐγκέφαλον πληροῖ καὶ τὸ ἡγεμονικὸν ἐπισκοτίζει· ἡ δὲ ἄκρατος τούτου προσφορὰ θερμοτέρους τούτους ἀναφέρουσα καὶ δριμυτέρους καὶ ἐξ ὀλίγου πόματος μάλιστα τοῖς ἀσυνήθως πρὸς τοῦτο διακειμένοις ἐνεργάζεται τὸ πάθος· πλὴν ὁ θεσπέσιος Παῦλος, πρὸ ἡμῶν τὸν ὑπὲρ αὐτοῦ ποιεῖται λόγον, «Ἁμαρτία, φάσκων, οὐκ ἐλλογεῖται, μὴ ὄντος νόμου»· διὰ πολλὰ ἂν εὕροις κατὰ τὴν παλαιὰν ἐκείνην πολιτείαν τοὺς θαυμασίους ἐκείνους ἄνδρας διαπεπραχότας ἐξ ἀπειρίας, ἐξ ὧν αὐτοῖς οὐδεμία παρηκολούθησε δίκη· νυνὶ δὲ ἐπεὶ παρ' ἡμῖν καὶ νόμοι καὶ τῶν πρακτέων ἡ γνῶσις ἐπιφανεστάτη, εὐλόγως τοὺς παραβεβηκότας ἡ τῆς παρανομίας ὑποδέχεται τιμωρία. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣϞΗ'. Πόθεν ἔστι τῆς Γραφῆς λαβεῖν ὑπὸ τοῦ διαβόλου τὸν Ἀδὰμ ἀπατηθῆναι; Ὅ δὲ ἐπηρώτησας, ὡς πόθεν ἔστι τῆς Γραφῆς λαβεῖν, ὑπὸ τοῦ διαβόλου τὸν Ἀδὰμ ἀπατηθῆναι, πᾶσι μὲν εὐσεβέσι νομίζεται τοῦτο, ἀλλ' ἡ Γραφὴ διὰ τοῦ ὄφεως μόνον ἀπατηθῆναι τὴν Εὔαν, δι'

manum diluvio non punietur. Syriorum rex ad ἡ σελήνη, καὶ ἕως ἂν ὁ ἥλιος τὸν οὐράνιον διατρέ- οὐ δίδωσι δίκην, ὅτι μήτε ἀκρασίᾳ κεχρημένος την Cum justus esset Noe, ebrietatis arguitur, nec peuas solvit, quia non ex intemperantia ebrius factus est, et nondum adversus ebriosos homines lex et rerum quæ sunt faciendæ cognitio mani- Editarum a Wolfio tricesima octava (Cur. Philol., σπεσίῳ Μωϋσεῖ ὅσον ἀπὸ τῆς τῶν λέξεων προφανοῦς σημασίας οὐκ ἐδόκει τοῦτο, ἀλλὰ σύγχρονον εἶναι τῇ δεδομένη διαθήκης • Ἰδοὺ γὰρ, φησί, τίθημι τὸ τόσ ξον μου ἐν τῇ νεφέλῃ, ὡς νῦν τιθεμένου καὶ τῆς διαθήκης χρηματίζοντος σημείου·, οὐδὲν δὲ ἄτοπον ἐννοεῖν καὶ φάσεως μὲν ἀπαρχήν [ἀπαρχῆς 1] προστ βολὴν εἶναι τὸ τόξον, ἐπὶ βεβαιώσει δὲ τῆς πρὸς τὸν Νῶς διαθήκης τὸ θεῖον αὐτὸ προσλαμβάνειν· οἷον ὡς εἰ λέγοντες, ὅτι ἕως ἂν τοῦτο γένηται καὶ ἡ φύ- εις τὸ οἰκεῖον προβάληται ἔργον, οὐκ ἔσται κατα- κλυσμός· καθ᾽ ἃ ἄν τις εἴποι· Εως οὖν ἀνταναιρεθῇ χων πόλιν τὰ ἐπίγεια φωτίζει · ὅπερ ἐστίν· Εως ἡ φύσις τὸν οἰκεῖον εἱρμὸν διασώζει καὶ πρὸς λύσιν οὐ διαστρέφει, ἕως τότε τὸ ἀνθρώπινον γένος κατα κλυσμῷ ἀτιμώρητον ἔσται· ὁ δὲ βασιλεὺς τῆς Συ- Β βίας μαθεῖν ἀποστέλλει περὶ τῆς ζωῆς αὐτοῦ πρὸς τὸν Ἑλισσαίον· καίτοι μὴ τῷ Θεῷ, ἀλλ᾽ εἰδώλοις λατρεύων, ὅτι προφήτην αὐτὸν πανταχοῦ διήγγελλεν ἡ φήμη, καὶ ἡ νόσος ἐπιστᾶσα τῷ βασιλεῖ συνηνάγ καζε πυθέσθαι πρὸς οἷον ἀποβήσεται τέλος. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΕΖ'. μέθην ὑπέστη, καὶ νόμον οὐκ εἶχε τῆς εἰς κόρον ἀπείργοντα οινοποσίας· ἄλλως τε δὲ καὶ ἀγνοίᾳ τῆς χρήσεως, ἀλλ' οὐχὶ πολυποσίᾳ κατέπεσεν εἰς μέθην κιρνάμενος γὰρ ὁ οἶνος οὐχ οὕτως τῶν ἐπιθολούντων ἀτμῶν τὸν ἐγκέφαλον πληροῖ καὶ τὸ ἡγεμονικὸν ἐπι σκοτίζει· ἡ δὲ ἄκρατος τούτου προσφορά θερμοτέ ρους τούτους ἀναφέρουσα καὶ δριμυτέρους καὶ ἐξ ὀλίγου πόματος μάλιστα τοῖς ἀσυνήθως πρὸς τοῦτο διακειμένοις ἐνεργάζεται τὸ πάθος· πλὴν ὁ θεσπέ στος Παῦλος, πρὸ ἡμῶν τὸν ὑπὲρ αὐτοῦ ποιεῖται λόγον, «Αμαρτία, φάσκων, οὐκ ἐλλογεῖτο, μὴ ὄντος νόμου, διὰ πολλὰ ἂν εὕροις κατὰ τὴν παλαιὰν ἐκείνην πολι πείαν τοὺς θαυμασίους ἐκείνους άνδρας διαπεπραχό- τας ἐξ ἀπειρίας, ἐξ ὧν αὐτοῖς οὐδεμία παρηκο λούθησε δίκη· νυνὶ δὲ ἐπεὶ παρ' ἡμῖν καὶ νόμοι καὶ τῶν πρακτέων ἡ γνῶσις ἐπιφανεστάτη, εὐλόγως τοὺς παραβεβηκότας ἡ τῆς παρανομίας ὑποδέχεται τι μωρία. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΗ. Πάθεν ἔστι τῆς Γραφῆς λαβεῖν ὑπὸ τοῦ διαβόλου “Ο δὲ ἐπηρώτησας, ὡς πόθεν ἔστι τῆς Γραφῆς πᾶσι μὲν εὐσεβέσι νομίζεται τοῦτο, ἀλλ' ἡ Γραφή (83) ΝΟΤΑ. A significatione verborum ejus perspicuum est, non olim hominibus Testamenti : « Ecce, inquit Deus, pono areum meum in nubibus, et erit signum fœ- deris pactique. › Minime autem absurdum credere arcum quasi adjectum statim verbo auctorem quo ipse Deus condirmaret suum cum Noemo foedus. Perinde ac si dictum esset quandiu arcus iste per- manebit, et natura suum opus peraget. Non erit diluvium, quod idem est atque: Quandiu stabit luna, et sol coelum percurrens, terrestria illumi- nabit ; vel, Quandiu natura suis nudis astringetur, et ad dissolutionem non vertetur, tandiu genus' hu- Elisæum misit qui hunc de regis vita interrogarel, quamvis ille non Deu, sed idolis inserviret. Pro- phetae autem fama undique pervulgata erat, et istiusmodi erat morbus regi instans ut necesse fieret sciscitari quem ad finem exiturus esset Cum justus esset Noe, cur ebrietatis argutus pœnas non solvat. lata erat lex, præsertim cum vini inscius, non so nimia cupiditate bibendi vino obrutus sit; tempe- ratum aquæ vinum non adeo turbulento anhelitu, cerebrum implet, caputque obtenebrat. Meracun‣ autem vinum calefactis hominibus feritatem addit vel. modice haustum, præsertimque · insuetis ani- mum incendit. Cæterum divus Paulus ante nos rem agitarit dicens : c Peccatum autem. non impu- tabitur quando non esset lex " Quamobrem in antiqua lege mirabiles videas persæpe viros quibus id inexpertis accidit, ex quo nulla tamen eis con- secuta est pœna. Nunc autem apud nos cum et festata sit, recte eos qui leges transgressi sunt, Ex quo Scripturæ loco constat, Adamum a diabolo t. V, p. 692, 693. Galland. XIII, 709, 710) Quod quæris, unde ex Scriptura constet Adamum a diabolo esse seductum, id quidem piis omnibus. exploratum habetur. Scriptura tamen, quæ Evan tantum per serpentem, per illam vero Adamum, idem videtur sed coævum fuisse arcum concessi τὸν Ἀδὰμ ἀπατηθῆναι ; transgressionis poena excipit. λαβεῖν, ὑπὸ τοῦ διαβόλου τὸν Ἀδὰμ ἀπατηθῆναι, διὰ τοῦ ὄφεως μόνον ἀπατηθῆναι (84) τὴν Εὔαν, δι' » Rom. v, 13. deceptum esse ? (83) Post γραφή excidisse videtur facili lapsu librarii, 4. (84) Coislin. απατηθῆναι, Colb. ἀπαιτηθῆναι. AD AMPHILOCHIUM QUESTIO CCXCIV-CCXCVII1. QUÆSTIO CCXCVII [Coist., Taur. CX]: Δίκαιος δὲ ὁ Νῶς τυγχάνων, διατί ἁλίσκεται μέθῃ, καὶ οὐ δίδωσι δίκην ; Edita a Maio (1. c. p. 150, q. 307). - De Noe ebrio nec tamen punito. Gen. ix, 21. Δίκαιος δὲ ὁ Νῶς τυγχάνων ἁλίσκεται μέθῃ καὶ QUÆSTIO CCXCVIII [Coisl. Taur. CXη.

Question CCXCIXQuæstio CCXCIX

col. 1131–1132page 562 of 591

Quæstio CCXCVII - CCXCVIII

PG 101:1131αὐτῆς δὲ τὸν Ἀδὰμ εἰσάγει, περιφανεστέραν τοῦ ζητήματος τὴν λύσιν ἔχει. Αὐτὸς γὰρ ὁ Κύριος ἐν Εὐαγγελίοις ἐδίδαξεν ἡμᾶς εἰπών· « Ἐκεῖνος ἀπ᾿ ἀρχῆς ἀνθρωποκτόνος ἐστίν. » Καὶ γὰρ οὐχ ὡς ἐνίοις ἔδοξε, τὸν Κάϊν μηνύει, ἀλλ᾽ εἰς αὐτὸν τὸν Σατανᾶν τὴν κατηγορίαν ἀναφέρει. Ὁ γὰρ ὄφις, ὄργανον μὲν τοῦ διαβόλου χρηματίζων, οὐδεμίαν παρέχεται ἀπορίαν, αὐτουργὸς δὲ καὶ πρωταίτιος τῆς ἀπάτης οὐδαμῶς ἂν ἔχῃ χώραν νομισθῆναι. Διὰ τοῦτο δὲ, καὶ οὐχὶ δι᾿ ἄλλου ζώου, προσάγει ὁ πονηρὸς τὴν ἀπάτην τῇ Εὔᾳ, ὅτι κεχαρισμένον ἦν τοῦτο τὸ ζῶον τῇ γυναικὶ, διὰ τοῦ τὴν ἄλλην εὐφυΐαν καὶ πρὸς τὸ μιμήσασθαι δυνατὸν ἦν. Ἄλλως τε δὲ καί τινος ἐμφύτου μετέχον τοῦτο τὸ ζῶον ὁρῶν φρονήσεως ὁ διάβολος, ἐπιτήδειον ἐνόμισε πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν αὐτῷ τῆς ἀπάτης χρηματίσαι ὄργανον, ἅτε δὴ μάλιστα καὶ γλῶσσαν βήμασιν ὑπηρετήσασθαι λαχόντα τότε τὸν ὄφιν. Ἀφράστου δὲ προνοίας ἔργον ἦν καὶ τὸ, τὸν ὄφιν φωνὰς ἐνάρθρους ἀφιέναι. Ἐνεώρα γὰρ ὁ πλάσας τὰς τοῦ πονηροῦ ἐννοίας, καὶ ὡς εἰ μὴ τὸν ὄφιν ὄργανον τῆς ἀπάτης λάβοι, αὐτοὺς ἐκείνους τοὺς ἀνθρώπους εἰς τὴν ἑαυτῶν ἀπάτην συλαγωγήσει, συγχωρεῖ τὸν ὄφιν ἀνθρωπίνους φωνὰς προϊέναι, ἵνα μὴ ἐξ αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων ἡ τῶν ἀνθρώπων λύμη ἐκβλαστήσῃ, καὶ ἡ τοῦ κακοῦ ἀρχὴ ἐκεῖθεν τὴν πρόοδον λάβοι. Εἰ γὰρ αὐτοὶ τῆς εἰσηγήσεως τοῦ ἁμαρτήματος καθεστηκότες ὤφθησαν ἀρχηγοί, ὅπερ ἂν ἐπὶ τοῦ ὄφεως ἐπράχθη, καὶ ἐπ᾿ ἐκείνων ἂν διεφυλάχθη. Καὶ οὐδ᾽ ἀνακρίσεως τυχόντες ἄν, ὥσπερ οὐδ᾽ ὁ ὄφις, τὴν καταδικάζουσαν ἐδέξαντο ψῆφον. Ἀλλὰ παραχωρείται τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων ὁ λόγος, ἵνα μὴ ὁ ἄνθρωπος ἀρχηγὸς ὀφθῇ γεγενημένος τῆς κακίας. Τοιοῦτον γὰρ τὸ θεῖον. Ἐξ ὧν ὁ ἀντικείμενος τὴν κακοτεχνίαν ἐπινοεῖται, διὰ τούτων αὐτοῦ τὰ μηχανήματα περιτρέπει τε καὶ καταλύει. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΞΘ΄. Τί ἐστι, « Κύριε, οὐχ ὑψώθη ἡ καρδία μου, » Τὸ δέ, « Κύριε, οὐχ ὑψώθη ἡ καρδία μου, οὐδὲ ἐμετεωρίσθησαν οἱ ὀφθαλμοί μου, οὐδὲ ἐπορεύθην ἐν μεγάλοις, οὐδὲ ἐν θαυμασίοις ὑπὲρ ἐμέ, » τάχα μὲν καὶ εἰς αὐτὸν ἐκληφθείη τὸν Δαβίδ. Τὸ γὰρ βασιλείαν μὲν περιεζώσθαι, κατ᾿ ἐχθρῶν δὲ πολλάκις τρόπαια ἀναστῆσαι, καὶ πρὸ τούτων ἀπὸ ποιμένος ἐν βασιλείοις διαιτάσθαι, καὶ μειζόνων ἢ κατ᾿ ἐλπίδας ἀξιοῦσθαι, καὶ ὀργὴν ὕστερον κατὰ τοῦ Νάβαλ ἐπιδεδεῖχθαι, θανάτου τε ἀπαίτησιν ἐπισκῆψαι τῷ παιδί, παρά τε τοῦ Ἰωὰβ καὶ τοῦ Σεμεεὶ λαβεῖν, καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα, θαυμασιώτερον μὲν ἀποφαίνει μᾶλλον τὸν Δαβὶδ εἰ ἐν τοσούτοις καὶ τοιούτοις ἐξεταζόμενος, τὸ τῆς ψυχῆς οὐκ ἐκλονήθη πάγιον, οὐδὲ μειζόνων ἢ κατὰ τὰς ἐλπίδας ἀξιούμενος ἐπῆρεν ἑαυτοῦ καὶ ὑπερύψωσε τὴν καρδίαν, μεῖζον ἢ προσῆκε τὰ καθ᾿ ἑαυτὸν φανταζόμενος· ἀλλ᾽ εἰς τὴν παντοκράτορα καὶ κυριεύουσαν τῶν ὅλων ἅπαντα

deceptum sistit, luculentiorem quæsiti hujus solu- tionem affert. Ipse enim Dominus noster in Evan- geliis nos docuit, dicens : ille ab initio homi cida est ". › Neque enim ibi, quod nonnullis visum est, Cainum innuit ; sed in ipsum Satanam crimen hoc refert. Serpens enim, qui diaboli instrumen- tum vocatur, nihil dubii movet, quippe qui pri- marins et princeps seductionis auctor haberi non possit. Propterea vero per serpentem, non autem per aliud animal malus dæmon fraudem Evæ facit, quod animal illud mulieri jucundum esset ideo, quoniam, pre singulari indole sua, alia quæ- cunque imitando facillime exprimere poterat. Cum vero præterea diabolus animal hoc naturali qua- dam sagacitate instructum videret, idem illi maxi- me visum est accommodatum, cujus ministerio Β ad fraudem faciendam uteretur; inprimis cum idem tunc quidem linguam haberet ad verba pro- ferenda idoneam. Interim ineffabili providentia debetur etiam illud, quod serpens voces articulatas formare potuit. Cum enim Conditor optimus mali dæmonis consilium perspicere!, sciretque eum, nisi serpentem fraudis suæ instrumentum haberet, hominibus ipsis ad mutuam sui deceptionem usurum esse, serpentem humanam vocem emittere passus est, ne pernicies hominum ex ipsis hominibus nasceretur, malique origo ab ipsis prodiret. Quod si enim ipsi auctores persuasionis ad peccandum exstitissent, idem illis usu venisset, quod serpenti accidit, ita quidem, ut sine instituto causa exa- mine, ad exemplum serpentis, condemnatoriam sententiam audivissent. Itaque sermonis humani facultas serpenti permittitur, ne homo mali auctor fuisse videretur. Ita enim Deus agere consuevit, ut. per quæ adversarius malas artes molitur, per eadem pessima ejus consilia evertat et disturbet. QUÆSTIO CCXCIX [Coist. Taur., CXVI]. Quid hæc valeant: Domine, non est exaltatum Ilæc verba, cor meum.) Edita a Maio (Nov. Coll. t. IX, p. 151). Domine, non est exaltatum cor meum, neque elati sunt oculi mei, neque ambulavi in magnis, neque in mirabilibus super me ", » hæc D in ipsum forsan David conferenda sunt. Qui cum regnum adeptus esset, plurima de hostibus tropea constituisset, anteaque e pastore rex factus, spe majora consecutus esset, cum iram adversus Nabal palam exercuisset irruentem filio necein contem- platus, multa expertus a Joab et Semei cæteraque id genus majore dignus miratione videtur, quod cum tantis et talibus rebus tentatus esset, fractæ non sunt ejus vires, nec, quamvis spe majora adeptus intumuit, aut animum extulit, aut sese plus æquo jactavit. Cuncta enim ad summam omnipoten- tis omniaque regentis Dei potentiam referebat, verbi hujus nusquam immemor: ‹ Ego autem vermis sun, et non homo, hominum dedecus et populi ab. Α αὐτῆς δὲ τὸν ᾿Αδαμ εἰσάγει, περιφανεστέραν τοῦ ζητήματος τὴν λύσιν ἔχει. Αὐτὸς γὰρ ὁ Κύριος ἐν Εὐαγγελίοις ἐδίδαξεν ἡμᾶς εἰπών· ι Ἐκεῖνος ἀπ᾿ ἀρχῆς ἀνθρωποκτόνος ἐστίν. » Καὶ γὰρ οὐχ ὡς ἐνίοις ἔδοξε, τὸν Κάϊν μηνύει, ἀλλ᾽ εἰς αὐτὸν τὸν Σατανᾶν τὴν κατηγορίαν αναφέρει. Ο γὰρ ὄφις, ὄργανον μὲν τοῦ διαβόλου χρηματίζων, οὐδεμίαν παρέχεται ἀπορίαν, αὐτουργὸς δὲ καὶ πρωταίτιος τῆς ἀπάτης οὐδαμῶς ἂν ἔχῃ χώραν νομισθῆναι. Διὰ τοῦτο δὲ, καὶ οὐχὶ δι᾿ ἄλλου ζώου, προσάγει ὁ πονη ρὸς τὴν ἀπάτην τῇ Εὔᾳ, ὅτι κεχαρισμένον ἦν τοῦτο τὸ ζῶον τῇ γυναικὶ, διὰ τοῦ τὴν ἄλλην εὐφυΐαν καὶ πρὸς τὸ μιμήσασθαι δυνατὸν ἦν. "Αλλως τε δὲ καί τινος ἐμφύτου μετέχον τοῦτο τὸ ζῶον ὁρῶν φρονή σεως ὁ διάβολος, ἐπιτήδειον ἐνόμισε πρὸς τὴν ὑπο ηρεσίαν αὐτῷ τῆς ἀπάτης χρηματίσαι ὄργανον, ἅτε δὴ μάλιστα καὶ γλῶσσαν βήμασιν ὑπηρετήσασθαι λαχόντα τότε τὸν ὄφιν. Αφράστου δὲ προνοίας ἔργον ἦν καὶ τὸ, τὸν ὄφιν φωνὰς ἐνάρθρους ἀφιέναι. Ένα ορῶν γὰρ ὁ πλάνης τὰς τοῦ πονηροῦ ἐννοίας, καὶ ὡς εἰ μὴ τὸν ὄψιν ὄργανον τῆς ἀπάτης λάβοι, αὐτοὺς ἐκείνους τοὺς ἀνθρώπους εἰς τὴν ἑαυτῶν ἀπάτην συλαγωγήσει, συγχωρεῖ τὸν ὄφιν ἀνθρωπίνους φω- νὰς προϊέναι, ἵνα μὴ ἐξ αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων ἡ τῶν ἀνθρώπων λύμη ἐκβλαστήσῃ, καὶ ἡ τοῦ κακοῦ ἀρχὴ ἐκεῖθεν τὴν πρόοδον λάβοι. Εἰ γὰρ αὐτοὶ τῆς εἰσηγή σεως τοῦ ἁμαρτήματος καθεστηκότες ὤφθησαν ἀρχο ηγοί, ὅπερ ἂν ἐπὶ τοῦ ὄψεως ἐπράχθη, καὶ ἐπ' ἐκείνων ἂν διεφυλάχθη. Καὶ οὐδ᾽ ἀνακρίσεως τυχόν- τες ἄν, ὥσπερ οὐδ' ὁ ὄφις, τὴν καταδικάζουσαν ἐδέ- ξαντο ψῆφον. ᾿Αλλὰ παραχωρείται τῷ ὄρει τῶν ἀν θρώπων ὁ λόγος, ἵνα μὴ ὁ ἄνθρωπος ἀρχηγὸς ὀρθῇ γεγενημένος τῆς κακίας. Τοιοῦτον γὰρ τὸ θεῖον. Εξ ὧν ὁ ἀντικείμενος τὴν κακοτεχνίαν ἐπινοεῖται, δια τούτων αὐτοῦ τὰ μηχανήματα περιτρέπει τε καὶ καταλύει. Τι έστι, « Κύριε, οὐχ ὑψώθη ἡ καρδία μου, Τὸ δέ, « Κύριε, οὐχ ὑψώθη ἡ καρδία μου, οὐδὲ ἐμετεωρίσθησαν οἱ ὀφθαλμοί μου, οὐδὲ ἐπορεύθην εν μεγάλοις, οὐδὲ ἐν θαυμασίοις ὑπὲρ ἐμὲ, ο τάχα μὲν καὶ εἰς αὐτὸν ἐκληφθείη τὸν Δαβίδ. Τὸ γὰρ βασι- λείαν μὲν περιεζώσθαι, κατ' ἐχθρῶν δὲ πολλάκις τρό παια ἀναστῆσαι, καὶ πρὸ τούτων ἀπὸ ποιμένος ἐν βασιλείοις διαιτάσθαι, και μειζόνων ἢ κατ' ἐλπίδας ἀξιοῦσθαι, καὶ ὀργὴν ὕστερον κατὰ τοῦ Νάβαλ ἐπι δεδεῖχθαι, θανάτου τε ἀπαίτησιν ἐπισκῆψαι τῷ παιδί, παρά τε τοῦ Ἰωάβ καὶ τοῦ Σεμεεὶ λαβεῖν, καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα, θαυμασιώτερον μὲν ἀποφαίνει μάλ λον τὸν Δαβὶδ εἰ ἐν τοσούτοις καὶ τοιούτοις ἐξεταζό- μενος, τὸ τῆς ψυχῆς οὐκ ἐκλονήθη πάγιον, οὐδὲ μειζόνων ἢ κατὰ τὰς ἐλπίδας ἀξιούμενος ἐπῆρεν ἑαυτοῦ καὶ ὑπερύψωσε τὴν καρδίαν, μεῖζον ἢ προσ- ἧκε τὰ καθ᾿ ἑαυτὸν φανταζόμενος· ἀλλ᾽ εἰς τὴν παντοκράτορα καὶ κυριεύουσαν τῶν ὅλων ἅπαντα so Joan. vi, 4. 31 Psal. cxxx, 1, 2. PHOTII PATRIARCHÆ CP. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΣΕ Θ'.

col. 1133–1134page 563 of 591

PG 101:1133τοῦ, ὁ Ἐγὼ δὲ εἰμι σκώληξ καὶ οὐκ ἄνθρωπος, ὄνειδος ἀνθρώπων καὶ ἐξουθένημα λαοῦ. Εἰ δέ τις ἐθέλοι τὸ εἰρημένον ἐκλαβεῖν καὶ ἐφ' ἑτέρου τινὸς τὴν ταπεινόφρονα ἀρετὴν κατορθωκότος, καὶ εἶναι τοῦτο ὥσπερ στήλην καὶ ὑπογραφὴν ἀνδρὸς ἂν φρόνημα τεταπεινωμένον καὶ συντετριμμένον φέροντος, οὐδ᾽ οὗτος ἂν εἴη τοῦ εἰκότως φερόμενος ἔξω· ταπεινοφροσύνῃ δ' οὖν, ὡς ἔστι πολλαχόθεν λαβεῖν, καὶ ὁ μέγας ἐκεκόσμητο Δαβίδ. Ἐνίοις δὲ καὶ εἰς ὅλην τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν ἔδοξεν ἐναρμόζεσθαι τὸ ῥητόν. Αὕτη γάρ, φησί, διὰ τὴν ἀσθένειαν τῆς σαρκὸς καὶ τῶν περὶ τὸ σῶμα φυομένων τε καὶ ἀναστρεφομένων παθῶν, οὐδ᾽ ὅντινα καιρὸν ἀνατείνεσθαί τε καὶ ἀνυψοῦσθαι ὑπὲρ ἑαυτὴν δύναται, οἱονεὶ τῷ βάρει καθελκομένη· καὶ ποτὲ μὲν τούτῳ, ποτὲ δὲ ἐκείνῳ βαρυνομένη, καὶ μηδέποτε καθαρὰ τοῦ διενοχλούντός τε καὶ βιάζοντος καθεστηκυία, μηδὲ τὰς μεγίστας τε καὶ περὶ αὐτῆς ἀναλογίζεσθαι δεδυνημένη ἐννοίας· ἀλλὰ καλῶς γε ποιοῦσα, γῆν τε αὐτὴν καὶ σποδόν ἡγεῖται, καὶ ἀναξίαν τῆς ὑπὲρ ἄνθρωπον ἀναβάσεως· ἵνα μὴ μεταλαβοῦσα τοῦ ξύλου ἐφέσει θεότητος, καὶ αὐτῆς τῆς πρεπούσης αὐτῇ καὶ ἐναρμοζομένης πάλιν τάξεως κατενεχθῇ· ἐντεῦθεν δὲ ὑψοῦ τὴν ψυχήν καὶ τρέφει τὴν ἡδεῖαν τροφήν, ἐκείνας τὰς ἐννοίας ἃς μετὰ τοῦ σώματος τραφῆναι οὐ δύναται· καὶ γὰρ τὸ, «ὡς τὸ ἀπογεγαλακτισμένον ἐπὶ τὴν μητέρα αὐτοῦ·» Τῷ μέντοι εἰς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν μεταφέροντα τὴν ἑρμηνείαν, καὶ προφητείαν εἶναι τὸν ἐκείνου βίον καὶ τρόπαιον ὑπογράφουσαν δόξαν ποιουμένῳ, οὐδὲ τοῦτο ἂν γένοιτο τοῖς δευτερείαις ἐναριθμεῖσθαι τῶν ὀρθῶς περὶ τῆς ῥήσεως τεθεωρηκότων· ὥσπερ γὰρ τὸ, «Ὤρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας μου,» Δαβὶδ μὲν λέγει, εἰς Χριστὸν δὲ ἐξέβη, οὕτως καὶ τὸ εἰρημένον, «Ἔθεντό με ἐν λάκκῳ κατωτάτῳ, καὶ διεμερίσαντο τὰ ἱμάτιά μου,» καὶ μυρία ἄλλα· τοῦτο δὲ καὶ ὁ Παῦλος συνορῶν, αἰχμαλωτίζειν παραινεῖ πᾶν νόημα εἰς τὴν ὑπακοὴν τοῦ Χριστοῦ· καὶ γὰρ οὐδ' ὑψώθη Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν ὁ ὑπὲρ παντὸς ὕψους καὶ πάσης ὑπεροχῆς τελῶν, οὐδὲ ἐμετεωρίσθη· μᾶλλον δὲ τὸ ἀποστολικὸν εἰπεῖν· Οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ, ἀλλ᾽ ἑαυτὸν ἐκένωσε μορφὴν δούλου λαβὼν, καὶ σχήματι εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος, ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν μέχρι θανάτου· καὶ αὐτὸς δὲ ἐκεῖνος κατὰ καιρὸν τοῦ πάθους φησίν· Ἠδυνάμην παρακαλέσαι τὸν Πατέρα μου, καὶ παρέστησέ μοι πλείονας ἢ δώδεκα λεγεώνας ἀγγέλων· ἀλλ᾽ οὗ μοι γνώμη, τὸ ὑψοῦσθαι, μέγεθος δὲ καὶ θαυμασιότης ὑπὲρ αὐτὸν οὔτε ἦν οὔτε ὑπενοεῖτο, οὔτε αὐτὸς οὐδὲ ἐπεστράφη ποτὲ ὑπερενεχθῆναι τούτῳ. Τί γὰρ ἂν εἴη θαυμασιώτερον ἢ μεῖζον τῆς ὑπὲρ πᾶν μέγεθος καὶ ἀξίωμα ὑπεριδρυμένης φύσεως θεϊκῆς; πλὴν ἀλλ᾽ οὐδὲ ὡς ἄνθρωπος τοῖς κατὰ τὰ περίγεια καὶ τὴν σάρκα μεγάλην δόξαν καὶ ὄγκον περιβεβλημένοις οὐδὲ τούτοις συνημιλλᾶτο καὶ συνεπορεύετο· μᾶλλον δὲ τοὐναντίον ἅπαν ταπεινοφροσύνῃ καὶ μετριότητι ὅλον ἑαυτὸν ἐρρύθμιζε· διὸ καὶ ὁ προφήτης «Χαίρε, φησί, θύγατερ Σιών·» καὶ τῆς αἰτίας ἡ χαρά, «Ὅτι πρᾶος καὶ

φέρων ἐτίθει Πρόνοιαν, οὐδαμοῦ λήθην λαμβάνων τοῦ, ὁ Ἐγὼ δὲ εἰμι σκώληξ καὶ οὐκ ἄνθρωπος, ὄνει δος ἀνθρώπων καὶ ἐξουθένημα λαοῦ. Εἰ δέ τις ἐθέλοι τὸ εἰρημένον ἐκλαβεῖν καὶ ἐφ' ἑτέρου τινὸς τὴν ταπεινόφρονα ἀρετὴν κατορθωκότος, καὶ εἶναι τοῦτο ὥσπερ στήλην καὶ ὑπογραφὴν ἀνδρὸς ἂν φρό- νημα τεταπεινωμένον καὶ συντετριμμένον φέροντος, οὐδ᾽ οὗτος ἂν εἴη τοῦ εἰκότως φερόμενος ἔξω · ταπει νοφροσύνῃ δ' οὖν, ὡς ἔστι πολλαχόθεν λαβεῖν, καὶ ὁ μέγας εκεκόσμητο Δαβίδ. Ενίοις δὲ καὶ εἰς ὅλην τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν ἔδοξεν έναρμόζεσθαι τὸ ῥητόν. Αὕτη γάρ, φησί, διὰ τὴν ἀσθένειαν τῆς σαρκὸς καὶ τῶν περὶ τὸ σῶμα φυομένων τε καὶ ἀναστρεφομένων παθῶν, οὐδ᾽ ὅντινα καιρὸν ἀνατείνεσθαί τε καὶ ἀνυψοῦσθαι ὑπὲρ ἑαυτὴν δύναται, οἱονεὶ τῷ βάρει καθ ελκομένη· καὶ ποτὲ μὲν τούτῳ, ποτὲ δὲ ἐκείνῳ βαρυνομένη, καὶ μηδέποτε καθαρὰ τοῦ διενοχλούντός τε καὶ βιάζοντος καθεστηκυία, μηδὲ τὰς μεγίστας τε καὶ περὶ αὐτῆς ἀναλογίζεσθαι δεδυνημένη εννοίας ἀλλὰ καλῶς γε ποιοῦσα, γῆν τε αὐτὴν καὶ σποδόν ἡγεῖται, καὶ ἀναξίαν τῆς ὑπὲρ ἄνθρωπον ἀναβάσεως· ἵνα μὴ μεταλαβοῦσα τοῦ ξύλου ἐφέσει θεότητος, καὶ αὐτῆς τῆς πρεπούσης αὐτῇ καὶ ἐναρμοζομένης πά λιν τάξεως κατενεχθῇ · ἐντεῦθεν δὲ ὑψοῦ τὴν ψυχήν καὶ τρέφει τὴν ἡδεῖαν τροφήν, ἐκείνας τὰς ἐννοίας ἃς μετὰ τοῦ σώματος τραφῆναι οὐ δύναται· καὶ γὰρ τὸ, ε ὡς τὸ ἀπογεγαλακτισμένον ἐπὶ τὴν μητέρα αὐτοῦ... » Τῷ μέντοι εἰς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν μεταφέροντα τὴν ἑρμηνείαν, καὶ προφητείαν εἶναι τὸν ἐκείνου βίον καὶ τρόπαιον ὑπογράφουσαν δόξαν ποιουμένῳ, οὐδὲ τοῦτο ἂν γένοιτο τοῖς δευτερείαις ἐναριθμεῖσθαι τῶν ὀρθῶς περὶ τῆς ῥήσεως τεθεωρη- Ο κότων· ὥσπερ γὰρ τὸ, Ωρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας μου,» Δαβὶδ μὲν λέγει, εἰς Χριστὸν δὲ ἐξέβη, οὕτως καὶ τὸ εἰρημένον, ο Εθεντό με ἐν λάκκῳ κατωτάτῳ, καὶ διεμερίσαντο τὰ ἱμάτιά μου, καὶ μυρία ἄλλα· τοῦτο δὲ καὶ ὁ Παῦλος συνορῶν, αἰχμαλωτίζειν παραινεῖ πᾶν νόημα εἰς τὴν ὑπακοὴν τοῦ Χριστοῦ· καὶ γὰρ οὐδ' ὑψώθη Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν ὁ ὑπὲρ παντὸς ὕψους καὶ πάσης υπεροχῆς τελῶν, οὐδὲ ἐμετεωρίσθη μᾶλλον δὲ τὸ ἀποστολικὸν εἰπεῖν· Οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ, ἀλλ᾽ ἑαυτὸν ἐκένωσε μορ φὴν δούλου λαβὼν, καὶ σχήματι εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρω- πος, εταπείνωσεν ἑαυτὸν μέχρι θανάτου· καὶ αὐτὸς δὲ ἐκεῖνος κατὰ καιρὸν τοῦ πάθους φησίν. Ηδυνάμην παρακαλέσαι τὸν Πατέρα μου, καὶ παρέστησέ μοι πλείονας ἢ δώδεκα λεγεώνας ἀγγέλων, ἀλλ', οὗ μοι γνώμη, τὸ ὑψοῦσθαι, μέγεθος δὲ καὶ θαυμασιότης ὑπὲρ αὐτὸν οὔτε ἦν οὔτε ὑπενοεῖτο, οὔτε αὐτὸς οὐδὲ ἐπεστράφη ποτὲ ὑπερενεχθῆναι τούτῳ. Τί γὰρ ἂν εἴη θαυμασιώτερον ἢ μεῖζον τῆς ὑπὲρ πᾶν μέγεθος καὶ ἀξίωμα υπεριδρυμένης φύσεως θεϊκῆς; πλὴν ἀλλ᾽ οὐδὲ ὡς ἄνθρωπος τοῖς κατὰ τὰ περίγεια καὶ τὴν σάρκα μεγάλην δόξαν καὶ ὄγκον περιβεβλημένοις οὐδὲ τού- τοις συνημιλλᾶτο καὶ συνεπορεύετο· μᾶλλον δὲ τούναν- τον ἅπαν ταπεινοφροσύνῃ καὶ μετριότητι ὅλον ἑαυτὸν εῤῥύθμιζε· διὸ καὶ ὁ προφήτης «Χαίρε, φησί, θύγα τερ Σιών · κ καὶ τῆς αἰτίας ἡ χαρὰ, ο "Οτι πρᾶος καὶ A jectio ". » Si quis aliter haec verba interpretetur, - eaque referat ad hunc virum humilitati subditum, si dicat scripta et edita esse ab eo cor contritum et humiliatum gerente, hic quoque a recta via non abhorreret. Namque humilitate, ut multis e lucis colligitur, magnus ornatus est David. Hæc sententia pluribus etiam visa est humanam ad na- turam spectare. ll.ec enim, inquiunt, propter carnis infirmitatem omnesque dolores qui in corpore giguuntur et incidunt proprio pondere gravala non ea est quæ vel ad modicum supra seipsam erigi et attolli queat. Etenim nunc his nunc illis onerata, nec unquam turbatione et oppressione liberata, nihil magnum de se excogitat; seul se- ipsam, haud immerito quidem, nihil præter pull- verem et cinerem esse existimat et indignam quæ supra hominem assurgat. Qua in sententia commo- ratur, ne, particeps crucis facta, sitiensque dei- tatis, recedat ab ista vitæ ratione quæ ipsam decet, huicque accommodatur. Crux autem in sublime fert animam et proprium cibum ei præbet, ct illas cogitationes quæ simul atque corpus ali non possunt. Namque hoc verbum, ut qui a lacte depulsus est ad matrem suam D Patrem meum, et exhiberet mihi modo plusquamn ... • Qui ad Dominum nostrum Jesum Christum in- terpretationem confert, habetque vitam ejus pro- phetiam qua tropæum inscribitur iis qui Deo lau- dem retribuunt, non is non secundum obtinebit locum inter cos qui hac de sententia recte cogita- verunt. Ut enim foderunt manus meas et pedes. meos 3,, dicit David, Christum spectat, sic hoc dictum, descenderunt me in infima fossa, et Di e viserunt sibi vestimenta mea > et sexcenta alia; quod et ipse intelligit Paulus. Omnem sensum ad Christum referens, namque ne elatus quidem fuit Christus Deus noster qui super omnem altitudinem et eminentiam commoratur, nec in sublime erectus. fuit. Vel potius apostolicum verbum hujuscemodi est : ‹ Non rapinam arbitratus est esse se æqua- lem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et hu. miliavit semetipsum usque ad mortem 2., Ipse etiam ad passionis tempus dixit: Possem rogare 15° duodecim legiones angelorum 15"; » sed, ut opinor, altitudo, magnitudo et admiratio in Christo nec erant, nec suspiciebantur. Nec ipse quaesivit quo- modo cæteris antecelleret. Quid enim mirabilius vel majus esset quam natura divina quæ super omnem magnitudinem et majestatem collocatur? Præterea Christus ne, ut homo quidem, cum eis qui, si ad terrena et corporea spectes, multo fastu, circumdantur, contendebat, aut conversabatur. Imo vero se totum in humilitate et modestia com- ponebat. Quare propheta : «Exsulta, filia Sion; mar 13 Psal xxi, 7. 13 Psal, xx1, 17. ss ibid. 19. 25 Philip. 11, 6, 7, 8. 23' ibid. AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO CCXCIX.

Question CCCQuæstio CCC

col. 1135–1136page 564 of 591

PG 101:1135σμένον, ἐναρμοσθείη ἂν τοῖς εἰρημένοις, ὅτι καὶ τὴν ψυχὴν ἣν προσείληφεν ἐπὶ τὸ ἀρχαῖον αὐτὴν καὶ προγονικὸν ἐπανήγαγεν ἀξίωμα· τοῦτο γὰρ ἂν εἴη τὸ, «Ὡς τὸ ἀπογεγαλακτισμένον ἐπὶ τὴν μητέρα αὐτοῦ·» εἰ δέ τις ἐθέλοι νοεῖν ὅτι καὶ τὴν μετὰ τῶν ἀνθρώπων ἀναστροφὴν θεοπρεπώς τε καὶ ἀνθρωποπρεπῶς τελέσας πάλιν ἐπὶ τοὺς πατρικούς, ὧν οὐκ ἐξέστη, κόλπους ἐπανῆλθε, καὶ οὗτος ἂν τὰ εἰκότα ἐρεῖ· καὶ γὰρ ἐκεῖσε ἀναδραμὼν καὶ τὴν ὑπὲρ πάντων κρίσιν δεξάμενος, ἐδικαίωσε πάντας ἐν ἑαυτῷ, ὅπερ ὑποδηλώσει ἂν καὶ τὸ, «Ὡς ἀνταποδώσεις ἐπὶ τὴν ψυχήν μου.» ΕΡΩΤΗΣΙΣ Τ. Διὰ πολλὰς αἰτίας· μᾶλλον δὲ πρὸ τοῦ ἀποδοῦναι τὰς διατί ὤφθη αἰτίας, ἄμεινον εἰπεῖν ὅτι τρία τινὰ τὸ σύμβολον μηνύει· ἢ ὅτι ὥσπερ ἡ βάτος πυρί περιελαμβάνετο μὲν, οὐ κατεκαίετο δέ, οὕτω καὶ ὁ Ἰσραὴλ ἔκδοτος τοῖς πειρασμοῖς καὶ ταῖς τιμωρίαις καὶ τῇ φλογὶ τῆς ταλαιπωρίας ἣν αὐτοῖς οἱ αἰχμαλωτεύσαντες ὑφῆπτον, μόνῃ δὲ τῇ τοῦ Θεοῦ δεξιᾷ τοῦ μὴ διολωλέναι καὶ ἀποτεφρωθῆναι διετηρήθησαν· ἢ ὅτι ὁ Θεὸς Λόγος τὸ φῶς τὸ πατρικὸν καὶ τὸ ἄϋλον τῆς Θεότητος πῦρ ἐν τῇ γεηρᾷ τε καὶ ὑλώδει τῆς Παρθένου μήτρᾳ περιαστράψαν, ἀκατάφλεκτον καὶ ἀπήμονα διασώσει τὴν δεξαμένην αὐτό· εἰ βούλει δὲ τὸ αὐτὸ τῆς θεότητος πῦρ τῇ ἀνθρωπίνῃ προσομιλῆσαν φύσει, πυρακτώσει μὲν καὶ θεοποιήσει, οὐ καταφλέξει δὲ καὶ ἐξαφανίσει· ἀλλὰ προτυποῖ μὲν τὸ ἐπὶ τῆς βάτου μυστήριον· ἴσως ἂν τὰ τοιαῦτα· καὶ ἡ βάτος δὲ ὑποβάλλεται τῷ πυρὶ καὶ οὐχὶ φυτὸν ἕτερον· τάχα μὲν ὅτιπερ οὐδ᾽ ἦν ἑτέρου τινὸς ἡ ἔρημος παρὰ τοῦτο φυτοῦ καρποφόρος· ἔτι δὲ καὶ ἵνα μάθωμεν, ὡς τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν τὸ τῆς θεότητος περιλαβὸν πῦρ, οἱονεί τινας ἀκάνθας τὰς ἁμαρτίας προβεβλημένην, ταύτην μὲν ἐφλόγιζεν, οὐ κατέκαιε δέ· τὰς δὲ περὶ αὐτὴν ἀκάνθας κατέκαιε καὶ διέφθειρεν· εἰ βούλει δέ, ἐπείπερ τὰ πλήθη τῶν ἐθνῶν ταῖς χαμαιπετέσι περὶ Θεοῦ συρόμενα διανοίαις, καὶ οἷον τῇ ἀθεότητι περικεχυμένα, καὶ τὰς τῶν ἁμαρτιῶν ἐκφέροντα ἐκφύσεις, καὶ τὴν τοῦ σεβάσματος σύστασιν σαθράν, ἔμελλε δὲ ταῦτα τῇ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπιφοιτήσει τε καὶ ἐλλάμψει, τῆς μὲν ἀκανθώδους καὶ ζιζανιώδους περιφλέγεσθαι καὶ ἀποκαθαίρεσθαι πλάνης, τὰς δὲ τοῦ θεϊκοῦ πυρὸς ἀκτῖνας ὑποδέχεσθαι. Αὐτὸς γάρ, φησὶ, βαπτίσει ὑμᾶς ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί· ἵν᾿ ἐμφανέστερόν τε καὶ τηλαυγέστερον τὸ εἰκονιζόμενον προσδιατυπωθῇ, ἡ βάτος παραλαμβάνεται, ὑπηρετουμένη μὲν, οὐ φλεγομένη δὲ τῷ πυρί· χαμερπής τε γάρ ἐστι καὶ ἀκανθώδης καὶ τὴν ὑπόστασιν ἀσθενής καὶ κατὰ τὴν ὄψιν διηπλωμένη τῆς γῆς· καθ᾽ ἃ καὶ τὴν ἀναλογίαν πρὸς αὐτὴν διασώζει τὰ ἔθνη. Ἔτι δὲ τοῦ τοιούτου μὲν φυτοῦ σχεδόν τι οὐδὲν

ἐξέστη, κόλπους ἐπανῆλθε, καὶ οὗτος ἂν τὰ εἰκότα περιελαμβάνετο μὲν, οὐ κατεκαίετο δέ, οὕτω καὶ ὁ ἢ ὅτι ὁ Θεὸς Λόγος τὸ φῶς τὸ πατρικὸν καὶ τὸ ἄϋλον τῆς Θεότητος πῦρ ἐν τῇ γεηρᾷ τε καὶ ὑλώδει τῆς de causa apparuerit, dicere expedit tria hoc sym- τὰ τοιαῦτα· καὶ ἡ βάτος δὲ ὑποβάλλεται τῷ πυρὶ καὶ οὐχὶ φυτὸν ἕτερον· τάχα μὲν ὅτιπερ οὐδ᾽ ἦν ἑτέρου τινὸς ἡ ἔρημος παρὰ τοῦτο φυτοῦ καρποφό Θεοῦ συρόμενα διανοίαις, καὶ οἷον τῇ ἀθεότητι περι- καὶ ἐλλάμψει, τῆς μὲν ἀκανθώδους καὶ ζιζανιώδους φησὶ, βαπτίσει ὑμᾶς ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί • μενον προσδιατυπωθῇ, ἡ βάτος παραλαμβάνεται, ὑπο Ἔτι δὲ τοῦ τοιούτου μὲν φυτοῦ σχεδόν τι οὐδὲν causa est tibi gaudii, quoniam quietus et mansuetus venit ad te rex "., Hoc verbum a lacte depulsum cum his forte congrueret, quia animam quam as- sumpserat ad antiquam et primitivam dignitatem reduxit, quod idem est ac lacte depulsum ad ma- trem suam. Si quis autem intelligeret Christum postquam utque Deus, utque homo commorationem suam inter homines peregit, rursus ad paternum gremium ex quo egressus erat reversum esse, is quoque verisimilia conjiceret. Namque illuc recur- rens, et accepto super omnia judicio, omnes in semetipsum justificavit, quod ex his verbis con- stat : c Restitues ad animam meam. QUAESTIO CCC [Coisl. Taur. CXIII]. Cur in rubo nec in alia planta Moysi apparuerit Deus? Multas ob causas; at priusquam excutiamus qua bolum significare. Vel ut rubus ardebat, nec con- burebatur, sic Israel obnoxium periculis, penis, flammisque miseriæ quibus eum servitio objectum Ægyptii vexabant, sola Dei dextra e morte et exitio ereptum fuisse. Vel Deum Verbum, Patris lumen, incorporeum, divinitatis ignem terrestri et corpo- reo Virginis sinu fulsisse, inconsumptamque et intactam Virginem quæ conceperat servavisse. Si mavis ipse Divinitatis ignis humanæ consociatus naturæ, illam quidem mundabit, consecrabit, non autem comburet, nec delebit. Verumenimvero hæc rubi mysterio præfigurantur, rubusque, nec alia planta subjicitur igni. Forte quoniam in deserto C nulla alia planta gignebatur; vel etiam, ut disca- mus ignem divinum cum naturam humanam com- plecteretur quæ peccata sua ut spinas projicit, illam inflammasse, non autem consumpsisse. Sed spinas circumdantes exussisse ac delevisse. Vel si, aliud te juvat, in rubo isto apparent pleraque gentium, aljectis de Deo opinionibus correptae, et quasi atheismo obsessæ, scmnina peccatorum secum fe- rentes, putrefactamque in Deum venerationem, quæ debebant sancti Spiritus adventu et manifestatione accendi, et spinoso illo ingratoque errore mun- clari, ignisque divini radios accipere. « Ipse, prout dictum est, baptizabit vos in Spiritu sancto et igni ”. › Ut autem manifestior clariorque essel figura, memoraut rubum arsisse, non autem com- bustum esse. Namque rubus repens et spinosus, si add naturam ejus spectes, infirmus est ; si ad spe- ciem, super terram diffusus. Quæ cuncta rubum inter et gentiles quædam communia ponunt. Insuper hac quidem planta nihil fere humilius, quæ, etiamsi augescat, nunquam tamen assurgit, humique semper proserpit: ignis autem, leve quid- dam cum habeat, ex omnibus quæ sensu perci- piuntur maxime ad excelsa et sublimia tendit. Quo significatur hanc præ cæteris omnibus consti- Α ήσυχος ἥκει σοι ὁ βασιλεύς· ν τὸ δὲ, ἀπογεγαλακτι • σμένον, έναρμοσθείη ἂν τοῖς εἰρημένοις, ὅτι καὶ τὴν ψυχὴν ἣν προσείληφεν ἐπὶ τὸ ἀρχαῖον αὐτὴν καὶ προγονικὸν ἐπανήγαγεν ἀξίωμα· τοῦτο γὰρ ἂν εἴη τὸ, ο Ὡς τὸ ἀπογεγαλακτισμένον ἐπὶ τὴν μητέρα αυτ του ·, εἰ δέ τις ἐθέλοι νοεῖν ὅτι καὶ τὴν μετὰ τῶν ἀνθρώπων ἀναστροφὴν θεοπρεπώς τε καὶ ἀνθρωπο πρεπῶς τελέσας πάλιν ἐπὶ τοὺς πατρικούς, ὧν οὐκ ἐρεῖ· καὶ γὰρ ἐκεῖσε αναδραμὼν καὶ τὴν ὑπὲρ πάντων κρίσιν δεξάμενος, εδικαίωσε πάντας ἐν ἑαυ τῷ, ὅπερ ὑποδηλώσει ἂν καὶ τὸ, «Ὡς ἀνταποδώσεις ἐπὶ τὴν ψυχήν μου. » ΕΡΩΤΗΣΙΣ Τ. Διὰ πολλὰς αἰτίας· μᾶλλον δὲ πρὸ τοῦ ἀποδοῦναι τὰς διατί ὤφθη αἰτίας, ἄμεινον εἰπεῖν ὅτι τρία τινὰ τὸ σύμβολον μηνύει· ἢ ὅτι ὥσπερ ή βάτος πυρί Ἰσραὴλ ἔκδοτος τοῖς πειρασμοῖς καὶ ταῖς τιμωρίαις καὶ τῇ φλογὶ τῆς ταλαιπωρίας ἣν αὐτοῖς οἱ αἰχμα λωτεύσαντες ὑφῆπτον, μόνῃ δὲ τῇ τοῦ Θεοῦ δεξιᾷ τοῦ μὴ διολωλέναι καὶ ἀποτεφρωθῆναι διετηρήθησαν· Παρθένου μήτρα περιαστράψαν, ἀκατάφλεκτον καὶ ἀπήμονα διασώσει την δεξαμένην αὐτό· εἰ βού λει δὲ τὸ αὐτὸ τῆς θεότητος πῦρ τῇ ἀνθρω πίνῃ προσομιλῆσαν φύσει, πυρακτώσει μὲν καὶ θεοποιήσει, οὐ καταφλέξει δὲ καὶ ἐξαφανίσει· ἀλλὰ προτυποῖ μὲν τὸ ἐπὶ τῆς βάτου μυστήριον ἴσως ἂν ρος· ἔτι δὲ καὶ ἵνα μάθωμεν, ὡς τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν τὸ τῆς θεότητος περιλαβόν πῦρ, οιονεί τινας ἀκάνθας τὰς ἁμαρτίας προβεβλημένην, ταύτην μὲν · ἐφλόγιζεν, οὐ κατέκαιε δέ· τὰς δὲ περὶ αὐτὴν ἀκάνε θας κατέκαιε καὶ διέφθειρεν · εἰ βούλει δὲ, έπείπερ τὰ πλήθη τῶν ἐθνῶν ταῖς χαμαιπετέσι περὶ κεχυμένα, καὶ τὰς τῶν ἁμαρτιῶν ἐκφέροντα ἐκφύ- σεις, καὶ τὴν τοῦ σεβάσματος σύστασιν σαθρὰν, ἔμελλε δὲ ταῦτα τῇ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπιφοιτήσει τε περιφλέγεσθαι καὶ ἀποκαθαίρεσθαι πλάνης, τὰς δὲ τοῦ θεϊκοῦ πυρὸς ἀκτῖνας ὑποδέχεσθαι. Αὐτὸς γὰρ, ἵν᾿ ἐμφανέστερόν τε καὶ τηλαυγέστερον τὸ εἰκονιζό ηρετουμένη μὲν, οὐ φλεγομένη δὲ τῷ πυρί χαμερπής τε γάρ ἐστι καὶ ἀκανθώδης καὶ τὴν ὑπόστασιν ἀσθενής καὶ κατὰ τὴν ὄψιν διηπλωμένη τῆς γῆς· καθ᾽ ἃ καὶ τὴν ἀναλογίαν πρὸς αὐτὴν διασώζει τὰ ἔθνη. ** Soph. m, 14. 17 Marc. 1, 8. PHOTII PATRIARCH CP. Διατί ἐν βάτῳ καὶ οὐκ ἐν ἑτέρῳ φυτῷ τῷ Μωυσεί ὀπτάνεται ὁ Θεός; Edita a Maio (1. c. p. 152–154, q. 309). -- Exod. 111, 2.

col. 1137–1138page 565 of 591

PG 101:1137δ' ἐπαίρεται τῆς γῆς· ἀεὶ δὲ ταύτῃ προσέρπει· τὸ δὲ πῦρ κουφόν τε καὶ τῶν ὅσα κρίνεται αἰσθήσει ἀνωφερέστατόν τε καὶ ἀνώτατον· ὡς ἂν οὖν ἐπιδειχθῇ ὅτι ἡ πάντων ὑπερέκεινα τῶν ὄντων ἀνῳκισμένη τε καὶ ὑψηλοτέρα τῆς θεότητος φύσις (πῦρ γὰρ πολλάκις ἡ Γραφὴ τὸν Θεὸν ὀνομάζει), πρὸς τὴν ταπεινοτέραν φύσιν τῶν ἀνθρώπων τῇ πηλῷ καὶ γῇ συμπεφυρμένην οὐκ ἀπηξίωσε κατελθεῖν, εἰκότως τῷ ὑποδείγματι κατάλληλον παρελήφθη φυτόν. Ἔτι δ' ἂν ἐπιθεωρήσεις, ὡς τοῦ Ἑβραίων ἔθνους αὐτομολεῖν πως ἐπιῤῥεπῶς ἔχοντος πρὸς πολυθείαν, ἅτε τοῖς τῶν Αἰγυπτίων ἔθεσιν οὐκ ὀλίγοις ἔτεσι συναναπεφυρμένου, ἵνα μὴ αὐτοῖς πρόσβασίς τις εἰς πολυθείαν περιγένηται ἐν τῷ τοιούτῳ, εἰδεχθεῖ τε καὶ ταπεινῷ καὶ ἀνεπιτηδείῳ πρὸς παραγωγὴν ξοάνων παραδείκνυται τὸ θαῦμα· ἵνα μὴ καταπλαγέντες τὸ ὁρώμενον, ἢ αὐτό γε τὸ εἶδος τοῦ Θεοῦ αὐτοῦ, εἰς Θεὸν ἀναγραψάμενοι προσκυνήσωσιν· ἢ διαγλύφοντες ἐξ αὐτοῦ ἀπεικάσματά τε καὶ ὁμοιώματα, ὡς θεοὺς αὐτῶν τὰ τῶν χειρῶν ἔργα προσκυνήσωσιν· οἱ γὰρ μετὰ τοσαύτης ζημίας μοσχοποιήσαντες, καὶ ὡς θεῷ τῷ τύπῳ τῆς τοῦ βοὸς κεφαλῆς προσκυνήσαντες, ἐν ᾧ μηδὲ θεοσημείαν μηδ' ἡντιναοῦν ἐθεάσαντο, τί ἂν οὗτοι οὐκ ἐτόλμησαν, εἰ τῶν ὡραίων τι φυτῶν καὶ πρὸς χρείαν ἐπιτηδείων τὸ πῦρ αὐτοῖς ἀφλέκτως φέρον ἐφαίνετο, μάλιστα ἀκηκοότες τοῦ νομοθέτου λέγοντος· «Ἐλάλησεν ὁ Θεὸς τῷ Μωϋσεῖ ἐκ τῆς βάτου.» ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΑ'. Τί δήποτε τοῦ Θεοῦ διαρρήξαντος καὶ διαμερίσαντος τὸν τῶν Ἑβραίων λαὸν, καὶ τὸν μὲν εἰς Σαμάρειαν ἐξωκικότος, τὸν δὲ εἰς τὴν Ἰουδαίαν ἐγκαταλελοιπότος· γέγραπται γὰρ ὡς εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Σολομώντι· Διαρρήσσων διαρρήξω τὴν βασιλείαν σου· ἐκείνου τοίνυν διαρρηγνύντος, τί δήποτε τοὺς τὴν ἐκ Θεοῦ διαίρεσιν ὑποστάντας μέμψεσι καθυποβάλλομεν καὶ αἰτίαις; Θεοῦ γὰρ διαρρήσσοντος, τίς ἂν συναφθείη; καὶ μερισμὸν καταδικάζοντος, τίς ἐξελεῖται; Τὸ μὲν οὖν διαπορηθέν σοι, εἴ τι μέμνηται, τοιοῦτον. Εἰδέναι δὲ δεῖ οὐ μόνον ἐπὶ τῆς παρούσης ἀπορίας, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων τῶν παραπλησίαν τὴν περίστασιν ἐχόντων, ὡς αἱ προλαμβάνουσαι τῆς ἐκβάσεως τιμωρητικαὶ τοῦ Θεοῦ ψῆφοι, οὐκ αὐταὶ τῆς ἐκβάσεως τὴν αἰτίαν εἰσὶν ἀναδεδεγμέναι· οὐ γὰρ εἴ τι τῶν γενησομένων προθεωρήσας τις προαναφωνήσει οὐδ᾽ ἐφ᾽ ἡμῶν τῶν ἀνθρωπίνων, μήτοιγε τὸ θεῖον, αὐτὸς ἂν εἴη δίκαιος τὴν αἰτίαν ἔχειν τῶν ἐκβεβηκότων· λέγεται οὖν ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ τὰ τοιαῦτα· ὡς ἂν μὴ εἰς ἑτέραν τινὰ δύναμιν καὶ ἀρχὴν τὰς ἐπὶ τοῖς ἡμαρτημένοις ἡμῖν ἐπαγομένας τιμωρίας προαχθείημεν ἀναφέρειν· καὶ ταύτην ὁ θεῖος λόγος τὴν ὑπόνοιαν ἀναστέλλων, προαγορεύει τὰ ἐφ᾽ οἷς ἡμάρτομεν συμβησόμενα. Καὶ μία μὲν αἰτία αὕτη τοῦ τὴν αἰτίαν τῶν τοιούτων εἰς τὸ θεῖον τὴν ἀναφορὰν ἔχειν· δευτέρα δὲ, ὅτι δυνατὸς ὢν ἐπισχεῖν τὴν πρὸς τὰ χείρω ἡμῖν ῥοπήν, οὐκ ἐκβιάζεται, οὐδὲ πρὸς τἀναντία μεθέλκει· τοιοῦτον δὲ καὶ τό, «Ὁ ποιῶν εἰρήνην καὶ κτίζων

deos venerarentur. Qui enim vitulum tantis im- ταπεινότερον, ἀλλ' αὔξην μέν τινα δέχεται, οὐδέπω δ' επαίρεται τῆς γῆς· ἀεὶ δὲ ταύτῃ προσέρπει · τὸ δὲ πῦρ κουφόν τε καὶ τῶν ὅσα κρίνεται αἰσθήσει ἀνωφερέστατόν τε καὶ ἀνώτατον· ὡς ἂν οὖν ἐπιδειχθῇ ὅτι ἡ πάντων ὑπερέκεινα τῶν ὄντων ἀνῳκισμένη τε καὶ ὑψηλοτέρα τῆς θεότητος φύσις (πῦρ γὰρ πολ λάκις ἡ Γραφὴ τὸν Θεὸν ὀνομάζει), πρὸς τὴν ταπει νοτέραν φύσιν τῶν ἀνθρώπων τῇ πηλῷ καὶ γῇ συμ πεφυρμένην οὐκ ἀπηξίωσε κατελθεῖν, εἰκότως τῷ ὑπο- δείγματι κατάλληλον παρελήφθη φυτόν. Ετι δ' ἂν ἐπιθεωρήσεις, ὡς τοῦ Ἑβραίων ἔθνους αυτομολείν πως ἐπιῤῥεπῶς ἔχοντος πρὸς πολυθείαν, ἅτε τοῖς τῶν Αἰγυπτίων ἔθεσιν οὐκ ὀλίγοις έτεσι συναναπε- φυρμένου, ἵνα μὴ αὐτοῖς πρόσβασίς τις εἰς πολυθεῖαν περιγένηται ἐν τῷ τοιούτῳ, εἰδεχθεί τε καὶ ταπεινῷ καὶ ἀνεπιτηδείῳ πρὸς παραγωγὴν ξοάνων παρα- δείκνυται τὸ θαῦμα· ἵνα μὴ καταπλαγέντες τὸ ὁρώ- μενον, ἢ αὐτό γε τὸ εἶδος τοῦ Θεοῦ αὐτοῦ, εἰς Θεὸν ἀναγραψάμενοι προσκυνήσωσιν· ἢ διαγλύφοντες ἐξ αὐτοῦ ἀπεικάσματά τε καὶ ὁμοιώματα, ὡς θεοὺς αὐτ τῶν τὰ τῶν χειρῶν ἔργα προσκυνήσωσιν· οἱ γὰρ μετὰ τοσαύτης ζημίας μοσχοποιήσαντες, καὶ ὡς θεῷ τῷ τύπῳ τῆς τοῦ βοὸς κεφαλῆς προσκυνήσαντες, ἐν ᾧ μηδὲ θεοσημείαν μηδ' ηντιναοῦν ἐθεάσαντο, τί ἂν οὗτοι οὐκ ἐτόλμησαν, εἰ τῶν ὡραίων τι φυτῶν καὶ πρὸς χρείαν ἐπιτηδείων τὸ πῦρ αὐτοῖς ἀφλέκτως φέ- ρον ἐφαίνετο, μάλιστα ἀκηκοότες τοῦ νομοθέτου λέγοντος· « Ελάλησεν ὁ Θεὸς τῷ Μωϋσεῖ ἐκ τῆς βάτου. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΑ'. Τι δήποτε τοῦ Θεοῦ διαρρήξαντος καὶ διαμε ρίσαντος τὸν τῶν ῾Εβραίων λαὸν, καὶ τὸν μὲν εἰς Σαμάρειαν ἐξωκικότος, τὸν δὲ εἰς τὴν Ἰου δαίαν εγκαταλελοιπότος· γέγραπται γὰρ ὡς εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Σολομώντι Διαῤῥήσεων διαρ λήξω τὴν βασιλείαν σου ἐκείνου τοίνυν διαῤῥηγνύντος, τί δήποτε τοὺς τὴν ἐκ Θεοῦ διαίρεσιν ὑποστάντας μέμψεσι καθυποβάλ λομεν καὶ αἰτίαις; Θεοῦ γὰρ διαρρήσσοντος, τις ἂν συναφθείη; καὶ μερισμὸν καταδικάζον- G τος, τίς ἐξελεῖται ; δ Τὸ μὲν οὖν διαπορηθέν σοι, εἴ τι μέμνηται, τοιοῦ τον. Εἰδέναι δὲ δεῖ οὐ μόνον ἐπὶ τῆς παρούσης ἀπο- ρίας, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων τῶν παρα- πλησίαν τὴν περίστασιν ἐχόντων, ὡς αἱ προλαμβά- νουσαι τῆς ἐκβάσεως τιμωρητικαὶ τοῦ Θεοῦ ψῆφοι, οὐκ αὐτοὶ τῆς ἐκβάσεως τὴν αἰτίαν εἰσὶν ἀναδεδε γμέναι· οὐ γὰρ εἴ τι τῶν γενησομένων προθεωρή- σας τις προαναφωνήσει οὐδ᾽ ἐφ᾿ ἡμῶν τῶν ἀνθρω πίνων, μήτοιγε τὸ θεῖον, αὐτὸς ἂν εἴη δίκαιος τὴν αἰτίαν ἔχειν τῶν ἐκβεβηκότων· λέγεται οὖν ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ τὰ τοιαῦτα· ὡς ἂν μὴ εἰς ἑτέραν τινὰ δύναμιν καὶ ἀρχὴν τὰς ἐπὶ τοῖς ἡμαρτημένοις ἡμῖν επαγομένας τιμωρίας προαχθείημεν ἀναφέρειν καὶ ταύτην ὁ θεῖος λόγος τὴν ὑπόνοιαν ἀναστέλλων, προαγορεύει τὰ ἐφ᾽ οἷς ἡμάρτομεν συμβησόμενα. Καὶ μία μὲν αἰτία αὕτη τοῦ τὴν αἰτίαν τῶν τοιού των εἰς τὸ θεῖον τὴν ἀναφορὰν ἔχειν· δευτέρα δὲ, ὅτι δυνατὸς ὢν ἐπισχεῖν τὴν πρὸς τὰ χείρω ἡμῖν μου πὴν, οὐκ ἐκβιάζεται, οὐδὲ πρὸς τἀναντία μεθέλκει· τοιοῦτον δὲ καὶ τὸ, « Ὁ ποιῶν εἰρήνην καὶ κτίζων A tutam et excellentem Dei naturam (ignem enim per- sæpe Scriptura Deum vocat) non dedignatam esse ad humilissimam hominum naturam limo terra- que commistam descendere. Merito igitur planta binc naturæ congruum exemplum sumptum est. Hoc etiam animadverte quod, cum inesset Hebræorum genti proclivitas ad idololatriam, prodigium istud adeo fœdam, vilem indecoramque præ idolis for- mam suscepit ne gradus novus ad hæc idola iis supponeretur, scilicet ne visione commoti, aut ipsam Dei speciem pro Deo ponentes adorarent, aut signa et liguras ad ejus similitudinem imitati cum confecissent, hæc manuum suarum opera uti pensis excuderunt, proque Deo simulacrum bovi- no capite instructum adoraverunt ubi nulla om- nino Dei manifestatio exstiterat, quid non ausi essent si tempestiva quædam et usurpata herba innoxiam ferens flammam ipsis apparuisset præ- sertim cum audivissent legislatorem dicentem ; • (Deus) vocavit eum (Moysen) de medio rubi 98. Edita a Maio (1. c. p. 95, q. 70). - Quid tandem, cum Deus sciderit et diviserit Hebræum populum, aliis quidem in Samuriam relegatis, aliis auiem in Judæa relictis (scriptum est enim Do- minum ad Salomonem dixisse: Scindens scindam regnum tuum), cum ergo Deus ipse scindat, quam ob causam, illos qui divisioni subjecti sunt a Deo, conviciis obruamur et ex probationibus ? Deo enim scindente, quis conjungatur? et divisionem san- ciente, quis expiatur ? De regni Judaici divisione quæ a Deo facta dicitur et tamen populo vitio vertitur. Quod ergo te suspensum babet, si bene memini, tale est. Scito autem opus est, non tantum in præ- senti dubio, sed et in omnibus aliis similes cir- cumstantias offerentibus, ultricia Dei decreta, quæ eventum præcedunt, causam eventus non esse re- putanda : etenim si quid futurum aliquis prævidens proclamet, nec a nobis hominibus, nec certe a Deo causa habebitur eventus. Talia ergo in divina Scri- plura dicuntur, ne ad ponas pro peccatis nostris inflictas ad aliam potestatem et potentiam referen- das inducamur, quam divina sententia opinionem reprimens, quæ propter peccata nobis sunt even- tura prænuntiat, et primo quidem causa ea est cur imputatio istorum ad divinitatem referatur. Secunda vero quod cum in sua sit potestate repri- mere nostram ad pejora inclinationem, nec refrenat, nec ad contraria attrahit. Tale est autem et hoe : • Faciens pacem et creans mala "., Et : « Scio quod non audiet te Pharao : propter quod indurabo cor ejus. » Etenim, dicit indurato, non quod ipse 111 Reg. xi, 11. ** Isa. XLV, 7. 29 Ex cod. vII, 3. AD AMPHILOCHIUM QUAESTIO CCC. CCCI. QUAESTIO CCCI [Coisl. Taur. CXIV).

Question CCCIQuæstio CCCI

col. 1139–1140page 566 of 591

PG 101:1139κακά, καί, «Οἶδα ὅτι οὐκ ἀκούσεταί σου Φαραώ τοῦτο σκληρυνῶ τὴν καρδίαν αὐτοῦ, καὶ γὰρ τό, σκληρυνῶ, οὐχ ὅτι αὐτὸς τὴν τοῦ Φαραώ καρδίαν μεταπλάσει εἰς σκληρότητα, ἀλλ' ὅτι πρὸς ταύτην αὐτοῦ ῥέποντος καὶ συνεστραμμένου, οὐδὲ ἀναχαιτίζει, ἵνα μὴ περιέλῃ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως αὐτεξούσιον· καὶ παρ᾽ ἑκούσιον τοῦ Αἰγυπτίου ὡρμηκότος, οὐ μεταβαλεῖ οὐδὲ μεταστήσει πρὸς τὸ ἀκούσιον· τοῦτο γὰρ ἐστι τό, σκληρυνῶ. Ἔχοι δ' ἂν τινα καὶ ἑτέραν ἡ λέξις αὕτη παραδηλουμένην περιπέτειαν· σκληρυνῶ γὰρ ἀντὶ τοῦ, σκληρῷ καὶ ἀτεράμονι τὴν γνώμην ὄντι σκληρὰ αὐτῷ ἐπάξω καὶ τῆς τοῦ τρόπου ὠμότητος ἐπάξια. Οὕτω δὴ οὖν ἐνταῦθα, ὥσπερ ἔφημεν, προειδὸς τὸ Θεῖον ὡς ἐξ οἰκείας ὁρμῆς καὶ θελήσεως ἀποστήσονται μὲν τοῦ Ῥοβοάμ, ἀκολουθήσουσι δὲ τῷ δούλῳ καὶ ἀποστάτῃ Ἱεροβοὰμ καὶ μερισθήσεται τὸ ἔθνος εἰς τμήματα δύο, τούτου τὴν γνῶσιν ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων προειληφὼς ὁ Θεός, προαγορεύει τὸ ἐσόμενον, καί φησι· Διαῤῥήξω τὴν βασιλείαν, διὰ τὰς προειρημένας ἔμπροσθεν αἰτίας δύο. Εἰ γὰρ καὶ οὕτω τοῦ θείου πανταχοῦ λέγοντος καὶ εἰς ἑαυτὸν τὸ πᾶν ἀναφέροντος, οὐ διέλιπον αὐτοὶ πρὸς ἑτέρους ἀποτρέχοντες θεούς, καὶ τῇ Ἀστάρτῃ ἥτις ἐστὶ παρ' Ἕλλησιν Ἄρτεμις, καὶ τῷ Χαμὼς καὶ ταῖς μυίαις λατρεύοντες, κἀκείνοις τῆς ἑαυτῶν ζωῆς τὴν πρόνοιάν τε καὶ τὴν διαμονὴν περιάπτοντες, τί οὐκ ἂν ἐτόλμησαν εἴ τινά ποθεν λαβεῖν ἀφορμὴν ἔσχον ἐκ τῆς τῶν ἱερῶν Γραμμάτων διανοίας, ὡς ἄλλος τίς ἐστιν αὐτοῖς ὁ τὰς τιμωρίας ὁρίζων, καὶ ἐξ ἑτέρου τινὸς ἡ τῶν χειρόνων αὐτοῖς ἕπεται φορά; Ἴδοις δ' ἂν καὶ κατὰ τὸ πειρατήριον τοῦ δικαίου Ἰὼβ τὸν Θεὸν συγχωροῦντα τοὺς πειρασμοὺς καὶ ὅρους τινὰς καθορίζοντα τῷ πειράζοντι· οἷον, Τάδε δίδοταί σοι πειράσαι, τούτου δὲ μὴ ἅψῃ. Πάντα γὰρ τῆς παντοκρατορικῆς ἐξήρτηται δεξιᾶς, τὰ μὲν ἀντιλαμβανομένης καὶ συμπραττούσης, τὰ δὲ παραχωρούσης καὶ οὐκ ἀπειργούσης. Παραπλήσιον δέ πως εἶναι δοκεῖ καὶ τό, «Προσέθετο ὀργὴ Κυρίου τοῦ θυμωθῆναι ἐπὶ Ἰσραήλ. Καὶ ἐπέσεισε τὸν Δαβὶδ εἰς αὐτοὺς λέγων, Ἀρίθμησον τὸν Ἰσραήλ.» Ἐπισείει γὰρ τὸν Δαβὶδ ἀριθμῆσαι τὸν Ἰσραήλ, ὅτι τοῦ δικαίου κριτοῦ ὀργὴ καὶ τιμωρία τῷ Ἰσραὴλ ἐφ' οἷς ἥμαρτον ἐκεχρεώστητο· καὶ οὐκ ἄλλος τίς ἐστιν ὁ ἀνασείων τὸν Δαβίδ, ἀλλ' ὁ ὀργισμένος μὲν τῷ Ἰσραήλ, ἐπενεγκεῖν δὲ μέλλων αὐτοῖς τὴν ποινήν. Καὶ γὰρ τῆς μὲν ἁμαρτίας αὐτοὺς ἴσμεν τε αἰτίους, καὶ τὰ θεῖα διαμαρτύρονται Λόγια, τῶν δὲ ἐρχομένων ἡμῖν ἐφ' οἷς ἐξαμαρτάνομεν θλιβερῶν ἡ θεία ψῆφος δημιουργός· κριτοῦ γὰρ δικαίου, πρὸς τὴν τῶν ἔργων βαρύτητα καὶ τὴν ἐπ' αὐτοὺς τιμωρίαν ἁρμόζεσθαι. Καὶ γὰρ τῆς μὲν ὀργῆς οἱ ἡμαρτηκότες παραίτιοι· ἡ δὲ ὀργὴ τούτοις τὴν τιμωρίαν ἐπήγαγε, μέσου παραλαμβανομένου τοῦ Δαβίδ, εἰς ὃν ἐκεῖνοι προσέκρουσαν, διὰ τὸ καὶ αὐτὸν ἡμαρτηκέναι Θεῷ· καὶ γὰρ ἠρίθμησεν· εἰ καὶ θᾶττον αὐτὸν πρὸ τῶν ἄλλων κατεδίκασεν· φησὶ γάρ· «Ἐπάταξε καρδία Δαβὶδ αὐτὸν ὅτι ἠρίθμησε τὸν λαόν.» Ποίας δὲ παρανομίας τηνικαῦτα ὁ λαὸς ὑποσχεῖν ἐδικαιοῦτο τιμωρίαν, ἢ δηλονότι τῆς ἐπαναστάσεως τῆς κατὰ

cor Pharaonis in duritiam sit conversurus, sed A quod ad illam istum inclinantem et conversum non relevet nec refrenet, ne humanæ naturæ liberum arbitrium auferat. Ægyptium contra voluntatem inclinatum non mutat nec convertit ad malam vo- Juntatem; hoc enim significat indurabo. Continet forte quemdam alium eadem lectio sensum: Indu- rabo, id est, duræ et indocili menti dura inducam et istiusmodi ſeritatis digna. Ita ergo, sicut diximus, prævidens Deus illos proprio motu et propria voluntate Roboam desertu- ros esse, servumque et apostatam Jeroboam se- quendos esse, et dividendam esse gentem in duas partes, hujus (inquam) cognitionem sicut et om- nium aliorum præoccupans Deus, quæ futura sunt prænuntiat et dicit: Scindam regnum tuum, pro- pter duas causas jam supradictas. Si enim Deo ita semper loquente, et ad semetipsum omnia referente, attamen illi ad alios sese convertentes deos, et Astarten quæ Artemis apud Græcos vocatur et Chamos et muscas colentes, istis suæ vitæ provi- dentiam et durationem attribuerunt, ad quid auda- ciæ non venissent, si ex sanctarum Scripturarum lectione, illis data fuisset occasio quædam cogi- tandi, alium quemdam esse finem pœnis facientem, et ex alio quodam malorum onus venire? Videas autem in tentatione justi Job Deum tentationes permittentem et fines quosdam tentationi consti- tuens; verbi gratia, hoc datur tibi tentare, in illum autem ne manum extendas. Omnia enim ab omni potenti dextra, modo quidem adjuvante et coope- rante, modo permittente et non impediente, pen- dent. Similis autem aliquo modo videtur et hæc lectio: • Ft addidit furor Domini irasci contra Israel, commovitque David in eis dicentem: Dinumera Israel 20. Incitat enim David ad Israel dinume- randum quia erga justi judicis iram et vindictam Israelitæ pro peccatis suis debitores erant; et non est alius impellens Davidem ac ille qui irascitur contra Israel et qui penas in illum inducturus erat. Etenim peccati nos reos scimus, testimonium etiam perhibentibus divinis Litteris, accidentium aatem nobis pro peccatis tribulationum divina vo- D luntas est auctor. Justi enim est judicis pœnam pro gravitate delicti statuere; etenim iræ causa sunt, qui peccaverunt; ira autem istis punitionem induxit, medio sumpto David, quem ipsi offende- rant, propter quod et ipse in Deum peccaverat, el- enim dinumeravit, quamvis illum citius aliis con- demnaverit; dicit enim: Percussit cor David eum propter populi recensionem. Quali vero pro delicto populus poenas dare dignatus est ? nonne evidens est pro insurrectione contra David suum regem, cum rejeċta legitima et justa potestate, in favorem illius κακά, και, «Οἶδα ὅτι οὐκ ἀκούσεταί σου Φαραώ τ τοῦτο σκληρυνῶ τὴν καρδίαν αὐτοῦ, καὶ γὰρ τὸ, σκληρυνῶ, οὐχ ὅτι αὐτὸς τὴν τοῦ Φαραώ καρδίαι μεταπλάσει εἰς σκληρότητα, ἀλλ' ὅτι πρὸς ταύτην αὐτοῦ ῥέποντος καὶ συνεστραμμένου, οὐδὲ ἀναχα! - τίζει, ἵνα μὴ περιέλῃ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως αὐτεξούσιον· καὶ παρ᾽ ἑκούσιον τοῦ Αἰγυπτίου ώρ μηκότος, οὐ μεταβαλεῖ οὐδὲ μεταστήσει προς το ἀκούσιον· τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ, σκληρυνώ. Εχο: δ᾽ ἂν τινα καὶ ἑτέραν ἡ λέξις αὕτη παραδηλουμένην περιπέτειαν σκληρυνὼ γὰρ ἀντὶ τοῦ, σκληρῷ καὶ ἀτε- ράμονι τὴν γνώμην ὄντι σκληρὰ αὐτῷ ἐπάξω καὶ τῆς τοῦ τρόπου ὠμότητος επάξια. • Οὕτω δὴ οὖν ἐνταῦθα, ὥσπερ ἔφημεν, προειδὸς τὸ Θεῖον ὡς ἐξ οἰκείας ὁρμῆς καὶ θελήσεως ἀποστή σονται μὲν τοῦ 'Ροβοάμ, ἀκολουθήσουσι δὲ τῷ δούλῳ καὶ ἀποστάτῃ Ἱεροσοὰμ καὶ μερισθήσεται τὸ ἔθνος εἰς τμήματα δύο, τούτου τὴν γνῶσιν ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων προειληφώς ὁ Θεὸς, προαγορεύει τὸ ἐσόμενον, καί φησι Διαῤῥήξω τὴν βασιλείαν, διὰ τὰς προειρημένας ἔμπροσθεν αἰτίας δύο. Εἰ γὰρ καὶ οὕτω τοῦ θείου πανταχοῦ λέγοντος καὶ εἰς ἑαυτὸν τὸ πᾶν ἀναφέροντος, οὐ διέλιπον αὐτοὶ πρὸς ἑτέρους ἀπὸ τρέχοντες θεούς, καὶ τῇ Αστάρτῃ ἥτις ἐστὶ παρ' Ελ λησιν Αρτεμις, καὶ τῷ Χαμὼς καὶ ταῖς μυίαις λα- τρεύοντες, κἀκείνοις τῆς ἑαυτῶν ζωῆς τὴν πρόνοιάν τε καὶ τὴν διαμονὴν περιάπτοντες, τί οὐκ ἂν ἐτόλμησαν εἴ τινά ποθεν λαβεῖν ἀφορμὴν ἔσχον ἐκ τῆς τῶν ἐς- ρῶν Γραμμάτων διανοίας, ὡς ἄλλος τίς ἐστιν αὐτοῖς ὁ τὰς τιμωρίας ὁρίζων, καὶ ἐξ ἑτέρου τινὸς ἡ τῶν χειρόνων αὐτοῖς ἕπεται φορά ; Ἴδοις δ' ἂν καὶ κατὰ τὸ πειρατήριον τοῦ δικαίου Ἰὼβ τὸν Θεὸν συγχωροῦν τα τοὺς πειρασμούς καὶ ὄρους τινὰς καθορίζοντα τῷ πειράζοντι· οἷον, Τάδε δίδοταί σοι πειράσαι, τού του δὲ μὴ ἅψῃ. Πάντα γὰρ τῆς παντοκρατορικῆς ἐξω ἧπται δεξιᾶς, τὰ μὲν ἀντιλαμβανομένης καὶ συμ- πραττούσης, τὰ δὲ παραχωρούσης καὶ οὐκ ἀπειρ γούσης. Παραπλήσιον δέ πως εἶναι δοκεῖ καὶ τὸ, « Προσ έθετο ὀργὴ Κυρίου τοῦ θυμωθῆναι ἐπὶ Ἰσραήλ. Καὶ ἐπ- έσεισε τὸν Δαβὶδ εἰς αὐτοὺς λέγων, Αρίθμησον τὸν Ἰσραήλ. » Επισείει γὰρ τὸν Δαβὶδ ἀριθμῆσαι τὸν Ἰσραὴλ, ὅτι τοῦ δικαίου κριτοῦ ὀργὴ καὶ τιμωρία τω Ἰσραὴλ ἐφ᾽ οἷς ἥμαρτον ἐκεχρεώστητο· καὶ οὐκ ἄλλος τίς ἐστιν ὁ ἀνασείων τὸν Δαβίδ, ἀλλ' ὁ ὀργισμένος μὲν τῷ Ἰσραήλ, ἐπενεγκεῖν δὲ μέλλων αὐτοῖς τὴν ποι νήν. Καὶ γὰρ τῆς μὲν ἁμαρτίας αὐτοὺς ἴσμεν τε αι τίους, καὶ τὰ θεῖα διαμαρτύρονται Λόγια, τῶν δὲ θεία ψήφος δημιουργός κριτοῦ γὰρ δικαίου, πρὸ; τὴν τῶν ἔργων βαρύτητα καὶ τὴν ἐπ' αὐτοὺς τιμω ρίαν ἁρμόζεσθαι. Καὶ γὰρ τῆς μὲν ὀργῆς οἱ ἡμερ τηκότες παραίτιοι· ἡ δὲ ὀργὴ τούτοις τὴν τιμωρίαν ἐπήγαγε, μέσου παραλαμβανομένου τοῦ Δαβίδ, εἰς ὃν ἐκεῖνοι προσέκρουσαν, διὰ τὸ καὶ αὐτὸν ἡμαρτη κέναι Θεῷ· καὶ γὰρ ἠρίθμησεν· εἰ καὶ θᾶττον αὐτ τὸν πρὸ τῶν ἄλλων κατεδίκασεν· φησὶ γάρ Επάταξε καρδία Δαβὶδ αὐτὸν ὅτι ἠρίθμησε τὸν λαόν. » Ποίας δὲ παρανομίας τηνικαῦτα ὁ λαὸς ὑποσχεῖν ἐδικαιοῦτο τιμωρίαν, ἢ δηλονότι τῆς ἐπαναστάσεως τῆς κατὰ έρχομένων ἡμῖν ἐφ᾽ οἷς ἐξαμαρτάνομεν θλιβερῶν ἡ » Exod. χιν, 4. 31 Num. xxv, 4. PHOTII PATRIARCHÆ CP.

col. 1141–1142page 567 of 591

PG 101:1141τοῦ σφῶν βασιλέως Δαβίδ· ἡνίκα διαῤῥαγέντες ἐκ νόμου καὶ δικαίας ἀρχῆς τῷ κατὰ πατρὸς καὶ βασιλέως τυραννικὰς χεῖρας ἀντάραντι, καὶ μήτε τὴν φύσιν εὐλαβηθέντι, μήτε τὸ τῆς βασιλείας ἀξίωμα δυσωπηθέντι, συνεπανέστησαν τε καὶ συναπεστάτησαν. Ἐξ οὗ κυρίως μὲν κατ' ἀλλήλων ἐῤῥυήκει ὁ φόνος, ἅπας δὲ φύσεως κατεπατήθη νόμος, παίδων πολλάκις κατὰ πατέρων τὰ ξίφη φερόντων, καὶ ὁ φιλότατος υἱὸς χειρὸς πατρικῆς ἔργον κείμενος· τοιαῦτα γὰρ τὰ κακὰ τῆς ἐμφυλίου στάσεως. Ταύτης οὖν τῆς κατ' ἀλλήλων μιαιφονίας, δίκαιος ἦν ὑποσχεῖν τὴν τιμωρίαν ὁ Ἰσραήλ· ἐπεὶ δὲ ἔδει ποινηλαθῆναι αὐτόν, οἷόν τις προκαταρκτικὴ αἰτία τιμωρίας διατίθεται τὸ ἀνασεισθῆναι τὸν Δαβὶδ ἐξαριθμῆσαι τὸν λαόν. Ὅτι γὰρ οὐδὲ τῶν δεινῶν σφόδρα παρὰ βασιλέως ἦν ἡ ἀρίθμησις τοῦ λαοῦ, κἂν νῦν εἰς αἰτίαν τῆς τιμωρίας παρείληπται, δηλοῖ καὶ ἡ μετὰ ταῦτα ἀπαρίθμησις παρὰ τῷ αὐτῷ γεγενημένη Δαβίδ· ἐφ' ᾗ οὔτε τι μηδὲν ἀπήντησε πονηρὸν καὶ μήτε πονηρίας ἐγκλήματι ὑπαχθεῖσα μήτε τινὰ ἐφελκυσαμένη ποινήν· αὕτη δὲ περὶ τὰ τέλη γέγονε τοῦ βασιλέως· ὅτε καὶ ὁ τῶν Λευϊτῶν συνελογίσθη ἀριθμός· τοῦτο δὲ καὶ συνυπεμφαίνουσα ἡ Γραφή, τό, « Προσέθετο ὀργὴ Κυρίου θυμωθῆναι ἐπὶ Ἰσραήλ, » διατίθησι πρὸ τοῦ, « Ἀνέσεισε τὸν Δαβίδ, » ἐνάγουσα οἷονεί καὶ διανιστῶσα τὸν ἀκροατὴν συνιδεῖν ὡς οὐχὶ διὰ τὸ ἀριθμηθῆναι τὸν λαὸν ἡ ὀργὴ ἀνήφθη τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ διὰ τὴν προσγεγενημένην αὐτῶν στάσιν τε καὶ τυραννίδα καὶ μιαιφονίαν· τὸ γὰρ τὴν ὀργὴν προτεθεῖσθαι τῆς ἀριθμήσεως, οὐ διὰ τὴν ἀρίθμησιν ἐπαχθῆναι ταύτην δηλοῖ· ἀνασείεται δὲ αὐτὸς ὁ Δαβὶδ καὶ οὐκ ἄλλος, ὅτι περ διὰ τὸ αὐτοῦ ἁμάρτημα ἡ τοῦ Ἀβεσαλὼμ ἐπανάστασις συνέβη. « Ἀνθ' ὧν γάρ, φησίν, ἐφόνευσας καὶ ἐμοίχευσας, καὶ ἑτέροις μὲν ὑπαχθήσῃ, πλὴν ἀλλὰ καὶ αἱ γυναῖκες σου ἐναντίον τῶν ὀφθαλμῶν σου εἰς ἑτέρους μεταστήσονται, » ὃ δὴ καὶ διαπέπρακται τῷ Ἀβεσαλώμ· ἀνασείεται οὖν αὐτὸς ὁ ἡμαρτηκώς, ἵνα τοῦ οἰκείου πταίσματος εἰς συναίσθησιν ἐλθὼν, « Ἐγώ ἥμαρτον, » ἀναβοήσῃ, « καὶ ἐγὼ ἐκακοποίησα, οὗτος δὲ ὁ λαὸς τί ἐποίησε; » Καὶ ἐκ μὲν τῆς ἐξαγορεύσεως καὶ μετανοίας ἡ θραῦσις καταπαύσῃ· ταύτης δὲ ληγούσης ἡ σωτηρία περιγένοιτο τῷ γένει· μᾶλλον δὲ ἄνωθεν εἰπεῖν, ἐκεχρεωστήκει τὴν δίκην ὁ λαός· διὰ τοῦτο προσέθετο ὀργὴ Θεοῦ θυμωθῆναι ἐπ' αὐτούς· ἀνασείει δὲ ἡ θυμὸς πρὸς τὴν ἀρίθμησιν τὸν Δαβίδ· ἀριθμηθέντος δὲ ἐπέθετο ἡ πληγή· ἱσταμένης δὲ τῆς πληγῆς εἰς συναίσθησιν τοῦ παραπτώματος ἥκει ὁ Δαβίδ· ἐκ τῆς συναισθήσεως εἰς μετάνοιαν· ἡ μετάνοια δὲ τὴν ἄνωθεν συγγνώμην καὶ τὸν ἔλεον κινεῖ· τὰ δὲ παύουσι τὴν θραῦσιν· ὥστε καὶ τὸ δεινὸν τῷ λαῷ ὥσπερ ἀπό τινος κεφαλῆς ἁμαρτωλοῦ διὰ τὴν αὐτοῦ μετάνοιαν κατεπράχθη. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΒ'. Διατί ὁ θεσπέσιος Δαβὶδ παραχωρεῖται πεσεῖν εἰς ἁμαρτίαν καὶ τότε τηλικαύτην; Τάχα μὲν καὶ διά τινας ἑτέρας ἀποῤῥήτους αἰτίας· πλὴν ὡς ἂν καὶ τῷ βίῳ μετανοίας προστεθειμένον εἴη παράδειγμα· εἰ γὰρ οὗτος βασιλεύς τε ὢν καὶ ἡμαρτηκότι κατέβη· καὶ ἡ τοῦ πάθους πάλιν ἀνα

τοῦ σφῶν βασιλέως Δαβίδ ; ἡνίκα διαῤῥαγέντες ἐκ νόμου καὶ δικαίας ἀρχῆς τῷ κατὰ πατρὸς καὶ βα- σιλέως τυραννικὰς χεῖρας αντάραντι, καὶ μήτε την φύσιν εὐλαβηθέντι, μήτε τὸ τῆς βασιλείας ἀξίωμα δυσωπηθέντι, συνεπανέστησαν τε καὶ συναπεστάτη- σαν. Ἐξ οὗ κυρίως μὲν κατ' ἀλλήλων ἐῤῥυήκει ὁ φόνος, ἅπας δὲ φύσεως κατεπατήθη νόμος, παίδων πολλάκις κατά πατέρων τὰ ξίφη φερόντων, καὶ ὁ φίλο τατος υἱὸς χειρὸς πατρικῆς ἔργον κείμενος τοιαῦτα γὰρ τὰ κακὰ τῆς ἐμφυλίου στάσεως. Ταύτης οὖν τῆς κατ' ἀλλήλων μιαιφονίας, δίκαιος ἦν ὑποσχεῖν τὴν τιμωρίαν ὁ Ἰσραήλ· ἐπεὶ δὲ ἔδει ποινηλαθῆναι αὐτὸν, οἷόν τις προκαταρκτικὴ αἰτία τιμωρίας διατίθεται τὸ ἀνασεισθῆναι τὸν Δαβὶδ ἐξαριθμῆσαι τὸν λαόν. Ὅτι γὰρ οὐδὲ τῶν δεινῶν σφόδρα παρὰ βασιλέως ἦν Β ἡ ἀρίθμησις τοῦ λαοῦ, κἂν νῦν εἰς αἰτίαν τῆς τις μωρίας παρείληπται, δηλοῖ καὶ ἡ μετὰ ταῦτα ἀπὸ αρίθμησις παρὰ τῷ αὐτῷ γεγενημένη Δαβίδ· ἐφ' ᾗ οὔτε τι μηδὲν ἀπήντησε πονηρὸν καὶ μήτε πονη ρίας ἐγκλήματι ὑπαχθεῖσα μήτε τινὰ ἐφελκυσαμένη ποινήν· αὕτη δὲ περὶ τὰ τέλη γέγονε του βασι- λέως· ὅτε καὶ ὁ τῶν Λευϊτῶν συνελογίσθη ἀριθμός· τοῦτο δὲ καὶ συνυπεμφαίνουσα ἡ Γραφή, τό, « Προσο έθετο ὀργὴ Κυρίου θυμωθῆναι ἐπὶ Ἰσραήλ, δια τίθησι πρὸ τοῦ, « ᾿Ανέσεισε τὸν Δαβίδ, ο ενάγουσα οἷονεί καὶ διανιστῶσα τὸν ἀκροατὴν συνιδεῖν ὡς οὐχὶ διὰ τὸ αριθμηθῆναι τὸν λαὸν ἡ ὀργὴ ἀνήφθη τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ διὰ τὴν προσγεγενημένην αὐτῶν στάσιν τε καὶ τυραννίδα καὶ μιαιφονίαν· τὸ γὰρ τὴν ἐργήν προτεθεῖσθαι τῆς ἀριθμήσεως, οὐ διὰ τὴν ἀρίθμη σιν ἐπαχθῆναι ταύτην δηλοῖ· ἀνασείεται δὲ αὐτὸς ὁ Δαβὶδ καὶ οὐκ ἄλλος, ὅτι περ διὰ τὸ αὐτοῦ ἁμάρτη- μα ἡ τοῦ ᾿Αβεσαλώμ ἐπανάστασις συνέβη. « ᾿Ανθ' ὧν γάρ, φησίν, ἐφόνευσας καὶ ἐμοίχευσας, καὶ ἑτέροις μὲν ὑπαχθήσῃ, πλὴν ἀλλὰ καὶ αἱ γυναῖκες σου ένα ώπιον τῶν ὀφθαλμῶν σου εἰς ἑτέρους μεταστήσονται, » 8 δὴ καὶ διαπέπρακται τῷ ᾿Αβεσαλώμ· ἀνασείεται οὖν αὐτὸς ὁ ἡμαρτηκώς, ἵνα τοῦ οἰκείου πταίσματος εἰς συναίσθησιν ἐλθὼν, « Εγώ ήμαρτον, ἀναβοήσῃ, καὶ ἐγὼ ἐκακοποίησα, οὗτος δὲ ὁ λαὸς τί ἐποίησε ; » Καὶ ἐκ μὲν τῆς ἐξαγορεύσεως καὶ μετανοίας ἡ θραύσις και πάσῃ· ταύτης δὲ ληγούσης ἡ σωτηρία περιγένοιτο τῷ γένει μᾶλλον δὲ ἄνωθεν εἰπεῖν, ἐκεχρεωστήκει τὴν δίκην ὁ λαός· διὰ τοῦτο προσέθετο ὀργή Θεοῦ θυμωθῆναι ἐπ' αὐτούς· ἀνασείει δὲ ἡ θυμὸς πρὸς τὴν ἀρίθμησιν τὸν Δαβίδ· ἀριθμηθέντος δὲ ἐπέθετο ἡ πληγή· ἱσταμένης δὲ τῆς πληγῆς εἰς συναίσθησιν τοῦ παρα- πτώματος ἥκει ὁ Δαβίδ· ἐκ τῆς συναισθήσεως, εἰς μετ τάνοιαν· ἡ μετάνοια δὲ τὴν ἄνωθεν συγγνώμην καὶ τὸν ἔλεον κινεῖ· τὰ δὲ παύουσι τὴν θραῦσιν· ὥστε καὶ τὸ δεινὸν τῷ λαῷ ὥσπερ ἀπό τινος κεφαλῆς τῷ στολὴ διὰ τὴν αὐτοῦ μετάνοιαν κατεπράχθη, Διατί ὁ θεσπέσιος Δαβὶδ παραχωρεῖται πεσεῖν εἰς ἁμαρτίαν καὶ τότε τηλικαύτην ; ἡμαρτηκότι κατέβη· καὶ ἡ τοῦ πάθους πάλιν ἀνα- Τάχα μὲν καὶ διά τινας ἑτέρας ἀποῤῥήτους αἰτίας · πλὴν ὡς ἂν καὶ τῷ βίῳ μετανοίας προστεθειμένον εἴη παράδειγμα· εἰ γὰρ οὗτος βασιλεύς τε ὢν καὶ verat, nullo naturæ respectu, nulla dignitatis regiæ reverentia, consurrexerunt et simul secessernnt. Quo factum est ut alii alios crudeliter trucidave- rint, et omnes natura leges pedibus conculcaverint, filiis sæpe contra patres gladium ferentibus, et charissimo filio manu paterna jacente. Hec sunt enim belli civilis mala; cujus autem mutuæ cædis poenæ causam nescire oporteret, sicut quædam tum fuisse ad populum dinumerandum. recensio a rege facta, quamvis nunc ut cansa puni- tionis tradatur, clare demonstrat illa quæ postea ab sationem attulit nec poenam induxit. Illa facta fuit censitus fuit. Quod satis clare indicat Scriptura dum verba : ‹ Adjecit ira Dei irasci contra populum quo modo et disponens auditores ad intelligendum tam fuisse, sed propter factam ab eis rebellionem sed et mulieres tuas in oculis tuis proximus tuus ergo ipse qui peccavit ut sui delicti conscientiam habens, ' Ego peccavi, clamitet, ego male egi, hic autem populus quid fecit ? › et ex ista confessione et pœnitentia tribulationis flat finis, et ista cessante, memorans, pœnam meruit populus, propter quod adjecit furor Domini irasci contra illos ; commovit p autem recensionem irruit plaga ; qua stante, in con-- cordiam a Deo attrahit, et sic finem habet tribula- pœnitentiam contigerit. - Quibusdam occultis forte de cansis, at saltem ut enim hujuscemodi rex quem secundum cor bei "Ὅτι γὰρ οὐδὲ τῶν δεινῶν σφόδρα παρὰ βατίλέως ἦν ἡ ἀοίθμησις τοῦ λαοῦ, χἂν νῦν εἰς αἰτίαν τῆς τι- μωρίας παρείληπται, θηλοῖ καὶ ἢ μετὰ ταῦτα ἀπ- ἀρίθαησις παρὰ τῷ αὐτῷ γεγενημένη Δαδίδ' " ἐφ᾽ ἢ οὔτε τι μηϑὲν ἀπήντησε πονηρὸν καὶ μήτε πονη- ρίας ἐγχλήμοτι ὑπαχθεῖσα μήτε τινὰ ἐφελκυσαμένη ποινήν " αὕτη δὲ περὶ τὰ τέλη γέγονε τοῦ βασι- λέως " ὅτε καὶ ὁ τῶν Λενίτῶν συνελογέσθη ἀριθμὸς " τοῦτο δὲ χαὶ συνυπεμφαίνουσα ἣ Γραφὴ, τὸ, « Προσ- ἔθετο ὀργὴ Κυρίον θυμωθῆναι ἐπὶ Ἰσραὴλ, » δια- τίθησι πρὸ τοῦ, « ᾿Ανέσεισε τὸν Δαβὶδ,» ἐνάγουσα οἱονεὶ καὶ ϑιανιστῶσα τὸν ἀχροατὴν συνιδεῖν ὡς οὐχὶ διὰ τὸ αἀριθμηθῆναι τὸν λαὸν ἢ ὀργὴ ἀνήφθη τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ διὰ τὴν προσγεγενημένην αὐτῶν στάσιν τε καὶ τυραννίδα καὶ μιαιφονίαν " τὸ γὰρ τὴν ὀργὴν προτεθεῖσθαι τῆς ἀριθμήσεως, οὐ διὰ τὴν ἀρίθμη- σιν ἐπαχθῆναι ταύτην δηλοῖ" ἀνασείεται δὲ αὐτὸς ὁ Δαβὶδ χαὶ οὐκ ἄλλος, ὅτιπερ ϑιὰ τὸ αὐτοῦ ἁμάρτη- μα ἡ τοῦ ᾿Αθεσαλὼμ ἐπανάστασις συνέθις,. κΑνθ' ὧν γὰρ, φησὶν, ἐφόνευσας χαὶ ἐμοέχευσας, καὶ ἑτέροις μὲν ὑπαχϑήσῃ, πλὴν ἀλλὰ καὶ αἱ γυναῖκές σον ἐν- ὠπιον τῶν ὀφθαλμῶν σον εἰς ἑτέρους μεταστήσονται, » ὅ δὴ καὶ διαπέπρακται τῷ ᾿Αδεσαλώμ - ἀνασείεται οὖν αὐτὸς ὁ ἡμαρτηκὼς, ἵνα τοῦ οἰκείον πταίσματος εὶς συναίσθησιν ἐλθὼν, «᾿Εγὼ ἥμαρτον, ἀναθοήσῃ, καὶ ἐγὼ ἐκωκόποίησα, οὗτος δὲ ὁ λαὸς τί ἐποίησε; » Καὶ ἐκ μὲν τῆς ἐξαγορεύσεως καὶ μετανοίας ἢ θραῦσις χο- πάσῃ" ταύτης δὲ ληγούσης ἢ σωτηρία περιγένοιτο τῷ γένει " μᾶλλον δὲ ἄνωθεν εἰπεῖν, ἐχεχρεωστήκει τὴν δίκην ὁ λαὸς" διὰ τοῦτο προσέθετο ὁργὴ Θεοῦ θυμωθῆναι ἐπ' αὐτούς " ἀνασείει δὲ ὁ θυμὸς πρὸς τὴν ἀρέθμησιν τὸν Δαβίδ' ἀρεθμιηθέντος δὲ ἐπέθετο ἃ πλιγγὴ" ἱσταμένης δὲ τῆς πληγῆς εἰς συναίσθησιν τοῦ παρα- πτώματος ἥκει ὁ Δαδίδ' " ἐκ τῆς συναισθήσεως, εἰς με- τάνοιαν " ἡ μετάνοια δὲ τὴν ἄνωθεν συγγνώμην χαὶ τὺν ἔλεον κινεῖ " τὰ ΟΣ παύσουν τη θευσαιω. ὥπος AD AMPHILOCHIUM QUAESTIO CCCI, CCCII. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΒ'.

Question CCCIIIQuæstio CCCIII

col. 1143–1144page 568 of 591

Quæstio CCCII

PG 101:1143κατὰ τὴν καρδίαν πεπολιτεῦσθαι μεμαρτυρημένος Θεοῦ, πεσὼν οὗτος θᾶττον ἀνέστη καὶ διὰ μετανοίας καὶ δακρύων ἐσπούδασεν ἐκκαθᾶραι τὸ ὀλίσθημα, πῶς οὐ χρὴ καὶ ἡμᾶς οὐχ ἅπαξ πεσόντας, ἀλλὰ διὰ παντὸς πίπτοντας, θερμοῖς τοῖς δάκρυσι καὶ συντετριμμένῃ καρδίᾳ ἀπαλείφειν πειρᾶσθαι τὰ ἁμαρτήματα; ἔτι δὲ, ἵνα μὴ δήποτέ τινες τῶν ἐν κατορθώμασι διαλαμπόντων, οἷα δὴ τὰ ἀνθρώπινα εἰς παράπτωμά τι κατωλισθηκότες ἀπογνώσει ἑαυτοὺς καὶ ἀπελπιστίᾳ παραδῶσιν· ἀλλ' ἔχοντες τὸν μακάριον ἐκεῖνον Δαβὶδ τηλικαύτην μὲν παρανομίαν εἰργασμένον, οὕτω δὲ ταχεῖαν τὴν θεραπείαν εὑρημένον, καὶ αὐτοὶ πρὸς τὸν ὅμοιον διαναστῶσι ζῆλον, καὶ τοῦ πτώματος ἀνασφαλέντες, καὶ τῆς μετανοίας ὅλοι γεγονότες, τῶν προτέρων ἔχωνται κατορθωμάτων· ἴσως δὲ καὶ συγχωρεῖ ὁ Θεὸς εἰς ἁμαρτίαν πεσεῖν τὸν Δαβίδ, ἵνα μὴ τὰς τῆς ἱερᾶς Γραφῆς περὶ αὐτοῦ μαρτυρίας τὸ Ἰουδαίων ἔθνος ἀκούοντες εἰς Θεὸν αὐτὸν ἀναστήσωσι· καὶ γὰρ καὶ τὸ Μωϋσέως σῶμα διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν μετατεθέν, ἄγνωστον μέχρι καὶ τήμερον χρηματίζει τοῖς ἐξ Ἰσραήλ· καὶ ὁ θεσπέσιος δὲ Παῦλος τοιοῦτόν τι περὶ αὐτοῦ ὑποδηλοῖ λαλῶν· «Ἵνα μή τις ὑπολογίσηταί τις περὶ ἐμοῦ ὑπὲρ ὃ βλέπει καὶ ἀκούει·» ἀλλὰ καί τινες τῶν Ἑλληνιζόντων ἐπεὶ τερατουργοῦντας εἶδον αὐτόν τε καὶ Βαρνάβαν, ὡς θεοῖς προσφέρειν θυσίας ὥρμησαν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΓ΄. Διατί πρωτότοκον ὁ Θεὸς τὸν Ἰσραὴλ ἐκάλεσε; Πρωτότοκον δὲ ὁ Θεὸς τὸν Ἰσραὴλ καλεῖ, ἡνίκα τὸν Μωϋσῆ ἀπέστελλε πρὸς τὸν Φαραώ, ἐνδεικνύμενος τὴν ἀγάπην καὶ στοργὴν ὅσην εἶχε περὶ αὐτόν· ὡσανεὶ ἔλεγε τῷ Μωϋσεῖ· «Λάλησον τῷ Φαραώ, ὅτι Ἡλίκην σὺ στοργὴν περὶ τὸν σὸν υἱὸν τὸν πρωτότοκον ἔχεις καὶ διατηρεῖς, τὴν αὐτὴν ἐννόει καὶ πρὸς τὸ γένος τοῦ Ἰσραὴλ ἔχειν τὸν Θεόν·» διὸ καὶ ἀπειθοῦντος πρὸς τὴν ἐλευθερίαν καὶ ἄνοδον τοῦ Ἰσραήλ, κατὰ τῶν πρωτοτόκων τοῦ Φαραὼ καὶ τῶν Αἰγυπτίων ἀφίεται ἡ πληγή· ἔτι δὲ ὁ Θεὸς ἐπειδὴ ἁπάντων ἐστὶν ἐθνῶν πλάστης καὶ δημιουργός, οὕτω καὶ πάντων προνοητής· χρόνοις δ' ὑστέροις τὰ ἔθνη πάντα πρὸς τὴν οἰκείαν ἐπίγνωσιν ἔμελλεν ἐπιστρέφειν καὶ καλεῖν καὶ υἱοὺς αὐτοῦ καὶ κληρονόμους τῆς χάριτος ἀποφαίνειν· πρὸ δὲ τούτων τὸ ἔθνος ἐξελέξατο τοῦ Ἰσραὴλ ὡς ἂν δι᾽ αὐτοῦ συναγάγῃ καὶ τοὺς ἄλλους. Καὶ δηλοῦσιν οἱ ἀπόστολοι τοῦτο ἐξ Ἰσραὴλ μὲν φύντες, πάντων δὲ τῶν ἐθνῶν διδάσκαλοι καὶ συναγωγεῖς γεγενημένοι· διὰ τοῦτο τοῖς Ἰσραηλίταις ἡ πρωτότοκος ἐχαρίσθη φωνή. Οὐ λαμβάνει δὲ ὁ πρωτότοκος οὗτος τὰ τῆς εὐσεβείας τελεώτερα· διότι σκληρὸς καὶ ἀπειθὴς γέγονεν, οὐ κατὰ τὴν Αἴγυπτον μόνον, ἀλλὰ μετὰ τὴν ἐξ Αἰγύπτου ἔξοδον ἐν τῇ ἐρήμῳ. Διὸ τῶν μὲν τελειοτέρων οὐκ ἀξιοῦται μυστηρίων, διὰ δὲ τοῦ δευτέραν τάξιν ἔχοντος νόμου τέως παιδαγωγεῖται. Ἐπεὶ καὶ τὸν δακτύλῳ Θεοῦ γεγραμμένον νόμον πλαξί τε ἀχειροποιήτοις ἐντετυπωμένον, ὃς τὸν ἡμέτερον καὶ κατὰ Χριστὸν προετύπου νόμον, οὐκ ἀξιοῦται δέξασθαι τὸ Ἰουδαίων ἔθνος διὰ τὴν

regnavisse accepimus, tam cito e lapsu se attulit, pœnitentiaque et lacrymis conatus est delere ini- quitatem suam, nonne oportet nos qui non semel tantum cecidimus, sed continuo labimur, facere ut largo fletu et contrito corde peccata nostra emende- mus? Argumentum quoque hoc est ne quidam, virtute insignes, cum in eos errores deciderint, qui sunt hominis, semetipsos, omni deposita spe, pes- sumdent ; sed potius attendant beatum hunc Davi- dem, quanto scelere astrictum, quam cito salutem invenerit, ut et ipsi eodem studio excitentur, assur- gant, emendatisque moribus unice demum consu- lentes, priorem integritatem usque colant. Forsan quoque tanto peccato permittitur succumbere David ne Judæi audientes magna quæ de illo sacræ Scripturae testantur, ex æquo illum cum Deo cole- Β rent; etenim eadem de causa Moysis corpus sub- reptum est; ignotumque usque ad præsens tempus a filiis Israel vocatur, Divusque Paulus idem de semeptiso declarat dicens: Ne quisquam sese scandalizaverit super me propter quod videt et audit; et reipsa gentilium quidam una vidissent prodigia quæ ipse et Barnabas perpetrabant ut diis sacra facere properaverunt. QUÆSTIO CCCHI [Coisl. Taur. CXVI]. Quare Deus primogenitum Israel vocavit? Edita a Maio (1. c. q. Deus Israel primogenitum vocat, cum Moysen ad C Pharaonem misit, ad ostendendum quantum amorem et quantam charitatem erga illum habebat. Sic aliquo modo ad Moysen loquebatur: Loquere Pharaoni. Quantum tu amorem erga filium tuum primogenitum babes et servas, tantum puta et Deum habere erga po- pulum Israel. Itaque non acquiescente illo liberationi et reditui Israel, contra primogenitos Pharaonis et Egyptiorum plaga irruit. » Deus autem cum sit omnium gentium factor et auctor, ita est et omnium providentia. Sequentibus autem tempori bus, omnes gentes ad eamdem cognitionem conver- surus erat et convocaturus, et filios et hæredes gratiæ redditurus. Ante illas autem gentemn Israeli- ticam elegit, ut per illam omnes alias conduceret : quod et demonstrant apostoli, qui quidem ex Israel orti sunt omnium autem magistri et conductores facti sunt, propterea Israelitis vox primogenitus donata est. Non recepit autem illi primogenitus pietatis perfectionem, itaque durus et indocilis factus est non solum in Ægypto, sed et post exitum in deserto. Propter quod perfectioribus non dignam tus est mysteriis et per legem secundi ordinis sem- per instituitur. Cum enim legem digito Dei scri- plam, tabulisque humanis manibus non confectis insculptam, legem nobis a Christo dandam figuran- tem, populus Hebræus, propter vituli aurei trans- gressionem et impietatem, non dignatus fuerit accipere, accepit secundam quam Moyses tabulis a se politis inscripsit. Si enim ipsas a Deo scriplas 100, 101, q. 132). Α κατὰ τὴν καρδίαν πεπολιτεῦσθαι μεμαρτυρημένο; Θεοῦ, πεσὼν οὗτος θᾶττον ἀνέστη καὶ διὰ μετανοίας καὶ δακρύων ἐσπούδασεν ἐκκαθᾶραι τὸ ὀλίσθημα, πῶς οὐ χρὴ καὶ ἡμᾶς οὐχ ἅπαξ πεσόντας, ἀλλὰ διὰ παν- τὸς πίπτοντας, θερμοῖς τοῖς δάκρυσι καὶ συντετριμ μένῃ καρδίᾳ ἀπαλείφειν πειρᾶσθαι τὰ ἁμαρτήματα ; ἔτι δὲ, ἵνα μὴ δήποτέ τινες τῶν ἐν κατορθώμασι δια- λαμπόντων, οἷα δὴ τὰ ἀνθρώπινα εἰς παράπτωμά τι κατωλισθηκότες ἀπογνώσει ἑαυτοὺς καὶ ἀπελπιστία παραδῶσιν· ἀλλ' ἔχοντες τὸν μακάριον ἐκεῖνον Δα- Ειδ τηλικαύτην μὲν παρανομίαν εἰργασμένον, οὕτω δὲ ταχεῖαν τὴν θεραπείαν εὑρημένον, καὶ αὐτοὶ πρὸς τὸν ὅμοιον διαναστῶσι ζῆλον, καὶ τοῦ πτώματος ἀνασφαλέντες, καὶ τῆς μετανοίας ὅλοι γεγονότες, τῶν προτέρων ἔχωνται κατορθωμάτων· ἴσως δὲ καὶ συγχωρεῖ ὁ Θεὸς εἰς ἁμαρτίαν πεσεῖν τὸν Δαβίδ, ἵνα μὴ τὰς τῆς ἱερᾶς Γραφῆς περὶ αὐτοῦ μαρτυρίας τὸ Ἰουδαίων ἔθνος ἀκούοντες εἰς Θεὸν αὐτὸν ἀναστής σωσι · καὶ γὰρ καὶ τὸ Μωϋσέως σῶμα διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν μετατεθὲν, ἄγνωστον μέχρι καὶ τήμερον χρη ματίζει τοῖς ἐξ Ἰσραήλ· καὶ ὁ θεσπέσιος δὲ Παῦλος τοιοῦτόν τι περὶ αὐτοῦ ὑποδηλοί λαλῶν· «Ινα μή τις ὑπολογίσηταί τις περὶ ἐμοῦ ὑπὲρ δ βλέπει καὶ ἀκούει · ἀλλὰ καί τινες τῶν Ἑλληνιζόντων ἐπεὶ τερατουργοῦν τας εἶδον αὐτόν τε καὶ Βαρνάβαν, ὡς θεοῖς προσφέ ρειν θυσίας ὥρμησαν. Διατί πρωτότοκον ὁ Θεὸς τὸν Ἰσραὴλ ἐκάλεσε, Πρωτότοκον δὲ ὁ Θεὸς τὸν Ἰσραὴλ καλεῖ, ἡνίκα τὸν Μωϋσῆ ἀπέστελλε πρὸς τὸν Φαραώ, ἐνδεικνύ μενος τὴν ἀγάπην καὶ στοργήν ὅσην είχε περί αὐτόν· ὡσανεὶ ἔλεγε τῷ Μωϋσεῖ· « Λάλησον τῷ Φαραώ, ὅτι Ἡλίκην σὺ στοργὴν περὶ τὸν σὸν υἱὸν τὸν πρωτότοκον ἔχεις καὶ διατηρεῖς, τὴν αὐτὴν ἐν νόει καὶ πρὸς τὸ γένος τοῦ Ἰσραὴλ ἔχειν τὸν Θεόν διὸ καὶ ἀπειθοῦντος πρὸς τὴν ἐλευθερίαν καὶ ἄνοδον τοῦ Ἰσραὴλ, κατὰ τῶν πρωτοτόκων τοῦ Φαραὼ καὶ τῶν Αἰγυπτίων ἀφίεται ἡ πληγή·, ἔτι δὲ ὁ Θεὸς ἐπειδὴ ἁπάντων ἐστὶν ἐθνῶν πλάστης καὶ δημιουρ γός, οὕτω καὶ πάντων προνοητής χρόνοις δ' ὑστέ ροις τὰ ἔθνη πάντα πρὸς τὴν οἰκείαν ἐπίγνωσιν ἔμελλεν ἐπιστρέφειν καὶ καλεῖν καὶ υἱοὺς αὐτοῦ καὶ κληρονόμους τῆς χάριτος ἀποφαίνειν· πρὸ δὲ τούτων τὸ ἔθνος ἐξελέξατο τοῦ Ἰσραὴλ ὡς ἂν δι᾿ αὐτοῦ συναγάγῃ καὶ τοὺς ἄλλους. Καὶ δηλοῦσιν οἱ ἀπόστολοι τοῦτο ἐξ Ἰσραὴλ μὲν φύντες, πάντων δὲ τῶν ἐθνῶν διδάσκαλοι καὶ συναγωγείς γεγενημέ ναι· διὰ τοῦτο τοῖς Ἰσραηλίταις ἡ πρωτότοκος έχα- ρίσθη φωνή. Οὐ Λαμβάνει δὲ ὁ πρωτότοκος οὗτος τὰ τῆς εὐσεβείας τελεώτερα· διότι σκληρὸς καὶ ἀπειθὴς γέγονεν, οὐ κατὰ τὴν Αἴγυπτον μόνον, ἀλλὰ μετὰ τὴν ἐξ Αἰγύπτου ἔξοδον ἐν τῇ ἐρήμῳ. Διὸ τῶν μὲν τελειοτέρων οὐκ ἀξιοῦται μυστηρίων, διὰ δὲ τοῦ δευτέραν τάξιν ἔχοντος νόμου τέως παιδαγωγεί ται. Ἐπεὶ καὶ τὸν δακτύλῳ Θεοῦ γεγραμμένου νόμον πλαξί τε ἀχειροποιήτοις ἐντετυπωμένον, ὃς τὸν ἡμέτερον καὶ κατὰ Χριστὸν προετύπου νόμου οὐκ ἀξιοῦτα: δέξασθαι τὸ Ἰουδαίων ἔθνος διὰ τὴν PHOTII PATRIARCHÆ CP. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΓ.

col. 1145–1146page 569 of 591

PG 101:1145περὶ τὸν μόσχον δυσσέβειάν τε καὶ παρανομίαν, λαμβάνει δὲ τὸν δεύτερον καὶ ἂν Μωϋσῆς πλαξὶν ἃς αὐτὸς ἐλάξευσεν ἐγεγράφει. Εἰ γὰρ αὐτὰς τὰς θεογράφους πλάκας ἔλαβον καὶ κρεῖττον ἢ κατὰ χειρὸς ἔργον ἐκλελαξευμένας, τάχα ἂν καὶ θεοὺς αὐτὰς ἡγοῦντο καὶ ἐπὶ μείζον τὴν θείαν κατ' αὐτῶν ὀργὴν ἀνῆψαν· ἀλλ' ἐκείνοις μὲν δι' ἣν ἔφημεν αἰτίαν τὰ τελειότερα οὐ παραδίδοται τῶν μυστηρίων. Ἐπ' ἐσχάτων δὲ ἡμερῶν ἄνθρωπος γεγονὼς ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, καὶ θέμενος τὰ ἔθνη εἰς υἱοὺς, δίδωσιν αὐτοῖς οὐκέτι τὴν ἐν τύπῳ καὶ σκιᾷ παλαιωθεῖσαν λατρείαν, ἀλλὰ καὶ ἐν ἀληθείᾳ καὶ πράγματι νεάζουσάν τε καὶ ἐνακμάζουσαν τὸ τῆς εὐσεβείας ἀκήρατον κάλλος. Πάντων γοῦν υἱοθετηθέντων τῶν ἐθνῶν, εἰκότως ὁ πρὸ αὐτῶν εἰς υἱοθεσίαν κληθεὶς πρωτότοκος ἐλέγετο τοῦ Ἰσραὴλ λαός. Ὧδε δέ μοι καὶ ἕτερον σκόπει· Ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος ἐκ σπέρματος φαίνεται κατὰ τὸ ἀνθρώπινον ἐληλυθὼς Ἰσραήλ· δι' αὐτοῦ δὲ πρωτότοκον ἅπαν Αἰγυπτιακόν, τουτέστιν ἀσεβὲς καὶ ἄθεον γέννημα, τῷ θανάτῳ καὶ τῇ φθορᾷ ὑποβέβληται. Ἐπεὶ οὖν ἐκ τοῦ Ἰσραὴλ ἔφυ ὁ τῶν Αἰγυπτιακῶν ἀναιρέτης πρωτοτόκων, πρωτότοκον καὶ τὸν Ἰσραὴλ καλεῖ. Καὶ τοῦτο ἄρα καὶ ὁ Εὐαγγελιστὴς ἀναγράφει· Ἐξ Αἰγύπτου ἐκάλεσα τὸν Υἱόν μου. Ἐπισκεπτέον οὖν ἄμεινον τούτων. Οἱ δὲ οὐρανοὶ μὴ ἔχοντες στόμα διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ, διότι ἐκ μεγέθους καὶ καλλονῆς κτισμάτων ὁ γενεσιουργὸς θεωρεῖται, καὶ τὸ περὶ αὐτὰ θαῦμα τοῖς γε φρονοῦσιν εἰς τὸν Δημιουργὸν ἀναφέρεται καὶ διαβαίνει· ὥστε οἱ οὐρανοὶ οὐχὶ ῥήμασι, πράγμασι δὲ τήν τε δύναμιν ἀνακηρύττουσι τοῦ Δημιουργοῦ, καὶ πρὸς δοξολογίαν παρακαλοῦσι τοὺς ὀρθῶς αὐτοῖς ἐνορῶντας· εἰ δὲ κατ' ἐπιβολὴν θεωρίας ἐθελήσοις ἐννοεῖν, εὑρήσεις οὐρανοὺς τοὺς ἀποστόλους, οἳ διηγήσαντο τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ, καὶ δοξάζειν τὸν Θεὸν τὸν ὑπὲρ ἡμῶν τὰ ἡμέτερα ἀναλαβόντα, ὑπέδειξαν τε καὶ καθηγήσαντο· εἰ βούλει δέ, διηγήσαντο οἱ οὐρανοὶ τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ ἡμῶν Χριστοῦ, ἡνίκα τῶν πατρικῶν μὴ κενωθεὶς κόλπων, ἐκ Παρθένου σάρκα λαβεῖν κατηξίωσεν, καὶ εἶχεν αὐτὸν ἡ Βηθλεὲμ καὶ τὸ σπήλαιον· τότε γὰρ δή, τότε ἡ ἐν τοῖς οὐρανοῖς ἀριθμουμένη φύσις, τοῦτο μὲν ἡ ὁρατή, τοῦτο δὲ καὶ ἡ ὑπὲρ τὸ ὁρώμενον, ὑπηρετεῖτό τε καὶ καθυπούργει τῷ θαύματι· ἡ μὲν οἱονεί τινα κήρυκα κοινὸν τὸν ἀστέρα χειροτονοῦσα καὶ προβάλλουσα ἀνακηρύττει τοῦ Δεσπότου τὴν δόξαν, καὶ τὸν κρυπτόμενον βασιλέα δι' ἑνὸς δορυφόρου προπομπεύουσα· ἡ δὲ πλῆθος στρατιᾶς προβαλλομένη τὸν Κτίστην αἰνούντων, καὶ τῶν τελουμένων τὸ θαῦμα διηγουμένων τῷ ᾄσματι· ῥηθεῖεν δ' ἂν οὐκ ἀπεικότως οἱ ἄγγελοι οὐρανοί, ἅτε δὴ ἄνωθεν ἀφιγμένοι πρὸς τὰ ἐπίγεια· εἰ δὲ καὶ τὸν ἥλιον ἐθέλοις ἰδεῖν ἐπὶ τῷ Δεσποτικῷ πάθει σκυθρωπάζοντα, καὶ τῇ ἀποθέσει τοῦ περικαλλοῦς ἐκείνου φω-

QUÆSTIO CCCIV [Coist. Taur. CXVIII]. περὶ τὸν μόσχον δυσσέβειάν τε καὶ παρανομίαν, Α λαμβάνει δὲ τὸν δεύτερον καὶ ἂν Μωϋσῆς πλαξὶν ἂς αὐτὸς ἐλάξευσεν ἐγεγράφει. Εἰ γὰρ αὐτὰς τὰς θεο γράφους πλάκας ἔλαβον καὶ κρεῖττον ἢ κατὰ χειρὸς ἔργον ἐκλελαξευμένας, τάχα ἂν καὶ θεοὺς αὐτὰς ἡγοῦντο καὶ ἐπὶ μείζον τὴν θείαν κατ' αὐτῶν ὀργὴν ἀνῆψαν· ἀλλ' ἐκείνοις μὲν δι᾽ ἦν ἔφημεν αἰτίαν τὰ τελειότερα οὐ παραδίδοται τῶν μυστηρίων. Επ' ἐσχάτων δὲ ἡμερῶν ἄνθρωπος γεγονώς ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, καὶ θέμενος τὰ ἔθνη εἰς υἱοὺς, δίδωσιν αὐτ τοῖς οὐκέτι τὴν ἐν τύπῳ καὶ σκιᾷ παλαιωθεῖσαν λατρείαν, ἀλλὰ καὶ ἐν ἀληθείᾳ καὶ πράγματι νεά- ζουσάν τε καὶ ἐνακμάζουσαν τὸ τῆς εὐσεβείας ἀκή- ρατον κάλλος. Πάντων γοῦν υἱοθετηθέντων τῶν ἐθνῶν, εἰκότως ὁ πρὸ αὐτῶν εἰς υἱοθεσίαν κληθεὶς πρωτότοκος ἐλέγετο τοῦ Ἰσραὴλ λαός. "Ωδε δέ μοι 5 καὶ ἕτερον σκόπει· Ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος ἐκ σπέρ- ματος φαίνεται κατὰ τὸ ἀνθρώπινον ἐληλυθώς Ἰσραήλ · δι' αὐτοῦ δὲ πρωτότοκον ἅπαν Αἰγυπτια κὸν, τουτέστιν ἀσεβὲς καὶ ἄθεον γέννημα, τῷ θα νάτῳ καὶ τῇ φθορᾷ ὑποβέβληται. Ἐπεὶ οὖν ἐκ τοῦ Ἰσραὴλ ἔφυ ὁ τῶν Αἰγυπτιακῶν ἀναιρέτης πρωτοτόκων, πρωτότοκον καὶ τὸν Ἰσραὴλ καλεῖ. Καὶ τοῦτο ἄρα καὶ ὁ Εὐαγγελιστὴς ἀναγράφει· • Ἐξ Αἰγύπτου ἐκάλεσα τὸν Υἱόν μου. › Επισκεπτέον οὖν ἄμεινον τούτων. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΔ'. Πῶς οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν τοῦ Θεοῦ; Οἱ δὲ οὐρανοὶ μὴ ἔχοντες στόμα διηγοῦνται δόξαν G Θεοῦ, διότι ἐκ μεγέθους καὶ καλλονῆς κτισμάτων ὁ γενεσιουργός θεωρεῖται, καὶ τὸ περὶ αὐτὰ θαῦμα τοῖς γε φρονοῦσιν εἰς τὸν Δημιουργὸν ἀναφέρεται καὶ διαβαίνει· ὥστε οἱ οὐρανοὶ οὐχὶ ρήμασι, πρά γμασι δὲ τήν τε δύναμιν ἀνακηρύττουσι τοῦ Δημιουρ γοῦ, καὶ πρὸς δοξολογίαν παρακαλοῦσι τοὺς ὀρθῶς αὐτοῖς ἐνορῶντας· εἰ δὲ κατ᾽ ἐπιβολὴν θεωρίας ἐθε λήσοις ἐννοεῖν, εὑρήσεις οὐρανοὺς τοὺς ἀποστόλους, οι διηγήσαντο τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ, καὶ δοξάζειν τὸν Θεὸν τὸν ὑπὲρ ἡμῶν τὰ ἡμέτερα ἀναλαβόντα, ὑπέδειξαν τε καὶ καθηγήσαντο εἰ βούλει δὲ, διηγήσαντο οἱ οὐρανοὶ τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ ἡμῶν Χριστοῦ, ἡνίκα τῶν πατρικῶν μὴ κενω- θεὶς κόλπων, ἐκ Παρθένου σάρκα λαβεῖν κατηξίω- σεν, καὶ εἶχεν αὐτὸν ἡ Βηθλεὲμ καὶ τὸ σπήλαιον· τότε γὰρ δὴ, τότε ἡ ἐν τοῖς οὐρανοῖς ἀριθμουμένη φύσις, τοῦτο μὲν ἡ ὁρατὴ, τοῦτο δὲ καὶ ἡ ὑπὲρ τὸ ὁρώμε- νον, ὑπηρετεῖτό τε καὶ καθυπούργει τῷ θαύματι ἡ μὲν οιονεί τινα κήρυκα κοινὸν τὸν ἀστέρα χειροτονοῦσα καὶ προβάλλουσα ἀνακηρύττει τοῦ Δεσπότου τὴν δόξαν, καὶ τὸν κρυπτόμενον βασιλέα δι᾿ ἑνὸς δορυφόρου προπομπεύουσα· ἡ δὲ πλῆθος στρατιάς προβαλλο μένη τὸν Κτίστην αἰνούντων, καὶ τῶν τελουμένων τὸ θαῦμα διηγουμένων τῷ ᾄσματι· ῥηθεῖεν δ᾽ ἂν οὐκ ἀπεικότως οἱ ἄγγελοι οὐρανοὶ, ἅτε δὴ ἄνωθεν ἀφιγμένοι πρὸς τὰ ἐπίγεια· εἰ δὲ καὶ τὸν ἥλιον ἐθέλοις ἰδεῖν ἐπὶ τῷ Δεσποτικῷ πάθει σκυθρωπά- ζοντα, καὶ τῇ ἀποθέσει τοῦ περικαλλοῦς ἐκείνου φω- tabulas et melius quam ab humanis manibus poli- tas accepisset, eas mox ut deos habuisset et Deum contra se ad majorem iram excitasset. Illis quidem propter quam diximus causam perfectiora non sunt tradita mysteria. Novissimis autem diebus, homo factumn Dei Verbum, gentibus in adoptionem filiorum vocatis, illis non jam figuris et tenebris antiquis obumbratum cultum dedit, sed in veritat et in opere virescentem, et purum pietatis deco- rem producentem. Omnibus ergo gentibus in ado- ptionem filiorum vocatis, merito qui ante illas in adoptionem vocatus est, populus Israel primoge- nitus dicitur. Hic autem et hoc mecum considera, Dei Verbum ex semine David veniens secunduni humanitatem apparet. Per illum auteni omne pri- mogenitum Ægypti, ut impia et incredula generatio, morti et corruptioni subjectum fuit. Cum ergo ex Israel ortus sit Ægyptiorum interfector primogeni- torum, primogenitum et Israel vocal. Hoc Erange- lista describit dicens : • Ex Ægypto vocavi filium meum . . Quæ sunt ergo meliora pensanda sunt. Quomodo cæli enurrent gloriam Dei? Edita a Maio (1. c. p. 97, 98, q. 8!).- In Psal. xvin (Græc. xix), 1. Coli, cum os non habeant, gloriam Dei annun- tiant in eo sensu quod ex magnitudine et multitu- dine creatarum rerum auctor dignoscitur et isto- rum admiratio a sapientibus ad auctorem refertur et ascendit; ita ut cœli non verbis, sed factis Creatoris potentiam prædicent et ad illum glorifi- candum illos qui rectis oculis in istos respiciunt hortentur. Si autem supra visibilia mentem elevare volueris, cœlos invenies apostolos esse qui Evan- gelium Christi in universa terra annuntiaverunt, et ad Deum qui supra nosmetipsos nostra assum- psit glorificandum docuerunt et instruxerunt. Si autem volueris, annuntiabant cœli gloriam Dei nostri Jesu Christi, cum, paterno sinu non dere- licto, ex Virgine incarnari dignatus est et illum D Bethleen et præsepe habuerunt. Tunc enim præser- tim creaturæ quæ in cœlis numerantur tai visi- biles quam invisibiles, miraculo ministrabant et serviebant. Illæ quidem sicut præconem communem stellam eligentes et præmittentes, Domini gloriam et absconditum regem per unum custodem con- comitantes, prædicant. Hæ vero multitudinem exercitus præmittentes ad laudandum Deum et ad operata mirabilia canticis celebranda. Dicet forte aliquis satis verisimiliter angelos esse cœlos, siqui- dem e cœlo venerunt ad terrena. Si vero et solem volueris videre propter Dominicam passionem pallescentem, et deposito præpulchro suo lumine, divinitatem et potentiam patientis annuntiantem, 30 Osee x1, 2; Matth. 11, 15. AD AMPHILOCHIUM QUESTIO CCCIII, CCCIV:

Question CCCV - CCCVIQuæstio CCCV - CCCVI

col. 1147–1148page 570 of 591

Quæstio CCCIV

PG 101:1147Τό, Ἐπετίμησας ἔθνεσι, καὶ ἀπώλετο ὁ ἀσεβής, φασὶ τοῦτο δηλοῦν, ὡς ἐν τῷ ἐπιτιμηθῆναι τὰ ἔθνη καὶ τῆς οἰκείας ἀποστῆναι πλάνης, γενέσθαι τε τῆς ποίμνης Χριστοῦ, ὁ πρὸς ἀσέβειαν αὐτοὺς ἐκκαλούμενος ἀπώλετο διάβολος· ἀσεβῆς γὰρ αὐτός τε ὁ ἀσεβῶν εἴη ἂν καὶ ὁ τοῦτον ἔλκων πρὸς τὴν ἀσέβειαν· εἴη δ᾽ ἂν ἐγγύτερον ὡς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδεδημηκότος τῇ γῇ, καὶ κοινῶς ἅπαντας Ἰουδαίους τε καὶ Ἕλληνας καὶ βαρβάρους ἐπὶ τὴν οἰκείαν προσκαλουμένου ἐπί γνωσιν, καὶ οἱονεὶ τῶν πρώην αὐτοῖς ἡσεβημένων καθαρτικήν τε καὶ τελειωτικὴν ἐπιτίμησιν τὴν διά τοῦ βαπτίσματος ἐπάγοντος· ὅσοι μὲν εὐπειθῶς τε καὶ εἰλικρινῶς τὴν ἐπιτίμησιν ἐδέξαντο, οὗτοι τῆς μερίδος τῶν σωζομένων ἐγένοντο· εἰ δέ τις πρὸς τὴν ἐπιτίμησιν ἀπεδυσπέτησε, μήτε τὸν τοῦ βαπτίσματος καθαρμὸν μήτε τὴν δι' αὐτοῦ τῆς πίστεως προσδεξάμενος ἔλλαμψιν, οὗτος ὡς ἀσεβής τε καὶ ὀλέθρου ἀπολεῖται ἄξιος· οἶδα δὲ ἐπιτιμίας παρά γε μάλιστα τοῖς ἔξω σοφοῖς τὴν τιμὴν καὶ τὴν περιφάνειαν ὀνομαζομένην καὶ τὸ περίδοξον· λέγοι ἂν οὖν τὸ ῥητὸν, εἴ τις τὴν λέξιν εἰς τοῦτο τὸ σημαινόμενον μεταλάβοι, ὡς τοῦ Χριστοῦ τιμήσαντος καὶ δοξάσαντος τὰ ἔθνη, υἱοὺς γὰρ κληρονόμους τῆς αὐτοῦ βασιλείας τοὺς πειθομένους ἔθετο, οἱ ἀνάξιοι τοῦ κλήρου καὶ τῆς υἱοθεσίας, ἀσεβεῖς ὄντες ἀπολοῦνται. Διὰ πολλὰς, οἶμαι, αἰτίας. Πρῶτον μὲν γὰρ προφητείαν τινὰ ἐξεπλήρουν, τὴν λέγουσαν· «Βασιλεῖς Ἀράβων καὶ Σαβὰ δῶρα προσάξουσιν.» Καὶ γὰρ οἱ Πέρσαι τηνικαῦτα τῶν χωρῶν ἐκείνων τὸ κράτος εἶχον. Φέρει δὲ ἡ ἐκείνων γῆ ἐπίσημον τε χρυσὸν καὶ σμύρναν καὶ λίβανον. Ἄλλως τε δὲ καὶ τῆς μὲν Αἰγυπτίων βασιλείας εἰς Ἀσσυρίους διαλελυμένης, τῶν Ἀσσυρίων δὲ εἰς Πέρσας μεταρρυείσης, καὶ τῶν ἐπὶ γῆς τότε βασιλέων Περσῶν τὰ πρεσβεία ἐχόντων, ἔδει τοῖς τὸ πρωτεῖον ἐν τοῖς τότε καιροῖς λαχοῦσι, τῷ πρώτῳ καὶ μόνῳ Βασιλεῖ τῶν αἰώνων, ἐπὶ γῆς ὀφθέντι Χριστῷ, Θεῷ τῷ ἡμῶν, παραγεγονότας τε προσκυνῆσαι, καὶ δῶρα κομίσαι, δι' ὧν ἔπραττον ἀνομολογοῦντας ὅτι ὁ τεχθεὶς Βασιλεὺς καὶ αὐτῶν, τῶν μικροῦ τῆς γῆς ἁπάσης κρατούντων, καὶ κατὰ πάντων τὸ πρωτεῖον ἐχόντων,

τὸς τὴν θεότητα καὶ τὴν δύναμιν τοῦ πάσχοντος ἀναγγέλλοντα, ἐγγὺς ἂν γένοιο καὶ τῆς κατὰ θεω ρίαν ἀναπτύξεως. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΕ'. Τί ἐστιν Ἐπετίμησας τοῖς ἔθνεσι, καὶ ἀπώλετο ὁ ἀσεβής;» Τό, Επετίμησας ἔθνεσι, καὶ ἀπώλετο ὁ ἀσεβής, φασὶ τοῦτο δηλοῦν, ὡς ἐν τῷ ἐπιτιμηθῆναι τὰ ἔθνη καὶ τῆς οἰκείας ἀποστῆναι πλάνης, γενέσθαι τε τῆς ποίμνης Χριστοῦ, ὁ πρὸς ἀσέβειαν αὐτοὺς ἐκκαλούμενος ἀπώλετο διάβολος· ἀσεβῆς γὰρ αὐτός τε ὁ ἀσεβῶν εἴη ἂν καὶ ὁ τοῦτον ἔλκων πρὸς τὴν ἀσέβειαν· εἴη δ᾽ ἂν ἐγγύτερον ὡς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδεδημηκότος τῇ γῇ, καὶ κοινῶς ἅπαντας Ἰουδαίους τε καὶ Ἕλληνας καὶ βαρβάρους ἐπὶ τὴν οἰκείαν προσκαλουμένου ἐπί γνωσιν, καὶ οἱονεὶ τῶν πρώην αὐτοῖς ἡσεβημένων καθαρτικήν τε καὶ τελειωτικὴν ἐπιτίμησιν τὴν διά τοῦ βαπτίσματος ἐπάγοντος· ὅσοι μὲν εὐπειθῶς τε καὶ εἰλικρινῶς τὴν ἐπιτίμησιν ἐδέξαντο, οὗτοι τῆς μερίδος τῶν σωζομένων ἐγένοντο· εἰ δέ τις πρὸς τὴν ἐπιτίμησιν ἀπεδυσπέτησε, μήτε τὸν τοῦ βαπτίσματος καθαρμὸν μήτε τὴν δι' αὐτοῦ τῆς πίστεως προσδεξά μενος ἔλλαμψιν, οὗτος ὡς ἀσεβής τε καὶ ὀλέθρου ἀπολεῖται ἄξιος· οἶδα δὲ ἐπιτιμίας παρά γε μάλιστα τοῖς ἔξω σοφοῖς τὴν τιμὴν καὶ τὴν περιφάνειαν όνο μαζομένην καὶ τὸ περίδοξον· λέγοι ἂν οὖν τὸ ῥητὸν, εἴτις τὴν λέξιν εἰς τοῦτο τὸ σημαινόμενον μεταλά 6οι, ὡς τοῦ Χριστοῦ τιμήσαντος καὶ δοξάσαντος τὰ ἔθνη, υἱοὺς γὰρ κληρονόμους τῆς αὐτοῦ βασι λείας τοὺς πειθομένους ἔθετο, οἱ ἀνάξιοι τοῦ κλή ρου καὶ τῆς υἱοθεσίας, ἀσεβεῖς ὄντες ἀπολοῦνται. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤϚ'. Διὰ τί μάγοι ἐξ Ἀνατολῶν καὶ Περσῶν, καὶ οὐκ ἐξ ἑτέρας χώρας ἢ ἔθνους τῷ Δεσποτικῷ τύ κῳ παραγεγόνασι πρῶτοι; δι' ὅν. Διὰ πολλὰς, οἶμαι, αἰτίας. Πρῶτον μὲν γὰρ προ φητείαν τινὰ ἐξεπλήρουν, τὴν λέγουσαν· ο Βασιλεῖς Αράβων καὶ Σαβὰ δῶρα προσάξουσιν.» Καὶ γὰρ οἱ Πέρσα: τηνικαῦτα τῶν χωρῶν ἐκείκων τὸ κράτος εἶχον. Φέρει δὲ ἡ ἐκείνων γῆ ἐπίσημον τε χρυσὸν καὶ σμύρναν καὶ λίβανον. "Αλλως τε δὲ καὶ τῆς μὲν Αἰγυπτίων βασιλείας εἰς Ασσυρίους διαλελυμένης, τῶν ᾿Ασσυρίων δὲ εἰς Πέρσας μεταῤῥνείσης, καὶ τῶν ἐπὶ γῆς τότε βασιλέων Περσῶν τὰ πρεσβεία εχόντων, ἔδει τοῖς τὸ πρωτεῖον ἐν τοῖς τότε καιροῦ λαχοῦσι, τῷ πρώτῳ καὶ μόνῳ Βασιλεῖ τῶν αἰώνων, ἐπὶ γῆς ὀφθέντι Χριστῷ, Θεῷ τῷ ἡμῶν, παραγεγονός τας τε προσκυνῆσαι, καὶ δῶρα κομίσαι, δι' ὧν ἔπραττον ἀνομολογοῦντας ὅτι ὁ τεχθεὶς Βασιλεὺς καὶ αὐτῶν, τῶν μικροῦ τῆς γῆς ἁπάσης κρατούν των, καὶ κατὰ πάντων τὸ πρωτεῖον ἐχόντων, ΝΟΤ.Ε. ἀνομολογοῦντας. non longe ab interpretatione secundum visionem fueris. QUÆSTIO CCCV [Coisl. Taur. CXVIII]. Quid sit: • Increpasti gentes et periit impius? 99). — In Psal. ix, 6. Edita a Maio (1. c. p. 98, Verba Increpasti gentes et periit impius, › clare hoc designant, scilicet, cum increpala fuerint gentes et ab errore viæ suæ ad ingrediendum in ovile Christi reducta fuerint, illum qui nos ad impietatem vocabat, id est, diabolum periisse. Impius enim dici potest qui impie agit, et qui illum ad impietatem trahit. Magis obvium forte esset dicere quod, cum Christus in terra manserit et simul omnes Judæos et Græcos barbaros ad eamdem vo caverit cognitionem, et, ut ita dicam, pro peccatis ab illis antea commissis, salutarem et perfectam increpationem per baptismum induxerit, quicunque sese docibiles et sinceros ad increpationem habue runt, de parte salvatorum facti sunt, qui autem animo demisso increpationem acceperunt, baptismi purificationen, nec quod ex illo procedit lumen fidei susceperunt, illi ut impii et perditione digni perierunt. Scio autem eamdem vocem sumi, præsertim apud aliquos doctos extraneos, pro honore, splendore et gloria. Significare ergo potest hic locus, si verba in isto sensu accipiantur, quod gentibus a Christo honoratis et glorificatis, filios quidem et hæredes sui regni qui docibiles fuerunt, posuit, qui autem hæreditate indigni et adoptioni cum essent impii, perierunt. nec QUÆSTIO CCCVI [Coisl. Taur. CXIX]. Quare magi ex Oriente et Perside, non vero ex alia regione aut gente ad Dominicum partum primi accesserint? Editarum a Wolfio tricesima nona (Cur. Philol. t. V, p. 695-697. Galland. p. 710, 711, n. 14, q. 119). — De Magis ex Oriente advenientibus. Matth. 11, 1 Variis de causis id factum esse opinor. Primum quidem ita oraculum aliquod propheticum imple verunt, ita habens: ‹ Reges Arabum et Sabæ dona afferent. Persa enim tunc temporis summam potestatem in regiones illas exercebant: eadem vero terra et aurum præstantissimum, et myrrham et thus profert. Porro Ægyptiorum imperio ad Assyrios translato, Assyriorum vero illo ad Persas devoluto, Persarumque regibus tunc primatum te nentibus, conveniens erat, ut, qui ea alate præci pui essent, iidem primo et uni sæculorum Regi, in terra conspecto, Christo, et Deo nostro, adventu suo cultum praestarent, et dona offerrent, iis, quæ faciebant, profitentes, quod lex modo natus ipso rum, qui tantum non omni orbi imperarent, et gentibus omnibus superiores essent, Herus, Do 33 Isa. LX, 6. Sic scribo pro, Coisl. male

col. 1149–1150page 571 of 591

PG 101:1149σπότης καὶ Κύριος καὶ Βασιλεὺς χρηματίζει, προσκυνούμενός τε ὑπ' αὐτῶν καὶ δορυφορούμενος. Εἰ δ' ὅτι ἐκεῖθεν ἐτύγχανεν καὶ Ἀβραὰμ ὁ πατριάρχης (ἐκ Χαλδαίων γὰρ γῆς πρῶτος ἀπὸ ἄρας θεογνωσίαν ἐκήρυξεν, διὰ τοῦτο καὶ οὗτοι εἰς προσκύνησιν τοῦ Σωτῆρος πρῶτοι τῶν ἄλλων ἐκεῖθεν ἐκινήθησαν παραγενέσθαι, τρανῶς διασαλπιζούσης τῆς τοιαύτης οἰκονομίας, ὅτι ὁ αὐτός ἐστιν ὁ καὶ τότε καὶ νῦν ἐνεργῶν, τότε μὲν τυπικῶς, νῦν δὲ αὐτοῖς πράγμασι καὶ ἀληθείᾳ· οὐδὲ τοῦτο ἂν εἴη τῆς ὀρθῆς ἄπωθεν διανοίας. Νόει δέ μοι κἀκεῖνο· Οἱ Ἀσσυρίων βασιλεῖς τήν τε Ἱερουσαλήμ πολλάκις ἐπόρθησαν, καὶ τὰ ἐν τῷ θείῳ νεῷ κειμήλια ἀπεσύλησαν. Καὶ αὐτὸν ἔσθ' ὅτε τὸν ναὸν πυρὸς ἔργον ἀποφήναντες. Καὶ ὅσα ἄλλα ἡ περὶ ταῦτα ἱστορία διέξεισιν. Ἡ δὲ τῶν Ἀσσυρίων ἀρχὴ εἰς Πέρσας μετέπεσε, καὶ τὸν ἐκείνοις πλοῦτον ἅπαντα, ὅσος τε ἐν λαφύροις, καὶ ὅσος ἐν ὑπηκόων φόροις εἰς ἐκείνους συμμετέστησεν. Ἄγει τοίνυν ὁ Θεὸς τοὺς Πέρσας εἰς προσκύνησιν τοῦ βασιλέως τοῦ Ἰσραήλ, ὅς ἐστι Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν, ᾧτινι καὶ ἀνεῖτο μὲν ἐν Ἱεροσολύμοις νεώς, ἀνεφέροντο δὲ καὶ αἱ θυσίαι, καὶ τρέχουσι δρομέως, καὶ προσφέρουσι ἀντὶ μὲν τῆς παρὰ τῶν πατέρων αὐτῶν γεγενημένης εἰς τὰ ἱερὰ τοῦ Θεοῦ ἀτιμίας τιμήν, ἀντὶ δὲ τῶν δυσφημιῶν θεολογίαν, καὶ προσκύνησιν ἀντὶ τῆς ἄλλης παροινίας, ἀντὶ δὲ τῶν συλαγωγηθέντων δῶρα· τῆς προγονικῆς ὥσπερ ὑπεραπολογούμενοι τόλμης, καὶ τὴν συγγνώμην ἐκείνοις διὰ τῆς οἰκείας ἐκκαλούμενοι πράξεως. Καὶ προσφέρουσι μὲν χρυσόν ἀντὶ τοῦ χρυσοῦ καὶ τῶν ἱερῶν κειμηλίων, ὧν ἐσύλησαν· λίβανον δὲ ἀντὶ τῶν θυσιῶν, ἃς ἐκώλυσαν, καὶ σμύρναν ἐπὶ τοὺς ἅπαξ ὑπ' αὐτῶν ἀνῃρημένους, πάλαι κατὰ τὴν πολιορκίαν ἐνῆν αὐτοῖς ἀναστῆσαι καὶ παραστῆσαι, ὥσπερ τιμὴν ἐκείνοις τὴν σμύρναν κομίζοντες, τάχα δὲ καὶ τὴν γνώμην αὐτῶν ἐνδεικνύμενοι. Ὡς τόγε ἐπ' αὐταῖς καὶ τὸν καταστραφέντα ναὸν, καὶ τὴν πόλιν Ἱερουσαλήμ αἱρετόν ἦν ἀνανεῶσαι. Καὶ γὰρ ἡ σμύρνα συσφίγγειν εἴωθεν τὰ διεστῶτα καὶ διεσπασμένα. Καὶ γὰρ εἰ καὶ ἐπὶ Ἔσδρα τε καὶ Ζοροβάβελ ἀνηνέχθη τινὰ τῶν λαφυραγωγηθέντων ἱερῶν, ἀλλ' οὖν ἐνδεῶς ἐπράττετο ταῦτα, μήτε τοῦ Λυτρωτοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν παραγεγονότος, μήτε αὐτῶν τῶν συλαγωγησάντων αὐτοπρόσωπον τὴν προσφορὰν τῶν σεσυλημένων, ἀλλὰ δι' ἑτέρων ποιουμένων. Προμήνυμα δ' ἂν εἴη καὶ ἡ Περσῶν πρώτη ἄφιξις, ὅτι πρῶτον οἱ ἐξ ἐθνῶν, ἤπερ ὁ Ἰσραήλ, τὸν οἰκεῖον ἐπιγνώσονται Δεσπότην. Εἰ δέ τις ἐθέλοι καὶ τὰ

σπότης καὶ Κύριος καὶ Βασιλεὺς χρηματίζει, προσ κυνούμενός τε ὑπ' αὐτῶν καὶ δορυφορούμενος Εἰ δ᾽ ὅτι ἐκεῖθεν ἐτύγχανεν καὶ Ἀβραὰμ ὁ πα τριάρχης (ἐκ Χαλδαίων γὰρ γῆς πρῶτος ἀπὸ αρας θεογνωσίαν ἐκήρυξεν, διὰ τοῦτο καὶ οὗτοι εἰς προσκύνησιν τοῦ Σωτῆρος πρῶτοι τῶν ἄλλων ἐκεῖθεν ἐκινήθησαν παραγενέσθαι, τρανῶς διασαλπι ζούσης τῆς τοιαύτης οικονομίας, ὅτι ὁ αὐτός ἐστιν ὁ καὶ τότε καὶ νῦν ἐνεργῶν, τότε μὲν τυπικῶς, νῦν δὲ αὐτοῖς πράγμασι καὶ ἀληθείᾳ· οὐδὲ τοῦτο ἂν εἴη τῆς ὀρθῆς ἄπωθεν διανοίας. Νόει δέ μοι κἀκεῖνο· Οἱ Ασσυρίων βασιλεῖς τήν τε Ἱερουσαλήμ πολλάκις ἐπόρθησαν, καὶ τὰ ἐν τῷ θείῳ νεῷ κειμήλια ἀπεσύλησαν. Καὶ αὐτὸν ἔσθ' ὅτε τὸν ναὸν πυρὸς ἔργον ἀποφήναντες. Καὶ ὅσα ἄλλα ἡ περὶ ταῦτα Ιστορία διέξεισιν. Ἡ δὲ τῶν ᾿Ασσυρίων ἀρχὴ εἰς Πέρσας μετέπεσε, καὶ τὸν ἐκείνοις πλοῦτον ἅπαντα, ὅσος τε ἐν λαφύροις, καὶ ὅσος ἐν ὑπηκόων φόροις εἰς ἐκείνους συμμετέστησεν. "Αγει τοίνυν ὁ Θεὸς τοὺς Πέρσας εἰς προσκύνησιν τοῦ βασιλέως τοῦ Ἰσραήλ, ὅς ἐστι Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν, ᾧτινι καὶ ἀνεῖτο μὲν ἐν Ἱεροσολύμοις νεώς, ἀνεφέροντο δὲ καὶ αἱ θυσίαι καὶ τρέχουσι δρομέως, καὶ προσφέρουσι ἀντὶ μὲν τῆς παρὰ τῶν πατέρων αὐτῶν γεγενημένης εἰς τὰ ἱερὰ τοῦ Θεοῦ ἀτιμίας τιμήν, ἀντὶ δὲ τῶν Ευσφημιῶν θεολογίαν, καὶ προσκύνησιν ἀντὶ τῆς ἄλλης παροινίας, ἀντὶ δὲ τῶν συλαγωγηθέντων δῶρα τῆς προγονικῆς ὥσπερ ὑπεραπολογούμενοι τόλμης, καὶ τὴν συγγνώμην ἐκείνοις διὰ τῆς οἰκείας ἐκκα λούμενοι πράξεως. Καὶ προσφέρουσι μεν χρυσόν ἀντὶ τοῦ χρυσοῦ καὶ τῶν ἱερῶν κειμηλίων, ὧν ἐσύ λησαν· λίβανον δὲ ἀντὶ τῶν θυσιῶν, ἃς ἐκώλυσαν, καὶ σμύρναν ἐπὶ τοὺς ἅπαξ ὑπ' αὐτῶν ἀνῃρημένους πάλαι κατὰ τὴν πολιορκίαν ἐνῆν αὐτοῖς ἀναστῆσαι καὶ παραστῆσαι, ὥσπερ τιμὴν ἐκείνοις τὴν σμύρναν κομίζοντες, τάχα δὲ καὶ τὴν γνώμην αὐτῶν ἐνδεικνύμενοι. Ως τόγε ἐπ' αὐταῖς καὶ τὸν και ταστραφέντα ναὸν, καὶ τὴν πόλιν Ἱερουσαλήμ αἱρετόν ἦν ἀνανεῶσαι. Καὶ γὰρ ἡ σμύρνα συσφίγγειν είωθεν τὰ διεστῶτα καὶ διεσπασμένα. Καὶ γὰρ εἰ καὶ ἐπὶ Εσδρα τε καὶ Ζοροβάβελ ἀνηνέχθη τινὰ τῶν λαφυραγωγηθέντων ἱερῶν, ἀλλ᾽ οὖν ἐνδεῶς ἐπράττετο ταῦτα, μήτε τοῦ Λυτρωτού καὶ Σωτῆρος ἡμῶν παραγεγονότος, μήτε αὐτῶν τῶν συλαγωγησάντων αυτοπρόσωπον τὴν προσφορὰν τῶν σεσυλημένων, ἀλλὰ δι' ἑτέρων ποιουμένων. Προ μήνυμα δ' ἂν εἴη καὶ ἡ Περσῶν πρώτη ἄφιξις, ὅτι πρῶτον οἱ ἐξ ἐθνῶν, ἤπερ ὁ Ἰσραὴλ, τὸν οἰκεῖον ἐπιγνώσονται Δεσπότην. Ειδέ τις ἐθέλοι καὶ τὰ ΝΟΤΑ. δωρυφορούμενος. δωροφορούμενος, δορυφόροις δορυφο μ. 384. "Οσα. ἀνθυσίαι. ἀνῃρημένους ἐκείνους. ἀρετῶν. Εδρα. είπερ. minus et lex appellaretur, tanquam adoratus al illis, et satellitio regio stipatus. Quoniam porro inde Abrahamus patriarcha oriundus etiam fuit (is enim, ex Chaldæorum regione primum pro fectus, divini Numinis cognitionem publice ursit), propterea et illi primi omnium excitati sunt, ut ex eadem regione ad cultum Salvatori præstandum, advolarent, sapientissimaque hæc rerum directio perspicue significaret eumdem esse, qui et tunc et nunc operaretur, tunc quidem in typis, nunc vero re ipsa et opere. Si quis ita statuat, nec hunc a recto judicio putaverim aberrare. Jam vero et hoc velim expendas. Assyriorum reges Hierosolyma sape expugnarunt, templique, Deo sacri, cimelia abstulerunt, ipsum interdum templum ignis prædam facientes, ut plura alia taceam, quæ de his bistoria tradit. Postea Assyriorum imperium ad Persas pervenit, omnesque eorum opes, quæ vel in spoliis, vel in subjectorum tributis positæ erant, ad eos transferebantur. Deus itaque Persas excitat ad adorationem Regis Israelis, qui est Christus, Deus noster, cui et templum Hierosolymis erectum erat, et sacrificia offerebantur. Illi citato cursu ad eum feruntur, eique pro probris, a majoribus suis in sacra conjectis, honorem, pro injuriis fidei, tan quam in Deum, professionem, pro flagitiis aliis cultum, pro spoliis olim factis dona offerunt, hoc modo quasi avitam temeritatem excusaturi, ve niamque illis propriis suis moribus procuraturi. Et aurum quidem offerunt pro auro illo et cimeliis, quæ per rapinam olim abstulerant; thus vero pro sacrificiis, quæ fieri vetuerant; et myrrham denique pro illis, qui ab ipsis erant trucidati, quosque in frequentibus suis obsidionibus, excitare et in inte grum restituere potuissent; his enim myrrha cul tum quasi suum et studium testari poterant. For tasse vero etiam per myrrham animi sui sententiam declarare voluerunt, quod scilicet pro virili sua parte templum olim eversum et urbem Jerusalem instaurare libenter vellent. Myrrha enim ea, quæ distracta et disturbata sunt, constringere et conti nere solet. Quamvis enim sub Esdra et Zorobabele nonnulla, quæ ex sacris in prædam cesserauit, offerrentur, tenue tamen illud omne et leve erat, cum nec Liberator et Servator noster advenisset, nec illi, qui prædam fecerant, spolia illa ipsi, sed per alios, offerrent. Porro idem, Persarum ante cæteros adventus præsignificabat, gentiles priores, quam Judæos, Dominum suum agnituros esse. Coisl. Legendum videri po teral quasi muneribus cohonestuius. Præstat vero nostrum illud, quo et Photius alias, et Scriptores frequenter utuntur, ubi de satellitio regio serino_est. Vide quæ de affert Elisius in Fortuilis sacris p. 50. et de poo Ezech. Spanhemius ad Cæsares Juliani Ita Colb. pro Coisl. male Si Post puto per affinitatem syl labæ ultimæ excidisse ou frequenti librariorum incuria. Ita scribo pro Sic Colb. pro Idem pro Sic scribo pro

Question CCCVIIQuæstio CCCVII

col. 1151–1152page 572 of 591

PG 101:1151προσκομισθέντα δῶρα τὸν μὲν χρυσὸν ὡς Βασιλεῖ τῶν ὅλων, οἱονεί φόρον τινὰ καὶ ὑπακοῆς σημεῖον, ὡς Θεῷ δὲ τὸν λίβανον καὶ σμύρναν, ὡς δι' ἡμᾶς γενησομένῳ νεκρῷ, καὶ τοῦτο οὐκ ἂν ἀναρμόστως τῷ προτεθέντι περιαφθείη. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΖ'. Διὰ τί ἐπικελεύεται ὁ Ἡρώδης τοῖς εἰς προσκύνησιν ἥκουσιν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Χριστοῦ μάγοις, ὁ Ἀκριβῶς ἐξετάσατε, λέγων, περὶ τοῦ παιδίου, ἐπὰν δὲ εὕρητε, ἀπαγγείλατέ μοι, ἵνα κἀγὼ ἐλθὼν προσκυνήσω αὐτῷ; » Ὅσον μὲν ἀπὸ τοῦ γράμματος, διὰ τοῦτο ὅτι βασιλεὺς ἦν τῆς Ἰουδαίας, καὶ βασιλέως τόκον ἀκούσας, ἐταράχθη τε καὶ ἐζήτει ἀνελεῖν τὸν ἐλπιζόμενον παραλῦσαι τῆς βασιλείας αὐτόν. Καὶ ἐπείπερ οὐκ ἦν ῥᾷον αὐτὸν ἀνευρεῖν, δόλον προβάλλεται καὶ ἀπάτην. Καὶ διὰ τοῦτό φησιν· ὁ Ἵνα κἀγὼ ἐλθὼν προσκυνήσω αὐτῷ. » Ἀλλ' αὕτη μὲν ἡ ἐπὶ τῷ γράμματι κατανόησις. Τάχα δὲ καὶ ἄκων προφητεύει τὸ μέλλον, ὅτι μὴ μόνον τὰ ἔθνη διὰ τῶν Περσῶν προσκυνήσει τὸν Χριστὸν, ἀλλὰ μετὰ τὴν ἐκείνων προσκύνησιν καὶ Ἰουδαία πᾶσα προσκυνήσει αὐτῷ. Εἰ βούλει δὲ, καὶ αὐτόθεν ἔχει ὁ τύπος τὸ ἀπευθύνεσθαι. Τῶν γὰρ δύο λαῶν φέροι ἂν ὁ Ἡρώδης ἐκτύπωμα. Ἐξ ἐθνῶν γὰρ ὢν Ἰουδαίων ἐβασίλευεν, καὶ εἴη ἂν ἄκων καὶ μὴ εἰδὼς, ἃ λέγει, ὅμως προφητεύων, καὶ ὡς ἐκ προσώπου παντὸς τοῦ ἀνθρωπίνου γένους οἷον ἐθνῶν τε καὶ Ἰουδαίων τὴν προσκύνησιν ἀνομολογήσας τῷ ἐπιδημήσαντι πρὸς ἀνθρώπους Θεῷ. Οὐδὲν δὲ κωλύει προφητεύειν αὐτόν. Καὶ γὰρ καὶ ὁ Καϊάφας οὐκ ᾔδει μέν, ἃ λέγει. Ἀλλὰ τὸ τῆς καρδίας αὐτοῦ μανιῶδες πρὸς μιαιφονίαν ἀνηρέθιστο, τὰ χείλη δὲ προφητείαν ἐξέφερον ἐν τῷ λέγειν· Συμφέρει, ἵνα εἷς ἀποθάνῃ, καὶ μὴ ὅλον τὸ ἔθνος ἀπόληται. Καὶ γὰρ εἰ μὴ Χριστὸς ἀπέθανεν ὁ Θεὸς ἡμῶν, οὐκ ἂν τὸ ἀνθρώπινον γένος ἐσῴζετο. Εἰ γὰρ καὶ ἀνάξιος ἑκάτερος αὐτῶν προφητικοῦ χαρίσματος ἐτύγχανεν, ἀλλ' οὖν τό γε τῆς ἱερωσύνης ἀξίωμα, καὶ τὸ τῆς βασιλείας ἔτι τινὸς χαρίσματος παραπήλαυεν, οὔπω τῆς κατὰ τοῦ Δεσπότου μιαιφονίας τούτοις τετολμημένης. Ἴδοις δ' ἂν παραπλησίως τούτοις καὶ ἕτερά τινα κακούργῳ μὲν γνώμῃ καὶ ὁρμῇ μιαιφόνῳ προενηνεγμένα, πέρας δὲ προφητικὸν εἰληφότα. Ὥς, Τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐφ' ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν. Καὶ γὰρ ἐπέπεσεν αὐτοῖς ἔσχατον ἡ τῶν αἱμάτων ἔκχυσις, καὶ ὁ διὰ ξίφους φόνος. Καί, Ἐὰν ἀφῶμεν αὐτὸν ζῆν, πάντες πιστεύσουσιν εἰς αὐτὸν, καὶ ἐλεύσονται οἱ Ῥωμαῖοι, καὶ ἀροῦσιν ἡμῶν τὸ ἔθνος καὶ τὴν πόλιν. Καὶ γὰρ ἀφῆκαν καὶ ἄκοντες ζῆν. Οὐ γὰρ ἠδύναντο κύριοι καταστῆναι τοῦ τῆς ζωῆς ταμείου, καὶ ζωοποιοῦντος τὰ πάντα. Διὸ τὴν μὲν πονηρὰν καὶ μιαιφόνον ἐνέφηναν γνώμην, τοῦ δὲ σκοποῦ μὴ τυχόντες ἀπώλοντο καὶ αὐτοὶ, καὶ τὰ γένη, καὶ ὁ ναὸς, καὶ ἡ πόλις. Ὃν δὲ ἔδαξαν ἀνελεῖν, τοῦτον ζωῆς χορηγὸν καὶ ζωοποιοῦντα τοὺς νεκροὺς τὰ ἔθνη δεξάμενοι, καὶ τὴν ἐκ νεκρῶν αὐτοῦ

malis, procliviori modo ratio typica ostendi possit. salvatum. Quamvis enim uterque eorum dono pro- inviti vivere eum patiebantur, cum non possent in προσενεχθῆναι τῶν ὅλων, οιονεί φόρον τινὰ καὶ ὑπακοῆς σημεῖον, ὡς Θεῷ δὲ τὸν λίβανον καὶ σμύρναν, ὡς δι' ἡμᾶς γενησομένῳ νεκρῷ, καὶ τοῦτο οὐκ ἂν ἀναρμόστως τῷ προτεθέντι περιαφθείη. προσκομισθέντα δῶρα τὸν μὲν χρυσὸν ὡς Βασιλεῖ Διὰ τί ἐπικελεύεται ὁ Ηρώδης τοῖς εἰς προσο κύνησιν ήκουσιν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Χριστοῦ μάγοις, ο 'Ακριβῶς ἐξετάσατε, λέγων, περὶ τοῦ παιδίου, ἐπὰν δὲ εὕρητε, ἀπαγγείλατέ μοι, ίνα κἀγὼ ἐλθὼν προσκυνήσω αὐτῷ; ν Ὅσον μὲν ἀπὸ τοῦ γράμματος, διὰ τοῦτο ὅτι βασιλεὺς ἦν τῆς Ἰουδαίας, καὶ βασιλέως τόκον ἀκούσας, ἐταράχθη τε καὶ ἐζήτει ἀνελεῖν τὸν ἐλπιζόμενον παραλῦσαι τῆς βασιλείας αὐτόν. Καὶ επείπερ οὐκ ἦν ῥᾷον αὐτὸν ἀνευρεῖν, δήλον προ- βάλλεται καὶ ἀπάτην. Καὶ διὰ τοῦτό φησιν· ο Ινα κἀγὼ ἐλθὼν προσκυνήσω αὐτῷ. » 'Αλλ' αὕτη μὲν ἡ ἐπὶ τῷ γράμματι κατανόησις. Τάχα δὲ καὶ ἄχων προφητεύει τὸ μέλλον, ὅτι μὴ μόνον τὰ ἔθνη διὰ τῶν Περσῶν προσκυνήσει τὸν Χριστὸν, ἀλλὰ μετὰ τὴν ἐκείνων προσκύνησιν καὶ Ἰουδαία πᾶσα προσκυνήσει αὐτῷ. Εἰ βούλει δὲ, καὶ αὐτόθεν ἔχει ὁ τύπος τὸ ἀπευθύνεσθαι. Τῶν γὰρ δύο λαῶν φέροι ἂν ὁ Ἡρώδης ἐκτύπωμα. Ἐξ ἐθνῶν γὰρ ἂν Ἰουδαίων εβασίλευεν, καὶ εἴη ἂν ἄκων καὶ μὴ εἰδὼς, δ λέγει, ὅμως προφητεύων, καὶ ὡς ἐκ προσώπου παντὸς τοῦ τούτοις τετολμημένης. Ιδοις δ᾽ ἂν παραπλησίως • ἀνθρωπίνου γένους οἷον ἐθνῶν τε καὶ Ἰουδαίων τὴν προσκύνησιν ἀνομολογήσας τῷ ἐπιδημήσαντι πρὸς ἀνθρώπους Θεῷ. Οὐδὲν δὲ κωλύει προφητεύειν αὐτόν. Καὶ γὰρ καὶ ὁ Καϊάφας οὐκ ᾔδει μὲν, δ λέγει. ᾿Αλλὰ τὸ τῆς καρδίας αὐτοῦ μανιώδες πρὸς μιαιφονίαν ἀνηρέθιστο, τὰ χείλη δὲ προφητείαν ἐξέφερον ἐν τῷ λέγειν ο Συμφέρει, ἵνα εἰς ἀποθάνῃ, καὶ μὴ ὅλον τὸ ἔθνος ἀπόληται. ο Καὶ γὰρ εἰ μὴ Χριστὸς ἀπέθανεν ὁ Θεὸς ἡμῶν, οὐκ ἂν τὸ ἀνθρώπινον γένος εσώζετο. Εἰ γὰρ καὶ ἀνάξιος ἑκάτερος αὐτῶν προφητικοῦ χαρίσματος ἐτύγχανεν, ἀλλ᾽ οὖν τόγε τῆς ἱερωσύνης ἀξίωμα, καὶ τὸ τῆς βασιλείας ἔτι τινὸς χαρίσματος παραπήλαυεν, οὔπω τῆς κατὰ τοῦ Δεσπότου μιαιφονίας τούτοις καὶ ἕτερά τινα κακούργῳ μὲν γνώμῃ καὶ ὁρμῇ μιαιφόνῳ προενηνεγμένα, πέρας δὲ προφητικὸν ειληφότα. Ως, « Τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐφ' ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν. » Καὶ γὰρ ἐπέπεσεν αὐτοῖς ἔσχατον ἡ τῶν αἱμάτων ἔκχυσις, καὶ ὁ διὰ ξίφους φόνος. Και, • Ἐὰν ἀφῶμεν αὐτὸν ζῆν, πάντες πιστεύσουσιν εἰς αὐτὸν, καὶ ἐλεύσονται οἱ Ρωμαῖοι, καὶ ἀροῦσιν ἡμῶν τὸ ἔθνος καὶ τὴν πόλιν. » Καὶ γὰρ ἀφῆκαν καὶ ἄχοντες ζῇν. Οὐ γὰρ ἡδύναντο κύριοι καταστῆναι τοῦ τῆς ζωῆς ταμείου, καὶ ζωοποιοῦντος τὰ πάντα. Διδ τὴν μὲν πονηρὰν καὶ μιαιφόνον ἐνέφηναν γνώμην, τοῦ δὲ σκοποῦ μὴ τυχόντες ἀπώλοντο καὶ αὐτοὶ, καὶ τὰ γένη, καὶ ὁ ναὸς, καὶ ἡ πόλις. Ον δὲ ἔδαξαν ἀνελεῖν, τοῦτον ζωῆς χορηγὸν καὶ ζωοποιοῦντα τοὺς νεκροὺς τὰ ἔθνη δεξάμενοι, καὶ τὴν ἐκ νεκρῶν αὐτοῦ quis denique de oblatis illis statuere malit, aurum A quidem Christo, ut Regi hujus universi, instar tributi, et in obedientiæ argumentum, thus vero, ut Deo, myrrham denique, ut tali, qui pro nobis moriturus sit, oblata esse; id quoque non inconve- QUÆSTIO CCCVII [Coist. Taur. CXX]. Cur præcipit Herodes Magis, qui Salvatorem no- strum Christum adoraturi veniebant : « Inquirite diligenter, s inquiens, « in puerum ; ubi vero invene- ritis, renuntiale mihi, ut et ego veniens adorem exm Id quidem secundum sensum litteralem ideo fa- B ciebat, quod ipse erat Rex Judææ, perceptoque Regis partu consternabatur, atque adeo eum in- terficere studebat, qui imperium sibi erepturus videbatur. Quoniam vero eum difficulter invenire poterat, dolos et fraudem nectit. Propterea etiam ait : « Ut et ego veniens adorem illum. > Hæc ex- positio ex verbis ipsis nascitur. Fortasse vero etiam invitus ipse prænuntiat, fore ut non solum gen- tiles per Persas, qui primum venerant, Christum adorarent, sed et Judæa universa, post cultum ab illis præstitum, eum religiose veneraretur. Vel, si Herodes enim ipse duas illas gentes repræsentare queat, qui ex gentibus ortus Judæis imperabat, atque adeo, quamvis invitus, et, quæ dicat, ipse – nescius, prophetam agit, personamque totius ge- neris humani, gentilium æque ac Judæorum, sus tinens, Deo ad homines divertenti, religiosum cultum præstandum esse, profitetur. Nihil vero obstat, quominus prophetam egisse existimetur. Similiter enim et Caiphas ignorabat quid loque- retur. Nam dum mens ejus furibunda in cædem ferebatur, labiis tamen vaticinium edebat, dicens : • Praestat unum hominem mori, quam totam gen- tem perire . » Nisi enim Christus Deus noster mortem obiisset, genus humanum nunquam fuisset phetico esset indignus, hinc tamen sacerdotalis, hinc regia dignitas, doni alicujus fructum capiebat, D quandoquidem ad cædem Domini nostri nondum erant progressi. Videas vero similiter etiam alia quædam, malo quidem animo et sanguinolento impetu prolata, instar vaticiniorum, eventum sor- tita fuisse. Tale erat illud: Sanguis ejus super nos et super liberos nostros • Taudem enim san- guinis effusio, et cædes gladiis facta, eos oppri- mebat. Nec minus illud : « Si eum vivere patiamur, omnes in eum credent; tunc venient Romani, gen- temque nostram et urbem delebunt "7. Nam etiam eum dominari, qui vitæ erat penu, et omnia vivi- ficabat. Propterea malum quidem et sanguino- lentum animum prodebant, scopo vero frustrati, et ipsi et tata gens, et templum, et urbs peribant. ** Matth. H, 8. 3 Joan. x1, 50. 26 Matth. xxvij. 25. 37 Joan. x1, 48. PHOTII PATRIARCHIE CP. nienter modo dictis jungi possit. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΖ'. Editarum a Wolfo quadragesima (l. c. p. 697-699. Galland. p. 711, 712, n. 15, q. 120).

col. 1153–1154page 573 of 591

PG 101:1153προσκυνοῦντες ἀνάστασιν, Θεὸν ἴσασιν ἀληθινὸν ἐπὶ σωτηρίᾳ τοῦ γένους ἐνανθρωπήσαντα, καὶ λατρεύουσιν εἰλικρινῶς καὶ θειάζουσιν. Καί γε δὴ καὶ οἱ Ῥωμαῖοι ἐπιστάντες αὐτοῖς πολέμῳ, τήν τε πόλιν κατεστρέψαντο, καὶ τὸν ναὸν κατηρήμωσαν, καὶ τῷ διὰ ξίφους θανάτῳ τὸ ἔθνος ὑπήγαγον. Εὑρήσεις δὲ καὶ ἵνον ἐν τοῖς Γράμμασι τοῖς Παλαιοῖς προμανθάνουσαν τε καὶ προδιδάσκουσαν τὰ ἐσόμενα. Ἐξ ὧν ἁπάντων οὐδὲν κωλύον θεωρήσεις, καὶ τὸν Ἡρώδην εἰπεῖν κατὰ προφητικὸν τύπον τὰ πρὸς τοὺς μάγους εἰρημένα. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΗ΄. Διὰ τί ὁ Πρόδρομος ἐλέγχει τὸν Ἡρώδην; Ὁ δὲ Πρόδρομος καὶ Βαπτιστὴς Ἰωάννης ἐλέγχει τὸν Ἡρώδην δικαίως εἰς παρανομίαν ἀποκλίναντα. Καὶ γὰρ εἰ ἐξ ἀλλοφύλων κατήγετο, ἀπόγονος ὢν τοῦ παλαιοῦ Ἡρώδου, ἀλλ᾽ οὖν Ἰουδαίων τε ἐβασίλευεν, καὶ τοῖς Ἰουδαίων ἐπολιτεύετο νόμοις καὶ ἔθεσιν, καὶ οὐκ ἐξῆν αὐτῷ κατὰ τοὺς νόμους ἐξ ἀδελφοῦ παῖδα ἔχουσαν τὴν Ἡρωδιάδα εἰς γάμον ἀναλαβεῖν. Ὁ γὰρ νόμος, ἀπαίδος μὲν τοῦ ἀδελφοῦ τελευτήσαντος, ἐπιτρέπει τὴν πρὸς τὴν γυναῖκα τούτου συνάφειαν, ἵνα, φησὶν, ἐγείρῃ σπέρμα τῷ ἀδελφῷ. Καταλελειμμένου δὲ σπέρματος καὶ γονῆς, ἀποτρόπαιον ἦν ἡ πρὸς τὴν νύμφην ὁμιλία. Καὶ τὸν ἔλεγχον ὁ Πρόδρομος ποιεῖται, οὐ τοσοῦτον κηδόμενος ἐκείνου, ὅσον τὸ πλῆθος διορθοῦσθαι πρόνοιαν ποιῶν. Καὶ γὰρ τῶν τοῖς ἄρχουσι καὶ βασιλεῦσι πλημμελουμένων ἀνεπιτιμήτων μενόντων, ἑτοίμως τὸ πλῆθος πρὸς τὴν μίμησιν παρακαλεῖται. Ἐκείνων δὲ τῆς πράξεως ἀναχαιτιζομένων, ἀναγκάζεται καὶ τὸ ὑπήκοον εὐλαβέστερον πρὸς τὰς παρανομίας διακεῖσθαι. Πέρεστι δέ μοι καὶ εἰς μνήμην νυνὶ Παλαιᾶς Ἱστορίας ἀνάγνωσις ὡς καὶ τῷ ἀδελφῷ ὡσὰν ὁ πρὸς τὴν ἐκείνου γυναῖκα Ἔρως μὴ ἀνακόπτοιτο. Καὶ δι᾽ ἄμφω ταῦτα σταθερώτερόν τε καὶ παῤῥησιαστικώτερον ὁ Πρόδρομος εἴη τῷ Ἡρώδη προσφερόμενος τὸν ἔλεγχον. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΘ΄. Πῶς νοητέον τό· Ἐν γενητοῖς γυναικῶν μείζων Ἰωάννου τοῦ Βαπτιστοῦ οὐκ ἐγήγερται; Περὶ τοῦ ἐν γενητοῖς γυναικῶν μὴ ἐγηγέρθαι μείζονα Ἰωάννου τοῦ Βαπτιστοῦ, καὶ ὅπως ὁ μικρότερος ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν μείζων αὐτοῦ ἐστιν, εἴρηται μέν μοι καὶ ἀλλαχοῦ. Οὐδὲν δὲ κωλύει τῆς ὑμῶν αἰτήσεως χάριν ἐκεῖνο διαλαβεῖν, ὡς ἡ διάνοια τοῦ ῥητοῦ, μὴ ἐγηγέρθαι ἐν τῷ νόμῳ

προσκυνοῦντες ἀνάστασιν, Θεὸν ἴσασιν ἀληθινὸν ἐπὶ σωτηρίᾳ τοῦ γένους ἐνανθρωπήσαντα, καὶ λατρεύουσιν εἰλικρινῶς καὶ θειάζουσιν. Καί γε δὴ καὶ οἱ Ρωμαῖοι ἐπιστάντες αὐτοῖς πολέμῳ, τήν τε πόλιν κατεστρέ ψαντο, καὶ τὸν ναὸν κατηρήμωσαν καὶ τῷ διὰ ξίφους θανάτῳ τὸ ἔθνος ὑπήγαγον. Εὑρήσεις δὲ καὶ ἶνον ἐν τοῖς Γράμμασι τοῖς Παλαιοῖς προμανθάνουσαν τε καὶ προδιδάσκουσαν τὰ ἐσόμενα Έξ ὧν ἁπάντων οὐδὲν κωλύον θεωρήσεις, καὶ τὸν Ἡρώδην εἰπεῖν κατὰ προφητικὸν τύπον τὰ πρὸς τοὺς μάγους εἰρημένα. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΗ'. Διὰ τὶ ὁ Πρόδρομος ἐλέγχει τὸν Ἡρώδην; χιν, Ὁ δὲ Πρόδρομος και Βαπτιστής Ιωάννης ἐλέγχει τὸν Ἡρώδην δικαίως εἰς παρανομίαν ἀποκλίναντα. Καὶ γὰρ εἰ ἐξ ἀλλοφύλων κατήγετο, ἀπόγονος ὢν τοῦ παλαιοῦ Ἡρώδου, ἀλλ᾽ οὖν Ἰουδαίων τε ἐβασίλευεν, καὶ τοῖς Ἰουδαίων ἐπολιτεύετο νόμοις καὶ ἔθεσιν, καὶ οὐκ ἐξῆν αὐτῷ κατὰ τοὺς νόμους ἐξ ἀδελφοῦ παῖδα ἔχουσαν την Ηρωδιάδα εἰς γάμον ἀναλαβείν. Ο γὰρ νόμος, ἅπαιδος μὲν τοῦ ἀδελφοῦ τελευτή σαντος, επιτρέπει τὴν πρὸς τὴν γυναῖκα τούτου συνάφειαν, ο Ινα, φησὶν, ἐγείρῃ σπέρμα τῷ ἀδελφῷ. Καταλελειμμένου δὲ σπέρματος καὶ γονῆς, ἀπο τρόπαιον ἦν ἡ πρὸς τὴν νύμφην ὁμιλία. Καὶ τὸν ἔλεγχον ὁ Πρόδρομος ποιείται, οὐ τοσοῦτον κηδό μενος ἐκείνου, ὅσον τὸ πλῆθος διορθούσθαι πρόνοιαν ποιῶν. Καὶ γὰρ τῶν τοῖς ἄρχουσι καὶ βασιλεῦσι πλημμελουμένων ἀνεπιτιμήτων μενόντων, ἑτοίμως τὸ πλῆθος πρὸς τὴν μίμησιν παρακαλεῖται. Ἐκείνων δὲ τῆς πράξεως ἀναχαιτιζομένων, ἀναγκάζεται καὶ τὸ ὑπήκοον εὐλαβέστερον πρὸς τὰς παρανομίας διακεῖσθαι. Περίεστι δέ μοι καὶ εἰς μνήμην νυνὶ Παλαιᾶς Ιστορίας ἀνάγνωσις ὡς καὶ τῷ ἀδελφῷ ὡσὰν ὁ πρὸς τὴν ἐκείνου γυναῖκα Έρως μὴ ἀνακόπτοιτο. Καὶ δι᾿ ἄμφω ταῦτα σταθερώτερόν τε και παῤῥησιαστικώτερον ὁ Πρόδρομος εἴη τῷ Ηρώδη προσφερόμενος τὸν ἔλεγχον. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΘ Πῶς νοητέον το Εν γενητοῖς γυναικῶν μείζων Ιωάννου τοῦ Βαπτιστοῦ οὐκ ἐγήγερται;» Περὶ τοῦ ἐν γενητοῖς γυναικῶν μὴ ἐγηγέρθαι μείζονα Ιωάννου τοῦ Βαπτιστοῦ, καὶ ὅπως ὁ μικρότερος ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν μείζων αὐτοῦ ἐστιν, εἴρηται μέν μοι καὶ ἀλλαχοῦ Οὐδὲν δὲ κωλύει τῆς ὑμῶν αἰτήσεως χάριν ἐκεῖνο διαλαβεῖν, ὡς ἡ διάνοια τοῦ ῥητοῦ, μὴ ἐγηγέρθαι ἐν τῷ νόμῳ Κατηρήτωσαν. ΝΟΤΑ. Το μή Quem vero sibi e medio tollere videbanur, hunc gentes, tanquam vitæ auctorem et mortuos vivif cantern, recipientes, ejusque ex mortuis resurre ctionem religiose venerantes, eumdem, ut verum Deum, in salutem generis humani hominem facum, agnoscunt sincereque colunt et reverentur. Ab al tera vero parte Romani, bello in illos moto, et urbem evertebant, et templum devastabant, gen temque omnem gladio perimebant. Videas vero etiam asinam in libris Veteris Testamenti repræ sentari futura et edoctam et prænuntiantem. Ex bis omnibus intelliges, nihil obstare, quominus Herodes prophetico more ad magos locutus censeatur. QUÆSTIO CCCVIII [Coisl., Taur. CXXI]. Quare precursor (Joannes) Herodem reprehendit? Editarum a Wolfio quadragesima prima (1. c. p. 700, 701. Galland., p. 712, n. 16, q. 121). - De Herode a Baptista Joanne increpato. Matth. 4; Luc. m, 19. Præcursor et Baptista Joannes Herodem, tan quam in peccatum ruentem, recte reprehendebat. Quamvis enim alienigena esset, Ilerodis antiquioris nepos, Judais tamen imperabat, et ad Judzorum leges ac instituta vitam componebat, neque adeo per leges fieri poterat út Herodiadem, quæ ex fratre pepererat, uxorem duceret. Lex enim, mor tuo sine relictis filiis fratre, fratri alteri consue tudinem cum uxore demortui integram facit, ‹ l't» scilicet & fratri semen excitet 39.66.» Semine vero et masculo relicto, prohibitum erat cum ejusmodi uxore conjugale commercium. Præcursor itaque in Herodem animadvertit, non tam ipsius rationem habeus, quam ad vulgus emendandum respiciens. Quando enim ea, quæ ab imperantibus et regibus prave patrantur, sine animadversione prætermit tuntur, subjectorum vulgus ad illorum imitationem facile abripitur. Quando vero illi a facinoribus ejusmodi prohibentur, subjectos quoque ab illis diligentius sibi cavere necesse est. Venit præterea in mentem recordari ex Veteris Testamenti lec tione, fratri quoque amorem in fratris uxorem csse prohibitum ". Utrumque horum efecit, ut Pra cursor tanto constantius et liberius in Herodem animadverteret. QUAESTIO CCCIX Coisl., Taur. CXXI. Quomodo accipiendum est illud: «Inter natos ex mulieribus major Joanne Baptista non rexit **? › Editarum a Wolfio quadragesima secunda (). c. p. 701-704. Galland. p. 712,713, n. 179, q. 123). 38. Deut. XIV, sur De eo, quomodo inter natos ex mulieribus nemo Joanne Baptista major, exstiterit, et quomodo mi nimus in regno coelorum illo major esse dicatur, alibi a me disputatum est.Nihil vero prohibet, que minus ad petitum vestrum denuo moneanus, di ctum illud hoc sibi velle, quod in veteri Testamento 5. ** Levit. xvIII, 16. * Matth. xi, 11. Ita scribo pro Respicit asinam Balaami Num. xxi, 25. 'H Colb. pro xaí. alieno loco positum est, et rectius omittitur. Denuo argumentum q. CCXXIII Photius PATROL. GR. Cl. pertractal. lilem scilicet argumentum Photius persequi tur, sed alia quadam ratione, in epistola 435 (nunc q. 222) quæ ipsa totidem verbis in Amphilochiis exstat num. 176.

Question CCCVIII - CCCIXQuæstio CCCVIII - CCCIX

col. 1155–1156page 574 of 591

PG 101:1155παρίστησι μείζονα προφήτην αὐτοῦ. Καὶ γὰρ πλησιαίτατός τε κατὰ τοὺς χρόνους γέγονε τοῦ Χριστοῦ, καὶ « φωνὴ βοῶντος ἀναγέγραπται, Ἑτοιμάσατε τὴν ὁδὸν τοῦ Κυρίου, » διασαλπίζουσα. Φησὶ δ' οὖν καὶ τὸ γράμμα, ὡς αὐτοῦ μὲν μείζων ἄλλος οὐκ ἐγήγερται, οὐ συναναγκάζει δὲ νοεῖν, ὡς οὗτος τῶν ἁπάντων εἰς βαθμὸν ἀνέδραμε μείζονα. Τὸ δὲ μὴ μείζονα τὸν Πρόδρομον τῶν ἄλλων εἶναι, τοῦτο οὐδὲν κωλύει πολλοὺς συνδραμεῖν αὐτῷ πρὸς ἰσότητα. Τὸ μέντοι· « Ὁ δὲ μικρότερος αὐτοῦ μείζων αὐτοῦ ἐστιν, » οἱ μὲν ἐξειλήφασιν περὶ τοῦ Χριστοῦ, χρόνῳ τε καὶ τῇ τοῦ σώματος ἀναδρομῇ, καὶ τῇ τῶν πολλῶν ὑπολήψει κατ' ἐκεῖνο καιροῦ τὸ μικρότερον ἀποφέροντος τοῦ Δεσπότου. Ἐμοὶ δὲ τοῦτο καὶ ἀλλαχοῦ τῆς πρεπούσης διαίτης ἠξίωται, ἀλλὰ καὶ τὸ « ἐν γεννητοῖς γυναικῶν » ἔχει τι ἀντιπίπτον τῇ προειρημένῃ ἀναπτύξει. Οὐ γὰρ ἐκ γυναικὸς ἁπλῶς γεγένηται ὁ Χριστὸς, ἀλλ' ἐκ Παρθένου. Ἡ δὲ Παρθένος οὐκ ἂν κυρίως κληθείη γυνή, εἰ μή τις ἐθέλοι τῷ ῥήματι καταχρήσασθαι, ὡς που καὶ ὁ θεσπέσιος Παῦλός φησι· « Γενόμενος ἐκ γυναικός. » Ἐκ Παρθένου οὖν ὁ Χριστὸς προελθών, ἀλλ' οὐ κυρίως ἐκ γυναικὸς, ἑαυτὸν ἂν ἔξω τάττοι τῆς πρὸς τὸν Ἰωάννην συγκρίσεως. Ἕτεροι δέ φασι μικρότερον ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν ἐνταῦθα εἰρῆσθαι τὸν ἀξιωθέντα τῆς χάριτος, ἵνα εἴη τοιοῦτον ὁ νοῦς· Τῶν μὲν κατὰ νόμους γεγονότων ἀνθρώπων οὐδεὶς ἂν εἴη τοῦ Ἰωάννου μείζων· τῶν δὲ μετὰ τὴν χάριν ἀναφανέντων ὅσον ἐπὶ τῷ ἀξιωθῆναι, ὧν ἐκεῖνος οὐκ ἔφθασε τυχεῖν, κατὰ τοῦτο τὸ κατ' αὐτοῦ μεῖζον ὁ μικρότερος ἀπενέγκοιτο ἄν. Καὶ γὰρ ὁποῖος ἄν τις ὢν ἐν τοῖς τύποις καὶ τοῖς προχαράγμασιν κατὰ μέγεθος καὶ δόξαν προκριθῇ, οὗτος τῶν ἐν τῇ ἀληθείᾳ καὶ αὐτοῖς τοῖς πράγμασι συντεταγμένων τε καὶ ἀναφανέντων οὐδὲ τοῦ τὴν ἐσχάτην δοκοῦντος τάξιν ἐπέχειν εἰς ἰσότητα λόγον εὑρήσει. Εἰ γὰρ καὶ ὁ Ἰωάννης αὐτόπτης γέγονε τοῦ Χριστοῦ, καὶ τῷ τοῦ βαπτίσματος μυστηρίῳ ὑπηρετήσατο, καὶ μάρτυς διαπρύσιος τοῦ Ἀμνοῦ, τοῦ αἴροντος τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, κατέστη· ἀλλ' οὐκ ἔτι τοῦ νόμου καὶ τῆς σκιᾶς ἐν τοῖς λειψάνοις σωζομένης, καὶ μήπω καθαρῶς καὶ τελείως τῆς χάριτος ἀναλαμψάσης, αὐτὸς μετέστη τοῦ βίου. Ἐπεὶ γὰρ τό τε οἴκημα ᾤκησε, καὶ τὴν ἐπ' ἐλέγχῳ τῆς τῶν Μωσαϊκῶν νόμων παραβάσεως ἄδικον ὑπέστη σφαγήν, μετὰ ταῦτα ἤρξατο ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς κηρύττειν τὰ περὶ τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ. Καὶ διὰ τοῦτο, ὅσοι τε δι' ὕδατος καὶ Πνεύματος ἀνεγεννήθησαν, καὶ τῆς ἐπιφοιτήσεως καὶ τῶν χαρισμάτων τοῦ Παρακλήτου ἠξιώθησαν, τούτων οὐκ ἄν τις τὰ δευτερεῖα σχοίη τοῦ Ἰωάννου. Ἀλλὰ γὰρ καὶ ὁ τὴν τελευταίαν τάξιν λαχὼν τὸ κατ' αὐτοῦ

παρίστησι μείζονα προφήτην αὐτοῦ. Καὶ γὰρ πλη σιαίτατός τε κατὰ τοὺς χρόνους γέγονε τοῦ Χριστοῦ, καὶ ι φωνὴ βοῶντος ἀναγέγραπται, Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν τοῦ Κυρίου, ο διασαλπίζουσα. Φησί δ' οὖν καὶ τὸ γράμμα, ὡς αὐτοῦ μὲν μείζων ἄλλος οὐκ ἐγή γερται, οὐ συναναγκάζει δὲ νοεῖν, ὡς οὗτος τῶν ἁπάντων εἰς βαθμὸν ἀνέδραμε μείζονα. Τὸ δὲ μὴ μείζονα τὸν Πρόδρομον τῶν ἄλλων εἶναι, τοῦτο οὐδὲν κωλύει πολλούς συνδραμεῖν αὐτῷ πρὸς ἰσότητα. Τὸ μέντοι· «Ο δὲ μικρότερος αὐτοῦ μείζων αὐτοῦ ἐστιν, ο οἱ μὲν ἐξειλήφασιν περὶ τοῦ Χριστοῦ, χρόνῳ τε καὶ τῇ τοῦ σώματος ἀναδρομῇ, καὶ τῇ τῶν πολλῶν ὑπολήψει κατ' ἐκεῖνο καιροῦ τὸ μικρότερον ἀποφέροντος τοῦ Δεσπότου. Ἐμοὶ δὲ τοῦτο καὶ ἀλλα χοῦ τῆς πρεπούσης διαίτης ἠξίωται (3-4), ἀλλὰ καὶ τὸ «ἐν γενητοῖς γυναικῶν» ἔχει τι ἀντιπίπτον τῇ προειρημένῃ ἀναπτύξει. Οὐ γὰρ ἐκ γυναικὸς ἁπλῶς γεγένηται ὁ Χριστὸς, ἀλλ' ἐκ Παρθένου. Ἡ δὲ Παρ θένος οὐκ ἂν κυρίως κληθείη γυνή, εἰ μή τις ἐθέλοι τῷ ῥήματι καταχρήσασθαι, ὡς που καὶ ὁ θεσπέσιος Παυλός φησι· ι Γενόμενος ἐκ γυναικός.» Έκ Παρθένου οὖν ὁ Χριστὸς προελθών, ἀλλ' οὐ κυρίως ἐκ γυναικὸς, ἑαυτὸν ἂν ἔξω τάττοι τῆς πρὸς τὸν Ἰωάννην συγκρίσεως. Ετεροι δέ φασι μικρότερον ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν ἐνταῦθα εἰρῆσθαι τὸν ἀξιωθέντα τῆς χάριτος, ἵνα εἴη τοιοῦτον ὁ νοῦς· Τῶν μὲν κατά νόμους γεγο νότων ἀνθρώπων οὐδεὶς ἂν εἴη τοῦ Ἰωάννου μείζων τῶν δὲ μετὰ τὴν χάριν ἀναφανέντων ὅσον ἐπὶ τῷ ἀξιωθῆναι, ὧν ἐκεῖνος οὐκ ἔφθασε τυχεῖν, κατὰ τοῦτο τὸ κατ᾽ αὐτοῦ μεῖζον ὁ μικρότερος ἀπενέγκοιτο ἄν. Καὶ γὰρ ὁποῖος ἄν τις ὧν ἐν τοῖς τύποις καὶ τοῖς προχαράγμασιν κατὰ μέγεθος καὶ δόξαν προκριθῇ, οὗτος τῶν ἐν τῇ ἀληθείᾳ καὶ αὐτοῖς τοῖς πράγμασι συντεταγμένων τε καὶ ἀναφανέντων οὐδὲ τοῦ τὴν ἐσχάτην δοκοῦντος τάξιν ἐπέχειν εἰς ἰσότητα λόγον εὑρήσει. Εἰ γὰρ καὶ ὁ Ἰωάννης αυτόπτης γέγονε τοῦ Χριστοῦ, καὶ τῷ τοῦ βαπτίσματος μυστηρίῳ ὑπηρε τήσατο, καὶ μάρτυς διαπρύσιος τοῦ ᾿Αμνοῦ, τοῦ αἴροντος τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, κατέστη· ἀλλ᾽ οὐκ ἔτι τοῦ νόμου καὶ τῆς σκιᾶς ἐν τοῖς λειψάνοις σωζομένης, καὶ μήπω καθαρῶς καὶ τελείως τῆς χάριτος ἀναλαμψάσης, αὐτὸς μετέστη τοῦ βίου. Ἐπεὶ γὰρ τό τε οίκημα ᾤκησε, καὶ τὴν ἐπ' ἐλέγχω τῆς τῶν Μωσαϊκῶν νόμων παραβάσεως ἄδικον ὑπέστη σφαγὴν, μετὰ ταῦτα ἤρξατο ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός κηρύττειν τὰ περὶ τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ. Καὶ διὰ τοῦτο, ὅσοι τε δι᾽ ὕδατος καὶ Πνεύματος ἀνεγεννήθησαν, καὶ τῆς ἐπιφοιτήσεως καὶ τῶν χαρισμάτων τοῦ Παρακλήτου ἠξιώθησαν, τούτων οὐκ ἄν τις τὰ δευτερεία σχοίη τοῦ Ἰωάννου. ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ ὁ τὴν τελευταίαν τάξιν λαχών τὸ κατ' αὐτοῦ ΝΟΤΕ. μή μείζονα, οὖν non surrexerit propheta ipso major. Ille enin quod ad tempus Christo proximus erat, et voca batur vox clamantis: Parate viam Domini “, pronuntians. Scriptura itaque ait, quod nemo illo major surrexerit; non vero ideo cogitare nos jubet, quod idem in gradum, cæteris omnibus altiorem, fuerit evectus. Hoc vero, quod Præcursor aliis omnibus major sit, non prohibet quominus multi alii æquales ipsi habeantur. Alterum vero illud: Minimus vero, major illo est;» alii quidem de Christo accipiunt, qui, quam vis Dominus esset, ætate tamen corporisque statura et vulgi judicio eo tempore minor haberetur. Ego vero, ut alibi de hoc momento sententiam dixi, ita huic expositioni phrasin: • Inter natos ex mulie ribus, adversari existimo. Christus enim non ex muliere simpliciter, sed ex Virgine natus est: virgo vero mulier proprie appellari non potest, nisi vo cem eo significatu induere velis, quo divus Paulus usus est, dicens: • Natus ex muliere 4,» Cum igitur Christus ex Virgine, non autem proprie ex muliere, natus sit, merito quidem a comparatione, cum Joanne instituenda, distinxisse se existima bitur. Alii vero contendunt minorem in regno cœlorum hoc loco eum dici, qui gratiæ novi fœderis factus sit particeps: hoc scilicet sensu, neminem ex iis, qui sub lege geniti sint, hominibus Joanne majorem esse; ex iis vero, qui post gratiam prædicatam exstiterint, etiam minimum priores partes in tan tum tenere, in quantum istis mactatus est bonis, quorum ille (Joannes) non ante factus sit particeps. Si quis enim ratione typorum et præludiorum di gnitate et prærogativis maximus habeatur, idem tanien, habito ad res ipsas, quæ opere ipsu se sistunt et conspiciuntur, respectu, nunquam cau sam invenerit, cur se cum eo, qui minimum etiam locum tuetur, comparet. Quamvis enim Joannes Christum ipsum viderit, sacrique lavacri myste rium administrarit, Agnique, peccata mundi tol lentis, testis exstiterit non inficiandus; idem tamen eo tempore, quo lex et umbræ adhuc erant su perstites, nec gratia clare pleneque eluxerat, ex vita excessit. Cum enim in carcere versaretur, et cædi non promeritæ, propter animadversionem in violatas leges Mosaicas, jam subjectus esset, tum demum Dominus noster, Jesus Christus, regnumn Dei prædicare incipiebat. Propterea nemo eorum, qui ex aqua et Spiritu regenerati erant, et Paracleti accessu donisque digni habebantur, secundas a Joanne partes tenere judicari possit. Imo vero etiam is, qui infìmum locum occupet, illius respectU *7 Matth. 11, 3. * Galat. ¡v, 4. 'Ex illud expungere res ipsa jubet. Natum il lud videtur ex prima syllaba vocis quæ, ratione pronuntiationis tunc receptæ, cum voce µh eadem est. (3-4) Vid. epistolam modo appellatam p. 181, edit. Montacutiana. "Av est ex Colb. Legendum puto

col. 1157–1158page 575 of 591

PG 101:1157Λόγχῃ νύττεται τὴν πλευρὰν κατὰ τὸ σωτήριον πάθος Χριστός, ὁ Θεὸς ἡμῶν· τοῦτο μὲν ἡμῖν δύο βαπτίσματα καινουργούμενός τε καὶ προτυπῶν, ἐν μὲν τὸ δι᾽ ὕδατος, ἕτερον δὲ τὸ δι' αἵματος. Καὶ γὰρ οὐδ' εἱρμῷ καὶ ἀκολουθίᾳ τῆς φύσεως ἀπερρύηκει ταῦτα τῆς σωτηρίου πλευρᾶς. Μετὰ γὰρ τὸν θάνατον γέγονεν ἡ πληγὴ, καὶ μετὰ πληγὴν βλύζει τὰ νάματα ἡ πλευρά. Ἐν τῇ πλευρᾷ δὲ καὶ οὐκ ἐν ἑτέρῳ μέρει δέχεται τὴν πληγὴν, διότι ἐκ πλευρᾶς μὲν τοῦ Ἀδὰμ ἐπλάσθη ἡ γυνή, δι' αὐτῆς δ' ἁμαρτία ἐπράχθη τῷ Ἀδάμ. Πλήττεται οὖν Χριστὸς, ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὁ νέος Ἀδάμ, τὴν πλευρὰν, ὥσπερ διὰ τῆς πληγῆς ἀναιρῶν τὴν ἁμαρτίαν, καὶ τὸν Ἀδὰμ ἀπαλλάττων τοῦ διὰ τῆς πλευρᾶς αὐτῷ περιγεγονότος ὀλισθήματος, ὡς ἂν κἀνταῦθα πληρούμενον εἴη τό, « Ὅπου ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία » (τουτέστιν ἐν τῇ Εὔᾳ, ἥτις γέγονεν ἐκ πλευρᾶς τοῦ Ἀδάμ), « ἐκεῖ ἐπερίσσευσεν ἡ χάρις, » οἷον ἐν τῇ τοῦ Χριστοῦ πλευρᾷ. Περισσεύει μὲν γὰρ ἐν ἐκείνῃ τῇ πλευρᾷ ἡ ἁμαρτία, ὅτι ἐκεῖθεν ἔφυ τὸ κακόν. Περισσεύει δὲ πάλιν ἐν τῇ Δεσποτικῇ πλευρᾷ ἡ χάρις, ὅτι οὐ μόνον ἡ τῆς ἁμαρτίας ἐν ταύτῃ γέγονεν ἀναίρεσις καὶ πληγή, ἀλλ' ὅτι καὶ ἡ τῆς σωτηρίας πηγὴ καὶ κάθαρσις ἐξ αὐτῆς ἀνέβλυσεν καὶ μένει, μὴ κενουμένη διὰ παντός. Ἴασις οὖν γίνεται λοιπὸν ἡ πλευρὰ τῆς πλευρᾶς, ἡ πληγεῖσα λόγχῃ τῆς πληγείσης ἁμαρτίᾳ. Τὸ δὲ, « Κύριε, μὴ στήσῃς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν, » καὶ ἑξῆς, οὐχ, ὡς ἄν τις ἁπλῶς οἰηθείη, ἐκδέ-

AD AMPHILOCHIUM QUESTIO CCCX, CCCXI. μεῖζον ἀπενέγκοι. Καὶ εἰ μή τις ἐκλάβοι τῶν πρὸ τῆς χάριτος (7) μηδένα είναι μείζονα τοῦ Ἰωάννου ἀνειπεῖν (8) τὸν Χριστὸν, ἀλλ᾽ ἁπλῶς κατὰ πάντων ἐξενηνέχθαι τὴν ἀπόφασιν τὴν Δεσποτικὴν, ὥρα (9) σοι καὶ τῆς ὑπερενδόξου Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου τοῦτον ἐπίπροσθεν ἄγειν καὶ τῶν κορυφαίων ἀπο στόλων, ὃ οὐκ ἄν τις επιτρέψεις λογισμός. Πλην καὶ ὁ περὶ τούτου λόγος, τῇ προσηκούσῃ μοι πάλαι διαίτῃ ὑποβληθεὶς, τὴν νῦν ἀκριβολογίαν δυσχεραίνει. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΙ'. Διὰ τί κατὰ τὸ σωτήριον πάθος ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς λόγχῃ νύττεται; Λόγχῃ νύττεται τὴν πλευρὰν κατὰ τὸ σωτήριον πάθος Χριστός, ὁ Θεὸς ἡμῶν· τοῦτο μὲν ἡμῖν δύο βαπτίσματα καινουργούμενός τε καὶ προτυπῶν, ἐν μὲν τὸ δι᾽ ὕδατος, ἕτερον δὲ τὸ δι' αἵματος. Καὶ γὰρ οὐδ' εἰρμῷ καὶ ἀκολουθίᾳ τῆς φύσεως ἀπεῤῥνήκει ταῦτα τῆς σωτηρίου πλευρᾶς. Μετὰ γὰρ τὸν θάνατον γέγονεν ἡ πληγὴ, καὶ μετὰ πληγὴν βλύζει τὰ νάματα ἡ πλευρά. Ἐν τῇ πλευρᾷ δὲ (10) καὶ οὐκ ἐν ἑτέρῳ μέρει δέχεται τὴν πληγὴν, διότι ἐκ πλευρᾶς μὲν τοῦ Ἀδὰμ ἐπλάσθη ή γυνή, δι' αὐτῆς δ' ἁμαρτία ἐπράχθη τῷ 'Αδάμ. Πλήττεται οὖν Χριστὸς, ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὁ νέος Αδάμ, τὴν πλευρὰν, ὥσπερ διὰ τῆς πληγῆς ἀναιρῶν τὴν ἁμαρτίαν, καὶ τὸν Ἀδὰμ ἀπαλλάττων τοῦ διὰ τῆς πλευρᾶς αὐτῷ περιγεγονότος ὀλισθήματος, ὡς ἂν κανταῦθα πληρούμενον εἴη τό, • Οπου ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία » (τουτέστιν ἐν τῇ Εὔᾳ, ἥτις γέγονεν ἐκ πλευρᾶς τοῦ 'Αδάμ), « ἐκεῖ ἐπερίσσευ σενἡ χάρις, οἷον ἐν τῇ τοῦ Χριστοῦ πλευρᾷ. Περισσεύει μὲν γὰρ ἐν ἐκείνῃ τῇ πλευρᾷ ἡ ἁμαρτία, ὅτι ἐκεῖθεν C ἔφυ τὸ κακόν. Περισσεύει δὲ πάλιν ἐν τῇ Δεσποτικῇ πλευρᾷ ἡ χάρις, ὅτι οὐ μόνον ἡ τῆς ἁμαρτίας ἐν ταύτῃ γέγονεν ἀναίρεσις καὶ πληγή, ἀλλ' ὅτι καὶ ἡ τῆς σωτηρίας πηγὴ καὶ κάθαρσις ἐξ αὐτῆς ἀνέβλυσεν καὶ μένει, μὴ κενουμένη διὰ παντός. Ιασις οὖν γίνεται λοιπὸν ἡ πλευρὰ τῆς πλευρᾶς, ἡ πληγείσα λόγχῃ τῆς πληγείσης ἁμαρτία. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΙΑ'. Τί ἐστι (11)· « Κύριε, μὴ στήσῃς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην (12)·, και, εἰ ἔλαβεν πέρας ἡ εὐχή; A primum tuebitur. Nisi porro quis statuat Christum id sibi velle, quod nemo eorum, qui ante fœdus gratiæ fuerint, major sit Joanne, malitque dictum Domini de omnibus hominibus simpliciter accipere, commodum tibi fuerit eumdem etiam Deiparæ, Dominæ nostræ celebratissimæ, et principibus apostolis præferre. Id vero sana ratio nunquam permiserit. Sed hoc argumentum, alias debito exa- mini a me subjectum, nunc quidem diligentius tractari non potest. QUAESTIO CCCX (Coisl., Taur. CXXIII]. Quare in salutari perpessione Dominus noster Jesus Christus lancea confossus est " ? » Christus, Deus noster, in salutati perpessione quod ad latus confoditur. Hoc ipso vero duos nobis baptismos condidit et præsignificavit, aquæ alte- rum, alterum sanguinis. Neque enim ista natura quodam ordine et nexu ex latere, salutem pariente, fluxerunt. Post obitum enim vulnus hoc inflictuni est, et post vulnus ex latere flumina illa manarunt. In latere vero, neque alia corporis parte vulnus accepit, quia ex latere quidem Adami nata est uxor, per illam vero eidem peccatum est conciliatum. Christus itaque, Deus noster, novus Adamus, in la- tere vulneratur, tanquam qui per latus peccatuni expiet, et Adamum a peccato, per latus ad ipsum perlato, liberet, ut ita hac etiam parte impleatur illud : « Ubi abundavit peccatum, , nempe apud Evam, quæ facta est ex latere Adami, ‹ ibi etiam abundavit gratia ", > nempe in latere Christi. In latere enim illo peccatum abundat, quod inde ortum est malum : vicissim vero in Domini latere abundal gratia, quod in illo peccatum non tantum finem et vulnus accepit, sed ex eodem quoque ſons salutis et purgatio fluxit, et tanquam nunquam abolenda perseverat. Latus itaque lateri sanationem præstat, latus nempe, lancea perfossum, lateri per peccatum vulnerato. QUÆSTIO CCCXI [Coist., Taur. CXXIV]. Quid significat iilud : Domine, ne statuas illis hoc peccatum; et an eventu sit confirmata hæc precatio? - De oratione sancti Stepbant. Editarum a Wolfio quadragesima tertia (1. c. p. 704, 705. Galland. p. 713, n. 18). Editarum a Wolßo quadragesima quarta (1. c. p. 705-708. Galland. p. 714, 715, n. 19. Act. νη, 59. D Dictum illud : ‹ Ne statuas illis peccatum Τὸ δὲ, « Κύριε, μὴ στήσῃς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν, » hoc, etc. non quidem, quod existimare aliquis καὶ ἑξῆς, οὐχ, ὡς ἄν τις ἁπλῶς οιηθείη (13), έκδέ- » Joan. xix, 34. so Rom V, 28. τῶν πρὸ τῆς. Colb. τῆς πρώτης. (8) Sic idem pro ἂν εἰπεῖν. (9) ὥρα scribo, pro δρα. (10) δέ, ex Colb. (11) De eodem loco vide Photium epistola 146 (nunc tertii libri 46), ubi tamen illum non tam explicat, quam in usum adversus inimicum aliquem convertit. (12) Verba sunt Stephani Act. v11, 59, similia illis, qua Dominus, ex cruce pendens, pronuntiabat: Πάν τερ, ἄφες αὐτοῖς· οὐ γὰρ οίδασι, τί ποιοῦσι. Uirum- que locum Photius, hæc scribens, in mente habuit. Virunique etiam in ep. 146 conjungit : Κύριε, μὴ στήσῃς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν· οὐ γὰρ οίδασι, τί Novum hoc est exemplum, Nostrum non ποιοῦσι. admodum accuratum in excitandis Scripturæ ora- culis fuisse; quod et alias ipsi usu venisse, ex superioribus constat. (13) Codex habebat iterum οὐκ, ante ἐκβέβηκεν, quod omisi.

Question CCCX - CCCXIQuæstio CCCX - CCCXI

col. 1159–1160page 576 of 591

PG 101:1159Εὔχεται μὲν γὰρ ὁ φιλάνθρωπος ἡμῶν Δεσπότης, καὶ τοῦ γένους Σωτὴρ, μὴ στῆναι τοῖς σταυρώσασιν τὴν ἁμαρτίαν, τοῦτο μὲν ὑπογράφων ἡμῖν φιλανθρωπίας τύπους καὶ τῆς πρὸς ἀλλήλους εὐνοίας, ἵνα μηδὲ κατ' αὐτῶν τῶν δοκούντων φονᾶν καθ' ἡμῶν, εἰς θυμούς ἐφερόμεθα, καὶ ὀργὰς, καὶ ἀράς. Ἔπειτα δὲ μὴ στῆναι μὲν αὐτοῖς ἐπεύχεται τὴν ἁμαρτίαν, ἱσταμένοις τοῦ κακοῦ, καὶ μὴ ποῤῥωτέρω φερομένοις ἐπὶ τὸν αὐτὸν τῆς ἀσελγείας τε καὶ παρανομίας κρημνόν. Καὶ ὅσοι γε ἔστησαν τοῦ κακοῦ, οὐκ ἐπέστη αὐτοῖς οὐδ' ἡ τῶν ἁμαρτηθέντων δίκη. Πολλοὶ γὰρ ἐκ τῶν Ἰουδαίων οὐ μόνον τῆς συγγνώμης ἀπήλαυσαν, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀλήθειαν μεταμαθόντες, προσδεδραμηκότες τῇ εὐσεβείᾳ, υἱοὶ καὶ κληρονόμοι τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας ἀπεδείχθησαν. Ὅσοι δὲ τῆς πρόσω τῶν κακῶν οὐκ ἔστησαν φορᾶς, ἀλλὰ μιαιφονίας ἐπὶ μιαιφονίαις προστιθέντες, εἰς ἔσχατον ἐξώκειλαν ἀπονοίας, οὗτοι μὲν δικαίως τὴν δίκην ἀπέτισαν. Οὐδὲν δὲ ἧττον ἡ τοῦ Σωτῆρος εὐχὴ ἔμεινεν μὴ διαπεσοῦσα τοῦ σκοποῦ. Οἶδα δέ τινας καὶ ἑτέραν τοιαύτην ὑποβαλλομένους διάνοιαν τῷ ῥητῷ, ὅτιπερ οἱ σταυροῦντες τὸν Χριστὸν καὶ παρόντες τῷ πάθει, οὐχὶ τῶν Ἰουδαίων ἦσάν τινες, Ῥωμαῖοι δὲ μᾶλλον καὶ τινες ἐξ ἑτέρων ἐθνῶν, τῶν Ἰουδαίων ἀποφηναμένων, ὡς· « Κατὰ τὸν νόμον ἡμῶν ὀφείλει ἀποθανεῖν, ἡμῖν δὲ οὐκ ἔξεστιν οὐδένα ἀποκτεῖναι. » Εἶτα καὶ τῷ Πιλάτῳ παραδεδωκότων τὸν Χριστὸν οἱ Ῥωμαῖοι στρατιῶται καὶ τῶν λοιπῶν ἐθνῶν ὑπηρετοῦντο λοιπὸν τοῖς πραττομένοις κατὰ Χριστοῦ. Καὶ γὰρ ἐν τῇ προδοσίᾳ τοῦ Δεσπότου, ἅτε δὴ ὑπόφοροι ὄντες οἱ Ἰουδαῖοι Ῥωμαίοις, καὶ οὐκ ἐξὸν αὐτοῖς πράττειν, ἃ ἐβούλοντο, αὐτοὶ μὲν κατὰ μόνας οὐκ ἐτόλμων παρεῖναι τῇ συλλήψει, τὴν δὲ σπεῖραν καὶ τὸν χιλίαρχον αὐτοῖς συνεπεφέροντο. Ὁ οὖν Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, ὁ περὶ τὸ ἀνθρώπινον γένος φιλάνθρωπος, καὶ τοῦ οἰκείου πλάσματος προνοούμενος, τὴν βούλησιν αὐτοῦ καὶ τὴν φιλανθρωπίαν εἰς εὐχῆς σχηματίζων τύπον, φησίν· « Μὴ στήσῃς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην· » εἶτα, « Οὐ γὰρ οἴδασι τί ποιοῦσι. » Τῷ ὄντι γὰρ τό τε Ῥωμαίων στίφος, καὶ οἱ ἐξ ἐθνῶν οὐκ οἴδασιν, ἃ πράττουσιν. Οὐδὲ γὰρ ἦσαν μεμυσταγωγημένοι, ἃ ὁ νόμος προανεκήρυττε καὶ οἱ προφῆται περὶ αὐτοῦ. Προσεύχεται οὖν ὑπὲρ τῶν Ῥωμαίων, φασὶ, καὶ τῶν ἐθνῶν, καὶ αὐτίκα τῆς εὐχῆς φαίνεται ὁ καρπός. Ἴδοις γὰρ ἐν αὐτῷ τῷ τοῦ πάθους καιρῷ τὸν ἑκατόνταρχον, Υἱὸν Θεοῦ ἀναβοήσαντα τὸν ἐσταυρωμένον, καὶ μετ' ὀλίγον Λογγίνου ἐκεῖνον, τὸν θαυμάσιον ἄνδρα, οὐκ ἀνομολογήσαντα μόνον, καὶ πεπιστευκότα εἰς Χριστὸν, ἀλλὰ καὶ μαρτυρίου δρόμον ὑπὲρ αὐτοῦ ἀνειληφότα, καὶ αἵματι τὸ τῆς πίστεως εἰλικρινὲς καὶ ἀπαράτρωτον ἐπιδεδειγμένον· καὶ πολλοὺς

Εὔχεται μὲν γὰρ ὁ φιλάνθρωπος ἡμῶν Δεσπότης, καὶ τοῦ γένους Σωτὴρ, μὴ στῆναι τοῖς σταυρώσασιν τὴν ἁμαρτίαν, τοῦτο μὲν ὑπογράφων ἡμῖν φιλανθρωπίας τύπους καὶ τῆς πρὸς ἀλλήλους εὐνοίας, ἵνα μηδὲ κατ' αὐτῶν τῶν δοκούντων φονᾷν καθ' ἡμῶν, εἰς θυμούς ἐφερόμεθα καὶ ὀργὰς, καὶ ἀράς. Ἔπειτα δὲ μὴ στῆναι μὲν αὐτοῖς ἐπεύχεται τὴν ἁμαρτίαν, ἱσταμέ νοις τοῦ κακοῦ, καὶ μὴ ποῤῥωτέρω φερομένοις ἐπὶ τὸν αὐτὸν τῆς ἀσελγείας τε καὶ παρανομίας κρημνόν. Καὶ ὅσοι γε ἔστησαν τοῦ κακοῦ, οὐκ ἐπέστη αὐτοῖς οὐδ' ἡ τῶν ἁμαρτηθέντων δίκη. Πολλοὶ γὰρ ἐκ τῶν Ἰουδαίων οὐ μόνον τῆς συγγνώμης ἀπήλαυσαν, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀλήθειαν μεταμαθόντες, προσδεδραμηκότες τῇ εὐσεβεία, υἱοὶ καὶ κληρονόμοι τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας ἀπεδείχθησαν. Οσοι δὲ τῆς πρόσω τῶν κακῶν οὐκ ἔστησαν φορᾶς, ἀλλὰ μιαιφονίας ἐπὶ μιαιφονίαις προστιθέντες, εἰς ἔσχατον ἐξώκειλαν ἀπονοίας, οὗτοι μὲν δικαίως τὴν δίκην ἀπέτισαν Οὐδὲν δὲ ἧττον ἡ τοῦ Σωτῆρος εὐχὴ ἔμεινεν μὴ δια πεσοῦσα τοῦ σκοποῦ. Οίδα δέ τινας καὶ ἑτέραν τοιαύτην ὑποβαλλομένους διάνοιαν τῷ ῥητῷ, ὅτιπερ οἱ σταυροῦντες τὸν Χριστὸν καὶ παρόντες τῷ πάθει, οὐχὶ τῶν Ἰουδαίων ἦσάν τινες, Ῥωμαῖοι δὲ μᾶλλον και τινες ἐξ ἑτέρων ἐθνῶν, τῶν Ἰουδαίων ἀποφηναμένων, ὡς «Κατὰ τὸν νόμον ἡμῶν ὀφείλει ἀποθανεῖν, ἡμῖν δὲ οὐκ ἔξεστιν οὐδένα ἀποκτεῖναι.» Εἶτα καὶ τῷ Πιλάτῳ παραδεδωκότων τὸν Χριστὸν οἱ Ρωμαῖοι στρατιῶται καὶ τῶν λοιπῶν ἐθνῶν ὑπηρετοῦντο λοιπὸν τοῖς πραττομένοις κατὰ Χριστοῦ. Καὶ γὰρ ἐν τῇ προδοσίᾳ τοῦ Δεσπότου, ἅτε δὴ ὑπόφοροι ὄντες οἱ Ἰουδαῖο Ῥωμαίας, καὶ οὐκ ἐξὸν αὐτοῖς πράττειν, ἃ ἡβούλοντο, αὐτοὶ μὲν κατὰ μόνας οὐκ ἐτόλμων παρεῖναι τῇ συλ λήψει, τὴν δὲ σπεῖραν καὶ τὸν χιλίαρχον αὐτοῖς συνεπεφέροντο. Ὁ οὖν Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, ὁ περὶ τὸ ἀνθρώπινον γένος φιλάνθρωπος, καὶ τοῦ οἰκείου πλάσματος προνοούμενος, τὴν βούλησιν αὐτοῦ καὶ τὴν φιλανθρωπίαν εἰς εὐχῆς σχηματίζων τύπον, φησίν·. Μη στήσῃς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην εἶτα, «Οὐ γὰρ οίδασι τι ποιοῦσι.» Τῷ ὄντι γὰρ τό τε Ρωμαίων στίφος, καὶ οἱ ἐξ ἐθνῶν οὐκ οἴδασιν, & πράττουσιν. Οὐδὲ γὰρ ἦσαν μεμυσταγωγημένοι, ὁ ὁ νόμος προανεκήρυττε καὶ οἱ προφῆται περὶ αὐτοῦ. Προσεύχεται οὖν ὑπὲρ τῶν Ρωμαίων, φασὶ, καὶ τῶν 6ηκεν εἰς πέρας, οὐδὲ τὸ τέλος ἀπείληφεν ἡ εὐχή. ἐθνῶν, καὶ αὐτίκα τῆς εὐχῆς φαίνεται ὁ καρπός. Ίδοις φερώμεθα. μιαιφονίας ἐπί, ἀπέστησαν. γὰρ ἐν αὐτῷ τῷ τοῦ πάθους καιρῷ τὸν ἑκατόνταρχον, Υἱὸν Θεοῦ ἀναβοήσαντα τὸν ἐσταυρωμένον, καὶ μετ' ὀλίγον Λογγίνου ἐκεῖνον, τὸν θαυμάσιον ἄνδρα, οὐκ ἀνομολογήσαντα μόνον, καὶ πεπιστευκότα εἰς Χριστὸν, ἀλλὰ καὶ μαρτυρίου δρόμον ὑπὲρ αὐτοῦ ἀνειληφότα, καὶ αἵματι τὸ τῆς πίστεως εἰλικρινές καὶ ἀπαράτρωτον ἐπιδεδειγμένον· καὶ πολλοὺς poterat, exitum habuit, neque precatio illa eventu confirmata est. Dominus enim noster, hominum amnantissimus, generisque nostri Salvator, precatur, ne statuatur hoc peccatum illis, qui se crucifixerint, primum quidem ideo, ut humanitatis nobis et mu tua benevolentia exemplum sistat, ut ne in illos quoque, qui mortem nobis machinari videntur, ira, excandescentia et diris invehamur. Deinde vero precatur etiam, ne illis statuatur hoc peccatum, qui desistant a malo, nec porro in idem protervi tatis et improbitatis culmen evehantur. Jam, qui destiterunt a malitia, illis pœna commissi criminis non inflicta est. Multi enim Judæorum non solum veniam nacti sunt, sed et veritatem postea edocti, et pietatis studio ducti, filii et hæredes regni cœ lestis evaserunt. Qui vero ab impietatis studio pro vehendo sibi non temperarunt, sed cædes cædibus cumulantes, in maximam amentiam sunt pro lapsi, illi quidem merito poenas dederunt. Nihilo minus tainen hæc Salvatoris nostri precatio rata fuit, nec scopo suo excidit. Novi quidem nonnullos alium sensum dicto huic subjicere, quod nempe illi, qui Christum crucifigebant, et perpessioni ejus aderant, non ex Judais fuerint, sed Romani potius, et ex aliis gentibus orti, cum Judæi professi fuerint, Christum secundum legem suam mori debere, sibi vero non licere quemquam occidere.Postquam etiam Christum Pilato tradiderunt, milites Romani et gentilium alii eorum, quæ postea in Christum pa trabantur, administri erant. Cum enim Christus prodendus esset, Judai, tanquam Romanis subjecti, nec ea, quæ vellent, perficere valentes, non aude bant soli capturam ejus suscipere, sed cohortem potius et tribunum aliquem sibi jungebant. Propter ea Dominus noster, Jesus Christus, tanquam hu mani generis amantissimus, et creaturæ suæ pros piciens, benignitatem et humanitatem suam quadam precationis formula expressurus, dicit: Ne statuas illis hoc peccatum; › et postea addit: «Neque enim sciunt, quæ faciunt. Vere enim et Romanorum turma et gentiles cateri nesciebant, quid facerent. Neque enim ea erant edocti, quæ lex et propheta de eo prænuntiaverant. Precatur itaque, inquiunt illi, pro Romanis, et gentilibus cateris, et preca tionis hujus fructus mox apparuit. Ita enim ipso perpessionis tempore centurionem videas, crucifixum illum Dei Filium profiteri; paulo post vero Lon ginum illum, virum admirandum, non profiteri solum et credere in Christum, sed et martyrium pro eo sustinere, fideique suæ sinceritatem nun quam temerandam testatam facere. Multos præ terea alios ex iis, qui tunc præsentes erant, in Malim ex Colb. Idem pro Hoc nomine Photius vel ipsum illum centu rionem intelligit, vel militem, qui latus Domini nostri lancea confodit. Uterque enim ab aliis Græ eis scriptoribus ita appellatur. Vide, quæ scripsi in his Curis ad Matth. xxv, 54; et Joan. xix, 34. Confer Acta sanctorum Antuerpiensia mense Martio, tom. II, pag. 381 seq., ubi de centurione, et p. 366 seqq. ubi de milite.

col. 1161–1162page 577 of 591

PG 101:1161ἄλλους εὑρήσεις τῶν τότε παρόντων τῆς υἱοθεσίας ἠξιωμένους Θεοῦ καὶ τῆς αἰωνίου μὴ ἐκπεπτωκότας βασιλείας. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΙΒ'. Πόσοι Ἀστέριοι γεγόνασι καὶ τίς ἡ δόξα αὐτῶν; Ὅτι συνήκμασαν μὲν Ἀστέριοι δύο, ὅ τε τῆς Ἀρείας λύσσης ὑπασπιστής, καὶ ὁ τῶν εὐσεβῶν δογμάτων τρόφιμος. Ὃς καὶ τῷ μεγάλῳ μὲν Ἰουλιανῷ φοιτῶν τοῖς μοναδικοῖς ἐγυμνάσθη παλαίσμασιν, ἔτι τὸ μειράκιον διεξιών· ὕστερον δὲ καὶ μονῆς ἀσκητικῆς καθηγήσατο, οὗ καὶ μαθητής μετὰ καὶ ἄλλων πολλῶν ἐπισήμων ἀνδρῶν ἐχρημάτισεν ὁ πολυθρύλλητος Ἀκάκιος ὁ Βεροίας. Ὁ δὲ Ἀρειανῆς αἱρέσεως ἐραστής σοφιστικὴν μὲν ἐκ νέων μετήρχετο τέχνην, καὶ τῇ τῶν Ἑλλήνων ἀνετέθραπτο πλάνῃ· ὀψὲ δὲ τὸν Χριστιανισμὸν ὑποκρινόμενος εἰς τὴν τῶν Ἀρειανῶν ἀπέκλινε μοῖραν. Καὶ ὁ μὲν δίκην ἔδωκεν ἐν Ἀντιοχείᾳ τῆς ἀκολάστου γλώσσης· ἔργον γεγονὸς τῆς Ἰουλιανοῦ τοῦ θαυμασίου προσευχῆς. Ὁ δὲ τὸν ὅσιον εἰς τὴν κατ' αὐτοῦ δικαίαν τιμωρίαν διανέστησεν. Ἕτερος οὖν τὸ θρέμμα τῆς ὀρθοδοξίας, καὶ ἕτερος ὁ τῆς πλάνης κήρυξ. Ἀλλ' οὐδ᾽ ὁ τὴν ἔκφρασιν τῆς μάρτυρος Εὐφημίας ἀναταξάμενος, κοινόν τι φέρει πρὸς τὸν τῆς δυσσεβείας ὑπέρμαχον· πρῶτον μὲν ἐξ ὧν θᾶττον ὁ δυσσεβὴς ἀπέτισε τὴν δίκην· ὁ γὰρ τῆς εἰρημένης εἰκόνος λογογραφήσας τὴν ἔκφρασιν, ὡς ἔν τισιν αὑτοῦ τῶν λόγων διαλαμβάνει, εἰς βαθὺ γῆρας τοῦ βίου κατήντησεν· δεύτερον, ὁ μὲν τῆς Ἀρειανῆς λύσσης ἐπεπλήρωτο· οὗτος δὲ ἐν τοῖς οἰκείοις λόγοις τὰ τῶν ὀρθοδόξων δογματίζει, οὐκ ἐκ μὴ ὄντων τὸν Υἱὸν καὶ Λόγον τοῦ Θεοῦ ὡς ὁ μεμηνὼς δυσφημῶν Ἀστέριος, ἀεὶ δὲ ὄντα θεολογῶν καὶ ἀεὶ συνόντα τῷ Πατρί. Τρίτον, ὁ μὲν αἱρετικὸς Ἀστέριος οὐ τῆς Ἀμασείας, ἀλλ᾽ ἄλλης τινὸς πόλεως πλησιαζούσης τῇ Ἀντιόχου, μισθὸν τῆς ἀσεβείας παρὰ τῶν συναιρεσιωτῶν τὴν ἐπισκοπὴν εἴληφεν· ἑξῆς καὶ μετάκλητος ἐν Ἀντιοχείᾳ παρὰ τῶν ὁμοφρόνων γεγονὼς ἐπὶ συμμαχίᾳ τοῦ δυσσεβήματος, ταῖς τοῦ θαυμασίου Ἰουλιανοῦ προσευχαῖς, ὡς προείρηται, τὸν βίον ἀθλίως κατέστρεψεν. Ἐπὶ τούτοις ὁ μὲν διδάσκει τὸ ποίμνιον, καὶ φιλοπονεῖται περὶ τῶν ἀρετῶν, ἁπάσης δείκνυται θεαρέστου πολιτείας καταγώγιον· ὁ δὲ οὐδὲν τοιοῦτον ἔχων ἐπιγινώσκεται. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΙΓ'. Περὶ τοῦ Ἰακὼβ καὶ τῆς Λείας. Ὅτι μὲν μετὰ ἑπταετίαν ὁ Ἰακὼβ τὴν Λείαν ἀντὶ τῆς Ῥαχὴλ εἰς γυναῖκα παρέλαβε, δῆλον ἡ Γραφὴ ποιεῖ· καὶ ὅτι ἀντὶ δουλείας ἄλλης, ἑπτὰ καὶ αὐτῆς ἔτη παρατεινομένης, τὴν Ῥαχὴλ ἠγάγετο, καὶ ἐκ τούτου σαφῶς διδάσκει· εἰ δὲ ὑποσχόμενος τὴν δουλείαν εὐθὺς ἔλαβεν, ἢ καὶ μετὰ τὸ διελθεῖν ταύτην ὅλην, ὕστερον ἠγάγετο, οὐκ ἀντιπαραδίδωσι σαφῶς, ἀλλ' ἀμφίδοξον ὅσον ἀπὸ τῶν ῥημάτων ὑπολείπει· πότερον ὑποσχόμενος τὴν δουλείαν εὐθὺς τὸν μισθὸν τῆς Ῥαχὴλ ἔλαβεν, ἢ μετὰ τὴν τῶν πόνων ἐπίδειξιν καὶ τῆς ὑποσχέσεως τὴν συμπλήρωσιν, μετὰ τοῦτο πρὸς

AD AMPHILOCHIUM QUÆSTIO CCCXII, CCCXIII. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΙΒ'. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΙΓ'. Περὶ τοῦ ᾿Ιακώβ καὶ τῆς Λείας. QUAESTIO CCCXIII [Coisl. Taur. CXXVI. De Jacob et Leia. ἄλλους εὑρήσεις τῶν τότε παρόντων της υιοθεσίας Α ἠξιωμένους Θεοῦ καὶ τῆς αἰωνίου μὴ ἐκπεπτωκότας βασιλείας. Πόσοι Αστέριοι γεγόνασι καὶ τίς ἡ δόξα αὐτῶν; "Οτι συνήκμασαν μὲν ᾿Αστέριοι δύο, ὅ τε τῆς Αρείας λύσσης υπασπιστής, καὶ ὁ τῶν εὐσεβῶν δογμάτων τρόφιμος. Ος καὶ τῷ μεγάλῳ μὲν Ιου- λιανῷ φοιτῶν τοῖς μοναδικοῖς ἐγυμνάσθη παλαίσμα- σιν, ἔτι τὸ μειράκιον διεξιών· ὕστερον δὲ καὶ μονῆς ἀσκητικῆς καθηγήσατο, οὗ καὶ μαθητής μετὰ καὶ ἄλλων πολλῶν ἐπισήμων ἀνδρῶν ἐχρημάτισεν ὁ που λυθρύλλητος Ακάκιος ὁ Βεροίας. Ὁ δὲ 'Αρειανῆς αἱρέσεως εραστής σοφιστικὴν μὲν ἐκ νέων μετήρχετο η τέχνην, καὶ τῇ τῶν Ἑλλήνων ἀνετέθραπτο πλάνῃ· ὀψὲ δὲ τὸν Χριστιανισμὸν ὑποκρινόμενος εἰς τὴν τῶν Αρειανῶν ἀπέκλινε μοῖραν. Καὶ ὁ μὲν δίκην ἔδωκεν ἐν ᾿Αντιοχείᾳ τῆς ἀκολάστου γλώσσης· ἔργον γεγο- νὸς τῆς Ἰουλιανοῦ τοῦ θαυμασίου προσευχῆς. Ὁ δὲ τὸν ὅσιον εἰς τὴν κατ' αὐτοῦ δικαίαν τιμωρίαν διαν- έστησεν. Ετερος οὖν τὸ θρέμμα τῆς ὀρθοξίας, καὶ ἕτερος ὁ τῆς πλάνης κήρυξ. Αλλ' οὐδ᾽ ὁ τὴν ἔκφρα- σιν τῆς μάρτυρος Εὐφημίας αναταξάμενος, κοινόν τι φέρει πρὸς τὸν τῆς δυσσεβείας ὑπέρμαχον· πρῶτον μὲν ἐξ ὧν θᾶττον ὁ δυσσεβὴς ἀπέτισε τὴν δίκην· ὁ γὰρ τῆς εἰρημένης εἰκόνος λογογραφήσας τὴν ἔκφρα- σιν, ὡς ἔν τισιν αὑτοῦ τῶν λόγων διαλαμβάνει, εἰς βαθὺ γῆρας τοῦ βίου κατήντησεν· δεύτερον, ὁ μὲν τῆς Αρειανῆς λύσσης ἐπεπλήρωτο· οὗτος δὲ ἐν τοῖς οι- κείοις λόγοις τὰ τῶν ὀρθοδόξων δογματίζει, οὐκ ἐκ- μιόντων [1. ἐκ μὴ ὄντων] τὸν Υἱὸν καὶ Λόγον τοῦ Θεοῦ ὡς ὁ μεμηνώς δυσφημῶν ᾿Αστέριος, ἀεὶ δὲ ὄντα θεολογῶν καὶ ἀεὶ συνόντα τῷ Πατρί. Τρίτον, ὁ μὲν αἱρετικός Αστέριος οὐ τῆς ᾿Αμασείας, ἀλλ᾽ ἄλλης τινὸς πόλεως πλησιαζούσης τῇ ᾿Αντιόχου, μισθὸν τῆς ἀσεβείας παρὰ τῶν συναιρεσιωτῶν τὴν ἐπισκοπὴν εἴληφεν· ἑξῆς καὶ μετάκλητος ἐν Ἀντιοχείᾳ παρὰ τῶν ὁμοφρόνων γεγονὼς ἐπὶ συμμαχίᾳ τοῦ δυσσε βήματος, ταῖς τοῦ θαυμασίου Ἰουλιανοῦ προσευχαῖς, ὡς προείρηται, τὸν βίον ἀθλίως κατέστρεψεν. Ἐπὶ τούτοις ὁ μὲν διδάσκει τὸ ποίμνιον, καὶ φιλοπονεῖται περὶ τῶν ἀρετῶν, ἀπάσης δείκνυται θεαρέστου που λιτείας καταγώγιον· ὁ δὲ οὐδὲν τοιοῦτον ἔχων ἐπι· γινώσκεται. Ὅτι μὲν μετὰ ἑπταετίαν ὁ Ἰακὼβ τὴν Λείαν ἀντὶ τῆς Ῥαχὴλ εἰς γυναῖκα παρέλαβε, δῆλον ἡ Γραφή ποιεῖ· καὶ ὅτι ἀντὶ δουλείας ἄλλης, ἑπτὰ καὶ αὐ τῆς ἔτη παρατεινομένης, την Ραχήλ ηγάγετο, καὶ ἐκ τούτου σαφῶς διδάσκει · εἰ δὲ ὑποσχόμενος τὴν δου- λείαν εὐθὺς ἔλαβεν, ἢ καὶ μετὰ τὸ διελθεῖν ταύτην ὅλην, ὕστερον ἠγάγετο, οὐκ ἀντιπαραδίδωσι σαφῶς, ἀλλ' ἀμφίδοξον ὅσον ἀπὸ τῶν ῥημάτων ὑπολείπει · πότερον ὑποσχόμενος τὴν δουλείαν εὐθὺς τὸν μισθὸν τῆς Ῥαχὴλ ἔλαβεν, ἢ μετὰ τὴν τῶν πόνων ἐπίδειξιν καὶ τῆς ὑποσχέσεως τὴν συμπλήρωσιν, μετὰ τοῦτο πρὸς æterno non privatos inveneris. ulorum Dei numerum receptos, atque adeo regno Edita a B. de Montfaucon QUÆSTIO CCCXII [Coisl., Taur. CXXV). Quot Asterii fuere, et quænam ipsorum opinio? (Bibl. Coisl. p. 546). Eodem tempore floruere Asterii duo, alter Aria- nici furoris propugnator, alter piorum dogmatum alumnus, qui cum magnum illum Julianum frequens adiret, adolescentiam emensus in monastica sese palaestra exercuit, demumque ascetici monasterii praefectus fuit, cujus cum aliis multis illustribus viris discipulus fuit celeberrimus ille Acacius Bercæ. Ille vero Ariana hæresi addictus, sophisti- cam a teneris annis artem coluit, et in gentilium errore educatus est: tardius vero Christianismum simulans, in Arianorum partem declinavit. Ipse vero ob petulantem linguam peenas Antiochiæ de- dit, id operante admirandi Juliani oratione : et sanctum virum excitavit ad justum supplicium de se sumendum. Alter igitur in orthodoxa fide edu. catus est; alter erroris præco fuit. Ille porro qui de sancta martyre Euphemia narrationem edidit, nibil commune cum impietatis defensore habet. Primo quidem quoniam impius ille maturius pœ- nas dedit : nam qui de memorata imagine narra- tionem instituit, ut in quadam ille oratione sua indicat, ad provectam senectutem devenit : se- cundo, ille Ariano furore plenus erat; hic vero in scriptis suis orthodoxam sententiam præ se fert, nempe Filium et Verbum Dei non esse ex non exstantibus, ut furiosus ille Asterius impie dice- bat; sed semper esse, et semper Patri coexsistere theologice afirmat : tertio, læreticus ille Asterius, non Amasea, sed alterius prope Antiochiam urbis episcopatum a sociis suis hæreticis in mercedem impietatis accepit. Deinde accersitus ab asseclis Antiochiam, ut impietatem secum propugnaret, admirandi Juliani precibus, ut supra dictum est, vitam misere clausit. Ad hæc vero, ille gregem docet, de virtutibus lucubrationes edidit, omnisque vitæ probe instituendæ methodi receptaculum est : iste vero nihil hujusmodi habuisse deprehenditur. Edita a Maio (Nov. Coll. t. IX, p. 157, 158, q. 315 et ultima. In Geu. xxix). Quod post hebdomadem annorum Jacobus Leian pro Rachel uxorem sumpserit, Scriptura testatur; quodque post alium item per septein annos famulitium Rachelem duxerit ex eadem perspicuum est. Utrum vero statim post polli- citum famulitium uxorem sumpserit, an post famulitium adimpletum, non liquidum est, sed quantum ex verbis ambiguum. Utrum pacta de famulitio fide, mercedem Rachelem acceperit, all, exacto labore et absolutis promissis, matrimonio eam sibi junxerit, ex verbis inter utramque sen-

Question CCCXIVQuæstio CCCXIV

col. 1163–1164page 578 of 591

Quæstio CCCXII - CCCXIII

PG 101:1163γάμον ἠγάγετο· ἀλλ' ἀπὸ μὲν τοῦ ῥητοῦ πρὸς ἑκάτερον μερίζεται ἡ διάνοια· λογισμοὶ δέ τινες μᾶλλον ῥέπειν τὸν νοῦν ὑποτίθενται, ὡς μετὰ τὴν ὑπόσχεσιν εἰς ὁμιλίαν εὐθὺς τὸ γύναιον προσελάβετο· ἐπεὶ εἰ μετὰ τὴν συμπλήρωσιν τῆς ἑπταετίας ταύτην ἠγάγετο, οὐ μόνον εἴκοσι ἔτη ἐν τῇ τοῦ Λάβαν οἰκίᾳ ὁ Ἰακώβ, ὡς αὐτὸς φησι, διατρίψας φαίνεται, ἀλλὰ καὶ τούτων πλείονα· εἰ γὰρ μετὰ τεσσαρεσκαιδεκαετίαν τὴν Ῥαχὴλ ἠγάγετο, χρόνος πάντως ἕτερος διεληλύθει, ἐν ᾧ τε ἡ στείρωσις αὐτῆς διηλέγχετο, καὶ ἐν ᾧ τὰς παιδίσκας εἰς παιδοποιίαν τῷ Ἰακὼβ παρείχετο, ἐν ᾧ τε ἐκεῖναι κατὰ γαστρὸς λαβοῦσαι τοὺς παῖδας ἀπέτικτον, καὶ μετὰ τοῦτον ἕτερος ἐν ᾧ ἡ Ῥαχὴλ τῶν ὀνειδισμῶν ἀπολυομένη τῆς στειρώσεως, τὸν Ἰωσὴφ ἐτεκνώσατο· εἶτα μετὰ τὸν τόκον τοῦ Ἰωσὴφ ἕτερα ἓξ ἐπισημαίνεται ἡ Γραφὴ ἐπὶ μισθῷ προβάτων δουλεῦσαι τὸν Ἰακὼβ τῷ Λάβαν, οὐχὶ μόνα εἴκοσι συγκεφαλαιοῦται· ἀλλὰ καὶ τοῖς χρόνοις τούτοις μεταξὺ προστιθεμένου καθ᾽ ὅν τε ἐστείρευσεν ἡ Ῥαχὴλ καὶ καθ᾽ ὃν αἱ παιδίσκαι ἔτικτον, πλέον ὁ χρόνος συνάγεται· τίς δὲ καὶ μισθὸς τούτου τὸ μεταξὺ τῶν δεκατεσσάρων χρόνων καὶ τῶν ἓξ τῷ Ἰακὼβ δουλεύοντι τῷ Λάβαν ἀφορίζεται; εἰ δὲ οὐδεμίαν τῶν περιόδων τῷ Ἰακὼβ φαίνεται ἀμισθὶ τὴν δουλείαν ἐταλαιπωρεῖτο· ἐν μὲν γὰρ τῇ πρώτῃ ἑπταετίᾳ ἀντὶ τῆς Ῥαχὴλ ἡ Λεία μισθὸς αὐτῷ, ἀντὶ δὲ τῆς δευτέρας ἡ Ῥαχήλ· καὶ ἀντὶ τῶν τελευταίων ἐτῶν ἓξ, ὁ διὰ τῶν προβάτων αὐτῷ χορηγούμενος· ἀντὶ γοῦν τοῦ μεταξὺ χρόνου τῆς τεσσαρεσκαιδεκαετίας καὶ τῶν τελευταίων ἓξ, τίς ἐπιγινώσκεται μισθὸς ἕτερος; ἔδει δὲ εἰ μετὰ τὴν συμπλήρωσιν τῆς τεσσαρεσκαιδεκαετίας τὴν Ῥαχὴλ ὁ Ἰακὼβ ἔγημεν, εἶθ' οὕτως ἡ παιδίσκη καὶ ἡ Ῥαχὴλ στειρεύουσα καὶ πάλιν τίκτουσα χρόνον ἄλλον κατηνάλωσαν, καὶ τούτου τὸν μισθὸν καθεστάναι γνώριμον· ἀλλ' οὐδαμοῦ τῆς Γραφῆς οὔτε μισθὸς φαίνεται, οὔτε χρόνος ἄλλος παρὰ τὰ δεκατέσσαρα καὶ τὰ ἓξ ἔτη παρενθήκην ἐπέχων λόγων συγκαταταττεται. Τὸ μέντοι ῥητὸν τὸ ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν Βασιλειῶν, «Ἀνέσεισε» κεῖται, τὸν Δαβίδ· τοῦτο δὲ ἐν τῇ πρώτῃ τῶν Παραλειπομένων, «Ἀνέστη» παρατέθειται, Σατὰν τῷ Ἰσραήλ· καὶ ἀπέσεισε τὸν Δαβίδ ἀριθμῆσαι τὸν λαόν· καὶ οὐκ ἔστιν ἀλλήλοις ἐναντία ταῦτα, εἰ καὶ δοκεῖ· ἡ μὲν τοῦ Θεοῦ ὀργὴ ἀνέσεισε τὸν Δαβίδ, ἤτοι ἐκίνησε καὶ διεσάλευσε πρὸς τὴν ἀρίθμησιν, διὰ τὴν ἀπόστασιν τοῦ λαοῦ. Τὸ δέ, Σατάν, ὡς ἐπίπαν

genuit Josephum. Denique post partum Josephum, hujus quoque spatii mercedem notam præfinitam οι 11 tentiam mens dubia fuctuat. Quædam argumenta A ad id inclinant, quod pacta fide statim sociam Jacobus virginem acceperit. Verum si peractis septem annis eam duxisset, Jacob videretur non solum annis viginti apud Laban, ut scriptum est, commoratus, sed multo diutius. Nam si post septem annos Rachelem sibi junxit, aliud spatium temporis elapsum est in quo sua ei sterilitas exprobrata est, ancillasque Jacobo ad sobolis procreationem præbuit, illæque postquam in sinu concepissent, pueros genuerunt. Quo tempore peracto aliud exstitit in quo Rachel, sterilitatis purgata exprobratione, sex annos declarat Scriptura per quos Jacobus pro pacta ovium mercede Labano famulatus est; hæc tempora non viginti annos solum complectuntur. Β Namque istis temporibus si adjeceris illud in quo sterilis fuit Rachel, et in quo genuerunt pueros ancillæ, spatium multo longius colligitur. Quæ vero merces Jacobo inter quatuordecim et sex annos famulato decernitur? cum nullo temporis spatio videatur Jacob famulițium sine mercede tulisse. Etenim in prima annorum hebdomade, pro Rachel, merces ei Leia; pro secunda hebdomade Rachel, proque sex aliis annis sibi comparat oves. Quid igitur pro elapso inter quatuordecim et sex ultimos annos spatio? Quæ alia merces delegitur? Opor- teret enim, si Jacobus quatuordecim annis peractis Rachelem sibi adjunxisset, et Rachel, primum ste- rilis, deinde peperisset, alio tempore consumpto, fuisse. Sed nusquam Scripturæ alia merces, nusquam aliud tempus præter quatuordecim et sex annos, supputato jam tempori medium inter- G Ante quæstionem a nobis juxta indicem Vat. numero CCCXIII signatam Maius quatuor alias publi cavit, quæ titulis et inscriptionibus propriis carent et nescio qua amanuensium negligentia non in indice numeratæ fuerunt. Nos has, ne series quæstionum et numerus turbetur, propriis signatas numeris ad- jungimus, cum numeri sub quibus apud Maium apparent, turbati sint et duæ quæstiones eodem numero notari deberent, si eum hac in re sequeremur. Post has quatuor quæstiones eas septem alias collocabimus, quibus Vaticanus codex caret. De populo jussu Davidis numerato. Hoc verbum secundi Regum libri, Commovit David us : a vides : et in primo Paralipomenon sic expressum : • Consurrexit autem Satan contra Israel, et concitavit David ut numeraret Israel. > Hæc duo etsi contraria videantur, minime tamen repugnant. Furor quidem Domini commovit David, impulit scilicet et incitavit ad Israel numerandum, propter populi defectionem. Satan vero, ut semper γάμον ηγάγετο · ἀλλ' ἀπὸ μὲν τοῦ ῥητοῦ πρὸς ἑκάτερ ν μερίζεται ἡ διάνοια· λογισμοὶ δέ τινες μᾶλλον ρέπειν τὸν νοῦν ὑποτίθενται, ὡς μετὰ τὴν ὑπόσχεσιν εἰς όμ λίαν εὐθὺς τὸ γύναιον προσελάβετο· ἐπεὶ εἰ μετὰ τὴν συμπλήρωσιν τῆς ἑπταετίας ταύτην ηγάγετο, οὐ μόνον εἴκοσι ἔτη ἐν τῇ τοῦ Λάβαν οἰκίᾳ ὁ Ἰακώβ, ὡς αὐτός φησι, διατρίψας φαίνεται, ἀλλὰ καὶ τούτων πλείονα - εἰ γὰρ μετὰ τεσσαρεσκαιδεκαετίαν τήν Ραχήλ Αγά- γετο, χρόνος πάντως ἕτερος διεληλύθει, ἐν ᾧ τε ἡ στείρωσις αὐτῆς διηλέγχετο, καὶ ἐν ᾧ τὰς παι- δίσκας εἰς παιδοποιίαν τῷ Ἰακὼβ παρείχετο, ἐν ᾧ τε ἐκεῖναι κατὰ γαστρὸς λαβοῦσαι τοὺς παῖδας ἀπέτι- κτον, καὶ μετὰ τοῦτον ἕτερος ἐν ᾧ ἡ Ραχήλ τῶν ὀνειδισμῶν ἀπολυομένη τῆς στειρώσεως, τὸν Ἰωσὴφ ἐτεκνώσατο · εἶτα μετὰ τὸν τόκον τοῦ Ἰωσὴφ ἕτερα ἐξ ἐπισημαίνεται ἡ Γραφὴ ἐπὶ μισθῷ προβάτων δου- λεῦσαι τὸν Ἰακὼβ τῷ Λάβαν, οὐχὶ μόνα είκοσι συγ- κεφαλαιοῦται · ἀλλὰ καὶ τοῖς χρόνοις τούτοις μεταξὺ προστιθεμένου καθ᾽ ὅν τε ἐστείρευσεν ἡ Ῥαχὴλ καὶ καθ᾿ ὃν αἱ παιδίσκαι ἔτικτον, πλέον ὁ χρόνος συνάγε ται· τίς δὲ καὶ μισθὸς τούτου τὸ μεταξὺ τῶν δεκα- τεσσάρων χρόνων καὶ τῶν ἐξ τῷ Ἰακὼβ δουλεύοντι τῷ Λάβαν ἀφορίζεται ; εἰ δὲ οὐδεμίαν τῶν περιόδων τῷ Ἰακώβ φαίνεται ἀμισθὶ τὴν δουλείαν ἐταλαιπω ρεῖτο· ἐν μὲν γὰρ τῇ πρώτῃ ἑπταετίᾳ ἀντὶ τῆς Ραχήλ ἡ Λεία μισθὸς αὐτῷ. ἀντὶ δὲ τῆς δευτέρας ἡ Ραχήλ · καὶ ἀντὶ τῶν τελευταίων ἐτῶν ἐξ, ὁ διὰ τῶν προβάτων αὐτῷ χορηγούμενος· ἀντὶ γοῦν τοῦ μεταξύ χρόνου τῆς τεσσαρεσκαιδεκαετίας καὶ τῶν τελευταίων ἐξ, τίς ἐπιγινώσκεται μισθὸς ἕτερος ; ἔδει δὲ εἰ μετὰ τὴν συμπλήρωσιν τῆς τεσσαρεσκαιδε καετίας τὴν Ῥαχὴλ ὁ Ἰακὼς ἔγημεν, εἶθ' οὕτως ἡ παιδίσκη καὶ ἡ Ραχήλ στειρεύουσα καὶ πάλιν τίκτουσα χρόνον ἄλλον κατηνάλωσαν, καὶ τούτου τὸν μισθὸν καθεστάναι γνώριμον· ἀλλ' οὐδαμοῦ τῆς Γραφῆς οὔτε μισθός φαίνεται, οὔτε χρόνος ἄλλος παρὰ τὰ δεκατέσσαρα καὶ τὰ ἐξ ἔτη παρενθήκην ἐπο έχων λόγων συγκαταταττεται. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΙΔ'. Τὸ μέντοι ῥητὸν δ' ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν Βασιλειῶν, «Ανέσεισε, κεῖται, τὸν Δαβίδ, ο τοῦτο δὲ ἐν τῇ πρώτη τῶν Παραλειπομένων, « Ανέστη, παρατέθειται, Σαταν τῷ Ἰσραήλ · καὶ ἀπέσεισε τὸν Δαβίδ ἀριθμῆσαι τὸν λαόν · ν καὶ οὐκ ἔστιν ἀλλήλοις ἐναντία ταῦτα, εἰ καὶ δοκεῖ ἡ μὲν τοῦ Θεοῦ ὀργὴ ἀνέσεισε τὸν Δαβίδ, ἤτοι ἐκίνησε καὶ διεσάλευσε πρὸς τὴν ἀρίθμησιν, διὰ τὴν ἀπόστασιν τοῦ λαοῦ. Τὸ δὲ, Σατάν, ὡς ἐπίπαν • Edita a Maio (1. c. p. 154, 155, q. 311). In II Reg. xxxiv, Paral. xxı, 1. Reg. XXIV, 1. 33 1 Paral. xxi, 1. PHOTII PATRIARCHE CP. ponitur. MONITUM. QUESTIO CCCXIV.

col. 1165–1166page 579 of 591

PG 101:1165εἴωθεν ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ ἀντὶ τοῦ, κολαφισμός, καί, πειρασμός, ἐκλαμβάνεσθαι· ὥστε εἰ καὶ μὴ ὠργίσθη Θεός, οὐκ ἂν ἀνεσείσθη ὁ Δαβίδ, ἤτοι πρὸς ἐνθύμησιν μετέστη τοῦ ἀριθμῆσαι τὸν λαόν· εἰ δὲ μὴ ἀνεσείσθη, οὐδ' ὁ πειρασμὸς ἔπεσε τῷ Ἰσραήλ, ἤγουν ὁ Σατάν· αὐτὸ γὰρ τὸ ἀριθμηθῆναι τοῦτο αἴτιον λέγεται τοῦ πειρασμοῦ, καίτοι τῆς ἀποστάσεως μᾶλλον τὴν αἰτίαν ἀποτεκούσης. Ἐπεὶ καὶ Μωϋσῆς ἠρίθμησε, καὶ Δαβὶδ πάλιν μετὰ τὴν πληγήν· καὶ οὐδεμιᾷ τούτων τῶν ἀριθμήσεων οὔτε μῶμος οὔτε πληγὴ ἐγκατέσκηψεν· ὅτι δὲ τῇ, Σατάν, ἀντὶ τοῦ πειρασμοῦ καὶ κολαφισμοῦ λαμβάνεται, καὶ ἐξ ἑτέρων δῆλον· «Ἀνέστησε γάρ, φησί, Σατὰν ἐπὶ Ἰσραὴλ Ἀδερ τὸν Ἰδουμαῖον·» καὶ ὁ ἀπόστολος Παῦλος· «Ἐδόθη μοι σκόλοψ τῇ σαρκί, ἄγγελος Σατάν, ἵνα με κολαφίζῃ·» οἷον ἄγγελος καὶ ὑπηρέτης πειρασμοῦ καὶ κολαφισμοῦ· τουτέστι, Δι' οὗ μοι οἱ κολαφισμοὶ καὶ οἱ πειρασμοὶ ἐπέρχονται· αἰνίττοιτο δ' ἂν τὸ ῥητὸν ἤτοι Ἀλέξανδρον τὸν Χαλκέα τὸν πολλὰ κακὰ ἐπενεγκόντα τῷ Παύλῳ, ἢ τοὺς κατ' ἐκεῖνο καιροῦ τυράννους καὶ ἑτεροδιδασκάλους ἐπανισταμένους αὐτῷ, καὶ πολλῶν πειρασμῶν αἰτίους καὶ διακόνους αὐτῷ γεγενημένους. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΙΕ'. Τὸ δέ, «Εὗρον τὸν Δαβὶδ ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν μου,» ῥητῶς μὲν οὕτως ἐν τῇ Παλαιᾷ Γραφῇ οὐκ ἂν εὑρεθείη· εἰ γὰρ καὶ ἐν Ψαλμοῖς ᾄδεται· «Εὗρον Δαβὶδ τὸν δοῦλόν μου, ἐν ἁγίῳ ἐλαίῳ ἔχρισα αὐτόν·» ἀλλ' οὖν πολὺ τοῦ εἰρημένου ῥητοῦ τῇ λέξει διέστηκεν· ἐγγύτερον δ' ἂν εἴη μᾶλλον τὸ εἰρημένον τῷ προφήτῃ Σαμουὴλ πρὸς τὸν Σαούλ· ὀνειδίζων γὰρ αὐτὸν τὴν παράβασιν τῶν νομικῶν ἐντολῶν καὶ τὴν ἔκπτωσιν τῆς βασιλείας αὐτῷ προαναφωνῶν, φησὶ πρὸς αὐτόν, ὅτι «Ἐπειδὴ σὺ κατὰ τὰς ὁδοὺς Κυρίου καὶ τὰ προστάγματα αὐτοῦ πορεύεσθαι οὐ βούλει, ἐκλέξεται ἑαυτῷ ὁ Θεὸς ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν αὐτοῦ, ὃς ποιήσει πάντα τὰ ἀρεστὰ ἐνώπιον αὐτοῦ·» ἀλλ' εἰ καὶ πλατύτερον τοῦτο τῆς ῥήσεως τῆς ψαλμικῆς, πλὴν οὐ κατὰ πάντα ἀπαράτρεπτόν ἐστι τοῖς ὀνόμασι πρὸς τό «Εὗρον τὸν Δαβὶδ τὸν τοῦ Ἰεσσαὶ ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν μου,» ἀλλ' οὖν τοῦτο ὁ θεσπέσιος Παῦλος εἰδὼς εἰς ἐκεῖνον δημηγορῶν ἐν ταῖς Πράξεσι σχηματίζει· ἀνὴρ δὲ λέγεται κατὰ τὴν καρδίαν τοῦ Θεοῦ εὑρῆσθαι ὁ Δαβίδ, ἐπειδὴ πολλῶν ἐντολῶν ὑπαρχουσῶν, δι' ὧν ὁ τῆς ἀρετῆς χαρακτηρίζεται τρόπος, οὐδεμία ἄλλη ἵστησι πλησίον Θεοῦ καὶ ὅσον ἀνθρωπίνῃ φύσει δυνατὸν εἰς τὴν πρὸς ἐκεῖνον ὁμοίωσιν ἀναβιβάζει, ὡς τὸ τοὺς ἐχθροὺς ἀμείβεσθαι ἀγαθοῖς· καὶ γὰρ ὁ Κυριακὸς ἐν Εὐαγγελίοις λόγος φησί· «Γίνεσθε οἰκτίρμονες ὡς καὶ ὁ Πατὴρ ὑμῶν οἰκτίρμων· αὐτὸς γὰρ ἀνατέλλει τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἐπὶ ἀγαθοὺς καὶ πονηρούς·» καὶ πάλιν· «Καλῶς ποιεῖτε τοῖς μισοῦσιν ὑμᾶς, ἵνα γένησθε ὅμοιοι τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς·» ὁ γοῦν Δαβὶδ ταύτην κατορθώσας τὴν ἀρετήν, εἰ καὶ ἐν ἄλλοις, ἅτε δὴ ἄνθρω-

εἴωθεν ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ ἀντὶ τοῦ, κολαφισμός, και, Α πειρασμός, ἐκλαμβάνεσθαι· ὥστε εἰ καὶ μὴ ὠργίσθη Θεός, οὐκ ἂν ἀνεσείσθη ὁ Δαβίδ, ἤτοι πρὸς ἐνθύμησιν μετέστη τοῦ ἀριθμῆσαι τὸν λαόν· εἰ δὲ μὴ ἀνεσείσθη, οὐδ' ὁ πειρασμὸς ἔπεσε τῷ Ἰσραὴλ, ήγουν ὁ Σατάν αὐτὸ γὰρ τὸ ἀριθμηθῆναι τοῦτο αἴτιον λέγεται τοῦ πειρασμοῦ, καίτοι τῆς ἀποστάσεως μᾶλλον τὴν αἰτίαν ἀποτεκούσης. Ἐπεὶ καὶ Μωϋσῆς ἠρίθμησε, καὶ Δαβίδ πάλιν μετὰ τὴν πληγήν· καὶ οὐδεμιᾷ τούτων τῶν ἀρι θμήσεων οὔτε μῶμος οὔτε πληγὴ ἐγκατέσκηψεν· ὅτι δὲ τῇ, Σατάν, ἀντὶ τοῦ πειρασμοῦ καὶ κολαφισμοῦ λαμβάνεται, καὶ ἐξ ἑτέρων δῆλον· καὶ ο Ανέστησε γάρ, φησί, Σατὰν ἐπὶ Ἰσραὴλ Αδερ τὸν Ἰουδαῖον· » καὶ ὁ ἀπόστολος Παῦλος· · Ἐδόθη μοι σκόλοψ τῇ σαρκὶ ἄγ γελος Σατάν, ἵνα με κολαφίζῃ· » οἷον ἄγγελος καὶ ὑπο ηρέτη; πειρασμού και κολαφισμοῦ· τουτέστι, Δι' οὗ Β μοι οἱ κολαφισμοὶ καὶ οἱ πειρασμοὶ ἐπέρχονται αἰνίττοιτο δ' ἂν τὸ ῥητὸν ἤτοι ᾿Αλέξανδρον τὸν Χαλ κέα τὸν πολλὰ κακὰ ἐπενεγκόντα τῷ Παύλῳ, ἢ τοὺς κατ' ἐκείνο καιροῦ τυράννους καὶ ἑτεροδιδασκάλους ἐπανισταμένους αὐτῷ, καὶ πολλῶν πειρασμῶν αἰτίους καὶ διακόνους αὐτῷ γεγενημένους. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΙΕ'. Τὸ δὲ, « Εὗρον τὸν Δαβὶδ ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν μου, ἡ ῥητῶς μὲν οὕτως ἐν τῇ Παλαιᾷ Γραφῇ οὐκ ἂν εὐμε θείη· εἰ γὰρ καὶ ἐν Ψαλμοῖς ᾄδεται· « Εὗρον Δαβίδ τὸν δοῦλόν μου, ἐν ἁγίῳ ἐλαίῳ ἔχρισα αὐτόν· ὁ ἀλλ᾽ οὖν πολὺ τοῦ εἰρημένου ῥητοῦ τῇ λέξει διέστηκεν· ἐγγύ- τερον δ' ἂν εἴη μᾶλλον τὸ εἰρημένον τῷ προφήτῃ Σα- C μουὴλ πρὸς τὸν Σαούλ · ὀνειδίζων γὰρ αὐτὸν τὴν πα ράβασιν τῶν νομικῶν ἐντολῶν καὶ τὴν ἔκπτωσιν τῆς βασιλείας αὐτῷ προαναφωνῶν, φησὶ πρὸς αὐτὸν, ὅτι «Επειδὴ σὺ κατὰ τὰς ὁδοὺς Κυρίου καὶ τὰ προστάγματα αὐτοῦ πορεύεσθαι οὐ βούλει, ἐκλέξεται ἑαυτῷ ὁ Θεὸς ἄν- δρα κατὰ τὴν καρδίαν αὐτοῦ, ὅς ποιήσει πάντα τὰ ἀρε στὰ ἐνώπιον αὐτοῦ· ἡ ἀλλ᾽ εἰ καὶ πλατύτερον τοῦτο τῆς ῥήσεως τῆς ψαλμικῆς, πλὴν οὐ κατὰ πάντα ἀπαράτρες πτόν ἐστι τοῖς ὀνόμασι πρὸς τὸ «Εὗρον τὸν Δαβὶδ τὸν τοῦ Ἰεσσαὶ ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν μου, ἀλλ᾽ οὖν τοῦτο ὁ θεσπέσιος Παῦλος εἰδὼς εἰς ἐκεῖνον δημηγορῶν ἐν ταῖς Πράξεσι σχηματίζει· ἀνὴρ δὲ λέγεται κατὰ τὴν καρ- δίαν τοῦ Θεοῦ εὑρῆσθαι ὁ Δαβίδ, ἐπειδὴ πολλῶν ἐν- τολῶν ὑπαρχουσῶν, δι᾿ ὧν ὁ τῆς ἀρετῆς χαρακτηρί- ζεται τρόπος, οὐδεμία άλλη ίστησι πλησίον Θεοῦ καὶ D ὅσον ἀνθρωπίνῃ φύσει δυνατὸν εἰς τὴν πρὸς ἐκεῖνον ὁμοίωσιν ἀναβιβάζει, ὡς τὸ τοὺς ἐχθροὺς ἀμείβεσθαι · ἀγαθοῖς· καὶ γὰρ ὁ Κυριακὸς ἐν Εὐαγγελίοις λόγος φησί· « Γίνεσθε οικτίρμονες ὡς καὶ ὁ Πατὴρ ὑμῶν οἰκτίρμων· αὐτὸς γὰρ ἀνατέλλει τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἐπὶ ἀγαθοὺς καὶ πονηρούς· καὶ πάλιν· • Καλῶς ποιεῖτε τοῖς μισοῦσιν ὑμᾶς, ἵνα γένησθε ὅμοιοι τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς· » ὁ γοῦν Δαβὶδ ταύτην κατα ορθώσας τὴν ἀρετὴν, εἰ καὶ ἐν ἄλλοις, ἅτε δὴ ἄνθρω- in Scriptura sacra solet, pro pena et tentatione excipitur. Ita ut si non iratus fuisset Deus, non commotus fuisset David, nec nimirum populi nu- merandi consilium in animo agitasset. Si autem non commotus fuisset, certe in Israel periculum non incidisset, id est, Satan. Ut enim Scriptura per- hibet, numeratio populi causa pestis fuit. Ut autem se res habet, defectio populi talem peperit cladem. Etenim Moyses quoque populum numeravit, David- que rursus post pestem: attamen nulli harum nu- merationum nec labes, nec poena incubuit. Caeterum pro pœna et periculo Satan deprehendi et ex aliis locis. constat. c Suscitavit enim Satan, ait Scriptura, con- tra Israel Ader Judæum ; » Paulusque apostolus: • Datus est mihi stimulus carnis meæ angelus Sa- lanæ, qui me colaphizet 63.50, , in quo ponitur angelus pro ministerio ponæ et tentationis, id est, Per quem mihi colaphi et tentationes infliguntur. Obscure posset significare hoc verbum vel Alexan- drum aerarium artificem a quo mulla passus est Paulus, vel hujus temporis reges et homines qui alia docentes eique ad versati multarum tentationum auctores et ministri Paulo fuerant. Cur David vir secundum cor Dei appellatus fuerit. Edita a Maio (1. c. p. 155, 156, n. 312). Hoc verbum Inveni David hominem secundum cor meum, › nominatum in veteri Scriptura sic non invenies, quanquam et in Psalmis canitur : Inveni David servum meum; oleo sancto meo unxi cum s. . Sed priora longe ab his distant: pro- piusque accederet quod propheta Samuel Sauli dixit, cum increparet eum quoniam mandata transgressus erat, eique prædiceret fore ut regnu pelleretur Quia in vias Domini ambulare no- luisti, et mandala illius non custodisti, quæret Dominus sibi virum juxta cor suum, qui faciet omnes voluntates ejus ". . Sed quamvis hæc paulo expressiora sint quam ea quæ fert psalmus, non tamen omni ex parte cum illis verbis congruunt : • Inveni David Jesse filium, hominem juxta cor meum, quæ divus Paulus, quamvis apprime nosset, attamen coram populo de activa vitæ ratione verba faciens 39', voces supra dictas per abusionem usur- pavit. Dicitur David juxta cor Dei inventus fuisse, quod, multis mandatis vigentibus, quibus virtutis proprium exprimitur, nullum aliud propius ad Deum nos erigit et quantum humanæ naturæ datum est, ad similitudinem illius tollit, quam inimicis nostris bona pro malis retribuere. Namque in Evangelio dixit Dominus : . Estote ergo miseri- cordes sicut et Pater vester misericors est. Ille enim solem suum oriri facit super bonos et malos 88. Rursusque : • Benefacile his qui oderunt vos, ut ɓitis filii Patris vestri qui in cœlis est *. » David igitur illa virtute præditus, quamvis alia ex parte 33:30 ]] Cor. xi, 7.' "Psal. Lxxxviii, 21. ³ 1 Reg. xi, 14. *** Act. xiii, 22. "Luc. vi, 30. * ibid. 27, AD AMPHILOCHIUM QUESTIO CCCXIV, CCCXV. QUÆSTIO CCCXV.

Question CCCXVIQuæstio CCCXVI

col. 1167–1168page 580 of 591

Quæstio CCCXV

PG 101:1167πος ὤν, κατηνέχθη, εἰκότως κατὰ τὴν καρδίαν τοῦ Θεοῦ τοῦ Δαβὶδ οὐ πρὸς ἐκεῖνον μόνον, κατά τε τὴν εὐσέβειαν καὶ τὴν ἄλλην ἀρετὴν τὴν ὑπεροχὴν εἶχεν, ἀλλὰ καὶ πρὸς τοὺς ἐφεξῆς μικροῦ πάντας· Οὐδεὶς γὰρ, φησίν, ἐγένετο ὡς Δαβὶδ ποιήσας τὸ εὐθὺ ἐνώπιον Κυρίου· διὰ τοῦτο προορώμενος τὴν τοῦ Δαβὶδ ἀρετὴν ὁ προφήτης φησίν, ὡς « Ἐκλέξεται αὐτῷ ὁ Θεὸς ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν αὐτοῦ, καὶ ποιήσει πάντα τὰ ἀρεστὰ ἐνώπιον αὐτοῦ. » Οὐδὲν δὲ κωλύει καὶ ἀπὸ τοῦ γράμματος πρὸς τὴν διάνοιαν ἀναχωροῦντα μὴ ἐπ' ἐκείνου μόνον τοῦ Δαβὶδ εἰς τὸν χρησμὸν ἐκβῆναι, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ἐπὶ τὸν ἀπὸ τοῦ σπέρματος Δαβὶδ καὶ Ἰεσσαὶ καταγόμενον Χριστὸν, οὗ τῆς βασιλείας οὐκ ἔσται τέλος· τὸ γὰρ ἱερὸν Γράμμα φησὶν ἀλλαχοῦ περὶ αὐτοῦ· « Αὐτὸς ἐπικαλέσεται με Πατέρα, κἀγώ πρωτότοκον θήσω αὐτὸν ὑψηλὸν παρὰ πάντας τοὺς βασιλεῖς· » Τοῦτον τοιγαροῦν προδηλῶν ὁ Θεὸς διὰ τοῦ Προφήτου, τὸν ἐκ σπέρματος μὲν Δαβὶδ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, ἐκ Θεοῦ δὲ Θεὸν Λόγον, Χριστὸν τὸν Σωτῆρα ἡμῶν, φησὶν αὐτὸν εὑρέσθαι κατὰ τὴν καρδίαν αὐτοῦ, οἱονεὶ ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ συναπτόμενον θελήματι, κἂν ἐν τῷ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ἐγνωρίζετο συγκρίματι, καὶ τούτῳ ἡ βουλὴ καὶ ἡ ἐνέργεια τοῦ Πατρικοῦ θελήματος ἀδιάστατος· Ἃ γὰρ θέλει, φησίν, ὁ Πατήρ, ταῦτα θέλει καὶ ὁ Υἱός· καὶ μυρία ἄλλα· καὶ κατὰ τὸν ἀκριβῆ λόγον, οὗτός ἐστιν ὁ πάντα τὰ ἀρεστὰ πεπληρωκὼς τοῦ Πατρός· ἐπεὶ ὅ γε Δαβὶδ ἔχοι ἄν τισι καὶ ἐξ ὧν ἔπραξε λαβὰς παρασχεῖν· ἐπὶ μὲν τοῦ Οὐρίου περιφανῶς, καὶ ἐπὶ τῇ ἀπαριθμήσει τοῦ λαοῦ, τάχα δὲ καὶ ἐπὶ τῇ τοῦ Νάβαλ καταφέρῳ ῥύμῃ καὶ ὀργῇ, καὶ ὅτι μὴ πάντα τὰ τοῦ νόμου φυλάττων ὑπὸ ἀράν τινα ἔπιπτεν· οὔτε γὰρ τὸ Πάσχα φαίνεται φαγών, καὶ οὐκ ὀλίγα τῶν ἐν τῷ νόμῳ, κἂν μὴ τὰ καίρια, παραβεβασμένος· καὶ ἡ κατὰ τοῦ Ἰωὰβ δὲ καὶ Σεμεεὶ δεδομένη ἐντολὴ τῷ παιδί· καὶ τό, « Οὐ σὺ οἰκοδομήσεις μοι οἶκον, ὅτι ἀνὴρ αἱμάτων εἶ· » εἰ καὶ τὰς ἐπιλύσεις ἔχουσιν εἰς ἀθώωσιν περιιστώσας τὸν Δαβίδ, ἀλλ' οὖν κατὰ τὸ πρόχειρον πολλοῖς ἐμποδὼν ἔστανται, μὴ κατὰ τὴν καρδίαν πάντα τελέσαι αὐτὸν τοῦ Θεοῦ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΙʹ. Τὸ δὲ ἐν τῇ ἐρήμῳ πρωὶ μὲν τὸ μάννα καταπέμπεσθαι τῷ Ἰσραήλ, ἑσπέρας δὲ τὴν ὀρτυγομήτραν, τοιαύτης ἀναφθείη ἂν θεωρίας· Τὸ μὲν μάννα πρωΐ κατήρχετο, ὅτι τύπος ἦν τοῦ οὐρανίου ἄρτου, Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, ὃς δικαιοσύνης Ἥλιος καὶ ἀνατολὴ ἡλίου ἡμῖν ἐπεδήμησε τοῖς ἐν σκότει· ἐπεὶ οὖν τῷ τῆς δικαιοσύνης Ἡλίῳ καὶ τῇ ἀνατολῇ παρεικάζεται τὸ αἰσθητὸν μάννα, εἰκότως κάτεισι πρωΐ, τῷ συγγενεῖ τὴν ἀναλογίαν φυλάττον· ἡ δὲ ὀρτυγομήτρα κάτεισιν ἑσπέρας ζωοθυσίαν τοῖς Ἰσραηλίταις πληροῦσα, ἐπειδὴ τὴν ἐν τῷ νόμῳ παρεδήλου λατρείαν, ἥτις ἐν σκιαῖς τε καὶ ἀμυδροτέροις ἴχνεσι τῆς ἀληθείας ἐτελεῖτο· ἔτι δὲ καὶ κνίσσαι καὶ ἀτμοὶ ζοφώ

prout humana est naturæ inferiorem sese præ- buerit, haud immerito, vel secundum cor Dei, præstitit et pietate, et cæteris virtutibus, non so- lum Sauli, sed etiam omnibus fere qui illum ætate consecuti sunt. Nemo enin, inquit, ut David recte vixit coram Domino. Idcirco prospiciens Davidis virtutem propheta dixit : « Quæsivit Dominus sibi virum juxta cor suum qui faciet omnes voluntates ejus. » Nihil prohibet vel in Scripturis quominus hujus sententiæ interiora scrutati, eam non in Davidem tantum referamus, sed potius ad illum ortum ex semine Davidis et Jesse, Christum, cujus regni non erit finis. Sacra enim Scriptura de illo alibi dicit: • Ipse invocabit me : Pater meus es tu ; et ego pri- mogenitum ponam illum excelsum præ regibus terra. . Quem prænuntians per Prophetam Deus, Christum ortum e semine Davidis, quod attinet ad hominem, Verbum autem ex Deo, Deum Salvato- rem nostrum ait invenisse secundum cor suum, utpote uni et eidem ac ipse Pater voluntati addi- ctum; quod videas etiam in humana Christi natura cui eadem voluntas est, eadem voluntatis expres-- sio atque ipsi Deo Patri. Quæ vult enim, ait, Pater, hæc vult quoque Filius, et sexcenta alia. Quod si ad strictum verbi sensum spectes, unus hic est qui voluntates Patris sui faciat”, cum ipse David vitam degendo, non omnino culpa caruerit; hoc quidem maxime perspicitur ex Uria et populi enumeratione, præsertimque ex Ira furentis qna in Nabal irruit, et eo quod non expleta plane lege, in maledictionem inciderit. Namque videtur Pascha non comedisse, et aliquot legis præcepta violavisse, Inon tamen quæ sunt maximi momenti. Item de man- ¡datis quæ præcepit filio Salomoni de Joab et Semei; et ex his Dei verbis ⚫ Non mihi institues domum quo- Iniam vir sanguinum es ". » Hæc quamvis excusa- tiones habeant quæ Davidis innocentiam tueantur, `attamen primo aspectu multis obstacula videntur ne David fecerit cuncta secundum cor Dei. QUESTIO CCCXVI. Cur manna in eremo de cœlo ceciderit. Edita a Maio (1. c. p. 156, n. 315).. Manna quod in deserto mane Israelitis funde- D batur, et ortygometra quæ vespere pluebat, eamdem ad Aguram attinent. Manna quidem mane funde- hatur, quia figura erat coelestis panis, Christi Dei nostri, qui justitiæ sol et solis ortus nobis in tenebris jacentibus apparuit. Cum igitur sensibile manna simile quiddam liabeat huic soli et auroræ justitia convenienter mane funditur ut suam cum aſſini suo similitudinem servet. Ortygometra vero sub vespere pluit, ut hostias Israelitarum sacrificio præbeat, nam ipsa figurabat cultum qui apud Ju- dæos in tenebris et quasi inter obscura veritatis vestigia ſiebat, pinguibus et fumosis vaporibus Α πος ὤν, κατηνέχθη, εἰκότως κατὰ τὴν καρδίαν τοῦ Θεοῦ τοῦ Δαβὶδ οὐ πρὸς ἐκεῖνον μόνον, κατά τε την εὐσέβειαν καὶ τὴν ἄλλην ἀρετὴν τὴν ὑπεροχὴν εἶχεν, ἀλλὰ καὶ πρὸς τοὺς ἐφεξῆς μικροῦ πάντας· Οὐδεὶς γὰρ, φησὶν, ἐγένετο ὡς Δαβὶδ ποιήσας τὸ εὐθὺ ἐνώπιον Κυρίου· διὰ τοῦτο προορώμενος τὴν τοῦ Δαβὶδ ἀρε τὴν ὁ προφήτης φησίν, ὡς « Εκλέξεται αὐτῷ ὁ Θεὸς ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν αὐτοῦ, καὶ ποιήσει πάντα τὰ ἀρεστὰ ἐνώπιον αὐτοῦ. » Οὐδὲν δὲ κωλύει καὶ ἀπὸ τοῦ γράμματος πρὸς τὴν διάνοιαν ἀναχωροῦντα μὴ ἐπ' ἐκείνου μόνον τοῦ Δα- Εἰς τὸν χρησμὸν ἐκβῆναι, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ἐπὶ τὸν ἀπὸ τοῦ σπέρματος Δαβὶδ καὶ Ἰεσσαὶ καταγόμενον Χριστὸν, οὗ τῆς βασιλείας οὐκ ἔσται τέλος· τὸ γὰρ ἱερὸν Γράμμα φησὶν ἀλλαχοῦ περὶ αὐτοῦ· « Αὐτὸς ἐπι- καλέσεται με Πατέρα, καγώ πρωτότοκον θήσω αὐτὸν ὑψηλὸν παρὰ πάντας τοὺς βασιλεῖς· « Τοῦτον τοιγα ροῦν προδηλῶν ὁ Θεὸς διὰ τοῦ Προφήτου, τὸν ἐκ σπέρματος μὲν Δαβὶδ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, ἐκ Θεοῦ δὲ Θεὸν Λόγον, Χριστὸν τὸν Σωτῆρα ἡμῶν, φησὶν αὐτ τὸν εὕρασθαι κατὰ τὴν καρδίαν αὐτοῦ, οἱονεὶ ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ συναπτόμενον θελήματι, κἂν ἐν τῷ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως εγνωρίζετο συγκρίματι, καὶ τούτῳ ἡ βουλὴ καὶ ἡ ἐνέργεια τοῦ Πατρικοῦ θελήματ τος ἀδιάστατος· "Α γὰρ θέλει, φησίν, ὁ Πατήρ, ταῦτα θέλει καὶ ὁ Υἱός· καὶ μυρία ἄλλα· καὶ κατὰ τὸν ἀκριβῆ λόγον, οὗτός ἐστιν ὁ πάντα τὰ ἀρεστὰ πεπλη ρωκὼς τοῦ Πατρός· ἐπεὶ ὅ γε Δαβὶδ ἔχοι ἄν τισι καὶ ἐξ ὧν ἔπραξε λαβὰς παρασχεῖν· ἐπὶ μὲν τοῦ Οὐρίου περιφανῶς, καὶ ἐπὶ τῇ ἀπαριθμήσει τοῦ λαοῦ, τάχα δὲ καὶ ἐπὶ τῇ τοῦ Νάβαλ καταφέρω ῥύμῃ καὶ ὀργῇ, καὶ ὅτι μὴ πάντα τὰ τοῦ νόμου φυλάττων ὑπὸ ἀράν τινα Επιπτεν· οὔτε γὰρ τὸ Πάσχα φαίνεται φαγών, καὶ οὐκ ὀλίγα τῶν ἐν τῷ νόμῳ, κἂν μὴ τὰ καίρια, παραβεβα σμένος · καὶ ἢ κατὰ τοῦ Ἰωάβ δὲ καὶ Σεμεεὶ δεδο μένη ἐντολὴ τῷ παιδί· καὶ τὸ, « Οὐ σὺ οἰκοδομήσεις μοι οἶκον, ὅτι ἀνὴρ αἱμάτων εἴ ο εἰ καὶ τὰς ἐπιλύ- σεις ἔχουσιν εἰς ἀθώωσιν περιιστώσας τὸν Δαβίδ, ἀλλ᾽ οὖν κατὰ τὸ πρόχειρον πολλοῖς ἐμποδὼν ἔστανται, μὴ κατὰ τὴν καρδίαν πάντα τελέσαι αὐτὸν τοῦ Θεοῦ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΙ. " Τὸ δὲ ἐν τῇ ἐρήμῳ πρωὶ μὲν τὸ μάννα καταπέμ πεσθαι τῷ Ἰσραὴλ, ἑσπέρας δὲ τὴν ὀρτυγομήτραν, τοιαύτης ἀναφθείη ἂν θεωρίας· Τὸ μὲν μάννα πρωΐ κατήρχετο, ὅτι τύπος ἦν τοῦ οὐρανίου ἄρτου, Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, ὃς δικαιοσύνης Ηλιος καὶ ἀνατολὴ ἡλίου ἡμῖν ἐπεδήμησε τοῖς ἐν σκότει · ἐπεὶ οὖν τῷ τῆς δικαιοσύνης Ηλίῳ καὶ τῇ ἀνατολῇ παρεικάζεται τὸ αἰσθητὸν μάννα, εἰκότως κάτεισι πρωΐ, τῷ συγ γενεῖ τὴν ἀναλογίαν φυλάττον· ἡ δὲ ὀρτυγομήτρα κάτεισιν ἑσπέρας ζωοθυσίαν τοῖς Ἰσραηλίταις πλη ροῦσα, ἐπειδὴ τὴν ἐν τῷ νόμῳ παρεδήλου λατρείαν, ἥτις ἐν σκιαῖς τε καὶ ἀμυδροτέροις ίχνεσι τῆς ἀλη θείας ἐτελεῖτο · ἔτι δὲ καὶ κνίσσαι καὶ ἀτμοὶ ζοφώ 45 Psal. LXXXVII, 28. se Matth. vn, 21. 37 | Rog. xvi, 8. PHOTII PATRIARCHE CP.

col. 1169–1170page 581 of 591

PG 101:1169δεις διὰ τῶν θυμάτων ἐπελύγαζον τὸν ἀέρα· καὶ εἰκότως πρὸς ἑσπέραν τὸ προχαράττον τὴν νομικὴν θυσίαν κατεφέρετο τοῖς Ἰσραηλίταις· ὡσαύτως δὲ εἴ τις ἄλλος ἐθελήσοι λαβεῖν τοῦτο ὡς προχάραγμα τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως, οὐκ ἂν τοῦ εἰκότος παρασφαλείη· καὶ τοῦ σώματος δὲ Χριστοῦ ὁ λαβὼν ἐδίδου τοῖς μαθηταῖς ὁ Σωτὴρ λέγων· «Φάγετε πάντες, εἴτις προτύπωσιν φαίη τὸ μάννα, εὐλόγως ἂν εὔροι τὴν ἐν τῇ πρωΐᾳ τοῦτο φέρεσθαι τοῖς Ἰσραηλίταις· καὶ γὰρ ἡ καθολικὴ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία, τοῦτο νυνὶ διαφυλάττει, ἐν τῷ τῆς πρωΐας καιρῷ τὴν ἱερὰν καὶ καθαρὰν καὶ ἀναίμακτον θυσίαν μυσταγωγοῦσα καὶ τὴν τοῦ Παναγίου Πνεύματος χάριν ἐκδεχομένη. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΙΖ΄. Ἐν μέντοι τῷ· «Θήσω τὴν διαθήκην μου ἀνὰ μέσον ἐμοῦ καὶ σοῦ» πρὸς τὸν Ἀβραὰμ εἰρημένῳ, διαθήκην μὲν τὰ νῦν τὴν περιτομὴν δηλοῖ· τὸ δέ, «Ἀνὰ μέσον ἐμοῦ καὶ σοῦ», ὅτι Αὕτη ἐμὴ διαθήκη μεσιτεύσει ἀμφοῖν ἀναμεταξύ, ὅτι ἀψευδεῖς σοι αἱ παρ᾿ ἐμοῦ ἔσονται ἐπαγγελίαι· δύναται δὲ τό, «Ἀνὰ μέσον ἐμοῦ καὶ σοῦ», καὶ χρονικήν τινα παράτασιν ὑπεμφαίνειν, καὶ ταύτην εἴ τις ἔμελλε τῇ περιτομῇ παραμετρεῖσθαι, ὡσανεί· «Ὁ τὴν πρὸς σὲ νυνὶ διαθήκην συνιστὰς ἐγώ, ἔσται ὅτε γενήσομαι ἄνθρωπος· καὶ ἡ διαθήκη μου αὕτη ἤτοι ἡ περιτομὴ ἀπὸ σοῦ τὴν ἀρχὴν λαβοῦσα, μέχρις ἐμοῦ διακρατήσασα λήξει»· καὶ γὰρ μετὰ τὴν περιτομὴν τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ, οὐκέτι χώραν ἔσχεν ἡ κατὰ νόμον γενομένη τῆς ἀκροβυστίας περιτομή· ἀλλ᾿ ὅσοι περιετμήθησαν καὶ παρανομοῦντες περιετμήθησαν· ἡ δὲ παρὰ Θεῷ ὡρισμένη περιτομὴ ἐν αὐτῷ πέπαυται τῷ Χριστῷ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΙΗ΄. Διὰ τί ἐπετίμησεν ὁ Ἰησοῦς τῷ Πέτρῳ, τὸν θάνατον δυσανασχετοῦντι; Ὅτιπερ εἰ καὶ φίλτρῳ ζέοντι, καὶ στοργῇ ἐμπύρῳ ἐδόκει προαγαγεῖν τὸ ῥῆμα, ἀλλ᾿ οὖν ἡδονὴν ἔφερεν τῷ διαβόλῳ. Τοῦ γὰρ μὴ παθεῖν τὸν Χριστόν, κέρδος ἦν μέγιστον τῷ Σατανᾷ, ἅτε δὴ τῆς τῶν ἀνθρώπων τυραννίδος οὐκ ἐξισταμένῳ. Διὰ τοῦτο οὖν καὶ ἡ ἐπιτίμησις λέγει· «Ὕπαγε ὀπίσω μου, Σατανᾶ, διότι οὐ φρονεῖς τὰ τοῦ Θεοῦ». ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΙΘ΄. Τί σημαίνει ἡ τοῦ Ἀβσαλὼμ τῷ πατρὶ ἐπανάστασις; Τὴν τῶν Ἰουδαίων εἰκονίζει κατὰ τοῦ Σωτῆρος ἐπανάστασιν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΚ΄. Πῶς ἐντελλόμενος ὁ Σωτὴρ πάντας ἀγαπᾷν, ἐπιτάττει πέμπων τοὺς μαθητὰς εἰς τὸ κήρυγμα, μηδένα ἀσπάζεσθαι κατὰ τὴν ὁδόν; Ἔδει, ὅτι οὐκ ἔστιν ἐναντία ταῦτα ἀλλήλων.

δεις διὰ τῶν θυμάτων ἐπελύγαζον τὸν ἀέρα· καὶ εἰκότως πρὸς ἑσπέραν τὸ προχαράττον τὴν νομικὴν θυσίαν κατεφέρετο τοῖς Ἰσραηλίταις· ὡσαύτως δὲ εἴ τις ἄλλος ἐθελήσοι λαβεῖν τοῦτο ὡς προχάραγμα τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως, οὐκ ἂν τοῦ εἰκότος παρα σφαλείη· καὶ τοῦ σώματος δὲ Χριστοῦ ὁ λαβὼν ἐδίδου τοῖς μαθηταῖς ὁ Σωτὴρ λέγων· «Φάγετε πάντες, εἴτις προτύπωσιν φαίη τὸ μάννα, εὐλόγως ἂν εὔροι τὴ ἐν τῇ πρωΐᾳ τοῦτο φέρεσθαι τοῖς Ἰσραηλίταις· καὶ γὰρ ἡ καθολικὴ τοῦ Θεοῦ. Ἐκκλησία, τοῦτο νυνὶ διαφυ λάττει, ἐν τῷ τῆς πρωίας καιρῷ τὴν ἱερὰν καὶ κα θαρὰν καὶ ἀναίμακτον θυσίαν μυσταγωγοῦσα καὶ τὴν τοῦ Παναγίου Πνεύματος χάριν εκδεχομένη. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΙΖ΄. Εν μέντοι τῷ· ι Θήσω τὴν διαθήκην μου ἀνὰ μέσον ἐμοῦ καὶ σοῦ» πρὸς τὸν ᾿Αβραὰμ εἰρημένῳ, διαθήκην μὲν τὰ νῦν τὴν περιτομὴν δηλοῖ· τὸ δὲ, ο Ανὰ μέσον ἐμοῦ καὶ σοῦ, ὅτι Αὕτη ἐμὴ διαθήκη μεσιτεύσει ἀμ φοῖν ἀναμεταξύ, ὅτι ἀψευδεῖς σοι αἱ παρ᾿ ἐμοῦ ἔσονται ἐπαγγελίαι·, δύναται δὲ τὸ, ο Ανὰ μέσον ἐμοῦ καὶ σοῦ, καὶ χρονικήν τινα παράτασιν ὑπεμφαίνειν, καὶ ταύτην εἴ τις ἔμελλε τῇ περιτομῇ παραμε τρεῖσθαι, ὡσανεί· Ο τὴν πρὸς σὲ νυνὶ διαθήκην συν ιστὰς ἐγώ, ἔσται ὅτε γενήσομαι ἄνθρωπος· καὶ ἡ διαθήκη μου αὕτη ἤτοι ἡ περιτομὴ ἀπὸ σοῦ τὴν ἀρο χὴν λαβοῦσα, μέχρις ἐμοῦ διακρατήσασα λήξει· καὶ γὰρ μετὰ τὴν περιτομὴν τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ, οὐκέτι χώραν ἔσχεν ἡ κατὰ νόμον γενομένη τῆς ἀκροβυστίας περιτομή· ἀλλ' ὅσοι περιετμήθησαν καὶ παρανομούντες περιετμήθησαν· ἡ δὲ παρὰ Θεῷ ὡρι σμένη περιτομὴ ἐν αὐτῷ πέπαυται τῷ Χριστῷ. ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΙΗ'. Διὰ τί ἐπετίμησεν ὁ ᾿Ιησοῦς τῷ Πέτρῳ, τὸν θά νατὸν δυσανασχετοῦντι; Οτιπερ εἰ καὶ φίλτρῳ ζέοντι, καὶ στοργῇ ἐμ πύρῳ ἐδόκει προαγαγεῖν τὸ ῥῆμα, ἀλλ᾽ οὖν ἡδονὴν ἔφερεν τῷ διαβόλῳ. Τοῦ γὰρ μὴ παθεῖν τὸν Χρι στὸν, κέρδος ἦν μέγιστον τῷ Σατανᾷ, ἅτε δὴ τῆς τῶν ἀνθρώπων τυραννίδος οὐκ ἐξισταμένῳ. Διὰ τοῦτο οὖν καὶ ἡ ἐπιτίμησις λέγει· ο Υπαγε ὀπίσω μου, Σατανά, διότι οὐ φρονεῖς τὰ τοῦ Θεοῦ. Τι σημαίνει ἡ τοῦ ᾿Αβσαλώμ τῷ πατρὶ ἐπανά στασις; Τὴν τῶν Ἰουδαίων εἰκονίζει κατὰ τοῦ Σωτῆρος ἐπανάστασιν.... ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΤΚ'. δ Πῶς εντελλόμενος ὁ Σωτὴρ πάντας ἀγαπᾷν, ἐπιτάττει πέμπων τοὺς μαθητὰς εἰς τὸ κή ρυγμα, μηδένα ἀσπάζεσθαι κατὰ τὴν ὁδόν; Εδει, ὅτι οὐκ ἔστιν ἐναντία ταῦτα ἀλλήλων. inter sacrifcia aerem obscurantibus. Meritoque ad Edita a Maio (1. c. p. 156, 157, n. Editarum a Wolfio quadragesima quinta (Cur. vesperam quod legitimæ erat victimæ figura Israelitis ortygometra differebatur. Eodem modo non a conjiciendis abhorreret qui hoc censeret prænuntiavisse uidem in Christum. Corpus autem Christi quod postquam cepisset Christus Salvator noster discipulis dedit dicens: Comedile omnes "., Si quis præfiguratum esse manna diceret, censeret manna merito Israelitis mane allatum esse; namque catholica Dei Ecclesia morem hunc hodie etiam observat cum mane sanctum purumque et incruen tum sacrificium celebret, accepta sanctissimi Spiritus gratia. 514). In Gen. xv, 2 seqq. In hoc verbo, ‹ Statuam pactum meum inter me et te,» Abraham dicto, Deus ostendit pacti quidem sui signum esse circumcisionem. Hoc vero, «Inter me et te, › hanc vim habet: ‹ Ipsum meum pactumi in medio erit inter nos quoniam meæ non erunt falsæ promissiones. Potest quoque hoc. Inter me et te spatium temporis designare, quod, si quis velit circumcisione metiri, habebitur Deus hæc fere dicens: Pactum quod ego pepigi tecum erit usque ad tempus quo homo fiam. Et meum pactum, scili cet circumcisio quæ a te incipiet usque ad me vigebit. Etenim post Domini Christi circumci slonem, nullam jam habuit locum præputii secun dum legem circumcisio. Sed quam multi circumcisi sunt tam multi contra legem; hæc autem circum eisio a Deo præfinita in ipso Christo fuem habet. QUÆSTIO CCCXVIII [Coisl. Taur. XCIIIJ. Quare Jesus Petrum, mortem ejus ægre ferentem, increpavil? Philol., t. V, p. 684. Galland p. 706, n. 9). Causa rei hæc est, quod, quamvis ex calido af fectu et amore fervente ita loqui videretur, eadem tamen opera diabolo gratum faciebat. Christum enim non perpeti, maximum lucrum conciliabat Satanæ, de potestate sua in homines nunquam alioquin deturbando. Propterea etiam increpatio ita habebat: Retrocede, Satana, neque enim sapis ea, quæ Dei sunt ". [Coist. Taur. XCIV]. De Absalomi seditione. Inedita. Quid significat Absalomi contra patrem seditio? Figurat Judæorum seditionem contra Salva torem QUAESTIO CCCXX [Coisl. Taur. XCV]. Quomodo Salvator noster, omnes amare jabens, discipulos tamen suos ad prædicandum mittens, præcipit, ne quem in via salutent **? Editarum a Wolfio quadragesima sexta (Cur. Philol., 38 Matth. xxv1, 26. * Matth. xv, 23. Deest in cod. Colb. *º Luc. x, 4. t. V, p. 684. Galland. p. 706, n. 10, q. 9i). Noverat, ea sibi invicem non adversari. Amplexi Desideratur et hoc responsum in Colb.

Question CCCXXI - CCCXXIVQuæstio CCCXXI - CCCXXIV

col. 1171–1172page 582 of 591

Quæstio CCCXVII - CCCXXIndices in Quæstiones Amphilochianas

PG 101:1171Ἀπασχολεῖσθαι γὰρ περὶ τοὺς ἀσπασμοὺς καὶ εἰς δεξιώσεις, ταῦτα προκρίνοντος τοῦ κηρύγματος, οὐκ ἐᾷ. Οὐ μήν γε κωλύει τὴν ἀγάπην, ἐπιτείνει δὲ μᾶλλον, εἴπερ τὸ κήρυγμα τῶν μαθητῶν τοῖς ἀνθρώποις τὴν ἐλευθερίαν ἐχαρίζετο τῶν παθῶν, καὶ τὴν εὐμένειαν καὶ τὴν σωτηρίαν τὴν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ. Τί σημαίνει τὸ φοιβήσασθαι καὶ φαλάκρωμα περιθεῖναι μωρίαν τῇ κεφαλῇ; Τὸ μὲν φοιβήσασθαι λέγει ἀντὶ τοῦ μὴ μαντείαις χρῆσθαι. Διὰ τί ὁ κόραξ ἀκάθαρτος ὢν ὑπηρετεῖ τῷ προφήτῃ; Ὁ δὲ κόραξ ἀκάθαρτος ὢν ὑπηρετεῖ τῷ προφήτῃ τροφήν. Τῆς προκειμένης ἀπορίας προηγήσαιτ' ἄν... Περὶ τοῦ δράκοντος τοῦ διαβόλου. Ὅτι δράκοντα πολλάκις ἡ Γραφὴ καλεῖ τὸν διάβολον.

Cur corvus, cum sit immundus, prophetæ Corvus, licet immundus, prophetæ suppeditat Coislinianus. LXXXII-LXXXVII. CXVII. C-CII. CCLXX. CLXXIII-CLXXVI. CLXXVIII-CLXXXII. CCLXI. CCXLVI CCXLVII. CCLXII, CCLXIII. bus enim et salutationibus vacare non licet illis, qui præconium Evangelii potiore loco habent. Idem vero amorem adeo non intervertebat, ut augeret potius, cum illud discipulorum præconium hominibus libertatem a vitiis, placabilitatem item et salutem a Deo impetrandam offerret. In Deuter. xiv, 1. Inedita. Quid significat lustrare se et calvitium circumponere stultitiam capiti? Lustrare se (sed potius a Phœbo agi Þoɩ6hoa- cibum. Si Pater in Filio et Filius in Patre, nonne in Filii incarnatione Pater quoque carnem assumit? Et De dracone diabolo. Quoniam draconem sæpe Scriptura vocat dia- bolum. NOTE. Bibl. Gr. XI, p. 33.) I-XIV XV. I.Į SYNOPSIS Vaticanus. I-XIV. XVI-LXXVI. XCIV-CIV. CV-CXVI. CXLIII-CXLVU. CL. CLI. XV-LXXV. CCXLVIII-CCLIV. C-CHI. CEI CLIX. . Α Απασχολεῖσθαι γὰρ περὶ τοὺς ἀσπασμοὺς καὶ εἰς οὐκ ἐᾷ. Οὐ μήν γε κωλύει τὴν ἀγάπην, ἐπιτείνει δὲ μᾶλλον, εἴπερ τὸ κήρυγμα τῶν μαθητῶν τοῖς ἐν θρώποις τὴν ἐλευθερίαν ἐχαρίζετο τῶν παθῶν, καὶ τὴν εὐμένειαν καὶ τὴν σωτηρίαν τὴν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ. 60α) Τι σημαίνει τὸ φοιβήσασθαι καὶ φαλάκρωμα πεο ριθεῖναι μωρίαν τῇ κεφαλῇ ; Τὸ μὲν φοιβήσασθαι λέγει ἀντὶ τοῦ μὴ μαντείαις χρῆσθαι. Διὰ τί ὁ κόραξ ἀκάθαρτος ὢν ὑπηρετεῖ τῷ προ- φήτῃ; Ὁ δὲ κόραξ ἀκάθαρτος ἂν ὑπηρετεῖ τῷ προφήτη τροφήν. - Τῆς προκειμένης ἀπορίας προηγήσαιτ' ἄν... Περὶ τοῦ δράκοντὸς τοῦ διαβόλου. "Οτι δράκοντα πολλάκις ή Γραφή καλεῖ τὸν διάδο λον. INDICES IN QUESTIONES. δεξιώσεις, ταῦτα προκρίνοντος (3) τοῦ κηρύγματος, dicit pro eo : Nolite divinationibus uti. si tola Deitas erat in Filio, quomodo Pater manet carnis expers? Propositæ dubitationi . . . Quæ est solius cod. Taurin. (CXC). — Inedita. (3) Ita codex legerim poxpivavtaç. Hæc dissertatio exstat in codice Pari- siensi 2982, ann. 6. (Cf. Append. Catalog. mss. bibl. Reg. Paris. 1740, f. 1, p. 624; Fabric. INDICES IN QUÆSTIONES AMPHILOCHIANAS. QUÆSTIONUM AMPHILOCHIANARUM, PROUT IN TRIBUS CODICIBUS SIBI RESPONDENT. Taurinensis. LXXVII-LXXIX. LXXX, LXXXI. LXXXIX. CXVIH-CXXXVI. CXXXVII CXLI. CXLVIIL CCXLVII, CCLXIX CCLV (CCLXXI), CCLVI. CCLVII-CCLXVII. CXXVII-CXXXVIII. CXXXIX. CXL-CLVIII. CCXXXIX-CCXLV. CCXLVIII-CCLVIII. CXXXIX-CLVII. QUÆSTIO CCCXXI [Coist. Taur. XCVII]. QUÆSTIO CCCXXII [Taur. Cuist. CVIII]. De corvo prophetæ ministrante, 111 Reg. xvıt, 6. —Inedita. ministrat? \ QUÆSTIO ¿CCCXXIII [Coisl. CCLXVIII. Taur. CCLLIX]. Inedita (4). QUÆSTIO CCCXXIV. XC, XCI. XCII, XCIII. CCLXXII, CCLXXIII. CIII. CLX. CLXXXIII. CCXXXVIII CCLX. CLXXII.

col. 1173–1174page 583 of 591

CLII, CLIII. CLIV-CLVI. CLVII. Vaticanus. CLVIII-CLXIV. CLXV. CLXVI-CCXVI. CCXVIII-CCXXIII. CCXXIV, CCXXV. CCXXVI, CCXXVII. CCXXVIII-CCXXXVII. · CCXXXVIII. CCXXXIX. CCXL. CCXLI. CXLII. CCXLIII. CCXLIV, CCXLV. CCXLVI. - CCXLVII, CCXLVIII. CCXLIX-CCLI. CCLII-CCLIV. I CCLV-CCLVII. CCLIX. CCLX. CCLXI-CCLXIII. CCLXIV. CCLXV-CCLXVII. CCLXVIII. (CLXIX-CCLXXII. CCLXXIII. COLXXIV, CCLXXV. CCLXXVI. CCLXXVII-CLXXIX. CCLXXX. CCLXXXI-CCLXXXVI. CCLXXXVII. CCLXXXVIII-CCXCI. CCXCH-CCXCV. CCXCVI-CCCXIII. CCCXIV-CCCXVII. INDICES IN QUÆSTIONES. CLXI, CI.XII. Coislinianus. CLXXXIV-CLXXXVI. CLXXXVII. CLXXXVIII-CXCIV. CXCV-CCXLVI. CLXIII-CLXVIII. XC, CLXIX, LXXXIX. LXXVI-LXXXV. XCVI. XCVII. LXXXVI. CCCVIII. LXXXVII, LXXXVIII. XCI, XCII. XCIII-XCV. CLIX. XCVIII, XCIX. CCLXXIV-CCLXXVI. XVII-CCLX CCCV, CCLXXVII-CCLXXIX. CC.LXXX. CLXX. CCLXXXI-CCLXXXIII. CCCVII. CCLXXXIV-CCXXXVI. CLXXI. CCLXXXVII-CCXC. ССХСІ, СССѴІ. CCXCII-CCXCIV. CLXXII. CCXCV-CCC CCCI-CCCIV. CIV-CVII. CVIII. CIX-CXXVI. CCLXVIII. CLX. CLXI. Taurinensis. CLXXIII, CLXXV. CLXXVI, CLXXVII. CLXXVIII-CLXXXIV. CLXXXV-CLXXXIX. CXCI-CCXXXVII. CXC. CLXII-CLXVII. XC, CLXVIII, LXXXIX. 1.XXVI-LXXXV. XCVI. XC.VII. LXXXVI. CCXCVII LXXXVII, LXXXVIII. XCI, XCII. XCIII-XCV. CLVIII. XCVIII, XCIX. CCLXIV-CCXXVI. - CCXCIV, CCLXVII-CCLXIX. CLXIX. CCLXX-CCLXXIII. CCXCVI. CCLXXIII-CCLXXV. CLXX. CCLXXVI-CCLXXIX. CCLXXX, CCXCV. - CCLXXXI-CCLXXXIII. CLXXI. CCLXXXIV-CCLXXXIX. CCXC-CCXCIII. CIV-CVII. CVIII. CIX-CXXVI. CCLIX. II. SYNOPSIS QUÆSTIONUM A WOLFIO EDITARUM, PROUT NUNC JUXTA CODICEM VATICANUM SUNT DISPOSITÆ - 1. q. 74 nunc est q. LXXIV. 21. q. 145 CXXIII. 2. q. 76 LXXVI. 25. q. 146 CXXIV. 3. q. 81 CCXXXII. 26. q. 147 CXXV. 4. q. 86 CCXXXVII. 27. q. 148 CXXVI. 3. q. CCXXXIX. 28. q. 149 CXXVII. 6. q. 88 CCXLI. 29. q. 150 CXXVIII. 7. q. 89 CCXXVII. 30. q. 154 CXXXII. 8. q. CCXLIV. 31. q. 155 9. .. 93 CCCXVIII. 32 q. 157 10. q. 94 11. CCCXX. 33. q. 158 CXXXIII. CXXXV. CXXXVI.. q. 99 CCXLVIII. 34. q. 185 12. q. 102 LXXIX. 35. q. 186 CLV. CLVI. 13. q. 111 CCXCVIII. 36. q. 187 CLVH. 14. q. 119 CCCVI. 37. q. 188 CLVIII. 15. q. 120 16. q. 121 17. q. 122 CCCVII. CCCVIII. CCCIX. 38. q. 189 CLIX. 59. q. 190 CLX. 40. q. 191 CLXI. 18. q. 123 CCCX. 41. q. 192 CLXII. 19. q. 124 CCCXI. 42 q. 193 CLXIII. 20. q. 141 CXIX. 43. q. 194 CLXIV. 21. q. 142 CXX. 44. q. 196 CLXVII. 22. q. 143 CXXI. 45. q. 197 23. q. 144 CXXII. 46. q. 199 CLXVIII. CLXX. III. INDEX EPISTOLARUM PHOTI, QUÆ AMPHILOCHIIS SUNT INSERTÆ. Epist. 30. Edit Londin. est q. CL.XXI. 31. 33. CLXXII. CLXXIII. Sep 33. 36. CXCIII. CXCIV. CXCV.

col. 1175–1176page 584 of 591

INDICES IN QUÆSTIONES. Epist. 57 Edit. Londin. est q. CXCVI. 157. 38. CXCVII. 161. 43. CXCVIII. 162. LXXXVII. LXXXVIII. LXXXIX. 50. CXCIX. 163. XC. 54. CC. 164. XCI. 58. CCI. 165. XCII. 61. ССІН. 166. XCIII. 62. CCIII 167. XCIV. 63. CCIV. 176. XCV. 64. CCV. 177. XCVI. 72. CCVI. 178. XCVII. 74. CCVII. 180. XCVIII. 75. CCVIII. 181. XCIX. 76. CCIX. 182. C. 77. CCX. 187. CI. 102. CCXI. 199. CII. 125. CCXII. 196. CIII. 127. CCXIII. 203. CIV. 129. CCXIV. 205. CV. 152. CCXV. 208. CVI. 133. CCXVI. 209. CVII. 15$. CCXVII. 210. CVIII. 135. CCXXII. 211. CIX. 137. CCXVIII. 213. CX. 138. CCXIX. 214. CXI. 139. CCXX. 216. CXII. 144. CCXXI. 219. CXIII. 145. LXXXI. 228. CXIV. 147. LXXXII. 241. CXV. 151. LXXXIII. 248. CXVI. 159. LXXXIV. 247. CXVII. 155. LXXXV. 248. CXVIII. 156. LXXXVI. IV. INDEX NUMERORUM APUD MAIUM QUÆSTIONIBUS ADDITORUM, QUI NUNC CORRECTI AC MUTATI SUNT. Mali q. 78 est nunc q. CCCI. |||'|| 278. 81. CCCIV. 279. 83. CCCV. 280. 121. . CXXXI. 282. 132. CCCIIL 284. CCLXIX. CCLXX. CCLXXI. CCLXXII. CCLXXIV. 244. CCXLV. 246. CCXLVII. 290. Et sic deinceps. 299. .... Et sic deinceps……... CCLXXX. CCLXXXIX. 256. CCLVII. 300. CCXC. 257. CCLVIII. 307. CCXCVII. 258. CCEIX. 308. CCXCIX. 960. CCLX. 309. CCC. 270. CCLXI. 310. CCCII. 271. CCLXII. 311. CCCXIV. 512. Et sic deinceps.... CCCXV. 313. CCCXVI. 276. CCLXVII. 314. CCCXVII. 277. - CCLXVIII. 315. CCCXIII.

col. 1177–1178page 585 of 591

INDICES IN QUÆSTIONES. ས. INDEX AMPHILOCHIANARUM QUÆSTIONUM SECUNDUM VARIOS EDITORES. Basnag. Montacutius. Montfaucon. Wolf. Scottas. Maius. Hergenroether. I-XIV. XV. XVI-XXIV. LXXIV. XXV-XLII. XLIII-LXXIII. LXXVI. I.XXV. LXXVII. LXXX. LXXXI-CXVIII. LXXIX. LXXVIII. (CVII) CXIX-CXXVIII. CXXIX-CXXXI. CXXXII. CXXXIII. CXXXIV. CXXXVII- CXXXV. CXLVII. CXXXVI. CLIV. CL. CLV- CXLIX. CLI-CLIII. CLXIV. CLXV. CLXVII. CLXVI. CLXVIII CLXIX. CLXXI CLXXIII. CLXX. (CLXXII.) CLXXIV- CLXXX- CLXXXVI. CXCIII. (CCXXI). CXXII. CCXXVII. CLXXIX. CLXXXVIII- CXCII. CCXXIII. CCXXV CCXXXII. CCXXXIV- CCXXXVII. CCXXVI. CCXXXIII. CCXXXVI. CCXXXVIII. CCXXXIX. (CCXXXIX.) CCXL. CCXLI. CCXLII. CCXLIII. CCXLIV. CCXLV. CCXLVIII. CCXLVII. (CCXLVIII.) CCXLIX- CCLXXII. CCLXXIII. CCLXXIV- CCXCVII. CCXCVIII. CCXCIX- CCCV. CCCVI- CCCXI. CCCXII. CCCXIII- CCCXVIII. CCCXVIII. CCCXX NOTA. A Combefisio editas quæstiones hic omisimus, utpote ab aliis accuratius editas. Quæ uncis inclusæ sunt quæstiones, jam ab aliis editæ non numerantur. Hinc editæ sunt quæstiones 315. Ineditæ manent qq. CXLVMI, CLXXXVII, CCXXVIII-CCXXXI, CCCXIX, CCCXXI-CCCXXIV, numero undecim. VI. INDEX POTIORUM LOCORUM S. SCRIPTURÆ, QUÆ PHOTIUS IN AMPHILOCHIIS EXPONIT VEL ADDUCIT. Genes. cap. 1, ཟ II, III, IV, VI. FS XVI, vers. - - 1, q. VI, XV, LXXIX. 2, q. XVI, CCXLIX. 3, q. CCL. q. CCLI. q. XXXVI, CCLII, CCLIII. 31, q. XIX. 8, q. LI. - 15, q. CCXCIV. 7, q. XIV. 13, q. XXXIV. 16, 17, q. CCLIV. Gen. II, 2, q, II. - Gen. II, 17, q. CCXL, c. 5. 21, q. LXX, q. I, c. 26. 22, q. XXIII., 7, q. LXXI, CIX, XXXIII. 8, q. XI, CIV. 10, q. XL, CCXL. - Gen. V, 5-24, q. CCXL, c. 4. 2, q. CCLV. 2. q. XIX. 13, q. CCXCVI. - 21, q. CCXCVII. - Cen. IX, 6, q. CCXL, c. 4. q. CCLVI, CCLVII. - - - Gen. XVII, v. 2, q. CCCXVII. q. CCLVIII. Gen. c. XVII, v. 11, q. CV. q. CCVII. - Gen. XXI, 31, 32, q. CCLXXIX.

col. 1179–1180page 586 of 591

Genes. cap. XXVIII, INDICES IN QUÆSTIONES. Vers. 18, q. CCXXXVI. XXIX, 20, q. CCCXII. XXXII. 24, q. CCLIX. XXXVI, 24, q. LVIII. XLVI, 21, q. XXXIX. - Gen. XI.VII, 31, q. CCXXXVII. XLIX, q. CCLX. Exod. cap. III, IV, q. CCC, CCLXI. 6, q. CCLXII. 21, XLI. 22, CCCIII. 24, q. CCLXIII. IX. XII, XIII, XIV, XVI, ΧΙΧ, XX, 7, q. LXXXII. 21, q. XXXIV. VII, VIII, 31, q. XLII. 1, q. LIII, v. 3, cf., q. CCCI. 10-19, q. XL. 22, 9. XL. 1 seq., q. XL, XLII. 23, q. XXXIV. 6, q. CCXCV. 11, q. CCLXIV. 21, q. XLII, CCLXV. 6 seq., 22 q. XLII, CCLXV. 13, q. XLII. Exod. XVIII, 5, q. CCLXIII. 9, q. XXXIV. 3, q. CCLXVI. -- Exod. XX, v. 12, q. CCXL, c. 4. XXI, 24, q. XXXVII. 22. q. XXIII, 15, q. CCLXVII. XVIII. - Exod. XXII, 23, q. XVII. XXIV, 16. q XXVI, 1, q. XXXII, 19, 4. XXXIV. CCLXVIII. CCLXIX. XXXIV, 10, q. XVIII. XXXIV, 26, q. XXX. XL, 17-19, q. CXIII. Levit. сар. X, XIII, - Exod. XXVIII, 30-36, q. CCLXIII. Exod. XXXIX, 30, 31, q. CLXV. 4, q. XXXIX. 47, q. CCLXX. 13, q. CCXXXIV. XIV, q. (CLXXI. XVII, 34, q. CCLXXII. XIX, 19, q. XX1, XXII, 20, q. XXX. V. 33, 34, q. CCLXIV. XXXVII. 8. q. - XVII. V. 17-19 q. XXIV, 16, q. XC. 20, q. XXXVII. Num. сар. I. 13, q. CCLXXIV. - Num. 1, 26, 27. · - q. CCLX. V. XI, 15-55,q. CCLXXV. 1, q. CCLXXVI, XLII. XIV, XVI, 28, q. LXII. 6, ibid. 22, q. XXXIII. 23 seq,, q. XLII. XX, Deut. сар. Josue, Judic. 1 Reg. IV. V, XIV, XV. XVII, XXII, XXV, XXXII, cap. XVIII, cap. XVIII, cap. IX, XV, XVIII, II Reg. cap. VI, III Reg. cap. IV Rey. XXII, IV. XI, XVIII, XIX, cap. I, 1 Paralip. cap. XV, Esther, Job, - XVIII, сар. XV, cap 31 seq., q. XXXIII. 37 seq., q. CCLXXVII. 11, q. XLII. - 12, q. CCLXXVIII. — Num. XXV, v. 7, q. CCXL, c. 4. 25, q. XLII. 7, q. XLII. 11. g. XXXIX. -Deut. IV, v. 26, q. CCLXXIX. 22, 23, ibid. - Deut. XIV, v. 1, q. CCCXXI. 21, q. XXX. 21, q. XXXVII. 6, q. XLII. 8, q. LIX. 6, 9, 11, q. XXX. 4, ibid. - Deut. XVI, v. 16, q. XVIII. Deut. XXXI, 16, 17, q. CXLIX, c. 9. 1, q. CCLXXIX. 8, q. XXXVI. 43, q. CCLXXX. 48-52, q. CCI.XXXI. 24, XIX, v. 47, q. CCLX. 7, q. CCLX. 4, q. CXV. - Judic. X, v. 14, q. LXXXIX, c. 4. 8, q. CCXL. c. 4. — I Reg. cap. XXVIII, v. 18, q. I, c. 26. 7, seq., q. LXXXIII. 14, q. CCXCIII. 20, q. CCXCII. 10, q. XXXIV, 31, q. CXV. - - - 1 seq., 11, q. CCCI. 40, q. CCXI., c. 4. 13, 9. CCXL, c. 4. q. CCXL. c. 4. q. .. [] Reg. VII, 13, q. CCCXV. II Reg. XI, 1, q. CCCII. II Reg.XXIV, 1, q. CCCI, CCCXIV. - · III Reg. XVII, 6; q. CCCXXII. III Reg. XXII, 20; q. I. c. 28. IV Reg XX, 6; q CXLIX, c. 8. CII. I Paral. XXI, 5; q. CCXXXVII, CCCXIV. CCCI.-1 Paral. XXII, 8-10, q. CCCXV. 5, q. XXXIV. 7, q. CCXXVI. 18-19, q. CCXL., c. 4.

col. 1181–1182page 587 of 591

Job. cap. VI, XI, XXIII, XXXVIII, q. XXXIV. Psal. VI, vit, INDICES IN QUÆSTIONES. q. I, c. 26.. CLXXIV. 1, c. 28. q. XXXIV. 1, c. 28. Job XXIX, 2, q. I, c 27. 1-2, q. CCLXXXVIII, CCLXXXIX. 1, q. CCLXXXVII. IX, 6, q. CCCV. XIII, 5, q. 1, c. 37. XVIII q. CCCIV. XXI, 7, q. XXXIV. XXIII, 8, q. CXXIX; q. 1, c. 25. XXXIV, 6, q. XXXIV. XLIII, 14, q. XLII. q. XLI. Liv. q. LVI, CCXXXVIII. 24, q. CXLIX, c. 9, 15, q. CCXL, c. 5. LXXII, 10, LXXVII, 54, Eq. LXXXVIII, 49, CI, 25, CII, CILI, CX).IX, c. 15. XXXIII.-Ps. LXXVIII, v. 4,g. XLU. I, c. 25. - Vers. 21, q. CCCXV. CXLIX; c. 15; CCXL, c. 5. 9. IX. q. XXXIV. q. CXLIX, c. 5. CVI, q. I, c. 27. CVII, q. XLII. CXIII, q. CXI. CXXVI, 12, q. XLII. CXXX, 1, CCXCIX. CXXXIV, 15, CXI. CXLVI, 10, q. XLII. CXL, CCXC. CXLI, 1, CCXCI. Proverb. cap. 1, 6, XXXIV. IV, XI, XX, Sapientia, cap. !, VI. 31, q. CXLIX, c. 23. 10, q. CXLIX, c. 9, 17. 30, ibid. 6, (LXX), q. IX. 13, q. CCXL, c. 4. 7, q. CCLXXXI. - - Prov. VIII, v. 22, 26, q. XXXVI. Eccle. cap. I, 2, q. 1, c. 37. 4, q. LXV, cap. II. - - Vers. 14, q. XLIV. JIT, VI, VII, IX, X, XI, 19, q. CXLIX, c. 7. 3-5, q. LXVIII. 15-18, q. LXVIII, LXIX, CXLIX, c. 8, 9. 4-8, q. XLIV, XLI. 8-10, q. LXIII, LXIV. 1, q. LXII. Eccli. cap. XI, 16, q. XXXIV. XXIII, 29, q. CXLIX, c. 13. Isa. cap. I, 1,2q. XLII, CLXIX, CCLIX.! 1, q. CCLX. 8, 9, q. 1, c. 28, XLI. vili, 22, q. XXXIV. XIV, XXIX, 12, q. XXXIV. 15, q. XLII. XXX, 1-3, ibid. XXXVIII, XLII, XLV, LIII, LIX, LX, LXIII, LXIV, LXVI, Jerem. cap. II, IX, X, XLIX, Ezechiel. cap. Į,. ill, Dan. cap. X, Amos. cap. III, Mich. cap. Matth. cap. I, - II, = III, q. CXLIX, c. 9. q. CXLIX, c. 5. 7, q. CCCI. 1 seq., q. I, c. 27. 1 seq., g. 9, XLII. 2, q. XXXIV. 1-11, seq., q. 1, c. 27; q. XLII. 5, q. XLII.' 4, q. XXXIV. 12, q. CCLIX. 21, q. CCLX. 1, p. 1, c. 27. 23, q. XLII. 13, q. CLXXV. q. LXXXVII. 4-7, CXLIX, c. 9. 13-20, q. XXXVI. 6, q. 1, c. 23; CCXL, cap 6. 8, q. XXXIV. 18-20, q. XXII, C. 22, q. XXV. 25, q. CLXXI. q. CCCVI. 8, q. CCCVII. 16, q. XXVI. 6, q. XXIX. 9, q. XXXI. CCX. 11, q. XXXIV, CCXVI. 12, q. XXXII.

col. 1183–1184page 588 of 591

INDICES IN QUESTIONES. - Ibid. 19, q. XCII. Matth. cap. IV, vers. 11, q. CCLXXIX. 21, 9. X. V, VI, VII, 12, 16, 17, q. XCIV, CXCIX. 28, q. CCXXI. 58-59, q. XXXVII, XLVI, CHI, CXXXV. q. XCIV. q. CCXIV. XXX. CC. vui, LX. IX, ✗, 12, q. XXXIV. 21, q. CCXLVIII. 9, 10, q. 1. 16, q. XXXIV. XXX. xl, LXXIX, CCCIX. XXXIV. XII, q. XLIX, CCXIII. q. XLV, CCXV. XIII, q. XXXIV. XXVI. q. XXXIV. q. CCXLVIII. XIV, XV. q. CCCVIII. XXXIV. XVI, XVII, XVIII, CCCXVIII. X. XXXIV. q. V. ΧΙΧ, XX, 22, XXI, 32, 22, q. I, c. 19. 14-21, q. XXXIV, CXCVIII. 12-15, q. XXXIV. CCLX. q. XXIX, CCLXXIX. XXII, q. CCXLIV. XXIV, q. XXXIV. 56, XXV, 2.6, 12, CXIV. q. XXXIV. XXVI, XLVIII Marc. cap. 1, III, XXVII, XXVIII, IV. VILI, X. XII, XIII, XIV XVI, III, 31, q. XV. 13, q. LV. 32, - q. CX. Vers. 45, q. 1. 67, q. CXXXIII, c. 3. 69-75, q. XCVII. 51, q. CCXII. 19, q. XLIII, c. 1. q. XXIX. q. CCXVI. q. XXIX. q. L. q. XLIX, CCXIII. q. XLV, CCXV. 9. I, c. 27. 15 17-18, q. CCVIII. 38, q. CCLX. 16, q. CCLX. 52, q. CXIV. 28, q. CX. 9, q. CLVIII. 8-20, q. CLV, v. 21, q. CXVŅI. 25 seq., q. CLVI. 5 seq., 9. CLVII, CLXXVI. 2-5, q. XXIX. 17, q. XXXII. 8-16, q. XXIX, XXXI, CCX, CCXVI. q. CCXXII. q. XXXIV. XI.VIII. CLVIII. Luc. cap II, VII, VIII, XXXIV, LXXVI CCIX. IX, I. ✗, q. CCCXX, I. 1. XII, 9. XLIX, CCXIII. XIUI, XV, XVI, XVIII, XXI. XXII, XXIII, q. Cl. q. CCLXXXI. CCXL, c B. 19, 38, q. XXXIV. 9. CLXXV. XXXIV. CCIX. q. XXXV. q. 1. CCXIX. , q. XCVII. 1, c. 22. 1†, 32, q. CLXX.

col. 1185–1186page 589 of 591

Joan. сар. XXIV, 1, vers. INDICES IN QUESTIONES. 42-43, q. VI, XV.. 5, q. CCXII. 49, q. CCLXXIX. 3-4, q. 1, cap. 32–33–37. 14, q. XXXVI, CCXL, c. 4.—Ibid. 16-17, q. CCXVII. 18, q. CXIX. 22, q. 1, c. 25. 33, q. XXIX. q. CLXXIV. q. VIII, XXIX. 22, seq., q. LVII. 21-22, q. LXXIV. III, IV, v, 17, q. II. 34, q. XVII, XCVIII. VI, VIII, 71, q. 1, c. 17. 12, q. XXXIV. q. XCVIII, I. IX, 44, q. XLVII, CCXLI, CCXCVIII. q. III. 39, XII. X, XII, XIV, 8, q. 1, c. 53. 35, q. XXXIV. 37-38, q. CLX. 40, q. XLI. 2-3, q. XCVI. 4-5, q. XCIX. 10, q. CLIX. 28, q. XCV. XV, XVI, 13, q. CCXL, c. 4. 16, q. I, c. 17. XVIII, 12, q. XXXIV. 23, q. 1, CXXXV. XIX, 34, q. CCCX, CCLX. 25, q. XXXIX. xX, 17, q. CCXVIII. vers. 1, q. CXXIII, XY. Act. apost. cap. 1, 1}, V vil, IX, ✗, XII, XIII, XIV XVII, XXIII, XXVI, XXVII, 4, q. CXXV. 10-11, q. CXXVIII, CCLXXX. 6, q. LXXXI. 38, q. XLIII. 1 seq., q. I, c. 19; IV, 15-18, q. XCII. 6, q. CCCXI, 1, c. 22. 14-15-16, q. XLIII, c. 10. 42, q. CXCII. 7, q. CCLXXIX. 10, q. 1, c. 20. - Ibid. 23, q. CCCXV. 10-12, q. CCCII. 23, q. CCIII. 28, q. CLI. 3, q. I, c. 20. - 28, q. CCLXXXII. g. CCLXXIX. In Pauli Epistol., q. XCII, XCIII, CXVI, CVII. Rom. cap. 1, II. HI, V. vil, VIII, 18, ,الا XII, 1 ad Cor. cap. II JII, IV. v, VII, IX, '✗,' ver - 1, q. CXXXVI. +. q. CCLXXXIII. XVI, 16 seq., q. LXXXIII. 13, q. XCI, CCLXXXIV. 16, q. CLXIV. - - Ibid. 7, q. XCIII. III, 1-5, q. XCII. 9. 17, q. CCLXXXV. 24-26-28, q. XLI. 4-6, q. CCLXIX. 5, q. LXVII. 19, q. CXLIX, c. 12, 'q. LXXXIV. 24, q. I, c. 27. 21 seq., q. CLXI. 29, q. CXLIX, c. 9. 3, q. CXII. 8, q. XLI. - 34-35, q. 1. c. 25. - - V. 4-5, q. XCII. Ibid. 18, q. CCXXXIX. - Ibid. 33-34, q. XCII. Cap. X, v. 14-16, q. XCII. 20, q. LII, 1.XXIX. vers. 9, q. VI, XV, CLI. q. XXXIV. 13, q. CXXXIII. 5, q. CCLXXXVI. 78, q. CCLXIV. — VI, 1, q. XCII. 29. Præfat. - XI, XIV', XIV, XV, 11 ad Cor. cap. 1, - IV, vers. 9, q. XXX. - Ibid. 26, q. XCII. 1-4, q. CCLXV., . 11, 'q. VII. q. CCLIII. 10, q. CVIII. 27, q. LXXIII. 30, q. CCXL, c. 5. 20, q. XXXIV. 22, q. CCXLVIII. 32-35, q. CLI. 6. q. XCIII. 4, q. XLI. - - Ibid. 35-50, q. XXII. Ibid. V, 15, q. XCII. PATROL. GR. CI.

col. 1187–1188page 590 of 591

Gulal. Coloss. Ephes. || PHOTJI PATRIARCIIÆ CP. 17, q. CLXVII. 20, q. CCXXXII. 11, 9 6, q. - 1.XXXV. IX, 13-14, q. XCIII. XCII. V, VI, XI, XII, 6, q. CCCI. сар. III, IV, vers. 27, 9. CXXVH. 4, զ. CCXXVII. V. VI, cap. сар. Philipp. cap. II Thess. cap. 1 Tim. cap. II Tim. cap. Til. сар. Hebr. cap. VI, VI, IV, 15, q. LIV, CXLVIII. 15-16, q. CLI. vers. 15, q. CLXII. 24, q. CXXI, XCIII. 22, q. XCIII. vers. 15-16, q. XCIII. - 6, q. CCXLIV. 37, q. V, 2-3, q. XCII. VII. - III, 4-13-16, q. XCII. 14, q. CLI. IV, 20-22, q. XCIII. 2, q. XXXIV. 12, q. CXXII vers. 20, q. CXX. 7, q. XXXVI. 13-14, q. XCIII. 20, q. XCII. vers. 14, q. XCIII. 1, q. CLXII. 4, q. XXXII. 14-15, q. LXXII. 11-17, q. XCIII. - vers. 14, q. 1, c. 29. vers. vers. 21, q. XCII. 12, q. CLI. 3, q. XXXVI. 14, q. XXXIV. 17, 9. XXXVI. CXLIX, c. 25. Jac. сар. I Petr. cap. II Petr. cap. I Joan. cap. Judre, IV, IX, XI, >>__= ≥ ñ__≥>=E>>> ĐESE IV, II, Apoc. cap. III, - vers. ། ། ། vers. vers. - vers. - 12, q. 15, q. XXXVI. 29, q. CCLXVIII. — X, 1, q. CCXVII. q. I, c. 23. 21, q. CCXXXVII. 29, q. XXXII. 9, q. CXXXVI, c. 3. 13, q. I, c. 25. 4, q. CLXXVIII. 9. g. CLXXVII. 3-16, q. CLXXIX. 15, q. XXXV. 5, q. LXXXVI. 8, q. XXXIV. 18, q. CXXXII. 19, q. XXXIV. 17, ibid. 15-16, q. XCII. 12 seq., q. CXXXII. 9, q. VIII. vers. 6-9-13-15, q. XXXIV, CLI. 23, q. IV. 21, q. CCXLIV. 5, q. XXXIV. VII. PATRES ALIIQUE AUCTORES QUI A PHOTIO IN AMPHILOCHIIS ADDUCTI RECENSENTUR. Apocrypha, V. T., Moysis, Eliæ, Jeremiæ, Enoch. q. CLI. Apollinaris, q. I, c. 53. Aratus, q. CLI. Jeremia, Enoch. 9. Aristoteles, q. CXXXVII, CXXXVIIII seq. LXXVII, c. 10. Aquila, q. XL, CXV, CLÍV, CCLV. Asterii, q. CCCXII. Athanasius, q. CXIX, CXLIX, c. 13 (Epist. ad Joan. et Pallad., q. CXLIX, c. 5). Basi ius, q. CXIX, CXLIX, c. 5. (Sermo de Julitta mart. vel sermo 2, de Euchar. c 5; q. CXLIX, c. 6; CCAL, c. 6. Hom. I de hominis structura, q. XXXVI, not.) Callimachus, q. CLI. Cyrillus Alex., q. CCXLIII. Dionysius Areop. q. CXIX. Epimenides, q. CLI. Eulogius Alex., q. CXXXII, not. Eusebius Cæsar., q. CCXXI. Gregorius Nazianzenus, q. LXX, XXXVI. Orat. in S. Basil., q. CXLIX, c. 3. - Orat. 2 de Filo, q. LXXVIII. — Hom. II in Pascha, q. XXXVI. -Orat. in S. Lumina, q. CCXXXIII. Heracleon, q. CCXVII. Job monachus, not. ad q. CLXXXVIII, CXCI. Joannes Chrysostomus, q. CXIX, CLXI, CCXVII. Joannes Climacus, q. CCLXXIII. Joannes Damascenus, q. XXXII, LXXX. Julianus Apostata, q. Cl, CIX. Lucianus, q. CLIV. Macedonius, q. I, c. 35. Maximus, q. LXXX. Menander comicns, q. CLI. BEZ

col. 1189–1190page 591 of 591

PG 101:1189Ἀβραὰμ ἐγέννησε τὸν Ἰσαάκ. Φωτίου. Ἀβραὰμ διὰ πίστεως ἐδικαιώθη. Τούτῳ πιστεύσαντι εἶπεν ὁ Θεός· Πληθυνῶ τὸ σπέρμα σου, καὶ δώσω σοι τὴν γῆν. Καὶ ἐν σοὶ ἐνευλογηθήσονται πᾶσαι αἱ φυλαί. Εἰ οὖν ἀληθῆ φθέγγεται ὁ Θεὸς, καὶ σπέρμα Ἀβραὰμ οἱ Ἰουδαῖοι μόνοι τυγχάνουσιν, οὗτοι δὲ οὔτε τῆς γῆς ἐκράτησαν πώποτε, οὔτε κρατοῦσι· ποῦ ἐστι τὸ τοῦ Θεοῦ ἀληθὲς τὸ πρὸς Ἀβραὰμ εἰρημένον; Ἀλλ᾿ ἐπεὶ ἀδύνατον ψεύσασθαι Θεόν, φανερόν ἐστιν, ὅτι τὴν τῶν ἐθνῶν Ἐκκλησίαν σπέρμα ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τοῦ Ἀβραάμ. Τοῦτο δὲ γέγονε διὰ τοῦ ἐξ αὐτοῦ μέλλοντος γεννηθῆναι Χριστοῦ. Εἰς ὃν πιστεύσαντα τὰ ἔθνη σπέρμα Ἀβραὰμ ἐκλήθησαν, οὐ νόμῳ φύσεως, ἀλλὰ χάριτι. Ταῦτα δὲ αὐτοῦ ἐνθυμηθέντος, ἰδοὺ ἄγγελος Κυρίου κατ᾿ ὄναρ ἐφάνη αὐτῷ, λέγων. Φωτίου. Εἰς ἀπορίαν καταστὰς ὁ Ἰωσὴφ περὶ τῆς Παρθένου οὐκ ἠπίστατο ἀσφαλῶς τί δεῖ καὶ διαπράξασθαι. Ἀποροῦντι δὲ αὐτῷ ὤφθη ὁ ἄγγελος λύων αὐτοῦ τὴν ἀμηχανίαν, καὶ ἔτι πρὸς τὴν ἀλήθειαν ὁδηγῶν. Εἰ γὰρ ἐγίνωσκε παρανόμου μίξεως εἶναι τὴν κύησιν, οὔτε λάθρα ἂν ἠβουλήθη ἀπολῦσαι οὔτε φανερῶς, δίκαιος ὤν· ἀλλὰ πάντα ποιῆσαι ὅσα ὁ νόμος ἐκέλευε. Διὰ γὰρ ταύτην τὴν αἰτίαν ἠπόρει ὁ Ἰωσήφ, καὶ ὤφθη ὁ ἄγγελος λύσων αὐτοῦ τὴν ἀπορίαν. Μαρίαν τὴν γυναῖκά σου. Φωτίου. Γυναῖκα τοῦ Ἰωσὴφ καλεῖ ἡ Γραφὴ τὴν

Αβραὰμ ἐγέννησε τὸν Ισαάκ. Φωτίου. ᾽Αβραὰμ διὰ πίστεως εδικαιώθη. Τούτῳ πιστεύσαντι εἶπεν ὁ Θεός· Πληθυνῶ τὸ σπέρμα σου, καὶ δώσω σοι τὴν γῆν. Καὶ ἐν σοὶ ἐνευλο- γηθήσονται πᾶσαι αἱ φυλαί. Εἰ οὖν ἀληθῆ φθέγ γεται ὁ Θεὸς, καὶ σπέρμα ᾽Αβραὰμ οἱ Ἰουδαῖοι μόνος τυγχάνουσιν, οὗτοι δὲ οὔτε τῆς γῆς ἐκράτησαν πώ ποτε, οὔτε κρατοῦσι· ποῦ ἐστι τὸ τοῦ Θεοῦ ἀληθὲς τὸ πρὸς ᾽Αβραὰμ εἰρημένον ; Ἀλλ᾿ ἐπεὶ ἀδύνατον ψεύσασθαι Θεόν, φανερόν ἐστιν, ὅτι τὴν τῶν ἐθνῶν Ἐκκλησίαν σπέρμα ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τοῦ ᾿Αβραάμ. Τοῦτο δὲ γέγονε διὰ τοῦ ἐξ αὐτοῦ μέλλοντος γεν- νηθῆναι Χριστοῦ. Εἰς ἂν πιστεύσαντα τὰ ἔθνη σπέρμα ᾽Αβραὰμ ἐκλήθησαν, οὐ νόμῳ φύσεως, ἀλλὰ χάριτι. Ταῦτα δὲ αὐτοῦ ἐνθυμηθέντος, 18οὺ ἄγγελος Κυρίου κατ' ὄναρ ἐφάνη αὐτῷ, λέγων. Φωτίου. Εἰς ἀπορίαν καταστὰς ὁ Ἰωσὴφ περὶ τῆς Παρθένου οὐκ ἠπίστατο ἀσφαλῶς τί δεῖ καὶ δια- πράξασθαι. 'Αποροῦντι δὲ αὐτῷ ὤφθη ὁ ἄγγελος λύων αὐτοῦ τὴν ἀμηχανίαν, καὶ ἔτι πρὸς τὴν ἀλήθειαν ὁδηγῶν. Εἰ γὰρ ἐγίνωσκε παρανόμου μίξεως εἶναι τὴν κύησιν, οὔτε λάθρα ἂν ἠβουλήθη ἀπολῦσαι οὔτε φανερῶς, δίκαιος ων· ἀλλὰ πάντα ποιῆσαι ὅσα ὁ νόμος ἐκέλευε. Διὰ γὰρ ταύτην τὴν αἰτίαν ἠπόρει ὁ Ἰωσήφ, καὶ ὤφθη ὁ ἄγγελος λύσων αὐτοῦ τὴν ἀπορίαν. Μαρίαν τὴν γυναῖκά σου. Φωτίου. Γυναῖκα τοῦ Ἰωσὴφ καλεῖ ἡ Γραφὴ τὴν ΝΟΤΑ. - QUÆ SUPERSUNT. 、 porro jam credenti dixit Deus: Multiplicabo semen tuum, el dabo tibi terram. Et in te benedicentur Abrahæ Judæi soli sunt hi vero neque terram in solidum obtinuerunt unquam, neque jam obtinent : ubi est veritas divinæ promissionis Abrahæ factæ ? a Deo semen Abrahæ. Hoc autem perfect«m est per eum, qui nasciturus erat ex ejus stirpe, Chri- VERS. 20. Hæc autem eo cogitante, ecce angelus Domini apparuit in somnis ei, dicens. Photii. Ancipiti Josepho et circa Virginem gra- vidam vario cogitationum æstu fluctuanti, apparuit angelus perplexitatem explicans oninem, reique in ipsius veritatem ducens. Conflictatum autem ipsum in suspicione sola, vel hinc apparet : quod velut præjudicare quidquam cavens, occulte dimittere ipsam voluit; quam si adulterii vere ream compe- risset, nec clam nec palam dimissurus fuerat, ut- pote justus sed juxta præscriptum legis de ea fa- cturus. Hæc videlicet dubitandi cunctandique causa Josepho exstitit; digno propterea cui angelus ap- parens dubitationem omnem abstergeret (1). Mariam conjugem tuam. ᾿Αθραὰμ ἐγέννησε τὸν Ἰσκάκ. Φωτίου. ᾿Αθραὰμ διὰ πίστεως ἐδικαιώθη. Τούτῳ δὲ πιστεύσαντι εἶπεν ὁ Θεός" Πληθυνῶ τὸ σπέρμα σου, χαὶ δώσω σοι τὴν γῆν. Καὶ ἐν σοὶ ἐνευλο- γαθήσουται πᾶσαι αἱ φυλαί. Εἰ οὖν ἀληθῆ φθέγ- γεται ὃ Θεὸς, καὶ σπέρμα 'Αθραὰμ οἱ Ἰουδαῖοι μόνοι τυγχάνουσιν, οὔτοι δὲ οὔτε τῆς γῆς ἐχράτησαν πὼ- ποτε, οὔτε χρατοῦσι' ποῦ ἐστι τὸ τοῦ Θεοῦ ἀληθὲς τὸ πρὸς ᾿Αθραὰμ εἰρημένον ; ᾿Αλλ᾽ ἐπεὶ ἀδύνατον ψεύσασθαι Θεὸν, φανερόν ἐστιν, ὅτι τὴν τῶν ἐθνῶν ᾿Εχχλησίαν σπέρμα ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τοῦ ᾿Αδραάμ. Τοῦτο δὲ γέγονε διὰ τοῦ ἐξ αὐτοῦ μέλλοντος γεν- νηθῆναι Χριστοῦ. Εἰς ὄν πιστεύσαντα τὰ ἔθνη σπέρμα ᾿Λθραὰμ ἐχλήθησαν, οὐ νόμῳ φύσεως, ἀλλὰ χάριτι. ταῦτα δὲ αὐτοῦ ἐνθυμηθέντος, ἰδοὺ ἄγγελος Κυρίον κατ' ὄναρ ἐφάνη αὐτῷ, λέγων. Φωτίον, Εἰς ἀπορίαν καταστὰς ὁ Ἰωσὴφ περὶ τῆς Παρθένου οὐκ ἠπίστατο ἀσφαλῶς τὶ δεῖ καὶ δια- πράξασθαι. ᾿Ἀποροῦντι δὲ αὐτῷ ὥφθη ὁ ἄγγελος λύων αὐτοῦ τὴν ἀμηχανίαν, καὶ ἔτι πρὸς τὴν ἀλήθειαν ὁδηγῶν. Εἰ γὰρ ἐγίνωσχε παρανόμον μίξεως εἶναι τὴν κύησιν, οὔτε λάθρα ἂν ἡδουλήθη ἀπολῦσαι οὔτε φανερῶς, δίκαιος ὦν" ἀλλὰ πάντα ποιῆσαι ὅσα ὁ νόμος ἐχέλευς, Διὰ γὰρ ταύτην τὴν αἰτίαν ἠπόρει ὁ Ἰωσὴφ, καὶ ὥφθη ὁ ἄγγελος λύσων αὐτοῦ τὴν ἀπορίαν. Μαρίαν τὴν γυναῖκά σου. φωτίον. Γυναῖκα τοῦ Ἰωσὴφ καλεῖ ὁ Τραφὴ τὴν PHOTII PATRIARCHÆ CP. COMMENTARIORUM IN NOVUM TESTAMENTUM

Continue reading PG 101: Fragmenta in Lucam, Joannem et Epistolam ad Romanos →≣ entire volume