€69 septem criticas diversasque Alcorani Arabici editiones nominat Herbelotins, Medinenses duas, prætereaque Meccanam, Cufenser, Bassorensem, Syriaticam, et κοινὴν sive vulgatam: quarum varietas Coranicis Arabum interpretibus uberrimam disserendi copiam obtulit. Porro quod nulla apud Græcos Alcorani translatio superesse nunc videatur, odio rei scilicet factum credo. Ecce enim ne Latini quidem Alcoranum habuerunt usque ad Petrum Cluniacensem, qui illum in Hispania per Robertum Retenensem, rudi licet opere, ex Arabico interpretandum curavit, atque ad divum Clarævallensem Bernardum misit, et Theodorus Bibliander anno 1550 apud Helvetios prelo commisit. Ante hanc tamen editionem Alcoranum Itali lingua propria ex Latino Retenensis textu vulgaverant anno 1547, editore Andrea Arrivabenio, typographo Veneto: quem nitidum priscumque librum, nec facile obvium, multi, quos inter ipse Maraccius, ignorant. Longe recentiores sunt Ryerii et Savarii sermone Gallico editiones, itemque duæ lingua Germanica, quas Bern. Rubens, magister olim meus, in Lexico auct. Arab. memorat. Sed nostri denum Maraccii anno 1698 interpretatio optima lucem aspexit, cui philarabes cuncti fasces submiserunt. Quanquam vero hæc operis Nicetæ editio multas postulare videbatur tum criticas tum historicas adnotationes, et quandoque etiam grammaticales in dissidentibus ab Arabico sensibus; ego quidem ad alia properans suspenso propemodum aut certe levi pede omnia transiliam; nisi forte per otium postea locus aliquis paulo accuratius exponendus videbitur. ΝΙΚΗΤΑ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΑΝΑΤΡΟΠΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑ ΤΟΥ ΑΡΑΒΟΣ ΜΩΑΜΕΤ ΠΛΑΣΤΟΓΡΑΦΗΘΕΙΣΗΣ ΒΙΒΛΟΥ NICETE BYZANTINI PHILOSOPHI CONFUTATIO FALSI LIBRI QUEM SCRIPSIT MOHAMEDES* ARABS. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ. α'. Μεγάλων καὶ τῶν ὑπὲρ ἡμᾶς ἀξίων υπαρχόν των πάντων πρεσβεί]ων τῷ θεοφιλεστάτῳ βασιλεί, λόγοις γεραίρειν αὐτὰ, διὰ τὸ μέγεθος, καὶ μέ τρῳ περιορίζειν, διὰ τὸ ἄπειρον, οὐχ οἷοί τε ἐτόμεθα τό παράπαν· ἀλλ' ἡ τοῦ θαυμάζειν παρασκευάζουσα πᾶσαν διάνοιαν ἔκπληξις, καὶ τοὺς ὑψη λοὺς τὸν νοῦν κηρύττειν καὶ διαγγέλλειν σαφῶς ἐξε είργουσα, τοῦτο τὸ ἔργον. [cod. τούτων τὸ ἔργον] ἡμᾶς τοὺς χαμαιζήλου; ποιεῖν κατηνάγκασεν· οὐκ ἐπὶ πάντων δὲ (τοῦτο γὰρ ἦν παντελῶς καὶ ἀμήχανου), ἀλλ' ἐφ' ἑνὸς αὐτοῦ προτερήματος· οὐδ᾽ ὅπως δι' ἐγκωμίων αὐτὸν καταστέψωμεν· ποῦ γάρ μοι τοσαύτη χρυσέων ἐπῶν περιουσία, ὡς ἂν χρυσογρα φήσαιμι τὰς δίκην πολυανθούς λειμῶνος ἐξανθούσας τῶν ἀρετῶν αὐτοῦ λαμπρότητας και τερπνότητας; ποῦ γὰρ θήσω τὴν τῆς βασιλείας πάνσο φον πηδαλιουχίαν; ποῦ δὲ τὴν τῆς Ἐκκλησίας είρηναίαν τε καὶ ἀτάραχον διαγωγήν; ποῦ δὲ τὴν τῆς (*) In colicibus scribitur Μωάμεδ, Μωάμεθ, Μωσ άμετ, Μαχούμεδ. Prinam scripturam in Latinitate mea sequor (in quam incidit et secunda, ut ex Θεός, Deus), quanquam Nicetas tertiam tenet. Vocabulum evanidunt. PROGRAMMA. 1. Cum tantus supraque nostram æstimationem sit meritorum cumulus dilectissimi Deo imperatoris, verbis quidem illorum sublimitatem ornare, aut mensura aliqua corumdem infinitatem comprehendere, prorsus non valebimus. Sed enim ille qui omnem mentem ad admirandum rapit stupor, et ad prædicandos excelsi animi viros palamque commendandos impellit, is me quoque humi repentem mortalem ad hoc opusculum componendum adegit. Neque tamen de gestis omuibus dicam, loc enim nullatenus fieri potest, sed de uno ipsius principali facinore; neque laudibus imperatorem coronabo; namque undenam mihi aureorum verborum copia, ut splendorem ac suavitatem virtutum ejus, qua prali instar variis foribus luxuriantis sunt, auro conscribam? Quid enim de ejus sapientissima regnandi arte dicam? quid de Ecclesiæ imperturbata et pacifica administratione? quid de generali reiRespicit morem scribendi auro in pergamenis, regii præsertim argumenti aut divini, cujusmodi splendida exemplaria in codicum bibliotliecis supersunt.

publicae recta legislatione? quid de ejus patientiæ πολιτείας καθολικὴν εὐνομίαν; ποῦ δὲ τὸ τῆς ac benignitatis pelago? quid de beneficentiæ ac liberalitatis imbribus? quid de orthodoxo fidei dognate? quid demum de apostolica, ut ita dicam, Evangelii Christi prædicatione? Etenim non contentus imperator infausta barbarorum corpora in fugam vertere, nisi etiam rebelles Deo animas, ceu gladio ancipiti, veritatis verbo dissecet; Arabes quoque ad veram religionem vocat, doctrinæ veræ argumentis absurdam fallacemque vulneraus impietatem confidens scilicet auctori victoriarum Christo Deo nostro, quem illi maledictis pulsant, fore ut post illorum blasphemiæ refutationem, de impiis quoque ipsorum exercitibus, militaribus suis expes ditionibus triumphet. Quamobrem id, quod imperator opere efficiet, ignavi nos tanquam in palaestra verbis ludemus: et quod ille quotidie factis peragit, nuda nos sed magnisonante oratione prædicare proposuimus. Utinam vero bonorum omnium arcarius et dator Dominus, Christi ananti imperatori salutem animæ corporisque largiatur, ut diu vivat et de hostibus victorias referat, nostramque simul linguam roboret, ut prout pia Christianorum file dignum est loquatur, et barbaricam impietatem refellat. Quod precibus gloriosissima Deiparae et omnium sanctorum fiat! Amen. ἀνεξικακίας καὶ προσηνότητος πέλαγος; ποῦ δὲ τοὺς τῆς εὐποιίας καὶ εὐεργεσίας όμβρους; ποῦ δὲ τὸ ὀρθόδοξον τοῦ τῆς πίστεως δόγματος; ποῦ δὲ τὸ ἀποστολικὸν, ὡς εἰπεῖν, τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ Χρι στοῦ κήρυγμα; Οὐκ ἀνεχόμενος γὰρ βάρβαρα σώ ματα μόνον τροποῦσθαι πανάθλια, εἰ μὴ καὶ ψυχὰς θεομάχους ὡς διστόμῳ τῷ τῆς ἀληθείας λόγῳ διχά σειεν, μετακαλεῖται καὶ τοὺς "Αραβας πρὸς εὐσέ βειαν, διὰ τοῦ ἐξ ἀληθείας λόγων ελέγχου την παράλογον καὶ ἠπατημένην κατατοξεύων ἀσέβειαν. ἅτε δὴ πεποιθὼς ἐπὶ τὸν νικοποιὸν Χριστὸν τὸν Θεὸν ἡμῶν τὸν παρ' ἐκείνων βλασφημούμενον, ὅτι τῷ ἐκ τῶν ἀληθῶν ἀνατροπῶν ἐλέγχῳ, τῆς αὐτῶν βλασφημίας, καὶ ἡ κατὰ τῶν παρανόμων αὐτῶν στρατευμάτων, διὰ τῶν αὐτοῦ στρατηγημάτων ἐπακολουθήσει νίκη ὅθεν τὸ ἔργῳ περατωθεν τῷ θεόφρονι βασιλεί, λόγοι; ἡμεῖς οἱ νωθεῖς γυμνάσαι προήχθημεν· καὶ ὅπερ αὐτῷ διὰ πραγμάτων ὁσημέραι κατορθοῦται, καὶ γυμνοῖς λόγοις ἡμεῖς μεγαλοφώνως σαλπίζειν προεθυμήθημεν· ἀλλ' ὁ παντὸς ἀγαθοῦ ταμίας καὶ πάρο οχος Κύριος τῷ μὲν φιλοχρίστῳ βασιλεῖ τὰ σωτήρια ψυχῇ τε καὶ σώματι δαψιλεύσοιτο, εκτάσει ζωῆς χρόνων, καὶ νίκαις ταῖς κατ' ἐχθρῶν ἐπιστέφων, καὶ τὴν ἡμῶν γλῶσσαν νευρώσειεν, τῆς μὲν τῶν Χρισ στιανῶν εὐσεβοῦς πίστεως εἰπεῖν τι ἐπάξιον, τὴν δὲ βάρβαρον ἀπελέγξαι δυσσέβειαν· πρεσβείαις τῆς ὑπερενδόξου Θεοτόκου καὶ πάντων τῶν ἁγίων γένοιτο. Αμήν. Finis proœmii. 2. HÆC SUNT IN PRÆSENTI OPERE. Cap. 1. Expositio et demonstratio in primis nostræ veræ et orthodoxæ Christianorum fidei; et inseclatio omnium blasphemiarum, qua Mohamedis Arabis libro continentur; confutatioque simul pravorum ejus dogmatum in primo capitulo. II. Confutationes falsorum ejus dogmatum sexdecim. XVIII. Expositio et profligatio impie ab eo dictorum specialiter in subsequentibus sparsim cunctis impuris capitulis. XIX. Adversus eumdem, de vocabuli Verbum notione. XX. Adversus eumdem dicentem, Deum esse peccati causam. XXI. Adversus eumdem dicentem, homines in conjugio victuros post resurrectionem. XXII. Adversus eumdem dicentem angelos esse feminas. XXIII. Adversus eumdem de angelorum intercessione. XXIV. Adversus eum dicentem, Deum sphæricum esse. XXV. Demonstratio, quod alienus a Dei fœdere sit populus Ismaeliticus. XXVI. Adversus Agarenos de circumcisione. XXVII. De eodem argumento. XXVIII. De Deo Mohamedis. XXIX. Quod, etiamsi bi erronei putent se progenitoris Abrahami unicum Deum colere, non tamen oporteat Agarenos a nobis dici Dei cultores. XXX. Adversus Agarenos de jactantia ipsorum. Τέλος τοῦ προοιμίου. β'. ΤΑΔΕ ΕΝΕΣΤΙΝ ΕΝ ΤΩΔΕ ΤΩ ΣΥΓΓΡΑΜΜΑΤΙ. Κεφ. Α΄. Εκθεσις μετὰ ἀποδείξεως προηγουμένως τῆς ἀληθοῦς καὶ ὀρθοδόξου ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν πίσ στεως· καὶ καταδρομὴ πασῶν τῶν ἐμφερομένων δυσφημιῶν τῇ τοῦ ᾿Αραβος Μωάμετ βίβλῳ· καὶ ἔλεγχος κατὰ ταυτὸ τῶν ἐν τῷ πρώτῳ λόγῳ και κῶς δοκούντων αὐτῷ. Β΄. Ελεγκτικοὶ τῶν ψευδωνύμων αὐτοῦ λόγων δέκα ἐξ. ΙΗ'. "Εκθεσις καὶ θρίαμβος τῶν κατ' εἶδος αὐτῷ σποράδην ἐν τοῖς ἐξῆς ἅπασιν ἀσεβῶς κινηθέντων μιαροίς λόγοις. ΙΘ'. Πρὸς τὸν αὐτὸν ὑπὲρ τῆς τοῦ Λόγου ὑπολή ψεως. Κ'. Πρὸς τὸν αὐτὸν λέγοντα τῆς ἁμαρτίας αἴτιον εἶ ναι τὸν Θεόν. ΚΑ'. Πρὸς τὸν αὐτὸν λέγοντα κατὰ συζυγίαν βιοῦν τας ἀνθρώπους μετὰ τὴν ἀνάστασιν. ΚΒ'. Πρὸς τὸν αὐτὸν λέγοντα θηλείας εἶναι ἀγγέ λους. ΚΓ'. Πρὸς τὸν αὐτὸν περὶ τῆς τῶν ἀγγέλων πρεσ σβείας. ΚΔ'. Πρὸς τὸν αὐτὸν λέγοντα· Ο Θεός ὁλόσφαιρός ἐστιν. ΚΕ'. Απόδειξις ὅτι ξένος τῆς τοῦ Θεοῦ διαθήκης Ισμαηλίτης λαός. Κα'. Πρὸς 'Αγαρηνοὺς ὑπὲρ τῆς περιτομῆς. ΚΖ'. Εἰς τὸ αὐτό. ΚΗ'. Περὶ τοῦ Θεοῦ τοῦ Μωάμετ. ΚΘ'. "Οτι οὐ δεῖ, κἂν δοκῇ τοῖς πεπλανημένοις, τὴν του προπάτορος Αβραὰμ μοναρχίαν πρεσβεύειν, λέγειν ἡμᾶς θεοσεβεί; Αγαρηνούς. Λ'. Πρὸς Ἀγαρηνούς περὶ τῆς αὐτῶν ἀλαζονείας. δ

*Εκθεσις κατασκευαστικὴ μετὰ ἀποδείξεως τοῦ Χριστιανικού δόγματος; ἐκ κοινῶν ἐννοιῶν, καὶ διαλεκτικῆς μεθόδου, καὶ φυσικῶν ἐπιχειρημάτων, καὶ συλλογιστικῆς πολυτεχνίας προαγομένη· καὶ ἀντιῤῥησις καὶ ἀνασκευὴ καὶ ἔλεγχος τῆς ἀλογωτάτης και μυσαρωτάτης βιο βλου τῆς παρὰ τοῦ "Αραβος Μωάμετ πλαστο γραφηθείσης, ἤτοι τῆς τῶν Ἀγαρηνῶν ψευδω νύμου πίστεως. CAPUT PRIMUM. Expositio, cum argumentis et demonstratione, Christiani dogmatis, ex communibus notionibus, et dialectica methodo, necnon naturalibus argumentis, varioque syllogistico artificio, deducia. Confutatio simul et eversio alque coargutio insulsissimi ac neſandissimi ab Arabe Mohamede conficti libri, sive pseudonymæ Agarenorum fidei. 3. Inter tot bona virtutis opera, ad Dei gloriam redundantia, quæ ab optimo et Christianissimo inperatore nostro quotidie fiunt, præcipue circa verum Dei cultum, Iræc quoque serenissimæ ejus majestati peculiaris cura inest, ut coarguatur mendaxque et portentosa demonstretur erronea iMa et absurdissima doctrina, quæ fallaci libro Mohamedis Arabis nomen gerente continetur. Quamobrem nostram indignitatem, ceu clari aliquantulum nominis, et qui ejus a Deo electa majestati devoti sumus, hortatus est, ut pro viribus diffamaremus, atque a veritate abborrentem doctrinam hanc demonstraremus, non solum in manifestis circa Deum conceptibus, verum etiam in communibus et universo hominum generi facile obviis notionibus. Igitur imploratis ejusdem Christophili domini nostri, magni imperatoris, Deo acceptis mundoque salutaribus precibus, cum Spiritus sancti virtute, fidei lorica tecti, spei scuto sumpto, galeaque salutis muniti, mandatum ejus exsequi aggredimur. Et quia duplex est antirrheticae orationis pars, una quæ proprium assumptum comprobat, altera quæ contrarium refutat; nos quidem piam nostram Christianorum fidem naturaralibus ratiociniis qua majore fieri poteris evidentia ostendemus; deinde argumenta quæ impiæ doctrinæ favere videntur, coarguere conabimur; modo naturaliter ex communibus de Deo notionibus, modo Scripturæ testimoniis, quam ipse hujus falsi libri auctor videtur admittere. Hinc autem initium capiam. γ'. Πολλῶν ἤδη τῶν εἰς δόξαν Θεοῦ συντρεχόντων ἀρετῆς κατορθωμάτων παρὰ τοῦ φιλαγάθου καὶ Χρι στιανικωτάτου ἡμῶν βασιλέως οσημέραι διαπραττομένων, μάλιστα δὲ περὶ τὴν εὐσεβῆ εἰς Θεὸν λα τρείαν, ἂν καὶ τοῦτο σπουδῆς εἶδος τῷ γαληνοτάτῳ κράτει καθέστηκεν, τὸ ἀπελεγχθῆναι τὴν ἠπατημέ. νην καὶ ἀλογωτάτην δόξαν την πλαστογραφηθεῖσαν ἐν τῇ ἐπονομαζομένῃ τοῦ ᾿Αραβος Μωάμετ βίβλῳ· ἔθεν τὴν ἡμετέραν ἀναξιότητα, οἷα δὴ ἐλλόγιμον που σῶς οὖσαν, καὶ εὐνοϊκῶς πρὸς τὴν αὐτοῦ θεοσυγκρότητον βασιλείαν προσκειμένην, προετρέψατο καθ' ὅτον οἷοί τέ ἐσμεν στηλιτεῦσαι καὶ δεῖξαι μακρὰν τῆς ἀληθείας ὑπάρχουσαν, οὐ μόνον ἐν ταῖς περὶ τὸ Θεῖον σαφέσιν ὑπολήψεσιν, ἀλλὰ καὶ ἐν αὐταῖς παρὰ τοῦ κοινοῦ τῆς ἀνθρωπότητος γένους ῥᾳδίως γινωσκομέναις· τὰς τοίνυν θεοδέκτους καὶ σωσικόσμους εὐχὰς τοῦ αὐτοῦ φιλοχρίστου δεσπότου ἡμῶν καὶ μεγάλου βασιλέως ἐπικαλεσάμενοι, σὺν τῇ δυνάμει τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καὶ τῷ θώρακι τῆς πίστεως φρα ξάμενοι, καὶ τοῦ θυρεοῦ τῆς ἐλπίδος δραξάμενοι, καὶ τὴν περικεφαλαίαν τοῦ σωτηρίου περιβαλόμενοι, " τὴν αὐτοῦ προτροπὴν ἐκτελέσαι προήχθημεν. Ἐπειδὴ δὲ διττός ἐστιν ὁ τῆς ἀντιῤῥήσεως λόγος, τοῦ μὲν τὸ οἰκεῖον κατασκευάζοντος, τοῦ δὲ τὸ ἀντίπαλον ένα τρέποντος, πρότερον τὴν εὐσεβῆ ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν πίστιν ἐκ φυσικῶν λογισμῶν, ὡς ἐφικτόν, μετ' ἀποδείξεως ἐκθέμενοι, τὸ τηνικαῦτα τὰ δοκοῦντα συνηγορεῖν τῷ δυσσεβεῖ αὐτοῦ δόγματι ἀπελέγξαι πειρασόμεθα· τῇ μὲν, φυσικῶς ἐκ τῶν περὶ Θεοῦ κοινῶν ἐννοιῶν· τῇ δὲ, καὶ Γραφικῶς ἐξ ὧν καὶ αὐτὸς ὁ τῆς τοιαύτης βίβλου πλαστογράφος δοκεῖ καταδέχεσθαι· ἄρξομαι δὲ ἐντεῦθεν. δ. ῾Ο πάνσοφος καὶ φιλάγαθος ἀπειροδύναμός τε καὶ πανάγιος Θεὸς, τὴν τοῦ κόσμου σύστασίν τε καὶ 4. Sapientissimus et bonitatis amator, omnipotens et sanctissimus Deus, qui mundi hujus οὐσίωσιν ἐξ οὐκ ὄντων παράγων, ἤτοι ἐν δυνάμει y constitutionem et exsistentiam ex non exstantibus δυνατὸς ὢν ταύτην ἐδημιούργησέν τε καὶ παρήγαγεν, ἢ οὐκ ἐν δυνάμει δυνατὸς ὤν· εἰ μὲν οὐκ ἐν δυνάμει, ψευδείς αἱ κατειθισμέναι περὶ Θεοῦ τοῖς ἀνα θρώποις ἀκριβεῖς καὶ κοιναὶ ἔννοιαι, λεγόμεναί τε καὶ κρατούμεναι· καὶ πῶς ἂν ὁ αὐτὸς τὰ τῇδε συνἐδησέν τε καὶ συνήρμοσεν, καὶ εἰς οὐσίωσιν παρέστησεν; ἢ πῶς ὁ αὐτὸς παρακτικός τε καὶ δημιουρ γὸς ἂν εἴη, καὶ τὸ τῆς δημιουργίας ὄνομα, ἤτοι τῆς τοιάσδε ἐνεργείας, ἀραρότως ἐπ' αὐτὸν ἐπιτεθείη, ἐπ᾽ ἂν αὐτὸς ἐν ἀδυναμίᾳ καὶ ἀσθενείᾳ φύσεως περιγράφηται, καὶ ὡς ἀδύνατος Θεός λογίζηται τε καὶ πιστεύηται; Τὸ γὰρ Θεὸς ὄνομα, οὐκ ἄλλου τινός, ὡς ἔγωγε οἶμαι, ἀλλ' ἡ τῆς δημιουργικής ενεργείας σημαντικόν τε καὶ παραστατικὸν ἂν εἴη· εἴπερ τὸ produxit, vel potentia praeditus hanc effecit creationem et productionem, vel ea potentia carebat. Atqui si potentia caruit, falsæ sunt consuetæ illæ hominibus de Deo accuratæ et communes notiones, quæ dici solent et vulgo dominantur. Nam quomodo is mundana bæc compegisset et conformasset, et. ad exsistentiam perduxisset? Vel quomodo idem operator esset atque creator, eique creationis et quidem tantæ operationis denominatio congruenter attribueretur, si impotentia naturæque infirmitate limitaretur, Deusque impotens reputaretur et crederetur?, Nam Dei nomen haud alius rei, ut ego arbitror, nisi creatricis efficacia significativum est et demonstrativum, quoniam ipsa certe deitas, bac

ratione considerata, innominabilis est, inenarrabi- Θεῖον κατὰ τὸν τουτί ἐστι λόγον, ἀκατονόμαστόν τε lis, atque inexplicabilis. Etiamsi enim multis pec- καὶ ἀνέκφραστον καὶ ἀνερμήνευτον καθίσταται καν liariter in divina natura Dei nomen tanquam pro- τοῖς πολλοῖς ἰδιαζόντως ἐπὶ τῆς θείας φύσεως του Ι prium videtur, haud apte ita accipitur: namque ex τὸ Θεὸς ὄνομα, ὥσπερ τι κύριον σημαντικών, οὐ προς hoc nomine prorsus et potentiæ idea necessario in φυῶς ἐξείληπται, ἐξ οὗ ὀνόματος πάντως καὶ δύναnobis conficitur: siquidem omnis operatio haud σθαι ἡμῖν ἐξ ἀνάγκης συναναφύεται· εἴπερ πᾶσα ἐν absque potentia est, ut facta testantur. Si ergo έργεια μετὰ δυνάμεως καὶ μαρτυρεῖ τὰ πρά Deus, ut supponitur, absque potentia mundum γματα· εἰ οὖν ὁ Θεὸς, ὡς ὑπετέθη, οὐκ ἐν δυνάμει produxit, exploratum est cum potentia carere. Qui τὸν κόσμον παρήγαγεν, φανερὸν ὅτι ἐστέρηται τοῦ autem potentia caret, idem a creando prohibetur: δύνασθαι· ὅ δὲ ἐστέρηται τοῦ δύνασθαι, εστέρηται qui vero a producendo et creando prohibetur, idem καὶ τοῦ παράγειν· ὁ δὲ ἑστέρηται και του παράγειν etiam quominus Deus sit dicaturque prohibetur. καὶ δημιουργεῖν, ἐστέρηται τοῦ εἶναι Θεός τε καὶ Concluditur ergo ut Deus minime Deus sit; quod λέγεσθαι· συνάγεται ἄρα ὅτι ὁ Θεὸς οὐ Θεός· ὅπερ est irreligiosum. ἀσεβές. 5. Et aliter: Si agere, non sine potentia est; id quod potentia caret, agendi quoque vi naturali caret; quod autem naturaliter non potest agere, ne producit quidem; quod autem vi propria ex nihilo non producit, ne Deus quidem est: ergo Deus non est Deus; quod omni blasphemia plenum est. Si itaque Deum absque potentia creasse, sermo noster impossibile blasphemumque demonstravit; superest ut verum firmumque sit, eum propria potentia posse, cujus rei testis est evidentia. Quoniam itaque cum potentia Deus mundum produxit, suaque sapientia omnia gubernat, ut ipsi etiam Agareni prorsus concedent, exploratum est, eum esse potentem. Omnis vero potens potentiam habet qua potens est, et qua tanquam potens agit, et cujus causa is potens dicitur. Conficitur ergo, ut quia Deus cum potentia mundum produxit, potentiam habeat, qua potens est, et qua agit, et cujus causa potens esse videtur. Quod si ita est, utique polentia quæ habètur, diversa ab habente erit. Nulla enim res et habere simul et haberi secundum idem dicitur; sicuti non est idem qui videt, et res visa; neque qui pulsat, et qui pulsatur; nec qui cognoscit idem est ac cognitus, nec qui scribit idem est, quod scribitur, Quare patet, haud ipsum Deum quodammodo dici potentiam, qua potens est, quatenus potentiam habet, et quatenus per illam agit ut actor atque creator. Quod si hoc verum est, uti reapse verum est, ergo per unam solain sin plicemque potentiam, universum mundum Deus exsistentia donavit creavitque. Porro hæc potentia vel limitata est, vel infinita; vel etiam plures sunt, bæque limitatæ aut infìnitæ, Si ergo egit per unam, solam ac limitatam, evidens est absurditas, quod limitata potentia Deus res mundanas produxerit et conservet. Atqui omne quod cum limitata potentia producit, termino mensuraque contineri necesse est, tam quantitate scilicet factæ rei quam qualitate. Quod si ita se habet, deficiet etiam aliquando. durare nequit. 6. Et aliter: Si ergo Deus linnitata unaque potentia creat omnia quæ facta sunt, patet eum ipsum Reapse in Etymologico magno, Θεὸς παρὰ τὸ Οῶ, τὸ κατασκευάζω καὶ ποιῶ· ὁ πάντων ποιητής, καὶ τῆς τῶν πάντων κατασκευής αἴτιος, γίνεται θὸς ε'. Καὶ ἄλλως· Εἰ τὸ ποιεῖν, μετά δυνάμεως, τὸ μὴ ἐν δυνάμει, οὐδὲ πέφυκε ποιεῖν· ὁ δὲ οὐ ποιεῖ, οὐδὲ πέφυκεν, οὐδὲ παράγει· ὃ δὲ οὐ παράγειν πέφυκεν ἐκ μὴ ὄντων, οὐδὲ Θεός· ὁ Θεὸς ἄρα οὐ Θεός· ὅπερ ἐστὶ πάσης βλασφημίας ανάμεστον. Εἰ οὖν τὸ μὴ ἐν δυνάμει τὸν Θεὸν παράγειν ὁ λόγος ἔδειξεν ἀδύνατόν τε καὶ βλάσφημον, λείπεται τὸ ἐν δυνάμει δυνατὸς ὢν ἀληθές τε καὶ βέβαιον· καὶ μάρτυς ή ενάργεια (ita cod.]. Ἐπεὶ οὖν ἐν δυνάμει ὁ Θεὸς τὸν κόσμον παρήγαγεν, καὶ τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ τὸ πᾶν διακυβερνᾷ, ὡς καὶ αὐτοὶ πάντως οἱ ἐκ τῆς ᾿Αγαρ φής σαιεν φανερὸν ὅτι δυνατός ἐστιν· πᾶς δὲ δυνατός δύναμιν ἔχει καθ᾽ ἦν ἐστι δυνατὸς, καὶ δι' ἧς ποιεῖ ὡς δυνατὸς, καὶ ἐπ' αὐτὸν τὸ δύνασθαι λέγεται ο συνάγεται ἄρα ὅτι ὁ ἐν δυνάμει Θεὸς τὸν κόσμον πράξας, δύναμιν ἔχει καθ᾽ ἦν ἐστι δυνατός, καὶ δι' ἧς ποιεῖ, καὶ τὸ δύνασθαι ἐπ' αὐτὸν λέγεται· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ ἑτέρα πως ἂν εἴη ἡ ἐχομένη δύναμις τοῦ ἔχοντος· οὐδὲν γὰρ τῶν ὄντων αὐτὸ ἑαυτοῦ κατὰ ταυτόν, ἔχειν τε καὶ ἔχεσθαι δοκεῖ· ὥσπερ οὐδὲ τὴ αὐτὸ ὁρῶν τε καὶ δρώμενον, τύπτον τε καὶ τυπτό μενον, γινωσκόν τε καὶ γινωσκόμενον, γράφον τε καὶ γραφόμενον· ὥστε δῆλον ὅτι τρόπον τινά, οὐκ αὐτὸς τε ὁ Θεὸς δύναμις λέγεται, καθ' ἣν ἐστι δυνατός, ὡς ἔχων δύναμιν, καὶ δι᾿ ἧς ποιεῖ ὁ ποιητής τε καὶ δημιουργός· εἰ δὲ τοῦτο ἀληθὲς, ὥσπερ οὖν καὶ ἀληθὲς, ἄρα γε κατὰ μίαν μόνην καὶ ἁπλῆν δύναμιν, πάντα τὸν κόσμον ὁ Θεὸς οὐσίωσέν τε καὶ δεδημιούργηκεν· καὶ ταύτην πεπερασμένην, ἢ ἄπειρον· ἡ κατὰ πλείονας, καὶ ταύτας πεπερασμένας ἢ ἀπείρους. Εἰ μὲν οὖν κατὰ μίαν μόνην καὶ πεπερασμένην, σκοπεῖν ἔστι τὸ ἄτοπον· ὁ Θεὸς πεπερασμένῃ δυνάμει, τὰ τῇδε παρήγαγέν τε καὶ περισώζει· πᾶν δὲ τὸ πεπερασμένῃ δυνάμει παράγον, συνερίζεσθαι ἀνάγκη καὶ συμμετρεῖσθαι, τῷ τε ποσῷ καὶ ποιῷ τῶν γινομένων· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ συνεκλείψει· τῷ γὰρ πεπερασμένῳ, ἐν ἀπείρῳ χρόνῳ διαρκεῖν οὐ πρόσεστιν. Nam quod limitatum est, id infinito tempore per-, ς'. Καὶ ἄλλως· Εἰ οὖν ὁ Θεὸς πεπερασμένῃ καὶ μια δυνάμει δημιουργεί πάντα τὰ γενητά, δῆλον ὅτι και Θεός. Deus a verbo θῶ, quod est construo et facio. Rerum omnium factor, et omnis constructionis auctor, (ει θὸς et Θεός.

καὶ πεπερασμένῃ δυνάμει ἐν τῷ εἶναι χαρακτηρίζει nonnisi ex limilata potentia exsistentiam propriam ται· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ οὐκ ἀΐδιος· συνάγεται ἄρα δ Θεὸς οὐκ ἀΐδιος, ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον· εἰ δ᾽ αὖ κατὰ πλείονας πεπερασμένας δυνάμεις ὁ Θεὸς παράγει πάντα τὰ γενητά, κατ' οὐδέν ἐστι τὸ θεῖον ἀπειροδύναμον· καὶ εἰς ταυτὸν συνδραμείται τῇ προτέρᾳ ὑποθέσει, δι' ἑκατέρας ὑποθέσεως· καὶ συνάγεται τὸ κατὰ μηδὲν εἶναι τὸ θεῖον ἀπειροδύναμον. Ἐπεὶ οὖν ὁ αἰὼν οιονεί δύναμίς ἐστιν ἄπειρος, ἢ οἱονεὶ διάστημα άπειρον, καθὰ τοῖς ἐπιστήμοσιν καὶ τῇ ἀληθείᾳ δοκεῖ, φανερὸν ὅτι τὸ αἰώνιον, καὶ ἀπειροδύναμον· ἔστιν οὖν συλλογίσασθαι οὕτως· Εἰ τὸ αἰώνιον ἀπειροδύναμον, ὅπερ οὖν οὐκ ἔχει δύναμιν ἄπειρον, τοῦτο οὐδὲ αἰώνιόν ἐστιν· εἰ οὖν κατ' οὐδε μίαν τῶν ἑκατέρων ὑποθέσεων, ὁ Θεὸς ἄπειρον ἔχει δύναμιν, κατ' οὐδέν ἐστιν αἰώνιος· εἰ δὲ μή ἐστιν αἰώνιος, ὑπὸ χρόνον ἐστὶν ἐξ ἀνάγκης· τῶν γὰρ ὄντων τὰ μέν ἐστιν αἰώνια, τὰ δὲ ὑπὸ χρόνον· καὶ πῶς ὑπὸ χρόνον ὁ τῶν χρόνων δημιουργός; εἰ δὲ τοῦτο, καὶ ἀρχὴν ἔχει καὶ τέλος· καὶ ἄλλο τι αὐτῷ ἔσται τοῦ εἶναι καὶ τῆς ὑπάρξεως αἴτιον· καὶ περὶ ἐκείνου τὰ αὐτὰ ἀπορήσομεν· καὶ τοῦτο ἐπ' ἄπειρον, ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον. Λείπεται ἄρα τῶν λοιπῶν δύο την ἑτέραν ἀληθῆ εἶναι, τῆς φασκούσης μίαν καὶ ἄπει ρον, καὶ τῆς πολλάς τε καὶ ἀπείρους· ἀλλ' ὅτι μὲν πλείονας δυνάμεις καὶ ἀπείρους, δι' ἂς δημιουργεί τὸν κόσμον ὁ Θεὸς, λέγειν ἐπὶ Θεοῦ ἀνοίκειόν ἐστιν διὰ τὴν παντελῆ τοῦ Θεοῦ ἁπλότητα, φανερὸν ὅτι μίαν καὶ ἄπειρον καὶ κατὰ πάντα ἀπειροδύναμον, ὅπερ καὶ μᾶλλον ἀληθὲς ἐστι, καὶ ταῖς κοιναῖς ἐπὶ Θεοῦ ἐννοίαις άρμόττον. Ἐπεὶ οὖν ὁ λόγος ἐκ κοινῶν ἐννοιῶν καὶ ἡμῖν κατειθισμένων καὶ δι' ἐπιστη μονικῶν ἐπιχειρήσεων ἔδειξεν ὅτι κατὰ μίαν μόνην καὶ ἁπλῆν καὶ κατὰ πάντα ἀπειροδύναμον δύναμιν, ὁ Θεὸς τὸ δυνατὸς εἶναι ἔχει, καὶ δι' αὐτῆς ποιεῖ 8 ποιεῖ, καὶ τὸν κόσμον οὐσίωσέν τε καὶ παρήγαγεν, καὶ ἐπ' αὐτὸν τὸ δύνασθαι λέγεται· αὕτη οὖν ἡ δύναμις, ἢ ποτέ ἐστιν ἐν τῷ Θεῷ, ἢ ἀεί· ἀλλ' εἰ μὲν ποτέ, ἔσται ὁ Θεὸς ποτὲ ἀδύναμος καὶ ἀνίσχυρος τοῦ δημιουργεῖν τε καὶ παράγειν· καὶ γὰρ ἐφ᾽ ὧν ἡ δύναμις ποτὲ οὐ πρόσεστιν, τούτων καὶ τὸ ποτὲ ποιεῖν διακεκώλυται· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ οὐ σύνδρομον τὸ δύνασθαι θέλειν, καὶ πῶς διοίσει τῆς γενητῆς φύσεως, ἐπ᾽ ἂν τὸ δύνασθαι αὐτῷ οὐκ ἀεὶ πρόσεστιν; ἀλλὰ καὶ μάτην ἡ κοινὴ ἔννοια έπερειδομένη τοῦτο κατέχει, τὸ πάντα τὸν Θεὸν δύνασθαι, καὶ ὅτε θέλει καὶ ὅτε βούλεται. habere videri. Quod si ita est, non est sempiternus. Colligitur ergo Deum non esse sempiternum; quod est absurdum. Sin vero Deus per plures limitatas potentias creaturam omnem producit, nulla in Deo infinita potentia est, eodemque ut antea argumentum recidit in utraque hypothesi; conficiturque ut Deus nulla in re sit omnipotens. Quia ergo ætcrnitas est quædam veluti infinita potentia, vel infinitum quoddam spatium, ut sapientibus et ipsi veritati placet, constat id quod æternum est, idem esse etiam omnipotens. Sic itaque argumentari licet: Si quod alernum est, idem omnipotens, se quitur ut quod non habet potentiam infinitam, idem ne æternum quidem sit. Si ergo in neutra bypothesi Deus infinitam habet potentiam, nullo modo est æternus. Quod si non est æternus, necessario tempori obnoxius est. Nam rerum exsistentium aliæ æternæ sunt, aliæ tempore circumscriptæ. Quomodo autem tempore sit circumscriptus is qui temporum est creator? Quod si ita sit, et initium habet et finem; et aliud aliquid ei erit exsistentiæ subsistentiæque causativum: et rursus de hoc ipso eodem modo ambigenius; et hoc in infinitum; quod est absurdum. Reliquum est igitur, ut alterutra ex duabus vera sententia sit; id est, vel illa quæ unam dicit immensamque potentiam; vel altera quæ plures et immensas. Sed enim quia plures potentias et immensas dicere, quibus mundum Deus condiderit, Deo improprium est, propter oinnimodam deitatis simplicitatem; profecto patet unam immensamique esse potentiam, et quaqueversus omnipotentem; quos et verius est, et communibus de Deo notionibus congruum. Quoniam itaque sermo noster ex communibus nobisque consuetis notionibus scientiæque argumentis ostendit, unam, solam, simplicemque, et quaqueversus omnipotentem esse facultatem illam, qua Deus potens est, et qua id agit quod agit, mundoque subsistentiam contulit; hæc, inquam, potentia, vel aliquando in Deo est, vel semper. Sed si aliquando tantum, Deus erit aliquando impotens et invalidus ad prean, duin ac producendum. Nam quibus in rebus interdum ei potentia deest, eas quominus faciat interdum prohibebitur. Quod si ita est, neque semper comitatur voluntatem potentia, quomodo Deus a creata natura differet, quandoquidem ei potentia haud semper adest? Temere igitur communis notio hoc mordicus tenet, videlicet Deum omnia posse quotiescunque ita vult ac decernit. ζ'. Καὶ ἄλλως· Εἰ οὖν ὁ Θεὸς, ὡς ἔφαμεν, ποτέ ἔχει τὴν αὑτοῦ δύναμιν, δῆλον ὅτι ἐπίκτητον αὐτὴν εἰσδέχεται, εἴπερ ὁ Θεὸς ἀεὶ ἐστιν· πᾶν δὲ τὸ ἐπικτής τως δεχόμενόν τι, ὕστερον τοῦ εἶναι αὐτὸ δέχεται, καὶ κατὰ προκοπὴν καὶ ὡς ἐλλιπὲς τοῦτο δέχεται· συνάγεται ἄρα ὅτι ὁ Θεὸς ἔσται ποτὲ ἀτελῆς καὶ κατὰ προκοπήν τελειούμενο;· ὅπερ ἐστὶ καὶ λέγειν καὶ ἐννοεῖν ἐπὶ Θεοῦ βλάσφημον. Καὶ ἄλλως· Εἰ ἡ δύναμις τοῦ Θεοῦ αὐτῷ ποτε πρόσεστιν, ὕστερον αὐτὴν εἴληφεν· εἰ δὲ τοῦτο, ἤτοι παρ' ἑαυτοῦ ταύτην 7. Et aliter: Si ergo Deus, ut diximus, aliquando tantum potentiam suam habet, apparet hanc acquisitam recipere; quandoquidem Deus semper est. Jam omnis qui acquisitum aliquid recipit, nonnisi postquam ipse est, illud recipit; et quidem incre menti instar, quod antea desiderabat. Colligitur itaque Deum esse aliquando imperfectum, et incrementis perfici; quod de Deo dicere et cogitare blasphemum est. Item aliter: Si Dei potentia ipsi aliquando tantummodo inest, hanc nonnisi deinde

accepit. Quod si ita est, vel a se ipso eam accepit εἴληφεν, ή παρ' ἑτέρου· ἀλλ᾽ εἰ μὲν παρ' ἑαυτοῦ, vel ab alio. Jam si a se ipso accepit, vel tanquam jam habens eam accepit, vel secus. Sed siquidem tanquam non babens, nunquam banc accipiet. Nam qui est ineptus ad faciendum aliquid, hoc ipsum scilicet facere non potest. Quod si tanquam habens accepit, primo quidem quid obstat, ut quoniam sempiternus erat, potentia quoque præditus esset? Deinde hinc exsisteret potentia potentiæ, multæque in Deo potentiæ fierent; quod æque manifeste nėgandum est. Jam si a se ipso hanc potentiam non accepit, superest ut ab alio. Sed si ab alio, utique vel ab æquali vel a minore vel a meliore. Quod quidem a nemine acceperit, inde constat, quia quod perficitur, a meliore perficitur: quod autem minus est, deterius est; et æquale, similiter. Atqui nemo Deo melior est; nam si hoc quisquam fieri posse concedat, erit Dei Deus, itemque alius Deus; idque in infinitum procedet. Igitur nequaquam Deus ab alio potentiam suam recepit. 8. Quoniam itaque Deus neque a se ipso, multoque minus ab alio potentiam suam recipit, patet ipsum babere illam congenitam. Est autem ipse semper; ergo et ipsius sapientia, qua potens est, et qua operatur, semper est. Quod si æterna, est etiam perpetua et intemporalis. Jam quod semper est, id æternum est et perpetuum et intemporale et increatum et non factum. Colligitur ergo, potentiam Dei, qua potens est, et qua agit, et sine qua nihil agit, infectam esse atque increatam. Jam vero non factumn a non facto, quatenus non est factum, et increatum ab increato, quatenus non est creatum, natura nihil inter se different; quod si non differunt, idem sunt; et si idem, ejusdem quoque naturæ sunt, consubstantialia, et quidquid ejusmodi est. Atqui Deus est infectus et increatus; ergo æquè potentia ejus. Porro unum est infectum natura et increatum, sicut communes notiones accurate tenent: colligitur ergo, ut Dei potentia, qua dicitur potens, et qua agit, et sine qua nihil agit, consubstantialis et ejusdem naturæ cum Deo sit. Quæ si ita se habent, ipsa quoque potentia Deus est. Age vero quod ex bis haud duo dii consurgant, ut Agareni stulte nobis inclamant, subsequens nostra oratio demonstrabil; cum ipsum, quoque Spiritum, qui in Deo est, tanquam ejusdem naturæ et consubstantialem Deo ejusque potentiæ, quæ et Sapientia et Verbum Dei potentia, qua dicitur potens, et qua agit, et sine qua nihil agit, quæque et Verbum Dei et sapientia dicitur, ut vestra quoque scriptura testatur; quod hæc, inquam, potentia, non sit alienæ substantiæ, ac veluti accidens, ut vos dicitis, sed ejusdem potius naturæ et consubstantialis Deo, utpote non facta et increata, id hac ratione fit evidens. 9. Deus simplicissimus est, et cuilibet compositioni compositæve notioni superior, ut communis Sur. IV, 169. ἤτοι ὡς ἔχων δύναμιν ταύτην εἴληφεν, ἢ ὡς μή ἔχων· ἀλλ᾽ εἰ μὲν ὡς μὴ ἔχων, οὐδέποτε ταύ την λήψεται· καὶ γὰρ τὸ ἀδυνάτως ἔχον πρὸς τὸ ποιεῖν τι, ἀδύνατόν ἐστι τοῦτο ποιεῖν· εἰ δὲ ὡς ἔχων, πρῶτον μὲν τί τὸ κωλύον ἐξότε ἦν ἀΐδιος, μὴ καὶ τὸ δύνασθαι ἔχειν; ἔπειτα καὶ εὑρεθήσεται τῆς δυνάμεως δύναμις, καὶ πολλαὶ δυνάμεις ἐπὶ Θεοῦ, ὅπερ καὶ τοῦτο σαφῶς ἐλήλεγκται· οὐκ ἄρα παρ' ἑαυτοῦ ταύτην εἴληφεν, λείπεται παρ' ἑτέρου· ἀλλ' εἰ μὲν παρ' ἑτέρου, ἤτοι ἀπὸ ἴσου ἢ ἀπ' ἐλάττονος, ἢ ἀπὸ κρείττονος· ἀλλ' ὅτι μὲν οὐκ ἀπ᾿ οὐδενὸς τοῦτο ἐνδία χεται, ἐντεῦθεν δῆλον· τὸ μὲν γὰρ τελειούμενον, ἀπὸ κρείττονος τελειοῦται· τὸ δὲ ἔλαττον, χεῖρόν ἐστι· καὶ τὸ ἴσον ὅμοιον· κρείττων δὲ πάλιν Θεοῦ οὐκ ἔστιν· εἰ γὰρ τοῦτο δοίη τις, ἔστα: τοῦ Θεοῦ Θεὸς, καὶ πάλιν ἄλλος Θεὸς, καὶ τοῦτ᾽ εἰς ἄπειρον· οὐκ ἄρα ὁ Θεὸς παρ' ἑτέρου τὴν αὑτοῦ δύναμιν εἴληφεν. η'. Ἐπεὶ οὖν ὁ Θεὸς οὔτε παρ' ἑαυτοῦ, οὔτε πολλῷ μᾶλλον παρ' ἑτέρου τὴν αὐτοῦ δύναμιν εἰσδέχεται, δῆλον ὅτι σύμφυτον αὐτὴν ἔχει· ἔστι δὲ αὐτὸς ἀεὶ, καὶ ἡ αὐτοῦ δύναμις, καθ' ἣν ἐστι δυνατὸς, καὶ δι' ἧς ποιεῖ, ἀεὶ ἐστιν· εἰ οὖν ἀεί ἐστι, καὶ αἰώνιός ἐστι· εἰ δὲ αἰώνιος, καὶ ἀΐδιος καὶ ἄχρονος· πᾶν δὲ τὸ ἀεὶ ὄν, καὶ αἰώνιον καὶ ἀΐδιον καὶ ἄχρονον καὶ ἄκτιστον καὶ ἀγένητόν ἐστι· συνάγεται ἄρα ὅτι ἡ δύναμις τοῦ Θεοῦ καθ' ἦν ἐστι δυνατὸς, καὶ δι' ἧς ποιεῖ, καὶ ἧς χωρὶς οὐδὲν ποιεῖ, ἀγένητος καὶ ἄκτιστός ἐστιν· ἀγένητον δὲ ἀγενήτῳ, καθ᾿ ὃ οὐ γέγονεν· καὶ ἄκτισ στον ἀκτίστῳ, καθ᾿ ὃ οὐκ ἔκτισται, κατὰ φύσιν οὐδὲν διοίσει· εἰ δὲ οὐδὲν διοίσει, ταυτόν ἐστιν· εἰ δὲ ταυ τὸν, καὶ ὁμοφυὲς καὶ ὁμοούσιον καὶ ὅσα τούτοις ὅμοια· ἔστι δὲ καὶ ὁ Θεὸς ἀγένητος καὶ ἄκτιστος, ἔστι δὲ καὶ ἡ αὐτοῦ δύναμις· ἐν δὲ τὸ ἀγένητον καὶ ἄκτιστον τῇ φύσει, ὡς αἱ κοιναὶ ἔννοιαι ἀκριβῶς ἔχουσι· συνάγεται ἄρα ὅτι ἡ δύναμις τοῦ Θεοῦ καθ' ἣν λέγεται δυνατὸς, καὶ δι᾿ ἧς ποιεῖ, καὶ ἧς χωρίς οὐδὲν ποιεῖ, ὁμοούσιός ἐστι καὶ ὁμοφυὴς τῷ Θεῷ· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ αὕτη Θεός· καὶ ὅτι κἀκ τούτων οὐ δύο θεοί, ὡς αὐτοὶ ἀλόγως ἡμᾶς ἐπιφημίζουσι, παρακατιὼν ὁ λόγος δείξει, ὅτι καὶ τὸ Πνεῦμα καὶ αὐτὸ ἐν τῷ Θεῷ ὡς ὁμοφυὲς καὶ ὁμοούσιον τῷ τε Θεῷ καὶ τῇ αὐτοῦ δυνάμει, ἢ καὶ Σοφία καὶ Λόγος Θεοῦ λέγε ται, τρανῶς διαγορεύσειεν· ἀλλ' ὅτι μὲν καὶ ἡ δύναμις τοῦ Θεοῦ καθ᾽ ἣν λέγεται δυνατὸς, καὶ δι' ἧς ποιεῖ, καὶ ἧς χωρὶς οὐδὲν ποιεῖ, ἢ καὶ Λόγος λέγεται τοῦ Θεοῦ καὶ Σοφία, ὡς καὶ τὸ ὑμέτερον μαρτυρεί γράμμα οὐχ ἑτεροῦποστατός ἐστιν ὡς συμβεβηκός, ὡς ὑμεῖς φατε, ἀλλ' ὁμοφυής τε καὶ ὁμοούσ σιος τῷ Θεῷ ὡς ἀγένητος καὶ ἄκτιστος, καὶ ὧδέ ἐστι δῆλον. θ'. Ὁ Θεὸς ἁπλούστατός ἐστι, καὶ πάσης συνθέ σεως καὶ συνθετικῆς ἐννοίας ἐπέκεινα, ὡς καὶ αἱ κοιναὶ ἔννοιαι ἡμῖν διαγορεύουσι· πᾶν δὲ δὴ συμβε-

res cui accidit, compositum est et sic reputatur. Quod si ita se habet, dissolubile quoque est, vel virtute vel potentia, id est, rationaliter vel substantialiter. Sic itaque argumentari licet: Deus siaplicissimus est: quodlibet autem accidens, æque ac ea res cui accidit, non est simples, nec reputatur. Colligitur ergo Deum accidentis esse incapacem. Atqui potentiam habet, uti demonstratum est: ergo hæc quoque accidens non est; quod ita pariter ad conclusionem deducitur. Deus accidentis incapax est; Deus potentia præditus est: colligitur ergo Dei potentiam non esse accidentem: quod si ita se habet, est hæc Deo enbypostatica, et per se subsistentiam habet, et alio nemine eget. Sed et eadem semper est, δηκὸς μετὰ τοῦ ᾧ συμβέβηκε, σύνθετόν τέ ἐστι καὶ ἡ sensuis nos docet. Αt omne accidens, que ac ea λογίζεται· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ διαλυτόν, ἤτοι ἐνεργεία ή δυνάμει, τουτέστιν ἢ λόγῳ ἢ ὑπάρξει· διὸ ἔστι συλλογίσασθαι οὕτως· Ὁ Θεὸς ἀπλούστατός ἐστι· πᾶν δὲ συμβεβηκός μετὰ τοῦ ᾧ συμβέβηκεν, οὐχ ἁπλοῦν ἐστι καὶ λογίζεται· συνάγεται ἄρα ὅτι ὁ Θεὸς ἀνεπίδεκτός ἐστι συμβεβηκότος· ἔχει δὲ δύναμιν, ὡς καὶ τοῦτο δέδεικται· καὶ αὕτη ἄρα οὐ συμβεβηκός· ἔστι γὰρ καὶ τοῦτο συμπεράναι οὕτως· Ὁ Θεὸς ἀνεπίδεκτός έστι συμβεβηκότος· ὁ Θεὸς δύναμιν ἔχει· συνάγεται ἄρα ὅτι ἡ δύναμις τοῦ Θεοῦ οὐ συμβε βηκός· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ ἐνυπόστατος καὶ καθ᾿ ἑαυτὴν τὸ εἶναι ἔχουσα, καὶ μηδενὸς ἄλλου δεομένη· ἔστι δὲ καὶ ἀεὶ, ὡς καὶ τοῦτο δέδεικται· τὸ δὲ ἀεὶ ἦν, οὔτε ἀρχὴν χρονικὴν ἔχει οὔτε τέλος· πᾶν δὲ τὸ ἐνυπόστατον, μήτε ἀρχὴν ἔχον χρονικὴν μήτε τέλος, ἄχτι- qued item demonstratum fuit. Quod autem semper στόν ἐστι καὶ ἀγένητον εὑρίσκεται ἄρα ὅτι ἡ δύναμις τοῦ Θεοῦ ἡ ἐνυπόστατος, ἢ καὶ Λόγος καὶ Σοφία παρὰ τῶν θείων Γραφών τρανῶς λέγεται, ἄκτιστός ἐστι καὶ ἀγένητος· τὸ δὲ ἄκτιστον καὶ ἀγένητον, καὶ αἱ κοιναὶ ἔννοιαι οὐκ ἐπ' ἄλλου τινὸς ειώθασι λέγειν, ἀλλ' ἐπὶ Θεοῦ· ἡ δύναμις ἄρα τοῦ Θεοῦ, ἵπερ καὶ Σοφία καὶ Λόγος αὐτοῦ καὶ Υἱὸς ἐκ τῶν παρ' ἡμῖν προσαγορεύεται, Θεός τέ ἐστιν ἀληθινὸς, καὶ κατὰ πάντα ὅμοιος τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ, καὶ παρὰ τῶν και λῶς δοξαζόντων Χριστιανῶν πιστεύεται καὶ λογίζεται· ἀλλ' ὅτι μὲν τὴν δύναμιν τοῦ Θεοῦ καθ᾿ ἣν λέγεται δυνατὸς, καὶ δι᾿ ἧς ποιεῖ, καὶ ἧς χωρὶς οὐδὲν ποιεῖ ὁ Θεὸς, Θεὸν ὁ λόγος καὶ ὁμοούσιον αὐτὴν καὶ ὁμοφυλ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς μετ᾿ ἀκριβοῦς ἀποδείξεως ἔδειξε, φανερόν. τ. Οτι δὲ καὶ αὐτὴ Υἱὸς Θεοῦ καὶ Λόγος καὶ Σε φία ἐστὶν, καὶ εἰκότως παρ' ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν ὡμολόγηταί τε καὶ πεπίστευται, ὧδέ πώς ἐστι δῆλον. Ὁ Θεὸς, εἴπερ ἐστὶ Θεὸς ἀληθινὸς καὶ λέγεται καὶ πιστεύεται καὶ παρὰ τῶν εὐφρονούντων δοξάζε ται καὶ κηρύττεται, ἤτοι ἐκ τῶν κατ' αὐτὸν, τουτ ἐστιν ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ, ἔγνωσται, ἐν οἷς δοξάζεται καὶ κηρύττεται καὶ πιστεύεται ὅτι ἔστιν, ἢ ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν, τουτέστι τῶν αὐτοῦ κτισμάτων· ἀλλ' ὅτι μὲν ἐκ τῶν κατ' αὐτὸν, τουτέστιν ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ, ἀμήχανον καὶ ἀδύνατον ἐγνῶσθαι αὐτὸν καὶ ταῖς ἀγγελικαῖς δυνάμεσι, μὴ ὅτι γε τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει, καὶ αἱ κοιναὶ ἔννοιαι ἡμᾶς ἐκδιδάσκουσι· καὶ γὰρ τὸν Θεὸν κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον, ἀκατονόμα στον καὶ ἀνέκφραστον ἡμῖν καὶ ἀνώνυμον καὶ αἱ θείαι Γραφαὶ καὶ αἱ κοιναὶ ἔννοιαι παραδιδόασι· καὶ τούτου πίστις ἐναργής, εἰ θέλοι τις συνορᾷν, τὸ μηδὲν τῶν αὐτοῦ ὀνομάτων τῆς οὐσίας αὐτοῦ εἶναι δηλωτικών, αὕτη· καὶ γὰρ ἕκαστον τῶν ὀνομάτων πρὸς ὁδηγίαν τῆς θείας φύσεως ἡμῖν λαμβανομένων, ἰδίαν ἔχει ἕκαστον ἐμπεριειλημμένην διάνοιαν· καὶ οὐκ ἂν χωρὶς νοήματός τινος, οὐδεμίαν εὕροις φωνὴν ἐν τοῖς θεοπρεπεστέροις τῶν ὀνομάτων. Εἰ οὖν ἐκ τῆς οὐσίας ἀμήχανον αὐτὸν ἐγνῶσθαι, ὡς ἔφαμεν, φανερὸν ὅτι ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν, καθὰ καὶ ὀρθός τις λόγος ἐμφαίνει· ἐκ γὰρ μεγέθους καὶ καλλονῆς PATROL. GR. CV est, ne temporale quidem initium habet neque finein. Omne vero quod enlypostaticum est, neque temporale habet initium vel finem, id, inquam, increatum est et infectum. Comperitur itaque, Dei potentiam, quæ enhypostatos et Verbum atque Sapientia a divinis Scripturis liquido appellatur, esse increatam atque infectam. Quod autem increatum infectumque est, id communes quoque notiones de alio nemine quam de Deo dicere solent. Ergo Dei potentia quæ et Verbum et Sapientia ipsius dicitur, et a nostris Filius appellatur, Deus verus est, et per omnia similis Deo Patri; et a cunctis recte sentientibus Christianis creditur ac reputatur. Nunc ergo, quod Dei potentiam, qua is dicitur potens, et qua agit, et sine qua nihil agit Deus, sermo noster et Deum esse, et Deo Patri consubstantialem atque homogeneam evidenti demonstratione ostenderit, palam est. 10. Quod vero eadem et Dei Filius sit et Verbum atque Sapientia, quodque eam jure meritoque nos Christiani confiteamur atque credamus, sic fere manifestum fiet. Deus, siquidem verus Deus et dicitur atque creditur et ab omnibus recte sentientibus glorificatur et prædicatur, Deus, inquam, vel ex his quæ sunt secundum ipsum, id est, ex ejus substantia, cognoscitur, quatenus ex his glorificatur, prædicatur et creditur quod sit; vel potius ex iis quæ circa ipsum sunt, id est, ex creaturis ejus. Sed enim ex his quæ secundum ipsum sunt, id est, ex ejus substantia, ipsum cognosci, hoc angelicis quoque virtutibus impossibile esse, nedum naturæ bumanæ, vel communes notiones satis nos docent. Nam Deus, quod attinet ad suæ substantiæ rationem, innominabilis est, ineffabilis, et anonymus, ut divinæ quoque Scripturæ et communes notiones tradunt cujus rei perspicuum arguimentum, si quis volet, cernet, quod nenipe nullum ex ejus nominibus substantiam ejusdem manifestat. Nam singula nomina quæ a nobis adhibentur quasi ad divinam naturam ducentia, propriam unumquodque habent involutam notionem; neque ullum comperies sine quadam mentis cogitatione vocabulum, inter illas quæ magis Deum decent denominationes. Si ergo illum ex propria substantia

cognoscere, impossibile est, ut diximus, constat κτισμάτων ἀναλόγως ὁ γενεσιουργὸς γνωρίζεται· εἰ quod ex iis quæ circa ipsum sunt, cognoscenγὰρ καὶ τοῦτο οὐ δοίη τις τὸ ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν, τουτἐστιν ἐκ τῶν ἐν ἡμῖν, γινώσκεσθαι, αὐτὸν δὲ κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον οὐδέποτε ἐγνώκαμεν, ἀνάγκη ἐν παντελεῖ ἀγνωσίᾳ ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ καθίστασθαι, ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον. Εἰ οὖν ἐκ τῶν ἐν ἡμῖν ἔγνωσται ὁ Θεὸς, φανερὸν ὅτι ἐκ τῶν ἀξιολογωτέρων και τις μιωτέρων ἡμῖν αὐτὸν διαγράφομεν, ἄνευ τῶν συμβαινόντων ἡμῖν συμπτωμάτων· ταῦτα γὰρ ὑπεξαιροῦμεν ἀπὸ τῶν ἐπὶ Θεοῦ λεγομένων· διὸ καὶ πάσας αὐτὸν τῶν ἐν ἡμῖν κρειττόνων τὰς καταφάσεις και ταφάσκομεν, καὶ πάσας αὐτῶν κυριώτερον ἀποφά σκομεν· καὶ οὐ μαχομένας τὰς καταφάσεις ταῖς ἀποφάσεσιν αἰόμεθα· οὐ γὰρ ἐκ τῶν αὐτῶν ἀμφότε και ἐλήφθησαν· καὶ ἵνα σαφὴς ἡμῖν ὁ λόγος γένηται, ὧδέ πως ἐρῶ· dus sit, sicuti rectus quidam textus patefacit ': namque ex magnitudine et pulchritudine creaturarum congruenter creator agnoscitur. Certe si hoc aliquis minime concedat, Deum ex externis rebus, id est, nostris, agnosci; quandoquidem ex iis quæ in ipsius natura sunt minime eum cognoscimus; necessario consequeretur, ut nos in summa Dei ignoratione versaremur; quod est absurdum. Si ergo ex rebus nostris enguoscitur Deus, sine dubio ex his quæ in nobis sunt potiora et honoratiora ipsum describimus, absque omnino iis quæ nobis accidentia sunt: hæc enim a Dei attribulis excludimus. Quamobren quæ sunt optima in nobis, ea de illo affirmamus, vel potius omnia de eo negamus. Neque affirmationes repugnare arbitramur negationibus, quia non ex iisdem ambae sumuntur. Atque ut clarior sermo noster fiat, sic loquar. 11. In nobis quidem multa ac diversa sunt, et quæ coutrario veluti sensu accipiuntur: alia nempe digniora ae meliora, alia vero deteriorem conditionem habentia. Sine dubio itaque cum ex nostris attributis ad Dei notitiam iter facimus, secundum meliora nostra Deum describimus ac definimus. Quia ergo in nobis lux est ac tenebræ, vita ao mors, mortalitas et immortalitas, justitia et iniquitas; priora quidem in melioribus a nobis collocantur, veluti vita, atque immortalitas, justitia, charitas; posteriora autem in deterioribus, veluti mors, mortalitas, iniquitas, odium. Porro exploratum est, vitam et immortalitatem, justitiam et charitatem, et quæ his sunt consentanea, bæɑ a nobis Dea attribui, et his ipsum a nobis describi ac definiri; ima si magis proprie loquendum est, nostra hæc in eo esse negamus. Etenim Deus supra lucem est, supra immortalitatem, supra justitiam, et quid. quid hujusmodi est. Pariter in nobis est visus et cæcitas; scilicet omnissa cæcitate, Deum dicimus impassibiliter visualem; id est, absque iis quæ nostra accidunt visuali vi; uam in cunctis Deus est impassililis. Etiamsi enim hæc scripta minime habeamus, his nihilominus vestigiis Deum indagamus. Atque ita, quia in nobis fecunditas est ac infecunditas, generatio et sterilitas, fructificatio et infructuositas; meliora quidem sunt generatio et fecunditas, germinatio et bis similia: pejora autem, infecunditas, sterilius, iufructuositas, et germinationis negatio. Deum vero melioribus describimus ac delinimus, absque iis quæ in mobis sunt accidentia, ut diximus; id est indubitanter, iis quæ generationem, fecunditatem fructumque habent et bis similibus. Jam si in his quisquam contendet, contendam et ego, nempe mortem vita esse meliorem, tenebras luce; quod est ridiculum. Quare constat Deum esse fecundum et Verbi genitivum. Extra enim omnem controversiam est podiorem esse genitivam vim quam sterilitatem et * Rom. 1, 20. ια΄. Ἐν ἡμῖν μὲν πολλῶν καὶ διαφόρων και τινών πως ἀντικειμένως λαμβανομένων, καὶ τῶν μὲν ἄξω τέρων τε καὶ κρειττόνων ἄντων, τῶν δὲ τὴν τῶν χειρόνων μαῖραν ἐχόντων, φανερὸν δήπουθεν ὅτ' ἂν ἐκ τῶν ἐν ἡμῖν πρὸς χειραγωγίαν Θεοῦ ποδηγώμεθα, ἐκ τῶν κρειττόνων ἡμῖν καὶ τιμιωτέρων αὐτὸν διαγράφομέν τε καὶ καταφάσκομεν. Εἰ οὖν ἐν ἡμῖν ἐστι φῶς καὶ σκότος, ζωὴ καὶ θάνατος, θνητότης καὶ ἀθανασία, δικαιοσύνη τε καὶ ἀδικία· καὶ τὰ μὲν ἐν τῇ τῶν κρειττόνων μοίρα τέτακται, οἷον ζωή τε καὶ ἀθανασία, δικαιοσύνη τε καὶ ἀγάπη· τὰ δὲ ἐν τῇ τῶν χειρόνων, οἷον θάνατος, θνητότης, ἀδικία τε καὶ ἔχθρα, φανερὸν ὅτι ζωήν τε καὶ ἀθανασίαν, δικαιο σύνην τε καὶ ἀγάπην, καὶ ὅσα τούτεις σύστοιχα, ταῦτα τῷ Θεῷ ἀνατίθεμεν, καὶ διὰ τούτων αὐτὸν διαγράφομέν τε καὶ καταφάσκομεν· καὶ κυριώτερον εἰπεῖν, ταῦτα ἐξ αὐτοῦ ἀποφάσκομεν· καὶ γὰρ ὁ Θεός ἐστιν ὑπὲρ φῶς, ὑπὲρ ἀθανασίαν, ὑπὲρ δικαιο σύνην, καὶ ὅσα τούτοις ὅμοια· ὡσαύτως ἔστιν ἐν ἡμῖν ὅρασις καὶ τύφλωσις· την τύφλωσιν ἀφέντες, τὸν Θεὸν φήσομεν ὁρατικὸν ἀπαθῶς, ἤτοι ἄνευ τῶν ἐν ἡμῖν συμβαινόντων παθημάτων τῇ δράσει· ἐν πᾶσι γάρ ἐστιν ὁ Θεὸς ἀπαθής· εἰ γὰρ καὶ μηδέποτε Γραφὴν ἐδεξάμεθα, τοῖς τοιούτοις ίχνεσί τε καὶ τρόποις τὸν Θεὸν ἰχνηλατούμεν. Ἐπεὶ οὖν ἐν ἡμῖν ἔστι γόνι μόν τε καὶ ἄγονον, γέννησίς τε καὶ στείρωσις, χαρα πός τε καὶ ἀκαρπία, βλάστησις τε καὶ ἡ ταύτης στέρησις· καὶ τὰ μὲν κρείττονα, οἷον γέννησίς τα καὶ γόνιμον, βλάστησίς τε καὶ ὅσα τούτοις όμοια· τὰ δὲ χείρονα, οἷον ἄγονον, στείρωσις, ἀκαρπία καὶ ἡ τῆς βλαστήσεως στέρησις· τὸν δὲ Θεὸν διὰ τῶν κρειττόνων καταγράφομεν καὶ καταφάσκομεν, ἄνευ τῶν ἐν ἡμῖν συμβαινόντων συμπτωμάτων, ὥσπερ ἔφαμεν· φανερὸν ὅτι γόνιμον γέννησιν ἔχοντα, βλαστὸν, καρπὸν, καὶ τὰ τούτοις ὅμοια φησόμεθα. Ε: γὰρ καί τις ἐν τούτοις φιλονεικοίη, φιλονεικήσω κἀγὼ, ὅτι ὁ θάνατος τῆς ζωῆς κρείττων, καὶ τὸ σκότος τοῦ φωτός, ὅπερ ἐστὶ γελοῖον· ὥστε φανερὸν ὅτι ὁ Θεὸς γόνιμός τέ ἐστιν, καὶ γεννητικός Λόγου-

πάσης γὰρ ἀντιλογίας ἀργούσης, τιμιώτερον ἡ γέν- infructuositatem. Quod si ita se habet, perspicuum νησις τῆς στειρώσεως καὶ ἀκαρπίας· εἰ δὲ τοῦτο, est Deum habere Filium. Sic enim argumentari φανερὸν ὅτι ὁ Θεὸς Υἱὸν ἔχει· ἔστι γὰρ συλλογίσασθαι οὕτως ιβ'. Τὸν Θεὸν ἐκ τῶν ἐν ἡμῖν κρειττόνων γεννητι κόν τε καὶ γόνιμον βλαστάνοντα προσφυῶς διαγρά φομεν· πᾶν δὲ τὸ οὕτως ἔχον, πρὸς υἱὸν ἢ βλαστὸν ἢ καρπὸν ἢ γόνον τὴν ἀναφορὰν ἔχει· συνάγεται ἄρα, ὅτι ὁ Θεὸς πρεπόντως ἐκ τῶν ἐν ἡμῖν διαγραφόμενος, Υιόν τε ἔχει (καὶ παρ' ἡμῖν καλῶς πιστεύεται καὶ δοξάζεται) τὸν ἐξ αὐτοῦ ἐνυποστάτες καὶ ἀπαθῶς καὶ ἀρεύστως γεννηθέντα Λόγον· εἰ δὲ τοῦτο, φανερὸν καὶ τοῖς ἀμυδρῶς συνορᾷν ισχύουσιν, ὅτι ἡ ἐνα υπόστατος δύναμις τοῦ Θεοῦ καὶ Σοφία, καθ᾿ ἣν ἐστι δυνατὸς, καὶ δι' ἧς ποιεῖ, καὶ ἧς χωρὶς οὐδὲν ποιεῖ, ἦν καὶ ὁ λόγος ὁμοούσιον τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ καὶ κατὰ πάντα ὅμοιον ἔδειξεν, χωρίς τῆς γεννήσεως, Υιός τέ ἐστι Θεοῦ καὶ Σοφία καὶ Λόγος, καὶ εἰκότως παρ' ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν ὡμολόγηταί [τε] και πεπίστευται· εἰ δὲ τοῦτο ἀληθὲς, ὥσπερ οὖν καὶ ἀληθὲς, ὡς δέδεικται, μάτην ἄρα ὁ βάρβαρος καὶ άλογος Μωάμετ ἡμᾶς ἐν τῇ παρ' αὐτοῦ πλαστογρα φηθείσῃ βίβλῳ ὡς κοινωνητὰς καὶ ἑταιριστὰς δια κωμῳδεί, ήγουν ὡς ἕτερον Θεὸν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, παρὰ τὸν ἕνα καὶ φύσει καὶ ἀληθεία θεόν, ἔξωθεν παρεισκρίνοντας. Εἰ οὖν ὁ λόγος ἐκ κοινῶν ἐννοιῶν καὶ λογικῶν μεθόδων τὴν δύναμιν τοῦ Θεοῦ, καθ᾽ ἦν ἐστιν ὡς ἔχων δύναμιν, καὶ δι ἧς ποιεῖ, καὶ ἧς χωρὶς οὐδὲν ποιεί, ἢ καὶ Σοφία καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἔστι τε καὶ λέγεται, ἐν υπόστατόν τε καὶ ὁμοούσιον καὶ κατὰ πάντα ὅμοιον τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ, καὶ Υἱὸν τὴν αὐτὴν εἶναι, ὡς καλῶς παρ' ἡμῖν πιστεύεται, τρανῶ; ἔδειξεν· ἀρι δηλότατα πόρρω που ἐξωστρακισε, καὶ ἀπεσείσατο, καὶ ψευδεῖς ἐνέφηνεν ὑμᾶς τοὺς ἐπὶ τῇ θεότητι τὸ μετὰ τὸ ἑνιαῖον τῆς φύσεως, καὶ τὸ ἐν τῇ ἰδιότητι ήτουν ὑποστάσει ὁμολογοῦντας· καὶ τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ὁμοουσίους καὶ κατὰ πάντα ταυτούς, πλὴν τῆς ἀγεννησίας καὶ τῆς γεννήσεως μὴ προσιεμένους διὸ τέλειο; ἂν ἡμῖν ὁ λόγος τῆς κατασκευῆς κατα εφαίνετο, καὶ οὐδενὸς δεόμενος τοῖς ἐθέλουσιν, ὅσον κατὰ τὸ δυνατὸν ἐκ κοινῶν τε ἐννοιῶν καὶ φυσικῶν ἐπιχειρήσεων, τῶν ὑπὲρ φύσιν τὰς ἀποδείξεις δέχεσθαι· ὅτι ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ ἔχει Υἱὸν ὅμοιον αὑτῷ κατὰ πάντα, ὅνπερ ἀπαθῶς καὶ ἀχρόνως καὶ ἀρεύστις γεγέννηκεν· ὃς καὶ Λόγος καὶ Σοφία καὶ Δύνα μις ἐνυπόστατος τοῦ Θεοῦ ἐστιν, καὶ καλῶς παρ' ἡμῶν πιστεύεται. ιγ. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, καὶ σὺν Υἱῷ τὸν κόσμον ζωογονοῦν καὶ ἀναπλάττον καὶ πρὸς τὴν ἀμείνω ζωὴν μεταστοιχειοῦν, ὁμοφυές τέ ἐστι καὶ ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ καὶ ἰσότιμον, τῆς μιᾶς ἀληθοῦς Θεότητος μία ὑπόστασις πεφυκός· καθ' δ καὶ παρ' ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν καλῶς πιστεύεται τε καὶ κηρύττεται· φέρε καὶ περὶ ἐκείνου τὸν λόγον ποιήσομαι, καὶ τὰς ἀποδείξεις μᾶλλον ἐκ κοινῶν ἐννοιῶν παραστήσομαι, καὶ ἐκ Γραφικῶν ῥήσεων· ἵν᾿ ὁ τῆς licet. 12. Deum ex iis, quæ in nobis sunt potiora, genitivum et fecundum et germinantem esse, apte definimus atqui cuncta hujusmodi vocabula ad flium, aut germen, aut fructum, aut genituram referuntur colligitur ergo Deum congrue er nostris rebus definiri solitum, Filium quoque labere (idque a nobis recte credi et existimari ), nempe illud quod enbypostatice et impassibiliter, et sine ullo fluxu genitum Verbum est. Quod si ita est, perspicuum fit etiain illis qui exiliter cernere queunt, enhypostaticam Dei potentiam atque sapientiam, qua potens est, et qua agit, et sine qua nihil agit, quam etiam sermo noster consubstantialem Deo Patri, et per omnia similem demonstra - vit, excepta generatione, Filium esse Dei atque Sapientiam et Verbum, idque merito nos Christianos confiteri et credere. Jam si hoc verum est, ceu reapse verum demonstratum est; temere prorsus barbarus stolidusque Mohamedes, in suo falso libro nos tanquam communicarios et associantes irridet, quasi Deum alium, Dei Patris Pilium, præter unum naturalem vereque Deum, extrinsecus invehamus. Si ergo sermo noster ex communibus notionibus logicisque methodis, Dei potentiam, qua potens est, et qua agit, et sine qua nihil agit, quæ etiam Sapientia Verbumque Dei Patris est ac dicitur, enhypostaticam et consubstantialem et per omnia similem Deo Patri, eamdemque esse Filium, ut bene a nobis creditur; si hæc, inquam, sermonis nostri series lucide demonstravit, indubitanter vos procul abegit dispulitque, mendacesque coarguit, qui dum præter naturæ unitatem, proprietatem quoque sive hypostasim confitemini, Patrem Filiumque consubstantiales, et per omnia eosdem, excepta lunativitate et generatione, non recipitis. Propterea nobis quidem videbatur perfectus argumentationis nostræ sermo, et síquidem hi vellent, nihil desiderandum relinquere; quatenus ex comIINIU - nibus notionibus physicisque argumentis, res que supra naturam sunt, demonstrationem patiuntur: nempe quod Deus Pater Filium habet similem sibi per omnia; quem impassibiliter et intemporaliter et sine ullo fluxu, genuit; qui et Verbum et Sapientia et Potentia enhypostatica Dei est, recteque a nobis creditur. 13. Sed quia Spiritus quoque, qui a Deo Patre procedit, et cum Filio mundum vivificat et reformat, et ad meliorem vitam transmutat, bomogenets est et consubstantialis Patri ac Filio et æque lionorabilis, unius veræ Deilatis persona singularis exsistens, sicut a nobis Christianis recte creditur ac prædicatur; agesis de illo quoque sermonem instituamn, imo potius demnonstrationes ex communibus notionibus exhibebo, necnon ex Scriptura testimoniis, ut fidei doctrina de sancta Trinitate

secundum proprietates, id est, personas unicam- ἁγίας Τριάδος κατὰ τὰς ἰδιότητας ήτουν ὑποστάσεις que divinitatem ac dominationem et potestatem atque monarchiam, sarta tectaque sit, et a nemine alterius fidei homine repellatur. Quoniam fidei evidentis nobis instar est communium notionum usus; præter hunc autem, prophetarum inspiratio a divino Spiritu suppeditatur, eaque manifeste nobis enarrat Deum omne creatum conservare ac fovere, vivificare, et divinos instinctus, charismatum varias rationes et sanctificationes dignis præbere, sicut vestra quoque scriptura consonat; exploratum est Deum multo prius et sanctum esse, et ex divina consuetudine mundum custodire ac fovere, et ad meliorum morum conditionem deducere. Nam si forte hoc aliquis vesanus non concedat, is Deum omni carentem sanctitate diceret. Quo. modo autem ille volentibus omnibus divinæ gratiæ divitias ad hauriendum sine ulla sai imminutione proponit? nam si ipse sanctitate caret, certe ne sanctificabit quidem: nemo enim quod non habet dat cuiquam: vel cujus ipse rei paupertate laborat, eadem alios ditabit. Si Deus itaque non est sanctitatis particeps, sine dubio creatura universa multo magis desertissima erit a gratia et a divino manere. Atqui creatura haud omnino destituitur gratia et sanctitate ac præsidio; quomodo enim secus subsisteret? itaque manifestum est illum, qui haec tribuit, id est Deum, substantialis sanctitatis multo esse pleniorem, et cum sanctitate mundum gubernare. Si ergo Deus in sanctitate versans mundum sanctificat et dirigit, eumque exsistentem divinis inspirationibus et doctrinis atque charismatibus implet, patet eum sine sanctitate „non esse. l'orro omne quod sanctitatem habet, eam vel adoptivam habet vel naturalem. Jam si adoptivam habet, vel uno syllogismo rei absurditatem cognoscere licet. Deus adoptivam habet sanctitatem suam atque inspirationem: atqui omne quod ita habet, proficiendo perficitur: concluditur itaque ut Deus proficiendo perficiatur. Quod de Deo sine „blasphemia dici nequit. 14. Item aliter. Si Deus adoptivam habet sanctitatem suam atque inspiratiouem, patet eum extrinsecus illam accepisse: atqui omnis qui ita acceperit, abalio accepit: nulla enim res exsistens ipsa per se et sibi dat et datur, sanctificat et sanctificatur, illuminat et illuminatur; sicut idem homo non docet et docetur. Si ergo Deus sanctitatem ab alio accepit, vel a pari accepit, vel a minore, vel ·denique a majore. Sed enim quod ab horum nemine acceperit, binc constat: nam qui sanctitatem ab aliquo accipit, ut sanctificetur, accipit: qui autem accipiendo sanctificatur, a majore accipit et sanctificatur. Porro horum alter est deterior, alter æqualis; nam meliorem Deo neminem esse comanunis nobis sensus suadet. Igitur Deus ab alio sanctitatem suam non accepit. Quod si nequaqnam καὶ τὴν μίαν θεότητα καὶ κυριότητα καὶ ἐξουσίαν καὶ μοναρχίαν πιστευτικός λόγος, βέβαιος καὶ ἀσφα λής εἴη, καὶ παρὰ μηδενὸς ἑτεροπίστου παρακρουά μενος· ἀρξόμεθα δὲ καὶ περὶ τούτου ὧδε· Ἐπειδὴ πίστις ἡμῖν ἐναργής ἡ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν ὑποτέθείται χρῆσις, ὑπὲρ δὲ ταύτης ἡ τῶν προφητῶν Εμπνευσις διὰ τοῦ θείου Πνεύματος καθίσταται, αὕτη δὲ σαφῶς ἡμῖν διαγορεύει, ὅτι ὁ Θεὸς τὴν δη μιουργίαν ἅπασαν φρουρεῖται τε καὶ ἐπιθάλπει, ζωογονεί τε καὶ ἐμπνεύσεις θείας καὶ χαρισμάτων τρόπους καὶ ἁγιασμούς τοῖς ἀξίοις παρέχει, καθ᾽ ἃ καὶ τὸ ὑμέτερον γράμμα συνῳδή τούτοις φθέγγεται, φανερὸν ὅτι ὁ Θεὸς πολλῷ πρότερον ἅγιος ἐστι καὶ ἐν ἁγιωσύνῃ θείᾳ τὸν κόσμον φρουρεῖ τε καὶ ἐπι θάλπει καὶ πρὸς τὴν κρείττονα διαγωγὴν διεξάγει· εἰ γὰρ καί τις τοῦτο ἀφραίνων οὐ δοίη, τὸν Θεὸν φήσεις παντελῶς ἐστερῆσθαι άγιωσύνης· καὶ πῶς ἂν ὁ αὐτὸς τοῖς θέλουσιν ἅπασι τὸν πλοῦτον τῆς θείας χάριτος ἀρύεσθαι ἀπροσπαθῶς ἐντίθησιν, εἴπερ ὁ αὐτὸς ἄμοιρός ἐστιν ἁγιότητος; Εἰ οὖν αὐτὸς ἄμοιρός ἐστιν ἁγιότητος, οὐδὲ ἁγιάσει· οὐδὲν γὰρ τῶν ὄντων, ὅπερ οὐ κέκτηται παράσχῃ τινὶ, καὶ οὗ πένεται ἄλ λους καταπλουτίσει. Εἰ οὖν ὁ Θεὸς ἄμοιρός ἐστιν ἁγιότητος, δῆλον ὅτι καὶ ἡ κτίσις ἅπασα πολλέ μᾶλλον ἐρήμη ἂν εἴη χαρίσματός τε καὶ θείου τρόπου· ἀλλὰ μὴν ἡ κτίσις οὐ παντελῶς ἐρήμη θείου χαρίσματος καὶ ἁγιωσύνης καὶ ἀσφαλείας καθίστα ται· πῶς γὰρ ἂν καὶ συνείχετο; δῆλον ὅτι καὶ ὁ ταύτης μεταδοτικός, ὅπερ ἐστὶ Θεὸς, πολλῷ πλέον οὐσιώδους ἀνάπλεως ἐστιν ἁγιότητος, καὶ ἐν ἁγια σμῷ τὸν κόσμον διευθετίζει. Εἰ οὖν ὁ Θεὸς ἐν ἁγιω σύνῃ ἅγιος ὤν, τὸν κόσμον ἁγιάζει καὶ διευθετίζει, καὶ θείων ἐμπνεύσεων καὶ μυήσεων καὶ χαρισμάτων ὄντα ἐμπίμπλησι, φανερὸν ὅτι ἁγιότητα ἔχει· πᾶν δὲ τὸ ἔχον ἁγιότητα, ἢ θετῶς ταύτην ἔχει ἡ φύσει· ἀλλ᾽ εἰ μὲν θετῶς ἔχει, σκοπεῖν ἔστι διὰ συλλογισμοῦ τὸ ἄτοπον· ὁ Θεὸς θετὴν ἔχει τὴν αὑτοῦ ἁγιότητά το καὶ ἔμπνευσιν· πᾶν δὲ τὸ οὕτως ἔχον, ἐκ προκοπής τελειοῦται· συνάγεται ἄρα ὅτι ὁ Θεὸς κατὰ προκο πὴν τελειοῦται· ὅπερ ἐστὶν ἐπὶ Θεοῦ λέγειν βλάςφημον. ιδ. Καὶ ἄλλως· Εἰ ὁ Θεὸς θετὴν ἔχει τὴν αὑτοῦ ἁγιότητά τε καὶ ἔμπνευσιν, δῆλον ὅτι θύραθεν αὐτὴν εἴληφεν· πᾶν δὲ τὸ οὕτως ἐσχηκὸς, παρ' ἑτέρου τινὸς ταύτην εἴληφε· καὶ γὰρ οὐδὲν τῶν ὄντων αὐτὸ ἑαυτῷ παρέχει καὶ παρέχεται, ἁγιάζει τε καὶ ἁγιάζεται ὥσπερ οὐδὲ τὸ αὐτὸ διδάσκει τε καὶ διδάσκεται. Ε: οὖν ὁ Θεὸς παρ' ἑτέρου ταύτην εἴληφεν, ἤτοι ἀπὸ ἴσου, ἢ ἀπὸ ἐλάττονος, ἢ ἀπὸ κρείττονος· ἀλλ' ὅτι μὲν οὐκ ἀπ' οὐδενὸς τούτων ἐνδέχεται, ἐντεῦθεν δήλον· τὸ μὲν γὰρ ἁγιότητα πως ἔκ τινος μεταλαμβάνον, ἁγιαζόμενόν πως μεταλαμβάνει· τὸ δὲ ἁγιαζί μενον ἐν τῷ λαμβάνειν, ἀπὸ κρείττονος μεταλαμβάνει καὶ ἁγιάζεται· τούτων δὲ τὸ μὲν χεῖρον, τὸ δὲ ἴσον· κρεῖττον δὲ Θεοῦ οὐκ ἔστιν, ὡς ἡ κοινὴ ἔννοια ἔχει· οὐκ ἄρα ὁ Θεὸς παρ' ἑτέρου τὴν αὐτοῦ ἁγιότητα εἴληφεν· εἰ δὲ μὴ παρ' ἑτέρου, δῆλον ὅτι οὐδ᾽ ἔξω-

θεν· εἰ δὲ μὴ ἔξωθεν, οὐδὲ θετῶς· διὰ τὸ πᾶν τὸ θε- ab alio, constat quod nec extrinsecus. Quod si τῶς τοιοῦτον εἶναι. ιεʹ. Καὶ ἄλλως· Εἰ ὁ Θεὸς θετὴν ἔχει τὴν ἁγιό τητα, φανερὸν ὅτι συμβέβηκεν αὐτῷ· πᾶν δὲ συμβεδηκός, πεπερασμένον τέ ἐστι, καὶ ἐν κτιστῇ φύσει δηλονότι εἶναι ἔχει· συνάγεται ἄρα ὅτι ὁ Θεὸς κτι στός ἐστι, καὶ κτιστὴν φύσιν ἔχει· εἰ δὲ τοῦτο, ἤτοι παρ' ἑαυτοῦ ἔκτισται, ἢ παρ' ἑτέρου· ἀλλ᾽ εἰ μὲν παρ' ἑαυτοῦ, ἔσται κατὰ ταυτὸ ὁ αὐτὸς παράγων καὶ παραγόμενος, κτίζων καὶ κτιζόμενος, δημιουρ γῶν καὶ δημιουργούμενος· οὐδὲν δὲ τῶν ὄντων τοιοῦ τόν ἐστιν· οὐκ ἄρα ὁ Θεὸς παρ' ἑαυτοῦ ἔκτισται· ἀλλ' οὐδὲ παρ' ἑτέρου· εἰ γὰρ καὶ τοῦτο δοίη τις, ἔσται τοῦ Θεοῦ Θεός· καὶ περὶ ἐκείνου τὰ αὐτὰ ἀπορήσομεν, καὶ τοῦτο ἐπ' ἄπειρον· οὐκ ἄρα ὁ Θεὸς θε τὴν ἔχει τὴν αὑτοῦ ἁγιότητα καὶ ἔμπνευσιν τῶν χαρισμάτων. Εἰ οὖν ὁ λόγος, διὰ πολλῶν ἐπιχειρημάτων, ἀδύνατον ἔδειξε τὸ θετῶς ἔχειν τὸν Θεὸν τὴν αὐτοῦ ἁγιότητα καὶ ἔμπνευσιν, φανερὸν ὅτι φύσει αὐτὴν ἔχει· εἰ οὖν φύσει αὐτὴν ἔχει, ἤτοι ἐξ ἀνάγκῆς ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ· ἀλλ᾽ ὅτι μὲν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ οὐ πρόσεστι, δῆλον· τὸ γὰρ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ, ἀποτυ χία φύσεως ἐστιν· ἀποτυγχάνει γὰρ ἡ φύσις ἐνίοτε τῶν ἐπ᾿ ἐλαττόνων· ἐπιτυγχάνει δὲ τῶν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ καὶ τῶν ἐξ ἀνάγκης· τὸ δ᾽ ἀποτυγχάνειν ἐπὶ τῆς θείας φύσεως, ἀνοίκειόν ἐστιν· εἴπερ πᾶσα ἀποτυχία μετὰ πάθου;· ὁ δὲ Θεὸς παντὸς πάθους ἀνῴκισται• οὐκ ἄρα ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ὁ Θεὸς ἔχει τὴν αὐτοῦ ἁγιό τητα· λείπεται ἐξ ἀνάγκης· εἰ δ᾽ ἐξ ἀνάγκης, καὶ ἀεί ἐστιν, εἴπερ τοιαῦτα τὰ ἐξ ἀνάγκης· εἰ δὲ ἀεὶ ἐστιν ἡ ἁγιότης καὶ ἡ ἔμπνευσις τοῦ Θεοῦ ἐν αὐτῷ, ἤτοι ὡς ἐνυπόστατός τέ ἐστι, καὶ καθ᾿ ἑαυτὴν τὸ εἶναι ἔχει· ἢ ὡς ἑτεροῦ πόστατος καὶ συμβεβηκός· ἀλλ' ὅτι μὲν ὡς ἑτεροϋπόστατος καὶ συμβεβηκὸς οὐκ ἔστιν, ὧδε δή πώς έστι δῆλον. minime extrinsecus, ne adoptive quidem: omne enim adoptivum ita se habet. 15 Adhuc aliter. Si Deus adoptivam habet sanclitatem, constat eam illi accidisse. Quidquid autem accidit, limitatum est, et in natura creata sine dubio habet subsistentiam. Colligitur ergo Deum esse creatum, et creatam habere naturam. Quod si ita est, vel a se ipso creatus fuit, vel ab alio. Sed si a se ipso, erit idem producens simut et productus, creans et creatus, artifex et artefactus. Atqui nihil hujusmodi in rerum natura est: non igitur semet ipse creavit Deus. Sed neque ab alio creatus fuit; nam si hoc quispiam concedat, erit Dei Deus, deque hoc similiter ambigemus; idque in infinitum. Non igitur Deus adoptivam babet sanctitatem suam et donorum inspirationem. Si ergo sermo noster multis argumentis impossi bile ostendit adoptivam a Deo possideri sanctitatem suam et inspirationem, constat eam naturaliter ab eo haberi. Si ergo naturaliter eam habet, id vel necessario, vel plerumque; sed quod non plerumque, constat; nam quod plerumque tantum evenit, id naturæ defectum indicat: frustrationem enim aliquando natura patitur dum minorem partem fert: bono autem successu utitur tum in iis quæ plerumque accidunt, tum etiam in necessariis. Atqui frustrari in divinam naturam non cadit; siquidem omnis frustratio non sine passione est: Deus vero cuilibet passioni superior. Non ergo habet Deus quasi plerunque sanctitatem suam. Reliquum est, ut necessario. Sed si necessario, semper quoque habet, quandoquidem hæc necessariorum natura est. Jam si semper Deo inest sua sanctitas et inspiratio; ea quidem vel enhypostatica est, et per se ipsa subsistit; vel in altero subsistit, et est accidens. Sed quod ea in altero non subsistat nec sit accidens, ita fere palam fiet. ις'. Ὁ Θεὸς ἁπλούστατός ἐστι, καὶ πάσης συνθέ σεως καὶ συνθετικῆς ἐννοίας ἐπέκεινα, ὡς καὶ αἱ κοιναὶ ἔννοιαι ἔχουσι· πᾶν δὲ συμβεβηκός μετὰ τοῦ ᾧ συμβέβηκεν, σύνθετόν ἐστιν καὶ λογίζεται· διὸ ἔστι συλλογίσασθαι οὕτως· Ὁ Θεὸς ἁπλούστατός ἐστι· πᾶν δὲ συμβεβηκός μετὰ τοῦ ᾧ συμβέβηκεν, οὐχ ἁπλοῦν τέ ἐστι καὶ λογίζεται· συνάγεται ἄρα ὅτι ὁ Θεὸς ἀνεπίδεκτος συμβεβηκότος· ἔχει δὲ ἁγιότητα ἐν ἑαυτῷ καὶ ἔμπνευσιν, ἢ καὶ Πνεῦμα Θεοῦ καλεί ται, καθ' & μαρτυρεῖ καὶ τὸ ὑμέτερον γράμμα, ἤγουν ἡ τοῦ Μωάμετ βίβλος οὐκ ἄρα ἐστὶ συμβεβηκός· εἰ δὲ οὐ συμβεβηκός, ἐνυπόστατόν ἐστι, καὶ καθ᾿ ἑαυτὸ τὸ εἶναι ἔχει· ἔστι δὲ καὶ ἀεί· πᾶν δὲ τὸ ἐνυπόστατον, καὶ καθ᾿ ἑαυτὸ τὸ εἶναι ἔχον, ἀεὶ ὄν, οὔτε ἀρχὴν ἔχει χρονικὴν οὔτε τέλος· τὸ δὲ οὕτως ἔχον, πάντως καὶ ἄκτιστόν ἐστι καὶ ἀγένητον· συνάγεται ἄρα, ὅτι ἡ τοῦ Θεοῦ ἁγιότης καὶ ἡ ἔμπνευσις, ἢ καὶ Πνεῦμα Θεοῦ λέγεται παρὰ τῇ θείᾳ Γραφῇ, ἀγένητόν [ ita cod. ] ἐστι καὶ ἄκτιστον· ἀγέSur. V, 169. ᾗ 16. Deus simplicissimus est, omnique compositioni compositoque mentis conceptui superior, sicut et communes notiones tenent. Omine autem accidens, æque ac illud cui accidit, compositum est et ita reputatur. Quare sic licet argumentari: Deus simplicissimus est: omne autem accidens æque au illud cui accidit, neque simplex,est neque reputatur: conclulitur ergo Deum esse accidentis incapacem. Habet autem sanctitatem in se ipso et in - spirationem, quæ etiam Spiritus Dei vocatur, sicut etiam vestra Scriptura testatur, id est Mohamedis liber. Itaque illa non est accidens. Quod si non accidens, enhypostatica est, et in se ipsa subsistentiam habet, semperque est, neque temporale initium habet neque finem. Quod veroita se habet, id ownino increatum est et ingenitum. Conficitur ergo ut Dei sanctitas atque inspiratio, quæ et Spiritus Dei dicitur apud divinam Scripturam, ingenita sit et increata. Jam ingenitum cum ingenito,

quatenus non fuit factum, et increatum eum in- νητον δὲ ἀγενήτῳ καθ᾿ ὃ οὐ γέγονε, καὶ ἄκτιστον creato, quatenus non fuit creatum, idem est et homogeneum atque consubstantiale. Patet profecto enhypostaticam esse sanctitatem Dei, quæ etiam Spiritus a divinis Scripturis diserte dicitur, verusque Deus est, et consubtantialis Deo Patri Filioque ejus. 17. Si ergo Deus Pater, ut omni communi sensui consentaneum est, en lypostaticus est, semperque et in se ipso exsistentiain habet: demonstratum est, potentiam quoque Dei, qua potens est, et qua agit, et sine qua nihil agit, quæ Verbum quaque et Sapientia Dei est ac dicitur, et perpetuam esse et enbypostaticam. Similiter autem etiam sanclilas, quæ et Spiritus Dei dicitur, enhypostatica est et perpetua, et in se ipsa subsistentiam habet. Quod autem perpetuum est, cum perpetuo et perpetuo; et enhypostaticum, cuin enbypostatico et enlypostalico, tres esse hypostases homogeneas consubstantialesque comperies. Atque hic nobis est Deus Pater et Filius et Spiritus sanctus. Ille quidem genitor et productor, impassibiliter, inquam, interporabiliter et incorporaliter. Reliqui autem, alter genitura, alter processio. Nam si Pater est verus Deus, Filius pariter ac Spiritus sanctus, tanquam eadem et una deitas, indivise, tanguam in divisis, ut ita dicam, spectata. Et tamen haud tres dii. Quodque hoc verum sit, ut superius promisi, conabor ostendere, Omnis numerus est quantitatis subjectarum rerum demonstrativus, noņ autem naturæ rerum; idque non quatenus eædem sunt, sed quatenus diversæ. Similiter etiam omnis connumeratio, id est, in unum numerum complexia, diversitatum, quatenus alia est, compositio complexioque est. Idque fiet manifestum, si quis aureum nummum sumat, eumque in quinque comminuat signatos nummulos, jam nou quinque aureos dicet, ut rei ejus naturam denotel, sed quinque aureos signatos solidos, ut rei subjeclæ quantitatem significet, et hos quidem non tanquam unum quid, sed diversos. Pari modo hi rursus connumerati, id est quinque in unum numerum coadunati, diversorum quatenus alii sunt compositionem conficiunt. Etenim numerus, diversarum rerum plexivusque est. ἀκτίστῳ καθ᾿ ὃ οὐκ ἔκτισται, τῇ φύσει ταυτόν ἐστιν· εἰ δὲ ταυτὸν, καὶ ὁμοφυὲς καὶ ὁμοούσιον· φανερὸν ἄρα ὅτι ἡ ἐνυπόστατος αγιότης τοῦ Θεοῦ, ἡ καὶ Πνεῦμα παρὰ τῶν θείων Γραφῶν τρανῶς λέγεται, Θεός τέ ἐστιν ἀληθινὸς, ὁμοούσιος τῷ Θεῷ καὶ Πα τρὶ καὶ τῷ Υἱῷ αὐτοῦ. ιζ'. Εἰ οὖν ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ, ὡς πάσαις κοιναῖς ἐννοίαις επόμενον, ἐνυπόστατός τέ ἐστι, καὶ ἀεὶ καὶ καθ' ἑαυτὸ τὸ εἶναι ἔχει· δέδεικται δὲ ὅτι καὶ ἡ δύο ναμις τοῦ Θεοῦ, καθ᾽ ἦν ἐστι δυνατὸς, καὶ δι' ἧς ποιεῖ, καὶ ἧς χωρὶς οὐδὲν ποιεῖ, ἢ καὶ Λόγος καὶ Σοφία Θεοῦ ἔστι τε καὶ λέγεται, ἀεὶ τέ ἐστι καὶ ἐνυπόστατος· ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ ἁγιότης, ἢ καὶ Πνεῦμα Θεοῦ λέγεται, ἐνυπόστατός τέ ἐστι, καὶ ἀεὶ, καὶ καθ᾿ ἑαυτὸ τὸ εἶναι ἔχει· τὸ δὲ ἀεὶ καὶ ἀεὶ καὶ ἀεί· καὶ ἐνυπόστατον [cod. ἐνυποστάτῳ καὶ] τῷ ἐνα υποστάτῳ καὶ ἐνυποστάτῳ ὁμοφυείς καὶ ὁμοουσίους εὑρήσειας· καὶ τοῦτό ἐστιν ὁ Θεὸς ἡμῖν ὁ Πατὴρ καὶ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ὁ μὲν, γεννήτωρ καὶ προβολεύς, λέγω δὴ ἀπαθῶς καὶ ἀχρόνως καὶ ἀσωμάτως· τῶν δὲ τὸ μὲν, γέννημα· τὸ δὲ, πρόβλημα· εἰ γὰρ καὶ ὁ Πατήρ Θεός τέ ἐστιν ἀληθινὸς, καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς τῆς αὐτῆς καὶ μιᾶς θεότητος, ἀμερίστως ὡς ἐν μεριστοῖς, ἵν' οὕτως εἴπω, θεωρουμένης· ἀλλ᾽ ὅμως οἱ τρεῖς θεοί· καὶ ὅτι τοῦτο ἀληθὲς, ὡς ὑπεσχόμην ἀνωτέρω, πειράσομαι δεῖξαι. Πᾶς ἀριθμὸς τῆς ποσότητος τῶν ὑποκειμένων ἐστὶ δηλωτικός, οὐ τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων, καὶ τούτων οὐχ ᾖ ταυτῶν, ἀλλ' ᾗ διαφόρων ὁμοίως δὲ καὶ πᾶσα συναρίθμησις, τουτέστιν ἡ εἰς ἕνα ἀριθμὸν συναίρεσις, τῶν ἑτεροτήτων πως, ᾗ ἑτέρα ἐστίν, σύνθεσίς ἐστι καὶ συναίρεσις· καὶ τοῦτο δῆλον, εἰ λάβοι τις χρυσὸν, καὶ τοῦτον κατακερματίσει εἰς πέντε χαρακτήρας, οὐχὶ πέντε χρυσοῦς ἐρεῖ ὅπως τὴν φύσιν ὑποσημάνῃ, ἀλλὰ πέντε χρυσίνους χαρα κτῆρας, ὅπως τὴν ποσότητα τῶν ὑποκειμένων δη λώσῃ· καὶ τούτων οὐχὶ ᾖ ταυτῶν, ἀλλ' ᾗ διαφόρων ὡσαύτως δὲ καὶ ταῦτα συναριθμούμενα, τουτέστιν εἰς ἕνα ἀριθμὸν τῶν πέντε συναιρούμενα τῶν ἑτερο τήτων πως καθ᾽ ὁ ἕτερα τὴν σύνθεσιν εἰσάγουσιν· καὶ γὰρ ὁ ἀριθμὸς τῶν διαφόρων πραγμάτων, ᾗ διά φορά ἐστι, περιεκτικὸς καὶ περιληπτικὸς ἂν εἴη. quatenus diversæ sunt, comprehensivus com18. His a nobis expositis, animadverte quid campro-D ιη'. Τούτων οὖν ἡμῖν ὑποτεθέντων, σκόπει τὸ batum sit. Quoniam divina ac beata natura, tota quatenus tota, indivise in Patreet Filio et Spiritu sancto speclatur, ut sermo noster ostendit: neque in hoc plus est, in illo minus,sed æqualiter pariterque prædicamentum fit; neque aliud prius, aliud posterius ab ipso prædicamento significatur, sed unum quid coæternum, et omnimode simile: etenim totum vel ante partes cogitatur, vel in ipsis participibus; idque rursus vel in uno totum, ceu totum indivise spectatur, vel etiam in reliquis: totum autem dico, non id quod ex partibus, compositum conglutinatumque est; absit! sed id, quod utpote natura, in personis propriis spectatur. Ex dictis, inquam, constat, Patrem κατασκευαζόμενον. Τῆς θείας καὶ μακαρίας φύσεως ὅλης ὡς ὅλης, ἀμερίστως ἔν τε τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι θεωρουμένης, ὡς ὁ λόγος ἔδειξεν· καὶ οὐ τοῦ μὲν μᾶλλον, τοῦ δὲ ἧττον, ἀλλ᾽ ἐπ᾽ ἴσης καὶ ἐποκλεῶς τῆς κατηγορίας κατ ηγγελμένης· καὶ οὐ τὸ μὲν πρότερον, τὸ δὲ ὕστερον τῆς κατηγορίας εμφαινούσης, ἀλλ᾽ ἅμα καὶ συναϊδίως καὶ κατὰ πάντα ὁμοιοτρόπως οὔσης· καὶ γὰρ ἡ ὀλή. τῆς ἢ πρὸ τῶν μερῶν ἐπινοεῖται, ἢ ἐν τοῖς μετα ἔχουσι· καὶ τούτων ἢ ἐν τῷ ἑνὶ ὅλη ὡς ὅλη ἀμερί στως θεωρουμένη, ἢ καὶ ἐν τοῖς λοιποῖς· ὁλότητα δὲ φημι οὐ τὴν ἐκ τῶν μερῶν συγκειμένην καὶ σύνθε τον, ἄπαγε, ἀλλὰ τὴν ὡς φύσιν ἐν ταῖς οἰκείαις ὑπου

στάσεσιν θεωρουμένην· φανερὸν ὅτι ὁ Πατὴρ καὶ ὁ et Filium et Spiritum sanctum, secundum unicam Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, κατὰ μίαν θεότητά τε καὶ ἐξουσίαν καὶ κυριότητα ταυτίζονται, καὶ ἓν εἰδ σιν· εἴπερ τῆς αὐτῆς καὶ μιᾶς θεότητος ἐπ᾽ ἴσης σεφύκασιν. Εἰ οὖν ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καθ' 8 τῆς μιᾶς θεότητός τε καὶ ἐξουσίας ἰσοκλεῶς ἔχουσιν, ἕν τέ εἰσι καὶ πιστεύονται, ὡμολόγηται δὲ ὅτι πᾶς ἀριθμὸς τῆς ποσότητος τῶν ὑποκειμένων ἐστὶ δηλωτικός, καὶ οὐ τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων· καὶ τούτων οὐχ ᾖ ταυτῶν, ἀλλ' ᾗ διαφόρων· καὶ πᾶσα συναρίθμησις, τουτέστιν ἡ εἰς ἕνα ἀριθμὸν συναίρεσις τῶν ἑτεροτήτων πως, ᾗ ἕτερά ἐστι, σύνθεσίς ἐστι, φανερὸν ἄρα ὅτι Θεὸν τὸν Πατέρα ἰδίως λέγοντες, ὡσαύτως δὲ καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐ τρεῖς θεοὺς εἰσάγομεν συν αριθμοῦντες τὴν φύσιν· ἦν γὰρ ἂν ὁ ἀριθμὸς καὶ ἡ συναρίθμησις τῆς φύσεως, καὶ οὐ τῶν ὑποκειμένων πραγμάτων τῆς ποσότητος, καὶ τῶν ταυτῶν ᾖ ταυτά ἐστι, καὶ οὐχὶ τῶν ἑτέρων ᾗ ἑτερά ἐστιν, ὅπερ οὐχ ὡμολόγηται· διὸ Πατέρα ὁμολογοῦντες καὶ Υἱὸν καὶ Πνεῦμα ἅγιον, οὐ καθ' ὁ Πατήρ ἡ Τιὸς ἢ Πνεύμα ἅγιον ἐν ἐστι καταγγέλλομεν (ταῦτα γὰρ διάφορα), ἀλλ᾽ ᾖ μία θεότης τε καὶ ἐξουσία, καὶ εἰς Θεὸς θεωρεῖται, κἂν τρία ταῖς ὑποστάσεσι πιστεύηται. divinitatem, potestatem ac dominationem, idem unumque esse; siquidem unam eamdemque deitatem æque tenent. Si ergo Deus Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, quatenus camdem deitatem ac potestatem æque habent, unum quid sunt et creduntur; in confesso autem est omnem numerum demonstrare subjectarum rerum quantitatem, non autem rerum naturam, et harum quidem non quatenus earumdem, sed quatenus potius diversarum; et si omnis connumeratio, id est, in unum numerum contractio, diversitatum, quatenus diversae sunt, compositio est; constat prorsus, quod cum Patrem seorsum dicimus, itemque Filium et Spiritum sanctum, tres deos non inducimus quasi numerando naturam. Secus, numerus et connumeratio naturam afficeret, non autem subjectarum rerum quantitatem; et quidem eas tanquam easdem, non diversas prout diversæ sunt; quod non conceditur. Itaque cum Patrem confitemur et Filium et Spititum sanctum, non quasi Pater et Filius et Spiritus sanctus unum quid sint pronuntiamus; hi enim diversi sunt, sed quatenus una deitas, una potestas, et uitus Dens consideratur,quanquam tres personæ creduntur. 19. Adhuc aliter rem demonstrare possumus, nequaquam tres Deos a nobis induci in una divinitate, etiamsi personas tres confitemur. Si ergo Pater et Filins et Spiritus sanctus, prout accurate nos demonstravimus, unam nec creatam nec factam ιθ. Καὶ ἄλλως ἔστι δεῖξαι, ὅτι οὐ τρεῖς θεοὺς εἰσε άγομεν ἐπὶ τῇ μια θεότητι, κἂν τρεῖς ὑποστάσεις ὁμολογοῦμεν· εἰ οὖν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀκριβῶς παρ' ἡμῖν δέδεικται ὅτι τῆς μιᾶς καὶ ἀκτίστου καὶ ἀγενή του θεότητος συναἰδίως ἔχουσι, καὶ μία φύσις τῶν τριῶν κατηγορεί- divinitatem perpetuo simul habent, unaque natura ται, καὶ οὐχ ἑτέρα καὶ ἑτέρα, φανερὸν ὅτι τρεῖς ὑποστάσεις λέγοντες, οὐ συνεισάγομεν καὶ τρεῖς θεούς· εἰ γάρ τις ἡμῖν τοῦτο καταφημίζει, οὐδὲν ἄλλο αὐτὸν ἔστι λέγειν, ἀλλ' ἢ κατὰ ταυτὸν ἔν τε καὶ πολλὰ εἶναι, καὶ τὴν ἀντίφασιν συναληθεύειν, καὶ τὰ ἐλάττονα τῶν ἐπιπλέον κατηγορεῖσθαι καὶ ἐξισάζειν, ὅπερ οὐδὲ ταῖς λογικαῖς μεθόδοις, οὐδὲ τῇ ἀληθείᾳ σύμφωνον· καὶ ὅπως ἡμῖν σαφές γένηται τὸ λεγόμενον, ὡς ἐν ὑποδείγματος τρόπῳ τὴν ἀνθρωπί νην φύσιν λαβόντες, καὶ ἐφ' ὧν ταύτῃ κατηγορείται, δῆλον ὑμῖν τὸ λεγόμενον παραστήσω· Εστω ἡ ἀν θρωπίνη φύσις ὡς ἐν ὑποθέσει τριῶν ὑποστάσεων μόνων κατηγορουμένη, οἷον Πέτρου, φημί, καὶ Παύ λου καὶ Θωμᾶ· αὕτη οὖν ἡ φύσις ὅλη ὡς ὅλη μερί στως ἐπὶ Πέτρου καὶ Παύλου καὶ Θωμά κατηγορεί. animal est rationale, mortale, mentis scientique ται· καὶ γὰρ ἕκαστος [ cod. ἕκαστον] τούτων, ζῶον λογικὸν θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν ἐστι· φανερὸν ὅτι καὶ τὰ μετέχοντα, καθ' 8 τῆς αὐτῆς καὶ μιας φύσεως μετέχουσιν, ἕν τε καὶ ταυτά εἰσι· καθ᾽ ὁ δὲ διάφορα ταῖς ὑποστάσεσι, καὶ τὸν τρεῖς ἀρι θμὸν ἐκληρώσαντο. Εἰ οὖν τις τὴν ἄνθρωπος φωνήν, ἥτις ἐστὶ φύσεως δηλωτικὴ ἐπὶ τῶν τριῶν ὑποστά σεων, μίαν οὖσαν καὶ τὴν αὐτὴν καὶ ἀμερίστως αὐ τῶν κατηγορουμένην, εἶτα καὶ ὡς τριῶν συναρτ θμουμένων, καὶ ταύτην τὴν ἄνθρωπος φωνὴν ἐξ ἀνάγκης ταῖς ὑποστάσεσι συναριθμήσει, τρεῖς ἀνθρώπους φάσκων, οὐδὲν ἄλλο λέγει, ἀλλ᾽ ἢ τρεῖς φύ σεις ἐν ταῖς τρισὶν ὑποστάσεσι θεωρεῖσθαι· ἡ γὰρ άνθρωπος φωνή φύσεώς εστι δηλωτική· εἰ δὲ τοῦτο, trium prædicatur, non alia et alia, patet quod, dum tres personas dicimus, hand tres deos inducimus. Quod si quis nobis imputet, idem facit dicenti, aliquid secundum idem, et unum esse et plura, et contradictioni inesse veritatem, et minora majoribus exæquari pariterque appellari: quod neque logicis regulis neque veritati consonat. Atque ut nobis dicta res clarior fiat, humanam naturam ad exemplum sumens, secundum ejusdem prædicamenta, perspienam vobis faciam orationem meam. Esto humana Aatura tanquam in subjecto trium tantum personarum prædicata, veluti letri, Pauli, ac Thomæ. Hæc igitur natura tota prout est indivise in Petro, Paulo ac Thoma, denominatur: nam horum unusquisque, eapax. Constat los participes, quatenus unam eamdemque naturam participant, unum quid idemque esse: quatenus autem diversi sunt personis, ternarium numerum Irabere. Si quis ergo vocabulum homo quod naturam denotat, quodque unum idemque et indivise de tribus prædicatur; deinde tanquam tribus jam sinul connumeratis, idem hoc vocabulum homo necessario com personis connumeret, tres dicens homines; nihil aliud dicit, nisi tres naturas in personis tribus spectari: namque hominis vocabulum naturam denotat. Quod si verum est, utique idem secundum idem comperietur, id est humanam naturam, et unum quid esse et contra: et quod contradictio est, verum evadet; quod est absurdum.

Neque hoc solum, sed et minora id est, personæ, εὑρεθήσεται τὸ αὐτὸ κατὰ ταυτή, τουτέστιν ἡ ἀνmajorum, id est, naturarum prædicamentum sortientur, eisque æquabuntur; quæ res ita declaratur. θρωπίνη φύσις ἔν τε καὶ οὐχ ἔν· καὶ ἡ ἀντίφασις συναληθεύσει, ὅπερ ἄτοπον· καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλ᾽ ἢ καὶ τὰ ἐλάττονα, τουτέστι τὰς ὑποστάσεις τῶν ἐπιπλέον, τουτέστι τῶν φύσεων συμβαίνει κατηγορεῖσθαι καὶ ἐξισάζειν· ἔστι δὲ καὶ τοῦτο δῆλον ὧδε· κ'. Ἡ ἀνθρωπίνη φύσις ἐπὶ τῶν τριῶν ὑποστά σεων κατηγορουμένη, οὔτε ἀντικατηγορεῖται ἐκ τούτων, οὔτε ἀντιστρέφει διὰ τὸ ἐπιπλέον εἶναι ἑκάστης ὑποστάσεως· καὶ γὰρ εἴ τι Πέτρος, τοῦτο καὶ ἄνθρωπος, οὐκ εἴ τι δὲ ἄνθρωπος, τοῦτο καὶ Πέτρος· τῶν γὰρ κατηγορουμένων, τὰ μὲν ἐξισάζοντά εἰσιν, ἃ καὶ ἀντιστρέφουσιν, οἷον ὅ τε ἄνθρω πος καὶ τὸ γελαστικόν· εἴ τι γὰρ ἄνθρωπος, τοῦτο καὶ γελαστικόν· καὶ εἴ τι γελαστικὸν, τοῦτο καὶ 20. Humana natura in tribus personis praedicata, haud vicissim ex his prædicatur, neque convertitur, propterea quod plus est quam unaquæque persona. Nam si quid est Petrus, hoc et homo; non tamen si quid homo, hoc et Petrus. Namque in prædicatis, illa invicem convertuntur quæ sunt æqualia, veluti homo et risibile; nam si quid est homo, hoe et risibile; et si quid est risibile, hoc et hono. Quæ autem excedunt, ea invicem non convertuntur, propter excessum. Veluti si quid homo, hoc et ani- άνθρωπος· τὰ δὲ ἐπιπλέον, ἃ καὶ οὐκ ἀντικατηγορεί mal; non si quid animal, hoc et homo. Si ergo, cum humana natura plus sit singulis tribus personis, prædicetur autem ternarius numerus trium personarum, non absolute, sed secundum· talem subjectorum quantitatem; idem autem numerus, quem et numerabilem dicimus, ceu qui numeratur magis quam numerat, prædicetur etiam de vocabulo homo adæque ac numerus personarum; sic, inquam, comperietur unaquæque persona uni naturæ æquata, et vicission prædicata. Nam tres et tres numerati, non sunt plures, seul pares. Nam el si duo quædam sint, alterum autem de uno prædicetur, veluti risibile de homine; demonstretur autem alterum esse par, necessario accidit ut prædicamentum invicem fiat, et homo prædicetur pro risibili. Quamobrem constat, quod si quis connumeraverit personis naturæ ipsarum nomen, faciet ut minora prædicentur de majoribus et eræquentur; quod abhorret a logicis regulis et a veritate, ut diximus. 21. Pari modo quod attinet ad divinam naturam, hoc exemplo viam nobis demonstrante, veritatem nanciscemur, erroremque depellemus. Nobis enim tresin divina natura personas confitentibus, necesse non est tres quoque deos invehere, propter illas quas jam diximus absurditates. Quamobrem nobis manifestum apparet, quod res personas, secundum suas proprietates, in una divina natura confitentes, nequaquam tres deos invehimus, sed unum Deum; quandoquidem una deitas est, atque ad unum illa, quæ inde sunt, referuntur. Nomina enim Patris ac Filii, haud naturam significant, sed relationem, nempe quomodo se habeat ad Filium Pater, et ad Patrem Filius. Sicut enim apud nos hæ appellationes legitimam genituram significant, ita illic genitum cum genitore homogeneum demonstrant. Similiter et Spiritus nequaquam naturam significat, ut et caetera: etenim relationis inter has personas differentia, differentem quoque illarum appellationem effecit. Idcirco cum ad deitatem respicimus, primamque causam, et monarchiam, unum quid ται διὰ τὸ ἐπιπλέον· οἷον εἴ τι ἄνθρωπος, τοῦτο καὶ ζῶον· οὐκ εἴ τι ζῶον, τοῦτο καὶ ἄνθρωπος. Εἰ οὖν τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ἐπιπλέον οὔσης μιᾶς ἑκάσ στῆς τῶν τριῶν ὑποστάσεων, κατηγορεῖται δὲ ὁ τρεῖς ἀριθμὸς τῶν τριῶν ὑποστάσεων, οὐκ ἀπολελυμένως, ἀλλὰ κατὰ τὴν τοιῶσδε ποσότητα τῶν ὑπου κειμένων· τὸν δὲ αὐτὸν ἀριθμὸν, ὃν καὶ ἀριθμητὸν λέγομεν, ὃς καὶ ἀριθμεῖται μᾶλλον ἤπερ ἀριθμεῖ, κατηγορήσεις καὶ τῆς ἄνθρωπος φωνῆς ἐξ ἴσου τῷ ἀριθμῷ τῶν ὑποστάσεων, ευρεθήσεται ἑκάστη ὑπόστασις ἐξ ἴσου τῇ μιᾷ φύσει καὶ ἀντικατηγορουμένη τὸ γὰρ τρεῖς καὶ τρεῖς ἀριθμούμενον, οὐκ ἐπιπλέον ἐστὶν, ἀλλ᾽ ἐξ ἴσου· καὶ γὰρ ἐὰν δύο τινὰ ὦσι, θάτερον δὲ κατηγορείται τοῦ ἑνὸς, οἷον τὸ γελαστικὸν τοῦ ἀνθρώπου· δειχθῇ δὲ καὶ θάτερον ἐξισάζον, συμβαίνει ἐξ ἀνάγκης τὴν κατηγορίαν ἀντιστρέφειν, καὶ τὸν ἄνθρωπον ἀντικατηγορεῖσθαι τοῦ γελαστικοῦ· ὥστε φανερὸν ὅτι εἴ τις συναριθμεί ταῖς ὑποστάσεσιν τὸ τῆς φύσεως αὐτῶν ὄνομα, συνάγει τὰ ἐλάττονα τῶν ἐπιπλέον κατηγορεῖσθαι καὶ ἐξισάζειν· ὅπερ ἀσύμφωνόν ἐστι ταῖς λογικαῖς μεθόδοις καὶ τῇ ἀληθείᾳ, ὡς ἔφαμεν. κα'. Τὸ αὐτὸ δὴ καὶ ἐπὶ τῆς θείας φύσεως, ὡς ἐκ τουτουί τοῦ παραδείγματος ποδηγούμενοι τὸ ἀληθὲς λάβωμεν καὶ τὸ ψεῦδος ἀποκρουσώμεθα· καὶ γὰρ ἡμῶν τριῶν ὑποστάσεων ὁμολογούντων ἐπὶ τῆς θείας φύσεως, οὐκ ἀνάγκη καὶ τρεῖς ἡμᾶς θεοὺς εἰσάγειν διὰ τὰ προδεδειγμένα ἄτοπα· ὥστε δῆλον ἡμῖν ἀντ έφηνεν, ότι τρεῖς ὑποστάσεις κατὰ τὰς ἰδιότητας ἐπὶ τῆς μιᾶς καὶ θεϊκῆς φύσεως ὁμολογοῦντες, οὐκ εἰσε άγομεν καὶ τρεῖς θεούς, ἀλλ᾽ ἕνα Θεόν, ὅτι μία θεότης, καὶ πρὸς ἐν τὰ ἐξ αὐτοῦ τὴν ἀναφορὰν ἔχει· τὸ γὰρ Πατὴρ καὶ Υἱὸς ὄνομα, οὐ φύσιν ὑποσημαίνουσιν, ἀλλὰ σχέσεώς τε καὶ τοῦ πῶς ἔχει πρὸς τὸν Υἱὸν ὁ Πατήρ, ἢ ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα· ὡς γὰρ ἐφ' ἡμῶν αὗται αἱ κλήσεις τὸ γνήσιον σημαίνουσιν, οὕτως ἐκεῖ τὴν τοῦ γεγεννημένου πρὸς τὸ γεγεννη κὸς ὁμοφυΐαν σημαίνουσιν· ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα οὐ φύσιν σημαίνει, ὥσπερ καὶ τὰ λοιπά· τὸ γὰρ διάφορον τῆς πρὸς ἄλληλα τούτων σχέσεως, διάφορον αὐτῶν καὶ τὴν κλήσιν πεποίηκε· διὸ ὅτ' ἂν μὲν πρὸς τὴν θεότητα βλέπωμεν καὶ τὴν πρώτην αἰτίαν καὶ μοναρχίαν, ἐν ἡμῖν τὸ φανταζόμενον· ὅτ' ἂν δὲ

πρὸς τὰ ἐν οἷς ἡ θεότης τὰ ἐκ τῆς πρώτης αἰτίας imaginamur. Cum vero ad ea in quibus deilas conἀχρόνως καὶ ὁμοδόξως ἐκλάμψαντα, τρία τὰ προσκυνούμενα· καὶ ταῦτά ἐστι, ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰς ἃ πιστεύομεν καὶ βεβαπτίσμεθα, καὶ οἷς λατρεύομεν. κβ'. Εἰ δὲ ἀναιδέστερον πρὸς τὰ λεχθέντα οἱ ἐκ τῆς ᾿Αγαρ διατεθείεν λέγοντες· Εἰ καὶ κυρίως τὸ τῆς φύσεως ὄνομα οὐ συναριθμεῖται, ἀλλ᾽ οὖν και ταχρηστικῶς παρὰ τῇ συνηθείᾳ εἴρηται λεγόμενον, καθ' δ λέγομεν τρεῖς ἀνθρώπους καὶ τρεῖς ἵππους οὐκοῦν καὶ καθ᾽ ὑμᾶς λεγέσθω εἶναι ἡ παρ' ὑμῶν Τριὰς σεβομένη καταχρηστικῷ λόγῳ τρεῖς θεοὶ ὡς τρεῖς ἄνθρωποι, ἢ ἄλλο τι συναριθμούμενον, φαμὲν ἡμεῖς πρὸς αὐτούς· ὅτι τὸ τῆς φύσεως όνομα, τότε ταῖς οἰκείαις ὑποστάσεσι συναριθμεῖται καταχρηστι κῶς, ἡνίκα αἱ ὑποστάσεις τὴν εἰς ἄλληλα περιχώρησιν οὐκ ἔχουσι, ἀλλὰ πλεῖστον ἀπ' ἀλλήλων διακεχωρήκασιν, μετὰ καὶ τοῦ ἔχειν διάφορον τὸ θέλημα καὶ ἐνέργειαν καὶ βούλησιν, καὶ πλείστην τὴν διαφορὰν κεκτῆσθαι, ἥττονα δὲ τὴν κοινωνίαν· οἷς δὲ γνώμη μία, καὶ βούλησις ἀδιαίρετος, καὶ φύσεως ταυτότης, καὶ μία ἐξουσία, καὶ θέλησις, καὶ ἐνέργεια, καὶ πάντα κοινά, πλὴν μιᾶς μόνης τῆς τῶν ὑποστα τικῶν ἰδιοτήτων διαφορᾶς, ὁ καὶ τὸ ἀνεκφοίτητον πρὸς ἑαυτὰς, καὶ ἡ εἰς ἄλληλα περιχώρησις, οὐδαμῶς εὕρηται τὸ τῆς φύσεως αὐτῶν ὄνομα συναριθμούμε νου, οὔτε κυρίως, ούτε καταχρηστικῶς· διά τοι τοῦτο, κἂν τὸν Πατέρα ὁμολογῶμεν Θεὸν καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ πανάγιον Πνεῦμα ὡσαύτως, οὐκ εἰσάγομεν καὶ τρεῖς θεούς· οὔτε μὲν ἀπαιτούμεθα ούτε κυρίως οὔτε καταχρηστικώς συναριθμεῖν· ἐπειδὴ ἡ εἰς ἄλληλα περιχώρησις πρόσεστι, καὶ τὸ ἀνεκφοί. τητον καὶ τὸ ἀδιάστατον καὶ γνώμη μία καὶ βούλησις καὶ ἐνέργεια καὶ τἄλλα ἅπερ ἔφαμεν. Εἰ δὲ πάλιν ἀνθυποφέροιεν λέγοντες, ὅτι τὸ Θεὸς ὄνομα οὐ τῆς φύσεως τῆς θείας ἐστὶ δηλωτικόν, ἀλλ' ἐνεργείας τὰ δὲ τῶν ἐνεργειῶν ὀνόματα συναριθμοῦνται, οἷον λέγομεν τρεῖς ῥήτορας καὶ τρεῖς φιλοσόφους ἢ τρεῖς τέκτονας, λέγομεν καὶ πρὸς ταῦτα, ὅτι τότε τὰ τῶν ἐνεργειῶν ὀνόματα συναριθμεῖται, ἐν οἷς γνώμης παραλλαγὴ παρεισδύεται, καὶ βουλήσεως ἑτερότης πάρεστι, καὶ ἀπορία καλοῦσα πρὸς τὴν χρείαν, καὶ ἐνέργεια οὐ μία, ἀλλὰ διάφορος καὶ ἀποτετμημένη· οἷς δὲ μία ἐνέργεια φυσική αδιαίρετος πάρεστιν, οὐδαμῶς τὰ τῶν ἐνεργειῶν ὀνόματα συναριθμεῖται. Ἐπεὶ οὖν ἡ ὑπερούσιος Τριάς, ήγουν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἡ παρὰ τῶν Χριστιανῶν εὐσεβῶς καὶ ὀρθοτόμως πιστευομένη καὶ λα τρευομένη, μιᾶς ἐνεργείας ἀδιαστάτου ἐστὶν, φανερὸν ἄρα κἂν τὸ Θεὸς ὄνομα ενεργείας ἐστὶ δηλωτικόν, χώραν τὸ συναριθμεῖσθαι κατὰ τοῦτο οὐχ ἕξει· ὅθεν πάσης διαβολῆς καὶ κατηγορίας ἡ καθ᾿ ἡμᾶς πίστις ἀνωτέρα, ὡς καὶ δέδεικται. κγ'. Ενεστι δὲ καὶ ἄλλως ἡμῖν δι' ἐπιστημονικῆς καὶ ἀφύκτου διαιρέσεως τὰ περὶ τῆς ὁμοουσίου καὶ De theologico vocabulo περιχώρησις copiose Pelavius De Trin. lib. IV, 16. Utitur etiam Nicesistit, ea tunc spectamus quæ ex prima causa intemporaliter et cum honoris paritate explendescunt, tria adoranda, quæ sunt Pater et Filius et Spiritus sanctus, in quæ credimus et baptizati fuimus, et quæ latreutico cultu prosequimur. 22. Age vero, si forte impudentius adversus hactenus dicta Agareni consurgant dicentes: Quod etiamsi proprie naturæ vocabulum non connumeratur, attamen abusive secundum consuetudinem sic dici comperitur; veluti dicimus tres homines, et tres equos: quamobrem etiam apud vos dicatur esse culta illa a vobis Trinitas abusivo sermone tres dii, æque ac tres homines, aut aliud quidvis connumeratum: nos ita iis respondemus: nempe quod naturæ vocabulum tunc cum propriis personis abusive connumeratur, cum personæ non habent invicem circuminsessionem, sed plurimum invicem distant; præter quam quod voluntate differunt et operatione et deliberatione, permultamque aliam differentiam præ se ferunt, minime vero communionem. Verumtamen illorum, quorum una inseparabilisque est deliberatio, natura eadem, una poteslas, voluntas, atque operatio, cunctaque communia, sola excepta personalium proprietatum dif ferentia, quorum item impossibilis separatio, et qua invicem circuininsident; horum, inquam, natura vocabulum nunquam invenietur connumeratum, neque proprie neque abusive. Quamobrem etiamsi Patrem confitemur Deum, pariterque Filium et Spiritum sanctum, tres deos non invebimus, neque cogimur sive proprie sive abusive connumerare; quandoquidem invicem circuminsessio adest, nec non inseparabilitas et indivisibilitas, sententia una et deliberatio atque operatio, et alia quæ diximus. Quod si rursus adversentur dicentes, Dei vocabulum naturæ divinæ significativum non esse, sed operationis; operationum autem vocabula connumerari solere, veluti dicimus tres rhetores, et tres philo, sophos, vel tres architectos; nos his ita occurrimus: tunc videlicet operationum vocabula connumerari, cum sententiæ immutatio subit, et deliberationis diversitas adest, et perplexitas de rei gestione, nec una operatio, sed diversa el abrupta. In illis aulem, quorum una operatio physica indivisa est, nequaquam operationum vocabula connumerantur. Quia igitur supersubstantialis Trinitas, id est Pater et Filius et Spiritus sanctus, quæ a Christianis religiose et recte creditur atque adoratur, unam habet inseparabilem operationem, constat profecto, etiamsi Dei vocabulum operationis significativum sit, haud tamen hac in re fore obnoxium conuumerationi. Quamobrem calumnia omni et criminatione excelsior est fides nostra, uti demonstratum fuit. 23. Possumus nos et aliter doctrinali invictaque distinctione, de consubstantiali et sancta Trinitate, phorus a nobis editus in Antirrh. 1, 45, 47. Supra col. 675.

δείξεις καὶ ὧδε παριστάν. Ο Θεός, εἴπερ ἐστὶ Θεὸς ἀληθινὸς καὶ πιστεύεται, ἤτοι εἷς ἐστι τῇ φύσει καὶ τῇ ὑποστάσει· ἢ εἴς μὲν τῇ φύσει, πολλὰ δὲ ταῖς ὑποστάσεσιν· ἢ τὸ ἀνάπαλιν, τῇ μὲν ὑποστάσει ἕν, τῇ δὲ φύσει πολλὰ, ἢ καὶ τῇ φύσει καὶ τῇ ὑποστά σει πολλά· ἀλλ᾽ εἰ μὲν τῇ φύσει καὶ τῇ ὑποστάσει πολλά, πρόδηλον τὸ ἄτοπον· τὸ μὲν γὰρ οὕτως εἶναι, πολύαρχόν ἐστι· τὸ δὲ πολύαρχον, στασιῶδες· τὸ δὲ στασιῶδες, ἄναρχόν ἐστι καὶ ἄτακτον· τὸ δὲ ἄτακτον, ἀρχὴ λύσεως· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ φθειρόμενον καὶ ἀπολλύμενον· εἰ δ' αὖ τῇ ὑποστάσει ἐν, τῇ δὲ φύσει πολλὰ, καὶ οὕτως ἄτοπον· καὶ γὰρ τὸ τοιοῦτον, ἀναγκαίως σύνθετόν ἐστι· καὶ γὰρ ἅπαν τὸ ἐκ διαφόρων φύσεων ἔν τι καθιστάμενον, ἐν τῇ τῶν συνθέτων μοίρᾳ τέτακται· τὸ δὲ σύνθετον, διαλυτόν ἐστι· τῇ δὲ διαλύσει ἔπεται φθορά φθορᾷ δὲ τὸ μὴ ὅν· συνάγεται ἄρα ὅτι ὁ Θεὸς φθαρτός ἐστι καὶ μὴ ὢν [cod. 2 manu ὂν], ὅπερ ἀτοπώτατον. Εἰ οὖν τὸ πολλὰ τῇ φύσει καὶ τῇ ὑποστάσει ἐλήλεγκται, ὡσαύ τως καὶ τὸ ἐν τῇ ὑποστάσει, πολλὰ δὲ τῇ φύσει, λείπεται τῶν δύο ὑποθέσεων τὴν ἑτέραν ἀληθῆ εἶναι. Εἰ οὖν τὸ ἓν μὲν τῇ φύσει, πολλὰ δὲ ὑποστάσει δείξει ὁ λόγος ἀληθές τε καὶ βέβαιον, φανερὸν ὅτι καὶ τὸ λοιπὸν συναπελήλεγκται· καὶ ὅτι τοῦτο ἀλη θὲς, τὸ ἐν μὲν τῇ φύσει, ταῖς δὲ ὑποστάσεσι πολλὰ, ἐντεῦθεν δῆλον· Ἡ φύσις ήτοι κοινόν τι χρημά ἐστιν, ἢ ἴδιον· ἀλλ᾽ εἰ μὲν ἴδιον, καθ᾿ ἕκαστά ἐστιν· εἰ δὲ καθ' έκαστα, καὶ ἄτομον· συνάγεται ἄρα ὅτι ἡ φύσις άτομόν ἐστιν· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ ἑνὸς ἀτόμου ἀναιρεθέντος, ἀνάγκη καὶ τὴν φύσιν συναναιρεῖσθαι· τῶν γὰρ ταυτῶν ἐὰν θάτερον ἀναιρεθῇ, ἀνάγκη καὶ θάτερον συναναιρεῖσθαι· οὐκοῦν Μωϋσέως ἀναιρεθέντος, συμβαίνει τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν ἀναιρεῖσθαι· ἀλλὰ μὴν Μωϋσέως ἀναιρεθέντος, ἡ φύσις ἀμείωτός ἐστιν· οὐκ ἄρα τῶν καθ᾿ ἕκαστά ἐστιν ἡ φύσις· εἰ δὲ μὴ τῶν καθέκαστα, οὐδὲ ἴδιον, διὰ τὸ ἴδιον τοιοῦτον εἶναι. tanquam brevi dictato, demonstrationes sic proferre: ἁγίας Τριάδος, ὡς ἐν βραχείᾳ ἀπηχήσει, τὰς ἀπο Deus, siquidem est verus Deus et creditur, vel unum quid est natura alque persona; vel unum utique natura, sed plura quod attinet ad personas vel vice versa, persona quidem est unum, natura autem plura: vel denique natura atque persona plura. Sed inde statim emergit absurditas: nempe quod hac ratione se habet, polyarchicum est; polyarchicum autem, seditiosum; denique seditiosum, anarchicum est et inordinatum: at inordinatum, initium est dissolutionis; quod si ita est, corruptibile quoque est et periturum. Jam si forte sit persona unum, natura autem plura, hoc quoque absurdum: nam quod`est ejusmodi, id compositum est. Omne enim quod ex diversis naturis unum quid constituit, in rerum compositarum 5 sorte ponitur. Porro compositum, solubile est; solutionem autem subsequitur corruptio; corruptionem excipit annihilatio. Conficitur ergo ut Deus corruptibilis sit, et in nihilum deciduus; quæ summa absurditas est. Si igitur plura esse tum natura tum persona, falsum convincitur; pariterque unum esse persona, plura autem natura, superest ut duarum propositionum altera vera sit. Si ergo unum quidem esse natura, plura autem persona, sermo noster verum firmumque ostendet; constat reliqua falsa argui, atque hoc vere dici. Quod unum sit natura, personis autem plura, hine fit exploratum. Natura vel commune quid est, vel proprium: at si proprium, singillatim est; quod, si singillatim, atomus quædam est: quod si ita se habet, vel una atomo exstincta, necesse est naturam quoque simul exstingui. Nam si eorum, quæ sunt eadem, alterutrum perimatur, necesse est alterum quoque una perimi. Sic ergo moriente Moyse, contigisset humanam naturam mori. Atqui moriente Moyse, non fuit imminuta natura. Non est ergo singularis natura. Quod si singularis non est natura, ne propria quidem est, quia proprium tale est. κδ'. Καὶ ἄλλως· Εἰ οὖν ἡ φύσις ίδιόν ἐστι χρῆμα, ἀνάγκη καθ᾿ ἑνὸς μόνου κατηγορεῖσθαι· ἀλλὰ μὴν κατὰ πλειόνων κατηγορεῖται, ὡς τὸ ζῶον λογικὸν θνητόν, κατὰ Πέτρου και Παύλου καὶ Θωμᾶ καὶ τοῦ 24. Et aliter. Si natura res propria est, oportet eam de uno tantummodo prædicari: atqui de pluribus prædicatur, veluti animal rationale mortale, de Petro, de Paulo, dle Thoma, et de hominibus singulis: non est ergo propria res: quod si non καθ' έκαστον ἀνθρώπου· οὐκ ἄρα ιδιόν τι χρήμα propria, ergo communis. Item aliter. Si ergo natura res propria est; et persona pariter proprium quid est; babet autem natura personas, de quibus pronuntiatur; comperieur utique rei propriæ esse quid proprium; quod reapse inveuiri nequit. Non est ergo quid proprium; quod si nequaquam proprium, commune est. Adbuc aliter. Si igitur commune quid est et universale, quod de pluribus prædicatur; natura autem ita se habet; sequitur ut natura commune aliquid sit et universale. Quia ergo supersubstantialis et increata, et non facta substantia est divina natura, apparet ipsam quoque esse commune aliquid et universale; quoniam jam ostendimus naturam esse commune aliquid et ἐστιν· εἰ δὲ μὴ ἴδιον, κοινόν ἐστιν. Καὶ ἄλλως· Εἰ οὖν φύσις χρῆμα ἴδιόν ἐστιν, ἔστι δὲ καὶ ἡ ὑπόστα σις ίδιόν τι χρῆμα, ἔχει δὲ ἡ φύσις ὑποστάσεις, καθ' ὧν λέγεται, εὑρεθήσεται ἄρα τοῦ ἰδίου χρήματος ίδιόν τι εἶναι, ὅπερ οὐχ εὕρηται· οὐκ ἄρα ἴδιόν ἐστιν· εἰ δὲ μὴ ἴδιόν ἐστιν, κοινόν ἐστιν. Καὶ ἄλλως· Εἰ οὖν κοινόν ἐστι καὶ καθολικόν τι χρῆμα τὸ κατὰ πλειόνων κατηγορεῖσθαι, ἡ δὲ φύσις τοῦτο ἔχει, ἡ φύσις ἄρα κοινόν τι καὶ καθολικόν ἐστι πράγμα. Ἐπεὶ οὖν ἡ ὑπερούσιος καὶ ἄκτιστος καὶ ἀγένητος οὐσία φύσις τις θεία ἐστὶν, δῆλον ὅτι καὶ αὐτὴ κοινόν τι καὶ καθολικόν ἐστι πρᾶγμα, διὰ τὸ δεδεῖχθαι τὴν φύσιν κοινόν τι καὶ καθολικὸν εἶναι πράγμα. Εἰ οὖν ἡ θεία καὶ μακαρία φύσις κοινόν τι καὶ καθολικόν

TOL REFUTATIO MAHOMEDIS. ἐστι πράγμα, ὡς καὶ αὐτὴ φύσις τις οὖσα, τὸ δὲ universale. Itaque si divina beataque natura commune κοινόν τι χρήμα, οὐχ ἑνός ἐστι κοινὸν, ὥσπερ ἡ τοῦ ἀγγέλου καὶ ἀνθρώπου φύσις, οὐχ ἑνός ἐστιν ἀλλὰ πλειόνων· ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ καθολικὸν πρᾶγμα τὸ κατά πλειόνων λεγόμενον, ὡς αἱ λογικαὶ διαγορεύουσι μέθοδοι, φανερὸν ἄρα ὅτι καὶ θεία φύσις πλειόνων ἐστίν· εἴπερ κοινόν τι καὶ καθολικὸν πραγμά ἐστι· τοῦτο γὰρ ὡμολόγηται. ή κε'. Εἰ οὖν ἡ θεία φύσις πλειόνων ἐστὶν, ὡς κοινόν τι καὶ καθολικὸν πρᾶγμα, εκάστη δὲ φύσις κοινή τε καὶ καθολικὴ οὖσα, οὐκ ἄλλου τινός ἐστι κοινή, ἀλλ' τῶν ἐν οἷς θεωρεῖται καὶ ὧν κατηγορεῖται, ταῦτα δὲ ἂν εἶεν αἱ οἰκεῖαι ὑποστάσεις, συνάγεται ἄρα ὅτι ἡ θεία φύσις κοινὴ οὖσα, πλειόνων ὑποστάσεων κατα ηγορεῖται, καὶ ἐν πλείοσι θεωρεῖται· ὅπερ ἐστὶν ἀλη θινὸν, καὶ ταῖς Γραφικαῖς ἐννοίαις συνᾄδον. Εἰ οὖν ἓν μὲν τῇ φύσει, πολλὰ δὲ ταῖς ἰδιότησιν, ὅτ' οὖν ταῖς ὑποστάσεσιν, ὁ λόγος ἔδειξεν ἀληθὲς, φανερὸν ἄρα ὅτι τὸ ἓν μὲν τῇ φύσει καὶ τῇ ὑποστάσει ἀπελήλεγ κται· οἱ δὲ ἡ θεία καὶ μακαρία φύσις τῇ φύσει ἔν, πολλὰ δὲ ταῖς ὑποστάσεσιν ἐν αἷς θεωρεῖται ὡς κοινέν τι καὶ καθολικὸν πράγμα οὖσα, ὑπεραναβέβηκε δὲ πάσης κτιστῆς φύσεως, καὶ μᾶλλον τῷ ἐνὶ χαρακτη ριζομένη, ήπερ ἐν τοῖς πλείοσιν· καὶ γὰρ βραχειά πως καὶ ἀμυδρὰ ἐν τῷ Θεῷ διαφορά· ἐν δὲ καὶ ταυ τότης, κατὰ πάντα ἀπαραλλάκτως, πλὴν τοῦ ἀγεννήτου καὶ γεννητοῦ καὶ τοῦ ἐκπορευτοῦ· ἐν δὲ τοῖς κτίσμασιν ἀνάπαλιν πολλὴ μὲν ἑτερότης, ταυτότης δὲ ὀλίγη φανερὸν ὅτι καὶ αἱ πλείονες ὑποστάσεις ἐν αἷς ἡ μία καὶ ἀπαράλλακτος φύσις θεωρεῖται, οὐκ εἰσὶν ἄπειρον πλῆθος· οὐ γάρ ἐστι συμφυές τῷ ἑνὶ τὸ ἄπειρον, ἀλλ' ἀλλότριον· οὐδ᾽ ἁπλῶς ἐξαπλούμεναι ἐπέκεινα τοῦ τρεῖς ἀριθμοῦ· τοῦ γὰρ πλήθους καθ' αὐτὸ τοῦ ἑνὸς ἀφεστηκότος, δῆλον ὅτι τὸ ἄπειρον πλῆθος παντελῶς ἀλλότριον καὶ ἀπερικὸς ἐκείνου - καὶ γὰρ εἰ ἀρχὴ πλῆθος ἦν, ἔδει τὸ τῆς αὐτῆς ἀμέσως μετέχον μᾶλλον εἶναι πλῆθος τοῦ πορρωτέρου· ἐπεὶ δὲ τὰ ἐν τῆς θείας φύσεως ἐστιν ἀρχὴ, ἀνάγκη τὸ ἐκείνῳ συναφὲς τῶν θείων ὑποστάσεων πλῆθος, ἐλά χιστον παντελῶς καὶ ποῤῥωτέρω πληθύος· τοῦτο δέ ἐστιν ἡ τριάς· οὔτε γὰρ ἡ δυάς, διὰ τὸ μὴ εἶναι οὔτε γὰρ ἄλλο τι, διὰ τὸ μὴ πρώτως· φανερὸν ἄρα ἐκ τούτων ὅτι ὁ Θεὸς τῇ μὲν φύσει εἷς ὤν, τρισὶ ταῖς ὑποστάσεσι γινώσκεταί τε καὶ καλῶς παρὰ τῶν ὀρθῶς φρονούντων Χριστιανών πιστεύεται τε καὶ δοξάζεται· καὶ τοῦτο ἡμῖν ἐστιν ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα. ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΣ ΠΡΩΤΟΣ. Κατὰ τῶν ἐν τῷ πρώτῳ λόγῳ δοκούντων τῷ Μωάμετ. κς'. Ἐπεὶ οὖν ὁ λόγος ἐξ ἐπιστημονικῆς μεθόδου καὶ συλλογιστικῆς ἀποδείξεως, τὴν περὶ τῆς ἁγίας Τριά δος ὁμοουσιότητα καὶ ταυτότητα, καὶ τὴν μίαν θεότητα καὶ μοναρχίαν, ὅσον κατὰ τὸ δυνατὸν τὰ ὑπὲρ λόγον καὶ ὄντα καὶ πιστευόμενα, καλῶς παρέστησε, quid et universale est, quatenus et ipsa natura est; res autem communis, non uni est communis, sicut angeli hominisque natura, non est unius, sed plurium; æque ac universalis res de pluribus dicitur, ut logicæ regulæ tradunt; patet utique divinam quoque naturam plurium esse, quandoquidem communis universalisque res est. Hoc enim est in confesso. 25. Quoniam itaque divina natura plurium est, utpote quæ communis universalisque res est; unaquæque autem natura utpote communis et universalis, haud alii cuiquam communis est quam illis in quibus spectatur, id est, propriis personis; consequitur ut divina natura quæ communis est, de pluribus personis prædicetur, et in pluribus consideretur; quod reapse verum est, et divinis sententiis consonum. Igitur si quod est unum natura, proprietatibus, id est personis, plura esse sermo noster vere demonstravit, patet sane, id quod est unum natura, persona quoque coargui. Quodsi divina beataque natura naturaliter unum quid est, plura autein secundum personas in quibus consideratur, ceu res quædam communis et universalis; transcendit autem quamlibet creatam naturam, et tamen unitate magis repræsentatur, quam plurali numero etenim in Deo brevis quædam exilisque differentia est, sed unum et idem per omnia constanter, dempto ingenito et genito ac procedente; at vero in creaturis contra; diversum sæpe, idem raro; palet etiam plures personas, in quibus una invariabilisque natura spectatur, non esse infinitam multitudinem: non enim connaturalis est unitati innumerabilitas, sed aliena potius. Neque personæ ampliandæ sunt ultra ternarium numerum: nam cum multitudo per se abhorreat ab unitate, patet infinitam multitudinem prorsus ab illa alienam esse et abhorrentem. Nam si caput multitudo esset, oporteret illud quod proxime ei participat, magis esse plurativum, quam quod remotius. Quia vero unitas caput est divinæ naturæ, necesse est id quod illi connectitur, divinarum nempe persona, rum numerum, minimum prorsus esse et a multitudine remotissimum. Talis porro trinitas est. Nam neque duo esse poterant, quia non fuisset pluralis numerus: neque aliud quidvis, quia non esset primitus. Ex his igitur apparet Deum natura quidem uðum, in tribus personis agnosci, recteque ab orthodoxis Christianis credi et glorificari. Atque hie Deus nobis est Pater et Filius et Spiritus sanctus. CONFUTATIO PRIMA. Adversus sententias primi capituli Mohamedis. 26. Postquam sermo noster doctrinaki methodo, nec non syllogistica demonstratione, sanctæ TriDitatis consubstantialitatem et paritatem, unamque divinitatem et monarchiam (quantum fieri potest in iis quæ supra rationem sunt et esse creduntur) Greci pluralem a duali numero distinctum volunt.

NICETÆ BYZANTINI 70% recte exposuit, nostrumque dogma comprobavit; καὶ τὸ οἰκεῖον δόγμα κατεσκεύασε, καιρὸς ἤδη καὶ tempus jam est ut nefandissimus et mendax ab Arabe Mohamede falsidico calamo scriptus liber, utrum veritatis rectæque doctrinæ aliquid habeat, consideremus. Sic ergo tractatum exordiamur. Cum multifariam oppugnari possit infcetissimus Mohamedis liber; totus enim marcidus est et ruinosus, putris instar ædificii cariosa materie compacti, imperiteque constructi, nihilque firmum aut stabile habentis: ante omnia argumentum illud quod totum ædificii fundamentum continere videtur, proferamus; namque id cum sancti Spiritus ope subvertere meditamur. Sic enim se gerere solent etiam ii qui ejusmodi aedificia evertere volunt; nimirum iis quæ fulcra videntur destructis, universam subito ſabricam humi sternunt. Est autem prima adversus hoc putre ædificium machina, comparatio ejus cum divina Scriptura. Nam quia Mohamedes, omni ge nere doctrinæ omisso, imo in tergum rejecto, caput sui sermonis constituit in Dei quam sibi vindicat allocutione, nos quoque debemus omnium concessu divinitus dictatam Scripturam cum eo libro in primis conferre; ut accurato comparationis lumine deprehensa illius absurditate et incongruentia, reliqua omnia falsa et vana, ideoque palam vituperanda, despuantur. τὴν μυσαρωτάτην και ψευδηγόρον παρὰ τοῦ ᾿Αραβος Μωάμετ πλαστογραφηθεῖσαν βίβλον, καὶ τὰ ἐν αὐτῇ ἐμφερόμενα εἰ ἀληθείας τε καὶ εὐθυβολίας ἔχουσιν ἐπισκέψασθαι· ἄρξομαι δὲ καὶ περὶ τούτων ὧδε· Τοιγαροῦν πολλὰς ἐπιβολὰς ἀνασκευῆς δεχομένου τοῦ ἀλογωτάτου βιβλίου του Μωάμετ (ὅλον γὰρ σαν θρόν τέ ἐστι, καὶ εὐκατάπτωτον, ὥσπερ οἰκία σαθρά ἐκ τῆς ὕλης εὐφθάρτου συντεθειμένη, ἀτεχνῶς δὲ οἰκοδομουμένη, καὶ μηδαμόθεν τὸ βέβαιον καὶ στερέ μνιον ἔχουσα), τὴν τὸ ὅλον τοῦτο συνέχειν δοκοῦν βάθρον [cod. βάραθρον] ἀνασπῶσαν πρότερον προσάγοιμεν ἀνασκευήν, ἀνατρέπειν αὐτὸ σὺν τῇ δυνάμει τοῦ ἁγίου Πνεύματος βεβουλημένοι· τοῦτο γὰρ δὴ καὶ ἐπὶ τῶν τοιούτων οἰκιῶν ποιοῦσιν οἱ τὸ καθαιρεῖν αὐτὰς προαιρούμενοι, τὸ δοκοῦν ὑπερείδειν πρότερον ἀνελόντες, πᾶσαν αὐτὴν ἀθρόως εἰς γῆν καταστρέφουσιν· ἔστι δὲ ἡ πρώτη κατὰ τῆς σαθρᾶς ταύτης προσαγομένη οἰκοδομῆς μηχανή, ἡ πρὸς τὴν θείαν Γραφὴν σύγκρισις· ἐπειδὴ γὰρ αὐτὸς πᾶν εἶδος λόγου παραδραμὼν καὶ κατόπιν ἑαυτοῦ ρίψας, τὴν κορυφὴν τῶν λόγων τὴν αὐτόλεκτον τοῦ Θεοῦ ὁμιλίαν αὐτῷ ἀπεγράψατο, ὀφείλομεν καὶ ἡμεῖς πρὸς τὴν ὁμολογουμένην παρά πάντων θεόλεκτον Γραφήν, τὸ τοιοῦτον γράμμα πρότερον παραθεῖναι, ὡς ἂν τῇ διὰ τῆς παραθέσεως ἀκριβολογίᾳ, τὸ ἀλλόκοτον καὶ ἀσύμο βατον αὐτοῦ φωραθέν, ὅλον λοιπὸν ψευδές τε καὶ μάταιον, καὶ διὰ τοῦτο ἐπίψογον ἀπελεγχθὲν κατα πτύοιτο. 27. Inspirata divinitus Scripturæ unusquisque κζ'. Τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς ἰδίᾳ καὶ παρ' ἑαυτῇ liber, seorsum et per se spectatus, quanquam ad unum religionis scopum tendit, qualem tamen peculiariter materiam contineat, demonstrat ex præposito sibi titulo, qui argumentum totum aperit: ita ut vel sola singulorum voluminum inscriptio profanuin quemlibet, nedum initiatum, ad lectionem audiendam invitet. Veluti, exempli causa, Moysis quinque libri, id est, Genesis et reliqui, congruam titulo continentiam totam habent orationisque consectaneam vim, et quæ suo argumento conveniunt, ut par est, narrant. Itaque Genesis, qua sunt geneseos propria, Exodus, quæ in exodo sunt peracta; Deuteronomion denique, quæ lege iterum sancita fuerunt. Posteriores quoque libri proprie atque, ut ita dicam, naturæ suæ congruenter inscripti fuere. Similiter in Prophetis, in Sapientialibus, in Regum libris, si quæres, factum comperies; divino Spiritu duce in hoc quoque, ut arbitror, sinceritatem suam et sapientiam exhibente. Oportet enim mentis humanæ magistrum, ea quæ sanam sententiam eliciunt, antea sine vitio exhibere; ut postquam intellectualem sensum rectitudinis suæ homo gustaverit, tunc rerum quoque remotiorum certior fìat. 28. At enim deplorandus et ineptissimus Mohamedis Arabis libellus, praeterquam quod blasphemiis adversus Altissimum scatet, cum omni incondita τεταγμένη εκάστη βίβλος, εἰ καὶ πρὸς ἕνα τὸν τῆς εὐσεβείας ἀφορῶσα σκοπόν, ἀλλ᾽ οὖν διευκρινημένη πᾶσά ἐστιν τῆς ἀνὰ μέρος περιληπτικῆς ὑποθέσεως, ἐκ τῆς κατὰ τὴν πραγραφὴν σημασίας, σὺν τῷ ὅλῳ σκοπῷ τῆς βίβλου δηλουμένης· ὡς καὶ ἐκ μόνης τῆς προσηγορίας ἑκάστης συγγραφῆς, καὶ τὸν ἀμύητον πρὸς ἀκρόασιν ἐπιστρέφειν, μή τί γε τὸν μεμυημέν νον· ὡς, φέρε εἰπεῖν, τὰ κατὰ Μωϋσέα πέντε βιβλία, φημὶ δὲ, ή τε Γένεσις καὶ τὰ λοιπὰ, ἁρμόζουσαν τῇ προγραφῇ τὴν ἔννοιαν ὅλην, καὶ τὴν τοῦ λόγου σύν δρομον δύναμιν, καὶ τὰ κατ' αὐτὴν πρόσφορα πρε πόντως παρίστησιν· ἥ τε γὰρ Γένεσις, ὅσα τῆς γενέσεως ἦν· ἥ τε τῆς Ἐξόδου, ὅσα ἐν τῇ ἐξόδῳ πέπρακται· ὅ τε Δεύτερος νόμος ὅσα τὸ δεύτερον νενομοθέτηκεν, καὶ τὰ καθεξῆς οἰκείως τε καὶ συμφυῶς, ὡς εἰπεῖν, περιώρισται· ὁμοίως δὲ κἂν ταῖς Προφτ τείαις, καν ταῖς Σοφίαις, καν ταῖς Βασιλείαις ζητών εὑρήσει;, τὸ ἁπλανὲς, οἶμαι, καὶ σοφὸν τοῦ ὁδηγοῦ θείου Πνεύματος τοῦ λόγου κἂν τούτῳ παριστάντος δεῖ γὰρ τὸν τοῦ νοῦ παιδαγωγὸν τὰ ἐμποιητικὰ τῆς ἁπλανοῦς γνώσεως, πρότερον αλωθήτως κοσμήσαντα, ὡς τὴν νοητὴν αἴσθησιν τῆς οἰκείας ὀρθότητος ἀπο γευσάμενον, τὸ τηνικαῦτα καὶ περὶ τῶν πορρωτέρων διαβεβαιοῦσθαι. κη'. Τὸ δέ γε οίκτιστον καὶ ἀλόγιστον τοῦ ᾿Αραβος Μωάμετ βιβλίδιον, μετὰ τὰς εἰς τὸν Ὕψιστον δυσφη μίας ἀνάμεστον τυγχάνον, σὺν πάσῃ τῇ ἀκόσμῳ καὶ Mendum est fortasse ανατπῶσαν et quidemn ita refectumn fuit in codice a secunda manu, abra sis aliquot syllabis.

συφερτώδει αὐτοῦ βδελυγμίᾳ, οὐδὲ τὸν κατὰ λόγον [cod. κατάλογον] τῶν κοινῶν καὶ ἄλλως ἐμφερομένων εἱρμὸν ἀποσώζει· οὔτε γὰρ εἶδος προφητικοῦ λόγου παρίστησιν, οὔτε ἱστορικοῦ, οὔτε νομοθετικού, οὔτε θεολογικοῦ, οὔτε ἄλλου τινὸς τῶν ἐξ ὀρθῆς καὶ ἐχέφρονος διανοίας προερχομένων, ἀλλ' ὅλον [ίια cod.] ἄκοσμόν τε καὶ ἄτακτον τὴν σύνθεσιν ἔχον, οὐδὲ τὰς προκειμένας ἐπιγραφὰς καταλλήλους τοῖς ὑποκειμένοις λόγοις ἔχει εἰ δὲ ἐν οἷς πάντας ανθρώπους ἐντελῶς κεχρημένους ὁρῶμεν αὐτὸς ἀπολείπεται, πως τὴν ἀγέρωχον ἐκείνην καὶ ὡς ὑπὲρ ἄνθρωπον δόξαν δοκοῦσαν δεῖξαι δυνήσεται, τὸ ἐξ οὐρανοῦ, λέγω, φάναι πεπέμφθαι αὐτό ὅπου γε τῆς ἀνθρωπί νῆς τοσοῦτον ἀποδέει συνέσεως, ὅσον αὐτὴ ἡ τῶν ἀλόγων τῆς λογικῆς διώρισται φύσεως· μήτι γε τῆς ἀκαταμαχήτου ἐκείνης καὶ ὑπὲρ νοῦν ἰσχύος τε καὶ σοφίας, καὶ ᾗ πάντες εἰσὶν οἱ θησαυροί τῆς σοφίας καὶ γνώσεως ἀπόκρυφοι· ὅτ' ἂν γὰρ τὸ σπουδαζόμενον αὐτῷ τὸν Θεὸν τοῦτο γράψαι, ἐξ ὧν γράφειν παραστῆσαι οὐ δύναται, πότε, καὶ πῶς, εἴτε ἐν ὁράσει, είτε ἄλλῃ τινὶ θεοφανείᾳ, καὶ τίνων μαρτυρούν των, ὡς αἱ περὶ Μωϋσέα πλείους τῶν ἐξακοσίων χιλιάδες· ἐν στήλαις δέ γε αὖ ἐγράφετο, ὡς ἐν πέτρᾳ ὁ τῷ Μωϋσεῖ δεδομένος νόμος· αὐτὸς γὰρ οὕτως φησίν, ὅτι ἀγράφως αὐτὸ ἐδέξατο, οὐδὲ ἐν χαρτίῳ, οὐδὲ ἐν ἔργῳ χειρῶν ἀνθρώπων φόβῳ δῆλον ὅτι τοῦ ἀπαιτηθέντα δεῖξαι μὴ δύνασθαι· ὅτ' ἂν σοφίας πάσης θείας τε καὶ ἀνθρωπίνης ἐστέρηται· καὶ τὸ δὴ χαλεπώτερον, ὅτ᾽ ἂν ἀπεοικότα καὶ πάντη τῆς μακαρίας ἐκείνης καὶ θείας φύσεως ξένα τε καὶ ἀλλή τρια, μᾶλλον δὲ πολέμια, ἀδεῶς καταψεύδεται· τί γὰρ πολεμιώτερον τῇ Θεοῦ ἀγαθότητι, τοῦ λέγειν αὐτὸν χαίρειν τῇ τῶν ἀνθρώπων ἀπωλείᾳ, καὶ παρ' οὐδὲν τίθεσθαι τὴν αὐτῶν καταφθοράν; τίνα ἀντίῥησιν ἱκανὴν παραστήσει, μὴ οὐχὶ τῆς ἀπευκταίας τούτου εἶναι καὶ δαιμονιώδους ἐμπνοίας; πθ'. Τριχῇ οὖν διακεκριμένου πρακτέου παντὸς καὶ λόγου, εἰς τε θεῖα καὶ ἀνθρώπινα καὶ δαιμονιώδη, τῶν δύο ἐστερημένος ὁ ᾿Αραψ, θείου τε, φημί, και ἀνθρωπίνου, εἰς τὸ τρίτον ἐξ ἀνάγκης περιενήνεκται· ὅτι δὲ πρὸς τῷ ἐστερῆσθαι θείας ἐλλάμψεως, καὶ τῆς ἀνθρωπίνης σοφίας ἀποδεδέηται, ἐντεῦθεν δὴ καὶ πολλαχόθεν ἑτέρωθεν φανερόν· ἡ ἀνθρωπίνη σοφία ἤτοι θεολογεῖ, ἢ φυσιολογεῖ, ἤτοι ἠθικεύεται, ἢ ἱστορεῖ, ή τι τοιοῦτον· καὶ ταῦτα ἀξιολόγως· ὁ δὲ δὴ τούτου τοῦ λήρου υφηγητής γράμματος, οὐδ᾽ ὁποτέ ρας εὐκλεῶς εὐμοιρήσας καν προγραφῇ κατατάξαι, ἢ καὶ βατταρίζων πως περιηνέχθη εἰς μὲν θεολογίαν, ταύτην Ερρηξε τὴν ἄθεον φωνὴν, ὅτι σφαιρικόν ἐστι Res hæc cum per se patet Alcoranum legentibus, tum etiam animadvertitur ad sur. XII, p. 360, ubi Maraccius observat, titulo ejus suræ, quir est de Josepho, respondere argumentum suum; quod riz, inquit, alia ulla in sura reperius. Tum idein ad suram XXIX, p. 533, reprehensa iterum titulorum ab argumentis dissonantia, ait: Excusandi nihilominus sunt Moslemi, quia cum nullus prope versiculus cum alio coalescat, impossibile prorsus erat alicui suræ argumentum conveniens et adæquatum præfigere. Prorsus hac barbarica Alcorani farragine nullæ sunt & abominationis colluvie, ne consuetam quidem vulgarium et alibi exstantium scriptorum seriem servat: nam neque speciem prophetici sermonis præbet, neque historici, neque legiferi, neque theologici, neque cujuscemodi, quotquot scilicet a sana mente procedunt; sed ubique inornatam label et perturbatam prorsus compositionem; et ne ipsos quidem præpositos titulos subject orationi conformes adhibet. Si ergo in re, quam omnes homines egregie callere videmus, Mohamedes peccat; quomodo insolentem illam, et quæ supra bominem extolli videtur, opinionem ostentare poterit, quod de ccelo, inquam, liber ille demissus sit? qui tantopere ab humana sapientia abest, quantum brutorum natura a rationali distat: nedum ab illa incomparabili et supra omnem mentem virtute atque sapientia, in qua omnes sunt thesauri sapientiæ et scientiæ absconditi. Quandoquidem confectum a se opus, Deum scripsisse, ex his que scribit, probare non potest, et quandonam, et quomodo, et num visione, an alia aliqua Dei apparitione, et quibus testibus, sicut illa fuere circa Moysem sexcenta et amplius hominum millia; et utrum in tabulis scriptum fuerit, ut in petra Moysi dala lex; ino ipse dicit sine scripto doctrinam accepisse, neque in charta aut humane manus opificio; timens sine dubio, ne ostendere postulatus non posset; quoniam, inquam, sapientia qualibet divina et humana is liber caret; quodque gravius est, indigna prorsus beata illa divinaque natura, et extranea atque aliena, imo etiam adversantia, intrepide mentitur; quid enim ukugis adversatur Dei bonitati, quam dicere ipsum lætari hominum perditione, et illorum ruinam flocci facere? quomodo hic, inquam, exsecrando se damoniacoque spiritu allatum negabit? η 29. Cum ergo quidquid faciendum est vel dicendum, in tria dividatur, nempe divinum, humanum, et dæmoniacum; duobus destitutus Arabs, divino, inquam, et humano instinctu, ad tertiumi necessario devolutus est. Profecto quod divino lumine humanaque sapientia caruerit, in confesso est; ex dicendis autem, et sæpe aliunde patescet. Humana sapientia vel res theologicas tractat, vel naturales, vel morales, vel denique historicas, vel aliud hujus - modi, et quidem serio ac laudabiliter. Sed enim hujus nugatoriæ scripturæ auctor, nullo pradicle scientiæ genere instructus, ita ut saltem in titulo exprimeret, vel balbutiendo quidem illam attingescope dissolutiores; nihil fere majore cum tædio stomachove legitur, nihil animi attentionem magis infringit. Hoc quidem de Alcorano al se de cœlis demisso mendacium centies Mohamedes effutit. Confer Maraccium in Vita Mohamedlis, p. 38. Nimirum hic simulabat singulos libri versiculos a Gabriele archangelo accipere, quos ipse deinde amanuensibus dictabat. Sur. CXII, 2.

NICET BYZANTINI ret, theologicam hanc irreligiosam vocen.crepuit, τὴ Θεῖον, μᾶλλον δὲ, ὡς αὐτὸς εἶπεν, ὁλόσφαιρός quod nempe Deus figura sphærica sit, imo potius totum sphæralem Deum dixit, putans eum prorsus esse corporeum; neque enim aliter sphæræ figuranı reciperet. Jam cum materialis sphæra secundum Mohamedem Deus sit, is quidem neque audiet, neque cernet, intellectualiter, inquam; neque item aget, si quando ab alio movebitur, præcipueque deorsum stolidissime deferetur. Ignosce mihi, Deus, Mohamedis sententiam dicenti, quanquam potius, contra ipsum loquenti. Quod si forte ipsum coelum dicit Deum, sicut multi ethnicorum fabulati sunt, adhuc vere nos diximus dæmoniacum esse Mohamedem. Physiologie insuper vel nihil omnino novit; vel cum eam salutare de limine audet, en dicit hominem ex hirudine esse factum; et solem in calidam aquam submergi, cum ad vesperam devenit. Jam in re morali quid ait? Satisfacite animabus vestris; odite quemlibet, prout ille vos oderit. Quod vero ad historiani attinet, quanta de Moyse, et de ipso Domino nostro Jesu Christo mentitur? quasi hæc vel illa fecerit aut locutus fuerit; quæ videlicet legendo cognoscitis. Nam Christi Matrem sororem esse Moysis dicit, et Christianos cum Moyse in deserto versatos. Et ne cuncta nunc enumerans, hæc sine demonstratione reprehendere videar, ea confutationi postea cum Dei gratia faciendæ reservabo. Interim eatenus tantum quatenus opus erat ob ostendendum divina humanaque sapientia vacuam fuisse superbam Mohamedis nientem, et quovis charismate divinitus hominibus dari solito caruisse, summatim prædicta recensui. 50. Nam cum tredecim supra centum totus hic libellus capitulis constet; in primo quidem, post eam quæ procnii locum videtur tenere scripliunculam, homines a se deceptos cohortatur, ne dubitationen mente foveant circa hanc suam fraudulentam scripturam, quasi mendaciter sit conscripta. Vocabulum Arabicum, quo utitur Molamedles, significare ium ὁλόσφυρον, solidum, tum etiam æternum, jam adnotaverunt Relandus in Mohamedicis lib. 11, 3, et Freylagius in Lexico. Εt quidem ante Relaudum Maraccius transtulerat sempiternum in eura CXII, 2, de quo loco nunc loquitur Nicetas, cujus hallucinationem secutus est Euthymius ZygaΟ benus in Panoplia. Noster vero Byzantinus non-D σφυρον scribit, sed ὁλόσφαιρον, scripturæ ut puto similitudine deceptus. Et quidem prius vocabulum Arabico respondet, non item secundum. Corruit ergo simul tota reprehensio hinc consequens, quod Mohamedani Deum materialem esse existiment. Linguæ nempe Arabica nimuis arcta aut imperfecta notitia multas apud Græcos Latinosque peperit absurditates. De hoc Arabico vocabulo non male Bartholemæus monachus Edessenus a Moynio editus Var, sacr. t. 1, p. 308, quem item inter Alcorani confutatores ignoravit Maraccius. Sur. XCVI, 2. Rursus hallucinatio, quam etiam Zygabenus repetit, ex vocabulo Arabico quod sanguis coagulalus sonat (set σπέρμα γεννητικόν), et cum levi varietate hirudo. Ita enim recte Maraccius, nec non Relandus lib. 11, 36, et Freytagius in Lexico. Perro ut Zygabenus secutus est Nicet Byzantini errorein, ἐστιν ὁ Θεὸς, σῶμα πάντως αὐτὸν οἰόμενος· οὐ γὰρ ἂν ἄλλως τὸ τῆς σφαίρας εδέχετο σχῆμα· σφαίρα δὲ ὑλικὴ κατ' αὐτὸν τυγχάνων, οὔτε ἀκούσεται, οὔτε ὄψεται νοητῶς δηλονότι, οὔτε ἐνεργήσει πάλιν, εἴ που τύχοι παρ' ἄλλου κινηθείς, καὶ μάλιστα κατά πρανοῦς ἀλογίστως φέρεσθαι· ιλάσθητι ἡμῖν, ὁ Θεὸς, τὰ αὐτοῦ λέγουσιν, εἰ καὶ κατ' αὐτοῦ· εἰ δὲ δὴ αὐτὸν τὸν οὐρανὸν τὸν Θεὸν λέγει, ὡς πολλοὶ τῶν Ἑλλήνων ἐλήρησαν, καὶ οὕτως ἀληθεύσει ὁ λόγος, δαιμονιώδη αὐτὸν εἰρηκὼς εἶναι. Εἰς δὲ φυσιολογίαν ἢ οὐδὲν φάναι ἠπίστατο, ἢ εἰ καὶ προκύψαι εἰς τοῦτο ἐτόλ μησεν, λέγει ὅτι ἐκ βδέλλης ὁ ἄνθρωπος γίνεται, καὶ ὁ ἥλιος εἰς θερμὸν ὕδωρ καταβαπτίζει ται πρὸς ἑσπέραν φερόμενος Εἰς δὲ ἠθικὸν, τί καί φησιν; Συνέλθετε ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν, καὶ ἐχθράνατε παντί, καθ᾽ ὁ πᾶς τις ἐχθραίνει ὑμῖν Εἰς δὲ ἱστορίαν, ὅσα Μωϋσέως καταψεύδεται, αὐτοῦ το τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὡς τάδε καὶ τάδι πεποιηκότος καὶ λελαληκότος, καὶ οἱ ἀναγινώσκοντες συνορᾶτε· τήν τε γὰρ Μητέρα Χριστοῦ τὴν ἀδελφὴν Μωϋσέως φάσκει εἶναι, τούς τε Χριστιανούς μετά Μωϋσέως συνεῖναι ἐν τῇ ἐρήμῳ· καὶ ἵνα μὴ νῦν τὰ πάντα ἀπαριθμούμενος ἀναπόδεικτα ταῦτα ἀπὸ ελέγχειν δόξω, τῇ μετέπειτα Θεοῦ χάριτι τεθειμένῃ ἑκάστῳ αὐτῶν ἀνατροπῇ ταμιεύσομαι· νυνὶ δὲ ὁπόσον μόνον πρὸς τὸ δεῖξαι ἔρημον θείας καὶ ἀνθρωπί νης σοφίας τὸν ἀλαζόνα νοῦν, καὶ ὧν ἐστέρηται θεοδωρήτων ἀνθρώποις χαρισμάτων, κεφαλαιωδῶς ἀπο ηρίθμησα. λ'. Τριῶν γὰρ καὶ δέκα πρὸς τοῖς ἑκατὸν κεφαλαίοις τὸ ὅλον τοῦτο ἐκδεδομένον βιβλίδιον, ἐν μὲν τῷ πρώτῳ λόγῳ, κατὰ τὴν δοκοῦσαν προοιμίου τόπον ἔχειν γραφήν, παραίνεσιν ποιεῖται πρὸς τοὺς πεπλανημένους ὑπ' αὐτοῦ, μὴ ἔχειν ἐν διανοίᾳ δισταγμόν περὶ τῆς ἀπατηλῆς αὐτοῦ ταύτης γραφής ότι ita vicissim Zygabenum secutus est Nicetas Choniata in orthodoxæ fidei Thesaure a nobis partim edito Specil. Rom. L. iV, ubi videsis paginam 492. Re quidem vera Mohamedes primum hominem formatuin a Deo ex luto seu pulvere, deinceps homines ex sanguineo coagulo, seu ἐκ τοῦ σπέρματος, gigni, plurimis in locis aperte dicit, sur. XVIII, 38; XXII, 5. XX|I|, 12; XXXII, 7, 8; XXXV, 11; IL, 69; LV, 14, LXXV, 37; χάνι, 12, et alibi. Sur. XVIII, 87. Sur. II, 192; ΙΧ, 6, 75, 125. Anachronisnrus insignis Mohamedis, hominis illitteratissimi; qui error satis comprobari videtur ex sura XIX, 27, comparata cum sura III, 1. Quanquam Mohamedani, nonnullique Christiani, veluti Herbelotus et Relandus II, 20, texturn historicum Alcorani aliter explicare non improbabiliter volunt, quibuscum tamen Maraccius non consentit t. 1, part. iv, 85, et t. II, p. 115. 20) Vulgo scribuntur sectiones, seu suræ, Alcorani CXIV, quia prima etiam numeratur, quam utpote nudam invocationem seu præfatiunculam, Græci in numrerum non_referebant. Nainque et Evodius monachus apud Euthymii Zygabeni Panopliam, tit. XXIV, 2, suras nonnisi CXΗ! dicit,

ψευδώς γέγραπται· καὶ πρὸς τὸ πιθανὴν τὴν ἀπάτην Auque ut dolum suum credibilem faciat, cum aute δείκνυσθαι συναποδέχεσθαι ταῖς πρώταις ἁγίας Γραφαῖς, καὶ ταύτην [cod. ταύταις] παρακελεύεται, οὐκ εἰδὼς ὁ βάρβαρος ἐπ' ἀνατροπῇ ἑαυτοῦ τοῦτο γινόμενον· κατὰ συνέχειαν δὲ τὴν ἀεὶ πρὸς τοὺς διαπιστοῦντας τῷ ἀσυμφόρῳ τῶν αὐτοῦ λόγων, ἀπολο γίαν τίθησι μεστὴν οὖσαν δυσφημίας κατὰ τοῦ καθ' ἑαυτὸν ὁμόσαντος ἀγαθοῦ καὶ φιλανθρώπου Θεοῦ, ὅτι οὐ βούλεται τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ὡς τὸ ἐπιστρέψαι καὶ ζῇν αὐτόν· ἔστι δὲ αὕτη· ὅτι τοὺς πεπιστευκότας τῇ τοιαύτῃ γραφῇ ὁ Θεὸς συνετίζει πιο στεῦσαι τοὺς δὲ διαπιστοῦντας αὐτὸς κωλύει πιστεῦσαι καίτοιγε ἀληθῶς ἐναλλάξ ἔχοντος τοῦ λόγου, ὅτι τοὺς τῷ ματαίῳ τούτῳ πειθομένους ὁ Θεὸς οὐ βούλεται ἀπατᾶσθαι· ὡς ἂν δὲ τρανότερον τὸ λεγόμενον γένηται, εἰς τοῦτο αὐτὸ καταλήγει ἡ σκήψις, ὅτι οὔ; μὲν ὁ Θεὸς θέλει τῶται, καταρτίζει πρὸς πᾶσαν αὐτοῦ ἐντολὴν ὑπηκόους· οὓς δὲ οὐ βούλεται σῶσαι, οὐ δίδωσι αὐτοῖς σύνεσίν τε καὶ δύναμιν ἐν ωτίζεσθαι, καὶ ποιεῖν τὰ αὐτῷ εὐάρεστα, καὶ κατὰ τοῦτο τῇ κολάσει παραδίδωσιν. Ὡς ἐκ τούτου παρἐστασθαι ἐννοεῖν τῶν ἀτόπων δυσφημιῶν τὸ πλῆθος, ὅτι ὁ Θεὸς κωλυτής ἐστι τῶν πρὸς τὸ καλὸν ἀφωρι σμένων, ὅτι ἐναντία αὐτὸς ἑαυτῷ νομοθετεί, πάντας μὲν μὴ θέλων σῶσαι, πᾶσι δὲ τὰς σωστικὰς ἐντολὰς προβαλλόμενος, εἰς ἀφορμὴν ἐλέγχου, ἀλλ' οὐκ εἰς συνδρομὴν ἐπάθλων· ὅτι πάντως φθονῶν τοῦτο ποιεῖ, ἢ ὅτι πενόμενος μισθοδοτῆσαι πάντας, ἢ ὡς ἴδια διαπαίζων έργα, μὴ ἔχων ὂν εὐλαβηθήσεται ἕνεκεν τῆς τοιαύτης ἀληθείας· ἢ ὡς ἐφήδονος τῇ τῶν ἀνθρώπων ἀπωλείᾳ ἁπλῶς· ἡ ὡς μνησικακῶν διὰ τὴν πρὸς τὸν προπάτορα ἡμῶν ἀγανάκτησιν· ἢ ὅτι φύσει αἴτιός ἐστι τῶν κακῶν, καὶ οὐ μὴ δύναται μὴ κακο ποιῆσαι. & λα'. Ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα ὁ ἀμαθέστατος γνωμοδο τεῖ βάρβαρος, ἐκ προοιμίων εὐθὺς τὴν ἀπορίαν λύειν οἰόμενος, τοῦ μὴ πάντας θελῆσαι τῇ αὐτοῦ ὑπενεχθῆναι ἀπάτῃ· τοῦτο δὲ δεῖ παρατηρῆσαι ἐν ὅλῳ τῷ ἀγροικικῷ ἐκείνῳ βιβλιδίῳ, ὅτι ἐγνωκώς ὁ τοῦτο ληρῳδήσας, δυσπαράδεκτον ὅλως οὖσαν Χριστιανοῖς τε καὶ Ἰουδαίοις τὴν πλαστὴν αὐτοῦ ταύτην μυθο γραφίαν καὶ βαρβαρικὴν θρησκείαν, τὰς παρὰ τῇ θεία Γραφή κειμένας θείας ἐπαγγελίας ἀποσυλήσας, καὶ οὐδὲ ταύτας ἁπάσας, ἀλλὰ τόν γε παράδεισον p μόνον ἐν ὑποσχέσει κληροδοσίας καταψεύδεται τῶν αὐτῷ ὑπακουόντων· καὶ τοῦτο παναθλίως γυναιξί Cæteroqui noster_quoque Nicetas agnoscit_Alcorani procemium κατὰ [puto pro μετά] τὴν δοκοῦσαν προομίου τόπον ἔχειν γραφήν. Νos ergo in Nicel textu retentis necessario scriptis ab illo surarum numeris, qui semper uno minus vulgatis sunt, in marginibus tamen vulgatos earumdem surarum numeros ascribemus, quo facilius lectores ad Alcoranum se conferant. Sur. II, 4. Sur. 11, 7 sq. Impiam hanc Mohamedis doctrinam, qua sura secunda scalet, frustra mihi elevare aut lenire videtur Belandus in Mohamedicis lib. 11, 4. Pertinet autem ad celebre apud Mohamedanos dogma rioribus sanctis Scripturis has quoque suas suscipi jubet; ignorans barbarus, id ad sui ipsius eversionem fieri. Continenter autem apologiam ubique facit contra non credentes inepto sermoni suo, maledictorum plenam adversus illum, qui, per semet - ipsum jurat, bonu.n benignumque Deum, qui peccatoris mortem non vult, sed eum converti ac vivere. Sunt autem verba ejus hujusmodi, quod nempe huic scripturæ credentes Deus intelligentes reddit ut credant; non credentes autem ipse a credendo prohibet: eum tamen res vice versa se habeat, quodl nempe Deus, stulto huic credentes, decipi nollet; eos autem qui non credunt, adjuvat ipse quominus decipiantur. Atque ut dicta clariora fiant, ad hoc evadit commentum ejus; nempe quod Deus illos, quos vult salvare, accommodat ad mandati sui obedientiam: quos autem non vult salvare, negat iis intelligentiam et auscultandi facultatem, et placita ei exsequendi: atque ita punitioni contradit. Atque hinc cogitare subest blasphemiarum enormium multitudinem; nempe quod Deus impediat eos qui ad bene agendum forent destinati: quod ipse sibi legibus ferendis contradicat; cunctos quidem salvare nolens, et tamen salutaria præcepta cunctis edicens, ut hæc sint culpandi occasio, non autem consequendi præmii adjutorium). Sic autem vel invide agit Deus: vel quia cunctos remunerari nequit vel quasi creaturas suas illudens, neminem habens quem ob hanc veritatem revereatur: vel quia laetatur omnino hominum pernicie: vel quia ultricem voluntatem retinet, propter susceptam cum progenitore nostro inimicitiamn: vel quia naturaliter causa malorum est, neque potest male non facere. 31. Tales tantasque inscitissimus barbarus quasi sententias effutit, jam inde a principio dubium statim se dissolvere putaus, cur non omnes dolis ejus irretiri voluerint. Hoc autem animadvertendum est in toto illo agresti libello, quod ejus nugatorius auctor gnarus, ægre omnino fore credibilem Christianis atque Judæis fictam hanc suam mythograpbiam barbaricanique religionem, exstantes apud divinam Scripturam Dei promissiones subfaratar; neque has tamen omnes, sed paradisum tantummodo hæreditatis loco asseclis suis mendaciter promittit, idque admodum fagitiose; nempe eos decreti (sive prædestinationis gratuitæ et absolutæ) de quo legatur Herbelotus voc. cadha. Evodius quoque monachus in historia martyrum XLII Amoriensium a Saracenis occisorum (Bolland. Mart. Τ. I, die 6) concionantes facit martyres adversus hunc inmanem Alcorani errorem. Et quidem legenda est tota illa Evodii adversus Saracenicam sectam invectio, cujus nonnisi particula refertur a Zygaheno in Panoplia Lat. Bibl. PP. Lugd. t. XIV, p. 229, de Deo mali auctore; quæ particula incaule cum alienis ibidem confusa fuit; in Græco autem. codice apud Sylburgium ne nomen quidem Evodiť scribitur.

candialis speciosisque mulieribus fruituros; quod- φησι λελευκασμέναις τε καὶ εὐοφθαλμοις συγγινομέ que horribilius est, ante Dei conspectum: Deus evim, inquit ille, non erubescit. Quippe ita carnalem prorsus et materialem, et a præsenti vita nihil differentem fore illorum fabulatur resurrectionem, eosque cibis ac potibus et excretionibus usuros. Illis vero qui sibi non obtemperaverint, eam quam Evangelia Deum lædentibus comminantur pœnam indicit; nempe ut consuelas illorum memoriae voluptates poenasve proponens, facilius eorumdem animis potiatur. Neque hoc item veteratorium ejus facinus ignorandum est, quod haud omnino recusat sanctorum prophetarum nomina commemorare, ut venerandorum virorum appellatione fraudem celet negantis Deum Agarenismi sui. Cæteroqui nomine tenus illorum meminit; sed prædicatam ab iis ve- μόνον αὐτοὺς ἐξονομάζει· τὴν δέ γε μήν παρ' αὐτῶν ritatem, factis manifeste conatur dolosam coarguere; quasi les alumnos suos salvare non valeat, nisi sibi quoque fidem adhibeant. Præterea ipsius etiam Domini nostri Jesu Christi multifariam meminit, et unum de prophetis appellat, banc solam prærogativam habentem, quod tanquam Dei Ver. bum de Virgine per Spiritum sanctum natus sit, et propter suam cum illo impassibilitatem in cœlum assumptus fuerit. Quid tamen dicat, Mohamedes nescit. Sed certe dolo manifeste utens, ipsum calumniatur dicens, interrogatum illum a Patre utrum Deus esset, seque Deum esse prædicasset, negasse etenim facile hoc ignotum Patri suo fuisse arbitratur. 33. Insuper et illud scire interest, quod nempe falsata omnia tum ex Vetere tuin etiam ex Nονο Testamento profert; neque eatenus, verum etiam ea quæ nunquam scripta fuerunt, neque divinis Libris ullo modo consonant; qua res improbitatem ejus manifeste nudat et publica!. Plurima etiam Manichaicæ abominationis portenta apud eum sunt collecta: dæmonum aliquot nomina, et per ipsos de rebus nefandis jurationes: allocutiones quoque ad dæmonum loca; et confessiones, quod ex ipsis quoque apostoli ac propheta, a prædicato in hujusmodi sua scriptura Deo sæpissime electi fuerunt: et littera fraudulenter præposita, et sententiæ varie mutatæ, sape apud eum comperiuntur: Timoris Paradisus voluptarius et plane lascivus Mo-D hamodis cognoscitur sur. II, 28, XLIII, 68, LV, 70, LVI, 24; LXXVIII, 33, et alibi. Sur. II, 25. Graviter hic peccat Nicetas, dum verba Deus enim non crubescit nectit cum præcedentibus de voluptate capienda cum feminis. Prorsus enim ca verba pertinent ad sequentem versiculum, in quo de alia re innocua agitur. Ecce eniin et Maraccius rectissime interpretatur: porro Deus non erubescet ut proponat (in) parabolam, etc. Caret itaque hac saltem blasphemia Alcoranus. Eodem ac Byzantinus errore labitur etiam Græcus auctor secundi opusculi adversus Alcoranum, apud Moynium Var. sacr. t. 1, p. 447. Choniata prædictus p. 490, ait ex Alcorano: καὶ τοὺς Σαμαρείτας εἰσέρχεσθαι ἐν τῷ παραδείσῳ, οὐ πρὸς τὸ ἀπολαῦται, ἀλλ᾽ ἵνα τὰ ἐκφόρια καὶ τὴν νων καὶ τὸ φρικτότερον, Θεοῦ κατενώπιον Θεός γάρ, φησίν, οὐκ αἰσχύνεται· ἔνσαρκον γὰρ παντελῶς καὶ ἔνυλον ούτωσί, ὡς μηδὲν τῆς παρούσης ζωῆς διαλλάττουσαν τὴν αὐτῶν ἀνάστασιν τερατεύε ται, βρώμασί τε καὶ πόματι καὶ ἀφέδροις κεχρημέ νους αὐτούς τοὺς δὲ αὐτῷ μὴ πειθομένους, τὴν ἐν Εὐαγγελίοις ήπειλημένην γέενναν τοῖς εἰς Θεόν καθυβρίζουσιν ἐπανατείνεται· ὡς ἂν ἐκ τῶν συνήθων τοῖς μεμνημένοις ἐφετῶν τε καὶ στυγητῶν εὐπαρά δεκτος γένηται· καὶ τοῦτο δὲ μὴ ἀγνοεῖν ἀναγκαῖον τὸ ῥᾳδιούργημα, ὅτι οὐ παραιτείται ἁπλῶς τὰ τῶν ἁγίων προφητῶν ἀπομνημονεύειν ὀνόματα ἵνα τῇ τῶν σεβασμίων ἀνδρῶν προσηγορίᾳ ἀνύποπτος αὐτῷ ὁ δόλος τῆς ἀρνιθέου Αγαρησίας γένηται· ψιλῶς γὰρ κηρυττομένην ἀλήθειαν, ἀπάτην φανερῶς διὰ πρα γμάτων ἐλέγχειν πειρᾶται· καὶ ὡς οὐχ ἱκανοῦ ὄντος τοῦ νόμου τοὺς ὑπ' αὐτοῦ παιδαγωγουμένους σώσαι, εἰ μὴ τούτῳ πεισθεῖεν. Ετι γε μὴν καὶ αὐτοῦ διαφόρως μνημονεύει τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ἕνα αὐτὸν διαγορεύει τῶν λοιπῶν προφητῶν, μόνον κατ' ἐξαίρετον ἔχοντα ὡς Θεοῦ Λόγου τὴν δι' ἁγίου Πνεύματος ἐκ Παρθένου γέννησιν, καὶ τῇ συν απαθείς τὴν εἰς οὐρανοὺς ἀνάληψιν ὁ μὴ εἰδὼς τί ἦν περὶ ὅπου ἔλεγεν· τῷδε δὴ τρόπῳ δῆλον ὅτι τοῦ δόλου κεχρημένος ἐπείτοι γε φανερῶς αὐτὸν διασύρει· φησὶ γὰρ αὐτὸν παρὰ τοῦ Πατρὸς ἠρωτῆσθαι, εἰ Θεὸς εἴη, καὶ Θεὸν ἑαυτὸν ἐκήρυξεν· καὶ διαρνούμενον· ἀγνοεῖν γὰρ εἰκὸς τοῦτον τὸν Πατέρα αὐτοῦ οἴεται λβ'. Πρὸς τούτοις δὲ κἀκεῖνο εἰδέναι ἀσφαλὲς, ὅτι πεφαλσευμένα πάντα ἃ ἀπὸ τῆς Παλαιᾶς Γραφῆς προφέρει, καὶ ὰ ἀπὸ τῆς Νέας· οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ ὅσα οὐδὲ γέγραπται, οὔτε συνωδά τυγχάνει τῇ θείᾳ Γραφῇ, τρανῶς αὐτοῦ τῆς σκαιότητος ἐντεῦθεν παραγεγυμνωμένης καὶ τεθριαμβευμένης· καὶ πλεῖστα δὲ αὐτοῦ τῆς Μανιχαϊκῆς μυσαρίας συλλέλεκται τερατεύματα, δαιμόνων τινῶν προσηγορίαι, καὶ κατ᾿ αὐτῶν ορκωμοσίαι ἐπὶ δυσφήμοις, προσφωνήσεις τε πρὸς τῶν δαιμόνων χώρους, καὶ ὁμολογίας ὅτι καὶ ἐξ αὐτ τῶν ἀπόστολοι καὶ προφῆται, τὸ παρὰ τοῦ διαγγελ λομένου ἐν τῇ τοιαύτῃ γραφῇ Θεόν, πλειστάκις κει χειροτόνηνται· καὶ στοιχεῖον δὲ γοητικώς προγρα φὲν καὶ ψήφοι μεταγεγραμμένοι παρ' αὐτῷ κόπρον αὐτῶν τοῦ παραδείσου ἐκβάλλωσιν, ὅπως μὴ ἂν ἀποζέσειεν ὁ παράδεισος Samaritanos paradisum introire, non ut fruantur, sed ut purgationes el stercora Moslemorum paradiso ejiciant, ne forte paradisus male oleat. Sic fere loquitur etiam Græcus auctor secundi opusculi apud Moynium Var. sacr. L. I, p. 147. Item Zygabenus. Sur. V, 162; VI. 85 seq. Sur. III, 47; XXI, 91; LXVI, 13 et alibi. Sur. IV, 156. Sur. V. 125. (32(Apud Choniatam p. 484 concludit Deus: ἀπεκρίθη αὐτῷ ὁ Θεός· Οἶδα ὅτι σὺ ἔλεγες τὸν λόγον τοῦτον· Scio te hujusmodi sermone usum. Videtur denotare solitarias illas, nulloque sensu, ut Moslemi fatentur, præditas litteras, quas multarum surarum initiis præpositas videmus.

διαφόρως τυγχάνουσι τῆς προσούσης δὲ αὐτῷ ἡ autem ei perpetuo hmerentis, ne stultum suim con- › δειλία; περὶ τὴν ἀποτυχίαν τοῦ ματαίου αὐτοῦ φρόν silium frustra sit, ipse liber testis est: etenim iu νήματος, τὸ οἰκεῖον ἔργον ἐναργῶς μαρτυρεῖ· σχεδόν oinni prope capitulo petit ne fides sibi derogetur, γὰρ ἐν ἑκάστῳ λόγῳ τοῦτο αἰτεῖται μὴ διαπιστευθῆ- quod divinitus injuriosam hanc Deo scripturam ναι, ὅτι θεόθεν τὸ θεολοίδορον τοῦτο ἤγαγεν γράμμα acceperit: quod accidere saue iis solemne est, qui ὅπερ συμβαίνει τοῖς μὴ ἐξ ἔργων τὴν τῶν λόγων operibus suis firmare verba non queunt. Et sane βεβαίωσιν ἔχουσιν· καὶ γὰρ ἡγνόει ὁ δύστηνος τῆς ignorabat miser penæ gravitatem, que ipsum proδιὰ τὴν τόλμην ταύτην μενούσης αὐτῷ κολάσεως τὴν pter facinus hoc manebat; quodque aperte Deo adσφοδρότητα· ἀλλ' ὅτι γε φανερῶς ἐθεομάχει, καὶ versaretur, id homines non latere sciebat. Statim οὐδὲ λαθεῖν τοὺς ἀνθρώπους εἶχεν ἐπίστατο· αὐτίκα igitur in primo capitulo, missam a Deo hanc doctriτοῦν ἐν τῷ αὐτῷ πρώτῳ λόγῳ τὸ ἐκ Θεοῦ ταῦτα nam confirmare volens, sic ait: ‹ Si scandalizamini ἐκπεπέμφθαι βιβα:ῶτα: οἰόμενοι, οὕτω φησίν in iis quæ demisimus ad servum nostrum, adduι Ἐάν ἐστε ἐν σκανδάλῳ περὶ ὧν κατηγάγομεν ἐπὶ cite cauticum ex similibus ei. > Ex prophet's videτὸν δοῦλον ἡμῶν, ἀγάγετε ᾠδὴν ἐκ τῶν ὁμοίων licet.. Εt adducite testes vestros,» cosdem niniαὐτοῦ, τῶν προφητῶν δηλαδή λέγων, ε καὶ ἀγάγετε rum prophetas dicens, vel etiam idoneos vera a τοὺς μάρτυρας ὑμῶν,» τοὺς αὐτοὺς λέγων τροφή-Β falsis discernere. Si præter Deum, inquit, est τας, ἢ καὶ τοὺς δυνατούς ἐξετάσαι ἀληθῆ ἡ ψευδῆ aliquis verat. Quasi dicat: Ego Deum, que ac λόγον· ε εἰ πάρεξ Θεοῦ, φησί, ἔσται ἀληθής illi, prædico. Sed ignorat camelarius, quod non ὡσανεὶ ἔλεγεν, ὅτι Κἀγὼ Θεὸν κηρύττω ὡς κἀκεῖνο: * simpliciter Deum præ licare, veracem denotat praeἀλλ' ἔλάθεν ἑαυτὸν ὁ καμηλοφορβὲς, ὡς οὐχὶ τὸ ἁπλῶς dicatorem Dei veri; sed oportet veri Dei verum esse Θεὸν κηρύττειν ἐστὶν ἀληθοῦς κήρυκος, καὶ Θεοῦ prædicatorem qui prædicat. Nam quænam utilitas ἀληθοῦς, ἀλλ᾽ εἰ ἀληθοῦς Θεοῦ ἀληθῶς ἐστι κήρυξ δ cantico Davidis, aut Isaiæ vaticinio, aut Εzechielis, κήρυξ. Τίς] γὰρ ὄνησις τῇ ᾠδῇ τοῦ Δαβίδ, ἢ τῇ τοῦ aut Danielis, et reliquorum prophetarum, ab irreΜπαΐου προφητεία, ἢ Ἐζεκιήλ τε καὶ Δανιήλ, καὶ ligiosa tua Dei prædicatione accidit (aio utique huic ταῖς τῶν λοιπῶν προφητῶν ἐκ τῆς σῆς θεοκηρυξίας barbaro et Dei hosti), quoniam tu prædicationem ἀθέου, εἴποιμι ἂν πρὸς τὸν βάρβαρον τοῦτον καὶ θεο- tuam ad doctrinæ illorum eversionem scripsisti? μάχων, ὅτ' ἂν τὸ σὸν κήρυγμα ἐπ' ἀνατροπή του Et quomodo aliunde demonstrationem sumes, illa ἐκείνων κηρύγματος γέγραπται; πόθεν οὖν ἄλλοθεν tibi exstincta cui conddlebas demonstratione? τὴν ἀπόδειξιν ἔξεις, τῆς ἐν ᾗ ἐπεποίθεις ἀποδείξεως Nonne omnis vetus divina Sriptura Deum fore inσος σβεσθείσης; ἡ γὰρ οὐχὶ πᾶσα ἡ θεία καὶ ἀρχέ- carnandum prænuntiat? qualem nimirum manifeste γονός Γραφή Θεὸν σαρκωθησόμενον προαγγέλλει; Christus se exhibuit, etiamsi carne passus est. Ineἔστι; ἀριδήλως ἀποδέδεικται ὑπάρχων ὁ Χριστὸς, καν narrabilem dicit ejus generationem Isaias. Dum ἐπεπόνθει σαρκί. Αδιήγητον την γενεάν Ησαΐας ulitur vocabulo generatio, Filii ex Patre progressum φάσκει διὰ τὸ εἰπεῖν γενεάν, καὶ τὴν υλικὴν ἐκ τοῦ describit: namque hanc rem vocabulum ostendit, Πατρὸς πρόοδον ὑπογράψας, τὸ πρᾶγμα τοῦτο δη- quam tu, o inerudite, non admittis. λοῦντος τοῦ ὀνόματος· ἦν σὺ ὡς ἀμαθὴς οὐ παρα δέχῃ. λγ'. Ἐφεξῆς δὲ τοῦ μυθικοῦ αὐτοῦ συγγράμμα της παρεισάγει τὸν Θεὸν συμβουλευσάμενον τοῖ; ἀγγέλοις περὶ τῆς τοῦ ἀνθρώπου γενέσεως, καὶ κωλυόμενον παρ' αὐτῶν ὡς ἀδίκου ἐσομένου αὐτοῦ· τὴν δὲ θεὸν καὶ ποιήσαντα καὶ σοφίσαντα τὸν ᾿Αδὰμ ὑπὲρ αὐτούς· καὶ τοῦτον εἶναι τὸν διδάξαντα τὰ τῶν ἔνω των ὀνόματα· τοιαύτη ἡ ἀνθρωπογονία τοῦ παραι νοῦντος ταῖς πρὸ αὐτοῦ θείαις Γραφαΐς συναποδέχεσθαι τοὺς ᾿Αραβικούς ὀνείρους. Επειτα τὸν Μωϋσέα φησὶ βιοθήλειαν ἐκ Θεοῦ κελευσθέντα ὑποδεῖξαι τῷ λαῷ, ἣν ἔδει θύσαι· τῶν δὲ ἀγνοούντων οποία τις ἂν εἴη, πλειστάκις δεηθῆναι τοῦ Θεοῦ περὶ τούτου· καὶ οὕτως μαθεῖν καὶ αὐτὸν κἀκείνους διά * ha. Lvili, 8. Intelligit fortasse sententias abrogatas seu· retractatas in Alcorano, de quibus Maraccius Truci. de Alc. cap. 5. Diximus jam (col. 708, not. 20) non computari a Niceta Alcorani proœnsumi, ideoque quæ secunda in vulgatis editionibus Sura est, hanc illi esse pri-· miam, et sic deinceps. Sur. II, 93. Nimirum ipsa Alcorani elocutio habet quemPATROL. GR. CV. 33. Deinde in sua fabulosa scriptione introducit Deum deliberantem cum angelis de hominis crèatione, atque ab illis cohibitum, quoniam hono futurus erat iniquus: et nihilominus Deum facientem, ac sapientiam præ illis Adamo conferentem; atque ab hoc dicit nomina exsistentium rerum enun - tiata. Talis est anthropogonia auctoris, qui hortatur ut cum antiquioribus se scripturis Arabica quoque somnia admittantur. Deinde dicit Moysem Deo jubente vaccam populo ostendisse quam immolari oportebat. Illis autem ignorantibus qualis esset sæpenumero hac super re Deum oravisse. Atque ita rem demum cognovisse, illosque per symbola edo- ' dam rhythmum, ideoque confertur cum canticis. Irridet tamen hanc Mohamedis jactantiam, gratisque assertai Alcoranici rhythmi venustatem, specimine ejus satis insulso prolato, Maraccius t. I, Prodrom. refut. part. u, p. 72. Alcoranitextus postulat ut scribatur, εἰ ἐστὲ ἀληθεῖς, si estis veraces. Sur. II, 50. Sur. II, 67.

-NICETÆ BYZANTINI cuisse, hane neque vetulam esse neque juvenculant, Λ συμβόλων διδάξαι ὅτι ἔστιν οὔτε παλαιά, φησίν, ούτε sed media inter has ætate, colore croceo, rudem et indomitam: atque hanc vix illis persuasisse ut immolarent. llæ sunt fabularum ejus nugæ: quæ a nobis expositæ sunt, ut ejus impossibilis cum divinis Libris consonantia iniotescat; cujus tamen gralia fidem se veracitatis adepturum putabat. νέα, ἀλλὰ μέση τούτων, την χροιάν κρόκινος, ἀγρια καὶ ἀδάμαστος· καὶ μέλις αὐτοὺς πεῖσαι ταύτην και τασφάξαι· αὗται τῶν αὐτοῦ πλασμάτων αἱ φλυα ρίαι· παρετέθησαν δὲ ἴνα δειχθῇ τὸ ἀκοινώνητον αὐτ τοῦ τῆς συμφωνίας πρὸς τὴν θείαν Γραφήν· δι' οὗ τὸ ἀληθῆς εἶναι πιστευθήσεσθαι ήλπιζεν 34. Impudentiam vero suam vir albeus adversus 28. ᾿Αναισχυντῶν δὲ ὁ ἄθεος κατὰ τῆς τοῦ Θεοῦ Dei Patris gloriam exserens, atque hanc ad se attra- καὶ Πατρὸς δόξης, καὶ ταύτην εἰς ἑαυτὸν ἀφαιρεῖν here diabolica vesauia salagens, tanquam ipse δαιμονιωδῶς ἐκφραινούμενος, καὶ ὡς αὐτὸς εἶ ὁ τῷ Moysem olim alloqui solitus, et Dominum quoque Μωϋσεί συλλαλήσας, καὶ τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν nostrum Jesum Christum misisset, ait: • Adulimus Χριστὸν ἐξαποστείλας, φησίν «Επηγάγομεν τῷ Moysi scripturam; postque eum apostolos misi - Μωϋσεῖ γραφὴν, καὶ ἀπεστείλαμεν μετ' αὐτὸν ἀπο mus; attulimus Jesu Mariæ Filio revelationem, es στόλους· καὶ ἐπηγάγομεν τῷ Ἰησοῦ υἱῷ Μαρίας την roboravimus eum sancto Spiritu.» Marc scribens, η φανέρωσιν, καὶ ἐνεδυναμώσαμεν αὐτὸν διὰ τοῦ ἁγίου quid probare se putavit? Nempe dicit, barbaricam " Πνεύματος.» Ταῦτα δὲ γράφων, τί κατασκευάζειν hanc scripturam suam tanquam divinam fore reci ἐνόμισε; Τὸ φάναι τοῦ αὐτοῦ Θεοῦ οὖσαν καὶ τὴν piendam: nesciens tamen se magnopere a scopo βάρβαρον ταύτην γραφήν, ὡς θείαν παραδεχθήσε aberrare, quo potiri sperabat. Dicet enim ei aliquis: σθαι· ἀγνοήσας ὡς πάμπολυ τοῦ σκοπού διαμάρτοι Quomodo vel quamobrem, ut Moysem reprehende- ἢ ὡς οὐ κρατῆσαι ἤλπισε. Πῶς γάρ; τὶς ἐρεῖ πρὸς res, Jesum misisti? Quod si, ut par est, atque ut αὐτὸν, καὶ τί ἔχων Μωϋσέως καταμέμψασθαι, Τηvere actum fuit, responderet: nihil reprehenden σοῦν ἐξαπέστειλας; Εἰ δὲ τὸ εἰκὸς καὶ ὡς ἀληθῶς γεdum in Moyse fuisse, sed Jesum ad illius rudimenta γονὸς ἐρεῖ τὸ, ὅτι Μέμψασθαι μὲν εἶχον εὐων, τε perficienda missum, nec non gravem consuetudi- λειῶσαι δὲ τὰ αὐτῷ στοιχειωθέντα, καὶ ἄλλως τὸ nem carnalium observationum in meliorem atque επαχθὲς καὶ εἰωθὸς τῶν σαρκικών παρατηρήσεων aptiorem spiritus morem immutandam; rursus ἐπὶ τὸ κοῦφον καὶ πρέπον μεταθεῖναι τοῦ Πνεύματ huic ipsi responderent: Tu vero quid in Jesu da- τος, πάλιν πρὸς αὐτὸν τούτους εἰπεῖν· Τί δὲ κατ minans, tertiam hanc recentiorem edidisi scriptu- εγνωκώς Ἰησοῦν, ταύτην τὴν καινοτέραν και τρίτην ram? Puto quia paria, vel cadem, vel majora, vel γραφὴν ἐκδέδωκας; ἆρά γε ὡς τὰ ἴσα καὶ τὰ αὐτὰ, ἢ etiam minora doctura erat. Atqui majora docere, c τα μείζω, ἢ καὶ τὰ ἐλάττω διδάξουσαν; καὶ τὰ μείζω impossibile Irumana nature est. Quid enim majus μὲν διδάξαι, τῶν ἀδυνάτων τῇ ἀνθρωπίνη φύσει· τί est, quam propter Dei mandatum, mundum el cor- γὰρ πλέον τοῦ ὑπὲρ ἐντολῆς Θεοῦ, κόσμον μιτῆσαι pus odio habere, imo et animam propriam indubi- καὶ σῶμα, ἔτι δὲ καὶ τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν ἀριδήλως tarter supernaturalium rerum causa tradere? Pro- πρὸς τὰ ὑπερφυή μεταθείναι; ἀλλὰ πρόδηλον ότι fecto constat, nihil hujusmodi barbarico hoc libro οὐδὲν τοιοῦτον τῇ βαρδαρώδει ταύτῃ ἐμπεριέχεται contineri, imo nihil omnino excelsum bonæque γραφῇ· ἀλλ᾽ οὐδὲ ἁπλῶς τι ὑψηλὸν καὶ ἄξιον λόγου frugis; contra vero beluiña omni stoliditate alque τοὐναντίον μὲν οὖν καὶ κτηνωδίας πάσης καὶ ἀθείας atheismo totum redundare. Jam si paria docere ανάμεστος ὅλη τυγχάνει· τὰ ἴσα δὲ διδάσκουσαν αφdicatur, quae fuit utilitas et legem et Evangelium θις φάναι· Καὶ τίς χρεία καὶ νόμον καὶ Εὐαγγέλιον excitandi? illam, id est legem, defectivam; hoc, ἀνιστᾷν; τὸν μὲν ἐνδεῶς ἔχοντα, τὸν νόμον λέγων· Evangelium inquam, perfectumn. Tum etiam male τὸ δὲ τελειωτικῶς, τὸ Εὐαγγέλιον φημι· ὡς ἀστη firmos eos qui alterutri serviunt exhibet, neutros- ρίχτους καὶ τοὺς τὰ ἑκάτερα δουλεύοντας καθιστά que de sua salute posse confidere; alios quidem μηδ' ὁποτέρους ἔχοντας ἐπὶ σωτηρίαν θαῤῥεῖν· τῶν imperfectionem causantes; alios sublimitatem, ceu μὲν τὸ ἀτελὲς αἰτιωμένων, τῶν δὲ τὸ ὑψηλὸν ὡς ὑπὲρ natura humana superiorem, a se deprecantes. Sed άνθρωπον παραιτουμένων· ἀλλ᾽ οὐδετέρου παρ' αὐτῇ neutrius secundum idem exæquare perfectionem καθ᾿ αὐτὸ ἀκριβείᾳ θεωρεῖται· λείπεται ἄρα τὰ ἐλάτ videtur: restat ergo, ut Mohamedis scriptura ceu τω ταύτην διδάξουσαν δεδόσθαι· ἀλλ᾽ εἰ τούτου χάριν minora docens data fuerit. Sed si ob hanc causam ἐδόθη, πολὺς ὁ γέλως, τὰ ὑψηλὰ καὶ μέσα καταλι data fuit, valde hoc sit ridiculum, sublimibus scilicet πόντας, τὰ πάντη χαμερπῆ, καὶ τῶν ἀλόγων εἰς μπα mediisque derelictis, vitam humi repentem et belui- δὲν ὑπερβεβηκότα μεταδιώκειν· καὶ ἄλλως δὲ τὴν bam, quæ nihil celsum spectat, seclari. Præter quam ἄχραν φυσικῶς ἐναντιότητα πρὸς τὰ μείζω ειληχότα quod summa hic naturaliter repugnantia est; et ea τὰ ἐλάχιστα πολέμια αὐτοῖς καθειστήκει· δ δὴ καὶ quæ meliore sorte sant, deterioribus adversantur: ἀληθές ἐστιν ἐπὶ τῇ γραφῇ ταύτῃ· ἀντιτεταγμένως quod sane de hoc libro verum evadit: etenim is γὰρ ἐν πᾶσι τῷ Εὐαγγελίῳ τοῦ Χριστοῦ διατέτα contrarius plane in omnibus Evangelio Christi est. κται. Εἰ οὖν Εὐαγγέλιον τελειοῖ τὸν νόμον, συνιστάν Si ergo Evangelium legem perfeçit; perfectio autem δὲ μᾶλλον τὸ τελειοῦν ἐστι, καταστρέφειν δὲ τὸ Εὐαγ rem magis confrmat; barbarica very scriptura γέλιον ἢ βάρβαρος πειράται γραφή, καταστρέφειν Sur II, 87.

ἄρα καὶ τὸν νόμον δοκεῖ· καταστρέφειν τε τα τε- evertere Evangelium nuitur, legem pariter videtur λειοῦντα καὶ τελειούμενα, οὐ τοῦ Θεοῦ· οὐκ ἄρα τοῦ Θεοῦ ἐστι Γραφή, ἡ τοῦ βαρβάρου θεομάχος γραφής λείπεται ἄρα εἶναι τοῦ ἀντιθέου, τουτέστι τοῦ ᾿Αντιχρίστου. evertere. Porro illa evertere, quæ perficiunt et sunt perfecta, non est Dei officiumn. Non est ergo Dei Scriptura, hic inimicus Deo barbari hominis liber. Superest igitur ut sit antithei id est Antichristi opus S5. Deinde Salomonis infert mentionem, eumque nullo errore deceptum fuisse contendit; cum tamen divina Scriptura aperte aflirmet eum seni tale idolorum cultui se addixisse: quæ dum ait, contra rlum prorsus sacræ Scripturæ sentit. Angelos que= que duos memorat, quos Babylonem adventasse ait, quorum sunt nomina Arioth et Maroth, quos magistros esse vitii volentibus dicit. Præterea conjugia androgynorum ab his ait dissoluta, ipsosque inale facere ait; verumtamen concessionen a Deo simalanter ipse quoque dicit illos accepisse. Jam vero los angelos divina Scripturæ traditio ignorat; misi hos forte dicit Mohamedes patris sui Satanæ dæmones, et ipsi soli cognitos. Hoc quoque observandum est in hujus barbari vanitate verborum, quod dæmones quidem nominatim et cognoscit et preclamat; hoc tamen loco simulat ipsos aversabiles appellare, nec non ipsorum præsidem diabolumn; we hine etiam idiotas capiat, persuadens eis non esse a malo spiritu figmentum suum, sed ab auctore qui dæmones increpat. Paululum vero progressus în his nugis, existimans se jam esse cunctis prælatum, et contrarii suffragii immunem, et aliis emenđandis factum magistrum, criminatur Judæos atque λε'. Μετέπειτα δὲ μέμνηται Σολομῶντος, καὶ ἀνεξαπάτητον αὐτὸν διισχυρίζεται γενέσθαι, τῆς θείας Γραφῆς φανερῶς αὐτὸν παριστώσης πρὸς τὸ γῆρας εἰδωλολατρήσει, εναντία πανταχοῦ τῇ Γραφῇ φρο τῶν· καὶ ἀγγέλων δὲ δύο μέμνηται οὓς λέγει κατά εληλυθέναι ἐν Βαβυλώνι, ὧν τὰ ὀνόματα Αρθ καὶ Μαρώθ· οἷς καὶ διδασκάλους εἶναι τοῦ κακοῦ λέγει τοῖς βουλομένοις· ἔτι δὲ καὶ τὰς συζυγίας τῶν ἀνα δρογύνων τούτους φησὶ διαλύειν καὶ κακοποιεῖν δὲ αὐτοὺς λέγει· πλὴν τὴν ἐπιτροπὴν ὑποκρίνεται β καὶ αὐτὸς φάναι τοῦ Θεοῦ ἐκδεχομένους· τούτους δὲ τοὺς ἀγγέλου; οὐκ ἐπίσταται ἡ ἔκδοσις τῆς θείας Γραφῆς· εἰ μή πού τις φαίη αὐτοὺς τοῦ πατρὸς αὐτ τοῦ εἶναι δαίμονας τοῦ Σατανᾶ καὶ ὑπ' αὐτοῦ μόνου γνωριζομένου;. Επισκέψασθαι δὲ δεῖ καὶ τοῦτο περὶ τὴν τοῦ βαρβάρου κενοφωνίαν, ὅτι δαίμονας μὲν φα νερῶς ἐξ ὀνόματος καὶ γινώσκει καὶ ἀναγορεύει· προσποιεῖται δὲ δῆθεν ἀπευκταίους αὐτοὺς καλεῖν, καὶ τὸν αὐτῶν πρωτοστάτην διάβολον· ὡς ἂν κἀκ τούτου δυνηθῇ τοὺς ἰδιώτας θηρεύσαι· πείθων αὐτ τοὺς ὅτι οὐ τοῦ πονηροῦ ἐστι πνεύματος ἡ τούτου μυθοπλασία, ἀλλὰ τοῦ ἐπιτιμῶντος τοῖς δαίμοσι, Μικρὸν δὲ προελθὼν τούτου τοῦ λήρου δόξας ἑαυτὸν παριστάνειν πάντων πρόκριτον ἀθῶν τε κα ταγνώσεως, καὶ πρὸ; διόρθωσιν ταῦτα διδάσκοντα, Christianos invicem adversantes: et eos qui altern διαβάλλει Ἰουδαίους τε καὶ Χριστιανοὺς ἀλλήλοις ἀντιτεταγμένους, καὶ τοὺς θατέρας δόξης προέστης κέναι διισχυριζομένους, θατέραν δόξαν ὑπὲρ θατέ ρας, μᾶλλον ἠξιώσθαι θείας οἰκειώσεως καὶ τῆς ἐν παραδείσῳ τρυφῆς· εἶτα ἀμφοτέρους φησὶν ἀποτυ χεῖν τῆς ἐλπίδος, διὰ τὴν ἑκατέρου δόγματος πλά την· ἑαυτὸν δὲ μόνον εἶναι τοῦ παραδείσου κληρονόμον ἀποφαίνεται ἀκελεύστως· ὅμοιον δέ τινι πε ποίηκεν, εἰ τινῶν ἐχόντων, λόγου χάριν, ὑπὲρ ταλάντου τρὸς ἑαυτοὺς δικαιολογίαν, οὗτος ἑαυτὸν παρενείρας εἰς μέσον, Μηδενὸς ὑμῶν τοῦτο εἶναι, διότι πρὸς ἑαυ• τοὺς στασιάζετε· ἐμοὶ γὰρ ώρισται ὡς μηδέν πο ποιηκότι, μηδέ τινι διαμεμαχημένῳ· καὶ ὅπὲρ τοῦ ἑνὸς πρὸς τὸν ἕνα διαμριβάλλοντος κατεγίνωσκεν, non erubescit. αὐτὸς πρὸς τοὺς δύο τοῦτο ποιῶν οὐκ αἰσχύνεται. Ας'. Οποία δὲ τούτου ἀπόδειξίς ἐστι τοῦ θεόθεν αὐτὸν κεκομικέναι την βίβλον ταύτην, οὐ δέον εἰπεῖν, καὶ ἐπαρᾶσθαι δὲ ἑαυτοῦ καταλαῤῥεῖ, ἐν τούτῳ μόνῳ τῷ ὄντι καλῶς ποιῶν· καὶ καταγνώσεις καὶ μέμψεις μυρίας ἐπιφημίζει, εἰ μὴ παρὰ Θεοῦ ἀπεσταλμένος εἴη, τὴν ὑποψίαν δηλονότι τοῦ ψεύδους συγκαλύπτειν νομίζων· καὶ ἐξόμνυσθαι δὲ κατά τε ἡλίου καὶ σε λήνης καὶ ἀστέρων καὶ λαμπυρίδων ζώων καὶ κυνῶν δρομικών και φυτῶν καὶ ἑτέρων ἀγνώστων βαρβα- (*) Videtur prorsus error in Niceta scriptura, ἀνδρογύνων pro ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν. Quippe apud Alcoranum Sur. II, 102, hi angeli dissociavisse ditram opinionein superare conantes, sectabanturE alteram pro altera opinionem, magis promeruisse diviuamı familiaritatem, et paradisi delicias. Postea utrosque a spe sua excidisse ait, propter hærentem utrique dogmati errorem; se vero unum esse para+ disi hæredem sponte propria decernit; idem faciens Ηomniui, exempli causa, qui nonnullis de jure talen tum possidendi litigantibus, medium se inferens diceret, Neatrius vestrum hane esse proprictatem, quandoquidem de ea contenditis; mihi autem esse assignandam, qui nihil ejusmodi fecerim, neque adversus quempiam contenderim: et qui unum cum uno disceptare nollet, ipse contra duos id agere 36. Quamnam porro hic habeat demonstrationem se hunc librum de cœlo accepisse, cum dicere nou queat, ipse sibi imprecatur, hoc unum recte faciens, quod damnationes vituperiaque innuuera sibi imponit, nisi a Deo missus fuerit, mendacii videlicet suspicionem obumbrare sperans; juratque per solem ac lunam, et astra, et lampyrides beluas, el cursorios canes, et arbores, et ignata alia nomina barbarica (quae prorsus demonum esse existimo, enntur conjugia inter maritos et uxores non inter androgyngs. Sur. II, 111. seq.

αὐτῶν ὄντων τινῶν), ὡς αὐτὸς εἴη ὁ Θεὸς Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαάκ, ὁ τὴν Καινὴν ἐπὶ ἐκπληρώσει τοῦ νόμου ὑπαγορεύσας, ὁ καὶ τῷ Μωάμετ τὴν Μανιχαϊκὴν ταύτην ἐπαναγαγών βδελυγμίαν· μηδὲ εἰ συμφωνεί ὅλως, ή διαφωνεῖ αὐτὴ πρὸς ἐκείνας συνιδεῖν ὁ ἀνού στατος δυνηθείς· καὶ τὰ πρόσωπα δὲ αὐτῶν συγκε χυμένα καὶ ἀνάρμοστα δι᾿ ὅλου τοῦ μυθικοῦ αὐτοῦ λόγου ἀλλήλοις φέρεται· ἐπιλανθανομένου ὥσπερ τοῦ ταῦτα ἀνατυπώσαντος ὅστις εἴη ὅ τε λαλῶν καὶ ἀκούων, καὶ ὑπὲρ οὗ ἔλεγον, καὶ ἀμοιβαδὸν ἀντιτέθεινται, πῆ μὲν τοῦ λέγοντος, εἰς τὸ τοῦ ἀκούοντες· πῆ δὲ τοῦ ἀκούοντος εἰς τὸ τοῦ λέγοντος· καὶ ὑπὲρ οὗ ἔλεγον εἰς τὰ ἀμφότερα· ὅπερ μαινομένου και παραπαίοντος ἴδιον πάθος. Ναὸν δὲ λέγει παρά quorumdam saltem, quod ipse Deus Abrahami, et ρικῶν ὀνομάτων (οἶμσι δὲ δὴ πάντως δαιμόνων και Deus Isaaci, Novum Testamentum ob complendam legein indixerit, qui etiam Mohamedi Manichaicam hanc abominationem tradiderit; quæ quidem utrum consonet, an contra dissonet, homo amentissimus cognoscere impotens, sectarum personas confundit, et invicem incongruentia toto suo fabuloso sermone recitat. Obliviscitur enim qui læc componit, quisnam sit loquens, et quisnam audiens, et de quo argumento loquantur, et mutuo dissideant; modo verba loquentis conferens in audientem; modo audientis vicissim in loquentem, et colloquii materiem in utramque partem; qui est furiosi vel delirantis morbus. Templum quoque dicit ab Ismacle atque Abrahamo Deo ædificatum, quod tamen neque unquam exstitit, neque a divina Scriptura τε Ισραήλ καὶ Ἀβραὰμ τῷ Θεῷ ἀνοικοδομηθῆναι, memoratur. Nam si ne unctionem quidem unius lapidis cippumque oleo linitum omisit divus historicus, quomodo integrum templum silentio præteriisset? 37. Tum etiam admonet, ut iis qui incusant asseclarum a se deceptorum morem orandi conversa ad austrum facie, nihil aliud velint respondere, nisi hoc ipsos faccre ut suam erga Mohamedem pietatem ostendant, et ab iis distinguantur qui aliter faciunt. Macte equidem divina sapientia, quæ illos hac etiam ratione distinguit, verasque tenebras adorare coarguit! Atque ut dolus cjus aperte cognoscatur, en idolo apud Bacam posito, quod ipse oratorium observationis appellat, infelices barbaros jubet cultum exhibere. «Ubi enim, inquit, fueritis, levate facics vestras erga partem oratorii observationis. + Duoque nomina barbara Zapha et Marua de numero venerabilium Dei nominum dicit, Dei prorsus sui suorumque deceptorum asseclarum: quos illic circa impurum oratorii ædificium circum. ire jubet. Sicut autem a quodam ex ipsis ad Christianos converso didicimus, idolum est quoddam illic in ædificio medio statutum: qui vero diabolici Mohamedis jussa faciunt miseras suas inclinántes cervices, manumque erectam ad idolum tendentes, altera autem aurem propriam tenentes, in gyrum tandiu se revolvunt, donec vertigine tenebricosa correpti corruunt. Hoc arbitror esse idolum, ut ipsi falcbuntur, Veneris. Re sane vera haec librum illum Dei donum esse ac de coelo demissum ostendunt. 38. Unum porro ex omnibus animalibus esa submovet porcum, non canem, aut lupum, aut aliud quodlibet, sed omnibus vesci hortatur deceptos Gen. XXVI, Sur. II, 128. Sur. il, 143 seq. Sur. II, 160. Nomina duorum montium hæc sunt, ut censet ad Sur. II, 160, Maraccius, nec non Relandus op. cit. p. 121 et 166. Græci perperam intellexerunt angelos duos. τὸν οὔτε γενόμενον τώποτε, οὔτε παρὰ τῇ θείᾳ Γραφῇ μνημονευόμενον· εἰ γὰρ ἀλοιφήν λίθου μόνου εἰς στήλην Θεῷ κεχρισμένην οὐ παρεῖδεν ὁ θεόπτης, πῶς ναὸν ὅλον ἀπεσιώπησεν; 25. Πρὸς δὲ τοὺς καταιτιωμένους τοὺς ὑπ' αὐτοῦ πεπλασμένους ἕνεκεν τοῦ πρὸς νότον εύχεσθαι έστραμμένως, μὴ δεῖν ἄλλο τι φάναι, ἢ ἕνεκεν, φησί, τοῦ ἀποδεῖξαι τὴν πρὸς τὸν Μωάμετ εὐλάβειαν, καὶ τοῦ διακρίνεσθαι αὐτοὺς ἀπὸ τῶν μὴ ποιούντων αὐτό· καὶ εἴ γε τῇ θείᾳ σοφίᾳ κάν τούτῳ αὐτοὺς ἀποδιαστησάσῃ, καὶ τῷ ὄντως σκότει προσκυνοῦντας ἐλεγξάσῃ· ἵνα δὲ καὶ ὁ δόλος αὐτοῦ κατάδηλος γένηται, τῷ εἰς Βάκη κειμένῳ εἰδώλῳ, ὅπερ αὐτὸς προστ κύνημα παρατηρήματος καλεῖ, τοὺς ἀθλίους βαρβά ρους προσκυνεῖν παρασκευάζει. «Ενθα γὰρ ἐστὲ, φησὶ ὀρθώσατε ὑμῶν τὰ πρόσωπα εἰς τὸ μέρος τοῦ προσκυνητηρίου τοῦ παρατηρήματος.» Καὶ δύο δὲ ὀνόματα βάρβαρα τό τε βαρὰ καὶ Μαρουά ἐκ τῶν σεβασμίων εἶναι λέγει τοῦ Θεοῦ· Θεοῦ πάντω; τοῦ οἰκείου καὶ τοῖ; ἡπατημένοις δὲ ὑπ' αὐτοῦ παραγενομένοις, κατὰ τὸ ἐκεῖσε μεμολυμμένον οίκημα τοῦ προσευκτηρίου περιγυροῦσαι εἰς αὐτὸ προστάσε σει· ὡς δὲ παρά τινος ἐξ αὐτῶν εἰς Χριστιανούς ἐλθόντων ἐμάθομεν, εἴδωλόν τι λίθινον κάθηται δῆθεν μέσον τοῦ οἴκου· καὶ οἱ τὴν πρόσταξιν τοῦ δα:- μονιώδους τούτου πληροῦντες, κεκλικότες τους αθλίους αὐτῶν αὐχένας, καὶ τὴν χεῖρα ὄρθιον προς αὐτὸ ἐκτετακότες, τῇ τε ἑτέρᾳ τὸ οὖς αὑτῶν κατέχοντες, κυκλοτερῶς εἰδοῦνται, μέχρις ἂν σκοτεινία ληφθέντες καταπέσωσι τοῦτο οἶμαι ἐκεῖνο εἰναι τὸ εἴδωλον, ὡς αὐτοὶ φαίεν, τῆς ᾿Αφροδίτης "Αριστά γε Θεοδώρητος καὶ ἐξ οὐρανοῦ δεδομένη ἡ βίβλος αὕτη ἐκ τούτων δείκνυνται. λη'. Ἐν δὲ πάντων τῶν ζώων τῆς βρώσεως ἀπο πέμπεται μόνον τὸν χοῖρον οὔτε δὲ κύνα, οὔτε λύχον, οὔτε ἄλλο, ἀλλὰ πάντων μετέχειν προτρέ Notissima est hæc superstitiosorum, præser tim vero Dervisiorum, apud Mohamedanos chorea. Adorari a Mohamedanis Venerem copius docleque negat Relandus op. cit. lib. ut, cap. 5 Græcos coarguens qui hanc illis idololatriam impatarunt. Sur. II, 173.

πεται τοῖς ὑπ' αὐτοῦ ἠπατημένοις «Φάγετε γάρ, suos: Comedite, inquit, ex his que in terra sunt, φησίν, ἐκ τῶν ὄντων ἐν τῇ γῇ· καθαρὰ γὰρ καὶ καλά· καὶ μὴ ἐξακολουθεῖτε ἐν τοῖς ἴχνεσιν τοῦ Σατανᾶ· αὐτὸς ἐχθρὸς ὑμῶν ἐστι φανερός· ο Σατανᾶν δηλονότι καλῶν τὸν τυπώσαντα τὴν διάκρισιν τῶν τε καθαρῶν καὶ ἀκαθάρτων κατὰ τὸν νόμον· ὁρᾶτε πῶς ἀναφανδόν, Σατανᾶν τὸν Θεὸν ὀνομάζει; μὴ συνιεῖς ὁ δείλαιος ἵπερ ἐφθέγξατο, μετ' ὀλίγον φησίν· • Οι τινες δὲ ἀμφιβάλλονται ἐν ταῖς γραφαῖς, εἰσὶν ἐν ἀποστασία μακρῇ.. Ἔστι τούτου εὑρεῖν ἀναισχύντότερον καὶ ἀνοητότερον; Καθάπερ δὲ πίθηκος, ὁρμήν ὑποκριθεὶς λέοντος, πιθήκειον ἀλλ᾽ οὐ λεόντειον τὸ ἄλμα ποιῶν ἐξελέγχεται· οὕτω καὶ ὁ δύστηνος οὗτος τῆς ὑπερτάτου νομοθεσίας ἑαυτῷ ἀξίωμα ἐπιγρά ψας, τῆς παροικτίστου ἀδελτηρίας μηδὲν ἔχων πλέον ἐλήλεγκται· σχῆμα γὰρ μόνον, μᾶλλον δὲ ὄνομα ψι λόν, ἀλλ᾽ οὐκ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα τῆς θεοσεβείας ἑαυτῷ περιτέθεικε· δόξας γοῦν περὶ νηστείας διατάττεσθαι τοῖς ἀθλίοις βαρβάροις, ταῦτά φησιν·. Μήν Ραμίδα ἐστίν, ἐν ᾧ κατήχθη ὑμῖν τὸ ἀνάγνωσμα· νηστεύσατε αὐτόν· ἐξέσται δὲ ὑμῖν ἡ νύξ τῆς νηστείας, εἰς μίξιν τῶν γυναικῶν ὑμῶν· αὗται γὰρ ὑμῶν εἰς σκεπάσματα, καὶ ὑμεῖς αὐταῖς ἐστε σκεπάσματα· ἔγνω γὰρ ὁ Θεὸς ὅτι παραβουλεύσετε ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν ἐν τῇ νηστείᾳ, καὶ ἵλεως ὑμῖν γίνεται· μίχθητε εἰς αὐτὰς εἰς παράκλησιν· καὶ φάγετε ἑσπέ ρας καὶ πίετε, ἕως ἂν τὸ ἀπὸ τοῦ σκότους φαινόμενον βάμμα μέλαν, διὰ τῆς ἡμέρας φανῇ ἄσπρον· καὶ πάλιν πληρώσατε τὴν νηστείαν ἕως τῆς ἑσπέ munda et bona sunt. Neque Satanæ vestigia sequamini ipse enim manifestus vester hostis est. › Satanam nempe appellans illum qui mundorum.et immundorum distinctionem constituit, prout in lege ft. Cernitisne quomodo palam Salanæ nomen Dea affingit? Tum dictorum oblitus miser, paulo post ait: «Qui autem in scripturis ambigue se gerunt; hi sunt in longa apostasia. Nunquid hoc impudentius aut insanius inveniri potest? Sicut autem simia, leonis impetum simulans, sinia non leone dignum facere saltum convincitur; sic ærumnosus iste coelestis legis dignitatem sibi vindicans, nihil aliud quain miserandam ruditatem habere deprehenditur. Namn speciem tantummodo, imo nudum nomen, absque re ipsa, sibi religionis circumposuit. Volens itaque jejunii legem barbaris infelicibus ferre, hæc ait: «Mensis est Ramidanus, quo ad vos lectio delata fuit; ipsum jejunate. Jejunit nocte 11cebit vobis cum uxoribus vestris copula: ipsæ enim ·sunt vobis indumenta, et vos illis æque induments. Novit enim Deus, fore ut auinas vestras fraudaretis in jejunio. Ideo vobis indulget. Concumbite cum illis ad solatium; et comedite vespere ac bibite: donec quod noctu videbatur filum nigrum, interdiu videatur album. Et rursus observate jejunium usque ad vesperam. Et [ne] copulemini illis, dum in oratorio perseveratis. Hæc est lex Dei: ne ad illas accedatis. Tantumne simia leoni cedit, quantum ρας· καὶ [μή] μίχθητε αὐταῖς ὑμῶν συχναζόντων ἐν detestabilis hic atque exsecrabilis a divinæ Scriτῷ προσκυνητηρίω· αὕτη ἐστὶ νομοθεσία Θεοῦ, καὶ pturæ legislatore? μὴ ἐγγίσητε αὐτάς. ο 'Αρά γε τοσοῦτον πίθηκος λέοντος ὑστερεῖ, ὅσον οὗτος ὁ μυσαρὸς καὶ ἐναγής τοῦ τὴν θείαν Γραφήν νενομοθετηκότος; λθ'. Μετὰ δὲ τὴν ἀθεμιτούργητον ἐκείνην νηστείαν, εἰς τὸν καθ᾿ ἡμῶν αὐτοὺς διεγείρει πόλεμον, ο Φονεύσατε, λέγων, αὐτοὺς ὅπου δ᾽ ἂν συναντήσητε αυτ τοῖς·, ὅρους δὲ αὐτοῖς ἀγάπης, ὡς εἰκὸς, τιθείς φησίν·. Καὶ ὅστις δὲ μνησικακεῖ ἐφ' ὑμᾶς, ἐχθράνατε αὐτὸν καθὼς ἔχθρανεν ἐπάνω ὑμῶν.» Πρὸς ἐγκράτειαν δὲ καὶ σωφροσύνην αὐτοὺς ψευδώς ἀλείφων φησίν Αἱ γυναῖκες ὑμῶν νεατὸς ὑμῶν· εἰσέλθετε εἰς τοὺς νεατοὺς ὑμῶν ὅθεν βούλεσθε· καὶ συνέλθετε ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν· ν τουτέστι, Πᾶσαν ἐπιθυμίαν τῶν ψυχῶν ὑμῶν πληρώσατε· ἄρα γε κτηνώδης οὗτός ἐστιν ὁ βίος, ἢ μᾶλλον δαιμονιώδης. Λύσεως δὲ μνημονεύσας γυναικὸς ἐξ ἀνδρὸς, τάδε φησὶ τοῖς βαρβάροις «Ἐάν τις ἀπολύσῃ γυναίκα αὐτοῦ, οὐκέτι ἐξέσται αὐτῷ μετὰ τὸ ἀπολυθῆναι αὐτὴν, ἕως ἂν ζευχθῇ ἀνδρὶ ἑτέρῳ· καὶ ἐὰν ἀπολύσῃ αὐτὴν ὁ δεύτερος, οὐκ ἔστι κατάκριμα ἐν ἑαυτοῖς, ἐὰν ἐπιστρέψωσι πρὸς ἀλλήλους· οὗτοι γάρ, φησίν, νόμοι Θεοῦ. ν Ο ἀπὸ τῆς βαρβαρικῆς ἀσω τίας 1 μ'. Ερεθίζων δὲ πρὸς ἀνδροφονίαν τοὺς βαρβάρου:, ἔδοξεν εἰς προτροπὴν ἱστορίαν γραφικὴν αὐτ Sur. II, 170. Sur V, 1S6 seq. Sur. II, 192. ' 59. Post scelestum illud jejunium, suos concilat ad bellum contra nos gerendumn. • Interficite, inquit, illos ubicunque in eos incurreritis. Tum iis legem charitatis statuens, ut par est, ait: «Εt quicunque adversus vos iram ſovet, odite illum, prout ille vos odit. › Jam ad continentiam falso ipsos temperantiamque adhortans ait: Uxores vestra novalia vestra sunt: ingredimini in novalia vestra unde volueritis; et congredimini ex animorum vcstrorum sententia, › id est, quamlibet cupiditatem animorum vestrorum explete. Est igitur lex hæc Deluina vel potius diabolica. Tum divortium viri ab uxore memorans, sic alloquitur barbaros: «Si quis uxorem suam repudiaverit, pon licebit ei, postquain eam dimiserit, donec alteri siro copuletur. Qual si et secundus eam dimiserit, non est illis piaculum, si ad conjugium redeant. Hæc sunt enim, inquit, statuia Dei.» Ο barbaricam libidinem 1 40. Barbaros autem ad homicidium concitans, videtur hortamenti loco objicere historiam de sacris Sur. II, 224. Sur. II, 231.

Scripturis sumptam, confusic tamen, quoa semper τοῖς παραθέσθαι, καὶ συγχύσεις τὰ πρόσωπα, ὥσπερ ἀεὶ ποιεῖ, καὶ ἀλλάξας(54), τέθεικε τὰ ἐπὶ Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ ἐπὶ τὸν Γεδεών, καὶ τὰ τοῦ Γεδιὼν εἰς τὰ τοῦ Σαούλ, καὶ ὁμίχρονον αὐτῶν εἶναί φησι τὸν Δι. βίδ τὴν δὲ κιβωτὸν ὑπ' ἀγγέλων ἔλεγε βαστά ζεσθαι, ἀλλ' οὐχὶ παρ' ἀνθρώπων· οὕτω τὴν θείαν Γραφὴν καὶ ἐπίστατο καὶ ἐδίδασκεν ὁ τῶν θείων εμπαίκτης καὶ ἄθεος, Πρόνοιαν δὲ τῶν εἰς αὐτὸν εὐσεβούντων ποιῶν ὁ Κύριος, ἐματαίωσεν αὐτοῦ τὴν ἄθεον καρδίαν, μή καθ' 8 εἶχεν καὶ προέσται· περὶ γὰρ τῆς κατὰ τὴν πίστιν βιαίας ἀπαρνήσεως, οὕτω φησί • «Οὐκ ἀναγκάσει δὲ εἰς πίστιν· ἐφανερώθη γὰρ τὸ εὐπρόσδεκτον ἐκ τοῦ σφαλερού.» Επεμβαλὼν δὲ συνήθως τὰ ψευδῆ αὐτοῦ μυθεύματα, παρεμβάλλει τὸν ᾿Αβραὰμ διαλέξεις ληρώδεις ποιοῦν facit, personis ac permutatis. Nam res a Jesu Navi gestas Gedeoni tribuit; rursus res Gedeonis Sauli; hisque ait contemporalem Davidem: arcamque ab angelis, non ab hominibus, gestatam. Adeo divinama Scripturam et callebat et alios docebat hic rerum divinarum illusor et atheus! Quippe Dominus piis suis cultoribus consulens, irreligiosum cor illius infatuavit, ut ne prout se habebat, ita et procedoret. Nam de fidei violenta abnegatione sic sit: «Non est cogendum ad fidem; etenim quid sit recte al mittendum, ex fallaci contrario ipuotescit. Suis vero fabulis perpetuo insistens, inducit Abrahamum nugaciter cum Deo colloquentem, cumque illo de mortuorum resurrectione disputantem: et quod ex quatuor avibus ab eo supra quatuor montes repo- τα, καὶ πρὸς Θεὸν διαμφιβάλλοντα περὶ νεκρῶν ἀνα sitis, et deinde revocatis, resurrectionis fidem didicerit Abrahamus: cujus rei nullam facit antiquissima Scriptura mentionem. Non tamen impudenter tantummodo ad vitia ruit, sed et usuram improbare videtur, atque orphanorum spoliationes, et ad eleemosynam faciendam hortatur; ut dum boui consilii auctor videtur, mortifera nocumenta latenter inferat vir exitiosus. Atque in his, post quam sibi victoriam de nobis imprecatus est, primæ nugaci fabulæ finem imponit. CONFUTATIO N. 41. Secundum fabulæ Mohamedis capitulum στάσεως· καὶ ὅτι διὰ τεσσάρων ὀρνέων παρ' αὐτοῦ ἐπὶ τέσσαρα όρη αποτεθέντων καὶ ἀνακληθέντων, τὴν τῆς ἀναστάσεως πίστιν ἔλαβεν ὁ ᾿Αβραάμ' ὧν οὐδὲν ἡ θεία καὶ ἀρχαιοτάτη μέμνηται Γραφή· οὐκ ἀναιδῶς δὲ μόνον ὁμόσε πρὸς τὰ κακὰ χωρεί ἀλλὰ καὶ τόκον διαβάλλειν δοκεῖ, καὶ ἁρπαγάς όρα νῶν, καὶ συμπάθειαν ποιεῖν παραινεῖ· ὡς ἂν ἐκ τοῦ χρηστός σύμβουλος εἶναι δοκῶν, διαλάθῃ εἰς τὰ χαίρια βλάπτων ὁ δείλαιος· καὶ ἐν τούτοις τὴν καθ' ἡμῶν νίκην ευξάμενος τὸν πρῶτον φλήναφων Έστησεν. ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΣ Β'. μα'. Δεύτερος τῆς μυθοπλαστίας τοῦ Μωάμεν Aurani familia inscribitur. Statim ab initio tradi- Ο λόγος Εἰς τοὺς τοῦ ᾿Αμράν [cod. 'Αβραὰμ] ἐπισ tum a Deo hoc scriptum affirmat, ejusque rei causam addit, quod ab hoc confirmentur illa superiore tempore tradita, lex videlicet atque Evangelium, directia nempe hominibus atque salus. Observate ergo, utrum secundum hane promiasionem fulcrum legis atque Evangeli deinde factis suis somet démonstret, atque illa præclare sancire, et bene se habore ut in scripto jacent; \ vel saltem defectiva supplere. Quod si nihil bujrsmodi in eo fuerit, aut cernatur, certe mentitur, et mendaci ore hæc effuzit, et a mendacii parente provenire convincitur. Abunde itaque in sequentibus pro more suo jocator de quadam Jambræ concubina, quæ alicunde prodierit; ejusque precem et supplicem gratiarum actionem refert propter Mariæ conceptionem, quæ fuit, inquit, Mater Jesu; et quod hanc in templo [Water] praesentaverit, et quod a Domino, inquit, Bomino, inquit, recepta sit, et a Zacharia suscepta. Eoque atiquando in templum ingresso, et apud eam divino ciho conspecto, sciscitatum esse unde hic provenisset. Him, a Deo dixisse; ipsumque illic poste• lasse a Deo flium; factamque ei pollicitationem quod Joannem filium habiturus esset virum justum sique prophetam. Illo mox dubitante quomodo fam Snr. 11, 247 seq. Sur, II, 249, Sur. II. 257. Sur. 11, 250 ε!. γέγραπται· εὐθὺς δὲ ἐξ εἰσόδου τὸ ἐκ Θεοῦ δεδόσθαι τὸ τοιοῦτον γράμμα ἀποφαίνεται καὶ αἰτίαν τούτου προστίθησι, τὸ εἶναι βεβαιωτικὸν τῶν πρὸ αὐτοῦ κατενεχθέντων· τὰ δὲ κατενεχθέντα πρὸ το τοῦ, ὁ νόμος, φησὶν, ἐστὶ καὶ τὸ Εὐαγγέλιον, ὁδήγη σις τοῖς ἀνθρώποις καὶ σωτηρία· σκοπεῖτε οὖν εἰ ἄρα κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν ταύτην, βεβαιωτικὸν τοῦ νόμου καὶ τοῦ Εὐαγγελίου, ἐν τοῖς ἐξῆς διὰ πραγμάτ των δειχθήσεται· ἤτοι ἐκεῖνα κυροῦν καλῶς καὶ ἀνεν δεῶς ἔχειν, ὡς γέγραπται, ἢ τὰ ἐλλείποντα ἀναπλη ροῦν· ὡς εἴ γε μηδὲν τούτων ἐπ' αὐτοῦ, ἡ τοιαῦταν θεωρηθείη, ψεύδεται· καὶ ἐκ ψευδούς προεληλυθώς στήματος, καὶ τοῦ πατρὸς τοῦ ψεύδους ἀπελέγχοιτο. Ικανῶς οὖν ἐφεξῆς τὰ συνήθη ἀδολεσχήτας, έτσι ρίδος τινὸς Ιαμβρα ἥτις καὶ ἄπται πώποτε ἀπὸ μέρους, καὶ τὴν ταύτης εὐχὴν καὶ εὐχαριστίαν ικέτιν εποιήσατο ἐπὶ τῇ συλλήψει Μαρίας τῆς μην τρός, φησίν, Ἰησοῦ· καὶ ὅτι ἐν τῷ ναῷ ταύτην ἀνα ἔθετο· καὶ παρὰ τοῦ Κυρίου, φησίν, ἀποδέδεκται, καὶ ὑπὸ τοῦ Ζαχαρίου προσείληπται· καί ποτε αὐτοῦ εἰσελθόντος ἐν τῷ ναῷ, καὶ τροφὴν θείαν παρ' ἑαυτῇ έωρακότος, καὶ ἐπερωτήσαντος πόθεν ἐληλύθει, παρά Θεῷ φάναι, αὐτόν τε ἐκεῖσε αἰτῆσαι παρὰ Θεοῦ τέχνον· καὶ ἐπαγγελθῆναι λαβεῖν Ἰωάννην άνδρα Sur. II, 276 seq. Sur. II, 287. Sur. III, 3. Sur. III, 34,

Είκαιον καὶ προφήτην· ἀμφιβάλλοντος δὲ αὐτοῦ πῶς senex flium esset susci lurus, poenam retulisse si1entium tridui. Deinde angelos introducit Marie dicentes: Te Deus elegit præ cunctis a sæculo mulieribus. Id autem ait ex incogniti negotii narratione Mohamedi facta: nempe quod ille qui sibi loquebatur dixerit: Hoc ad te detulimus, qui iftic non eras; cum suas angeli ulnas explicuerunt, quisnam eorum Mariam esset suscepturus. Tu vera non eras illic. Angelos autem ei dixisse: Dens, inquit, nuntium tibi mittit Verbum suum. lfie est Christus Jesus Mariæ filius exsistens in hac vita et in futura, unas de propinqnantibus [Deo], sermocinans ad homines, jam inde ab incunabulls ætate adulta, et ex probis. Postea introducit illam scire volentem, quomodo sibi filius erit absque viro? flos autem dixisse: Quod Deus vult, hoc ft. Atque ab angelis ipsum didicisse ait sapientiam, et scripturam, ac legem et Evangelium, atque legatum ad Israelis filios missum. Deinde Christum introducit aviculas ex luto facientem, flatnque vivificantem, crcosque et leprosos sanantem, ac mortuos resuscitantem, et praesagum; et quo hominum Deum, Deum proprium appellaret; et quod apostołos sibi delegerit; et quod dixerit ei Deus: Ego te morti subjicio, et ego te extollam ad me, tequa a negantibus expiabo, constituamque asseclas tiles supra illos qui te negaverunt, in die resurrectionis. Verumtamen negantes pœna gravi puniam in fnturo sæculo, neque erit illis vindex. Speciem vero ἐπὶ γήρως ἕξει υἱὸν, ἐπιτίμιον λαβεῖν σιωπὴν ἡμε τῶν τριῶν· ἐφεξῆς δὲ τοὺς ἀγγέλους εἰσάγει πρὸς Μαρίαν εἰρηκότας, ὅτι Σὲ ὁ Θεὸς ἐξελέξατο ὑπὲρ τὰς ἀπ' αἰώνων γυναῖκας· τοῦτο δὲ ἐκ τῆς ἐξηγήσεως τοῦ ἀφανοῦς πράγματός φησι πρὸς τὸν Μωάμετ, ὡς αὐτὸς λέγει ὁ πρὸς αὐτὸν λαλῶν· Ὅπερ κατηνέγκαμεν εἰς σέ, σοῦ μὴ ὄντος ἐκεῖσε ὅτ' ἂν ἤπλωσαν αὐτῶν τὰς ἀγκάλας ἄγγελοι, ποῖος ἐξ αὐτῶν προσδέξεται τὴν Μαρίαν· καὶ οὐκ ἦς ἐκεῖσε· τοὺς δὲ ἀγγέλους πρὸς αὐτὴν φάναι· Ο Θεός, φησίν, εὐαγγελίζεται σε τὸν Λόγον αὐτοῦ· Χριστὸς Ιησούς υιός Μαρίας ἐπιτυγχάνων ἐν τῷ βίῳ τούτῳ, καὶ ἐν τῷ μέλλοντι ὑπάρχων, ὧν ἐκ τῶν ἐγγιζόντων, καὶ λαλῶν τοῖς ἀνθρώποις ἀπὸ σπαργάνων, φησίν, ὑπάρχων πρεσδύτης καὶ ἐκ τῶν χρησίμων· εἶτα εἰσάγει ταύτην πειρωμένην μαθεῖν πῶς ἔσται ταύτῃ υἱὸς ἄνευ ἀνδρός· τοὺς δὲ φάναι· Ο βούλεται ὁ Θεός, τοῦτο καὶ γίνεται· καὶ παρὰ τῶν ἀγγέλων δὲ λέγει αὐτὴν μεμαθηκέναι τὴν σοφίαν καὶ τὴν Γραφὴν καὶ τὴν νόμον καὶ τὸ Εὐαγγέλιον, καὶ ἀπεστάλθαι ἀπό στολον πρὸς τοὺς υἱοὺς Ἰσραήλ. Εἶτα εἰσάγει τὸν Χριστὸν ὄρνει ἐκ πηλοῦ πεποιηκότα, εμφυσή σαντα, καὶ ζωώσαντα ταῦτα· καὶ τυφλούς και λε προὺς ἰασάμενον, καὶ νεκροὺς ἀναστήσαντα, καὶ προγνώστην· καὶ ὅτι Θεὸν αὐτοῦ τὸν Θεὸν τῶν ἀν θρώπων ἐκάλει· καὶ ἔτι ἐξελέξατο ἑαυτῷ τοὺς ἀπο στήλους· καὶ ὅτι εἶπεν αὐτῷ ὁ Θεό; Εγώ σε υπου βάλλω θανάτῳ, καγώ σε ανυψώ πρός με, καὶ καθαρίσω σε ἐκ τῶν ἀρνησαμένων· καὶ καταστήσω ο Jesu ait esse secundum speciem primi Adami, τοὺς ἀκολουθήσαντάς σοι ἐπάνω τῶν ἀρνησαμένων ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς ἀναστάσεως· τοὺς δὲ ἀρνησαμέ quem Deus fornavit; concluditque: lluc est vera narratio. τους κολάσω κόλασιν βαρείαν ἐν τῷ μέλλοντι, καὶ οὐκ ἔστιν αὐτοῖς ἔκδικος· τὸ δὲ εἶδος τῆς ὁμοιώσεως Ἰησοῦ φησιν εἶναι κατὰ τὸ εἶδος τοῦ πρώτου Ἀδὰμ ὃν ἔπλασεν ὁ Θεός· καὶ προστίθησι λέγων· Αὕτη ἐστὶν ἡ ἐξήγησις ἡ ἀληθινή. με. Αληθινὴν δὲ ταύτην εἰπὼν, δηλονότι τῶν θείων Ευαγγελίων, ὡς ψευδῆ ἀπεκρούσατο· τοῦ γὰρ παρὰ τοῖς θείοις Ευαγγελίας Ἰαμβρὰ τῆς Θεοτόκου γεννήτωρ καταγγέλλεται; Τί δὲ ποιήσομεν τους παρὰ τῷ Λουκῷ κειμένους ἐννέα τῆς σιωπῆς Ζαχαρίου μήνας, καὶ τρεῖς ἡμέρας μόνας τούτου ταύτην γεγενῆσθαι λέγοντος; ποῦ δὲ ὄρνεα ἐκ πην τοῦ παρὰ τῷ Ἰησοῦ πλαττόμενα καὶ ψυχούμενα; ἀλλ᾽ ὄντως ὡς ἀληθῶς ἐκ τοῦ ἀφανοῦς διακένου τῆς αὐτοῦ παρανοίας ταῦτα πέπλασται· αὕτη ἐστὶν βεβαιωτικὴ τῶν πρὸ αὐτῆς γραφή; ἀλλ' ὡς ἔοικεν ἐπελάθετο ὧν ἐπήγγελτο ή τάχα κακουργεί κανθάδε, κἂν μὴ διέλαθεν· δύο γὰρ αὐτῷ περὶ τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν προκειμένων τρόπων, καθ' οἷς τὸ Θεὸς ἀληθῆς εἶναι ἀναιρεῖν πειράσεται, ἑνὸς μὲν τοῦ μηδαμή μηδαμώς αὐτὸν ἐληλυθέναι ἀπο δεῖξαι σπουδάσαι, ἑτέρου δὲ τοῦ ἐληλυθότος μὴ Θεὸν, ἀλλ᾽ ἄνθρωπον ψιλὴν ἐπιφημίσαι, ὡς δυσχερούς αὐτῷ Sur. III, 42. Sur. III, 44. Ita evidenter codes. Maraccius vocabulum Arabicum calamum explicat, et fabellam narrat de calamis seu virgis sortiendi causa jactis, quisnam angelorum Mariæ curam susciperet. Cur varo Ni42. Jam vero dum hanc veram ait, sine dubla divinorum Evangeliorum historiam ceu falsam re jicit. Ubinam quippe apud divina Evangelia lambra Deipara genitor nuntiatur? Quid facienus novel mensium silentio Zacharia apud Lucam memora torum, cum Mohamedes tres tantum ei silentio dics statuat? Ubinam aviculæ abs Jesu ex luto formatæ et animatæ? Revera ex ipsius arcana vanaque dementia hæc sunt conficta. Hæccine est priorum se condirmatrix Scriptura? Sed ut videtur, promissi sui oblitus est: vel potius hic etiam malitiose agit, etiamsi nos non latet. Cum enim duo sint ci propositi circa Dominum nostrum Jesum Christum modi, quibus ejus divinitatem destruere conatur; unus, quo demonstrare studet, eum nullo modo advenisse: alter, quo pernrgal, etiamsi Christus advenerit, Deum fuisse, nihilque præter hominem exstitisse vult; cum primus modus difcetas dicit ἀγκάλας? Fortasse mentum scriptur est pro αστραγάλους, talos lusorius, vel pro καλάμους. lloc enim postremnum postulat vos Arabica. Sur. III, 47. 166) Sur. 111, 48.

ore. Nihil vero hujusmodi invenitur usque ad hunc diem, ut qui baptizantur ex eorum numero, fatentur. Decipiebat autem stulto suo vanarum łocutionum genere alleus homo barbaros. Vere clamavit perdix, congregavit ora quæ non peperit. Deinde post longas nænias de se ipso, tanquam ex persona spirantis in eo sævi dæmonis, hæc ait: ‹ Mohamedes vero non est nisi legatus. › Videtur enim propter innumeras suas falsas dictiones th mere, ne quis majorem de eo opinionem suscipiat, et vel archangelum vel angelum esse suspicetur. Mohamedes itaque non est nisi legatus. Attamen preterierant etiam ante ipsum legati. e Si morie tur, cædes retro convertitur. Minus est barbari τὸ Μέκεχ καὶ ὅτι εἰσὶ σημεῖα ἐν αὐτῷ φανερά cech; ibique signa manifesta esse in Abrahami ἐν τῷ στόματι [ita cod.] 'Αβραάμ· οὐδὲν δὲ τούτων εύρηται μέχρι δεῦρο ὡς οἱ βαπτιζόμενοι ἐξ αὐτῶν ὁμολογοῦσιν· ἡπάτα δὲ ταῖς ματαίαις αὐτοῦ κενοφωνίαις ὁ ἄθεος τοὺς βαρβάρους· ὄντως ἐφώνησε πέρδιξ, συνήγαγεν ὡς ἃ οὐκ ἔτεκεν· εἶτα μετὰ μα κράς φλυαρίας περὶ ἑαυτοῦ ὡς ἐκ προσώπου τοῦ ἐν αὐτῷ ἐμπνεύσαντος ἀγρίου δαίμονος, τάδε φησί· • Ο δὲ Μωάμετ οὐκ ἔστιν εἰ μὴ ἀπόστολος Ως ἔοικε γὰρ διὰ τὰς μυρίας ψευδηγορίας πεφόβητας με τις μείζονα δόξαν περὶ αὐτοῦ ὑπολάβοι, καὶ ἤτοι ἀρχάγγελον ἢ ἄγγελον αὐτὸν ὑποτοπάσαι· ὁ δὲ Μάμετ οὐκ ἔστιν εἰ μὴ ἀπόστολος· παρῆλθον δὲ καὶ πρὸ αὐτοῦ ἀπόστολοι. • Ἐὰν ἀποθάνῃ, ἡ σφαγή ἀποστρέφεται εἰς τὰ ὀπίσω ο θαυμαστὸς ὁ τοῦ βαρβάρου θεός, μὴ εἰδὼς ἐντελῶς τὸ ἐκβησόμενον περὶ τὸν αὐτοῦ ἀπόστολον· ἀλλ', ο Ἐὰν ἀποθάνῃ, * σφαγή, φησίν, ἀποστρέφεται εἰς τὰ ὀπίσω· ν εἶτα ἀκριβῶς φησιν· «Οἱ βάρβαροι τὴν ἐντολὴν τοῦ Θεοῦ αὐτῶν φυλάξαντες, ὑπέστρεψαν εἰς τὰ ὀπίσω· ο ἀλλ᾽ ἕξει ἐκ τούτων συνιδεῖν τὴν περιενεχθεῖσαν αὐτοῖς ἐκ τοῦ ἀπαταιῶνος πλάνην· καὶ δυοῖν θάτερον λογι σαμένους δέξαι κατέχειν, ἢ ὅτι τύχῃ τινὶ περιγέγο νεν ἡμῖν τὸ κατάρξαι τοσαύτης χώρας (οὐδὲν γὰρ θαύμα βαρβάρους ὄντας τοῦτο ὑπονοῆσαι), ἢ ὅτι ἄξιοι μυρίων αἰκισμῶν οἱ προκατέχοντες τους τόπους τούτους δι' ἁμαρτίας ἐτύγχανον καὶ λόγον ἐκτίσεως αὐτοῖς παρ' ἡμῶν ὁ Θεὸς ἀπαιτῶν, κατακρατεῖν ἡμᾶς πεποίηκε· καὶ οὐδὲ τοῦτο τῷ Μωάμετ διαφέρει, κἂν αὐτὸς ἑαυτὸν εἰς μέσον προέρρηξε, καὶ ξδοξέ τις εἶναι μηδὲν ἄν· ἀλλ᾽ ὄντως ἀνὴρ ἄτρων οὐ γνώσεται, καὶ ἀσύνετος οὐ συνήσει· ἄρχεται δὲ Εφεξῆς εἰς πόλεμον τους βαρβάρους ἐκστρατεύειν, καὶ ἑτοίμους ἀεὶ πρὸς τοῦτο εἶναι παραινεῖ· καὶ ἔτι Ἐὰν ὑμεῖς ἐν τούτῳ πυκτεύητε, ἡ δειλία τοὺς ὑπο εναντίους καθέξει· ταῦτά τε καὶ τούτοις ὅμοια παραινέτας, καὶ πρὸς ἀνθρωποκτονίαν αὐτοὺς παραθή €25, τὸν φλήναφὴν ἔπαυσεν. ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΣ Γ. Deus, qui non satis ceruit quid sit apostolo suo eventurum. Si morietur, cædes, inquit, retro convertitur. Deinde diserte dicit: e Barbari, qui Di mandatum servaverant, retro cesserunt.» Atqui ex his oportebat intelligore creatum illis a deceptore crrorem; halitaque consileratione, alterutrum arbitrari debuerant; nempe vel fortuna aliqua tanta nos regione potitos: non cst enim mirandum barbaros ita suspicatos: vel quia digni innumeris cruciatibus erant ob sua peccata ii qui antea have loca tenebant, ideoque poenas ab ipsis Deus mamut nostra exigens, victoriam nobis concesserit. Nihil vero hoc attinet ad Mohamedem, etiamsi semet in medium conjecit, visusque est aliquid qui nihit erat. Sed revera vir insipiens non cognoscet, et stultus non intelliget ‘. Incipit postea barbaros a:1 bellum instruere, paratosque ad id semper esse monet. Nam si vos, inquit, in hoc dimicabitis, metus adversarios corripiet. His et aliis hujusmodi traditis monitis, barbarisque ad hominum cædem exacutis, finem nugacis fabulæ facit. confutatio 1. 45. Tertium falsi, libri capitulum inscribitur a Mohamede Matieres. Decernit autem quibuscum sint nuptiæ contrahende, vel secus propter cognationen, paruin a vetere lege abludens. Postea composito a se capitulo rursus insistit, ut caveant barμε'. Ο τρίτος τῆς μυθοεπείας τῷ Μωάμετ λόγος · πιγέγραπται μὲν εἰς τὰς γυναῖκας· διατάττει δὲ εἷς δεῖ μίγνυσθαι καὶ αἷς οὐ δεῖ ἀπὸ συγγενείας, οὐ μακρὰν τοῦ παλαιοῦ νόμου· μετέπειτα δὲ τοῦ πο κευμένου αὐτοῦ πάλιν δράττεται κεφαλαίου, τοῦ μὴ δεῖν τοὺς βαρβάρους οἴεσθαι ἀνθρώπινα τὰ γεγραμ- bari existimare humana bec esse scripla, sed puμένα εἶναι, ἀλλὰ τῆς ὑπερτάτου φύσεως καὶ γυμνάζειν δοκιμάζει λογισμούς, ὅτι Εἰ καὶ, ὡς εἰκὸς, διαπορεῖτε, Πόθεν εἰσόμεθα εἰ τοῦ Θεοῦ ἐστιν αὕτη ἡ γραφή; μηδέν τι φορτικὴν ἑαυτοῖς ἐπαγάγοιτε, ἐξετάζοντες τὰ γεγραμμένα, ἢ συγκρίνοντες πρὸς ἕτερα, ἀλλ' ἀπόδοτε πρὸς τὴν τῆς κρίσεως ἡμέραν, κἀκεῖ μαθήσεσθε, εἴτε ἀληθῆ εἴτε ψευδῆ ταῦτά εἰσιν· ὡς ἂν εἰ ἔλεγε· Μηδὲν τῶν χαρακτηριζόντων τὸ κατ' + Peal. sci, Sur. III, 93. Sur. 111, 144. Intelligit cædem Mohamedanorum in Ohod (at in sequentibus illic versiculis) audito falso de tius altissimæ naturæ: exploratque nudando illorum cogitationes dicens: Quod si, ut verisimile est, ambigitis aientes: Unde sciemus, utrum a Deo sit hac scriptura? milil, inquit, molestiæ vobismet creetis, scripta scrutando, vel cum aliis comparando; sed reservate diei judicii, ibique discetis, utrum vera an falsa hæc sint. Quasi dicat: Nihil habeatis eorum, ex quibus homo Dei imago esso Molamede occiso rumnore, ut adnotat ex Gelaleddino Maraccius ad hunc Alcorani locum. Sur. III, 147, 451. Sur. III, 21, 45, 57.

73$ κείοι τῆς γραφῆς, τοῦ κατενέγκαι ἐπάνω αὐτῶν γρα- facias de caelo librum. Εt quidem his majora φὴν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ· καὶ γὰρ ᾐτήσαντο τὸν Μωϋσῆν μεγαλύτερα τούτων, καὶ εἶπον· Δεῖξον ἡμῖν τὸν Θεὸν φανερῶς· καὶ ἔλαβεν αὐτοὺς τὸ θεῖον διὰ τὰς ἀδικίας αὐτῶν.» Καίτοιγε οὐ γέγραπται ὅτι ἀνηρέθησαν διὰ θείου, ἀλλ' ὅτι μᾶλλον παρητήσαντο μὴ ὀφθῆναι αὐτ τοῖς τὴν τοῦ Θεοῦ· δόξαν. 'Αλλ' ὁ πεφαλσευμένος οὗτος πάντα πρὸς τὴν οἰκείαν πλάνην καὶ ἀπώλειαν τὰ τῆς θείας Γραφής κατέστρεφεν· τοιγαροῦν τοὺς τὴν ψυχὴν στρεβλωθέντας διὰ τοῦ στρεβλοῦ αὐτοῦ μύθου κατέπε:θεν, ὡς εἰ καὶ παρ' αὐτοῦ τι τοιοῦτον ζητήσειαν οὗτοι, πάντως ἀπολοῦνται· ἕτερόν τινα τοιοῦτον τρόπον ἔχοντα δύο τῶν παρ' αὐτοῦ σπουδαζομένων πιθανότητας, ὡς ἐδόκει, μίαν μὲν εἰς τὸ αὐτὸ τοῦτο συνάδουσαν, τὸ μὴ δεῖν αὐτὸν ἀπιστηθῆ και τοιαῦτα παραφρονοῦντα· ἑτέραν δὲ τὸ ὅλον μυστήριον τῆς Χριστιανῶν ἐλπίδος ἀποκενοῦσαν· διαβάλλειν γὰρ δῆθεν δοκῶν Ἰουδαίους ὡς ἀπειθεῖς Θεοῦ γεγονότας καὶ προφητοκτόνους, τὸ ἀσφαλὲς ἑαυτῶν ἐκ τῆς εἰς αὐτοὺς ἀγανακτήσεως τοῦ Θεοῦ ἐνόμισεν· φησὶ γάρ· «Διὰ τὴν ἀδικίαν τῶν Ἰου δεισάντων, ἐκωλύσαμεν ἐπάνω αὐτῶν ἅπερ ἐξ ὧν αὐτοῖς εἶπαν· καὶ ἑτοιμάσαμεν ἐξ αὐτῶν κόλασιν ἄνευ δικαίου. Moyse postularunt, dixeruntque: Osterle nobis Deum manifeste. Quamobrem corripuit eos sulphur propter iniquitates ipsorum, Cæteroqui scriptum non est, eos sulphure fuisse interfectos; sed potius quod deprecati fuerint ne sibi Dei gloria appareret*. Quanquam falsarius iste cuncta ad fraudem suam atque ad perniciem divinæ Scripturæ testimonia detorquet. Quamobrem iis qui animo torquebantur circa tortuosam ejus fabulam persuadebat, quod si aliquid hujusmodi ab eo exquirerent, omniuo essent perituri; alio quodam modo, duo persua sionis genera ut putabat curans; unum huc pariter spectans, non oportere sibi discredi, alterum, ut universum Christianæ spei mysterium vanum redderet. Hinc enim incusare Judeos pulans, ceu Deo incredulos, et prophetarum interfectores, patroci - nium rei ex ira Dei contra illos existimat consequi, dicens: 4 Propter Judaizantium iniquitatem prohibuimus ab eis illa quæ super illis dicta fuerant; et grave illis supplicium paravimus; etiam quia prophetas occiderant contra fas. › σφοδράν· καὶ διὰ τὸ φονεῦσαι αὐτοὺς τοὺς προφήτας 48. Jam adversus Christianæ religiouis mysterium malitia ejus bujusmodi est. Simulat Christo patrocinari, et injuriam illi abs Judæis illatam crucis necisque de medio tollere, ut postquam ipse visus fuerit erga Christum benevolus, atque ita creditus, resurrectio deinde evanescat: qua nec facta nec credita, vana Christianorum spes flet. Ait igitur: c Quod vero Judæi dicunt, Nos orcidimus Christum desen Marige Alium, legatum Dei, reapse non occiderunt eum neque crucifixerunt, sed ejus rei similitudo objecta fuit ipsis. Gerte qui ex ambiguitate de eo dubitant, non habent circa ipsum scientiam, sed tamtum epinionis sectationem: neqne eum vere occiderunt, sed Deus potius ad se illum sustulit.. llic scilicet discimus, diabolum se in angelum lucis transformare; neque esse mirandum, quod ejus quoque famuli idem agant. Et quidem nuņc tempus est, ut verborum Domini reminiscamiur, neinpe quod si fieri potest in errorem inducentur etiam fideles '. Cernitis enim benevolentiam insidiosanı, accusatoriam defensionem, et senten¬ tiam quæ universam Dei economiam subvertit, Esto enim quod Mohamedos Christum resurrexisse non annual tanquam Filium Dei; cur non saltem tanquam Dei legatırın, ut eumdom ipsemet noininat? Hoc duplicem ob causam facit, primo quia putat fore at me quoque a mortuis resurgere, æque ac illum, barbari postulent, siquidem et ego Dei legatus sum: quod si mihi non eveniet, ossa mea μη'. Ἡ δὲ κατὰ τοῦ μυστηρίου τῆς Χριστιανικῆς εὐσεβείας σκαιωρία ἔστιν αὕτη· Προσποιεῖται δῆθεν προΐστασθαι τοῦ Χριστοῦ, καὶ τὴν εἰς αὐτὸν παρά Ἰουδαίων γεγενημένην ἀναιρεῖν ὕβριν, τοῦ τε σταυ τοῦ καὶ θανάτου· ὡς ἂν τούτου ὡς παρὰ εὐνοουμένου παραδεχθέντος καὶ πιστευθέντος, ἡ ἀνάστασις ἐπιλεί ψῃ· ταύτης δὲ μήτε πραχθείσης μήτε πιστευθείσης, εἰς κενὸν αἱ τῶν Χριστιανῶν ἐλπίδες οἰχήσονται· φησί γοῦν· Καὶ τοῦ λέγειν Ιουδαίους, Ημείς ἐξονεύσαμεν τὸν Χριστὸν τὸν Ἰησοῦν υἱὸν Μαρίας ἀπόστολον Θεοῦ· οὐκ ἐφόνευσαν αὐτὸν οὐδὲ ἐσταύρωσαν αὐτόν, ἀλλ' ώμοιώθη αὐτοῖ;· οἵτινες δὲ ἀμφιβάλλουσι δισταγμῷ ἐξ αὐτοῦ, οὐκ ἔχουσιν εἰς αὐτὸν εἴδησιν, εἰ μὴ ἀκολουθίαν τοῦ νομίζειν· καὶ οὐκ ἐφόνευσαν αὐτὸν ἐν ἀληθείς, μᾶλλον ὕψωσεν αὐτὸν ὁ Θεὸς πρὸς ἑαυτόν.» Εντεῦθεν μανθάνομεν ὅτι ὁ διάβολος μετασχηματίζεται εἰς ἄγγελον φωτός· καὶ οὐ θαυμαστὸν, εἰ καὶ οἱ αὐτοῦ θεράποντες τοῦτο ποιοῦσιν· καὶ τῶν τοῦ Κυρίου δὲ ῥημάτων νῦν εἴκαι - ρον μνημονεῦσαι, ὅτι εἰ δυνατὸν καὶ τοὺς πιστού; ἀπατῆσαι· ὁρᾶτε γὰρ εύνοιαν ἐπιβουλῆς πλήρη, καὶ ἀπολογίαν κατηγορίας μεστὴν, καὶ δόγμα ἀναστρέφον τὴν ὅλην τοῦ Θεοῦ οἰκονομίαν· ἔστω γὰρ μὴ παραχω ρεῖν αὐτὸν ὡς Υἱὸν Θεοῦ ἀναστῆναι, διὰ τί μὴ ὡς ἀπόστολον Θεοῦ, ὡς αὐτὸς αὐτὸν ὀνομάζει; τοῦτο δίδωσι διὰ δύο αἰτίας· μίαν μὲν, οἰηθεὶς, ὅτι Πάντως καμὲ ἀναστῆναι ἀπαιτήσουσιν, ὡς αὐτὸν, οἱ βάρβα ροι, εἴπερ κἀγὼ ἀπόστολός εἰμι Θεοῦ· τούτου δὲ μὴ γενομένου περὶ ἐμὲ, καύσουσι πάντως καὶ τὰ ὀστα * Exod. xx, 19. • Matth. xxiv, 24. Sur. IV, 154. Sur. IV, 156. Cantacuzenus orat. 3, cod. Vat. 348, f. 279, b. sic recitat hunc locum: Φησὶν ὁ Μωάμεθ μὴ ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων τὸν Χριστὸν ἀναιρεθῆναι μήτε σταυ ρωθῆναι, ἀλλά τινα ἕτερον ἐκείνῳ ὅμοιον· καὶ κατά φαντασίαν ἐδόκει τὸν Χριστὸν ἐσταυρώσθαι, Μανι χαίοις ἀκολουθῶν.

propheticum indicium apul cum comperiatur τοιοῦτον τὸ φιλάνθρωπον τοῦ ἀπανθρώπου σχῆμα, condela, scena. Sed inde cousincitur quod nullat καὶ ἡ σκηνή τοῦ μυθαρίου αὐτοῦ· ἐλέγχεται δὲ ἐκ τοῦ μηδέν το προφητικὸν σημείον παρ' αὐτοῦ εὑρί σχεσθαι. να'. Τὰ ειωθότα δὲ αὐτῷ ψευδηγορῶν κατὰ τῆς θείας Γραφής μνημονεύει τοῦ θανάτου "Αβελ, καὶ κέρακα λέγει αὐτοῦ σῶμα θάψαι έρωντος του Κάϊν, καὶ ἐκ τούτου εἰς κατάνυξιν ἐληλυθέναι· τῶν ἐπὶ σκηνῆς ταῦτα καὶ μεθυόντων ἢ μαινομένων. Ομαλίζων δὲ τὰς τῶν βαρβάρων καρδίας πρὸς τὸ παραδέξασθαι τὰς αὐτοῦ βλασφημίας, μέμνηται πάλιν Χριστοῦ καὶ τοῦ Εὐαγγελίου, καὶ ἑαυτὸν ἀνατρέπων οὐ συνερᾷ φησὶ γάρ ο Απεστείλαμεν δὲ ἀκόλουθον τούτων, πάντων δηλαδὴ τῶν προφητῶν, Ἰησοῦν τὸν υἱὸν τῆς Μαρίας εἰς τὸ ἀληθοποιῆσαι τὰ πρὸ αὐτοῦ τὰ τοῦ νόμου, καταγαγόντες αὐτῷ καὶ τὸ Εὐαγγέλιον, ἐν ᾧ ἐστιν ὁδήγησις, φῶς, καὶ δικαιο σύνη, κατὰ τὴν δύναμιν τοῦ πρὸ αὐτοῦ νόμου, εἰς ἐδήγησιν καὶ ἐπαγγελίαν τοῖς φοβουμένοις, καὶ εἰς τὸ κρίναι τοὺς τοῦ Εὐαγγελίου· ἕνεκεν τῶν, κατήγαγεν ὁ Θεὸς ἐν τούτῳ· καὶ ὅστις ἂν κρίνῃ εἰς ἅπερ κατήγαγεν ὁ Θεός, οὗτοί εἰσι παράνομοι. ο 'Αρά γε ἐπεγίνωσκεν ἅπερ παρελάλει ὁ μάταιος; εἰ γὰρ ἀληθοποιῆσαι τὰ πρὸ αὐτοῦ τὰ τοῦ νόμου, ἦλθεν ὁ Χριστὸς, καὶ τὸ Εὐαγγέλιον φῶς καὶ ὁδήγησιν τοῖς ἀνθρώποις δέδωκεν, ὡς σὺ ὁμολογεῖς, καὶ τὸ κρίσιν αὐτὸς ποιεῖν μέλλει, σοὶ τί περιλείπεται εἰσενεγκεῖν τοῖς ἀνθρώποις; Οὐδὲν, ἀλλ᾽ ἢ κατὰ τὸ σὲν στόμα, ψευδοποιῆσαι τὰ πρὸ σοῦ, καὶ σκότος καὶ παροδηγίαν δοῦναι τοῖς ἀνθρώποις, καὶ ἐν τῇ κρίσει τοῖς σε παι ραδεδεγμένοις καταδικασθῆναι. να'. Οὐ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ, καὶ ὥσπερ εἰς τὴν οἰκείαν ἐπανασφήλας μανίαν, τάδε φησίν·. "Αε ὑμεῖς εἰ πιστεύσαντες (πρὸς τοὺς βαρβάρους φωνῶν), μή γίνεσθε ἀντιλήπτορες Ἰουδαίων ἢ Χριστιανῶν· ὅστις γὰρ ὑπερασπίζεται αὐτῶν ἐξ ὑμῶν, οὗτος ὑπάρχει ἐξ αὐτῶν.» Ταῦτα τῷ ὁδηγηθέντι λαῷ παρὰ τοῦ Εὐαγγελίου Χριστοῦ, ὡς ἔλεγες, τῆς εἰς Θεὸν ἕνεκεν εὐσεβείας ἀποδίδως τὰ γέρα, εἰκότως γε· τί γὰρ καὶ ἄλλο ὁ διάβολος καὶ οἱ τούτου θεράποντες παρέξουσι τοῖς ἐχθροῖς αὐτῶν; ἔστω Χριστιανοῖς μὲν τὴν παντουργὸν καὶ ζωαρχικὴν ἁγίαν Τριάδα ὁμολογοῦσι, ταῦτα ὑπομένειν κελεύει· Ἰουδαίοις δὲ τοῖς ἐπαγγελλομέν νας τὴν τοῦ Ἀβραὰμ πίστιν ἀποσώζειν, διά τί τὰ αὐτὰ προξενεῖ; οὐκ ἔξω τῆς κακοφροσύνης αὐτοῦ καὶ τοῦτο· ᾔδει γὰρ ὅτι τὴν Χριστοῦ θεότητα ὁ νόμος ἀποδείκνυσι· διὰ τοῦτο ἀμφοτέροις ἐχθραίνειν κελεύει, καθ' ὅλου θεομάχος ὑπάρχων· ὅτι δὲ ταῦτα παραπαίων ἔγραφεν, ἢ τὰ πρότερον, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν τὰ πάντα, ἐντεῦθεν δῆλον. Επισυνάπτει γὰρ τούτοις ἕτερα όμοια και προσφωνεί Ἰουδαίους τε καὶ Χρι-. στιανούς λέγων· "Με οἰκεῖοι γραφῶν, οὐδέν ἐστε. ἕως ἂν ἐξακολουθῆτε τῷ νόμῳ, καὶ τῷ Εὐαγγελίψ, καὶ τοῖς κατενεχθεῖσι παρὰ τοῦ Κυρίου ὑμῶν· προσ- - τίθεται γὰρ ἐκ τῶν κατενεχθέντων ἡμῖν παρὰ τοῦ Sur. V, 57, 58 Arab. μὴ κρίνη. 51. Jam vero consueta sibi mendacia ccntra divinan: Scripturam blaterans, Abelis mortem memorat, el a corvo dicit traditum sepulturæ cadaver ejus, spectante Caino, qui idcirco compunctione tactus fuerit. Hæc sunt ludentium in scena et ebriorum aut amentium propria. Tum ut corda barbarorum demulceat ad suas excipiendas blasphemias, Christi iterum meminit atque Evangelii, nec quo:1 se ipsum evertat videt. Ait enim: «Misimus autem post vestigia horum, omnium videlicet prophetarum, Jesum Mariæ filium, ut veritatem tes aretur illius quæ aute ipsum fuit legis; eique tradidimus Evangelium, in quo est directio, lux, et justitia, secundum vires legis ante eum latæ, ad directionem. et commonitionem timoratorum, atque ut judicium exerceant Evangelii assectæ. Ideo id demisit huic Deus. Et qui (non) judicaveri..t, de illis quæe Deus tradidit, hi sunt prævaricantes.» Ain vero, putasne ipsummet cognoscere quæ dicit hic stultus? St enim ob confirmandam veritatem legis quæ cum præcessit, Christus venit, et si Evangelium lucem directionemque, ut tu fateris, suppeditavit, et ipse judicium facturus est; quid tibi superest conferen dum hominibus? Nihil aliud, nisi ut ore tuo teste, falsa demonstres quæ ante te exstiterunt, et tenc - bras fallacemque ducatum hominibus præbeas, et judicii tempore cum iis qui te admiserunt condemneris. Tum paucis interjectis, in suam veluti relabens insaniam, haec ait:. O vos credentes (ad b.rbaros clamat) ne sitis susceptores Judæorum et Christianorum. Quisquis vestrum eis patrocinatur, hic est ex ipsis. Ilos populo' sub evangelico Christi ducatu degenti, ut aiebas, pietatis causa erga Deum, honores tribuis. Condigne quillem; quid enim aliu.l diabolus et hujus satellites inimicis suis exhibebunt? Esto velit Christianos, qui omnium rerum creatricem vivificamque Trinitalemn confitentur, hanc pali a se contumeliam; Judais vero, qui se fidem Abrahami sartam tectam tenere dicunt, cur parem injuriam facit? Atqui ne hoc quidem malitiæ ejus extraneum est. Nosit enim, Christi divinitatem a lege demonstrari: idcirco utrisque inimi - cos jubet esse suos, quia ipse generatim Deam oppugnat. Quod autem hæc non sine delirio scribat, nec non priora, vel potius omnia, hinc constabit. Subtexit enim his alia similia, et Judæos atque Christianos ita alloquitur: O scripturales, nihil vos estis, quandiu legem et Evangelium scclamini, et id quod traditum a Deo vestro est. Additur enim ex iis quæ tradita sunt nobis a Domino, error et infidelitas. › Quid jam nobis dicendum de 185) Sur. V, 59.

simul et scripta exurent. Altera causa fuit, quod si μου καὶ τὰ γεγραμμένα παρ' ἐμοῦ. Ετέραν δὲ, ὅτι annueret credi resurrectionem, non satis erit. sermoni meo ut legatum ipsum appellet. Nam sf vere resurrexit, quæcunque etiam dixit credentur. Jam si dixerit: Filius Dei sum, Agarismum totum perinit, quia in unius personae fraude tota fabula nititur. Annuebat itaque ipsum tanquam alteruın Eliam potius assumptum, quam e mortuis excitatum. Talis est diaboli malitia! 49. Et paulo post, denuo hic stultus sibi infamiam concilians, nec quid patiatur sentiens, ait: • Christus Jesus, Marie filius, legatus Dei est, et ejusdem Verbum quod in Mariam immisit, et Spiritus ex co. r Ο amens et insane! si Verbum Dei est Christus, ut tu ais, veraciter omnia dicet. Atqui dicit se Filium Dei; elenin Evangelium tu ipse dixisti ipsum a Deo didicisse: credendum itaque Christo est. Porro fide ei adhibita, irreligiositas tua, te ipso teste, corruet. Hoc vero mirabile est, quod cum Dei Verbum appellet Christum, el Spiritum ex eo esse dicat, hand valu't intelligere ea quæ ex Dei substantia proficiscuntur, et ei propria coexsistunt, esse consubstantialia; atque ita unuin Deum in tribus personis adorandum. Sed nihilo sečius rudi ignorantia cæcutiens, paucis additis adhuc nugis, fabulam claudit. CONFUTATIO IV. Εἰ δοθείη πιστωθῆναι τὴν ἀνάστασιν, οὐχ ἵσταται μου ὁ λόγος μέχρι τοῦ ἀπόστολον αὐτὸν ἀποκαλεῖν· εἰ γὰρ ἀληθῶς ἀνέστη, καὶ ὅτα λέγει πιστευθήσεται· λέγων δὲ ὅτι Υιός ἐστι Θεοῦ, τὸν ᾿Αγαρισμὸν παντάπασιν ἀναιρεῖ, μονοπρόσωπόν τινα πλάνην μυθευόμενον ἠνέσχετο οὖν κατὰ τὸν Ἡλίαν αὐτὸν ἀναληφθέντα φάναι, ἢ ἐκ νεκρῶν ἀναστῆναι· τοιαύτη ἡ τοῦ διαβόλου κακουργία. μθ'. Καὶ μετ' ὀλίγα πάλιν ἑαυτὸν ὁ μάταιος κατα αισχύνων, και μηδὲ αἰσθόμενος ὅπερ έπασχε, φησίν ο Ο Χριστός Ἰησοῦς υἱὸς Μαρίας ἀπόστο λος Θεοῦ ἐστι καὶ Λόγος αὐτοῦ, ἐν ἔρριψεν πρὸς τὴν Μαρίαν, καὶ Πνεῦμα ἐξ αὐτοῦ. ο 'Ανόητε καὶ παράφρον· εἰ Λόγος Θεοῦ ὁ Χριστὸς, ὡς σὺ φῆς, ἀληθεί σει τάντα λέγων· λέγει δὲ ὅτι Υιές ἐστι τοῦ Θεοῦ· τὸ γὰρ Εὐαγγέλιον σὺ αὐτὸ; εἴρηκας ἐκ Θεοῦ αὐτὸν μαθεῖν· πιστευθῆναι αὐτὸν δεῖ·· πιστευθέντος δὲ αὐτοῦ, ἡ σὴ δυσσέβεια ἐκ τῆς σῆς μαρτυρίας ἀνατραπήσεται· τοῦτο δὲ ἔστιν θαυμάσαι ὅτι καὶ Θεοῦ Λόγου τὸν Χριστὸν καλῶν, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐξ αὐτοῦ λέγων, οὐ δεδύνηται τὰ ἐκ τῆς οὐσίας προερχόμενα του Θεοῦ, καὶ ἰδιοσύστατα ὄντα ὁμοούσια αὐτοῦ νοῆσαι, καὶ οὕτως ἕνα Θεὸν ἐν τρισὶν ὑποστάσεσι προσκυνή σαι· ἀλλ᾽ οὐδὲν μᾶλλον τυφλοποιῶν ἀπαιδευσίας καὶ ἐν βραχείαις ἑτέραις φλυαρίαις, καταπαύει τὸν φλή VIÇOV. ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΣ Δ'. ν. Ο τέταρτος τῆς μυθολογίας τῷ Μωάμετ 50. Quartum Mohamedicae mythologiæ capi'ulnm iuscribitur Mensa. Blalerat autem de carnium esu επιγέγραπται μὲν λόγος Εἰς τὴν τράπεζαν, παραλα ferro cæsarum, porco excepto; ut hine barbaros mundos esse declaret. Perjurium et scortationem damnat, ut bonus videatur legislator. Oblitus est autem ante dictorum, nempe: 4 Congredimini ex snimorum vestrorum sententia. Εosdem purificari vult ad orationem euntes, si copia sit, aqua; sin ea desit, pulvere; qui quidem, ut omnes sciunt, non purgandi, sed sordidandi vim habet. Rursus autem timori suo consulit; quia enim audierat Christum dixisse, finem prophetarum esse Joannem 7; itemque Apostolum pronuntiantem: Plenitudo legis Christus ad justificationem omni credenti, metuens ac forte aliqui ei dicerent: Non est nobis alius propheta promissus post Christum; cur ergo tu legatuın w Dei ac prophetam nominas? metuens, inquam, ne mendax videretur, fatetur se quoque scire rem ita sè habere: causam vero ponit adventus sui, Ne vos, inquam, diceretis neminem evangelistam ad vos venisse: probans hinc, Christum propter vestram utilitatem mentitum: contigit autem illi prorsus esse mendaci, quia quod futurum erat nescivit: quamobrem me adveniente, ille mendax evasit: qui autem mentitur, ne Deus quidem est. Hæc est benigna inhumani hominis species, et fabulæ ab eo * Matth. xi, 13. Sur. 1V, 169. Sur. V, 2. • Rom. x, 4. λεῖ δὲ περὶ βρώσεως κρεῶν τῶν διὰ μαχαίρας, πλην χοιρείου· ὡς δῆθεν ἐκ τούτου καθαροὺς ἀποφήναι τοὺς βαρβάρους ἐπαγγελλόμενος· καὶ ἐπιορκίαν δὲ καὶ πορνείαν καταδικάζει τὸ δόξαι ἀγαθὸς εἶναι νομοθέτης· ἐπελάθετο δέ, ὡς πρότερον ἔλεγεν, ὅτι • Συνέλθετε ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν· ν καὶ καθαρίζειν αὐτοὺς εἰς εὐχὴν ἰόντας βούλεται, εἰ μὲν πάρεστιν, ὕδατι· εἰ δὲ οὐ πάρεστιν, χώματι· ὅπερ πᾶσι δῆλον ἐστιν οὐ καθαρτικὴν, ἀλλὰ πιναρὰν ἔχον φύσιν. Πάλιν δὲ τῆς περὶ φόβου αὐτοῦ ὑποθέσεως δράττεται· ἐπειδὴ γὰρ ἤκουσε τοῦ Χριστοῦ λέγοντος, τέλος προφητῶν εἶναι τὸν Ἰωάννην· καὶ τοῦ Ἀποστόλου είν πόντος, ο Πλήρωμα νόμου Χριστὸς εἰς δικαιοσύνην παντὶ τῷ πιστεύοντι, ο φοβηθείς μή τινων πρὸς αὐτ τὸν λεγόντων, Οὐκ ἔχομεν ἐπαγγελίαν ἑτέρου προφήτου μετὰ Χριστόν· πόθεν οὖν σὺ ἑαυτὸν ἀπόστο λον Θεοῦ καὶ προφήτην ονομάζεις; δόξει ψευδής εἶναι, ὁμολογεῖ καὶ αὐτὸς οὕτω ταῦτα ἔχειν εἰδέναι· αἰτίαν δὲ τίθησιν τῆς ἐλεύσεως αὐτοῦ, τοῦ μὴ λέγειν ὑμᾶς, φησὶν, Οὐκ ἦλθεν ἡμῖν ὁ εὐαγγελιζόμενος κατασκευάζων ἐντεῦθεν, ὅτι Διὰ τὸ ὑμῶν συμφέρον ὁ Χριστὸς ἐψεύσατο· ψεύσασθαι δὲ αὐτὸν συνέβη πάντως τὰ μέλλοντα μὴ εἰδότα· ὥστε ἐμοῦ ἐλθόντος, ἐκεῖνος ἐψεύσατο· ψευσάμενος δὲ, οὐδὲ θεὸς ἂν εἴη Sur. V, 6, 7.

his superest, fratres? Vere cum dementibus loqui- Κυρίου πλάνη καὶ ἄρνησις.» Τι οὖν λοιπὸν εἴπωμεν mur, et qui nec lone rei nec male quidquam intelligunt. Præter hæc pariter, multa alia mentitus, et stulte locutus, visus quoque vituperare incarnationis Christ humilitatem, et monachos sacerdotesque incusare, quia non sine dolore multo ac lacrymis Scripturam ejus legunt; quod est absurdum: denuo ad Christum revertens, eumque tanquam a Deo derivans, a quo commemorantur ea quæ per Alum fecit signa; et interrogatur Jesus, num ipse se ipsum Matremque suam sinat haberi ab hominibus loco deorum? Quo negante, cea si ipse semet abnegaverit, ait demonstrasse jam non esse Deum; ideoque vult Christianos desinere a confitendo Christi deitatem. Ubinam vero legit hæc homo inscitissimus? luno ut magis proprie loquamur, neque hic legit quidquam, neque bonæ frugis aliquid novit. Verumtamen dan nugas suas demonstrare studet, Manichaicnm cœnum fuligineıque manibus tractans, horain gravem exspirat olorem. Atque in his quartumn suum garritum Ihit. CONFUTATIO V. ἡμεῖς, ἀδελφοί, ἐπὶ τούτοις; ὄντως πρὸς μαινομένους ἡμῖν ὁ λόγος, ἐπί τε καλοῖς καὶ κακοίς ἀναισθητούς σιν· ὡσαύτως πρὸς τούτοις έτερα πάμπολλα ψευσάμενος καὶ ματαιολογήσας δέξας τε διαβάλλειν ἐκ τῶν ταπεινῶν τῆς ἐνανθρωπήσεως τὸν Χριστόν, μοναχῶν τε καὶ ἱερέων κατηγορήσας, ὅτι πολλῆς κατανύξεως καὶ δακρύων πληροῦνται, ἐπὶ τῇ ἀναγνῶς σει τῆς αὐτοῦ γραφῆς, ὅπερ παράλογον, πάλιν ἐπε αναλαβών περὶ Χριστοῦ, καὶ εἰσαγαγὼν αὐτὸν παρὰ Θεοῦ ὑπομιμνησκόμενον, ὧνπερ δι' αὐτοῦ, φησί πεποίηκε σημείων· καὶ ἐρωτώμενον, εἰ αὐτὸς ἑαυτὸν καὶ τὴν αὐτοῦ μητέρα θεοὺς ἔχειν τοὺς ἀνθρώπους ἐπέτρεψεν, καὶ διαρνούμενον δῆθεν, ὡς ἐκ τούτου αὐτὸν διαρνησάμενον φάναι ἀποδείξαι ὅτι θεὸς οὐκ ἔστι· καὶ ἀποπαῦσαι Χριστιανοῖς Θεὸν ὁμολογεῖν τὸν Χριστόν· ποὺ δὲ ταῦτα ἀνέγνω δ' ἀμαθέστατος; ἢ διὰ ποίας θεοφανείας ἐπέγνω; μᾶλλον δὲ οἰκειότερον εἰπεῖν, ὅτι οὔτε ἀνέγνω οὔτε ἐπέγνω τι τῶν δεόντων· ἀλλὰ κατὰ τὴν ἔνδειξιν τῶν αὐτοῦ ληρημάτων, Μα νιχαϊκῆς Γλύος καὶ σκότους ἀναμαξάμενος, τὴν δυσ ωδίαν τούτων ἐξώλεσεν, ἐν τούτοις τὸν τέταρτον ἄθλον ἀπέπαυσεν. ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΣ Ε. νγ'. Ο πέμπτος μύθος τοῦ Μωάμετ Περὶ πτηνών ἐπιγέγραπται· δοκεῖ γὰρ καὶ αὖθις περὶ καθαρών διαλαμβάνειν ζώων καὶ ἀκαθάρτων· καὶ προτρέ πεται τοὺς βαρβάρους τὰ πάντα ζῶς ἐσθίειν πλήν χαρου· ἐπείτοι τά τε αχθοφόρα, ἄνους τε καὶ ἡμισ53. Quinta a Mahomede fabula inscribitur Pecudes: videtur enim de mundis auimalibus agere et de immundis; hortaturque barbaros cuncta animalia comedere, excepto sue, et jumenta omnia, asinosque ipsos et mulos et camelos, et quolibet prarsus quadrupede vesci. Et ue sectemini, inquit, yiam νους καὶ καμήλους καὶ παντὸς τετραπόδοῦ ἀδεῶς Satanæ. Satanam videlicet (dicit) eum qui veterem legislationem tradidit; imo et evangelicam quoque doctrinam. Cæteroqui totus ejus scopus in hac vanitate vertitur, ne quis discredat quominus bæ praestigiaz a Deo sint. Quæ vero opiniones ejus confirmant, nihil aliud sunt præter dictabolaria quædam, quæ nou solum nihil demonstrant, sed assensuin etiam avertunt, quia de fonte ignorantia mánant, id est, de obscurato intellectu, et divini luminis experte, et quidem rei ipsius natura non substistit: sunt enim verborum repetitiones; et idem secundum idem, idemque ad idem revertens. Et de ipso Christo mentionem inferens, haud diversa, quam diximus, ratione loquitur. Atque ita rama verba effutiens, nugacem fabulam concludit. ρίζων περικόπτει τὸν φλήναφον. CONFUTATIO VI. 54. Sexta a Mohamede fabula inscribitur Cognitiones, id est, de signis comprobantibus et de demonstrationibus, quod nempe a Deo hæc ipsi tradija scriptura fuerit. Statimque ab initio id ei occinit allatratur dæmon, ut et ipse videatur Mohamedi mandare, talia loqui, atque ita fraudis suspicionem vitet. Docet enim illum primigeniam hominum originem, quod nempe ex luto ad imaginem (Dei) Sur. V, 84, 97, 92, Sur. V, 125. Sur. VI, 142. Ita Græcus auctor in'erpretatur vocabulum μετέχειν. «Καὶ μὴ ἐξακολουθεῖτε, φησί, τῇ ὁδῷ τοῦ Σατανά· ο Σατανᾶν δηλονότι τὴν γράψαντα τὴν πα λαιὰν νομοθεσίαν, ἤτοι καὶ τὸ εὐαγγελικὸν κήρυγμα ὅλος δὲ αὐτοῦ λοιπὸν ὁ σκοπός σχεδὸν ἐν τούτῳ τῷ άθλῳ ἀγωνίζεται μὴ διαπιστηθῆναι, ὅτι ἐκ Θεοῦ τὰ τοιαῦτα τερετίσματα δέδεκται· εἰσὶ δὲ αὐτοῦ τὰ δοκοῦντα τοῦτα συνισταν λογύδρια, οὐ μόνον μή δει κνύντα, ἀλλὰ καὶ ἐκτρεπόμενα διὰ τὸ ἐξ ἀμαθίας ταῦτα προέρχεσθαι· καὶ ἄλλως ἀφωτίστου διανοίας καὶ ἀμεθέκτου θείας ἐλλάμψεως, καὶ οὐδὲ τοῦ πρά γματος φύσιν ἔχοντος συστήναι· παλλιλογία τε γὰρ πάλιν τὰ αὐτὰ κατὰ ταυτὰ, καὶ κατὰ τὰ αὐτὰ ἐπὶ τὰ αὐτά· καὶ τοῦ Χριστοῦ δὲ μνημονεύσας οὐδὲν ἧττον τῷ τρόπῳ ᾧ εἰρήκαμεν μέμνηται· καὶ οὕτως βατταΕΛΕΓΚΤΙΚΟΣ Γ. νδ'. Ὁ ἔκτος τῷ Μωάμετ μῦθος ἐπιγέγραπται μὲν Εἰς τὰ γνωρίσματα τουτέστιν εἰς τὰ παραστά τικὰ σημεῖα καὶ τὰς ἀποδείξεις, ὅτι ἐκ Θεοῦ ἄθεν αὐτῷ ἡ τοιαύτη δέδοται γραφή· καὶ εὐθέως ἐκ προοι μίων τοῦτο κατεπάδει αὐτῷ ὁ πρὸς αὐτὸν ὑλεκτοδαίο μων, ἵνα δόξῃ καὶ αὐτὸς, ὡς εἰκός, κελευόμενος ταῦτα λέγειν, καὶ ἀνύποπτος πρὸς ἀπάτην γένηται " διδάσκει γὰρ αὐτὸν τὴν ἀρχέγονον τῶν ἀνθρώ Arab. alarapk, quod aliter explicatur apud Maraccium p. 271, in annotationibus. Sur. VII, 10 seq.

των ὑπόστασιν, ὅτι ἐκ πηλού κατ' εἰκόνα γεγένηνται, & facti fuerint: et quod omnibus angelis imperatun καὶ ὅτι προστέτακται τοῖς ἀγγέλοις πάσι προσκυνῆσαι τῷ ᾿Αδάμ· καὶ τῶν λοιπῶν προσκυνησάντων, ὁ Βελίαρ μόνος οὐ προσεκύνησε· καὶ ὅτι ἐρωτηθεὶς διὰ τί μὴ προσεκύνησεν, αἰτίαν ἀποδίδωσι τὸ ἐκεῖνον μὲν ἐκ πηλοῦ γενέσθαι, ἑαυτὸν δ᾽ ἐκ πυρός· καὶ ὅτι ἐπετιμήθη παρά θεοῦ, καὶ ὅτι ἀντέλεξε τῷ θεῷ ἐπε απειλούμενος τῷ Ἀδὰμ διὰ τὴν εἰς αὐτὸν ἀγανάκτη σεν, τοῦ μὴ περιλιπεῖν αὐτὸν πλὴν ὀλίγων τῶν ἐξ αὐτοῦ σωζομένων· καὶ τὴν ἱστορίαν τὴν κατὰ τὸν παράδεισον, καὶ τὴν τοῦ Ἀδὰμ ἐξορίαν· οἱ οὖν τῆς Θείας Γραφῆς τρόφιμοι συνίετε πάντως τὰς προτρο πας καὶ ματαίας προσθήκας τοῦ ἀπαταιώνος. νε'. Ὁ δὲ σκοπὸς αὐτοῦ εἰς τοῦτο ἀφορᾷ, ὅτι δὴ οἱ Θεοῦ ἀθετοῦντες ἐντολὴν, φησίν, ἀπόλλυνται· οἱ δὲ φυλάττοντες, σώζονται· τὸ δὲ τέλος ἑαυτῶν συντη ρεί· κατασκευάζει δὲ αὐτὸ ἀπὸ ᾿Αδὰμ καὶ τῶν καθε εξῆς· ὡς ἐκ τούτου τῶν αὐτοῦ λόγων τήν πα ραδοχὴν πιστευθήσεσθαι ἐλπίσας· εὐθὺς οὖν παρεισἄγει ἀδιάγνωστά τινα ληρήματα ἐξ ἀφανῶν προσ ύπων καὶ ἀνωνύμων εἰς κήρυγμα πρὸ τοῦ Νῶς ἐλθόντων· καὶ ἐν οἷς μὲν ἐπιστεύθησαν θείαν εύλο γίαν προεξενηκότα· ἐν οἷς δὲ ἠπιστήθησαν κατάραν μεγίστην. Μετά Νῶς, Ζάλετ τινὰ προφήτην καὶ ἀπόστολον εἰσηγεῖται ἀδελφὸν Θαμώθ, τὸν οὔτε γεγονότα οὔτε παρ' ἄλλου ὀνομασθέντα πώποτε· ἐπὶ τὸ αὐτὸ τοῦτο παραγενόμενος καὶ κηρύξας· καὶ ἐφ' οἷς μὲν ἐπιστεύθη καὶ αὐτὸς τὸν Θεὸν εὐμενὴ παρέσχεν ἐφ᾽ οἷς δὲ ἠπιστήθη, διεφαυλίσθησαν, φησί, διὰ σεισμοῦ ἐν ταῖς αὐλαῖς αὐτῶν ἐξαρώμενοι. Μετὰ δὲ τοῦτον ἕτερον λέγει προφήτην καὶ ἀπόστολον καὶ κήρυκα, Μαδιανίτην τῷ ἔθνει αὐτοῦ ἀποσταλῆναι, Σαῖκ ὄνομα αὐτῷ· ὡσαύτως καὶ τοῦτον διαμαρτυράμενον καὶ ποιήσαντα κατὰ τοὺς πρὸ αὐτοῦ, οὓς οὔτε Μωϋσῆς, οὔτε τις τῶν ἐλλογίμων ἀνδρῶν ἐπίσταται· καὶ ἐπὶ τούτοις μέμνηται Μωϋσέως Θεὸν κηρύξαν τος· καὶ ὅτι ἐν οἷς μὲν, φησὶν ὑπηκούετο, αἱ τοῦ Θεοῦ ἀντιλήψεις προέφθαζον· ἐν οἷς δὲ παρηκούετο, ἡ δίκη τοὺς ὑπευθύνους ἀνήλισκε· καὶ τῇ τοιαύτη ἀγωγῇ κεχρημένος ἐξ ἑτοίμου περὶ αὐτοῦ λέγει· να'. «"Αε άνθρωποι· ἐγὼ ἀπόστολός είμι Θεοῦ πρὸς ὑμᾶς πάντας.» Καλώς γε ἔργον μὲν θείας δυ νάμεως ἐπιφερόμενος οὐδὲν, οὔτε σοφίας, οὔτε ἀρετῆς ἀξιολόγου, αὐτοχειροτονήτως δὲ καὶ πάσης ἀποδείξεως δίχα καὶ προαγγελίας, τὸ τοῦ ἀποστόλου ἀξίωμα δι' αὐτοῦ ἀπενεγκάμενος· καὶ τῆς τοῦτο ποιεῖν οὐ δύναται, τῶν πάνυ ἀφρονεστάτων καὶ ἀγνωσίαν Θεοῦ ἐχόντων; διότι Μωϋσῆς νομοθέτης, καὶ διὰ τί μὴ καὶ Φαραὼ νομοθέτης; ἀλλ' ὅ ποιεῖν, εἰ καὶ κακῶς, ὅμως γοῦν ποεῖν ἐνόμιζες, τούτου ὡς εὐκόλου μέσ μνησαι· δ δὲ προβλέψαι οὐκ εἶχες, παρεσιώπησας· ἐγὼ δέ σε καὶ τοῦτο ὑπομνήσω· Μωϋσῆς μετὰ τοῦ νομοθέτης εἶναι, καὶ προφήτης ἐστί· καὶ τῆς προσ φητείας οσημέραι τὰς ἐκβάσεις θεωροῦμεν· σοῦ τὰ τι καὶ θαυμάσομεν; τὰς ἀσωτείας; τὰς σφαγάς; τοὺς ἐμπρησμούς; τὰς λεηλασίας; τὰς δυσφημίας; καὶ Sur. VII, 54, 60, 86. fuerit, ut Adamum adorareul: cumque cateri aderassent, solum Beliar noluisse obsequium exhibere: rogalum autem cur non adoraret, causam intulisse, quod ille ex luta exstitisset, ipse autem ex igue. Tum increpitum fuisse a De, ipsumque Deo contradixisse, et Adamo simul comminatum, suiscepto adversus eum odio, nonnisi paucos ex ejus posteris salvos fore. Pergit narrare paradisi historiam, et Adami exsilium. Verumtamen quicunque sacris Scripturis immutriti fuistis, devios deceptu ris excursus stultasque additiones probe cognoscitis. ob55. Scopus autem ejus huc collineat, ut divini præcepti violatores perire dicat, morigeros autem salvari. Atqui illorum seriem continuat, ex Adamo et deinceps contexens; nimirum hinc sperans sermonum suorum tradiţioni fidem accessuram. Mox itaque introducit incognitas nescio quas mas ol scurarum et siue nominibus personarum, quæ ad prædicandum ante Noe venerint, et quatenus illis creditum fuit, divinam benedictionem conferentium; quatenus autem discreditum, gravissimam maledictionem. Post Noe Zaletum quemdam prophetam legatumque introducit, fratremn Thamothi, hominem qui nunquam exstitit, atque a nemine unquam nominatus fuit; attamen ad idem officium venit; institutaque prædicatione, is quoque iHis qui sibi crediderunt Deni propitiavit; illi autem qui fuerunt increduli, perierunt, inquit, terrae nut in habitaculis suis maledicti. Post hunc, alium dicit prophetam, Nadianitem legationis et prædicationis causa ad gentem suam missum; eique nomen· fuisse Saice, Hunc pari modo contestatum esse, et similia prioribus egisse. Quos tamen homines neque Moyses neque quisquam illustrium auctorum agnoscit. Postremum memorat Moysem, aitque quatenus obelitum ei fuit, Dei patrocinium adfuisse; quatenus vero restitum illi est, vindictam reos persecutam. Atque hac via sibi strata, statim de se ipso dicit: 56. ‹ O homines, ego legatus Dei sum ad vos omnes. › Præclare enimvero! qui nullum divinæ putentia opus præ se fert, nihil sapientiæ aut virtutis laude digna, propria auctoritate, et absque demonstratione aut prædictione, legati sibi dignitatem sponte sumit. Quis vero stultissimus licet, et omni Dei cognitione carens, id ipsum aggredi nequeat? Si quoniam Moyses legislator est, idcirco et Mobamedes, quidni Pharao quoque in legislatorum numero sit? At enim quod facere, etsi male, putabas tamen te facere, id saltem probabili ratione narrare debueras: quia tamen quod præ te ferres, non habuisti, rem silentio transmisisti; sed ego tibi in memoriam reducam. Moyses non legislator tantummodo, verum etiam propheta erat, ejusq"e prophetiarum quotidie exitum cernimus. In te au Sur. VII, 104, 159.

743^ tem quid admiremur: libidines, cables, incendia, τῆς θείας Γραφῆς τοὺς λιθασμούς; λίθων γὰρ χείdeprædationes, blasphemias, et divinæ Scripturæ lapidationes? etenim lapidum instar sunt scelesti sermones tui. Legatus, inquit, Dei sum. Revera apparet cujusnani Dei tu legatus sis, Dei qui Deo adversatur, mendacis, calumniatoris: nihil enim præter hæc docet legationis tuæ sermo; tametsi auditoribus reverentiam incutere niteris veri Dei mentione. Verumtamen satis hinc coargueris, quod nibil Deo dignum effaris; et quod ipsum Deum blasphemiis labefactas, tibique ea ascribis quæ rerum natura non patitur. Nam quomodo Satanas erit, qui Salanam te quoque affirmante destruxit? Nonne viæ Dei, praecepta ipsius legesque appellantur, quas tu Satana vias esse dicis? 57. Post hæc, tanquam patris mendacli legatus et propheta, cum illo petræ scissæ miraculo quasdam suas miscet spurias fabulas, ut Moyse videatur sapientior, et accuratior historicus, ideoque ait:. Εt eruperunt ex illa duodecim fontes.» Et paulo post addit: ‹ Et cum Judæi contumaces in eo fuerunt, quod illis velitum erat, diximus illis: Estote simia, et facti sunt quidam illorum simie capistratæ. › Hactenus, quanquam haud intempestiva erat sermonis peregrinitas; sed plures idem mandantes. Rursus vero ad illas quibus tota ejus oratio contexitur blasphemias redit, nenipe Deum esse causam malorum, aitque: • Quem Deus dirigit, ille directus est; quos autem errare facit, illi sunt erronei.» Εt paulo post idem confirmans dicit: • Non pos-ideo animæ meæ sive utilitatem sive damnum, nisi quod voluerit Deus.»Oblitus autem, quod paulo antea prophetam se nuncupaverat, ait: ‹ Quod si omnia scirem, certe multiplicarer ex bono, neque me malum attingeret. Non sum ego nisi intimator et evangelizator populo credenti. › Deinde facta aliquanta idololatrarum oljurgatione; hanc enim semper sibi personam induit; adjectis nonnullis aversabilibus et absurdis, nugacem fabulam abrumpit. CONFUTATIO VII. 58. Septima Mohamedis fabula cæde humana et occidione tota redundat: inscribitur enim Manu- biarum divisio. Et quidem incltat armatque omnimode barbaros ut se Christianorum sanguine cruentent; injecta præsertim spe paratæ, ut ait, a Deo mercedis in paradiso iis qui cominus cum illis congredientur. Quintam autem manubiarum partem Deo dandam monet et ejus legato: non enim opor tebat lucrorum haud esse participem illum qui perditionis causa iisdem erat: congrtiumque erat, cruenti populi et cruentioris legati, cruenta esse facinora. Et ironicus ipse ironia illos uti jubet. Nobis interrogantibus in hac re et similibus, de belica expeditione siluit. Verumtamen sciendum est, quod gnarus illatam esse nobis propter iuSur. VII, 161, 167, 179, 199, ρους οἱ ἀσεβεῖς σου λόγοι· Θεοῦ, φησίν, [εἰμὶ] ἀπό στολος φαίνῃ γάρ όντως ποιου Θεοῦ ἀπόστολος ὑπάρ χεις, τοῦ θεομάχου, τοῦ ψευδηγόρου, του συκοφάν του· οὐδὲν γὰρ τούτου πλέον σου ὁ τῆς ἀποστολής διδάσκει λόγο;· κἂν εἰ δυσωπεῖν ἐπιχειρεῖ; τοὺς ἀκούοντας ἐκ τῆς τοῦ ὄντως Θεοῦ προσηγορίας· ἀλλ' ἐλέγχῃ ἐκ τοῦ μηδὲν τῶν τῷ Θεῷ προσηκόντων γνω μαδοτεῖν, καὶ τοῦ αὐτὸν τὸν Θεὸν ἀνατρέποντα δυδ φημεῖν, καὶ προσάπτειν αὐτῷ ἃ οὐδὲ αὐτὴ τῶν πραγμάτων ἡ φύσις ἐγχωρεῖ· πῶς γὰρ Σατανᾶς ἔσται, ὁ τὸν Σατανᾶν καταργῶν μετὰ σοῦ; ἢ οὐχὶ ὁδοὶ Θεοῦ αἱ ἐντολαὶ αὐτοῦ καὶ αἱ νομοθεσίαι αὐτοῦ ὀνομάζονται, ἂς σὺ ὁδοὺς φῆς εἶναι τοῦ Σατανά; να'. Εἶτα ἐπὶ τούτοις ὡς τοῦ πατρὸς τοῦ ψεύδους ὢν ἀπόστολος καὶ προφήτης, τῆς κατὰ τὴν ἀκρότο μου θαυματουργίας παρεισάγει τὰ νόθα αὐτοῦ μυ θεύματα, ὡς ἂν δόξῃ καὶ Μωϋσέως σοφώτερος και άκριβέστερος εἶναι ἐξηγητής, καί φησιν· ι Καὶ Εύρυσαν ἐξ αὐτῆς δώδεκα πηγαί.» Και μετ' ὀλίγον προστίθησιν (35)·. Οτ᾽ ἂν δὲ ἐπέμειναν οἱ Ἰουδαῖοι εἰς ἃ ἐκωλύοντο ἐξ αὐτῶν, εἴπομεν αὐτοῖς· Γένεσθε πίθηκοι 4 καὶ ἐγένοντο ἔνιοι πίθηκοι πεφίμως μένοι.» Τέω; εἰ καὶ μὴ ἄκαιρον ἦν τὸ τοῦ λόγου ξένον, ἀλλὰ πλείους αὐτὸ οἱ προστάξαντες. Πάλιν δὲ τῆς δι' ὅλου αὐτῷ τοῦ λόγου πλεκομένης μέμνηται δυσφημίας, τοῦ τὸν Θεὸν εἶναι τῶν κακῶν αἴτιον, και φησιν· ο Τὸν ὁδηγεῖ ὁ Θεὸς, ἐκεῖνος ἐστιν ὡδηγημέ νος· καὶ τοὺς πλανᾷ, ἐκεῖνοί εἰσιν ἐλλειμματισμένο... Καὶ μετ' ὀλίγα τὸ αὐτὸ βεβαιῶν, «ὅτι οὐ κυριεύω τῆς ψυχῆς μου ὠφέλειαν οὔτε βλάβην, ἀλλ' ὅπερ ὁ Θεός θέλει.» Καὶ ἐπιλαθόμενος ὅτι προφήτην ἑαυ τὸν πρὸ μικροῦ ἐπεφήμιζεν, λέγει·. Καὶ εἰ ἐγίνωσκον τὰ ἅπαντα, εἶχον πλεονάσαι ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ· καὶ οὐκ εἶχεν μου άψασθαι δεινόν. Οὐκ εἰμὶ ἐγὼ εἰ μὴ ἀνατάλτης καὶ εὐαγγελιστὴς λαοῦ πιστεύοντος· δόξα δὲ μικρόν τι καταγνῶναι τῶν εἰδωλολατούν των· τοῦτο γὰρ ἀεὶ ὑποδύεται τὸ προσωπεῖον, μετά τὸ θεῖναι αὐτόν τι τῶν ἀπευκταίων καὶ ἀδέκτων, αποτέμνει τὸν φλήναφον. ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΣ Ζ'. νη'. Ο έβδομος μῦθος τῷ Μωάμετ ανδροκτονίας και μιαιφονίας πεπλήρωται ἐπιγέγραπται γὰρ Περὶ μερισμοῦ σκύλων διανίστησι δὲ καὶ ἐξοπλί ζει τοὺς βαρβάρους παντοίῳ τρόπῳ τοῖς τῶν Χρι στιανῶν αίμασι καταχραίνεσθαι· ἐξαιρέτως δὲ τῇ ἐλπίδι τῆς ἀποκειμένης, φησί, παρά Θεῷ μισθαποδοσίας ἐν παραδείσῳ τοῖς ὁμόσε χωροῦσι κατ' αὐτῶν· πέμπτην δὲ μοῖραν τῶν σκύλων τῷ Θεῷ φησι διδόναι καὶ τῷ ἀποστόλῳ αὐτοῦ· οὐ γὰρ ἔδει μὴ καὶ τῶν κερδῶν αὐτοῖς κοινωνῆσαι τὸν καὶ τῆς ἀπωλείας απο τοῖς αἴτιον· ἔδει δὲ ἐκ μιαιφόνου λαοῦ καὶ μιαιφονωτέρου ἀποστόλου μιαιφόνους εἶναι τὰς πράξεις· εἰ ρωνευόμενος δὲ καὶ εἰρωνεύειν αὐτοὺς κελεύει· ἡμῶν αιτουμένων καὶ ἐν τούτοις καὶ τοῖς ὁμοίοις, τὴν ἐκε στρατείαν ἀπεσίγησε· τοῦτο δὲ δεῖ εἰδέναι, ὅτι συνιτών Sur. VIII, 1, 41.

τὴν διὰ τὰς ἀμέτρους ἡμῶν πλημμελείας ἐπενεχθεῖ- numera peccata nostra Dei iram, atheus hic barσαν ἡμῖν ὀργὴν ἐκ Θεοῦ, ὁ ἄθεος οὗτος βάρβαρος barus occasionem hinc arripuit blasphemandi ἤρπασε τὸν καιρὸν εἰς τὴν κατὰ τοῦ Χριστοῦ βλασφημίαν, καὶ δι' οὐδεμίαν ἑτέραν αἰτίαν φησὶν ἡμᾶς εἰς χεῖρας αὐτῶν παραδίδοσθαι, ἢ διὰ τὸ σύνθρονον τῷ Πατρὶ τὸν Χριστὸν ὁμολογεῖν· διὸ συνεχῶς ἀποφαίνεται· οὐ γὰρ ὁδηγεῖ ὁ Θεὸς λαὸν τῶν παρανόμων· πολλαχόθεν δὲ ἔστιν αὐτὸν ἀπελέγξαι τοῦτο κακώς τεκμαιρόμενον, φυσικῶς τε καὶ Γραφικῶς· Γραφι κῶς μὲν ἀπό τε τοῦ εὐσεβοῦς Ἰακὼν καὶ τοῦ βεβήτου Ησαύ, Ἰωσὴφ δὲ καὶ Πετεφρή, Δαβίδ τε καὶ τοῦ ἀγνώμονος Σαούλ, Ναβουχοδονοσὼρ καὶ τῶν αἰχμ αλώτων προφητῶν, καὶ ἑτέρων πλείστων ὁμοίων φυ σικῶς δὲ ἀπό τε προβάτων καὶ ἀγρίων θηρίων καὶ τῶν ὁμοίων, ἃ οὐχ ὡς χείρονα καὶ τῆς εἰς Θεὸν εὐ χαριστίας ἀνεπιτήδεια τὴν ἅλωσιν ἐξ αὐτῶν ὑπομέ νει· ἀλλ' ὡς ἕτερόν τινα ἔχοντα λόγον ἀπόῤῥητον οὕτω τέτακται. Christi; nullamque aliam ob causam nos traditos dicit illorum manibus, nisi quia consessorem Patri Christum confitemur. Ideo constanter effatur: non enim dirigit Deus populum peccatorem. Multifariam vero possumus hunc ceu argumentantem perverse coarguere, tum naturæ scilicet tum Scripturæ testimoniis. Apud Scripturam quidem, a pio Jacobo et Esau nequam, ab Josepho et Putiphare, a Davide et ingrato Saule, a Nabuchodonosoro et prophetis captivis, et similibus aliis plurimis. Ex natura autem, ab ovibus et silvestribus feris, et hujusmodi aliis: quæ sane haud tanquam pejores, et minus gratum erga Deum animum gerentes exitium ab aliis perpetiuntur: sed ob aliam secretiorem causam ita fuit constitutum. ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΣ Η'. νθ'. Ο όγδοος μῦθος τῷ Μωάμετ ἐπιγέγρα πται μὲν, Εἰς τὴν μετάνοιαν· παραινεῖ δὲ τοῖς βαρ βάροις ὡρισμένον τινὰ καιρὸν τῷ πότε χρόνῳ προσο μεἶναι τοὺς Χριστιανούς, ὡς ἂν βούλοιντο τὰ καθ' ἑαυτοὺς διαθέσθαι· εἰ μὲν οὖν ἑαυτῶν ἐγκρατεῖς γένοιντο, καὶ ἀποδιαστῶσι τῆς τῶν βαρβάρων περικρα τήσεως, πόλεμον ἀναίρεσθαι πρὸς αὐτούς· εἰ δὲ μετ ταγνοίεν, φησί, καὶ θρησκεύουσι τὴν αὐτοῦ δυσσέ βειαν, ἀδελφοὺς αὐτοὺς προσλαμβάνεσθαι· παραινεῖ οὖν τοῖς Χριστιανοῖς ὅτι κάλλιόν ἐστι μετανοήσαι καὶ ζῆν, ἢ Χριστιανίζοντας ἀποθνήσκειν· αὖθις τε ἀναιδῷς κατατυπεῖ τοὺς ἀθλίους βαρβάρους ἔν τε ἀπειλαῖς καὶ ἐλέγχοις καὶ ὀνείδεσιν ὡς καταρᾳθυμοῦντας τοῦ σεβάσματος αὐτοῦ· καὶ ἐπὶ τούτοις κατὰ τὸ πρότερον εἰρημένον πανούργημα ἐν ἑνὶ ἐλέγχῳ ἀμφοτέρους πειρᾶται ἐπιστομίζειν, Ἰου δαίους τε καὶ Χριστιανοὺς οὕτω παραλαλῶν· CONFUTATIO VIII. 59. Octava a Mohamede fabula inscribitur Penitentia. Admonet autem barbaros, ut definitum quoddam tempus observent erga Christianos, si hi velint res suas tractare. Quod si illi compotes sui efficiantur, et a barbarorum imperio discedant, tunc bellum contra eos suscipiendum. Sin vero, inquit, illos poenituerit, et impiam ejus sectam amplectantur, in fratrum loco eos suscipiant. Admonet ergo Christianos, melius esse pœnitere ac vivere, quam in Christianismo perstantes mori. Mox impudenter pulsat infelices barbaros, minis, increpationibus et conviciis, tanquam in cultu suo socordes. Postea codem, quem antea diximus, astu ambos unica reprehensione inhibere conatur, de Judæis simul et Christianis futiliter dicens: 60. • Dicunt Judai Israelem esse filium Dei. Christiani similiter dicunt Christum esse Dei Filium. Hic illis sermo in ore versatur. Consonant cum illorum sermonibus qui infideles ab ante fuerunt. Interficiet illos Deus propter ea quæ negant. Susceperunt apostolos suos et sacerdotes suos in dominos loco Dei, necnon Christum filium Mariæ. ξ. «Λέγουσιν Ἰουδαῖοι ὅτι ὁ Ισραήλ ἐστιν υἱὸς Θεοῦ· καὶ λέγουσιν οἱ Χριστιανοὶ ὅτι ὁ Χριστός ἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ· τοῦτό ἐστιν ὁ λόγος αὐτῶν διὰ τῶν στομάτων αὐτῶν· ἰσοφωνοῦσι τοῖς λόγοις τῶν ἀρνησαμένων ἐκ πρίν· φονεύσει αὐτοὺς ὁ Θεὸς, ἕνεκεν τῶν ἀρνοῦνται· ἐπελάβοντο τοὺς ἀποστόλους αὐτῶν καὶ τοὺς ἱερεῖς κυρίους πάρεξ Θεοῦ· καὶ τὸν Χριστὸν υἱὸν τῆς Μαρίας· καὶ οὐκ ἐκελεύσθη- Atqui non fuerat illis mandatum ut alium adoraσαν δουλεύειν εἰ μὴ Θεοῦ ἑνός.» Δύσνους ὁ βάρβαρος, ἐπεὶ ἀμαθὴς καὶ ἀπαίδευτος· εἰ γὰρ ὅλως προσῆν αὐτῷ λογικὴ σύνεσι;, ἔδει τὰ πρὸς τοὔνομα τοῦ υἱοῦ σημαινόμενα πρός θατέραν δόξαν τῶν ἐθνῶν προαναφωνῆσαι, καὶ τοῖς γε πρὸς αὐτὸν μὴ σφόδρα έναντίως φερομένοις ὁμαλώτερον ἐπιτιμῆσαι· τοὐναντίον δὲ τοῖς τὰ μάλιστα αὐτῷ διαμαχομένοις· οἵ τε γὰρ Ἰουδαῖοι οὐ γνήσιον υἱὸν Θεοῦ τὸν Ἰσραὴλ ὀνομά ζουσιν, ἀλλ᾽ ἢ ὅσον ἀποδεῖξαι τὴν περὶ αὐτῶν τοῦ Θεοῦ ὑπερκειμένην πρὸς τὰ λοιπὰ ἔθνη διὰ τοὺς πατέρας στοργήν· πῶς οὖν ὁ υἱὸς τοῦ πατρὸς τοῦ Sur. IX, 1 seq. Sur. IX, 31. PATROL. GR. CV. rent, præter Deum unum.» Malæ mentis barbarus, præterquam quod indoctus et ineruditus. Nam si rationalis ei intellectus inesset, debuisset nominis filii notionem secundum diversam duarum gentium acceptionem proclamare: et illos quidem qui haud magnopere a placito ejus discedunt, mitius objurgare; secus autem illos qui maxime ipsi adversantur. Nam Judæi nequaquam genuinum Dei filium Israelem dicunt; sed illatenus, ut ostendant, Dei amorem erga illos præstare amori patri qui apud cæteras gentes esse solet. Quomodo hic ergo Ita Græcus codex. Alcor. Arab. Ozair.

ἐπιλαβέσθαι πάρεξ Θεοῦ; Ερωτάσθωσαν Ἰουδαῖοι εξα ποτε τοῦτο ἐντεθύμηνται, ἢ ἐν Γραφαῖς αὐτῶν εἴρηται κύριος αὐτῶν ὁ Ἰσραήλ· εἰ δέ γε Χριστιανοὶ τῷ ὄντι ἀληθῶς καθ' 8 πρέπον Θεῷ γνήσιον Υιόν, καὶ τῆς αὐτῆς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς οὐσίας τὸν Χριστὸν ὁμολογοῦσιν τῇ θεϊκῇ οὐσίᾳ, κατὰ τὴν καὶ παρ' αὐτ τοῦ τοῦ βαρβάρου ὁμολογουμένην ἐκ Θεοῦ δεδόσθαι γραφὴν τοῦ Εὐαγγελίου. Ει γάρ, ὡς ὁμολογεῖ, θεόθεν δέδοται τὸ Εὐαγγέλιον, ἐν αὐτῷ δὲ γέγραπται, ὅτι τρίτον ἄνωθεν ὁ Θεὸς ὑπὲρ Χριστοῦ ἐπεβόησεν· πῆ μὲν, Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός; πῆ δὲ, Καὶ ἐδόξασα, καὶ πάλιν δοξάσω; τί ἄτοπον καὶ ξένον ποιοῦσιν οἱ Χριστιανοί, Θεὸν καὶ Θεοῦ Υἱὸν τὸν Χριστὸν ὁμολογοῦντες; τοῦ Θεοῦ αὐτὸ τοῦτο μαρτυde patre mendacii natus, ait Judæos dominum ψεύδους φάσκει αὐτοὺς κύριον ἑαυτῶν τὸν Ἰσραὴλ suum Israelem sibi sumpsisse, præter Deum? Interrogentur Judæi utrum id aliquando animo agitaverint, vel in illorum Scripturis occurrat dominus ipsorum Israel. Christiani autem verum reapse, prout decet, genuinum Filium esse confitentur Christum, ex eadem Patris Dei divina substantia; prout est in ea Scriptura quam ipse barbarus fatetur a Deo traditam, nempe in Evangelio. Nam si, ut fatetur, divinitus datum fuit Evangelium; in eo autem scriptum est, ter Deum desuper pro Christo clamasse; bis quidem: Hic est Filius meus dilectus °; semel autem: Ει clarificavi, et iterum clarificabo "; quid absurdum peregrinumve faciunt Christiani, Deum ac Dei Filium Christum conttentes? Deo hoc idem testante, et ροῦντος, καὶ τοῦτο μὲν ἐκ τῆς ἐπαινουμένης παρ' quillem in laudato ab ipso Mohamede libro. Quanquam arbitror nunquam lectam divinorum Evangeliorum a barbaro scripturam, sed illorum tantum nomine audito, laudasse; quin tamen sciret scriptum ibi quod vere Dei Filius Christus sit. 61. Quod tamen ex antiquiore etiam mysticorum ac prophetarum Scriptura exploratum est. Nam pares stellarum numero invenies rei hujus demonstrationes, jam inde a primo omnium libro Moysis, usque ad Danielem prophetam et reliquos. Quod quidem Moyses nosset Dei unitatem naturæ, et proprietatum id est personarum differentiam, palam factum est cum scripsit: Faciamus hominem ad imaginem ac similitudinem nostram 1. Item dixit: Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est ". Denique cum scripsit: Audi, Israel, Dominus Deus luus, Dominus unus est. Vi causativa nimirum et substantia et conspiratione unitam esse Trinitatem, manifestum est: secus enim contraria sibi scripsisset, superius quidem positis diversis personis colloquentibus; deinde unam personam inducens loquentem, audientem atque facientem. Quod nefas est. Tum et omnium veterum prophetarum luculentissimus Daniel, perspicue tempus quoque manifestavit Christi adventus, ejusdemque dignitatem significavit, dicens: Aspiciebam, et ecce in nubibus cœli, tanquam Filius hominis; eique datus est honor, et veneratio, et reliqua. Et quidem etiam Autiquum dierum in in throno sedentem 1. 62. Sed veteres omittamnus Scripturas. Ex ipsis Christi prædictionibus, harumque exitu, si certe stultus Mohamedes sapere aliquid poterat, divinam illius dignitatem intellexisset, necnon abs Joannis testimonio, quem ipse et prophetam et justum hominem dicens, admittit. Item a Christi miraculis per ejusdem symbola patratis, a sepultura et resurrectione. Sed nihil horum mente sua comprehendit hic latronum dux: neque ei cordi unquam fuit Dei notitiam assequi, sed decipiendis tantum auditoriMatth. 11, 17; Luc. 1x, 35. 10 Joan. xii, 28. ** Dan. vn, 13. Sur. III, 59. αὐτῷ βίβλου τῶν Εὐαγγελίων· ἀλλ᾽, οἶμαι, οὐκ ἀνέγνω πώποτε τὴν τῶν θείων Εὐαγγελίων γραφὴν ὁ βάρβαρος, μόνην δὲ αὐτῶν τὴν προσηγορίαν ἀκούων ἐξεθείαζε· καὶ οὐκ ᾤετο ἐν αὐτοῖς γεγράφθαι ὅτι ἀληθῶς Υἱὸς Θεοῦ ἐστιν ὁ Χριστός. ξα΄.. Ἐκ δὲ τῶν ἀπείρων τῆς προγενεστέρας τῶν θεοπτικῶν καὶ προφητικῶν Γραφῆς· ἀστέρων γάρ τις ἀριθμῷ σχεδὸν ἁμιλλωμένας εὑρήσει τὰς ἀπο δείξεις, ἀπ' αὐτῆς τῆς πρωτογράφου βίβλου Μωϋ σέως ἕως Δανιὴλ τοῦ προφήτου καὶ τῶν λοιπῶν. Ὅτι γὰρ Μωϋσῆς ᾔδει τοῦ Θείου τὸ τῆς φύσεως μοναδι κὸν, καὶ τῶν ἰδιοτήτων, ήγουν τῶν ὑποστάσεων, τὸ διάφορον, φανερόν· ἡνίκα ἔγραφε, Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ ὁμοίωσιν. Καὶ ὅτι ἔφασκεν, Ἰδοὺ γέγονεν Αδάμ ὡς εἰς ἐξ ἡμῶν. ᾿Αλλὰ καὶ ὅτε ἔγραφεν, "Ακους, Ισραήλ, Κύριος ὁ Θεός σου, Κύριος εἰς ἐστι· τῷ αἰτίῳ καὶ τῇ οὐ σίᾳ καὶ συμπνοίᾳ ἐνιζομένην ἐγίνωσκε την Τριάδα φανερόν· ἢ γὰρ ἐναντία ἑαυτῷ ἔγραφεν, ἄνω μὲν τι θεὶς διάφορα πρόσωπα διαλεγόμενος, μετέπειτα δὲ ἕν μόνον ἐκήρυττεν είναι πρόσωπον τό τε λέγον καὶ ἀκοῦον καὶ ποιοῦν· ὅπερ ἀθέμιτον. Καὶ ὁ πάντων δὲ τῶν πάλαι προφητῶν ἐμφαντικώτατος Δανιήλ, τρα νῶς καὶ τὸν χρόνον ἐδήλωσεν τῆς Χριστοῦ ἐλεύσεως, καὶ τὴν αὐτοῦ ἀξίαν ἐσήμανεν, ἡνίκα λέγει· Εθεώ ρουν, καὶ ἰδοὺ ἐπὶ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ ὡς υἱὸς ἀνθρώπου· καὶ αὐτῷ ἐδόθη ἡ τιμὴ, καὶ ἡ προσκύνησις, καὶ τὰ ἑξῆς· καίτοι τοῦ Παλαιοῦ τῶν ἡμερῶν καθεζομένου ἐπὶ τοῦ θρόνου. ξβ'. Ἀλλ᾽ ἀφείσθω τὰ ἀπὸ τῶν ἀρχαίων Γραφῶν· ἀπ' αὐτῶν τῶν τοῦ Χριστοῦ προφρήσεων, καὶ τῶν τούτου ἐκβάσεων, εἴ γε συνιέναι ο μάταιος ίσχυε, τὸ τῆς θεότητος αὐτοῦ σέβας κατέλαβεν ἂν καὶ ἀπὸ τῆς τοῦ Ἰωάννου μαρτυρίας, ὃν προφήτην καὶ ἄνδρα δίκαιον αὐτὸς καταγγέλλων ἀποδέδεκται ἢ καὶ ἀπὸ τῶν θαυματουργιῶν τῶν αὐτοῦ συμβόλων, τοῦ τάφου, φημὶ, καὶ τῆς ἀναστάσεως· ἀλλ' οὐδὲν τού των συνεώρακεν ο λοχαγωγός· οὐδὲ γὰρ ἦν αὐτῷ θείας φροντὶς ἐπιγνώσεως πώποτε, πλὴν ὅσον τοῦ : Gen. 1, 26. 1 Gen. 1, 22. 18 Deut. vi, 4.

REFUTATIO MOIIAMEDIS. θηρᾶσαι διὰ τῆς προσηγορίας τῶν Γραφῶν τοὺς bus commemoratione Seripturarum studebat. Nam ἀκούοντας. Τί γάρ, φέρε εἰπεῖν, ἀληθῶς λέγων στοι χεῖν τὸν τοῦ φίλου αὐτοῦ λόγον ἐπὶ βεβαιώσει τινῶν πραγμάτων διηρνημένην, ἐπὶ ἔργῳ τίθεται τὴν ἐκείνου πίστιν; Εἰ δὲ καί τίς που εὑρεθείη τοοιοῦτος, ὑπὸ κατάραν ἐστί, κατὰ τὴν Γραφήν· Οὐαὶ γὰρ, φησὶν, ἁμαρτωλῷ ἐπὶ δύο τρίβους πορευομένῳ! ὥσπερ δὴ καὶ οὗτος ὁ ἄφρων τε καὶ ἀπάνθρωπος· οἱ μέν φασιν εἶναι τὸν Ἰσραὴλ υἱὸν Θεοῦ, οἱ δὲ τὸν Χριστόν. Τί οὖν τοῦτο ἐναργὲς σημεῖον ψεύδους ἀεὶ κρίνεις, τὸ διαφόρων προσώπων ἀμφιβαλλόντων περί τινος μὴ συμφωνεῖν ἀμφοτέρους; καὶ ἀναίρεσιν οἴει τοῦ πράγματος παντελή γίνεσθαι όπηνίκα τινὲς περὶ αὐτοῦ διαφόρους ἔχωσι δόξας, καὶ τῇ τῶν ἑτέρων μερῶν ἀποφάσει; ἢ οὐδέτερον τούτων, ἢ παντάπασιν οὐκ ὢν ἀπελέγχεσθαι νομίζεις; ὑπέρευγέ σου τῆς φιλαλήθους γνώσεως· τί οὖν ποιήσεις ἡμῶν μὴ πι στευόντων τῷ Θεῷ σου, ἀλλὰ τῷ Θεῷ ἡμῶν, καὶ σοῦ τῷ νομιζομένῳ θεῷ σου πιστεύοντος, ἀλλ᾽ οὐχὶ τῷ Θεῷ ἡμῶν, εἰπέ; Σοῦ γάρ ἐστι κατὰ τὸν προφήτην ἀφρόνως εἰπεῖν, Οὐκ ἔστι Θεός· εἰ ἕτερος παρ' ἑκατέρων Θεός, ἴδε ποῦ αὐτῷ ὁ κραταιὸς ἔλεγχος αὐτοῦ κατέστραπτε· Οντως ἐπιστρέψει ὁ πόνος αὐτ τοῦ εἰς κεφαλὴν αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ κορυφὴν αὐτοῦ ἡ βλασφημία αὐτοῦ καταβήσεται· εὐλόγως δὲ καὶ ὁ τῆς παιδίσκης υἱὸς φύσει δοῦλος, ἵν' οὕτως είπω, τυγχάνων, τὴν τοῦ υἱοῦ προσηγορίαν, οὐδὲ κατὰ χάριν κατὰ τὸν Ἰσραὴλ φαντασθῆναι ἰσχύει· δουλοπρεπῶς ἀνηνεγμένος, καὶ δουλοπρεπώς μεμυημένος, καὶ τούτου πλέον οὐδέν. ξγ'. Ἐφεξῆς δὲ τὸ περὶ τὸν Ἀντίχριστον εἰρημένον σημεῖον τῷ ᾿Αποστόλῳ, ἐναργῶς ἐν τούτῳ ἔστιν εὐα ρεῖν «Κἂν ἀηδῶς ἔχωσιν οἱ ἀρνησάμενοι, Θεός ἐστιν ὁ πέμψας τὸν ἀπόσολον αὐτοῦ, εἰς ὁδήγησιν καὶ εἰς πίστιν ἀληθινὴν, τοῦ δεσπόζειν αὐτὸν ἐπάνω πάσης πίστεως.» Τοῦτο ταυτόν ἐστι τῷ, Ἀντικεί μενος καὶ ὑπεραιρόμενος ἐπὶ πάντα λεγόμενον Θεὸν ἢ σέβασμα· ἁπλῶς τοῦ δεσπόζειν αὐτὸν ἐπάνω πάσης πίστεως· ἐφαυλίσθη ἄρα παρ' αὐτῷ καὶ ἡ τοῦ 'Αβραάμ πίστις, καθ᾽ ἦν αὐτὸς πιστεύειν ἐνόμιζε· καὶ οὐχ ὁ νόμος μόνον οὐδὲ τὸ Εὐαγγέλιον· ἐπάνω γὰρ πάσης πίστεώς φησιν· τὸ δὲ ἀληθινὴν, εἴρηται, ὡς πρὸς τὰς λοιπάς· οὐκ ὀκνῷ τοῦ λοιποῦ περὶ αὐτ τοῦ ἐντεθυμῆσθαι, ὅτι καὶ οὗτος Αντίχριστος ἐστιν ἀληθῶς· μετ' ὀλίγον δ' ὅποι φέρεται ὁ σύμπας τῆς θεομαχίας σκοπός, ἔκδηλος γίνεται· ὁ γάρ τοι έως τοῦ νῦν διισχυριζόμενος ὅτι Θεὸς Υἱὸν οὐκ ἔχει, οὐ θαῤῥῶν ἑαυτῷ ταῦτα φιλονεικοῦντι, ἀλλὰ διαλογισάμενος ὅτι τυχὸν καὶ ἔχει, οὐκ ἀναδύεται ἑαυτῷ τοῦτο προσάψαι τὸ πρόσωπον· εἰ καὶ ἐκ πλαγίου τοῦτο ἐπήγαγεν, καὶ προσποιεῖται οιονεί σχηματίζεσθαι βλαχίαν πάνυ αἰσχρὰν, και φησιν • Τινές συηνοῦσι [cod. σιαίνουσι] τὸν προφήτην, καὶ λέγουσιν ὅτι αὐτὸς Υἱὸς Θεοῦ ἐστι.» Καὶ οὐκ εἶπεν ὅτι ὁ 14. 46 Psal. xuit, 1. 16 Psal. vul, 17. 15 Eccli. 11, Nempe Agaris filius. Sur. IX, 53. Sur. IX, 63, 72. Ita in codice Græco est, Υιός, Filius. At Arab. ἡ quomodo, ore, veri aliquid diceret, qui se sponderet amici sententiam sequi ob rei alicujus confirmationem, et tamen negatam circa id negotium illius fidem recitaret? Quod si quis hujusmodi reperiretur, iu maledictionem a Scriptura edictam incideret: Va enim, inquit, peccatori qui duplici via graditur 18: veluti reapse facit hic etiam vesanus et inhumanus. Judæi quidem filium Dei Israelen dicunt; Chri stiani autem, Christum. Cur tu porro hoc evidens semper judicas mendacii indicium, quia diversa personæ de re aliqua aliter sentientes, sententiis non conspirant? existimasque perimi omnino rem aliquam, si forte nonnulli diversam de illa sententiam gerant? Et ob alterutrius partis negationem, vel nihil hujusmodi stare, vel omnino unquam exstitisse judicas? Macte ista veritatis amica mente tua! Quid ergo facies, nobis non credentibus Deo tuo, sed nostro? te autem putato tuo Deo credente, non autem nostro? Dic, sodes. Superest tibi, ut prophetæ verbis dicas: Non est Deus ", quoniamn diversus est apud ambos Deus. Vides quo validum ejus argumentum tanquam fulmen deciderit. Vere convertetur labor ejus in caput ejusdem, et in verticem ipsius blasphemia propria descendet ". Præclare famulæ filius, naturaliter ut ita dicam servus, filii appellationem ne secundum gratiam quidem imaginari valet, cum ipse serviliter sit natus, scr viliter sacris initiatus, et nihil amplius. 63. Deinde dictum ab Apostolo de Antichristo signum, perspicue in Mohamede conspicere licet. Ait enim Etiamsi moleste ferant negantes, Deus est qui misit legatum suum, ob directionem veramque fidem, atque ut dominetur cuilibet fidei. › Hoc perinde est atque illud: Qui adversatur es extollitur supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur 18, id est, quod prorsus cuilibet fidei dominatur. Ergo apud hune despicatui est etiamı fides Abrahami, ad cujus normam se quoque credere existimabat: atque exsufflat non legem tantummodo et Evangelium; se enim cuilibet fidei superiorem dicit; suamque veram affirmat reliquis comparatam. Jamque ego non ambigo, hunc deinceps Antichristum judicare, cujusmodi reapse est. Paulo autem post apparet quo totus ejus adversandi Deo scopus tendat: nam qui hactenus Deo non esse Filium contenderat, haud sibi confidens talia verbis vindicare, reputans tamen fortasse jam habere, hanc sibi personam non induit, quanquam oblique id agit: simulat itaque et confingit turpeni admodum stoliditatem, aitque: • Nonnulli lædunt prophetam, dicuntque ipsnm esse Filium Dei.» Et non dixit exclusivo sensu et unicum Filium Dei, 18 11 Thess. 11, 4. auris. Dicerem scripturæ Græcæ mendum ɔli; pro oùç, auris, nisi mox Nicetas de Filio reapse loqueretur.

de illo cogitans quem contendit destruere; ne omni Υἱός ἐστιν, λογιζόμενος ἐν ἀνελεῖν ἀγωνίζεται, ἵνα suo dolo nudatus, una cum illo corrueret. Sed dicunt, ait, ipsum esse Filium Dei: quasi dicat: Si me vultis Filium confiteri, ego prædicto proximior sum. Postea nonnulla indecore blaterans, nugarumque suarum nugacibus demonstrationibus firmare jactitans, nominat quosdam Thamut et Madian et Mateuchamat, ad quos, inquit, legati revelationem suam deferebant. Prorsus autem hi sunt incogniti, et sine ulla probatione, prout et ipse est. Illico autem barbaros contra nos in prælium mittit, et quæ ad id concitare valeat allatrans, vanam fabulam concludit. CONFUTATIO IX. μὴ γυμνὸς παντελῶς τοῦ δούλου καταληφθείς συν σκελισθῇ, ἀλλ' ὅτι αὐτὸς Υἱός ἐστιν· ὡς ἂν εἰ ἔλεγεν, ὅτι Εἰ θέλετε Υἱὸν Θεοῦ ὁμολογεῖν, ἐγὼ τοῦ λαλουμένου ἐγγύτερον· εἶτα βαττολογήσας τινὰ ἀσέμνως, καὶ τῶν αὐτοῦ φλυαριῶν διὰ φλυαρίας τὰς ἀποδείξεις πιστοῦσθαι ἀβρυνόμενος, μέμνηταί τινων Θαμούτ, καὶ Μαδιάμ, καὶ Ματευχαμάτ πρὸς οὓς ἔφερον, φησίν, οἱ ἀπόστολοι αὐτῶν τὴν φανέρω σιν, ἀδήλων ὄντων τούτων καὶ ἀναποδείκτων, ὥσπερ δὴ καὶ αὐτός· καὶ εὐθέως ἐκστρατεύει καθ᾿ ἡμῶν τοὺς βαρβάρους, καὶ τὰ εἰς τοῦτο αὐτοὺς ἐρεθίζοντα καθυλακτήσας, ἀποκόπτει τὸν φλήναφος. ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΣ Θ'. ξδ'. Ὁ ἔνατος τῷ Μωάμετ μῦθος ἐπιγέγραπται μὲν Εἰς τὸν Ἰωνᾶν, οὐδὲν δὲ τοῦ Ἰωνᾶ ἐν αὐτῷ φέρεται· ἀλλ᾽ εὐθέως ἐκ προοιμίων ὥσπερ μα χόμενος καὶ ἐγκαλῶν ἢ εἰρωνευόμενος επεισέρχεται λέγων· ο 'Αρα ἦν τοῖς ἀνθρώποις ξένον ὅτι ἀπεκά λυψεν ὁ Θεὸς πρὸς ἄνθρωπον ἐξ αὐτῶν τοῦ διαμαρτ τύρασθαι τοῖς ἀνθρώποις καὶ εὐαγγελίσασθαι τοῖς πιστεύσασιν ὅτι ἔστιν αὐτοῖς προκοπὴ ἀληθινὴ παρὰ τοῦ Κυρίου αὐτῶν;» ταῦτα δὲ ὡς ἐκ προσώπου δῆθεν Θεοῦ λέγει περὶ αὐτοῦ· εἶτα εἰσάγει τοὺς καὶ, κατὰ τὸ εἰκὸς, διαπιστοῦντας καὶ λέγοντας, ὅτι οὗτος φαρμακός ἐστιν· τοῦτο αὐτὸς ὑπὲρ ἑαυτοῦ. Ἡμεῖς δὲ πρὸς τὸν πρῶτον λόγον οὐ πάνυ φαμὲν ξένον τὸ παρὰ Θεοῦ ἀποκαλυφθῆναι καὶ εὐαγγελισθῆναι τοῖς πιστεύουσιν, ὅτι ἔστιν αὐτοῖς προκοπὴ ἀληθινὴ παρ' αὐτοῦ· ἕως δ' ἂν ἀληθεύῃ τὸ, προκοπὴ ἀληθινή, περὶ αὐτοῦ· τούτου δὲ ψεύδους πεφηνότος, τὸν λέγοντα ἀποκεκαλύφθαι τι τοιοῦτον, ὡς ἄνομον ἀληθῶς, καὶ, ὡς αὐτός φησι, φαρμακὸν ἀποστρεφόμεθα· τόν τε γὰρ ᾽Αβραὰμ τοιοῦτον ἔγνωμεν, καὶ οὐ ξενιζόμεθα· Θέλει γὰρ ὁ Θεὸς πάντας ἀνθρώπους σῶσαι, καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν· ἐκ γὰρ τῆς εἰδώλων ἀγνωσίας προέβη ὁ ᾿Αβραὰμ εἰς προκοπήν ἀληθινὴν θεογνωσίας, διὰ τὸ ἀποκαλυφθῆναι αὐτῷ τοῦτο παρὰ Θεοῦ· καὶ τὰ ἔργα αὐτῷ τῆς θεοσεβείας εκδηλότερα γέγονε βεβαιοῦντα τὴν τῆς ἀληθείας ἐπίγνωσιν. Μετ' ἐκεῖνον πάλιν ἔγνωμεν Μωϋσέα ἀποκαλυφθέντα παρά Θεοῦ διαμαρτύρασθαι τοῖς ἀνθρώποις, ὅτι ἔστιν αὐτ τοῖς προκοπὴ ἀληθινὴ πιστεύουσι παρὰ τοῦ Κυρίου αὐτῶν· καὶ ἐγένετο τοῦτο· ἀπὸ γὰρ τῆς περὶ τὸν Αβραὰμ ἔτι ἀτελοῦς οὔσης θεογνωσίας καὶ πολι τείας, ἐπὶ τὴν μᾶλλον τελείαν θεογνωσίαν καὶ πολιτείαν ἀνῆγεν τοὺς αὐτοῦ ἐκγόνους ὁ τοῦ Θεοῦ νόμο;" εἰ γὰρ μὴ τοῦτο δοθῇ, περιττὰ καὶ ἄκαιρα πάντα τὰ τοῦ νόμου, τό τε σάββατον καὶ αἱ θεόδεκτοι θυσίαι, ἅτινα Αβραὰμ οὐκ ᾔδει, ὅπερ ἀδύνατον. Μετά Μωυσέα, ἵνα καταχρήσωμαι τῷ τῆς ἀποκαλύψεως ὀνόματι, ἕως ἂν ἡ ἔκβασις τὸ πᾶν δηλώσῃ, ἀπεκάλυψεν ὁ Θεὸς διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῖς ἀνθρώποις, ὅτι ἔστιν αὐτοῖς προκοπὴ ἀληθινὴ τοῖς πιστεύουσι παρὰ Κυρίου" καὶ ἔσχεν ὁ λόγος τὸ ἔργον πέρας· ἥ τε γὰρ θεογνω 64. Nona a Mohamede fabula inscribitur Jonas, nihil tamen de Jona in ea occurrit. Sed statim ab exordio tanquam pugnans et reprehendens et ironia quadam utens, «An, inquit, novum est hominibus, quod Deus alicui homini ex illorum numero revelaverit testari hominibus et evangelizare credentibus, quod ipsis est incrementum verum a Domino ipsorum? › Hæc scilicet tanquam ex Dei persona de se ipso ait. Deinde inducit homines merito non credentes, dicentesque: Magus hic est. Hoc ipse de se. Nos vero ad priorem sermonis partem dicimus, haud sane novum esse, quod ex Deo reveletur aliquid et evangelizetur credentibus, quia sine dubio incrementum illis fit a Deo. Quod tamen verum incrementum circa Mohamedem factum sit, id cum putum mendacium appareat; hominem qui hoc sibi revelatum dicit, ceu vere scelestum, atque ut ipse ait magum, abominamur. Abrahamo ita factum scimus, neque miramur: Vult enim Deus omnes homines salvare, et ad agnitionem veritalis venire 19. Etenim ex idololatrica inscitia processit Abrahamus in incrementum verum divinæ notitiæ, quia hæc ei revelata a Deo fuit; et mox opera ejus religiosa manifestiora evaserunt, veritatis cognitionem firmantia. Post illum denuo novimus Moysem illuminatum a Deo, ob testandum hominibus, quod ipsis credentibus flat incrementum verum a Domino ipsorum. Atque ita reapse evenit. Namque ab Abrahami adhuc imperfecta Dei notitia et vitæ instituto, ad perfectiorem divinam scientiam moresque deduxit illius posteros lex. Nisi enim hoc concedatur, supervacanea fuerunt et importuna omnia legis instituta, et Sabbatum, et Deo acceptabiles hostiæ, quæ omnia Abrahamo fuere incognita; quod impossibile est. Post Moysem, ut pergam uti revelationis nomine, donec exitus omnia manifestet, revelavit Deus per Jesum Christum hominibus, quod fit ipsis incrementum verum, credentibus scilicet, a Domino; verbaque in rem collata fuere: nam et Dei cognitio clarior, et vitæ mos accuratior exstitit. Idque vel inde constat, 19 1 Tim. 11, 4. Aliter hic vides apud Maraccium. Sur. X, 3.

σία τρανοτέρα, καὶ ἡ πολιτεία ἀκριβεστέρα καθ. quod antiquis dictum fuit, Ne occidatis; nobis έστηκε· καὶ δῆλον ἐν τῷ ἐκείνοις μὲν λέγεσθαι, μή autem, Ne irascamini 31. φονεῦσαι· ἡμῖν δὲ, μὴ ὀργισθῆναι. ξε'. Ἐπεὶ οὖν προκοπή ἀληθινὴ καθορᾶται, ἐπὶ μὲν ᾿Αβραὰμ ἀπὸ τῶν εἰδώλων ἀγνωσίας Θεοῦ ἐπὶ Θεῷ· καὶ μάρτυς ὁ βίος αὐτοῦ· ἀπὸ ᾽Αβραὰμ ἐπὶ τὸν νόμον προκοπὴ ἀληθινή· καὶ μαρτυρεῖ ἡ εὐταξία τῆς νομοθεσίας· ἀπὸ δὲ τοῦ νόμου ἐπὶ τὸν Κύ ριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν προκοπὴ ἀληθινή· καὶ μαρτυρεῖ τὸ ἀκριβὲς τῆς εὐαγγελικής πολιτείας οὐκ ἔστι ξένον τοῖς ἀνθρώποις, ὅτι ἀπεκάλυψεν δ Θεὸς πρὸς ἄνθρωπον ἐξ αὐτῶν τοῦ διαμαρτύρασθαι καὶ εὐαγγελίσασθαι τοῖς πιστεύουσιν ὅτι ἔστι προκοπὴ ἀληθινή. Είδωμεν λοιπὸν εἰ καὶ ἐπὶ τοῦ Μωάμετ τοῦτο γεγονός εὕρηται· δοκεῖ γὰρ σεμνύνειν καὶ τὴν ᾿Αβραὰμ πίστιν, καὶ τὸν νόμον, καὶ τὸ Εὐαγγέλιον. καὶ τὸν μὲν ᾽Αβραὰμ καὶ τὸν νόμον, αὐτὸς οὐκ ὀφείλει παραυξήσαι, τὸ μέντοι Εὐαγγέλιον ἐξ ἀνάγκης. Επισκεψώμεθα οὖν τίνα τῶν ἐντολῶν τοῦ Χριστοῦ ἐπηύξησεν· ἆρά γε τὰ περὶ τῆς ἀκτημοσύνης; ἆρά γε τὰ περὶ σωφροσύνης; ἆρά γε τὰ περὶ ἀοργησίας; ἀλλ᾽ οὐδὲν τούτων παρ' αὐτοῦ καθορᾶται· μᾶλλον μὲν οὖν καὶ ἀπεναντία τούτοις πᾶσιν ἔγραψέ τε καὶ ἔδρασε· λείπεται ἄρα ἐννοεῖν ἐξ ἀνάγκης μὴ ἐκ Θεοῦ αὐτὸν ἀποκαλυφθῆναι· ἢ ὡς μὴ διαμαρτυράμενον τοῖς ἀνθρώποις, μηδὲ εὐαγγελισάμενον τοῖς πιο στεύουσι προκοπὴν ἀληθινὴν, ἀλλ᾽ ἀναστροφὴν, μάλ. λον δὲ καταστροφὴν καὶ ἀπώλειαν· ἰδοὺ δὴ τὸν οἰκεῖον αὐτοῦ λόγον, γνώμονα καὶ κανόνα λαβόντες, δι' αὐτοῦ αὐτὸν ἀπηλέγξαμεν μὴ ἀποκαλυφθέντα παρὰ Θεοῦ· ἀλλ' ὡς αὐτὸς μὲν ἔφη, φαρμακὸς ἔστι, εἰ βούλοιτο· πλήν γε θεόθεν οὐδὲν ἔλαβε· τούτου δὲ ἐκπεσών, ὅποι δὴ καὶ τετάξεται, οὐκ ἄδηλον· καὶ ἀληθεύσει ὁ εἰρηκώς, Πεσοῦνται ἐν ἀμφιβληστρῳ αὐτῶν οἱ ἁμαρτωλοί· τούτων αὐτοῦ τῶν ἀφαυροτάτων λογίων, ἔτι σαθρότερα ῥησείδια υποτιθέμενα, διὰ τὴν παντελή χαύνωσιν καὶ ἀδράνειαν, εύλογον παριδείν ἐκρίναμεν φύσεως μὲν γὰρ τῷ ὄντι πονη ρᾶς καὶ πολυλάλου, μᾶλλον δὲ φλυάρου καὶ γρασ πρεποῦς ἐτύγχανεν· ἔτι δὲ καὶ δειλῆς καὶ ὀργίλου καὶ ὑπούλου καὶ μεγαλορήμονος· καὶ οὐκ οἶδ' ὅ τι κακὸν ἐνέλιπε τῷ διαβόλῳ ὅπερ αὐτῷ οὐ προσῆν ὀρθῆς δὲ κρίσεως καὶ διανοίας εὐστόχου παντάπασιν άμοιρος αὐτοῦ ὁ πᾶς λόγος τυγχάνει· διὸ αὐτὸν παρ ήσομεν ἐν τούτοις ἀδολεσχοῦντα καταλύσαι τὸν φλή. νατον. ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΣ Ι. ξς'. 'Ο δέκατος μῦθος τῷ Μωάμετ, Λόγος Σούδ ἐπιγέγραπται (β), καὶ τὸ προοίμιον καυχήσεως πε πλήρωται κομψῆς, ὅτι, φησίν, ὑπὸ σοφοῦ ἀνδρὸς ἐσοφίσθη καὶ ἐστίχθη καὶ διεκρίθη· τέως μέντοι τῆς παρὰ ἀνθρώπων γνώσεως ἐπιδεῖ ὁμολογεῖ τὴν τοῦ Θεοῦ αὐτοῦ Γραφήν· ἄρχεται δὲ πάλιν καταπλήττειν τοὺς βαρβάρους, ὅτι δὲ Θεοῦ εἰσιν νομοθεσία: τὰ τοιαῦτα παίγνια· καὶ καταφοβεῖ αὐτοὺς, εἰ μὴ πείθοιντο, ἀπό * Exod. xx, 13. "Matth. v, 22. Sur. XI, 2, 4, 26, 40, 42, 49. 65. Verum ergo incrementum conspicitur; sub Abrahamo quidem ad idololatrica inscitia Dei, ad Deum ipsum; cujus rei testis vita ipsius. Ab Abrahamo ad legem incrementum verum, quam rem testatur legislationis recta ordinatio. lege denique ad Dominum nostrum Jesum Christum incrementum verum, prout demonstratur a perfecto evangelicæ vitæ genere. Non est ergo novum inter homines, quod Deus revelet alicui ex eorum numero, ut testetur atque evangelizet credentibus verum fieri incrementum. Superest ut videamus utrum sub Mohamede id contigisse comperiatur. Etenim is venerari videtur Abrahami ddem, et legem, et Evangelium. Et Abrahamum quidem atque legem is non debet augere; necessarie vero Evangelium. Spectemus itaque, quodnam de Christi mandatis auxerit; num illud de non possidendo? uum de pudicitia? num de mansuetudine? Atqui nihil horum apud Mohamedem conspicitur; immo omnia his contraria scripsit egitque. Reliquum ergo est, ut necessario putemus nihil a Deo ipsi revelatum; sed neque hominibus quidquam testatum, neque verum incrementum credentibus evangelizasse, sed decrementum potius et subversionem atque exitium. Ecce enim propria illius verba ceu guomonem regulamque secuti, ipsum per semetipsum convicimus, nullam a Deo revelationem accepisse. Sed, ut ipsemet dixit, esto utique, si vult, magus, sed certe divinum nihil accepit. Ab hoc gradu dejectus, ubinam sit reponendus, patet: veraxque erit ille qui dixit: Incident in retiaculum suum peccatores 33. His infirmissimis ejus sermonibus marcidiores adhuc dictiunculas ab eo subjunctas, propter futilitatem ipsarum et inutilitatem, merito a me omittendas judicavi. Fuit enim Mohamedes indole prava, loquace, vel potius vetularum more nugace; formidolosa insuper, iracunda, suspicace et arrogante: atque haud scio an quid pravi diabolo resit, quo Mohamedes caruerit. Recto autem judicio ac solerti mente omnis ejus sermo prorsus est expers. Quamobrem ipsum sinemus cum his jocularibus fabulæ suæ coronidem imponere. CONFUTATIO X. 66. Decima a Mohamede fabula inscribitur Sermo Chudi. Prooemium egregia gloriatione abundat, quia dicit hunc sermonem a sapiente viro sapienter elaboratum, dispositumque periodis et distinctum. Interim sane humana peritia egentem confitetur Dei ipsius Scripturam. Rursus autem incipit timorem barbaris incutere, quod Dei leges sint, hæc sua ludicra: territatque illos, nisi crediderint, futura * Psal. GxL, 10.

punitione, eliis quæ preter exspectationem accidunt τε τῆς μελλούσης κολάσεως, ἀπό τε τῶν συμβαινόν humanæ vitæ molestiis. Nam si quid, inquit, vobis eveniet terra marive, id utique propter vestram in his incredulitatem patiemini. Adducitque testem prophetam legatumque Noe, cui cum omnes fidem denegarent, omnes perierunt: et quod unus filiorum ejus incredulus, aquis suffocatus fuerit, sene spectante et quod ex unaquaque animalium specie haud septem ac duo paria, sed unum tantummodo par secum detulerit. Additque tanquamı aliquo ei aspirante: Hæc ex historiis remotorum tibi nota facimus, quæ tu ignorabas, populusque tuus ante hoc tempus. Ecce autem ipse Mosaicam Scripturam se non legisse confitetur; quandoquidem illam haud recte recitat, sed perverse omnino, ct sibi contradicentem. Hinc constat, eum qui illam historiam dictavit, haud nunc cum Mohamede loqui. Sed ejus potius Scripturæ falsatio vel ab homine Manichæo erat, vel a dæmone; vel ipse Mohamedes dedita opera malitiosus est, volens se supra Moysem evehere. Praeterea Zalethum inducit prophetam, ignoti populi magistrum; et quod is illi mandaverit, quominus camelo cuidam feminæ nocerent in agris pascenti: et quod illi immorigeri illam occiderint, ideoque traditi sint propter camelum iræ Dei in habitationibus suis maledicti, qui et nusquam apparuerint. Terribile a barbaro exemplum ubique proponitur; sed tamen rei veritas nulla apparet. Memorat etiam Abrahami in meridie visionem, itemque Lotum; verumtamen omnia corrumpit atque confundit. Simul et immissam Sodomis iram ponit, et incogniti cujusdam Soaipi Madianita mentionem facit, si hic unquam inter homines fuit. Res quoque Pharaonis attingit, nectitque iis stultam suam prædicationem, seque illis æqualem facit; Et meos, inquit, sermones admittite. Atque ita nugatorium hoc capitulum claudit. Oportet vero summam barbari animadvertere inconsiderantiam qui tam libere personas illustres memorat, contrarium tamen illis vitæ institutum sectatur. Ergo alterutrum peccat; vel enim se prævaricatorem esse non intelligit, vel id omnes latere existimat: quorum alterum summæ dementiæ est, alterum vesaniæ et impudentia. CONFUTATIO XI. 67. Undecima a Mohamede fabula inscribitur Joseph; narrat autem res pudici Josephi modo´imperiecte, modo interpolatas et extensas, quædam etiam ridicula et turpia, et quod Rachel ad pedes ejus procubuerit cum Israele patre illius in Ægypto. Atqui Moyses dicit ipsam præmortuam in partu Benjamini. Adeo semper studet fallacem demonstrare virum visione Dei donatum! Additque: ‹ Atque hæc ex historiis antiquorum tibi reveamus Arabicis litteris.» Atqui alibi dicit, se sine scripto has ineptias suas recepisse. Est autem verSur. XI, 64, 69, 70, 76 seq. 83, 98. των παρὰ προσδοκίαν ἀνιαρῶν τοῖς ἀνθρώποις· εἴ τι δ᾽ ἂν γὰρ, φησί, συμβαίνῃ ὑμῖν, εἰ τε ἐν γῇ εἴτε ἐν θαλάσσῃ, διὰ τὴν περὶ ταῦτα ἀπιστίαν πείσεσθε· καὶ παράγει εἰς μαρτυρίαν προφήτην καὶ ἀπόστολον γεγονότα τὸν Νῶς· καὶ ὅτι πάντων ἀρνησαμένων, οἱ πάντες ἀπώλοντο· καὶ ὅτι εἷς τῶν αὐτοῦ υἱῶν μὴ πιστεύσας ἀπεπνίγη ὁρῶντος τοῦ γέροντος· καὶ ὅτι ἐξ ἑκάστου είδους ζώων, οὐχ ἑπτὰ καὶ δύο ζυγὰς, ἀλλ᾽ ἀνὰ μίαν μόνην ζυγὴν μετ' αὐτοῦ ἔλαβε· καὶ προστίθησιν ὡς ἐκ τοῦ πρὸς αὐτὸν δῆθεν ἐμπνέον τος, ὅτι Ἐκ τῶν ἐξηγήσεων τῶν ἀπόντων δηλοποιού μεν ταῦτα πρὸς σέ· οὐκ ἦς γινώσκων αὐτὰ σύ· οὔ τε ὁ λαός σου πρὸ τούτου· ἰδοὺ δὲ αὐτὸς περὶ αὐτοῦ ὁμολογεῖ ὅτι τὴν Μωσαϊκὴν Γραφὴν οὐκ ἀνέγνω, ἐπειδὴ αὐτὴν οὐ προφέρει ὀρθῶς, ἀλλὰ πάνυ ενδια στρόφως καὶ ἀκαταλλήλως πρὸς ἑαυτήν πρόδηλον ὅτι οὐ τοῦ ὑπαγορεύσαντος αὐτήν ἐστιν ἡ πρὸς αὐτ τὸν ὁμιλία, καὶ ἡ τῆς Γραφῆς νόθευσις, ἀλλ᾽ ἢ πα ρὰ ἀνδρὸς Μανιχαίου, ἢ παρὰ δαίμονος, ἢ τάχα και εθελοντής κακουργεῖ, ὑπὲρ Μωϋσέα ἑαυτὸν ἐπᾶραι θέλων. Καὶ πρὸς τούτοις τὸν Ζάλεθ εἰσηγείται προφήτην καὶ διδάσκαλον λαοῦ ἀγνώστου· καὶ ὅτι διεστείλατο αὐτοῖς τοῦ μὴ βλάψαι κάμηλον τινα νε μομένην ἐν ἀγροῖς· καὶ ὅτι ἐκεῖνοι παραβάντες, ἐφόνευσαν αὐτὴν, καὶ κατελείφθησαν διὰ τὴν κάμηλον ἐν ὀργῇ Θεοῦ εἰς τὰς αὐλὰς αὐτῶν ἐξαρώμενοι ὡς μὴ φανέντες· φοβερὸν τὸ τοῦ βαρβάρου ὑπό δειγμα ἐν πᾶσι, πλὴν τὸ ἀληθὲς πεφηνέναι· μέσ μνηται δὲ καὶ τῆς περὶ τὸν ᾿Αβραὰμ κατὰ τὴν τῆς μεσημβρίας οπτασίαν, καὶ τοῦ Λώτ· καὶ παρασολοικίζει πάντα καὶ συγχεῖ· ὅμως τὴν ἐπὶ Σόδομα κατενεχθεῖσαν ὀργὴν ἐξέθετο· πάλιν δὲ τοῦ ἀδήλου Σωαηπ μέμνηται τοῦ Μαδιανίτου, εἴ τις ἄρα καὶ ἐγεγόνει, καὶ τῶν ἐπὶ Φαραώ· καὶ ἐπισυνάπτει, καὶ τὴν αὐτοῦ ματαιοκηρυξίαν, ὅτι Ενός τινος τούτων ἴσον, καὶ τοὺς ἐμοὺς παραδέξασθε λόγους· καὶ ἐν τούτοις τὸν φλήναφον ἐπετέμετο· σκοπεῖν δὲ δεῖ τὸ τοῦ βαρβάρου ἀλόγιστον ἐν τοῖς τοιούτοις αὐτοῦ ὑπου δείγμασιν, ὅτι τῶν μὲν ἐνδόξων προσώπων ἀδεῶς ἐμνημόνευσεν, τὴν ἐναντίαν δὲ αὐτοῖς πορευόμενος, δυοῖν θάτερον ἔπασχεν· ἡ γὰρ οὐ συνίει τοῦτο πε πονθώς, ἢ λαθεῖν πάντως ἐνόμισεν· ἔστι δὲ τὸ μὲν πρῶτον ἀνοίας ἁπλῶς, τὸ δὲ δεύτερον παρανοίας καὶ ἀναισχυντίας. ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΣ ΙΑ'. ξζ'. Ο ενδέκατος μῦθος τῷ Μωάμετ ἐπιγέγραπται μὲν Εἰς τὸν Ἰωσὴς, διηγεῖται δὲ τὰ περὶ τοῦ σώφρονος Ἰωσήφ, πῆ μὲν ἐλλιπή, πῆ δὲ παρεμβε βλημένα καὶ ἐκτεταμένα καὶ γελοιώδη καὶ αἰσχρά • Καὶ ὅτι, φησὶν, ἡ Ραχήλ ἔπεσεν εἰς τοὺς πόδας αὐτοῦ σὺν Ἰσραὴλ τῷ πατρὶ αὐτοῦ ἐν Αἰγύπτῳ. Καίτοιγε ὁ Μωϋσῆς προτελευτῆσαι αὐτὴν λέγει ἐν τῷ τόκῳ Βενιαμίν· οὕτως ἀεὶ ψευδόμενον φιλονει κεῖ δεικνύναι τὸν θεόπτην· καὶ προστίθησιν, ὅτι • Τοῦτο ἐκ τῶν διηγήσεων τῶν ἀπόντων ἀποκαλύπτομεν ταῦτα πρὸς σὲ διὰ ᾿Αραβικών γραμμάτων", Sur. Xls, 100,

καίτοιγε ἀλλαχοῦ φησιν ὅτι ἀγράφως τὰς τερθρείας borum ejus scopus hic, quod Si Josephrum Ægyptus ταύτας δέδεκται· ὁ δὲ σκοπὸς αὐτῷ τοῦ λόγου τοιοῦ τος· ὅτι Εἰ τὸν Ἰωσὴφ ἡ Αἰγυπτος παρεδέξατο, πολλῷ μᾶλλον ἐμὲ δέξασθαι ὑμεῖς ἐποφείλετε· του σοῦτον αὐτῷ τὸ περιὸν τῆς ἀπονοίας· καὶ ἐν τούτοις τὴν φλήναφον ἀπεστόμισεν. ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΣ ΙΒ'. admisit, multo me magis debetis vos recipere. Tania est insania ejus! Alque ita stultam fabulam suam concludit. CONFUTATIO XII. 68. Duodecima a Mohamede fabula inscribitur Tonitru. Monet autem auditores, Deum calum terramque fecisse, et ab eodem imbrem grandinemque demitti: quasi nusquam id esset famigeratum, hæc videlicet Deum fecisse, vicissimque operari jussisse. Εt mor ceu confessa quædam principia hæc proponens, tanquam necessario consecuturam ξη'. Τὸ δωδέκατον μυθάριον τῷ Μωάμετ ἐπιγέ γραπται μὲν Εἰς τὴν βροντήν· ὑπομιμνήσκει (9)δὲ τοὺς ἀκούοντας ὅτι τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ὁ Θεὸς ἐποίησεν, καὶ αὐτὸς βρέχει, καὶ χάλαζαν καταφέρει ὡσανεὶ οὐδέπω ἄλλοτε τούτου φημισθέντος, ὅτι τε ὁ Θεὸς ταῦτα ἐποίησεν, καὶ ἐνεργεῖν ἐκέλευσεν· καὶ λοιπὸν ὥσπερ ἀρχάς τινας ὁμολογουμένας ταύτας προσθεὶς, ὡς ἀναγκαίως ἕπεσθαι ὀφειλομένην τὴν p necyomantiam suam adnectit, et hujuscemodi quæἑαυτοῦ νεκυομαντείαν ἐπισυνάγει, καὶ τοιαῦτά τινα παραληρεῖ· Ο Θεὸς βροντᾷ· ἐκ τούτου γνῶτε ὅτι προφήτης αὐτοῦ εἰμι ἐγώ· ὁ Θεὸς ἀστράπτει, γνῶτε ὅτι προφήτης αὐτοῦ εἰμι ἐγώ· ὁ Θεὸς ἔθηκεν ἐν τῇ γῇ των ζῶον καὶ φυτόν - γνῶτε ὅτι προφήτης αὐτοῦ εἰμι ἐγώ· ἴδε πόθεν εἷλε τοὺς ἀθλίους βαρβάρους. Λοιπὸν δὲ καὶ ἡμεῖς ὡς ἐκ τούτου μαθόντες, καὶ τὰ κατὰ μέρος κατανοοῦντες, καθ᾽ ὁ αὐτὸς διδάσκει εὐφυῶς περὶ αὐτοῦ λέγειν δυνάμεθα· Ονος ὀγκᾶται· γνώοἱ βάρβαροι, ὅτι Μωάμετ Θεοῦ αὐτοῦ προφήτης βόες μυκῶνται, γνῶτε οἱ βάρβαροι, ὅτι Μωάμετ Θεοῦ αὐτοῦ ἀπόστολος· ὡσαύτως δὲ καὶ περὶ κυνῶν ὑλακῆς, καὶ βομβύθρων ἠχῆς, καὶ τῶν ὁμοίων· τίνι τῶν δυσσεβῶν αὐτὸν ἀπεικάσαι δι᾽ ὑπερβολὴν θεομαχίας, οὐκ ἔχω· καὶ οὐδὲ συναισθόμενος ὁ παραπαίων τῆς ἀθέου φλυαρίας, ἀλλὰ καὶ μέγα ἐπ᾿ αὐτῇ φρονῶν, ὅτι δῆθεν ἀκούει βροντῶντος Θεοῦ καὶ ἀστράπτοντος ὁρᾷ, καὶ ἄλλοις ταῦτα λέγει· ἐκβοάτω τοῦτο μέγα καὶ ἐξαίσιον ἔργον ὡς ἐκ στόματος τοῦ πηρώσαντος αύτ τοῦ τὰς νοητὰς αἰσθήσεις οὕτως· dam nugatur Deus tonat; hinc me esse prophetam illius congnoscite. Deus fulgurat; me prophetam ejus esse cognoscite. Deus in terra collocavit omne genus animalium atque plantarum; me prophetam illius esse cognoscite. Viden', quomodo infelices barbaros decipiat? Superest ut nos quodammodo ab eo discentes, et singula considerantes, prout ipse nos egregie docet, dicere valeamus: Asinus rudit; cognoscite, o barbari, Mohamedem esse Dei ipsius prophetam. Vacca mugiunt; cognoscite, o barbari, Mohamedem esse Dei ipsius legatum. Similiter de canum latratu, de vesparum strepitu, et aliis hujusmodi. Cuinam impio hunc ob irreligionis excessum comparem, non comperio. Neque tamen delirus hic sentiens impiam suam nugacitatem, imo magnopere in ea se jactans, quod Deum lonantem audit, et fulgurantem videt, hoc ipsum et aliis narrat. Clamet vero hoc grande et immensum opus, tanquam ex ejus ore, qui mentis ejus sensum obtudit, clamet, inquam, sic: ξθ'. «᾿Απεστείλαμέν σε πρὸς ἔθνος οὗ παρ- 69. • Misimus te ad gentem, cui praecesserunt ἦλθον παρ' αὐτοῦ ἔθνη τοῦ ἐντυγχάνειν ἐπάνω αύτ gentes, ut recitares super eas quæ revelavimus tibi. › τῶν τὰ δηλοποιηθέντα πρὸς σέ. ν Ὢ ἀπὸ τῆς ἀνω- 0 cœlestem Mohamedis sapientiam! Vere nunc κάτω σοφίας τῷ Μωάμετ! ὄντως νῦν εὔκαιρον τὸ tempestive recitabitur scripturale dictum illad: Γραφικὸν ἐκεῖνο φάναι ῥητόν· Ο μωρὸς μωρὰ λα Stultus stulta loquetur, et cor ejus vana cogitabit. λήσει, καὶ ἡ καρδία αὐτοῦ μάταια νοήσει· περὶ De tonitru autem, quo vocabulo etiam inscriptionem δὲ τῆς βροντῆς, δι' ἦν καὶ ἡ ἐπιγραφὴ κεῖται, φησί· fecit: t Tonitru glorificabit in sua gratiarum actione 43. Καὶ δοξάζει ἡ βροχὴ ἐν τῇ εὐχαριστίᾳ αὐτοῦ· Id est, benevola et rationalis vox est tonitru. Porro τουτέστι εὔνους καὶ λογική φωνή ἐστιν ἡ βροντή hoc accuratam scripturam non decet; sane meτοῦτο δὲ τῆς ἐγκρινομένης γραφῆς οὐκ ἔστιν· καὶ rito: idem enim et de maris murmure et de venti εἰκότως· ἦν γὰρ ἂν καὶ περὶ φλοίσβου θαλάσσης, καὶ ῥοίζου ἀνέμου, καὶ ἑτέρων πλειόνων τοῦτο διανοεῖσθαι· ἀλλ' ἔσονταί τινες ἀπηχέστατοι ψόφοι, οἷς οὐχ ἁρμόσει τὸ εἰρημένον· τῆς δὲ δυσφήμου αὐτοῦ δόξης τῆς τὸν Θεὸν αἴτιον τῶν κακῶν τιθείσης, ὥσπερ δὴ καὶ τῶν καλῶν, ἀναιδέστερον ἐπιμνησθεὶς, φησίν· • Ἐὰν γὰρ ἤθελεν [cod. ἦλθεν] ὁ Θεός, ὁδηγή - σαι εἶχεν αὐτοὺς ἀνθρώπους πάντας· καὶ ἂν πλανά ὁ Θεός, οὐκ ἔστιν αὐτοῦ ὁδήγησις.» Οντως οὗτος 13 Isa. xxxi, G. Sur. XIII, 3. Sur. XIII, 32. * Prov. xix, 23. sibilo, et de aliis plurimis cogitare liceret. Erunt nihilominus quidam turpissimi crepitus, quibus prædicta non convenient. Infamem vero sententiam suam, quo Deum malorum æque ac bonorum causam dixerat, nunc impudentius refricans ait: «Ειenim si Deus voluerit, utique universos homines diriget. Et quem Deus errare facit, non est ei directio. › Revera hic habitavit, ut ait Salomon ", locis quos Deus non inspicit. Rursus vero ob suum Sur. XIII, 36. in

ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΣ ΙΔ'. οα'. Τὸ τεσσαρεσκαιδέκατον μυθάριον ἐπιγέγραπται μὲν Εἰς τὸν Νίγερ· μέμνηται δὲ αὐτοῦ πρὸς τῷ τέλει τοῦ μύθου ὅτι ἑταῖρος ἦν τῶν Σοδομιτῶν ὁ πᾶς δὲ σκοπὸς τούτου τοῦ μύθου περί τοῦ μὴ διαπιστηθῆναι αὐτόν· καί φησιν, ὅτι Πάντως ἐροῦσί σοι ἔτι δαιμονιάρις εξ λέγων ἐκ Θεοῦ δέξασθαι ταῦτα εἰ γὰρ ἧς ἀληθινὸς, ἄγγελον ἂν κατῆγες. Αἰτίας δὲ τίθησι τοῦ μὴ δεῖν ἔρχεσθαι ἄγγελον, δύο· ὅτι τε εἰσί τινες δι' οὖς τοῦτο κωλύεται· καὶ ὅτι ἐκείνων ἐλθόντων, τὸ ὅλον ἤνυσται. Καὶ τίς χάρις τοῖς ἀνθρώποις; Εἰ δὲ καὶ τὸν οὐρανὸν, φησίν, Ανοίξαμεν, ἵσταντο ἂν οἱ ὁρῶντες αὐτὸν ἔκθαμβοι διὰ τοῦτο οὐδὲν τούτων γίνεται· ἀλλ᾽ ἀντὶ τούτων, φησί, καλῶς εἰδὼς τὰ μετέωρα· «Ιδετε τὸ ὕψος τοῦ οὐρανοῦ καὶ τοὺς ἀστέρας, καὶ τὰς ἀστροτοξίας γινομένας, όπηνίκα ἀναβαίνει ὁ Σατανᾶς παρακρο σθαι θέλων τὰ ἐν τῷ οὐρανῷ λαλούμενα· καὶ διὰ τοῦτο πιστεύσατε ὅτι ἀπόστολός εἰμι· ἄλλος γὰρ τοῦτο πρὸ ἐμοῦ οὐκ ἐδίδαξεν.» Εἶτα πάλιν μέμνηται τῆς τοῦ ᾿Αδάμ πλάσεως, καὶ τῆς γενέσεως τοῦ Βελίαρ, καὶ τῆς αὐτοῦ ἀπειθείας, καὶ τοῦ ᾽Αβραὰμ, καὶ τῆς ἱστορίας τῆς κατὰ τὸν Λώτ· καὶ παρεμβα λών τινα ἔξωθεν ἕτερα, κατορθώσας τε ἐκ τῆς τού των ἐξηγήσεως, ὡς ἐνόμιζε, τὸ πιστωθῆναι, καθώ άπτεται λοιπὸν τῶν τιθέντων κοινωνόν Θεῷ καὶ ἐν τούτοις τῷ φληνάφῳ τέλος τίθησιν. ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΣ ΙΕ'. οβ'. Τὸ πεντεκαιδέκατον μυθάριον ἐπιγέγραπται μὲν Εἰς τὰ μελίσσια· μέμνηται δὲ τῶν μελισσῶν περὶ τὰ μέσα του μύθου, ὅτι ἐργάζονται κηρὸν καὶ μέλι· προστίθησι δὲ τὴν ἀπάτην αὐτοῦ, ὅτι δὴ ἐκ Θεοῦ ταῦτα δέδεκται· καὶ ἐπιτρέχειν δοκεί, τὰς ἐν τῇ κτίσει τοῦ Θεοῦ δυναστείας· καὶ ὅτι ἐποίη σεν ὁ Θεὸς τὰ κτήνη, καὶ διοικεῖ πάντα· καὶ ἐξόμνυται ὅρκον φρικτὸν κατὰ τοῦ ὀνόματος τοῦ Θεοῦ, ὅτι ὅσοι λέγουσιν ἔχειν τὸν Θεὸν θυγατέρας ἀγγέλους, τιμωρηθήσονται· τὴν δὲ τελείαν σαφήνειαν τοῦ προχρηματισμοῦ τούτου, ἐν τῷ ἐπιόντι αὐτοῦ μύθῳ εψόμενοι ἐκπλαγήσεσθε. Μέμνηται δὲ πάλιν περὶ βρώσεως κρεῶν, καί φησι· ι Μή είπητε ὅτι τοῦτό ἐστι λελυμένον, καὶ τοῦτο κεκωλυμένον· τοῦ βλασ φημεῖν ἐπάνω τοῦ Θεοῦ ψεῦσμα· ο βλασφημίαν καὶ ψεῦσμα καλῶν τὸν νόμον τοῦ Θεοῦ· καὶ παραινεί τῇ πίστει ᾽Αβραὰμ μοναρχίαν τοῦ πιστεύειν· Ἔθεσ το γάρ, φησί, τὸ Σάββατον ἐπάνω τῶν ἀμφιβαλλόντων εἰς αὐτόν· καίτοιγε οὐκ ἐγίνωσκε σαββατισμὸν Αβραάμ· ὡς ἐκ τούτου στοχάσασθαι, ὅτι καὶ σαββατίζειν ἐβούλετο τοὺς βαρβάρους· ἀλλ᾽ ἴσως οὐκ ἀκουσθεὶς ἐν τῷ λόγῳ τούτῳ, οὐκ ἐτόλμησε περὶ αὐ τοῦ τι προσθεῖναι· καὶ ἐν τούτοις ὁ φλήναφος αὐτῷ περιέστη. ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΣ ΙΓ'. ογ'. Τὸ ἐκκαιδέκατον μυθάριον τῷ Μωάμετ Alcoranus Arabicus Hegrum, quam Gelal apud Maraccium vallem dicit. Noster Græcus homiDen existimat, et scribit Noger. Sur. XV, 79. Sur. XV, 7, 15, 27, 58. CONFUTATIO XIV. 71. Quarta decima fabula inscribitur Noger cujus meminit circa fabula ipsius finem, nempe quod sodalis Sodomitarum fuerit. Totus autem hujus fabulæ scopus est, ne fides ei denegetur; idcirco ait: Dicent omnino, Demoniacus es, si a Deo hæc accepisse affirmas. Nam si verax esses, angelos adduxisses. Jam ipse causas, quamobrem angelum venire non oporteat, ponit duas; tum quia id a quibusdam prohibetur; tum quia illis advenientibus, cuncta consummabuntur. Quæ porro gratia erit hominibus? «Quod si cœlum ipsum, inquit, aperiremus, profecto admirabundi spectarent.» Ideo nihil horum fit. Sed eorum loco, inquit, præclare sciens caelestia, «Videte coeli celsitudinem atque sidera, et siderum jaculationes, quo tempore ascendit Satanas audiendi cupidus quæ in cœlo dicebantur. Idcirco credite me esse legatum: hoc enim ante me nemo docuit. Deindle meminit rursus creationis Adami, et originis Belial, atque ejus contumaciæ; Abrahami item et historiæ Loti. Tum quibusdam insertis exterius desumptis, alque bac narratione existimans sibi fidem conciliasse reprehendit illos postea qui socium Deo dant. Atque ita finem vanæ fabulæ imponit. CONFUTATIO XV. 72. Quinta decima fabula inscribitur Apes, memoratque reapse apes circa fabulæ medium, quia ceram et mel fabricant: addit tamen commentum suum, nempe quod a Deo hæc sibi tradita fuerunt. Et delibare videtur Dei in creando potentiam, et quod Deus jumenta fecerit, atque omnia regat: juratque magnum jusjurandum per Dei nomen, quod pœnas luent quicunque Deum habere dicunt filias angelos: Plenam autem prædictionis hujus declarationem in subsequente fabula non sine stupore videbitis. Denuo carnium esum memorat dicens: «Nolite dicere hoc esse concessum, illud vero prohibitum, ne blasphemum adversus Deum mendacium proferatis: › blasphemiam videlicet appellans atque mendacium legem Dei; hortaturque ut Abrahamum unius Dei credulitate imitentur. Statuit enim, inquit, Sabbatum super discordes de eo. Atqui sabbatismum Abrahamus ignoravit. Quamobrem ex hoc conjicite quod etiam sabbatizare voluisset barbaros; sed cum ei fortasse suadenti non auscultaretur, nihil circa illud ausum constituere. Atque in his ejus fabula explicit. CONFUTATIO XVI. esse 73. Sexta decima a Mohamede fabula inscribitur Christianos designat, qui Deo Patri dant socium vel potius consubstantialem Filium. Sur. XVI, 68, 56, 57, 116, 124. Sur. XVII, 2, 13, 16, 40.

όντι κεφαλαίῳ διαπίπτει αὐτοῦ πᾶσα ἐλπίς· φανε- Moyse filios Dei nominante, Mohamedi cordi erat, ρῶς τοῦ Μωϋσέως υἱοὺς Θεοῦ ὀνομάζοντος· αὐτῷ δὲ ἦν ἡ σπουδὴ μηδένα αὐτῷ παραχωρῆσαι· καὶ ὥσπερ ἐνθουσιάσας ἀνταμείβει τοὺς χαρακτῆρας τῶν προσ ώπων καὶ τὰ εἴδη· καὶ τῶν θυγατέρων τῶν ἀνθρώτων αναπλάττει θηλείας ἀγγέλους κατὰ τὸν Ἕλληνα μῦθον· Ιρις δ᾽ αὖ Ἑλένη λευκωλένῳ ἄγγελος ἦλθεν ἀντὶ δὲ τῶν υἱῶν τοῦ Θεοῦ παραλαμβάνει τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων· καὶ οὕτω τὰ Εθνα τῆς αὐτοῦ ἀλο γίας καὶ δυσφημίας τοῖς ἀθλίοις βαρβάροις προικίζει. οε'. Τὸ δὲ πάντων ἐλεεινότερον, ὅτι παρὰ Θεοῦ τοῦτο γενέσθαι καταγγέλλει. «Ἐπελέξατο γὰρ ὑμῖν nullum omnino filium Deo concedere: ideoque tanquam œstro percitus, personaruın formas et genera immutat; et pro filiabus hominum, confingit feminas angelos, juxta Græcam fabulam: Iris vero ad Helenam candidis ulnis præditam venit [nuncia (angela). Filiis autem Dei filios hominum substituit. Atque ita quasi spensale stultitiæ suæ munus miseris barbaris exhibet. 75. Quod vero præ cæteris deplorandum`est, a Deo hoc factum affirmat: < Elegit enim vobis Deus ὁ Κύριος ἡμῶν τέκνα· καὶ ἐπελάβετο ἐκ τῶν ἀγγέλων noster filios, sumpsitque ex angelis feminas. Vos θηλείας· ὑμεῖς δὲ λέγετε λόγους μεγάλους.» Τοὺς περὶ τοῦ Θεοῦ φησιν, ὅτι δὴ φημίζετε τῷ Θεῷ υἱοὺς ἔχειν, καὶ τούτους πεποιηκέναι γαμβροὺς ἀνθρώπων μᾶλλον μὲν οὖν ἀγγέλους θηλείας νύμφας δέδωκε τοῖς υἱοῖς τῶν ἀνθρώπων· ὡς ἐπὶ διορθώσει τῶν Μωσαϊκῶν τοιαῦτα φάσκων· τούτου χάριν ἐν τῷ πρὸ τούτου μύθῳ ἐξόμνυται ὅτι αἱ θήλειαι ἄγγελοι οὐκ εἰσὶ Θεοῦ θυγατέρες· πλὴν ὅτι θήλειαι εἰσι κραταιῶς ἀγωνίζεται· ἀλλ' οίμοι τῷ ἁμαρτωλοτέρῳ πάσης σαρ κός! ὅτι ἀναγκάζομαι θέλων ἐλέγξαι τὸν ἐχθρὸν τοῦ Θεοῦ, ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα λαλεῖν· τί οὖν λοιπὸν πρὸς ταῦτα ἐροῦσιν οἱ ἀρνησίθεοι Σαρακηνοί; ἆρα φιλονεικήσουσι μετὰ ταῦτα, θεόπτην Μωάμετ καλείν; ἢ μᾶλλον ἐπαοιδὸν καὶ γόητα καὶ ἀπατεῶνα αὐτὸν πεφηνότα διαπτύουσι; βαττολογήσας δὲ καὶ δυσφημήσας τούτοις ὅμοια πλείονα, ὥσπερ ἤδη σαφεῖς καὶ ἀναντιῤῥήτους ἐκ τούτων τὰς ἀποδείξεις ποιησάμενος ἐπάγει· ι Καὶ εἰπέ· Εὐχαριστῶ τῷ Θεῷ τῷ μὴ ἐπιλαβόντι υἱόν.» Καὶ ἐν τούτοις τῷ φληνάφῳ πέρας τίθησιν. ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΣ ΙΖ΄. ος'. Τὸ ἑπτακαιδέκατον μυθάριον τῷ Μωάμετ ἐπιγέγραπται μὲν, Εἰς τοὺς ἑταίρους τοῦ σπη λαίου, ἀφηγεῖται δὲ τὴν τῶν ἁγίων ἑπτὰ παίδων τῶν ἐν Ἐφέσῳ κατὰ τὸ σπήλαιον φυγὴν, καὶ τὸν θάνατον, καὶ τὴν ἀνάστασιν· τούτων δὲ ἐμνημόνευσεν ὁ ἰδιώτης καὶ βάρβαρος κατὰ τρόπους δύο, ἕνα μὲν τοῦ δόξαι γραφῶν πολλῶν ἔμπειρος εἶναι, ἕτερον δὲ τοῦ σφετερίσα: εἰς τὸ ἑαυτοῦ δόγμα τὸ κατ' αὐτούς θαῦμα· ἐπειδὴ δὲ σαφῶς ᾔδει Χριστιανοὺς αὐτοὺς ὄντας καὶ σωζομένους ακεραίους μετὰ θάνατον, ἐτῶν πλειόνων προσεποιήσατο ἄγνοιαν ἐπαινετήν· καὶ σχηματισάμενος ἀκίνδυνον ὑπόληψιν περὶ Θεοῦ ὅτι αὐτὸς οἶδεν ὅσα ποιεῖ, καὶ πῶς αὐτὰ ποιεῖ, ἐκφεύγειν οἶεται τὴν τῶν πολλῶν πραγμάτων ἔρευναν, ἣν οὐδὲ θέλων ἐγίνωσκε· πλὴν μέντοι οὐδ᾽ αὐτοὺς παρῆλθε δίχα ψόγου" φησί γάρ·. Νομίζεις αὐτοὺς ἐγρηγορότας, καὶ αὐτοὶ κοιμῶνται· ἀναστρέφεις αὐτοὺς ἐπὶ δεξιὸν καὶ ἐπὶ τὸ ἀριστερὸν, καὶ τὸ σκυλίν αὐτ Hom. Iliad. III, 121. Relandus in opere sæpe citato part. 11, cap. 15, negat a Mohamedanis existimari angelos feminas. Sur. XVIII, 8, 17, 23, 31, 51, 62, 87. autem dicitis grandes sermones, nempe de Deo, quandoquidem Deum filios habere dictitalis, atque hos hominum fecisse generos; cum contra potius angelos feminas filiis hominum uxores dederit: quæ scilicet ad Mosaicæ historiæ emendationem dicit. Propterea in præcedente fabula juravit, feminas angelos non esse Dei filias: et nihilominus angelos esse feminas mordicus contendit. Sed heu mihi præ universa carne peccatori, qui cogor, quandoquidem Dei hostem volo confutare, tot laliaque loqui! Gteroqui quid ad hæc dicent Dei negatores Saraceni? Num post hæc volent adhuc pertinaciter Mohamedem appellare Dei familiarem, et non potius praestigiatorem et magum? nec eum potius ut manifeste planum convictum despuent? Blaterans autem, et his plura similia blasphemans, quasi manifestas et irrefutabiles fecisset demonstrationes, addit: e Et dic: Laus Deo qui dlium non suscepit!» Atque his dictis, ſabulæ suæ finem imponit. CONFUTATIO XVII. 76. Decima septima a Mohamede fabula inscribitur Sodales spelunce: narrat autem sanctorum septem adolescentium Ephesi ad speluncam fugam, et mortem et resurrectionem. Hos vero memorat idiota barbarus duplici ex causa; una quidem ut videatur multarum scripturarum gnarus; altera ut sui dogmatis proprium faciat quod illis evenit miraculum. Quia vero probe sciebat fuisse illos Christianos, alque incolumes post mortem servatos, multorum annorum simulavit ignorantiam laudabilem, præque se ferens securam de Deo opinionem, nempe scire eum quæ facit, et quomodo ea facit, declinare sic putat multarum rerum vestigationem, quam ne si vellet quidem assequeretur. Attamen ne hos quidem sine vituperatione esse sinit. Ait enim: c Existimas illos vigilantes, at ipsi dormiunt: versas eos dextrorsum et sinistrorsum: et canis eorum extendens brachia sua in pulvere. Dominus scit res eorum. In Alcorano Arab. canis; itaque sic interpretor. Nicetam nostrum, qui cur legerit σκυλίν, alii quærant. Fortasse proprium canis nomen fuit scylin; vel idem canis ita appellabatur ob mistum ex albo rubroque colorem.

Filii Israelis. Declarat autem, qui hanc scripsit: ἐπιγέγραπται Εἰς τοὺς υἱοὺς ᾿Ισραήλ· ἀποNos dedimus Moysi Scripturam. Nos item judicavi mus de filiis Israelis in Scriptura, fore iterum vastitatem in terra, magnumque excessum eventurum. At enim cognoscite ex sequentibus, verene hic Scripturam Moysi tradiderit. Nam paululum progressus ita nugaciter inquit: «Et nos unicuique homini de collo suspendmus sortem ipsius. Continget que ut in die resurrectionis haec illi obvia scriptura fiat: Lege scripturam tuam. Hoc autem pene omnibus exploratum est, quod sortis decretum ac fatum, non solum haud suasit Moyses, sed ne id quidem memorare voluit. Si igitur ad Dei gloriam pertinet fatum admittere, nil mirum quod postea tradita Mohamedi sint, quæ olim sub silentio fuerunt. Sin vero Deum mali æque ac boni causam vult demonstrare, tunc frustra fuisse leges datas, et pœnarum minas intentas, coarguit. Hoc autem est impossibile. Ergo necessario mentitur scriptor, nempe quod hac inepta fabula auctorem habeat illum qui Moysi legem dedit. Eumdem habent scopum apud ipsum, quæ sequuntur. Dicit enim: c Cum aliquod pess!mdare oppidum volumus, jubemus incolas ejus luxuriose agere; atque ita justa fuit de iis sententia: Externuinio illos exterminavimus: et profecto generationes post Noe multas perdidimus. Atqui hæc verba Deumne hominum amantem an dæmonem osorem decent? Deusne luxuriari jubet an diabolus? Quis evidentiorem postulet demonstrationem, quo sibi persuadeat totum Mohamedis librum a Satana esse editum? Quod si aliqui dicant: Quomodo valuit Satanas generationes multas post Noe pessumdare? respondemus, quod viribus ac potentatu quasi divino, nequaquam; fraude autem et tentatione quo illæ Deum ad iracundiam cierent, utique valuit; quod et nunc peragere potest: meritoque ita, quan quam casu fortaito, veraciter dicit diabolum homines pessumdare. φαίνεται δὲ ὁ τοῦτο συγγράψας, ὅτι Ημείς δεδώκαμεν τῷ Μωϋσεῖ τὴν Γραφήν, καὶ ὅτι ἡμεῖς ἐκρίναμεν εἰς τοὺς υἱοὺς Ἰσραὴλ ἐν τῇ Γραφῇ τὸ ἀφανίζειν ἐν τῇ γῇ δεύτερον, καὶ ἐξαρθῆναι ἔπαρσιν μεγάλην· σκοπεῖτε δὲ ἐκ τῶν ἑξῆς, εἰ ἀληθῶς οὗτός ἐστιν ὁ τῷ Μωϋσεῖ τὴν Γραφὴν δεδωκώς· μικρὸν γὰρ προσας φλυαρών φησι· «Καὶ ἡμεῖς ἑκάστου ἀνθρώπου ἐκολλήσαμεν αὐτῷ τὴν μοῖραν αὐτοῦ εἰς τὸν τράχη λον αὐτοῦ· καὶ ἐκβαίνει αὐτῷ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς ἀναστάσεως γραφὴ ὑπαντῶσα αὐτῷ αὕτη· Ανάγνωσον τὴν γραφήν σου.» Τοῦτο δὲ σχεδὸν πᾶσιν ἐστι φανερόν, ὅτι μοιρογραφίαν καὶ είμαρμένην, οὐ μόνον οὐκ ἐνουθέτει, ἀλλ᾽ οὔτε μνημονεῦσαι ἡνέσχετο Μωϋσῆς· οὐκοῦν εἰ μὲν πρὸς Θεοῦ δόξαν συντείνει τὸ ἀποδέξασθαι είμαρμένην, οὐδὲν ξένον εἰ ὕστερον τὰ τότε σιωπηθέντα αὐτῷ δέδοται· εἰ δὲ κακῶν αὐτὸν αίτιον, ὥσπερ δὴ καὶ τῶν καλῶν ἀποφαίνει, καὶ ἐκ τούτου ἐπὶ ματαίῳ τὰς νομοθεσίας αὐτῶν τεθεῖσθαι, καὶ τὰς κολάσεις ἀπειλῆσαι ἐλέγχει· τοῦτο δὲ ἀδύνατον· ψεύ δεσθαι πάντως ἀνάγκη τὸν γράψαντα, ὅτι τὸ ληρῶδες τοῦτο μυθάριον τοῦ δεδωκότος Μωϋσῃ τὸν νόμον ἐστί· τοῦ αὐτοῦ δὲ σκοποῦ αὐτῷ καὶ τὰ ἑξῆς ἔχεται φησί γάρ· Οτ᾽ ἂν ἠθέλομεν ἀπολέσαι χωρίον, έχει λεύομεν τοὺς ἑστῶτας ἐν αὐτῷ, καὶ ἡσώτευσαν ἐν αὐτῷ· καὶ ἐδικαιώθη ἐπάνω αὐτοῦ λόγος· καὶ ἐδαμάσαμεν αὐτοὺς δάμασιν· καὶ πολλοὺς ἀπωλέσαμεν ἐκ τῶν γενεῶν μετὰ τὸν Νῶς.» Ταῦτα τὰ ῥήματα τίνι μᾶλλον ἁρμόττει; τῷ φιλανθρώπῳ Θεῷ, ἢ τῷ μισανθρώπῳ δαίμονι; Θεὸς κελεύει ἀσωτεύειν, ἢ διάβολος; ἔτι ταύτης σαφεστέραν ἀπόδειξιν τίς ἐπι· ζητεῖ τοῦ πεπληροφορῆσθαι ὅτι τὸ ὅλον τοῦ Μωάμετ βιβλίον ὁ Σατανᾶς ἐξέδωκεν; εἰ δέ τινες ἐξ αὐτῶν εἴποιεν· Καὶ πῶς ἴσχυσε Σατανᾶς πολλοὺς ἀπολέσαι ἐκ τῶν γενεῶν μετὰ τὸν Νῶς, ἐροῦμεν ὡς ἐξ ἐπι· κρατείας καὶ δεσποτείας θεϊκῆς οὐδ᾽ ὅλως· ὡς ἐξ ἀπάτης δὲ καὶ τοῦ ἐρεθίσαι αὐτοὺς εἰς τὸ παροργίσαι τὸν Θεὸν, ἴσχυσε· καθ᾽ ἃ καὶ νῦν τοῦτο ποιεῖν δύναη ται· καὶ εἰκότως ἐν τούτῳ ἐκ τοῦ αὐτομάτου ἀληθεύσει λέγων, ὅτι αὐτὸς ἀπόλλυσι τοὺς ἀνθρώ τους. 74. Quodsi nondum his refutationibus persuadentur, sequentibus saltem credent. Etenim narrationem de Noe continuans, pergens porro connectit illud etiam a Moyse dictum de filiis Dei et filiabus hominum, atque ait: «Εt elegit vobis Deus noster filios, sumnpsitque ex angelis feminas. Vos autem dicitis grandes sermones. Videte impietatem, videte barbari hominis insaniam! Quia enim dictum fuit a Moyse: Videntes filii Dei filias hominum quod pulchre essent, acceperunt sibi uxores "; et quod ex iis quos illa pepererunt, erant gigantes; nescit videlicet, quem Deum Moyses appellet, nempe Enosum. Quinam vero sint hujus filii ignorans, post tantum præcedentium sermonum laborem, in præsenti demum capitulo universa ejus spes manifeste corruit. Nam • Gen. vi, 2. Quanquam vulgo inscribitur Arabice lier nocturnum; attamen nonnulli, quos Græcus sequi- οδ'. Εἰ δὲ μὴ πείθοιντο ἐκ τῶν ἐλέγχων τούτων, ἐκ τῶν ἐφεξῆς πιστεύσουσι· κατὰ συνέχειαν γὰρ τῆς περὶ Νῶς ἐξηγήσεως προϊὼν ἐπισυνάπτει καὶ τοῦτο περὶ τῶν εἰρημένων Μωϋσεῖ υἱῶν Θεοῦ καὶ θυγατέ ρων τῶν ἀνθρώπων, οὕτω λέγων· «Καὶ ἐπελέξατο ὑμῖν ὁ Κύριος ἡμῶν τέκνα, καὶ ἐπελάβετο ἐκ τῶν ἀγγέλων θηλείας· ὑμεῖς δὲ λέγετε λόγους μεγάλους.» Ορᾶτε τὴν ἀσέβειαν, ὁρᾶτε τὴν ἄνοιαν τοῦ βαρβάρου! ἐπειδὴ γὰρ εἴρηται τῷ Μωϋσεῖ, ὅτι 'Ιδόντες οἱ υἱοὶ τοῦ Θεοῦ τὰς θυγατέρας τῶν ἀνθρώπων ὅτι καλαί εἰσιν, ἔλαβον ἑαυτοῖς γυναῖκας· καὶ ὅτι ἐκ τῶν τικτομένων αὐτοῖς ἦσαν οἱ γίγαντες, μή εἰδὼς τίνα καλεῖ Θεὸν Μωϋσῆς ὅτι τὸν Ἐνώς· καὶ τίνες αὐτοῦ εἰσιν υἱοὶ ἀμηχανήσας, ὅτι δὴ μετὰ τοσοῦτον πόνον τῶν προλαβόντων λόγων, ἐν τῷ παρ tur, inscripserunt etiam filii vel filiorum Israelis, ut Maraccius adnotat.

εἰσάγει τὸν Θεὸν αὐτοῦ Μωάμετ ἐξομνύμενον ὅρκον suum Mohamedes jurantem jusjurandum hujusmodi: τοῦτον· «Μὰ τὰ φολκἢ τῶν φολκῶν, καὶ προσθήματα προσθημάτων καὶ ἐντυγχανόμενα μνήμῃ· Θεὸς γὰρ ὑμῶν ἐστιν εἷς Κύριος τῶν οὐρανῶν καὶ τῆς γῆς, καὶ τῶν μέσα αὐτῶν· καὶ Κύριος τῶν ἀνατολῶν· ο εἶτα ἀποφαίνεται ὡς ἐκ προσώπου πολλῶν οὕτω λέγων· «Ἡμεῖς ἐκοσμήσαμεν τὸν οὐρανὸν τὸν ἐγγίζοντα διακοσμήσεως ἀστέρων· καὶ ἐτηρήσαμεν ἐξ ἑκάστου Σατανᾶ ἐκστασίμου· οὐκ ἀκούουσι πρὸς τὰ ὄχλη τὰ ὑψηλὰ, καὶ ἀκοντίζονται ἐξ ἑκάστου μέρους ὠθούμενοι.» Τὸν δὲ παράδεισον τέσσαρας που ταμούς λέγει ἔχειν ἐξ ὕδατος ἀθολώτου καὶ γάλακτος καὶ ἀλλασσομένου τοῦ νόστου αὐτοῦ, καὶ οἴνου ἡδέος, καὶ μέλιτος ὑλιστοῦ· ἐν τούτοις πρόεισι μέχρι τοῦ πεντηκοστοῦ. Ἐν δὲ τῷ πεντηκοστῷ μύθῳ, οὕτως εἰσάγει τὸν θεὸν αὐτοῦ ἐξομνύμενον·. Μὰ τὰ λιχμοῦντα λιχμὸν καὶ βαστάζουσαι γόμους, και τρέχουσαι εὐθείας, καὶ τὰ μερίζοντα πράγματα, ὑπισχνύεσθαι γὰρ τὸ ἀληθές· καὶ ὅτι ἡ κρίσις φθάσαι ἔχει.» Ἐν δὲ τῷ πεντηκοστῷ πρώτῳ μύθῳ οὕτως ἐξόμνυται· «Μὰ τὸ ὄρος, καὶ γραφὴν στιχιζομέ νην ἐν μεμβράνῳ λιτῷ, καὶ τὸ ὀσπίτιν τὸ ᾠκοδομημένον, καὶ τὸ στέγος τὸ σηκούμενον, καὶ τὴν θάλασσαν ἐλεύσεται.» οθ. Ἐν δὲ τῷ πεντηκοστῷ δευτέρῳ μύθῳ τῷ ἐπιγράφοντι, Εἰς τὸν ἀστέρα, οὕτως ἐξόμνυται πρὸς τοὺς Αραβας ὑπὲρ τοῦ Μωάμετ • «Μὰ τὸ ἄστρον τὸ δυόμενον· οὐκ ἐπλανήθη ὁ ἑταῖρος ὑμῶν, οὐδὲ ἡνόμησεν· οὐκ ἐφθέγξατο ἐκ θελήματος· οὐκ ἔστιν αὐτῷ εἰ μὴ ἀποκάλυψις ἀποκαλυφθεῖσα· ἔδειξεν αὐτῷ ὁ ἰσχυρὸς εἰς δύναμιν ὁ εὐθεώρητος· καὶ ἐκάθισε καὶ αὐτός ἐστιν ἐν τῷ στερεώματι τῷ ἀνωτέρῳ· καὶ ἤγγισε, καὶ ἐκρεμάσθη, καὶ ἐγένετο μέτρον δύο τόξων ἢ ἐγγύτερον· καὶ ἀπεκάλυψε πρὸς τὸν δοῦλον αὐτοῦ ὁ ἀπεκάλυψεν· οὐκ ἐψεύσατο τὰ ἐντὸς τὸ εἶδεν· καὶ γὰρ εἶδεν αὐτό· κατάβασιν ἄλλην ἐγγὺς τοῦ δένδρου τοῦ σιδηρίτου ἐνέδωκε· ν καὶ μετ' ὀλίγον ἀποφαίνε ται καταγγέλλων οὕτω λέγων· «Καὶ πῶς οἱ ἄγγελοι εἰσιν εἰς τοὺς οὐρανούς, μὴ ὠφελοῦσα ἡ παράκλησις αὐτῶν τί ποτε; ν Ἐν δὲ τῷ πεντηκοστῷ τρίτῳ μύθῳ βουληθεὶς εἰπεῖν περὶ τῶν τῆς σελήνης παθῶν, καὶ μὴ εἰδὼς ὅτι ἐκ τοῦ ἀποσκιάσματος τῆς γῆς σκοτίζε ται, φησίν. 'Ήγγικεν ἡ ὥρα καὶ ἐσχίσθη ἡ σε λήνη καὶ ἐὰν θεωρῶσι σημείον, ἀποστρέφονται, καὶ λέγουσι· Φαρμακεία ἐστὶ παρεχομένη, καὶ ἐψευδοποίησαν.» Καὶ οὕτως ἀδολεσχῶν πρόεισιν ἕως έξηκοστοῦ μύθου. Ἐν δὲ τῷ ἑξηκοστῷ μύθῳ συγκαλυ ψάμενος ὥσπερ σκότῳ τῷ τῆς ἀνοίας ἢ ἀναισθησίας Alium plane sensum habent verba Arabica ordinavit; agitavit. Et sic habet Maraccius. Græcus autem noster, quid Arabice legerit, divinare non ausim. Sur. XLVII, 16. Sur. LI, 1. Arabice est verbum, sparsil. Noster aliter legit vel intellexit. Sur. LII, 1. Arabice verbum, implevit. Noster aliter. Sur. LIII, 1. Intelligit Gabrielem, quod nomen ita signi- • Per strabos straborum, et per incrementa incrementorum, et quæ memoriæ occurrunt. Deus enim vester unus Dominus cœlorum, et terræ, et omnium rerum his interjectarum; et Dominus orientium. › Deinde proclamat tanquam ex persona multorum ita dicens: Nos ornavimus cœlum propinquum ornamento stellarum: et custodivimus adversus unumquemque Satanam rebellem. Non audiunt exercitus excelsos, et sagittis appetuntur, ex utroque latere repulsi. › Paradisum quatuor flumina habere dicit, ex aqua pura, lacte cujus non mutatur sapor, vino suavi, et melle defecato. Hæc scriptitans pervenit usque ad fabulam quinquagesimam. In quinquagesima autem fabula ita Deum facit jurantem: «Per lingentia lingendo, et gestantes onera, et currentes recta, et dispertientes negotia, jurare scilicet verum, et quod judicium venturum sit. In quinquagesima autem prima fabula sic jurat: < Per montem, et scripturam in unenbranis exaratam subtilibus, et per hospitium ædificatum, et mare datum, ultio Domini veniet. › τὴν δεδομένην ὅτι ἡ κόλασις τοῦ Κυρίου 79. Tum etiam in quinquagesima secunda fabula, quæ inscribitur Stella, sic jurat ad Arabes pro Mohamede: «Per stellam occiduam, non est de ceptus socius vester, neque a regula discessit, non est locutus propria voluntate, nihil est in eo nisi revelatio. Demonstravit ei qui validus viribus est, qui facile videtur; et sedit. Ipse est in firmamento superiore: et accessit, et suspensus est: et fuit intervallum duorum arcuum, aut propinquius: et revelavit servo suo quod revelavit; non est mentitus quod intra vidit: namque id vidit. Descensum alium juxta plantam sideritin tradidit.» Et paulo post definit diserte dicens: «Quomodo angeli sunt in coelo, cum illorum intercessio nunquam prosit: In quinquagesima tertia fabula dicere volens de lunæ passionibus, ignoransque obscurari eam terræ umbra, ait: ‹ Appropinquavit hora, et scissa est luna. Quod si viderint siguum, avertunt se, dicuntque: Præstigium est quod exhibetur, et mendaciter fecerunt. Atque ita ludibundus pergit usque ad sexagesimam fabulam. In sexagesina autem fabula aperiens quasi tenebris ignorantia et fatuitatis infelicis animæ suæ oculos, dat se præcipitem in mendacii inauditi barathrum, atque ita deη fical. Sur. LIV, 1. Locus Alcorani celeberrimus, quia refertur, ut multi credunt, ad ridiculum Mohamedis miraculum lunam scindentis. Alii tamen intelligunt sermonem esse de die judicii extremi, quo luna scindetur. Hac super re multus est Maraccius tum hoc loco, tum in prodromio part. II, cap. 4, p. 16. Hinc certe Mohamedani morem sumpserunt lunam scissam seu dimidiatam ubique in suis emblematibus ostentandi.

Sicunt illi qui prævaluerunt in negotio ipsorum: τῶν ἁπλῶν [cod. ἁπλῶνον] τοὺς βραχίονας αὐτοῦ εἰ: Constituimus super eos oratorium. Habent dicere fuisse tres, quartum ipsorum canem, et abstrusa narrare videntur; et hoc, inquit, usque ad septem. Dominus scit mensuram (numerum) illorum; nec nisi pauci sciunt eos.. Deinde nonnullis aliis absurdis joculariter dictis, mentionem infert paradisi, ejusque conditionem exponit sic: Nos haud omittmus mercedem illorum, qui bene egerint. Ipsos manet paradisus in Eden: subter cum decurrunt fluvii. Mlic ornantur armillis aureis, induuntur vestibus ex sindone prasina aut styracina; accumbentes ibi in lectis. Bona retributio, et pulchra fruitio! › Postea deblaterat, prout etiam antea, de patre suo Belial, et de Adamo ac Moyse peregrina quædam atque delira. Exin de Alexandro Macedone loquitur " sic: quod nempe abierit usque ad solis occasum, solemque compererit in calidam aquam demergi: et quod murum sub aquilone muniverit contra Gog et Magog: et quod Dei unius cultor fuerit Alexander, æque ac Abrahamus, et minimne ethnicus. Additque: Nos narramus de illo historiam cum veritate.» Qualis autem sit hujus rei veritas, cuncti vel nobis tacentibus sciunt. Denique cum consuetis sibi marcidis formulis fabulam claudit. τὸν χοῦν· ὁ Κύριος οἶδε τὰ περὶ αὐτούς· λέγουσιν οἶτινες ἐνίκησαν ἐπάνω τοῦ πράγματος αὐτῶν· Ἐπε ελάβομεν ἐπάνω αὐτῶν προσκυνητήριον· ἔχουσιν εἰπεῖν τρεῖς· τέταρτος αὐτῶν τὸ σκυλὶν αὐτῶν· δοκοῦντες τὰ ἀπόντα λέγειν· καὶ τοῦτο, φησίν, ἕως τῶν ἑπτά· ὁ Κύριος οἶδε τὸ μέτρον αὐτῶν, καὶ οὐκ οἴδασιν αὐτοὺς εἰ μὴ ὀλίγοι.» Εἶτα φλυαρήσας ἑτερά τινα ἀλλόκοτα, μνημονεύει τοῦ παραδείσου, καὶ ἐκε φράζει τὰ περὶ αὐτοῦ λέγων οὕτως· «Ἡμεῖς οὐκ ἀποῤῥίπτομεν τὸν μισθὸν τοῦ καλῶς ἐργασαμένου ἐκείνοις ἔστι παράδεισος ἐν Ἐδὲμ, τρέχονται ὑπου κάτω αὐτὸν ποταμοί· ὀρνεύονται ἐν αὐτῷ ἐκ βραχιολίων χρυσέων, φοροῦσιν ἱμάτια πράσινα ἀπὸ σιν δόνος ἢ σταυράκιν ἀκουμβίζοντες ἐν αὐτῷ ἐπάνω ἀνακλιτορίων· ἀγαθὴ ἀνταπόδοσις, καὶ καλὴ ἡ ἀπόλαυσις.» Έφεξῆς δὲ φλυαρεῖ & καὶ πρότερον περί τοῦ πατρὸς αὐτοῦ Βελίαρ καὶ Ἀδὰμ καὶ Μωϋσέως, ξένα τινὰ καὶ παράφορα· εἶτα μέμνηται ᾿Αλεξάνδρου τοῦ Μακεδόνος, καί φησιν, ὅτι ο ᾿Απῆλθεν ἕως δυσμῶν ἡλίου, καὶ εὗρε τὸν ἥλιον δύναντα εἰς θερμόν ὕδωρ· καὶ ὅτι εἰς τὸν βοῤῥᾶν ἀπετείχισε τὸν ἂγ καὶ Μάγωγ· καὶ ὅτι μοναρχίτης ἦν τὸ σέβας Αλέξανδρος, κατὰ τὸν Ἀβραὰμ, καὶ οὐχ Ελλην. Καὶ προστίθησιν, ὅτι Ἡμεῖς διηγούμεθα ἐπάνω σου τὴν ἐξήγησιν ταύ την ἐν ἀληθείᾳ.» Οποία δὲ ἐν τούτοις ἀλήθεια πρόσεστιν, καὶ ἡμῶν μὴ λεγόντων πάντες ἴσασι· τὰ δὲ συνήθη αὐτῷ σαπρολογήσας, έστη του μύθου. XVIII. CONFUTATIO GENERALIS Reliquarum omnium fabularum, cum expositione præcipuarum in illis blasphemiarum. ΙΗ'. ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΣ ΚΟΙΝΗ Πάντων τῶν ἐφεξῆς μυθαρίων δι' ἐκθέσεως τῶν προκεκριμένων αὐτοῖς δυσφημιών. οξ. Τὰ μεταξὺ τοῦ ὀκτωκαιδεκάτου μυθαρίου καὶ τοῦ τριακοστοῦ ἔκτου μεστὰ ὄντα τῆς συνήθους αὐτῷ ἀδολεσχίας τε καὶ τερθρείας, μᾶλλον δὲ δυσφημίας τε καὶ ψευδηγορίας, παρήκαμεν πάντα γὰρ ἀνατετραμ μένα καὶ παράλογα, τά τε ἀπὸ τῆς Παλαιᾶς, τά τε ἀπὸ τῆς Νέας Διαθήκης καταφλυαρεί· τὴν γὰρ Μαρία» παρὰ φο!νικά φησι τεκεῖν τὸν Χριστὸν, ἀπολεγομένην τὴν ἑαυτῆς ψυχήν· καὶ τὸν Χριστὸν ἀπὸ τῆς γαστρὸς αὐτῆς προσπεφωνηκέναι, ὡς ἂν σείσοι τὸν φοίνικα καὶ κατενέγκοι καὶ φάγοι φοινίκων καρπὸν χλωρόν Τὸν δὲ Δαβὶδ καὶ Σολομῶντα μετὰ τῶν ὀρνέων καὶ ἀλόγων διαλεγομένους τερα τεύεται δαίμονάς τε βοηθοὺς τῷ Σολομῶντι, καὶ γουνδάς τινας παρεῖναι λέγει καὶ τῶν ἀνέμων ἄρχειν, καὶ τῶν μυρμήκων μυστήρια κατανοεῖν, καὶ ἄγριόν τινα αλέκτορα τούτου διδάσκαλον, καὶ τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην καβαλαρίους είναι καὶ τὸν θώρακα δὲ τὸν σιδηροῦν παρὰ τοῦ Δαδίδ πρῶτον λέγει ἐφευρεθῆναι· ἑαυτόν τε κριτὴν 77. Quæ sunt a decima octava usque ad trigesimam sextam fabulam, utpote plena consuetæ Mohamedi garrulitatis et præstigiarum, imo vero conviciorum atque mendacii, prætermittimus. Sunt enim omnia perversa et absurda, tam quæ ex Vetere quam quæ ex Novo Testamento joculariter narrat. Namque Mariam juxta palmam dicit peperisse Christum, vilæ suæ perlæsam: et ex utero ejus Christum proclaniasse, ut palmam concuteret, colligeret et manducaret palmarum fructum viridem. Davidem. ac Salomonem cum avibus et animalibus loquentes prodigiose facit. Dæmones Salomoni auxiliares, et gundas nescio quos adfuisse dicit, et ventis illum imperavisse ac formicarum mysteria novisse: et sævum quemdam gallum magistrum ejus: et solem atque lunam equitare: et thoracem ferreum a Davide dicit primo inventum: seque judicem cum Deo fore dicit mundum judicaturo: alia denique turpiora atque insaniora, imo magis diabolica nugatur. μετὰ τοῦ Θεοῦ φημίζει κρινοῦντος τὴν οἰκουμένην· καὶ ἕτερα αἰσχρότερα καὶ ἀλογώτερα, μᾶλλον δὲ δαιμονιωδέστερα καταφλυαρεί. 78. Jam in trigesima sexta fabula inducit Deum Sur. XIX, 23. Gabrielem, non Christum, inclamasse Maria putat Maraccius; sed utrum recte, non judico. Sur. XXI, 79. Confer Relandum op. cit. part. II, cap. 23. Sur. XXVII, 16 sq., 81. Sur. XXXIV, 12, 23. Puto in Suris XXXI, 29, XXXV, 15, ubi verση'. Ἐν μέντοι τῷ τριακοστῷ ἔκτῳ μυθαρίῳ bum Arab. significat in 1 conjugatione currere; in 2 autem ad cursum incitare, seu equum adigere. Sur. XXXIV, 11. Puta in Sur. XXXIII, 4, ubi Mohamedes concedit uxorum repudium. Item v. 36, ubi de Zeidi uxore, quam callida bypocrisi sibi improbus viudicavit. Item v. 48 sq. Sur. XXXVII, 1.

ΤΙΣ lirat: < Et cum dixit Jesus Filius Mariæ: O filii τοὺς τῆς ἀθλίας αὐτοῦ ψυχῆς ὀφθαλμοὺς, καὶ κατὰ Israelis, ego sum Dei legatus ad vos, ut vera esse confirmem quæ ante me in lege fuerunt, atque ut evangelizem legatum post me venturum, cui nomen Mohamedi. Simul ac autem hanc illis revelationem attulit, dixerunt: Hoc est præstigium. Age vero quid iniquius fieri potest, quam blasphemiam Deo ascribere › neque hujus rei scriptoris nomen saltem proferre? Oportebat enim, siquidem tantæ rel prædictio contiueri silentio nequibat, an revera a Christo fuisset pronuntiata, exponi. Quamobrem neque cuiquam nominatim hoc effatum tribuit, neque locum, neque tempus, neque probabilem aliquam causam assignat, quamobrem bunc advenire expediret: quia hæc et his similia, immaniter ab iis, qua vere dicuntur, recedunt. Alioquin etiam cum nullum Christi dictum Christianis odiosum cerneret, simpliciter pronuntiavit: «Cum dixit Je sus, • barbaris nempe ceu adhuc sine mente pueris illudens. 80. In sexagesima septima fabula sic jurat: «Per calamum, et ea quæ scribuntur, non es per bonitatem Dei dæmoniacus; et est tibi merces sine convicio; atque es in formatione magna. In sexagesima octava fabula, quam inscribit Acca, ita exorditur: «Acca; quid est acca? et unde cognosces quid sit acca? et negavit ut falsam horam Thamudus et Aadus. Haec nogabatur, barbaros decipiens; quasi ipse sciret ignota quædam; pergitque usque ad septuagesimam quartam garriens. In septuagesima quarta quæ inscribitur Resurrectio, sic jurat: ‹ Non juro per diem resurrectionis, neque per animam figuratam. ›{Septuagesima sexta fabula quæ inscribitur Missæ, sic incipit: «Per missas ordinatim, et per procellam procellarum, et expandentes expansione, et separantes separatione, et injicientem memoriam apologeticam et protestationem; quod fuit promissum, eveniet. › Septuagesima octava fabula sie a jurejurando incipit: ‹ Per abstrahentes funem, et auferentes ablatione, per natantem natatione, per preficientem projectione, et per moderantem negotium, quo die fiet terræ motus concussio. › Octogesima quarta fabula ab hujusmodi jurejurando exorditur: «Per coelum turritam, et diem condictam, per testiacantem et testificatum, aboliti sunt sodales alachut, quod ignem habebat ad comburendum. Octogesima quinta fabula a jurejurando incipit ita: ‹Per cœlum et altaricum. Et quomodo scies quid sit altaricum? Stella terebrans. Namque omni animæ exsistenti præsidet custos. › Octogesima octava Sur. LXI, 6. Sur. LXVIII, 1. » Arabice perennis vel infinita, ut certe vult Maraccius. Arabice fatalis. Sur. LXIX, 1. Sur. LXXV, 1. κρημνὸν ἀῤῥήτου ψεύδους ἑαυτὸν ὠθήσας, οὕτω πα ραλαλεῖ· ι Καὶ ὅτ' ἂν εἶπεν Ἰησοῦς Υιός Μαρίας· "Με υἱοὶ Ἰσραήλ, ἐγὼ ἀπόστολός είμι Θεοῦ πρὸς ὑμᾶς, ἀληθοποιῶν τὰ ἔμπροσθέν μου ἐκ τοῦ νόμου, καὶ εὐαγγελιζόμενος εἰς ἀπόστολον ἐρχόμενον μετ' ἐμὲ, ὄνομα αὐτῷ Μωάμετ· καὶ ἅμα ἤνεγκεν αὐτοῖς τὴν φανέρωσιν· εἴπασιν, Αὕτη ἐστὶ φαρμα κεία· καὶ τὶς ἀδικώτερος τοῦ βλασφημοῦντος ἐπάνω τοῦ Θεοῦ ψεύσμα;, οὐδὲ τὸν συγγραψάμενον τοῦτο τολμήσαις κἂν κατὰ συκοφαντίαν ἐξονομάσαι· ᾔδει γὰρ ἀμήχανον ὡς ἦν σιωπῇ τὸ μέγα τοῦτο διάγγελμα, εἴ γε καὶ ὅλως πρὸς Χριστὸν ἀναπεφώνητο, παραδοθήσεσθαι· διὸ οὔτε τινὶ τοῦτο ὀνομαστὶ προστ αναρτᾷ, οὔτε τόπου, οὔτε χρόνου, οὔτε τινὸς εὐλόγου αἰτίας ἀπομέμνηται, καθ᾽ ἣν ἐλεύσεσθαι τοῦτον ἐνὸν ἦν, διὰ τὸ τούτων, καὶ τῶν τούτοις ὁμοίων, ἐπὶ πάν των τῶν ἀληθῶς λεγομένων φυλαττομένων τὸ ψεῦδος αποίχεσθαι· καὶ ἄλλως τῶν Χριστοῦ ῥητῶν οὐδὲν ὁμῶν παρὰ Χριστιανοῖς ἀποστυγούμενον· ὅθεν ἁπλῶ; ἀποφαίνεται, «Οτ' ἂν εἶπεν, ώσανεί παῖδας ἀνοήτους διαπαίζων τοὺς βαρβάρους. π'. Ἐν δὲ τῷ ἑξηκοστῷ ἑβδόμῳ μύθῳ ἐξόμνυται οὕτως· «Μὰ τὸν κάλαμον καὶ τὰ στιχίζουσιν, οὐκ εἶσε εἰς τὰ ἀγαθὰ αὐτοῦ δαιμονιάρις· καὶ ἔστι σοι μισθὸς ἄνευ ὀνειδισμού καὶ εἶσε ἐπάνω πλάσματος μεγάλου.» Ἐν δὲ τῷ ἑξηκοστῷ ὀγδόψ μύθῳ ἐπιγράφοντι Εἰς τὰ ἀκκὰ οὕτως ἄρχεται • Τῷ ἀκκά· τί ἐστι τὸ ἀκκά; καὶ πόθεν οἶδες τί ἐστι τὸ ἀκκά; καὶ ἐψευδοποίησε Θαμούθ καὶ ᾿Αἀδεἰς τὴν ὥραν» Ταῦτα δὲ ἐφλυάρει ἀπατῶν τοὺς βαρβά ρους, ὅτι πάντως ἀπόῤῥητά τινα γινώσκει· καὶ ἄνεισι βατταρίζων ἕως ἑβδομηκοστοῦ τετάρτου [cod. δεν τέρου]. Ἐν δὲ τῷ ἑβδομηκοστῷ τετάρτῳ [cod. δεν τέρῳ] μύθῳ ἐπιγράφοντι, Εἰς τὴν ἀνάστασιν, οὕτως ἀπόμνυται «Οὐκ ὀμνύω εἰς τὴν ἡμέραν της ἀναστάσεως· καὶ οὐκ ὀμνύω εἰς τὴν ψυχὴν τὴν μετ μορφωμένην» Τὸ δὲ ἑβδομηκοστὸν ἔκτον μυθάριον ἐπιγέγραπται, Εἰς τὰς ἀπολυομένας· ἄρχε ται δὲ οὕτως· «Μὰ τὰς ἀπολυομένας ὀρδίνου, καὶ καταιγίδων καταιγίς, καὶ τῶν ἁπλωθέντων ἄπλωμα καὶ χωρησάσης χώρημα, καὶ ῥιπτούσης μνήμην ἀπολογητικὴν καὶ διαμαρτυρίαν· ὑπισχνύεσθαι γὰρ τὴν ἔλευσιν.» Τὸ ἑβδομηκοστὸν ὄγδοον μυθάριον οὕτω ἐξ ὅρκου ἄρχεται· «Μὰ τὰς ἀνασπωμένας βόλισμα, καὶ ἀφελομένας ἀφέλωμα, καὶ κολυμβούσης κολυμ βον, καὶ προβαλλούσης προβάλωμα, καὶ διοικούσης πράγμα ᾗ ἡμέρᾳ ἐν ᾗ σείει ὁ σεισμός.» Τὸ ὀγδοηχοστὸν τέταρτον μυθάριον ἐκ τοιούτου ἄρχεται ὅρκου· «Μὰ τὸν οὐρανὸν τὸν πεπυργωμένον, καὶ τὴν ἡμέραν τῆς συνταγῆς· καὶ μάρτυς καὶ μάρτυ ρούμενος· ἐσφράγισαν [ita cod.] οἱ ἑταῖροι τοῦ ἄλαIta cod. μεμορφωμένην. Quod si Maraccii interpretationem inavis sequi, scribes Græce, μεμφομένην Sur. LXXVII, 1. Sur. LXXIX, 1. Sur. LXXXV, 1.

lum, et decem noetes, et per conjunctionem ac separationem, et per noctem cum intenditur; num est in his jusjurandum hominibus Oger? › χουθ τὸ πῦρ ἔχον τὴν καῦσιν.» Τὸ ὀγδοηκοστὸν fabula ab hoc jurejurando exorditur: «Per dilucuπέμπτον μυθάριον ἐξ ὅρκου ἄρχεται οὕτως· «Μὰ τὸν οὐρανὸν καὶ τὸν ἀλταρικόν· καὶ τί οἶδες τό τὸ ἀλταρικόν; ὁ ἀστὴρ ὁ τρυπητής, ὅτι πᾶσα ψυχὴ τῶν ὄντων ἐπάνω αὐτῆς φύλαξ.» Τὸ ὀγδοηκοστὸν ὄγδοον μυθάριον ἐξ ἄρχον ἄρχεται τοιούτου·. Μὰ τὸ αὖγος, καὶ αἱ νύκτες δέκα, καὶ ἡ ζυγὴ, καὶ ἡ ἀποζυγὴ, καὶ ἡ νὺξ ὅτ᾽ ἂν ἐφαπλοῦται· ἄρα ἔστιν ἐν τούτοις ὅρκος τοῖς ἔγερ;» πα'. Τὸ ὀγδοηκοστὸν ἔνατον μυθάριον ἐξ ἀπο ομόσεως τοιαύτης ἄρχεται· «Οὐκ ὀμνύω εἰς ταύτην τὴν χώραν· καὶ σοῦ ὄντος ἐν ταύτῃ τῇ χώρᾳ· καὶ γονεὺς καὶ τὰ ἐγέννησε· καὶ γὰρ ἐπλάσαμεν τὸν ἄνθρωπον ἐν ἰσχύϊ» Τὸ ἐνενηκοστὴν μυθάριον ἐκ τοιούτων ἄρχεται ὄρκων· «Μὰ τὸν ἥλιον καὶ τὰς ἀκτῖνας αὐτοῦ, καὶ τὴν σελήνην ὅτ' ἂν ἀκολουθῇ αὐτῷ· καὶ τὴν ἡμέραν ὅτ' ἂν ἐπιφαίνῃ αὐτῷ· καὶ ἡ νὺξ δτ᾽ ἂν ἐπιφαύσῃ αὐτῇ· καὶ τὸν οὐρανὸν, καὶ τὸ ἔκτισεν αὐτόν· καὶ τὴν γῆν, καὶ τὸ ἥδρασεν αυτήν • καὶ τὴν ψυχὴν, καὶ τὸ ἴσασεν·» κατὰ πάσης γῆς νῦν ἐξόμνυται. Τὸ ἐνενηκοστὸν πρῶτον μυθάριον ἐκ τοιούτου ἄρχεται ὄρχου·. Μὰ τὴν νύκτα ὅτ' ἂν παρἔσταται· καὶ τὴν ἡμέραν ὅτ' ἂν ἐκκαθαίρῃ· καὶ τὸν ποιήσαντα τὸν ἄρρενα καὶ τὴν θήλειαν, ὅτι ὁ βίος ὑμῶν ἐστι πολλαχώς.» Τὸ ἐνενηκοστόν δεύτερον μυθάριον οὕτως ἐξ ὅρκου ἄρχεται·. Μὰ τὴν πρωίαν καὶ τὴν νύκτα δτ᾽ ἂν ἠρεμῇ· οὐκ εἴασέν σε δ Κύριος ὧν οὐδὲ ἐξεκάκησε.» Τὸ ἐνενηκοστὸν τρίτον μυθάριον ἐν τούτοις πληροῖ· Οτ᾽ ἂν δὲ εὐκαι ρήσῃ;, ἀγώνιζε, πρὸς τὸν Θεὸν δεήθητι. Τὸ ἐνενηκο στὸν τέταρτον μυθάριον οὕτως ἄρχεται· Μὰ τὰς συκῆς καὶ τὰς ἐλαίας· τὸ Σινὰ καὶ τὴν χώραν τὴν ἄφοβον· καὶ γὰρ ἐπλάσαμεν τὸν ἄνθρωπον εἰς καλὸν ἀνάστημα, καὶ ὑπεστρέψαμεν αὐτὸν κάτω τῶν κατωτάτων.» Ὡς μέγας ὁ τοῦ Δημιουργοῦ τῶν ἀνθρώπων ὅρκος! τούτου δὲ μείζον τὸ περὶ οὗ ὄμνυσι κατόρθωμα· ι Καὶ ὑπεστρέψαμεν αὐτὸν, φησὶ, κάτω τῶν κατωτάτων· ν εἰκότως τοῦ Μωάμετ οὗτος ὤρει λεν εἶναι θεός. Τὸ ἐνενηκοστὸν ἔκτον μυθάριον οὕτως ἄρχεται «Ἡμεῖς καὶ ἠνέγκαμεν αὐτὸν εἰς τὴν νύκτα τὴν ὡρισμένην· καὶ τί οἶδας τί ἐστιν ἡ νὺξ ή ὡρισμένη; καλλίων ἐστὶ χιλίων μηνῶν· καταφέρουσιν οἱ ἄγγελοι, καὶ τὸ πνεῦμα ἐν αὐτῇ ἐπιτροπῇ τοῦ Κυρίου αὐτῶν ἐξ ἑκάστου πράγματος· εἰρήνη ἐστὶν ἐκείνη, ἕως ἂν ἀνατείλῃ τὸ αὖγο;.» Τὸ ἐνενηκοστὸν ἕβδομον μυθάριον ἐπιγέγραπται, Εἰς τοὺς ἀρνησαμένους καὶ δοκεῖ καταπείθειν τοὺς ἐν τυγχάνοντας τῇ ἀφιλοσογραφίᾳ αὐτοῦ ὅτι ἐκ Θεοῦ ἐστιν, ἐκ τοῦ ἐνέγκαι βιβλία ἁγνιζόμενα ὄντα, ἐν αὐτοῖς γραφαὶ ὀρθαί· τὴν δὲ ὀρθότητα αὐτῶν ἀκροαταὶ κρινέτωσαν. Τὸ ἐνενηκοστὸν ὄγδοον μυθάριον Arabicum vocabulum significat foveam. Sur. LXXΧVΙ, 1. Controversia est de vocabuli Arabici sensu, utrum nempe sit phosphorus, an noctu veniens. Sur. LXXXIX, 1. Non est ausus Graecus Nicetas vocabulum Arabicum interpretari. Sur. XC, 1. Voc. arab. sic non absurde intelligi posse videtur. Sed tamen Maraccius maluit in ærumna. Sur. XCI, 1. Sur. XCII, 1. G 81. Oelegesima nona fabula sic dejerando inclpit:. Non juro per hanc regionem, et tu resides in hac regione; et per generantem, et per ea quæ genuit. Etenim hominem formavimus in fortitudine. Nonagesima fabula ab his juramentis incipit: c Per solem et radios ejus: per lunam cum subsequitur illum: et per diem cum ei apparet: et per noctem cum ei illucescit: et per cœlum, et qui illud creavit: per terram, et qui eam fuudavit: et per animam, et qui coæquavit.» Nunc per universam terram jurat. Nonagesima prima fabula ab jurejurando incipit: «Per noctem cum adest: per diem quando fit clarior: per eum qui masculum ac feminam fecit; certe vita vestra est multifaria. Nonagesima secunda fabula ita pariter a › jurejurando incipit: «Per matutinum tempus, et per noctem cum est intempesta, non dereliquit te Dominus neque aversatus est. › Nonagesima tertia fabula sic concluditur: Cum autem tibi vacaverit, da operam ut Deum exores. Nonagesima quarta fabula sic incipit: 4 Per ficus et oleas, et Sinai, et regionem securam. Etenim hominem formavimus praclara erectione, et mox depressimus eum ad in fima. Quantum est hoc Creatoris hominum jusjurandum! Sed et hoc ipso majus est pro quo jurat facinus, «Εt depressimus eum, inquit, ad infima. Merito sane Mohamedis hunc oportebat esse deum. Nonagesima sexta fabula sic incipit: «Nos attulimus eum in nocte præfinita. Et unde seies quid sit nos præfinita? Melior est mille mensibus. Descendunt angeli, et spiritus in ipsa nutu Domini ipsorum de omni re. Pax est illa (nox), donec oriatur aurora. › Nonagesima septima fabula inscribitur Negantes; videturque suadere legentibus infcetam scripturam suam, quod ea sit a Deo, quoniam affert libros depuratos, quibus continentur recta scriptu ræ. Verumtamen de harum rectitudine auditores judicent. Nonagesima octava fabula inscribitur Terræ motus, quia inclamabitur adversus peccatores, sicuti etiam contra Mohamedem qui de blaspheniis suis judicabitur. Nonagesima nona fabula inscribitur Currentes, incipitque a jurejurando sic: Sur. XCII, 1. Sur. XCIV, 7. Sur. XCV, 1. Sur. XCVII, 1. Nox hæc celebris alkadar apud Mohamedanos, qua Deus decretum de rebus totius anni edit. Cæteroqui vocabulum illud polysemum est. Sur. XCVIII, 1. bis. Sumitur hic titulus a primis Suræ verSur. XCIX, 1.

Scriptura est? hic coelestis liber? Ο inscitiam! εκρούσατο. Σφόδρα δὲ καὶ Δαβὶδ υἱὸς τοῦ Ἰεσσαὶ, ἐκ τούτου δὲ ὁ Χριστὸς καταγόμενος ἀποδείκνυται· o infelicium barbarorum dementiam! τοῦτο θεία Γραφή; τοῦτο οὐράνιον βιβλίον; ἢ ἀπὸ τῆς ἀλογίας! ὢ ἀπὸ τῆς ἀνοίας τῶν ἀθλίων βαρ βάρων! 18. Τοιγαροῦν ἀπό τε τῆς κατὰ Γραφὴν διανοίας ξένης καὶ ἀλλοτρίας τυγχανούσης τῆς ἐπαράτου αὐτ τῶν βίβλου πρὸς τὴν θείαν Γραφήν, ἀπό τε τοῦ τὸν Θεὸν τῆς αὐτοῦ διαθήκης ἀναξίους αὐτοὺς κρῖναι, συνιδεῖν ἔστιν ὅτι τοῦ οὐρανόθεν πεσόντος ἐστὶ δαί. μονος ή καμηλόθυτος ἐκείνη βίβλος· πᾶν γὰρ τὸ ἀπηλλοτριωμένον Θεοῦ, εἰς τὴν ἐναντίαν καὶ δαιμονιώδη περιίσταται μοῖραν· εἰ γὰρ τοῦ Θεοῦ εἶναι τὸν Ἰσαάκ, τοῦ ὄντως δὲ Θεοῦ σημεῖον ἐμφανές, τὸ στῆσαι αὐτὸν πρὸς αὐτῷ τὴν αὑτοῦ διαθήκην («Στήσω γάρ, φησί, τὴν διαθήκην μου πρὸς αὐτὸν, εἶναι αὐτοῦ Θεὸς καὶ τῷ σπέρματι αὐτοῦ μετ' αὐτὸν» ), σημεῖον τοῦ μὴ εἶναι Θεὸν τῶν Ἰσμαηλιτών κατ' οἰκείωσιν, εἰ καὶ τῷ δημιουργικῷ λόγῳ ἔνεστι, τὸ μὴ ἠξιῶσθαι στῆναι πρὸς αὐτοὺς τὴν τοῦ Θεοῦ διαθήκην. Ο διάβολος ἄρα θεὸς αὐτῶν, ὁ τοῦ Θεοῦ καταψευδόμενος· εἰ καὶ φόβῳ τοῦ ἐκπεσεῖσθαι τοῦ τοιούτου σκοποῦ τὸ ἑαυτοῦ δολερῶς ἀποσιωπήσας ὄνομα, διὰ τὸ ἤδη διαβεβλήσθαι παρά πάντων ἀνθρώπων τὴν τοῦ ὄντος Θεοῦ προσηγορίαν προβάλλεται· σύνηθες δὲ τῷ πονηρῷ τούτῳ ἡ τοιαύτη μεθοδία. Εἰ οὖν θεὸν ἑαυτῶν ἔχειν τὸν τοῦ Ἀβραὰμ Θεὸν οἱ βάρβαροι γλιχόμενοι, τὴν ἀθέμιτον ἐκείνην καὶ ἀπατηλὴν βία ὅλον, καὶ τὸν ταύτην σκαιογραφήσαντα μάταιον 94. Igitur tum quia a divinæ Scripturæ mente alienus prorsus et extraneus est hic maledictus ipsorum liber; tum quia Deus ipse indignos illos fœdere suo judicavit; satis cognoscere possumus, camelinum hunc librum habere auctorem dæmonem qui de cœlo excidit. Quippe quidquid Deo abalienatur, in contrariam dæmonis partem migrat. Nam si Dei esse Isaacum, veri, inquam, Dei, indicium manifestum est, quod constituerit cum ipso fœdus; «Statuam, inquit, foedus meum cum ipso, ut sim ejus Deus, necnon seminis ejus post ipsum; › indicium vicissim est non esse Ismaelitarum Deum peculiarem, quanquam ratione creationis sit; hoc, inquam, rei ejus indicium est, quod statuere cum illis fœdus Deus noluerit. Diabolus itaque est illorum deus, qui Deum simulat: quanquam metuens ne tali scopo sno excidat, dolose nomen proprium relicet, quod apud omnes homines infame est, verique potius Dei appellationem præ se fert. Est enim hoc consuetum improbi bujus artificium. Si ergo deum suum habere Abrahami Deum cupiunt hi barbari, impium illum fraudulentumque librum, ejusque pravum auctorem, stultum hominom, ejurent, unique assentiantur divinæ Scriplurr, atque ejus norma regantur. Aut si volunt c ἄνθρωπον ἐξαρνείσθωσαν, καὶ στοιχείτωσαν μόνη librum suum huic anteponere, et adversarium Dei Abrahami adorare; pudore suffundantur, quia nomine tenus Deo Abrahami gloriantur; et res atque Scripturas inconciliabiles frustra proferre convincantur. Namque a demente nihil differt, is qui dicit Pharaonem et Augustum eadem ætate regnasse. Hoc enim necessario consequitur, si Moysis soror Christum peperit: ita ut Christus bis mille annos natus, tali cum senio ante Pilatum apparuerit; et Maria totidem aut etiam plures vixerit annos. XXVI. Quod nulla sit utilitas Agarenis se circumcidentibus, ideoque pulantibus deum suum habere Abrahami Deum; ut hinc demonstrent vere ipsorum Deum, esse Deum Abrakami, llerilium præceptorum alia ad utilitatem subditorum redundant, si observentur; alia hero prosunt; - alia utrisque. Similiter et inobedientiae, aliæ subditis, aliæ dominis, aliæ utrisque detrimentum afferunt. Cunctis vero exploratum est, quod si quis præceptum aliquod domini violaverit, seque suimet dominum constituerit, adhuc tamen spem retinet ad pristinam benevolentiam dominum suum flectendi. Verumtamen si alium omnino dominum sibi asciverit, intolerabilem sibi domini sui iram provocat, etiamsi forte cuncta illius mandata diligenter peregerit. Neque tantopere servus ille proprium se domini illius demonstrat, placita ejusdem exsequendo, quantopere alienum se ab illo declarat, alium sibi dominum τῇ θείᾳ Γραφῇ, καὶ ὑπ' αὐτῆς ποδηγείσθωσαν· ἡ ἐκείνην ταύτης προκρίναντες, τὸν ἀντικείμενον τοῦ Θεοῦ τοῦ ᾿Αβραὰμ προσκυνοῦντες, εγκαλυπτέσθω σαν, ὡς ψιλῷ τῷ τοῦ ᾽Αβραὰμ ὀνόματι μόνον καλλω πιζόμενο: καὶ ἀκατάλληλα τοῖς πράγμασι καὶ γράμμασι κενοφωνοῦντες, ἐξελεγχέσθωσαν· μαινομένου γὰρ οὐδὲν διενήνοχεν ὁ λέγων τὸν Φαραὼ καὶ Αύγου στον κατὰ ταυτὸν συμβασιλεύειν χρόνον. Τοῦτο γὰρ ἕπεσθαι ἀνάγκη τῆς ἀδελφῆς Μωϋσέως Χριστὸν κυούσης ἢ Χριστὸν μετὰ δισχιλίων ἐτῶν περιόδους γέροντα ὀφθῆναι τῷ Πιλάτῳ ἢ τὴν Μαρίαν τοσαῦτα περιδιῶναι ἢ τὰ πλείονα ἔτη. KϚ'. "Οτι οὐδεμία γνησις τοῖς ᾿Αγαρηνοῖς περιτεμνομένοις, καὶ διὰ τοῦτο οιομένοις ἑαυτῶν θεὸν ἔχειν τὸν τοῦ ᾿Αβραάμ Θεὸν, πρὸς τὸ δεῖξαι ὅτι ἀληθῶς αὐτῶν ὁ Θεὸς τοῦ ᾿Αβραάμ. με. Τῶν δεσποτικῶν προσταγμάτων τὰ μὲν εἰς τοὺς ὑπηκόους φέρει το κέρδος ὅτ᾽ ἂν φυλάττηται, τὰ δὲ εἰς τὸν δεσπότην, τὰ δὲ ἐπ' ἀμφοῖν· ὥσπερ δὴ καὶ ἀποκρουόμενα, τὰ μὲν εἰς τοὺς ὑπηκόους, τὰ δὲ εἰς τοὺς δεσπότας, τὰ δὲ καὶ εἰς ἀμφοτέρους τὴν ζημίαν ἐπάγει. Πάντες οὖν τοῦτο ἴσασιν, ὅτι κἂν ὁποίαν τις; ἂν εἴη ἠθετηκὼς τοῦ δεσπότου ἐντολὴν, αὐτὸν δὲ ἑαυτοῦ ἐπιγράφοιτο κύριον, έχει αὖθις ἐλπίδα εἰς τὴν πρώην εὔνοιαν ἐπισπάσασθαι τὸν δεσπότην ἕτερον δὲ ἑαυτοῦ κύριον ἐπιγραφόμενος, ἀνύποιστον τὴν ὀργὴν καθ᾿ ἑαυτοῦ τὴν τοῦ δεσπότου εφέλκεται, κἂν πάσας τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ σπουδαίως ἐπιτελη καὶ οὐ τοσοῦτον ὁ οἰκέτης ἐκεῖνος γνώριμόν τε έχυτὸν καθίστησι τοῦ ἑαυτοῦ δεσπότου δοῦλον εἶναι, ἐκ

exhibet, suum esse dominum qui nunc medetur; si artem quidem bene noscal exerceatque, prout sui domini voluntas est, nihilo tamen minus alterius se domini servum faciat? Nam reliqua Dei mandata nihil aliud sunt, quam hominum medela et utilitas: fides in Deum tamen, ad hujus gloriam redundat, afirmantibus nobis, Deum revera esse, et relationem cum Domino a nobis incolumem conservari. Similiter reliquorum præceptorum violationes nobis quidem exitiales sunt, sed divini dominii negatio ipsi Domnino contumeliam facit. Quandonam itaque gravius nobis irascetur Deus? Nempe cum is a nobis negabitur, ut omnes sciunt. Hanc nunc de Deo doctrinam circa Abrahamum ac Mohamedem pertractemus. Dixit Deus Abrabamo: ‹ Circumcidite præputium carnis vestræ; hoc facit etiam Mohamedes. Dixit Deus Abrahamo:. Non adorabis Deum præter Dominum tuum: hoc agere Mohamedes non patitur; adorat enim idolum Chubar antiquissimum in deserto Ethribo; itemque Macach, quod ad Veneris figuram elaboratum aiunt. Nequit itaque Deum suum habere Mohamedes Abrahami Deum, etiamsi symbolum mandati ejus circumcisionem gerit quandoquidem ad alium se Deum transtulit. Ille autem jusserat: «Nullum præter Dominum Deum tuum coles.. Nam simplex circumcisio, carnis quidem est ablatio ejus qui circumciditur, non lainen demonstratio inter servitutem et dominatum relaτοῦ τὰ ἐκείνου ἀρεστὰ ἐπιτελεῖν, ὅσον ἀλλότριος asciscendo. Quodnam enim medici famulus indicium ἀναφαίνεται, ἐκ τοῦ ἕτερον ἑαυτοῦ εἰσποιεῖσθαι δε σπότην. Ποῖον γὰρ σημεῖον οἰκέτης ἰατροῦ ἐπάγεται, τοῦ εἶναι αὐτὸν κύριον νῦν τὸν ἰατρόν; ὅτ' ἂν τὰ μὲν τῆς τέχνης καλῶς γινώσκει και πράττει ὡς ἑαυτοῦ βούλεται δεσπότης, ἑτέρου δὲ δεσπότου δοῦ λον ἑαυτὸν ὑπογράφει; οὐδὲν γάρ εἰσιν ἕτερον αἱ λοιπαὶ ἐντολαὶ τοῦ Θεοῦ, ἀλλ᾽ ἢ αὐτῶν ἰατρεία καὶ ὠφέλεια· ἡ δὲ εἰς Θεὸν πίστις, εἰς αὐτὸν τὴν δόξαν ἀποκομίζει, βεβαιούντων ἡμῶν ὅτι Θεὸς ἀληθῆς ἐστι, καὶ ὅτι ἡ Δεσποτικὴ σχέσις ἀδιάσπαστος συντηρεί ται. Ωσπερ οὖν καὶ αἱ ἀθετήσεις τῶν λοιπῶν ἐντολῶν, ἡμῶν μὲν αὐτῶν γίνονται ὄλεθρος, ἡ δὲ τῆς αὐτ τοῦ δεσποτείας παραγραφὴ αὐτὸν ὑβρίζει τὸν Κύριον" πότε οὖν σφοδροτέρως καθ᾿ ἡμῶν ὀργισθήσεται; ἀθετούμενος, οἶμαι, ὁ πάντες ίσασι. Τοῦτον οὖν τὸν λόγον ἐπί τε Ἀβραὰμ καὶ Μωάμετ περὶ Θεοῦ γυμνάσομεν. Εἶπεν ὁ Θεὸς τῷ ᾿Αβραάμ. Περιτεμεῖσθε τὴν ἀκροβυστίαν τῆς σαρκὸς ὑμῶν·, ποιεῖ τοῦτο καὶ Μωάμετ. Εἶπεν ὁ Θεὸς τῷ ᾿Αβραάμ «Οὐ λατρεύσεις Θεῷ ἑτέρῳ, πλὴν Κυρίου τοῦ Θεοῦ σου·, τοῦτο ποιῆσαι Μωάμετ οὐκ ἀνέχεται· προσκυνεῖ γὰρ τῷ Χουβὰρ εἰδώλῳ ὄντι ἀρχαιοτάτῳ περὶ τὴν Ἔθρι 6ον ἔρημον, καὶ τῷ Μάκαρ, ὅπερ φασὶν εἰς τύπον τῆς ᾿Αφροδίτης διαγεγράφθαι Οὐ δύναται οὖν Θεὸν ἑαυτοῦ ἔχειν ὁ Μωάμετ τὸν Θεὸν ᾿Αβραάμ, εἰ καὶ σύμβολον ἐντολῆς αὐτοῦ τὴν περιτομὴν ἐπάγε ται, διὰ τὸ εἰς ἕτερον ἑαυτὸν μεθιστάναι Θεόν· αὐτὸς γὰρ εἰρήκει· ο Πλὴν Κυρίου τοῦ Θεοῦ σου·, ἡ γὰρ ἁπλῶς περιτομή, σαρκὸς μόνη ἐστὶν ἀφαίρεσις τοῦ περιτεμνομένου, ἀλλ' οὐκ ἀπόδειξις τῆς κατὰ τὴν δουλείαν καὶ δεσποτείαν σχέσεως· ὥσπερ οὐδὲ τὸ κεχρῆσθαι τὸν ἐκ τοῦ ἰατροῦ δραπετεύοντα οἰκέτην τὰ τῆς ἰατρικῆς, εἰς ἕτερον ἀνακεχωρηκότα δεσπό την, τοῦ εἶναι αὐτὸν τοῦ ἰατροῦ οἰκέτην απόδειξις ἦν· μάτην ἄρα θεὸν αὐτῶν ᾿Αγαρηνοί λέγουσι τὸν – lionis: sicut etiam, non ideo quia servus fugitivus domini sui medici artem exercet, cum ad alium confugerit dominum, non ideo, inquam, demonstrat se medici esse famulum. Temere itaque Agareni deum suum dicunt Abrahami Deum. Nam etiamsi olim forte fuerit, nunc certe cum Chubare et Mohamede, deus ipsorum non est. Θεὸν τοῦ ᾿Αβραάμ· ἐφάνησαν γὰρ ψευδόμενοι. Εἰ γὰρ καὶ ἦν αὐτῶν ποτε θεός, ἀλλὰ νῦν μετὰ τοῦ Χουβὰρ καὶ τοῦ Μωάμετ, οὐκ ἔστιν αὐτῶν θεός. ΚΖ'. 'Αλλο εἰς τὸ αὐτό. Ας'. Πᾶν τὸ ἐν ἀληθῶς, ἐξ ὀνόματος ἅμα και πράγματος γνωρίζεται· εἰ δὲ διαιροῖτο εἰς δύο, εἰς σε όνομα μόνον, καὶ πράγμα μόνον, πλανᾷ. "Ονομα δὲ μόνον καλῶ τὸ ἔρημον τοῦ οἰκείου ἀληθῶς πρά γματος· πράγμα δὲ μόνον τὸ ἔρημον τοῦ οἰκείου ἀληθῶς ὀνόματος, ἀλλ' οὐκ ἀνώνυμον· ἐξ ἀμφοῖν μὲν οὖν γνῶσις ἀληθὴς συνίσταται, ἐκ δὲ θατέρου ἀπάτη· καὶ τοῦτό ἐστι τὸ ποιοῦν ὁμονοεῖν τε καὶ ἀλλοτρίως ἔχειν περί τι πρὸς ἑαυτοὺς τοὺς ἀνθρώπους· διττή δὲ τοῦ μόνου ὀνόματος ἡ ἀπάτη, ὅτ' ἂν μηδὲν μηδαμή σημαίνῃ, καὶ ὅτ' ἂν τοῦ οἰκείου ἀφαιρεθὲν πράγματ τος προσκέοιτο τῷ ἀπεοικότι· τὸ δὲ σημαῖνον διάφορα ἀληθῆ, οἰκεῖον ἂν ἐκάστου καὶ ὁμοῦ καλοῖτο όνομα· πράγμα δὲ ἀληθὲς ἔστι καὶ ὀνομάζεται, τὸ τῶν οίο χείων τῆς οὐσίας ἀνενδεῶς καὶ ἀπερίττως σῶζον λό γον· ὄνομα δὲ ἀληθὲς, ὅπερ ὁ τοῦ πράγματος λόγος σημαίνειν βούλεται. Οὔτε οὖν τὸ πρᾶγμα ὡς πρᾶγμα πλανᾷ· οὔτε τὸ ὄνομα, ὡς ὄνομα οἰκείου πράγματος, XXVII. De eodem argumento. 96. Omne quod vere exsistit, ex nomine simul et ex re cognoscitur. Si autem in duo dividatur, nempe in nomen solum remque solam, decipit. Nomen solum autem appello, quod propria vere re caret: vicissimque.solam rem, quæ suo vero nomi - ne caret, sed tamen non est anonyma. Ex ambobus vera cognitio conficitur; ex alterutro autem error. Atque huc est, quod consentire vel dissentire inter se homines de aliqua re facit. Duplex porro est 80lius nominis deceptio: quando videlicet nihil omnino significat, et quando a propria re abstractum, alienæ addicitur. Quod plura vera significat, proprium uniuscujusque simulque dicitur nomen. Res autem et vera est et dicitur, quæ sine defectu et sine redundantia proprietatum substantiæ rationem servat. Verum denique nomen est, quod rei ratio significare vult. Neque res, quatenus res est, decipit: neque nomen, quatenus nomen est propriæ rei, in errorem Recole quæ annotavimus col. 720, D. 47, cum Relando hanc idololatriam negante.

inducit: sed ut alterius rei in altera re nomen, at- ἀπατᾷ· ἀλλ' ὡς ἄλλου πράγματος ἐν ἑτέρῳ πράque ut alterius nominis in altero nomine res, id demum in errorem trahit. 97. His ita se habentibus, facile est barbarum hunc coarguere populum, qui temere Dei Abrahami appellatione sibi fucum facit: neque enim hic ab Agarenis reapse colitur, etiamsi particulares aliquas notas illius præ se ferunt et confitentur, videlicet circumcisionem, et quod sint populus Dei Abrahami jactantiam. Sicut enim haud satis est exhibendæ hominis notitiæ, si quis dicat bipedem et mortalem, quamquam reapse bipes mortalisque est homo; sed non continuo hæc hominem deßniunt, quia non dicunt principalem natura humana propriamque notan; ita cum isti dicunt deum se habere Deum Abrahami, et carnem circumcidere, nequaquam ipsum illum proprie vereque Deum demonstrant; quia symbola illa omittunt, quæ illum præcipue denotant. Nam cum gentis eorum dux contraria legi Dei Abrahami imperat, nonne alterum Deum sub illius nomine invehit? Atque hanc deceptionem quanam nos ratione contingere dicimus, animadvertite. Dixit Abrahami Deus filiis ejus: Non adorabitis ullam idolorum iconem, neque illis cultum exhibebitis, nempe ceu Deo. Dixit Deus Agarenis, ut aiumt, per legatum suum: Adorate Chubarum, Dei instar, quod est idolum et Veneris simulacrum. Videamus jam quid commune sit Abrahamo cum Mohamede, et quid diversum. Videamus item, quænam potiora indicia sint, quibus Deus ab hominibus Deus esse denotatur: et quandonam videatur quidem, sed non sit: quando item potius ad iracundiam provocetur. Ο 98. Ex iis præceptis quæ nobis tantum suffragantur, minor obscuriorque exsurgit indicativa nota Dei: imo nulla est interdum, cum ei non obeditur. Ex iis autem præceptis, quibus majestas ejus ostenlitur, verior longeque major emical; sicut et vice versa. Suscepit Abrahamus circumcisionem, postquain Deum agnoverat et idola patris sni abjecerat. Quandonam ergo is Deo magis placuit? idolorum ne negatione, an carnis circumcisione? Patet, idolico potius abnegato cultu: nam nonnisi ceu Adel signum suscepit præputii circumcisionem. Affert praestigiator legatus Agarenorum circumcisionem, η sed simul idololatriam. Num ergo et hic tanquam Abrahamus Deo placuit, an iracundiam potius comnovit? An denique, ut videtur, utrumque præstitit? Quod si forte utrumque, num Deo placuit se circumcidendo, an multo potius irritavit idola colendo? Palet, quod potius irritavit: nam quorum observatio gravioris momenti est, eorumdem par violatio. Etenim rerum natura vel ex ipsis coguoscitur, vel ex earum circumstantiis. Et cognitio quidem ex circumatantiis, infirmior; tutior vero et sincerior quæ ex ipsis rebus emergit. Per se ipsum quidem demonstrat aliquis servitutis et dominatus. naturam, cum relatio immobilis retinetur. Haul per se ipsum autem, cum aliquid ad cam rem perγματι όνομα, καὶ ὡς ἄλλου ὀνόματος ἐν ἑτέρῳ ἀνόμάτι πράγμα ἡ ἀπάτη συμβαίνει. 15. Τούτων οὕτως ἐχόντων βάδιον ἐλέγξαι τὸ βάρβαρον τοῦτο φύλον, ὡς εἰς μάτην τῇ τοῦ Θεοῦ Αβραὰμ κλήσει ἑαυτοὺς ἐξαπατῶσιν, οὐκ αὐτοῦ ἀληθῶς ὑπ' αὐτῶν λατρευομένου, κἂν εἰ μερικά τινα γνωρίσματα αὐτοῦ ἐπιφέρονται τε καὶ ὁμολογοῦσι, τήν τε περιτομὴν καὶ τὸ λέγειν αὐτοὺς λαὸν εἶναι τοῦ Θεοῦ ᾿Αβραάμ. Ὡς γὰρ οὐκ ἀρκεῖ τὴν τοῦ ἀνθρώπου γνώσιν παραστῆσαι τὸ εἰπεῖν δίπουν θνητόν, καίτοι δίπουν θνητὸν ἀληθῶς ὁ ἄνθρωπος· ἀλλ᾽ οὐκ εὐθύ τὸν ἄνθρωπον ταῦτα δηλοῖ, διὰ τὸ μὴ φάναι τὴν κυ ρίως παραστατικὴν τῆς ἀνθρώπου φύσεως διαφοράν οὕτως οὐδὲ τὸ φάναι αὐτοὺς θεὸν ἔχειν τοῦ ᾽Αβραὰμ τὸν Θεὸν, καὶ τὴν σάρκα περιτετμῆσθαι, Θεὸν αὐτὸν δείκνυσι τὸν κυρίως καὶ ἀληθῶς, τῶν χαρακτηρίζειν δυναμένων συμβόλων παρεωραμένων ὑπ' αὐτῶν. Ὅτ' ἂν γὰρ ὁ τοῦ ἔθνους αὐτῶν προαγωγός ἐναντία τῶν τοῦ Θεοῦ ᾿Αβραάμ νόμων προστάσσῃ, ἆρ᾽ οὐχ ἕτερον Θεὸν εἰς τὸ ἐκείνου εἰσάγει όνομα; καθ' όν τρόπον τὴν ἀπάτην λέγομεν συμβαίνειν· σκοπείτε γὰρ ἐν τεῦθεν· Εἶπεν ὁ Θεὸς τοῦ ᾿Αβραὰμ τοῖς υἱοῖς αὐτοῦ • • Οι προσκυνήσετε πἂν ὁμοίωμα, οὐδὲ μὴ λατρεύ σητε αὐτοῖς, ο τουτέστιν ὡς Θεόν [ita cod.]. Εἶπεν ὁ Θεὸς ᾿Αγαρηνοῖς, ὡς φασι, διὰ τοῦ ἀποστόλου αὐτοῦ· Προσκυνείτε τῷ Κουβὰρ ὡς θεῷ εἰδώλῳ ὄντι καὶ ὁμοιώματι τῆς ᾿Αφροδίτης. Είδωμεν οὖν τί κοινὸν έχει Αβραὰμ καὶ Μωάμετ, καὶ τί διενήνοχεν· εἴδω μεν δὲ καὶ ἐν τίσι μᾶλλον χαρακτηρίζεται ὁ Θεός, Θεὸς παρὰ ἀνθρώπων γνωριζόμενος· καὶ ἐν τίσι δοκεῖ μὲν, οὐκ ἔστι δέ· ἐν τίσι δὲ παροργίζεται μᾶλλον. ζη'. Εν αἷς μὲν οὖν ἐντολαῖς μόνως αὐτοὶ κοσμού μεθα, ἐλάττων ἡ δήλωσις τοῦ θείου καὶ ἀμυδρά· ἔστιν δὲ ὅτε οὐδὲ ἐλάττων, ἡνίκα αὐτὸς ἀποκρούοιτο· ἑ οἷς δὲ ἡ αὐτοῦ δόξα συνίσταται, ἀληθὴς καὶ μείζων ὑπερβαλλόντως· ὥσπερ καὶ τὸ ἀνάπαλιν· ἔλαβεν Αβραὰμ περιτομὴν προεπιγνοὺς τὸν Θεὸν, καὶ ἀπὸ ηρνήσατο τὰ εἴδωλα τοῦ πατρὸς αὐτοῦ. Πότε οὖν μᾶλλον Θεῷ εὐηρέστησεν, ἐν τῇ ἀπαρνήσει τῶν εἰς δώλων, ἢ ἐν τῇ περιτομῇ τῆς σαρκός; Πρόδηλον ότι ἐν τῇ ἀπαρνήσει τῆς εἰδωλολατρείας σημείον γὰρ ἔλαβεν τῆς πίστεως τῆς ἐν τῇ ἀκροβυστία τὴν περι τομήν. Εἰσάγει καὶ ὁ γόης ὁ ἀπόστολος τῶν ᾿Αγαρη νῶν περιτομήν· ἀλλὰ καὶ εἰδωλολατρείαν. "Αρ' οὖν καὶ αὐτὸς ὡς ᾿Αβραάμ Θεῷ εὐηρέτησεν; ἢ μᾶλλον παρώργισεν; ἢ ὡς δοκεῖ, τὰ ἀμφότερα; ἀλλ' εἰ μὲν τὰ ἀμφότερα, ἄρα Θεῷ εὐηρέτησε περιτέμνων, ἢ μᾶλλον πολλῷ πλέον παρώργισεν εἰδωλολατρῶν; Εὖδηλον ότι μᾶλλον παρώργισεν· ὧν γὰρ ἡ κατόρθωσις μείζων, τούτων πάντως καὶ ἡ ἀπόπτωσις μείζων. Τῶν γὰρ πραγμάτων ἡ φύσις ἐκ τῶν καθ᾿ αὐτὰ ἢ ἐκ τῶν περὶ αὐτὰ δηλοῦται· καὶ ἡ μὲν ἐκ τῶν περὶ αὐτὰ δήλωσις, οὐ τοιαύτη· ἡ δὲ ἐκ τῶν καθ᾿ αὐτὰ, άσφαλής τε καὶ ἀδιάψευστος μάλλον. Καθ' αυτό τις τὴν φύσιν δουλείας καὶ δεσποτείας τότε δηλοῖ, ὅτ' ἂν ἡ σχέσις ἀκίνητος συντηρῆται· οὐ καθ᾿ αὐτὸ δὲ, ὅτ' ἂν τὸν περὶ τὸ πρᾶγμά τινα ἐμφαίνῃ, ἀλλ' οὐκ εὐ-

Itaque circumcisio circa relationem est servitutis, sed non ipsa relatio est. At idololatria non solum per se habet divinam nullam relationen, sed illi adversatur seque inde avellit. Hinc elucet quis Deo sit proximus, Abrahamusne an Mohamedes: quæ lex Deum Abrahami exhibeat; num illa quæ ait: «Non adorabis Deum alium, nisi Dominum Deum tuum;» au bæc quæ adorare jubet Chubarem Veneris simulacrum. Ne, quaeso, nomine Dei Abrabami glorientur, dum contraria Deo Abrabami credunt, atque ita fallantur ceu si Abrahamni Deum habeant sibi proprium et benevolum. Jactant enim nomen solum, absque re, et dissimili alteri id impouentes falso colunt. Nempe ex circumstantiis indicativam notam sumentes errant: sed ex re ipsa a vero cultu alieni coarguuntur. Nisi forte nos videmur coacti unum Deum habere, dum illi duos confitentur contrarios apprime Deos, verum et falsum; vel quod magis verilali consonat, neutrum habent. τὴν τὴν σχέσιν ἔχον. Η οὖν περιτομὴ περὶ τὴν σχέ- tinens denotat, sed ipsam relationem: non habenf. σιν τῆς δουλείας, ἀλλ᾽ οὐ κατ' αὐτὴν τὴν σχέσιν· εἰ δὲ εἰδωλολατρεία, οὐ μόνον ὅτι οὐ τῶν καθ᾽ αὑτό τι τῆς θείας σχέσεώς ἐστιν, ἢ τῶν περὶ αὐτὴν, ἀλλὰ καὶ κατ' αὐτῆς στασιάζει της σχέσεως διαστῶσα αὐτ τήν. Εντεῦθεν δηλοῦται τίς Θεοῦ ἐγγὺς, Ἀβραὰμ ή Μωάμετ· ποῖος νόμος τὸν Θεὸν τοῦ ᾿Αβραὰμ εἰσάγει; ὁ λέγων, ὁ Οὐ προσκυνήσεις θεῷ ἑτέρῳ, ἀλλ' ἡ Κυρίῳ τῷ Θεῷ; ν ἢ ὁ προσκυνῶν τῷ Χουδὰρ εἰδώλῳ ὄντι τῆς ᾿Αφροδίτης; Μὴ δὴ τῷ ὀνόματι τοῦ Θεοῦ Αβραὰμ σεμνυνόμενοι, απεναντίας τῷ Θεῷ ᾽Αβραὰμ φρονοῦντες ἀπατάσθωσαν, ὡς τὸν Θεὸν τοῦ ᾽Αβραὰμ οἰκεῖον καὶ εὐμενὴ ἑαυτοῖς ἔχοντες· παραδειγματί σθησαν γὰρ ὄνομα μόνον, τοῦ πράγματος χωρίς, ἑτέρῳ ἀπεοικότι τεθειμένον ψευδώς σέβοντες· καὶ ἐκ τῶν περὶ τὸ πρᾶγμα τὸ γνώριμον ἔχειν ἐξαπα τώμενοι· ἐκ δὲ τῶν καθ᾿ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα τὴν ἀλλο τρίωσιν πάσχειν ἐξελεγχόμενοι· εἰ μὴ ἄρα ἡμεῖς φανώμεν ἑαυτοῖς βιαζόμενοι ἕνα Θεὸν ἔχειν· δύο ἐκείνων ὁμολογούντων ἐναντιωτάτους θεούς, ἀληθῆ καὶ ψευδῆ· ἢ τό γε ἀληθέστερον εἰπεῖν, οὐδέτερον ἐχόντων. ΚΗ. Απόδειξις ὅτι οὐ τὸν ὄντως ἀληθινὸν Θεὸν εἰσηγεῖται ὁ Μωάμετ· οὐδὲ αὐτῷ οἱ ᾿Αγαρηνοί λατρεύουσιν, ἀλλὰ τὸν ἀποστάτην δαίμονα σφετερισάμενον εἰς ἑαυτὸν τὴν θείαν προσο ηγορίαν. Εθ'. Πάντων τῶν ὄντων ὑπεροχικῶς ἐξῃρῆσθαι τὸ Θεῖον, εἰ καί τι ἄλλο τό γε ἀναλλοίωτον καὶ ἄτρεπτον χαρακτηρίζει σαφῶς, κατ' αὐτό τε τὸ εἶναι, καὶ τὸ διανοεῖσθαι, καὶ λέγειν, [καὶ] ποιεῖν· ὡς τὸ, Πάντες αλλαγήσονται, σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ· καὶ τὸ, Η βουλὴ τοῦ Κυρίου εἰς τὸν αἰῶνα μένει· καὶ τὸ, Εἰς τὸν αἰῶνα, Κύριε, ὁ λόγος σου διαμένει καὶ τὸ, Πάντα τὰ ἔργα σου ἀληθινά· θειοτέρως δηλονότι ἢ ἀνθρωπινωτέρως τούτων νοουμένων· ἐπισκεπτέον νῦν εἴ γε ταῦτα συντετηρῆσθαι τῷ Θείῳ, ὁ καμηλώδης τοῦ πονηροῦ ἀπόστολος συγχωρεί, την τρίτην καὶ νεωτέραν διαθήκην μυθολογούμενος. ρ'. Τοῦ θείου τοίνυν ὁμολογουμένου πάντη άθλου καὶ ἀσωμάτου, θεωρουμένου δὲ ἀναλόγως καὶ ἐκ τῶν οἰκείων ἔργων, ἐπιγινωσκομένου τε ἐκ τῶν θείων λόγων ὅτ' ἂν συμφωνῇ τοῖς ἔργοις τὰ ῥήματα, ύμνουμένου τε ἐκ τῶν θεοπρεπῶν θελημάτων· ὅτ᾽ ἂν παρ' αὐτοῦ ἐμφανίζωνται, ἐχομένων δηλαδὴ καὶ αὐτῶν τοῦ κατὰ τοὺς λόγους καὶ τὰ ἔργα σκοποῦ· ὅτ' ἂν ἐν τι τούτων ἀντικειμένως εὑρεθῇ ἔχον πρὸς τὰ λοιπά, τῆς πρὸς τὸ θεῖον ἐκπεπτωκὸς ἂν ἐλέγχοιτο ἀσε βείας, ὁ ταύτης αντεχόμενος τῆς ἀπάτης· σκοπείσίω δὴ οὖν τοῦτο ἐπὶ τοῦ ᾿Αραβος τὰ κατὰ τὸν Φαραὼ καὶ τὴν Ἐρυθραν θάλασσαν, οὐκ οἶδ' ὅπως, ὡς δέ γε ἐγὼ νοεῖν δύναμαι, κατὰ τὸ, Εμπεσεῖσθαι τῷ ἰδίῳ ἀμφιβληστρῳ τοὺς ἁμαρτωλούς ειν ρημένον, καὶ αὐτὸς ἀπεδέξατο· τὸν δὲ τοῦ τεμόντος τὸ πέλαγος νόμον, ὡς οὐδὲν ἀποπέμπεται, δηλονότι μετὰ τῶν λόγων, καὶ τὰ θελήματα ἐκποιούμενος· φανερὸν ὅτι χειροτόνητόν τινα ἑαυτῷ θεὸν εἰσποιεῖ- - Psal. ci, 28. Sur. Vul 36 Psal. xx11, XXVIII. Demonstratio quod nequaquam verum Deum inducit Mohamedes, neque ipsum Agareni colunt; sed apostatam dæmonem, qui divinam appellationem usurpavil. 99. Deum rebus cunctis exsistentibus summe præcellere, manifeste demonstrant immutabilitas ejus et inconvertibilitas; et quod per se sit, et deliberet, et dicat, et faciat. Veluti scriptum est: Omnes immutabuntur, tu autem idem ipse es s. Item: Consilium Domini manet in æternum 3. Item: In æternum, Domine, permanel verbum tuum 27. Item: Cuncta opera tua vera &; ita tamen ut hæc diviniore potius quam humaniore sensu cogitentur. Considerandum nunc, an hæc in Deo retineri concedat camelarius diaboli legatus, qui tertium ac neotericum testamentum confluxit. 100. Cum plane in confesso sit Deum esse immaterialem et incorporeum, spectatum tamen per analogiam in ejus operibus, ex ejusque simul sermonibus agnitum, cum verba operibus consonant; celebratum insuper ab ejus magnificis voluptatibus, cum eæ ab ipso manifestantur, quæ pariter et verbo et opere scopum suum persequuntur; si quid horum contrarium cæteris comperiatur, is qui huic errori adhæreat, prorsus a recta Dei religione excidisse videbitur. Nunc id observemus in Arabe, de nisi Pharaone marique Rubro narrante; nescio cur, forte ut ergo arbitror, dictum illud: Cudent in retiaculum suum peccatores, ipse quoque expertus est. Ejus autem, qui mare divisit, legem abjicit: nimirum post sermones, voluntates quoque repudians, aperte alium Deum propria electione sibi constituit, verum Deum tamen nequaquam. Nam qui mare illud divisit, nullam aliam ob causam ss Psal. cx, s Psal. cxL, 10. 11. ** Psal. cxviit, 80.

NICETÆ BYZANTINI τὸ πέλαγος, δι' ἄλλο οὐδὲν ἢ διὰ τὸ τοὺς αὐτοῦ φυλάττεσθαι λόγους τοῦτο πεποίηκεν. Ο γοῦν ἀθετῶν τοὺς αὐτοῦ λόγους, πρότερον αὐτὸν ἀθετεῖ· αὐτὸν δὲ ἀθετῶν, καὶ τὸ παρ' αὐτοῦ γεγενῆσθαι τὸ θαῦμα ἀθετεῖ· γεγενημένον τε ὅλως τὸ θαῦμα ὁμολογῶν, παρ' ἄλλου πάντως αὐτὸ γεγενῆσθαι λέγει, οὐ παρὰ τοῦ γεγραφότος τοὺς λόγους ἐν οἷς καὶ τοῦτο γέγρα πται τὸ θαῦμα· ὥστε διττὴ αὐτοῦ ἡ ἀσέβεια, μᾶλλον δὲ καὶ τριττή, ὅτι τε ἀφαιρεῖσθαι τοῦ πεποιηκότος Θεοῦ τὸ θαῦμα· καὶ ὅτι μὴ τῷ πεποιηκότι χαρίζεται. Τίς δέ ἐστιν ὁ ἐξ ἀρχῆς κατὰ τῆς θείας επαιρόμενος δόξης, σαφῶς οἴδαμεν· τοῦτον οὖν ἄρα πάντως ἀνάγκη σέβεσθαι ταῦτα φρονοῦντα· ἡ ἠλλοίωται κατ' αὐτὸν τὸ θεῖον καὶ τέτραπται, καὶ οὐκ εἰς τὸν αἰῶνα fecit, quam ut ipsius observarentur sermones. Igi- ται, ἀλλ' οὐχὶ τὸν ὄντως Θεόν· ὁ γὰρ ἐκεῖνο βήξας •tur qui ejus sermones abolet, ipsum auctorem aboJet: qui auctorem abolet, negat simul factum ab eodem miraculum. Atqui cum Mohamedes miraculum illud confiteatur, utique ab alio Deo factum dicit, non ab illo qui auctor est sermonum, quibus hoc miraculum ipsum narratur. Quamobrem duplex est Mohamedis impietas, imo et triplex; quia Deo auctori eripit miraculum; et quia illi tribuit, a quo non est factum. Quisnam porro sit qui jam inde ab initio adversus divinam gloriam se extulit, satis scimus. Hunc ergo coli a Mohamede ita cogitante, necesse est. Vel certe immutatus est et conversus, ex Mohamedis sententia, Deus; neque jam in æternum sermo ejus permanet, neque omnia ejus opera vera. Verum jactetur in capita sontium absurda blasphemia. Quod si inconvertibilis et immutabilis Deus perseverat; Mohamedes potius perversus esto, qui mutatum conversumque Deum impie blasphemat, ejusque sermones delet. Participemus autem nos divina firmitatis gratiam, qui miraculum ejus admittimus, ejusque leges observemus et exsequamur, atque Deo dignas inde condiscamus disciplinas ac vaticinia et de Christo et de rebus cunctis præsentibus ac futuris. 101. Ex his ergo concluditur Mohamedem convinci dicentem, aut Deum non exsistere, aut certe diversum esse deum; aut si est, in statu suo non permanere, sed ut fit nascentibus et postea corruptionem patientibus, a suo vitæ habitu discedere, tempore immutatum: cujus sententiæ quanta sit impietas facile dignoscitur. Hac itaque regula utatur quisquis veritatem apprime amat: etiamsi Mohamedes aliud quidquam admittat sive Veteris Testamenti sive Novi; audet enim ipse quoque, invitus licet, virgineum partum confiteri; ex ipsa ejusdemn confessione hunc convincat. Valde enim indoctus est barbarus et ineruditus. XXIX. Falli eos qui dicunt gentem Agarenorum Dei Patris cultum retinere. ὁ λόγος αὐτοῦ διαμένει, οὐδὲ πάντα τὰ ἔργα αὐτοῦ ἀληθινά· ἀλλ᾽ ἀποῤῥίφθω εἰς κεφαλὰς τῶν αἰτίων τῆς βλασφημίας τὸ ἄτοπον. Εἰ δὲ ἄτρεπτον καὶ ἀναλλοίωτον διαμένει τὸ θεῖον, αὐτὸς μὲν ἀνατετραμμέν νος ὑπάρξει ὡς δυσσεβής μεταβαλλόμενον καὶ μετατρεπόμενον βλασφημῶν τὸ θεῖον, καὶ τοὺς αὐτοῦ Αθετηκώς λόγους· μεθέξομεν δὲ τῆς αὐτοῦ ἀτερψίας χάριτι οἱ καὶ τὸ θαῦμα προσδεδεγμένοι, καὶ τοὺς νόμους πληροῦντες καὶ τελειοῦντες, καὶ τὰς θεοπρε πεῖς ἐξ αὐτῶν παιδευόμενοι μαθητείας τε καὶ προφητείας περί τε Χριστοῦ καὶ πάντων τῶν ὄντων καὶ ἐσομένων. ρα'. Συνήκται τοίνυν ἐκ τούτων φωραθῆναι αὐτὸν λέγοντα, ἢ τὸν Θεὸν μὴ εἶναι Θεόν, ἀλλ᾽ ἕτερον εἶναι θεόν· ἡ ὄντα, μὴ τὸν αὐτὸν ἀεὶ διαμένειν ὡσαύτως ἔχοντα ἀλλὰ κατὰ τοὺς ἐν γενέσει καὶ φθορᾷ, τῆς ἑαυτοῦ ἐξισταμένου ἕξεως, τῷ χρόνῳ μεταβαλλό μενον· ὧν τὸ ἀσεβὲς ὁπόσον, συνιδείν εὔκολον. Τούτῳ οὖν τῷ κανόνι κεχρημένος πᾶς ὅστις ἂν φιλαληθές στατος, κἂν ἄλλο τι τῆς Παλαιᾶς παραδέξηται ἢ καὶ Νέας· τολμᾷ γὰρ καὶ αὐτὸς τὸν παρθενικὸν καὶ μὴ βουλόμενος ὁμολογεῖν τόκον, ἐκ τῆς αὐτοῦ ὁμολογίας τοῦτον περιτρεπέτω· λίαν γὰρ ἀμαθὴς ὁ βάρβαρος καὶ ἀπαίδευτος. 102. Cum Dominus noster Jesus Christus veritas appelletur et sit, necesse est credentes ei, haud concedere, quod Deus Aral:ami, et Deus Moysis, et Deus Maronis, ab Agarenica gente colatur. Ait enim Dominus: Qui non honorificat Filium, ne Pa trem quidem honorificat: ceu cuncti videlicet sancti illi patriarchæ et prophetæ Filium Dei commemoraverint coluerintque præcognitum. Abrahamus enim, inquit Christus, pater vester, exsultavit ut videret diem meum; vidit et gavisus est ". Moyses de eo scripsit; et subsequentes prophetæ partim opere partim verbis eumdem mystice revelarunt*. Quomodo igitur impia hæc gens, quæ ad internecivam * Joan. V, Sur. III, 47; XXI, 91;LXVI, 15. 23. Η Joan. vult, 56. Matth. XXIV, ΚΘ'. Ὅτι σφάλλονται οἱ λέγοντες τὴν εἰς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα σώζειν εὐσέβειαν τὸ Ἀγαρη νῶν ἔθνος. ρβ. Αληθείας κεκλημένου καὶ ὑπάρχοντος τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἀνάγκη τοῖς τοῦτο πεπιστευκόσι, μὴ δεῖν κατατίθεσθαι ὡς τὸν Θεὸν Αβραὰμ καὶ Θεὸν Μωϋσέως καὶ ᾿Ααρών παρὰ τοῦ Αγαρηνοῦ λατρεύεσθαι ἔθνους. Φησὶ γὰρ ὁ Κύριος Ὁ μὴ τιμῶν τὸν Υἱόν, οὐδὲ τὸν Πατέρα τιμῇ· ὡς πάντων δηλονότι τῶν ἁγίων ἐκείνων πατριαρχῶν καὶ προφητῶν, τὴν τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ μεμνημένων καὶ σεβασθέντων ἐπίγνωσιν· Ἀβραὰμ γάρ, φησὶν, ὁ πατὴρ ὑμῶν ἠγαλλιάσατο, ἵνα ἴδῃ τὴν ἡμέραν τὴν ἐμὴν, καὶ εἶδε καὶ ἐχάρη. Μωϋσῆς ἔγραψε, καὶ οἱ καθεξῆς προφῆται ήτοι ἔργῳ ἢ λόγῳ περὶ αὐτοῦ μυστικῶς ἐνεφήναντο· πῶς οὖν τὸ ἀσεβὲς τοῦτο

ἔθνος τὴν παντελῆ τοῦ Υἱοῦ ἀναίρεσιν πρεσβεῦον, η Filii destructionem anbelal, Patrem ejus colat? Aut τὸν αὐτοῦ Πατέρα σεβάζοιτο; ἢ πῶς ἂν ὁ αὐτὸς ἀποδέξαιτο Πατήρ τὸν αὐτοῦ ὄντως ὄντα Υἱὸν καὶ Λόγον καὶ Θεὸν εἰς ἀνυπαρξίαν ὑπ' αὐτῶν ὁρῶν βλασφημούμενον; οὐδεὶς πατὴρ φίλος ἐστὶ τῶν ἐχθρῶν τοῦ μονογενοῦς αὐτοῦ· εἰ γὰρ τὸν Πατέρα ἔσεσον, αὐτὸς ἂν ὁ Πατὴρ αὐτοῖς τὸν Υἱὸν ἀπεκάλυψε. Φησὶ γὰρ ὁ Κύριος· Οὐδεὶς γινώσκει τὸν Υἱὸν, εἰ μὴ ὁ Πατήρ καὶ ᾧ ἂν αὐτὸς ἀποκαλύψῃ· ὅπερ ἐπὶ τῶν πάλαι ἁγίων ὁρῶμεν γεγενημένον· οἱ τὴν ἑαυτῶν περὶ τοῦ Υἱοῦ γνῶσιν καὶ πίστιν, καὶ ἐν γράμμασιν ὡς ἐν στήλαις κατέλιπον· ἄλλως τε πῶς ἂν δύναιντο τὸν Πατέρα ἐπιγινώσκειν, μὴ αὐτοῖς ἀποκαλύπτοντος τοῦ Υἱοῦ; Οὐδεὶς γινώσκει τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υιός· ὥστε πάντες οἱ τῆς Παλαιᾶς ἔγκριτοι καὶ δικαιοι ἄνδρες, τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα σέβοντες, τὴν τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ἐμνήσθησαν καὶ ἐμύησαν γνῶσιν. quomodo patietur ipse Pater, suum vere Filium et Verbum ac Deum ab horum blasphemo ore negari? Nullus certe pater inimicorum unigeniti sui amicus est. Præter quam quod si Patrem rite colerent, is eisdem Filium suum revelaret. Ait quippe Dominus: Nemo novit Filium nisi Pater, et cui ipse revelaverit; quod veteribus sanctis contigisse videmus, qui suam Filii notitiam fidemque in libris quoque et quasi cippis scriptam reliquerunt. Insuper, quomodo possint Patrem cognoscere, Filio eis non revelante? Nemo novit Patrem nisi Filius: adeo ut cuncti Veteris Testamenti inclyti justique homines, Dei Patris cultores, Filii simul notitia imbuci fuerint, aliosque vicissim imbuerint. 105. Atque hoc dedit Filius signum evidens quod illi et posteri eorum Patrem colerent, si nempe Filium honorificarent. Sic enim rem ita se habere videmus tum in lege tum etiain in gratia. Exploratum igitur est, nequaquam Abrahami et Moysis Deum, patrem Domini nostri Jesu Christi, ab Agarenis coli, qui Unigenitum agnoscere renuunt; sed eos mendacii patrem potius necessaria sequela adorare, quoniam veritatis Patrem non colunt. Nam qui ab altero discedit, in alterum offendit. Neque fallit Filii sermo, nempe eum qui Filium non honorificat, ne Patrem quidem honorificare. Necessario ο igitur iis qui Christo credunt dicere non licet, verum Deum ab Agarenis coli. Aut si hoc dicent, cogentur dicere Abrahamum ac Moysem verum Deum non coluisse; et Dominum mentiri; quod fieri ab innata veritate nequit: neque item antiquas Scripturas plurifariam significasse quales sint Patris Filiique personæ. Veluti: Ex utero ante luciferum genuite *. Item: Sedes tua, Deus, in sæculum saculi. Virga directionis, virga regni tui. Dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem; propterea unxit te Deus Deus tuus in aternum "; et similia. Quod si fideles, veritatem non esse mentitam, et Abrahamum pium fuisse fatentur, hi irreligioses et atheos prorsus dicent esse Agarenos, non autem ædepol Dei culγ. Καὶ τοῦτο σημεῖον ἐναργὲς ὁ Υἱὸς δέδωχεν αὐτῶν τε καὶ τῶν μετ' ἐκείνους τῷ Πατρὶ προσκυ νούντων, τὸ τὸν Υἱὸν τιμᾷν· καὶ γὰρ ὁρῶμεν ἀληθῶς οὕτως ἔχον ἔν τε νόμῳ καὶ χάριτι. Φανερὸν ἄρα ὅτι οὐ τὸν τοῦ ᾽Αβραὰμ καὶ Μωϋσέως Θεὸν τὸν Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ προσκυνοῦσιν Αγαρηνοί, καὶ τὴν γνῶσιν τοῦ Μονογενοῦς ἐξαρνούμενοι· ἀλλὰ τὸν πατέρα τοῦ ψεύδους, ὡς ἐξ ἀνάγκης τοῦτο ἀκολουθοῦντος, διὰ τὸ μὴ προσκυνεῖν τὸν τῆς ἀληθείας Πατέρα. Ο γὰρ θατέρου ἀποστὰς, θατέρῳ περιπίπτει· καὶ ἀψευδής ἐστιν ὁ τοῦ Κυρίου λόγος, ὅτι Ὁ μὴ τιμῶν τὸν Υἱόν, οὐδὲ τὸν Πατέρα τιμᾷ ἀνάγκη οὖν τοῖς τῷ Χριστῷ πιστεύουσι, μὴ ἐξεῖναι λέγειν ὅτι τὸν ἀληθινὸν Θεὸν σέβονται 'Αγαρηνοί· τοῦτο λέγοντες, τοὺς περὶ Ἀβραὰμ καὶ Μωϋσέα ἀναγκασθήσονται λέγειν μὴ τὸν Θεὸν τὸν ἀληθινόν προσκυνεῖν· καὶ τὸν Κύριον ψεύδεσθαι, ὅπερ ἀδύνα τον τὴν αὐτοαλήθειαν παθεῖν· καὶ τὴν τῶν παλαιῶν Γραφὴν μὴ συσσημαίνειν διαφόρως τῷ Πατρὶ καὶ τὸ τοῦ Υἱοῦ πρόσωπον ὁποῖόν ἐστι τὸ, Εκ γαστρός πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε. Καὶ τὸ, Ο θρόνος σου, ὁ Θεὸς, εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· ῥάβδος εὐθύτητος, ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου. Ηγάπησας δικαιοσύνην καὶ ἐμίσησας ἀδικίαν· διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε θεὸς ὁ Θεός σου εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ τὰ ὅμοια. Εἰ δὲ τὴν ἀλήθειαν μὴ ψεύδεσθαι, καὶ τοὺς περὶ ᾿Αβραὰμ θεοσεβεῖς ὁμολογοῦσιν, ἀσεβεῖς καὶ ἀθέους τοὺς ᾿Αγαρηνούς πάντως ἀποφανοῦνται, ἀλλ' οὐχὶ θεοσεβεῖς ὁπωσοῦν. Α'. Απάντησις πρὸς τοὺς δυσφημοῦντας 'Αγα ρηγοὺς τὴν Χριστοῦ θεότητα, καὶ λέγοντας ἀφρόνως· Οὐκ ἔστι Θεός· καὶ διὰ τοῦτο οἰομέ τους τὴν Χριστιανῶν αὐτοῖς ἐκδεδόσθαι εἰς προνομὴν χώραν. ρδ. Εἰ καὶ ἐπιτιμᾶσθαι αὐτοὺς εἰκὸς ἦν ἐκ προοι μίων, τοῦτο μὲν παροπτέον, διὰ τὸ εἶναι τὸν τούτους ἐξίως ἐπιτιμήσοντα· κοινὰς δὲ προλαβόντες ἐννοίας τῆς λύσεως τῆς τοιαύτης ἀπορίας, ἐκ τῶν παρ' αὐτ τοῖς ὁμολογουμένων αὐτοὺς ἀπελέγξομεν, ὡς ἐν πᾶσι κἐν τούτῳ κακῶς φρονοῦντας· τὸ θεῖον δεῖν εἶναι, παρ' ἡμῶν μαθόντες, ὁμολογοῦσιν ἀγαθὸν, φιλάν- *ª Matth. x1, Psal. cix, 3. tores. XXX. Adversus Agarenos Christi divinitatem blus‐ phemantes, ¡dicentesque insipienter eum non esse Deum; ac propterea putantes dalam ipsis in prædam regionem Christianorum. 104. Etiamsi statim ab initio increpare hos oporteret, id uibilominus omittemus, quia non deest qui eos pro merito increpabit. Sed communes adhibentes notiones, ob hujus controversiæ solutionem, ex confessis apud illos coarguemus, eos, ut in aliis omnibus, in hoc quoque prave opinari. Deum, nobis docentibus, bonum esse confitentur, benevo48 Psal. xLiv, 7, 8.

NICETÆ BYZANTINI lum erga homines, sapientem, justum atque poten- θρωπον, καὶ σοφὸν, καὶ δίκαιον καὶ δυνατόν· εἰ καὶ tem; etiamsi alium sub ejus nomine colunt. Quatonus ergo bonus est, vult animabus nostris benefacere, prout fieri potest, et corporibus, animam ab his sensibilibus ad intellectualia excitans. QuaLenus vero sapiens ac justus et potens, animam semper præfert corpori, Namque hominum alii sunt religiosi, alii secus. Et religiosorum alii sunt boni, alíí nequam. Horum autem alii sanabiles sunt, alii secus. Sanabiles vero sunt alii felicitate, alii calamitate. Rursus partim sese ipsimet sanant, partim ab aliis emendantur. Bonorum autem alii quiete salvantur, alii lahoribus gratiam nanciscuntur. Sed ex bis alil propter se dolent, alii propter alios. Alii et propter alios, et propter se dolent, vel futuri meliores, vel adhuc in defectu jacentes. Impiorumautem alii prospere agunt, alii calamitose: fortasse iis qui mala mente non sunt, subtracta futura pena, propter præsentem dolorem: vel propter consummatam malitiam utrinque puniuntur. Prospere vero degunt impii, omni ipsis dilatione sublata. Dolor itaque et gaudium cum inter se adversentur, et tamen eidem humano generi accidant, multis errorem crcarunt, quasi homines Deo chari, suis bene animis habeant; Deo autem invisi doleant. Sed non ita cogitandum est; imo sciendum, duplex esse gaudii genus, aliud sensibile et temporale, - aliud intellectuale atque æternum. Eademque doloris ratio est. Maque gaudent etiam justi, ut Abrahamus: gaudent quoque injusti, ut Pharao. Vicissim dolent justi, ut Jacobus fugiens Esavem, et Labano famulans. Item dolent etiam injusti, ut Amalec et Ægyptii. En ergo in uno eodemque justi. boninis mure dolor et masutia: et in uno codemque injusti hominis statu dolor et mœstitia. Dicet fortasse aliquis: Cur hæc, et unde inæqualitas in æqualibus? Neque enim in igne frigus simul et calor conspicitur. Concedo equidem, non enim justum æquale simul est et inæquale: sed is justisiæ capacibus, dolor et gaudium comperitur. 495. Quoniam itaque dictum est dolorem vel temporalem esse ac tolerabilem, vel æternum et intolerabile; itemque gaudium vel temperale esse, ac breviter delectans, vel æternum et diu beans; animarum nostrarum amator Dominus, cujus be- η neficia arcana sunt et perpetua, alternatim pro sua sapientia singula præbens, pro temporali quidem gaudio aeternum dolorem, pro temporali autem dolore æternam gaudium, deceptum voluptate Adamum non dubitavit a gaudio in gaudium deducere; et a dolore in dolorem propellere Cainum. Hoc est, quod barbaris perplexitatem creat, proptereaque ad insipienter loquendum impellit. Age vero quod Christiani sint religiosi, nequaquam a barbaris discendum est: mendaces enim Hii hominunı: et omnis homo mendax: sed ab innata veritate qui est Christus, et a Spiritu veritatis qui a Patre procedit, quique sub lege prophetas alloquebatur; et ab ipsa denique perfciente nos gratia. Quod ἄλλο εἰς τὸ ἐκείνου σέβουσιν όνομα. Ως γοῦν ἀγαθὸς, θέλει εὐεργετεῖσθαι ἡμῶν καὶ τὰς ψυχὰς, εἰ οἷόν τε, καὶ τὰ σώματα, ἐρεθίζων ἐκ τῶν αἰσθητῶν εἰ; τὰ νοητὰ τὴν ψυχήν· ὡς σοφὸς δὲ καὶ δίκαιος καὶ δυνατὸς, τὴν ψυχὴν ἀεὶ προκρίνει τοῦ σώματος· τῶν γὰρ ἀνθρώπων οἱ μέν εἰσι θεοσεβεῖς, οἱ δὲ ἀσεβεῖς· καὶ τῶν θεοσεβῶν, οἱ μὲν εὔχρηστοι, οἱ δὲ ἄχρηστοι πάλιν τῶν ἀχρήστων, οἱ μὲν ἰάσιμοι, οἱ δὲ ἀνίατοι· τῶν δὲ ἰασίμων, οἱ μὲν δι' ευπάθειαν, οἱ δὲ διὰ δυσπά θειαν ιώνται· ἀλλ' οἱ μὲν δι' αὐτῶν ἰῶνται, οἱ δὲ δι' ἑτέρων νομοθετοῦνται· καὶ τῶν ἀχρήστων δέ, οἱ μὲν ἀνέσεως οὓς τοῦτο σώζει, οἱ δὲ πόνων ἀξιοῦνται ἀλλὰ τούτων οἱ μὲν ὑπὲρ ἑαυτῶν ἀνιῶνται, οἱ δὲ καὶ ὑπὲρ ἄλλων καὶ ὑπὲρ ἑαυτῶν, ἡ ὡς δοκιμωτέρων ἐσομένων, ἢ ὡς ἐλλείψεις ἔτι ἐχόντων· τῶν δὲ ἀστ δῶν οἱ μὲν εὐπαθοῦσι τυχόν τοῖς οὐ μοχθηροῖς τὴν γνώμην, ὑποτεμνομένης τῆς ἐκεῖσε τιμωρίας, διὰ τῆς ἔνθεν ἀνίας, ἢ διὰ τῆς κακίας παμμοχθηρον, καὶ κατ' ἄμφω ἐκδίδονται· εὐπαθοῦσι δὲ ἀσεβεῖς κατὰ πάσης αὐτοῖς περιαιρουμένης προφάσεως. Θλίψη; τοίνυν καὶ θυμηδία εναντία ὄντα, περὶ ἐν καὶ τὸ αὐτὸ ἀνθρώπειον γένος συμβαίνοντα τοὺς πολλοὺς ἐξηπάτησεν ὡς οἱ μὲν θεάρεστοι εύθυμοῦσι πάντως, οἱ δὲ θεοστυγεῖς ἀνιῶνται. Αλλ' οὐχ οὕτω διανοεῖσύει χρή· μᾶλλον δὲ εἰδέναι δέον, ὅτι ἡ εὐθυμία διττή· ἡ μέν τις αισθητὴ καὶ πρόσκαιρος, ἡ δὲ νοητὴ καὶ αἰώνιος· καὶ ἡ θλίψι; ωσαύτως τοιγαρούν εὐθυμοῦσι μὲν καὶ δίκαιοι, ὡς ὁ ᾿Αβραάμ· εὐθυμοῦσι δὲ καὶ ἄδικοι, ὡς οἱ {cod. ὅσοι] κατὰ τὸν Φαραώ· πάλιν ἀνιῶνται δίκαιοι, ὡς ὁ Ἰακὼβ φεύγων τὸν Ἡσαν καὶ θητεύων παρὰ τῷ Λάβαν· πάλιν ἀνιῶνται καὶ ἄδικοι ὡς ὁ ᾿Αμαληκ καὶ Αἰγύπτιοι· ιδού τοίνυν περὶ ἐν καὶ τὸ αὐτὸ ἦθος τοῦ δικαίου, θλίψις καὶ ἀθυμία· καὶ περὶ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἕξιν τοῦ ἀδίκου, θλίψις τε καὶ ἀθυμία· ἐρεῖ τις ἴσως· Τίς ἡ ἀνισότης ἐπὶ ἴσοις, καὶ πόθεν; Οὐδὲ γὰρ περὶ τὸ πῦρ κρυμὸς καὶ καύσος καθορᾶται· φημὶ κἀγώ· Οὐδὲ γὰρ τὸ δίκαιον ἴσον καὶ ἄνισον· ἀλλὰ περὶ τὰ δεκτικὰ δικαιοσύνης καὶ ἀδικίας, θλίψις και θυμηδία. ρε. Ἐπειδὴ θὰ εἴρηται ὅτι ἡ θλίψις, ήτοι πρόσ καιρος καὶ εὐφορωτάτη, ήτοι αιώνιος καὶ ἀφορω τάτη· καὶ ἡ εὐφροσύνη, ήτοι πρόσκαιρος καὶ βραχυτερπής, ήτοι αἰώνιος καὶ μεγαλοτερπής· ὁ φιλόψυχος Κύριος, καὶ οὗ αἱ δωρεαὶ ἀπόρρητοι καὶ άΐδιοι, ἐναλλὰξ ἐν σοφίᾳ τιθεὶς ἔκαστα τούτων, παρὰ μὲν τὴν πρόσκαιρον χαράν, τὴν αἰώνιον θλίψιν· παρὰ δὲ τὴν πρόσκαιρον θλίψιν, τὴν αἰώνιον εύφρο σύνην· διὰ τὴν ἀπατήσασαν τὸν ᾿Αδάμ ἡδονὴν οὐκ ηπόρησε, καὶ δι᾿ εὐφροσύνης εἰς εὐφροσύνην πολ ηγῆται· καὶ ἀπὸ θλίψεως εἰς θλίψιν παραπέμψαι εἰς τὸν Κάϊν· καὶ τοῦτο τὸ ποιοῦν τοῖς βαρβάροις τὴν ἀπορίαν· καὶ διὰ τοῦτο ἀλόγως ἀποφαίνεσθαι παρα σκευάζον. Ὅτι μὲν οὖν θεοσεβεῖς οἱ Χριστιανοί, οὐ τοὺς βαρβάρους ἐρωτητέον· ψευδεῖς γὰρ οἱ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων· ἀλλὰ καὶ πᾶς ἄνθρωπος ψεύστης· τὴν δὲ αὐτοαλήθειαν ὅς ἐστι Χριστός, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας 8 παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, τὸ ἐν νόμῳ καὶ προφήταις λαλῆσαν, καὶ τὴν χάριν τε

λειῶσαν· ὅτι δὲ ἐκεῖνοι ἀσεβεῖς, ήδη δέδεικται, καὶ vero Agareni sint impii, jam demonstratum fuit. δείκνυται, καὶ δειχθήσεται. Αλλ' ὅτι καὶ ἡμῶν αὐτῶν, οἱ μὲν εύχρηστοι, οἱ δὲ ἄχρηστοι, ἡμεῖς αὐτοὶ καὶ ὁρῶμεν τοῦτο καὶ ὁμολογοῦμεν· ὑπὸ γοῦν τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας καὶ ἀγαθότητος τῶν καθ' ἡμᾶς διοικουμένων (οὐ γὰρ δήπου δι᾿ ἡμᾶς ἀφῄρηται τὸ εἶναι ἀγαθὸς καὶ σοφὸς καὶ δίκαιος καὶ δυνατὸς τῷ λόγῳ, ὡς εἰρήκαμεν· τοῦτο γὰρ πᾶσα ἡ θεία διδάσκει Γραφή)· πῶς οὖν οἱ ἄγνωστοι καὶ βάρβαροι, ἐν τῆς διαιρέσεως μόλις καταλαβόντες κρῖμα, καὶ τοῦτο παναθλίως, εἰς τοῦτο τὴν θείαν ἀμαθῶς περιορίσαι δυνήσονται σοφίαν, ὡς οὐδὲν πλέον ᾿Αγαρηνῶν τοῦ Θεοῦ ἐγνωκότος; Εἰ οὖν θεοσεβεῖς οἱ Χριστιανοί, τούτων δὲ οἱ μὲν εὔχρηστοι, οἱ δὲ ἄχρηστοι, Θεοῦ δὲ ἀμφοτέρων προμηθεῖσθαι τὴν σωτηρίαν, οὐκ ἄρα ὡς ἀθέους ἡμᾶς καταληίζονται, ἀλλ' ὡς ὑπὸ Θεοῦ παιδευομένους ἀφηνιάζοντας, καὶ στηριζομένους ἐπλυομένους, καὶ συστελλομένους ὑπερφρονοῦντας, καὶ ἐλεγχομένους τῇ ἀκαταλήπτῳ αὐτοῦ συνέσει ποικίλως τε καὶ πολυτρόπως. Οὐδ᾽ αὖ πάλιν θεοσε Εεῖς ἐκεῖνοι εὐπαθοῦντες πρόσκαιρα· ὅτι μηδὲ οἱ Αἰγύπτιοι θεοσεβεῖς ὄντες τοὺς χρηστούς ἐδουλοῦντα Κυρίου· οὐ γὰρ διότι ἀληθῶς τις ἐρεῖ, τὴν ἐκ τόπου εἰς τόπον μετάβασιν κίνησιν εἶναι, καὶ ὅτι οὐκ ἔστιν άλλη κίνησις, πιστευθήσεται· λέγων γὰρ τὰς πλείους, τῆς μιᾶς παραλέλοιπεν· οὐδ' ὅτι δὴ οὖν καὶ δίκαιοι ἀσεβῶν κατεκράτησαν, ὡς Ἰσραὴλ τὴν γῆν Χαναάν, καὶ ἡμῶν οὗτοι ὡς ἐκεῖνοι κρατεῖν λέγοντες πιστευθήσονται. Εύρηνται γὰρ καὶ ἀσεβεῖς εὐσεβῶν χαλετώτερον κατακεκρατηκότες· καὶ μάρτυς ὁ Ψάλλων" Ο Θεός, ήλθοσαν ἔθνη εἰς τὴν κληρονομίαν σου, ἐμίαναν τὸν ναὸν τὸν ἅγιόν σου· οὐκ ἄρα ὡς κακῶς τὴν περὶ τὸ θεῖον δόξαν ἔχοντας τους Χριστιανοὺς τὴν τούτων χώραν ποτὲ οἱ ἐκ τῆς "Αγαρ καταληίζονται, καὶ εἰς προνομὴν τούτοις ἐκδέδοται, ἀλλὰ μᾶλλον τἀληθὲς εἰπεῖν, ὡς ὁ τῆς ἀληθείας λό γος παρέστησεν, δι' ἁμαρτίας παιδευομένους. ρϛ΄. Ταῦτα μὲν οὖν ἡμεῖς οἱ ἀσθενεῖς τῷ φιλαλή θει καὶ διελεγκτικῷ τοῦ ψεύδους λόγῳ Επόμενοι, co καὶ ῥαπίσματά τινα, κατὰ τοῦ ἀναιδεστάτου προστ ώπου τοῦ ψευδηγόρου λόγου Μωάμετ καθήκαμεν· οἷς δὲ πλείων ἰσχύς τε καὶ παῤῥησία πρὸς τὴν ὄντως ἀλήθειαν πρόσεστι, τούτοις πάντως ὁ ἀπαραλόγιστις προστάξει λόγος μάστιξι καὶ βασάνοις προσφό μοις, τῶν αὐτῷ δυσφημηθέντων καθυποβαλεῖν ἀξίως· καὶ τὸ τελευταίον πέδαις ἀλύτοις καὶ φρουραῖς ἀπροσίτοις συγκατακλεῖσαι, καὶ ἀφθόγγω σιγή καταδικάσαι· ὡς ἂν πληρωθῇ τὸ εἰρημένον, ὅτι Ενεφράγη στόμα λαλούντων άδικα. Τέλος τοῦ κατὰ τοῦ δυσσεβοῦς Μωάμετ έλεγ κτικοῦ. 6 ya!, LXXVIII, 1.» Psal. LXII, 12. et demonstratur, ac demonstrabitur. Verumtamen quod et nos partim frugi simus, partim secus, nos ipsi et cernimus et confitemur. Cum ergo a Dei sapientia et bonitate res nostræ administrentur, haud certe nostri causa desinit esse bonus et sapiens ac justus, ut jam diximus; hoc enim universa tradit divina Scriptura. Quomodo ergo isti ignari ac barbari, uno discernendi judicio, et quidem infeliciter præditi, adeo divinam inscite circumscribere sapientiam poterunt, ut nihilo plus quain Agareni Deus seiat! Si ergo religiosi Christiani sunt; horum autem alii frugi, alii secus; Dei vero officium est utrorumque saluti consulere; haud equidem tanquam atheos nos depradantur, sed ut a Deu propter contumaciam cor reptos, et propter fduciam inirmatos, et ob superbiam cohibitos, et ab incomprehensibili ejus sapientia varie ac multifariam castigatos. Neque idcirco při sunt qui prospere agunt; nam nec Ægypti pii erant, qui tamen bonos Domini famulos jugo servitutis premebant. Neque enim quia aliquis veraciter dicet, migrationem de loeo in loco, motum esse, idcirco credetur ei dicenti nullum allud motus genus esse: nam dicto uno, reliqua omnia genera omisit. Nec quia justi aliquando impiis potiti sunt, veluti Israel terra Chanaan, Idcirco hi Agareni eodem modo nobis se esse potitos persuadebunt. Exstiterunt enim impii etiam, qui piis atrocius potiti fuere. Testis Psalmista: Ο Deus, venerunt gentes in hareditatem tuum, pollucrunt templum sanctum tuum “. Non itaque, ceu si pravam de Deo sententiam gererent Christiani, horum ditionem Agareni devastant, eaque ipsorum direptioni tradita est; sed ut verus serino affirmat, propter peccata sua corripiuntur. 106. Hos igitur, infirmi nos sermone ingenuo et falsitatem coarguente utentes, hos, inquam, ceu cołaphos quosdam, impudentissimæ faciei falsidici Molrainedis infliximus. Qui autem majores vires fduciamque habuerint, ad veritatis soliditatem monstrandam, his sine dubio invicta facundiae ratio suadebit verberibus idoneisque cruciatibus, Mohamedis blasphemias digne subjicere; postremo de nique vinculis insolubilibus et inaccesso carcere cohibere, mutoque silentio addicere. Tunc enim il lud dictum complebitur: Obstruetur os loquentium iniqua or. Explicit impii Mohamedis confulatio.

ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΝΙΚΗΤΑ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Εκθεσις κατασκευαστικὴ μετὰ ἀποδείξεως τοῦ Χριστιανικού δόγματος ἐκ κοινῶν ἐννοιῶν, καὶ διαλεκτικῆς μεθόδου, καὶ φυσικῶν ἐπιχειρημάτων, καὶ συλλογιστικής πολυτεχνίας προαγομένη καὶ ἀντίῤῥησις τῆς σταλείσης επιστολῆς ἐκ τῶν ᾿Αγαρηνῶν πρὸς Μιχαὴλ βασιλέα υἱὸν Θεοφίλου ἐπὶ διαβολῇ τῆς τῶν Χριστιανών πίστεως. EJUSDEM NICETE BYZANTINI Expositio demonstrativa Christiani dogmatis, ex communibus notionibus, et dialectica methodo, ac naturalibus argumentis; et syllogistico artificio deducta. Item refutatio Agarenorum epistolæ ad Michaelem imperatorem, Theophili filium, missæ ob accusandam Christianorum fidem. 1. Difficilis inventionis negotium veritas, et quod lyncæos quoque oculos latere potest; nisi forte corporalium tenebrarum densitatem anima dissipans, et connivere aut quiescere sensibus persuadens, vestigium aliquod ipsius veritatis persequi valuerit. Certe quandiu rerum materialium fumo intellectualis oculus adhuc occupatur, is illarum quasi acrimoniam aliquam experiens passionem, ne ante pedes quidem jacentem veritatem fortasse agnoscet, nedum procul valde remotam: et quanto acriorem materiæ experietur amorem, tanto crassiorem veritatis ignorantiam patietur. Cum ergo duplex sit veritatis scientia, altera circa creaturam spectata, altera circa Creatorem, quantum infra Creatorem sunt creatura, tantum præeminet Creatoris cognitio. Quare qui ratiocinio tantummodo cognitionem rerum tribuerunt, longe ab illa recessisse comperti sunt. At ii qui omni vitæ delectationi nuntio remisso, unice vestigandæ scientiæ vacant, manum illis adjutricem porrigente Deo, et ipsi certe eam comprehendunt, et alios qui ipsorum vestigia sectantur, ad eamdem recto cursu deducunt. Priore itaque modo circa eos qui divina enarrare volunt invento, sine dubio secundus quoque subsequetur; vicissimque hic non subsequetur, nisi ille compertus fuerit. Si igitur illos, qui eum terminum attigerunt, hi qui ignorantia aut ignavia tenentur sectati fuerint, haud minore quam illi excellentia fruentur. Sed si ne hunc quidem secundum cursum, primo exclusi, tenere patientur, haud jam prorsus improbitatis criminationem vitare poterunt. Nam si neque vitæ per omnem virtutem exercendæ curam gerunt, qua opus foret ut ad certam Dei scientiam pervenirent; neque iis, qui illam obtinuerunt, obtemperant; solis autem suis ratiocinationibus nituntur, qui fieri potest, ut quod alia via incedit, ipsi diversam decurrentes comprehendant? Verumtamen vere vim non patitur liberum arbitrium, Igitur quia tu magis optas, eruditissime amice, ex naturalibus ratiocinationibus, propositarum quæstionum demonstrationes; id enim manifeste requirit in ipso exordio scriptum tuum; quanquam hoc haud principali loco fidei nostræ ratio esse sinit, quia omnem mentem, non humananı tantummodo, verum etiam angelicam Deus α'. Δυσθήρατόν τι χρῆμα ἀλήθεια, καὶ τούς γε λίαν ὀξυωποῦντας λαθεῖν δυνάμενον, εἰ μή που ἄρα τέλεον τοῦ σωματικοῦ τοῦδε γνόφου τὸ πάχος διασχοῦσα ψυχὴ, μῦσαι ἡ ἀργῆσαι τὰς αἰσθήσεις καταπείσασα, ίχνους τινὸς αὐτῆς ἐφικέσθαι δυνήσηται· ἕως μέντοι τοῦ καπνοῦ τῶν περὶ τὴν ὕλην ὁ νοητὸς ἔτι ἀντιλαμβάνηται ὀφθαλμός, ὡς δρίμυξιν τὴν τού των ὑπομένων προσπάθειαν, τάχα καὶ πρὸ τῶν που δῶν κειμένην οὐκ ἐπιγνώσεται, μήτιγε πόρρω που λίαν ἀπῳκισμένην· καὶ ὅσον ἂν μᾶλλον δριμυτέρας τῆς τούτων αἴσθηται αντιλήψεως, μᾶλλον τὴν ταύ της υποστήσεται ἄγνοιαν· διττῆς τοιγαροῦν τυγχα νούσης αὐτῆς, καὶ τῆς μὲν περὶ τὴν κτίσιν θεωρού μένης, τῆς δὲ περὶ τὸν κτίσαντα, ὅσον ὑποβέβηκε τοῦ Πεποιηκότος τὰ Κτίσματα, τοσοῦτον ὑπερελήλαται ἡ ἀκραιφνὴς τοῦ Πεποιηκότος ἐπίγνωσις· ὅθεν ὅσοι λογισμοῖς μόνοις τὴν πάντων γνῶσιν ἀπέδοσαν, πόρρω που ταύτης έληλαχότες εὑρέθησαν· ὅσοι δὲ πάσῃ τῇ κατὰ βίον ραστώνη χαίρειν εἰπόντες, πρὸς μόνην τὴν ταύτης έρευναν απησχόληνται, τῆς θείας αὐτοῖς ἐπαμυνούσης χειρός, αὐτοί τε ἀσφαλῶς κατειλήφασι· καὶ τοὺς ἐκείνων κατακολουθοῦντας τοῖς ἴχνεσι, πρὸς αὐτὴν εὐθυδρόμως εχειραγώγησαν. Τοῦ τοίνυν πρώτου τρόπου περὶ τοὺς τὰ θεῖα δια αγορεύειν βουλομένους εὑρισκομένου, ἀναμφιβόλως καὶ ὁ δεύτερος ἔψεται· οὐχ ἔψεται δὲ, μὴ φαινομέν νου ἐκείνου. Μέχρι μὲν οὖν τοῖς ὧδέ πη καταφθάσα σιν οἱ ἀγνοίᾳ καὶ ῥαθυμίᾳ κεκρατημένοι παρέπον ται, οὐδὲν ἧττον τῆς αὐτῆς ἐκείνοις θειότητος ἀπο λαύσονται· ὁπηνίκα δὲ μηδὲ τὸν δεύτερον πλοῦν, ἀναβληθέντος τοῦ πρώτου, μεταδιώκειν ἀνέχονται, οὐκέτι που πάντως τὸ τῆς κακουργίας έγκλημα διαδρᾶναι δυνήσονται. Εἰ γὰρ βίου μὲν ἑξησκημένου φροντίδα οὐ τίθενται, ὡς ἂν εἰς τὸ τῆς ἀπλανούς θεογνωσίας καταφθάσωσι μέτρον, τοῖς τε κατειλη φόσιν οὐ καταπείθονται, μόνοις δὲ τοῖς οἰκείοις επερείδονται λογισμοῖς, πόθεν τοῦ δι᾿ ἄλλης ὁδοῦ λαμβανομένου ἑτέραν ἐπιτρέχοντες καταλήψονται; πλὴν ἀβίαστον ἀληθῶς ἐν πᾶσι τὸ αὐτεξούσιον. Τοιγαροῦν ἐπειδὴ φροντὶς μᾶλλον τῇ λογιότητί σου, πολυπειρότατε φίλε, τοῖς ἐκ φύσεως λογισμοῖς τῶν αἱρετῶν τὰς ἀποδείξεις καθυποβάλλειν· τοῦτο γὰρ τὸ σὸν σαφῶς παρίστησιν ἐν προοιμίοις γράμμα, εἰ καὶ μὴ τοῦτο προηγουμένως ὁ τῆς καθ' ἡμᾶς πίσ

στεως ἐπιτρέπει λόγος διὰ τὸ πάσης ἐννοίας οὐ μύ- excedit; tui tamen gratia, ante omnia ex hoc serτον ἀνθρωπίνης ἀλλὰ καὶ ἀγγελικῆς ὑπερβαίνειν τὸ Θεῖον, σῆς ἕνεκα χάριτος, πρῶτον μὲν ἐκ τοιούτων λόγων κατασκευαστικῶς, ὅσον κατὰ τὸ δυνατὸν τὴν περὶ τὸ θεῖον ἡμῶν δόξαν ἐκθέμενοι, τὸ τηνικαῦτα τῶν σῶν προβλημάτων τὴν ἡμετέραν διαβαλλόντων Θρησκείαν ἐπισκεψόμεθα τὴν ἰσχύν· ἄρξομαι δ' ἐντεῦθεν· monis genere, demonstrative quantum fieri potest nostram ad Deo sententiam exponemus: moxque argumentorum tuorum religionem nostram oppugnantium vim perpendemus. Hinc autem initium dicendi faciam. Nicetas abhinc repetit longam suam religionis Christianæ demonstrationem, quam in præcedente opere scripserat (in editione nostra col. 373 usque ad 707); nempe: ῾Ο πάνσοφος καὶ φιλάγαθος κ. τ. λ. δόγμα κατεσκεύασεν: Sapientissimus et bonitatis amnator etc., dogma comprobavit. Omittuntur tamen in hac repetitione loci duo breves, nempe de Mohamede col. 689, et alter de Agarenis col. 697, idque euphemic causa, ut puto, ne amicus Mohamedanus, ad quem Nicetas scribit, offenderetur. Nos itaque unirersam illam Christianæ avologiæ partem repetendam non judicavimus, quia jam in volumine nostro prostabal. β'. Καιρός ήδη λοιπὸν καὶ τὰς ἐν τῷ σῷ συγγράμματι διαβολὰς κατὰ τῆς ἡμετέρας πίστεως, εἰ εὐθυδόλως ἔχουσιν, ἐπισκέψασθαι· ἄρξομαι δὲ ἐντεῦθεν· Ἔχει τὸ σὸν γράμμα οὕτως· «Καὶ ἔδωκεν ὁ Θεὸς αὐτοῖς, δηλονότι τοῖς δημιουργηθεῖσιν ἀνθρώ ποις, νοῦν τοῦ γινώσκειν ὅτι ἡ δημιουργία κεχωρισμένη ἐστὶ, καὶ πόῤῥω ἀφέστηκε τῆς πρὸς τὸν Δημιουργὸν ὁμοιότητος· καὶ ὅτι πᾶν ποίημα ἐνδεές ἐστι τοῦ ποιήσαντος.» Τοῦτο σύμφημι κἀγώ, ὅτι πᾶν παραγόμενον, ἀλλότριόν ἐστι τῆς οὐσιώδους τοῦ παράγοντος ὁμοιότητος· διὸ καὶ ὡς ὡμολογημένον καὶ παρ' ἡμῶν εἰλήφθω· εἶτα τὸ ἑξῆς τούτου συναπτόμενον τὸ λέγον, ὅτι ο Εκαστος γεννήτωρ πρότερός ἐστι τοῦ οἰκείου γεννήματος.» Ἐπί τι μὲν τὸ ἀληθὲς ἔχει ἁπλῶς τιθέμενον· ἐπί τι δὲ τὸ ψεῦδος· καὶ ὅτι ἐπὶ Θεοῦ ἀλλότριον ἐστι καὶ χώραν οὐκ ἔχει, οὔτε ἀποδέξομαι, οὔτε ὁμολογήσω· ἐλέγξω δὲ, καὶ ἐν οἷς χώραν ἔχει παραστήσω· τοῦτο οὖν σὺ λαβὼν ὡς ὡμολογημένον, δοκεῖς μὲν ἡμᾶς παρακρούειν, ἤτοι εἰς τὸν τῆς ὁμοουσιότητος λόγον,, ἢ εἰς τὴν τοῦ γεννήτορος καὶ γεννήματος σχέσιν· καὶ πῶς, ἐρῶ. Ημῶν γὰρ ὁμολογούντων ὁμοουσιότητα καὶ ταυτό τητα τοῦ τε Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, καὶ τὸν μὲν ὡς γεγεννηκότα Πατέρα καλεῖσθαι, τὸν δὲ ὡς γεγεννημέν νον Υιόν, λαβὼν σὺ ἐκ τῶν καθ' ἡμᾶς ἀξίωμα τὸ λέγον, ὅτι ο Εκαστος γεννήτωρ πρότερός εστι τοῦ οἰκείου γεννήματος· ἡ καὶ τοῦτο ἐπὶ τῆς θείας φύσεως κακῶς ἐπισυνάψας, ὅπερ μᾶλλον ἐπὶ γενητῆς καὶ κτιστῆς φύσεως χώραν ἔχει, ἐπὶ δὲ Θεοῦ οὐκ ἔῤῥω ται (καὶ γὰρ πολλὰ μὲν, καὶ εἰ χρὴ τἀληθὲς εἰπεῖν, ἄπειρα ἐφ' ἡμῶν χώραν ἔχει, ἐπὶ δὲ Θεοῦ παντελῶς ἀλλότριά έστι), τοῦτο οὖν ὡς ἀληθὲς ἐπὶ Θεοῦ λαβών, ὧδέ πως συνάγεις· Εἰ ἕκαστος γεννήτωρ πρότερός ἐστι τοῦ οἰκείου γεννήματος, οὐκ ἔσται ὁ παρ' ἡμῶν πιστευόμενος Υἱὸς τῷ Πατρὶ συναϊδιός τε καὶ ὁμοούσιος· εἰ δ᾽ αὖ πάλιν συναΐδιος ὁ Υἱὸς τῷ Πατρί, ἀληθὲς δὲ τὸ λέγον, «Εκαστος γεννήτωρ πρότερός ἐστι τοῦ οἰκείου γεννήματος, ο καταναγκάζεται ἡ σχέσις ἐξ ἀλλήλων διακεχωρίσθαι. γ. Οὐδὲν ξένον, ὦ βέλτιστε, ἑνὸς ἀτόπου δοθέντος, μυρία έψεσθαι· καὶ γὰρ εἴ τις τὸν ἄνθρωπον λίθον ἀξιώσειε, πολλοῖς ἀτόποις, μᾶλλον δὲ ἀπείροις αὐτ τὸν ἐπισυνάψει· τοιοῦτόν τι καὐτὸς λημμάτιον λα βὼν ἐπὶ Θεοῦ τὸ λέγον, ὅτι • Εκαστος γεννήτωρ πρόPATROL GR. CV. 2. Tempus est ut deinceps consideremus an accusationes quæ in tuo scripto adversus fidem nostram flunt, recte se habeant. Hinc ergo exordiar. In scripto tuo sic legitur: Dedit iis Deus, id est creatis hominibus, mentem ad cognoscendum, creaturam diversam esse proculque distare a similitudine cum Creatore; et rem factam longe esse inferiorem factore. Hoc et ego concedo, quod nempe productum diversum sit a substantiali producentis similitudine. Quare hoc tanquain a nobis quoque confessum habeatur. Deinde sequitur connexa sententia sic: Omnis genitor prior est proprio genimine. Hoc de aliqua re simpliciter dictum, vere se habet: de alia tamen dictum, falsum est: et quia hoc Deo extraneum est, nec in eo locum habet, id ego neque admittam neque confitebor. Quin adeo refutabo; et quandonam id eveniat, exponam. Τu vero id quasi concessuna sumens, videris nos supplantare, sive quod spectat ad consubstantialitatis rationem, sive quod ad gignentis et geniti rolationem. Cujus rei modum jam dicam. Nobis enim confitentibus Patrem ac Filium unam simul habere eamdemque substantiam; et illum quidem ut gignentein, Patrem vocari; hunc autem utpote genitum, Filium; tu ab humanis rebus axioma sumpsisti, quod ait, omnem genitorem priorem esse proprio genimine; idque ad divinam naturam male transtulisti; quod in natura potius genita creataque usuvenit, in Deo autem non valet. Nam et alioqui multa quidem, imno, ut vere dicam, innumera apud nos usuveniunt, quæ a Deo prorsus sunt aliena. Tu vero, hoc tanquam verum de Deo sumens, sic fere concludis: Si omnis genitor prior est proprio genimine, jam non erit qui a nobis creditur Filius Patri coæternus et consubstantialis. Sin vice versa coæternus est Filius Patri; verax autem elatum est: Omnis genitor prior est proprio genimine; necessario mutua relatio ex utroque sejungitur. 3. Nec mirum est, o optime, si uno absurdo concesso, sexcenta hujusmodi consequantur. Nam si quis hominem existimare velit lapidem, multis hunc absurdis; imo infinitis, copulabit. Pari fere modo tu quoque dictiunculam hanc de Deo pro26

untians, quæ ait: c Omnis genitor prior est proIrio genimine,» paralogismum iusidiose struxisti. Iloc igitur confutato, quippe quia de Deo pronuntiari nequit, utroque ex latere absurditatem vitabimnus. Nam præsens causa, a contraria est absens. Si ergo dictum, omnis genitor, a creata natura prave sumptum, in absurditatem trahit dicentis sermonen, cum id in Deo non usuveniat, sine dubio absurditatem vitabimus; et sempiternum atque consubstantiale, et paternitatis filietatisque relationem iuviolatam servalinus. Omnis genitor prior est proprio genimine. › Papæ rem miram! quæ in me quidem teque ipso valet, qui facultate homines sumus, aut aliud quidvis; elicimur autem vi, puta genitores aut sapientes. At ubi hujusmodi vis non usuvenit, jam patet, prioratum genitoris relative ad genitum non subsistere. Si ergo vis a Deo aliena est (nam vis passione non caret; vis aliquo exteriore indiget; vis est de genere imperfectorum; Deus autem supra hæc omnia est) satis patet ne prioratum quidem ei usuvenire, quia prioratus sine aliqua vi non lit. Omnis genitor prior est proprio genimine. › Hoc creatæ naturæ, hoc genituræ per fluxum, proprium est. Nam quorum exsistentia diversa est, horum æque diversa generatio. Ergo tribus contrariis sumptis, creato, inquam, et increato, passibili et impassibili, priore ac simultaneo, si corporeum passibile est, subsequitur autem huic prius et posterius, patet incorporeum impassibile esse ac simultaneum. Ita enim logicæ methodic nos docent. 4. Omnis genitor prior est proprio genimine.> Hoc ait qui legem vult Deo constituere, non autem qui veritatem dicit. Igitur vocabulum genitor vel est de numero eorum quæ per se sunt, vel quæ ad aliquid. Atqui non est ex iis quæ per se sunt: non enim ad genĭmen relationem haberet; ergo est ex iis quæ ad aliquid sunt; quæ autem sunt ad aliquid, simultanea naturæ sunt; quæ vero simultanea naturæ, et simultanea sunt et non sunt; ergo genitor quatenus genitor, ad aliquid exsistens relationem habet: quare prius et posterius non habebit. Si ergo genitor nec prius habebit nec posterius, tu vero dicis omnem genitoremn prioren esse proprio genimine, constat non esse genitorem, quatenus est genitor, sed secundum aliquid aliud, sicuti Socrates et Petrus. Quoniam itaque genitoris nomen in Deo patre hypostaticum est, et secundum id solum proprietas hypostaseos denotatur; demonstratum porro fuit, quod est relativum now habere prius et posterius; constat ergo Deum Patrem, qui est proprii geniminis genitor, prius non habere. Quod si non habet, constat esse simultaneum: quod si simultaneus, etiam coæternus est. Ergo Filius Patri coæternus est: atque ita in quo circumvenire putabas, circumventus es. ‹ Omuis genitor prior est genimine suo. Nobis quidem hoc usuvenit; quod quidem ita se habere, hinc fit η τερός ἐστι τοῦ οἰκείου γεννήματος, ο τον παραλογι σμὸν συνεσκευώρησας. Τούτου οὖν ἐληλεγμένου καὶ χώραν μὴ ἔχοντος τὸ παράπαν ἐπὶ Θεοῦ λέγεσθαι, τὴν εἰς ἑκάτερα ἀτοπίαν ἐκφευξόμεθα· καὶ γὰρο παρὸν αἴτιον, ἀπὸν τοῦ ἐναντίου· εἰ οὖν τὸ, ἔκαστος γεννήτωρ, ἀπὸ τῆς κτιστῆς φύσεως κακῶς λαμβανόμενον, εἰς ἄτοπον τὸν λόγον ἀπάγει, τούτου χώραν ἐπὶ Θεοῦ μὴ ἔχοντος, δῆλον ὅτι καὶ ἄτοπα έκφευξόμεθα, τό τε συναΐδιον καὶ ὁμοούσιον, καὶ τὴν τῆς πατρότητος καὶ υἱότητος σχέσιν, άτρωτον δια φυλάξομεν. «Εκαστος γεννήτωρ πρότερός ἐστι τοῦ οἰκείου γεννήματος. Βαβάὶ τοῦ θαύματος! περὶ ἐμὲ καὶ σὲ τοῦτο, οἳ τὸ μὲν ἐνεργείᾳ ἐσμὲν ἄνθρωποι, εἰ τύχοι, ἢ ἄλλο τι· τὸ δὲ γινόμεθα δυνάμει όντες, οἷον γεννήτορες ἢ ἐπιστήμονες, ἢ ἄλλο τι· ἐν οἷς δὲ τὸ δυνάμει χώραν οὐχ ἕξει, δῆλον ὅτι τὸ προτερεύειν τὸν γεννήτορα τοῦ γεννήματος οὐκ ἔῤῥωται· εἰ τοίνυν ἐπὶ Θεοῦ τὸ δυνάμει ἀλλότριον (καὶ γὰρ τὸ δυ νάμει μετὰ πάθους, τὸ δυνάμει τῶν ἔξωθεν προσδείται, τὸ δυνάμει τῶν ἀτελῶν· ὁ δὲ Θεὸς ἀνῴκιστα: τούτων πάντων), δῆλον ὅτι καὶ προτερεύειν οὐχ έξει χώραν διὰ τὸ ἄνευ τοῦ δυνάμει τοῦτο μὴ εἶναι. • Εκαστος γεννήτωρ πρότερός ἐστι τοῦ οἰκείου γεννή ματος.» Τοῦτο τῆς κτιστῆς φύσεως, τοῦτο τῆς ῥευ στῆς γεννήσεως· καὶ γὰρ ὧν τὸ εἶναι διάφορον, τούτων καὶ τὸ γενναν διάφορον. Τριῶν οὖν ἀντιθέ σεων λαμβανομένων, φημὶ δὴ κτιστοῦ τε καὶ ἀκτίστου, ἐμπαθοῦς τε καὶ ἀπαθοῦς, προτέρου τε καὶ ἅμα, εἰ ἡ ἐνσώματος ἐμπαθὴς, ἔπεται δὲ ταύτῃ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον, φανερὸν ὅτι ἡ ἀσώματος ἀπαθὴς καὶ ἅμα· τοῦτο γὰρ αι λογικαί μέθοδος ἡμῖν διαγορεύουσιν. δ. «Εκαστος γεννήτωρ πρότερός ἐστι τοῦ οἰκείου γεννήματος.» Τοῦτο νομοθετοῦντός ἐστιν ἐπὶ Θεοῦ, τὸ ἀληθὲς δὲ οὐδαμῶς λέγοντος· τὸ τοίνυν γεννή τωρ όνομα, ήτοι τῶν καθ᾿ αὐτό ἐστιν, ἢ τῶν πρός τι ἀλλὰ μὴν τῶν καθ᾿ αὐτὸ οὐκ ἔστιν· οὐ γὰρ ἂν πρὸς γέννημα τὴν ἀναφορὰν εἶχε· δῆλον ὅτι τῶν πρός τι· εἰ οὖν τὸ γεννήτωρ τῶν πρός τί ἐστιν, τὰ δὲ πρός τι ἅμα τῇ φύσει, τὰ δὲ ἅμα τῇ φύσει, ἅμα τέ εἰσιν καὶ οὐκ εἰσὶν, τὸ γεννήτωρ ἄρα καθ' 8 γεν νήτωρ, πρὸς ὂν τὴν ἀναφορὰν ἔχει, τὸ πρότερον καὶ ὕστερον οὐχ ἕξει. Εἰ οὖν τὸ γεννήτωρ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον οὐχ ἕξει, ἔφης δὲ ὅτι ἕκαστος γεννήτωρ πρότερός ἐστι τοῦ οἰκείου γεννήματος· φανερὸν ὅτι τὸ γεννήτωρ, οὐ καθ' & γεννήτωρ, ἀλλὰ κατ' ἄλλο τι, καθ' ὁ Σωκράτης ή Πέτρος. Εἰ οὖν τὸ γεννήτωρ ὄνομα ἐπὶ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ὑποστατικόν ἐστι, καὶ κατὰ τοῦτο μόνον τὸ ἴδιον τῆς ὑποστάσεως χαρακτη ρίζεται· τοῦτο δὲ δέδεικται πρὸς ὄν τὴν ἀναφορὰν τὸ πρότερον καὶ ὕστερον μὴ ἔχον, φανερὸν ἄρα ὅτι ὁ Θεὸς καὶ Πατήρ γεννήτωρ ων, τοῦ οἰκείου γέγο νήματος, τὸ πρότερον οὐχ ἕξει· εἰ δὲ οὐχ ἔξει, δῆλον ὅτι ἅμα· εἰ δὲ ἅμα, καὶ συναΐδιος· ὁ Υἱός ἄρα τοῦ Πατρὸς συναΐδιός ἐστι· καὶ οὕτως δι' οὗ ἐδόκεις παρακρούειν, παρακέκρουσαι. ο Εκατ στος γεννήτωρ πρότερός ἐστι τοῦ οἰκείου γεννήματ τος.» Τοῦτο ἐν ἡμῖν χώραν ἔχει· καὶ ὅτι οὕτως ἔχει, δῆλον ἐντεῦθεν· Πᾶσα δύναμις, τινὸς ἕνεκα· δῆλον ὅτι ἅμα

εἰ γὰρ μὴ ἕνεκά τινος, μάτην· μάτην δὲ οὔτε ὁ manifestum. Potentia omnis propter aliquid est: Θεό; ποιεῖ, οὔτε ἡ φύσις· δῆλον ὅτι ἕνεκα· εἰ οὖν ἡ δύναμις ἕνεκά τινος, δῆλον ὅτι καὶ τὸ δύνασθαι πᾶν δὲ τὸ δύνασθαί τι ποιεῖν, καὶ ποιήσει. εἰ μή τι τὸ παρεμποδίζον· εἰ οὖν ἐν ἡμῖν ἔστιν ἔμφυτος ούναμις τὸ τεκνοποιείν, κεκωλύμεθα δὲ, δῆλον ὅτι παρεμποδίζοντές τινος· ἐν δὲ τῷ Θεῷ οὐδὲν ἀντίσθενον ἢ παρεμποδίζον· φανερὸν ἔτι καὶ ἡ γέννησις σύμφυτος· εἰ δὲ σύμφυτος, καὶ ἅμα· εἰ δὲ ἅμα, οὐ πρότερον καὶ ὕστερον· ὥστε δῆλον ὅτι τὸ πρότερον καὶ ὕστερον ἐπὶ Θεοῦ χώραν οὐκ ἔχει. Εκαστος γεννήτωρ πρότερός ἐστι τοῦ οἰκείου γεννήματος.» Πόθεν τὰς ἀρχάς, ὦ οὗτος, εἴληφας; οἱ μὲν γὰρ μηδὲν κοινὸν τοῦ κτίστου καὶ τῶν κτισμάτων υπο τιθέμενοι, ἑαυτοὺς παραλογίζονται, ταυτῶς ἐπὶ Θεοῦ καὶ τῶν κτισμάτων τὰς θείας φωνὰς ἐκλαμβάνοντες· καὶ τὸ πρότερον λήμμα διὰ τοῦ δευτέρου Εξοστρακίζεται, καὶ πάλιν διὰ τοῦ προτέρου τὸ δεύτερον· καὶ γὰρ εἰ πᾶν ποίημα ἐνδεές ἐστι τοῦ ποιήσαντος διὰ τὸ πρῶτον ἀξίωμα· ὁ δὲ ἐκ τοῦ γεννήτορος Λόγος, ἐκ τῶν ποιημάτων τὸν ποιητὴν πρόσ τερον κατασυλλογίζεται, ἐνδεές τέ ἐστι καὶ οὐκ ἐγα δεές, καὶ ταυτὸν οὐ ταυτὸν πᾶν ποίημα τοῦ ποιήσαντο;, ὅπερ ἀδύνατον. nam si propter aliquid non sit, vana est: nihil porro vanum Deus facit neque natura. Est ergo propter aliquid. Si ergo potentia propter aliquid est, patet quod etiam posse; omne autem quod facere aliquid potest, `re quoque vera faciet, nisi aliquid obstiterit. Si ergo in nobis est insita potentia liberos gigneudi, prohibemur autem, constat quod aliquid nos impediat. Atqui Deo nihil resistit aut obstat: constat ergo generationem quoque ei esse cunnaturalem: quod si connaturalis, simultanea quoque est; quod si simultanea, jam non est prior nec posterior: unde constat prius et posterius in Deo non usuvenire. Omnis genitor prior est proprio genimine.» Undenam principia, o sodes, sumpsisti? Nam qui nihil esse commune Creatori cum creaturis credunt, errant dum eodem sensu et· de Deo et de creaturis divina vocabula sumunt; et prius lemma a secundo excluditur; vicissimque a priore secundum. Etenim si omnis factura inferior est factore, propter prioratus dignitatem; quodl autein est ex genitore Verbum, ex facturis factoreni arguit esse prius; illud quidem et inferius erit et non inferius, idem et non idem, quod est impossibile. ε'. Είδωμεν δὲ καὶ τὸ ἐπιφερόμενον· ἔχει δὲ καὶ οὕτως· 4 Ἐπειδὴ ἐὰν ἡγῆσαι μίαν ἀρχὴν ἀμφοτέροις, τοῦ τε Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἀπόλλυτα: ἡ τάξις τῆς σχέσεως ἡ οὖσα ἐκ τοῦ γεννήτορος πρὸς τὸ γέν σημα· καὶ καταναγκάζεται ἡ κλῆσις τῶν ἀμφοτέρων χωρισθῆναι τοῦ γεγεννηκότος καὶ γεννήματος, τοῦ προϋπάρχοντος καὶ μεταγενεστέρου.» Απήλλαξας ἡμᾶς πραγμάτων, ὦ φίλος, ἐξειπὼν τὸ ἀπόῤῥητον· εἰ μὲν γὰρ ἑώρων τὸ παρὰ σοῦ προτεθὲν λημμάτιον τὸ λέγον, «"Εκαστος γεννήτωρ πρότερός εστι τοῦ οἰκείου γεννήματος, ο ἐπὶ Θεοῦ χώραν ἔχον, τάχα ἂν καὶ μὴ θέλων τῇ ἀληθείᾳ συνεφελκόμενος, καὶ τὸ δεύτερον ὡμολόγουν· ἐπεὶ δὲ τοῦτο ἔωλον καὶ πάντη ψευδὲς ἐπὶ Θεοῦ καὶ ἀλλότριον ὁ λόγος ἔδειξεν, οὐ με λόγος καταναγκάσει καὶ τὸ ἐπιφερόμενον τιθέκαι καὶ γὰρ ἐὰν δύο τινὰ ὦσι, καὶ τὸ μὲν ἐν τάξει ἡγουμένου είληπται, τὸ δὲ ἐν τῇ τοῦ ἑπόμενου; δῆλον ὅτι τοῦ ἡγουμένου ὁμολογηθέντος, καὶ τὸ ἑπόμενον ἔψεται· οὐχ έψεται δὲ, τοῦ ἡγουμένου μηδαμῶς ὁμολο. γηθέντος· τοῦτο δὲ δῆλον ὧδε· Εστω άνθρωπος καὶ ζῶον· καὶ τὸ μὲν ἄνθρωπος ειλήφθω ἡγού μενος, τὸ δὲ ζῶον ἑπόμενον· φανερὸν τοῦ ἀνθρώπου τιθεμένου, καὶ τὸ ζῶον ἐξ ἀνάγκης ἔψεται· οὐχ ἔψεται δὲ, μὴ τιθεμένου ἐκείνου· τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὰ παρὰ σοῦ δραματουργηθέν· διὸ εἰ μὲν χώραν ἐπὶ Θεοῦ εἶχεν τό, «Εκαστος γεννήτωρ πρότερός εστι τοῦ οἰκείου γεννήματος, ο ἡμῶν ὁμολογούντων τὸ συν αἴδιον ἔχειν τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν, φανερὸν ὅτι κατηναγκάζετο ή κλῆσις ἐξ ἀλλήλων χωρισθῆναι· ἐπεὶ δὲ τὸ πρότερον οὐκ ἀληθὲς, οὐδὲ τὸ δεύτερον καὶ οὕτως ἠλίθιον ἀνέφανεν τὸ παρὰ σοῦ λεχθέν. ς'. Καὶ ἄλλως· Εἰ διὰ τὴν συναϊδιότητα τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐξ ἀνάγκης φῆς τὰς σχέσεις κεχωρίσθαι, καταναγκάσει μᾶλλον ὁ λόγος διὰ τὴν σχέσιν ‹ 5. Videamus jam quod ibi additur, ita enim sc habet: «Quia si putes unum esse principium amborum, Patris videlicet atque Filii, perit relationis ordo, quæ intercedit inter genitorem et genitum: cogiturque amborum appellatio sejungi a gignen:e et a genito, a præexsistente et posteriore. › Liberasti me negotio, ο sodes, arcanum enarrans. Nan si mihi persuasissem a te dictam sententiam quæ ait: Omnis genitor prior est proprio genimine, a in Deo usuvenire, fortasse etiamsi invitus, veritate compulsus, secundam lianc quoque confiterer. Sel quia illam futilem esse atque omnino falsam a Deoque alienam sermo noster demonstravit, m certe ratiocinium non coget subjunctam sententiam pensi habere. Nam si duo forte sint, quorum unum præcedentis loco habeatur, alterum vero sulsequentis, palet præcedente concesse, sequens quoque concessum iri: non tamnen concedetur, si præcedens nullo modo admittatur. Hoc autem sic explanatur. Esto homo atque animal: et omo qui dem sit instar præcedentis, animal subsequentis: constat homine supposito, animal quoque necessario subsecuturum: haud sequetur autem, homine non supposito. Tale est objectum a le argumentum. Quamobrem si in Deo usuveniret propositio: • Omnis genitor prior est proprio genimine,» confitentibus nobis coæternos esse Patrem ac Filium, patet mutuam appellationem necessario ex utroque fore sejungendam. Sed quia prior propositio vera non est, ne altera quidem. Atque ita futile apparet prolatum a te argumentum. 6. Item aliter: Si propterea quod coæterni sunt Pater ac Filius, ais necessario relationes corum fore sejungendas, imo coget potius ratiocinium

Τὸ γεννήτωρ ὄνομα τῶν πρός τι δν, πρὸς υἱὸν ἔχει τὴν ἀναφοράν· τὰ δὲ πρός τι, ἅμα τῇ φύσει· τὰ δὲ ἅμα τῇ φύσει, ὁμοῦ τέ εἰσι καὶ οὐκ εἰσί· συνάγεται ἄρα διὰ τὴν σχέσιν ἅμα εἶναι· ὅπερ ἐστὶν ἀληθές· καὶ πῶς σύ, ὦ φίλος, τὸ ἐναντίον εἰσάγεις, καὶ διὰ μὲν τὸ συναΐδιον, εἰς τὴν σχέσιν τῆς πατρότητος καὶ υἱότητος ἡμᾶς δοκεῖς παρακρούειν, διὰ δὲ τὴν σχέσιν τοῦ γεννήτορος καὶ γεννήματος, εἰς τὸ συναΐδιόν τε καὶ ὁμοούσιον; Καὶ ἄλλως· Εἰ τὸ γε νήτωρ όνομα τὴν τοῦ εἶναι ἅμα ύπαρξιν δίδωσι, τὰ δὲ ἅμα τῇ ὑπάρξει κατὰ σὲ λαμβανόμενα, ἀπόλλυσι την σχέσιν τὴν οὖσαν ἐκ τοῦ γεννήτορος πρὸς τὸ γέννημα, συνάγεται ἄρα, τὸ γεννήτωρ ὄνομα, καὶ τὸ γέννημα, ἐν σχέσει ὄντα, άσχετα εἶναι· ὅπερ ἐστὶν nostrum propter relationem, coæternitatem quoque καὶ τὸ συναΐδιον εἰσάγεσθαι· καὶ τοῦτο δῆλον ὧδε inducere. Atque hoc ita ostenditur. Genitoris nomen cum sit ex iis quæ sunt ad aliquid, ad filium habet relationem. Quæ autem sunt ad aliquid, simul tanea naturæ sunt: quæ autem simultanea naturæ sunt, et sunt et item non sunt. Concluditur ergo, propter relationem simultanea esse; quod verum est. Et cur tu, o sodes, contrarium inducis? qui propter coaternitatem, videris nobis eripere paternitatis ac filietatis relationem: propter relationem autem gignentis et geniti, videris perimere coæternitatem et consubstantialitatem. Item aliter: Si genitoris nomen, exsistentiam simul triluit; quæ autem simultanea exsistentiæ a te accipiuntur, relationem perimunt, quæ intercedit inter genitorem et genitum; concluditur utique genitoris nomen, et άτοπον. gerium, invicem referentia, non esse relativa; quod est absurdım. 7. Pergis vero dicere sic: Quia si existimes unum principium amborum, Patris atque Filii. Miror, o sodes, quodnam tu velis principium in Deo ponere. Principium multifariam dicitur: aliud est enim effectivum, veluti est architectus difciorum: aliud materiale, veluti Labulæ navis: aliud fornale, veluti statuæ schema: aliud finale, veluti navis ad victualium deportationem: aliud instrumentale, ut fabri murarii ascia: aliud exemplare, veluti prototypum facti operis: aliud temporale, velut res factæ quæ in tempore fiunt et sunt: aliud causale tantummodo, veluti Seth ex principio quodam et causa ortus est, ex Adamo scilicet. Nunc si tanquain ex principio quodam, ceu causa, dicis Patris ac Filii unum principium, jam neque alterum genitorem, neque alterum esse genitum retinebis. Nam cujusmam genitor sit, si tanquam ex alio principio et causa Patrem ac Filium dicas ortos? Certe principium non dices effectivum; nam si hoc concedas, erit Dei Deus, et rursus hujus alius Deus, et hoc in infinitum. Neque principium dices mate- ·riale; non enim est Deus compositus et materialis. Sed neque formale principium; nam quodnam habere potuerunt formale principium Pater ac FiHus? præterquam quod compositionem non vitarent. Neque denique finale, etenim nulla ex causa Deus provenit. Superest tibi temporale esse principium Patris ac Fili. Quod si ita est, ipsis quidem fieri contingit, et corrumpi, et alia innumera. Nam quæ in tempore, talia sunt. Constat, non posse in Deo principium antiquius inveniri. Εt quomodo, o sodes, ita a nobis existimari præsumeus, paralogismum contexis? Vere demonstratum tibi fuit id esse stolidum. 8. Sed videamus etiam quid paulo iufra scribas: ‹ Deus omnia sapientia sua gubernavit. › Concedo hoc libenter admodum: etenim enbypostatica sapientia sua, quam sermo noster perspicue demonEuhypostatumn sic definit S. Maximus opusc. theol. t. Ι, p. 79: Ενυπόστατον, τὸ κατὰ τὴν οὐ ζ· Ἐπιφέρεις δὲ πάλιν οὕτως· Ἐπειδὴ ἐὰν ἡγῆς σαι μίαν ἀρχὴν ἀμφοτέροις τοῦ τε Πατρὸς καὶ Υἱοῦ.» Θαυμάζειν μοι ἐπέρχεται, ὦ φίλος, ὁποίαν ἅμα βούλῃ ἀρχὴν ἐπὶ Θεοῦ τιθέναι· τῆς γὰρ ἀρχῆς πολλαχώς λεγομένης, τῆς μὲν ὡς ποιητικῆς, οἷον ὁ τέκτων τῶν οἰκημάτων· τῆς δὲ ὡς ὑλικῆς, οἷον αἱ σανίδες τοῦ πλοίου· τῆς δὲ ὡς εἰδικῆς [ced. ἰδικῆς. Sic et infra], οἷον τοῦ ἀνδριάντος τὸ σχῆμα τῆς δὲ ὡς τελικῆς, οἷον τὸ πλοῖον πρὸς ἀγωγὴν τῶν χρειῶν τῆς δὲ ὡς ὀργανικῆς, οἷον τέκτονος τὸ σκέπαρνον· τῆς δὲ ὡς παραδειγματικῆς, καθάπερ τὸ πρωτότυ πον τοῦ παραγώγου τῆς δὲ ὡς χρονικής, καθάπερ τὰ γινόμενα ἐν χρόνῳ γίνονται καὶ εἰσί· τῆς δὲ ὡς αἰτίας καὶ μόνης, καθὰ ὁ Σηθ ἐξ ἀρχῆς τινος καὶ αἰτίας ἀνέφυ τοῦ ᾿Αδάμ· εἰ μὲν γὰρ ὡς ἐξ ἀρχῆς τινος ὡς αἰτίας φὴς τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ μίαν ἀρχὴν εἶναι, οὐκέτι τὸν μὲν γεννήτορα, τὸν δὲ γέννημα φυλάξεις. Τίνος γὰρ ἂν καὶ εἴη γεννήτωρ, ἐπ' ἂν ὡς ἐξ ἄλλης ἀρχῆς τε καὶ αἰτίας τὸν Πατέρα καὶ Υἱὸν τῆς ἀναφύναι; οὐδ᾽ αὐτὴν ὡς ποιητικήν· αἱ γὰρ τοῦτο δῷς, ἔσται τοῦ Θεοῦ Θεὸς, καὶ πάλιν τού του ἄλλος, καὶ τοῦτο ἐπ' ἄπειρον· οὐδ᾽ αὐτὴν ὡς υλικήν· οὐ γάρ ἐστιν ὁ Θεὸς σύνθετός τε καὶ ἔνυλος· ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὴν ὡς εἰδικήν· τίνα γὰρ καὶ ἔχοιεν εἰδικὴν ἀρχὴν ὁ Πατήρ καὶ Υἱός; καὶ οὕτως τὴν σύνθεσιν οὐκ ἐκφεύξονται· οὐδ᾽ αὐτὴν ὡς τελικήν, αναίτιος γὰρ ὁ Θεός· λείπεται κατὰ σὲ τὴν χρονι κὴν ἀρχὴν εἶναι τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ γίνεσθαι ἂν αὐτοὺς συμβαίνει, καὶ φθείρεσθαι, καὶ ἄλλα μυρία· τὰ γὰρ ἐν χρόνῳ τοιαῦτα· φανερὶν ὅτι οὐκ ἔστιν ἐπὶ Θεοῦ ἀρχὴν ἀνωτέραν εὑρεῖν καὶ πῶς, ὦ φίλος, ὡς ἡγεῖσθαι λαβὼν τὸν παραίο γισμόν, συρράπτεις; Καὶ οὕτω δέδεικται καὶ τοῦτό σοι ἠλίθιον. τ'. Αλλ' ίδωμεν τί καὶ μετὰ βραχέα γράφεις . Ὁ δὲ Θεὸς τὸ πᾶν τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ ἐκυβέρνησε.» Σύμφημι κἀγὼ καὶ μάλα ἡδέως· τῇ μὲν γὰρ ἐνυποστάτῳ αὐτοῦ σοφίᾳ, ἣν ὁ λόγος δύναμιν τὴν σίαν κοινὸν, ήγουν τὸ εἶδος, τὸ ἐν τοῖς ὑπ' αὐτὸ ἀτό μας πραγματικῶς ὑφιστάμενον, καὶ οὐκ ἐπινοία

81% αὐτὴν καὶ Λόγον καὶ Υἱὸν τρανῶς ἔδειξε, τὸ πᾶν stravit Verbum esse ac Filium, omnia constituit; " manifestavitque operibus facturam suam, et quod Deus unus sit super omnia supersubstantialis, sicuti quidam de theologis nostris consonanter his dixit: Invisibilia enim ipsius a creatura mundi, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque ejus deitas **, et his consentanea. Quamobrem velis nolis confessionibus nostris consenties. Aliquantum vero progressus ad Dei unitatem et supersubstantialitatem, sic ais: «Quia si societatem aliquam sui regni haberet, contrarietatem quoque experturus esset. Vel certe esset adjutoris indigus ad creati al se mundi administrationew. › Miror hæc a te scribi: nullam enim necessitatem video inducendi vel socios aliquos regni, vel adjutorii indigentiam ad mundi administrationem, vel quidquid his tu subjungis. Cum enim nos confiteamur Deum Patrem habere Filium suum συνεστήσατο, καὶ ἐφανέρωσεν ἐν τοῖς ἔργοις τὴν ἑαυτοῦ ποίησιν· καὶ ὅτι ἔστι Θεὸς εἷς ἐπὶ πάντων ὑπερούσιος καθ᾽ ἅ πού τις τῶν παρ' ἡμῖν θεολόγων συνδέ τούτοις ἔφη·. Τὰ γὰρ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται, ἤ τε αίδιος αὐτοῦ θειότης· καὶ τὰ τούτοις σύστοιχα· διὸ κἂν μὴ θέλῃς, ταῖς ἡμετέραις ὁμολογίαις συνάδης· παρακατιὼν δὲ μικρὸν εἰς τὴν μοναρχίαν τοῦ Θεοῦ καὶ ὑπερουσιότητα, γράφεις οὕτως· «Διότι ἐὰν εἶχε κοινωνὸν εἰς τὴν ἑαυτοῦ βασιλείαν, ἔμελλε δέχεσθαι εναντίωσιν, ἢ ἐνδεής εἶχεν εἶναι ὑπουργοῦ τοῦ διοικεῖν τὴν δημιουργίαν αὐτοῦ.» Θαυμάζειν μοι ἔπεισι τοιαῦτα γράφοντος σου· οὐδὲ γὰρ συνορῶ ἐπὶ Θεοῦ τίς ἡ ἀνάγκη, ἢ και νωνούς τινας τῆς βασιλείας, ἢ ἔνδειαν ὑπουργίας τοῦ διοικεῖν τὸν ἑαυτοῦ κόσμον εἰσάγεσθαι· καὶ ὅσα τούτοις ἐπιφέρεις· τὸν γὰρ Θεὸν καὶ Πατέρα τὸν ἑαυτοῦ Υἱὸν κατὰ πάντα ὅμοιον ἔχοντα, πλὴν τῆς ἀγεννησίας καὶ τῆς γεννήσεως· ἡμῶν δὲ μηδ' ὅλως τὸ κοινωνὸν ὁμολογούντων ἐπὶ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, οὐκ οἶδ' ὅπως ἡμᾶς παραλογίζῃ ἢ σεαυτὸν καὶ τοῖς ἑαυτοῦ πτεροῖς ἁλίσκῃ· ἔστι δὲ τὸ παρὰ σοῦ σόφισμα τοιοῦτον· Ἐὰν δύο τινὰ ὦσι, καὶ τὸ μὲν καθολικών τερον, τὸ δὲ ἐπὶ μέρους, οἷον τό τε ύειν, καὶ τὸ βεβρέχθαι τὴν γῆν· τὸ μὲν γὰρ νειν, ἐπέλαττόν ἐστι τοῦ βεβρέχθαι· οὐ γὰρ ἀντιστρέφει· τούτου δὲ ὄντος, δῆλον ὅτι καὶ τὸ λοιπὸν ἔσται, οἷον τὸ ύειν καὶ τὸ βεβρέχθαι· εἶτα τοῦ λοιποῦ ὄντος, φήσει τις καὶ τὸ λοιπὸν εἶναι· τὸν παραλογισμὸν ποιεῖ οὕτω καλού- ita appellatum quia non convertitur etiam subse μενον παρὰ τὸ μὴ ἀντιστρέφον, καὶ τὸ ἑπόμενον. θ'. Τοιοῦτόν τι καὐτὸς ἐν τοῖς παρὰ σοῦ γραφεῖσι πεποίηκας· δύο γὰρ ὄντων, κοινόν τε καὶ κοινωνός· καὶ τὸ μὲν ἐπιπλέον, οἷον τὸ κοινόν· τὸ δὲ ἐπέλατο τον, οἷον τὸ κοινωνός· ὁ μὲν γὰρ κοινωνὸς οὗ λέγεται κοινωνός, ὡς κοινόν τι ἔχων λέγεται κοινωνός" οὐκ εἴ τι δὲ κοινόν τι ἔχων μεθ' ἑτέρου, ἀνάγκη καὶ κοινωνὸν αὐτοῦ λέγεσθαι· λίθος γὰρ λίθῳ οὐ λέγεται κοινωνός, ἐπεὶ κοινὴ ἀμφοτέρων ἡ οὐσία· ὡσαύτως δὲ καὶ ἵππος?ππῳ, κοινὴν καὶ μίαν οὐσίαν ἔχοντες, οὐ λέγονται κοινωνοί· εἰ οὖν τὸ κοινὸν ἐπιπλέον, τὸ δὲ κοινωνὸς ἐπέλαττον· ἡμῶν δὲ λεγόντων κοινὴν καὶ ἀμέριστον ἔχειν τὸν Πατέρα τὴν ἑαυτοῦ βασιλείαν πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Υἱον, αὐτὸς μεταφέρων γράφεις· «Εί κοινὴ βασιλεῖα καὶ ἐξουσία πρὸς Υἱόν, πάντως καὶ κοινωνὸς ἔσται ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρὸς τῆς αὐτοῦ βασι λείας· ο καὶ παραλογίζῃ μᾶλλον ἤπερ ἡμᾶς, ποιῶν τὸν παραλογισμὸν παρὰ τὸ μὴ ἀντιστρέφον καλούμε νον· καὶ τοῦτο ποιῶν δοκεῖς μᾶλλον ἀγνοεῖν τὸ κοι τωνὸς ὄνομα ἐπὶ τίνων εἰκότως καὶ ἔστι καὶ κυρίως λέγεται, καὶ διὰ τοῦτο κακῶς ἐπὶ Θεοῦ μεταφέρεις· τὸ γὰρ κοινωνὸς ὄνομα οὐκ ἐπ' ἄλλου δοκεῖ τίθε σθαι, ἀλλ᾽ οἷς ιδιαζόντως καὶ ἀποτετμημένως ἑνὸς ἑκάστου τὸ ἔργον ἀποτελεῖται, καὶ κατὰ σύμβασιν προαιρετικὴν, καὶ συμπεθισμὸν ἐν ταυτῷ πρά. **Rom. 1, 20. prorsus sibi similem, excepla generatione ejusque negatione; neque tamen societatem ullam prorsus dicamus Patris ac Filii; haud video cur nolis fucum facere velis. Sane tuis ipsis pennis caperis. Est autem sophisma tuum hujusmodi: Si duo sint, et unum quidem generalius, aliud partiale, veluti est pluere, et terram madefieri: nam pluere minus est, quam terram madefieri: non enim convertitur; quod si est, patet alterum quoque fore, id est, pluere et maledieri. Deinde si alterum est, dicet aliquis alterum quoque fore, paralogismumque facit, quens. 9. Tale quid tu quoque fecisti in scripto tuo. Nam cum duo sint, commune et communicans; et illud quidem amplius, id est, commune; hoc autem restrictius, id est, communicans: etenim qui communicat dicitur communicans, quatenus commune aliquid habet: nequaquam autem eum qui commune aliquid habet cum alio, necesse est communicantem eidem dicere: nam lapis non dicitur lapidi communicans, quia communis est utriusque substantia: similiter equus equo, qui communem unamque substantiam habent, non dicuntur communicantes: si ergo commune, plus est; communicans autem minus nobis vero dicentibus commune et indivisibile habere Patrem regnum suum cum proprio Filio, tu inverso sermone scribis: ‹ Si commune est regnum et potestas cum Filio, prorsus et communicans erit Filius regno Patris sui: › tibique illudis potius quam nobis, paralogismum faciens in eo quod non alternat: idque faciens, videris potius ignorare, vocabulum communicans de quibusnam recte proprieque dicatur: ac propterea male ad Deum transfers: nain vocabulum communicans de alio nullo poni videtur, quam de iis quorum proprie præciseque uniuscujusque opus ψιλῇ θεωρούμενον. Enhypostatum, quod commune individuis, quæ sub ipsa sunt, realiter subsistit, nec secundum substantiam est; videlicet species quæ in Rudo tantum mentis cogitatu consideratur.

perfcitur, cum ex conventione prævia et soliclitale γματι, δύο ἢ τρεῖς ἢ καὶ πλείονες τούτων εἰς τὸ in eodem negotio, duo vel tres aut plures, ad idem negotium concurrunt. Veluti si quis rhetoricam artem prius per se ipsum tantummodo exerceat, deinde aliquis alius ad eum accedat, et mox conventione prævia et consensu, ad rhetoricam professionem concorditer concurrant; tunc ambo dicentur hac in re communicantes. Verum enimvero iis, quorum opera, voluntas, deliberatio, operatio, et concordia inseparabilis suapte natura est, quomodo communicantis vocabulum congruet? Minime prorsus. Quare cum Patrem dicimus aliquid facere, Filium quoque et Spiritum sanctum inseparabiliter simul facere dicimus et unius operatio, a tribus non est sejuncta: omnisque operatio quæ divinitus provenit, et multimodis denominatur, a Patre proficiscitur, et per Filium pergit, et in Spiritu sancto perficitur. Propterea æquum non est, vocabulum communicantis in sancta Trinitate adhibere. ' 10. Tu vero post vocabulum communicans pergis dicere ‹ fore ut Deus contrarietatem et seditionem experiretur.» Ο verborum tuorum stoliditas! Si certe vocabulo communicans apud Deum locus esset, fortasse et contrarietas et seditio comperiretur. Sed quia illud non conceditur, nec hoc quidem concedetur. Atque ita invitus ex iis quæ adjunxisti, propositionem evidentem nobis effecisti, quomodo proprie dicatur. Nam si vocabulum communicans de aliquo prædicatum, contrarietas et sealitio subsequitur, planum erit, quod communicans vocabulum iis congruet qui prævia conventione et consensu rem gerunt: unde seditio etiam et contrarietas confit. His quippe tantum usuvenit seditio et contrarietas, propter voluntatis volubilitatem. Quibus autem immutabilis bonitas est, quomodo contrarietas et seditio incidet? Et paucis interjectis, ita scribis: «Vel certe esset adjutoris indigus,ad creati ab se mundi administrationem. › Recte, sodes, dixisti. Si enim vocabulum communicans de Filio prædicaretur, obnoxius utique esset, ut tn opinaris, contrarietati ac seditioni, et auxilio indigeret. Nunc quia illud futile et invalidum demonstratum fuit, constat quod et hæc similiter. Nam si positione alicujus, quaedam ponuntur, sine η dubio exstinctione illius, etiam alia exstinguuntur. 11. Insuper scriptum tuum haec habet: «Ft per sæculorum spatium, et ob mutuam contrarietatem, deleretur Dei dominatus una cum creaturis. Et alter alteri dominaretur, et cum creaturis compassio desineret. Atqui hæc, o sodes, duorum principiorum et contrarietatis criminatio nobis non congruit; sed aliis a te intendi deberet, qui nempe duo principia et duos deos inducunt, bonum ac malum: et ab alio quidem dicunt hunc materialem mundum conditum et conservatum ac rectum; ab alio autem intellectualem: quam nos sententiam et odimus et toto animo aversamur; et eos, qui hanc fovent, capitali pœnæ subjicimus: vos vero αὐτὸ πρᾶγμα συνέρχοντα· οἷον ῥητορεύει τις καθ' ἑαυτὸν τὸ οἰκεῖον σπούδασμα ἐκτελῶν, ἐὰν ἄλλος τις πρὸς αὐτὸν ἀφίκοιτο καὶ κατὰ σύμβασιν προαιρετι κὴν καὶ συμπειθισμὸν εἰς τὸ τῆς ῥητορείας ἔργον ὁμογνωμόνως συνέλθοιεν λέγοιντο ἂν ἑκάτερος εἰς τοῦτο κοινωνο!· οἷς δὲ τὸ ἔργον καὶ ἡ θέλησις, βού λησίς τε καὶ ἐνέργεια καὶ ὁμόνοια ἀδιάστατος φυσι κῶς ἐν αὐτοῖς πρόσεστι, πῶς ἂν καὶ χώραν ἔξει τὸ τοῦ κοινωνοῦ ὄνομα; οὐ μὲν οὖν· διὸ τὸν Πατέρα λέγοντες ποιεῖν τι, καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀδιασπάστως ἅμα λέγομεν ποιεῖν· καὶ τοῦ ἑνὸς ἡ ἐνέργεια, τῶν τριῶν πώς ἐστι μὴ διασχιζομένη καὶ γὰρ πᾶσα ἐνέργεια ἡ θεόθεν διήκουσα, καὶ κατά τὰς πολυτρόπους ἐννοίας όνομαζομένη, ἐκ Πατρίς ἐφορμᾶται, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ πρόεισι, καὶ ἐν τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ τελειοῦται· διά τοι τοῦτο, ου δίκαιόν ἐστι τὸ τοῦ κοινωνοῦ ὄνομα ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος τίθεσθαι. ι'. Ἐπιφέρεις δὲ εἰς τὸν κοινωνόν γράφων ού τως• • Έμελλε δέχεσθαι ἐναντίωσιν καὶ στάσιν. ο Ω τῆς ἀποπληξίας τῶν σῶν ῥημάτων! Εἰ μὲν γὰρ τὸ κοινωνὸς ὄνομα ἐπὶ Θεοῦ χώραν είχεν, ἴσως καὶ ἡ ἐναντίωσις καὶ στάσις εὑρίσκεται· ἐπεὶ δὲ τοῦτο οὐ δέδοται, οὐδὲ τὸ δι᾽ ἐκείνου δοθήσεται· καὶ οὕτως ἄκων καὶ μὴ βουλόμενος ἐκ τοῦ ἐπιφερομένου τὸ προτεθὲν δῆλον ἡμῖν παρέστησας, καθ' ὧν κυρίως λέγεται. Εἰ γὰρ τὸ κοινωνὸς ὄνομα τιθέμενον, τήν τε ἐναντίωσιν καὶ στάσιν ἀκολουθοῦσαν έχει, φανερόν δήπουθεν, ὅτι κοινωνὸς ἐπὶ τῶν κατὰ σύμβασιν προαιρετικὴν καὶ συμπειθισμὸν προερχομένων χώ ραν ἕξει· ἐξ οὗ καὶ ἡ στάσις καὶ ἡ ἐναντίωσίς ποτε ἐγγίνεται· τούτων γὰρ μόνων ἐστὶ τὴν στάσιν καὶ ἐναντίωσιν δέχεσθαι, διὰ τὸ εὐμετάβολον τῆς προαιρέσεως· οἷς δὲ ἀγαθότης ἄτρεπτός ἐστι, πῶς ἂν καὶ ἐναντίωσις καὶ στάσις συνεισφρήσεται; Καὶ μετὰ βραχέα γράφεις οὕτως·. Η ἐνδεής εἶχεν εἶναι ὑπουργοῦ, τοῦ διοικεῖν τὴν δημιουργίαν αὐτοῦ. Καλῶς, ὦ φίλος, ἔφησθα· εἰ μὲν γὰρ τὸ κοινωνός ὄνομα ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ χώραν εἶχεν, ἔσχεν ἂν κατὰ σὲ καὶ τὸ τῆς ἐναντιώσεως καὶ στάσεως καὶ ἡ ἔνδεια τῆς ὑπουργίας· ἐπεὶ δὲ ἐκεῖνο δέδεικται ἕωλον καὶ ἀνίσχυρον, δῆλον ὅτι καὶ ταῦτα· καὶ γὰρ ἐὰν τῇ θέσει τινός τινὰ τίθενται, τῇ ἀναιρέσει τούτου δῆλον ὅτι συνανῄρηται. ια'. Ἔχει δὲ πάλιν τὸ σὸν γράμμα οὕτως· «Καὶ κατὰ τὴν ἐπέκτασιν τῶν αἰώνων, καὶ τὴν πρὸς ἄλληλα εναντίωσιν, ἠφανίζετο ἡ τούτου κυριότης μετὰ τῶν κτισμάτων, καὶ ἐκυρίευεν ὁ εἷς τοῦ ἑτέ ρου, καὶ ἐκόπτετο ἡ συμπάθεια τῶν ποιημάτων, ο Τοῦτο οὖν, ὦ φίλος, τὸ τῶν δύο ἀρχῶν καὶ ἐναντιώσεως ἔγκλημα ἡμῖν οὐ πρόσεστιν, ἀλλ᾽ ἄλλοις παρὰ σοῦ ἐγκαλεῖσθαι ὤφειλε, τοῖς καὶ δύο ἀρχὰς καὶ δύο θεοὺς εἰσάγουσιν, ἀγαθόν τε καὶ κακόν· καὶ τὸν μέν φασι τὸν αἰσθητὸν κόσμον δεδημιουργηκέναι καὶ συνέχειν και κρατεῖν· τὸν δὲ, τὸν νοητόν· ἣν δόξαν ἡμεῖς καὶ μυσαττόμεθα καὶ λίαν ἀποστρεφόμεθα, καὶ τοὺς ταύτην σεμνύνοντας κεφαλική τιμωρία καθώ

υποβάλλομεν ὑμεῖς δὲ καὶ προσίεσθε καὶ ἐπι- illis favetis atque blandimini. nobis autem unum θάλπετε· ἡμῖν γὰρ μία ἀρχὴ τὸ σεβαζόμενον· ἐπεὶ καὶ εἷς Θεὸς, κἂν ταῖς ἰδιότησιν εἶτ᾽ οὖν ὑποστάσεσι τρία πιστεύηται· εἰ δέ σοι τὸ διάφορον τῶν ὑποστά σεων, διάφορον καὶ τὴν φύσιν ἐννοεῖν δίδωσι, καὶ ὅπως τὰς ὑποστάσεις, τοσαύτας καὶ τὰς φύσεις εἰσ άγεσθαι, ἀμαθαίνοντός ἐστι τοῦτο, ὅπερ εἰδότος· οὐ γὰρ ταυτὸν φύσις καὶ ὑπόστασις· ἦν γὰρ ἂν οὐδὲν τῶν ὄντων ὁμοφυές, καὶ ταυτὸν κοινόν τι καὶ ἴδιον χρήμα· ὅπερ οὐχ εύρηται. principium religioso cultu colitur, quia et unus Deus est, quanquam proprietatibus, sive personis, trinus creditur. Quod si tibi personarum diversitas differentem quoque naturam reputare suggerit, et quot sunt personæ, totidem quoque naturas inducere; lioc indocti potius ingenii est quam eruditi: non enim idem est natura et persona: alioqui nihil in rebus exsistentibus homogeneum esset, idemque esset commune et proprium negotium, quod non usuvenit. 12. Item aliter. Si quis a personarum diversitate diversitatem quoque naturæ induci concedat, neresse est quod naturaliter non differt, ne personali'er quidem differre. Consequitur ergo, ut quæ sunt naturaliter eadem, personaliter quoque sint. Erunt itaque Paulus et Petrus idem naturaliter et non differentes, simulque eadem persona, quod est ridiculum. Est enim sopirisma tuum per homonymiam ita vocatum. Nam quum unum multipliciter dicatur, ceu logicæ regulæ docent, vel genere, vet specie, vel numero, vel analogia; patet quod perinde eliam plura. Nam quot modis 'proponitur, totidem oponitur; ita enim edocti fuimus. Nolis autem personarum trinitatem agnoscentibus, tu naturarum quoque diversitatem oggeris. Sed res non ita se habet, quod et rerum evidentia palam facit, et disciplinæ tradunt. Atque ita omnės tuæ adversus fidem nostram accusationes, futiles, incredibiles mendacesque demonstratæ fuerunt. Porro accusationibus cunctis peremptis, reliqua tibi omnia subsequentur. Sed jam præter justum modulum excurrimus; namque et sermonis satietatem aures oderunt. Quare hæc sufficiant iis qui parumper voluerint considerare, et comparativo meliorum delectu veritatem sequi, ac falsitatem repellere. Quamobrem finem hic dicendi faciam. ιβ. Καὶ ἄλλως· Εἰ τὸ διάφορον τῶν ὑποστάσεων, διάφορον καὶ φύσιν εἰσάγεσθαι δίδωσιν, ἀνάγκη τὸ μὴ διάφορον τῶν φύσεων, μηδὲ διάφορον καὶ τῇ ὑποστάσει καθίστασθαι· συνάγεται ἄρα ὅτι τὰ ταυτά τῇ φύσει, ταυτὰ καὶ ταῖς ὑποστάσεσιν. Εσται άρα Παῦλος καὶ Πέτρος ταυτοὶ ὄντες τῇ φύσει καὶ ἀδιάφορο:· καὶ τῇ ὑποστάσει ταυτοί, ὅπερ ἐστὶ γελοῖον Εστι γάρ σου τὸ σόφισμα παρὰ τὴν ὁμωνυμίαν οὕτω καλούμενον. Τοῦ γὰρ ἑνὸς πολλαχῶς λεγομένου, ὡς αἱ λογικαὶ μέθοδοι ἐκδιδάσκουσιν, ή γένει, ἢ εἴδει, ἢ ἀριθμῷ, ἢ ἀναλογίᾳ, δῆλον ὅτι καὶ τὸ πολλά ὁσαχῶς γὰρ τὸ προκείμενον [con. ἀντικ.], τοσαυταχῶς καὶ τὸ ἀντικείμενον ἔχει· τοῦτο γὰρ δεδιδαγμεΓα· ἡμῶν δὲ ταῖς ὑποστάσεσι τὰ τρία διδόντων, σὺ δὲ καὶ τὸ τῶν φύσεων διάφορον εἰσάγεις· ταῦτα δὲ οὐχ οὕτως ἔχει· καὶ γὰρ ἡ ἐνάργεια τῶν πραγμάτων δήλη, καὶ αἱ μαθήσεις ἐκδιδάσκουσι· καὶ οὕτως σοι πᾶσαι αἱ διαβολαί τῆς καθ' ἡμᾶς πίστεως ἕωλοι καὶ ἀπίθανοι καὶ ψευδεῖς ἀποδεδειγμέναι εἰσί· καὶ τῶν διαβολῶν δηλονότι ἀναιρεθεισῶν, καὶ τὰ λοιπὰ πάντα συνέψεται. Καὶ ταῦτα πέρα τοῦ μέτρου, ἐπεὶ καὶ κόρος λόγου πολέμιος ἀκοαῖς· διὸ ἱκανὰ μὲν καὶ ταῦτα τοῖς θέλουσι μικρῶς πως συνορᾶν, καὶ τῇ πα ραθέσει τῶν κρειττόνων, τὸ ἀληθὲς διώκειν, καὶ τὸ ψεῦδος ἀπωθεῖσθαι· διὸ καὶ μέχρι τούτων τὸν λόγον στήσω ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΝΙΚΗΤΑ Αντίρρησις καὶ ἀνατροπὴ τῆς δευτέρας ἐπιστολῆς τῆς σταλείσης παρὰ τῶν ᾿Αγαρηνῶν πρὸς Μι χαὴλ βασιλέα υἱὸν Θεοφίλου ἐπὶ διαβολῇ τῆς τῶν Χριστιανῶν πίστεως. EJUSDEM NICETÆ Confutatio et eversio secunda epistolæ ab Agarenis missæ ad Michaelem imperatorem Theophili filium, ob accusandam Christianorum fidem. α. δουλόμην, ὦ φίλος, τὸν περὶ πίστεως ἡμῶν, τοῦ Χριστιανικοῦ, λέγω, δόγματος, λόγον, ἀληθῆ πρῶτον ταῖς ἀποδεικτικαῖς ἀνάγκαις καθυποβάλλειν, καὶ ὡς οἷόν τέ ἐστιν ἐκ τῶν φυσικῶν λογισμῶν βεβαιόν τε τοῦτον καὶ ἀτρεκέστατον παριστάνο ἔπειτα δὲ καὶ τὰ παρὰ σοῦ ἀλλοκότως ἐπὶ τῇ διαβολῇ τῆς καθ' ἡμᾶς θρησκείας γραφέντα διελέγχειν· τοῦτο γὰρ ἐξ ἁπαντος ὁ ἀντιλογικὸς λόγος ἀπαιτεῖ. Dicit pronam capitalem adversus Manichæos legibus principum decretam, de qua dixi in adn. ad Petrum Siculum. Eadem bac utitur clausula noster Nicetas, 1. Voulissem, o sodes, veram de fide nostra, id est, de Christiano dogmate, doctrinam primo demonstrativis argumentis supponere, et prout fieri poterat, naturalibus ratiociniis firmare hanc, et certissimam præstare: deinde tua quoque ob eam accusandam absurda argumenta refutare. Ita enim prorsus antirrheticus sermo postulat. Nunc quoniam adversus alteram epistolam tuam, dogma nen bic solum et in secunda epistola, verum etiaꞌn in illo suo, quem Allatius edidit adversus Armenios tractatu, ut jam in prævio Monito dixi.

nostrum, ut par erat, validis demonstrationibus Ἀλλ᾽ ἐπεὶ πρὸς τὴν ἑτέραν ἐπιστολὴν σου τὸ οἰκεῖον magnopere tractatum fuit, et evidenti conclusione stabilitum; ne nunc forte videamur torpere in scribendo ad te, si tantum adversus illa argumenta quæ ad nostræ irreprehensibilis fidei eversionem tu in litteris tuis misisti, responsionem fecerimus; ideo nunc ventilabimus, ǹum tuæ contra fidem nostram accusationes et reliquæ contradictiones, recte collineent. Sic autem se habet scriptum Luum: Deus est unus, neminem labens communicantem potestati suæ: et quia communicantem non habet, ideo ne filium quidem habet.» Miror equidem talia a te scribi: neque enim video, quænam sit necessitas communicantem veluti Deo Patri aut regni adjutorem Filium constituere, et hujusce generis alia a te sæpe proposita. Etenim cum Deus Pater Filium suum per omnia similem babeat, excepta innativitate et nativitate; cumque nos confiteamur non esse Filium Patri communicantem, nescio quomodo nos fallere velis; vel tu ipse propriis pennis capiaris. Est enim sophisma tuum hujusmodi: Si duo quædam sint, et unam pluris sit, aliud minoris, velut homo et animal; namque homo minoris est, quam animal; quia vicissim non alternat: animal autem pluris est; his ita se habentibus, veluti si homo est, animal quoque est; non autem, si animal est, homo quoque est; si animali exsistente, dicat aliquis hominem quoque esse; hic paralogismum facit, quia ista non alternant, neque invicem consequuntur. δόγμα ἡμῶν, ὡς εἰκὸς ἦν, ταῖς ἀποδείξεσι κατασκευαστικῶς προσάγεσθαι μεγάλως τε πεπραγμάτευται καὶ σαφῶς ἐξήνυσται, ἵνα μὴ δόξωμεν νυνὶ παρέλκειν ἐν τῷ γράφειν σοι, μόνον ἀπὸ τῶν σταλέντων ἡμῖν ἐπ' ἀνατροπῇ τῆς καθ' ἡμᾶς ἀμώ μου πίστεως, τὰς ἀντιῤῥήσεις ποιησόμεθα· διὸ καὶ εἰ εὐθυβόλως αἵ τε τῆς πίστεως ἡμῶν διαβολαί, καὶ αἱ λοιπαὶ ἀντιῤῥήσεις σου ἔχουσιν, ὧδε ἐπισκεψώμε θα· ἔχει δὲ τὸ σὸν γράμμα οὕτως· ο Θεός ἐστιν εἷς, κοινωνὸν μὴ ἔχων τῆς αὐτοῦ ἐξουσίας· καὶ διὰ τὸ μὴ ἔχειν κοινωνόν, οὐκ ἔσχεν οὐδὲ παῖδα.» Θαυμά ζειν μοι ἔπεισι τοιαῦτα γράφοντός σου· οὐδὲ γὰρ συνορῶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, τίς ἡ ἀνάγκη ὡς κοινωνόν τινα, ἢ ὡς συνεργὸν τῆς ἑαυτοῦ βασιλείας τὸν ἑαυτοῦ Υἱὸν εἰσάγεσθαι, καὶ ὅσα τοιαυτότροπα πολλάκις γράφεις· τὸν γὰρ Θεὸν καὶ Πατέρα τὸν ἑαυτοῦ Υἱὸν κατὰ πάντα ὅμοιον ἔχοντα, πλὴν τῆς ἀγεννησίας καὶ τῆς γεννήσεως, ἡμῶν δὲ μηδ' ὅλως ὁμολογούντων κοινωνὸν ὄντα τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, οὐκ οἶδ' ὅπως ἡμᾶς παραλογίζῃ, ἢ σεαυτὸν τοῖς ἑαυτοῦ πτεροῖς ἁλίσκῃ· ἔστι γάρ του σόφισμα τοιούτον· Ἐὰν δύο τινὰ ὦσι, καὶ τὸ μὲν ἐπιπλέον, τὸ δὲ ἐπέλαττον, οἷον ὅ τε ἄνθρωπος καὶ ζῶον· ὁ μὲν γὰρ ἄνθρωπος ἐπέλαττόν ἐστι τοῦ ζώου· οὐδὲ γὰρ ἀντι· στρέφει· τὸ δὲ ζῶον ἐπιπλέον· τούτου δὲ ὄντος, οἷον τοῦ ἀνθρώπου, δῆλον καὶ τὸ ζῶόν ἐστιν· οὐ μὴν τοῦ ζώου ὄντος, καὶ ὁ ἄνθρωπος· εἶτα τοῦ ζώου ὄντος, φήσειέν τις καὶ τὸν ἄνθρωπον εἶναι, τον παραλογε σμὸν ποιεῖ, παρὰ τὸ μὴ ἀντιστρέφον, καὶ τὸ ἑπό μενον οὕτω καλούμενον. Hoc loco repetit Nicetas totum articulum nonum prioris epistolæ, nempe a verbis towūtóv tɩ usque ad ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος τίθεσθαι. Nos vero omittimus, ne actum agere videamur: 2. Item aliter: • Deus unus est, non habens aliquem communicantem potestati suæ. Quod Deus unus sit universalis, qui cunctis rebus et exsistentiam tribuit et rectum statum, neminemque habeat communicantem aut adjutorem, ut tu dicis, a nobis pariter in superioribus demonstratum fuit, atque ita confitemur et credimus. Quod autem ille quoque a nobis creditus Filius ac Deus verus, æque ac Deus Pater, Deus unus cum Patre ac Spiritu a nobis dicatur, non tanquam communicans Patri ac Spiritui; neque tanquam unius principii, et unius Dei, qui in Patre et Filio et Spiritu sancto spectatur, et sit et a nobis inducatur, ila fit planum: ille qui a nobis Dei Filius ac Deus verus dicitur, si est, ut tu ais, Deo communicans, id est, ei qui a nobis Deus ac Pater appellatur; vel uni principio et uni Deo, qui in Patre et Filio et Spiritu sancto spectatur. Sed si quidem uni Deo qui in Patre et F¡- lio ac Spiritu sancto spectatur; demonstratum autem fuit a nobis in prioris epistolæ tuæ refutatione, unum esse Deus, unumque principium, cum Patre ac Spiritu sancto, Filium qui et ita est et a nobis bene Deus appellatur; ergo ita contingit FiDicit illam Christianæ religionis demonstra tionem, quam ipse repetiverat in priore epistola, p β'. Καὶ ἄλλως· ο Θεός ἐστιν εἷς, κοινωνὸν μὴ ἔχων τῆς αὐτοῦ ἐξουσίας.» Ὅτι μὲν εἷς Θεός ἐστιν ἐπὶ πάντων τοῖς οὖσιν ἅπασιν, τό τε ἁπλῶς εἶναι καὶ τὸ εὖ χαριζόμενος, καὶ οὐδενὶ τῶν ὄντων τὸ παράπαν κοινωνὸν ἢ συνεργόν, ὡς σὺ φής, κεκτημένος, καὶ ἀνωτέρω παρ' ἡμῶν ἀποδέδεικται καὶ ὡμολόγηται καὶ πεπίστευται· ὅτι δὲ καὶ ὁ παρ᾽ ἡμῶν Υἱὸς Θεοῦ πιστευόμενος, καὶ Θεὸς ἀληθινὸς ὢν καὶ αὐτὸς, καθ' ἃ καὶ ὁ Πατήρ, καὶ Θεὸς εἷς μετὰ Πατρὸς καὶ Πνεύ ματος παρ' ἡμῶν καλῶς θεολογούμενος, οὐχ ὡς κοι νωνὸς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, οὔτε τῆς μιᾶς ἀρχῆς καὶ τοῦ ἑνὸς Θεοῦ τοῦ ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι θεωρουμένου, ἔστι καὶ παρ' ἡμῶν εἰσάγε ται, ὧδε δῆλον· Ὁ παρ' ἡμῖν Υἱὸς Θεοῦ καὶ Θεὸς ἀληθινὸς θεολογούμενος, εἴπερ ἐστὶ κατὰ σὲ κοινωνὸς τοῦ Θεοῦ, ἤτοι τοῦ παρ' ἡμῖν Θεοῦ καὶ Πατρὸς πρεσδευομένου, ἢ τῆς μιᾶς ἀρχῆς καὶ τοῦ ἑνὸς Θεοῦ τοῦ ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι θεωρουμένου ἀλλ᾽ εἰ μὲν τοῦ ἑνὸς Θεοῦ τοῦ ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι θεωρουμένου, ἀποδέδεικται δὲ ἡμῖν ἐν τῇ ἀντιῤῥήσει τῆς προτέρας σου ἐπιστολῆς, ὅτι εἷς Θεὸς καὶ μία ἀρχὴ ὁ Υἱός μετὰ Πατρὸς καὶ Πνεύματος ἁγίου καὶ ἔστι καὶ παρ' ἡμῶν καλῶς θεοsed nos utpote jam in superiore opere, hoc eodem volumine editain, necessario omisinus.

surdum: nulla enim res exsistens dicitur sibimet ipsa communicare. Nequaquam igitur filius communicans est uni principio unique Deo qui in Patre et Filio et Spiritu sancto spectatur; neque item Deo Patri. Tunc enim tantummodo dicitur filius patri suo communicans, cum sententiæ aberratio subit, et consilii diversitas adest, cumn dubitatio rei gerendæ, et operatio seorsum suscepta cernitur. lis autem, quorum est una sententia, et deliberatio semper indivisa, et natura eadem, et potestas unica, et voluntas immutabilis, quomodo vocabulum communicans obrepet? Non ergo faciunt uni Deo communicantem, illi qui Filium ac Spiritum Deum esse theologice dicunt; etiamsi prave a vobis ita diffamantur. λογεῖται· εἰ δὲ τοῦτο, συμβαίνει ἂν ὁ Υἱὸς αὐτὸς lium sibimet esse communicantem; quod est abἑαυτοῦ εἶναι κοινωνός, ὅπερ ἄτοπον· οὐδὲν γὰρ τῶν ὄντων αὐτὸ ἑαυτοῦ λέγεται εἶναι κοινωνόν· οὐκ ἄρα ὁ Υἱὸς τῆς μιᾶς ἀρχῆς καὶ τοῦ ἑνὸς. Θεοῦ τοῦ ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι θεωρουμένου ἐστὶ κοινωνός· οὔτε μὴν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός· ἐπὶ τούς των γὰρ καὶ μόνον ἔστιν υἱὸν εὑρεῖν τοῦ ἰδίου πατρὸς λεγόμενον κοινωνὸν, ἐν οἷς γνώμης παραλλαγή παρεισδύνεται, καὶ βουλήσεως ἑτερότης πάρεστιν, καὶ ἀπορία καλοῦσα πρὸς τὴν χρείαν, καὶ ἐνέργεια ἀποτετμημένη ιδίως πρόσεστιν· οἷς δὲ γνώμη μία, καὶ βούλησις ἀεὶ ἀδιάκοπος, καὶ φύσεως ταυτότης, καὶ μία ἐξουσία, καὶ θέλησις ἄτρεπτος πάρεστι, πῶς ἂν ὁ κοινωνὸς εἰσφρήσεται; οὔκουν κοινωνὸν ἐπὶ τοῦ ἑνὸς Θεοῦ, οἱ ἐπὶ τῇ θεολογίᾳ Υἱὸν καὶ Πνεῦμα θεολογοῦντες συνεισάγουσιν, εἰ καὶ κακῶς παρ' ὑμῶν [cod. ἡμῶν] ἐπιφημίζονται. γ. Καὶ ἄλλως· ο Θεός εἷς ἐστι, κοινωνὸν μὴ ἔχων τῆς αὐτοῦ ἐξουσίας· καὶ διὰ τὸ μὴ ἔχειν κοινωνὸν, οὐκ ἔσχεν οὐδὲ παῖδα. ο ᾿Απήλλαξας ἡμᾶς πραγμάτων ἐξειπὼν τὸ ἀπόῤῥητον· εἰ μὲν γὰρ ἑώρων τὸ κοινωνὸς ἐπὶ τῆς θεολογικῆς γεννήσεως επόμενον καὶ χώραν ἔχον, τάχα ἂν καὶ μὴ θέλων τῇ ἀληθείᾳ συνεφελκόμενος τῇ ἀναιρέσει τούτου, καὶ τὸ ἡγούμενον συνανῄρουν· τουτέστι τὸ ἐπὶ τὴν θεολογίαν τὸν Υἱὸν ἀποκηρύττεσθαι. Ἐπεὶ δὲ τοῦτο ἔωλον καὶ πάντη ψευδές, ἐπὶ τῆς θεολογικῆς γεννήσεως, καὶ ἀνακόλουθο, ἂν ὁ λόγος ἔδειξεν, οὗ με λόγος καταναγκάσει καὶ τὸ ἡγούμενον, τουτέστι τὸν Υἱόν, ἐπὶ τῆς θεολογίας ἀπαρνεῖσθαι. Ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν ἐξ ἀνάγκης ἑπομένων, καὶ τούτων ἀναιρουμένων, δῆλον ὅτι καὶ τὰ ἡγούμενα συνανῄρηται· οὐ μὴν δὲ ἐπὶ τῶν ἥκιστα ἑπομένων, ὡς αἱ μαθήσεις ἐκδιδάσκουσι· διὸ ἦν τὸ παρὰ σοῦ συλλογιζόμενον δυνάμει τοιοῦτον· Εἰ ἔστιν Υἱὸς ἐπὶ τῆς θεολογίας πιστευόμενος, ευρεθήσεται καὶ κοινωνὸν ὁ εἷς Θεὸς ἔχων· ἀλλὰ μὴν Θεὸς εἰς ἐστιν ἐπὶ πάντων κοινωνὸν οὐκ ἔχων· οὐκ ἄρα οὐδὲ Υἱὸς ἐπὶ τῆς θεολογίας εύρηται. Καὶ πρῶτον μὲν, ὡς αἱ φιλοσοφικαὶ μέθοδοι ἡμᾶς ἐκδιδάσκουσι, τὸ ἑπόμενον ἔσφαλται. Αποδέδεικται γὰρ ὅτι οὐχ ἵπεται ἐπὶ τῆς θεολογικῆς γεννήσεως τὸ κοινωνὸν λέγεσθαι τὸν Υἱὸν τοῦ Πατρός· διά τοι τοῦτο καὶ ἀναπόδεικτος ὁ λόγος πρόεισιν· ἔπειτα μικρῶς πως τὴν καθ᾿ ἡμᾶς θεολογίαν ἐπισκεψώμεθα, ὅπως εὐφωρατώτερον ἅπασι τὸ ἀδρανὲς ἦν καὶ ἀπίθανον τοῦ παρὰ σοῦ δογματίζομένου λόγου παραδείξωμεν. δ. Τὰ τοίνυν ἐπὶ τῆς θεολογίας παρ' ἡμῶν ἀληθῶς λεγόμενα, τὰ μὲν κοινῶς ἐπὶ τῶν τριῶν ὑποστάσεων λέγεται, ὡς ἐπὶ μιᾶς οὐσίας ήτοι θεότητος, καὶ ἑνὸς Θεοῦ ὄντος· οἷόν φημι τὸ Θεὸς ὄνομα, καὶ τὸ Κύριος καὶ τὸ φιλάνθρωπος, καὶ τὰ παραπλήσια, & καὶ οὐ συναριθμεῖται διὰ τὸ ἐνιαίως λέγεσθαι, ὡς καὶ ἀπο δέδεικται· τὰ δὲ ἰδίως, ἃ καὶ τῶν ὑποστάσεων πρώτ τως καὶ κυρίως εἰσίν· οἷόν φημι τὸ Πατὴρ καὶ τὸ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ὰ καὶ διὰ τὸ ἰδίως λέγεσθαι, συναριθμεῖται ἡ γὰρ συναρίθμησις, κυ ρίως τῶν ἰδίως λεγομένων ἐστὶν, οὐ τῶν κοινῶς, ὡς ἐν ἄλλοις δέδεικται· ἐνίοτε δὲ εὕρηται καὶ ἐπὶ δύο 3. Item aliter: ‹ Deus unus est, nullum habens potestati suæ communicantem, ergo ne Alium quidem habet. Liberasti me negotio, arcanum enarrans: nam si viderem vocabulum communicans in theologica generatione connexum et subsistens, fortasse quamquam invitus, veritate tralente, cum hujus vocabuli exstinctione, principale quoque de medio tollerem: id est Filium prædicari Deum non sinerem. Sed quia hoc futile omnino et falsum in theologica generatione minimeque consectancum serino noster ostendit', nullum me raLiociniumn cogel, rem principalem, id est Filium, a Dei appellatione excludere. Nam in iis quæ necessario nexu colerent, patet, his sublatis, principalia quoque perire: uon ita tamen in iis usuvenire quæ minime mutuo cohærent, disciplinæ docent. Propterea syllogismi tui hæc vis erat: Si Filii divinitas creditur, comperiemus unum Deum habere aliqueın sibi communicantem atqui unus est universalis Deus, nullum habens communicantem: nequaquam itaque Filius in theologia invenitur. Et primum quidem, prout nos philosophicæ regulæ docent, quod subsequens est evertitur. Demonstratum enim fuit, non esse consequens in theologica generatione, communicantem dici Filium Patri. Propterea absque demon - stratione assertio illa est. Mox aliquantum theologiam nostram considerabinus, ut evidentius omnibus infirmitatem et incredibilitatem dogmatis a te prolati ostendamus. 4. Quæ igitur in theologia a nobis vere dicuntur, partim communiter de tribus personis dicuntur, tanquam de unica substantia seu deitate, veluti exempli gratia Dei nomen, et Dominus, et benignus, et bis similia; quæ neque connumerantur, quia singulariter dicuntur, prout demonstratum fuit. Partim vero dicuntur privatim, quæ et personarum in primis ac præcipue propria sunt; veluti Paler et Filius et Spiritus sanctus, quæ quia privatim dicuntur, etiam connumerantur: nam connumera tio causa præcipue corum quæ privatim dicuntur est, non eorúm quæ communiter, sicut alibi osten•

$28 sum fuit. Interdum vero etiam in duabus thearchi- τῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων, οἷον τὸ αἰτιατόν· καὶ cis personis invenitur, velut ex causa processio. Et quæ quidem communiter dicuntur, et communiter cum Patre et Filio et Spiritu sancto, ea tanquam de uno Deo qui et est et cogitatur, dicuntur, et proprie particulatim de personis prædicantur. Etenim et Pater vere Deus; et Filius tanquam ex Deo Deus, ac lumen de lumine; similiter et sanctus Spiritus. Privation autem de personis dicta, ea privatim quidem dicuntur, sed communiter mequaquam; quia restrictiora de amplioribus prædicari nequeunt eisque exæquari. Atque hoc de creata quoque natura dictum comperies, veluti perspicuitatis causa in exemplo hoc: Homo, et mortalis, et loquens, vocabula hæc singula communiter quoque accepta de quibuslibet hominibus dicuntur, et privatim etiam de unoquoque. Nam et Petrus et Paulus, et singillatim homines, tam simul communi sermone dicuntur homo, tum privatim quoque unusquisque dicitur. Nam Petrus homo dicitur, item et Paulus, et alii similiter. 5. Sed etiamsi in nostra theologia alia quidem communiter dicuntur de tribus personis, alia privatim; et quæ quidem communiter, ea communiter etiam prædicantur, et privatim per partes. Nam um communiter ac simul de Patre et Filio et sancto Spiritu, nomnen puta Dei dicitur, aut Doeninus, patet unum Deum in tribus dici, in quibus divinitas est, atque a nobis recte sic theologice dicitur. Cum autem de Patre dicitur privatim et particulariter Dei nomen aut Dominus, vel de Filo aut Spiritu, tunc Pater Deus dicitur non privatim et particulariter, et quasi sit heterogeneus unus Deus Pater; et rursus unus alius Deus Filius; similiter et Spiritus sanctus; apage hujusmodi blasphemum polytheismum; nos enim unum colimus principium et unum Deum, et in tribus proprietaribus seu personis Trinitatem crediinus. Quanobrem cum de Filii Dei divinitate loquimur, diversum quidem persona dicimus a Patre, haud tamen diversuin natura et divinitate, sed unum eumdemque, ut in priore epistola ostensum fuit. τὰ μὲν κοινῶς λεγόμενα, καὶ κοινώς ἅμα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὡς ἑνὸς ὄνο τος Θεοῦ καὶ νοουμένου, λέγεται. Καὶ ἰδίως ἀνὰ μέρος τῶν ὑποστάσεων κατηγορείται· καὶ γὰρ ὁ Πατήρ Θεὸς ἀληθῶς· καὶ ὁ Υἱὸς ὡς ἐκ τοῦ Θεοῦ Θεὸς, καὶ φῶς ἐκ φωτός· ὡσαύτως καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὰ δὲ ἰδίως ἐπὶ τῶν ὑποστάσεων λεγόμενα, ἰδίως μὲν λέγονται, κοινῶς δὲ οὐ λέγονται· ἐπειδὴ τὰ ἐλάττω τῶν ἐπιπλέον ἀδυνατεῖ κατηγορεῖσθαι καὶ ἐξισάζειν. Καὶ τοῦτο ἂν εὔροις καὶ ἐπὶ τῆς γενητής φύσεως λε γόμενον· οἷον ὡς ἐν παραδείγματι σαφηνείας χάριν· τὸ μὲν ἄνθρωπος καὶ τὸ βροτὸς καὶ τὸ μέρος, ἔκαν στον αὐτῶν καὶ κοινῶς μὲν ἅμα λαμβανομένων τῶν καθ᾿ ἕκαστα ἀνθρώπων λέγεται, καὶ ἰδίως ἑκάστου νοουμένου· καὶ γὰρ Πέτρος καὶ Παῦλος καὶ οἱ κατὰ μέρος ἄνθρωποι, καὶ ἅμα μὲν κοινῷ λόγῳ λέγονται ἄνθρωπος, καὶ ἰδίως ἕκαστος λέγεται. Πέτρος γάρ ἄνθρωπος λέγεται καὶ Παῦλος καὶ παραπλήσιοι. ε'. Αλλ' εἰ καὶ ἐπὶ τῆς καθ' ἡμᾶς θεολογίας, τὰ μὲν κοινῶς λέγεται ἐπὶ τῶν τριῶν ὑποστάσεων, τὰ δὲ ἰδίως· καὶ τὰ μὲν κοινῶς, καὶ κοινῶς ἅμα κατά ηγορεῖται, καὶ ἰδίως ἀνὰ μέρος· ὅτ' ἂν μὲν γὰρ καινῶς ἅμα ἐπὶ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύμα τος, οἷόν φημι τὸ Θεὸς ὄνομα ἢ τὸ Κύριος λέγηται, δῆλον ὅτι εἰς μὲν Θεὸς τὰ τρία λέγεται, ἐν οἷς ἐστιν ἡ θεότης, καὶ παρ' ἡμῖν καλῶς οὕτως θεολογεῖται. Οτ' ἂν δὲ ὡς ἐπὶ τοῦ Πατρὸς λέγηται ἰδίως καὶ ἀνὰ μέρος τὸ Θεὸς ὄνομα, ἢ τὸ Κύριος, ἢ ἐπὶ Υἱοῦ ἢ Πνεύματος, τότε μὲν Θεὸς λέγεται ὁ Πατήρ, οὐ μὴν ἰδίως καὶ ἀνὰ μέρος καὶ ἑτεροφυῶς εἰς Θεὸς ὁ Πατήρ· καὶ πάλιν εἷς ἄλλος Θεὸς ὁ Υἱός· ὡσαύτως δὲ καὶ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἄπαγε τῆς τοιαύτης πολυθείας ἐξ ἡμῶν τὸ βλάσφημον! ἐπειδὴ ἡμῖν ἀρχὴ μία τὸ σεβαζόμενον· καὶ εἷς Θεὸς, κἂν ταῖς ἰδιότησιν, ήγουν ὑποστάσεσι, τρία πιστεύηται· ὅθεν Υἱὸν Θεοῦ θεολο γοῦντες, ἕτερον μέν φαμεν τῇ ὑποστάσει παρὰ τὸν Πατέρα, οὐ μὴν δ᾽ ἕτερον τῇ οὐσίᾳ καὶ τῇ θεότητι, ἀλλ᾽ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν, ὡς ἐν τῇ προτέρᾳ ἐπιστολῇ δέδεικται. ς'. Μενοῦνγε ἡ καθ᾿ ἡμᾶς θεολογία ἐκ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν καὶ τῶν θείων προφητῶν ἠρτημένη, καὶ τὸ 6. Nostra igitur theologia ex communibus notionibus, et ex divinis prophetis pendens, indidemque firmitatem stabilitatemque sortita, Patrem et Fi- βέβαιον καὶ πάγιον κληρωσαμένη, Πατέρα καὶ Υἱὸν ¡ium et sanctum Spiritum, ut unum Deum, Trinitatem theologice dicit. Tu vero non ita intelligens, sed unum Deum dici Patrem separatim et particulariter; deinde Filium tanquam extrinsecus nuum Deum, reputans obtrusum et sic intelligens, paralogismum machinatus es. Quapropter falso sic colligis: • Si est Filius in Deo, communicans quoque est: atqui Deo communicaus nullus est: ergo ne Filius quidem.» Quod dum ais, in multa incurris alsurda. Nam primo idem facis personam atque naturamı, quod jamdiu explosimus. Deinde non concedis Filium quoque cum Patre ac Spiritu esse unum Deum, alioqui apud nos recta cum theologia assertum; quod item a nobis demonstratum καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἐπὶ τῆς θεολογίας ως ένα Θεὸν τὰ τρία θεολογεῖ· σὺ δὲ οὐχ οὕτως ἐκλαβὼν, ἀλλὰ τὸ Ένα Θεὸν λέγεσθαι τὸν Πατέρα ἰδίως καὶ ἀνὰ μέρος· εἶτα τὸν Υἱὸν ὡς ἔξωθεν τοῦ ἑνὸς Θεοῦ παρεισκρινό μενον λογισάμενος καὶ νοήσας, τὸν παραλογισμὸν συνεσκευώρησας· διὸ καὶ ψευδώς ὧδε συνάγεις· ἔστιν Υἱὸς ἐπὶ Θεοῦ, καὶ κοινωνός ἐστιν· ἀλλὰ μὴν κοινωνὸς οὐκ ἔστιν ἐπὶ Θεοῦ· οὐκ ἄρα οὐδὲ Υἱός.» Τοῦτο δὲ λέγων, πολλοῖς ἀτόποις περιπέπτωκας· καὶ πρῶτον μὲν ταυτὸν ποιεῖς ὑπόστασιν καὶ φύσιν ἐπὶ Θεοῦ, ὅπερ ἤδη προαπελήλεγκται· ἔπειτα καὶ τὸν Υἱὸν οὐ δίδως μετὰ Πατρὸς καὶ Πνεύματος ἕνα θεὸν ὄντα, καὶ παρ᾽ ἡμῶν καλῶς θεολογούμενον· καὶ τοῦτο πάλιν ἡμῖν προαποδέδεικται· διά τοι τοῦτο '

καὶ ἠλίθιον ἀνέφανε τὸ παρὰ σοῦ δογματιζόμενον. fuit: quamobrem fatua apparuit prolata a te doΕἴδωμεν δὲ καὶ ἐπιφερόμενον· ἔχει δὲ καὶ αὐτὸ ὧδε· • Ος ἐποίησε τὴν πίστιν τῶν Σαρακηνών, φῶς· καὶ ἑτέρα πίστις οὐκ ἔστι, δι' ήν τις τῷ Θεῷ δύναται προσεγγίσαι, ο καὶ ὅσα ἄλλα γράφεις ἀποσεμνύνων τὴν οἰκείαν πίστιν. Ἀλλὰ τὸ μὲν οὕτω ψιλαῖς τὴν λόγον χωρὶς ἀποδείξεως τὴν ἀλλοτρίαν πίστιν ύβρεσι. βάλλειν, καὶ τὴν οἰκείαν μεγάλως ἀποσεμνύνειν, ῥᾷστον καὶ εὐπετὲς ἂν εἴη παντὶ τῷ βουλομένῳ· τὸ δὲ τὴν ἑαυτοῦ πίστιν μετ' ἀποδείξεως εύχρηστον και ὠφέλιμον καὶ ἐκ Θεοῦ δοθεῖσαν ἀποδεικνύναι, ἀνδρὸς ἂν εἴη εὐσεβοῦς καὶ νοῦν ἔχοντος. Οὐκοῦν καὶ ὑμᾶς ἔδει τοῦτο ποιεῖν· καὶ μὴ ἁπλῶς βρενθυνομένους τὴν ὑμετέραν πίστιν ὡς φῶς παρὰ Θεοῦ ποιηθεῖσαν καὶ δοθεῖσαν ἀποφαίνεσθαι· ὅθεν ἡμεῖς μᾶλλον τῆς ὑμετ τέρας πίστεως τὴν πλάνην καὶ τὸ ψεῦδος, καὶ τῆς ἡμετέρας τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸν κόσμον μετὰ ἀποδεί ξέως παραθεῖναι πειρασόμεθα. matis instar sententia. Jain vero videamus quod addis: namque ita se habet: «Qui fecit Saracenorum fidem lucis instar. Neque alia fides est, qua Deo quispiam propinquare possit. Et quidquid aliud scribis, fidem tuam exaltans. At enim nudis ita verbis, absque ulla demonstratione, alienæ f.lci malelicere, et propriam magnificare, facile est et expeditum volenti cuique. Veruntamen propriam fidem vi argumentorum bonam utilemque atque a Deo datam ostendere, id demum viri religiosi et cordati negotium est. Itaque et vos ita agere oporsebat; neque inera jactantia fidem vestram lucis instar a Deo constructam datamque pronuntiare. Proinde nos potius vestræ fidei errorem ac falsi - tatem, nostræque veritatem et pulchritudinem, cum argumentis exponere conabimur. 7. Cordati omnes fatentur, fidem bonam et utitem, lucis vice fungi, et eas qui hanc gerunt ut ad Deum accedant hortari: cujus fidei præcepta a deterioribus noxiisque retrahunt, hominesque ab iis quæ contra naturam sunt, ad naturalia et supernaturalia convertunt. Cujus autem fidei præcepta virtutis fugam, et vitii familiaritatem suadent, hominesque a naturalibus vel etiam supernaturalibus ad ea que contra naturam sunt trahunt; hæc omnino prava el noxia est, minimeque per ipsam propinquare Deo quispiam potest. Quia igitur des vestra vitiorunı familiaritatem, et a virtutibus aversionem decernit; atque a supernaturalibus aut saltem naturalibus, ad ea quæ contra naturam sunt, assecias suos trahit, patet eam esse pravam et noxiam, neminenique per eam ad Deum accedere. Quodque il verum sit, hinc pervide: Quod contra naturam est, prudentes omnes sciunt transitionem esse a naturali ad deterius: supernaturale autem, transitionem esse a naturali ad melius. Quia ergo homo medius quodammodo conditus fuit inter sensibilem creaturam et intellectualem, idcirco utramque participat, irrationalem scilicet atque angelicam naturam. Et angelicam quidem participat secundum ratiocinium et discretionem, irrationalem vero secundum irascibile et concupiscibile. Servatur ζ'. Απασι τοῖς νοῦν ἔχουσιν ὡμολόγηται ὅτι πιο στις μὲν εύχρηστος καὶ ὠφέλιμος καὶ ὡς φῶς οὖσα καθέστηκεν· καὶ τοὺς ταύτην ἐπισπωμένους Θεῷ οἰκειοῦσθαι παρεγγυᾷ· ἧς τὰ θεσπιζόμενα τῶν χει ρίστων καὶ βλαβερῶν τὴν ἀπόθεσιν ἔχει, καὶ τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων ἀπὸ τῶν παρὰ φύσιν ἐπὶ τὰ κατὰ φύσ σιν καὶ ὑπερφυή μετατίθησιν· ἧς δὲ τὰ θεσπιζόμενα · ῶν καλῶν τὴν ἀπόθεσιν, καὶ τῶν φαύλων τὴν οἰο κείωσιν ἐπαγγέλλεται, καὶ τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων ἀπὸ τῶν κατὰ φύσιν ἢ καὶ ὑπερφυῶν ἐπὶ τὰ παρὰ φύσιν κατασπᾷ, αὕτη πάντως δύσχρηστός τε καὶ βλαβερά, καὶ ἥκιστά τις τῷ Θεῷ προσοικειοῦσθαι δι' αὐ τῆς δύναται. Ἐπεὶ οὖν καὶ ἡ ὑμετέρα πίστις τῶν φαύλων τὴν οἰκείωσιν, καὶ τῶν καλῶν τὴν ἀπόθεσιν προθεσπίζει, καὶ ἐκ τῶν ὑπερφυῶν, ἢ καὶ κατὰ φύσιν, ἐπὶ τὰ παρὰ φύσιν τοὺς ταύτην ἐπισπωμένους κατασπᾷ, φανερὸν ὅτι δύσχρηστός τε καὶ βλαβερά, καὶ οὐδεὶς δι' αὐτῆς τῷ Θεῷ οἰκειοῦται· καὶ ὅτι τοῦτο ἀληθὲς, ἐντεῦθεν ἄβρει· Τὸ παρὰ φύσιν πάντες ἴσασιν εἰδήμονες μετάθεσιν εἶναι τοῦ κατὰ φύσιν ἐπὶ τὸ χείριστον· τὸ δὲ ὑπὲρ φύσιν, μετάθεσιν ἀπὸ τοῦ κατὰ φύσιν ἐπὶ τὸ κρεῖττον. Εἰ οὖν ὁ ἄνθρωπος μέσος πως δεδημιούργηται τῆς αἰσθητῆς, φημί, κτίσεως καὶ νοητῆς, καὶ διὰ τοῦτο ἑκατέρας τῆς τε ἀλόγου φύσεως καὶ ἀγγελικῆς ἐπικοινωνεῖ· καὶ τῆς μὲν ἀγγελικῆς κοινωνεῖ κατὰ τὸ λογιστικόν τε καὶ τὸ διακριτικόν· τῆς δ' αὖ ἀλόγου, κατὰ τὸ θυμικὸν καὶ ἐπιθυμητι- autem et continetur intra naturæ fines homo, cum κόν· πεφύλακται δὲ καὶ διατετήρηται κατά φύσιν ὁ ἄνθρωπος, ὅτ' ἂν τὸ λογιστικὸν τοῦ θυμικοῦ τε καὶ ἐπιθυμητικοῦ ἀρχῇ. Ετι γε μὴν καὶ τῇ ἀγγελική φύσει οἰκειοῦται μᾶλλον, καὶ πρὸς τὰ ὑπερφυῆ ἄνει σιν, ἡνίκα τὸ ἄλογον μέρος τῆς ψυχῆς ὑποπιάζεται καὶ ὑποθλίβεται. Ὅτ᾽ ἂν δ' οὖν τὸ ἐναντίον ἐν αὐτῷ καθορᾶται, καὶ τὰ μὲν πάθη τοῦ λόγου ἐπικρατεῖ, ὁ δὲ λόγος ὑπηρετεῖ, τοῦτο δὲ συμβαίνει ανενδοιάστως ἐπὶ τῶν ἀκολάστως ἢ καὶ φονικῶς βιούντων φανερὸν ὅτ' ἂν τὰ χείρονα διαπράττηται, ἐκ τῶν κατὰ φύσιν ἢ καὶ ὑπερφυῶν, ἐπὶ τὰ παρὰ φύσιν κάτεισιν ὅθεν ὅσον ἂν μᾶλλον τὸ θυμικόν τε καὶ ἐπιθυμητικὴν ἀνετόν ἐστιν, τοσοῦτον καὶ τὰ πάθη σκαίρει· καὶ ὅσον ἂν μᾶλλον σκαίρῃ, τοσοῦτον καὶ ἐπαύξεται· καὶ pars rationalis irascibili et concupiscibili dominatur. Item ad angelicam naturam magis accedit, et ad supernaturalia extollitur, cum animæ pars irrationalis cohibetur et comprimitur. Quando autem contrarium in homine cernitur, et passiones rationi prævalent, ratioque succumbit (hoc autem accidit bominibus luxurioso immanique vitæ genere utentibus), constat kominem deteriora facientem, a naturalibus vel etiam supernaturalibus, ad ea quæ contra naturam sunt migrare. Quapropter quo magis irascibile et concupiscibile freno carent, tanto magis passionęs exsiliunt; et quo magis hæ exsiliunt, eo plus augentur; et quo magis augentur, tanto plus homo irrationalibus brutis com-

municat; quod dum facit, ad belluinam conditio- ὅσον ἂν ἐπαύξηται, τοσοῦτον ὁ ἄνθρωπος τοῖς ἀλόγος nem festinat. Propterea et propheticus sermo volutantem se in passionibus hominem, jumentis similem esse definit: Homo cum in honore esset, non intellexit; comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis 49. 8. Quoniam itaque vestra Odes proponit et lege sancit intemperantem vitam, et passionum incremnentum potius atque dominium, quam rationis, et ad deteriora inhiare homines impellit; hoc nimirun est quod dixinus, a naturalibus et supernaturalibus ad illa quæ naturæ adversantur pertrahere: est autem apud nos in confesso, fidem illam, cujus statuta hujuscemodi sunt, noxiam esse pravamque, ac neminem per illam ad Deum accedere: ergo concluditur, fidem vestram, ο Saraceni, te nebras potius dicendam quam lucem, ac neminem per ipsam ad Deum accedere. Quod si ita est, ne a Deo quidem data fuit: tuque temere de bac falsi nominis fide vel, ut verius dicam, inβdelitate, gloriaris et extolleris nobisque obloqueris. Quoniam vero nostra fides contrarium vestræ præscribit; nam vestra luxuriam, nostra pudicitiam; vestra ingluviem, nostra temperantiam; vestra luxuriam, nostra ingenuitatem; en demonstratum fuit vestram esse pravam et noxiam, neque Deo conciliantem, propterea quod brutis potius communicare facit. Exploratum est itaque, nostram bonam esse et utilem, et Dei nos familiares efficientem, quia homines ad angelorum conditionem extollit: ideoque possumus confidenter dicere, nullam esse fidem præter nostram qui Christiani sumus, cujus ope potest quispiam Deo propinquare, verumque bonum participare. Atque hactenus de vestra nostraque fide satis dictum sit. " ζώοις ἐπικοινωνεῖ· καὶ τοῦτο ποιῶν σπεύδει ἀποκτηνωθῆναι. Διά τοι τοῦτο καὶ ὁ προφητικός λόγος τὸν ἐν τοῖς πάθεσι κυλινδούμενον ἄνθρωπον, ἀλ ωμοιωμένον τοῖς κτήνεσιν ὧδε ἀποφαίνεται" "Ανθρω πος ἐν τιμῇ ὢν οὐ συνῆκε· παρασυνεβλήθη τοῖς κτήνεσι τοῖς· ἀνοήτοις, καὶ ώμοιώθη αὐτοῖς. η'. Ἐπεὶ οὖν ἡ ὑμετέρα πίστις επαγγέλλεται καὶ προσθεσπίζει τὸν ἀκόλαστον βίον, καὶ τῶν παθῶν τὴν αὔξησιν καὶ ἐπικράτειαν, ἤπερ τοῦ λόγου, καὶ πρὸς τα χείρω κεχηνέναι τοὺς ἀνθρώπους προσωθεί, τοῦτο δέ ἐστι τὸ ἐκ τῶν κατὰ φύσιν καὶ ὑπερφυῶν ἐπὶ τὰ παρὰ φύσιν τοὺς ἀνθρώπους κατασπάν· ὡμολόγηται δὲ ἡμῖν ὅτι ἧς τὰ θεσπιζόμενα τοιαῦτα καθίσταται, βλαβερά ἐστι καὶ δύσχρηστος, καὶ οὐδεὶς δι᾽ αὐτῆς οἱκειοῦται Θεῷ· συνάγεται ἄρα ὅτι ἡ ὑμετέρα τῶν Σα ρακηνῶν πίστις, σκότος μᾶλλον ἤπερ φῶς, καὶ οὐδεὶς δι' αὐτῆς τῷ Θεῷ οἰκειοῦται· εἰ δὲ τοῦτο, οὐδὲ παρὰ Θεοῦ δέδοται, καὶ μάτην ἐπὶ τὴν ψευδώνυμον πίο στιν, μᾶλλον δὲ, εἰ χρὴ τἀληθὲς εἰπεῖν, ἀπιστίαν ἐπαυχῇ καὶ ἐπαίρῃ καὶ ἡμᾶς προσκαλῇ. Ἐπειδὴ δὲ καὶ ἡ ἡμετέρα πίστις, τὸ ἐναντίον τῆς ὑμετέρας επαγγέλλεται, ἐκείνη μὲν ἀκολασίαν, αὕτη σωφροσύνην· ἐκείνη γαστριμαργίαν, αὕτη ἐγκράτειαν· ἐκείνη ἀσω τίαν, αὕτη ἐλευθεριότητα, δέδεικται δὲ ἐκείνη ἄχρηστος καὶ βλαβερὰ καὶ οὐ Θεῷ οἰκειοῦσα, διὰ τὸ τοῖς ἀλόγοις μᾶλλον κοινωνεῖν παρασκευάζουσα, φανερὸν ὅτι ἡ ἡμετέρα εύχρηστος καὶ ὠφέλιμος καὶ Θεῷ οἰκειοῦ σα, διὰ τὸ τοὺς ἀνθρώπους μᾶλλον τοῖς ἀγγέλοις ἐπι· συνάπτειν· διὸ μᾶλλον ἡμῖν ἔστιν ἀραρότως φθέγγεσθαι, ὅτι οὐκ ἔστι πίστις παρὰ τὴν ἡμετέραν τῶν Χριστιανῶν, δι' ἧς δύναταί τις Θεῷ οἰκειωθῆναι, καὶ τῶν καλῶν ἐν μετουσίᾳ γενέσθαι. Καὶ ταῦτα μὲν περί τε τῆς ὑμετέρας καὶ ἡμετέρας πίστεως ἀπο χρώντως ὧδε λελέχθω. θ'. Παρακατιὼν δὲ μικρὸν πειρᾶσαι δεῖξαι τὸν ἄν θρωπον μὴ κατ' εἰκόνα Θεοῦ καὶ ὁμοίωσιν διαπεπλᾶσθαι, ὡς ἡμεῖς τῇ κατὰ Μωϋσέα ἱστορίᾳ καὶ αὐτοῖς τοῖς πράγμασι πειθόμενοι πρὸς σὲ γεγράφαμεν· διὸ καὶ μετ' εὐλόγου αἰτίας δοκεῖς γράφειν οὕτως· «Ο Θεὸς ἀνεκδιήγητός ἐστι καὶ ἀπεριόριστος καὶ ἀπερίληπτος· ἀεὶ γὰρ ἦν ὁ Θεὸς, καὶ ὅμοιος αὐτῷ οὐκ ἦν· τὸ γὰρ ὕψος αὐτοῦ ἀόριστόν ἐστιν· ὃς ἔπλασε τὸ 9. Paulo autem progressus, ostendere niteris hominem nequaquam ad Dei imaginem ac similitudinem fuisse creatum; uti nos Moysis historiæ et rebus ipsis credentes, ad te scripsimus. Quare cum specioso prætextu sic videris scribere: «Deus inenarrabilis est, indefinibilis, incomprehensibilis. Semper enim fuit Deus, nemoque similis ei est. Nam celsitudo ejus infinita est, isque plasma suum fecit absque ulla sui similitudine.» Ex quo videris πλάσμα αὐτοῦ χωρὶς τῆς ὁμοιότητος τῆς πρὸς αὐ concludere, hominem haud fuisse creatum ad imaginem ac similitudinem Dei. Nam quia Deus incomprehensibilis est et invisibilis et similia, nullaque res ei comparabilis est, patet ne hominem quidem, quoniam inter res exsistentes est, ad Dei imaginem ac similitudinem factum. Hæc sunt verba hominis Deo legem statuentis ejusque creationibus, nihil tamen verum dicentis. Profecto si nos, dum hominem ad Dei imaginem ac similitudinem faclum affirmamus, substantiæ similitudinem diceremus, quæ et indifferens, imo eadem cum Deo esset, et mox Deum confiteremur inenarrabilem, Psal. ALVIN, τόν· › ὡς ἐντεῦθεν δοκεῖς συνάγειν, ὅτι ὁ ἄνθρωπος οὐ πέπλασται κατ' εἰκόνα Θεοῦ καὶ ὁμοίωσιν. Ἐπεὶ γὰρ ὁ Θεὸς ἀπεριληπτός ἐστι καὶ ἀόρατος καὶ φόρε στος καὶ τὰ παραπλήσια, καὶ οὐδὲν τῶν ὄντων ἔοικεν αὐτῷ, δῆλον ὅτι οὐδὲ ὁ ἄνθρωπος, ἐπειδὴ καὶ αὐτός τι τῶν ὄντων ἐστίν· εἰ δὲ τοῦτο, κατ' εἰκόνα Θεού καὶ ὁμοίωσιν οὐ γεγένηται. Ταῦτα νομοθετοῦντός ἐστιν ἐπὶ Θεοῦ καὶ τῶν αὐτοῦ κτισμάτων, τὸ ἀληθὲ; δὲ οὐδαμῶς λέγοντος. Διὸ εἰ μὲν τὸν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα Θεοῦ καὶ ὁμοίωσιν ἡμεῖς λέγοντες γεγενῆσθαι, τὴν κατ' οὐσίαν ὁμοίωσιν ἐλέγομεν, ἥτις τὸ ἀπαράλ λακτον καὶ ταυτὸν τῆς οὐσίας πρὸς τὸν Θεὸν ἔχει

εἶτα τὸν Θεὸν ὁμολογοῦντες ἀνεκδιήγητον καὶ ἀπε- indefinitum, incomprehensibilem et immensum, ριόριστον καὶ ἀκατάληπτον καὶ ἄπειρον, καὶ οὐδὲν τῶν ὄντων τι τοιοῦτον, τάχα ἂν εἰς ἑαυτοὺς περιεπίπτομεν, καὶ εἶχεν εύλογον τὸ παρὰ σοῦ γραφόμενον. Ἐπεὶ δὲ οὐ τὴν κατ᾽ οὐσίαν ὁμοίωσιν ἐν τῷ λέγειν ἡμᾶς τὸν ἄνθωπον κατ' εἰκόνα Θεοῦ καὶ ὁμοίωσιν γεγενῆσθαι ἐκλαμβάνομεν, ἀλλὰ τὴν τὸ ἀνάλογον ἔχουσαν πρὸς Θεὸν, ἢ καὶ ἐπὶ τῶν κτισμάτων εὕρηται, οὐδὲν ἀπεικὸς ἔνεστιν ἡμᾶς γράφειν, ὅτι ὁ ἄνθρωπος κατ' εἰκόνα Θεοῦ καὶ ὁμοίωσιν πέπλασται Τοῦτο γὰρ καὶ πείθει ἡμᾶς ὁμολογεῖν ἡ κατὰ Μωϋ. σέα τῆς γενέσεως τοῦ κόσμου Ιστορία· διὸ κατ' είν κόνα μέν φαμεν, κατὰ τὸ ἀρκτικόν [ita cod.] τε καὶ αὐτεξούσιον. Ἔτι γε μὴν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ ἔστι νοῦς καὶ λόγος καὶ πνεῦμα· καὶ ὁ μὲν νοῦς, γεννήτωρ ἐστὶ τοῦ ἐν ἡμῖν λόγου· ὁ δὲ λόγος, γέννημά ἐστι νοός· καὶ τὸ πνεῦμα διὰ τοῦ λόγου ἐκδίδοται. Καὶ ὥσπερ δίχα λόγου νοῦς ἄλογος οὐκ ἔστιν, οὕτω καὶ ὁ λόγος δίχα νοὸς ἄνους οὐχ εὕρηται, ἀλλ᾽ ἅμα συνυπο άρχει, καὶ οὐ προτερεύει θάτερος θατέρου· ὁμοίως δὲ καὶ ὁ λόγος, ἄνευ πνεύματος οὐκ ἔνεστιν, οὐδὲ τὸ πνεῦμα τὸ εἰς φωνὴν ἐκτυπούμενον ἄνευ λόγου. ι'. Ἐπεὶ οὖν ἡ ὑπερούσιος καὶ ἄκτιστος οὐσία, ἥτις ἐστὶν ὁ Θεὸς, ἐν τρισὶν ὑποστάσεσι θεωρεῖται, ἕν τε τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ, ὡς ἡμῖν ἀποδέδεικται καὶ καλῶς πιστεύεται, ἀναλογεί μὲν ὁ καθ᾿ ἡμᾶς νοῦς, γεννήτωρ ὢν τοῦ ἐν ἡμῖν λό του, τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ τῷ ἀϊδίως καὶ ἀχρόνως τὸν ἑαυτοῦ Υἱὸν γεννήσαντι· ὁ δὲ λόγος ὁ ἐν ἡμῖν, γέννημα ῶν τοῦ ἐν ἡμῖν νοός, ἀναλογεῖ τῷ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἀρεύστως καὶ ἀπαθῶς γεννηθέντι Υἱῷ καὶ Θεῷ ἀληθινῷ ὄντι· τὸ δὲ ἐν ἡμῖν Πνεῦμα, τῷ Πνεύματι ἁγίῳ, τῷ ἐκ Πατρὸς μὲν ἐκπορευομένῳ, καὶ δι' Υἱὸν τοῖς οὖσιν ἐκχεομένῳ καὶ διαδιδομένῳ· καὶ κατὰ τοῦτο πάλιν λέγεται ὁ ἄνθρωπος κατ' εἰκόνα Θεοῦ πεπλάσθαι· καθ᾽ ὁμοίωσιν δὲ πάλιν φαμὲν τὸν ἄνθρωπον Θεοῦ γεγενῆσθαι, διὰ τὴν τῶν ἀρετῶν τελείωσιν, καὶ τῶν ἀγαθῶν τὴν μετουσίαν· ἐπειδὴ πάντα ὅσα πρώτως καὶ ἀναιτίως ἡ δημιουργὸς αἰτία, ὅπερ ἐστὶν ὁ Θεὸς, ταῦτα δευτέρως καὶ μεθεκτῶς καὶ αἰτιατῶς ὁ ἄνθρωπος· οἷόν ἐστι τὸ πρῶτον καὶ ὑπερούσιον, ζωή, φῶς, σοφός, δυνατὸς, ἀγαθὸς, πράος, δίκαιος· ἐστιν καὶ οὗτος σοφὸς, καὶ ζωὴ, καὶ δυνατὸς, καὶ cum nulla res exsistens talis sit, nobismet ipsi contradiceremus, et quod tu scribis videretur probabile. Nunc quia non substantiæ similitudinem intelligimus, cum hominem ad Dei imaginem ac similitudinem factum dicimus, sed potius analogiam erga Deum, quæ etiam in creaturis invenitur, nihil absonum est, nos scribere hominem ad imaginem Dei ac similitudinem fuisse formatum. Hanc enim confessionem nobis suadet Moysis listoria de mundi genesi. Ideo ad imaginem dicimus, secundum liberam voluntatem et arbitrium. Præterea in homine est mens, verbum, ac spiritus. Mens quidem, verbi nostri genitrix: verbun mentis genimnen: et spiritus per verbum profertur. Et quemadmodum nulla mens irrationalis exsistit, id est, absque verbo; ita ne verbum quidemn ir. rationale ullum, id est, sine mente, invenitur: sed una coexsistunt, neque alterum alteri antecedit. Sic etiam verbum sine spiritu non est, neque spiritus, qui voce exprimitur, sine verbo est. 10. Quoniam itaque supersubstantialis et increata substantia, cujusmodi Dens est, in personis tribus spectatur, Patre videlicet, Filio, et Spiritu sanclo, ut jam nos demonstravimus recteque credimus; nostra quidem mens, verbi quod intra nos est genitrix, analogiam habet ad Deum Patrem, qui sempiternaliter et intemporaliter Filium suum genuit. Verbum autem, quod intra nos est, analogiam habet ad illum, qui ex Deo Patre sine fluxu et passione generatus fuit Filius Deus verus. Spiritus denique noster analogiam habet ad sanctum Spiritum, qui a Patre procedit, et per Filium in creaturas e Funditur ac diribetur. Secundum hæc, inquam, homo dicitur ad imaginem Dei formatus. Ad similitudinem præterea dicimus Dei hominem factum propter virtutum exercitium, et bonorum participationem: quia que primitus et non causaliter habet causa creatrix, id est, Deus, eadem secundo et partiario et causaliter habet homo. Nempe Deus primigenius est et supersubstantialis, vita, lux, sapiens, potens, bonus, mitis, justus. ἀγαθὸς, καὶ πρᾶος, καὶ δίκαιος ὁ ἄνθρωπος· ἀλλὰ Est vero et homo sapiens, vita, potens, bonus, φύσει μὲν ὁ Θεὸς καὶ οὐσιωδῶς, θέσει δὲ καὶ χάριτι καὶ ἐπουσιωδῶς ὁ ἄνθρωπος. Εἰ δὲ τοῦτο, εἰκότως καθ᾽ ὁμοίωσιν τοῦ Θεοῦ γεγενήσθαι τὸν ἄνθρωπον φ. μεν, τὸ ἐξ ἀνακλάσεως [ita cod.], ἔσχατον ἀπήχη - μα φέροντα. Καὶ οὕτω πάλιν ἠλίθιον ἀνέφανε τὸ παρὰ σου γραφέν. Δια'. Μεταβαίνων δὲ ἐπ' ἄλλο τῶν παρ' ἡμῶν γρα φέντων, καὶ τοῦτο πειρώμενος ἀναιρεῖν, πάλιν γράφείς· ι θεωροῦμεν τὰ εἴδη τῶν θηρίων ὅτι ὁ ίσχυ ρότερος ἐπανίσταται κατὰ τοῦ ἀσθενεστέρου, καὶ ὁ De homine ad imaginem Dei formato infinita prope dixerunt in commentariis suis Patres Ecclesiæ, et quiden præcipue Anastasius Sinaita. Quimitis, justus; sed naturaliter quidem ac substantialiter talis est Deus; adoptione autem, et gratia, et non essentialiter, home. Quae cum ita sint, merito nos dicimus hominem ad similitudinem Dei factum, ita ut extrema veluti repercussionis echo sit. Atque ita denuo futile demonstratum est scriplum tuum. 11. Deinde tu, ad alium libelli mei locum Cransiens, eumque pessumdare nitens, rursus scribis: ‹ Cernimus in ferarum speciebus, fortiorem insurgere contra infirmiorem, majorem adversus mibus nunc præclarus et peracutus theologus noster accedit Nicetas.

norem, potiorem adversus deteriorem. Et ille has μείζων κατὰ τοῦ ἐλάσσονος, καὶ ὁ κρείττων κατὰ sæpenumero sibi pabulum faciunt: interdum eɩ lacerant, zelotypia quadam ex ipsarum cubilibus pellendi,» et reliqua. Hoc loco ignorare videris quomodo argumenta proferri oporteat, vel secus. Nam si quod nos scripsimus de omni animali, quatenus homogenea sunt vel heterogenea, id una etiam conversari et congregari illas affirmaret, propter inutuam mansuetudinem, et conservandæ salutis curam; tu vero in nonnullis animalibus haud tale esse observasti, imo et contrarium, nempe adversari et mutuo lacerari, et quod debilius est a validiore opprimi, et deterius a potiore, quæ tu in scripto tuo posuisti, veluti fit a leone, urso, et similibus; posses equidem sermonem nostrum fortiter perimere. Sed quia quod scripsimus nou de omni irrationali animali loquitur, stulte blateras, male confictum drama inducens, et quasi personatus agens. Quis enim vel minima perspicacia praeditus ignorat, non omnia animalium genera naturaliter esse comparata ut congregentur et socialem vitam sectentur? Namque animalium alia sunt solivaga, alia gregalia; rursusque gregalium «lia sub gubernatore ordinantur, alia secus. Utraque vero hæc partim sunt civilia, partim minime, sicut ipsorum physiologiæ atque historiæ docent. Si ergo alia sunt solivaga, alia minime; constat comparatum esse a natura ut partim congregentur cum homogeneis suis, partim secus. Quod si ita est, nemo sana mente pollens, aut putat aut scribit, omnia animalia inter se congregari solere et simul vivere. Ne nos quidem itaque hoc diximus. Sed quia maxime propria nota et characteristica inest animali pracipue sociali, ratiocinium et prudentia et cum ratione judicium, propterea sermone exteriore indiget hono, ut arcane repositas cogitationes in externam lucem educat, et cum proximis communicet. Quo fit, ut naturaliter sit cicur auinal, et apprime sociale. Ceteris vero cunctis animalibus sodalitas et naturalis mansuetudo principaliter non inest: sed tamen in nonnullis cernitur conversaudi et simul vivendi atque communicandi studium. Sed multo magis hoc inter homines constitutum est. Nam si quod minus esse videtur, tamen est, multo magis quod amplius est: quanto scilicet convenientius utiliusque est conversari simulque vivere cum homogeneo suo hominem, animal nimirum præcipue sociale, et suapte natura cicur. Hoc enim et nos præ oculis habentes, vobis scripsimus. 12. Denuo progrediens ad alium scripti nostri locum, eumque refutare connitens, ita scribis: «Czdium alie licitæ sunt, aliæ illicita. Illicitum est, prout reapse a Deo velatur, occidere fidelem privato proposito: legitimum autem est occidere eum qui dandum censet Deo sodalem, et hunc pari potentia præditum confingit.» llæc dum scribis, indoτοῦ χείρονος, καὶ πολλάκις ποιεῖται τροφὴν αὐτοῦ· ἔστιν ὅτε καὶ διαφθείρε: αὐτόν, ἀντιζηλῶν τοῦ διω χθῆναι αὐτὸν ἀπὸ τῆς κοίτης αὐτοῦ, ὁ καὶ τὰ ἑξῆς. Ἐνταῦθα δοκεῖς ἡγνοηκέναι τὰς ἀποδείξεις, πῶς δεῖ προάγειν, καὶ πῶς οὐ δεῖ. Εἰ μὲν γὰρ τὸ παρ' ἡμῖν γραφὲν περὶ παντὸς ἀλόγου ζώου, πρός τε τὸ ὁμογε νὲς ἢ καὶ ἑτερογενές, τὸ συναλίζεσθαί τε καὶ ἐνοῦ σθαι ὑπισχνεῖτο, διὰ τὴν πρὸς ἄλληλα ἡμερότητα, ὡς φειδόμενα τῆς ἑαυτῶν σωτηρίας· εἶτα ἐπί τινων ζώων τοῦτο εὑρὼν σὺ μὴ θεωρούμενον, μᾶλλον δὲ τὸ ἐναντίον τὸ ἐπανίστασθαι καὶ διαφθείρειν καὶ ἀπο διώκειν τὸν ἰσχυρότερον τὸν ἀσθενέστερον, καὶ τὸν κρείττονα τὸν χείρονα, ἃ καὶ ἐν τῷ σῷ γράμματι παρετίθεις, οἷον λέοντά φημι καὶ ἄρκον καὶ τὰ παραπλήσια· εἶχες ἂν γενναίως τὸν ἡμέτερον λόγον ἀναιρεῖν. Ἐπεὶ δὲ τὸ παρ' ἡμῖν γραφὲν οὐ περὶ πανω τὸς ἀλόγου ζώου τοῦτο ἐπαγγέλλεται, καὶ ματαιολο γεῖς, τὸ κακόπλαστον εἰσάγων ὁρᾶμα καὶ ὑποκρι νόμενος· τίνα γὰρ καὶ τῶν μικρὰ συνορᾷν δυναμένων λέληθεν, ὅτι οὐχ ἅπαντα τὰ εἴδη τῶν ζώων συναλί ζεσθαι καὶ συνδιαιτάσθαι πρὸς ἄλληλα πέφυκε; Τῶν γὰρ ζώων τὰ μὲν εἰσι μοναδικά, τὰ δὲ ἀγελαῖα, καὶ τῶν ἀγελαίων τὰ μὲν ὑφ᾽ ἡγεμόνι τάττονται, τὰ δὲ οὔ. Εκατέρων δὲ τούτων τὰ μέν εἰσι πολιτικά, τὰ δὲ οὔ· ὡς αἱ περὶ αὐτῶν φυσιολογίαι καὶ ἱστορίαι ἐκδι· δάσκουσιν. Εἰ οὖν τὰ μέν εἰσι μοναδικά, τὰ [δὲ] ού, φανερὸν ὅτι τὰ μὲν συναλίζεσθαι μετὰ τῶν ὁμογενν πέφυκε, τὰ δὲ μή. Εἰ δὲ τοῦτο οὕτως ἔχει, οὐδεὶς ἂν ἀδιάστροφον φρένα ἔχων, οὔτε νοεῖ οὔτε γράφει τὸ, Πάντα τὰ ζῶα ἔχει τὸ συναλίζεσθαι πρὸς ἄλληλα καὶ συνδιαιτᾶσθαι· ὅθεν οὐδὲ ἡμεῖς· ἀλλ' ἐπειδὴ Ιδιαίτατον γνώρισμα καὶ χαρακτηριστικὸν ἔνεστι τοῦ κυρίως κοινωνικοῦ ζώου, ὅ τε λόγος καὶ ἡ φρόνησις καὶ ἡ μετὰ λόγου κρίσις, διά τοι τοῦτο καὶ λόγου του ἔξωθεν ἐδεήθη ὁ ἄνθρωπος, ὡς ἂν τὰ ἐν βάλει κείμενα νοήματα εἰς φῶς ἔξωθεν ἄγηται καὶ τοῖς πέτ λας κοινοποιήται· ὅθεν καὶ φύσει ήμερον ζώον ὁ ἄνθρωπος, καὶ κοινωνικὴν ζῶον κυρίως ἐνταῦθά ἐστιν. Ἐν δὲ τοῖς ἀλέγοις ζώοις ἅπασι τό τε κοινωνι κὸν καὶ φύσει ἡμερον κυρίως οὐκ ἔνεστιν· εὕρητα: δὲ ὡς ἐπί τινων τῶν ἀλόγων ζώων τοῦτο συναλίζε σθαι καὶ συνδιαιτάσθαι καὶ κοινοποιεῖσθαι· πολλῷ μᾶλλον καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων τοῦτο θεμιτὸν ἂν εἴη. El γὰρ τὸ ἧττον δοκοῦν ὑπάρχειν ὑπάρχει, πολλῷ μᾶλλον καὶ τὸ μᾶλλον· ὅπερ προσῆκόν ἐστι καὶ μᾶλο λον ὀφείλει τὸ συναλίζεσθαι καὶ συνδιαιτᾶσθαι πρός τὸ ὁμογενὲς τὸν ἄνθρωπον ὡς κοινωνικὸν ζῶον κυρίως καὶ ἤμερον φύσει. Εἰς τοῦτο γὰρ καὶ ἡμεῖς ἀφορῶντες πρὸς ὑμᾶς γεγράφαμεν. ιβ'. Καὶ πάλιν δὲ μεταβαίνων ἐφ' ἕτερον τῶν παρ' ἡμῖν γραφέντων, καὶ τοῦτο ὡσαύτως πειρώμενος ἀνασκευάζειν, γράφεις ὧδε· «Τῶν φόνων οἱ μέν εἰσι θεμιτοί, οἱ δὲ ἀθέμιτοι· καὶ ἀθέμιτόν ἐστιν, δ ἀποτέτραπται παρὰ Θεοῦ, τὸ φονεύειν πιστὸν τῇ ἰδίᾳ προαιρέσει· ἔννομον δὲ καὶ θεμιτὸν, τὸ φονεύειν τὸ δοξάζονται συγκοινωνὸν τοῦ Θεοῦ καὶ ἀναπλάττοντα Sur. VIII, IX et alibi. Confer retro col. 685 et 761, cum annotatione.

Ισοδύναμον.» Ταῦτα μὲν γράφων ὡς ἀμαθῆ καὶ ctum te et omnium rerum ignarum exbibes. Etenim ἀμύητον πάντη τῶν πραγμάτων σεαυτὸν εἰσάγεις· οὐδὲ γὰρ συνῆκας ὅτι πᾶς φόνος, ᾗ φόνος ἐστί, φευκτὸς καὶ ἀποτρόπαιος, είπερ κακός· τὸ δὲ κακὸν ἅπαν οὐ θεμιτόν· καὶ ὅτι κακὸν ὁ φόνος, ἐντεῦθεν δῆλον· Πᾶς φόνος, ή φόνος ἐστὶν, ή φθορά ἐστιν ἀνθρώπου, η φθορᾶς ποιητικός ἐστιν ἀνθρώπου· ὁ δὲ ἄνθρωπος μᾶλλον καλὸν καὶ μᾶλλον ἀγαθὸν τῶν ἐπὶ γῆς· εἴπερ τὸ πρώτιστον κτίσμα Θεοῦ τῶν ἐπὶ γῆς· συνάγεται ἄρα· Πᾶς φόνος, ᾗ φόνος ἐστὶν, ἀγαθοῦ τινος ἡ φθορὰ ἡ φθορᾶς ποιητικόν· εἰ δὲ τοῦτο, καθ᾽ αὑτὸ κακόν. Τῶν γὰρ ἀγαθῶν αἱ φθοραί, καὶ τὰ τούτων φθαρτικά, πάντως ἐστὶ κακά· ὥσπερ τῶν κακῶν αἱ φθοραί, καὶ τὰ φθαρτικὰ τούτων ἀγαθά· οὕτω γὰρ ἡμῖν αἱ κοιναὶ ἔννοιαι καὶ αἱ φιλοσοφικαὶ μαθήσεις ἐκδιδάσκουσιν. Εἰ οὖν πᾶς φάνες, ᾗ φόνος ἐστὶν, δέδεικται ὢν κακός, δῆλον ὅτι καὶ οὐ θεμιτός· τὸ γὰρ κακὸν πᾶν, οὐ θεμιτόν γίνεται δὲ ἐνίοτε κατὰ συμπ 6:6ηκὸς ἀγαθόν. Τῶν γὰρ ὄντων τὰ μὲν εἰσι καθ᾽ αὐτὰ ἀγαθά γίνεται δὲ κατὰ συμβεβηκός κακά, οἷον ἐλεημοσύνη· τὰ δὲ καθ᾽ αὐτὰ μέν εἰσι κακά· γίνεται δὲ κατὰ συμβεβηκός ἀγαθα, οἷον τὸ ψεῦδος τὰ δὲ καθ᾿ αὐτὰ μὲν τὸ οὐδέτερον ἔχει· κατά συμβεβηκὸς δὲ ἐπαμφοτερίζει, οἷον πλοῦτος, ἰσχὺς, καὶ τὰ παραπλήσια· καὶ τὰ μὲν καθ᾿ αὐτὰ ἀγαθὰ, ἀεὶ μὲν δεῖ γίνεσθαι, ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ· τοιαύτη γὰρ ἡ φύσ εις τῶν καθ' αὐτὸ ἀγαθῶν. Τὰ δὲ καθ᾿ αὐτὸ κακά, ἔμπαλιν· ἢ ἀεὶ μὲν οὐ δεῖ γίνεσθαι, ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, ἀλλ' ἐπέλαττον τοιαύτη γὰρ καὶ τούτων ἡ φύσις· τὰ δὲ καθ᾽ αὑτὰ τὸ οὐδέτερον ἔχοντα ἐπ' ἴσης Έχει τό τε γίνεσθαι καὶ μή. Ἐπεὶ οὖν καὶ φόνος τῶν καθ᾽ αὑτὸ κακῶν ἐστι (τοῦτο γὰρ ἡμῖν ἀποδέδεικται)· τὸ δὲ καθ' αὐτὸ κακὸν, κατὰ πρῶτον λόγον, ἢ ὅλως οὐ δεῖ γίνεσθαι, ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ· καὶ τοῦτό ἐστι τὸ πρῶτον ἀγαθόν· σπανιάκις δὲ γίνεται κατὰ συμβεθηκὸς ἀγαθόν· καὶ τοῦτό ἐστι τὸ δευτέρως ἀγαθὸν καὶ ἐπέλαττον. Τὸ δὲ κατὰ πρῶτον λόγον ἀγαθὸν καὶ ἐπιπλέον, τοῦ κατὰ τὸ δεύτερον καὶ ἐπέλαττον ὄντος, αἱρετώτερον καὶ κρεῖττον, ὡς αἱ λογικαὶ ἡμᾶς μέθο οδοι ἐκπαιδεύουσι· τὸ μὴ φονεύειν ἄρα, τοῦ φο νεύειν, εἰ καὶ κατὰ συμβεβηκὸς ἐνίοτέ ἐστιν ἀγαθὸν, κρεῖττον καὶ αἱρετώτερον· εἰ δὲ τοῦτο, οἱ τὸ φονεύειν ἐφιέμενοι ἀναιρεῖν ἐκ τῶν ἀνθρώπων, κατὰ πολὺ ἂν κρείττονες καὶ τιμιώτεροι δειχθεῖεν τῶν μὴ προαιρουμένων τοῦτο ποιεῖν, ὡς τὸ κρεῖττον ἀγαθὸν ἐφιέμενοι. Ἡμεῖς ἄρα κρείττονες ανεφάνη μεν διὰ τῆς ἀποδείξεως, τον φόνον ἀναιρεῖν ἐκ ποδῶν προαιρούμενοι. ιγ'. Οτι δὲ καὶ ὁ ἐξ ὑμῶν εἰς ἡμᾶς ἐνεργούμενος καθ' ἑκάστην φόνος οὔτε τῶν κατὰ συμβεβηκός Puta cum aliquis mentitur, ut alicui prosit. Verumtamen id quoque Augustinus reprehendit enarr. in ps. V, n. 7: Duo sunt omnino genera mendaciorum, in quibus non magna culpa est, sed tamen non sunt sine culpa, cum aut jocamur, aut ut prosimus mentimur. Illud primum, etc. Secundum ideo milius est, quia retinet nonnullam benevolentiam. Viesis ibi cætera; tum alia plurima non intelligis, omnem cadem, quatenus cedles est, vitandam esse et aversandam, utpote malam. Porro nullum malum licet. Quod autem mala res sit cædes, hinc fiet manifestum: Omnis cædes, quatenus cædes est, destructio est hominis, sive causa est destruendi hominis. Homine autem nihil pulchrius meliusve in terra versatur, siquidem præcipua est creatarum a Deo in terra rerum. Concluditur ergo omnem cædem, quatenus cædes est, boni alicujus destructionem esse, vel causam destructionis. Quod si ita est, cædles per se mala est. Nam bonarum rerum destructiones et harum causæ, omnino malæ sunt sicut vicissim malarum rerum destructiones, et harum causæ, bonæ sunt. Quippe ita communes notiones et philosophicæ disciplinæ nos docent. Si ergo omnis cædes, qua cædles est, mala esse demonstratur, patet eam ne licitam quidem esse. Nullum quippe malum licet: sed id tamen aliquando per accidens in bonum convertitur. Nam rerum aliæ sunt per se bonæ, sed fiunt per accidens malæ, velut cleemosyna. Aliæ per se malæ sunt, sed flunt per accidens bonæ, velut mendacium. Aliæ denique per se quidem neutrius conditionis, per accidens autem in alterntram partem inclinantur, velut divitiæ, vires, et similia. Et eæ quidem res quæ sunt per se bona, semper fieri debent, vel certe plerumque talis enim est rerum per se bonarum natura. Contraria ratio est rerum per se malarum, que vel nunquam feri debent, vel raro, et minima quantitate. Talis enim est harum natura. Quæ denique per se neutrius naturæ sunt, perinde est utrum fiant, an secus. Quod autem cædes sit in numero rerum per se malarum, id nos jam ostendimus. Quod vero per se et principaliter malum est, id vel omnino fieri non debet, vel raro; et hoc principaliter bonum est: quod raro autem lit per accidens bonum, id secundo loco bonum est ac mininium. Jamvero quod est primigenia ratione bonum et gradu majore, illo certe quod est secundo loco bonum et gradu minore, optabilius est et melius, prout nos logicæ regule erudiunt. Ergo non occidere melius optabiliusque est quam occidere, etsi hoc postremum quandoque per accidens bonum fit. Quod si ita se habet, ii qui cædem abolere inter bomines student, meliores majoreque laude dign.. apparent, quam hi qui ita se gerere non constituerunt: illi enim melius bonum amplexi sunt. Nos igitur meliores esse exploratum est, qui cædem ex hominibus exterminare studemus. 13. Quod vero quotidiana vestra adversus nos cædes, non sit de bonis per accidens contingenti¸ hujusmodi apud Augustinum, qui constanter mendacium improbat. Loquitur de superstitiosa et fanatica Mohamedanorum adversus Christianos sævitia, quam, præter citatas retro suras, videmus etiam in epistola tertia Nicolai patriarchæ Græci inter editaz aª nobis in Spicilegio Rom., T. X.

bus, hinc fiet palam: Quod fit per accidens bonum, ἡ ἀγαθῶν ἐνδέχεται εἶναι, ἐντεῦθεν δῆλον· Τὸ κατὰ prudenti aliquo consilio fit: quod autem ita prudenter fit, propter frugi aliquid fit: ergo quod per accidens fit, propter frugi aliquid fit. Vestræ autem nostrorum hominum occisiones, hand ob aliud fiunt, ut ipsi dicitis, nisi quia vos Saracenismum sequimini: hoc autem frugi non est: consequitur ergo, ut yestræ nostrorum hominum occisiones, ne per accidens quidem bonæ sint. Quod autem Saracenismi secta minime bona sit, sic ostenditur: Saracenisinus nihil aliud est quam a naturalibus aut etiam supernaturalibus, ad ea quæ naturæ adversantur, hominum translatio; namque hoc etiam demonstravimus. Jam id agere, malum esse, nemo non videt. Si ergo vestræ nostrorum hominum occisiones, neque per accidens neque per se ipsæ bonæ sunt: et si quod neque per se bonum est, neque per accidens, id omnino fieri non debet; ergo vestræ quotidianæ nostrorum hominum occisiones fieri non debent. Nam quod fieri non oportet, id ne licet quidem. c Cædium alia licitæ sunt, inquis, aliæ illicitæ.» Ego quoque assentior, cades aliquas licere, nimirum per accidens, si quidem dè illorum bonorum numero sint, quæ ita evadunt per accidens. At sunt illicitæ, per se; quoniam cades, quatenus cædes est, de numero esse per se malorum ostensum fuit; idcirco' hoc tanquam plane confessum a nobis quoque sumatur. συμβεβηκὸς ἀγαθὸν γινόμενον, δι' οἰκονομίαν γίνε ται· τὸ δι' οἰκονομίαν γινόμενον, διὰ καλὸν γίνεται· τὸ ἄρα κατὰ συμβεβηκός γινόμενον, διὰ καλὸν γίνε ται· ὁ δὲ ἐξ ὑμῶν εἰς ἡμᾶς γινόμενος φόνο;, οὐ δι' ἄλλο τι γίνεται, ὡς αὐτοί φατε, εἰ μὴ διὰ τὸ Σαρα κηνίζειν ὑμᾶς· τοῦτο δὲ οὐ καλόν· συνάγεται ἄρα ὅτι ὁ ἐξ ὑμῶν εἰς ἡμᾶς γινόμενος φόνος, οὐδὲ τῶν κατά συμβεβηκός ἐστιν ἀγαθῶν· καὶ ὅτι τὸ Σαρακη νίζειν οὐ καλόν ἐστιν, ὧδέ ἐστι δῆλον· Τὸ Σαρακηνί. ζειν οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν, ἀλλ᾽ ἢ τὸ ἐκ τῶν κατὰ φύσιν ἢ καὶ ὑπερφυῶν εἰς τὸ παρὰ φύσιν κατασπἂν τοὺς ἀνθρώπους· τοῦτο γὰρ ἡμῖν καὶ ἀποδέδεικται τὸ δὲ τοῦτο ποιεῖν, πᾶσιν ἀρίδηλόν ἐστιν ὅτι οὐ καλόν ἐστιν. Ἐπεὶ οὖν οὔτε τῶν καθ᾽ αὐτὸ ἀγαθῶν ἐστιν ὁ φόνος ὁ ἐξ ὑμῶν εἰς ἡμᾶς ἐνεργούμενος, οὐδὲ κατὰ συμβεβηκός· τὸ δὲ οὔτε καθ᾽ αὑτὸ ἀγαθὸν, οὔτε κατὰ συμβεβηκός, οὐ χρὴ γίνεσθαι τὸ παράπαν· ὁ ἄρα εἰς ἡμᾶς ἐξ ὑμῶν καθ' ἑκάστην ἐνεργούμενος φόνο;, οὐ δεῖ γίνεσθαι· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ οὐ θεμιτόν· ὃ γὰρ οὐ δεῖ γίνεσθαι, οὐδὲ θεμιτόν ἐστι. «Τῶν φόνων, οἱ μέν εἰσι θεμιτοὶ, οἱ δὲ ἀθέμιτοι.» Σύμφημι κἀγώ, ὅτι τῶν φόνων οἱ μέν εἰσι θεμιτοί, δηλονότι κατά συμβεβηκός, εἴπερ τῶν κατὰ συμβεβηκός ἀγαθῶν εἰσιν· οἱ δὲ ἀθέμιτοι, δῆλον ὅτι καθ᾽ αὑτό· ἐπεὶ καὶ ὁ φό νος, ᾗ φόνος ἐστὶν, τῶν καθ᾽ αὑτὸ κακῶν εἶναι ἀπο δέδεικται· διὸ καὶ ὡς ὡμολογημένον καὶ παρ' ἡμῖν εἰλήφθω. ιδ'. Εἶτα τὸ βραχὺ τούτου συναπτόμενον τὸ λέγον· • Εννομον δὲ καὶ θεμιτὸν τὸν δοξάζοντα φονεύειν συγκοινωνὸν τοῦ Θεοῦ καὶ ἀναπλάττοντα Ισοδύναμον, ποίας αλαζονείας καὶ φυσιώσεως, ἡ οἰκειότερον φάναι, ἐκπληξίας τε καὶ ἐμβροντησίας ἀνάμεστον οὐκ ἂν εἴη; Εκ γὰρ πολλῆς εὐηθείας καὶ ἀπιστίας αλογιστί, οὐκ οἶδ' ὅτῳ τρόπῳ δόξαν, καὶ οὐχ ὡς ἡμεῖς κηρύττομεν, σκιομαχῶν καὶ μάταια ερευγόμεν νος, ἡμᾶς ἀναπλαστικῶς διακωμωδείς κοινωνούς τινας καὶ ἰσοδυνάμους τοῦ ἑνὸς Θεοῦ καὶ τῆς μιᾶς ἀρχῆς ἐπεισάγοντας· τίς γὰρ τῶν ἐν ἡμῖν μικρὸς ἢ μέγας ποτὲ ἐνενόησεν ἢ ἔπλασεν ἐπὶ τοῦ ἑνὸς Θεοῦ καὶ τῆς μιᾶς ἀρχῆς κοινωνὸν ἰσοδύναμον, ἵνα καὶ ὁ εἰς ἡμᾶς ἐνεργούμενος φόνος θεμιτός ἂν εἴη, ὡς σὺ φής; εἰ γὰρ καὶ παρ' ἡμῖν Υἱὸς Θεοῦ ὡς Θεὸς ἀλη θινὸς καὶ αὐτὸς ὢν ὁμοφυὴς τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ θεολογεῖται καὶ δοξάζεται, ἀλλ' οὐχ ὡς κοινωνὸς τῆς μιᾶς ἀρχῆς, ἡ τοῦ Πατρὸς ἔξωθεν ὢν Θεὸς παρεισ κρινόμενος, ὡς σὺ ἐπινοεῖς, θεολογεῖται (τοῦτο γὰρ ἡμῖν καὶ ἀποδέδεικται [10])· ἀλλ' ὡς εἷς Θεὸς μετά Πατρὸς καὶ Πνεύματος ἁγίου, καὶ ἔστι καὶ παρ ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν καλῶς πιστεύεται τε καὶ δο ξάζεται. Εἰ δὲ τοῦτο, μάτην τὸν οὐτωσὶ μῶμον τὴν ἐκ τοῦ κοινωνοῦ ἡμῖν προστρίβεις· ἔτι γε μὴν καὶ τὸν ἐξ ὑμῶν εἰς ἡμᾶς ἐνεργούμενον φόνον ἔνθεον καὶ ἔννομον λογίζῃ, ὡς γράφεις· εἰ γὰρ διὰ τὸ κοι νωνὸν καὶ ἰσοδύναμον Θεοῦ, ὡς αὐτοί φατε αναπλάτα τειν ἡμᾶς, ἐννομόν ἐστι τὸ ὑφ᾽ ὑμῶν φονεύεσθαι, 14. Age vero breviter deinde subnectis dicens: - Legitimum insonsque est occidere eum qui censet dandum Deo socium, et quidem pari potentia præditum. › Id, inquam, quam superbe a te dicitur et arroganter aut si magis proprie loquendum est, quanta stoliditate atque insania scatet! Nam propter multam stupiditatem tuam et infidelitatem, absque ratiocinio nescio quomodo judicans, neque ut nos prædicamus, sed vane pugnans et stulte blaterans, sine causa nos irrides, quasi participantes quosdam, et Deo unico unique principio æquipollentes inducamus. Quis enim ex nostris, sive pusillus sive magnus, cogitavit unquam aut confinxit quemquam esse Deo unico unique principio communicantem aut æquipollentem? quo prætextu vestræ nostroruin hominum occisiones, juste, ut tu ais, evadant? Elsi cnim a nobis Filius Dei tanquam verus Deus, idemque Deo Patri homogeneus dicitur atque glorificatur, non tamen ut communicans uni principio, aut Deus extra Patrem exsistens et adjunctus, ut tu putas, in nostra theologia definitur; hoc enim jam a nobis demonstratum fuit; sed unus Deus cum Patre et Spiritu sancto est, et a nobis Christianis creditur et glorificatur. Quod si ita est, tenere tu nobis probrum ex vocabulo communicantis impingis: to mere item occisiones quas nostrorum hominum facilis, divinitus inspiratas legitimasque reputas, uti scribis. Nam si, propterea quod communicantem In hac ipsa epistola cap. 7, col. 829. In confutatione prioris Agarenorum epistolæ, cap.

δηλονότι τούτου ψευδῶς ἡμῖν ἐπιφημιζομένου, φα- et æquipollentem Deo, ut, vos dicitis, confingimus, νερὸν ὅτι καὶ τὸ φονεύεσθαι ἡμᾶς παρ' ὑμῶν οὐ θε μιτόν. Εἰ δέ σε τὸ διάφορον τῶν ὑποστάσεων Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος ἐπιθορυβεῖ καὶ ἐπι ταράττει, ὡς τοῦ ἑνὸς Θεοῦ καὶ τῆς μιᾶς ἀρχῆς ἔξωθεν τὸν Υἱὸν ὡς κοινωνὸν παρ' ἡμῖν παρεισ κρινόμενον, καὶ διάφορον ὄντα τῇ φύσει τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, ἀμαθαίνοντός ἐστι τοῦτο ἤπερ εἰδότος· οὐ γὰρ ταυτὸν φύσις καὶ ὑπόστασις· ἦν γὰρ οὐδὲν τῶν ὄντων ὁμοφυὲ;, καὶ ταυτὴν κοινόν τι καὶ ἴδιον χρῆμα· ὅπερ οὐχ εύρηται. ιε΄. Καὶ ἄλλως Εἰ τὸ διάφορον τῶν ὑποστάσεων, διάφορον καὶ τὴν φύσιν εἰσάγεσθαι δίδωσιν, ἀνάγκη τὸ μὴ διάφορον τῶν φύσεων, μηδὲ διάφορον τῇ ὑποστάσει καθίστασθαι· συνάγεται ἄρα ὅτι τὰ ταυτὰ τῇ φύσει, ταυτὰ καὶ ταῖς ὑποστάσεσιν· ἔσται ἄρα Σω κράτης και Πέτρος, ταυτοὶ ὄντες τῇ φύσει καὶ ἀδιάφοροι, καὶ τῇ ὑποστάσει ταυτοί, ὅπερ ἐστὶ γελοῖον ἔστι γὰρ τὸ ούτωσὶ σόφισμα παρὰ τὴν όμω νυμίας ούτω καλούμενον· τοῦ γὰρ ἑνὸς πολλαχώς λεγομένου, ὡς αἱ λογικοὶ μέθοδοι ἡμᾶς ἐκδιδάσκουσιν, ἢ γένει, ἢ εἴδει, ἢ ἀριθμῷ, δῆλον ὅτι καὶ τὰ πολλοί· ἐσαχῶς γὰρ τὸ κείμενον τοσαυταχώς καὶ τὸ ἀντικείμενον· τοῦτο γὰρ καὶ δεδιδάγμεθα· ἡμῶν δὲ ταῖς ὑποστάσεσι τὸ τρία διδόντων, σὺ καὶ τὸ τῶν φύσεων διάφορον εἰσάγεις· ταῦτα δὲ οὕτως ἔχει· καὶ ἡ ἐνάργεια τῶν πραγμάτων δήλη, καὶ αἱ μαθήσεις ἐκδιδάσκουσιν· καὶ οὕτως σοι πᾶσαι αἱ διαβλαὶ τῆς καθ' ἡμᾶς πίστεως, καὶ αἱ πρὸς ἡμᾶς αντιρρήσεις σου ἕωλοι καὶ ἀπίθανοι καὶ ψευδείς ἀποδεδειγμέναι εἰσί· καὶ τῶν διαβολών δηλονότι ἀναιρεθεισῶν, καὶ τὰ λοιπά σοι πάντα συνέψεται· καὶ ταῦτα πέρα τοῦ μέτρων· ἐπεὶ καὶ κόρος λόγου που λέμιος ἀκοαῖ;· διὸ ἱκανὰ μὲν καὶ ταῦτα τοῖς ἐπέλουσιν μικρῶς πως συνορᾷν, καὶ τῇ παραθέσει τῶν κρειττόνων, τὸ ἀληθὲς μεταδιώκειν, καὶ τὸ ψεῦ δος ἀπωθεῖσθα: στήσω (13). διὸ καὶ μέχρι τούτων τὸν λόγον Didymus Alexandrinus in suo ad Psalmos egregio commentario ait ad ps. XVII, 32: '0 Ewing ou μετέχων θεότητος, Θεός ἐστιν... οὐδεὶς τῶν κατὰ μετοχὴν θεῶν, ὡς ὁ Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἶναι δύναται • Salvator, non est participatione deilalis Deus.. nemo qui esset participatione Deus, donino Jesu Christo æquipol'ere potest. Cod. hic et postea ἀντικείμενον. In extrema codicis pagina a recentiore manu, et quidem mendosissima, scribitur brevis Mahomedis montia, nempe quod hic a Niceta Byzantine philosopho, et aurea locutione prædito, confutatus Arabs Mohamedes, orphanus fuerit, peregrinus, mendicus et vagus, et quod ad divitem viduam in quadam Arabie urbe accesserit, cui se mercenarium famulum et camelarium addixit: quamque etiam malitia sua et subdolo sermione, licet ipse comitiali morbo urgeretur, in proprium conjugium pellexit. At cum hæc postea repudium ei, tanquam mendico et dæ moniaco, mitteret; is al monachumn quemdam familiarem suum, Constantinopoli extorrem, negotio delato, facile impetravit ut uxori per hunc suaderet, Dei se esse prophetam, et visiones pati, non apoplexin, ct Gabrielem angelum secum loqui. Quæ au PATROL. GR. CV. legitimum est nos a vobis occidi; postquam nos cam imputationem falsam coarguimus, constat cædem quoque, qua vos in nos sævitis, justani non esse. Quod si te distinctio personarum Patris, Filii, et Spiritus sancti perturbat ac terret, quási ea exterius in unum Deum unumque principium, Filium ceu communicantem obtrudat, a natura Dei Patris diversum, hoc indocti potius quam docti hominis proprium est. Non enim idem est natura et persona; secus, nullæ res exsistentes essent homogeneæ; cademque res et communis esse et propria; quod non usuvenit. 45. Item aliter: Si personarum distinctio natur quoque distinctionem induceret, necesse foret id quod non est natura distinctum, ne persona quidem esse distinctum. Consequitur ergo, quidquid idem natura est, idem quoque fore personis. Socrates itaque erit etiam Petrus, qui si natura sunt iidem atque indistincti, iidem etiam persona erunt; quodl est ridiculum. Namque hoc sophisma ab homonymia ita appellatur. Nam cum vocabulum unus multifario sensu dicatur, ut nos logicæ regulæ docent, nempe vel genere, vel specie, vel numero; constat, quod vocabulum etiam plura eamdem rationem habet; nam quot modis propositum, totidem etiam opposi - tum; sic enim didicimus. Jam dum nos personis trínum numerum damns, tu naturarum quoque distinctionem invehis. Hæc ita se habent, et ex factorum evidentia constat, et disciplinæ sic 1103 docent. Atque ita tuæ omnes adversus fidem nostram calumniæ et contradictiones, futiles, incredibiles mendacesque demonstrate fuerunt. Jam calumniis disjectis, reliqua omnia per se consequuntur. Sed et dicta hactenus nimia fuerunt, et sermonum superfluitas auribus molesta est. Ideo hæc sufliciunt iis quidem qui aliquantulum considerare velint, et meliorum adjectione, aut comparatione, veritatem assequi, ac falsitatem dispellere. Hic ergo dicendi finem faciam. diens mulier gavisa est. Tum ex cjusdem narratione, adhuc in Arabia famam hujusmodi perseverare dicit: ῾Ο ἀποκηρυχθεὶς παρὰ τοῦ Βυζαντίου καὶ φιλοσόφου και χρυσοεποῦς κυρίου Νικήτα Αραψ Μωάμετ, ἦν ὀρφανος ξένος προσαίτης περιπολεύων ἐν πάσῃ χώρα καὶ πόλει· ἐν τῇ ᾿Αραβίᾳ δὲ ἐλθὼν, καὶ ἐκεῖσε τὴν διατριβὴν ποιῶν, προσῆλθε γυναικὶ χήρα πλουσία, καὶ ἐστοίχησεν μισθωτός ἐξυπηρετεῖν καὶ καμή λεύεσθαι αὐτῇ. Πονηρὸς δὲ ὢν καὶ ἐν λόγοις εἰρων: κός, ἐξαπατήσας αὐτὴν ἐγήματο, ὑπάρχων αὐτὸς κάτοχος. Εδυσφόρησεν ἡ γυνὴ τοῦτο οὕτω μαθούσα καὶ ἤχθετο λέγουσα, ὅτι Απόλωλα πτωχὸν καὶ δαιμονιάριν λαβοῦσα· καὶ ἔμελλεν αὐτὸν ἀπ' αὐτῆς ἀποδιώξαι. Τοῦτο οὗτος ὁ πονηρός νοήσας, προσήλω θέν τινι φίλῳ αὐτοῦ μοναχῷ ὄντι, δ; ἀπὸ τῆς μετ γάλης πόλεω; ἐξώρισται· καὶ πρὸς αὐτὸν ταῦτα παρήγγειλεν λέγων, ὅτι Οιδά σε γνωστὸν ὄντα τῆς ἐμῆς γαμετῆς, ὅτι ἐξειπεῖν θέλῃ πρὸς σὲ τὰ κατ' ἐμὲ, καὶ πῶς σκοτοδινῶν πίπτω· σὺ δὲ πρὸς τοῦτο υποστηρίξας τάδε εἰπὲ, ὅτι τοῦτο οὐκ ἦν ἄλλο ἀλλ᾽ ἢ ἀγγέλου Θεοῦ ὀπτασία, Γαβριήλ όνομα, καὶ ὅτι τοῦ Θεοῦ προφήτης ὑπάρχω· ἐπὶ τούτοις ὑπεραγά θησεν ἡ γυνὴ καὶ ἥλετο· καὶ παρ' ἐκείνης ἑξῆς ἀκουσθὲν ἐκρατήθη μέχρι τοῦ νῦν ἐν τῇ 'Αραβία.