A lostibus, ipsis cenduelis tecta. Resistunt etiam impetui sagittarum. 14. Mandamus etiam ut in unoquoque contuber. nio et falces et secures habeant ad necessarios usus. 15. Cohortium autem praefectos, sive milites, qui potentiores sunt, cogere oportet pueros sibi con- quirere sive servos, sive liberos, et diligenter in tempore roga et adnomii, id est, descriptionis nominum, pueri illorum et currus describantur, et conquirantur, ut ne contemptis iis adolescentibus administris ¡pso belli tempore ex ipsis militibus ad tuldum, id est, impedimenta conservanda cogantur separare, et pauciores fiant, qui in ipso prœlio di- micent. 16. Si vero quidam, quemadmodum verisimile est, non adeo locupletes sunt, ut sibi sufficere pueros administros possint, necesse est tribus faut qua- tuor militibus tenuioribus unum aliquem admini- strum, qui illis operam det, tribuere. 17. Pari modo pro sagmariis, id est, sarciniis facere oportet, quorum magnus est usus propter zabas et tentas iilorum. 18. Mandamus ut capita uniuscujusque bandi, id est, cohortis, unius coloris sint ; et flamula uniuscujusque turmæ, et uniuscujusque drungi, id est, cohortis milliariæ, unius quoque coloris sint. 49. Ut vero unaquæque colors suam ipsius co- hortem, id est, bandum facile agnoscat, oportet alia quædam privata signa capitibus adjungere, ut ex illis tum per turmas, tum per drungos, tum per landa cognosci possint. 20. Omnia autem turmarcharum signa tum di- versa esse oportet, tum manifesta, ut longo inter- vallo cognoscere suns possint. 21. Mandamus etiam, ut currus quidam super- fui adhibeantur propter bastagen, id est, vecturam, et maxime arcuum sagittarumque, ut iis, qui at mis destituuntur, inde suffici arma possint. Præter bubulas zabarum thecas, habere opor- let milites ex pellibus thecas quasdam expeditas, ut vel belli tempore, vel excursionum, post opistho- curbia in lumbis equorum, et si (quod absit) con liugat sæpenumero in fugam converti, et ad unam diem disparere eos, qui commeatum habent, non sing nudæ zabæ, et corrumpantur. Deinde et tegant mi- lites assidue ipsis impositæ. 23. Neque hoc preteribimus in hac ordinatione, ut præfecti cujusvis cohortis recognoscant tempore hi- berno, vel alio otii tempore, an abundent milites in NOTÆ.

24. Cum igitur pedestris exercitus acies untiquitits in tria. divideretur apud vetustos. tacticos, hoc est, in armatos quos recentiores scuitatos. appellaverunt, in leis armature milites quos et in. presens eodem mo- mine vocant, et in pelis, quorum modo ne appelia- tionenr. quidem uovimus ; videtur mihi levis armatura milibus hos accensenii. duos solus ordines pedestris exercilus commemorare, armatorum et levis armature militum. De his igilur. ordinibus. nos definire susce- pimus. 95. Armabis igitur sculalos pedestres, qui. auti- quitus armati vocabantur, ita ut habeant. spatham, hastile et scutum, cum quidem utilitas exposcet, lou- gum magnum, quod vocalur (hgreos, omnino vero rotundwn. per[ectum. Scuta vero omnium eodem co- lore vel secundum numerum, vel. secundum ordinem i habeant vero eliam. cassidem crista exigua superne instructam , [undibula, secures ancipites, quarum quidein acies una veluti spatha, altera vero, ut mucro haste, quee portentur. cum thecis. peliiceis, uel alias secures habentes quidem aciem. unam precisam, ac- teram. vero rotundam, vel. alias secures aucipites ritu pelecum. Eleci autem. uciei habeant etiam zabas, loc est luricus, si possibile est, universi ; sin minus, duo primi uciorum. Contra vero membra, hoc est humeros aabe flamulus exiguas habeant, et wianicas, qui manicel et chiropsella dicuntur, ferreas, vel li- gneas, et ocreus. similiter, qu. dicuntur. podopsella. vel chulcotuba, maxime vero ii, qui in capitibus et caudis acisrum collocati sunt. 96. Et scutatos ita armabis, wi. dictum est * eus d vero, qui levis avmatura: appeHantur hoc modo: Toxo- pharetra, qui in. umeris. gestantur habentia cucura magna, que. singula triginta, vel quadraginta. sagit- tas capumt. Soleuaria lignea cum parvis. sagitlis, et cucuris exiguis, que ad mugnam distantiam jaciun- tur ab arcubus (75), ei inimicis inutilia sunt, Du- regione, ul necessaria emant, et. liqueat quot equis, 4 qua specie, et quo curru indigeat militum quilibet, Ut prepares, imperator, quo hec oppor(uno tempore prestentur ipsis comparanda ab. aliquibus imercato- vibus. Neque inde indigena habitatores ledautur, ne- que milues necessariis speciebus, et armis, si [orte ita res se habeat, privati indigeant. Postquam igitur equestrem wilitem armavimus, deinde el quomodo te oparteat necessariam pedestrium militum armaturam facere jam dicemus.

& ritlas autem, quæ rhictaria, id est, tela dicuntur eos habere oportet, qui rei sagittariæ imperiti sunt, atque etiamn eos, qui arcubus defciuntur. Habeaut etiam scutula parva rotunda, fundibula, et tzicuria prædictis formis similia, qua etiam thecis coriaceis gestentur, Vestes peditum omnium sint condæ, id est, attonsæ usque ad genua illorum, et si id fieri potest, superlorica habeant. Calcei illorum fastigia ante acuminata ne habeant. Necessarium vero est paucis quibusdam clavulis firmari calceos, quos. carplia appellant; ad varios enim usus illud utile est, et in primis ad itinera facienda. Et cæsarics illorum conda, id est, allousa fant, aut etiam per mittere, ut nullo modo crinein habeant, fortasse won inutile est. 27. pedites quidem ad hunc modum appara bis, et armis leges. Ad usum illorum et conserva tionem carros habebis expeditos, agiles et firmos, unicuique decuriæ sive contubernio unum, et uon plures, ut ne multi in illis occupati otientur. Habeat autem unusquisque earrus molam inanuariam, se❤ curim, asciam, prionim, id est, serram, orugas duas, malleum, plyaria, sive vannos duos, cophi nam ciliciam, phalciam, tzicuria, barducia, matzu chia, fortassis etiam (nam horum usus militibus interdum est), tribulas parvis quibusdam fasciis ligatas, et clavo ferreo appendentes, ut facile ad duci possint; alios currus sagittarios, qui sagittas ferant, et manganica, sive lalistas, quæ alacatia no minantur, orbiculam, et manganarios, caelatores, & fabros erarios, et istis peculiarem aliquem praefe clum eligere. 28. Alios carros, qui uniuscujusque armamentum ferant pro numero militum, alios carros decem, vel viginti, qui ferant pictum, paximadium, d est, panem biscoctum, sagittas, et arcus com plures. 29. Ex equis, vel jumentis sagmatariis, id est sarcinariis, si fieri potest, in unoquoque contubernio unum, sin minus, duobus contuberniis unam, ut si occasio quævis fiat separandorum peditumn a curri bus, et anticipandi loci, vehant secum octo vel decem dierum idoreum commeatum, donec eo currus, qui tardius procedere solent, postea ad eos perveniant. 30. Non inutile vero mihi videtur paucis antiquæ armatur: formam, quod ad equites et pedites per Linet, memorare, quemadmodum Alianus, et reli qui rei militaris scriptores inerroriæ prodiderunt. Apnd antiquos enim equestrem aciem duabus di versis armaturis muniebant; alteram autem cala etc. Scribe, Scribebatur, Scribebatur, Scribebatur, Scribebatur, Scribe, Scribebatur,

phrartam, id est, loricatum appellabant, alteram autem non cataphractum, id est, non loricatum dicebant. 31. Armabant autem cataphractum equitem un dique tum ipsum, tum equuni etiain loriciis, id est, galeis; clibaneis, id est, thoracibus: parameriis, id est macharis, vel ferreis, vel.ex cornibus in textis. Equos muniebant lateralibus et frontalibus, id est, latera, el capita, et cervices equorum, thoracibus et loricis et alia certa materia' tege bant. 59. Ex iis omnibus, qui vel calaphracti, vel non cataphracti sunt, alii quidem habebant contaria, id est, hastas, quas nunc menaula vocant, quæ olim antiqui lonchas nominabant, qui cataphracti manus cum heste conserebant, alii autem eminus jaculan tes, quos vocant acrobolistas, id est, jaculatores velitares. Qui vero hastas habebant, illi certe, quem admodum dictum est, cum hostibus confligebant, cominus bastis pugnantes. Ex iis autem qui prœlio configebant, alii thareos, id est, scula ollonga magna habebant, alil sine scutis solis bastis prœlia bantur, et illi quidem thureophori, id est, scutati nominabantur, hi vero hastati: nam contarium ha stam appellabant 33. Equites acrobolistas, id est, jaculatores ve lilares, qui eminus feriunt et proeliantur, alii rhi ctariis, id est, jaculis utebantur, alii arcubus: et alii ex illis eminus conjicicbant lastas, alii directe procedentes, alii circunicursaudo, quos hippacon tistas, id est, equestres jaculatores dixerunt, alii arcubus feriebant, quos id est, eque stres sagittarios. Quidam ex illis expeditis et veli taribus jaculis utebantur, et cum semel atque iterum jaculati fuerint, de cætero confligunt cum bostibus, vel bastis, quas habebant relictis, vel expeditis jaculis, vel spathis suis utentes: et istos vocabant velites. Quidam ex illis secures parvas ferebant, aciem undique acutam, quasi dentes cum exacuuutur habentes. Et equestrem aciem (quem admodum paucis complecti potui) ad hunc modum armabant antiqui. 34. Pedestrem aciem ab antiquis sic invenimus descriptam esse. In tres enim partes copias suas dividebant, quemadmodum a nobis superius memo ratum est: et primam, gravem armaturam, alte ram pellaslas sive cetratos, tertiam levem armatu ram vocabant. Et gravis armaturæ Macedonico more ponderosissima arma fecere, quemadmodum Alexander Macedo facere solebat. 35. Etenim scuta illis faciebant rotunda, ma gna, oblonga, quæ thureos appellabant, et maclae ras quas parameria appellabant, et loricia, id est galeas, et clibania, id est thoraces, et cassides, et Scribe, Scribebatur, Scribebatur, Locus corruptus est. Restituo, ac lego

- A manicellia, et chalcotuba, quæ antiqui pericnemi- das, id est, écreas æneas nominabant, et hastas longas. Εt gravem armaturam sic armabant. 36. Levem armaturam levissimo omnium appa- ratu tegebant : neque enim clibania, id est, thora- ces, neque loricia, id est, galeas, neque chalcotuba, id est, ocreas æneas, neque thureos, id est, scuta magna habebant, sed eminus conjectis telis pugna- baut, ut sagittas, vel rhiclaria, id est, jacula vel saxa projicientes alia manu, alia fundis. Vestes habebant firmas vice loriciorum et thoracum et hu- 37. Peltastarum seu cetratorum agmen, quod recentiores rei militaris scriptores prætermiserunt : arbitror enim cum levi armatura ab iis scriptoribus confusos esse. Habebant autem bi armaturam, sed leviorem aliis : habebant autem peltam, id est, scu- tum parvum, et hastas, quæ ab antiquioribus sa- rissæ dicta sunt : sarissa autem basta erant longa interdum quatuordecim cubitorum, interdum sede- cim cubitorun. Hæc erat forma armandi Macedo- nica. Peltastarum armatura medinnı quoddam inter gravem et levem armaturam tenebat, gravior levi, et levior gravi armatura. 38. Gravi armaturæ adfuit quoque et aspis Mace- donica ærata non admodnm concava, id est, scu- tum rotundum magnum, simpliciorem habens caví- lalem, mensuram trium spithamarum, id est, do- drantium. Erat autem hasta non minor octo cubitis, Hasta longior eo usque ducebatur, quo homo viribus suis expedite eam tractare potuerat. hostibus propter aciei instruendæ modum inexpu- ipso condigendi tempore, densata acie ad unus- cujusque stationem, cubitorum duorum locum oc cupans, sarissam, id est, longam hastam manu tenens, sedecim ut quidam putant cubitorum, re- vera autem quatuordecim cubitorum. Ex iis, qua- tuor cubitorum spatium, manus in posteriorem par- tem occupant, reliqui decem cubiti in anteriorem partem ante corpora protenduntur. Atque haec do separata nuiuscujusque singularis viri armatura, ex antiquis et recentioribus rei militaris scripto- ribus collegiinus et descripsimus, ut istorum no- titiam cum habeas, quod conducibile tibi fuerit De exercitatione equestri et pedestri. 1. Deinceps jam de exercitatione quæ bellica certamina debet anteire, numero et paucis, o im- perator, verba faciam, ut per istas exercitationunt periclitationes ad vera pericula eos assuefacias. NOTÆ.

Imperitia enim ad subitas et irruentes rerum aggres- siones cæca et inscia esse sulet. 2. Ilieme aut alio quovis tempore, quando inter- missio belli est, aut excursionum in hostili terra relaxatio, assuefaciendi ad patientiam laborum sunt milites, et bellicosi operosique assiduitate reddendi sunt, neque in otio et desidia esse sinen- di. Etenim otium languida et soluta facit corpora, desidia timidas et effeminatas reddit mentes. Vo- luptates enim quotidie inescantes fortissimum quemque corrumpunt. Quando autem longo tem- pore interposito ad labores veniunt, neque libenter sustinent, neque diu durant, sed statim refugiunt priusquam periculum laborum bellicorum fecerint : sin in periculum venerint, facile iterum discedunt, neque ad perferendos labores, neque ad susci- pienda pericula idonei sunt. Quare bonum ego ju- dico imperatorem, qui tum præparat, tum dispo- nit omnes res, omniaque negotia ad usus bellicos spectantia, quando rei bellica nulla necessitas urget. Exerceto autem eos his moribus et institu- us: 3. Primnm, unusquisque miles in aliquo negotio sit. Graves autem, id est scutatos pedites, vel qui universam armaturam gestaut að singulare certa- men cum scutis et virgis inter se exerceas. 4. Ad conjicienda eminus jacula, et matzumar- bulum, quod nunc dicitur saliba, vel tzicurim. 5. Levem armaturam exercebis, ad sagittas cele- riter jaciendas, in hastam aliquam altam eminus defixam. 6. Ad jacula eminus conjicienda, et fundas, 7. Equites exercebis ad sagittas celeriter jacien- das: celeritas enim præparat sagittam, ut facile et cum impetu ex arcu excutiatur: quod necessa- rium est, et iis qui equis vehuntur in primis conducibile. 8. Atque etiam ut 'pedites similiter eminus ja- ciant sagittas, sive in hastam, sive in quodvis aliud signum. 9. Ut sagittas in omnes partes equo currento jaciant, ante, retro, dextrorsum, sinistrorsum. In equum ut exsilire possint. 10. Ut sagillas contento jaciant ex equo cur- rente, unam, atque item alteram, et intentum ar- cum confestim in corytum ponant, si latus satis corytus fuerit: sin minus in semicorytum ad hoc Ipsum opportune factum ponant, et bastam hume- ris suis gestatam statim in manus sumant. Postea- quam autem arcum in coryto intentum habuerit, et sumpserit. hastam, in humero iteruma hastam statim ponat, et arcum sine mora assumat.

- 11. Ut invadant se mutuo duo viri, et recedant, et rursus ingruant, et evolvant se ad modum pa- racontarii. 12. Utile vero est in ipso itinere faciendo, ut quidam ex illis suis locis se exerceant, et conen- tur hæc ex equis facere. Hoc modo ipsum iter expeditum erit, et equi minus atterentur 43. Si contingat in expedito commorari exerci- tum, id est, in eo loco ubi coactus est, omni eo tempore ne unus quidem ex militibus, quantum fieri potest, otiosus sit, sed ad laborem, ut dictum est, assuefaciendi omnes sunt, et interdum præ- dicto more exercendi, interdum in acie, et inter se, interdum in armis suis detergendis et nitidandis occupentur. Otium enim non solum ignavos et effeminatos facit, sed etiam ad inania quædam et turbulenta cogitanda animum traducit. Ad volun- tarios labores si se exerceant, facile etiam coacti labores perferent, et ad imperata facienda aptiores erunt. 14. Nec sigillatim modo exercebis eos, sed gene- ratim etiam assuefacies, ut suas stationes perfecte cognoscant, et in illis commorentur, et aspectu, el nomine familiariter se mutuo agnoscant, et sub quo præfecto miles unusquisque sit, in qua cohorte, et quibus cum viris in contubernio colloce- Eur. 45. Cognoscat etiam celeriter mandata, quæ a prefectis dantur. Cum præcipitur, ut extendatur acies sive in longitudinem, sive in latitudinem, vel ut cogatur, et contrahatur in densitatem, vel ur inclinatio flat in dextram, aut sinistram partem, vel ut ordinum commutatio, et intervalla stationum a viro ad virum fant, vel ut separata singuloruin agminum densitates, vel raritates, vel ut mutui occursus, et discessiones, sive adventantium, sive recedentium sint, et contuberniorum, sive ordinum inter se partitiones, separationes, et instructiones fiant. 16. Ve. ut phalanx, id est, universa acies aut in arctum contrahatur, aut in longitudinem produ- catur, vel ut distomos, id est, anceps acies fal, hoc est, quando ουραγοί, id est caudani, post uni- versam aciem conversi adversus hostes, qui cir- cumvallare exercitum conantur, quasi præstites pugnant, et a tergo similiter dimidium contuber- nium ad illos convertunt, vel ut istarum commuta- tionum inclinationes et traductiones fiant. 17. Qui ad ista assuefacti sunt milites, celeriter, ut ita dicam, et sua sponte ad aciein hanc feruntur. Qui istarum rerum insueti rudesque sunt, magno cum negotio et molestia ad imminentia pericula in 18. Ubi exercitum diviseris, sine ferreis armis inter se committantur, vel cum hastis sine cuspide, vel sagittis similiter, vel, ut praediximus, pro gla-

diis ulantus virgis, vel calamos pro baslis tradas. Sin glebas habeat tellus in qua exercentur, confi cere eas jubebis in se mutuo inter conligendum interdum clarzaniis, vel iis siinilibus iu praelio utantur. 19. Acclives illis colles monstrans, jube ut cum cursu conscendant: et in eos, qui jam colles occu pant, jube alios quosvis milites invadere, qui illos si possint depellant. 20. Ubi mnilites jam exercueris, illos dimittes, et aliis trades illorum arma, et manentes, alque in hac exercitatione strenue se gerentes, collaudabis; eos qui socorditer et effeminate se gerunt, exacues, et excitabis ad offensas illorum corrigendas. 21. Tali enim industria ac exercitatione non 80 lum ad labores paratior est exercitus, verum etiam sanitatem melius tuetur, et cibo potioneque suavis fruitur, quanquam vilior ac tenuior fuerit. Εt cor pus valentius firmius habet, si sudoribus, caloribus, apricationibus, frigoribus, tempestatibusque as sucfactum fuerit. 22. Similiter exercebis equites, ad decertationes quasdam et dimicationes, insectationes, conflicta tiones, velitationes, et sagittarum jaculorumque emissiones, et quæcunque deinceps tibi fusius exponam. 23. Hæc faciant in locis planis et campestribus, et ad montium pedes, et ad aspera quoque loca quantum possunt accedant. 24. Non modo mihi, verum etiam majorihus no stris visum est pernecessarium esse, ut cum in campestribus et planis locis ad cursum exercean tur equi, tum etiam in editis et condensis et aspe ris locis, ut hæc loca aginine facto transeant, atque etiam ad declivia similiter se præparent. Si enim ad hunc modum assuefacti fuerint, neque homines neque equos ullus vel offendet vel lædet. 25. Astate ne equum ad crebro bibendum assue facias. Qua de causa ininus utile est propter flu vium castra ponere. 26. Aciem horum instruas in asperis et aviis lucis, et cohortem ipsam permitias ita uti est in structa, agmine facto ea loca conscendere atque iterum descendere. 27. Quicunque suis equis parcentes iis exercita tionibus abstinent, hi quantum in se est suam ipsorum salutem produnt. 28. Deinceps par est, quanquam verecunde, pau cis tamen veterum motus bellicos et præcepta ex planare, ut in illis quoque cxerceas tuos, et illos tum dicto tum facto ad rem bene gerendam, et rem militarem cognoscendam excites. Nam posteaquam Scribebatur, Scribebatur, Scribebatur,

unumquemque militem tum equitem, tum peditem c seorsim exercueris, unamquamque etiam cohortem sive bandum separation etiam ad hunc modum exer. cebis 29. Cohorte equitum ex ordinibus sive contuber niis disposite et ordinate constituta, narrabit man dator imperata illis ad hunc modum 30. Ubi conflictatio est, nullus anticipet, nullus tradat, donec hostes tuos persequaris. Si extra con spectum frontis exercitus iveris, intuere in cobor tem, persequere, non quasi ignavus, sed quasi fore tis miles, neque ullius exhortationis gratia, aut ulla alia de causa cesses. Custodi, miles, stationem tuam. Observa tu, signifer, ubi hostem expugnaveris, ut eum persequaris. Si extra conspectum aciei disces seris, ne vehementer in campo curras, ut ne aciem tuam dissipes. 31. Cohortis equitum exercitatio per se talis est, ut ordinate se quasi in acie moveat, vel cursu ad aliquod signum contendat, et ibi consistat: et quando ciere cohortem vis, voce, vel buccina, vel autu flamuli significare oportet, et sic cieto. Quando autem eos consistere vis, vel voce illis significato, Sta: vel scuti stridore, vel tauræa. Et hoc unum movendi genus est. 32. Aliud movendi genus est, ut æquabiliter pro cedant, lazo quodam disjuncti intervallo, et tum præcipe his verbis: Aquabiliter procedite. 33. Aliud genus est, ut ad latus idonee densen tur, et ad caudam similiter densentur. Hoc verbum id est, densari, significat cogi in unum, vel lateribus atque humeris prope ad se mutuo accedant. Præcipe ut ad latus se densent decani əd decanos, quintani ad quintanos, quartani ad quar tanos, et densentur omnes, ut dictum est, latera lateribus adjungentes: neque in alteram partem densent se ad medium statorem, id est, signiferum, ut hinc atque illinc ei adjungantur: breviter enim et ordinate talis densatio fit. Quemadmodum aulein decani æqualiter se in fronte contubernii collocant, sic et quartanos sive caudanos æqualiter se a cauda contubernii constituere oportet: illis enim ordiue et disposite collocatis, si inter configendum prioree stationem suam deseruerint, prohibentur tamen ab illis tergiversari aut retroferri. 34. Aliud genus est, quando in caudam, id est, extremam partem densantur: non modo enim quod ad latitudinem pertinet densari acies debet, veruni etiam quod ad altitudinem spectat, sæpe humeris ipsis inter se adjunctis. Scribebatur, Scribebatur, Scribebatur, Scribebatur, Scribe,

35. Aliud genus est, ut post perfectam ad latus deusationem, sic densati ambulent: et quando sa gium conjici incipiunt, tum præcipe id est, gittæ Feri: decanis et quintanis in anteriores partes in clinantibus, et sua ipsorum capita cum scutis suis, atque equorum colla aliqua ex parte tegentibus, et hastas humeris gestantibus, scutis etiam tectas suis procedant ordinate, cum tripudio, id est, mediocri quodam motu, qui calpa dicitur: nec impetuose cur rant, ne contentionis celeritate ante manus conser tas, quod valde periculosum est, perturbetur acies, sagittariis interim, qui a tergo illorum sunt, sagit tas jacientibus. 36. Aliud genus est, ut incursione interdum per sequantur quasi cursores, quos nunc proclastas no minant: interdum ordinate ut defensores, quos nunc vindices appellamus: et si quasi cursoribus præcipere oportet, dicendum est, il est, Cursu contende, et unius milliaris spatium incursio nem hanc faciant. Sin quasi defensores, præcipien dum est hoc modo, id est, Cum acie procedito, et ordinate ac distribute procedant. 37. Aliud genus est, ut retrocedant paululum, et rursus convertantur: et quando illos retrocedere vult, cursor clamel, Feri et retrocede. Ubi autem retrocesserint ad unum, aut alterum sagitta jactum, defensores rursus appellet his verbis: id est, Verte, contende: et confestim rursus vertent se contra hostes. Hoc fa ciant non modo antrorsum, sed etiam dextrorsum, lævorsum, rursumque ad secundam aciem: neque in ipsa versione, sed etiam intervallo interjecto ver tant se saepe, et id est, universo agmina facto contendant contra hostes. Inter exercitandum bastas ipsas in altum sublatas, non in latus obliqua tas babere oportet, ne equi in exercitatione hac et contentione impediantur. 38. Aliud genus est, ut ordinale se in levam, aut dextram transferant, quod lateranis et cor nistitibus opportunum, commodum est, id est, iis, qui ad circumveniendos et circumcludendos hostes constituti sunt. Et si in dextram partem traducere cos cupias, iis verbis fat il est, Transfer te ad dextram: sin levorsum velis, tum dicas Transfer te ad lævam: itaque transeant, si una cohors debeat, una, sin plures, una parte traducta, reliquæ simi liter per cohortes transeant. 39. Aliud genus, ut in quibus consistunt locis, in eisdem interdum se vertant, interdum vero fron tem acici comniutent. Si repentinus aliquis molus Posteriores Græci dice Hall, pro sive Interpungendum scriben dumque Item scribe, Sic in Checi codice videtur fuisse. In aliis deest "Ira µn oi lzzow. Sie erat et in codice Pisto riamo pro

A retro fat hostibus a tergo imminentibus, præcipe hoc modo : id est, Converte : el in statione sua consistentes, ad caudam se solum convertant, signiferis et præfectis solis ad cauda frontem pervenientibus. Sin magna vis hostium iugruat, tum præcipe, Μετάλλαξον, Transmuta, et integra tum colors se transmutet. 40. Nec vero in longitudinem solum instruere id est, confertim utile est, sed etiam δρουγγιστι, instruantur, ut exerceant se, et contendant varic in directum per retrogressiones et conversiones, per repentinas hostium incursiones, ut quadam cum celeritate possint afflictis opem ferre. Si ad hunc modum assuefactæ cohortes fuerint, com- mode poterunt in cursores, id est, proclastas, sive propugnatores, et in defensores, sive vindices, et praesidiarios, ad omnem usum iustrui. 41. Talis igitur exercitatio diligenter in plurimis est adhibenda, siquidem omnia a militibus cogno- scenda non sunt. Non enim oportet omnia in vulgus efferri, ne ab hostibus ea agnoscantur. lis autem motibus prædictis ad omnes usus belli cohortes habiles fiunt, ut tum in cursores, tum in defensores, tum in lateranos, tum in cornistites, ubi opus est, cooplari assumique possint. 42. Banda autem, sive cohortes quadam consen- sione et instructione, quasi in acie ipsa jungenda sunt. Sed ne universe exercitationes et molitiones hostibus agnoscantur, nunquam ante confictationem ipsam universae copiæ simul, id est, in prinam et secundam aciem exercitationis causa transferantur, vel ad lateranos, vel ad cornistites, vel ad eos qui id est, confertim, et clam adoriuntur, vel ad occultas insidias; hujusmodi euim consilia imperatoria divulgari et in vulgus efferri prius- quam cum hoste confligas, inutile est. Sed ad præsentem rerum usum ex tempore talia adhibenda Sunl. in instructione magni exercitus collocetur, ut im tres partes exercendi dividantur. Si bandum, sive cohors per se exerceantur, maximam illorum partem in cursorum agmine pones; ex equitatus simplici- bus contuberniis hinc, atque illinc æqualia cornua - defensorum loco pones; alios autem paucos equites emiuus ante conspectum illorum pones, ut quasi ad confligendum cum illis se præparare possint. NOTÆ.

smpetu facto cursores se a defensoribus separant, et ubi recta unum atque alterum milliare excurre- rint, dimidium illius spatii revertantur, et interdum dextrorsum, înterdum lævorsum se currendo obli- quent, sicque tertio quartoque faciant, rursusque orbiculate procedant, postea spatium illud pereur- rentes, quod inter eos et defensores est, unde exie rant, cum defensoribus quasi instructis in acie lis 45. Drungo, id est, integra cohorte milliaria exer- citante se, idem facies, et cohortem in cursores et in defensores divides, et eos qui cursores sunt, in- terdum defensores facies, interdum contra, ut ad omnein usum parati sint. 46. Similiter facies, turma aliqua se exercente, et acie prima aut secunda hoc faciente. Adverte autem potissimum has orbiculatas cursorum incur- siones, ubi diversa et varia banda sive cohortes fue- rint, ut in duas sortes dividantur, et contrario inter se motu currant, et obviam sibi mutuo fiant, altera foris, altera interius currendo, ut ne impedimento equitibus sint. 47. Deinde latrones sive lateranos et cornistites, id est, eos qui ad circumdandos a dextra parte hostes locaturi, separatim cum illis δρουγγιστι, id est, confertim et simul incursando exerceas. Sed id praedictis de causis quantum potes clanculum facias. C sus exsistentem, tuos instruxeris, accura ut exa- quentur illis, et non circumveniantur ab iis. In iis quæ cominus sunt perfice ut hostes a tuis circum- dentur, paucis equitibus per simplicia contubernia usque ad unius atque alterius cohortis multitudi- nem quasi hostibus præpositis, ut adversum eos tum ad lunandum, tum ad circumveniendum eos, cornistites dirigant. Deinde sic qui cum illis ver- quasi maza simul clanculum ipsi soli de improviso contentione quadam celeri excur- rentes, a tergo, id est, postica parte hostium illos invadant. 49. Hææ igitur exercitationes simplices sunt, com- muniter tamen multas cohortes, et privation unam- quamque cohortem idonee exercent, et inimicis acies nostra minime aperitur. Istæ exercitationuin formæ scriptis tradendæ turmarchis tuis sunt, et re- liquis cohortibus quæ separatim exercentur. 50. Assuefacito ad hujusmodi exercitationes, non solum in campestribus, sed etiam in aviis et aspe- ris, in arduis et acclivibus, in declivibus et pronis locis : et ipso æstus squallorisque tempore utile est

patientiam laborum exercere milites: nemo enim Scrile, Delen dum censeo, Scribe, scit quo tempore bellum futurum, et quidnam in bello usu, venturum sit. 51. ha exercitatio instituenda, quasi bellum ip sum gereretur. Itaque utilitatis causa ne belliei quidem temporis similitudo prætermittenda est nam hæc assuefactio periculorum longe robustiores milites facit. 52. Quoniam equestrem exercitationem aliqua ex parte attigimus, sic pedestris aciei exercitationem non prætermittemus, quam vel ex antiquis, vel ex recentioribus rel militaris scriptoribus accepimus. 53. Pedestris aciei primum contubernia descri bantur, quemadmodum antea præcepimus, ut qua dam ad lavam, quædam ad dextram cohorts sive præfecti collocentur: cumque præfectus simul cum signifero et mandatore, et buccinatore procedit, se quantur quemadmodum constituti fuerant lochagi, id est, præstites et decani sinistri lateris primum, deinde dextri. 54. Ubi in exercitationis sive instructæ aciei loco fuerint, stet praefectus, et cum eo siguifer, et si quis alius eum eo esse consuevit, instruanturque contubernia hinc atque illine, primum, quemad modum explicatum antea est, laxiore et rariore in tervallo, ut ne a se mutuo affligantur: deinde ad sedecim virorum altitudinem, id est, profundita tem. Cuspides hastarum sursum erectas habeant, ne ab illis impediantur. Ante frontem aciei ambu lent mandator et campiductor, id est, dux viarum, hic quidem ut vias indaget, et eos ducat, ille vero, ut ex imperio præfecti mandata det. 55. Si cohors exercenda sit, cohortis præfectus ante eos cum mandatore et campiductore ambulet. Sin turma exerceatur, nemo anteambulet nisi tur marchus et eques cum mandatoribus duobus, et campiductoribus duobus, stratore uno et spatialo uno, id est, armigero qui turmarcha arma gerit, donec prope confictationcin ipsam venerint copia; tum certe ad locum sauin et stationem in cohorte et bando suo tuto accedat. 56. Neque cum hostibus confligat ille, neque buc cina, quamvis complures fuerint, in ullo id est, triente exercitus personet nisi merarchæ, sive unam turmam triens habeat, sive plures, ut ne tumultu aliquo impediantur mandata exaudire. Et gravis armatura, id est, pedites scutati, ad hunc modum instruuntur. 57. Levis armatura diversis modis instruitur. Qui olim, nunc sagittarii noninantur, Scribebatur, Sic codex Checi pro, Pistorii

interdum a tergo uniuscujusque contubernii pro mulütudinis ratione collocentur, ut scutatorum sin- gulis contuberniis quaternionibus unus sagittarius respondeat. Interdum in ipsa contubernii altitu- dine scutatus et sagittarius alternatim stent, inter- dum in contuberniis et cornibus, id est, extremis oris copiarum, interius equitibus, sæpe etiam exte- rius haud longe cum paucis scutatis ad defenden- dos interiores equites, si multa levis sit armatura. 58. Qui rlictaria, id est, jacula vel txicuria, vel barducia habent, il vel a tergo sculatorum, vel in extremis oris aciei, et non in medio, locentur. Fun- ditores omnes in extremis oris aciei. Nunc autem sagittarios reliquosque jaculatores a tergo contu-B berniorum adversum eos qui contraria exercent, vel quemadmodum usus requirit, collocabimus. 59. Equites in ipsis oris aclei pedestris collocabis. Quæcunque autem robustiores cohortes sunt, com ducibus suis in exteriori loco collocentur. Et si complures equites fuerint qui duodecim millium numerum excesserint, tum ad decem virorum alti- tudinem fiant : sin pauciores, ad quinque virorum altitudiuem constituantur. Sint autem quidam supra Justum numerum, qui ultra currus a tergo in subsi- diis locentur, ut si a tergo hostes invaserint, oceur- raut illis : sin minus, lateribus adjungantur. 60. Laxiore primum intervallo instruantur isti, ut si aliqua occasio exercitus commutandi fat, mi- nimum impediantur. 61. Præcipies equitibus, ne nimis impetuose cur- sent in hostes, neqne a pedestri acie longo inter- vallo discedant, ne si forte iusidiæ fiant, et hostes retro in eos se convertant, pedites borum praesidio destituti aliquod vulnus accipiant. Si pressi adino- dum dissipatique fuerint, tum retro ad currus suos conservandos, qui a tergo aciei pedestris instructi sunt, se conferant, nec eos prætereant. Sin ne sic quidem resistere possint, ex equis descendant, et pedibus seipsos defendant. 62. Si aciem instruere exercitus voluerit, non tamen eo die configere, si adversarii in equites irruerint, et nequaquam sustinere ens tui potuerunt, ne praestolentur eos in aciei cornibus sisteulo, sed retro cedant ad extremas oras aciei et curruum. Quod si flat, majore intervallo opus est, ut disce- dentibus jamı tum equitibus cæteri angustiis non nimis premantur, ne hostium sagittis lædantur, 63. Hæc tempore prælii maxime flant : hac de causa enim hæ exercitationes maxime suscipiuntur.

64. lis rebus igitur descriptis, præcepta a nobis et institutiones pedestris aciei, quemadmodum et equestris, explicandae tibi ac proponen«la sunt. 65. Quando ad exercitationem omnes instructa aciei cohortes convenerint, hæc illis mandator pra cipiat: Cum silentio omnes imperata facitote. Ne perturbemini. Stationem vestram servatote. Color tem sequamini. Nemo cohortem suam deserat. lui micos persequamini. Hac oratione babita, ita quiete et remisse se movebunt, ut nemo ne susur ret quidem. 66. Exercitandi ad hæc sunt voce vel nuta et signo aliquo ut moveant et stent, laxentur et in altitudinem contuberniorum dividantur, incedant æquabiliter et ordinate, in frontem, id est, directe, ac variis modis diversisque se contrahant et den sent, tum in longitudinem, tum in altitudinem phulco ambulent, sicque quasi in ipsa proelii acie essent, ad eam formam confligant. 67. Exerceant se quoque ad hunc modum: in terdum cum nudis spathis, id est, gladiis: dividan tur in diphalangiam, id est, duplicatam aciem, et rursus in pristinam formam redeant: dextrorsum et lævorsum se obliquent, et in cornu se infectant, id est, dextrorsum procedant, et rursus pristinam ad formam redeant et ancipitem aciem instruant, id est, ad accipiendos utrinque hostes paratam, et rursus ad pristinam formam redeant: in dextram et lævam se transferant, densent se et dilatent, id est, diffundant altitudinem contubernii, a tergo communiter, et rursus ad pristinam formam re deant. He formæ propter varias circumstantes causas exercendæ sunt. 68. Vocis igitur aut nutus signo aliquo movent et consistunt. Quando movere eos vult, buccina vel staurea, vel voce sua significat campiductor, et moventur: quando vero consisiere eos vult, tuba, id est, parva buccina, vel voce el nutu manus si gnificat, et consistunt. Propterea autem voci et siguis assuefaciendi sunt, quia curruum tumultus ingens spe, saepe pulvis, saepe caligo magna obversatur. 69. Attenuantur contubernia, quando sedecim virorum altitudinem habent, et eos in longitudi nem aciei potius diducere vel ornatus causa alicu jus, vel ut alicui alteri aciei exæquentur, cupis. Praecipies autem his verbis:: id est, Exeas et exibunt statim unus post alterum se separans. Itaque altitudo contuberniorum attenuatur, et longi tudini aliquit adjicitur, et altitudo nunc tantun modo virorum octo fit. Si vero quatuor solum viro Fum altitudinem vis esse, dic rursus: id In Palatino codice erat quemadmodum in ejusdem j fine Utrobique scribendum censeo Scribe, Scribebatur Εt sic eral in codice Pistorii. Scribe,

est, Exeas ; et exibunt omnes in unam solum par- tem, dextram aut sinistram. Hoc enim diligenter observandum est, ut omnes unam in partem ve- aiant et exeant. 70. Jubeantur incedere sequaoiliter et ordinate. Quando quidem in acie cæteros antevertunt, et Inequaliter eunt, iis verbis præcipies : Ἴσον τὸ μέτω id est, qualis sit frons, et statim sequalis erit. 71. Contrahitur vel densatur exercitus, quando dnobus aut tribus sagittæ jactibus ab hostium co- piis cum abest, et frontem utriusque exercitus committere vult, contractum et densarum ad me- dium locum tum longitudinis, tum altitudinis eousque frontem adducit, ut qui in anteriore parte β instructi, et qui in lateribus fuerant, intra curruum complexum quasi contineantur. Hæc forma potest esse lum stante, tum movente exercitu. 72. Precipiendum quoque ουραγοίς, id est, ulti- manis, sen caudanis persæpe est : et eos qui a tergo sunt impellere oportet, atque ad usum om- nem militarem incitare, ut ne aliqui, ut fieri so- fet, præ metu remaneant. 73. Plulco ambulant, quando junctis copiis hom stium simul et nostris, sagittæ conjici incipiunt, et qui in fronte instructi sunt, zabas, loricia, id est, galeas non gestant. Cum præcipitur illis, id est, Densato, tum qui in fronte instructi fuerint, densant scula sua donec sibi mutuo appro. " pinquaverint, ventres suos usque ad suras et genua scutis suis operientes: qui a tergo illorum stant, scuta sua supra cos traducentes, et in anteriore illorum parte ponentes pectora, et vultus illorum tegant, sicque cum hostibus confligunt. 74. Quando autem densata acies ad unius sagittæ jactum ab hostibus abfuerit, et conflictatio futura est, licito, Έτοιμοι, id est, Parali. Alius statim exci- id est, Jura : et confestim piat, et clanet, Βοήθει, una claraque voce omnes personent, Ο Θεός, id est Deus. Ibi tum leves sagittas altius injiciant. Sco- tati qui in fronte constituti sunt, ubi prope hostes D fuerint, si malzucia vel tzicuria, vel rhiclaria ha- beant, humilius conjiciant ea : sin minus, praesto- Jantes donec cominus venerint, et cum jaculantes, vel conjicientes tela, gladios distringant, neque re- trocedentibus et tergiversantibus hostibus excor- rendo, sed in acie consistendo pugnent. Qui a tergo ¡llorum stant, sua ipsorum capita scutis suis tegen- tes, anterioribus bominibus cum jaculis suis suc- currant. 75. Qui in fronte exercitus sunt, sibi ipsis dili- genter provideant, donec cominus ad manus ven-

- A tum sit, ne si zabas aut chalcoiuba, id est, ocreas æneas non habeant, sagittis ab hostibus confodian- tur. 76. Dividuntur in diphalangiam, id est, duplica- m aciem, quando acies instructa directe ambulat, atque ante ac a tergo imminent hostes : ibi tum si ex sedecim fiat contubernium, et in conspectu fue- rint hostes, et cominus manu configere voluerint, precipe ut per octo se dividant, et octo in dipla- langiam statim, id est, duplicatam phalangem di- vidantur, sicque ocio contubernales immoti stabunt, alii octo conversi et moventes se în contrariam par- tem, ad duplicatam quasi aciem se dividant, re- liqui ad octo vel quatuor altitudinem consistent. filiis precipiendum est, id est, Firmi state se- cundi, et in duplicata acie qui estis, exite. Secundi autem sunt qui επιστάται, id est, astiles nominan- tur, qui sub decani protestate sunt. Hi conversi tam prope ad se mutuo accedant, ut paulo amplius vesti- gii intervallo distent,ne utrinque conjecta ab hosti bus sagittae, terga utrinque spectantium lædant, sed oppportuno aliquo in loco cadant. Deinde sic illis prae- Revertimini : et rursum, si usus cipito, Υποστρέψατε, fuerit, conversi ad pristinam aciei formam redeant. 77. Si, quemadmodum usu venire plerumque potest, majores hostium copiæ a tergo, id est, post instructam aciem curribus non sequentibus inva- dant, tum secundi sive epistalæ, id est, astiles, consistant, et primi sive prestiles, qui lochagi no- minantur, contra eos eant. 78. Diphalangiæ, id est, duplicatae aciei usus est, quando currus non sequuutur, vel si sequantur, ab hostibus tamen populantur. Hos autem omnina oportet pedestrem aciem instructam sequi, nisi forte equestris exercitus cogatur pedibus ire, idque tem- poris vel curribus, vel alia quapiam materia a tergo egel. 79. In dextram et laevam partem inclinantur, quando in alteram pariem acies obliquatur, vel ut producatur acies, et circumveniat hostes, vel ut ne εircumveniatur ab illis, vel propter loci opportu nitatem, vel propter loci angusti transitum. Si dex- trorsum traducturus aciem es, præcipe iis verbis, Ad hastam declina, eoque se armati fectant : deinde id est, Converte te, et ad pri- præcipe, Επίστρεψον, stinam formam redibunt. Sin eos ad kævam decli- nare volueris, pracipe, Ad hastam declinans te nove : atque hac per- inde ac superiora faciant. id est, anceps motus est, quando inimicis subito auto et a tergo invadentibus, non in diplalangiam, id est, duplicatamn aciem copiæ di- viduntur. Præcipiet contuberniis ut stationem suain custodiant, et dimidii contra eos qui primo veniunt ad standum se aptent, dimidii contra ad tergum conversi. Qui in medio consistunt, capita sua scutis legant. 81. Dextrorsum aut lævorsum mutautur, quando ✓

necessitate hoc postulante, ad dextram aut laevam transferre vis exercitum. Præcipe iis verbis id est, Transfer te ad dextram; vel rursus, ad lavam. Una cohorte transeunte, universa acies ad eam partem transeat. 82. Rarefiunt sive dilatantur acies, quando den- salas eas dividere volueris, et junca contubernia separare, et universas copias in longitudinem pro- ducere. Praecipies autem iis verbis: id est, Dilata in utramque par tem, et diffundantur statim. Hæc forma tum ambu- lante, tum stante exercitu fieri potest, duobus cor- nibus exterius mutantibus, sive turma sit, sive exercitus. 83. Densantur vel duplicantur contubernia, quando ad quatuor virorum altitudinem stant, et duplicare eum numerum vis, et idonee ad altitudinem con- tubernii Armare contra hostium aciem, dices : Είσω id est, Ingredere, et statim octo erunt. Sin eos sedecim volueris facere, rursus dices Είσελθε, et umus post alterum euntes ad suam stationem dupli- cantur, et fient sedecim altitudine. Ab uno autem latere solum exeant, sicut antea præcepimus. Sin ad triginta duo virorum altitudinem contubernia, quod minime necesse est, facere vis, prædicito: id est, Manipulus sub manipulo : atque ita duplicantur, et acies ipsa densatur, et longitudo ejus contrahitur. 84. Contrahitur, quando ambulante in directum C exercitu, non ante ejus conspectum hostes veniunt, sed a tergo. Tum si frontem, id est, lochagos sive praestites sedecim virorum transferre cupis, pre- cipe ad hunc modum : est, Commuta locum: et altitudinem contubernii transeuntes lochagi sive præstites, compluribus eos sequentibus, frontem novam ex adverso hostium constituant. Huc ante densationem exercitus sedulo fiat. Si jam addensatus fuerit exercitus, et hoc quod supra memoratum est, commode fieri non potest, dicito, id est, Couverte ; et quem- admodum ante stabaut conversi, solum ad ter- guin extremam aciem respiciant, lochago sive præ- stite in anteriorem partem minime spectante, sed ultimano jam in fronte constituto, quem οὐραγόν, id est, caudanum nominant, 85. Haec igitur exercitationes, tum ipso belli tem pore militem paratum et idoneum efficere, tum ante tempus belli, siue ferro armis aliis ad exercita- tionem idoneis, ad omnes formas bellicorumi mo- tuum, et ad omnem institutionem assuefacere pos- sunt. Ingenue, sine turba et tumultu dant, divisis sic inter se cohortibus, ut duas sibi mutuo acies oppositas faciant, sive ex una cohorte, sive ex plu- ribus ha acies instruantur 86. Non ignoro autem alias quasdam praceptioncs exercitationesque motuum scriptis ac litteris esse proditas, tum ab aliis, tum potissimum ab Æliano et Arriano, quibuscum cæteri quasi una voce con-

- sentiunt : sed ne ad nimiam longitudinem produ- catur oratio, uno quasi capite solum illa recitabo : de cætero autem propter longitudinem illa eadem prætermittam, partim propter obscuritatem atque inutilitatem, partim quia iis diligenter cognitis, quæ a nobis explicata sunt, experientia quadam ad- libita, facile ista ab eis sumi possunt. Valde etiam propterea insciti rudesque rerum videremur esse, si hæc quæ cum claritate quadam et perspicuitate exposita sunt, cum obscuritate iterum repoteremus. 7. Ab Eliano autem hæc nomina et hi motus id est, declinatio. Hanc autem recensentur: Κλίσις, declinationem in duo dividit, alteram ἐπὶ ἀσπίδα, ad clypeum, sive ad scutum, vel ad lævam, alte- ad hastam, vel ad dextram. Alius ram ἐπὶ δόρυ, apud illum motus est, μεταβολή, commutatio, con- versio, reversio, bifexio, triflexio, jugare, decu- riare, dirigere, evolvere, duplicare. Dicitur etiam inductio, dextra traductio, obliqua phalanx, recta phalans, incurva phalanx, interjectio, præpositio, impositio, suppositio, postpositio, appositio. 88. Nomina igitur motuum hæc sunt. Præcepta autem illis haec trade : Age ad arma. Assistite armis. Armatus ne discedat ab acic. Sile et attende præcipientem. Sursum hastas. Demitte hastas. Ultimanus contubernium dirigat. Custodi intervalla. Ad bastam declina. Ad clipeum declina. Procede. Directe procede. Altitudinem duplica. Recipe iterum. Laconicum ad hastam trivolve. Recipe le. 89. Sed ista atque alia item hujusmodi propter obscuritatem et inutilitatem huc usque distulimus, quia brevitatis et perspicuitatis maximam rationem habemus. 90. Hæc igitur a nobis de exercitatione equestri et pedestri, tum sigillatim per unumquemque mi- litem, tum generatim per cohortes atque acies, brevi commemorata satis sunto. Par est autem, et rei susceptæ idoneum, delinquentibus militibus multas imponere, ut eas cognoscant, neque ignorantia qua- dam in hæc supplicia illis constituta incidant. NOTÆ.

De multis militaribus. 1. Non modo in veris certaminibus, sed etiam ipso exercitationis tempore, omnes præfecti atque cohortes militares convocandi, et hæ leges militares recensendæ sunt, quæ multas has continent 2. Si miles quintano aut quartano suo adverse tur, castigetur: sin quartanus aut quintanus de cano suo adversetur, castigetur quoque. Siu deca nus centurioni, pari modo. Sin quis ex cohorte audeat hoc adversus suum ipsius comitem facere, capite plectatur. 3. Si quis injuriam a quoquam acceperit, ad cohortis suae praefectum referat: sin ab ipso præ fecto lædatur, majori alicui præfecto narret. suæ 4. Si quis audeat magicam exercere, quo tem pore militares domum suam remittuntur, perpetuo ab omnibus aciebus expellatur. 5. Si qui conjurationem aut pactum aliquod contra praefectum suum quavis de causa fecerint, capite plectantur, et in primis illi, qui bujus sedi tionis et conjurationis auctores fuerint. 6. Si cui custodia civitatis aut castelli alicujus commissa est, isque eam prodiderit, aut invito præ fecto deseruerit, extremo supplicio aliciatur: c 7. Si quis seipsum inimicis prodere velle depre hendatur, extremo supplicio afliciatur. Neque ille solum, sed is etiam qui cum conscius bujus facinoris, id ipsum tamen præfecto indicare poluit. 8. Si quis cum decani mandata audierit, non agat ea, castigetur. Sin propter ignorantiam offen derit, decanus ipse, qui hoc illi non indicavit, stigetur. 9. Si quis bestiam aliquam aut rem sive ma gnam sive parvam invenerit, et eam præfecto suo non tradiderit, tum ipse, tum qui conscius illi est, quasi fures utrique castigentur. 10. Si quis damnum municipi suo fecerit, et illud voluntate sua.non resarcierit, duplam illi mul tam persolvat. 11. Si quis aliquo vacationis tempore intermis sionem aliquam habeat, et eo tempore arma sua neglexerit, et decanus eum non coegerit nova com. parare, aut saltem præfecto suo hoc non indicave rit, tum miles, tum decanus castigentur. In codice videtur fuisse, Male. Rufus in Leg. milit. Apud Græcos posteriores est vagari, errare. Suidas Vide Glossarium nostrum. Deest aut tale quid.

CONSTITUTIO VIlI. Si quis præfecto suo non obtemperaverit, legibus castigetur. 13. Si quis damnum militi aut municipi fecerit, duplum illi restituat. 14. Si in hibernis fuerit exercitus, et in ipso iti nere dux vel miles damnum municipi fecerit, et illud iterum, quemadmodum par est, non compen saverit, duplum illi persolvere cogatur. 15. Si quis belli tempore sine commeatu, id est, dimissione exercitus, militem dimittere audeat, triginta nummis multetur. Hibernis autem duos aut tres menses hoc faciat: pacis tempore pro in tervallo loci commeatus sive dimissionis tempus militi concedatur. 16. Si cui custodia civitatis, aut castelli alicujus commissa est, et eam prodiderit, vel sine necessi tate aliqua ad vitam pertinente discesserit, cum posset locum defendere, capite plectatur. 17. He congregatis ipso exercitationis tempore militibus, et alio quovis idoneo tempore, ad militum et praefectorum scientiam multa le gantur. 18. Constituendæ præterea illis reliquæ multæ sunt, quæ belli tempore necessario servandæ sunt. 19. Post instructas cohortes, hæc illis legantur 20. Si miles belli tempore aciem suam aut co hortem reliquerit, aut aufugerit, aut locum in quo constituitur anteverterit, vel cadaver despoliaverit, vel ad insequendos hostes excurrerit, vel ad tul dum, sive impedimenta, vel fossalum, id est, ca stra hostium accesserit, capite multetur, et omnia bona detrahantur, et coborti universæ, quia aciem dissolvere cogitabat, et aliis insidias struebat, dis tribuantur. 21. Si universa aciei instructa, aut ipsius con flictationis tempore, fuga (quod absit!) nulla ra tionabili de causa certaque fiat, præcipimus, mi lites cobortis ejus, quæ primo terga dabat, et primum ex acie discessit, decimari, et a re liquis cohortibus sagittis confgi, quia aciem dis solverunt, et auctores omni ex parte hujus fuga fuerunt. 22. Sin quosdam ex illis sauciatos esse contin gat, eos omni hoc crimine liberamus atque exsol vimus. 23. Si bandi, id est, cohortis alicujus ab hosti bus ereptio fiat, quæ sine ulla certa aut manifesta causa discedit, hi quibus custodia hujus cohortis commissa est castigentur, et omnium subjectorum abjectissimi contemptissimique sint. Sin quosdam ex illis pugnando sauciatos esse contingat, istos hac multa liberos esse volumus. Scribebatur, Scribe,

24. Si jam fossato, id est, castris positis contin gat (quod absit!) alicujus turmæ sive aciei fugam fieri, neque ad defensores accurrunt, neque fusi el fugati ad castra contendunt, sed contemptu aliquo ad alia loca transvolant, hi qui hæc faciunt sic pu niantur quasi cæterorum proditores et contemptores. 25. Si miles un proelio arma abjiciat, puniatur is, quasi qui ipse se nudat, et hostes armat. 26. Si quis praefectus arma militi detraxerit, vel excusationen pro eo attulerit cur ad diem com meatus non venit, aut ubi domum venerat, ita ser vitio illum occupatum detinuit, ut stationem suam neglexerit, et arma contempserit, præter ea, quæ a nostro scrinio constituta sunt, castigetur, et mul tetur: imperator auri libra: turmarcha nummis triginta sex: drungarius, id est, praefectus cobortis milliariæ nummis vigiali quatuor: comes, id est, præfectus cobortis, nummis duodecim. 27. lis igitur multis militaribus descriptis, dein ceps tibi quemadmodum ducendus exercitus sit tum domi, tum foris, sive universus tibi ducendus sit, sive cohortes separatæ aliquæ, qualique cum con stitutione faciendum sit, exponam. De exercitus itinere. 1. Ubi in vestra ipsorum ditione cum exercitu iter fit, militibus præcipiendum est, ut neque præ dentur, neque populentur terram. Multitudo enim militum, si quando licentiam habeat, solute in omnia irruit: objecta enim ante oculos præda, ad cupiditatem inescatur. Ex quo fit, ut vestri sæpe vobis inimici atque adversarii sint. 2. Ne tardes in vestra cum exercitu ditione com morando, cum jam in hostilem terram irruere de creveris; nam et proprias fruges absumes, et amicos magis quam inimicos lades. Celeriter igi tur copias traducito, idque potissimum, si in fru giferam et fructuosam hostium regionem irru pturus es. 3. Frequentem exercitum, nisi hostes immineant, in unum locum ne cogas; otiosi enim nilites ad seditiones et perversas cogitationes se adjun gunt. 4. Sin usus aliquis hoc requirat, vel adnomii, id est, nominum describendorum causa, vel alicujus alterius rei gratia, ut cogantur in unum milites, quanta məxima celeritate potes, copias vel divide, vel exerce, et in rebus bellicis occupatos tene, quemadmodum in capite De exercendis militibus præscripsimus. Otium enim et desidia insolitas atque intemperantes fere cogitationes pariunt. Scribebatur, Scribebatur, Recentiores Græci, dicunt, excusare. Vide Glossarium nostrum. Scribe, Addendum neces sario,

- 5. Si bellum exspectes, in acie exercitus instru- ctus prodcat, sive per drungos, id est, cohortes mil liarias, sive per turmas, sive per integras acies iter faciat. Nam in acie esse milites, non solum in ho- stili terra, sed etiam in sua, perutile est, et tutiores 603 magisque exercitatos reddit. 6. Quumquemque drungum, seu cohortem mil- liariam Issuefacito, ut illorum impedimenta a tergo eam sequantur, cum privatis et suis insignibus, neque aliena admisceantur. Quando enim in nostra regione hostes neque adsunt, neque exspectantur, vel drungatim, vel turmatim ambulent, nec in unum locum conducantur, ut ne ſame premantur, neque facile al hostium speculatoribus numcren- tur, et pastus jumentorum omnes excdant. 7. Propinquis jam hostibus, ante sex, vel se ptem, aut etiam decem dierum pugnam, cumque prope castra ponuntur, si in ignota loca iter fa- ciendum sit, neque indigenæ ductores adfuerint, metatores sive mensuratores præmittes, ut loca anticipent, si nullus hostium timor impendeat, qui castrorum ambitum ante unum diem dimetiantur, in quo castra ponentur, et certam quamdam men- suram cum proportione justa unicuique turmæ tri- buant. 8. Idem faciant et anticensores; horum etiam officium est, aquarum pastionumque vim et co. piam advertere. 9. Si per aspera admodum loca iter futurum est, aut præcipitia, ant per avia et condensa loca, ali- quot ex exercitu præpara, et præmitte, qui quoadt fieri potest planam et directam viam eficiant, ut ne equi alligantur. Hi qui ad hoc negotium asciti sunt, neque speculationibus, neque ullis aliis mu- neribus faciendis inserviant. 10. Proleunte exercitu primus antecas tu ani- versi excrcitus imperator, et anteeas honoris tui causa, propter multorum timorem, cum universa expeditione tua et cohortibus tuis : extrema autem omnium impedimenta tua eant. 11. Ad hunc modum unusquisque tum turmar- D cha, tum drungarius, id est, tribunus minor, pro- deat, banc aciem servans, sive conjuncte omnes ambulent, sive seorsim. In fluviorum transitionibus aut aliorum locorum ignotorum, antecessores pra mitte, qui prius loca explorent, eaque qualia sint nuntient, ut quibusdam idoneis præfectis statim præmissis, diligenter asserves transitum. 12. Sin admodum lubrica, difficiliaque loca fuerint, teipsum oportet primum eo transire, deinde

ili consistere et commorari, donec omnes sinc offensione transierint. #43. Hoc enim virum nobilissimum et clarissi mum patrem nostrum regem Basilium fecisse co gnovimus, quando contra Germaniciam Syriae ci vitatem copias duxerat, et Paradisum fluvium an ticiparat, qui lampadibus in medio constitutis ipse sua ipsius præsentia atque ope, universum exer citum facile et sine offensione traduxit, qui sape manum illis afflictis porrexerat, et quosdam ex periculis eripuit. 14. Hæc, si hostes non immineant, imperator, facies; sin prope fuerint, tum in propria statione permaneas. Unusquisque autem præfectus sui ipsius cobortis aut turinæ curam suscipiet, donec omnes, qui sub imperio ejus fuerint, transeant, ut ue alius alium antevertendo, se mutuo perturbent atque afligent; tum enim fortassis aliqua incommoda Orientur. 15. Quando antem per regionem aliquam trans ieris, quæ sub ditione nostra est, parcas et fa veas agris cultis; idemque militibus præcipe, sive loca culta et vitibus consita, sive horti fuerint, ne per medium horum locorum transeant, ut ex legi bus præscriptisque nostris municipes atque agri colæ illæsi conserventur. 16. Si tieri potest, ut per inculta loca eas, illuc longo intervallo transi. Sin necessitas ipsa urgeat, ut per hæc eas, uniuscujusque turns praefectis præcipies ut ibi consistant, et cautionem diligentem adhibeant, donec omnes milites, qui sub illorum potestate sunt, transierius, et praefecto tum proxim mo loca hæc illæsa tradant, sicque discedant. 17. Similiter etiam proximus illi faciet, et unus quisque etiam præfectus ordine suo; sic et ordi nis conservatio tum tua, tum præfectorum, tum militum adhibebitur, et agricolæ fructus illæsus erit. 18. Quando imminere labor belli, vel difficilis, et in omnes partes circumspiciendus transitus esse videtur, si feræ aut mansuetæ bestiæ occurrerint, aut in conspectum illorum prodierint, venatione ct insectatione illarum milites tuos prohibebis; magna enim turba magnusque clamor ex eo esset, et equi illorum sine ulla necessitate alli gerentur. 19. Quando pacis tempus, et nulla belli exspe ctatio est, tunc venatio admodum utilis militi bus est. 20. Si parvum exercitum contra hostes duxeris, per habitata loca ne ducas, neque in tua, neque in hostium regione, ne forte speculatores facile adver Scribe, Legebatur In Palatino erat, Scribebatur, Scribe,

tant, et hostibus nuntient, sed per alia quædam loca incognita eos ducas; idque in tua ipsius di tione facies, si quando exercitum ducis. 21. Quando per hostilem terram iter facit exer citus tuus, incende, vasta, populare terram illo rum; nam pecuniarum egestas frugumque inopia hostes imbecilliores, bellumque infirmius facit; quemadmodum contra istarum rerum affluentia illorum vim incitat contra nos atque adauget. 22. Si longo tempore in hostili terra commora turus es, tot taliaque vastato, quot qualiumque tu non egebis. Ad exercitus tui sumptus, quod neces sarium erit reservabis. 23. Quando omnes copias coegeris simul, neque in mostra ditione, neque in ulla regione sub impe rium nostrum subjecta diu præstolare; nam et nostras fruges vastabis, et amicos magis quam inimicos lædes. Celeriter autem, si aliquod peri culum impendeat, a nostra ditione ad hostilem terram traducito; nam, si fuerit ea opina, fertilis ac locuples, ubertatem commeatus et cæteraruni rerum afluentiam habebis; sin ejusmodi non fuerit, tuam tamen integram conservabis, et multa in hostili terra, quanquam admodum fructuosa non sit, ad alendum tamen exercitum idonca inve nies. 24. Ubi in hostili terra fueris, laud permites milites tuos ad omnem, praedam inordinate cxcur rere. Sæpe enim ab hostibus circumventi magnas et graves clades accipient. 25. In tua ipsius terra cum exercitu proficiscens, cogitabis de annona et mercimoniis, tum terra tum mari, ut ad vos sine incommodo perveniant; tum enim copiose et affuenter ca omnia, quorum in exercitu aliquis usus est, ad vos asportabunt. 26. Quando per angustias aliquas, aut per aro duos aviosque montes profecturus es, præmitte ex tuis, qui juga montium et loca ibi editissima oc cupent, et qui aditus angustos et minus patentes, quas clausuras nominant, anticipent, ne hostibus prevertentibus, et in ipsis angustiarum faucibus et montium fastigiis considentibus, vel iter omnino impediatur, vel sine magna offensione confici non possit. 27. lloc idem etiam tu provide, si quando hosti lem incursionem in tuam regionem futuram for midas; aliqua enim militum manu ad angustias ne cupandas missa, illos aditu prohibebis, et permulta incommoda illis afſferes. Scribebatur, 146) El, zpeiar. Sic legitur in codice Pistoriano pro Scribe, Scribe,

28. Si longum aliquod iter, et multorum dierum & viam tum in tua, tum in hostili regione confecturus es, primum assuefacito milites, ut in regione tua dum sint, ordinem suum in manipulis, quæ contu- bernia quoque vocantur, et stationem teneant, an- tegredientes sequantur, ut hostilem in terram cum venerint, et ncc opinatis de improviso incursioni - bus appetiti sint, minus tumultuentur, et alii ad alios confuse accurrentes, sibi ipsis nullo praesidio sint, sed ab hostibus multa mala tum propter sui perturbationem, tum propter hostium impetum ac- cipiant. Consueta enim hac ordinis conservatione, tum ad res omnes suscipiendas erunt idonei; tum ad bellum ipsum parati, præsertim si signum ali- quod labeant, et aspectu ipsi sc inter se agnc scant. 29. Per angustias tales quam minime potes ducito cxercitum, sed per spatiosa loca, in quibus non p'rementur angustiis locorum implicati, sed ubi a Jatere produci in longitudinem possunt ; facile enim insidiis circumveniri, et hostium subito interventu opprimi possunt, qui ita locis inclusi sunt, ut al aliquid præclarum suscipiendum impediantur. 30. Si enim ex adverso hostes veniant latius instructis copiis, facile fundentur et dissipabuntur tui, quemadmodum cum in bello ab hostibus cir- cumclusi cstis. 31. Sin a latere per medias copias hostes incur- rant, facile distrahuntur, et separantur copiæ. Quod si ad phalangem redire voluerint, et utrinque quasi aciem instruere, infirmum tum prælium 32. Sin a tergo invadant, æque praesens pericu lum cst, ac fuisset, si eos, qui in fronte sunt, in- vasissent. 55. Quod si aliquod subsidium esse contingat, inutile tamen illud atque inefficax erit. Nam cum qui a tergo sunt opem ferre is student, qui in fronte collocantur, aut contra, qui in fronte sunt ¡¡s qui a tergo sunt succurrere volunt, tarda tamen et sera progressio hæc solet esse, plerumque inu- tilis. ita multum eblongus, ad omnem occasionem alque eventum firmus, utilis atque tutus est. 35. Saepe enim non contractis, sed dissipatis com piis, qui primi e montosis locis in campestres de- scendunt, animo hæsitant ac pertubantur, atque eos quos a tergo vident, hostes esse putant, ut ad confligendum cum suis quasi cum hostibus se præ- parent, atque etiam ad manus conserendas, et bel- lum inferendum pene veniant. 36. Impedimenta universa, operas, sarcinas, atque omnem apparatum in mediis copiis collo- cato.

- – 37. Si a tergo aliquam hostium incursionem vel videas, vel metuas, cos qui a tergo sunt æque firmos et paratos facito, atque eos, qui in fronte collocati antegrediuntur, atque ad ea, quæ usure- nire possunt, æque instructos. 38. Praemittes etiam ad loca exploranda equites quosdam, praesertim si silvosa sint, aut collibus, aut montibus iuclusa, per quæ transeundum est. Saepe enim hostium latentes insidiæ summam re- rum labefactant et dejiciunt. 59. Nam campestribus et planis locis, oculis omnia lustrare possunt. Et pulvis magnus interdia excitatus, aut ignes et faces noctu accenss, ho- stium sape adventum produnt. 40. Si ad pugnam milites tuos prolucere volue- ris, duc eos interdiu solum ; sin celeriter conten- dere et hostium exspectationem antevertere cupias, noctu quoque eos ducas, si id fleri tuto posse videbitur. 41. Ante belli tempus remisse ac pedetentim in- cedito ; ubi bostes in conspectum prope venerint, cum celeritate quadam instructis copiis in illos ir- ruito; longa enim sape ante pugnam de bello com gitatio fortium virorum animos languescere facit, et animi sollicitudo vires corporis plerumque ab- sumit. 42. Angustas et difficiles in hostium regionibus c vias, si longæ admodum fuerint, tamen pedites facile transire sine molestia possunt; de qua re paulo post loquemur. 43. Equites in hostili regione, messis potissimuin tempore, incircumspecte temereque vagari latius, nisi id necessitas requirat, minime permittimus. Quad -i locus aliquis fuerit al unius milliaris lon- gitudinem, in quo pedites ire possunt, descendant tum equites, et libere pedibus eant. 44. Angusta et difficilia loca ea nomino, quæ unam tantum. viam et transitum habent. Sin plu- res sint, aut fleri poterunt, transitus satis bohus esse putandus est. 45. Si opportune difficilia quædam atque angu- D sta loca transiisti, per quæ tibi iterum redeunduin est, si condensa et silvosa fuerint, et non im- mensæ alicujus longitudinis, primo transitòs tui, quoad ejus feri potest, cade, purga, dilata locum ; sin arduus præcepsque locus fuerit, quique latior reddi non potest, praemitte aliquos, quemadmo dum ante dictum est, ex peditibus, qui eum locum occupent, homines satis multos atque idoneos, aut si usus ferat, equites qui ad reditum tuum en loca reservent et custodient. Vel si quando neces- sitas exigit, utrumque facias, id est, credo, purga, et subsidia ibi idonea relinquito. NOTA.

46. Qui iter per angusta loca cum tuklo, id est, Α impedimentis, vel aliqua cum præda faciunt, in duas partes sive acies se dividant, et in alterum cornu acuminata deductionc procedant. Acuminata autem deductio, id est, cum in fronte exilis parvaque multitudo sit, dein latius ac latius se ad extremum agmen fundat, atque ibi latissime pateat. Hoc autem faciant maxime, cum præda in manibus illorum est. Si pedites fuerint, facilius illis fter, transitusque ex- peditior per ea loca erit. Sin equites, ex equis descendant, et medium tukdum, id est, impedi- menta, reliquumque apparatum in medio habeant. 47. Talibus in temporibus et locis diphalan- gia, id est, duplicata acie ex justo hominum nu- mero, tum ante, tum retro quasi ancipitis gladii acie instructa, si qui supersint, ii ad tuldum, sive impedimenta, et ad prædani, si quam habent, conservandam deligantur, iique multi, et boni aplicti, id est, rerum castreusium custodes qua- tuor in partibus duplicatæ aciei, quemadmodum locus postulat, collocentur, et sequantur ea, ut repellant atque abigant eos, qui ad auferenda va- dunt, ut integra minimeque perturbata ad custo- diam prædæ atque impedimentorum collocata acies conservetur, neque ab incursoribus istis perfringatur. Fieri enim non potest, ut qui in di- plalangia, id est, duplicata acie instructi sunt, simul ordine conservato, impedimenta et prædam custodiant, et cum hostibus dimicent. Quocirca quatuor in partibus collocare oportet homines, preter hanc diphalangiam, et a tergo potissimum, qui fortissimi sunt. Sic enim facile aspera quavis atque avia loca transiri possunt. 48. Equitum, ubi descenderint et pedibus am- bulaverint, equos, si pedites alii prope non ad- fuerint, longe ab illis in medio quodam loco se- para; ne si prope essent, et inopinatus quidam timor subito impenderet, ad equos ibi statim, qui in acie jam sunt accurrerent; quæ res siue magna certe offensione fieri non posset. et 49. Sin captivos aut praedam aliquam abigant, «t hostes eos persequantur, captivos vinctos re- liquamque prædam illigatam in unam, aut duas partes divides, et ante te hostibus objicies, qua incursionem. hostium fore putas, ut quasi scuto, aut propugnaculo usus, aut disturbanda impedi- menta im hostes jaculando abstineant, aut si id facere nolint, tamen captivos et prædam potius feriant, quam milites. 50. Si necessitate aliqus, aut improviso aliquo rasu vel angustiis inclusus, vel aliqua perturba- tione implicitus fueris, uude teipsum sine aliquo ingenti periculo expedire non possis, melius est communi consensione, vel partem præda, vel 10- tam etiam prædam hostibus dimittere, et secure sine damno discedere potius quam prædæ causa ja amriod periculum venire.

· Sin hoc modo tecum ad pactionem venire noluerint, tum captivos ipsos in hostium conspe- ctu trucidabis, atque adeo vel in eo loco tibi per- manendum, et regio undique populanda vastanda- que est, vel saluti tuæ consulendum, et acie in- structa de exitu et evasione cogitandum est. 52. Omnino hoc consilium in primis tibi se- quendum est, ne exercitu aliquo admirabili, atque inopinato labore in iis angustiis, quæ potissimum aliquam longitudinem viæ habent, messis tempore propter silva densitatem exerceas, si hostes tumn te perturbent, nisi si forte prius vel illos reputeris, νel summa illius loci juga milites tui occupaverint. 55. Haec de equestri itinere : in pedestri itinere, et planis campestribusque locis, ante et post equites ad speculandum constituendi sunt, atque extra 54. Gastra, id est, aplicta prope illos sint, ne longum spatium; si discesserint, pedites couspi 55. Currus peditum ordine quodam procedant, sive post singulas contubernias post dextrum cornu primo, deinde post sinistrum, tum post sinistrum medium, et deinceps post dextrum medium; nequo confusi, aut permixti currus ambulent. 56. Si prope hostes fuerint, singuli armati arma gestent, neque ea in curribus relinquant, ut sint ad proelium parati : et in periculosis temporibus omnes res ita instructæ sint, ac si in ipsa acie cs- gent, ut si nec confuse, nec inordinate prodeant, ubi acies instruenda sit, in promptu atque in pro- cinctu sint. 57. Si multi nostium fuerint equites, et ii prope ad te accedant, ne propterea castra transfe- ras, et novum iter ante bellum commissum susci- plas, sed tres aut quatuor dies ante conflictatio . nem ipsam, castra in eo loco pone, ubi pugn.bu - rus es, et ibi tuto te ad illud tempus collocato. Si incursionem in hostilem terram cum pedilatu facturus es, idque per condensa atque angusta loca, quamvis in eo loco pugua gravis fu- tura sit, neque magnum equitatum, neque multa impedimenta, neque multa arma tecum feras, ut loricia, id est, galeas, cassides, clibania, il est, thoraces ; sed scuta sculati solumn habeant, et con- Laria, id est, bastas longas, et spathas, et tzicuria. Leves autem habeant scula parva, rhictaria, jacula, tzicuria parva, et si quid aliud tale leve atque expeditum est. Secures multas habere in sagma- riis, id est, sarciniis, ad omnein usum paratas oportet. NOTE.

59. Pedestrom scutatorum aciem non directe solum in fronte collocabis, quemadmodum in pla nis expositisque locis, sed in duas aut quatuor partes divides eos, id est, unumquodque contuber nium ad duorum vel quatuor hominum altitudi nem, pro ratione multitudinis tuæ, et pro usu præsente; partes autem istæ divisæ, et a se sepa rate, procedant ad unum lapidis jactum. 69. Sin equites, et tuldum, sive impedimenta quoque ibi abfuerint, impedimenta statim post pe dites locabis, deinde equites post impedimenta; a tergo equitum quidam scutati leves collocabuntur, ad extremas partes defendendas, adversus omnes nec opinatas incursiones. 61. Leves alios emittes ex acie usque ad unius signi numerum, cum paucis equitibus; alios ad latera hinc atque illinc collocabis, ad perviden dum et explorandum, num aliquæ ibi insidis sint positæ, et ad arbores circumcirca tam idonee cœ dendas, ut manibus, si quando tum usus tulerit, in transitum hostium dejectæ, aditu in angustiis, at que itinere prohibuit, aut et magnum negotium transgredi festinantibus facessant. 62. Ad hæc perlustrare cum levibus et paucis equitibus, et hostium insidias, si quæ in via col locata sint, repellere, et tum aciem instructam illac deducere oportet. 63. Ubi rariora et laxiora loca fuerint, equites et speculatores anticipent, ubi condensa et aspera, tum pedites ea occupent. 64. Leves non in frontem directe, quemadmo «lum scutatos, sed per duos, aut tres, aut quatuor leves jaculatores eum scutis suis locabis, ut tem pore hoc desiderante, tum protegere scutis, lum jaculari etiam possint, unumque sagittarium sin guli hi minuti manipuli habeant, quibus cæteri bene conservabuntur. 65. Tales drungos, id est, cohortes milliarias non una in acie, vel directe duces, sed ordine al tius atque altius incedent, ut tergora autegredien tium sequentes defendant. Quod si contingant an terioribus, ut ab hostibus retardentur, et propter difficultatem loci admodum vexentur, tum isti a tergo de improviso iutervenientes, altiore in loco, quain hostes sunt positi, suis succurrant. Necesse enim levibus semper est, ut adversum inimicos al tiora loca anticipent. 66. Levibus etiam præcipies, ut longius ab acic, quam buccina exaudiri potest, ne discedant; auxi lio enim destituti admodum prementur. Ed sic erat in codice Palatino. Scribebatur, Scribebatur, Le gebetur codice Pistoriano erat, Recen tioribus Græcis, sunt excubia, ct significat, excubare, explorare. Ut docemu in nostro Glossario. Scribebatur, In Pistorii codice erat, Scribe,

Quatuor partibus in fronte ad eundum col- locatis, si locus tam angustus sit, ut per eum ita transire nequeant, duas partes in diphalangiam conferes. 68. Sin ne duas quidem partes spatium loci capiat, tum unam partem quasi integram aciem ad cornu procedere facies, reliquis levibus ita uti ante dixi collocatis. 69. Postquam angustias loci transierint, tum quemadmodum ante fecerunt, in quatuor partes ad cornu, id est, anteriorem frontem procedant. 70. Si multitudo hostium adventaverit vel ante, vel ad latus, in quam partem videris hostes se velle couvertere, eam partem ad frontent, ad aciei ini- tium deducito: hoc est, si ad laevam aciei appa reant, hac summa parte aciei in ipsa acie consi stente, moveant se reliquæ tres partes, et suis in lucis ordinate juxta banc partem semper iu- struantur. 71. Sin ad dextram venerint, eaedem reliqu partes vultus suos vertentes consistant. 73. Si ante medias partes sive unam, sive duas hostes venerint, vel in dextram partem declinan- tium, vel ad frontem venientium, reliquæ tum duæ partes venientes similiter Instruantur, et acies in frontem obliquata fiet. 73. Si magnitudo loci permittat pedites sie hom stes snos invadere, ut equites quoque hostes suos circumdare possint, recte est; sin minus, hac acies instructa densataque cat. 74. Armatorum, sive scutatorum contubernia rata et alta facere oportet, ut objectas arbores facile transcant, et si opus fuerit densari possint. 75. Si locus eos non capiet, universa tum acies instructa consistet, et leves quidam adversus hostes procedent, et adjumento illis erunt sculati aliquot atque equites, qui proxime fueriut. 76. Precipies autem, quando adventantibus, quemadmodum fere fit, clamor feri solet, ne tum misceant se milites, et ad illam occurrant partem, sed scutati suam teneant stationem, leves autem . centra clamantem hostem excurrant. Neque ta- men, qui in anteriore parte sunt, ad latera decur- rant, neque, qui in lateribus sunt, ad cornua con- tendant, sine præfectorum imperio; sed unumquod- que latus suis, hoc clamoris tempore, si usus sic ferat, succurrat, ut si premantur, ad scutatorum aciem se referant, ne ab hostibus laedantur. 77. Tuta igitur peditum et idonea itinera essa possunt, si, ut prædiximus, in condensis asperis- que locis ad cornu, id est, ad longitudinem quam- dam angustiorem instruantur, sive quatuor partes, sive duas solas loci amplitudo capiat; in laxiori- NOTE.

bus autem et magis spatiosis locis, ad frontcm acio in latum porrecta, et laxioribus latitudine contuberniis, altitudine densioritus, 78. Illud pro certo teneas, in condensis locis eos, qui rhictaria, sive menaula, id est, jacula longiora manu conjiciunt, magis necessarios csse sagitta- riis aut funditoribus, atque ideo multi leves exer- cendi ad hac tela sive jacula manu conjicienda sunt. 79. Sagittarii in acie instructa præstabiliores sunt, et in asperis, arduis, angustis atque exposi- tis in locis. 80. Jaculatores extra aciem iustructam in con- densis locis utilissimi sunt. Atque hæc in itineribus faciendis observanda sunt. 81. Priusquam omnes castra posuerint, aciem neque pedestrem, neque equestrem dissolvas, ne- que priusquam fossatum undique munitum sit, el speculatores exierint. 82. Precipies aulem, ut perfecte cognoscant buccinæ sonum, ut ubi consistere eos jubet con- sistant, et ubi alia buccina procedere eos imperat, procedant. Ad hunc igitur modum de itinere exer- citus faciendo disputatum sit. Restat ut de tuldo, sive impedimentis pauca disseramus. De tuldo, id est, impedimentis. 1. Tuldi, sive impedimentorun cura tibi susci- pienda est : neque enim teinere aut fortuito disji- cienda sunt, sed ubicunque, relinquuntur, in tuto sunt collocanda. 2. Neque rursum in bello incircumspecte duca- tur; persæpe enim militum administri, persæpo liberi atque cognati, quos charos habent, cum tuldo sunt. Quod nisi in tuto sit, anxietate animorum sæpe vexantur milites, et sollicitudine in diversas partes distrahuntur. 3. Unicuique enim prudenti viro, præter suum- ipsius damnum, dolori est etiam inimici prosperi- tas. Itaque cum suum ipsius damnum oculis intue- tur, vel omnino bello abstinet, vel ad pugnandum languidior fit. 4. Imprimis autem congregato tuldo, et publico jam praelio imminente, multitudinem palicario- rum, id est, eorum qui præfectis et militibus operam dant, eo deducere non consulo, neque in sula terra bello exspectato, neque in aliena ; sed pauci sunt, iique quantum fieri potest firmiter mu- niti. 5. Totidem autem retineas, quot ad singula con- tubernia administranda et jumenta gubernanda satis sint. Id fiet tum ad varietatem illorum co- gnoscendam, tum ad acierum rationem percipien-

A dam, ne jumenta perturbate confusa sumptus in- portunos et perturbationes varias afferant. 6. Hos tempore prœlii, si pedestris acies non adfuerit, ac reliquos, qui ad tuldi custodiam con- stituuntur, cum ea oportet relinquere, sive in sua, sive in aliena terra bellum geratur. Tulissi- mum autem est hos in bello esse, quemadmodum postea dicemus, ubi de aplicto, id est, castris, verba facimus. 7. Ipsa autemi sagınaria, id est, sarcinas, reli- quosque apparatus, quæ andresta vocaut, cum ipso tuldo relinques. 8. In incursionibus hæc teneant secum milites, et usque ad diem ipsum belli committendi bene munita habeant ac roborata. 9. Ipso confictationis tempore andrestum, id est, apparatum prope habere minime necessarium est, seul in fossato sive castris relinquatur. Per- sæpe enim tumultu aliquo facto, animis concidunt, si pauca palicaria, id est, pauci ex administris capti fuerint. 10. Sin pedestris acies adfuerit sive in regione tua, sive in intercapedine inter tuam et hostilem terram, ubi bellum sine ulla dilatione aut intermis- sione futurum est, ad aliquem firmum locum, ubi et pastiones et aquae futura sunt, triginta aut quin- quaginta millibus ab eo loco inutile tuldum et su- perfuum relinquito, et supervacanea jumenta re liquaque arma, quæ ipso belli tempore utilia non erunt, omnia traduces. 11. Quosdam in medio intervallo tuldi et prælii collocabis, homines notos omnibus, neque obscu- ros, neque sceleratos, eosque in media via in- strues. Illus praefecto tuidi (semper euim peculia- rem aliquem præfectum habere debent) ostendes. qui sint, ut in belli exitu significari illi possint, utrumne manendum in illo loco, an ad aliquem munitiorem locum procedendum, an potius ad exercitum commigrandum illís sit. 12. Profciscentes ad proeliumn a tuldo sagmati auferant, et sagmam duplicem, aut duplicem ten- tam, id est, duplex tentorium, alterum pro integu mento, si usus ferat, alterum pro tenta, sive ca- marda habeant. 43. Commeatus paxamadii, sive biscocti, aut al- terius cujusquam expeditæ rei habeas viginti aut triginta libras, et tum castra ponas quocunque NOTÆ.

volueris loco, et fossato, quando ad proeliandum & 14. Fossatum vel lapidum, vel laterum aggere, etiam munias, quanquam ad unum solum diem ibi 15. Unumquodque bandum, id est, colors, fe- num aut paleas unius diei socum circumferant, ut si, quod usu venire potest, aliqua offensio belli contingat, si vel ibi permaneant, babeat tamen ju- mentis suis unius diei pabulum, neque in tanto belli ardore vel ad pastionem ire, vel fenum se- care, quibus rebus ladi ab hostibus possent, vel vagari et circumcursare ad pabulum comparandum, hostibus jam imminentibus, vel discedere jam, in tanta hominum jumentorumque faue et miseria, atque adeo interire cogantur. 46. Si discedal exercitus tuus, nulliusque rel indigeat, exures fenum omnesque fruges agro- rum, et sic proficisceris, propter hostes, qui post te venturi timentur. 17. lut omni itinere, hostibus imminentibus, in medio exercitus tui tuldum habeas, ne si aliquo rejiciuntur, ab hostibus invadantur. 18. In itinere, quemadmodum supra præscripsi- mus, non confuse milites et permiste cum tuido ambulent, sed distincte et separatim, ut post tur- quos euplictos nominant, seorsim procedat. 19. Habeat autem tuldum, quemadmodum ante memoravimus, separatum aliquem præfectum, qui universum illud gubernet et dirigat in omnes partes ; aute universum exercitum, si ex hostili terra discedis; post universas copias, si hostilem regionem invadis; hinc aut illinc, si alicui e late- ribus times; in medio, si omnia tibi æque su- specta sint. Atque hæc de tuldo, sive impedimen- tis, paucis tibi explicavimus, sive in curribus inter pedites, sive in sarciniis inter equites, sive aliqua quapiam præparatione in permista turba, ut nulla ex parte, quoad ejus feri potuit, aliquid abessel. Restat jam, ut de aplictorum, id est, castrorum forma disputemus. De aplictis, id est castris. 1. Aplicta igitur, sive fossatum (nam aplictum proprie fossatum totius exercitus est) valide quan- cum potes munies. Si in locis spatiosis laxisque commode castra ponere potueris, ita facias : sin minus, non negligenter, sed sedulo et firmiter et dense castra pones. Illa autem loca in primis fu- gies, quæ aliquid prope celsius ac eminentius ha- beut, ne illud inimici noctu et confertim antici- pantes, multa mala vobis ex eo loco inferant.

+ 2. Quando hostili in terra castra prais, circumda tuos taphro, id est, fossa, quanquam ad unum diem ibi solumn permansurus es. Secura enim hujusmodi castra sunt, et adversus omnes nec opinatas et subitas hostium incursiones tuta. Custodias etiam adhibebis, quasi hostes prope adsint, quanquam longe eos abesse noveris, 5. Ubi diuturna castra uno aliquo in loco posi- turus es, non hostium incursionem timens, sed illorum regionem populaturus, loca eliges no condensa, cœnosa, paludosa, aut stagnis abun- ¦ dantia : hujusmodi enim halitum emittunt insa- lubrem, et odores graves ad gignendum morbos idoncos : multas enim ægritudines et ardentes pestes inferunt, ct sæpe exercitum graviter vexant, sæpe etiam universum delent, ut non solum parvus ex eo, et debilis, sed etiam consumptus et nullus Gal. 4. Utile et salutare exercitui est, in eodem loco diu non consistere, nisi si hiberna faciant: atque ea tum ad civitatis formam muniant. Nam excre- tiones fæculentæ corporum in eisdem semper locis factæ, depravatos halitus exspirant, et omnem acris salubritatem in insalubritatem transferunt. 5. Hibernis in omnibus, copias tuas ad conten- tiones bellicas et militares labores exerce, ut iis assuefacti, olium ac desidiam, pestem ac labem excrcitus, devitent. 6. Neque vero castrorum salubrium solum susci- pienda cura est, cum securus ab hostibus es, sed etiam ut omnium rerum necessariarum auen- tiam habeant, idque potissimum in expedito, id est, eo tempore quo omnes milites in unum conve- niunt, ubi diutius commorandum est. 7. Providebis etiam mercatoribus, ue illi injurio- sius tractati, rerum necessariarum invectionem pratermittant. 8. Sin vero aliquis metus hostium impender", muniantur castra vel fossis, vel palis, vel integris fossis, vel tribulis, id est, muricibus, vel ædificiis, sive ex ligno, sive ex lapide, aut alia quavis ma- D teria confectis, quemadmodum excogitare poteris. 9. Speculatores foris collocandi sunt, et currus omnes ad vallum faciendum congregatis. Vallabis autem castra pro copiarum ratione, vel laxius, vel densius, ex lignis integris, aut ex casis arboribus. 10. Tuta et munita castra semper esse oportet, nisi in nostra regione vel exercitationis causa, vel alterius alicujus necessitalis gratia castra moven- 11. Procurabis eliam, ne vicinæ regiones quæ On S

el sul nostro imperio sunt, aliquod damnum acci- piant, in primis autem ut agricolæ sine offensione conserventur. Duæ enim hæ artes maxime utiles esse videntur ad reipublicæ constitutionem conservationem. Agricultura, quæ nutrit ac pro- movet milites, et ars militaris, quæ defendit et propugnat agricolas : reliquæ vero artes istis infe- riores esse videntur, atque ideo necesse est istis providere, et illarum curam non abjicere, ut mili- tes juste ab illis nutriti strenue se gerant, et agri- colæ honeste tractati bonis votis illos prosequantur. 12. llostibus imminentibus, et exspectato jam bello, si anticipatis hostibus castra feceris, duorum aut trium dierum pabulum, sive paleam, sive hor- deum, pro jumentis tuis præ manu habeas, quem. almodum tibi in capite De itinere exercitus expli- cavi. Sin illinc ad alia castra transire volueris, unius saltem diei commeatum eo tecum paleam aut fe- num feras, et in castris reponas, ne forte pueri administri vi ab hostibus detineantur, et eo die prohibeantur vel pabulum colligere, vel jumenta ad pastum ducere. 13. Si admodum prope hostes fuerint, non ab- surdum erit singulos milites inter eundum pabu- lum colligere, quia castris jam positis, si multi ex hostibus equites fuerint, pueri administri exitu et ſeni pabulique sectione prohibebuntur. 14. Par est in casus adversos sæpe intueri, et C que inde perturbationes oriri possunt considerare, ne postea te horum pœniteat: maximeque de com- meatu et pabulo militum et jumentorum laborabis, et castra munila pones idoneis in locis, ubi si quando res id exigat, vel aqua fluvii, aut locus ar- duus, aut alia firma munitio, defendere fossatum temporibus necessariis possit. 15. Difficultas temporis si quæ pedestri aciei contingat, carris et plaustris eorum castra circum- circa quasi vallo defendes, sive pedestri aciei, sive equestri, sive permistæ contingat, et circum ex- dificabis pro loci ratione, quemadmodum a me su- pra est dictum; et exterius fossam ducere ad lati - tudinem quinque pedum aut sex, ad altitudinem D autein septem aut octo pedum, et aggerem fossæ interius conjicies, et extra hanc fossam tribulos et foveas parvas palis infixis facies, quæ ab exercitu universo cognoscendæ sunt, ne illorum ignoratione Izedantur. 16. Ambitus fossati, sive castrorum, quatuor portas majores et publicas habeat, portulas autem parvas præterea complures. Juxta unamquamque portam, id est, egressum, praefectus aliquis castra ponat ad ejus custodiam. Interius autem juxta ipsos

carros levium, id est, jaculatorum et sagittariorum simplices tentas, sive tentoria ponas, et a curribus trecentorun, aut quadragintorum pedum intervallo distantes, tumque reliquæ ita constituantur tentar, id est, tentoria, ut dum hostes sagittas jaciunt, mi nus in medio collocate tentæ feriantur, sed oppor tuno in loco sagittæ cadant. 17. In medio castrorum platea strata sit ad cru cis formam transversa, quadraginta faut quinqua ginta pedum latitudine, et hinc atque illine ten tæ et castra, serie quadam et ordine compitorum a se distantia ponantur. Unusquisque autem tur mæ præfectus in medio suorum castra habeat. 18. Tu vero, imperator, una aliqua ex parte, et non in media platea castra babeas, ne aliorum itinera et transitum impedias, tuque ipse a trans euntibus perturbere. Equites, si opportunitas id ferat, in mediis castris, et non in extremis, consti lues. 19. Aptissimos quoque comites cum suis color tibus ad portas fossati collocabis, ut post vesper tinas missas nemo audeat præter imperatoris luntatem, nisi dato signo ingredi, aut e fossato egredi. 20. Nocturnæ equitum excubiæ intus tuto fiant. Unusquisque turmarcha suum mandatorem ad imperatoris cohortem amandet, ut ibi permaneal. Similiter drungarii, id est tribuni et comites, ad turmarcharum castra suos mittant, ut per cos ce leriter cognoscant, quæ agenda sunt. 21. Habeas tecum, o Imperator, buccinatores tum majorum buccinarum, tum minorum, et cou sueta buccina vesperi sonante, desinant a labori. bus, et ubi coenaverint, id est, ter sanctum hymnum canant. 22. Quosdam etiam singulares viros fideles constitues, ut excubias perlustrent, et omnibus præcipiant silentium, ut ne nomine quisquam so cium suum appellare audeat; multa enim ex si lentio bona proficiscuntur. Persæpe enim ad hunc modum hostium speculatores deprehensi in exer citu atque adeo capti sunt, quemadmodum con ira ex clamore et tumultu multa sæpe mala exsi stunt. 23. Probibeas etiam orcheseis et maxime nocturnas, et si quid aliud ludicrum est, quæ non solum indecoras et tumultuosas ordinis pertur bationes faciunt, sed etiam labores inutiles præ bent. 24. Si exercitum a castris ad alia castra trans ferre cupis, idque clam hostes facere, vel locum aliquem firmum hostibus præripere studes, aut Scribebatur, De hoc liy mno plene nos in Glossario nostro commentati su mus. lloc est, saltationes, choreas. Trisagion non est byninus ter sanctus, sed hymnus, in quo Deus ter seu tribus ricibus sanctus pradicatur.

loca quadam fugis propter offensiones quæ ab hostibus oriri possunt, et in necessitatem præliandi venire nolueris, ignes multos facito, et discede; hostes enim eos ignes si cernant, arbitrabuntur te in castris esse, sicque quod cupis eflicies. 25. Iloc Nicephorum copiarum nostrarum impe ratorem, quando in Syriam ingenti cum exercitu a nobis missus est, fecisse novimus. Nam cum magnam prædam in media hostili terra fecisset, hostibus permultis adversus eum congregatis, quos Apulpher 'eunuchus Saracenorum et barbaricarum copiarum imperator coegerat, tamen ad hunc mo dum populata hostili terra, captivos suos reli quan que prædam integram abduxit. 26. Adversum Bulgarorum expeditionem tale aliquid ab eodem excogitatum est, quod nequa quam oblivioni mandandum est: simul enim ad vecturam expeditum, et ad custo:!iam necessarium fuisse a:!vertebatur. Ralios duos quæ caronia vo cant, æquales, trium dodrantium aut paulo amplius longitudine, ad formam A, id est, lambda littera jungebat: alterum autem radium sive canonion, quinque aut sex drodantium longitudine, menauli, id est jaculi instar ad bipes illuc adjungens, tripes fecit, Armnalis inter se in jungendo pedibus. In summo autem illo quasi menaulo cuspis quædam magna et ampla injecta est, e tripode eminens duos dodrantes, aut paulo amplius. Itaque ligneos istos tribulos sive murices quando volebat iterum con- c jungens ad munitionem simul et arma in necessa riis temporibus habebat, si quando hostium equi tes in castra nostra irruptionem atque impressio nem facere molicbantur, qui hoc quasi vallo iu:podirentur; sape et vulnerabantur invadentes, cum facile tolli, gestari et defigi possit. Sæpe autem quando fossa non ducebatur, hæc tamen arma ad incolumitatem parata semper habebat. 27. Quando autem secure et sine timore castra moves, mandata pridie vesperi mandatori danda sunt, rursumque post lucem diei quo castra mo ventur, buccinam ter significare hoc oportet, om nesque ordine atque instructa acie procedant, et primo graves, deinde currus, et si quid aliud ad militarem usum vehl oportet. 28. Tribalorum, id est, muricum usus in castris pernecessarius est. Si enim vel saxosus locus fue rit, vel fodere non potuerint, vel tempore desti tuantur, eumdem in castris ponendis usum tri buli idonee collocati adferunt, quem et fussa ipsa apportat. 29. Diversos situs et formas fossatorum antiqui tradiderunt in castris ponendis. laudabilis autem In codice Palatino erat Scribe, Scribc, Scribebatur,

of 40. Sin hostes immineant, providendum est, ne codem in ambitu, confuse equites castra ponant cum peditibus, sed separatim, ac distincte consideant. 41. Belli tempore firmis in locis castra ponas, et cura tibi commeatus rerumque necessariarum su scipienda est, ut tum homines, tum jumenta pau corum dierum commeatum, propter ancipitein belli eventum, habeant. Maxime autem prospiciendum est, ut in primis aquam obtineas, et ab hostibus defendas, qua illi interdum egebunt. Si campus est in quo conflictatio belli futura est, a tergo vel flu vium vel lacum habeas, aut aliquam firmam muni tionem. 42. Fossatum, id est, castrorum ambitum mumi tum facias, et satis multos ibi instructus milites relinquas, ut ne si hostium dux castris tuis insi dietur, eos qui in castris sunt omnes interficiat. Currus autem tui aciem sequantur. 43. Si fortis fuerit locus atque inæqualis, cara gum, id est, vecturam, reliquaque impedimenta, atque apparatum in fossato cum paucis quibusdamı viris curulibus ad illorum custodiam relinques. Acics autem instructa idoneo in loco prope fossa tum collocetur. 4. Si loca difficultate atque asperitate munita, et hostes maxima ex parte equites fuerint, ad de fensionem et propugnationem vectura ac impe dimentorum ipsa loci natura satis erit. Si enim currus talibus in locis sequerentur, utiles instructæ aciei non essent, sed perturbationes esse repe rirentur. 45. Observabis etiam loves diligenter, ut aciem sicubi sequantur, ubi opus est consistere possint, ne tumultu inimicorum, et sagittarum jaculorum que conjectione exagitati, eam inipediant et per turbent. Sed vel pedicas, vel vincula injicies, ne sagittis aliqui vulnerati pedites perturbent. Itaque ne prope quidem pedites in acie admoveantur. 46. Si alicui loco ab hostibus oppugnato succur rendum, aut anticipandus aliquis locus cum cele ritale est, ne currus tardius procedentes impedi mento illis maturantibus sint, relinquendi cum reliquis impedimentis in aliquo loco munito sunt. Capiendi pedites, capiendusque illorum commeatus est, si id usus exigat, et vehendus cum illis, vel sagmariis, id est sarcinis, vel equis ad hoc paratis. Capiendi etiam tribuli, id est, murices sunt, sicque cum exercitu discedendum. 47. Tum enim, si tempus aliquod castra po menla fuerit, fossa opportune ducta, et tribulis or dine positis, vel edificatione aliqua intus adhibita, vel vallo ex lignis confecto, æque firmam munitioneni fossatum habebit, ac si carago munitum fuisset. Caragum autem appellamus currus et munitionem fossati cum istis factam. 48. Sim ita accidat, ut plures equites, pauciores

of 40. Sin hostes immineant, providendum est, ne A codem in ambitu, confuse equites castra ponant cum peditibus, sed separatim, ac distincte consideant. 41. Belli tempore firmis in locis castra ponas, et cura tibi commeatus rerumque necessariarum su- scipienda est, ut tum homines, tum jumenta pau- corum dierum commeatum, propter ancipitein belli eventum, habeant. Maxime autem prospiciendum est, ut in primis aquam obtineas, et ab hostibus defendas, qua illi interdum egebunt. Si campus est in quo conflictatio belli futura est, a tergo vel flu- vium vel lacum habeas, aut aliquam firmam muni- tionem. 42. Fossatum, id est, castrorum ambitum mumi- tum facias, et satis multos ibi instructus milites relinquas, ut ne si hostium dux castris tuis insi- dietur, eos qui in castris sunt omnes interficiat. Currus autem tui aciem sequantur. 43. Si fortis fuerit locus atque inæqualis, cara- gum, id est, vecturam, reliquaque impedimenta, atque apparatum in fossato cum paucis quibusdamı viris curulibus ad illorum custodiam relinques. Acics autem instructa idoneo in loco prope fossa- tum collocetur. 4. Si loca difficultate atque asperitate munita, et hostes maxima ex parte equites fuerint, ad de- fensionem et propugnationem vectura ac impe- dimentorum ipsa loci natura satis erit. Si enim currus talibus in locis sequerentur, utiles instructæ aciei non essent, sed perturbationes esse repe- rirentur. 45. Observabis etiam loves diligenter, ut aciem sicubi sequantur, ubi opus est consistere possint, ne tumultu inimicorum, et sagittarum jaculorum- que conjectione exagitati, eam inipediant et per- turbent. Sed vel pedicas, vel vincula injicies, ne sagittis aliqui vulnerati pedites perturbent. Itaque ne prope quidem pedites in acie admoveantur. 46. Si alicui loco ab hostibus oppugnato succur- rendum, aut anticipandus aliquis locus cum cele- ritale est, ne currus tardius procedentes impedi- mento illis maturantibus sint, relinquendi cum reliquis impedimentis in aliquo loco munito sunt. Capiendi pedites, capiendusque illorum commeatus est, si id usus exigat, et vehendus cum illis, vel sagmariis, id est sarcinis, vel equis ad hoc paratis. Capiendi etiam tribuli, id est, murices sunt, sicque cum exercitu discedendum. 47. Tum enim, si tempus aliquod castra po- menla fuerit, fossa opportune ducta, et tribulis or- dine positis, vel edificatione aliqua intus adhibita, vel vallo ex lignis confecto, æque firmam munitioneni fossatum habebit, ac si carago munitum fuisset. Caragum autem appellamus currus et munitionem fossati cum istis factam. 48. Sim ita accidat, ut plures equites, pauciores

A pedites sint, decretumque fuerit omnia impedi- menta in fossato ut permaneant, nullo modo pedi- tes universi intra fossatum se contineant, sed qui- dam intus fossatum custodiant, quidam foris ante portas et fossas castrorum instructi stent, ut si contingat equitum fugam deri, pedites domi illorum copias recipiant, et securitatem aliquam illis affe rant, vel ut adversus hostes iterum se vertant, vel ordinate in castra discedant, neque in ingressu por- tarum periclitentur aut afligantur. 49. Prefectis tuis hoc omnino præcipiendum est, ut de hibernis procurandis nonnihil laborent, quot- que et quibus equis aut armis milites sui egeant, per turmarchas tibi significetur, ut idoneo tempore et tu hæc præpares, et milites recipiant. Maxime autem rei sagittariæ et diligentissime providebis. ut qui domi immunes a militia fuerint, arcus et arma sagittaria parent. Hæc enim una res con - templa, sicuti supra diximus permagnas universo exercitui Romano offensiones attulit. Atque hæc de aplictis sive castris a nobis dicta sint: restat ut de præparatione ad bellum, ante unum aut alterum diem, aut plures etiam, quemadmodum opportuni- las il feret, jam nunc precipiamnus, quas res sus- cipere, a quibus abstinere «lebeas, et quæ præfectis tuis militibusque præcipienda sint. De præparatione ad bellum. lli tempore jam imminente, universum exer- citum unum in locum coges : non tamen in´unam aciem omnes copias tuas, si multæ copiosæque fue- rint, instrues, ne propter numeri multitudinein aciem perturbent, et propter vastam ejus magnitudi- nem minus obedire imperatis tuis possint: sed super- vacaneum numerum divide, et secundam aciem ex eo instrue. 2. Qui enim universis equitum copiis pugnat, et unam in aciem adversus hostes omnem exercitum confert, neque in adversos belli atque ancipites ca- sus intuetur, neque procurat quemadmodum aliis copiis, si quid accidat, pugnare cum hoste possit, hic vir mihi videtur admodum imperitus rerum esse, et in manifestum discrimen seipsum conjicere. 3. Neque enim unmero hominum, neque impor- tuna audacia, neque sola conflictatione ipsa bella conficiuntur; 'sed secundum voluntatem Dei, arte bellica et imperatoriis factis, et consiliis bene adıni- nistratis, cum quadam exercitus alacritate, bella prospere succedere solent. 4. Prudentia autem ac moribus hæc funt, tamen pro ratione temporis, ut diei, noctis, hiemis, serc- nitatis : vel pro locorum situ, ut insidiarum, angu- stiarum, subitarum incursionum: vel pro rerum aliarum multarum ratione occurratur hostibus, ut

praeter commune et publicum bellum, alia ad victo- riam consequendam instituas. Hoc enim admodum salutare ac necessarium est, ut intelligentia, pru- dentia, magnitudine animi, arte militari hostes tuos superes. 5. Atque haec quidem prudentia factisque impera toriis praestabis. Scienter autem bellum geres, ide- nea cuin acie exercitum varie ac tuto diviseris aut conjunxeris, ac ordine quodam militari hoc feceris, atque in hostes invaseris. 6. Neque vero teipsun solum ab hostium dolis, incursionibus, consiliis tutum conservabis, sed etiam aliquas adversus eos machinationes serves. Unde et majores nostri hoc quasi uuule observabant, nempe ordinis conservationem. Ac ideo exercitum in turmas, drungos, id est, cohortes milliarias, tagmata sive cohortes, centurias, contubernia, ac reliquas partes ad usum bellicum idoneas partie- bantur atque instruebant. 7. Neque enim par est in unam solum aciem om- ues copias conferre, neque in uno momento dijudi- cationem et administrationem tantæ equitum mul- titudinis ponere, præsertim cum tibi permagna militum multitudo adfuerit. Si autem quemadmo- dum usus fuerit, et tibi commodissimum videbitur, exercitum instruxeris, res varias ac diversas bene administrabis. 8. Multos autem et varios adversos casus videmus contingere, quando in unan aciem universas copias quis cogit, in primis autem eos qui contraria, sive hastas gerunt : nam cum ingens numerus sit eorum, qui in exercitu sunt, magnum intervallum.spatii occupabunt. 9. Deinde cum multa occurrant inæqualia loca, inæqualem quoque et haud morigeram aciem, nempe vastam esse oportet, partesque ejus minime inter se conspirare atque adeo ante pugnam ince- ptam, perturbatamı et dissipabilem inveniemus. 10. Quod si hostibus hoc contingat, ut longitu- dinem aciei nostræ superent, id est, ad nos circum- cludendos subito aut cornu irruant, acies reliqua, quæ a tergo et lateribus est præsidio destituta, nemine jam aciem sublevante, necessario ad inter- necionem venit. 11. Proelio jam conuisse, propter longitudinem aciei videmus sæpe comites cum suis bandis sive rchortibus aciem occulte deserere : quæ res cæteris omnibus occasionem adfert miserabiliter fugiendi. Versis enim in fugam illis, nulla intermissio fu- giendi, nulla spes revorandi est. Nemo enim eos a fugiendo repellere, aut ad stationém reducere potest jam ad fugam incitatos, 12. Si vero feliciter se bellum gesturos putant

- qui uuam in aciem se instruunt, et ante se in praelio repulsuros hostes existimant, ubi universa acies dissipatur, et omni impetu fugientes hostes inse- quitur, sí contingat eos iterum se adversus copias alias subito ex insidiis intervenire, nulla causa est quin qui insequebantur statim diffugiant, cum nul- lo's in promptu habeant, qui hos de improviso in- tervenientes repellere aut refutare possint. 13. Unum autem, idque solum subsidium habere eos existimo, qui universas copias unam in aciem conferunt, ut inimicis videantur emirus perfectæ atque ingentes copiae esse. At hæc res speciem solumm utilitatis habet, utilitatem autem nullam continet. 14. Alterum autem subsidium est, quod una hac instructa acie, ad circumfundendos atque interclu- dendos hostes aptiores erunt, si id artificio quodam et cum decoro fat. 15. Duplicem instruere aciem, ut una alteri sub- sídio esse possit, quantum humano judicio percipi potest, multa el magna et præclara bona in se con- tinet. Ac primum sane est, quod prima acies cum alteram a tergo subsidiariam habet, fortius atque àlacrius cum hostibus dimicat. Deinde extremæ oræ tum dextra, tum sinistre, lateranis defensæ, majore cùm animo ac cupiditate bella gerunt. Maximum autem subsidium est, quod secunda acie a tergo instructa, qui in prima acie stationem suam desc- runt; in fugam non vertuntur, veriti secundam aciem, et suspicionem ignaviæ timentes: hoc enim magnam utilitàtem in bello affert. 16. Prima acie, quemadmodum sape usu venit, prodigala, secunda acies sape praesidio illis perfu- gioque est, unde rursus adjuti revocatique adversus irruentes hostes iterum se convertunt. 17. Atque etiam quando qui in prima acie sunt hostes suos strenue atque alacriter persequuntur, si, quod fieri solet, vertant se iterum hostes, aut aliunde subito novi hostes intervenerint, secunda acies occurrens, primam aciem congregat et con- serval. 18. Sed, quod absit, si prima acies protinus re- peftatur, neque revocari ad pugnandum com hosti- bus potérit, secunda acies confestim instructa adest, quæ secundum prælium iterum ineat, et de summa rerum etiain decertet, prima acie universa fusa. 19. Necesse est enim aciem hostium, post bellu:n jam commissum et consertas manus, dissipatam atque aliquantulum inordinatam esse, secunda acie nostra adhuc integra atque ordinata, moye

ad victoriam magna præsidia habet, cum in- structa et perfecta adversus confusam et pertur- batam hominum multitudinem dimicet. 20. Neque vero solum necessaria est copiarum nostrarum in duas acies divisio, quando pares atque æquales nostræ atque hostium copiæ inter se fuerint, sed tum in primis cum majores ac plures nostris ipsorum copiæ fuerint. 21. Sin quis dicat: Quænam tandem hujus se- cundæ aciei utilitas esse potest? prima enim acie fusa et repulsa, secunda acies facile tergiversatur et in fugam se dat : is secum hoc modo cogitet : Si duabus aciebus instructis bellum lubricum, atque anceps fuerit, quidnam quis existinare debet una solum acie apparata futurum, cum praesertim 5 bac rejecta nihil habeat quo juvare se atque re- creare possit ? 22. Sin iterum objicias, copias has in duas acies divisas, longiores et tenuiores justo esse, intelligat iis duabus hoc effectum iri, ut cum moderata ma- gnitudine sint, et prope se adjungantur, nulli a prœlio separati, sed formæ acierum mutatæ sint, et alteram ante, alteram retro locantes, utramque aciem munitiorem firmioremque reddimas. 23. Propterea autem par est equestres copias, C sive majores sive minores sint, in plures diversas- que partes dividere, quia necesse est te certa qua- dam definitaque moderatione omnia instituere, cum adversus bostes dimicas, qui in bello tuần artem militarem, tum ordinem bellicum observant. 24. Si poteris, nulla ratione bellum geras, cum bostium plures copias esse intelligis. Primo cogno- scendæ diligenter hostium copiæ sunt, tum bellum statim inferendum est. 25. Si pedestrem habeas exercitum, bujusmodi aciem instrues, qualem tibi statim explicabimus, in capite de acie pedestri, et acie mista equitum ac peditum instruenda. 26. Sin autem soli equites fuerint, et adversus equites bellum suscipiendum est, in tres equestres acies universum divides exercitum. Primam aciem, id est propugnatrix, dicitur, in tres quæ πρόμαχος, partes divides, unaquaque parte sive turma in tres sive drungos, id est, cohortes milliarias di- visa : in media autem parte sive turnia id est principem sive proprætorem tuum : in dextra sinistraque parte, turmarchas suos, in medio drun. id est tribunorun col- lucabis. NOTÆ.

- Has tres turmas constitues ex iis, qui ad incursiones valent, quos cursores et proclastas nominant : et ex his qui cursores excipiunt iterum s. cursu redeuntes, atque cos defendunt, quos de- fensores appellant: ut uniuscujusque turmæ tertia pars cursores sint, quæ reliquæ partes in medio exercitns defensores sint, qui istos cursores vindi- cent et defendant. 28. Primam aciem sic instrues: Ad sinistram partem, quam maxime et facillime circumvenire hostes solent, duas aut tres cohortes ejusdem par- id est lalerones sive tis, ut sint laterani, assignabis : cohortem praeterea unan, aut duas ex sagittariis, qui stiles, ad circumdandos hostes, circumvallandos constituuntur : hos ad dextram ejus partem collu- cabis. Ac priniam aciem sic instrues. 29. Secundam aciem, quæ subsidiaria dicitur, sic instrues, ut tertiam partem totius exercitus in se contineat. Eam autem in quatuor partes divides, et unius sagittæ jactu ad latera ejusmodi partes a se mutuo distent. Has partes ancipites et ad utramque partem inferas, quas αμφιστόμους, seu dicunt elicies, ut qui anteriores sunt, nul frontem qui posteriores, ad caudam quæ dicitur cu- stodiendam parati atque armati sint, ut etiam si a tergo de improviso hostes irruant, convertant se, et ad resistendum hostibus habiles reperiantur. 30. tn extremis oris aciei, hinc atque illine, pest aciem instructam quasi unius sagittæ jactu educes ex una cohorte ad aciem tergistitum, quasi ad ter- tiam aciem instruendam. Ut autem loca sive intervalla, quæ in medio secundæ aciei sunt, adunata omnino junctaque inveniantur, et universa acies quasi unum corpus appareat, neque in eundo distrahatur, necesse est ad hæc intervalla in medio complenda e cohorte ali- qua quosdam equites eligere, qui ad duorum vel quatuor potius hominum altitudinem, si magnus fuerit exercitus, instruantur, ut si quando occasio D fuerit prima aciei partes ad fugam inclinatas exci- piendi, hæ tres cohortes retrocedentes et in angu- stum se contrahentes opportuna loca ad illus excipiendos præparent, simulque in fugam versos in hauc locorum opportunitatem accipiant, cosque qui tergiversari noluit; et ad fugiendum se pra- parant, et admodum retineant, et ad tertiam aciem cum tergistitibus juncti, sæpe hostes ad secunda aciem perfringendam incursantes repellant, et quasi indissolubilem secundam aciem efliciant. Atque hæc si magnus fuerit exercitus, abs te fiant.

33 Sin mediocrem babueris exercitum, hoc est, Δ a quinque millibus hominum ad decem aut duo- decim millia, secundam aciem non ex quatuor partibus, sed duabus solis efficies, ut unam solum spatium aut intervallum ad profligatos et repulsoς nulites babeas. 33. Sin pauciores copias quinque millibus ho- minum habueris, secundam aciem ex una solum parte efficies. 34. Ad hæc omnia præcipimus tibi, ut tria aut quatuor banda sive cohortes ad insidias hinc atque illinc exercitus tui colloces, ut alteri ad lævam instructi, insidias ab hostibus susceptas reliquas. que molitiones prohibeant, alteri ad dextram constituti, ad insidias incursionesque hostibus in- ferendas præparentur, si locorum opportunitas id fieri permittal. 35. Adnotabis etiam eos, qui ad latera aciei hostium obliquantur, et quæ a tergo incursiones atque impressiones funt, si adversus hostes bene et prudenter instituantur, efficaciores atque uti- liores sunt iis dimicationibus quæ directe coramque geruntur. Quamvis enim pauciores ii fuerint, hostes tamen subito intercepti et circumclusi, ejusinodi incursionibus maguas offensiones acci- piunt. Nam neque seipsos conservare, quamvis pares numero fuerint, possunt : neque, si plures fuerint, a timore tamen, et formidine abesse pos- sunt, cum plures longe arbitrentur esse eos, qui incursiones faciunt, quam revera sunt. 36. Observandum autem est, haud par esse, sine magna necessitate, ut paucæ copiæ cum magno et instructo exercitu dimicent. Sin fieri non potest quin prælieris, ne aperte et coram iuvadas, quam- vis numerosior sit noster exercitus, sed vel a tergo, vel ad latera incursionem in illos facias. 37. Etenim valde lubricam periculosumque est, coram atque ex adverso cum ulla natione proeliari, praesertim si pauciores fuerint copiæ quæ ad pu- gnam instruuntur. 38. Ad summam autem mandamus, ut universe copie equestres in primam et secundam aciem belli tempore distribuantur, tumque maxime cum D magnum exercitum habueris: et quemadmodum supra dictum est, in cursores sive proclastas, qui in acie cæteris antepositi bostes adoriantur : et in defensores sive vindices, qui instructi consistunt, et ad excipiendos cursores, si minus processerint, sed re infecta, aut offensione accepta redierint, constituti sunt : tum in laterauos et cornistites, id est qui ad circumvallandos hostes parantur, et in insidias, et in subsidiaries, qui a tergo consti- tuuntur, cosque impediunt qui stationem suam deserentes fugam quærunt, et in tergistites, qui retro a tergo omnium ad universi exercitus custo- diam collocantur.

- 39. Si ingentem habueris exercitum, et poteris ein in duas, aut tres acies, aut etiam plures diri- dere, ut comparatæ ad illos hostium copi, paul- ciores atque imbecilliores videantur, si simul et confertim in unam ex aciebus tuis irruant, cæteras acies, vel ad insequendos ecs, vel ad circumve- niendos iustituantur. 40. Allitudo aciei equestris, qucmadmodum an- tiqui descripserunt, ad quatuor solum equitum altitudinem constitui debet : plures enim si fuerint, nullam utilitatem apportabunt. Neque enim si quid accidat, possunt quemadmodum pedites, aliquam impressionem facere : hi enim eliam inviti a sequentibus incitati impetum in hostes faciunt : equi autem equos anteriores, sicut pedites faciunt, impellere non possunt. Neque praesidium aliquod majus erit præstitibus, id est iis qui in fronte col- locantur, sive bi sagittarii, sive bastati fucrint. • 41. Hastati enim qui post quartum equite consistunt, liasta uti in anteriorem partem non pos- sunt. Sagittarii autem sursum coguntur sagittas jacere, propter cos qui ante se consistunt : et ideo si densiores essent, inutiliores in pugna militari sagittæ eorum essent, quemadmodum quotidianus usus experientiaque demonstrat. 49. Ac satis certe esset ad hunc modumn de- scripla nobis quatuor equitum altitudo, sed quo- C nian sæpe pauciores fortes equites in cohortibus inveniuntur, qui in prima fronte ad confligendumn cum hostibus et manus conserendas committun- tur, propterea par est, ut pro cohortium viribus altitudineın aciei tuæ describas aḍ bunc modum : 45. In fortioribus locis, et in medio collocatis cohortibus ad aciem πρόμαχον, id est propugna- tricem, ad sex equitum altitudinem eos collocabis : ad lævam partem propugnatricis aciei, quoniam ibi milites fortitudine præstantes proximi locantur, septem virorum altitudinem unamquamque decu- riam instrues. 44. Ad dextram rursum, ubi pari fortitudine viri collocantur, ac in lævam partem antea constitue bantur octo equites collocantur: reliquæ, et debi - liores cohortes ex octo, aut decem viris per decu- rias instruantur. 45. Sin contingat ex deterioribus cohortibus in prima acie collocari, ad octo vel decem illorum vi- rorum altitudinem instruantur. Cohortes autem quæ in secunda acie collocantur, ex electis quinque mi- ritibus, et aliis quinque administris, ad currus core servandos, efficies ut decem viros unaquæque decu- ria contineat. Hi autem sic instructi, idoneis in 46. Ad cursores et insidias nulla ratione plus decem virorum altitudine acies instruantur, quam- vis admodum imbecilles cohortes fucrint: neque

ex electis coloribus pauciores quinque viris. Itaque & ad hunc modum idonee dividendus tibi est exerci- tus, et altitudines acierumn describenda, nihilque de longitudine, et numero præstitum, aut perparum detrahendum est. 47. Si enim ad decem virorum altitudinem color- tes universas pari modo instruxeris, ab bostium speculatorilms facile numerabile exercitum eflicies, præstitibus numeratis, universum exercitus nume- rum colligendo : quod minime hostibus patefacien- dum est. 48. Hac proportione et moderatione conservata, quod reliquum superest exercitus in sccundam aciem conferendum est. 49. Mandamus autem ut contubernia militum ex majoribus minoribusque natu certa proportione fiant, ne senes per se collocati, indirmi debilesque fant, neque adolescentiores perturbati atque in- tractabiles, nempe imperiti, inveniantur. 50. Aciem tuam ad hunc modum armabis': Præ- stitem prima aciei, et qui illi proxime adslat adslim tem sive secundum, et extremi contubernif custo- dem, quem οὐραγόν, id est ultimanam sive cauda- num nominant, lastatos facies cum reliqua illorum armatura : reliquos omnes in medio illorum consti- tutos, qui sagittas jacere sciant, sine hastis collo- calis. Neque enim commode arcum ducere potest ex equo, lava scutum tenens et arcum. Sin sic exerceatur miles, ut quando sagittas jacit, a tergo C aple conjiciat scutum, nequaquam hoc inutile vi- deretur. 51. Ad hac constituendi abs te despot:ti quidam sunt ad primam aciem diligenter observandam, qui sauciatorum in praelio curam habeant. Ad unan- quamque cohortem octo, aut decem viros constitues agiles atque expeditos, sine armis, qui centum pe- dum intervallo suas ipsorum cobortes sequantur, ut eos qui inter dimicandum graviter ac periculose sauciantur, eosque qui ex equis ca:lentes pugnant, et seipsos iterum colligere nequcaut, recuperent et conservent, ut ne strenui milites a secunda acie ad ventate conculcentur, et negligentia quadam jam vulnerati interimantur. lique despotati quotcunque conservaverint, a quaestore imperii nostri pro sin- gulis militibus conservatis habeant numum. 52. Tales deinde, postquam versi in fugam hostes fuerint, et secunda acies transierit, spolia, quæ in primæ conflictationis loco inventa fuerint, congre- gent, et præstitibus, sive contubernii sui decanis post confectum prælium tradant : cujus laboris et ipsi quoque aliquam mercedein habeant. Hanc enim rerum fortuitarum præstitibus in bello prærogativam justam atque idoneam esse arbitramur, quia in prima belli conflictatione maxima pericula et dis- crimina subeunt. Hac ex re hæc præterea utilitas

- accedit, quod ob hostes cadentes despoliandles mulit ex equis descendunt, et stationem suam deserunt. 53. Ut vero facile conscendere equos possint tum despotati, tum milites vulnerati, qui ex equis ccci- derunt, par est, ut despotati duas scalas ad lævam partem sella habeant, unam ad emprosthocurbium, id est antifenam, alteram ad episthocurbium, id est postifenam, ut quando hi duo equum conscen- suri sunt, alter ad scalamn anticam, alter ad posti- cam conscendat. Ferant autem despotati secum in phlasciis aquam, quia sæpe sauciati animo defcere solent. 54. Belli ipsius tempore, hasta ne habeant fla- mula; in quo enim ad ostentationem et pompam necessaria sunt, in eo ad bellum gerendum inu- tilia sunt. Si enim quis opportune conjicere voluerit, sive jaculum, sive sagittam, famulum maguo impedimento ad id erit, ut vel prope ad scopum, vel ad spatium aliquod longum projici:- tur. Sin sagittarum jaciendarum tempus fuerit, Mamula admodum retardabunt sagittarios a tergo sagittas emittentes. Ad excursiones autem omnes, conversiones, reversiones, haud parvo impedi- mento sunt itaque in bello minime illis uten- dum est. 55. Ad splendoren aciei honestandum, ut emi- nus ab hostibus flamula in hastis cernantur, dom hostes intra unum milliare sunt, valent ; lum vero retrahant ea, et in thecis suis reponant. 56. Ad hæc pracipimus, ut si fortes ac strenue fuerint cohortes, singulis cohortibus duo, sin mi- nus, ex singulis turmis octo, aut duodecim sculca- tores, et biglevontes, quos speculatores et excu- bias appellamus, vigilantes, industrii, truces eli- gantur, qui ante bellum, et ipso in bello usque ad totius belli exitum, iis in locis, in quibus eminas collocantur, diligenter suis turmis et cohortibus prospiciant, et speculentur, ne qua ex iusidiis in- cursio aut dolus hostium obversetur. 57. Mensuratores autem totidem esse oportet, qui aplicta, id est castra anticipare et dimetiri debent, viasque providere, atque ad castra exerci tum ducere. Ac de iis hæc a nobis dicta sunto. 58. Primam aciem sic dignitas tua instruet, ut prope se mutuo ambulent, neque longius interval- lum aut spatium interjectum sit, quam ut ne 10 mutno in itinere affligant, ne nimis a se partes di- stare videantur. so 59. Laterani usquedum hostes prope affuerint, aciei reliquæ adjuncti sint: tum autem sagittæ •

unius jacta, neque plus eo, ad laevain recedant, idque potissimum quando longitudine hostium acies nostram aciem superat, qui ad circumcluden - dos hostes collocati sunt, ad dextram partem fa- ciant. 60. Partes, sive turmas secundæ aciei ad latera, id est, oblique unius sagittæ jactæ intervallo collo- cabis ; a tergo aulem, sive post primamaciemn an- bulent. Itaque quandiu hostes longe a loco prælii ad unum milliare, aut eo plus absunt, Lamp longe sequantur, ut ab hostibus cerni advertique ne- queant, ne si advertantur, aliquas insidias moli- tionesque adversus eas hostes instruant. Ubi au- tem bostes jam prope fuerint, et emergente atque in conspectum secunda jam acie adventante, mi- nime apparare aliquas copias adversum eas hostes Β poluerint, ad sagittæ quater jactæ intervallum se- cunda acies accedat, et primam aciem diligenter o'served. Neque enim abesse longe ipsius condictam tionis tempore acies debet, ut ne omni praesidio destitutam eam relinquat, neque rursus nimis prope accedat, ne pulvere maximo excitato, ea cum prima acie permista sit, et antequam discesserint Irostes insequi primam aciem putetur. 61. Cohortes, quæ post oras secunda aciei line sque illinc utrinque locantur, unius sagitta jactu a cæteris constituantur, atque ita sequantur. 62. Insignia, que in exercitu sunt, cohortium G minora et leviora sint : merarcharum, vel drunga- riorum, seu tribunorum majors et distinctiera: turmarcharum autem insignia admodum diversa a tribunorum suorum insignibus. Principis tui, sive proprætoris, multum distincta sint insignia. Tuum autem insigne a cæteris omnibus insignibus diver- sun esse debere nemo ignorat, ut in rebus pertur batioribus in insigne intuentes, revocare eos do- mum, et ad sua loca transferre præfecti possint. 63. Omnibus cohortibus æquabiliter in fronte colloratis, strenuos ex illis milites undeviginti aut viyinai eliges, qui ad custodiam uniuscujusque il- lorum et administrationem constituentur. 64. Præfectos majores tuto et firmo loco in exer- citu collocabis, ne impetu quodam incitati præcipits in periculum ruant, atque inde magna perturbatio militibus oriatur. Ex minoribus eaim præfectis si quis trucidetur, nemini facile patelit, nisi suæ ipsius solum cohorti: sin quis ex nobilibus cecide- rit, per multorum hominum ora pervagatuš rumor, universo. exercitui perturbationem afferet. 65. Princeps, sive proprætor tuus, reliquique turiarchæ in fronte cobortium suarum consisten- tes, circumspiciant et apparent aciem usquedum

- fuerint : ubi autem committendæ acies sunt, stre- nuissimos, quesque ex suis viris ad latus suum in- struaut, et in illorum conspectum veniant, illosque ad manus. conserendas impellant. intra unius aut alterius sagittæ jactum hostes ; 66, Dignitali tuæ præcipimus, ut usque ad con fictationis tempus instruas, perlustres, atque ad pares exercitum adversus. hostium impetum : con- sertis jam manibus ad tuam ipsius cohortem ve- nias, non ut ibi prælieris, sed ut speculeris, et perlustres tum primam, tum secundam acien, hoc est ad medium locum secundæ aciei. 67. Mullas buccinas.concilare atque infare, belli tempore inscitum atque inconsultum esse videtur, quia ex eo perturbatio et confusio orietur, neque enim bene imperata exaudiri possunt. Si enim lo- cus æquabilis fuerit, mediae turnias buccina utri- que aciei satis fuerit. Sin insequalis fuerit, aut ventus, quod. saepe fit, turbulentus fet, vel aqua- rém, susurrus vocem clare exaudiri impediat, haud abs re fuerit in reliquis turmis unam buccinam in unaquaque·turma personare, ut in acie universa tres solum buccinæ sonent. Quanto enim magis silentium · servatur, tanto magis adolescentiores firmiori animo sunt, et jumenta magis in- trepida, aciesque ipsa hostibus terribilior csse videtur, imperataque celerius nota fiunt. 68. Itaque ubi exercitus ad bellum procedit, nullam oportet vocem aut sonum a quoquam teine- re emitti, sed simul ut e castris ad prælium vadit · acies, tacita iter faciat, nihilque temere loquatur : hoc enim non modo exercitum animosiorem facit, sed et præfectorum cohortes attentius auimadverti facit. 69. Modum et formam confligendi res ipsa, et commoda densatio, et inimicorum praesentia, efi - cient. Cum vero jam ad conflictationem movet exercitus, consueta Christianis vox usurpanda est, crucis victoria. 70. Manibus jam consertis clamores quam maxi- mos altissimosque edere non inutile fuerit, atque eos in primis, qui a tergo aciei instruuntur, tum Dad hostes perterrefaciendos, tum ad suos confir- mandos. 71. Cantatorum quoquc munus in proelio negli- gendum non est : ii sunt, qui exercitum univer- sum oratione sua ad prælium incitant, impellunt, consulunt, adhortantur. Si fieri poterit, iidem milites præfectique, qui ad dimicationem proce- dunt, ad hoc munus faciendum eligantur. Eligantur autem eloquentes viri, quique oratione sua vertere in omnes partes militum animos possint. Socictas enim operæ laborumque, magis obedientes atque alacres ad exhortationes approbandas persequen- dasque facit. 72. Cantatores autem suasoria quædam atque

exhortationes tales adhibeant. Primum commemo- rent mercedein fidei in Deum : deinde regiam bene- ficentiam beneficia ante collata : causam susce plam pro Deo, et ejus dilectione, ac pro universa natione, atque adeo pro fratribus omnibus fidelibus, et si usus ferat, pro uxore, liberis, patria : sem- piternam esse memoriam eorum qui strenue se in bello pro fratrum libertate gerunt: contra Christi hostes hoc bellum susceptum esse : nos Deum ha- bere propitium, in cujus manu omne belli momen- tum ponitur : illos propter incredulitatem contrario in statu esse, et si quid tale excogitatum sit, quod illorum mentes ad bellum inflammare possit. Ejus- modi enim oratio commode habita, animos homi- num magis impellit, quam magnus pecuniæ nume- rus. 73. Hoc autem prætereundum non est : quoniam hostes facile, pro numero insignium, integram multitudinem exercitus cognoscere possunt, neces- sarium esse arbitramur duo similia in unaquaque cohorte esse insignia, unum quidem comitis no- mine, alterum centurionis et utraque insignia usque ad diem belli gestentur. Die autem ipso bel- li, authentica banda sola eleventur ut ne multis insignibus elevatis onauia misceantur, minusque cognita sint suis ipsorum militibus: hac enim ratione ſiet, ut permagnus exercitus pro numero insignium videatur, et ipso die belli authentica atque omnibus cognita proferantur. 74. Ante belli diem, et aliquot practerea ante diebus, exhortationes quædam diant ad exercitatio- nes reliquosque motus bellicos alacriter susci- piendos unusquisque enim turmarcha suos advo cabit, et apud eos verba ad hunc aut consimilem modum faciet: Non temere hæc exercitationum ge- nera a majoribus nostris, atque etiam ab imperato- ribus tum recentioribus, tum antiquioribus insti- tuta sunt. Neque sine causa hæ artificiosa acierum instructiones, tum orbiculatæ, reliquique molus bellici adinventi sunt. Si enim agrestes feræ, ut lepores, danım, ac reliquæ contempla bestia, cuu eas venando consequimur, non omniuo longius in directum aufugiunt, sed in contentionem et impe- tum venatorum intuentes, sic se accommodant, ut evadere possint : quanto magis homines intelligen- D tia præditos, et de magnis rebus contendentes, attente et industrie tum persequendis hostibus, tum declinandis, in prælio operam navare oportet, neque quasi aqua in hanc aut illam partem jactari atque effundi, si vel magna aliqua incursio ab illis fiat, vel aliquis a nobis in illos impetus exsistat, immodice alterutram in partem ferri, sed omnia sustinere, ut victoriam tandem adipiscantur. 75. Neque enim ad parvum spatiumn insequi hoc stes, et tum dimittere, victoria putanda est : neque rursus paululum retrocedere, rursusque in eos con-

A verti, offensio belli indicaula est, sed ex belli exitu omnia æstimanda, atque ad eum conferenda sunt. Hæc atque iis similia turmis suis turmarchæ narrent, singulique præterea militibus suis præci- piant. 76. Tu autem, imperator, post singulorum tur- marcharum reliquorumque præfectorum privatas militum suorum exercitationes atque adhortatio- nes, semel atque ad summum iterum universam aciem instrues, similiterque factis ac dictis pa- ratos reddes, atque ad omnem bellicum usum ha- biles. 77. Precipies ctiam prime, sive propugnatricis aciei præfectis, ut mediæ suæ turmæ obtemperent, ubi princeps, sive propretor, qui nunc suæ ditio- sive turmarcha dicitur, constitutus est, et æqua fronte cum illo incedant, eodemque tempore prælium committant. 78. Hac acie instructa, si vertantur hostes in fugam, cursores statim ad insequendos eos, usque- dum ad fossatum illorum pervenerint, omnibus vi- ribus contendant; defensores autem in acie instructi sequantur, et non consistant, nr, si hostes conver- tantur iterum, et illorum impetum cursores susti- nere nequeant, prope ad defensores confugiendo rursum seipsos colligant. 79. Sin inter confligendum una aliqua turma, aut omnes etiam in fugam vertantur, ad secundam aciem ad unius atque alterius sagittæ jactum se recipiant, rursunique se ad invadendos hostes – confirment, consuetis et idoncis in principio pu- gnæ vocibus et cæremoniis adhibitis. 80. Si hostes poterunt in fugam verti, insequendi primo sunt, deinde recedendum iterum ab eis, et ad eos statin vertendum est. Sin semel atque iterum hoc tentando non proficitur, secunda acie cominus jam adventante confugiant ad cam, et ad opportuna quælam loca intus se recipiant, hocque intervallo spatii ad extremam aciem iterum so evolvente, simul cum secunda drugisti, id est confertim ac dense, invadant, et si in fugam versi fuerint, omni alacritate cos insequantur. 81. Lateranis etiam praecipies, ut si longius in- D veniatur cornu hostium esse, conentur aut cornu, id est, ad sculum, sive lavam inclinantes, ad eam- dem quoque longitudinem produci, ut ne ab hosti- lus turmæ nostre includantur. Sin concisius fue- rit adversum cornu, lunare eos oportet, et ad se- micirculi formam adducere, et intra complexum suam hostes coercere, priusquam turma confligere cum hoste incipiat, hoc est, priusquam consuetæ voces ante manus conscrendas usurpentur. Sin æquale fuerit hostium cornu, in sua ipsorum acie quasi defensores stent, et turmam suam adjuvent. 82. Præcipies etiam cornistitibus, quando prope

te fuerint hostes, ut duobus, aut tribus sagittae A jactibus, clam dextrum cornu consequantur, una cohorte in anteriore parte ad frontem constituta cum decanis quintanisve suis, qui ad quinque vi- rorum solum altitudinem erunt, si strenui fuerim, reliqua cohorte universa drangisti, id est dénse et confertim, illud sequente. 83. Banda, id est, capîta' illorum sive insignia, ne sursum erecta teneant, sed inclinata; dum usus poscat ea in lucem educi, ne si erecta in conspe- etu hostium essent, qui ca gestant magis ab hosti- Lus insidiis appelantur. 81. Si longius adversum cornn inveniatur, primo ad cornu, id est, hastam sive lavau, de- clinandum est, paululumque dextrum cornu in procedendo retarded se, et ad dimidium sagilla jactum producat se, ut adversum cornu longitu- dine superent, atque ita vleclinantes, illosque cir- cumvenientes dicant, Εξελθε, exi, statimque a' tergo illorum cohors milliaria, quam drungum vo- cant, de improviso et acri cum incursione in- vardat. 85. Profligatis hostibus, non statim illos fugien- tes persequantur, sed confestim, qui a tergo s!cie- rint, cum reliquis cohortibus procedant. Quod si contractiores hostes fuerint, statim excall, et lu- nata quasi forma circumcludant eos; sin æquales fuerint, paululum producant se, et hostium longi- tudinem superent; hocque modo irruptio in il- :s Gal. 86. Quod si cum cornistites suos producunt, hoc iden facere conantur, invadendi statim illi sunt, dum in hac mutationis perturbatione sunt; nam dum illi ad cornu, id est, lavam, convertuntur, dextras illorum nudas esse, et densationem illo- rum dissolutam esse, necesse est. 87. Lu hostibus circumdandis non solum corni- stites, id est, qui dextri cornu propugnatores sunt, elaborare, ne vel nimis retardentur, vel nimnis cito incipiant, sed et partis illius, id est, turmæ, præfe- clum, sive is turmarcha, sive alius quispiam fuerit. Itaque invadentibus eos cornistitibus, et hostibus jam tumultuari incipientibus, adversum eos uni- versa turma incedat. 88. Curae praefecto esse debet ut, si fieri possit, adversas copias longitudine superet; sin minus, saltem exæquet: si enim longior nostra, quam adversariorum acies fuerit, cornistites munus suum sedulo ac fructuose facient. 89. Cornistites idco necessarii sunt, quia in nudis locis incursiones facere opportunius possunt. 90. Secundae similiter aciei præcipies, ut me- dium locum, in quo dignitas tua constituta erit, diligenter observet, et sedulo advertat, ut confli- ctationis tempore duos aut tres sagittæ jactus a prima acie absint, ut, si in fugam conjiciantur

- A hostes, quasi propugnatrix atque subsidiaria non consistat, sed aciem sequatur. 91. Quod si quæ cohortes primæ aciei profligatæ fuerint, hanc afflictam partem et perfugium qua rentem excipiat, ac etiam cum prima acie ordi- nate ac disposite incedat, neque aciem instru- ctam ante belli exitum, et priusquam se in castra sua receperint, dissolvat, sed sic ad conservatio- nem primæ aciei ordinate sequatur, non autem ad persequendos hostes confuse ruat. 92. Si anceps proelium primæ aciei fuerit, et persecutiones fugæque fuerint, permanendum est, et exitus rei contemplandus, vocesque ac clamores graves iterum ac tertio profundendi sunt, tum ad nostros exsuscitandos, tum ad hostes exaniman- dos. Neque statim coneris manus conserere, aut ad primam aciem accedere, ne aliqua confusio ac fuga quædam indigna hanc coufictationem se- quatur. 93. Sin, quod saepe accidere solet, secunda acies usque ad tergistites, seu tertiam aciem in fugam vertatur, hæc tertia adventans conetur recupe rare cam. 94. Sin insidiis ullis factis a tergo aliqua incur- sio atque impetus hostium flat, si pauci hi fue- rint, qui adoriuntur eos, tertiaque acies adversum eos satis est, hæc tertia tum emittatur; sin ea satis non fuerit, conversis tum ad caudam, id est, ultimam aciem, cohortes cum præfectis ita se præ- id est, anceps acies es- parent quasi ἀμφίστομος, set; sic acies cum illis confligat, profligatisque hostibus tergistites, sive una, sive plures cohortes fuerint, quasi cursores in illos immittantur. 95. Si magnus numerus eorum esse videatur qui incursionem fecerint, tum præcipies iis verbis, id est, commula ; qua voce decani ad caudam venient, id est, ad posticam partem trans- ferent se cohortes, ut cauda, quæ fuit, jam frons fiat. 96. Hæc parvo tempore ante bellum et dimica- tionem ipsam præcipe, ut quid facto opus sit mi- lites cognoscant. Ipso enim tempore prælii milites harum rerum rudes atque ignaros tale aliquid do- cere haud par est, nisi ea solum quæ levia sunt, et breviter efficiuntur. 97. Nam si longo tempore ante pralium præci- pies, hæc oblivioni mandabuntur, ac propterea paululum ante bellum hæc commemoranda sunt. Præcipies autern omnibus, ut nemo audeat secun- dam aciem transgredi, quamvis prima acies penitus proligata fuerit, ut ne (nisi ingens atque inevita- bills aliqua necessitas) vel per inimicos, vel per suos quasi dignus de vita periclitetur. PATROL. GR. CVII.

98. Quoniam autem ex insidiis etiam cum ho stium acie confligendum est, qui in insidiis et occul tis latebris sunt, ante omnia exploratores quosdam emillant, ut ne nimis confertin in hostium impe tum de improviso incurrant, vel alias ad latus, vel a tergo, sive post universam acien, insidias sustineant. 99. Sape inimicorum copia in duas acies divi cuntur, ac nisi diligenter instructa prima fuerit acies, insidiis magis ex adverso adoriundi sunt. 100. Si hostes in duas similiter acies dividantur, haud sane par est a tergo, id est postica parte, in sidias struere, sed ad cornu aliquod, sive qua ex parte incursio futura sit, sive utraque ex parte. 101. Incursionis tempus conjectare tecuin opor tet, et animo quasi dimetiri, ne vel antevertas aciem, vel retarderis, sed quando duos aut tres sagittae jactus acies a se mutuo abfuerint, impetus in hostes ex insidiis et occultis latebris faciendus est. 102. Haec, quæ diximus, non ad exercitationem, sed in dimicatione ipsa assumenda sunt. 103. Hæc a dignitate tua præcipienda et distri buenda sunt. Unicuique turmarchæ præcipies, aut scripto trades, quæ ante mandavimus, ut suæ ipsius partis sive turmæ constitutionem agnoscat. Unus quisque turmarcha universæ partis suæ trientem in cursores, sive proclastas, conferat, et hinc atque illinc turmæ suæ eos collocet. 104. Contaria, id est hastæ, conflictationis tem pore flamula non habeant, sed de bastis detrahant, et in thecas suas conjiciant, quando ad unum mil liare jam hostes adventaverint. Antea autem om nino in hastis habeant. 105. Banda, id est insignia, comitum minora sint; drungarum, id est tribunorum, perfectiora et diversa. Turmarchæ insigne diversum longe a reliquis sit, quemadmodum antea a me explica tum est. 106. Conflictationis tempore post vocem victoriæ crucis magnos, atque altos clamores edere oportet, atque eos in primis, qui a tergo sunt, ut qui in fronte sunt magis animentur. 107. Buccinæ multæ proelii tempore ne sonent, turmarchæ enim buccina satis fuerit. Turmarcha in medio turmæ suæ, id est, in medio defensorum In codice Laurentiano hic initium capitis su mitur, et cuilibet capitis divisioni, seu paragrapho, titulus rubrica præfigitur; sed cum titulorum pars maxima evanida sit fugientibus litteris, nec oculo rum acie assequi sit quomodo se illi tituli habeant, satius visum est cunctos omitere.

A collocetur, drungarii, id est tribuni, in reliquia utrinque turinis, in medio cohortium cursorum. 108. Aciei instructa tempore exploranda sunt loca per mandatores, ubi conflictatio futura est, id est, medium spatium inter nostram jam aciem in- structam, atque hostium, nec ubi fossa, aut pulei, aut dolus aliquis ab hostibus molitus sit ; quod si tale aliquid inventum fuerit, præstoletur acies nostra dum hostes eum locum transierint, et cum hostibus integro in loco ac securo pugncnt. 109. Bandum, id est insigne, turmarcia longe diversum distinctumque forma sit a cæterorum præfectorum suorum bandis, ut facile ab omnibus signiferis agnoscatur. 110. Motu autem aliquo peregrino ac vario ctiam bandum hoc distinguatur, vel quod sursum aut deorsum, aut dextrorsum, aut sinistrorsum locetur, aut continue inclinetur, id est demittatur, caput hujus insignis, aut crebro directe moveatur, ut omni in confusione ac perturbatione a reliquis insignibus facile cognoscatur. 411. Omnium turmarcharum banda unum signum ne habeant, sed diversas notas singulæ turmæ ha- beant, ad quæ cognoscenda milites ante assuef- ciendi sunt. Nou modo enim singula ex eo turmar- charum banda sujuvantur, et partem suam facile confirmant, sed etiam si quando aberraverint, ad suas cohortes facile redeunt. 112. Miles si qua ratione contingat a bando suæ cohortis abesse, omnibus modis eo revocandus est, ut acies minime confusa aut perturbata exercitus salutem ac praesidium prae se feral. 113. Si in exercitut aliqui populares hostium fue rint, ante diem belli separandi sunt, et ad alia qua dam loca honesta cum causa amandandi. 414. Ac turmarchis ista præcipies. Unicuiquo autem drungario, et comiti etiam mandabis, ut dili. genter exquirant ea, quæ alicui usui copiis nostris D esse possint. 115. Par est autern, sive in fossato versetur unum- quodque landum sive cohors, sive alicubi castra ponat, mane cum prima luce, ante alia omnia, ut vesperi post coenam ac missas, est ter sanctum hymnum, pro more cæteraque canere. 146. Contubernia, sive manipuli, quae quasi par væ quædam cohortes sunt, ut ante descripsimus, ex majoribus et minoribus natu simul junctis con- ficiantur. 117. Primanus et secundanus contubernii, ac præterea etiam ultimanus, hastati sint; tertius et

quartus sagittarii, quique in medio sunt, quer- admodum necessitas requirit maxime instruan- tur. 118. Flamula hastarum, quemadmodum supra admonuimus, tempore belli minime in hastis esse permittantur, ne hastæ tum iis qui gestant, iis qui a tergo sunt, tum etiam sagittis in acie con- jectis impedimento sint. 119. Despotatos, quos ad conservandos et recn- perandos eos, qui in bello sauciâti erant, milites antea constituebamus, ex unaquaque cohorte sex, aut octo ex debilissimis separari jubebis, ut ubi tempus requirit, qui in bello graviter vulnerantur, ab illis serventur. 120. Duo speculatores, sive exploratores dili- gentes, vigilantes, ac strenui eligendi sunt; duo præterea mandatores, et contuberniis etiam duo viri eligantur, qui belli tempore bandum diligenter custodiant. 121. Cantator idoneus atque eloquens unus ali- quis eligendus est, qui ipso in proelio exacual atque incitet militum animos, et suasoria oratione ad alacritatem et cupiditatem bellandi, quemad- modum supra memoravi, omnes inflammet. 122. Magnis in cohortibus duo banda ante belli diem liant, alterum praefecti cohortis, id est comitis, alterum primi centurionis. Ipso autem belli die non, duo festentur aut erigantur, sed comitis s0- lum. 13. Ipso belli die unusquisque miles gestel ad sellam suam secum aquam in phlasciis, et paxa- madium, id est biscoctum, in sellopungio, et farinæ unam atque alteram libram, ut necessario tempore hæc habeant ad refocillationem et recreationem sui atque aliorum, qui in aliquam animi defectio- nem, aut valetudinis infirmitatem incidunt. 124. Tempore praelii, ut cognoscant nilites ante belli exitum neminem spoliandum esse, sæpius hoc militibus inculcetur. 125. In itinere faciendo, tuldum, sive impedimenta, cum militibus permiscendum non est, hostibus D praesertim imminentibus, sed separatim, et cohor· tem aliquam post tuldum separatam, aut aliter etiam, si quando id usus exigat, quemadmodum in capite de tuldo antea mentionem fecimus. Hæc quæ nos tibi præcipimus, tu iterum singulis comiti- bus, et drungariis, et turmarchæ unicuique co- gnoscenda et conficienda dabis, atque etiam ipse quantum potes ad eadem eos exhortaberis et præ- parabis. 196. Occasione atque opportunitate in bello ido- nee ularis. Primum autem ejusmodi occasiones vitabis, ex quibus offensiones belli esse possunt. Hsdem deinde tu occasionibus adversus hostes utaris.

- 127. Ante omnia ab hostibus molitas ac stru▾ clas insidias explores per excubias quatuor in par- tibus aciei collocatas. Ab omni autem confusa et dissipata insectatione hostium abstinendum in pri- mis est. 128. Temerariæ atque audaces rerum aggres- siones abs te minime suscipienda sunt, sed ab aliis quibusdam idoneis præfectis. Si enim aliqua offen- sio aut gravis casus illis contingat, aliqua spes est ejus reficiendi; sin præcipuus, et nobilissimus in exercitu aliquid hujusmodi paterctur, ejusmodi offensio magnas perturbationes inveberet. 129. Prudens et circumspectus imperator ante hellum in res hostium diligenter intuebitur, et præ- sidia quibus abundat sedulo vitabit, defectus au- tem suos quantum potest vexabit : ut verbi causa si plures quam tu equites bostis habeat, pastiones omnes vastandæ sunt, ut equi deficiantur pabulo; sin virorum multitudo fuerit, illorum commeatus omnis atque alimenta circumvenienda tibi et præ- ripienda ab illis sunt. 130. Si diversis ex nationibus hostium copiæ exsistant, donis, muneribus, pollicitationibus cor- rumpendi tibi sunt. 131. Sin diversarum partium sententiarumque fuerint, præcipuos quosque ex illis ad te tuasqus partes sollicitabis. 152. Hastis si utantur, in aliquan difficultater asperitatemque locorum illos ad prælium evoca. 133. Si sagittarii fuerint, in planitiem et loca campestria trahantur, ut ibi cominus consertis manibus dimicent. 134. Si negligenter aut solute die vel nocte ambulent hostes, insidiis de improviso adoriendi sunt. 135. Sin animose et audacter ad bellum vene- rint, et ab omni offensione immunes esse videbun- tur, præ te feras quasi bellum cum illis statini gesturus sis, rejice tamen bellum ac differto do- nec fervor omnis animorum elanguescat, et ubi bric impetus consederit, tum bellum illis conferto. 436. Si peditum numero hostibus praestiteris, ad plana et campestria loca illos deducito, non ut cominus, sed ut eminus jaculis cum illis confli- D gas. 137. Bellica enim decertationes venationibus similes sunt; quemadmodum enim ibi excubiis, in- sidiis, circuitionibus, atque hujusmodi astu vis potius quam viribus fera capitur, sic bellum cum hostibus, sive plures, sive pauciores fuerint, geren- dum est. 138. Coram enim ac manibus so.un consertis velle cum hostibus aperte confligere, quando ali- qua victoriæ spes illis adfuerit, sine periculo ac gravi offensione belli eventus esse non potest. Te- merarium autem ac inscitum est, nulla necessitate impellente victoriam talem cum damno quærere,

que hoc modo parta, nomen tantum inane atque A umbratile magis habebit, quam ea, quæ certissimo hostibus gerendum, dilucide ac breviter exponam. 4. Turmarehæ, ut banda omnia integra sint, atque atque alterum præparabunt, atque adeo bandopho- ris, id est signiferis, cohortium dentur. Cohortis et si qua sint defecta, expleat. 2. Exploratoribus et speculatoribus sedulo ho- stium statum exquires, qui motus illorum, quanta B multitudo, qualis acies; itaque te adversum eos preparabis, ut ne subito ac de improviso invadare ab illis. 3. Ubi vacaverit autem, exercitum tuum per drungos, id est cohortes milliarias, et turmas congregahis; neque enim omnes simul unum in locum coges, narrabisque illis quæ dictu necessa- ria sunt, vel tu ipse, vel praefecti tui, antiquas illis commemorando victorias prioresque felicitates ; largitatem, studiumque referendæ gratia, praemia- que benemeritis proposita repetes. Recensenda quoque mandata sunt reliquæque præceptiones, quæ vel abs te, vel a singulis præfectis singulæ furmæ ante acceperunt. 4. Si quosdam ex hostibus contingat ab excu biis capi, vel ad nos defcere, si generoso corpore armatique fuerint, exercitui nequaquam osten- dendi sunt, sed ad alium quempiam locum clancu- lum anandandi. Sin humiles ac viles fuerint, qui defecerunt, universo exercitui monstrabis. Capti- Tos autem nudos circumduces, mandalisque ut ab omnibus militibus voce contendant ne ab illis in- terficiantur, quo militibus nostris omnes hostes miserabiles esse videantur: 5. Hostibus autern jam imminentibus, commu- pracipies, ut ne excursiones contra inordinate ve- gantes milites faciant, sed diligenter observent ne nilitem ullum et suis lassatum reddant, aut etiam verent ; sed eos qui in aliqua mentis perturba- tione aut sollicitudine excruciantur, aut opinio- nem alicujus anxietatis afferunt, relevent atque ad aliquam bilaritatem et alacritatem traducant. Sin ne sic quidem a mœstitia el mœrore avocari possunt, ad paululum temporis secernes eos, að alium locum, justa aliqua causa adhibita, usque ad belli exitum ablegabis, ut ne ad inimicos trans- fugientes aliquid indicent, quod minime patefa- ciendum fuit. Populases autem atque indigenæe bostium, quemadmodum supra ostendimus, longe aute tempore segregandi sunt, neque in bello adversuun suos pugnare permittantur. et 6. Quando ad pugnam dimicationeinque ipsam senturtle es, adversos casus belli mente pertracta,

8:45 A et illas calamitates quantum fieri potest anteverte. Imprimis autem, quemadmodum sape a me com memoratum est, dierum aliquot commeatus pro- militibus equisque provehatur. Castra munitiora fant, idoneisque in locis, ubi aqua omnino de 7. Cura tibi quoque prandium militum sit. Si enim quando communi consilio decretum est bel Ium incipiet, tum quo tempore optimum judi cabis prandeat exercitus. Sin hoc minime futurum sit, jam impendente bello, milites mane prandeant, ut magis firini Gant, et per integrum diem, si tan- diu bellum duraverit, minus viribus deficiantur. 8. Non modo aliis temporibus, verum etiam ap- " petente jam belli tempore, consilium abs te minime negligendum est, sed turmarchas tuos, et si quen præterea solertem prudentemque virum judicas, ad consilium ex tempore capiendum advocabis, et de rebus agendis deliberabis. 9. Advertendus diligenter etiam locus in quo conflictatio belli futura est. 10. Præcipies etiam praefectis, ut ad primum sonum buccinæ ejus noctis, quæ diem belli ante- cedit, equos aquatum educant, ne si hoc præter- 11. Præcipies etiam, quemadmodum supra a nobis mandatunı est, ut unusquisque miles, quando ad dimicationem belli procedit, habeat in sellopungio suo unam aut duas libras panls, aut farinæ, aut Discocti, aut paxamadii, aut carnis : habeat etiam pulascium in argabia plenum aqua, non vino, ad- versus omnes fortuitas res circumstantes et casus nec opinatos. Saepe enim, profligatis hostibus et al munitionem aliquam accurrentibus, obsidendi a nobis diem unam ac noctem sunt: aut si ad usque diem conflictatio producenda sit, necesse est com. meatum afferri, ut ne commeatus penuria res 12. Si adversus potentem nationem bellum futu- D rum est, et in timore aliquo ao demissiore animo exercitus noster fuerit, ne statim aperte ac publice cum illis confligas, sed ante diem belli cum dele- ctis quibusdam strenuisque militibus, clam, et non aperte, illorum partem aliquam adoriaris. Si enim quidam ex hostibus vel omnino interficiantur, vel vivi capiantur, exercitus illud fortitudine ac robore effectum judicabit, et vires colliget, timoremque de- ponet, atque adeo paulatim assuefient audaciores esse, et hostes alacrius invadere. 13. Si hostes te nec opinato opprimant, neque id ad usum tuum pertinet ut cum illis dimices, vel

quia locus asper atque condensus est, vel tempus A importunum, ut, magnis frigoribus aut caloribus, lige potius, et locum idoneum ad castra ponenda quære, et prælium differ donec commoditatem tem- poris ac loci aliquam habeas : neque committas ut invitas cum illis confligas. Hoc si feceris, non inimicos fugies, sod incommodum locum devi. abstineant omnino milites a cadaveribus inimi- corum spoliandis, Nam cadavera aut impedimenta invadere, valde periculosum ac perniciosum est. Itaque præcipiendum omnino est, ut istis rebus milites abstineant, Sape enim victores talibus de B causis non superati, verum iterum funditus deleti 15. Hostibus jam sppropinquamibus, et im- minente bello, quemadmodum ante admonuimus, non modo si in fossato, id est, castris copia tuæ fuerint, ibique hostes exspectaverint, fenum ponetur, sed etiam si castra moveat exercitus, et ad alia loca commeare velit, atque aciem ibi instruere, fenum aut paleam unius diei secum ferant, ac in castris suis reponant: fortassis enim beantur eo die exire, et fenum secare, aut pa. G bulum colligere, aut jumenta ad pastum emit- tere. 16. Sin hostes immineant multi, non absur dum fuerit, quemadmodum ante diximus, unum- quemque in itinere faciendo frumentari ac pa- bulari, atque illud in castris reponere. Neque enim castris jam positis, pueri et administri ab bulatum et frumentatum ire sinentur. Hæc abs confcienda sunt, ut perfectior ac dispositior præfe- 1. Hoc ante omnia præcipiendum est, ut purus preces efficaces ac diuturnæ adhibeantur, omnesque Deo consecrentur, verbis factisque persuadeantur se Deum adjutorem habere, atque hoc modo ad bellum puros, sinceros, alacresque procedere.

- A situdine ac perturbatione aliqua rerum necessa riarum obliviscaris, neque cura aut sollicitudine transeas, et oratione tua omnium animos excites. 5. Neque enim manibus consertis cum hoste confligere imperatoris est, sed quæ facto opus sunt providere, et idoneo in loco stare, ubi aspicere dimicantes possit, et solutos ignavosque incitet ad alacriter bellum gerendum, atque af- fictæ parti studeat subsidiis suis, id est lateranis et tergistitibus, opem ferre. Si adversum sagittarios bellum copiis tuis suscipiendum erit, locorum asperitates et pedes lateraque montium primosque conscensus devita, et si fieri possit, nequaquam in ea parte con- fligas, et vel in editiori parte montis copias tuas locato, vel omnino a monte recedas, et in æqua- biliori loco magisque plano aciem instruas, ut ne bostes insidias molientes, ex eminentiore loco in vos invadant. 5. Nec vero cum hostium acie confligas, neve tuam illis aciem commonstres, priusquam illorum aciem instructam animadverteris, et illorum in- sidias molitionesque exquisiveris. 6. Si loca in quibus conflicturus es, aperta et campestria sint, et haud satis commode liceat secundam aciem tuam occultare, ut ne in itinere faciendo adversum hostes appareat, eam jam prope primam aciem abducito, ut duæ bæ acies una solum esse hostibus videantur; quando vero ad unius milliaris spatium ab hostium copiis abfuerint, tum secunda acies paululum se retar- det, atque a prima acie ad justum intervallum se separet, et ad suam formam, quam ante se- cunda aciei descripsimus, redeat : inde fiet, ut nostræ aciei apparatus quam minime ab hostibus cognoscatur. 7. Discessiones fugasque hostium diligenter ale tende, neque intemperanter propter hostium falla- ces dolos insequere illos, sed ordinate ac instructis copiis, idque potissimum si aliquam certam victo riæ fiduciam habeas. 8. Si hostibus incursio quædam in primam aciem flat, eamque neque lateranis, neque insi- diis adversum eos structis defendere possis, ex- tremas secundæ aciei oras assumes, illucque trans- feres : si uno ex latere veniant, ad eam par tem; sin utroque ex latere ad utramque partem. Similiter adversum eos, qui a tergo secunde acici veniunt, si tergistites multi ad illos repellen-

dos non fuerint, hoc idem facies, ne cæteri dis- tracti ad præsidia primæ aciei minus valeant. 9. Si ingens hostium fuerit exercitus, et mul- titudine bominum ac jumentorum afflictus, ac pene oppressus fuerit, ne coneris eminus jam bostibus venientibus, copias tuas ad celsum ali- quem locum deducere, ne multitudine conspecta animum jam tui despondere incipiant, sed hu- mili et cavo in loco eos instrue, ubi neque hostes visuri sunt, neque ab hostibus cerni poterunt; et quando uno aut dimidio signo hostes abfue- rint, ad excelsiorem locum ducantur, ut configere possint priusquam animo deficere, aut languescere incipiant. 10. Sin talis locus non inveniatur, sed enuinus lostes exercitui tuo appareant, copiis tuis ipsa in acie instructis dices, non hominum, sed ju- mentorum atque impedimentorum ibi permagnum csse numerum. 11. Si hostibus adhuc minus instructis adoriri cos atque iuvadere potes, majus damnum illis facies. 12. Omnino autem semel atque iterunt consiste, quando ad spatium unius, aut duorum milliarium ab hostium acie ante bellum distas, ut exercitus tuus varie instruatur, ut ne securos se putent hostes, quia per exploratores nostras copias ante cognoverunt, et contra eas aliquid molitionis ma- chinati sunt. 13. Si pedestris exercitus non fucrit, militum pueros, id est, administros in castris relinques, et per universum castrorum ambitum ad fossam custodiendam dividantur, armisque interiorem ejus partem muniaut, sive sagittis, sive jaculis, sive funda valeant; una quoque cohors cum illis ex- cubias aget, portasque castrorum atque universi ambitus defendet, unus istis præfectus honestus atque integer. 14. Neque tuldum tecum in acie circumferas, si aliter feri poterit; prompta enim atque ex- posita hostibus præda est, si in bello esse adver- fatur. 15. Si profciscenti tibi de improviso subita hostium incursio fuerit, neque castris satis com- mode et tuto in loco tuldum ponere poteris, tum dextrum ad latus secundæ aciei obliquabis, ibi- que unam et alteram cohortcm, quæ ex super- fuis bominibus est, ad ejus custodiam segre- gabis. 16. Si nullum jumentis repositum in castris pabulum habeant, ipso belli die cæteris ad bel- lum procedentibus, palicaria, id est administri militum et praefectorum pabulatum eaut ad par- tem a tergo aciei relictam, et dumn bellum geritur quantum possunt pabuli comparent. Pabulatoribus antem istis dentur banda et signa quædam di- versis et editioribus in locis, ut adverso aliquo

- cursu contendant, ut ne intercludantur, sed ab hostium impetu serventur. Hoe propter incerti belli eventum feri debet. Si enim adversum aliquid ceciderit, commeatum et pabulumn in promptu mi lites si habeant, ad pugnam facile statim pro- deunt, et olensionem acceptam bellandi strenuitate resarciunt : vel si id minus efficere possint, in- tegris copiis atque instructa acie, dum adhuc equi Armi sunt, recedant, priusquam vel animi equitum magis labefactentur : quod facile usu venit, si commeatus in promptu non fuerit. Nam post offen- sionem belli nemo pabulatum prodire audet, equi- que fame laborantes magnam anxietatem militibus injiciunt : utile autem ac salutare consilium capi non potest, inopia simul ac formidine prementi- bus. Omnino autem pabulum jumentorum ad unuin alque item alterum diem repositum habeant, eoque etiam amplius, si pastiones prope fuerint. casu incidente, revocari illis possint, et ad castru 17. Si primo conflictationis die adversus belli exitus cadat, quod absit, inutile nobis atque inidoneum esse videtur, eodem station tempore conari hoc quod amissum est recuperare, et fusos superatosque ad aliquod publicum proelium redire velle. Neque vero hoc at facias consilium tibi darem : perdificile enim omnibus hoc est, neque statim ofensio accepta refutari potest. Rarum autem hoc est, et Romanis inusitatum. Itaque etiam si nibil adversum caderet, speraveritque imperator amissama dignitatem secundo proelio se recuperaturum, multitudo tamen militum si cau- sanı cognoscat, ad conserendas manns minus est habilis: hic enim exitus belli, quasi divinitus ante decretus esset, magnam animi formidinem pertur- bationemque invehit. 18. Itaque sine gravi ac necessaria causa, no coneris coram atque aperte instructis copiis cum hoste post offensionem belli acceptai dimicare, sed dolo atque astu, occasione se offerente conare illos subito adoriri, et juxta vetus dictum, post fugam, pugnam redintegrabis, ut ad veteris offen- sionis oblivionem exercitus veniat, atque iterum coire in societatem multitudinis, et cogere justis causis sæpe oblatis se audeat, quas omnes per- scribere facile haud fuerit. 19. Sin post offensionem acceptam iterum ta- men cum hoste confliges, prima acies quasi antea proligata in secundam acien conferentia est : secunda autem quibusdam e prima acie delectis viris ad primam traducatur. Nam cum hæc minor prima sit, ipsa per seipsam satis esse non potest. 20. Retardare autem in belli eventu minus pro- spero haud utile est, nisi aliqua spes societatis aut alius modus præsidii exspectetur: vel, quod sæpe fit, responsio ab hostibus afferatur, quam divulgari necesse non sit, sed a præfectis solum

cognosci. Quod si feri statim possit quod ab a hostibus proponitur, non differatur, sed sedulo vel jurejurando, vel alio quopiam pacto transigatur. Sin perniciosum et ad contemplum alicujus, aut universæ multitudinis contumeliam fuerit, hæc atque illis duriora in vulgus nostrum effe renda sunt, ut exercitus ita concitatus, ac neces- sitate compulsus, impetuosius adversum hostes procedat, atque obedientior præfectis suis. sit : quanto enim major tardatio fuerit, tanto magis superati milites formidolosiores erunt, et victores audaciores exsistent. 21. Priusquam autem universum robur tuorum considat, adhortandi tibi per turmarchas, per de- canos, quintanos, milites tui sunt, commemoran- dumque est illis, non esse jam tempus ignaviæ ac socordiæ, sed impressionum atque incursionum in hostes faciendarum, et quæ clades atque offensio ante accepta fuit, ea jam virtute ac rebus geren- dis delenda atque obliteranda est. Hæc atque iis similia illis narranda sunt. 22. Si spes aliqua est acie instructa prœlium recuperari posse, hac via quam supra disi pro- cedatur. Sin hoc modo non proficiatur, pro pe- riculoruin ratione optimana sibi viam conquiret. 23. Si peditatus hostium vincat, cum equis or- dinate discessiones atque demigrationes ex eo loco fant, atque ita permaneant. 24. Sin equites fuerint, superflua et gravia tum jumenta, tumn alia quæcunque præterinillenda sunt, peditesque constituendi, et sine jumentis equitibus- que universos in duas phalanges sive acies, aut in unam quadratam oblongam formam instrues, in medio juinenta atque impedimenta ponas, extra lac milites in acie, quemadmodum prædiximus, atque ultra eos sagittarios : atque ita discessiones denigrationesque tuto facies. 25. Rursum si prospere ad victoriam bellum in- clinet, et Deo jam propitio victor evadis, ne sola depulsione hostium contentus sis, quasi imperitus qui tempore uti nescit : neque importunum illud audias, Vince, sed ne nimis vincas : ne, si lubrico lempore cedas, majores tibi molestias accumules, C et incertum rerum futurarum eventum reddas, sed eversione hostium absoluta utendum omnino est. 26. Si ad aliquam munitionem hostis confugit, vel vi et manu, vel aliis quibusvis formis, homini- bus et jumentis, instructa acie in summnas angu- stias coercendus est, vel alia quavis consentiente alque idonea utilitate, usquedum perfecte illum everteris : neque tum defatigari oportet, quando paulum illum repuleris : neque rei universa exi- tum propter exiguam amplius laborum patientiam abjicere debes, post tantos labores atque sudores, post tanta belli pericula : quoniam et in venatione quod pene effectum est, perinde est ac si nihil esset.

Militum tuorum ordinis conservatio post victoriam negligenda tibi non est, sed instructis copiis cum scientia et attentione militari prose- quantur hostes, imperatorque ipse attendat dil- genter quid facto opus sit. Neque enim ad incolu- mitatem vestram, in hostiumque perniciem poten- tia sola valet, sed secundum Dei benignitatem, im- peratoria ac diligens rerum administratio, præci- pua ac summe necessaria est. 28. Temporibus ac locis idoner commodeque utaris. Si bellum publicum futurum perspexeris, omnia loca perlustrabis, nuda atque exposita loca bastatis tuis eliges. Neque solum dextra sinistrar que positæ partes perscrutandæ sunt omni ex parte aciei usque ad belli finem, sed et finitima loca ex- ploranda sunt, ne fossa, vel naturales vel artifi ciosa sint, vel dolus aliquis lateat. 29. Ipso belli die, quemadmodum prædiximus, excubiis simul cum prima luce in quatuor partes illius loci ubi conflictatio futura est divisis, aut dươ aut tria circumcirca milliaria, præcipies, ut non modo motus hostium advertant et significent, sed etiam eos qui ab hostibus deficere volunt per- lustrent, et apud se detineant. Hoc modo enim eos qui ab exercitu nostro aufugiunt facile prohibebunt, et eos qui ab inimicis volunt ad nos deficere, cum omni incolumitate ab aliorum contumelia integros conservabunt, ne a quibusdam malis viris exagi- lentur : quod abs te erga eos, qui ad nostras pare tes profugiunt, quasi justum et necessarium con- 30. Quæ in anteriore parte exercitus excubiæ sunt, ante suam partem, usquedum intra unius sa- giuæ jactum venerint aciei hostium, ambulent, eamque ducant, ne fossæ ullæ ac lacus fiant, aut dolos ullus susceptus sit, suosque tum admoneant, ne de improviso in aliquod malum venfant. 51. Necessariis locis ac temporibus non modo simplices, verum etiam duplices vigiliæ consti- tuenda sunt, ut si quid alteram lateat, ambas la- tere non possit. 31. Si instructa acies, si locus idoneus fuerit, ne exspectent dum hostes eos invadant, ut ne nia- lum aliquod ac dolum machinentur, sed confestim in eos omni impetu ac incursione ruendum est. cunda acies in locis condensis silvosisque atque asperioribus occultanda est, ut ne si hostes longo ante tempore eam animadverterint, insidiis aliisque molitionibus multis appetant atque invadant. 34. Quoniam de excubiis mentionem fecimus,

ostendendum quemadmodum hæ firmanda sunt. Excubias in duas partes divides ; ut alterae vigilent, alteræ vicissim dormiant. Nemini enim fidein ha- beas, quamvis receperit se integram noctem vigi- laturum. Somnus enim ac sopor de improviso · sponte quadam sua opprimunt. Cum vigilare volunt, recti pedibus consistant : sessiones enim ac recuba- tiones corpora in somnum praecipitant : stationes autein pedum mentem indormientem excitant. 35. Bello jain confecto, qui sauciati fuerant re- levandi consolandique sunt; qui ceciderunt hone- stum funus habeant, laudibusque multis cohone- stentur, qui pro fide Christiana, pro fratribus, suam ipsorum vitam profuderunt. Hoc autem justum religiosumque factu est, et alacritatem multam viventibus affert. 36. Si liberi illis fuerint, aut conjux, si hoc con- stel strenue illos atque alacriter in prælio dimi- casse, honestis modis abs te relevandi sunt. 37. Quoniam Romanos omnesque alias nationes videmus acies suas ita instruere, ut quam maxime eminus cerni possint, trucem magis aspectum vultu ac facie, quam armis lucentem et coruscan- tem aciem in bello præ se ferant: quanquam huc umbratile cito evanescit ; nam secundunı Dei volun- tatem, imperatoris administratione, et exercitus alacritate, bella conficiuntur: propter eos tamen qui hæc requirunt, si silvosa aut cava loca fuerint, ibi copiæ occultandæ, et longo ante tempore hosti- bus non ostentanda sunt, ut ne si ante unum aut alterum signum ab hostibus cognoscantur, insidiæ illis dolique struantur. 38. Si nudus locus purusque aer fuerit, cassides suas non capite, sed manibus gestent, donec prope hostes venerint: scuta autem parva coram in pe- clore ferant, leganique galeas et cassides: vel a tergo humeris gestent, si scuta ferrea ac splendida habeant : sed et ferrum hastarum prædicto modo occultetur ut arma eminus nullo modo luceant, cum praesertim ejusmodi signo si consignentur hostes, mentes illorum anticipentur, et in formidi- nem quamdam ante bellum cadant. 39. Insidias autem occultas atque abditas eo D modo facies, quem tibi ante descripsi. Si enim idonee opportuneque ſlant, maximas utilitates in betto afferunt, magnasque admodum copias ita de- leverunt, ut nullus locus confligendi aciei universæ relinqueretur. 40. Qui enim locorum opportunitate ad hær abundabant, vel condensis in locis, vel cavis in recessibus, vel in colle aliquo magno, vel vallibus, vel montibus finitimis usque ad hostium copias productis, ut ab hostium notitia hoc modo occul-

- tari possint, et molitiones idoneas struere, insidias • suas positas habebant: isti a tergo hostium de improviso irruentes, ante manus consertas fude- runt eos, et in fugam verterunt. 41. Alii prope hostium copias, cum locum non laberent idoneum, hoc minime fecerunt, sed a la- tere in medio suæ hostiumque aciei eos collocan- tes, vel a tergo sum aciei obliquantes, majores co- pias iu insidiis collocaverunt, et minores ad coran condigendum cum hostibus instruxerunt. 42. Alii partem exercitus non majorem, sed mi- norem in insidiis locaverunt, conflictatione jam in - cepta fugæ voluntariæ iis qui in acie instructi erant sese mandantibus, et hostibus illos confuse inse- quentibus, et locum illum ubi insidiæ sunt locate transeuntibus: qui in insidiis positi erant a tergo hostes invadant : qui vero ante aufugerunt, tessera facta quam ante sibi proposuerant, conversi ito- rum in hostes, insequuntur eos. Hoc autem ferc plerumque adversus aquilonares homines Scythi- casque nationes maxime fit, ut Turcæ, et qui sunt iis similes. 43. Si quis fossam altam ad octo aut decem pe- dum latitudinem satis longo intervallo effoderit, hancque lignis tenuibus, cespite, feno atque aggere contexerit, quasi una eademque cum βnitimis locis terræ superficies esset, nibilque a circumstante terra distet, eductum autem aggerem universum ibi jacere non sinat, ne aliquam novitatis suspicio- nem afferat, in medio autem ejusdem fossæ loca quædam Arma reliquerit, ad id tempus notata, et designata exercitui tuo, et utrinque hinc, atque illinc prope fossam insidias abditis locis clam col- locaverit, et ante fossam reliquos instruxerit, deinde conflictatione incepta voluntariam fugam, qui instructi in acie surt, simulaverint, et per co- gnita Armaque loca secure transierint, hostes all- tem impetuose ac vehementer insequantur, deinde ii, qui fugam simulabant conversi in eos, aliis in fossam precipitatis, aliis inopinata hac machina- tione in fugam conjectis, magnam partem hostium delebunt, nisi ab hostibus hoc ante animadver- sum vel a quibusdam transfugis indicatum . 44. Similiter si palis quis defixis fecerit dues aut tres ingressus, securus, integrosque relinquens, et instructæ aciei cognitos; deinde ante palos eos aciem instruat, et in ipsa conflictatione fugam si- mulans incitet hostes, ut in hos palos ruat, el su- bito a latere intervenientes insidiæ, hostes magno- pere lædent. Hujusmodi etiam dolus adversus hostes sine

fossis, et palis suscipitur, si quis ferreos tribulos, id est, murices ad tempus vinculis constrictos pro- jiciat, qui post usum expletum contrahi in se iterum possint, ad latitudinem aciei instructæ; in medio quatuor aut quinque transitus relinquito centum pedum latitudine, qui exercitui bellaturo noti sint, ramis magnis, aut hastarum cuspidibus peregrinis, aut terræ aggeribus ad modum tumuli, aut acervi lapidum cumulatis, aut aliis evidentibus signis non ad initium, sive frontem longitudinis horum tribu- lorum positis, sed ad exitum altitudinis ad utram- que oram transitus notati. Conflictatione jam ince- pta fugam simulent, et ubi hæc nota signa exer- citus transierit, auferantur ea, aut dejiciantur a certis quibusdam equitibus ad hoc constitutis; in- sidiæ tum hinc atque illinc utroque ex latere ad- versus hostes irruant, ubi jam in hos tribulos ir- ruerint, nec antrorsum aut retrorsum procedere possunt. 46. Hæc fieri sine tribulis eodem modo possunt, si quis rotundas quasdam fossas varie dispersas, quas antiqui hippoclastas nominabant, ducat ad spatium unius, ad altitudinem duorum aut trium pedum, aut acutos palos defigat in illis; bas diver- sas, et distantes a se trium pedum omni ex parte intervallo, ſodies ad universi spatii latitudinem pe- dum centum quinquaginta, ad longitudinem totius aciei Intervalli. Hoc confecto quando ad conflicta- tionem ventumn est, par est, ut prima acies ad unius milliaris spatium ante eum locum instruatur, se- cunda post universum intervallum duobus aut tri- bus sagittæ jactibus ab eo loco absit, ut si opus fuerit, et qui e prima acie in fugam versi sunt, se- eure per ea loca evadant, eisdem intervallis secunda acies sine offensione transeat, atque adeo hostes invadat. 47. Quando non ante fraudem hanc apparatam, sed post eam acies instruitur, tres sagitta jactus ab eo loco acies instruatur: et quando hostes vel transierint, vel in loco fraudis molitæ fuerint, oc- currant illis nostri, ut pro celeritate equi illorum lædantur. Loca autem istius fraudis opportuna, et integra ad transeundum, lata admodum relinqui non oportet, ut ne magnus hostium numerus secure D non acriter adoriatur. 48. Hæ rerum aggressiones atque doli clam et a paucis fidelibusque hominibus vel ipso die belli, vel uno ante die, ad vesperam vel noctu fiant, eo ipso loco quo bellum exspectatur, ibique hostes præstolari. Ad hoc tempus autem quibusdam ex exercitu muniantur, præcipue autem signiferis, ut sciant se asservari : et post banda densati an- NOTÆ.

- A lulent, quemadmodum opportunitas locorum re cipit. 49. Hoc omnibus mandandum est, ut in retro- codendo iterum banda sequantur, ne, quod abrit, quidam palaules, in las pedias incidant. 50. Ex iis præelictis machinationibus omnibus, quemadmodum nos arbitramur, hae tribulorumn machinationes tutu facilline tumn obscurissime sin- gulis in locis fiunt, ideoque ac locorum naturam acies instru:ıtıır. 51. Si tibi utile videbitur incursiones adversus hostium aciem facere, ut jam nobis dictum est, ad una:n et alteram cohortem, vel pro exercitus tui numero plures etiam, praefectosque illorum fortes atque audaces, prudentes strenuosque deliges, eosque ad dextrum latus loci, si idoneus fuerit, unas insidias contra hostium copias, et ad lævum itidem alias collocabis. 52. Si ab hostibus invadantur, hiu apparatus ho- stium coercendus est, neque permittendum illud teinpus vacuum esse quo se instruant. Sin ab ho- stibus non invadantur, ex ca parte vel in tuldum hostium quod ad eam partem lecatur, invadant, vel in extremum agnien et tergum hostium, vel in cornu, id est, partem ambientem extremas oras aciei hostium, ut ne hostes aut secunda acie iu- structa, vel insidiis post copias illorum collocatis, tuas insidias suis ladant. Insidias enim tuas in ex- cubiis esse oporter, ut tuto incursionem hostium sustineant, eosque opportune invadant, • 53. Iusidiarum tempus diligen:er advertas, ne que longo tempore ante aciem instructam eas loces, ne cum pauci in insidiis sint, ab hostibus oppri- mantur: nec rursus nimis tardentur, ne conflicta- tio si aliquandiu ante inceperit, inutiles atque inanes insidiæ sint. 54. Sed dum universa acies procedit, ipsæ quo- que insidiæ sive uuæ sive d'ue sint, adversus ho stes, se præparent, sed ita ut paulum ante cas, acies procedat. Ex co flet, ut acies per loca exposita D ambulans, ad se aciem hostium pertralat, insidia per latebrosa loca incedentes similiter se attrahant, seque mutuo speculando, significando, conjectandó observent, quive priores alteros anteverterint, re- tardent se et præstolentur eos, it simul quantum fieri possit utræque tum copiæ tum insidiæ hostes adoriantur. Insidiæ autem paulo nunc auteeant, ut quando hostes insidiis caperiut commereri, acius tum prope adducta confligat, 55. Hoc modo, si loca idonea fuerint, duobus c lateribus insidia collocande sunt, si potissimum magnum habeas exercitum, ut alter:e insidia

incursantes reprimnant, alterae autem hostes inva- dant. 56. Si cum invaserint minus secunde res illis processerit, vel cum acies tota prefigata est, tum illi invadere coeperint, ne sic quidem retrocedant, aut hostes dimittant, neque ad secundam aciem veniant, et cum iis qui se in fugam dederunt, per- misceant, sed eminus consistant, illosque a tergo adoriri atque invadere conentur, ut hoc´modo a fuga suos retardent. 57. Tulum hoc arbitramur esse, ut qui ad insi- dias vel ad incursionem a tergo atque a latere ali- cujus aciei mittuntur, vel ad tuldi custodiam, vel ad celere subsidium alicujus partis afflictæ, vel ad tergum aciei custodiendum, sive ad excubias, Η drungisti magis, id est, simul, confertim, quasi maza, sine ordine instruantur, neque in longam. aciem, id est, ad ordinem contubernii aut decurize aut quincuria ; hic enim apparatus splendidior ac illustrior, fortior atque ordinatior est, et luto cou- fictationes in prælio facit, tardior tamen minus Nexibilis ad usum est. Hæc autem drungisti appa- ratio, omnia contraria habet, et in insidiis facilius latere potest : minore loco contenta, confestim manus conserere potest: itaque exercitatione ac usu exploranda hæc opportune sunt, et quod ma- xime utile est experiendo teneatur. 58. Sed hoc pro maguitudine exercitus ad loc cmissi, et pro locorum situ fiat : si enim æquales copiæ, aut majores, quam quæ in conspectu acies instruitur, ad insidias emittuntur, ut uno e loco exeaut, tuin in contubernia dividantur : sin pauci emittantur, iique ad diversa lora separentur, tun drungisti sive confertim absque ordine densati anibalent. 59. In iis enim, quemadmodum dixi, differentia quædam est. Nam quæ ordine insidiæ struuntur, fortiter et tuto pugnare possunt : illæ quæ confuse et conferte densantur, ad subsidia celeriter affe- renda, et persecutiones vehementesque incursiones ac turbas valent. 60. Hanc igitur idoncam aciem equitum conti- nuatione, quemadmodum prædiximus, ad optimann, quantum feri potest, formam traduces, si imperita harum rerum fuerit: sin ea satis edocta fuerit, neque mandatis belli tempore, neque ulla alia præceptione opus erit : ipsa cnim instructio atque exercitatio unumquemque docent quid facto potissimum opus sit. 61. Omissiores autem quidam atque imperitio- res, hanc aciem ad instruendum variam et multi- plicem esse, atque adeo laboriosum existimant. Hi intelligant, athletas et aurigas, aliosque ejus gene- ris homines qui ad lusum atque oblectationem se exercent, qui si assequantur quod cupiunt, medio-

- A crem inde pecuniam colligunt : sin frustrentur, do- lore quadam haud ita damnoso afficiantur, mul- tum laboris sudorisque sustinere, magnain ine- diam cibi, magnas vigilias, irrequietam exercita- tionis molestiam perferre, ut quæ adversariis suis offensioui esse possunt, et quæ ad suæ industriæ conservationem valent, cognoscant; quanto major operosiorque cura cum omni diligentia, provisio- neque suscipienda est, ut exercitationes bellica acierumque instruendarum rationes cumprimis te- neantur, ubi si qui offensio fuerit, vel morte statim, vel deteriorem morte fugain affert, Iructus autem ingenten lætitiam, magnas commoditates, existimationem bonam, menoriam nulla oblivione obscurandam habet. 69. Absurdum enim, noxium et perniciosum est, uno eodemque modo omnino instrui, et quavis fortuita offensione totius multitudinis hominum periculum cxsistere : neque eum qui peccaverit potius cognosci debere, quam reliquos secum om- mes in discrimen pertrahat, quando non multa re- rum capita per se agenda sunt, sed adversariornın consilia orationem nostram provexerunt. 63. Atque hac nobis de equestribus et admis- tis copiis : jam ea dicemus, quæ ipso belli tempore opportuna judicamus, de quibus accuratius alio loco verba fecimus. 64. Ex iis alii scutati sunt, qui et graves appel- lantur. Scutatos igitur ad hunc modum describes : primum instrues contubernia, sive manipulos co- hortis uniuscujusque, quænim ad dextram, et qua ad lævam præfecti cohortis esse debeant. 65. Præcedente præfecto simul cum sign fero et buccinatore suo, reliquisque qui illum sequi con- sueverunt, procedant primo lochagi sive præstites sinistre partis, deinde dextra. 66. Ubi in ipso aciei instruende loco fuerint, consistat præfectus et signifer cjus, et qui assolent, cum eo sint. Instruantur utrinque contubernia quemadmodum a nobis præscriptum est, primum laxiore intervallo, ut ne se mutuo angustiis affli, gant, ad sedecim virorum altitudinem, et leves a tergo illorum. Cuspides hastarum sursum spectent, ut ne ab illis impediantur. 67. Ante frontem ambulent campiduelor, vel quiί loca explorant, et mandator, alter qui ad loca de-. ducat, alter qui mandata ex imperatoris sententia det. 68. Colortibus, ut antea statuimus, jam in maras, drungos, id est, cohortes niilliarias et tur- mas adductis, acies universa instruatur, levesque diversis in locis constituantur. NOTÆ.

09. Sagittarios a tergo uniuscujusque contuber nil, pro numero corum qui in contubernio sunt, locabis id est, singulis sedecim-scutatis quatuor leves, ut in «qıraternarium numerum divisis scuta- tis et gravibus unus illis a tergo sagittarius adjun- gatur : sin usus requirat aciei, in altitniline alter- nis soukitum el sagittarium constitues, interdunriu contubernia et cornua aciei. Interius equitibus con- feres, saepe etiam exterius, parvo ab illis spatio, paucis cum scutatis, ut equites exteriores defen- dant. Si multi fuerint leves, hoc observetur. 'Qui vel rḥictaria vel tzicuria vel tale aliquid gestant, vel a tergo contubernii scutatorum locandi sunt, vel ad summas oras aciei, et non in medio : fundi- tores autem omnino ad summas oras aciei loca- bis. 70. Ad summas oras peditatus, eqnites consti- tuantur : majores autem cohortes cum præfertis suis exterius. Et si multi fuerint equites, id est plures duodecim millibus, ad decem virorum alti- tudinem contuberniorum instructio fat sin pau- ciores hoc numero fuerint, ad quinque virorum al- titudinem apparentur. Sint vero præterea a tergo ad subsidium extra curpus collocati, ut si qui hostes a tergo nostrorum immineant, repellantur : sin minus, ad latera adjungantur : primo autem ad læ- ram, ut ne impedimenta sint urbi tempus fuerit, et forma. stationis commutanda erit. 74. Equitibus præcipies, me nimis impetuose C ruaut in hostes, neque a pedestri acie longius discedant, quamvis profligentes hostes, ut ne insi- diis ab hostibus structis, aliquo longo intervallo, reliqua acie nudati, vexentur, nempe pauciores : sed si ab hostibus opprimantur, post aciem confu- giant, et currus non transeant: ex equis descen- dant, et pedibus seipsos defendant. 72. Si aciem instruere vis, non lainen co ipso die prælium committere, et in equites tuos hostes irruerint, et eos sustinere non possint equites tui, ne ad cornua aciei, et curruum illos præstolentur: quod si fecerint, majore in medio intervallo opus est, ut commutatis, quod sæpe fit, equitibus, non augustia premantur, neque hostium sagittæ illos lædant. 73, Ilaud ignoramus nos complura ex istis in capite de exercitatione recensuisse: sed absurdi nihil est, illa cadem in belli apparatione iis qui in militia sunt repetere. Sic enim antea rem totam pertractavimus, ut omnia quæ ad bellum pertine- rent, ad exercitationem quoque aptarentur, nisi quod sine ferro tota exercitatio suscipi debet : unde commemorandi harum rerum gratia non ve-

8:3 - rebimur illis similia iterum recensere. Non enin hoc leve adinodum esse putandum est, sed cumpri- mis necessarium. 71. Partes aciei instructr centum aut ducento rum pedum spatio a se mutuo separabis, ut ne in itinere faciendo semet mutuo affligant. Conflicta- tionis tempore jungantur, et adhærescant hæc par tes divise, et sibi mutuo opem ferant, mediæque parti, ubi imperatoris aut alterius defecti principis bandum locandum est, obtemperent. Mediam enim aciei locum propterea os et umbilicum antiqui vo- caverunt, ut illi cæteræ partes obtemperent. 75. Quoniam contrahi et densari cum brevius tum tutius est, quan) rarefieri et dilatari, minimo initio viarum committendum est ut ad sedecim vi- rorum altitudiném contubernia sive manipuli ins- longe amplior hostibus videatur esse exercitus, et graves laxioresque inambulent. Usus enim aliquis si fuerit, ad octo vel sedecim in itinero facile de- ducentir el.adde:saluutur. 76. Si enim addensata jant contractaque acie, in longitudinem producenda ca est, longo ad id confi- cien«lum lenipore opus est : et periculosum est, los- tibus jam cominus adventantibus, aciem in longi · tudinem producere. 77. Signiferi usque ad instructam aciem equis vebantur cum præfectis suis, in acie autem pedibus consistere debent. 78. Itaque neque plures sedecim virorum aititu- dine, quanquam hostium acies altior fuerit, in- struantur : neque pauciores quatuor, quanquam tenuiores hostium copiæ fuerint. Nam plures esso sedeciın inutile est : pauciores quam quatuor esse imbecillum est: media autem acies quatuor scuta- torum sive gravium est. 79. Summum silentium ut in exercitu sit pruri- debis et contubernii uniuscujusque ultimani, si susurrum aliquem suorum audiverint, hastilibns hastarum suarum pungant eos, et in conflictationi- bus sive in prælio ipso anteriores impellant, ul na quidam ex illis ignaria relardentur. 80. Ne commillas ut longnm iter podites graves ambulent, sed si hostes tardaverint et cunctentur, et permanendum aciei nostræ est, ibi tum diu stare eos non permittes, ne gravi armatura pressi in praelio lassmi inveniantur : sed sedes illis requic- temque parabis, et quando cominus venerint, tum excitabis eos, ut ne lassati ac debilitati maneant, 81. Neque prælii tempore ante aciem ambulent ulli, præter turmarchas, equites, mandatores duos,

campiductores duos, cum stratore uno, quemadmo- dum a nobis prædictum est, donec hostes propius advenerint, tum unusquisque ad suas partes veniat, 82. Si caragum, id est currus sequi oportet aciem, instruatur unius sagittæ jactu ab acie, pal, ut ne si eminus ab ea absint, omni subsidio 83. Uniuscujusque currus extrema pars cilicio 84. Aurigas autém vel fundarum vel tzicuriorum vel matzuciorum, vel sagittaruni conjectores esse aciem sculati dividantur, sive equites sive pedites, paucos tribulos sive murices conjicere oportet : per eam viam, sed per aliam viam incedant ut 86. Hoc autem in primis præcipiendum est, ut die belli pedestri et permista acie instructa si mul- ti equites hostium et longe supra nostrum nume- rum fuarint, et caragus noster nos non sequatur, ut limosis, arundiuosis, saxosis, inæqualibus, cordensis. incursiones fieri possunt, hæ, quemadmodum Quosdam autem scutatos ad extremas oras curruum

- A versantibus, bellum inferre et configere cum illis poteris, magnopere illos laedes. 89. Multos equites in pedestribus præliis ne ad- misceas, sed in extremis oris acici paucos ad tria aut quatuor millia equites loricatos atque idoneos constitues, qui si occasio illa tulerit, proligatos jain hostes insequantur atque iuradant. In pelestri enim exercitu majorem equitum numerum ponere haud satis tulum est. 90. Si hostes, cum equiles sint, pertimescant cum peditibus nostris confligere, multique equites nostri fuerint, pauci autem pedites, equites in an- teriore parte collocabis, post autem pedites ad unum aut alterum milliare distantes in acie collo- cabis, equitibusque mandabis longius hoc intervallo Quo si ab Inostibus premantur, non directe ad aciem se non separent, aut ab acie. pedestri recedant. pedestrem redeant, sed ad latus se obliquent, et a tergo peditum ad aciem suam perveniant, ne directn declinatione peditum instructa acies dissolvatur. 91. Conflictationis ipsius die pedetres copias, quemadmodum a une prædictum est, longuin spa- dium ultra duorum milliarium intervallum a castris non.Inovebis, ne gravi armatura opprimantur. Quod si bostes prælii conflictationem distulerint, consi- deant et requiescant donec hostes cominus fue rint. capita perfentur. Vino abstineant eo omui tem- 92. Si astas fuerit, cassides suas detrabant, ut sed aquam in curribus gestent, et sigillatim aquam pore, ne effervescens caliginem cerebro offundat : singulis dent, quando ordine in acie consistunt. 93. Ante tempus belli pedestres copias universas uno aliquo die coges in unum locum, quemadmo- dum equitibus facies ; et si noverunt milites man- data legis, id est multas militares, commonela- ciendi horum omnium sunt; sin minus, per pre- fectos singulos in unaquaque cohorte sui admo- neantur de iis multis, quæ belli tempore futuræ sunt ; et hæc cum cognoverint, sic ad aciem ipsam veniant. 94. Haud abs re fuerit, brevi tibi antiquæ aciei instruendæ forinam demonstrare, quam in pedestri- bus et permistis copiis usurpabant, quando ma- xime exercitu magno destituebantur. 95. Universas pedestres copias in sedecim millia trecentos octoginta quatuor viros conferebant. quoniam cum hic numerus ex multis milliaribus conficitur, ad perfectam aciem efficiendam satis valet, et a tanta multitudine dividi partirique us- que ad unitatem potest, atque universam aciem perfectamn phalangem vocabant.

96. Ilec plalans apud eos in duas aequales par A tes dividitur, et a fronte plalangis, sive aciei, qua- liter usque ad caudam, id est, extremum agnen, per universam altitudinem hæc æqualis partitio transeat ; et dimidia pars, dextrum cornu, et caput appellatur, in qua octo millia virorum, et centum nonaginta duo viri esse definiuntur; alteram di- midiam partem laevum cornu, et caudam noninaut, sequo et pari numero cum priore contentam, id est, octo mille centum nonaginta duos viros haben- tem. Medium interstitium, sive inanis ille, ac in- termedius locus, umbilicus vocatur, et ostium phalangis, in quo imperatoris statio est, ad intuen- dum ca quæ in bello fiunt, et omnia, quantom fieri potest, diligenter administranda. qui 97. Universa hæc acies graves vocantur, *cutis integris, et hastis, et spathis aliisque armis stipati, graviorem reliquo exercitu armaturain ha- bent. 98. Post hanc duplicem gravium aciem, levium acies instruitur, qui multo expeditiorem leviorem- que armaturam gravibus gestant, quia facile, quo volunt, percurrere possunt ; in quibus jaculatores sunt. llorum acies dimidia numero esse debet pri- mæ açjei, id cɛt octo millia virorum et nonaginta duo, 99. Deinceps post hanc, equitum acies armato- rum instruatur; horum etiam acies dimíðium nu- meri levium contineat, id est quatuor millia qua- draginta sex. 100. Pedites in quatuor partes instruebant, lat, admiscentes; et ad latera gravium leves in duas partes distribuebant, vel etiam in anteriori parte, quemadmodum imperatori commodissimum videbatur. 101. Equites in duas distribuebant partes, hinc at que illinc, vel a tergo peditum, et post eos, vol ad latera, quemadmodum usus exigebat. Imperator cuim, non quemadmodum vult, sed quemadmodum necessario cogitur, instruit exercitum. Nam adver- suis hostium equitatum, suum instruct, ut laxum spatioin liabentes non impediantur agere, quæ equites par est ad peditum subsidium defensionem- que facere sive ante, sive ad latus, sive post a tergo constituantur, vel, si id necessitas postularet, ad latus instrue- rentur. Nam si in medio collocantur, inutilia atque irrita illorum arma fiunt; qui enim jacula vel sa- gittas, vel fundas vibrant, in altum emittere cogun - Tel enim per aute slantium capita deferuntur. Fauditores autem impedientur, quia justum spatium ad fundas manibus versandas habere non possunt.

- sunt, qui scutà magna atque oblonga, quos thyreos vocant, ad universi corporis longitudinem tegendam gestent, qui vero ad tergus illorum stant, supra caput anteriorum scuta sua attollentes sic proce- dant, donec intra sagittaruı teloruinque jactum fuerint ; sic enim tecti, atque ut ita loquar, incr- stati, nihil mali ab bostium conjectis telis capient. nolis, graves prestiles ante collocanali a nobis 104. Si hinc atque illinc nobis levium subsidium fuerit, ii primi, antequam conflictatio fiat, sagittas et tela in hostes conjiciant, vel etiam post inceptam conflictationem ad latera hostium aciei iuvadentes, tela in eos immittant, ut simul, et ad latera pertur- bentur, et coram ex adverso labefactentur. 105. Si aliqua munitio adfuerit, ca leves admo- dum javabit ; nam ad eam. concurrentes, in hostes securius, atque audacius tela conjicient, ut si pre- cipitium aliquod, ant ripa fluvii, aut collis eminens, aut si quid hujus generis munitio fuerit. 106. Inter acies autem intervallum quoddam esse debet, ut si leves omnia tela emiserint priusquam conflictatio esse cœperit, et adhuc cominus hostes magis ac magis veniunt, cum ordinis quadam con- servatione leves redeant, et mediam phalangeın pertranseuntes, secure :tue offensione ad extrem.m aciei partem perveniant. Neque enim tutum est, nt circum se per extremas oras aciei obliquent, et sic eo deveniant, ut ne in medio ab hostibus inter- venientibus perimantur, neque in arma gravium, densata jam contractaque acie, incidentes vulne- rentur. 107. Alias acies armatas, atque instructas habeas, ut quando leves omnia tela conjecerint, tum alii apparati accedant, et loca illorum expleant. 108. Quando altitudo aciei, usn hoc interdum postulante, ad longitudinem ducitur et attenuator, non cousque diducenda acies est, ut universa sine ulla altitudine imbecillis flat, ne ab hostibus statim circumcludatur ; facile enim continget in bello circumdari hostibus, et transitum quoque per me dium aperiri, neque anteriore solum ex parte cir- cumveniri eos, sed etiam irruptione per medium facta, a tergo illos nostrarum copiarum inveniri, arque adeo magnum damnum hostibus nostris in- ferre. Hoc autem imperator diligenter laborabit, non modo ut devitet, sed etiain ut quærat tale aliquid adversus bostes moliri. 109. Neque vero sic aciem tuam in altitudinem denses, ut facile ab hostibus circumveniatur, sed milites ad latus, atque a tergo stantes, æque ac præstites armabis; ita enim poterunt hostium cir- cumventioni magis obviam ire.

110. Solertis prudentisque imperatoris est, in Δ ejusmodi locis, si id assequi possit, aciem instruere, in quibus ueque circumcludi, neque ullam aliam offensionem belli accipere possint, quemadmodum a nobis supra commemoratum est. Multum enim belli tempore ad utilitates invenieulas prudentia Imperatoria valet, quod divine clementia benigni- tatisque donum ego aio, et arbitror imperatoribus a Deo dilectis solere dari, ad virtuteni suam am- pliflcandam. 111. Quidam olim tempore prelii hostibus fam meliores partes habentibus falsum quoddam, et facetum commentum animo architectabatur, excla- mans hostium imperatorem interfectum esse. Quo- niam vero tempus jam instans nequaquam celeriter -argiebatur omnibus quid facto opus esset excogi- tandi, hostes procul ab imperatore cum essent, et hoc verum existimarent, repente animo concide- bant ; milites autem præfecti sic exclamantis magis animati robur colligentes, quasi vera jam fama esset, alacriores reddebantur. Hoc rumore sic disperso, victor evasit, qui hunc rumorem injecerat. Itaque solertia opportunitate rerum capia, persæpe hostes omnes profligat. 112. A recentioribus rei militaris peritis præce- plum est, ut hostibus acies tua instructa minus splendida videatur, sed armorum fulgorem usque ad ipsum belli tempus occultet, propter pervaga- tam apud alios ea de re famam. Onosauder autem in scriptis suis de re militari, contrarium potins præcipere videtur, ut omnino illustris splendidaque C acies nostra hostium aciei videatur. 113. Ac mihi hic videtur ignorare, talem rumo- rem solere admodum diffundi, ea quæ ante pre- lium gerenda sunt omnia prætermittere, et ipso conflictationis tempore, quemadmodum recentiori- bus, et mihi quoque videtur, subito et confertim fulgorem armorum demonstrare ; major enim per- turbatio animorum invehitur, quando non eminus venientium armatorum fulgor aciem oculorum per- stringit, et consuetum familiaremque aspectum habet, sed quandoque videbatur, et putabatur acies valde sordida esse, ea subito et de improviso splen dida atque illustris apparet : hoc enim divini prasidii signumn, atque omen hostes capient, Utile autem tibi fuerit, imperator, ipso belli die, acicu tuam non ante demonstrare, priusquam illorum copias intellexeris, quomodo et quali cum forma instruantur. 114. Aliorum in praelio dimicantium curam ha- bebis, quemadmodum tibi ante explicuimus, potius quam tu ipse in periculum aut discrimen turbu- lentius incurras, ubi nulla necessitatis vis hoc a te postulat : imo vero omnino a manibus conserendis, et fortitudine tua demonstrandla abstinebis. Neque enim ita exercitumn adjuvabis pralians, ut lædes moriens, quod in manibus conserendis ab omuibus

exspectatur. Si enim solo rumnore falso, quemadmo dum ante admonuimus, interfecti imperatoris, uni versa natio hostinm profligata est, quanto magis vera jam fama, ingens inferetur exercitui tuo, imperatore interfecto, clades. 115. In tuto igitur collocatus, vide et gere qua facto opus sunt. Tunc enim maximio imperator in honore est, quando pro necessitatis celeritate ido nee omnia administrat, et securus, quæ fieri pos sunt consilia anticipat. 116. Si quid opus sit, eo ipso tempore oratione milites animandi sunt, et præmiis, quæ strenue se gerentibus in regno nostro reposita sunt, excitandi. Admonendi etiam sunt, Dei præsidium nobis adesse, harum rerum signa quædam etiam apparere, quæ nobis divinitus victoriam portenderent. Alia quo que permulta facies, quæ hic liber hoc loco non recipit; in fine autem libri, ubi de diversis senten tiis collectis agitur, invenies et cognosces que tibi ante bellum, in bello, post bellum, vel dicenda vel facienda sunt, ut superior hostibus esse possis. Atque hæc quidem a nobis, quam paucissimis po tuimus de rebus in bello gerendis dicta sint. De bellico igitur apparatu tum equestri tum pedestri, satis plane et brevi explicavimus. De obsidione. 1. Deinceps de obsidione, quæ ex antiquis re centioribusque rei militaris scriptoribus delibavi– mus, demonstrandum tibi est, quæ agenda tibi sunt, si vel hostes obsideas, vel ab illis obsessus fueris, ut istorum mediocrem peritiam habeas, qua eflici abs te possit, ut, quæ hoc loco memorata non sunt, fleri tamen possunt, usu ominia tum locis, tum tem poribus idoneis monstrante, horum non omnino radis videaris. 2. Obsidio igitur fortem requirit animum celeri talemnque mentis, et peritiam militarem, et machi nationiın multarum copiam præparatam, firmitatem in obsidenda civitate, castello, aut munitione, el multa eum cautione ac diligentia firmitatem hano parari oportet. 3. Dum igitur aliquid ex prædictis obsides, fos satum munitum reldes, vel fussa alta, vel aliqua, exædificatione lapidum, laterum, aut lignorum, vel quemadmodum optime excogitare possis ad te ipsum ab hostibus defendendum. Excubias multas diligentesque habeas iis in locis, ubi suspicio mi nima sit, ut ne obsessi cives, vel externi hostes subito irrumpentes vel noctu vel interdiu periculum exer citui inferant, quod ab obsessis civitatibus fieri solet Nam qui foris obsident, nesciunt quid cives intus In cod. Laur. est cap. 20 et sic inscribitur

obsessi moliantur; ii autem e muro vident, quid A. alii contra eos suscipiant. Itaque exercitum tuum, quam tutissime potes, conservabis. 4. Bene feceris, si juxta portas aut portulas minutas civitatis, aut castelli, vel al vias catera- rum munitionum milites collocaveris, qui reponti- nas hostium incursiones prohibeant. Nortu autem potissimum ejusmodi præsidia habeas ; tum enim incursioues maxime üeri solent. 5. Quod si noetu lianc obsidionem allibeas, 101- ribilior eris iis qui intus obsidebuntur : neque. enim enm tenebris omnia circumfunduntur, cer- munt quid geratur, magisque animo perturbantur, Β viresque illorum clanguescunt ; multaque et gra- via noctu fieri credunt, quæ adeo ne tu ipse qui- dem excogitaveris. Quidquid enim noctu fit, quan- quam leve sit, obsessis tamen terribilius videri solut, itaque celurius remittunt, et ad delitio- mem seipsos tradunt. Si enim poteris efficere ul iuios atque alter murum conscendat, qui intus sunt putabunt, universum excrcitum in mœniis esse, al- que adeo retrocedent, et destituta mœnia relin- quent. 6. lis in rebus alacritas. ct, streauitas imperato- ria osten:lenda est: hæc enim laboriosa obsidionis facta, suis manibus suscipienda gerendaque sunt. Exercitum enim pudor invadet, ut ne jam amplius C. quasi imperatus, sed sua voluulate, quasi amicus,πήσεται· ad res difficiles gravesque alacrius suscipiendas se ipse impellat. 7. Qui obsidionem inchoat, accurate considerar bit num rerum necessariarum aditum illis inter- cludere possit, vel aquam, vel aliquid ejus gene- ris : sin istis copiosius abundaverint, tum bellicæ machinationes admoveantur.. 8. Perterrefacies admodum hostes, si optimos quosque milites et præfectos, ætate atque aspectu liberales, armisque fulgentes, ex aliquo loco prope murum aut prunitionem, iis qui obsessi sunt trans- eundo demonstres : reliquos, qui magis plebei fuc- rint, cum cateris impedimentis eminus locabis, ut ne hostes utrum homines, an jumenta fuerint plane internoscant : ita fief, ut omnia, quæ vident, ho- mines esse existiment, talesque quales cominus euntes armatos vident. 9. In primis enim utile est multos loricatus, et cataphractos videri esse obsessis, cosque qui ga- Teas et cassides non habent, aliquo artificio effi- cere, ut loricati et cataphracti esse videantur, ut omnes, si tales esse putentur, magnum timorem obsessis apportent.

omnia, quae videri possunt, ab iis militibus qui intus sunt cernantur. 41. Primo igitur iis qui in civitate aut in castello · sunt significandum est, et ad inquisitionem quam- dam deditionis proponendum aliquid clemens ae facile, ut cum jumentis, aut curribus, aut rebus utensilibus accep'is discedant, ut rei propositæ æ- quitate, et salutis spe animi iftorum distrahan- tur, et a:l resistendum periculaque obenuda omis- siores sint. 12. Statim enim a principio dura et gravia pro- ponere, minime prudentis imperatoris est. Nam molestia, et dificultate propositae orationis mino - rem putabunt laborem, minusque periculum, obsi- deri; ac propterea imma ac firma mente ad resi- stendum se præparent. 13. 1n longis obsidionibus ante omnnia commea- tum idoneum cæteraque necessaria parabis, ut nulla re defectus exercitus, sine ulla angustia, ac perturbatione obsideat. 14. Segregabis etiam ad omnem usum singulo- rum negotiorum bomines ad ea elaboranda ido- neos, assignabisque quis quodque opus suscepturus sit. 15. Ubi semel obsidionem tuam inchoaveris, universum exercitum quotidie ad bellum ne ducas, ut ne omnes fatigentur, sed in diversas partes exercitum divides, assignabisque, qui et quot ho- ras die elaborabunt; describesque, qui noctu, et qui interdiu in laboribus erunt. Interdiu enim ob- sessi bello assiduo successione militum vexandi sunt, noctu autem similiter terroribus quibusdam sunt exagitandi, delectis quibusdam viris ad hoc institutis, quales et quot ad perterrefaciendos ens possis. 16. Si exercitum tam magnum habeas, ut mort. etiam in obsidione versari possis, bene feceris, si exercitum tuum in quot tibi commodum videbitur partes dividas, et alii quidem certum noctis tempus dormiant, alii invadant, et qui ante in labore obsi- dionis versabantur, requiescaut; qui dormierunt, ad laborem obsidendi se præparent, ut alternis tum dic, tum nocte sine ulla intermissione illos vexes, ut ne vel minimam quidem requietem ob- sessi capiunt. Itaque mimiis vigiliis, laborumque molestiis pressi, facile adhibitis machinationibus, atque artificiis, vel voluntarie seipsos tradent, vel inviti capientur, si vel parum omissiores fuerint, propter imminentium periculorum assiduita- tem. 17. Ac proditoribus, si qui sunt, in consilio ad- libitis, melius, et facilius illos capies, si eos adio- riaris ex inopinato aliquo loco, aut modo per pro- ditores demonstrato. 18. In hujusmodi obsidionum vicissitudine, ipse quoque, imperator, paululum et exigue requies- cas, ut ad idoneos labores administrationesque tuas vigiles.

19. Si exercitum tuum fortem adliuc, et sire- A nuum in plures partes diviscris, et unamquamque partem præparaveris, ut scalas ad muros adhi- beant, optime feceris; undique enim cum irruptio in obsessos fiat, in maguain anxietatem animo- rumque perturbationem conjiciuntur, tumque po- tissimum cum præter scalas alias quoque machi- nationes adhibueris, ut arietes, testudines, turres, et si quod præterea obsidionale instrumentum fu- erit si cuim simul machinationes adjunxeris, el scalas quoque ad muros adduxeris, omni ex parte, qui intus obsessi sunt sollicitabuntur; si enim reliquoruin murorum partes negligant, et adversus machinationes se totos conferant, qui scalas adhibent, nemine violenter impediente, fa- cile nurum conscendent : sin ad scalas machi- nationesque impediendas se diviserint, tum qui obsidionalia instrumenta adhibent, impetuosiores, et vehementiores insultus facient, neque obsessi poterunt utrumque impetum facile declinare. 20. Que firmissima sæpe videntur loca, et ad capiendum difficillina, magna sepc, ut capiantur subsidia afferent. Nam qui obsessi sunt, propter opinionem quamdata firmitatis ac stabilitatis, hu- jusmodi loca sine ulla custodia relinquunt. Tu vero solertia tua, laboriosaque industria hujusmodi loca animadvertens, machinationem et artificium facile invenies ad hujusmodi' loca neglecta capienda, vel scalis quibusdam, vel aliqua violenta ascensione, audacibus viris eo pervenientibus, et munerum pro missione ad id faciendum protractis. Ubi enim de improviso cernunt talia loca occupata esse, animos jam dimittent, et armis abjectis, vel salutem pe- tent, vel protinus perimentur. Qui enim per lias difficultates locorum murum conscenderunt, vel tuba canent, et terrorem maximum obsessis hoc ridentibus afferent, vel postquam ingressi sunt descendent, portasque militibus, qui foris sunt aperient, vel aliis quibusdam molitionibus, ut ci- vitas, aut castellum capiatur efficient. 21. Si civitas, aut castellum, magnum numerum virorum babuerit, audeantque illi iis qui ingressi sunt obviam ire, et occurrere, altiora atque edi- tiora loca conscendant, vel arcem ipsam civitatis D occupent, indeque propugnantes, hos qui ingressi sunt iterum repellant. 23. Proclamabunt statim, ut nemo quemquam arma non habentem interficiat, sed solos eos qui arına gestant. Ilanc autem rem illorum lingua pro- clamabis hoc enim audito, unusquisque saluti suæ consulens, in ipso terroris, periculique puncto arma abjicient. Horum resistentium numerus cum minuitur, obsessores omnino victores erunt : ob- sessi autem ad hunc modum intercepti, ubi parvɔm Balytis spem reliquam habeat, supplices obsesso - zum confestim fiunt. 23. Si diuturna fuerit obsidio, et quosdam extra civitatem ceperis forentes ætate juvenes, apud te,

- quemadmodum commodissimum videbitur, retine. Feminas autem, pueros, senes et infirmos homines ad civitatem iterum remittes. Ita fict, ut inutilis hæc ætas, et alimenta civitatis absumat, et obses- sos nihil adjuvet, imo potius ledet, et opinionem humanitatis animis eorum, qui obsidentur, afferes, nt mentes eorum, et sententiæ distrahantur, el occasionem aliquam deditionis facilius quærant. 21. Quemadmodum in omnibus obsidionibus in- gens solet esse tumultus tum vociferantium homi- aun, tum personantium scutorum, ut ne hac re exercitus tuus perturbetur, uno aut altero milliari ab eo loco castra tuorum ponantur, quo hic sonitus tumultuantium exaudiri non possit. 25. Ne periculuse et inconsiderate irruptiones ullas fieri permittas, ne si aliqui ex tuis occidant. exercitus tuus fracto magis animo sit, et obsessi multo alacriores sint, quod persæpe usu venire videmus : frequenter enim strenuus miles a muliers fortuita, atque imbelli, aut lapide aliquo conjecto, aut testa immissa, aut ligno aliquo delato percus- sus interimitur. 26. Si parva quædam castella obsideas, et da- mnosam periculosamque invasionem putes esse, et intelligis comuneatu eos non egere, contende, ut illos dies noctesque turbes, nt hac perturbatione, qui obsessi pauci sunt perpetuo fatigentur, uni- verso exercitu nostro adversum illos sine ulla in- termissione alternis, et vicissim dimicante. 27. Si ædes in castello ad comburendum idoneæ fuerint, sagittis igniferis per multa et varia loca sparsis, idque potissimum vento ingenti aliquo fan- incendes. Saxa eliam quadrata igne plena, et manganica alacatia, qua saxa emittunt, atque ejiciant adlibebis, et in sales, que facile incent - dium recipiunt conjicies, et dum illi in exstinguen- do igne occupati sint, scalas tu interea admove' et milites jubeto cas audacter conscendere. 28. Sunt autem in obsidionibus diversa instrn= menta obsidionalia, quæ tum antiquiores, tum re- centiores paulo ante nos excogitarunt, pro loci temporisque opportunitate. Neque enim nunc ten- pus est commemorare, quibus machinationibus obsidebis, sed temporis commoditas singula te do- cebit. 29. Sunt enim arietes, quibus admotis mœnia rumpuntur. 50. Sunt et turres ligner, pellibus aliaque ma- teria tectæ, ut igne minime deflagrent, quæ et rolîs adductæ ad muros, homines ex alto cum iis, qui in muro sunt pugnantes habeant. 51. Testudines quoque ad murum adjunctæ fun- damenta ejus evertunt. 52. Scala quoque junctar, vel ad murum addu

ela, vel erectis trabibus impositæ, et rotis comi- nus applicata. 33. Cuniculi foris a muro longe absint : intus autem per fundamenta murorum ingressi, et ter- ram etiam intra civitatem perforent, si inæquali luco sita ea sit. 34. Atque ut paucis dicam : aliae sunt machina- liones, que aliis in historiis, imo vero in libris militaribus potius invenies, quemadmodum tegun- tur, quemadmodum adducuntur, et ad quæ loca obsessorum adhibentur. 35. Istarum machinationum apparatus, et prepa- rationes non solum abs te flant, sed etiam manga- nariorum, et idoneorum hominum solertiis, ut et lu quas potes machinationes omnes excogites, et illi artificio suo et experientiæ suæ felicitate tibi opem feranl. 56. Eos qui proditores dicuntur vel civitatis, vel alicujus firme munitionis, vel viæ, quæ in ho- stilem terram fert, accipito benigne, et fident cum illis, promissaque servato, si veri erga te fuerint, non sui causa, sed aliorum, quos ad te hoc modo invitare possis. Nam, qui proditori aliquid tribuit, plus ab eo accipit, potius quam dat. Neque enim judex civitatis es, cui injuria a proditore inferatur, sed imperator; multis modis ad tuos conservan- dos, et hostes superandos laborare deles. luscitum est enim videri molle in malos homines tali de ? causa beneficium conferre. Omnia enim opportuna bona sunt. Proditor autem quamvis erga hostes tuos malus sit, tamen erga te populumque tunEM bonus esse deprehenditur. 37. Si civitas Deo jam propitio tibi subjecta fuerit, aut munitio, aut castellum, vel propter timos rem obsidionis, vel alia quavis de causa, mitis ac benignus erga ilos sis, neque stipendiis illos με primas, neque crudeliter miniteris, aut aliuuo sup- sed bonus potius, benignusque erga illos sis, ut cæteri mansuetudine tua provocati voluntarie se tibi subjiciant, nullum malum, aut incommodum D abs te proficisci pulantes, quod non sustinere et perferre commade possint. 38. Hoc enim Nicephorum imperatorem fecisse novimus, cum adversus Longobardorum nationeısı geret. Non solum enim rebus bellicis apte instru - ctis, ea natio subjecta nobis fuit, verum etiam so- lerti quadam justitia, ac comitate adversus onines usurpata, et libertate illis omnis servitutis, et re- liquorum tributorum condonata.

89% - hostium subjectionem quarit, sed gloriæ nostre honorisque causa, et salutis beneficentisque, et libertatis subjectorum gratia. 40. Benevolus igitur subjectis, atque imperio tuo parentibus si fueris, alios quoque tibi ut se sub- jiciant conciliabis. Ederatus euim animius, et cru- delis, subjectos tibi in magnam mcstitiam, peni- tentiamque subjectionis suæ adducit, et eos, qui nonduiff tuo imperio subjecti sunt, alio avocal, et alacriores ad periclitandum de sua salute facit, potius quam in manus tam crudelis imperatoris veniant ; et multum obsidendo laborabis, atque ad extremum nihil proficies. Sin bonum te intellexe- rint esse, facile se tibi dedent. 41. Rectionis nostra benignitatem, bonitatem et pacem, laudabis apud eos, qui per te sub impe rium nostrum veniunt, sive civitas, sive castellum, sive natio aliqua fuérit, et in miserationis nostræ viscera intueberis, ut mitia salutariaque mandala nostra recipiant atque observent. 42. Non sine causa hoc abs te elaborandum est, ut quemadmodum divina tempora, sic etiam noctur- na spatia agnoscas ex lunæ stellarumque motu, ut ad hore promissa tempus sive a proditore positum, sive a teipso excogitatum vel in obsidione, vel in itinere, certus de pacto delnitoque tempore co pervenias. Nam vel celerius, vel tardius aliquo pervenire, quam constitutum est, propositum per- saepe nostrum intervertit. 43. Ad obsidionem egressus vel pro proditore, vel pro alia quavis ratione, quos in via offenderis, omnes quibusdam equitibus ad hoc præmissis anti- cipa, vel per milites tuos hoc facias, ut ne per illos incursio tua indicetur ; talia enim bellica negotia subito et de improviso fiant, 44. Quando enim de improviso adversus hostes ruit exercitus, quamvis exiguus sit, et hostibus longe minor, tamen propter nec opinatam incur- sionem hostes multo etiam plures perturbat, atque adeo, si pluribus, quam hostes sunt illos invadas, po- teris antequam ipsi colligant, in potestatem tuam redigere. 45. Ubi civitatem aut castellum, aut aliquam munitionem ceperis, et exitum belli felicem ha- bueris, nesis propter res bene gestas, vel infortuna- tis hominibus gravis, vel illis, qui simul tecum ad bellum profecti sunt. Neque fastu, aut arrogantla efferaris, sed humanus, benignus ac comis fias ; humanus erga captivos, atque infortunatos tum eos qui nunc sunt, tum eos quoque qui abs te aut op- pugnandi aut obsidendi sunt ; comis erga propin- quos et amicos. Propinquos enim et amicos non ad invidiam movebis, sed ad imitationem et æmula- tionem rerum gestarum tuarum excitabis. Eos quos obsessurus es, obedientiores tibi, magisque www

subjectos benignitatis tuæ bonitatisque spe efficies. llæc abs te conservanda sunt, ubi alios invadens obsidere eos cogitas. 46. Si, quod saepe contingit, civitas, aut castel- lum, aut ulla alia munitio tua ab hostibus obsi- denda est, si hoc efficere accessione tua potes, ut illorum consilia, conatusque eleves, Ded gratiæ agantur ; sin minus, omnibus rebus eus apparabis atque instrues qui obsidendi sunt, sive ipse neces- sitate quadam adfuturus sis, sive alius quispiam e tuis præfectis prudens et peritus. 47. Primo igitur omnia ad commeatum neces- saria iis qui obsidione inclusi sunt, præparabis, " quod satisfacere illis omne tempus obsidionis possit. Præparata jam rerum necessariarum abundantia, proximum est, ut inutilem omnem ætatem, mulie- res, senes, debiles, pueros, ante hostium adventun e munitione ejicias, ut reliquis qui robusti habi- lesque sunt alimenta sufficiant : tum machinationes quædam ad depulsionem manganorum jicientium, ab iis qui obsidentur comparandæ sunt. saxa con- 48. Hujusmodi conjectionibus objiciuntur cilicia pendentia e pinnis extra muros, vel sarcina, vel funes contorti, vel poulila, vel ligna prominentia, aut lateribus agger ante pinnas exstructus. Arieli- bus autem telaria, et sacci pleni palea, atque are- C na opponuntur. 49. Ad testudines harpages præparandi sunt, id est ligna magna cuspidata picata, ut vel avertant eas, vel levent et nudent interiores testudinis par- tes, et in illos ex superiore loco nudatos invadant. 50. Pix adsit, qua nudatæ testudines incendun- tur, et ignis lapidesque graves acuminati manga- mis quibusdam e superiore loco vel funibus, vel catenis demissi, et aliis quibusdam ponderibus altero in fine mangani ad sublevandos iterum la- pides positis. 51. Ad turres abductas, ignem et saxa ejicientia instrumenta aptabis : sin hoc modo non profci- tur, alias turres vel ex lignis, vel ex alia quapiam materia crigere eos, qui intus includuntur, adver- sum eos, qui foris obsident, vel adversus quas- cunque illorum machinationes, alias novas contra illos moliri oportet, quemadmodum diligenter per- tractanti animo facile factu fuerit. 52. Turres propugnatrices virorum minime re- etas esse oportet, ut milites libere ex eo loco pu- gnare possint, et mangana facilia ponantur et con- ficiantur, 53. Portulæ autem hujusmodi in turribus ad Jatus angustæ, dextram in partem aperiantur, qua hostium mangana emittuntur, ut pedites e portu-

bus adjuti mangana depellere possint. Habeant portas etiam quas tempore claudant, neque apertæ maneant. A lis exeuntes, et scutis aplc se tegentes, superiori- 54. Ad primas murorum apponantur ligna gravia admodum, trunci, lapides molares, ut funibus, aut catenis hæc appensa in bostes conjiciantur, et op- primant illos. Hoc autem circumcirca murum flat, neque pinna ulla prætereatur, si fieri possit, quæ non lapidem aliquem pergravem molarem habeat, vel lignum longum et grave, quod perfringere valide poterit tum scalas, tum illos qui eas conscen- dunt. 55. Hæc et hujusmodi aliae graves res per uri versum murum dividantur, aliasque copias in promptu habeant, ut afflictæ parti sicubi opus fue- rit succurrant, et ne a loco ad locum murorum custodes excurrant, locaque quædam nudentur præsidiis, quod valde periculosum est. 56. Si dissensio aliquorum in civitate, aut castello aliquo fuerit, illos pacificare, et in muri pedatu- ris cum cæteris conjungere oportet: ita fiet ut ne- que seditionem moliri, vel contra rempublicam, vel contra seipsos possint. Cum enim custodia civi- tatis illis conmendata sit, rebus uovis studere erubescunt. Sin hoc fieri nequeat, alio educantur ipsi, et provideatur, ut ne quid seditionis hoc obsi dionis tempore per illos concitetur, aut proditionis aliquid suscipiatur, aut hostibus aliquid perscri batur, aut cum illis communicetur, nisi hæc con- silio, et autoritate senatus fiant, cui custodia et summa rerum hoc toto obsidionis tempore concrė- dita est. 57. Portulae civitatum fdelibus viris committan tur neque initiis obsidionis audeant ulli vel mili- tes, vel cives fidenter extra portas egredi et pugnare, quamvis multi ac strenui intus obsessi atque in- clusi fuerint, nisi si aliqua occasio fuerit mangani periculose e muro conturbantis servandi, aut alia quavis necessitas quæ ad exeundum urgeat ; sed omnes ex superioribus locis defendant, et non fo- ris percutiantur aut periclitentur. 58. Si enim tale aliquid flat, inferiore ex loco viris vel interfectis, vel vulneratis, reliqua turba animo debilitata facile superari ab inimicis po- test. 59. Manifestum est enim quod quandiu viri ser- vantur, murus integer consistit: illis jam proditis, reliqua turba in periculo est. 60. Si enim propugnaculum aliud habeat, vel munitio, haud absurdum fuerit excubias ibi fortes et accuratas collocare, noctuque potissimum, cum vel quidam defcere ad hostes studeant, vel insi diæ clanculum muris strui possint.

61. Conjecliones sagittarum, aut lapidum, aut ielorum, inaniler e& temere e muro sepe fiant ex eo enim fiet ut hosteg se despici contemnique putent quasi inlertes alque ignavi. 62. Sin ex cisterna aquam habeant potabilem, non ex fonte aliquo jugem, aut ex piscina quoti- dixna exhaustione minuentem, dividatar aqua om- mibus provisione quadam, neque quivis fortuitus potestatem habeat pro arbitratu suo eam absumere, 65. 1n reliquo commeata similiter omnia cum moderatione distribuantur, ut et omnibus satis sit, el obsessi firmi fortesque custodiantur. 764. Excubie diligenter et accurate custodiatur. Observetur etiam custodia quedam commeatus, ut ne facile a quovis plebeio decipiatur. DS. Praefectus diligenter adbortatione sua reli- ques intus obsessos animet, et alacriores ad peri- ula Jaboresque sustinendos faciat, donec vel co- piis tuis impulsi, vel alia quapiam de causa eonci- tad hostes ab obsidione discedant. Incursiones quoque quantas maximas pelest imperator in ob- sessores faciat, diversisque quantum potest irru- ptionibus invadat : tumoresqnue dispergat, alium maximum exercitum adventare : et quaecunque Talia perterrefacere hostes possunt, 68. Hzc qua à me commemorata sunt, obsessus faciat, et alia quzdam adversus singulas obsesso- rum machinationes preparabit, et ad pradictas hostium machinationes suas adhibens, confestim ( intelliget quemadmodum adversum singulas ma- ehinationes pugnare possit. 67. Non pietermittam hoc loco, quod mihi in- quirenti diligenter cognitum, atque inventum esl (quanquam hoc tempore minime usitatum fre- quentatumque sit) quomodo clanculum, et celeri- ler munitienem aliquam exstruere in hostium fini- bus imperator possit. Considerandus primum locus aliquis firmus, qui decem, aut. duodecim diebns arido ligno. cireumjici possit, si quando gravis ali- quà incursio hostium timetur : deinde si abundan- tia aliqua lignorum, lapidum, laterum in promptu sit, e& si aqua ibi, vel prasto sit, vel parari possit. h 68. Parabis artifices idoneos, portas, et man- gana murorum, et przssidia idonea peditum arma- iorum strenuorum, prafeetorumque prudentuni, a€ nobilium : eurruum quoque subsidia quasi ad fossatum instruendum ei firmandum : commea- tum przterea trium aut. quatuor. mensium, vel $i opus sit universe :statis: pastus vicinos ae fini- timos omnes incendens. Sin ad comburendum dif- üciles fucrint, mbsumant universos, rumoresque isperges, velle te alio in loco incursionem adver- $us hostes facere, et przsidia quedam ad eum lo- um dequo rumor est mittes, ut ibi te exspectando hostes vexentur, tumque subito ante diem unum ^nimabis eos qui in hanc munitionem ingressurl

sunt, et quædam dona illis ad impellendos cos dabis, quædam vero etiam praeterea promitter, ac subito lostibus jam alio in loco occupatis, uni- verso cum exercitu ad definita loca pervenies, et excubias tutas collocabis, et pedites circumcirca munitionem instrues, et fossam altissimam, si id locus admittat, facies. 69. Si lapides, aut lateres ibi fuerint, locum aridum exædificabis, lignisque tuto sc assidue illigabis : sin ligna solum fuerint, includendus locus lignis est firmandusque. Ubi hic locus ad prædictum modum inclusus fuerit, hostesque eum locum adoriantur, neque illorum impetum sustinere potes, ante adven- tum hostium discedes, homines satis multos atque idoneos ibi relinquens : vel prope eum lo- cum castra pones, ut neque prope cum sis. præliari cum hostibus cogaris : neque longius de munitione discedas, ut ne opportunitatem hostes nacti vehementer inclusos hac munitione invadant. 71. Signum aliquod illis certum interdum de- bis, atque aliud certum noctu, quo cognitum tibi erit quonam in statu sint. 72. Si pedestri prælio repelli milites possunt, ubi aliqua molestia inclusos circumstat, ne boc quidem praetermittendum est, ut ne in aliquod pe- riculum veniant. 78. Ubi aliqua securitas jam est, paulatim difcare oportet susceptam munitionem, armam- que eam ac robustam facere: omniumque ne- cessariarum rerum curam suscipere. 74. Hajusmodi rerum aggressiones idonee ad- versus equestres copias, Julio, Augusto, aut Se- ptembri mense suscipiuntur, quando herba omnis arefacta exustaque est, equitesque hostium im- podiantur diu in eo loco consistere. 75. Si defectus hic locus aqua fuerit, neque natura ibi sit, neque in fossa ulla inveniatur; vel dolia testacea, vel butta integra parare, al- que aqua explere, et colchlaces fluviatiles con- jicere, quae illis ad libernum tempus sufficiant, cisternæque dileentur ad aquam pluriam exci- piendam. 76. Ut ne aqua oleat immota stans, sub va- sis receptacula quædam ponantur, ut paulatim defluens aqua motum capiat: ubi autem com- pleta hæc receptacula fuerint, rursus in dolia et buttia infundantur, ut hoc motu aqua perflata minime corrumpatur. 77. Utile autem fuerit asseres præparare crassio- res, et in fossa eos conjungere, tum sarpio, pice, stuppa, juncturas omnes firmare nodosque ido- NOTE.

nce aplare, tum ordine quodam cisternas me- diocres apparare viginti numero, decem pedum latitudine, altitudine autem octo, aut decem, donec onines cisternæ ad aquam omnem ca- piendam habiles fuerint. In majoribus enim vasis diutius aqua permanel. Transtra autem quædam lignea trabesque ad continenda latera cisternarum adhibeantur, ut ne aquæ multitudine disrupti as- seres discedant, aquaque omnis effundatur. 78. ltaque igitur de hac re nobis dictum sit, at tempore hoc desiderante hujusmodi appara- fum in promptu habeas. De obsidione igitur aliisque rebus hæc sint satis. De incursionibus post bellum. 1. Restat jam ut quæ post exitum belli futura xeris, Deo propitio speramus victoriam conse- cuturam. 2. Ac primum gratiæ Domino nostro Jesu Christo agendæ, vel ante victoriam belli aliquid pium promittendum, quod promissum post belli exitum faciendum sit. 3. Deinde perscrutaberis, qui se in bello stre- nue gesserint, illisque idoneos honores habe- bis, ignavos autem quo par est supplicio con- stringes. 4. Strenuos viros iis muneribus honorabis: integras armaturas, si quæ clara illustresque fuerint, ac de bellicis spoliis quæ commoda sunt, illis dabis, honoribusque pro dignitate ex æquo ac bono unumquemque, ut cohortes milliarias, cohortes, centurias, reliquasque consuetas sub dominatum tuum subjectas multitudines. Plebeios milites, qui strenui fuerint, minoribus donis; præfectos autem majoribus honorabis: ita enim fiet ut majori fortiorique animo sint qui dimi- cabunt, si ea quæ cupiunt in primis assequan- 5. Ubi enim honores et præmnia habentur bonis, supplicia et poenæ afferuntur malis, ibi bonam spem habebit exercitus: mali enim in formi- dine peccandi erunt, boni vero ut strenui sint D laborabunt. 6. Neque vero solum unicuique singulatim vi- ro honores habebis, sed etiam integras cohor- tes, cohortes milliarias, ac turmas præmiis de- corabis. Res hostium militibus diripiendas da- bis, sive apparatus aliquis, sive impedimenta, sive tuldum, sive civitas, sive castellum fuerit: nisi si captivis rebusque direptis aliquid melius ac praeclarius facies. 7. Quid enim causæ esse potest, cur non e bel- licis spoliis strenui milites præmia haberent; ve- matores, enim cernimus canes suos venationis suæ NOTE

-E A sanguine inescare, interdum etiam intestinis do- nare, ut ad persequendas feras alacriores fiant. Ita ante belli exitum si munerabuntur milites, alacrior exercitus ad bellum gerendum fiet. 8. Bellum a pugna differt: bellum enim ab ini tio usque ad finem et omnium militum cessationem, multas dicitur in se pugnas continere : pugna au- tem pars quædam quasi belli dicitur, quæ in universo bello sape est, sape abest, quæ tamen finem belli non affert. Etenim sæpe bis, sæpe ter, aut etiam frequentius, pro rerum gerendarum ne- cessitate, in bellum configunt. 9. Insectationes hostium non semper post pu- gnam, sed interdum funt, interdum non , quem- admodum necessitas belli exigit. 10. Quæ bello capiuntur vendat exercitus : sin pecuniis aut commeatu opus sit omnia ad te abduci jubebis, tuamque ac reliquorum præfectorum cu- piditatem iis pecuniis collectis obstrue, et necessa- riarum rerum inopiam commemora. Atque ita poles rerum necessariarum ac commeatus inopiam sup- peditare, eosque qui in prælio dimicant sublevare, si potes, pecunia, sin minus hoc satis fuerit, hom noribus et dignitate. 11. Captivos ante bellum confectum,ue interf- cias, nobilesque in primis ac illustres viros : re- putare enim debet ancipitem belli exitum, incer- tosque casus, conversionemque rerum et victoriæ quam habes. Aut si contingat aliquos de tuis, aut castellum aliquod capi, illis commutes et resarcias objecta damna, et pro hostibus captivis amicos sociosque recuperabis. Sin minus hoc hostes volue- rint, ex æquo tum et bono illos ulcisceris, ad vexandos hostes illos pro arbitratu tuo truci- dabis. riam sustinenda pericula sint, et ad labores magis 12. Post res aliquot bene gestas .n prælio, ac dimicationes quasdam feliciter cadentes, ad epulas D et convivia et lautiora prandia tum praefectos tum milites partim per contubernia, ex iis quæ bello capta sunt præparabis, atque adeo prandeant hila- renturque milites: efficies enim ut qui strenui sunt, sentientes quibus rebus ac lætitiis post vi- ctoriam fruentur, alacriores ad omnia ante victo- • 13. De sepeliendis mortuis admodum laborabis, neque tempus, neque occasionem, neque locum, neque timorem causans. Pulchrum enim piumque esse videtur, mortuis sepulturam parare. Neces- saria autem cum primis res estìis qui bello cadunt,

pietas enim ea in re monstratur, et viventes ma- gnopere hoc facto consolationem capiunt. Quem- admodum in istis fieri videt, unusquisque, ita secum futurum arbitrabitur, si in bello occumbat. Si enim insepultos disjectosque esse videat, suum se- cum statum reputabit, hanc contumeliam moleste feret, et mortem quantum potest in praelio refugiet, ne insepultus abjiciatur. Sin honores mortuis lau- desque illis qui occubuerunt proponantur, excita- bitur magis ad quævis pericula discriminaque in bello subeunda. 14. Sin contingal exercitum tuum superari, eos qui in discrimina hæc evaserunt, oratione excita- bis, et alacres quantum potes illos reddes, et of- fensionem belli acceptam occultis incursionibus atque insidiis resarcies. 15. Solent enim homines rebus feliciter gestis ad seipsos conservandos negligentiores esse : quando enim victos contemnunt, seipsos negligunt. Atque ita felicitas rei geste sæpe fortunatos magis quam victos et superatos lædit. 16. Tu enim qui offensionem belli accepisti per te ex iis quæ perpessus es didicisti teipsum de cœ- tero lutum conservare: ille autem qui rerum pro- speritate affluit, adversam fortunam non sentiens, nulla provisione et cautione utitur ad ea declinan- da, quorum nullum adhuc sensum habuit. Scitum est enim hoc sapientis cujusdam verbum. Timorφάλεια, opportunus, sedula incolumitas est : contemplio importuna, insidiabilis audacia est. 17. Si intermissionem belli feceris vel verbis vel pactis et conventionibus, pacta tua diligenter servabis, neque hostes invades, atque imparatus adversus hostes eris, sed quiesce quasi in pace es ses, propter inducias cum hostibus factas, appa- ratas autem copias quasi ad bellum semper habeto, propter hostium foedifragas et nee opinatas incur- siones. 18. Par est autem ut neque improvidus hoc tempore sis, nec rursus aliquid impium præter in- ducias, Deo teste, factas committas, sed circum- spectus sis ad hostium dolos atque insidias devi- tandas : obscurz enim sunt hostium inducias te- cum facientium voluntates. Sed tu sie te geras, ut nullam illis injuriam pietatis causa facias : hostium tamen perfidiam cavebis, ut ne ab illis, propter impios illorum conatus, Izdaris. 19. Omnia enim ad Dei vindictam referre, sin- ceri animi non est. Non confestim enim divina vindicta infertur, sed quando oinnium procurator et administrator Deus hoc futurum decernit. Quis enim novit quando injuriam inferre moliuntur hostes, utrum illi trucidandi sint, tu vero conser- vandus ? 20. Licebit igitur nobis eodem modo res nostras NOTÆ.

-. A frmo loco stabilire, et in pia molitionis hostium secure periculum facere: Ita fet ut provisione tua mali uihil accipias, hostesque, qui malum inferre student, impietatis teneantur, quasi te expugnare conarentur, sed Deus propter fidem induciarum servatam, minime id fieri permitteret. 21. Si quis, sive servus, sive liber, nocte aut die, in itinere aut castris, in requiete aut somnio, in balneo aut mensa, aut ullo alio tempore tecum voluerit communicare, ne averseris illum, sed ac- cerse ad te ; qui enim homines rejiciunt, et diffici les accessu sunt, et administria suis præcipiunt ut eos qui accedunt repellant, a magnis sææpe arduis- que rebus gerendis absunt. Hæc tibi post bellum, et si quid aliud utile excogitabis, observanda præ- cipimus. De incursionibus nec opinatis. 4. Deinceps jam quæ abs te gerenda sunt, dum nec opinatas incursiones hostilem in terram facis, et quemadmodum hostiles impetus declinare in tua ipsius regione possis, si quando belli tempus subitum ac improvisum fuerit, paucissimis quan- tum pro hac materia feri potest, expediam. 2. Antiqua nos oratio hoc docet, quam et pru dentissimi imperatores olim servaverunt, nuncque adeo quicunque servant, in rebus gerendis forent, el potiores babent, sine nostra offensione incursio- nes atque irruptiones in hostilem terram facien¬ das. Nam adversus pares numero ac viribus copias persepe hoc valet, atque etiam adversum majores nonnunquam aliquid efficit. 5. Propterea semper atque ubique idoneas oe- casiones opportunitatesque temporum, quæ adje- vare rem nostram possunt, non praetermittes, seul hostes tuos anticipes priusquam parati ad occur- sum promptique esse possunt, illos in primis, quos putaveris tum plures, tum fortiores te esse. 4. Improvisis enim incursionibus, dolis molitio nibusque bic magis opus est, quemadmodum a me supra dictum est, potius quam apertis ac manife- atis præliis, e quibus in pericula gravissima se Inevitabilia delapsuri essent. 5. Cum hi doli diversi variique sint, istis ute- ris idonee pro temporum, locorum, personarum · rerumque opportunitate. 6. Legalis hostium ad te missis, mollem buma- namque responsionem illis adhibebis, et benigna NOTÆ.

atque humaniter dimitles, confestimque illos con- A sequeris, et opinione citius hostes adorieris. 7. Legatos tuos ad hostes mollioribus cum verbis nittens, incursionem subito facies. 3. Interdum etiam hostium castra, sive in tua, sive in hostili terra coacti fuerint, considerabis diligenter, quemadmodum ponantur. Quod si ulla occasio inveniri potest, › noctu luda lucente duas aut tres horas ante diem in hostes cum sagittariis bonis ac multis invadas: horum enim maximus 9. Ubi cognoveris in itinere confusos dispersos- que hostes ambulare in medio viæ, iuvades in eos lædesque. 40. Interdum discessionem simulans ex iis locis, In quibus versabaris, subito conversus in hostes Arruptionem facies. 11. Interdum in locis quibusdam occultans te- ipsum cum militum multitudine, subito hostes invades. 12. Quidam armenta boum atque aliorum ani- mantium exponentes, atque hostes ad horum direptionem invitantes, ubi viderint ad armenta di- ripienda dissipatos esse, statim in illos inva- dunt. 15. Aple funt incursiones, quando in intervallo hostium Auvius ad transeundum incommodus inve- nitur. Hoc solent equites potissimum facere : ibi – enim pontem conficiunt vel ex trabibus magnis, quemadmodum mos est multos pontes fieri : vel parvis quibusdam navigiis, id est ratibus; turres- que ligneas vel aridorum lapidum, vel ex aggere quodam ad extremas oras pontis excitant, ut quando usus fert, per eum secure transeant, rursumque discedant quando volunt, ut pro impe- ratoris arbitratu permanent pons quandiu ille vo- luerit, et confligat cum hostibus, vel discedat ile- rum secure, ponte jam dissoluto. 14. Sed in iis invasionibus incursionibusque in hostilem terraun, neque incendendæ neque popu- landæ eæ partes sunt, per quas iterum rediturus es, ut ne te ipsum hoc pacto amigas. 15. Hujusmodi etiam pontes flant in publico prælio, et castra propter tales fluvios ponantur, si altus et minime permeabilis ulla ex parte invenia- tur, ut hujusmodi luvii ripam habeas ex adverso hostium, ut sine ullo impedimento et offensione ipso die prælii aciem educas: fugæ autem tempore in castris maneant securi ac ab omni terrore liberi, neque cogantur hostibus jam imminentibus inviti

A ac festinabundi pontem facere. Ac propterea castra in ripis ex adverso hostium ponant. 16. Nocturnm incursiones ab antiquis imperato ribus excogitatæ sunt: e quibus nos tibi hæc sug- gerimus, ut ubi ab hostium castris, unis tantum castris distas, legationein unam atque alteram pa- cificam ad eos mittas, et spem illis pacis injicieus,. illosque liberos solutosque a timore roldens, de διnproviso in illos irruas noctu ante diem iter in- gressus. 17. Interdum si noctu volueris eos adoriri, dies ante aliquot prope hostium castra ponens quasi ad Prelium publicum committendumn, si tum simula- veris te timere hostes, neque propinquius audere accedere castris illorum, supinos reddes eos et ne- gligentes, atque adeo noctu iuvades. 18. Hoc autem Chaganum Abarorum fecisse no- vimus, Heraclio imperante, cum ad Heracliam Thraciæ civitatem Romani equites nollent in fos- sato tuto cum peditibus castra ponere, sed circum- specte extra castra. 19. Prudenter quoque feceris, si cum strenuoος fortesque milites tecum habeas, impuleris unum atque alterum ad hostes confugere, atque illis nar- rare magno in timore nostrum esse exercitum : C deinde simules te retroire velle, et ad alium locum paulo ab illis longius castra transferas, et subito tum noctu hostes invadas. 20. Nocturnas incursiones in hostes facies pe ditibus et equitihus, sagittariis et jaculatoribus, si qui pedites aut equites sunt, qui non in fossate castra ponunt, sed sparsim et diøjecto cubant ex- tra castra. 21. Has potissimum incursiones in eos facies, qui neque arcus neque jacula habent, sed cominus congredi solent : qui enim arcubus telisque utun tur, minus insidiis istis appetendi sunt, nisi dissi- pati fusique castra ponant. 22. Noctes elige tibi ad has nec opinatas in- cursiones: hoc est, quando noveris lumen totius noctis satisfacere ad universum iter tuum, vet quando stella lucent, ut ne exercitus in tenebris ambulans, aflictus perturbatusque vagetur. 23. Expeditumn paratumque exercitum semper noveto, qui nihil supervacaneum secum gestel. Sic autem pro lock intervallo iter tuum aptabis, ut moderate ambulando exercitus de via lassus. non sit, sed duas ante lucem horas uno aut altero signo ab hostium castris absis, atque ibi clam col- NOTE.

locabis quietique trades exercitum, ut priusquam A dies illucescat, hostes invadas. 24. Ad hujusmodi itinere duces vise habeas, qui accurate viam noverunt, ut ne erret exer- citus. 25. Summo in silentio sint, neque buccina personet, neque tumultus quisquam alius fat. Sed si signo aliquo ad excitandum exercitum opus fuerit, vel sibilo, vel scuti strepitu, vel voce signi- ficetur exercitui, quemadmodum vel procedere ve! stare oportet. 26. Ut vero strepitus ac stridor nullus sit, nec in longitudinem aliquam producta acies errorem atque iure qualitatem faciat, quæ res clamorem et Β mandala ad gubernandum exercitum multa requi- rit, et cognitum hostibus copiarum nostrarum ad- ventum facit, propterea ne ad frontem, id est ad latitudinem multam, sed ad cornu, id est ad di- reclam aciem, quemadmodum in contubernio et manipulo fit, altitudine copiarum studiose asser- vola. 27. Ubi prope hostes venerit exercitus, clam atque occulte ad requietem dabis exercitum, et pro loci ratione aciem instrue, deinde per duos aut tres dies incursionem facito, non in omnes partes et quatuor latera exercitus, ne obsessi undique atque interclusi cogantur in densitatem et contrahan - tur, sed securitatem habeant, potestatemque una ex parte qua veliut aufugiendi. 28. Si multitudinem magnam exercitus tui ha- beas, una sola aut altera buccina sonet, ut hostes te putent parvum habere exercitum, et decipian- tur. Sin parvum habens exercitum, plures buc- cinæ sonent, ut magnam multitudinem hostium venire arbitrentur. 29. Copias quasdam constitues eo tempore ad manus conserendas habiles, quæque suos iterum redeuntes excipiant. 30. Incursiones in hostes, si equites sint, tuto fa- cias, quasi ad publicam pugnam procederes, ut si D progressio tua minus feliciter procedit, sed hostes præsentientes adversum te instruantur, in sus- cepto prælio quasi imparatus aut dissipatus non supereris. 31. Si hostes pedites fuerint, tui autem equites, certum est vel te hostes læsurum, vel sine offen-

- sione discessurum, cum pedites insequi alios equi- tes non possint. 32. Sin equites hostes fuerint, oportet te ad om. nes casus adversos promptum et paratum esse. 33. Si interdiu aut noctu incursio in castra, in impedimenta, in milites iter facientes fuerit, sepa ratas quasdamı cohortes ad rerum direptionem ha bere oportebit, ut ne omnibus hac in re occupatis, iucursio ab inimicis flat et periclitetur. diue solertiaque sua explere possint. 34. Incursiones majores et absolutas tu ipse per te facies: poteris etiam per turmarchas ad hanc rem idoneos hoc officere, qui vicem tuam fortitu- 35. Si ad depopulationem et prædationem hosti- lis terre iter sine offensione tua facturus sis, pris mum idoneum aptumque tempus eligito. Hoc autem idoneum opportunumque tempus erit, cum si vel configere cum hostibus cogitas, minus habiles ad resistendum {tibi reperientur, vel imparatos vel omissos illos invenies, quemadmodum ante admo- nuimus. 36. Ante omnia irrupturus in hostilem terram, commeatus ac rerum necessariarum exercitui cu- Cram geres, vel ut aliqua vectura communi, vel ut a militibus singulis deportentur, alia quavis certa via tum hominum tum jumentorum pabulum vela- tur, ut ne sua in regione hostibus omnia ad com- meatum spectantia vastantibus, in magnas angu- stias tuus adducatur exercitus. 37. Hostili in regione ne coneris nocturna itinera facere, nisi senel, idque clanculum necessitate impellente, ut hostes lateas, et difficilem aliquem locum munitionis gratia anticipes, vel ut ad alium locum inscientibus hostibus transcas. 38. Prinio perscrutanda perlustrandæque vie sunt, deinde tuto ingrediendæ. 39. Omnino elaborandum abs te est, ut quos- dam ex hostibus capias, alque ex illis hostium copias consiliaque, et quid agendum suscipiant cognoscas. 40. Ad eos qui capiuntur explorandos et exa- minandos teipsum adhibebis, neque per alios de- lectos viros facias. Sæpe enim necessaria quædam præter opinionem incidunt, et ab iis examinatis proficiscuntur, qnæ multis pateferi non.debeat. 41. lis qui ad te confugiunt ne nimis facile cre das, neque iis qui repentina quadam incursione

capiuntur: saepe enim tum qui ad te confugiunt, tum qui capiuntur, permulta falsa loquuntur. 42. Neque iis quæ ab uno aliquo dicuntur, sed quæ a pluribus memorantur, credas. Eorum au- tem consensionem potius allendas qui bello piuntur, quam qui voluntarii ad te confugiunt. 43. Eos qui ab hostibus ad te confugiunt, et se- creta atque abdita quædam se enuntiare velle di- cunt, in custodia tcneas, aut alia tuta ratione apud te serves : et promittas, si vero loquantur, te illos muneraturum: sin nentiantur, mortem minita- beris. 41. Si hostium exercitus cogitur, tuque extra munitionem sis, ne nilitem ullum ad prædationem direptionemque hostium mittas, sed primo invade illos, et si bene belli exitus processerit, ne diffe- ras tempus, sed durn in tumultu timoreque fue. rint, impressionem in illos facies, donec omnino disjecti dispersique fuerint, tuque in tuto ac extra periculum fueris. 43. Sin hostes coacti fuerint, praelium tamen ac dimicationem rejecerint, contende junctis co- piis atque adunatis adversum eos prodire, et quæ ante pedes sunt omnia vastare. 46. Si per eamdem viam reditio tua erit, neque alimenta aut pastiones ullæ sint præterea, ne tum haec alimenta quæ aute pedes sunt populaberis, sed ubi reversus fueris tum potius vastabis. 47. Ut ne aliena in regione erres, in diverticu- lis et ambiguis viis signa pones. Si silvæ sint: in lapidum, aut sufossionibus quibusdam parvis notabis, ut qui postea sequuntur ex tuis minus 48. Quos ad praeliandum segregaveris atque emi- seris, præcipe ut ne omnes prædationibus occu- pentur, sed divisi sint, ut alii prædentur, major pars illorum instructa ad custodiam, vel sequatur, sive in regionem, sive in castra bostium, sive in armenta, sive in impedimenta incursio ulla fiat. 49. Hoc antem facies quando universis cum co- piis ad præliandum procedis, ut ne omnes simul in prædationibus occupentur. 50. Atque ubi pabulandi tempus fuerit, alii pa- bulum colligant, alii apparati instructique sequan- tur, ut ne si omnes se ad pabulum colligendum converterint, et subita quædam irruptio, aut insi- diæ fuerint, ipsi imparati sparsique opprimantur, quia se revocare ad ordinem stationemque suam non possunt.

51. Quando repentinas aliquas incursiones, vel contra Scythicas nationes aut alias hujusmodi gentes facturus es, ut omnia magis suspicione careant, con- densa loca difficuitatesque regionum speculatori alicui prius perlustrandæ sunt, itaque acies in- struendæ ut sciant omnes quæ colors prima, quæ secunda, quæ tertia esse debeat; atque ita ex ordine anbulent, si per augustias aliquas transituri sint, tum etiam ut ne tardius in ordinem adducendi sunt, instruantur. 52. Subita incursio aliqua si futura sit, si per duo loca iter commodum fieri potest, in duas par- tes exercitus dividatur, et alteri parti præsit me- rarcha, quem antiqui principein, sive propræto- rem vocabant, qui etiam turmarcha dicitur. Quot- cunque enim et qualescunque homines fuerint qui incursionem facturi sunt, duos illos præfectos primum secundumque deliges. Atque altera qui- dem pars, quemadmodum ante dixi, expedita et sine ullis impedimentis procedat, et postquam ad quindecim vel viginti milliarium intervallum al aliis abfuerint, per loca incognita atque ex obliquo posita pradari incipiant, quasi ad imperatorem venire vellent. Imperator autem reliquain partem babens, aliunde regionis incipiens irruat et præ- detur, atque adeo utrique cominus ad se mutuo venientes, quæ in medio posita sunt loca depopu- lentur, donec ad vesperain unum in locum perve- niant. Hoc modo flet ut tuta incursio in illos fiat, et hostes qui in alteram partem aufugerint, in al- teram de improviso incidant: neque convenire unum in locum possint. 53. Si una tantum idonea via sit, per quam irruptio in hostes facienda sit, huc modo exercitus dividatur. Bessis ejus, aut eo amplius ab bypostra- tego, id est, principe sive proprætore strenua at- que expedita capiatur, et sub eo quoque suum bandum sit princeps autem assumptis reliquis omnium cohortium suarum præfectis, ante reli- quos omnes procedat, atque ubi primo in loco constiterit, e copiis suis unam atque alteram co- hortem segreget, ut alii prædentur, alii prædalo- res ab injuria conservent. 54. Quamvis spatiosa loca fuerint, ne tamen multas cohortes primis in locis separes: festi - nante enim a tergo exercitu, nullus locus relinqui tur adversus eos se instruendi, et sine ulla mora princeps semper ulterius progrediatur. Similiter reliquis in locis hoc faciat, quandiu illi cohortes traditæ adfuerint. Principem vero ipsum ante om nes alios procedentem, tria aut quatuor banda ad mille virorum numerum secum habeat usque ad · perfectum rei bujus sive incursionis exitum, ut excubiæ cæteris accuratæ fient. NOTÆ.

55. Hæc a principio si fant, tu, imperator, aut A si quis alius incursionis hujus administrationem babeat, sequeris eos qui prædantur, et dispersos congregabis, et ulterius ad principem sive turmar- cham progredieris. Similiter ille hoc idem faciat, transeundoque colligat dispersos prædatores, at- que eodem in loco noctu conveniant et castra ponant. Itaque plus quindecim aut viginti millia- ribus a se separati, hujusmodi subitas incursiones ne faciant, ut eodem die et prædam diripiant, et eadem nocte simul castra ponaut. 56. In bujusmodi incursionibus hostes objectos non utile. fuerit vivos capere et comprehendere, sed omnes tales vel interficiendi, vel prætereundi B sunt, ut ne mora aliqua iter facientibus afferatur, el tempus temere assumatur. 57. Si castellum aut arcem aut munitionem all- quam capere cogitas, ne illud in vulgus elferas, donec in ipso loco fueris, et negotium ipsum in 58. Sin necesse fuerit prope munitionem ho- stium copias tuas transire, vel etiam castra po- nere, unum aliquem præfectum cum expeditis vi- ris in ipso transitu collocabis, qui incursiones hostium prohibeat. Hoc quoque etiam in angustiis locorum fieri abs te debet. 59. Prope munitionem hostium aut silvam ne castra ponas. Sin necesse sit cibi babere castra, accurate excubias ct custodias propter hostium incursiones adbibebis, et diligentissime providebis, ut editiore munitioreque loco castra ponas. CO. Quando hostilem in terram ingrederis, ap- paratum omnem atque impedimenta a tergo te consequi facies: imminentibus autem hostibus in medio exercitus tui ea procedere facies. 61. Ab armatis militibus impedimenta reliqui- que apparatus, atque etiam captivi, si qui fuerint, separentur: neque itinere hoc solum flat, sed etiam quando castra ponas, ne hostibus adversum in- structos milites venientibus magno impedimento p fiant. 62. llostili in terra mensuratores incircumspecte ad loca anticipanda sine idoneo præsidio ne mittas, sed per transfugas, qui sponte sua ad te defece- runt, locorum naturam tuto perscrutaberis. €3. Quando exercitus castra positurus est, ne perturbate aut confuse ad castra fossati transeant, sed si hostes immineant, et pedites exercitui nostro adfucrint, currus omnes ex ordine ponant, et fos- sas undique ad modum valli ducant. Expediti

autem milites, id est, qui gravi armatura non p utuntur, omnes parvo intervallo instructi ab illis distent, tumque apparatus et impedimenta ex or dine ingrediantur in castra: ubi autem excubias vigiliasque emiseris, tunc armati ipsi ex ordine ingrediantur et castra ponant, quemadmodum tibi in cap. De castris ponendis explicuimus. 66. Sin hostes prope won adfuerint, satis erit uno drungo, id est, cohorte milliaria, instructos banc formam observari, ut ca quemadmodum præ diximus consistente, reliqui castra ponaut. 65. Rostibus jam imminentibus, atque unum in locum prope congregatis, si munitio aliqua prope fuerit, aut aliquo locorum dificultas, ne equos teinere ad pastum emitti sinas, sed et excubias tulo mitte, equos autem intra valli ambitum retine. Ef fice autem ut manibus suis quod frumenti pabuli que est, finitimis in locis congregent, sed ita, ut cum impedimentorum administris omnibus ex partibus armati milites circum illos obambulent, ad subitas hostium incursiones repellendas. 66. Sin uno in loco diutius commoratus fueris, et tempus idoneum locusque similiter ad alimenta opportunus est, hostiumque copiæ eminus abfue rint, equi tum ad pastum emittantur, excubiis duabus aut tribus longo intervallo emissis frequen terque commutatis. 67. Si quos ad prædam emiseris, hi soli exeant. Sin quidam ex militibus illis admisti fuerint, propria tua auctoritate mandatum divulgari facies, ut ne mo alius præter eos qui constituti sunt ad præ dandum exeat. Post hoc mandatum si qui trans gressores fuerint, capiantur, et ad suos ipsorum præfectos mittantur, ut ab illis castigentur, ne, si impuniti sint, reliqui cum securitate quadam ad prælandum excurrentes, deserant exercitum, at que adeo in periculo exercitus sic relictus sit. 68. Exquisite diligenterque providebis, ut si vi num aut panis inveniatur, non confestim edant aut bibant, nisi per captivos prius exploraveris, utrum ne salubria atque integra sint: quod si ita esse inveneris, tum fruantur illis milites. Sed neque aqua in puteis aut cisternis aut aliis in vasis nisi explorato utantur: sæpe enim veneno hujusmodi inficiuntur, et lethalia sunt. 69. llordeum cnim sæpe sic veneno imbutum inveniebatur, et cum reliquo pabulo deficerentur, nilites ad equos asportandos, inde pabulantes, equisque afferentes, complures equos perdiderunt. Scribe, Qua de voce supra a me dictum est. Et nox iterumn $ 71, Scribe, Ut superius innuimus mutilus est superiorie bus paragraphis codes, usque ad paragraplium 67.

70. Precipies etiam exercitui, quemadmodum A in capite De itinere faciendo explicuimus, ut si sæpe tumultus aliquis aut perturbatio in exercitu fuerit, ne buc illucque exercitus circumcurset et circumferatur, sed illuc ruant omnes ubi tumul- tus est : ex eo eniın Get ut adversus hostes parali sint, si quid tale contingat, neque confuse inter se aut perturbate misceantur. 71. Excubias quando in hostilem terram immittis, non solum in anteriorem partem emittas, eamque tutam conservabis, sed etiam a tergo expeditos armatosque milites, id est, idoneas copias aliquo cum honesto præfecto instructas (qui tergisites nominabantur) ad decem vel quindecim milliarium intervallum cum excubiis accuratis collocabis, propter eos qui vel per infirmitatem, vel alia de causa tardantur, et deseruntur ab exercitu, ut ne hoste subito irrumpentes illos intercipiant. 72. Incursiones enim ab hostibus tum Geri con- sueverunt, quando secure et sine timore trans- eunt hostes, et qui anteriore in parte sunt, po- steriorem partem minus juvare possunt. 73. Hoc si nostra in regione feceris, haud inutile fuerit, multis præsertim buc illucque pa- lantibus, et præter præfectoratu suorum men- tem a statione sua recedentibus: ex eo enim co- gnosces, qui milites in ordine fuerint, et qui a statione sua recedant. 74. De locorum angustiis, et difficilibus ad trans eundum locis, mentionem fecimus in cap. de itinere C faciendo, quare de illis iterum verba facere super- vacaneum est, cum inde harum rerum capere pos- sis cognitionem, ut ne temere et considerate con- densa difficiliaque loca transire coneris. 75. Sin aliqua necessitas impellat, quemadmo- dum in cap. de itinere faciendo prescripsimus, ca cautio adhibenda est ad ea loca prætergre- dienda, maxime si in hostili terra fueris, hostes- que immineant. 76. Si hostes in terram vestram irruperint, ne co- ram et aperte cum illis dimices, si vel majores vel p æquales hostium copiæ tuis fuerint, sed insidieris potius, structis insidiis, et aliis molitionibus, sive noctu sive interdiu, viasque illorum obstruas, mu- nitionesque anticipes, vel per pedites, vel equites, vel per utrosque, et pabulum in medio hostibus positum populare. 77. Si cum hoste configere cupis, tum potius facito quando a prædatione redit, quam cum ad prrdandum discelit: tum enim in prada occu- patus est, et præterea labore lassatus: idque potis- NOTÆ.

A simum, si prope tuos fueris; tum enim cum illis confliges, si quando tibi videbitur confligendum. 78. Qui enim cum ipsius in terra est, negli- gentior ad pugnandum est, et multas occasio- nes habet vel ut servetur, vel periclitetur. Qui vero alienam terram invadit et depopulatur, si in tali perturbatione fuerit, in magnis ærum- nis est, hoc secum reputans, fugam et tergi- versationem non modo periculum, verum etiam internecionem afferre. 79. Teipsum ab omni vulnere offensioneque integrum securumque servabis omni loco et tempore, hostibus potissimum imminentibus. Hoc enim diligenter observato, neque se hostes ad depopulandamn regionem nostram facile dissi- pant, neque facile munitionem aliquam obsi- dendo oppugnant. Exercitum enim nostrum col- ligi congregarique unum in locum existimant. 80. Quanquam autem constitutum tibi sit mini- nie te velle cum hostibus confligere, assimulato ta- men id te velle facere, et apparanda tibi omnia sunt, opinioque afferenda tuæ cum illis dimi- cationis. Hoc autem illi audientes magis excru ciabuntur vexabunturque. • 81. Si hostibus vestram in regionem irrum- pentibus, locus et situs regionis illorum ad in- cursionem idoneus est, per alium locum conten- de magis exercitum ducere, ut hoc modo magis hostes perturbes. 82. Omnino autem, quemadmodum dixi, et si- tum advertes, et intervalla, ut si incursio nostra cognita hostibus fuerit, et impetum in eos co- nantur hostes facere, exercitus noster per alias vias securus discedat, ut ne hostes irruentes in conspectum illorum veniant. 83. Tale quidpiam Nicephorus dux noster fecisse memoratur. Nam cum Apulpher Saracenorum dux Cappadociam depopularetur, ipse Tarsum univer samque Ciliciam vastabat, et multa damna Sara - cenis inferebat. 84. Hostibus regionem tuam, si id ita contingat incursantibus, omnia quæ necessaria sunt, ad niu- nitiones, castella, et loca ad capiendum difficilia conferantur jumenta autem omnia ex ea parte regionis amandentur, ut ne si ab hostibus capian- tur, fortiores hostes faciant. 85. Si plebs res bonaque sua ad lora quæ mu- nita fortiaque videntur esse, non tamen sunt, ab- duxerint, providentia tua efficiendum est, ut ad fortiora munitioraque loca traducantur, ubi se- cura illis rerum suarum custodia erit. 86. Quæcunque natura minus munita sunt vel castella vel alia loca, firmanda jam sunt : et si partem aliquam exercitus sui ad ea oppugnanda hostes reliquerint, occulte ad repellendos uici- scendusque cos quosdam emittes, neque hostes

permittas libere pabulari, sed eos qui pabulatum cunt adoriaris, et capias, atque adeo hostes alli- ges. 87. Atque hæc quidem de incursionibus, sive tu in hostilem terram irruperis, sive hostes tuam invadant, satis nobis dictum sit. Nunc alia quæ ad militiam pertinent, explicanda sunt, atque boc in primis, quemadmodum speculatores in hostilem terram immittere, et quemadmodum ho- stium speculatores in exercitu nostro clam la- tentes exquirere possumus, 88. Omnino tibi hostium copiæ quantum po- tes cognoscendae sunt, quanta magnitudine, quan- tisque viribus sint, atque ita tibi suscipienda ad- ministrandaque contra illos omnia sunt. Nam eque- strium pedestriumque copiarum formæ, locorum- que situs, magnam differentiam virium ac roboris in exercitu habent, et infinitum quemdam errorem afferunt iis qui simpliciter atque imperite ista æstimant. Hoc autem, quod dico, verum esse quæ sequuntur facile demonstrabunt. 89. Pone autern sexcentos equites in longitu dinem, ct quingentos in latitudinem instrui, qui numerus continet trecenta millia equitum : unum- quemque equum loco suo constitutum habere, quod ad latitudinem spectat, pedes tres, ex quo flunt pedes mille octingenti : unumquemque quod ad al- titudinem spectat habere pedes octo, ex quo funt pedum quatuor millia: itaque quadrata in forma propter longitudinem mille octingentorum pedum, C et propter latitudinem quatuor mille pedum, septin- gentæ viginti myriades pedum integrorum: ambi- tus autem externorum pedum circum per latera, undecim millia sexcenti pedes. Et quando sex pe- des faciunt ulnam, centum uinæ faciunt stadium, septem stadia et dimidium faciunt milliare, confi- citur ambitus universus undecim millia sexcenti pedes, duo milliuria et sexcenti passus. Hac igitur forma capiuntur trecenta millia hominum, si per- fecte addensentur. Sin rariores fuerint, ex densi- tatis ratione raritatis intervallum reputandum est, atque adeo ex loci spatio multitudinem populi animadvertere. 90. Trecenta hæc millia hominum in simplici cxlentoque contubernio instruemus. Unoquoque equo in longitudinem aciei instructo, fiunt pedum nongenta millia, quæ in directuin producta, duo millia passuum juxta perfecte densationis rationein faciunt. Quod si dispersi dissipatique ambulent, multiplicem longe magis hoc loco locum possi- dent : longeque plures videntur esse, cum dispersi sunt, quam si ordinem stationemque suam serva-

- A rent. Sin in deflexo quodam loco eminentioreque incedant, longe plures esse putantur. 91. ltaque qui ad speciem aliquam pompanique exercitus demonstrant, vel tenuiore cum altitudine instruunt eum, vel eminus fusum dispersumque. Antiquiores autem rei militaris periti pedestrem aciem, quando instructa est, quatuor cubitorun unicuique viro spatium dabant. Ubi densabatur acies, duorum cubitorum spatium tribuebant in perfecta aggregatione militum, ut cubitum unum baberet unusquisque: qua ex mensura unusquis- que bonus speculator, et ex spatio loci, facile re- putabit non niodo equitum, verum etiam peditum numerum. struenda, atque in forma exercitus, minime impe- ritis excubiis speculatoribusque aut fortuitis qui- busdam hominibus fdes adhibenda est : minime enim hoc percipi vulgo, comprehendique a plebeiis potest, idque præsertim, si supra ducenta aut tre- centa millia hominum fuerint. Ethnicæ enim natio- nes, equos suos arctissime in acie adjungunt. Ita que peritis viris tali in causa credendum est. Cum igitur tanta sit differentia in acie in- G 93. Ne nimis precipitanter dimices adversus te- nues longasque acies, propter opinionem multitu- dinis : quamvis enim. eerta quadam cum propor- tione non collocatur, neque altitudinem pro au- mero suo justam babent, speculatores tamen diligenter altitudinem exquirant, utrum impedi- menta omnia à tergo aciei collocata sint, an soli 94. Res hostium abs te melius cognoscantur. vel per eos qui ad te profugerunt, vel per hostes qui capti sunt, vel si quis voluerit per angustorum locorum transitum, vel etiam per castia, si con- lingat illos uno in loco earponere. 95. Si hostium fossatum nullum fuerit, in angu- stioribus locis pro locorum situ paucos bomines ad excubias collocabis : sin in æquabilibus exposi- tisque locis diversas in partes distribuantur, plures ad excubias emittes, tun intervallo locorum di- stantes, tum continue se mutuo admomentes, no- ctuque potissimum, quando facile bostis poterit per eum locum quem voluerit clam progredi, et nec opinatam incursionem facere. Præparabis autem excubias, ut quamvis pauca fuerint, per intervalia tamen locentur, et diversis idoneisque in locis se mutuo frequenter commutent. 96. Bonorum speculatorum hoc officium est, prudentia et vigilantia, loca metusque hostium per - noscere. 97. lli levi atque expedita armatura utantur,

equosque habeant celeres, ut sine offensione ali- qua Her faciant. Exploratores autem sive specula- tores securius in hostium copiis castrisque versen- tar, ut populares illorum esse videantur. Excubia antem fideles sint, et robusta corporis specie, aui- mo alacri atque incitato, armatura splendida cliam reliquis militibus anteeaut, ut vel aliqua praclara strenuaque re gesta domum redeant, vel si ab hostibus capiantur, ab illis tamen in admira- tione sint. 98. Praefectum excubiarum vigilantem, pruden- tem, experientem, et nou fortuitum quemvis eli gt : neque enim tantum fortitudine, quantum prudentia ac vigilantia in excubiis agendis opus est. eminus exsistentibus, si volueris vel motus ho- stium, vel situs viarum, vel locorum. munitionem cognoscere. 100. Quando ad capiendos aliquos incursio fit, tum permissos hos exploratores cum excubiis mil- tes, atque hi quidem antecurrant, expeditioribus ab illis. 101. Excubias temporibus necessarias non unas simplices facies una aliqua ex parte, sed diversas et pro loci situ, idoneoque intervallo inter se po- sitas, ut si hostes aliquos illorum lateant, tamen in alios incidentes cognoscantur. Atque in primis excubiis paucos collocabis, in secundis plures, in tertiis his etiam plures. 102. Excubiis præcipies ut neque sedeant, neque recubent, quemadmodum antea alibi præcepimus, enim et recubatio, somnum maxime afferunt : qui autem hoc faciunt, vigilare non possunt. Sed ne- que si per totam uoctem se vigilaturos recipiant, illis credas : natura enim quod ad se pertinet semper requirit, et tu quod tutissimum facto est facies, si excubia (alias excubias excipientes no- clem transniittant. 103. Pedibus omnino excubiæ consistant : hæc cuita pedum statio somnum depellit, magis vigilan- tes eos qui stant facit: ubi vero lassati fatigatique sunt, commutentur, opportunis descriptisque horis noctis. Nisi enim diligenter ad vigilandum labora- verint, naturamque a somno refrenaverint, facile ab hostibus trucidentur. 104. Itaque exquirendæ vigiliæ sunt, fideles præ- fecti mittendi, qui subito excubias invadant, el pervideant quemadmodum serventur, et negligen-

- 9$2 tes puniantur : quia magnum imperatori sua ne- gligentia iuferunt periculum. 105. Prudentes excubiæ quibusdam signis prius quam videant hostes animadvertere multitudinem bostium ex equorum collocatione et castris illo- rum possunt. 106. Si fossatum feceris, aut vallum, et vel fossa circummuniveris illud, vel aliqua alia materia, decretumque est equites intra fossatum deducere, ne longo intervallo ab illis excubias disjunxeris, ut ne importune equi affligantur. 107. Eis qui. ad excubias emittuntur præcipie ut capiant aliquos ex hostibus vivos, si possunt : et quemadmodum in venando, sic conentur et studeant excubias ante agere occulte et clancu lum, ut hi quidem qui pauci sunt in conspectum solum veniant, et discedant iterum, alii autem ab- diti pro locorum commoditate includere cos si possunt, conentur, atque uno in loco se tantum ac si pauci essent demonstrare, alio ex loco cum plu- ribus clanculum invadere, et pernoclent, maxima quando hostes eminus fuerint, et opinionem ali- cujus talis facti habuerint. 108. Excubias tuas non modo hostes tui, sed ne milites tui, si fieri possit, agnoscant, ut si quidam profugere ad hostes tuus voluerint, imprudentes. in excubias tuas incidant. 109. Si hostium speculatores capere studes, communicandum cum reliquis praefectis tuis hoc negotium est, ut unusquisque militibus suis reli- quisque præcipiat ad horam diei secundam aut ter- tiam, et ad buccinæ primum sonitum, sive miles sive administer sit, singuli ad sua tentoria veniant, nemoque audeat extra tentoria esse, ne supplicio constringatur. Ubi omines ingressi in tentoria sua fuerint, præfecti foris maneant, et si quos vide rint foris, eos comprehendant. Eos vero qui in tentoria - ingrediuntur, unumquodque contuber- nium capiet, et suo præfecto tradet. Unum enim e duobus necesse est fieri : vel ut foris speculator maneat, et nesciat quo se conferre debeat, vel si ingredi audeat cum aliquo contubernio, quasi hospes cognoscatur, et contubernii præfecto tra- datur. 110. Omnes autem qui hoc moulo inveniuntur, exquiri atque examinari oportet, sive Romani, sive alienigenæ fuerint, atque adeo veritatem ab illis quari. 111. Mec res fieri possit in fossatum coacto exercitu vel pedestri vel equestri, vel dispersis di- visisque separatini castra ponentibus, vel rursus per cohortes castra habentibus. 112. Aliis quibusdam hujusmodi et similibus

signis diversis praedictorum speculatorum com- 4 prehensio esse solet, quæ necessario efficienda sunt, ut diversa signa præceptaque adhibeantur. Simul enim hoc modo speculatores hostium tenen- tur, et milites præfectis suis obedire assuefiunt, et imperata illorum studiose facere, si vel medio- criter castigentur qui negligentes mandatorum fue- rint. Si enim mandatum aliquod detur militibus a praefecto, qui curiosius in hoc inquirit, is specula- tor hostium deprehenditur alienus a tessera, et socialis exercitus signo carens, 113. Non abs re fuerit formas et mandata dare rilitibus, quando maxime vacat, ut explorentur milites, atque ad ea custodienda assaeflant. 114. Si speculatores hostium ceperis, ne uno atque eodem modo illos tractaveris: sed si co- pias tuas hostirror exercitu imbecilliores esse jr- licaveris, vel interdice ens, vel frma in custodia deline. Sin armaturam habeas bonam, apparatur idoneum, copias multas, robur justum, firmitatem corporum, obedientem exercitum, strenuos milites, experientiam acrem, omnes copias tuas ordine omnes copias tuas ordine quodam ad pompam instrues, easque bostium spe- culatoribus demonstrabis: quod ubi feceris, illos salvos atque integros ad suos remittes. Nam eo cum venerint, quæ viderunt omnia commemora- lunt. Ac sape omnium rerumn exoptata amiuentia hostes in timorem conjicit, quemadmodum si sub- sidiis omnibus destituere, magnam illis alacritatem afferret. 115. Quocirca si te meliores multo habere judi caveris, illos domum abire permittas, ut hæc nar- rantes perturbationem aliquam hostibus invehant. Sin deteriore in loco quam hostes fueris, truciden- tur, nec permittantur ad snos redire. 116. Si transfaga aliqui ab hostibus ad te de- fecerint, et vel tempus incursionis vel viam pro- mittunt se monstraturos, et duces futuros, et modis quibusdam haud cognitis ad exercituin hostium dacturos, ne omnino credas illis, sed D ligatos eos duces tecum, promittens illis, si verum dixerint, et ad salutem victoriamque exercitus nostri omnia fecerint, se multa dona muneraque a nobis recepturos : sin uentiantur et deceperint, et in periculum conjicere nostros voluerint, illo ipso tempore ibi in vinculis ab iis qui în periculum ve- nerint trucidandos esse. Nam transfugæ fides cer- tissima est, tan hostis ad te, tum tui ad hostem, si minime suiipsius vitæ dominus sit, sed potesta- tem illius habeant, vel ad quos confugit, vel a qui- bus aufugit. Atque hæc quidem de illis nobis dicta sunto. NOTE.

- aciebus instruendis. 4. Deinceps jam de diverso studio acierum in- struendarum, quibus aliæ nationes, et quibus Ro- mani imperatores initio utebantur, verba facienus, ut iis cognitis, non modo si opus sit uti possis, sed alia quædam praeterea excogites. Sulertia enim in- peratoria ubi occasionem rerum gerendarum cepe- etiam multo plura ac stepe meliora excogitat. 2. Assidua enim aliqua bellicorum motuum exer- citatio, utilitatem permagnam militi apportat: sed culatores, vel per transfugas qui ad hostes defece- runt. Itaque sæpe alia excogitata bene atque exer- citata astutia, irrita nulliusque momenti est. commemorata est exercitatio, ea quoniam simplex est, et ad universam aciem accommodari potest, neque facile efferri hostibus aut divulgari potest, satis esse militibus idonea et accommodata potest. 4. Sin aliqua opportunitas interveniat ad exerci- tationem agitationemque militum majorem susci piendam, diversis formis exercitationibusque tur- mas, cohortes milliarias, reliquasque cohortes tumn iis quæ supervacaneæ sunt : quae quanquam utiles esse solent. 5. Unicuique aciei exercitationique certa quædam motuum usu milites sunt, uniuscujusque aciei dif- ferentiam cognoscant, neque quasi peregrini aut hospites ignorent, quando aliquid illis agendum præcipitur, quænani potissimum aciei forma ipso belli tempore ab imperatore præscribatur. 6. Forma differentiae acierum triplex est, una utilis, qua etiam Romani uti consueverunt. Ea est, proclistas, id est, cursores, aut vindices, id est, defensores divisa est, sed omnes colortes simul instructas, neque in tres aut in duas partes distri - butas habet. Qua in parte duobus cornibus, quasi ad circumcludendos alios, satis justum spatium capientibus, et ad se mutuo iterum reclinantibus, orbiculatim contrariam inter se profectionem obam- buleut. Qua forma mense Martio equites inter lu- NOTE.

7. Alia forma est, quando in acie cursores et de- Δ fensores instruuntur : cumque ha partes divisa ducentos aut quadringentos contineant, longo in- tervallo a se distent, et inter movendum velut facto agmine cursores ad insequendos alios exeant, dein- de redeant, interdum quidem per opportuna loca eo dilabantur, et simul cum defensoribus adversum hostes procedant, interdum per eadem spatia re- deant, et in extremis oris duarum partium lidem appareant qui ante in illis collocabantur. 8. Alia forma est, quando una quædam acies instruitur, et media pars in defensores, reliquas partes in cursores conferuntur: deinde excursio quædam quasi ad insequendos alios fiat, et media pars quasi defensores consequatur, reliquæ partes utrinque quasi cursores exeant, tum in redeundo una pars cunctatur, et tardal foris, altera quasi facto agmine cedit ad defensores, et cursus proce- dente jam ea quæ constitit defensores versus, alle ra in occursum illius currens per unam partem transit, atque hoc modo una pars alteri ex adverso esse invenitur, cum seipsas non pellant. 9. Alia quædam forma est huic omnino contraria, ques mediam partem cursores habet, reliquas utrinque partes ad defensores confert. 10. Consueta hæc Romanis acies adversus omnes nationes utilis et commoda esse videtur quando acies in propugnatores et subsidiarios, id est, cursores et defensores, lateranos, cornislites, ter- gistites, et insidias dividitur, quemadmodum supra me commemoratum est. 11. Hae exercitationes sic suscipiendae sunt, u me hostibus notae pervagatque fiant. Prima igitur acies instructa, secundam simul secum aciem non habeat, sed seipsam solum, siue lateranis et corni- stitibus, sine tergiscitibus et iusidiis, quæ exerci- tatio maxime simplex et necessaria videtur: et vice secunda aciei, mediocriter intervallo inter- Jecto, paucos quosdam equites a tergo constitutos habeant, ad quos se recipere discant. Similiter separatim secundam aciem instrues, et paucos ante equites collocabis, ut discat secunda acies eos fu- gientes idonee recipere. 12. Possunt etiam laterani et cornistites suam quamdam ante bellum habere exercitationem, ut hoc modo universus exercitus omnes ad motus assueßat : bi tamen minime hostibus aut cæteris palam flant. flac llet, si cornistites, id est, qui dex- tram in partem ad circumcludendos hostes collo- cantur, sive destro cornu clam supponantur, sive a latere æqualiter cum fronte aciei instruantur, ubi occasio corum transcuudi ad iucludendus hostes

- A est, ad hastam declinantes, deinde universum spa- tium quantum necessitas postulat inambulantes, directe iterum in acie moveant, et hostium acien intercludere conentur. 13. Rursus laterani ad sinistram partem insti- cti, et ad scuta declinantes, et illud quod opus est spatium ambulantes, rursus directe procedant, ut conentur cornistitum adverso cornu exæquari. 14. Has tibi, imperator, acierum differentias id- circo explicuimus, ut opportuno tempore assuchut istis exercitus tuus, et majorem bellicorum mo- tuum peritiam habeas, ut multis necessariis rebus sæpe circumstantibus utilis borum usus interduin 15. Alias autem diversas acierum formas que abs te ad tui exercitus apparitionem, vel ad hostium expugnationem suscipienda sunt, tibi explicuimus, quas a diversis nationibus Romani ad usum suum acceperunt, ut eas idoneis temporibus possis ad utilitatem tuam usurpare, interdum etiam hostibus istis utentibus, adversus illorum molitiones aliquid contrarium excogitare. 15. Neque vero tii, imperator, solum bonus et ɔmans patriæ, et ad propugnandam Christianorum fdem vitam profundere, si ita usus ferat, paratus sis, seul et omnes prafectos tuos et singulos n.ili les sic tractabis, ut qui tales sint, hoc in statu permaneant : qui non sint, industria studioque tug adducti, hujusmodi virtutes non negligant, sed sive amore sive timore impulsi, patriæ amantes et præ. fectis obedientes sint. 17. Sint laborum patientes, et ad bellum pro patria suscipiendumn parati. vero hoc eodem cum illis animo sis, et prudentia quadam imperatoria, non temeritate aut audacia res tuas administres, atque aciem militum instruas. 19. Assuefiant omnes qui propter Christum Jesum Dominum nostrum, et cognatorum, amicorum, pr Iriæ, et universe Christiane plcbis gratia bellum suscipiunt, fcile sitis turbulentiam, famis ineliam, frigorun calorumque appulsus tolerare, et ones ingravescentes rerum perturbationes æquo animo sustinere ; namque est horum laborum eficiorum- que vestrorum reposita apud Deum merces, et apul nos quoque remuneratio. Quanquam etiam nos vestri causa solliciti sepe sumus, et in vestris ærum- nis simul earumdem miscriarum participes sumUS. 20. Si aliquid adversum hoc tempore contingal, ita te para, ut ab hostibus occultetur, et in rebus •

aflictis circumstantibus constanti alloque animo A esse videaris, et contrarium potius demonstres, le bilarem vacuuinque a cura esse. 21. Quædam enim nationes, in quibus Persæ fue- rant, cum adversus Romanos pugnarent, atque in aliquod periculum inciderent, ne salutem quidem quam exoptabant sibi ipsis proponere volebant, sed eam ab hostibus propositam accipiebant: tanta erat in illis malorum ac gravium rerum perpessio. 22. Ut vero quæ ante demonstrata sunt paucis repetamus, exercitum tuum armis teges ad formam a me ante descriptam. In primis autem arcubus sagittisque plurimis : magna enim arma atque effi- cacia sunt sagittæ, et præcipue contra Saracenos ac Turcas, quoniam spes omnis victoriae illorum B in sagittis ponitur. e 23. Etenim ad sagittarios illorum feriendos va- lent, qui nudantur cum sagittas jaciunt. Sed etiamn ad equos equitum vulnerandos magnopere valent sagila a nostris hominibus emissæ, multumque damni inimicis inferunt, optimis equis continua sagittarum conjectione trucidatis ; qua ex re omnis Saracenorum strenuorum alacritas in bello con- cidit. 24. Non enim servitute et militia ulla, sed lucri et libertatis cupiditate, vel potius prædandi studio et suæ ipsorum fidei, aut infidelitatis potius reli- gione quadam, qua de causa mala patiuntur a no- bis, et Deum putantur hostem habere, et offensio- nem injectam non posse sustinere. 25. Quando ad bellum procedis, extra fossatum Grmum, ne castra ponas, si vel intra, vel prope hostilem terram fueris. Quando vero bellum jam instat, fossam undique ducito ad valli formam, re- liquaque presidia omnia adhibeto, ut eo confugere possis, si aliquid adversum in bello cadat. 26. Demonstrabo etiam quemadmodum oratione potero, reliquas in bello acierum instruendarum formas. 27. Est quædam etiam aciei forma in tres æqua- les partes in bello divisa, cujus supra mentionem D feci, mediam, dextram et sinistram. In media parle habet quadringentorum, aut quingentorum virorum multitudinem. Altitudo hujus aciei nullam certam mensuram habet, sed equites, unaquaque in cohorte tum prima, tuin secunda in acie collo- cantur, et aciei frons æqualis densataque est. Ap- paratum et tuidum a tergo aciei instructae habet. Quod si tempore prælii, qui ita aciem instructam habet, habeat hastatos, in difficilibus asperisque locis aciem suam instruat, ac sagittariis quamplu- rimis utatur, ut locorum difficultate dispersi, dissi-

- valere possint. A patique, non facile, aut libere impetus hastarum ' 28. Quod si intelligat adversum nationem belli- cosam pugnandum esse, non modo ante diem belli differat, et rejiciat prælium quantum potest, si illos in bello fortiores valentioresque se esse pulet, sed cliam in tuto frmoque loco secure castra ponat. 29. Ipso quoque die helli, si æstas potissimum fuerit, ipso diei fervore bellum differas, et in ipso vesperæ calore cum illo confligas, ut solis ardore et temporis ipsius æstu audacia ferociaque illorum reprimatur. 50. Huic forma, quam supra descripsimus, op- ponitur pedestris acies diligenter instructa, et locus æquabilis, atque expositus, propter hastarum im- petum, et condiclalionem cominus, et consertis manibus babitam, et sine ulla intermissione, quia inutiles cominus conjectiones sagittarii neque ha- stas, neque scuta habent. 31. Si in prælio commisso depulsio depressioque fat, et in fugam convertentur, magnopere ex eo lædentur, nisi subitæ conversionem et invasionis iterum in hostes repellentes artificium h.beant. 32. Incursiones autem, et circumventiones per cornistites a lateribus, atque a tergo factæ valde eos lædent, nisi in acie lateranos egregios habeant, qui magnam incursionem repellere possunt. 35. Atque ideo, quemadmodum diximus, in tali- bus præliis et aciebus instruendis, loca æquabilia, exposita et plana eligenda sunt, quæ neque arbu sta habeant, ut ne acies dissipetur. 34. Parato jam instructoque exercitu, et ad prae liandum in die belli converso, ne conflictationem ipsam differas, si tibi decretum est eo die prælium cumuittere. 35. Confictationes ipsas, vel processus ad con- fligendum, pro ratione sagittarum æquales, densas et celeres facere oportet, ut ne tarditate proce- dendi, continuæ et plures sagittarum conjectiones tum milites tum equos magis vulnerent. 36. Sin aliqua necessitas urgeat, ut difficiliore in loco prælium committatur, haud abs te fuerit quosdam pedestri in acie collocare, quosdam ex equis, ut ne omnes cum equitibus, in hac locoruns inaequalitate admisceamnus. 57. Mastarum autem adversus sagittas dimica - tiones, si inæqualia præruptaque loca fuerint, ma- gnas offensiones in bello accipiunt, atque ad con-

figendum impediunt; itaque planis expositisque A locis hastati ad dimicaudum egent. 38. Sin se ad bellandum cum hostibus minus ha- · bilem esse imperator intellexerit, non publicis præ- liis cum eo confictari, sed incursionibus, et in- pressionibus nec opinatis, et locorum opportuni Emtend furtivas insidias, et aggressiones hostiumn utatur; neque causa cur bellum differatur vel suis, vel hostibus patefiat, ut ne ex eo hostes animentur ad prælium, tui a prælio abstrahantur. 39. Revolutiones, id est, conversiones et rever- siones in discessionibus, non manifeste atque ex adverso hostium fiant, sed ad latus se obliquando convertant atque iterum a tergo illos intercipiant; Β quidam enim ex hostibus, ut Persæ, cum aciem dissolvere nolint, facile terga sua oljiciunt iis qui coutra eos conversi sunt, et quasi fugiendo pu- guant. Nam qui discedunt, et subterfugiunt, si con- versi voluerint ex adverso hostium se objicere illis, magnopere laeduntur, si in illos iustructos inci- dant. 40. Turca fugientes hostes confuse insequuntur, unde facillime læduntur, si qui fugæ se mandant, sine aciei suæ perturbatione faciant, et rursum ea- dem cum ordinis conservatione in illos iterum in- vadant. 41. Aliæ nationes permulta ordinata, atque in- c structæ fugientes insequuntur; itaque minime opor- tet coram, atque ex adverso in illos conversi, sed ad latus, atque a tergo, quemadmodum memoravi, incursionem facere. 42. Quoniam Turcarum mentionem fecimus, haud abs re fuerit universam illorum aciem, et quemad- modum adversum illos nostra acies instruenda sit, explicare. Hoc enim experientia tenebamus, cum Bulgari induciis violatis Thracum regionem popu- labantur. Bulgaros enim ultio divina, propter hoc perjurium, in Christi Dei nostri, et totius universi- tatis regis nomine admissum, justo supplicio coer- cuit. Nam cum nostræ copiæ adversus Saracenos occupata essent, Turcas divina Providentia adver- sum eos Romanorum vice armavit, classe nostra D Istrum transmittente, atque illos adjuvante, et Bul- garorum contra Christianos armatum exercitum tribus præliis fuderunt, divinitus ad hoc, ut vide- tur, missi, ne Romani Christiani Bulgarorum Chri- stianorum sanguine inquinarentur. 43. Scythica nationes unam habent aciei appa- ratusque formam, quamvis diversorum hominum imperiis subjiciantur, et ad negotia facesseura in- citati, pastionibns pecoris vitam transmittunt. Sola autem Bulgarorum et Turcarum nationes similiter

- acies suas in bello instruunt, reliquis Scythis longe melius ac fortius ordinati, et unius imperio obe- dientes bella gerunt. muricant, quoniam Deus illos propter induciarum violatarum perjurium ulciscebatur, nolumus ulla consilia imperatoria adbibere, et adversus illos uns- met armare. Itaque neque illorum contra nos aciem, neque nostram adversum illos, cum una in fide quasi fratres jungamur, apparationem demonstrare, muncque potissimum cum jam se nostro imperio administrationique, quemadmodum optavimus, sub-. 45. De Turcarum forma parum aut nihil a Bul- garis diferente jam dicamus. Populosa ac libera hæc natio est, reliquarum rerum quæ sunt in hom!- fortes sint atque habeantur. 46. Hæc igitur natio sub unius dominatu cuin sit, graves acerbasque penas dat præfectis suis, si ullius delicti teneantur; neque amore, sed timore ab improbitate coercetur, et labores atque ærum- nas omnes strenue perfert; ad calores et frigora toleranda satis paratur; reliquarum rerum egesta– – tem, quemadmodum reliqui, qui nomades sunt, id est, pastionibus pecudum se tolos tradiderunt, æquo auimo perpetiuntur. 47. Laboriosum admodum genus Turcarum est, ciale, neque fidum, pecuniarum cupiditate inexple bile, jurisjurandi contemnens, foedifragum; donis haud contineri potest; nam pene priusquam dona acceperint, insidias moliuutur et induciarum vio- lationein. 48. Temporum opportunitatem diligentissime per sequuntur, neque manu et viribus tantum conten- dunt, quantum dolis, et subitis incursionibus, et rerum necessariarum interclusione, hostes ado- 49. Armantur gladiis, hastis, sagittis, galeis. Unde in prælio duplicia arma complures ex illis gestant; humeris hastas ferunt, et manibus ar- D cum tenent, et, si quando usus poscit, utrisque utuntur; ubi vero alii eos insequuntur, arcu magis 50. Nec vero soli illi arma gestant, sed equi etiam spectatorum virorum cenduclo, aut ferro anteriora tegunt. 51. Multum operæ collocant in studio sagittarum ex equis jaciendarum. 52. Bestiarum multitudinem secum babent, equa- rum, jumentorumque aliorum, tum ad lac biben- dum, tum propter opinionem multitudinis.

53. Castra pouant non in fossato, quemadmo- dum Romani, sed usque ad belli diem per cogna- tiones et tribus disperguntur. Equos assidue tum hieme tum æstate alunt. Belli autem tempore ne- cessarios ad usum equos retinent, et prope Turcica tentoria pedicis injectis tenent, atque usque ad ipsius prælii tempus conservant. 54. Excubias eminus collocatas habent, sed ita crebras, ut non facile subitis impressionibus op- primi possint. 55. In praelio, ut Romani faciunt, aciem suam in tres partes non dividunt, sed diversis in parti- bus drungisti simul et confertim inter se adjuncti, partes ita parum inter se distantes habent, ut una videatur esse acies. 56. Præter aciem instructam copias quasdam præterea habent, quas vel ad insidias mittunt ad- versum eos qui negligenter in hostili acie illis op- ponuntur, vel ad subsidium afflictæ oppressæque partis emittunt. Tuldum autem, id est impedi- meula, a tergo aciei prope vel ad dextram, vel ad sinistramn, unius aut duorum milliarium intervallo habent, et parvam quamdam custodiam militum illi assignant. 57. Sepe autem superfluos equos a tergo post aciem instructain locant, et manipulos confuse atque inordinate apparant; ut densata altaque sit permultum laboraut, frontem vero æquabilem den- sanique faciunt. 58. Uluntur pugnis eminus habitis, insidiis, cir- cumscriptionibus hostium, simulatis discessioni- bus, conversionibus, et dispersis aciebus. 59. Ubi hostes in fugam verterint, illud primun laborant, ut omni contentione insequantur, nihil prius habentes, quam persequi hostes. Neque, quemadmodum Romani reliquæque nationes, con- tenti sunt mediocriter illos insequi, et pecunias illorum diripere, sed eo usque invadunt, dam omnibus quibus possunt viis hostes protinus de- leant. 60. Si qui ex hostibus Turcorum ad munitio- men aliquam confugerint, confestim conantur commeatus inopiam, si quæ sit, aut virorum, aut jumentorum cognoscere, et ibi in continua obsi- dione sunt, donec ejus inopia hostes opprimant, vel ad aliquam consensionen, aut deditionem illos compulerint ; ac primo leviora illis proponunt, as- sentientibus deinde graviora imponunt. 61. Di Turcorum mores hoc solo a Bulgarorum distant, quod hi Christianorum complexi fidem, Romanorum moribus assuefacti, morun) asperita - tem et agrestcın vitam simul cum infidelitate abje- ceruut.

62. Pastionum inopia maximo impedimento Tur- corum exercitui est, quia multitudinem jumento- rum secum semper vehunt. 63. Conflictationis tempore pedestris acies ma- gnopere illos lædet, quæ adversa equitibus solet esse iis qui ex equis descendere non solent; neque enim stare pedibus diu possunt, quia equis vehi sunt soliti, 64. Adversus illis locus æquabilis campestrisque est, et acies equestris densataque, ct sine inter- missione illos sequens. €5. Adversæ illis sunt manuum concertationes, et incursiones nocturnæ, si ita tuto flant, ut qui invadunt illos unam partem habeant instructain, alteram autem occullam atque abilitam. 66. Hoc vehementer illos vexat, si qui ex illis ad Romanos deficiant. Cognoscunt enim omnes suos inconstantem habere animum, et lucri appe- tentes esse, ac ex mul:is tribubus conflatos, atque adeo cognatorum suorum et mutus benevolentiæ minorem rationen labere. 6. Cum paululum ad fugiendum retrocesserint, atque hilarentur, multi e nostris statim conte- quuntur. Itaque moleste admodum ferunt, si quis ab illis deficiat. 68. Quando quis cominus ad pugnandum cum illis accedere voluerit, excubias habeat multas et crebras, exiguo intervallo disjunctas ; deinde pre- parel, et adversus omnem fortune impetum provi deat, ut si quando hostium fuga fat, munitionem aliquam ad illos obsidendos paret; et commeatum aliquot dierum habeat tum hominum, tum etlam, si fieri potest, jumentorum, ac in primis aquæ affluentiam habeat, deinde impedimenta sic in- strual, quemadmodum in capite de tuldo di- ximus. 69. Si pedestris acies fuerit in prima potissimum pugna, qui exercitus maxime assuetus illis fuerit, eum primo instrues, quemadmodum alibi expli- cuimus; hoc est, ut equites post se instructos ha- beant. 70. Sin equites fuerint, qui adversum Turcos instruuntur, si ad pugnandum cum illis satis ha- biles fuerint, ita instrues eos, quemadmodum ante memoravimus, ubi de instruendis illis verba ſe- cimus. 71. Ad latera multos et strenuos segregabis ; ad tergus enim defendendum satis sunt defensores, id est, vindices. Cursores autem plus tribus aut quatuor sagittæ jactibus in persequendis bostibus defensoribus ne separentur. Omnino auten cla- borabis, ut in planis expositisque locis quantum poles aciem tuam instruas, ubi neque silva Con. dense, neque paludes, neque arbusta perturbare

possint, propter insidiarum metum, quas Turci A moliri solent. 72. Excubiæ intervallo quodam interposito ad partes quatuor aciei collocabuntur. 73. Si fieri possit, fluvium transitu perdifficilem aut paludem, aut lacum, ad tergus aciei in tuto conservanduin habcas. 74. Si belli secundus exitus fuerit neque nimis cupide ilus opprimas, neque negligenter illos in- sequaris. Neque enim quemadmoduın reliquæ na- tiones faciunt, sic Turci, ubi primo superantur prælio, statini profligati discedunt, sed omnes vias postea quærunt, quemadmodum hostes suos incur- siouibus superare aut fundere possint. Sin per- Β mista acies, pluresque pedites fuerint, provisio quædam jumentorum pabuli habenda est. Neque enim imminentibus hostibus omnino equites per- mittuntur pabulari. 75. Hæc igitur bellica consuetaque Turcorum est exercitatio. A Bulgarorum autem forma paucis quibusdain rebus, quemadmodum ante dictum est, differt : reliquis in rebus similis est. 76. Ilæc nos ad te scripsimus, non quasi adver- sus Turcos bellum suscepturi; neque enim prope nos sunt, neque hostes nobis nunc sunt, sed se subjectos potius conantur ostendere. 77. Sed ut scias acierum et instructionum va- rietatem, et idoneis temporibus opportuue illis utaris, sicubi atile aut commodum judicaveris, quæ multo cum labore ac studio ab aliis iuvent sunt, atque etiam adversum illos alia contraria moliri atque excogitare possis. 78. Sunt quædamn nationes, ut Galli et Longo- bardi, quæ olim in infidelitate versabantur, nunc veram Christianorum fidem nobiscum amplexi sunt : e quibus aliæ sociales nobis, aliæ sub im- perium nostrum sul:jectæ sunt. Αtque iis privatæ quædam militares acics, quas partim per manus ab aliis acceperunt, partim bellandi consuetudine invenerunt. Quæ omnia non ideo tibi commemo- D rabo, ut bellum illis inferre possis ; quomodo enim adversus sorios et subjertos, et ejusdem fidei par- ticipes, et nobiscum conjunctos homines, bellum susciperemus? sed ut iis cognitis, quæ contraria sunt illis, si quid tale usus poscal, adiuvenire pus- sis, et adversum quascunque molitiones hostium contrarias illis in promptu habeas. 79. Nam et Sclavi quoque olina erant, quando Constantinus, De administrando imperio : Η μὲν Ideni mendum iterumn infra eis

"Tb máveov mzpepstü» moloüvonoy Gb Ümágysig xüpeypa. ThÓhm yàp Geo0, svápvoz ypucfi, Y án dvsüstyÜne, Hapüfwe Ürávepoe, xufouce iv cup "hao): sbw Xoiasbw, «by «iv maxépuy Ov, xa Visplvéoov.

admodum cupidi sunt. Hujus rei espericntia nobis A constat, quod cum ex Italia ad res administrandas permulti co accesserunt, illorum consuetudine ac moribus imbuelantur, et ab humanitate ad barba- riem ac cupiditatem pecuniæ transierunt. 90. Vexant illos admodum ærumnæ ac miseria. Quemadmodum enim nientes audaces strenuasque possident, ita corpora delicata ac tenera habent, et ad labores sustinendos minus habilia. 91. Calores, frigora, pluvia, connieatus, sive rerum necessariarum inopia, et viui potissimum, dilatio belli, illos excruciant. 92. Equestris purelii tempore adversantur illis loca difficilia el condensa, quia vchementi incur- sionis impetu directe cum hastis ruere solent. 93. Damna et offensiones facile a tergo, aut ad latus ex insidiis sustinent, quia excubias re- liquasque hujusmodi molitiones minus curant. 94. Quod si qui fugam simularent, facile illi dissiparentur, et subito in eos iterum conversi, permultum illos læderent. 95. Sæpe etiam nocturnæ sagittariorum incur- siones lædunt illos, quia disperse et disjecte castra ponunt. 96. Sin quis se ad confligendum cum illis pa- rans, is motibus atque institutis utatur, haud · opus fuerit publica cum illis dimicatione conten- dere, idque in initiis belli polissimum, sed insi- diis et improvisis incursionibus illos adoriri, vel dilatione prælii tempus eludere, vel pacificationem simulando commeatum illorum absumere, vel ca- furibus et frigoribus audaciam illorum atque alacritatem minuere. 97. Si dilatio et similia maxime fieri possunt, quando ad munitiora et difficilia accessu loca ho- stilis illorum exercitus accedit, ibi tum hastis usi illum locum invadere non possunt. 98. Si ita prædictis modis contra illos nihil proficiatur, sed ad bellum toti spectent, ubi exer. citum instruunt, sic instruant quemadmodum in D capite de acic instruenda docuimus. 99. Sclavonicae natiq simili vitæ culta et mo- ribus ac Galli utebatur. Libertatis amans, subjici aut imperio parere noluit, quando traus Danu- bium sua in regione habitavit : unde hunc in lo cum traducta, atque aliis vi servire coacta, iudi- genis suis, et non alienigenis obedire voluit; me lius enim putabant ab indigenis suis violari, quam Romanis parere, et sub illorum legibus vivere. Qui autem ex illis sacrosancti Baptismatis fontem

- A receperunt, ii quantum in illis est, ad antiquæ libertatis formam eum conservant. . 100. Populosa natio est, omnium aerumnarum patiens : calores, frigora, pluvias, nuditatem, com- mealus et rerum necessariarum inopiam facile 101. Hanc nationem noster divina quadam sorte imperator Romanus, et pater meus Basilius, reliquarum gentium feritate traduxit, et Romano more præfectos illis constituens, et. Baptisinate sacro illos imbuens, a servitute liberavit, et con- tra Roianorum hostes pugnare instituit; itaque studiose iis in rebus versatus est, ut Romanos hac re securos faceret, qui sæpe antea Sclavorum po- pulatiouibus infestabantur, et bella multa ab illis illata sustinebant.. 102. Erant autem Sclavi ii, nescio quomodo, ho- spitibus humani, quam hospitalitatem adhuc stu- diose relinent. 103. Peregrinis enim benigni ac nites erant, et illos lubenter ac humaniter accipiebant, et a loco in locum comiter deducebant, et ab omni noxa offensioneque integros et securos conser- vabant. Itaque si propter negligentiam hospitis pregrinus lædatur, bellum statim contra eum nia- vet. Nam Adei magnam declarationem esse putat, si peregrini vicem ulciscatur. 104: Aliud praeterea non inhumanum hoc apud tos videbatur esse. Captivos enim suos non al iulinitam servitutem obligabant, sed ut captivos potius apud se retinebant, et certum quoddam ser- expletum, certa quadam mercede data, ad sues redire possint, vel si mallent, apud illos liberi et anici permanerent. 105. Feminæ illorum præter cæteras modestæ feruntur. Multæ enim virorum suorum mortem tam graviter. ferunt, ac si sua esset, et seipsas sulo- cant; vitam enim viduam ac solitariam ferre non possunt. 106. Milio ad commeatum utebantur : tempe- rantiam in victw maxime colunt : reliquos agricu!- turæ labores minus perferunt, quia vitæ liberalio- rem cultum magis diligunt, neque adduci pos- sunt, ut inagno cum labore sumptuosas epulas pa- rent, atque eas. postea vorent atque exsorbeant. 107. Armnantur parvis bastalis vel jaculis duo- bus unusquisque vir: quidem etiam scutis magnis, quos thyreos vocant. Arcubus enim ligneis utun-

tur, et sagittas habent veneno iubatas, quod et cas admodum est ; nisi enim, qui plagam accepit, vel theriacam bibat, vel aliqnod aliud salutare praesidium, vel statim plagam omnem pracidat ne latina serpat, universum necesse est corpus peroat. Ad loca prærupta et accessu difficilia con- fugere et ibi commorari gaudent. 108. Quemadmodum in illos Romani incursio- nes impetusque faciebant, ante a nobis explica- tum est, ubi de nec opinatis incursionibus erimus, ut tu imperator, quamvis non in illos nune, sed in similes tamen illorum, aut in alios barbaros in- cursionem faciens siquidem id utile tibi videbim tur] habeas ad omnem usum in promptu, quasi exercitatum, quod facto opus erit. 109. Quoniam de diversarum gentium moribus atque institutis verba fecimus, haud abs re fuerit de Saracenis, qui rempublicam nostram pertur bant, nunc aliquid commemorare, qua natura sint, quibns armis in bello utantur, quibus modis no- stri adversum eos armandi sunt, et quemadmodum impetus in illos faciendi. 110. Saraceni Arabes sunt genere, ad ingressum felicis Arabiæ olim habitantes. Nunc vero genus corum in Syriam el Palæstinam dispersum est, primum commorandi causa, deinde ubi supersti- tionis suæ auctor Mahumet fuerat, horum locorum ditionem, et Mesopotamia, atque Ægypti reli- quorumque, ac nitimorum locorum imperium armis occupabant, id quod Romanorum cum Per- sis de imperii gloria dimicatio, illorum capiendo rum occasionem dabat, 111. Erga Deum impii sunt : blasphemian suam pro pietate ducunt. Christum verum Deum et mundi servatorem Deum vocare non sustinent. Omnis mali facinoris Deum esse auctorem arbi- trantur, et bello delectari dicunt Deum, qui dissi- pat gentes, quæ bella volunt: suas ipsorum leges Banctissime custodiunt : carnem suam pinguera ciunt, et animum dehonestant. Adversus igitur hanc illorum impietatem pietate ac religione no- stra pugnemus, et divinas humanasque leges san- clissime custodiamus, atque illos, si possumus, D expagnemus. 112. Camelis sarcinariis utuntur pro curribus, et jumentis, asinis et mulis et cymbalis in aciebus utuntur, quibus equos suos assuefaciunt : et hujus modi souis ac strepitibus hostium snorum eques perturbant et in fugam conjiciunt. Sed et camelo- rum quoque aspectus equos perterrefacit, et ulte- rius progredi non patitur. NOTE.

• - . 113. Camelorum jumentorumque hujusmodi apparitionem sape, ut multa et ingentes copie videantur, in medio exercitu collocant, et crebra damula illis imponunt, ut illorum turba magna multitudo hominum esse videatur. 114. Callida corporis constitutione sunt, in lan callida mundi plaga degentes. Pedestres copias dicunt se Ethiopibus sagittariis, qui armis gra- vibus nudantur, roborare, et ante equites quasi le- ves collocare. Istis usi, videntur hostibus inexsu- perabiles esse. 115. Pedites sui equis vehuntur, post equites sedent ex equo, quando prope regionem suam ex- pelitio est. Utuntur armis etiam equites illorum, sagittis, et spathis, hastis, scutis, et securibus. Armaturam gestant galeas, thoraces, cassides, ocreas æneas, brachialia, et si quæ alia ad Roma- norum formam arma sunt. Zonas, et frena, et gladios, reliquaque hujusmodi argento exornant ambitiosius.. 116. Neque cum persequuntur alios, neque cum ab aliis exagitantur, aciem dissolvunt; quæ si dissol vatur aliquando, minime ad formam suami revocari facile possunt, sed solum de salute laborant. 117. Aulaces sunt, si victoriam spercut : sin desperent de victoria, timidi valde sunt. Omnia enim, etiam quæcunque mala sunt, a Deo prove- nire asserunt. Quod si qua adversa fortuna ve- xentur, quasi a Deo immissa non repugnant, seil conflictationis offensionem accipientes, omnem con- tentionem prælii remittunt. Somnolenti sunt, ac propterea nocturna prælia pertimescunt, idque potissimum quando alienam terram incursant. Ita- que vel ad munita loca discedunt, ibique tota nocte custodian habent, vel castra sua tam dili- genter muniunt, ut nocturnis hostium irruptioni- bus non perturbentur. 118. Quadratam et oblongan aciem semper instruunt, quæ tutissima est et ad oppugnandum difficillima in hostium irruptionibus. 319. Ifac forma utuntur tum in itinere faciendo, tum in manibus conserendis, et magna ex parte Romanos imitantur, tum in aliarum rerum bellica- rum formis et experientia præliorum exercitati, iisdem modis nos invadunt, quibus a nobis antea profligabantur. 120. In aciebus suis firmi stabilesque facile consistunt, neque cum celeritate hostes invadunt, neque facile ad deponendum prælium jam ince- plum pertrahuntur. 121. Consistunt in acie, et perferunt impetum illorum, qui in illos acriter invadunt, moderate : ubi vero relanguescere impetum hostium vident, tum excitati vehementer ac strenue præliantur.

i 122. Hoc non modo in pedestri praelio, sed etiamn in navali faciunt: et postquam feriendo et tela conjiciendo hostes exsatiati sunt, scutis simul ad densatis ea omnia cum sustinent, statim conferti se colligunt, et manus conserere incipiunt: cum quibus prudenter semper ac circumspecte dimi candum est. 193. Cautione et constitutione quadam rerum l'ellicarum longe meliore ac probatiore cæteris nationibus utuntur, quemadmodum a præfcetis nostris ad illos saepe accedentibus universumque rerum statum indagantibus cognovimus, et ex ¡afiorum narrationibus ad nos delatis audivimus, et ju nostro pientissimno patre, qui persepe adversum illos bellavit, accepimus. 124. Frigus illos, et hiems, et largæ pluviæ ve xant itaque iis temporibus potius quam serenis adoriendi sunt, quia arcus illorum propter cœli humiditatem languidi sunt, et universum corpus quasi effcetum debilitatur. Ejusmodi enim tempo ribus a Romanis capti incursionibus et populatio wibus, atque interfecti sunt. 125. Serenis igitur calidioribusque anni tempo ribns oblectati in unum conveniunt, ac astale po tissimum, et in Tarso Cilicia civitate cum iudigenis pacem faciunt: reliquis temporibus ex Tarso, et Adanis, et aliis Ciliciæ civitatibus in Romanos iu cursiones faciunt, 196. Tum igitur adoriendi sunt bienieque polis simum, quando al prædam exeunt. Hoc fiet, si co piæ nostræ occulto aliquo in loco prope clam per maneant, et egressum ad prædationem animadver tant: sic enim vastabunt eos, vel etiam magno cuin numero, et bellico apparatu instructi, illos iterum convenientes adoriantur, 127. Periculosum enim est, quemadmolum ante a me commemoratum est, pnblico in prœlio peri clitari, quanquam admodum videantur hostes Juos superaturi: fortunæ enim exitus incertus. 198. Conveniunt ad bellum non arcessiti, aut de scriptionibus assignati, sed ad bellum voluntarie confluunt omnes: divites, ut pro sua ipsorum pa tria conducti muriantur: pauperes, ut aliquam prædæ parteni lucrentur. Arma illis indigenæ sup peditant; et feminæ potissimum virique hoc modo participes rei bellicae sint, magni officii loco po mentes, armare eos qui propter imbecillitatem cor poris armare se ipsos non possunt. Atque hæc de Saracenis, qui barbari infidelesque sunt, a nobis dicta sunto. Scribebatur, Sic intra Constitut. sus, Jam cst, sculorum condensatio, quæ Scula tio dicitur Ammiano Scribe, Scribebatur,

- Romanos non solum hoc oportet conari, ut alacri animo milites sint, et qui nondum in bello fuerint, adversus eos prælium suscipiant, qui Deum nostrum universitatis regem, Christum blasphe- mant, et omnino illos quantum possunt juvent, et prosequantur tum donis, tum armis, tum piis vo- tis, qui adversum gentes bella suscipiunt, sed et plura iis efficere, ades et familias eorum, qui cum alacritate animique promptitudine ad bellum ive- rint, beneficiis ac benevolentia prosequi, et si quid iis, qui in exercitu sunt, aut equis eorum apus fuerit, sive sumptus, sive aralia iis suppeditent et liberaliter subministrent. 130. Hoc si flat, cum longe majores Romano- rum copiæ sint, bene ac idonee armatæ, delectique propter robur ac strenuitatem viri, nullaque re necessaria defecti, facile Deum propitium ha- hentes de barbaris Saracenis victoriam reporta- bunt, 131. Si enim armatura sagittisque potissimum, litaribus abundaverimus Romani contra illos, tum divino auxilio tum victoria de illis non destitue- nur. quia belli pericula minus timent, ad magnam facile multitudinem congregantur ex omni Syria iuteriore et Palæstina, et imbecilles atque imbelles virt propter lujusmodi spem predarum ad reliquos fortes milites se aggregant. 133. Si vero Christi praesidio adjuti, bene in- structi atque armati, alacriter cum illis pro animæ quis Christianis fratribus dimicantes, nos illis op- ponamus, magnam in Deo spem habemus, nos nullam offensionem accepturos, scd omnem victo- riam reportaturos. 134. Ubi illi prædandi causa Taurum transierint, in ipsis viarum angustiis, quando fatigati admo- rain rerum referant, in excelsis quibusdam locis equitibus dimicandum ita est. Vel si aliter usus ferat, iusidiis, aut aliis molitionibus, aut sasis in- fentibus devolutis, vel obstructione viarum arbori- bus objectis, aut aliis modis a nobis ante comme- moratis, aut si quid aliud ad usum idonee invenire potes, adoriendi sunt. non dissolvunt, si quis aut

duo, aut tres invaserint eos, donec vel victoria Treli insequantur, vel de victoria desperaurtes fuga se mandaverint. Itaque primo incursio in illos sa gittis est facienda. Si enim equi illorum, qui Parij dicuntur, et Ethiopes reliqui sagittarii equites vulnerentur, et feriantur, cum nudi sunt, facile in fugam se conjicient: quia equos, quos plurimi faciunt, et per quos se salutem comparare ar bitrantur, incolumes custodire magnopere labo rant. 136. Equi si pereant sagittis veneno imbutis, simul intereunt qui vehuntur equis: sin sagittas imbutas esse cognoscant, antequam percutiantur aufugient. 137. Neque enita tantum gloriam nomenque ex petunt Saraceni cum ad prælium exeunt, quantum cupiditatis causa et rerum necessariarum conqui rendarum gratia: neque enim agros colere norunt, ut inde pauperes vivant, sed gladio solo ab ineunte metale, vel vivere, vel mori discunt: unde una de illis victoria multis periculis Romanos liberat: ubi enim viderint eos, qui ad bellum exierunt, nequa quam reverti, sed a suis jam desiderari, non jam cudebunt tam incircumspecte ad bellum postea procedere. 158. Citices Saraceni universum qnein habent peditatum, ad utrumque genus prælii parant, tum terrestri per Tauri montis exitum, tum mari per navigia, quae illi cumharia appellant. Quando au tem terra non egrediuntur ad prælium, conscen dunt mare ibique prædantur, aut in maritimis locis consident ad prædam quærendam, alias ad Roma norum agros populandos exeunt. 139. Speculatores abs te diligenter emittendi sunt, qui res illorum cognoscant, ut contra eus exercitum idoneum præpares, ut quando e terra continente excunt, præfecto classis indicetur, qui in Tarsensium et Adaneoruin agros maritimos in curset. Neque enim tam numerosus barbaris Cilici bus exercitus est, ut iidem ad pugnandum terra simul et mari habiles sint. 140. Ad summam autem, si illus vastare cupis, classe simul maritima, et terrestribus copiis per Taurum simul cum aliis præfectis, et impetus in cursionesque adversus illos facies, atque ita præ datorum illorum regionem populaberis, quemadmo In codice Checi, videtur fuisse. Sed male, est equus. Vide Glossarium nostrum. Scribebatur, Scribe, Scribe, Scribebatur,

- • Basilius imperator Romanus fecerat. A dum clarissimus atque amplissimus pater meus 441. Qui Mesopotamia Syria Anitimi Saraceni sunt, iis molitionibus oppugnabis, quibus paulo ante hoc ten¡pus imperator exercitus ille utebatur, qui Theodosii civitatem ab illis occupatam eripuit, et in nostram potestatem redegit; et quoniam equi Romani minus assuefacti sunt, vel aspectui came- lorum, vel tympanorum cymbalorumque strepitui, exercendi ad ista equi sunt, præfectorum autem et primariorum virorum potissimum, ut neque aspe ctum cameloruin refugiant, neque sonitum tymnpa- norum cymbalorumque formident. Itaque permulta sunt, quæ quis diligenter intuens ad ista excogitare 142. Brevi autem, quæcunque a nobis de appa- ratu belli, de armis, armatura, exercitationibus, aciebus bellicis, ac reliqua disciplina militari con- scripta sunt, ea omnia ad Saracenos oppugnandos rocensebantur; hæc enim gens finitima nostro im- perio, quemadmodum Persæ olim fuerant, non mi- nus sub nostrum imperium subjectos homines vexat, atque illi olim fecerunt. Itaque bujus libri conscribendi laborem suscepimus, ut nostri adver- sus illos paratiores instructioresque essent. Alia vero acierum formæ a nobis præterea adinventæ sunt, quibus adversum barbaros usus magnam vi- ctoriam comparabis. 143. Variam aciem ad hunc modum instrues vi- rorum quatuor millium. Prima sit acies, quæ pro- pugnatrix dicitur, virorum mille quingentorum, et in tres partes eam divides : dextram, sinistram, mediam, ut singulæ quingentorum virorum sint ; ac ita prope se niutuo collocabis, ut una acies esse videatur. Secundam aciem virorum mille facies, caingue in quatuor partes divides, unius sagitta jactu a se mutuo distantes, ut in unaquaque parte ducenti quinquaginta viri post primam aciem col- locentur. Quod si primam aciem retrocedere con- tingat, in vacua interstitii loca recipiantur, atque adeo una cum illis acies flant. Nam quatuor partes sccundæ aciei tria intervalla faciunt, in quæ prima acies se recipiens, ad secundam aciem aggregetur. Post hos, tergistites instrucs, homines quingentos, quos duas in partes a tergo divides: dextram et sinistram. Hos a tergo secundæ aciei instrues, ac si tertia acies essent, ut unaquæque pars ducentos quinquaginta viros habeat, ut si quando opportu num sit, et ipsi ad secundam aciem adjuvapdam progrediantur, quæ jam primam receperat. Has tres acies ad usum separatas, propinquitate conjunctas, ad se mutuo adjuvandas idoneas esse perspeximus. Ilis adjunges cornua prope, et coram prima acio

61. Gonjectiones sagittarum, aut lapidum, aut telorum, inaniter et temere e muro sæpe flant ex eo enim fel ut hostes se despici contemnique putent quasi intertes atque ignavi. 62. Sin ex cisterna aquam habeant potabilem, non ex fonte aliquo jugem, aut ex piscina quoti diana exhaustione minuentem, dividatur aqua om nibus provisione quadam, neque quivis fortuitus potestatem habeat pro arbitratu suo eam absumere. 63. ln reliquo commeatu similiter omnia cum moderatione distribuantur, ut et omnibus satis sit, et obsessi firmi fortesque custodiantur. 64. Excubiæ diligenter et accurate custodiatur. Observetur etiam custodia quædam commeatus, ut ne facile a quovis plebeio decipiatur. 65. Prefectus diligenter adhortatione sua reli ques intus obsessos animel, et alacriores ad peri cula laboresque sustinendos faciat, donec vel co piis tuis impulsi, vel alia quapiam de causa conci tati hostes ab obsidione discedant. Incursiones quoque quantas maximas potest imperator in ob sessures faciat, diversisque quantum potest irru plionibus invadat: tumoresque dispergal, alium maximum exercitum adventare: et quæcunque talia perterrefacere hostes possunt. 66. Hæc quæ a me commemorata sunt, obsessus faciat, et alia quædam adversus singulas obsesso rum machinationes præparabit, et ad prædictas hostium machinationes suae adhibens, confestim intelliget quemadmodum adversum singulas ma chinationes pugnare possit. 67. Non prætermittam hoc loco, quod mibi in quirenti diligenter cognitum, atque inventum est (quanquam hoc tempore minime usitatum fre quentatumque sit ) quomodo clanculum, et celeri ter munitionem aliquam exstruere in hostium fini bus imperator possit. Considerandus primum locus aliquis Armus, qui decem, aut duodecim diebns arido ligno circumjici possit, si quando gravis ali qua incursio hostium timetur: deinde si abundan tia aliqua lignorum, lapidum, laterum in promptu sit, et si aqua ibi, vel prasto sit, vel parari possit. 68. Parabis artifices idoneos, portas, et man gana murorum, et præsidia idonea peditum arma torum strenuorum, præfectorumque prudentum, ac nobilium: curruum quoque subsidia quasi ad fossatum iustruendum et firmandum: commea tum praeterea trium aut quatuor mensium, vel si opus sit universæ æstatis: pastus vicinos ac Uni timos omnes incendens. Sin ad comburemium dif fciles fuerint, absumant universos, rumoresque disperges, velle te alio in loco incursionem adver sus hostes facere, et præsidia quædam ad eum lo cum de quo rumor est mittes, ut ibi te exspectando hostes vexentur, tumque subito ante diem unum animabis eos qui in hanc munitionem ingressuri

- res illos excipientes lustes reprimant. Sin quid gravius contingat, secunda acies et tergistites praeterea opem ferant, atque adco hostes insequa- tur, sibi mutuo open, si quid usus postulet, feren tes. Neque enim mihi tutum videtur esse, omnes una in acic ponere, ne simul pugnantes simul in periculum veniaut, et in fugam se conjiciant. Hic autem quanquam prima afflicta sit, secunda tamen firmiter consistit atque illi opem ferre solet ; quod si quid gravius hæc quoque patiatur, tertia tamen secure invadat. Atque ita nostræ tres acies firmæ adversus unam hostium aciem contendentes, facilu eam superare atque expugnare possunt et in fugam præcipitare, adjuvantibus ad hanc rem lateranis 143. Hæc quatuor millia ex delectis strenuisque viris fiant, et in bello gerendo exercitatis: neque enim de plebeis ac fortuitis hominihus mentio a nobis facta est, sed de ea acie quæ possit arma gerere et alacriter diinicare. 146. Contubernia hujus aciei ad decem virorum altitudinem facies, ut in unaquaque acie duo viri sint, alter lochagus, sive caudanus, sive quinta- nus: quos strenuos idoncosque viros esse oportet, et idoneis armis instructos. Atque ad hunc modum altitudine acierum instructa, ad longitudinem, quam transversam altitudini appellant, quantum nume- rus et latera patiuntur, instruat. 147. Quoniam, quemadmodum nunc posuimus, prina acies in tres partes dividitur, unaquaque pars quinquaginta contubernia habebit, quæ singula decem viros habebunt a lochago, id est decano ad ultimanum, ordine locatos, ut universa contu- bernia primæ aciei centum quinquaginta sint, id est viri mille quingenti. Secunda acies habeat in quatuor illius partibus contubernia viginti quinque singulis, universis centum contubernia, id est vie ros mille. Laterani habeant coutubernia viginti, viros ducentos: similiter cornistites contubernia viginti, viros ducentos habeant. Iusidim præterea bine atque illinc acici contubernia viginti, viros ducentos singulæ habeant: universæ contubernia quadraginta, viros quadringentos, qui in interval- lis inanibus singulis locantur secunda aciei contu- bernia decen virorum, simul tercentos, et qui præterea imperatori adsunt centum viri. 148. Reliquæ acies exceptis cursoribus ordine quodam instruantur; lateraui, cornistites, insidia non semper instructæ, sed pro usus ratione inter-

duas dreagisi, id est conferti:, incurrant, inter- dum ordinem suam conservent. 149. Eligentur ex iis designatis quatuor milli- bus virorum, præfecti delecti mille trecenti qua- draginta sex, quintani octingenti, dccani quadrin- genti, quinquagenarii octoginta, centuriones qua- draginta, comites viginti, drungarii quatuor, tur- marchæ duo. Ita erunt præfecti majores tum minores mille trecenti quadraginta sex. Sicque in universo exercitu eligantur ii strenui milites. Summam totius numeri, vel universum reliquum exercitum potius, quod thema dicitur, horum quatuor mille virorum delectorum, armatis equitibus ac strenuis militibus complebis, quemadmodum tibi ad oppor- Lunitatem temporis idoneum videbitur. 150. Atque hæc quidem ita nobis describantur, si minor fuerit hostium exercitus, aut si æqualis. Sin longe plures hostium copiæ fuerint, ad prædic- tam formam exercitum duplicabis, totidem pluribus ad exercitum tuum adjectis, ut universa acies octo millium sit, et singula cohortes æqualem, atque antea numerum habeant. S.u non satis fuerit du- plicare, triplicabis exercitum, et duos alios duces adjunges cum militibus delectis et strenuis, ut fant uiversi duodecim millia virorum. Itaque præ- dicto more universus exercitus describetur, tripli- catis unaquaque in acie militibus. 151. Si cum paucis et strenuis hostibus nego- C tium futurum est, videturque tibi utile esse uno ex exercitu omnes instruere, tres facito acies, singulas quatuor millium, quemadmodum præ. diximus, vel etiam si pluribus millibus pro ra- tione copiarum tuarum abundaveris, et prima acie irruentes bostes excipies, et dum ji hac exercentur, si in fugam vertantur, quiescere cæteros facies. Sin minus, tum altera acies a tergo illorum inva- dens, irruptionem in eos faciet, quare non parum hostes profligabuntur. Sin ne sic quidem superen- tur, sed fortiter resistant, tum tertia vel ad latus, vel a tergo invadena, et simul cum aliis hostes cir- cumcludens, funditus delebit; quamvis enim an- dacia quasi colore aliquo imbuuntur hostes, carne tamen vacui non sunt, ut vulnera illata sentire D non possint. 152. Si cum magnis et ingentibus copiis con- flictatio tibi futura est, quatuor millia unam in aciem conferes, et multitudinem copiarum tuarum tres in partes divides, quemadmodum prædixi, in pri- NOTÆ.

mam eL secundam aciem, in tergistites et. late- ranos. : 185. lu. cornisites praterea, et'insidias, reli- quasque cohortes, quas supra reciavi, dividas, itoque instructus atque apparatus. prodibis ad con- fligendunm cum eursoribus, idest, proclastis prime aciej, et cornistitibus, si ità usus ferai, qucinad- modem in cap. De belli appara diximus. Sin plures adíüue hostes fuerint, majorique exercitu. opus sit, reliqui Orientis prafceri suis cuui copiis adsint sd hujusmodi usum parat, in qulbus de- lecti viri ab improbis et ignavis sepirentur, ut in unoquague thenite, jd est, eaterva, quatuor wabllia virorum sint, propter militum nostrorum ) diligentéur land ad formam exercitationem, et qii spectali viri! strenuique fuerint, ad exercitum lumm aggregabuntur, e. teeum hostes invadeat, Mane ad formam ctiam trigista milia hominum instrui in aeie possunt, aud forier et siretrue iuimieos oppsguandos. li 154. Hlxc dignitati we dis de rebus eomme- moravimus, in quibus nibil novum ortasse, avt prater opinionem ttam invenies, sed qui ex an- liquis rei militaris scrintoribus delibaimus, et mostra mediceri experienón percepimus, hune iu Jibrum studiose collegimus, atqus in enum ad- duximus, quibus tu pro tua prodentia, ingenioque, » Occasione ex iis nostris accepta, alia quoque prr- ^ malta iis similia Invenire poteris, quo neque simul scribi, neque in hune Hbrum eonlerri propter longitudinem poterant, Tu vero, qui ie. totum i8 rebus nune tadidisi, multa. tis prebatiora alque Cfleaciora excogiare et confieere Deo propitio poteris, si fidem in enm lLabeas, e& rectionem nostram uio ewulu se abservantia prosequaris. j. Restat jim, ut de navali praelio verba fa- ciamas, Nibil autem de iis in aptiquis rei mili- laris scriptoribus £zaditum invenimus; quo vero spsesinr difusa legimus, et mediocri usu ipsi co- ) pnovimus, quaque prmfeeli nostri partini aliis inferentes, parüm ab aliis accipientes, nobis ex plicarnnt, et qux occasionem aliquam afferre pose sunt ad rem bene dromonibus, id est, triremibus gerendam, ea pancis explicabo. ,£, Primum. autem (nam ad te nume, navarclie, verba facienda. sunt) rei navalis peritia. ae insum- ctione pollere te oportet, et aeris, veutorum fatus pranoscere, per stellarum apparentium motam, et asirorum sigua, tempestivitztun etian mutatione perfeete cognoscas, ut si perfectus iis in rebus

fueris, lutus et securus ab omnibus maris ten- pestatibus conserveris. 3. Dromones, id est, triremes fabricandæ sunt ad navale prælium idoneæ, adversum hostium instructam classem. Itaque perspecto classis illo- rum apparatu et universa constitutione, tuam classem omnino sic parabis, ut ad pugnandum cum illis aptissima sit. esilitatem attenuatæ, ne infirma ac fragilis facile adversarum navium impetu elidatur; sed medio- ad cursum sit, et firmus, ac stabilis ad hostes repellendos. b. Ad triremis confectionem omnia parata ba- beant, eaque in promptu, et dupla, ut auchenes, cava, asseres, stuppam, picem, picem liquidam, 6. In prora siphonem ære oltectumn de more habeas ad ignem in hostes ejaculandum, et celse supra siphonem pseudopatium ex asseribus con- fectum, el asseribus circumitectum, in quo viri ad bellandum instructi sint, qui adversum hostes ex prora pugnent, vel in hostilem navem tela, aut alia ad vastandos hostes spectantia injiciant, 7. Sed et lignea castra, quæ in medio catartii sunt, maximis in triremibus asseribus exædifi- cantur, e quibus milites in mediam hostilem na- vem conjicient vel lapides molares, vel grave ferrum, ut mazas cuspidatas, quibus vel navein confringent, vel subjectos in nave contundent, vel alia in illos profundent, aut hostium navem in- cendent, aut hostes ipsos in navi interficient. Unaquæque autem triremis oblonga sit, et mo- derata, duos babens ordines remorum : alium superiorem, alium inferiorem. viginti quinque, in quibus remiges considebunt, unus ad dextram, alter ad sinistram, qui tum ar- mati milites, tum remiges sunt superiores, atque inferiores viri centum; præter hos triremis cen-

- A turio, et qui famulum tenet, et duo gubernatores colli triremis, quos quis alius administer centurionis est. Ex iis regi- bus, qui in puppi sunt, extremi duo sint : alter siphonator, alter qui anchoram in mare jaciat. Sit et proreta, in summa parte proræ sedens ar- matus, et navarchi, id est, centurionis grabalus in puppe sit, qui simul separatum a cæteris no- tet centurionem esse, simul prælii tempore illum a conjectis hostium telis defendat. Quorum loco singula perlustrans, ad omnem usum adduci tri remem jubebit. 9. Aliæ triremes fis majores fant, ducentus viros, aut plures vel minores, pro opportunitate locorum temporumque, capientes ; e quibus quin- quaginta in iuferiore remorum ordine locabuntur, centum quinquaginta superius stantes, omnes ad- versum hostes armati pugnabunt. 10. Triremes minores fabricabis ad cursui celerrimas unum remorum ordinem habentes, quas galeas vocant, agiles ct expeditas, quibus ad excubias aliasque celeres causas uteris, 11. Alias præterea naves onerarias, et equife- ras parabis, quas impedimentorum loco habebis, quæ apparatum universum militaren gestabunt, ut ne iis rebus triremes aliæ graventur, bellique potissimum tempore. Ubi autem commeatu aut armis, aut alia materia opus est, inde ad usum suum depromant. 19. Triremium singularum, militumque, qui in illis vehentur, numerum definire facile non est; temporum enim ipsorum opportunitas ad copias hostium expugnandas, tum triremium ņumerum, tum militum etiam, omnesque res præterea að bellum necessarias, indicabit. 13. Naves onerarias, et equestres omnia idonea in se habere oportebit, neque res solum ad na- vigandum recessarias, sed etiam arcus, sagittas, jacula, et si quid præterea propter res circum- stantes ad bellicum usum pertinet. Afferantur etiam arınorum genera permulta, ut defectis sæpe militibus arma inde suppeditentur. Mangana etiam habeant, reliquaque ejus generis arma, ne militi- bus horum defectu offensiones magnæ flant. Præ- ter milites autem, et superiores remiges, quicun- que cum centurione sunt, reliquique a primo ad extremum, omnes armati sint, et scuta, hastas longiores, arcus, sagittas permultas, spathas, ja- cula, galeas, thoraces, si non a tergo, ante sc saltem habeant; cassides, brachialia, anterioraque corporis omnis in ipsa dimicatione, et concerta, NOTÆ. PATROL. GR. CVII.

lione manuum. Qut autem galeas, aut thoraces A non habent, omnia bæc ex nervis confecta cuin duplicibus cenduelis gestent; et hi a tergo cæte- rorum locali arcubus utantur, et lapides mani- plares, quus cochlaces vocant, in triremibus ha- Scant, quos in hostes conjiciant, ac pro armis utantur; lapides enim arma sunt bona et certa. 14. Neque vero sic lapides conjiciant, ut omne virium robur in illis consumant, et de cætero otiose consistant, ne hostes scuta addensantes, et impetum horum excipientes, omnes facile lapides absumant; ¡is fluitis, et conjectoribus lapidum fatigatis, conferti exsurgentes spathis et longis hastis se defendere conentur, et robustiores hoc confecto impetu existi- mati, et fatigatos milites adorti, facile milites fun- dant atque expugnent; ita enim solent Barbari facere. 15. Saraceni impetum belli primo excipiunt, ubi hostes jam fatigatos, armisque defectos, aut sagittis, aut lapidibus, aut aliis hujusmodi viderint, tum insultant, et perterrefaciunt hostes, et comi- nus consertis manibus, spallis, haalisque longiori- bus fortiter ac impetuose invadunt. 16. Itaque hujusmodi cavenda sunt, ac provi- zione opportuna eliciendum est ut hostes potius damnum accipiat. Robur enim militum, et nunie- C rus telorum conjiciendorura dimetiendus est, et ab initio ad finem usque belli hostium constitutio di- ligenter perspicienda, atque adeo pugna instituen- da est. 17. Ad hæc, imperator, providebis, ut res neces- sarias commeatumque milites habeant, ut ne iis rebus defecti, vel seditionem faciant vel nostra in regione municipes et subjectos sub imperium no- strum verent, et injuriis tyrannideque opprimant, inedia necessitateque compulsi. Atque, si fieri potest, hostilem celeriter populaberis terram, et omnem illis commeatum inde suppeditabis; præ- ·fectisque mandabis ut nullum sub dominatu tuo tnilitem injuria afficiat, vel ullum munus ab illo capiat, ne ea quidem quæ consueta munera nomni- hantur. De tua autem dignitate quid dicendum est, 'qui ne de donis accipiendis cogitare quidem debes, sunt, sive ditioribus, sive tenuioribus ulla ratione capere ? 18. Mililes strenuos robustosque et alacres in summa triremis parte potissimum constitue, qui consertis manibus cum hostibus dimicent. Sin quιος ex militibus ignaviores esse deprehenderis, eos in inferiorem ordinem remiorum depelle, et si quam

- A plagam superiores milites acceperint, eorum loca inferioribus nautis supplebis. 19. Uniuscujusqne militis tui habitus, affectus, reliquusque mentis vigor cognoscendus est, quem- admodum venatores canis uniuscujusque naturam cognitam habentes, ad omnem opportunitatem illis utuntur. 20. Ita igitur institues omnia, quemadmodum ad propositam militiam idonea esse videbantur, triremes, et milites, arma et commeatum, reli- qaumque omnem apparatum : quem quasi tuldum in tuto collocabis, ubi prælium speraveris futurum. Quod si necesse fuerit, ut equos aliquos habeas, in navibus equiferis cum equitibus aliquot pones, omniaque ad bellumn præparans idonee iter fa 21. Et priusquam ad classem procedas, preci- bus ac piis votis se mutuo milites Deo commen- dent, et bonum prosperumque iter adversum ho- stes precentur. Deinde universam plebem simul, et præfectos seorsim adhortaberis, ut officia sua sedulo industrieque faciant: et omnes quantumi fieri potest animabis, et vento secundo stante solves. 22. Temere ac fortuito triremes ne procedant, sed tribus, aut quinque triremnibus pra:fectum unum deliges, quem comitem appellabis, qui omniumı sub se triremium dux futurus est, etkliligenter facile- que omnia instrues, quæ ad hastas triremesque pertinent. 23. Præfecti qui sub te sunt abs te mandata ac- cipient, reliquisque qui sub eorum potestate sunt tradent. Atque hæc de regia classe. Reliquarum co piarum triremibus drungarii, id est, tribuni et turmarchæ præficientur, qui et ipsi imperatori subjecti erunt, et illius imperatis obtempera- bunt. 24. Neque sane ignoro, quod ad similitudinem regiæ classis, reliquorum auxiliorum præfecti drun- garii antiquis temporibus vocabantur, et qui sub illorum dominatu fuerunt, comites centurionesque olim vocabantur. Sed nunc drungarioruın singulo - ram dignitas ad nomen imperatorium pervenit, et . sic nunc cum appellatur, in acies imperatorias di- viditur. 25. Nautas ipsos, et triremes exercebis interdum sigillatim unumquemque : interdum junctas com- plures, ut se mutuo invadant, et gladiis scutisque ulantur; integrasque triremes quasi ad aciem in- structam adhibebis, interdum inter se mutuo illi- galas, interdum solutas, et diversis modis in se mutuo irruentes. Interdum longis hastis naves ho- stium depellant, ut ne prope accedentes naves committantur, et ingentia ex co pericula conse- quantur. Omnibusque modis exerceantur quem-

almodum dignitas tua judicaverit hostes cum illis A dimicare velle, ut ad strepitus, clamores, reliquos- que motus bellicos assuefiant, neque confestim perturbentur, aut inscitæ et præter opinionem in hac incurrant. 26. Sic igitur exercitati instructique in acie pro- cedentes navigent: tantum a se mutuo in cursu distent, ut ne se mutuo impediant tum in curso maritime, tum in tempestatibus ingravescentibus, et ventorum flatibus. Aciei instructæ et exercitatæ in morem prodeant, et in appulsibus ad terram ordinate classem instruant, et ad stationem ali- quam se applicantes, sine ulla confusione ad littus, ad portum, ad locum portuosum veniant, ut si ali- qua tempestas in salo oriatur, minus alli. ctentur. 27. Venti datus ex signis astrorum pranoscen- dus tibi est, et locus ad quem applicabis eligendus : et nisi aliqua gravis urgeat necessitas, sine aliquo secundo vento aut tranquillitate et tuta spe salutis, in perturbatam aliquam navigationem ne te conji- cias; sed significationes astrorum quas nauts obser- varunt, reliquaque quæ ad hanc rem idonea sunt .observabis, atque ita iter tuum institues. 28. In castris ponendis, si ad tuam ipsius appel- His terram, nullumque timorem hostium habes, or- dinate ibi requiescant milites, neque die aut nocte indigenarum quemquam lædant, aut injuriam ul- lam inferant, aut fruges diripiant, aut agros popu- lentur. 29. Si prope hostilem terram fueris, aut hostes prope adfuturos metuis, excubias eminus habere oportet tum mari tum terra, et vigilantem esse, et ordine instructum, paratumque ad dimicandum : multæ enim sunt hostium insidiæ: et si terra te invenerint procedentem, vim afferent tibi, si quam possint, et naves incendent: vel per mare noctu aut interdiu irruptionem in te facient, quod si im- paratus ab illis paratis inveniare, facile ab illis op- primere sin paratus fueris, irrita atque inanis omnis illorum irruptio erit. 30. Quoniam vero horum satis jam mentionem foci, age de catero, quemadmodum irruptiones, atque aciem instructam in dimicatione parabis, paucis explicabo, sicut in terrestribus copiis in- struendis antea feceramus. 31. Quando igitur belli tempus imminere tibi videtur, congregatis militibus per acies, et color- tes, legantur illis militares multæ, quæ a nobis an- tea, cum de terrestribus copiis agebamus, com- memoratæ sunt; verbisque illos idoneis cohorta- beris ad pericula suscipienda, ut partim suppli - ciorum timore, partim tua cohortatione atque in- eitatione strenui fortesque fiant, et in ipso dimica-

tionis discrimine cominus alacriter manus con- . verant. 32. Incursionibus aliisque molitionibus impera- toriis adoriendi potius hostes sunt, quam universa. navali classe, vel aliqua ejus ingenti quasi turma, nisi aliqua gravis necessitas ad hoc impulerit; ne- que enim apertam in dimicationem teipsum conji- cias. Multa enim fortunæ momenta sunt, el casus belli, nec opinati. 33. Propterea sedulo abs te cavendum est ne, ad publicam aciem instruendam, quemadmodum dixi, inciteris. Navibus enim inter se vinctis, perdifci- lis et inevitabilis quædam præliandi necessitas iin- ponitur, neque, quod maxime ex usu fuo sit, po- teris eficere. Ista igitur cavenda sunt, nisi si flidus tum multitudini triremium, tum armatura, tum fortitudini, tum alacritati militum, ut hostibus su- perior sis. 34. Neque enim navium multitudo aut magnitudo bella conficit, nisi milites habeant strenuos, for- tes, et ad hostes invadendos alacres, aut, quod maximum, nisi divinum præsidium benevolentiam- que habeant, tum puritate, tum integritate vitæ conciliatam; et erga municipes hostes justitiam colas : nihil impium, aut turpe in captivos illorumi patres, aut inhumanus sis, cumque, qui nullan tibi injuriam intulit, ne ladas, qui injuria te adfe- cerit eum cum Dei benevolentia repelias. 35. Si omnino praelii tempus id exigat, varie et diverse triremes instrues pro. temporum locorum- que ratione. Itaque, si confidis te esse superioreni hostibus, quemadmodum prædixi, atque ideo cum illis configere velis, quasi in spem capiendorum hostium veniens, ne in tua ipsius terra prælium committas, in qua sperant milites, juxta velus pro verbium, si tantum hastas deligant servari, sed prope hostilem terram potius, ut hostes salutem sperantes, sua in terra fugam dimicationi antepo- nant. Miles enim in formidinem aliquam ipso tem. pore prælii incidens, et fuga se salutem quæsitu- rum putans, facile arma abjicit, nihilque fuge præponit, pauci enim sunt, sive Romanos, sive Barbaros spectes, qui mortem fugae ingloriæ al- que inhonestæ, tempore prælii anteponunt. 36. Ante belli diem deliberatio quædam cum praefectis capienda est, quidnam faciendumn sit, et quod communi sententia videtur esse optimum illud constituas, et præfectis triremium mandabis, ut ad imperata facienda prompti sint. Quod si con- traria aliqua sententia ex hostium incursione in- tervenerit, tum omnes in tuam triremem intuean - tur, et parati sint ex co signum aliquod capere,

quid facto opus sit : quo signo ostenso, omnes ad illud explendum quod signo ostenditur se parent. 57. Præ cæteris omnibus, triremem habeas exi- miam, et delectos in ea milites, magnitudine, stre- nuitate, crassitudine aliis anteeuntem, atque adeo universa aciei caput : tibi tamen triremem facias, qualem πάμφυλον nominant. 38. Similiter reliqui sub te præfecti, quicunque sub se triremes liabent, viros ex illis optimnos eli- gant, et in suis secum triremibus habeant, ut et illi cæteris præstent. Isti omnes ac reliqui præterea in tuam intueantur triremem, et ab ea belli tem- pore regantur, nisi quid aliud interea cadat, quod alia via ad conficiendum egeat. 39. Signum aliquod in tua triremi, sive flamır- lum, sive aliud quidpiam celso aliquo in loco sit, ut tu eo significare possis, quid facto opus sit: ae cateri hoc a te propositum negotium suscipiant, sive confligendum in bello sit, sive a bello disce- dendum, sive in circuitionem hostium evolvendum, sive ad alicta partis præsidium accurrendum, sive cursum tardare, sive ad celeritatem incitare, sive insidiæ facienda, sive ex insidiis adoriendi sint, sive quæ alia signa e triremi tua proficiscun- tur, omnia ca intuentes in tuam triremem ex- pleant. 40. Neque enim eo tempore vel voce vel buccina pracipere possis quæ facto opus sunt : quia magnus tumultus, marisque fragor, caterisque strepitus, et triremium concursus, atque commis- sio, et quod maximum, clamor hominum pralian- sium, illa ut exaudiantur impediet. 41. Signum autem monstrabitur, si directum stet, vel ad dextram aut lævam inclinetur, aut per- petuo agitetur aut elevetur, aut deprimatur, aut omnino detrabetur, aut commuletur, aut caput vertexque ejus, ut diversum videatur, vel figuris coloribus, ut olim feri solebat, immutetur. Nam belli tempore condigendi signum habebant, quod gotwixtoa appellabant. Erat autem camelaucion, basta longiore elevatum, rubro colore, atque alia quædam hujusmodi. Sed tutius fortassis sua ipsius manu hæc signa demonstrabuntur, 42. Ita tibi sit consuetudo horum signorum exercitata, ut omnes sub te præfecti, quicunque triremibus præfecti sunt, certam borum signorum motionem habeant, tum qua de causa fiat unum- quodque, et quando quomodoque intelligant, ut istis rebus bene exercitati, usus ipsius tempore parati sint ad cognoscenda et agenda ea quæ istis præcipiuntur.

- 43. Triremium instructionem conflictationis țţem-. pore, si quidem tanta adsit necessitas ut necessa- rio manus conserendæ sint, aut si victoriam te comparaturum speraveris, quemadmodum loco es tempori idoneum ad hostium apparatum instructio- nem indicaveris, ita instrues. Neque enim hoc loco dici potest, quid futurum, aut usu venturum sit. 44. Interdum enim lunabis classem, id est, ad semicirculi formam instrues, aliis triremibus hinc atque illinc quasi cornibus aut manibus col- locatis : et in summa fronte potissimum strenui atque alacres constituantur. In ipsius semicirculi ambitu quasi caput dignitas tua consistat, ut omnia perlustres, instruas, et administres, et sim cubi præsidio opus est, eo præsidia millas ad sul levandos eos idonea. Hæc lunata forma ad hostes circumcludendos potissimum valet. 45. Interdum frontem classis directam instrues, ut ubi usus ferat in hostium proras irruat, et si- phonibus ignem ejicientibus naves illorum in- cendat. 46. Interdum in diversas tribuantur acies duas aut tres, pro numero triremium quæ in classe lua. sunt cumque una cum hostibus dimicaverit . altera in hostes jam junctos sive ad latus, sive a tergo irruat; ita fet, ut haec subsidia ad defenden- dam primam aciem missa, ab hostibus sustineri. nequeant. 47. Interdum insidiæ apparentur. Cum enim va- gantur hostes, et in nostros, quos paucos esse vi- dent, invadunt, subito hæ intervenientes insidia et hostium classem perturbantes, omne robur illorum. debilitabunt. Interdum vero expeditis et celeribus triremibus condigentibus et fugam postea simu- lantibus, et hostibus ad insequendum omnibus re- mis navigantibus, et prementibus pene semper, sed nunquam intervertentibus eos quos insequun» tur, aliæ tum triremes recentes et minime antea exercitata, eos tum nec opinato adoriantur, atque adeo illos capiant : vel si quis instructiores fortio- resque hostium naves prætermittat, debiliores et imparatiores capiat. Interdum cominus et conser tis manibus cum loste condigens usquedum obscura nox est, alias a labore, vacuas et recentes triremes strenuas ac robustas immittes, quæ illorum in præ- lio ferocitatem omnem comprimant, atque adeo victoriam de illis reportes: hoc potissimum fiet, ubi hostes multitudine atque apparatu navium longe superaveris. . 48. Interdum fugam simulans.cum triremibus celeribus atque incitatis, ad persequendas naves tuas hostes quodam modo provocabis, puppe lua ad illos conversa. Illi autem ad insequendum con- citati, facile aciem instructam dissolvent: itaque tu in iHos dispersos dissipatosque irrues, et plures quam illi triremes cum habeas, duas aut tres ad

unamquamque illorum triremem separans, de ho- stibus nullo negotio victoriam reportabis. 49. Navale prælium cum hostibus faciendum est, vel ubi contigerit illos naufragium facere, vel quando tempestate aliqua conturbati elanguerint, vel noctu incendendæ illorum naves sunt: vel quando in continentem terram hostes discesserint, vel quemadmodum opportunitas rerum se offert, irruptionem facere oportet. 50. Nam cum magna varietas humanæ mentis sit, haud facile est futuros rerum eventus vel præ- srire aliquem, vel prædicere. Itaque feri non pot- cst, ut contra omnes classium apparationes aliquid in præsenti tractatione explicetur, sed ad divinam providentiam lime referenda eunt, precandusque Deus est, ut hujusmodi temporibus incidentibus, et deliberent et cogitent et efficiant quæ utilissima ac opportunissima sunt. 51. Multa molitiones tum ab antiquioribus tum a recentioribus rei militaris peritis, tum contra naves tum contra nautas ipsos excogitatæ sunt : cujus generis sunt, ignis cum tonitru et fumo iguito per siphones emissus, et incendens nares. 52. Sagittarii in puppibus et proris et lateribus duobus sagittas parvas jaciant, quas musculos vocant. 33. Feras venenatas alii in ollas inclusas gesta- bant, et in hostium naves injiciebant, ut serpen. C les, nepas, scorpios, et hujus generis mortifera animantia, quæ si tangantur, mordent, et veneno suo hostes interfciunt. 54. Ollas calce viva plenas alii injiciunt, quibus confractis, calcis vivæ pulvis dissipatus suffocat et strangulat hostes, et magno ad præliandum impe- dimento est. 55. Tribuli, id est, murices ferre in hostium navem conjectae non parum vexant illos, et ad di- micationem ingrediendam magnopere impediunt. 56. Nos autem in primis jubemus, ut ignis pa• rati plene olls in hostium naves ejiciantur, quibus confractis naves illorum statim incendentur. 57. Utantur et siphonibus iuanu conjectis, quas milites post area scula teneant, atque hæc cheiro- siphona nominantur: hæc enim parato igne re- ferta, hostium iu faciem conjicient. 58. Tribuli majores ferreæ aut clavi in sphæris ligneis infixi, et sluppa aliaque materia adjuncta NOTÆ.

incensi, et in hostes conjecti et in multas varias- que navium partes decidentes, naves triremesque incendent. . 59. Sed et ad hæc exstinguenda si milites pedi- bus usi fuerint, atque in iis occupati permulti læsi pedibus erunt, et ipsum prælii impetum debilio- rem facient, et non parvum hostibus erit impedi- mentum. 60. Quibusdam etiam geraniis, id est gruilus, aut aliis hujusmodi instrumentis ad sublevanda onera idoneis, qua orbiculate ac scite versantur, aut picem liquidam ignitam, aut alium apparatum, aut materiam aliam in bostiles naves tuis triremi- bus adjunctas, et mangano aliquo in illos vibrato. 61. Universam hostium classem evertes, si latus classis tum hostium lateri adjunxeris, et hostibus unam in partem, ut solent, ad conserendas manus concurrentibus et triremibus illorum in nostras triremes innixis, invadat cos alia triremis ad latus puppis hostilis, et impulsu vehementi illam con- quasset. Triremis autem nostra tum seipsamn sol. vẹns paululum retrocedat, ut ne ullo stabilimento hostium triremi sit, et hostilem triremem alia omnibus viribus deprimat, atque adco ipsis cum viris integram navem evertel. Providendum autem est, ut ne vinculum omnino æquale flat, sed ad hò- stilis navis puppim nuda aliquantum latera re- laxel, quibus irruens triremis hostium navem us- quedum deprimatur iuvadet. 62. Ad hæc præterea excogitemus, ut ab inferiore · remorum ordine, remigibus per foramina hastas longas emittentibus, hostes interficere possint, quod in primis necessarium esse videtur. 63. Sed et aliud hoc magis necessarium est, si quis operas idoneas habeat per inferiores triremis remorum ordines efficere, ut hostium navis aqua compleatur. Sunt et alia quædam bellica consilia ab antiquioribus in navali prælio excogitata, et plura etiam quæ excogitari possunt, quæ in præ- sentia propter longitudinem minime perscribenda sunt: quædam vero etiam commemorare hoc loco inutile est, ne hostibus divulgentur, et illis adver- sus nos hostes utantur. Nam bae molitiones bel- lica si semel usurpata fuerint, facile aliquid con- tra eas suscipi et quodque inventum usquedum ge- ritur, occultandum et secreto tenendum est. 64. In aliis libris quæ de consiliis factisque in- peratoriis scribuntur, permulta quis hujusmodi, atque iis etiam plura inveniet: neque enim fieri putest, ut de omnibus rebus quæ cadere in bello possunt verba faciamus, quæ ipso genere immensa infinitaque sunt. 65. Ad summam autem sint triremes instructæ viris forti!us ac strenuis, qui cominus couserid

mente sint, et omnes in partes exercitati. Armis autem talibus exerceantur, qualibus quivis terre- qui in superiore remorum ordine consistunt. classem, imperator, instrues, ut ne minorem nume- rum navium nos hostium classe habeamus, sed aqualem potius, ut cum hostibus classe juncta pugnemus, aut majorem etiam, si fieri potest. Nam fuerint prævaleant necesse est. 67. Si hostes videris naves omnibus refertas ac ingentes copias habere, exequabis tu tuas trire- " mes, eodemque numero complebis. Eliges autein ex omnibus optimos quosque, et ex illis salis magnas copias triremibus perfectis ac fortibus conficies, ut duarum triremium milites in unam triremiumn conferas : vel ex omnibus, ut dixi, optim mos eliges, et ducenti milites vel eo plures una in triremni erunt, ut multitudine, viribus, alacritate, hostium classem superes, et victoriam ab illis Deo propitio reportes. 68. Minores instruendæ triremes sunt, et vulga- inferre, vel providere ut nullum malum ab hosti bus accipiant. 69. Parvas magna: que triremes pro hostium ra- Saracenorum et Bosphoriorum Scytharum eadem est classis apparatio: Saraceni enim cumbariis utun- et celerioribus. Nam per fluvios quosdam in Euxi- num pontum prolabuntur, neque majoribus hac de struenda dicantur. 70. Ubi vero discedere e prælio cogitas, classem D forma, quemadmodum antiquiores quidam tradi- derunt, tum að progressiones, tum ad discessiones permultum valet. 71. Bello jam confecto, omnia belli spolia ΕΣ æquo et bono militibus tuis distribues, et prandia epulasque, et multa convivia apparabis, et eos qui que muneraberis qui aliquid milite indignum gesserit, supplicio ac pena coerceatur.

5. 72. Multitudo triremium ignavos viros continen- tium nullius momenti est, ne sì adversus paucos quidem ac strenuos dimicandum sit. Neque enim multitudine virorum aut paucitate bellum cernitur, sed alacritate et strenuitate milites veri demon- strantur. Quid enim mali non inferent pauci lupi permagno gregi ovium 73. ltaque res hostium diligenter abs te perlu- strandæ sunt, et pro illorum ratione triremium apparatum, militum armaturam, multitudinem il- lorum et magnitudinem, reliquaque omnia idonce adversus omnes præparabis. 74. Habeas in promptu parvas triremes et crassas, non ad bellum armatas, sed ad excubias et com- meatum ac reliquum usum bellicum: et unius re- morum ordinis naves, quas galeas vocant, easque armis instruetas ad omnem belli eventum. 75. Tu vero ipse in omnibus industrius stre- nuusque sis, et acer sedatusque in omnibus rebus. aggrediendis atque instruendis, ut Deo complacitus. probatusque dias imperator, et utrinque laborum reportes dignam mercedem, a Deo quidem immor talem, quia ejus sortem religionemque propugnas, a nobis vero nunera- honoresque idoneos, vocativ- nem tuam nullo modo frustrans, sed re et verbo verus imperator sis atque habearis. Et hæc de μavali praclio pro brevitatis ratione satis dicta sint. Diversarum sententiarum militarium summa. in has sententias diligenter intueberis, quas ex multis et antiquis de re militari libris collegimus, et hic brevitatis causa collocavimus: ex iis enins ad majorem rei militaris scientiam pervenire po- teris : quemadmodum sapiens rex Proverbiorum conficientissimus dicit: Hæc enim, si sapiens vir non adsit, sapientiorem tamen te facient'. 2. In primis autem aliquod negotium susceptu– rus, ne te ab iis segreges qui laborem alicujus ret conficiendæ suscipiunt, sed et ipse quoque labora- bis, et illos quantum potes in opere faciendo pro movebis, sive fossas duces, sive eas ductas exago geres, sive obsidionem, sive armorum apparatum, sive machinationum instructionem adhibeas, sive castella capienda tibi sint, sive aliquod opus pu- blicum atque utilo excogitaveris, aut in exercitum aut in civitatem faciendum, hoc primumn tuis ma- nibus incipias : nam illi in pudorem conjicientur, nisi in opere diligentes fuerint, et alacrius tibi ob- temperabunt, et negotium susceptum facilius con- fcietur. Sin aliqua commeatus inopia excrcitum NOTÆ.

veraverit, primus tu temperantiam ac moderatio- nem in victu demonstrato, reliquis militibus levis rem et faciliorem rerum necessariarum perpessionem efficias. Seu in cominus conserendis manibus, a dimicatione teipsum retrahe, ut consilio et descri- pione rerum, reliquaque administratione, in ipsa temporis opportunitate exercitum juvare possis. Neque vero incircumspecte aut periculose, nisi si necessitas velenienter urgeat, cum hostibus con- seras manus: non enim tantum, quemadmodum supra dixi, pugnando aciem adjuvabis, quantum cadendo lædes. Quod futurum est autem, incertum est. 3. Mores tui et rerum agendarum studium mili- tibus tuis legis vice sint : ita enim, qui tibi subje- cti sunt, imperatoris sui virtutem animo repetentes, Deum colent, imperata facient, et ea quasi divinitus preposita explebunt. 4. Ubi militum magna multitudo unum aliquent in locum convenerit, illorum delicta leniter et se- ¡ dato animo feras, neque judicia nimis severa cru- deliaque facias, ut ne communis dolor in magnam perturbationem et ordinis confusionem illos conji ciat, sed pedetentis in auctores horum flagitiorum animadvertere oportet. 5. Sobrius ac vigilans sis, imperator, tum multis aliis de causis, tumn vel maxima, ut in victu sim- plex, in reliqua vita militibus tuis expositus sis. Paternum geras erga illos affectum : cum omni le- nitate omnia tum facito, tum dicito, nisi necessaria aliqua causa te ad severitatem vocet. De rebus ne- cessariis semper per te apud illos verba facias. Pro- curabis etiam, ut nulla eura rerum necessariarum sollicitentur, aut commeatus aliorumque inopia pre- mantur. Neque enim ordine aliquo contineri pos- sunt, nisi hæc necessaria omnia illis ad manum sint. In justis suppliciis inferendis terribilis aliis sis. Initia et causas tumultuum et seditionum præ- cidas, neque exspectes dum in majus crescant. Hæc enim imperatoria virtus est, constantem et justum militibus videri, et ex suis finibus injustitiam om- nem expellere, injurios homines coercere, milites municipesque suos tulos ab aliorum insultibus con- C. servare. 6. Neque humanitas neque severitas importuna, sed digna imperatore sit, et omnia opportune dime- tiatur, atque ita supplicia inferat, et agentis ani- mum, tempus, locum, modum rei gerenda, causam, ipsius rei gestæ magnitudinem consideret, et pro istarum rerum ratione puniat. 7. Magna imperatoria laus est, temperantem in victu, et vigilantcmn esse : noctu enim de rebus gra- vibus magis deliberamus, faciliusque noctu conclu-

multu quiescit. 8. Alia inimicis dicito, alia ipse facito. Res gra- res atque secretas cumn multis ne communices, sed paucis, iisque fidelioribus amicis tuis. Ita enim hostes decipere, saepe necessarium esse diximus. 9. Tarde ac circumspecte deliberare, et ea quæ deliberata constitutaque sunt, aliqua cunctatione aut formidine non rejicere, necessarium cumprimis est timor enim non solum tuta res non est, sed 10. Neque rebus prosperis efferri nec adversis dejici, frui animi constantisque est, qui possit tuto ad oninem rerum eventum consilium ex tempore capere. 11. lisdem aggressionibus hostes semper inra- dere, quanquam illis sæpenumero feliciter usus sis, utile non est : hostes enim cum te assidue uti iis- dem vident, aliquid adversum molientur et excogi - tabunt, et permulta damna inferent tibi utenti. 12. Consilio et prudentia imperatoria hostes st- perare potius, quam manu et vi et pugna conserta, tutum mihi videtur esse et utile. Illud enim ex veris, procedit, hoc autem semper aliqua cum of fensione belli exitum habet. 13. Rejicere bellum aut differre, quoniam fania aliqua mali aut doli aut insidiarum percrebuit, ne que justum neque decorum est : neque contra fam: hæc omnino contemnenda est, sive de hostibus sive de nostris commemoretur, sed adversum læc om- nia potius aliquid moliendum conficiendumque est, 14. Animabit milites magnopere, si lelli tempore hic rumor differatur, hostes in aliis lociis a nobis victos esse: ita enim fiet ut timidæ mentes exci- tentur, et fortes magis exacuantur. Bonum enim omen est victoriæ nomen, et felicitatem ejus a Deo 15. Hostes decipies, si per profugos tuos con- traria iis quæ facturus cs, aut deliberas faccre, narraveris : si enim non credant, negligent : sin credant, ab eo tamen quod tu proposilisti aberra- bunt, et consilia quæ tu susceperis proficient, illo- rum autem conatus irriti erunt. 16. Infortunis, et si quæ alia hujusmodi in excr- citu accidunt, occultare, et qua veris contraria sunt militibus divulgare, consilii imperatorli et prudentis viri est, qui dejectos militun animos su- blevare possit. 17. Exercitui jam superato robur afferre poteris,

si variis modis, spe bona, tam re tum verbo illos pertractes exprobrare enim et vehementer insul- tare iis qui jam offensionem acceperunt, animorum debilitationem desperationemque affert, quæ in pri- mis mihi periculosum noxiumque esse videtur. 18. Quando belli tempore a militibus aliquid pec- catur, dissimulandum ad tempus et tegendum est; post belli exitum auctores seditionum si cognoscas, pœna illos justa aMcias. 19. Militum ignavia dissimulanda, non espro- branda est, ne animi illorum concidant admodum, ac quotidie magis magisque debilitentur. 20. Magnam animi perturbationem hostibus tuis injicies, si post bellum ubi commodissime poteris B tuos in prælio cadentes congregaveris, hostium cadavera insepulta jacere permittas, ac secure iterum discedas, si opportunitas talis incidat. 21. Et id clam hostes facere poteris, si ignes multos uno in loco accenderis, et alio in loco ipse requieveris. Hostes enim ad ignes accedent et de- cipientur, tu vero quod proposuisti efficies. 22. Ut dissensionem et suspicionem inter pri- marios et optimates belli injicias, quando agros hostium popularis, illorum agros non vastabis, quædam cum illis signa amicitia vel per litteras vel aliis modis ostendes. Iloc idem facies si per captivos, quos ad exercitum suum iterum remit- tis, occulte illis secreta quædam narraveris. Hæc vero si sæpe abs te fiant, quanquam dolus hosti- bus solum atque illusio fiant, in suspicionem tamen et dubitationem quamdam illorum incidit. 23. Deditionem hostium abs te obsessorum facile comparabis, si sagittis litteras alligaveris quas in civitatem aut munitionem jacies, et libertatem illis securitatemque promittas. lloc idem feceris si per captivos illis libertatem promiseris. 24. Neque hostium humanitate, neque disces- sionis et fugæ simulatione decipiaris : dolosa enim hostium sunt consilia, et ad suam utilitatem hostes omnia excogitant. Itaque utilitas illorum tibi ma- gnæ offensioni erit: et dolus illorum, noxa tua erit. 25. Suspiciosum esse debet hostes per ca loea insequi, quæ ad insidias capiendas opportuna sunt: quare recedendum celeriter est, et incursio impe- tuosior facienda est ad tempus: quod consilium imperatorium laudandum in primis est. 26. Suspicionem timoris habet cunctatio et pal- før : ubi igitur tales videris milites, a dimicatione prælii illos semoveas, et ad opus aliquod necessa- rium faciendum amandabis. G p

pacisque tempore. Si prope hostes fueris, fossatum circumducito vel ex lapidibus vel ex lateribus circumvallatum, et ita castra tua in tuto ponas. Si enim aliquid adversum contingat, mi- nus imperatorium erit dicere aliquando, Non puta- Castra munire semper tulum est, et amici ram. 28. Quando sine deditione hostium civitas aliqua aut munitio capiatur, jube aperiri portas ut multi aufugiant, et non in summam animi desperatio- nem cadant. Hoc idem fossato hostium capto præ- stabis. Necessarium autem hoc est et securum in primis ad captivos retinendos. 29. Suspicionem proditionis et opinionem fal- sitatis injicies hostibus de iis, qui abs te ad eos profugerunt, ut illis vel dimidant, vel interficiant, si litteras ad eos miseris, ut statim post has litte- ras perlatas hostes invadant, et proditionis tem- pus inter te et profugos cæteraque probabilia con- stituta videantur. Iloc pacto fiet, ut in custodia teneantur profugi, vel ut fides illis non habeatur, vel út ad te iterum redeant. 30. Timiditatem militum tuorum aliqua neces- saria et nec opinata incursione hoc modo explo- rabis, si infirmos et eos qui debiles equos habent jubebis ab aliis separari : timidi enim vel valetu- dinem, vel equorum imbecillitatem simulabunt, atque adeo ab bac bellica incursione separabuntur. Tales vel ad castelli, vel ad alterius munitionis custodiam, vel ad alios usus securos emilles, ut ne ignavia sua etiam strenuiores milites labefa- ctent. Sin acie jam instructa ad prælium manda- veris, ut qui prastes discedere vult discedat, et qui vult in illius locuin ingrediatur, non modo timidos milites cognosces, sed etiam fortes stre- nuosque scies. Timidi enim initio prodent se prius- quam bellum incipiat, fortes autem post bellum inceptum simul periclitari cupient. 31. Temporis opportunitas, nisi aliter necessi tas urgeat, abs te conservanda est, atque adeo hostes invadas, ut neque tui commeatu deficiun- tur, et hostes magis vexentur omni labore, et agris jam depopulatis. 32. Victis jam hostibus idonea abs te custodia ad tuos defendendos collocanda est: vitamda: enim subitæ. incursiones hostíum sunt : non enim quie- scunt hostes ullo tempore, sed belli offensionem, occasionem sibi ad res melius et cautius gerendas accipiunt. 53. Hostium legati, quamvis magnitudine copia- rum admodum valeas, abs te minime violandi sunt: sociali enim modo adsunt tibi, et quanquami ab hostibus mittuntur, seipsos tainen quodammodo in manus tuas tradunt. Sanctum et justum quod est, erga omnes servandum est. Alias enim de sua

salute laborantes legati nunquam ad te venient, ct legationis genus ipsum apud omnes nationes minus 34. Quando magnis cum copiis civitatem aut castellum obsides, castra tua haud munita custo- diis relinquere non oportet, neque solo vallo aul fossis contentum esse, sed et excubias habeas accuratas, et exercitus tuus ad portas civitatis sedeat, propter excursiones quæ e portis funt, et propter irruptiones quæ ab externis locis eo con- fluunt. 35. Proditores quidam persæpe in exercitu tuo esse tinentur. Ut igitur ex iis utilitatem capias, percommodum fuerit contraria eoruin quæ facturus es illis narrare, ut hoc modo deceptis hostibus, facilius et melius consilia tua procedant. 36. Sine ingenti utilitate aut necessitate peri- culum ingrediendam non est. Qui enim talia sus- cipiunt pericula, similes hominibus sunt qui auri impostura inescantur, et propter coloris solum suavitatem aurum hoc possidere vehementer cu- piunt. 37. Vigilans et sobrius in omnibus rebus ge- rendis, et adversus omnes hostium aggressiones sis, ut neque intermissionis belli tempus socordiæ tempus putes, neque ante pacis perfectæ tempus ullam rem tibi negligendam arbitreris, sed hostiun insidias sedulo vitabis, et prudenter illorum per- fidiam qualis sit cogitabis : ubi enim malum acce- peris, bæc sera pœnitentia nullum momentum afferre potest. 39. Qui ad te ab hostibus profugerunt, facile tibi hostium consilia nuntiare possunt: sed certius cognosces, si qui in incursionibus abs te capti sunt, ad te de hostibus aliquid referant. Quod si quæ a transfugis et captivis dicuntur conveniant, veritatem magis corum quæ quæruntur intelli- 8c8. 39. Nullo modo nullave de causa jusjurandum hostibus firmatum violes: magnum enim malum perjurii crimen est. In quibus enin rebus Deus intercedit, firma necesse est pacta esse. Ignominia D enim magna est Romanis ac Christianis, si cum reliquæ nationes jusjurandum fidemque conser- vent, i¡ perfidi Deo intercedente ac mediatore de- prehendantur. 40. Vallo aut fossato circumseptus, si quando res exigat, ne in sola munitione spem salutis re- ponas, quasi ad te defendendum idonea, sed se- cundum Deum armis tuis confidas: neque quam- vis tutissimo in loco fueris, cætera arma con- temnas, si vere Romanus sis. Prima enim, et extrema vero militi salus erit armorum suorum NOTÆ.

cura, et conservatio reliqua omnia præ hoc ple beia et vulgaria existimanda sunt. Antiquos enim Romanos murorum vice fossam, et arma usurpasse legimus. Et Lacedamonius miles olim interroga tus, ubi ditionis suæ termini essent, dixisse fer tur, Hic, hastam vibratam manu ostendens. 41. Adhortaberis milites semper, ut ita parati sint, ut omni tempore, sereno, pluvio, noctu, interdiu, ubi usus fert, adversum hostes in struantur talibus enim temporibus ne horam quidem aliquam constitutam assignare oportet, ut in promptu omnino sint. 42. Victoria tibi fin publico pralio a Deo ob jecla, si forte hostes, vel ad vallum vel ad aliquem munitum locum confugiant, nullum relaxandi tempus illis tribue, sed terrore recente impen dente illos adoriaris, ne relaxatione aliqua illis concessa, frmiores et paratiores fant ad victo riam amissam quantum possunt recuperandam. 43. Si qui servi hostium ab illis ad te confu gerint, ne quosvis statim recipias: saepe enim ab bostibus dolo mittuntur quasi servi et cæterarum rerum egentes, atque adeo illis, qui se recipiunt insidiantur. 44. Cavendum sedulo observandumque est ab iis, qui ab hostibus ad obsessas urbes vestras dilabuntur: sæpè enim hujusmodi civitates solent incendere, et civibus in restinguenda flamma | occupatis, obsessores civitatem melius iuva dunt. 45. Bello proposito si speraveris te habilem ad oppugnandos hostes esse, illorum in regione præ lium committas: hoc enim magis idoneum erit, quam si in tua ipsius regione pugnes, et animos tuorum strenuiores facit: et de sua natione bel lum non erit, sed de sua ipsorum salute. Noverunt enim se, si non strenue atque alacriter in bello cum hostibus dimicent, in ſugam vertendos esse, et de salute sua nullam spem esse posse. At re gione in sua contra sperant: nam et ſuga salutem quærere se posse sperant, et ad munitiones venire, quibus serventur: atque adeo cum strenue ho stibus resistere non necesse babent, ad fugam se curam se convertunt. 46. Ubi belli nulla perturbatio est, non odio torpescant milites, sed hæc agant potius: olium enim militibus magnarum seditionum et turbarum causa est. Post ista, typotheta omisit, Scribe vero, Sed nec illud, istius loci videtur 47. Colendus omnino Deus est. Bellorum auten nam non sunt

In exordiis maxime illum veneraberis : si enim A illum colueris pure ac religiose, sicuti fas est, in omnibus periculis et perturbationibus suppli- cabis illi quasi amico, et salutem ab illo compa- rabis. 18. Vigilans imperator, et exercitum suum con- tentione corporis, et laboribus occupatum tenens, minus omnibus periclitabitur. 49. Milites in prælium educendi non sunt prius- quam illorum periculum feceris, sed cognoscendus unusquisque miles est, quam ad rem, et qua iu acie sit utilis, itaque instruendus est. quæ 50. Haec sola adversus hostes deliberabimus incognita illis sunt, antequam a nobis gerantur : si cnim aliquam harum rerum notitiam habeant, facile adversus conatus nostros aliquid molien- lar. 51. Dolis, incursionibus, fame, hostes laedendi verandique sunt, et crebrioribus aggressionibus insultibusque aderiendi : neque ad commune publicumque prælium evocandi, ubi valere for- tunæ instabilitas solet, potius quam ulla virtutis constantia. 52. Milites laboribus assuefacti strenuiores in dies funt, otiosi autem magis ac magis debili- tantur. Efficiendum igitur est ut laboribus exer- citati sint, quemadmodum tibi alias prescripsi- mus. 53. Ad omnes vitæ partes, præterquam in bello, incallidum te esse precipimus. Ibi aulem, et in jis te imperatoriis consiliis dolus adjuvat, ubi ho- stes eo decepturus es. 54. Cognosce, et expende tuas vires, atque hostium diligenter : hoc si feceris, imperator, et singula diligenter fideliterque perlustraveris, ægre in bellicis rebus superaberis, aut expugna- beris. 35. Fortitudine ac instructione militari longe majores res in bello geruntur, quam multitudine militumn ignavorum confusa. 56. Locorum situs sæpe pugnantes vehementer juvant, et imbecillioribus victoriam promovent. Itaque iis in locis te ad pugnandum præpares in quibus cognoveris exercitum tuum meliores partes, hostium autem deteriores habiturum. 57. Imperatoris solertia generosos milites reddit : natura enim paucos fortes creat; cura autem, et industria, si imperatoria solertia adjungatur, mul- tos strenuos facit. 58. Bonum mihi videtur esse justam habere cau- sam bellandi; nam qui injuriam illatam propulsat, bie justus est, et divinam justitiam adjutricem ha-

- mus injuriam intulerit, divina vindicta, ac justitia a victoria belli abest. A bet, dum injurios homines repellit. Qui vero pri- 59. Circumspecte post victoriam hostes inse- quaris, neque dissipatis copiis tuis illos in acie instructa fugientes persequaris: qui enim hoc fa- cit, victoriam suam hostibus prodit: nam hostes acie instructa conversi in tuos confuse, et disjecte insequentes facile te superabunt, et momenta victo- 60. Hostes maxime expugnabis quando in loco- rum temporumque opportunitates, et hostium pu- gnantium vires intueris, atque ad omnem usum bellicum consilia conatusque fuos conferas. 61. Neque congregare simul exercitum consilii causa par est : neque idoneum, ut singulos otio- sos milites, et nulla in re occupatos ad te voces, atque increpes: hæc enim seditionis et importu- narum turbaruni causa esset. 62. Magna prudentia imperatoris est, quando fis sociis ad regionem suam defendendam utitur, qui minores et non plures propriis copiis exsistunt, quosque alias inimicos sibi maxime futuros arbi- iretur, ne, si plures fuerint, et inter se consense- rint, eam invadant regionem, et superent, propter quarn in societatem tuam asciti sunt. Qui vero pecuniarum causa pro te periclitari volunt, for- tassis majoris summæ causa contra te ex contraria parte dimicarent. 63. Quando exercitui commeatum, et res neces- sarias non præparas, facile absque hostibus 8(1- peraberis : egestas enim, et inopia commeatus, tum milites, tum equos etiam contabefacit. 64. Si quando equestribus copiis tuis fretus es, et iis in primis, qui hastati sunt, angusta atque in- æqualia loca devita, et loca plana expositaque ex- quire ; hæc enim sunt iis qui sic instruuntur ido- nea, ibique committe prælium. Sin pedestribus copiis fretus sis, inæqualia, condensa et asperiora loca elige; et in illis bellum geras. 65. Si de te tuisque copiis adversum hostes, ali- quid deliberaveris, et consilium tuum hostibus patefactum esse intellexeris, omne consilium tuum, quod intenderas, sive in acie instruenda, sive in aliis præceptionibus formisque sit, repudiato. 66. Cum plurimis de rebus gerendis delibera: quid tu ipse facturus sis, cum paucis, iisque fide libus admodum communica. Quid vero potissimum NOTE,

mum apud teipsuın solum serva. 67. Ut exercitus integer, ac sine ulla perturba- tioue sit, vel eo exercitum ducito, ubi commeatus commeatum, et res necessarias exercitui appor- tabis. 68. Non per speculatores solum perlustranda via exercitus tui est, sed et tu imperator, si commode, et clam poteris, tuis ipsius oculis omnia loca per- vestigabis: neque vias solum, sed etiam hostium adventantium multitudinem, et illorum aciem, ut bostium offensionem omnia excogitare. 69. Formidinem militum, ac animorum demis- sionem að magnitudinem animi revocabis, et arti- bus variis, ac modis illos exsuscitabis, interdum illorum mentes ad aliquam tranquillitatem ac strenuitatem eriges. 70. Aliqua etiam sacrorum templorum atque asilorum religio sit, et conserventur, qui ad ea loca profugerunt : neque tu neque ex tuis quis- quam eos, qui ad sacra confugerunt violes. Eos autem, qui tale aliquid patrant, justo supplicio coercebis. 71. Ab omni negotio domestico, atque injuria C liberam plebem tuam conservabis, quæcunque in illis est tributum publicum pendere, nullaque alia re premi. Si castellum aliquod, aut porta, aut pons conficiendus sit, vel via aliqua sternenda, aut blicis ærarii expensis absolvi potest, unusquisque tum ex æquo huic operi inserviat, nemoque ab hac re excusetur neque amicitia, neque donis, ut ab of- ficio suo absit, sed justa et certa cum proportione unusquisque tum dives, tum pauper pro viribus suis publicum servitium præstet. 72. Militum in bello calentium, atque eorum po- D tissimum, qui strenue se gerunt, et pro fide Chri- stiana mortui sunt, corpora honeste sepeliantur, eosque bona atque bonesta commendatione nior - tuos prosequamur. Sed et liberi illorum, et conju- ges, universaque familia, tua providentia ac prae- sidio alantur. Ita enim milites alacres, atque inci- tati ad bellica pericula suscipienda erunt, si in illorum excessu e vita cernant, quid postea se, ac suis flat, si se strenuos in bello gesserint.

- 73. Ea quæ ad bellum pertinent hieme parabis, ut vere ineunte nulla re defectus, aut destitutus prælium inire possis. 74. Oratione blanda ac benigna milites semper appellabis, et exhortaberis ut inter se consentiant, et benevolo animo toto hoc prælii tempore inter se sint, ut alacrius se mutuo defendant. 75. Ubi publicam aliquam aciem et permistam ex equitatu et peditatu instruis, peditatum ad de- cem virorum altitudinem per contubernia instrues, equites autem quasi duo cornua hinc atque illinc peditum collocabis. 76. Spectati milites hoc modo explorantur, si imprudentibus illis, sonus quidam, ac strepitus, vel tympani, vel alterius novæ atque inauditæ rei de improviso personet. Eos enim qui intrepidi sunt, neque ad hunc sonitum expavescunt, quasi stabiles fortesque eliges, et præfectos ex illis de- liges. 77. Initio belli preces Deo adhibenda sunt, ad- jutorque invocandus est, ut ne in discrimina ali- qua delabantur, aut aliquid quod facto opus sit prætermittant. Nam Deo propitio, manus admo- vendæ ad res agendas sunt, et quasi instrumenta obedientia, corpora nostra præbenda sunt. Neque enim qui non manet, sed fugit, hostes superabit : neque qui rem non inceplat, fortunatus erit, sed precandum est ut victoriam belli a Deo consequa- mur, ut armis nostris utamur, et in pugna adjuto- rem illum habeamus. 78. Signorum quorumdam et portentorum spe- ctra, milites in timorem conjiciunt : quæ si con- tingant, exquires, et ipse aliquid, quo possis illo- rum mentes in contrariam sententiam vertere, et oratione tua aliquo traduces, ut quibus rebus in animi dimissionem inciderunt, iisdem iterum in alacritatem et spem bonam erigantur. 79. Rumore de victoria injecto, alacrior ad prælium suscipiendum exercitus erit. Si igitur tali rumore alacritatem militibus attuleris, et fortiter ac strenue in bellum ingressus fueris, bonam spem babe propitio Deo victoriam adfuturam. 80. Scipio autem olim Romanis communibus suffragiis, cum decem et octo annorum esset, imperator delectus est. Initio autem magistratus sui jussit omnes lectulos, mensas, varia pocula, et reliqua vasa omnia amandari, præter ollam æream, et subulam ferream, et poculum aliis argenteuin, aliis ligneum. Ut vero nemo lavaret se, aut ullo oleo inungeret, præcepit: et ut omnes obsonium in NOTÆ.

prandio incoctum, quod ad ignem nunquam admo- vebatur, haberent, in coena autem carnes, aut co- clas, aut elizas, et parvo sub tegmine praefectus recubaret. Itaque universum tempus imperii sui transmittens victoriis, et prudentia imperatoria cum primis illustris habebatur. Astrologiam au- tem, et portentorum præsensiones, et auguria, et insomniorum divinationes, reliquasque hujusmodi prænotiones, et judicationes aliaque omnia quæ providentiam solertiamque imperatoriam reprimiere possent, repudiavit, atque abdicavit. Hunc si imi- teris, consimilem gloriam, similia victoriæ tropaea reportabis. 81. Arcus, et sagittæ arma sunt parabilia, et ubi usus requirit magnam afferunt utilitatem. Præci- pimus igitur tibi, ut mandes omnibus tuis, qui in castellis, vicubus, et aliis locis sub imperium tuum subjectis habitant, atque adeo omnibus ut, si fieri possit, unusquisque vir, sin minus unaquæque sal- tem domus arcum habeat, et sagittas quadraginta, illisque se exerceant, tum in locis planis atque asperis, tum condensis. Milites enim in hello illis utantur; alii autem suis locis, si quando contin- gat subita aliqua incursio in illos esse. Nam et in saxis præruptis, et in angustiis locorum, et con- densis in silvis viri slantes, magna danna hosti- bus sagittas jaciendo inferent, neque audebunt ho- stes fortiter illos invadere. Itaque hujusmodi saepe loca tuta, et sine aliqua noxa conservantur, hostibus præ timore sagittarum eo accedere for- midantibus. 82. Ubi Deus tibi pugnanti victoriam dederit, ut hostes tuos profliges, ne permittas, ut milites dis- sipata et disjecta acie, vel arma diripiant, vel ap- paratum hostium populentur, ut ne conversi hostes damnum inferant iis qui insequebantur. Superati enim praelio, ne apparatum quidem proprium reli- nebimus, victores autem tum nostrum, tum hostium arma habebimus. 63. Imperator munera capiens res gravis ac perniciosa civitati est; nam et milites attenuati ex eo pauperiores fiunt, et præfecti omnes tum ma- jores, tum minores, hoc malo latius serpente, minus strenui ad res gerendas redduntur. 84. Speculatores elige firmos, celeres, fideles, dicebant, quod La

- A industring, existimationis sum gloriam pecuniis anteponentes. Nam qui tales fuerint, veritatem ad nos referunt. Qui autem levi animo, timidi, pecu- niæ cupidi sunt, veritatem nobis explicare non possunt. Itaque magnarum offensionum auctores sæpe frunt tum imperatori, tum universo exercitui. 83. Facile milites in expeditionibus, donis, ac spe bona illustriores redduntur; pacis tempore vel timore, vel pona eorum, qui deliquerunt, a nefariis factis reprimuntur. mis coneris. illos opprimere. 86. Scias te, imperator, fame et frequentibus in- cursionibus hostes magis læsurum, quam si arm " 87. Si res tuas firmas, robustas, et perturba- tioni minus obnoxias cognoveris, et hostium spe- culatorem aliquem belli tempore ceperis, ne eum apud te retineas, sed permitte, ut ad suos re- deat, et universas copias tuas, atque apparatum illis ostendat ; ea enim res illorum animos vehe- menter perturbat, Sin imbecilles tuæ fuerint co- pia, hunc ita coerceas, ut tibi hostium secreta concilia enuntiet, et ad extremum, vel illum tru- cidabis, vel aliquo alio ablegabis. 88. Ea quæ geri abs te possunt, et magna sunt, cum provisa, ac circumscripta deliberatione, quid maxime ex usu tuo sit, suscipias ; ubi sus- ceperis, sine ulla dilatione, quæ deliberata sunt conficias. Nam Alexander aliquando rex, quo- modo paucis aunis tot tantasque res administras- set interrogatus, respondisse fertur, Quia nihil, quod hodie faciendum fuit, in proximum diem distulerim. 89. Ubi tibi societate opus est, eam cum exer- citu tuo non miscebis, tumque mimime, si fide ac religione alia sit, quam tu es, sed castra, atque itinera illorum a tuis longe separabis, et consilia, conatusque aciei tuæ ab illis quantum potes occulta, ut ne si ea cognoverint, ubi ini- micitiæ inter vos postea fuerint, ad condigendum tibi habiliores sint. Sed neque, majorem societatem asciscas, quam tuæ ipsius copiae sunt, ut ne, quem- admodum antea diximus, vel tibi insidientur, vel locum abs te expugnatum præripiant. 90. Imperator qui pacem affectat, ad bellum se præparet. Si enim volueris facere, ut hostes abs te aut dimicationis tempus, aut pacem pe- lant, teipsum paratum ad bellum demonstrato ; ita enim timidores redduntur, et pacem ample- clentur. 91. Luxum nunquam amabis, tum autem mi- nime, quando cum exercitu es : communis enim clades ea exercitui et imperatori est. 92. Neque prosperitate rerum elatus sis, ne-

que adversis rebus deprimaris. Neque enim mol- þis, aut fractus exercitui tuo videri debes, sed constans et gravis, et ad omnem fortunam acci- piendam fortis. Nam qui facile latitia gestit, facile etiam dolore contrahitur, et languidine men- tis effeminatæque hoc magnum argumentum est. 93. Quidquid immoderatum est, haud proban- dum est. Itaque neque admodum terribilis sub- jectis tuis, neque nimis facilis sis: utraque enim minus apta imperatori in exercitu sunt. Multas enim timor odium ingenerat, magna facilitas contemptum parit. Moderatio igitur quædam adhi- benda est, ut in utramque partem moderatus sis, neque supplicia nimis crudeliter, atque iracunde inferas, neque rursus omnia soluta, atque impu- nita relinquas, ut ne magna in confusione, ac perturbatione rerum exercitus tous videatur esse. 94. Belli tempore noctu de rebus agendis de- liberabimus, interdiu autem deliberata faciemus. Neque enim idem tempus esse debebit consilii, et actionis suscipienda. 95. Victor terribilis hostibus imperator ceuse- bitur, non qui verbo solum adversus hostes glo- riari poterit, sed qui re ipsa firmare, quod verbis dixit poterit. 96. Si quando parvum babes exercitum, et hostium tuorum copiæ longe plures sunt, mi- norem angustioremque locum capito, et piis tuis idoneum. Itaque fet, ut multitudo ho- C stium inutilis flat, ubi locus multitudinis minus est capax. 97. Inducias, et foedera belli cum hostibus fa- ciens, ne propterea in negligentia aliqua aut so- cordia sia, sed majoribus custodiis castra, aut regionem tuam munias. Si enim foedera vio- lare hostes voluerint, praeter indignationein, iram- que Dei, perfidiam tibi accerserunt, tu vero, undique munitus, et Dei præsidium habes et ß- dem conservas, et honesto in loco apud omnes propterea es. Turpe est enim imperatori dicere, Non putaram. 98. Hoc etiam ad imperatoriam laudem magno- pere pertinet, reputare tecum, et experientia η certa cognoscere, hostium castra quanta sint. Hoc fet, si teipsum exercueris, ut cognoscas quantus unusquisque locus, et qualis sit, quot- que milites, quemadmodum nobis ante descri- ptum est, capere possit. 99. Par est auter), quemadmodum hostium co- pias studeas cognoscere, sic et hostibus minus cognita tuæ sint. Ubi vero multitudinem co- piarum tuarum clam hostes esse cupis, mi- litibus præcipies, a: densati ambulent: addensa- sio enim, et contractio hebetal hostium oculos, et perfecte numerum tuorum comprehendere non sinit. Contra autem, si exiguas copias tuas eli. cere cupis, ut plures videantur, rariores inam bulent et consistant milites, et ampliorem spa-

liosioremque locum, quam multitudo illorum re- quirit, exigant. Utraque enim horum, si idonco tempore locoque fiant, ad decipiendos hostes mλά gnopere valebunt. 100. Si æquales tuæ hostiumque copiæ fuerint, ille melius instruit exercitum imperator sive tu, sive hostis fuerit, qui plurimis ad bellum con- siliis factisque imperatoriis valuerit. 101. Ne patiaris, ut hostes suas copias prius- quam tu instruant, sed contende, ut ante illos tuæ paratæ sint. Si enim prior instruxeris pro arbitratu tuo, jam paratus quidvis suscipias : hostis autem fortasse ne tempus quidem seipsum " armandi, jam nunc tuam metuens incursionem, habebit. 102. Si igitur ita te ad confligendum præparave- ris, hostes tuos tuto ac idonee adurieris, et au- daciam copiis tuis afferes, et timorem hostibus injicies. 103. Maximæ tibi curæ sint milites sauciati, ut serventur. Si enim eos neglexeris, militum animos a prælio abhorrentes et dejectos elli- cies: neque id solum, sed etiam, qui diligen- tia, et cura conservari poterant, negligentia a- mittes. 104. In fugam jam conversis hostibus, præcipo militibus, ut præda abstineant ne, dumn illi dispersi in prada colligenda occupati sint, hostes illis in- sidientur, atque opprimant; sed milites illos in acie instructi tuto insequantur. Qui ad colligendam prædam instructi sunt milites, in prælio sauciatos colligent, et accurabunt, et cadaverum spolia decanis tradant, qui, quemadmodum supra a no- bis præscriptum est, diligenter procurabunt, ut ad supradictum modum æquabiliter tribuantur. 105. Qui saepius consilia conjectat imperator, is ad bellum et apparatum bellicum maxime ido- neus esse videtur. 106. Maximum imperatoris peccatum est, uno prælio omnes copias superandas tradere. Si enim prudenter se adversum hostes instruxerit, ita exer citum apparabit, ut si quæ offensio ei contingat, vel ordinate discedat, vel facile offensionem belli recuperet. 107. Hostes maxime excrucial ordinate, atque æquabiliter acies instructa, quæ sic totum tempus praelii permanet. Caput enim omnium in acie est, et ad salutem firmissimum, ut milites in bello tum aciem, tum intervalla locorum conservent.

108. Solem, et ventum, et pulverein a tergo A tuorum habeas, et ex adverso facici hostium : hoc enim in primis utile est; siquidem hostium oculi vel sole hebetati, vel spiritus pulvere obstructus, vel corpora vento transverberata, facile tibi victo- riam concedent. 109. Temerarium hostem tuum ad temeritatem, e: motus quosdam inanes evoca : sin timidus fue- rit, continuis incursionibus, et nec opinatis illum adoriaris. Imperatori enim hostium natura co- gnoscenda est, et pro ejus ratione consilia facta- 110. Qui ad dicendum instructus imperator est, timidos multorum animnos ad prælium accendit, et calamitatibus acceptis facile suos consolatur, et strenuos viros magis roborat, et multorum bo- norum universo exercitui auctor est. 111. Sobrius sis et vigilans, et omnium milita- cri cupiditate absis; ita enim benevolentiam, et cupiditatem bonam tibi apud omnes comparabis, et cum ab illis diligeris, prompti ad omnes labo- res suscipiendos erunt. 112. Ubi victoriam tibi Deus dederit, et hostis pacein utilem exuptat, ne nimis durus sis, sed concede hoc illi, et pacem cum illo facias. Cogi- tare enim debes ancipitem belli exitum, et quoti- dianam rerum mutationem, atque conversionem. C 113. Hoc autem, quod sæpe commemoravi, in primis memoria teneas, majorem te curam pro- visionemque armorum facere debere, quam alio- rum, quæ ad arma pertinent. Nam commeatus, cæteraque necessaria, vel ex hostium regionibus suppeditari possunt : sine armis autein, aut etiam lis deficientibus, hostes profligare non potes. 114. Clamosus, et vocalis exercitus, atque ad ovanduın idoneus, hostium aciem magnopere pér- turbabil. 115. Si multitudine arcuum hostes freti sunt, humidius caelum observabis, tum enim languidio- D res illorum arcus fent. Quod si tum cum hostibus con£ixeris, minus de illorum sagittis laborabis. 416. Qui suis rebus gestis præ ucet, non qui generis dignitate commendatur, illustris impera- tor est, quemadmodum neque aurea hasta utilis ad bellum, sed ferrea et acuta est. 117. Magna gravitate videberis esse, quando non præsenția solum recte gubernas, sed quæ futura etiam sunt prospicis, illaque idonee administras.

optimum, imperatori autem præcipue, bellicis veru temporibus in primis necessarium est. 119. Neque anceps prælium, et multam habens varietatem libenter inchoa, neque eos, qui te- mere, yet Insidiose potius rebus suis usi sunt, et propter fortunam suam in admiratione sunt, imi- teris, sed quando bellum futurum est, hostes ex- cipias, quam tutissime poteris; insidiis adversuum eos ularis, quemadmodum opportunissimum esse Jndicaveris. Fortuna si semel vicerit, multas ite- rum offensiones accipit. Ars imperatoria autem, quæ consilio artificioque utitur, persæpe vincit, raro, aut nunqam expugnatur. 120. Pecuniæ cupidus si fueris, non solum mi- lites tuos perdes, et perniciem ingentem illis afſe- res, sed hostibus etiam contemptui eris. 121. Circumspecte, magnaque cum industria bellum suscipias. Nam reliquis in rebus, si dam- nuin est, recuperari facile potest: in bello offen - sio semel accepta perpetuo permanet, mortui &.im corrumpuntur. 199. Castrorum loca utrum ne salubria sint et salutaria, an morbida et infesta, diligenter con- siderandum est, et num res necessariæ, cujırs generis sunt, aqua, lignum, fenum, prope sint : si enim eminus fuerint, perdifficilis erit compara- tio, hostibus præsertim imminentibus. Colemnqure aliquem prope adlesse oportet, quem conscensuri sunt, priusquam irruentes hostes eum anticipa- verint. 123. Si hostes immineant, et simulaveris te con- traria eorum, quæ facturus sis facere, non parum tibi ipsi proderis. Nam si videaris interdum vel vallum ducere, vel aliam quampiam munitionem exstruere, et tali conatu tuo ad simile factum suscipiendum hostes impellantur, poteris instru- clus in dissipatos illos atque operi intentos se- cure irruere, vel, si id necesse est, ex locis aspe- ris dificilibusque exercitum educere. 124. Quemadmodum bonum luctatorem, ita 10- num imperatorem par est alia præ se ferre, et aliis modis conari hostes decipere, et iis quæ tempori maxime idonea sunt uti, quibus hostes ipsos su- perare possis. 125. Cum victoria, et offensio iu incerto po- nantur, optimus et prudentissinius imperator ha- bendus est, qui in bello et omnibus hostium ag- gressionibus, ca quæ ad offensionem belli et ad- versos casus spectant, præparat, et quasi ea im- minerent, omnia in promptu habet. Nam si quid adversum contingat, ad illud jam paratus, nedita. Lusque est.

126. Cautus imperator non modo quæ verisimi- Α liter accidere possint, sed etiam, quæ præter opinionem iucidunt, prospicienda, et propulsanda judical. 127. Si quis ex præfectis tuis in rebus majori- bus, et gravioribus sæpius hallucinatus fuerit, illi ne minimarum quidem rerum administrationem tuto committes. 128. Tales deliges præfectos, qui subjectis suis præstantiores sint. Solet enim subditorum vulgus semper se admagistratuum suorum mores accoin- modare : vetus enim verbum ita verum fiet, non cervos leonibus imperare, sed leones cervis. 129. Robustum efficies exercitum, si omne in termissionis belli tempus ad exercitationem, et la- borem militarem assucfacias, nam belli tempore non studium, sed peritiam militarem demonstra- bunt. 130. Dum cubitum is, rerum necessariarum cogi- tatio animum tuum subeat. Neque prius in somnum te tradas, quam repetieris animo quid sit, quod faciendum fuit, et a te tamen prætermissum est, aut quid crastino die agendum sit, et hoc diligenter facias. 131. Contemptui habeberis, si cuivis promittenti fidem habueris, et surdo deterior esse putaberis. Sin expendas, atque exquiras, quæ proponuntur, vilis unusquisque ac plebeius vir tuam pruden- tiam, ac solertiam veritus, nihil ad dolum loqui audebit, sed et animi tui constantiam subjecti tui admirabuntur. 432. Bellica incursiones, quæ judicio suscepla sunt, bonos exitus habere solent. Temerarii ait. tem, et præcipites imperatores, quemadmodum ex- perientia ipsa indicat, magnas sæpe offensiones habent. 133. Si consilia tua clam hostes tuos esse vo- lueris, ne familiaribus quidem multis ea communi- cabis. Ægre enim occultatur, quod multorum ho- minum labiis custodiendum creditur. 154. Uniuscujusque affectum, motumque anini D cognoscas, et ad quid unusquisque maxime ido- neus sit, ut unumquemque ordine instruere possis : horum enim ignoratio confusas atque inæquales facit acies. 135. Imperator bor:us, ac similiter malus, exem plumn subjectis suis rerum gerendarum est. Τe igitur cohortamur ut militibus tuis bonum te exemplum præbeas, tum ad optima te assuefaciens, tum quæ facienda sunt suscipiens, et iis rebus abs- tinens, a quibus milites tui omnes abstinere de- bent.

136. Nobilis res, atque in primis utilis, milita - ris est scientia; nam sine bello facile hostes vin- cit. Hanc igitur omni studio cognoscere oportet. Hujus disciplina multa aggressiones hostium sus- cipiendæ sunt. Ubi vero hæc nihil efficere am- plius potest, tum labore corporis ac dimicatione periclitandum est, et cum hostibus decertandum. 137. Non modo scientia imperatoria, sed etiam actionibus illius, roboreque corporis forere inpe- rator debet. Veteri enim consuetudine, qui impe- ratores futuri fuerant, non modo genus ducebant ab illis gentibus et familiis, quæ strenuitate et rebus in bello gestis clare essent, sed omnia alia, atque adeo nomen ipsum victoriæ omen habe- B bant. • 138. Consilium perutile tibi narrabo, quod olim legeram. Si quando cum hostibus tibi res fuerit longe numero pluribus, neque cum illis propter multitudinem contendere audeas, sed secure disce- dere vis, observa si fluvius aliquis vicinus sit, hunc tu alio transfereus in hostes derivabis, per eum campum ubi conflictatio futura est, atque adeo bellum omne irritum facies. 139. Facile reprimet hostium consilium impera- tor, et si ipse tum terra, tum mari habeat suo in- perio obedientes quosdam : et hostes, qui in conti- nente habitant insulas quasdam, aut maritima quædam loca oppugnare se velle dicant. Si enin percrebescat te velle illos in continente terra op- pugnare, perterrefacies eos, et reprimes a navali classe instituenda. 140. Pium admodum, religiosumque est, com- munibus in negotiis privatarum inimicitiarum re- cordationem deponere, neque propter privatam aliquam malevolentiam, rem communem impedire. Sed in republica procuranda, omnia hujusmodi abjicienda sunt, tum quod ad personas, tum quod ad res pertinet, et solum id quod utile est intuen- dum, atque id agendum est : hoc enim sape ne glectum, permagnas offensiones attulit. 141. Ubi opus fuerit, si artificio ularis, magnum adjumentum ex eo habebis. Si enim solertia aliqua. quæ futura sunt provideris, maxime aulem ex siderum ortu, hæcque prædixeris bonum omen vo- bis portendere, in rebus vestris agendis niagno. pere milites animabuntur, quasi de coelo bonum aliquod illis portenderetur, quod illi approbantes, animosiores adversum hostes ferocioresque erunt, 142. Pedites tuos armatos, et adversum hostium equitatum in plano campestrique loco structos, ne permittas, quanquam magnas perturbationes sus- tineant, aciem deserentes fugere : quandiu enim permanent, aliqua victoria spes est, ubi aufugerint

nullus salutis locus reliquus est, dissipatis jam pe- A dilibus, et equitibus insequentibus. 143. Quemadmodum vita jucunda expetenda est, sic bellica pericula libenter a militibus suscipienda sunt: ea enim tranquillam suavemque vitam afe- runt. Tum enim felices belli exitus sperantur, quando patientes ac tolerantes laborum sunt: hæc enim nobis jucundam vitam pacemque suppeditant. 144. Minore cum labore castra, locaque hostium incursionibus terra populaberis, si milites tuos indigenis illorum locorum similes, ut sint appara- veris. Mari auten, si navale prælium faciens, vel naves hostium compares, vel alias naves iis per- similes facias, et in iis milites tuos imponas, et ad terram hostium cum illis navigaveris. Ita fiet, ut ad eas quasi ad sociales naves hostes accedant, et facilius capiantur. 445. Materiam tibi nune, et quasi silvam præce- plorum ostendam, quibus accurate omnia circa le gerantur. Accurata erit nocturna custodia, et excu- biæ, que fossatum defendunt, si dixeris, velle te certis et diversis temporibus faces accendere in excelso quodain et constituto loco, ut custodes ad unamquamque facem tuam,contra suas faces sus- tollant et demonstrent : ita enim fet, ut tempus quo facem ostensurus es ignorantes, et assidue exspectantes, vigilent et diligenter excubias suas observent. Sin quidam tradent, statim deprchen- dentur. 146. Desperatorum hominum pugnas devitare, prudentis imperatoris cst. Desperatio enim neces- sitate quadam impellente, audacissimos fortissi- mosque milites facit. Desperatio autem est, quando quis salutis locum nullum inveniens, in hostem ruit, et vel vincere cogitat, vel mori. Si castra pu- sueris contra hostes, et ventus illorum castra ver - sus spiral, incendenda segetes agrorum sunt, ut Mamma ad illos perlata, in fugam conjiciantur. 147. Quando in regionem hostium incursionem facturus sis, circa lumen insidias diversas diversis in locis collocato : ita cnim diversis locis in illos irruens vehementius conturbabis, et dispersos eos facilius capies. Hoc præterea tibi præcipiendum est, ut hujusmodi nec opinatis incursionibus tribulos ferreos noctu circum. conjicies, et pedites tui li- gneos saccos vice corii calceorum habeant. Ita fiet ut, si qui ex hostibus pedites, aut equites, rejicere tribulos voluerint, facile prohibeantur, et pedites tui officium suum faciant. 148. Pretiosa res est temperantia tum impera- tori, tum exercitui, stuprum contra perniciosum NOTEÆ.

A et fcdum, captivarum potissimum. Hujus rei testimonium dat Phinees factum, quod in Madia- nitidem et Zambre suscepit: unius enim feminæ captiva constupratio victorem exercitum pene delevisset, nisi stelisset Phinees, et utrumqne pec- catorem transfodisset, et illorum morte Deum pla- casset. Itaque cessavit plaga, et habitum est ei ad justitiam. 149. Alacritatem ad pugnam militibus attuleris, si ipso belli die mane consurgens, insomnium quod- damn divinitus tibi immissum esse dicas, quod te ad invadendos hostes incitet, et auxilium quoddam ad pugnandum tibi monstret. 150. Pecunia sæpe, sine prælio, victoriam de hostibus reportabis. Ubi alii hostes illis immineant, eos pecunia tua adduces, ut bellum illis inferant, vel enim se mutuo vastabunt, vel altera pars supe- riores habebit, prælio cum altera dimicans, et multos tamen ex suis amittet. Utrisque igitur sic immiuatis, tu omnium malorum vacuus, illis for- tior robustiorque eris. 151. Si qui aciem tuam tempore prælii perrum- pere volunt, transitum illis liberum dato, et ubi transierint, a tergo quasi fugitivos adoriaris, et facile capies eos. 152. Ut nullus timor exercitum tuum pervadal per eos qui aciem deserunt, celeriter illos ex acie tua amoreas, atque ad alios usus transferas. 153. Robur imperatoris manus in prælio conse- rentis nihil aut parum adjuvat, nisi ubi exercitum relanguescentem excitare iterum, et societate peri- culorum auimare studet. Sin in prælio cadut, magna incommoda universo exercitui afferuntur. Consilia autem, et facta imperatoria, si opportune adhibeantur, maxima præsidia universo exercitui apportant. 154. Magnum numerum et multitudinem militum præ te feres, quando tibi hoc commodum videbitur, jumentis, asinis, et bobus vehantur quidam equi- tes, nam hoc in loco perutile est. 155. Vehementer admodum hostium aciem per- turbabis, si copias tuas primo pedetentim cum ordi- nis quadam conservatione progredi facias, ubi vero intra sagittæ factum fueris cum cursu, et cele- ritate ad illos contendas. Ita fiet, ut ab hostium telis, et sagittis non lædaris, et secure irruptione facta cum hostibus confligas. 156. Prudentis hoc est imperatoris, si quando, quod sæpe fet, tonitru magnum flat, et copiæ ad ejus auditum expavescant, quasi malum omen sit, contra afferre hostium causa hoc fieri, quos Deus NOTÆ.

alonilos faciens, nos jubet bono animo in illos impetum facere. 157. Hostes in contemptum adduces, si popula- res illorum qui in ditione tua sunt, cum in gym- nasiis luctantur, inferiores, tuos autem strenuiores effeceris. 158. Ubi occultare a cateris volueris eos qui ex tuis in prælio interfecti sunt, quamvis hoc post belli exitum fiat, ne permittas contubernia simul cibum capere, sed sparsim et fortuito, quemadmodum casus tulerit ; itaque non in timorem aliquem ca- dent, sed animo strenuo fortique erunt. 459. Hostium imperator quasi caput vipera est in exercitu tuo. Omnem igitur diligentiam adhibe- bis, vel multitudine armatorum in illum solum omni impetu ruente, vel felis omnium in eum quasi in scopum jactis, aut alio quopiam conatu, molitio- neque tua cadal, et e medio tollatur. Nam si caput viperæ semel comminuatur, reliquum corpus inane alque inutile est. 160. Belli tempore familiares, amicos, cognatos, prope inter se collocabis: amor enim mutuus illos ad pericula subeunda animat, et ad res bene ge- rendas incitat. 161. Suspicionem sui mutuo in hostium aciem injicies, si nobilissimorum et præstantissimorum virorum agros incolumes esse permittas, cæteris Anitimis locis populatis. 162. Exercitus tibi idoneus, justusque sit; qui autem ibi ad bellum idonei non sunt, illi ad servi- tutem, et multitudinem augendam, ubi usus fueris, asciscendi sunt, vel jam imminuto exercitu ad integrum numerum explendum recipiendi sunt, nt ad oppugnandos hostes valeant. Vetus enin ver- bum est, ubi leonina pellis non sufcit, assuenda vulpina est. 163. Si contingat tibi, ubi jam in hostium re- cera quodcunque volueris exarato, deinde cera, quod scripsisti tegito, et in cera quidvis fortuitum scribito, in quo nulla suspicio esse possit: ita tesserani tuam occulte, quo velis, witles. 164. Consilium quis proditionis instituens, ubi cognosci rem intelligit, et se manifesto teneri, consilia hostjum suis indicat, et quemadmodum vitanda sunt consulit; hostes contra hujus insidias ostendunt, facta autem insidiis contraria demon- strant, cui credes magis ? Illi certe, qui proditor fuit, et indicavit, potius quam sermoni hostium ; hic enim quamvis proditor sit, popularis tamen est, et ejusdem nationis, et pecuniis corruptis fuit, quas vel omnino non accepit, vel ubi acceperit

- A iterum rejecit ; illi autem natura inimici, et omniuo alieni ab illis sunt. 165. Timiditas militum ex pallore, et tarditate cognoscitur. Tales igitur occulte ab exercitu se para, et aliquo amanda, ut illinc reportent, quæ oblivione relicta sunt; hoc ubi feceris, reliquos milites cohortaberis, ut jam ignavis mancipiis illis aliquo ablegatis illi strenue se gerant, et præula digna strenuitatis suæ reportent. 166. Timiditatis militum tuorum argumenta alia tibi monstrabo. Universo exercitu tuo unum in locum coacto, si tuba personueris quasi hostes immineant, in media hac turba timidi statim fugient, strenui se in acie instruent. 167. Si cum imperitis ad pugnam hostibus tibi dimicatio est, ipse milites habens exercitus, ne statim subito illos adoriaris, sed observandum tein- pus ad confligendum est, atque defatigandi hostes sunt, qui parum ad labores assuefacti erant. Sin exercitati hostes fuerint, tui autem milites belli imperiti, subito et sine deliberatione confligendum cum hostibus est: impetus enim illorum ad pu- gnandum strenuos eos reddel. 168. Opinio quadam tuæ in aliquo loco permane sionis hostibus aferetur, si discessurus decipias hostes quasi maneres. Arbores cædes, vel si ibi arbores non sunt, alia quædam ligna collocabis, illisque scula quasi armatis viris aptabis, vel si tanta forte necessitas, alia splendida arma. Ita fiet, ut virorum tuorum salutem antiquiorem armis habens, temporibus necessariis sic evadere possis. 169. Omnem rem quam susceperis, non sine justa causa incipere oportet : sed belli causam ju- stam semper esse oportet, neque justam solum, sed etiam prudenter susceptam. Tum enim propi- tius Deus magno præsidio in bello erit, et homines alacriores erunt, qui justam causam defendunt, cum sciant se injuriæ auctores non esse, sed in- jurios homines ulcisci, 170. Si juste bellum inceplaveris, exercitum tuum accurate instrues, et copias tuas quam tu- lissime poteris educes, et aliquid de victoria me- lius sperare poteris : quemadmodum gubernator a portu solvens omnia quæ facto opus sunt cum præstat, universum navigationis suæ exitum Deo commendat. 171. Hanc legem tibi ipsum præscribas, ut in finem motus tui bellici intuearis, atque adeo bellum inches. Turpe enim et indecorum est bellum ini- Cu. S.

tio movere, deinde rursum domum exercitum re A infecta statim reducere: unusquisque enim temeri- tatem tuam irridebit, hostes autem inconsideratam simplicitatem tuain contemnent, non quasi nolles, ; sed quasi non posses cum decoro et prudentia res tuas tractare. 172. Quando copias tuas ad bellum educturus es, oportet liberas et solulas a peccato esse, el pia justaque mente Deum colere, atque adeo ad bellum procedere. 173. Cum omni aciei apparatu, ordine, bellica scientia, iter faciat exercitus tuus, quanquam non- dum cum hostibus conflicturus, sed solum iter ingressurus, et multorum dierum viam confectu- rus es, sive in tua, sive iu hostili terra fueris : ita enim assuefiet exercitus in acie manere, et lo- cum suum conservare, et præfectos suos sequi, et ad omnes nec opinatas incursiones hostium para- tus esse. 174. Tutius iter faciet exercitus tuus, si paucis quibusdaın præmissis viæ explorentur, aut per eos, quos Romani mensuratores et anticensores vocant, indagentur. 175. Si exercitum tuum ad laborem assuefacias, paratos et obedientes eos tibi semper habebis, et aciém servantes, et corpore robustos. Otium enim languida et inarma facit corpora, timidas eleni- natasque mentes reddit: exercitatio autem et la- bores, corpora strenua ac robusta, mentes viriles atque alacres facit. Ante tempus igitur omnia ad res agendas idonea præparentur, ut necessariis temporibus omnia in promptu sint. 176. Audaces sæpe milites periisse novimus, quia præfectis suis minus obedientes fuerint. Quare si qui milites siue tuo aut praefectorum suorum im- perio vel ad prædandum exeunt, vel ad aciem suam. in qua sunt transgredi audent, dagris coer- cladis auctores esse vellent. 177. Prudens is imperator est qui omnia con- silia factaque imperatoria quæ hostes moliuntur, declinat. Hæc cognoscet ex iis quæ ipse adver- D sus hostes facere cogitat, hac provideat diligen- ter, ne ab hostibus patiatur. Experientiæ enim singulorum adversus alios intentatæ, aliorum hominum ingenia ad contraria illis excogitanda incitant. 178.Si quid clam hostes facere volueris, vel castra movere, vel aliquid aliud genere, nulli hoc consi- lium nisi uni alicui ex præfectis credas : talibus enim temporibus permulti sunt, qui remunerandi cupiditate consilia tua hostibus prodituri sant.

179. Nullum mihi insomnium videtur esse fir- mum persuadendi tamen milites sunt, ut tuis credant insomniis, quæ aliquam victoriæ spem aut opinionem afferre possunt : videbuntur enim quasi oracula a Deo immissa militum animos in hostes impellere, et fortitudinem corporis alacritate rerumn gerendarum exacuere. 180. Hostium conatus inscite persequi, lubri cum valde et periculosum est: sæpe enim hostes dedita opera multa conantur, vel ut insidiis, vel ut reversionibus, in tuos confusos dissipatosque irruant, et vehementer adinodum te lædant. Ubi igitur fugientes hostes insequeris, ne dissolvas aciei donec perfecte cognoveris hostes de salute sua penitus desperare. 181. Militum animos demissos et in timorem prolapsos prudens imperator suo aspectu bila- rabit, et vultu lato, verbis etiam suavibus illorum animos leniet, ut militum animi ad imperatoris audaciam excitet. 182. Una aciei bellicae forma non est, sed multae et diversæ, pro varietate armorum, militum, hơ- stium, locorum, temporum. Horum differentias ex ipsis rebus optime cognosces. Non enim quemad- modum volueris, sed quemadmodum necessitas postulaverit, aciem instrues atque armabis, tum ante, tum retro, tum ad latus; et quemadmodum usus tulerit, sic omnia vel constitues vel com- mutabis. 183. Ubi pedestrem aciem instruxeris, vel gra- vium, qui sculati sunt, vel leviuni, cujus generis sagittarii et funditores sunt, et hostes, qui ex adverso pugnant, vel fundis vel arcubus tela con- jiciunt, vel scutis majoribus quadratis et oblongis, qui thyrei sunt, aut minoribus seipsos et capita legant et quasi incrustent, ita del ut nihil mali accipiant quotcunque in illos tela conjiciuntur. 184. Exercitu hostium lunato, id est, ad semi- circuli speciem instructo (nam hæc forma tuta et firma videtur esse, et hostes hinc atque illinc cor- nua extendens in mediam aciei quasi C litteræ cavitatem excipiens circumcludit, et milites ve hementius ac robustius ad pugnandum cum illis incitat) si adversus eum copias tuas apparaveris, in tres partes adversum duo cornua hostium col- locabis mediam partem non adversum cavitatem NOTÆ.

hostium instrues, sed ad subsidium duarum par- tium pugnantium constitues. Itaque vel illorum lunatus exercitus irritus erit, vel hostis cogetur aciei formam commutare. Sin tu discessum et ſugam mediæ partis simulaveris, et hostes ad te insequendum provocaveris, non modo acies illorum dissolvetur, sed etiam confuse tuam insequetur. Itaque instructus exercitus tuus reversione quadam subita et conferta illos adoriens, insequentes te in fugam conjiciet. 185. Insidiæ omnes vehementiores habent im- petus quam exteræ incursiones: eæ tamen quæ a tergo fiunt, longe vehementissimæ. Nam hujus- modi insidias aliquando si comparaveris, longe meliores efficacioresque videbis esse iis quæ a. latere funt. 186. Mandata, præcepta, tesseræ, ac alia hujus generis, per præfectos tuos, et non per te tra- denda militibus sunt. Per te enim hoc velle facere, imperiti hominis atque admodum insciti esset : nam et tempus multum in præcipiendo consume- tur, et magnus tumultus erit militum se mutuo interrogantium, et fortassis in commemorandis ilis alius interdum aliquid adjiciet, alius de- trabet. 187. Boni imperatoris et admiratione digni est, posse potius celeriter aliqua necessitate premente quid maxime opus facto sit deliberare, quam ante necessitatem contingentem de ea deliberare. Neque enim deliberare ante potest quis de omnibus, quæ belli imminens casus afferre solet. 188. Quando in acie, sole contra lucente, cum hostibus conflicturus es priusquam prælium com- mittatur jube milites sursum arma, nudos gla- dios, ferrea scula et illustria, et hastarum cuspides tollere: hæc enim si admodumi fulgeant, in aliquam perturbationem hostes conjiciunt. Quando vero jam manus conserturus es, magno cum clamore vocis, el armorum contra hostes contendant, itaque prae- lium cum bostibus ineant. 189. Multitudine equitum hostibus si inferior fueris, aspera loca, et angusta, et montosa elige, per jus loca hostium equi copias vestras persequi nequeant : hoc enim in adversos casus intuendo considerare diligenter oportebit, quod prudentis Imperatoris maxime proprium est. 190. Magis utile putes esse, ut acies in prælio stet et periclitetur, quam ut fugiat et exagitetur. Nam dum stat, victoria potius speranda est; dum G

- A terga vertit, ne spes quidem ulla reliqua esse potest. 191. Deo tibi victoriam largiente, hostium spoliis, sive equi sive arma sint, aut alia ejus generis, milites munerandi sunt, et conviviis epulisque accipiendi iique, qui strenue se gesserunt, pro dignitate sua provehendi, et donis colonestandi sunt : timidi autem et ignavi et aciem deserentes, vel gravi pœna coercendi, vel summa cum igno- minia repellendi. Atque adeo fractos animo atque debilitatos eriges et excitabis, fortes autem et strenuos ad subeunda pericula animabis. 192. Quando de hostibus tropaeum collocas, ex legibus nostris spolia ad hunc modum distribues. Quintam partem pro communi ærario separabis: reliquæ quatuor partes iuter præfectos et subjectos, quoniam æquales labores in bello ceperunt, es æquo dividantur. Quod si quidam ex præfectis aut præstitibus, aut alius quis es militibus strenue præter cæteros se gesserit in prælio, tum ex hac parte, quæ communi ærario tribuitur, secure illi aliquod munus defer, quod justum tibi æquumque videbitur. Similem etiam qui ad impedimenta cu stodienda separati sunt portionem habeant, ac illi qui in reliqua militia fuerunt. 193. Exercitus ex equitatu et peditatu mistus corpori similis est, qui manuum vice habet leves, id est, sagittarios, jaculatores, et funditores. Pe- dum instar, equites. Capitis autem, te, qui pre- cipuus ex omnibus es. Reliquorum membrorum instar, graves, id est, sculatos, qui integram ar- naturan gestant. Itaque tu, quasi caput, magnam curam habere debes, tum tui ipsius, tum totius etiam corporis illique similiter tum tui, tum sui ipsorum quoque curam gerant. 194. Utile autem hoc in primis bello est, si exercitum magnum certis de causis minorem vi- deri cupis, ut contubernia inter se jungas, et in unam camardam, quain vocant, duo contubernia conferas, et arma prope inter se poui jubeas. Quando parvum habes exercitum, unum conti- bernium in duo divides, aut etiam plura, si ita usus ferat, atque adeo major numerus esse vi- deberis, ut ne propter pauciiatem contemptui hom stibus sis. Celeriter autem ab uno loco in alium castra movebis, ut hostium vim ita cognoscens cum illis prælio dimices. 195. Fictis et simulatis irruptionibus milites as- suefacti, facilius et strenuius veras susthebunt; ut præsidii parte altera contra alteram dedita a nobis opera constituta, aut proditione, insidiis, clamoribus, strepitu, transfugis, incursionibus, et aliis hujusmodi simulatis et Ectis exercitati, a veris ccrtaminibus, si quando incidant, non abhorre bunt

196. Navalis classis boc memorabile consilium 4 patari debet. Quando ad loca arenosa et minime portuosa classem tuam navalis prælii tempore applicaturus es, saccos nullos arena complebis, et funibus eos quat satis esse videbuntur ex una- quaque triremi propendere faciens, quasi ferrea anchoræ essent, et ubi hunc quasi portum tibi confeceris, ex eo loco noctu progressus, consti- tutam incursionem facere poteris. 197. Loca sicca atque arida transiturus, aquam quantam poles tecum perfer; noctuque a vespera ad mane iter facito, diem autem totum somno requietique dato : ita fiet, ut minus jumenta si- tiant, et satis idonea tibi aquæ copia sit. 198. Anspiciis exercitus olim cæterisque nujus- modi divinationibus animum et fidem adhibebat : sternutante autem quodam, milites statim demisso animo erant, quasi malo omine quodam objecto; quod imperator animadvertens: Minime mirum, inquit, est, și ex tot circumstantibus unus sterni- tet. Hoc dictum cum risu omnes exceperunt. Risus autem victoria signum est. Itaque prudens impe- rator hoc omen convertens, militum animos ma- gnopere excitavit. 199. Vide quo die anni aut mensis victoriam ali- quam reportasti, et eodem die iterum, si ita usus ferat, bellum suscipius, ut alacriores milites sint, et meliore cum spe prælium ineant, et putent Deo propitio hostes eodem die se in fugam iterum ver- suros. Et de loco in quo quis vicit, similiter sta- tuendum est. 200. Nihil te quon nunc dico perturbet. Verus et strenuus imperator cognoscitur, quando non quod in rem suam est quærit, sed quod ex usu pu- blica militum est illud spectat: nam cum salute publica suam quoque salutem procurat. Ubi enim pastor gregi suo diligenter prospicit, is compendium ex co habet : sin gregem negligit, non modo verus pastor non habebitur, sed grege neglecto damnum sibi ipse accersit. 201. Si hostibus classis fuerit, tu cum copiis D tuis instructus lunatam classem appares, et paulum lum retrocedere in medio videaris: id enim non omnino ad fugiendum, sed post fugam ad pugnam dum potius valet; et parataş habebis naves, ut rursumn proratim, si id necessitas postulet, illos in- vadas. Neque enim audebunt in cavitatein loci in- gredi, nimirum id timentes ne circumcludantur ab bostibus. 202. Victoria libi Deo concessa, ne statim tur- bulente et confuse illos insequaris, sed inter inse- quendum ne conversi te rursus adoriantur provide- bis. Nam effusa et intemperans insectatio, opportunos ad offensionein facit eos qui inșequuntur.

- 我 203. Circumspecte loca angusta transibis. Quod si ab hostibus discesseris, robustos ac strenuos mi- lites a tergo in extremo agmine, quam oùpaylav vo- cant, collocabis, ut incursantes hostes possint re- pellere : et nemo in anteriorem partem fugiat, ubi tu instructus eris. Itaque utrinque exercitos (irmus 204. Ut robur exercitui inseras præcipe, ut si hostes cum clamore contra tuos veniant, tui statim cum silentio el taciturnitate præcedant : sin illi și lentes ac taciti ambulaverint, tuin clamore ac stri- dore armorum tui illos invadant. 205. Ubi armatura eges, iis divitibus, non qui in prælio sunt, sed qui a pretio absunt, præcipe : ut si nelint ad arma venire, virum pro se equamque mittant : ita quidem fiet ut pauperes strenui ar- mentur, divites ignavi ex æquo ac cæteri qui in bello sunt, bello inserviant. 206. Mistum ex peditibus et equitibus si exerci- tum habeas, leves equis persæpe vehi jubebis, ut opportunis in locis agiles atque expediti de equis desilientes, excelsa altaque loca anticipent, et fun- dis, sagittis, reliquisque armis utantur, ut ad omnem hostium occursum parati sint. 207. Si quis, qui strenue se in exercitu gessit, aliquit abs te contendat, vel de salute sua vel co- gnati, ne difficilis in pernegando sis, sed pro rebus illius gestis, hoc illi de salute amici aut sua con- dones : nam et pium factum hoc erit, et alios talis remunerationis spe ad res bene gerendas exci- Labis. 208. Boni præfecti indicium et magna virtutis si gnificatio est, si subjecti milites voluntario animo illi obtemperent, et si labores sponte sua subierint, et in illis duraverint. Nam qui necessitate et vi sub- jiciuntur, qui indigne se ac contra quam praefectum par est gerunt, illi insidiatores, non amici, perfuge, non periclitantes existimari debent. 209. Imperatori bono nulla studia ita laudanda nc provehenda sunt, ac agricultura et militia : al- tera quæ rempublicam et milites alit, altera quæ " rempublicam defendit, et agricolas laborantes con- servat. llaque taul magis hæ cateris sunt artibus proponenda, quanto illa interdum supervacane esse cernuntur : bæ semper salutares sunt et neces- 210. Ut suscipiendus et bonoratus ab omnibus habeare, conumunem utilitatem rei privatæ, quem- admodum supra præcepimus, antepone. Bonus enim imperator est, non qui bene suam ipsius vitam de- git, sed qui subjectis suis auctor salutis est. Impe- rator enim non ideo a nobis deligitur ut sibi soti

Provideat, sed ut cæteri qui sub imperio ejus sunt, & melius vitam traducant. Nam ideo ad militiam eunt omnes ut sibi melius sit : et imperatoribus ideo obediunt ut ad salutem viam illis muniat. 211. Exercitus universi labes est, immodestiæ et Juxui deditus imperator. Modestia enim et ordinis cum temperantia conservatio, militibus in primis utilis est. Nihil enim ad vitæ cultum in bello aliud afferendum est, quam quod necessarium est: luxum autem neque bellum neque pax sobria admittit. Quid enim causa est cur non turpissimum sit vi- rym ex equo caupomari? Omne enim robur illius corrumpitur, et damnum non mediocre infertur. Itaque præfectos omnino industrios viros esse opor- tet, justeque imperantes, et in re militari potissi- mum. Subitum enim tempus et subitæ res in bello gestæ esse solent : idque præcipue in navali præ· lio cernitur, quia navibus tota dimicatio transi- genda est. 212. Si bellum tibi cum exercitu futurum est e multis regionibus collecto, ne præstoleris donec in unum locum congregentur, sed dispersi adhuc abs te vel sua in regione, vel aliis in locis antequam si- mul cogantur, adoriendi sunt. Nuncque adeo cum ex Ægypto, Syria, Cilicia, Barbari adversus Roma- mas copias se instruant, navali classe ac navarchis Cyprus occupanda, et priusquam barbarica classis in unum coeat, satis justa et commoda classe nostra G ea dispersa adhuc invadenda est: vel priusquam e regione sua exeant, classis illorum si fieri potest in- cendenda est. 213. Exercitus tui universi corporis quasi medi- cum te arbitror esse : itaque quasi causæ morbo- rum ab exercitu per te abigendæ sunt, otium, luxus, sumptus, intemperantia, divinationes, auspicia, au- guria, insomnia, quæ omnia abs te vera pietatis cultore contemnenda sunt, nisi ad victoriæ simula- tionem interdum illis abutaris. Neque enim par est ut ad victoria salutis spem ejusmodi signa impera- tores quærant, sed cautione provisioneque sua ad omnes res suscipiendas quaulum possunt utantur. Sed et lucri cupiditas ejicienda quantum potest ex exercitu est : multa enim per hanc cupiditatem de- trimenta in militiam importari tum ex antiquis tum ex recentioribus scriptoribus cognovimus. Divina- tionilus autem et insomniis quidam freti decepti sunt, et salutem suam misere prodiderunt. 214. Liberos tuos et nobilium virorum militum- que filios tecum in expeditione habeas: hoc enim illos longe prudentiores reddet, si cognitionem si-

- A mul et experientiam rei militaris atque imperato- riæ habeant. Ludus enim necessarius, disciplinæ necessariæ bellum est. Itaque florentes jam ætate amicorum familiariumque tuorum liberos quasi ge- nerosos catulos tecum in expeditione habeas, ut discant tolerare laborem, audaciores esse, cadavera mortuorum tangere, plagas videre, et clamores bcl- licos perferre, et in initio prælii bellico tumultui in- teresse, ut ad omnia negotia bellica ab ineunte ætate assuefacti strenui esse debent. 215. Fortem ac prudentem imperatorem te indi- cabunt, opportuna audacia, et bonum consilium, et amicorum alacris laborum susceptio, et in perica- lis obeundis confidentia, et in rebus gerendis frmi- tas animi atque constantia. Hæc enim strenui ducis ac nobilis sunt, ut et ipse opportuno tempore quod optimum factu sit facias, et consilii tui benevolen- tiæque adjutores, et omnibus in rebus voluntarios defensores babeas. 216. Quoniam venator bonus lupos et vulpes aro tificio venatur, sic et tu hostium speculatores so- . lertia capies. Si enim extra vallum tuum custodias locaveris, deinde jusseris ut unumquemque ignotuin teneant, et interrogent, neque dimittant priusquam præfecti nomen et contubernii, unde sit, et tesse ram ejus contubernii commemoraverit, et eos qui baec facere nequiverint, exploraveris quinam siut, facile speculatores illorum invenies. 217. Imperator qui eloquentiam cum prudentia conjunxerit, quid in exercitu præstare non potest? Majora enim sape diserta cohortatione efficiel, quam viribus suis et plus verbis quam robore milites ad strenuitatein incitabit, idque maxime si persuadeat cum hostibus sibi rem esse, qui ex carne et san- guine, quemadmodum cæteri homines, constituti sint, quique omnia humana facile pati possunt. 218. Utile tibi cumprimis erit, imperator, ubi manus conserunt cum hostibus milites tui, præter- grediendo milites iis verbis appellare : Seniel tan tum conflige cum bostibus, et vincenus; atque item similiter semel : Iterum cum hoste conflige, et vin- cemus. Tertio autem obequitando hoc faciat. Itaque magnum momentum ad victoriam afferes, si alacri- ter et assidue hos tres impetus milites faciant, et hostes animose invadant. Hoc abs te faciendum est quando primum belli ingressum Deo propitio bene vides procedere. 219. Ut vero propter multarum rerum memoriam ab hostibus in admiratione habearis, et 1 ropterca ab illis timearis, si ad te legati missi fuerint, inter- rogabis eos nunquid ante legatione usi fuerint, et quibus de causis, quibus cum hominibus, quo loco, quo tempore. Legatione item proposita providen- dum animo est, num quæ similis fuerit, vel apud le, NOTE.

vel aliam quamvis nationem, ut interrogationibus et sermone tuo videaris multarum rerum memor et peritus esse. 220. Ad quæ loca vel civitates classem emissu- rus es nemini indicare oportet, sed occultandæ animo civitates sunt, ut nemo de classis itinere quidquam praesentiat. Mandatum autem quoddam litteris conscribes, quod ubi scriptum fuerit obsi- gnabis, et navarcho trades, præcipiesque illi ut ubi mare ingressus fuerit, sigillum aperiat, et cogno- scat quo iturus sit. Ita clam hostes quo volueris pervenies. et 221. Leges militares atque imperatoriæ si custo- diántur, victores duces honoratos et memorabiles faciunt, et regibus latitiam oblectationemque adfe runt, et ad deditionem pacemque bostes cogunt, ab omnibus perturbationibus subjectos nostros libe- rant, imo vero multorum bonorum atque salutarium causæ sunt, et Dei erga illos benevolentiam augent, et ad laudandum Deum omnes homines pios impel- lunt. Has igitur leges quasi maximas, omnium bo- norum secundum Deum conservatrices, et commu- nis salutis prospicientissimas, omni diligentia atque observantia coles, et ante omnia divinas leges, ve- raque illius præcepta quibus pietas continetur, summo studio et perpetuo sequaris : ita enim opti- mum imperium fiet, et Deo universitatis Regi Do- minoque nostro Jesu Christo, et nobis qui per illum reguamus, complacitus eris. Argumentum libri in Epilogo. 1. Ut igitur omnia quam brevissimne a nobis uni- verso hoc libro conclusa, summatim repetamus, hoc in primis dignitati tuæ præcipimus, ut qua de causa imperatores, quantum potes efficias, ut om- nes qui sub imperio tuo sunt, vitam quam maxime tranquillain et securam degant. 2. Ac primum quidquid dicturus facturusve es, a Deo principium habeat, nihilque sine illius com- memoratione ac deprecatione agatur. 3. Cur enim non principium omnium rerum agen- darum a Deo capiendum sit, cum Deus pater noster factor et inspector dictorum factorumque omnium, judex cogitationum omniuin notionumque cordis, D nullaque creatura abdita coram eo sit, sed omnia nudata et explicata ante oculos ejus sint, quemad- modum diviuissimus Paulus loquitur? Itaque præ- ter sententiam ejus nihil a nobis agendum est. 4. Cognatio enim quærlam a vobis cum illo est, talisque affectus qualis erga patrem esse debet : nam illius muuere in lucem aspectumque venimus, pro illo et vivere et mori debemus, benignitate il- lius alimur, in ipso vivimus, movemur et sumus; tantum illi obedimus, quantum subjecti præfecto, servi domino, magistratus regi; omnes illius su-

omnia subjecta sunt, tum animata, tum inanima, nos vero illum colimus ; universa bestiarum natura a nobis gubernatur, nos vero ab illo pascimur prin- cipe pastorum, qui nostra causa nostram naturam induit. A mus, qui omnium habet imperium : nobis per illum 5. Nemo autem qui mente depravata perditaque non est, Deum esse negare potest. Omnia enim Dei plena sunt, qui ea quæ non sunt eduxit ut essent, qui omnia complet, omnia agit, omnia providet, et sdministrat. 6. Opera manuum ejus quæ ab illo facta sunt, cœlum et quæ cœlo continentur, terra el quæ terra B continentur, mare et quæ mari continentur, veri- tatem Factoris indicant, et cerța testimonia danţ divinæ erga nos benevolentiæ et providentiæ, 7. Ipse reges designat, dicit enim : Per me re ges regnant”. limperatores ab eo eliguntur, qui omnis potestatis atque imperii auctor est. Itaque nemo imperium aut magistratum in se recipiat, priusquam prece et supplicatione seipsum quasi Deo consecraverit, et illius providentiae voluntatem suam subjecerit. 8. Quæ igitur ad Del cultum pertinent, in pri- mis observanda et constituenda sunt, ut qui spiri tus est, in spiritu et veritate ab omnibus colatur ; et quæ fidei vitæque præcepta reliquit, ea precibus impetremus ut faciamus, quæ divinis Litteris impe- ral ut agamus, et Ode in illum, amore ac dilectione omnium in Christo Jesu renatorum, ad Christum perfectionem legis aspiremus, ut per illum in quo omnia Deo complacita sunt, nos quoque Deo placea mus, et justitiam erga omnes, etiam inimicos, æquitatemque teneamus. - 9. Religione in Deum uon modo cognita, verurn etiam culta, et honoribus regi secundum Deum de latis, qui gladium a Deo sibi commendatum non temere gestat. 10. Et profanorum vel tyrannicorum nemo ma- aus eis inferat; aut aliter audeat neque tu ipse, neque alius quisquam eorum, qui sub tua potestate sunt, qualicunque præfectura ei credita fuerit, sive militaris, sive bellica ; sed sint ipsi, ut Dei posses- ab omni noxa et lesione liberi. sio, 11. Et maxime pontifices, tanquam Patres et pa stores humanarum animarum, tam principum, quam subditorum, et ii qui apud Deum pro nobis intercedunt. Hos omui honore et reverentia prose- qui oportet, et eorum nihil injuria et contumelia afficere. " 12. Etenim quæ in eos funt, in Deum referun- tur, a quo et pontificatum accepere; per quem et NOTÆ.

regere animas, et pro ipsis apud Deum intercedere, A obtinuerunt. Sacerdotes enim veluti anima quædam diffusa et vividcans universum Christiani populi cum principum tum subditorum corpus, ducem regem omnium Deum possidet, et ab ipso totius corporis procurationem moderatur, gubernat atque circumagit. 13. Deinde sacerdotibus Dei, qui, quantum in se est, pascere debent gregem Christi, aliqua in vene- ratione habitis, atque adeo divinis fidei legibus summa observantia omnique animi inductione ab omnibus observatis, regias leges minime transgre- diamini, ut justitia et judicium in medio terræ no- stræ flat. 14. Militarem laborem et arma bellica sic accu- rabis, non ut injuriam alicui inferas, aut injustumi bellum moveas, aut prædationes et iniquas adver- sus integros homines incursiones facias, sed ut re- ligiose vivens, et cum hostibus etiam, quantum in te est, pacem habens, ita pie et Deo comiplacite vi- tam transigas, ut ad injuriosorum hominum vim Cepellendam arına abs te sumantur. 15. Si enim vitam religiosam ac piam degas, et justa de causa bellum moveas, Deum justum in emni bellandi ratione adjutorem habebis. 16. Si enim quis certo statuat von se injuriam alicui iuferre, sed injuria afectum esse, et ad bel- lum necessario suscipiendum, ad depellendam in- juriam provocatum esse, is omnnino credere debet justo bello bonum finem a Deo imponi, injusto au- tem contrarium. 17. Quemadmodum enim qui injurius est, non potest non iniquitatis suæ pœnam a Deo justo re- portare : sic is qui injuriam propulsat, fileri haud potest quin a Deo victoriam assequatur: Dominus enim justus judex est, et cum justitia pertractat omnia. 18. Hujus rei gratia arma abs te exercenda sunt, reliquaque militaris industria huc conferenda est. G 19. Belli ipsius tempore hostium tuorum natura et constitutio diligenter abs te cognoscatur, utrum illorum copiae primo congressu impetuosiores ar- D dentioresque sint, an patientes plagarum et telo- rum initio, postea autem ad prælium dimicationem- que vehementiores exsistant. 20. Bellum ctiam ipsum tibi cognoscendum est, nunquid breve, propter celeritatem dimicandi, et propter commeatus pecuniæque inopiam, an potius impetu animorum et incitatione celere exsistat et vehemens. 21. Talibus in bellis pro hostium natura et co- natu, et pro universis illorum copiis, exercitum tuum apparabis, vel ad fortitudinem celeritatemque illorum, vel contra ad audaciam timoremque, iras

- et supplicia, studia gloria et ignaviam teipsum comparabis, et bujusmodi affectiones animi sive in luo exercitu, sive in hostium copiis sint, vel augere vel minuere possis. 22. Præcepta autem tua potissimum, simulatio prædictionum, cultus divinus, disertæ cohortationis tuæ opportune per tempus adhibeantur, ut mentes omnium oratione permata, voluntariæ in hoc statu affectuque consistant, neque necessitate inviti ad dimicandum pertrahantur. Qui enim miiites minus ad pugnandum parati sunt, iidem confusionem or- dinis et perturbationem in prælio afferunt. Antequam igitur pericula subeant milites, animi illorum ita pertractandi sunt, ut ad omnein impetum sustinendum alacres sint : hostium au- tem mentes perturbandæ sunt, et in formidinem, mollitiem, desperationemque conjiciendæ, atque adeo tum adoriendi hostes, et sine ulla dilatione invadendi. Nulla enim alia ratione hostes sperabis, nisi in aliquas angustias illos prius deducas. 24. Neque in hujusmodi pericula hostes impel- luntur, in quibus, ut in desperatis rebus solent, meliores, quam illorum natura fert, et impetuosio- res sint. 25. Sin induciæ fœderaque sint, nullo modo abs te violentur. 26. Ex rerum eventu si prospera tibi omnia et secunda sint, et hostium victoria potitus fueris, ne ninis animno eferaris : neque in rebus gerendis ita tardus sis, ut post initia negotiorum confecta circumspicias, et deliberes quid deinceps agendum sit nec rursus si adversæ res ingravescant, stu- pidus et attonitus vel tuis vel hostibus videaris. 27. Sed neque tis temporibus cede hostibus ubi pulcris illis resistere, et incursiones illorum pro- pellere, nisi pacem hostes utilem ex te pelant : magnæ enim rerum offensiones hujusmodi ex cau- sis oriuntur. 28. Exercitus tuus ad bellum educendus est, multitudinem justam habens, cæteris armis bellicis minime defectus, nullaque alia re ad bellum neces- saria destitutus : quibus in rebus mali imperatores facillime reprehensiones habent. 29. Industrius admodum debes esse, præcipue autem in iis administrandis quae ad procurationem rei bellicæ pertinent. 30. Sumptus quam minimos et frugales admit- tes, et rem communem diligenter asservabis: dein- de quæ facto opus sunt; omnia accures. 31. Itaque historias antiquorum et recentiorum diligenter cognoscas, et omnium factorum consi- liorumque imperatoriorum, que digna cognitione sunt, rationem teneas. NOTEÆ.

52. Quod si quis vel artifex vel plebeius aliquid A præ se ferat dicturum quod ad rem militarem at- que imperatoriam pertinet, illum admitte libenter, et eorum quæ loquitur judex sis. 33. Consilium tibi cum senibus capiendum est, et iis qui rei bellice periti sunt, et qui aliqua di- guitate ac nobilitate prælucent, et qui cum benevo- lentia consiliurn Adele in rebus gerendis dare pos- suut. 34. In periculis bellicis nunquam dimices, aut manus conseras, sed cautionem tui ipsius diligen- tem habeas, et universo exercitui prescribas, quid gerendum in universa dimicatione sit. 35. Consiliorum et factorum imperatoriorum ex- cogitator sis, et in aggressionibus tuis solers exsi- stas, tum quando hostes invasurus, tum quando ab illis invadendus es. 36. Ad repellendas hostium incursiones habilis, ad machinationes hostibus inferendas gravis, et ad id quod futurum est animo anticipandum solers. 37. Ad lesseras quasdam contra hostes excogi- tandas diligens et assiduus, prudentia, ingenio, in- dustria cæteris omnibus præfectis antecedens. 38. Corpore robustus, et ad omnem armaturam utendam habilis atque expeditus : forma decora ac liberali, omni armorum coustructione decorus at- que illustris, ælate forcns, corpore atque animo strenuus. 39. Abstinens pecunie, continens voluptatum omnium, laboriosus ad res tolerandas, fortis ad pericula sustinenda, intrepidus ad discrimina sub- eunda, ad justas res persequendas alacris, magna- pimus in rebus cum militibus obeundis, gerendis, magna in existimatione exsistens, non propter ge- aeris nobilitatem, civitatem aut rempublicam ab aliis administratam, sed súa virtute, et in omni usu bellico diligenti sedulitate gloriam sibi comparans benevolentia ac animi promptitudine: cæteros omnes in singulis negotiis suscipiendis superans, et perinde ac de privatis rebus negotium esset, pu- blicos labores tolerans 40. Disertus præterea et eloquens sis, et certis- simis rationibus in re vera utens, nisi ubi interdum D ad excitandes militum aninios, et ad mentes illorum praesenti rerum opportunitati aplandas, mentiri in- terdum et fictam orationem adhibere oporteat, quo melius in contrariam sententiam traducantur. 41. Erga illos qui in bello ceciderunt, et erga bonos viros potissimum, magnificus, liberalis, et munificus sis, et honores illis tum beando, tum me- morabili sepultura afficiendo habebis. 42. Agrolos quam diligentissime sanari curabis, erga pauperes de tuo liberalis, gloriæ non nimis expetens, et. liberalis tum in privatis tum in coun- munibus hominum consuetudinibus. 43. Neque contentiosus, neque curiosus, neque vov.

diam ex omnibus rebus summe devita, neque mili- tibus strenue rem aliquam gerentibus ea te mor- deat, sed laudes eos potins et imiteris, et adjuves ad honesta omnia suscipienda. ἱoquax. Vestitu, habitu, incessu moderatus ; invi 44. Unumquemque imperatorem par est adver sus ullam nationem bellum suscipientem, cogitare, et cognoscere, quænam forma aciei illorum sit, et quibus potissimum artificiis machinationibusque in bello utuntur. 45. Sin navali classi præficiatur, provideat, ut ne classis aliquibus sali tempestatibus jactetur, et astrorum, aerisque motus observet. Ultima aguina classis, aut aciei ordinate ad se colligat, ne locorum importunitate, aut tempestate maritima, aut hosti- bus oppressa pereant. 46. Cognoscendum tibi praeterea est, quibus m00- dis prælia committuntur, vel in acie ad frontem instructa, vel ex dolo quadam circuitione, vel loca occupando munitiora, vel regionem incursione di- ripiendo, vel ligna cadendo, vel fruges populando, vel ædes incendendo, vel agros vastando, vel ca- ptivos abducendo, vel aquas illorum detrahendo, vel insidiis adoriendo, bella cum hostibus gerun- tur. 47. Committuntur etiam pugnæ in bello, quando subito invadit exercitus exercitum, et fluvium transeuntem hostem adoritur, et e spatiosis locis in angustum compellit, et ex angustis locis in spa- tiosiora hostem nondum Instructum educit, et quando commutatio subita est ejus qui hostes vi- cerat, et quando in locis includuntur ad exeundum d fcilibus, et quando rebus necessariis destituun tur, et quando in aliquam offensionem valetudinis hostium copiae cadunt, quando adventante hieme graviter perturbantur, aut ipsa in hieme defecti necessariis sunt, quando diurnis laboribus lassati, inedia cibi, potionisque vexantur. Vel si iter ma- gnum contingat, tumn homines, tum jumenta las- sentur, vel quando nimis vigiles certis de causis sunt, vel quando prælium navale illis accidit, vel quando hostes naufragium fecerint, vel quando D hieme excruciantur. 48. Hæc omnia, horumque contraria imperator cognoscat. Divisiones praeterea exercitus, deductio- nes acierum, ut facile obtemperent, genera quoque mandatorum cognoscant. 4). Praeter has prædictas omnes belli irruptio- nes, prudenter nt hostes adoriaris præcipimus, quantum subitae rerum aggressiones prudentiam admittere possunt. llostium autem incursiones quantum potes devites, et omnia hujusmodi, qu❤ incidere possunt, propulses. Quae enim in hostes inferre cogites, eadem sæpe numero ab illis patie-

ri et aliis quoque quibusdam molitionibus ab A hostibus invaderis, nisi caute, et prudenter Cireumspicias, el qua faeto opus sunt illis op- ponas. 50. fis anni temporibus exearsio facienda, quando fruges sunt. "EA, In acie instruenda solem a lergo, et ventum halieas , et ín hostium oculis utrumque collocabis. 52. Voculis in mandandis reius erís, animosus, concinnam babens vocem. 55. Naturam belli artes ips:e adjuvant, cujas generis sunt disciplinz armandi , rationum sub- g ducendarum, acieram instruendarum, zrchitectu- TZ, aslrorum, medicifite. 54. Diseiplina armandi hoe Im sé continet, ut eorpora ármis moderaüs, idoneis, flrmis; ex- quite tonfeetis tegantur. Eligenda hujasmodi corpora sunt; quz ad arma. capienda idonea sunt. B5. Quantus, qualisque armorum usus esse de- best, demonstrandum militibus 'est, horumque exercitationes, et contentiones ad ofinétm hé- eossiialemr, et apparitionemr przlil osteüdendas sunt, B6. Cura etlam sít honorum, dignitatunt, et $bundantke peeunizrur, quibus arma, reliquxeque expensa irecéssarit adhibendz suppeditentur. Hzc € dearrhatura hactenus. 57. Diseiplinz rationis subducende munus erit, exbreituar in eontubernia, acies, turmas, drungos, cohortes, quincurias, decurias, centurias, reliquas- que partes, atque àcies dividere, atque ex iis omni- Bus eos separare, et quot. castra eustodiant, qui et quot minores natu, et provectiofes, qnique claudit sunt, aut propter. zgritudinem languentes, quique ad civilem magistratum , et ad rem publicam ge- reudan delecti sunt ; corpora praterea flofentia à languidis secernére, et lhoruni quoque rationem. habere ium magnitudinis, tum parvítatis corpo- rnm; prafecius provecta züate homines consti- iuere, stationem tum quod ad loügitudidem, tum . quod ad allitudinem spectat collocare; quali cum - numero, et quibus cum partibus unaquzque párs ad necessarios motus belli constituatur, Haec omnia hujus dísciplinz sunt, 58. Dísciplinz acierum instruendzrum Irc in se habet: formas acierum dentomstraré , quibus auc imvadas alios, aub ab alils invadere, et quie ad hestiun. impetum exeipiendum valent , et qui ad. impressionem: iri hostes facrendüm maximum mo-

For authorships Leo III Zach v ting authorst Krumbacher GBC 278DE RE MILITARI LIBER. GRÆCE PRIMUS VULGAVIT, ET NOTAS ADDIDIT. Kommer Intel" veling he EX ABSOLUTissimo codicE LAURENTJANO MUTILUM SUPPLEVIT ATQUE RESTituit. DD. ORDINIBUS GENERALIBUS FOEDERATORUM BELGII PROVING., PATRIÆ PATRIBUS Illustrissimi potentissimique Domini, in lucem profero Leonem imperatorem, sua nunc lingua De re militari disserentem, cum hactenus per interpretem tantum id egerit, et vobis offero. Reprehendent fortasse nonnulli, quasi præter tempus, cum per inducias arma sileant; quibus equidem rationes suas non constare respondebo. Nam quando vel in altissima pace cogitandum esse de bello, scitum sit veterum prudentum, quis sanus sepositis duntaxat ad XII annos armis, a tam brevi induciarum tempore alienam belli cogitatio nem dixerit? Certe in pace arma discenda sunt, ut eorum scientia in bello prompta atque utilis èsse possit. Præterea sua sponte ad vos hic Leo contendebat, vobis se deberi existimans, qui rei militaris longo usu maxime periti, honorem armis eorumque præceptoribus habere sciretis. Quis enim hodie mortalium ignorat bellum, quod gravissimum per tot annos gestum est, restris auspiciis, ductu illustrissimi principis Mauritii a Nassau, cujus et virtutem laude quavis majorem, et incomparabilia in rempublicam vestram merita, nulla un quam ætas obliterabit. Evolvamus Historiarum omnium monumenta, repetamus omnium sæculorum bella, nemo quidquam inveniet, quod cum hoc vestro componere possit. Atque adeo vix habere fidem posteritas po terit, cum leget, vel optima fide in scripta relatum. Admirabitur populum imbellem, et per longissimam pacem militiæ ignarum, adversus potentissimum totius orbis Christiani regem arma unquam sumere ausum fuisse: admirabitur a tam parvie initiis, animi pleniorem, quam spei ad istam magnitudinem pervenisse, Per varios casus, per tot discrimina rerum. Inter quæ eminuit semper, ut singularis vestra prudentia, ita quoque illa invicta constantia, qua armati reclum nunquam non clavum tenuistis, animumque vel rebus maxime afflictis inconcussum kabuistis. Ni mirum hoc semper cogitubatis; pro libertate publica ejusque tutela et agere et pati fortia, fœderatorum Belgarum esse. Ingens profecio beneficium est, quod a vobis accepere subditi vestri, neque facile æstiman dum; et debet illud æterno aliquo monumento consecrari, ne posteritas ignoret. Id ut fiat, quantum in me, operum dabo; proponamque brevi omnium oculis in Historia mea: quam quod vestro jussu adorno, ut maximo mihi honori duco, ita pares quoque eo nomine vobis ugendas esse gratias. Cum autem satis me id facere non posse judicarem, allegandum hunc imperatorem stalui, ut quod vestro merito mea tenuitas de traheret, id ipse universum sua majestate suppleret. Atque hic desino, æternum illud Numen supplex vene rans, Illustrissimi, Potentissimique Domini, ut vobis consiliisque vestris benedical, et tam præclaro Opert benigna manu colophonem imponat, inducias hasce pace confirmans, ipsi gloriosa, reip. vestræ salutari. Lugduni Batavorum ¡v Id. Februarii 1672. Habes Leonis Tactica. Integra ea prodeunt, exceptis paucis paragraphis, e tribus codicibus imperfectis, quorum uno usus sum e bibliotheca regis Galliarum, altero electoris Palatini, tertio Joannis Pistorii, viri ad litteras juvandas proniptissimi. Regius in principio et fine mutilus erat; Palatinus in medio et fine; Pistorianus tantum in medio. In Palatino erant duntaxat Constituționes x1 priores cum XIV, XV, XVI Opp. Meursii, tom. VI.